404/2003

SSB ehf. og S ehf. gerðu með sér verksamning þar sem SSB ehf. tók að sér að reisa verslunarmiðstöð fyrir S ehf. Ágreiningur reis um uppgjör vegna verksins. Höfðaði SSB ehf. mál á hendur S ehf. og krafðist greiðslu vegna ýmissa aukaverka o.fl. S ehf. tók til varna í héraði og krafðist aðallega sýknu. Andmælti félagið kröfum SSB ehf. og hélt fram gagnkröfum til skuldajafnaðar vegna dagsekta og galla á verkinu. Með dómi héraðsdóms 16. júlí 2003 var S ehf. dæmt til að greiða SSB ehf. 11.455.000 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Þann 1. ágúst sama árs greiddi S ehf. SSB ehf. 13.210.098 krónur. SSB ehf. áfrýjaði málinu til Hæstaréttar 15. október 2003 og gagnáfrýjunarstefna S ehf. var gefin út 6. janúar 2004. Hæstiréttur taldi að miða yrði við að umrædd greiðsla hafi verið innt af hendi fyrirvaralaust. Yrði hvorki ráðið af fjárhæð greiðslunnar né málatilbúnaði S ehf. fyrir Hæstarétti að hún varðaði tiltekna þætti í dómkröfum S ehf. í héraði þannig að öðrum þáttum yrði haldið til streitu án tillits til hennar. Yrði því ekki hjá því komist að telja að gagnáfrýjun málsins væri ósamrýmanleg greiðslunni á meginhluta kröfunnar samkvæmt hinum áfrýjaða dómi og yrði gagnsök því vísað frá Hæstarétti. Endanleg kröfugerð SSB ehf. fyrir Hæstarétti varðaði, auk þeirrar fjárhæðar sem honum var tildæmd í héraði, reyklosunarbúnað, festingar á þakpappa og kröfu vegna lækkunar S ehf. á áður greiddum reikningum. Af gögnum málsins var ljóst að það voru alfarið ástæður sem vörðuðu SSB ehf. sem urðu til þess að keyptur var annar reyklosunarbúnaðar en gert var ráð fyrir í verklýsingu. Talið var að SSB ehf. gæti ekki reist fjárkröfu á hendur S ehf. á því einu að hann hafi veitt samþykki sitt fyrir því að notaður yrði annar búnaður en sá sem verklýsing gerði ráð fyrir. Þá tókst SSB ehf. ekki að sanna að S ehf. hafi samþykkt að greiða meira vegna umrædds búnaðar en um var samið í verksamningi aðila. Að því er snerti festingar á þakpappa tók Hæstiréttur fram að S ehf. yrði að bera þann kostnað sem hafi hlotist af ónákvæmni í teikningum. Var því þessi liður í kröfu SSB ehf. tekinn til greina. Í tilefni af lækkun S ehf. á reikningum var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að ekki væru efni til að fallast á þær kröfur sem SSB ehf. reisti alfarið á því að S ehf. hafi einhliða og með óheimilum hætti lækkað áður greidda reikninga. Þeim liðum kröfu SSB ehf., sem jafnframt voru reistir á öðrum málsástæðum, þ.e. vegna girðingar á vinnusvæði og stálslípunar steypiyfirborðs á gólfi byggingarinnar, var hafnað, en fallist á kröfu félagsins vegna breytinga á verkinu vegna stærri þakeininga en gert hafði verið ráð fyrir. Var S ehf. samkvæmt því dæmt til að greiða SSB ehf. 15.195.345 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum að frádreginni framangreindri innborgun.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. október 2003. Hann krefst að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 41.295.603 krónur með dráttarvöxtum af 25.657.932 krónum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. maí 2001 til 1. júlí sama árs, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 27. júlí 2001, en af 41.295.603 krónum frá þeim degi til greiðsludags, að frádreginni innborgun á 13.210.098 krónum 1. ágúst 2003. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjunarstefna var gefin út 6. janúar 2004. Gagnáfrýjandi krefst sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I.

