3/2012

Héraðsdómur vísaði málinu frá dómi vegna vanreifunar, þar sem málatilbúnaður A hf. hefði verið reistur á því eingöngu að um erlent lán væri að ræða en það væri ekki í samræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttar í sambærilegum málum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. desember 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. janúar 2012. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 29. maí 2012.

I

Samkvæmt gögnum málsins gerðu Kaupþing banki hf. og varnaraðili samning 2. apríl 2007. Á forsíðu var tilgreint að hann væri „lánssamningur í erlendum myntum“ svo og heiti samningsaðila. Í 2. gr. voru ákvæði um lánsfjárhæð, útborgun lánsins og endurgreiðslu. Samkvæmt grein 2.1. tók varnaaðili að láni „jafnvirði íslenskar krónur 402.200.000 ... í eftirfarandi erlendum myntum: CHF 70% JPY 30%.“ Í greinum 2.2. og 2.3. sagði að lánið skyldi að uppfylltum tilteknum skilyrðum koma til útborgunar inn á tvo tilgreinda gjaldeyrisreikninga varnaraðila við bankann, annan fyrir svissneska franka og hinn japönsk yen. Þá var í grein 2.3. tekið fram að tilgangur lánsins væri kaup á fasteignum að Síðumúla 20 og 22 í Reykjavík og skuldbatt varnaraðili sig til að ráðstafa láninu til þess verkefnis. Samkvæmt grein 2.4. skyldi lánið endurgreitt með 36 afborgunum á mánaðar fresti, í fyrsta sinn 1. maí 2007, og skyldi hver afborgun fram að síðasta gjalddaga nema 1/240 hluta lánsins. Á síðasta gjalddaga skyldi varnaraðili greiða allar eftirstöðvar lánsins nema því yrði framlengt, en í 4. gr. samningsins var sérstök heimild til þess. Samkvæmt grein 2.5. var greiðslustaður lánsins hjá bankanum og heimilaði varnaraðili honum að skuldfæra áðurnefnda gjaldeyrisreikninga auk tilgreinds bankareiknings í íslenskum krónum fyrir greiðslum afborgana og vaxta. Varnaraðili skuldbatt sig jafnframt til að hafa ávallt innstæðu á reikningunum til greiðslu afborgana. Í grein 2.7. var tekið fram að lánið bæri að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem það samanstæði af, en greiddi varnaraðili afborganir, vexti, dráttarvexti eða annað í íslenskum krónum þá skyldi það gert samkvæmt sölugengi bankans.

Í grein 3.1. í samningnum var mælt fyrir um að lánið bæri vexti, sem yrðu breytilegir og jafnháir LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni og teldist þetta vaxtagrunnur, auk 1,75% vaxtaálags. Í grein 3.6. kom fram að vanefndi varnaraðili skuldbindingu samkvæmt samningnum bæri honum að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni skuld, sem skyldu vera áðurgreindur vaxtagrunnur auk vaxtaálags, að viðbættum 10% dráttarvaxtaálagi. Ef bankinn kysi svo gæti hann þó einnig vegna vanefnda varnaraðila umreiknað skuld hans í íslenskar krónur miðað við sölugengi sitt á erlendu gjaldmiðlunum og krafist af þeirri fjárhæð dráttarvaxta samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Bankinn hefði um það val hvort krafist yrði dráttarvaxta af „fjárhæðinni í erlendri mynt eða af skuldinni breyttri í íslenskar krónur.“ Í 5. gr. samningsins sagði að væri lánið í skilum gæti varnaraðili óskað eftir „myntbreytingu“ á því með skriflegri beiðni til bankans, sem berast yrði í síðasta lagi tíu dögum fyrir gjalddaga afborgunar eða vaxta, og yrði þá „höfuðstóll lánsins umreiknaður til jafnvirðis í annarri mynt.“ Við umreikning vegna myntbreytingar skyldi nota sölugengi þess gjaldmiðils sem horfið væri frá og kaupgengi þess gjaldmiðils sem við tæki. Í 11. gr. samningsins var fyrirvari vegna endurfjármögnunar bankans, en þar sagði meðal annars að ætti bankinn ekki kost á endurfjármögnun við upphaf vaxtatímabils eða á þeim degi, sem vextirnir skyldu endurskoðaðir, á lánskjörum sem gerðu honum kleift að endurlána fjárhæðina í sama gjaldmiðli eða á sama vaxtareikningsgrundvelli og gengið hafi verið út frá við samningsgerðina skyldi bankinn tilkynna varnaraðila það með tíu daga fyrirvara og bjóða honum önnur lánskjör.

