471/2010

L og G gerðu með sér samning 21. nóvember 2007. Samningurinn bar fyrirsögnina „Bílasamningur Lýsingar“, en undir henni var tekið fram að þetta væri „gengistryggður samningur“. L var þar nefndur leigusali, G leigutaki, en samningurinn kaupleigusamningur. Í honum kom fram að leigutíminn væri til 5. nóvember 2013. Mánaðarlegar leigugreiðslur skyldi G greiða í 71 skipti og að leigutíma liðnum yrði hann eigandi bifreiðarinnar. Í samningnum var kveðið á um að fjárhæðir samkvæmt honum tækju breytingum í samræmi við gengi erlendra gjaldmiðla, að hálfu miðað við japönsk yen og að hálfu svissneskra franka. Aðila greindi ekki á um að umsamdir vextir hafi tekið mið af meðaltali af vöxtum á millibankamarkaði í London, svonefndum LIBOR vöxtum, af lánum í fyrrgreindum myntum á þeim degi, sem samningurinn var gerður, að viðbættu 2,9% álagi. Þá var L heimilt á lánstímanum að láta þessa vexti taka breytingum til samræmis við breytingar á LIBOR vöxtum af lánum í þessum erlendu myntum á hverjum tíma. Leigufjárhæðin var greind í íslenskum krónum og innheimt í íslenskum krónum. Þegar leið á samningstímann stóð G ekki skil á greiðslum og afhenti hann L bifreiðina 11. ágúst 2009, en L rifti samningi aðila miðað við þann dag. Með dómi Hæstaréttar 16. júní 2010 í máli nr. 153/2010, sbr. einnig dóm réttarins sama dag í máli nr. 92/2010, var komist að þeirri niðurstöðu að samningur hliðstæður þeim, sem mál þetta varðaði, væri um lán í íslenskum krónum, sem bundið væri við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla, og að slík gengistrygging væri óheimil eftir ófrávíkjanlegum reglum laga nr. 38/2001, en af þeim sökum töldust ákvæði samningsins um það efni ekki skuldbindandi fyrir þann, sem þar var nefndur leigutaki. Í máli því sem nú var til umfjöllunar  var ekki ágreiningur á milli L og G um að af dómi Hæstaréttar í máli nr. 153/2010, sbr. mál nr. 92/2010 leiddi að ákvæði um gengistryggingu í samningi þeirra frá 21. nóvember 2007 væru ógild. Á hinn bóginn greindi aðila á um hvort og þá hvaða áhrif þetta hefði á vexti af láninu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að vextir samkvæmt samningi aðila væru tengdir beint við LIBOR vexti af lánum í þeim myntum, sem hin ógilda gengistrygging samkvæmt samningi aðilanna miðaðist við. Í þessu sambandi yrði að gæta að því að fullljóst væri að slík vaxtakjör af láninu gætu ekki komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu þess, sem nú lægi fyrir að óheimilt hafi verið að kveða á um. Einnig yrði að líta til þess að eftir að ákvæði í samningnum um gengistryggingu hefði verið metið ógilt væru skuldbindingar G við L, að öllu leyti í íslenskum krónum, og algerlega óháðar tengingu við hinar erlendu myntir, sem aðilarnir gengu út frá við gerð samningsins. Þegar virt væri að ákvæðið um gengistryggingu í samningi aðilanna væri ógilt, og bein og órjúfanleg tengsl væru samkvæmt framansögðu milli þess ákvæðis og fyrirmæla þar um vexti, væri hvorki unnt að styðjast við þau fyrirmæli óbreytt eftir orðanna hljóðan né gefa þeim með skýringu annað inntak, enda lægi fyrir í málinu að á millibankamarkaði í London hefðu aldrei verið skráðir vextir af lánum í íslenskum krónum. Vegna þessa taldi Hæstiréttur óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðisins um gengistryggingu leiddi til þess, að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Þar sem í samningi aðila væru ákvæði um vaxtahæð, sem samkvæmt framansögðu yrði ekki beitt, svari atvik til þess að samið hefði verið um að greiða vexti af peningakröfu án þess að tiltaka hverjir vextirnir væru. Samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu skyldu vextir þegar svo stæði á vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum, sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Var því fallist á þá kröfu L sem laut að því að skuld G við hann væri óverðtryggð og bæri vexti til samræmis við framangreint.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. ágúst 2010. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér aðallega 1.306.867 krónur, til vara 1.023.584 krónur, til þrautavara 963.486 krónur, þá 845.373 krónur, að því frágengnu 795.944 krónur og loks 122.961 krónu, í öllum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. ágúst 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann þess að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 27. ágúst 2010. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandi gerðu samning 21. nóvember 2007, sem bar fyrirsögnina „Bílasamningur Lýsingar“, en undir henni var tekið fram að þetta væri „gengistryggður samningur“. Aðaláfrýjandi var þar nefndur leigusali og gagnáfrýjandi leigutaki, en samningurinn var kallaður kaupleigusamningur um bifreið af gerðinni Jeep Grand Cherokee, sem fyrst hafi verið skráð í ágúst 2006. Leigutími skyldi vera frá 20. nóvember 2007 til 5. nóvember 2013. Samkvæmt 4. gr. samningsins var kaupverð bifreiðarinnar 3.582.000 krónur, en við það bættust „vextir frá útborgun“ að fjárhæð 6.481 króna og fékkst þannig svonefnd samningsfjárhæð, sem var 3.588.481 króna. Mánaðarlega átti að greiða leigu að fjárhæð 57.562 krónur í 71 skipti, í fyrsta sinn 5. janúar 2008. Að því búnu átti gagnáfrýjandi að verða eigandi bifreiðarinnar samkvæmt 8. gr. samningsins.

