26/2018

Í málinu höfðu bæði héraðsdómur og Landsréttur fallist á kröfu BR um að A og B yrðu svipt forsjá dóttur sinnar á grundvelli a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Fyrir Hæstarétti var einungis deilt um hvort ómerkja bæri dóma héraðsdóms og Landsréttar. Byggðu áfrýjendur á því að samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991, eins og henni hefði verið breytt með 1. gr. laga nr. 49/2016, hefði verið óheimilt að kveðja til tvo sérfræðinga á sama sviði sem sérfróða meðdómendur í málinu, en í héraði höfðu tveir sálfræðingar tekið sæti í dómi ásamt einum embættisdómara. Yrði hins vegar talið að héraðsdómur hefði verið réttilega skipaður, hlyti það að valda því að í Landsrétti hefðu tveir sérfróðir meðdómsmenn einnig orðið að taka sæti, en þar hafði einn sálfræðingur setið í dómi með tveimur embættisdómurum. Í dómi sínum rakti H-kk-nf tilgreind ákvæði laga nr. 91/1991 og 49/2016, svo og hlutaðeigandi ákvæði barnaverndarlaga og þær breytingar sem á þeim höfðu verið gerðar með lögum nr. 80/2011. Taldi rétturinn að 27. gr. síðastgreindra laga, um breytingu á 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga, hefði leitt af sér skyldu héraðsdómara til þess að kveðja til tvo sérfróða meðdómsmenn í málum sem vörðuðu sviptingu forsjár barns. Eftir að aðalreglu 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 hefði verið breytt með 1. gr. laga nr. 49/2016, í það horf að einn sérfróður meðdómsmaður skyldi sitja í dómi ásamt tveimur embættisdómurum í héraði þegar sérþekkingar væri þörf, samrýmdist orðalag 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga á hinn bóginn ekki lengur almennum reglum um meðferð einkamála fyrir dómi. Yrði því að líta svo á að regla 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga, um að héraðsdómara bæri ávallt að kveðja sérfróðan meðdómsmann til setu í dómi við rekstur máls um sviptingu forsjár barns, stæði óhögguð, en að með 1. gr. laga nr. 49/2016 hefði í raun fallið brott sá almenni þáttur fyrrnefndu lagagreinarinnar að sérfróðu meðdómsmennirnir skyldu vera tveir. Samkvæmt því hefði sú ákvörðun héraðsdómara að kveðja til tvo sálfræðinga til að skipa dóm í málinu verið í andstöðu við 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 og væri því óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, K-kk-nf A-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 8. nóvember 2018 að fengnu áfrýjunarleyfi. Þau krefjast þess aðallega að héraðsdómur og dómur Landsréttar verði ómerktir og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað að nýju til Landsréttar. Þá krefjast þau málskostnaðar úr hendi stefnda á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

Fyrir Hæstarétti liggja gögn um að héraðsdómi í máli þessu hafi verið áfrýjað til Landsréttar 23. maí 2018, en ekki 30. sama mánaðar eins og ranglega greinir í hinum áfrýjaða dómi. Málinu var því skotið til Landsréttar innan tveggja vikna frá uppkvaðningu héraðsdóms í samræmi við 5. mgr. 124. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

I

Mál þetta lýtur að kröfu stefnda um að áfrýjendur verði svipt forsjá dóttur sinnar, sem fædd er [...], á grundvelli a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Samkvæmt þeim ákvæðum er barnaverndarnefnd heimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar, annar eða báðir, verði sviptir forsjá ef hún telur að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska og fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar séu augljóslega óhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana eða greindarskorts, eða breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða.

Samkvæmt gögnum málsins hafa málefni dóttur áfrýjenda verið til meðferðar hjá stefnda frá árinu 2012 vegna ætlaðrar vanrækslu og vímuefnavanda áfrýjenda. Við meðferð málsins hjá stefnda var aflað mats sálfræðings á forsjárhæfni áfrýjenda. Í álitsgerð 31. mars 2016 taldi hann forsjárhæfni þeirra skerta og að velferð og þroska barnsins væri best borgið með vistun utan heimilis í að minnsta kosti ár á meðan foreldrar reyndu að bæta stöðu sína. Einnig kom fram að hann teldi ólíklegt í ljósi sögunnar að áfrýjendur myndu nýta sér frekari stuðningsúrræði ef þau leituðu sér ekki fíknimeðferðar. Þá mun hafa staðið til að sálfræðingurinn gerði nýtt mat á forsjárhæfni áfrýjenda en af því hafi ekki orðið þar sem illa hafi gengið að fá móður til samvinnu um það. Við meðferð málsins í héraði lögðu áfrýjendur fram beiðni um dómkvaðningu manns til að meta forsjárhæfni þeirra. Þeirri kröfu hafnaði héraðsdómur með úrskurði 2. mars 2018 og staðfesti Landsréttur hann 22. sama mánaðar.

