117/2004

Í kjölfar ákvörðunar Ú hf. um að hætta útgerð skipsins B, tók M ehf. skipið á leigu frá 1. nóvember 2001 til 30. apríl 2002. Í leigusamningnum áskildi Ú hf. sér rétt til að selja skipið á leigutímanum og skyldi uppsagnarfrestur í því tilviki vera þrjár vikur. Á þessum grundvelli samdi M ehf. um einstakar veiðiferðir við áhöfn skipsins. Gerði félagið meðal annars sex samninga við matsveininn M á tímabilinu frá 4. nóvember til 6. febrúar 2002. M veiktist 13. febrúar 2002 og krafðist veikindalauna í tvo mánuði samkvæmt 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 á þeim grundvelli að hann hafi verið fastráðinn. Hæstiréttur taldi efnislegar forsendur hafa legið að baki hinum tímabundnu ráðningarsamningum og að ekki hafi verið sýnt fram á að þeir hafi verið gerðir til málamynda. Þá þóttu heldur ekki skilyrði til að víkja samningunum til hliðar eða breyta þeim á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var kröfu M því hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og H-kk-nf H-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. mars 2004. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 610.769 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 428.909 krónum frá 15. apríl 2002 til 15. maí sama árs, en af 610.769 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Áfrýjandi krefst þess jafnframt að viðurkenndur verði sjóveðréttur til tryggingar kröfunni í Breka KE 61, skipaskrárnúmer 1459. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt varðandi sjúkrasögu áfrýjanda.

I.

Eins og fram kemur í héraðsdómi hóf stefndi 1. nóvember 2001 að gera út skipið Breka VE 61. Skipið var í eigu Útgerðarfélags Vestmannaeyja hf., sem hafði gert það út fram til þessa, en í ágústmánuði 2001 var ákveðið að hætta útgerðinni og var áhöfninni sagt upp í framhaldi þess. Að sögn stefnda var J-kk-nf M-kk-nf J-kk-nf, sem verið hafði skipstjóri á skipinu, einn þeirra sem misstu atvinnu sína við þetta. Ákvað hann að taka skipið á leigu og halda áfram útgerð þess og þannig skapa sér og öðrum skipverjum atvinnu. Stofnaði hann einkahlutafélag um reksturinn, sem er stefndi í máli þessu, en félagið tók skipið á leigu með samningi við Útgerðarfélag Vestmannaeyja hf. 1. nóvember 2001 og var leigutími ákveðinn til 30. apríl 2002. Samkvæmt samningnum skyldi leigutaki greiða leigugjald mánaðarlega fyrirfram meðal annars vegna leigu á aflaheimildum. Aðilum var heimilt að segja samningnum upp með mánaðar fyrirvara, en leigusali áskildi sér jafnframt rétt til að selja skipið á leigutíma og skyldi uppsagnarfrestur undir þeim kringumstæðum vera þrjár vikur. Þá skyldi leigutaki gæta þess að ráðningarsamningar við skipverja stæðu ekki fram yfir leigutíma eða gera neina þá samninga, sem bundið gætu leigusala.

Stefndi gerði skriflega ráðningarsamninga við skipverja og voru samningarnir bundnir við hverja veiðiferð. Var áfrýjandi, sem var matsveinn á skipinu, ráðinn þannig og liggur fyrir að samtals voru gerðir við hann 6 ráðningarsamningar á tímabilinu 4. nóvember 2001 til 6. febrúar 2002. Er gerð grein fyrir þessum samningum og lögskráningu áfrýjanda á skipið í héraðsdómi. Eins og þar kemur einnig fram veiktist áfrýjandi eftir lok síðasta samningsins, eða 13. febrúar 2002, og var hann óvinnufær fram á mitt sumar það ár. Fékk hann greidd laun í eina viku, sem stefndi telur að hafi verið gert fyrir mistök. Áfrýjandi telur sig hins vegar eiga rétt til veikindalauna í tvo mánuði samkvæmt 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, en þar segir að verði skipverji óvinnufær vegna sjúkdóms eða meiðsla sem hann verði fyrir meðan á ráðningartíma standi, skuli hann eigi missa neins í af launum sínum í hverju sem þau eru greidd svo lengi sem hann er óvinnufær, þó ekki lengur en tvo mánuði.