Í lok 4. gr. samningsins var svofellt ákvæði: „Vextir, verðtrygging og annað. Samningur þessi er gengistryggður og eru allar fjárhæðir bundnar erlendum/innlendum myntum í eftirfarandi hlutföllum og taka mið af þeim á hverjum tíma: JPY 50%, CHF 50%. Gengi/vísitala gjaldmiðla miðast við útborgunardag samnings. Leigugjald tekur breytingum á gengi og vöxtum skv. 7. grein samnings þessa.“ Síðastnefnd grein samningsins bar yfirskriftina „Vextir, verðtrygging, gengistrygging og stofngjald“ og sagði þar meðal annars eftirfarandi: „Í fyrirsögn samningsins sem og í 4. gr. hans hér að framan kemur fram hvort hann er verðtryggður, óverðtryggður eða gengistryggður. Ef samningurinn er óverðtryggður eru vextir við upphaf samnings tilgreindir í 4. gr. Leigugreiðslur eru þá óverðtryggðar. Lýsingu hf. er heimilt að endurreikna vaxtahluta þeirra sbr. meðfylgjandi greiðsluáætlun skv. gjaldskrá Lýsingar hf. á hverjum tíma. Á útgáfudegi leigureiknings skulu vextirnir endurskoðaðir og gilda þeir fyrir það tímabil sem reikningurinn hljóðar á. Leigugreiðslur taka því breytingum á leigutímanum í samræmi við það. Ef samningurinn er verðtryggður eru vextir við upphaf samnings tilgreindir í 4. gr. Leigan er þá skv. sömu grein bundin vísitölu neysluverðs og skal því á hverjum gjalddaga leigu eða lokagreiðslu bera vísitöluálag. Vísitöluálagið skal miðast við breytingu frá vísitölu neysluverðs sem er grunnvísitala samnings þessa skv. 4. gr. til þeirrar vísitölu sem í gildi er á hverjum gjalddaga. Aldrei skal þó miða við vísitölu, sem er lægri en grunnvísitala samnings þessa. Ef samningurinn er gengistryggður er Lýsingu hf. heimilt að endurreikna hina gengistryggðu leigu skv. breytingum sem verða á Libor-vöxtum þess erlenda eða þeirra erlendu gjaldmiðla sem leigan er greidd í. Leiga sú, sem er gengistryggð miðað við breytingar á gengi erlends og/eða erlendra gjaldmiðla gagnvart ÍSK er greind í íslenskum krónum. Leigugjald er innheimt í ÍSK. Við útreikning leigu skal leggja til grundvallar skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á viðkomandi gjaldmiðli eða gjaldmiðlum við útgáfudag reiknings.“