Í héraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að skilyrði a. og d. liða 29. gr. barnaverndarlaga væru uppfyllt og var krafa stefnda um að svipta áfrýjendur forsjá stúlkunnar tekin til greina. Með hinum áfrýjaða dómi var sú niðurstaða staðfest. Hefur dóttir áfrýjenda verið vistuð utan heimilis þeirra frá febrúar 2016, fyrst á vistheimili barna en frá apríl sama ár hjá [...].

II

Við meðferð málsins í héraði voru tveir sálfræðingar kvaddir til setu í dómi sem sérfróðir meðdómsmenn en í Landsrétti sat einn sálfræðingur í dóminum með tveimur landsréttardómurum. Reisa áfrýjendur aðalkröfu sína um ómerkingu héraðsdóms á því að ákvörðun héraðsdómara um að kveðja til tvo sérfróða meðdómsmenn á sama sviði til að skipa dóm í málinu hafi verið í andstöðu við 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991, eins og henni hafi verið breytt með 1. gr. laga nr. 49/2016. Telja áfrýjendur þá niðurstöðu Landsréttar ranga að tveir sérfróðir meðdómsmenn skuli sitja í málum af þeim toga sem hér um ræðir þrátt fyrir nefnt ákvæði laga nr. 91/1991. Verði á hinn bóginn talið að héraðsdómur hafi réttilega verið skipaður tveimur sérfróðum meðdómsmönnum vegna ákvæða 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga hljóti það að valda því að í Landsrétti hefðu tveir sérfróðir meðdómsmenn einnig orðið að taka sæti í dómi. Því beri að taka til greina varakröfu áfrýjenda um ómerkingu dóms Landsréttar.

III

Fyrir gildistöku laga nr. 49/2016 sagði í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 að ef deilt væri um staðreyndir sem bornar væru fram sem málsástæður og dómari teldi þurfa sérkunnáttu í dómi til að leysa úr gæti hann kvatt til tvo meðdómsmenn sem hefðu slíka sérkunnáttu. Eftir breytinguna með 1. gr. laga nr. 49/2016 segir í ákvæðinu að dómari geti, ef deilt er um staðreyndir sem eru bornar fram sem málsástæður og hann telur þurfa sérkunnáttu í dómi til að leysa úr, kvatt til einn meðdómsmann sem hafi slíka kunnáttu. Þó sé dómara heimilt að kveðja til tvo meðdómsmenn ef hann telur þurfa sérkunnáttu í dómi á fleiri en einu sviði. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 49/2016 sagði í skýringum við 1. gr. að rökin fyrir þessari breytingu væru einkum þau að hún myndi vega upp á móti auknum kostnaði af sérfróðum meðdómsmönnum á millidómstigi. Þá væru meðdómsmenn oft valdir úr tiltölulega þröngum hópi og með breytingunni væri dregið úr hættu á að hæfir sérfræðingar á viðkomandi sviði yrðu ekki lengur tiltækir þegar kæmi að kvaðningu meðdómsmanna á millidómstigi. Með breytingunni væri jafnframt dregið úr líkum á því að sérfróðir meðdómsmenn gætu myndað meirihluta gegn embættisdómara í atkvæðagreiðslu um lögfræðileg atriði en almennt yrði að telja það óæskilegt.

Samkvæmt 78. gr. laga nr. 49/2016 tóku þau gildi 1. janúar 2018 og náðu til allra mála annarra en þeirra sem ekki var þá lokið en höfðu þegar verið munnlega flutt fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins voru sérfróðir meðdómsmenn kvaddir til setu í héraðsdómi 20. apríl 2018 og gilti því breytt ákvæði laganna um þá skipan.

Með 2. gr. laga nr. 49/2016 var nýrri grein, 2. gr. a., bætt í lög nr. 91/1991. Þar segir í 1. málslið 1. mgr. að ef sérfróður meðdómsmaður hefur tekið þátt í meðferð máls fyrir héraðsdómi sem fengið hefur efnislega úrlausn þar, enn er deilt um staðreyndir sem eru bornar fram sem málsástæður fyrir Landsrétti og forseti telur þurfa sérkunnáttu í dómi til að leysa úr, geti forseti að eigin frumkvæði eða samkvæmt ábendingu dómsformanns í málinu kvatt til einn meðdómsmann sem hefur slíka sérkunnáttu og skipar hann þá dóm í máli með tveimur dómurum við Landsrétt.