Aðilar gerðu með sér verksamning 10. maí 2000 þar sem aðaláfrýjandi tók að sér að reisa verslunarmiðstöð á Gleráreyrum á Akureyri fyrir gagnáfrýjanda. Um var að ræða breytingar á eldra húsi og viðbyggingar. Voru útboðsgögn, tilboð verktaka og verkáætlun hans hluti samningsins sem og ÍST 30 eftir því sem við gæti átt. Samningsfjárhæð var 368.830.439 krónur og skyldi verkinu lokið 1. nóvember 2000. Ágreiningur reis með aðilum um uppgjör vegna verksins. Í uppgjörtillögu byggingastjóra gagnáfrýjanda 27. júní 2001 kom fram að hann taldi sig eiga eftir að greiða 9.276.023 krónur vegna samningsverksins auk þess sem hann samþykkti kröfur vegna tilgreindra aukaverka að fjárhæð 6.089.558 krónur. Hann taldi sig hins vegar eiga gagnkröfur á aðaláfrýjanda vegna tiltekinna „vanefnda (og sparnaðar)“ að fjárhæð samtals 3.425.000 krónur og dagsekta að fjárhæð 8.030.000 krónur þannig að aðaláfrýjandi ætti rétt á greiðslu vegna verksins sem næmi 3.910.581 krónu umfram það sem þegar hefði verið greitt. Þann 15. ágúst 2001 samþykkti gagnáfrýjandi þar að auki kröfu aðaláfrýjanda vegna aukaverka við raflögn að fjárhæð 1.789.035 krónur þannig að samtals taldi hann sig eiga ógreiddar 5.699.616 krónur vegna verksins. Mun gagnáfrýjandi hafa greitt aðaláfrýjanda þá fjárhæð með þremur greiðslum á tímabilinu 16. ágúst 2001 til 14. september sama árs.

Aðaláfrýjandi taldi sig hins vegar eiga frekari kröfur á gagnáfrýjanda og höfðaði mál þetta í héraði 24. júní 2002 til heimtu á 63.182.388 krónum. Gerði hann fjárkröfur á hendur gagnáfrýjanda vegna ýmissa aukaverka er hann taldi sig hafa unnið, tjóns vegna stöðvunar steypuframkvæmda, kostnaðar vegna breyttra teikninga, kostnaðar vegna reyklosunarbúnaðar og óheimillar einhliða lækkunar gagnáfrýjanda á þegar greiddum reikningum. Þá taldi hann gagnáfrýjanda hvorki eiga á sig gagnkröfu til skuldajafnaðar vegna galla á verkinu né dagsekta. Gagnáfrýjandi tók til varna í héraði og krafðist aðallega sýknu. Andmælti hann kröfum aðaláfrýjanda og hélt fram gagnkröfum til skuldajafnaðar vegna dagsekta og galla á verkinu eins og að framan er nefnt.

Héraðsdómur hafnaði öllum kröfum aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjanda umfram það sem hinn síðarnefndi hafði viðurkennt 27. júní 2001 og 15. ágúst sama árs eins og fyrr segir. Þá hafnaði héraðsdómur einnig öllum skuldajafnaðarkröfum gagnáfrýjanda, þó þannig varðandi einn þátt þeirra að hann yrði ekki ákveðinn að svo stöddu. Að teknu tilliti til fyrrgreindra innborgana dæmdi héraðsdómur gagnáfrýjanda því til að greiða aðaláfrýjanda 11.455.000 krónur með dráttarvöxtum frá 27. júní 2001.

Héraðsdómur var upp kveðinn 16. júlí 2003. Þann 1. ágúst sama árs greiddi gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda 13.210.098 krónur. Meðal gagna sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt er greiðsluseðill frá Búnaðarbankanum, sem staðfestir að framangreind greiðsla var þann dag innt af hendi. Hins vegar liggur ekki fyrir sérstök kvittun aðaláfrýjanda vegna móttöku á þessari greiðslu. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti skýrði lögmaður gagnáfrýjanda svo frá að endurskoðandi gagnáfrýjanda, sem fyrir héraðsdómi kvaðst hafa haft fyrir hans hönd fjárhagslegt eftirlit með verkinu og annast samningsgerð vegna þess, hafi upplýst sig um að hann hafi eftir uppsögu héraðsdóms leitað samkomulags við lögmann aðaláfrýjanda um uppgjör samkvæmt dóminum, sem hann hafi ekki búist við að yrði áfrýjað af hálfu dómhafa. Hafi hann haft í hyggju að höfða sérstakt mál til heimtu á gagnkröfum í þessu máli. Gjaldkeri áfrýjanda hafi síðan með aðstoð hagdeildar Búnaðarbankans reiknað dómkröfuna með áföllnum dráttarvöxtum til greiðsludagsins og greitt hana eins og hún stóð þá að frádregnum 3.000.000 krónum. Lögmaður aðaláfrýjanda skýrði svo frá við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti að endurskoðandinn hafi rætt við sig í síma um greiðslu á dómkröfunni og hafi endurskoðandinn þá verið búinn að ákveða greiðslu af hálfu gagnáfrýjanda. Ekki hafi verið tilgreint að greiðslan varðaði ákveðinn hluta kröfunnar og hafi hún verið innt af hendi án nokkurs fyrirvara.

Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti verður við það að miða að umrædd greiðsla hafi verið innt af hendi fyrirvaralaust. Þá verður hvorki ráðið af fjárhæð greiðslunnar né málatilbúnaði gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti að hún varði tiltekna þætti í dómkröfum gagnáfrýjanda í héraði þannig að öðrum þáttum verði haldið til streitu án tillits til hennar. Verður í ljósi framanskráðs ekki hjá því komist að telja að gagnáfrýjun málsins sé ósamrýmanleg þessari greiðslu á meginhluta kröfunnar samkvæmt hinum áfrýjaða dómi og verður gagnsök því vísað frá Hæstarétti.

II.

Aðaláfrýjandi sættir sig við niðurstöðu héraðsdóms um ýmsa þætti kröfugerðar sinnar þar fyrir dómi. Endanleg kröfugerð hans fyrir Hæstarétti varðar, auk þeirrar fjárhæðar sem honum var tildæmd í héraði, reyklosunarbúnað, festingar á þakpappa og kröfu vegna lækkunar gagnáfrýjanda á áður greiddum reikningum.

Samkvæmt verklýsingu, sem var hluti útboðsgagna, skyldi verktaki leggja til og koma fyrir reyklúgum á þaki byggingarinnar. Skyldi einingarverð innihalda allt efni og alla vinnu sem til þurfti til að fullgera þennan verkþátt þar með talið stýrikerfi og opnunarbúnað. Eins og rakið er í héraðsdómi festi aðaláfrýjandi kaup á reyklosunarbúnaði, sem var annar en sá sem verklýsing gerði ráð fyrir. Gerir hann kröfu um að gagnáfrýjandi greiði sér 3.512.326 krónur sem sé sá umframkostnaður sem af þessu hlaust. Ljóst er af gögnum málsins, sem rakin eru í héraðsdómi, að það voru alfarið ástæður er vörðuðu aðaláfrýjanda sem urðu til þess að í október 2000 var vikið frá verklýsingu og annar búnaður keyptur. Þá er einnig fram komið að ekki náðist á þessum tíma samkomulag með aðilum um að gagnáfrýjandi tæki þátt í þessum viðbótarkostnaði. Getur aðaláfrýjandi ekki eins og hér stendur á reist fjárkröfu á hendur gagnáfrýjanda á því einu að hann hafi veitt samþykki sitt fyrir því að notaður yrði sá búnaður, sem aðaláfrýjandi hafði keypt. Aðaláfrýjandi heldur því fram að hvað sem þessu líði hafi náðst um það samkomulag á fundi 8. ágúst 2001 að gagnáfrýjandi greiddi 2.850.000 krónur vegna þessa. Fyrir héraðsdómi báru fimm menn um niðurstöðu þessa fundar. Töldu þrír þeirra að þar hafi náðst samkomulag um þennan þátt en tveir að svo hafi ekki verið. Verður að telja þá alla tengda ágreiningsefninu með þeim hætti að af framburði þeirra verði ekki leidd sönnun um slíkt samkomulag. Samkvæmt því hefur aðaláfrýjanda ekki tekist að sanna að gagnáfrýjandi hafi samþykkt að greiða meira vegna umrædds reyklosunarbúnaðar en um var samið í verksamningi aðila og verður þessi þáttur kröfu hans því ekki tekinn til greina.