Samkvæmt gögnum málsins sótti varnaraðili um að stofna áðurnefnda gjaldeyrisreikninga hjá Kaupþingi banka hf. 28. mars 2007 og var lánið að frádregnum kostnaði greitt inn á þá 10. apríl sama ár, annars vegar 5.116.571,69 svissneskir frankar og hins vegar 213.801.354 japönsk yen. Varnaraðili fékk heimild 30. mars 2007 frá Esjuborg ehf., seljanda fasteignanna sem getið var í fyrrnefndri grein 2.3. í lánssamningnum, til að veðsetja þær með tryggingarbréfi fyrir fjárhæð allt að 450.000.000 krónum með því skilyrði að bankinn ábyrgðist að ráðstafa 400.000.000 krónum af andvirði lánsins inn á tiltekinn reikning Esjuborgar ehf. Hinn 10. apríl 2007 voru 5.114.794,52 svissneskir frankar og 213.727.062 japönsk yen tekin út af gjaldeyrisreikningum varnaraðila og 400.000.000 íslenskar krónur greiddar inn á reikning Esjuborgar ehf. af varnaraðila og annaðist bankinn þessa millifærslu. Eftir þetta var innstæða á gjaldeyrisreikningum varnaraðila 1.777,17 svissneskir frankar og 74.292 japönsk yen. Með viðauka við lánssamninginn, sem gerður var 15. maí 2007, var gjalddaga fyrstu afborgunar af láninu seinkað til 15. júní á því ári, en eftir það skyldu afborganir og vextir inntir af hendi 15. dag hvers mánaðar í 36 skipti.

Greiðsla afborgana og vaxta af láninu fór eftir þetta fram samkvæmt grein 2.5. í lánssamningnum með því að gjaldeyrisreikningar varnaraðila voru skuldfærðir hverju sinni allt þar til í nóvember 2008, þegar höft voru lögð á gjaldeyrisviðskipti. Fyrir liggur að varnaraðili sótti 14. nóvember 2008 um kaup á 38.500 svissneskum frönkum og 1.100.000 japönskum yenum „vegna láns á gjalddaga mánudaginn 17.11.08“ og áttu þessar fjárhæðir að leggjast inn á fyrrnefnda gjaldeyrisreikninga hans. Ekki liggur annað fyrir en að þetta hafi gengið eftir.

Fjármálaeftirlitið ákvað 9. október 2008 að neyta heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Kaupþingi banka hf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd. Í framhaldi af því var tilteknum eignum og skuldbindingum félagsins ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf., sem nú ber heiti sóknaraðila, og er óumdeilt að þar á meðal hafi verið krafa á hendur varnaraðila samkvæmt áðurgreindum lánssamningi.

Viðauki var aftur gerður við lánssamninginn 9. desember 2008, en með honum var næsta gjalddaga afborgunar og vaxta frestað til 15. júní 2009 og skyldu eftirstöðvar lánsins þá greiddar í tólf áföngum á eins mánaðar fresti. Þessi breyting var þó háð því skilyrði að varnaraðili legði 2.600.000 krónur inn á nánar tilgreindan reikning hjá sóknaraðila 15. dag hvers mánaðar frá og með desember 2008 svo lengi sem „á skilmálabreytingunni stendur“ og var sá reikningur settur að handveði fyrir endurgreiðslu lánsins. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila hefur lánið verið í vanskilum frá gjalddaganum 15. júní 2009. Hann höfðaði mál þetta 16. júní 2010 til greiðslu á 4.869.865,58 svissneskum frönkum, 201.999.288 japönskum yenum og bankakostnaði, 1.500 krónum, með 11,94833% dráttarvöxtum á ári af fjárhæðinni í fyrstnefnda gjaldmiðlinum og 11,98625% dráttarvöxtum á ári af þeim, sem næst var nefndur, allt að frádregnum sjö nánar tilgreindum innborgunum, sem hafi verið inntar af hendi á tímabilinu frá 24. nóvember 2009 til 7. maí 2010.

Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði krafðist varnaraðili þess í héraði að málinu yrði vísað frá dómi. Þá kröfu studdi hann aðallega þeim rökum að lánið, sem samningur var gerður um 2. apríl 2007, hafi í raun verið í íslenskum krónum og bundið gengi þeirra erlendu gjaldmiðla, sem þar var getið. Samningurinn hafi þannig falið í sér verðtryggingu, sem óheimil væri samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Sóknaraðili hafi ekki reifað málið með tilliti til þess að skuld varnaraðila hafi frá öndverðu verið í íslenskum krónum og væri það fyrir vikið svo vanreifað að frávísun varði. Með hinum kærða úrskurði var fallist á þessa kröfu varnaraðila.