Í X. kafla barnaverndarlaga er í 53. gr. til 60. gr. fjallað um meðferð mála samkvæmt 29. gr. og 2. mgr. 34. gr. laganna fyrir dómi en í 29. gr. er fjallað um forsjársviptingu. Í 53. gr. laganna segir að um meðferð mála fyrir dómi samkvæmt ákvæðum þessa kafla gildi ákvæði laga um meðferð einkamála með þeim frávikum sem í lögunum greini. Í 1. mgr. 54. gr. laganna segir: „Í málum samkvæmt ákvæðum þessa kafla skal kveðja til sérfróða meðdómsmenn til setu í dómi nema útivist verði af hálfu aðila eða máli vísað frá vegna augljósra annmarka.“ Ákvæði þessu var breytt í þetta horf með 27. gr. laga nr. 80/2011 en fyrir breytinguna sagði að í málum samkvæmt ákvæðum þessa kafla skyldi að jafnaði kveðja til sérfróða meðdómsmenn til setu í dómi.

Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því sem varð að lögum nr. 80/2011 sagði í skýringum við framangreint ákvæði að rétt þætti „að kveða skýrara að orði um skyldu til að kveðja til setu sérfróða meðdómsmenn í barnaverndarmálum. Við setningu núgildandi laga var gengið út frá því að barnaverndarmál væru þannig vaxin efnislega að almennt bæri að gera ráð fyrir að sérþekkingar væri þörf. Samkvæmt greinargerð með frumvarpi til laganna var gengið út frá því að sérfróðir meðdómsmenn yrðu kallaðir til nema í undantekningartilvikum sem voru nefnd sérstaklega. Í dómi Hæstaréttar frá 7. febrúar 2008 í máli nr. 382/2007 kemur fram að það sé háð mati héraðsdómara hvort kveðja skuli til sérfróða meðdómendur skv. 54. gr. laganna en í málinu hafði héraðsdómari einn lagt efnisdóm á mál og sýknað stefndu af kröfu um sviptingu forsjár. Ekki þykir rétt að kvika frá því að þörf sé sérþekkingar til að kveða upp efnisdóm í barnaverndarmáli. Því þykir rétt að taka af öll tvímæli og gera það skylt að kveðja til sérfróða meðdómsmenn nema við þær sérstöku aðstæður sem lýst er í ákvæðinu.“

Samkvæmt framansögðu leiddi 27. gr. laga nr. 80/2011 af sér skyldu héraðsdómara til þess að kveðja til tvo sérfróða meðdómsmenn í málum sem varða sviptingu forsjár barns og var það ekki háð mati hans. Að þessu síðastgreinda leyti hafði ákvæðið að geyma sérreglu. Til þess verður að líta að við setningu laga nr. 80/2011 var aðalregla laga nr. 91/1991 sem áður segir sú að þegar þörf væri á sérkunnáttu í héraðsdómi yrðu kvaddir til tveir menn sem hana hefðu til að taka sæti í dómi. Af þessum sökum var á þeim tíma sjálfgefið að orðalagi 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga yrði hagað á þann hátt að rætt væri í fleirtölu um að kvaddir yrðu til sérfróðir meðdómsmenn. Eftir að áðurnefndri aðalreglu laga nr. 91/1991 var breytt með 1. gr. laga nr. 49/2016 í það horf að einn sérfróður meðdómsmaður sitji í dómi í héraði þegar sérþekkingar er þörf ásamt tveimur embættisdómurum samrýmist orðalag 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga á hinn bóginn ekki lengur almennum reglum um meðferð einkamála fyrir dómi. Ekki verða séð haldbær rök fyrir því að mál af þessum toga eigi að njóta að þessu leyti sérstöðu í samanburði við önnur mál. Verður að þessu gættu að líta svo á að óhögguð standi sú sérregla í 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga að héraðsdómara beri ávallt að kveðja sérfróðan meðdómsmann til setu í dómi við rekstur máls um sviptingu forsjár barns, en með 1. gr. laga nr. 49/2016 hafi í raun fallið brott sá almenni þáttur fyrrnefndu lagagreinarinnar að sérfróðu meðdómsmennirnir skyldu vera tveir. Samkvæmt þessu var sú ákvörðun héraðsdómara, að kveðja til tvo sálfræðinga til að skipa dóm í málinu með sér, í andstöðu við 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991. Er því óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm í málinu og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Rétt er að málskostnaður falli niður í héraði og fyrir Landsrétti og Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjenda á öllum dómstigum fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur í máli þessu er ómerktur og er því vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, A og B, á öllum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, samtals 2.400.000 krónur.