856/2014

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli L á hendur J og K, til heimtu skuldar á grundvelli sjálfskuldarábyrgðar þeirra, var vísað frá dómi á þeirri forsendu að það hefði verið höfðað á röngu varnarþingi. Hæstiréttur taldi að L hefði verið heimilt að sækja mál sitt á heimilisvarnarþingi J og K samkvæmt meginreglu 1. mgr. 32. gr. laga nr. 91/1991 þar sem ákvæði í skuldabréfi því sem um ræddi og í skjali með upplýsingum til ábyrgðarmanna hefðu falið í sér samning aðilanna um að reka mætti tiltekin mál um lögskipti þeirra á tilgreindu varnarþingi, en í hvorugu tilviki hefði verið kveðið á um skyldu til þess. Þá var ekki fallist á með J og K að L hefði brostið heimild til málsóknarinnar. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. desember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 4. desember 2014, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um frávísun málsins frá héraðsdómi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins gaf sonur varnaraðila út skuldabréf til sóknaraðila 6. apríl 2011, þar sem fjárhæð skuldarinnar, 13.592.349 krónur, virðist hafa verið færð inn við námslok og var hún bundin vísitölu neysluverðs. Í skuldabréfinu var meðal annars ákvæði um að heimilt væri að reka mál út af því fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Varnaraðilinn J-kk-nf S. Ó-kk-nf gekk í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldinni með áritun á skuldabréfið, en ábyrgð hans var takmörkuð við 7.000.000 krónur, þó þannig að sú hámarksfjárhæð skyldi taka breytingum eftir vísitölu neysluverðs. Varnaraðilinn K-kvk-nf S. J-kvk-nf tók jafnframt á sig sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldinni með yfirlýsingu, sem hún undirritaði 7. janúar 2012, en fjárhæð ábyrgðar hennar var takmörkuð á sama hátt og ábyrgð varnaraðilans J-kk-ef. Í yfirlýsingunni var ekkert ákvæði um varnarþing ef til málsóknar kæmi vegna ábyrgðarinnar, en þar sagði á hinn bóginn að varnaraðilinn K-kvk-nf hafi kynnt sér ákvæði skuldabréfsins og sætt sig við það að öllu leyti. Við veitingu þessara ábyrgða undirrituðu varnaraðilarnir hvort fyrir sitt leyti yfirlýsingu, sem stafaði frá sóknaraðila og hafði að geyma samkvæmt yfirskrift sinni upplýsingar til ábyrgðarmanns samkvæmt 5. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Í þessum yfirlýsingum var þess meðal annars getið að risi ágreiningur um ábyrgð gæti ábyrgðarmaður „sent inn erindi til stjórnar LÍN og eftir atvikum borið úrskurð stjórnar undir Málskotsnefnd LÍN“, en að auki ætti hann „þess alltaf kost að bera ágreining varðandi ábyrgðarskuldbindinguna undir héraðsdóm Reykjavíkur samkvæmt ákvæðum umrædds skuldabréfs.“

Með bréfum 10. janúar 2013 tilkynnti sóknaraðili varnaraðilum að bú sonar þeirra hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 11. október 2012, en hann stæði í skuld við sóknaraðila vegna námsláns, sem varnaraðilar hafi tekið ábyrgð á, og yrði kröfu vegna lánsins beint að þeim af þessum sökum. Var tiltekið í bréfinu til varnaraðilans J-kk-ef að fjárhæð ábyrgðar hans næmi 7.735.019 krónum, en í bréfinu til varnaraðilans K-kvk-ef að ábyrgð hennar stæði í 7.522.053 krónum. Varnaraðilarnir beindu af þessu tilefni ódagsettu erindi til stjórnar sóknaraðila, þar sem þau fóru þess efnislega á leit að horfið yrði frá gjaldfellingu skuldabréfsins og syni þeirra gefinn kostur á að greiða skuld sína eftir ákvæðum þess. Stjórn sóknaraðila hafnaði þessu með ákvörðun 3. júlí 2013, sem áréttuð var með annarri ákvörðun 17. október sama ár. Varnaraðilar kærðu þessa ákvörðun til málskotsnefndar samkvæmt 5. gr. a. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna, sbr. 3. gr. laga nr. 67/1997. Með úrskurði 5. júní 2014 felldi málskotsnefndin þessar ákvarðanir stjórnarinnar úr gildi, en samkvæmt forsendum hans var sú niðurstaða reist á því að fella bæri niður ábyrgð varnaraðilanna á skuld sonar þeirra með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Sóknaraðili höfðaði mál þetta fyrir Héraðsdómi Vesturlands 22. júlí 2014 og krafðist þess að fyrrgreindur úrskurður málskotsnefndarinnar yrði felldur úr gildi. Með hinum kærða úrskurði var orðið við kröfu varnaraðila um að málinu yrði vísað frá dómi.