Aðila greinir ekki á um að í verklýsingu hafi verið við það miðað að bræða skyldi tvö lög af nýjum þakpappa, sem leggja skyldi yfir eldra þak, við þann pappa, sem fyrir var á þakinu eftir að eldri pappinn hefði verið hreinsaður. Þá er ekki ágreiningur um að gagnáfrýjandi samþykkti tillögu undirverktaka aðaláfrýjanda um að breyta þessari verktilhögun þannig að nýi pappinn yrði festur niður með þar til gerðum festingum, sem borað yrði fyrir í gegn um eldra pappalag og einangrun og þær festar við undirlag þaksins. Í ljós kom að festingar þær sem undirverktakinn pantaði reyndust of stuttar og þurfti því að panta nýjar. Gerir aðaláfrýjandi kröfu um greiðslu á 670.345 krónum af þessu tilefni. Eins og rakið er í héraðsdómi reis af þessu ágreiningur milli aðaláfrýjanda og undirverktakans, sem lyktaði með dómi Hæstaréttar 12. desember 2002 í máli nr. 297/2002. Var þar á því byggt að teikningar af þakinu væru misvísandi og mætti rekja aukakostnað undirverktakans til þess og var aðaláfrýjandi því dæmdur til að greiða undirverktakanum umræddan kostnað. Verður gagnáfrýjandi að bera þann kostnað sem aðaláfrýjandi varð fyrir vegna þessarar ónákvæmni í teikningum sem stöfuðu frá gagnáfrýjanda. Verður þessi liður í kröfu aðaláfrýjanda því tekinn til greina.

Aðaláfrýjandi gerir loks kröfu um að gagnáfrýjandi greiði sér 25.657.932 krónur vegna lækkunar á áður greiddum reikningum. Með vísan til forsendna hin áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að ekki séu efni til að fallast á þær kröfur sem aðaláfrýjandi reisir alfarið á því að gagnáfrýjandi hafi einhliða og með óheimilum hætti lækkað áður greidda reikninga. Í þessu sambandi verður þó til þess að líta að aðaláfrýjandi reisir þrjá hluta þessarar kröfu jafnframt á öðrum málsástæðum.

Í fyrsta lagi hafi aðaláfrýjandi ekki girt vinnusvæðið á þann hátt, sem verklýsing kvað á um. Hafi hann þess í stað notað lausar girðingar og aukna vörslu á svæðinu. Þessi liður hafi verið unninn á annan hátt en í verklýsingu greinir og því sé um að ræða breytingu á verkinu en ekki frávik frá áætluðu magni. Í verksamningi mun hafa verið miðað við 1.500.000 krónur fyrir þennan þátt verksins. Þegar verkþættir, sem varða þennan kafla verklýsingar, voru magnteknir af fulltrúum aðila 12. mars 2001 var bókað að verkkaupi teldi að fyrir þennan lið skyldi greiða 500.000 krónur en liðurinn yrði athugaður nánar af verktaka. Verður ekki séð að frekari athugasemdir hafi komið frá aðaláfrýjanda varðandi þennan lið og var heildarverð hans 500.000 krónur í magnskrá, sem lá til grundvallar áðurnefndri uppgjörstillögu gagnáfrýjanda. Sé litið til málatilbúnaðar aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti verður við það að miða að frumkvæði að þessari breyttu verktilhögun sé frá honum komið. Hafi þetta leitt til sparnaðar fyrir gagnáfrýjanda á aðaláfrýjandi samkvæmt ÍST 30 rétt á hluta af þeim sparnaði, en náist ekki um það samkomulag skal umsjónarmaður verkkaupa úrskurða um skiptinguna. Það gerði umsjónarmaður gagnáfrýjanda við magntöku verksins með því að lækka einingarverð fyrir þennan þátt úr 1.500.000 krónum í 500.000 krónur. Hefur aðaláfrýjandi ekki fært nein efnisleg rök fyrir annarri niðurstöðu og verður hún því látin óbreytt standa.