Áfrýjandi byggir á því að hann hafi verið í föstu ráðningarsambandi við stefnda frá 4. nóvember 2001. Svonefndir tímabundnir ráðningarsamningar sem honum og öðrum skipverjum hafi verið gert að undirrita, hafi einvörðungu verið gerðir til málamynda í því skyni að hafa af þeim lögbundin réttindi í veikinda- og slysaforföllum auk uppsagnarfrests. Því til stuðnings bendir hann á að fram hafi komið hjá fyrirsvarsmanni stefnda við meðferð málsins í héraði, að þess hafi verið vænst að hann kæmi aftur til starfa. Þá byggir áfrýjandi á því að jafnvel þó talið yrði að gerð samfelldra tímabundinna ráðningarsamninga stæðist lög þá sé slík samningsgerð bersýnilega ósanngjörn þar sem raskað sé hagsmunum annars samningsaðilans, áfrýjanda í þessu tilviki, langt umfram það sem hagsmundir gagnaðilans réttlæta. Sé hún því ógildanleg eða breytanleg í samræmi við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Stefndi reisir sýknukröfu sína á því fyrst og fremst að þegar áfrýjandi veiktist hafi ekki verið vinnuréttarsamband á milli þeirra. Áfrýjandi hafi verið ráðinn tímabundið og hafi ástæða fyrir því verið sú að stefndi var með skipið á leigu og hefði getað þurft að sæta uppsögn leigusamnings með minnst þriggja vikna fyrirvara. Um þetta hafi áhöfn skipsins verið kunnugt enda hafi stefndi tekið skipið á leigu til þess að skipverjar misstu ekki atvinnu sína, þegar eigandi skipsins hætti útgerð þess. Því hafi alls ekki verið um málamyndagerninga að ræða heldur lögmæta tímabundna ráðningarsamninga, sem helguðust af ákvæðum leigusamnings um skipið. Séu slíkir tímabundnir ráðningarsamningar heimilir samkvæmt sjómannalögum. Stefndi mótmælir og að samningum þessum verði vikið til hliðar eða breytt með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Hafi alls ekki verið hallað á áfrýjanda við samningsgerðina enda ríkjandi mikil óvissa um áframhald útgerðar skipsins í hvert sinn sem ráðningarsamningar voru gerðir við áhöfnina og hafi stefndi þar ekki staðið betur að vígi.

Málsástæður og lagarök aðila eru nánar rakin í héraðsdómi.

II.

Af ákvæðum sjómannalaga er ljóst að heimilt er að gera tímabundna ráðningarsamninga við skipverja eða til ákveðinna ferða. Í máli þessu háttar svo til að aðilar gerðu með sér sex samninga er náðu til einstakra veiðiferða nokkuð samfellt á tímabilinu 4. nóvember 2001 til 6. febrúar 2002, en áfrýjandi veiktist eftir þann tíma. Krafa áfrýjanda er sem fyrr segir á því reist að þrátt fyrir ofangreint samningsform hafi verið fast ráðningarsamband milli hans og stefnda og hafi ráðningarsamningarnir verið til málamynda. Við mat á þessari málsástæðu verður að líta til aðdraganda samninganna og hvernig málin horfðu við er þeir voru gerðir. Því hefur ekki verið andmælt af hálfu áfrýjanda að aðkoma stefnda að útgerð Breka VE 61 hafi verið með þeim hætti, sem stefndi hefur lýst og áður er rakið. Um var að ræða tilraun til að tryggja áhöfn skipsins áframhaldandi atvinnu eftir að eigandi þess hafði ákveðið að hætta útgerðinni og sagt skipverjunum upp. Höfðu þeir þannig allir hagsmuna að gæta og er ómótmælt að gerðir voru tímabundnir ráðningarsamningar við þá alla á umræddu tímabili. Sýnt þykir að til útgerðarinnar hafi verið stofnað í talsverðri óvissu og að með skuldbindingum í leigusamningi hafi stefndi tekið nokkra áhættu, sem kallaði á varúð í upphafi rekstrar. Þótt hann hefði möguleika á að segja undirmönnum upp með sjö daga fyrirvara, sbr. 1. mgr. 9. gr. sjómannalaga, eins og bent hefur verið á af hálfu áfrýjanda, var uppsagnarfrestur yfirmanna þrír mánuðir, sbr 2. mgr. sömu greinar. Þá ber að hafa í huga að hér var í heild um tiltölulega stuttan tíma að ræða, en tímabundnir ráðningarsamningar við áfrýjanda náðu yfir um þriggja mánaða tímabil og virðist hafa verið stefnt að því að þetta fyrirkomulag stæði út leigutíma skipsins, eða í sex mánuði. Fram kom undir rekstri málsins að stefndi hefði síðan eignast skipið og í framhaldi þess hafi verið gerðir ótímabundnir ráðningarsamningar við skipverja.

Að öllu þessu virtu verður að líta svo á að efnislegar forsendur hafi legið að baki hinum tímabundnu ráðningarsamningum og verður ekki talið að áfrýjandi hafi sýnt fram á að þessir gagnkvæmu samningar stefnda og hans hafi verið málamyndagerningar. Eins og atvikum öllum var háttað samkvæmt framansögðu þykja heldur ekki skilyrði til að víkja samningunum til hliðar eða breyta þeim á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936.

Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður á það fallist með stefnda að veikindi áfrýjanda hafi borið að höndum eftir að ráðningartíma hans hjá stefnda var lokið samkvæmt gildum samningi þeirra í milli. Ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum áfrýjanda og verður niðurstaða héraðsdóms því staðfest.

Rétt þykir eftir atvikum að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.