II

Varnaraðilar hafa reist kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi annars vegar á því að niðurstaða málskotsnefndar samkvæmt 5. gr. a. laga nr. 21/1992 sé endanleg gagnvart sóknaraðila og geti hann þess vegna ekki leitað eftir því að henni verði hnekkt fyrir dómi. Í þessu sambandi vísa varnaraðilar til þess að sóknaraðili hafi í stöðluðum upplýsingum til ábyrgðarmanns, sem varnaraðilarnir undirrituðu samkvæmt áðursögðu, aðeins greint frá því að ábyrgðarmaður gæti borið ágreining um skuldbindingu sína undir dóm en einskis hafi verið getið um slíka heimild sóknaraðila, tiltekið hafi verið í grein 5.10.5. í úthlutunarreglum sóknaraðila, sem ráðherra hafi staðfest með auglýsingum nr. 533/2010 og 640/2011, að úrskurðir nefndarinnar væru endanlegir og leiddi þetta jafnframt af því að málskotsnefndin væri æðra stjórnvald, sem eftir almennum reglum bindi hendur sóknaraðila með ákvörðunum sínum.

Um þessar röksemdir varnaraðila er þess að gæta að ótvírætt er af orðalagi 3. mgr. 5. gr. a. laga nr. 21/1992 að gert er ráð fyrir heimild sóknaraðila til að höfða fyrir sitt leyti mál til að fá hnekkt úrskurði málskotsnefndarinnar. Í 2. mgr. sömu lagagreinar er einnig tekið fram að úrskurðum nefndarinnar verði ekki skotið til annars stjórnvalds. Verður í þessu ljósi að skilja áðurnefnd ákvæði í úthlutunarreglum sóknaraðila svo að með þeim hafi verið átt við að úrskurðir nefndarinnar væru endanlegir á stjórnsýslustigi. Framangreind ákvæði 3. mgr. 5. gr. a. laga nr. 21/1992 víkja jafnframt til hliðar almennum reglum, sem kynnu að öðrum kosti að hafa staðið því í vegi að sóknaraðila teldist heimilt að bera úrskurði málskotsnefndarinnar undir dóm. Þá verður að gæta að því að í skjali frá sóknaraðila með upplýsingum til ábyrgðarmanns, sem varnaraðilar vísa samkvæmt áðursögðu til, kom skýrlega fram að þær væru gefnar vegna fyrirmæla 5. gr. laga nr. 32/2009. Með því lagaákvæði er sú skylda lögð á herðar lánveitanda að upplýsa ábyrgðarmann fyrir fram um áhættu, sem fylgt geti ábyrgð, en til slíkra upplýsinga telst meðal annars ábending um leiðir, sem ábyrgðarmanni standi til boða til að fá leyst úr ágreiningi vegna ábyrgðar, sbr. i. lið 1. mgr. ákvæðisins. Í upplýsingum um þetta er ekkert tilefni til að geta um úrræði lánveitanda til að fá leyst úr slíkum ágreiningi. Að þessu öllu virtu eru engin efni til að vísa málinu frá héraðsdómi á þeim grunni að sóknaraðila bresti heimild til málsóknarinnar.

Til stuðnings kröfu um frávísun bera varnaraðilar hins vegar fyrir sig að sóknaraðili sé bundinn af því að höfða mál um sakarefnið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur vegna skilmála í skuldabréfinu frá 6. apríl 2011 og fyrrgreinds ákvæðis í skjali sóknaraðila um upplýsingar til ábyrgðarmanns, en af þeim sökum hafi verið óheimilt að höfða þetta mál á heimilisvarnarþingi varnaraðila fyrir Héraðsdómi Vesturlands.

Eins og áður greinir var tekið fram í skuldabréfinu 6. apríl 2011 að heimilt væri að reka mál út af því fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Þá var í skjali sóknaraðila með upplýsingum til ábyrgðarmanns mælt svo fyrir að ábyrgðarmaður ætti þess alltaf kost að bera ágreining um skuldbindingu sína undir sama dómstól. Bæði þessi ákvæði fólu í sér samning aðilanna um að reka mætti tiltekin mál um lögskipti þeirra fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, sbr. 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991. Í hvorugu tilviki var kveðið á um skyldu til þess. Sóknaraðila var því frjálst að nýta sér ekki samningsbundna heimild sína samkvæmt skuldabréfinu til að reka mál á hendur varnaraðilum fyrir þeim dómstól og sækja þess í stað mál sitt á heimilisvarnarþingi þeirra eftir meginreglu 1. mgr. 32. gr. sömu laga.

Samkvæmt framansögðu standa engin rök til að vísa máli þessu frá héraðsdómi. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Rétt er að ákvörðun málskostnaðar í héraði vegna þessa þáttar málsins bíði efnisdóms, en varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðilar, J-kk-nf S. Ó-kk-nf og K-kvk-nf S. J-kvk-nf, greiði óskipt sóknaraðila, Lánasjóði íslenskra námsmanna, 350.000 krónur í kærumálskostnað.