Í annan stað telur aðaláfrýjandi að ekki séu forsendur til að lækka endurgjald fyrir stálslípun steypuyfirborðs á gólfi byggingarinnar. Í ljós hafi komið misfellur á gólfinu, en þessi hluti verksins hafi verið afhentur 1. september 2000. Hér sé því um að ræða ágreining vegna ætlaðs galla á verkinu. Hafi leigutaki í þessum hluta hússins tekið að sér að gera við misfellur á gólfinu og krefja aðaláfrýjanda um kostnað vegna þess. Frágangi gólfsins sé nú lokið og ekki hafi komið fram krafa leigutaka vegna galla á gólfinu. Sé ósannað að það hafi verið gallað. Gagnáfrýjandi heldur því fram að aðaláfrýjandi hafi aðeins framkvæmt lágmarks viðgerðir á gólfinu og á engan hátt bætt úr göllum á vélslípun þess. Á hinum gallaða hluta gólfsins hafi vélslípun því ekki tekist og því hafi umfang verksins réttilega verið minnkað að þessu leyti við magntöku. Í aðilaskýrslu S-kk-ef S-kk-ef framkvæmdastjóra aðaláfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram að undirverktaki sá sem þetta annaðist hafi byrjað að pússa gólfplötuna. Upp hafi komið smávægilegur galli í gólfinu og undirverktakinn hafi í framhaldi þess verið látinn fara frá verkinu. Þennan galla hafi aðaláfrýjandi síðar lagað. Meðal gagna málsins eru ljósmyndir sem sýna misfellur á gólfinu. Samkvæmt magnskrá sem fylgdi verklýsingu var gert ráð fyrir að stálslípun yfirborðs tæki til 8.680 m2. Við magntöku verksins 13. mars 2001 var það talið minna sem nemur 1.098 m2 vegna galla á yfirborði gólfs, en fyrirvari gerður af fulltrúa aðaláfrýjanda um nánari athugun. Ekki verður séð að í framhaldi af þessu hafi komið frekari athugasemdir af hálfu aðaláfrýjanda og var þessi magntala lögð til grundvallar fyrrnefndri uppgjörstillögu gagnáfrýjanda. Verður við það miðað að stálslípun hafi ekki gengið eftir í samræmi við verklýsingu á þeim hluta gólfsins, sem misfellur voru á. Uppgjör verksins skal því miðað við framangreinda magntöku þess. Verður því ekki orðið við kröfu aðaláfrýjanda vegna þessa verkþáttar.

Í þriðja lagi telur aðaláfrýjandi að ekki hafi verið forsendur til að lækka umsamið endurgjald vegna uppsetningar og frágangs þakeininga. Í verklýsingu var kveðið á um að á þak hússins skyldu koma innfluttar einingar, sem lagðar skyldu til af verkkaupa. Væri hver eining um 700 kg og þekti um 13 m2. Í magnskrá var miðað við að þessar einingar væru 375 talsins. Gagnáfrýjandi keypti stærri þakeiningar til verksins en verklýsing gerð ráð fyrir og þurfti einungis 210 einingar til að loka þakinu. Við magntöku á verkinu 5. apríl 2001 var miðað við 210 stykki en fulltrúi aðaláfrýjanda gerði fyrirvara um þennan þátt. Í magnskrá var miðað við óbreytt einingarverð frá verksamningi en fækkun eininga úr 375 í 210 sem leiddi til þess að endurgjald vegna þessa liðar lækkaði um 3.069.000 krónur. Aðaláfrýjandi telur að hér sé um að ræða breytingu á verkinu af hálfu verkkaupa en ekki minnkun á umsömdu magni. Hafi þessi breyting ekki leitt til sparnaðar fyrir sig. Fallast verður á það með aðaláfrýjanda að val gagnáfrýjanda á stærri þakeiningum en gert var ráð fyrir í verklýsingu feli í sér breytingu á verkinu. Samkvæmt ÍST 30 getur verkkaupi krafist lækkunar á samningsfjárhæð leiði breyting á verkinu til lægri kostnaðar enda sé sú krafa gerð þegar í stað. Áfrýjandi gerði reikning fyrir þennan verkþátt í samræmi við tilboð sitt og var hann áritaður af byggingastjóra gagnáfrýjanda og greiddur. Verður ekki séð að krafa hafi komið fram af hálfu gagnáfrýjanda um lækkun endurgjalds af þessu tilefni fyrr en löngu síðar í tengslum við uppgjör verksins í heild. Var hún allt of seint fram komin samkvæmt ákvæðum staðalsins og verður þessi kröfuliður aðaláfrýjanda því tekinn til greina. Samkvæmt öllu framansögðu verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 15.194.345 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir allt að frádreginni innborgun á 13.210.098 krónum 1. ágúst 2003.

Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Gagnsök er vísað frá Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi, Smáratorg ehf., greiði aðaláfrýjanda, S.S. Byggi ehf., 15.194.345 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. júlí 2001 til greiðsludags að frádreginni innborgun á 13.210.098 krónum 1. ágúst 2003.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.