II

Í málum nr. 92/2010 og 153/2010, sem Hæstiréttur felldi dóma á 16. júní 2010, var uppi ágreiningur um lán, sem veitt voru til bifreiðakaupa og tengd gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að um væri að ræða lán í íslenskum krónum og að slík gengistrygging höfuðstóls skuldanna væri ólögmæt þar sem hún stríddi gegn ófrávíkjanlegum ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Þá var í dómum Hæstaréttar 14. febrúar 2011 í málum nr. 603/2010 og 604/2010 skorið úr ágreiningi um hvort hliðstæðar skuldbindingar samkvæmt skuldabréfum með fasteignaveði teldust vera í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Enn var með dómi Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011 skorið úr hliðstæðum ágreiningi um lánssamning, sem gerður var um „fjölmyntalán til 5 ára að jafnvirði kr. 150.000.000“ eins og sagði í fyrirsögn hans. Sá samningur var í ýmsum atriðum sambærilegur þeim, sem deilt er um í máli þessu. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að hann væri um lán í íslenskum krónum, meðal annars með tilliti til þess að fjárhæð hafi ekki verið tilgreind í öðrum gjaldmiðli, lánsféð hafi verið greitt út í honum og afborganir átti jafnframt að inna þannig af hendi, auk þess sem litið var til ákvæðis í samningnum um myntbreytingu. Málflutningur aðilanna í þessu máli hefur einkum snúist um það hvort atvik séu hér með svo áþekkum hætti og í máli nr. 155/2011 að dómur í því hafi hér fordæmisgildi.

Úrlausn ágreinings aðilanna ræðst öðru fremur af skýringu á texta lánssamningsins 2. apríl 2007, þar sem lýst var þeirri skuldbindingu, sem varnaraðili tókst á hendur. Við skýringuna ber að hafa í huga meginreglu íslensks réttar um frelsi manna til að bindast skuldbindingum með samningum, sem telja verði gilda nema sýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum.

Samningurinn, sem mál þetta varðar, er í nokkrum veigamiklum atriðum frábrugðinn þeim, sem fjallað var um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 155/2011. Á forsíðu er hann nefndur „Lánssamningur í erlendum myntum“, en svo var ekki í fyrra málinu. Á hinn bóginn er í báðum tilvikum um að ræða lán „að jafnvirði íslenskar krónur“ með tiltekinni fjárhæð, sem er eina tilgreiningin á fjárhæð lánsins, en hvergi getið um hana í erlendum gjaldmiðlum, heldur aðeins hlutföll þeirra og miðun við virði íslensku krónunnar á tilteknum degi. Líta verður svo á að í dómi í máli nr. 155/2011 hafi sú vísun til erlendra gjaldmiðla ein og sér ekki verið talin nægileg til þess að lánið teldist vera í þeim og yrði því á að gæta að því hvernig skyldur samningsaðila voru efndar. Þar háttaði svo til að efndir beggja aðila voru með greiðslum í íslenskum krónum.

Í máli þessu var lánsfjárhæðin við útborgun lögð inn á gjaldeyrisreikninga varnaraðila hjá Kaupþingi banka hf. í þeim erlendu gjaldmiðlum sem lánssamningur þeirra kvað á um. Greiðsla afborgana og vaxta fór hér einnig fram með því að gjaldeyrisreikningar varnaraðila voru skuldfærðir fyrir viðkomandi fjárhæðum hverju sinni, allt þar til síðast var staðið skil á þeim 15. nóvember 2008, eftir að höft höfðu verið lögð á gjaldeyrisviðskipti. Þegar afborgun var innt af hendi þann dag var sem fyrr segir að auki staðið þannig að verki að varnaraðili sótti um kaup á erlendum gjaldeyri til að geta greitt hana. Samningsaðilarnir efndu því báðir skyldur sínar með því að fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum skiptu um hendur. Framangreint ákvæði um myntbreytingu í lánssamningnum, sem mál þetta varðar, er einnig með nokkuð öðrum hætti en í hinu fyrra máli. Þessu til samræmis og með vísan til röksemda, sem fram hafa komið í fyrrgreindum dómum Hæstaréttar, verður að líta svo á að hér hafi verið um að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum og skiptir þá engu í hvaða tilgangi varnaraðili tók það. Svo sem meðal annars kom fram í dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 falla lán í erlendum gjaldmiðlum ekki undir reglur um heimildir til verðtryggingar lánsfjár í íslenskum krónum í VI. kafla laga nr. 38/2001. Verður því ekki fallist á með varnaraðila að málið sé vanreifað af hendi sóknaraðila.

Varnaraðili hefur krafist þess sérstaklega að dráttarvaxtakröfu sóknaraðila verði vísað frá dómi. Hún er í samræmi við grein 3.6. í fyrrgreindum lánssamningi og er skýrlega tilgreind í héraðsdómsstefnu. Eru því ekki efni til að vísa þeirri kröfu frá dómi.

Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Ákvörðun málskostnaðar í héraði vegna þessa þáttar málsins bíður efnisdóms. Rétt er að hvor aðila beri sinn kærumálskostnað.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur út gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Kærumálskostnaður fellur niður.