Samningnum fylgdi greiðsluáætlun, sem var dagsett sama dag og undirrituð af aðilunum, en við fyrirsögn þessa skjals var tekið fram að það varðaði „lán nr. 70062877 - 70062878“, svo og að „höfuðstóll skiptist í JPY 50%, CHF 50%“. Í áætluninni var yfirlit um greiðslur á hverjum gjalddaga, sem var skipt upp í afborganir og vexti, auk þess sem staða höfuðstóls á hverjum gjalddaga var tilgreind. Ofan við þetta yfirlit kom fram að „lengd láns“ væri 71 mánuður og væru vextir „JPY 3,53%“ og „CHF 5,15%“ eða að meðaltali 4,34%, en einnig var við fyrirsögnina „Vaxtaálag“ tekið fram að það væri „Vildarkjör.“

Ekki er ágreiningur með aðilunum um að í framangreindu hafi falist að vextir samkvæmt samningi þeirra myndu svara til meðaltals svonefndra LIBOR vaxta af þeim tveimur myntum, sem tilgreindar voru til viðmiðunar gengistryggingu í samningnum, með 2,9% álagi, sem svari til þeirra vildarkjara sem vísað var til í honum. Samkvæmt gögnum málsins eru LIBOR vextir kenndir við London Interbank Offered Rate og ráðast af viðskiptum þar á millibankamarkaði, en þeir munu vera birtir hvern dag af samtökum breskra banka fyrir 10 gjaldmiðla. Þeirra á meðal eru japönsk yen og svissneskir frankar, en ekki íslenskar krónur.

Í málinu hafa ekki verið lögð fram gögn um hvernig samskiptum aðilanna vatt fram, en óumdeilt er að þegar leið á samningstímann hafi gagnáfrýjandi ekki staðið skil á greiðslum og hafi hann afhent bifreiðina 11. ágúst 2009 til aðaláfrýjanda, sem rifti samningnum miðað við þann dag með stoð í 21. gr. hans. Í 23. gr. samningsins voru ákvæði um uppgjör ef til riftunar kæmi, þar sem meðal annars kom fram að leigutaka bæri þá að standa leigusala skil á öllum gjaldföllnum leigugreiðslum ásamt dráttarvöxtum, allri ógjaldfallinni leigu og tilteknum kostnaðarliðum. Til lækkunar þessu öllu skyldi meðal annars koma eftir nánar tilgreindum reglum söluverð bifreiðarinnar að frádregnum áætluðum viðgerðarkostnaði samkvæmt ástandsskoðun, sem leigusalinn léti gera, og 3% sölulaunum. Fyrir liggur að gjaldfallnar og ógreiddar afborganir á riftunardegi hafi samtalið numið 481.574 krónum og ógjaldfallnar eftirstöðvar höfuðstóls 6.108.314 krónum miðað við upphaflega umsamin kjör. Bifreiðin var seld 31. desember 2009 fyrir 2.800.000 krónur. Aðaláfrýjandi hefur lagt fram í málinu reikninga frá 6. nóvember og 30. desember 2009, þann fyrri að fjárhæð 161.290 krónur auk virðisaukaskatts vegna viðgerðar á bifreiðinni og þann síðari að fjárhæð 107.652 krónur vegna kostnaðar af sölu hennar, en þessa liði telur hann að draga eigi frá söluverði bifreiðarinnar eftir framangreindu samningsákvæði í uppgjöri við gagnáfrýjanda. Fram er komið að aðaláfrýjandi höfðaði eftir riftun samningsins mál á hendur gagnáfrýjanda með stefnu 10. febrúar 2010, þar sem sá fyrrnefndi krafðist greiðslu á 5.243.679 krónum með nánar tilgreindum dráttarvöxtum, en það mál var fellt niður og þetta mál höfðað í framhaldi af því 29. júní sama ár.

II

Eins og að framan var rakið var í samningi aðilanna kveðið á um að fjárhæðir samkvæmt honum tækju breytingum í samræmi við gengi erlendra gjaldmiðla, að hálfu miðað við japönsk yen og að hálfu svissneska franka. Með dómi Hæstaréttar 16. júní 2010 í máli nr. 153/2010, sbr. einnig dóm réttarins sama dag í máli nr. 92/2010, var komist að þeirri niðurstöðu að samningur hliðstæður þeim, sem mál þetta varðar, væri um lán í íslenskum krónum, sem bundið væri við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla, og að slík gengistrygging væri óheimil eftir ófrávíkjanlegum reglum laga nr. 38/2001, en af þeim sökum töldust ákvæði samningsins um það efni ekki skuldbindandi fyrir þann, sem þar var nefndur leigutaki. Aðilana greinir ekki á um að af þessum dómi leiði að ákvæði um gengistryggingu í samningi þeirra frá 21. nóvember 2007 séu ógild, en deila þeirra lýtur á hinn bóginn að því hvort og þá hvaða áhrif þetta hafi á vexti af láninu, sem samkvæmt samningnum áttu að ráðast af millibankavöxtum í London af þeim myntum, sem hin ólögmæta gengistrygging tók mið af.

Aðaláfrýjandi telur að ógildi gengisviðmiðunar höfuðstóls lánsins valdi því að líta verði fram hjá ákvæðum samningsins um vexti, sem byggst hafi á þeirri viðmiðun, og eru aðalkrafa hans og fyrstu fjórar varakröfur á því reistar. Í kröfum hans er gengið út frá því að við uppgjör milli aðilanna verði að gefnum nánar tilteknum forsendum um vexti og eftir atvikum verðtryggingu að reikna út á nýjan leik stöðu lánsins 11. ágúst 2009, þegar hann rifti samningi þeirra, að teknu tilliti til þess, sem gagnáfrýjandi hafði þá greitt af því, og bæta síðan þar við kostnaði af viðgerð og sölu á bifreiðinni að frádregnu söluverði hennar. Í aðalkröfu og fyrstu varakröfu aðaláfrýjanda er lagt til grundvallar að höfuðstóll lánsins taki frá öndverðu breytingum miðað við vísitölu neysluverðs, en í öðrum varakröfum að höfuðstóllinn sé óverðtryggður. Allar eru kröfurnar síðan reiknaðar eftir mismunandi vaxtakjörum, sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Frá samtölu gjaldfallinna afborgana og vaxta og ógjaldfallinna eftirstöðva höfuðstóls á riftunardegi, sem þannig er reiknuð í einstökum tilvikum, dregur aðaláfrýjandi ávallt fjárhæðina, sem hann kveður gagnáfrýjanda hafa í raun greitt af láninu, alls 1.128.938 krónur. Þegar aðaláfrýjandi hefur samkvæmt framansögðu fundið í hverju tilviki mismuninn á því, sem hann telur að greiða beri, og fjárhæðarinnar, sem gagnáfrýjandi hafði greitt af láninu, dregur hann frá 2.531.058 krónur, sem er söluverð bifreiðarinnar að teknu tilliti til kostnaðar af viðgerð og sölu hennar. Þessi fjárhæð hefur misritast bæði í málatilbúnaði aðaláfrýjanda og hinum áfrýjaða dómi, en við útreikning á einstökum kröfum hans hefur þó verið tekið mið af réttri fjárhæð.

Gagnáfrýjandi reisir á hinn bóginn kröfu sína á því að ógildi gengisviðmiðunar í samningi aðilanna hafi engin áhrif á vexti af láninu. Fellur sýknukrafa hans saman við fimmtu varakröfu aðaláfrýjanda að öðru leyti en því að gagnáfrýjandi andmælir því að fjárhæð reikninga vegna kostnaðar af viðgerð og sölu bifreiðarinnar verði dregin frá söluverði hennar. Að þessu leyti er forsendum dómkröfu gagnáfrýjanda ranglega lýst í III. kafla hins áfrýjaða dóms.

Í málinu er ekki ágreiningur milli aðilanna um fjárhæðir.

III

Í áðurnefndum dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 var sem fyrr segir komist að þeirri niðurstöðu að ógilt væri ákvæði um bindingu fjárhæðar láns í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla í samningum, sem hliðstæðir voru samningnum sem mál þetta varðar. Sú niðurstaða var reist á því að slík gengistrygging bryti í bága við ófrávíkjanlegar reglur laga nr. 38/2001, en var hvorki byggð á ákvæðum laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum né ólögfestum reglum fjármunaréttar um ógildingu samninga. Eins og að framan er rakið er óumdeilt að vextir af láni samkvæmt samningi aðilanna áttu að taka mið af meðaltali svonefndra LIBOR vaxta af lánum í japönskum yenum og svissneskum frönkum á þeim degi, sem samningurinn var gerður, að viðbættu 2,9% álagi. Þá er ljóst að a-kk-þgf var samkvæmt 4. gr. og 7. gr. samningsins heimilt á lánstímanum að láta þessa vexti taka breytingum til samræmis við breytingar á LIBOR vöxtum af lánum í þessum erlendu myntum á hverjum tíma. Vextirnir voru þannig tengdir beint við vexti á millibankamarkaði í London af lánum í þeim myntum, sem hin ógilda gengistrygging samkvæmt samningi aðilanna miðaðist við. Í þessu sambandi verður að gæta að því að fullljóst er að slík vaxtakjör af láninu gátu ekki komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu þess, sem nú liggur fyrir að óheimilt hafi verið að kveða á um. Einnig verður að líta til þess að eftir að ákvæði í samningnum um gengistryggingu hefur verið metið ógilt eru skuldbindingar gagnáfrýjanda við aðaláfrýjanda að öllu leyti í íslenskum krónum og algerlega óháðar þeirri tengingu við japönsk yen og svissneska franka, sem aðilarnir gengu út frá við gerð samningsins. Þegar virt er að ákvæðið um gengistryggingu í samningi aðilanna er ógilt og bein og órjúfanleg tengsl eru samkvæmt framansögðu milli þess ákvæðis og fyrirmæla þar um vexti er hvorki unnt að styðjast við þau fyrirmæli óbreytt eftir orðanna hljóðan né gefa þeim með skýringu annað inntak, enda liggur fyrir í málinu að á millibankamarkaði í London hafa aldrei verið skráðir LIBOR vextir af lánum í íslenskum krónum. Vegna þessa er óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðisins um gengistryggingu leiði til þess að líta verði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð.

Í samningnum 21. nóvember 2007 var ekki mælt fyrir um að skuldbinding gagnáfrýjanda við aðaláfrýjanda ætti að fylgja breytingum á vísitölu neysluverðs, svo sem aðaláfrýjandi hefur lagt til grundvallar í aðalkröfu sinni og fyrstu varakröfu, og er hvorki unnt að gefa samningnum það inntak með skýringu né geta lög leitt til þeirrar niðurstöðu. Í samningnum var ákveðið að skuld gagnáfrýjanda bæri vexti. Með því að þar greindum fyrirmælum um hæð þeirra verður samkvæmt framansögðu ekki beitt er óhjákvæmilegt að líta svo á að atvik svari hér til þess að samið hafi verið um að greiða vexti af peningakröfu án þess að tiltaka hverjir þeir skyldu vera. Samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 skulu vextir þegar svo stendur á vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum, sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Fjárhæð fjórðu varakröfu aðaláfrýjanda er reist á því að skuld gagnáfrýjanda við hann sé óverðtryggð og beri vexti þessu til samræmis. Með vísan til forsenda héraðsdóms eru engin efni til að taka til greina andmæli gagnáfrýjanda gegn því að fjárhæð reikninga vegna viðgerðar og sölu bifreiðarinnar komi til frádráttar söluverði hennar við uppgjör milli aðilanna. Að gættu þessu öllu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Aðaláfrýjandi, Lýsing hf., greiði gagnáfrýjanda, G-kk-þgf H-kk-þgf E-kk-þgf, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.