358/2001

M og K slitu hjúskap haustið 1999 og bjó yngri sonur þeirra hjá K en sá eldri hjá M. Í nóvember 1999 höfðaði K mál og krafðist forsjár beggja drengjanna. Gerðu aðilar með sér sátt um að M færi með forsjá eldri drengsins og K með forsjá yngri drengsins til bráðabirgða meðan málið væri til meðferðar í héraðsdómi. Fyrir héraðsdómi lá álitsgerð sálfræðings frá apríl 2000 og matsgerð tveggja sálfræðinga frá nóvember 2000, sem komust að þeirri niðurstöðu, að báðir foreldrar væru hæfir til að hafa forsjá drengjanna. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, komst að þeirri niðurstöðu, að hagsmunum barnanna væri best borgið með því að K hefði forsjá þeirra beggja. Fyrir Hæstarétti krafðist M forsjár eldri drengsins, sem var tæplega 12 ára, en ekki var lengur ágreiningur um forsjá þess yngri. Fyrir Hæstarétt var lögð matsgerð dómkvadds sálfræðings frá 27. febrúar 2002. Þar kom fram að vilji eldri drengsins stóð eindregið til þess að vera hjá M og að drengurinn væri ákveðinn sjálfstæður einstaklingur, sem vildi fara sínu fram. Samband hans við föður sinn var náið og gott, honum gekk vel í skóla og átti góða vini. Þegar litið var til aldurs drengsins og eindregins vilja hans að búa hjá föður sínum og mið tekið af persónuleika og skapsmunum hans, þótti það hafa minnsta röskun í för með sér fyrir hann að dveljast áfram á heimili M en hann hafði verið í umsjá M frá samvistaslitum foreldranna haustið 1999. Sú skipan ásamt rúmri umgengni við móður og bróður þótti vera best til þess fallin að tryggja velferð hans. Væri því hagsmunum og þörfum drengsins best borgið með því að fela M forsjá hans. Vegna hins ólíka menningarheims, sem fjölskylda M var frá, þótti þó afar mikilvægt að stuðla að sem mestri umgengni við hana. Aðfinnsluvert þótti hve meðferð málsins hafði dregist í héraði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 25. september 2001. Hann krefst þess, að hinum áfrýjaða dómi verði hnekkt og tekin verði til greina krafa hans um að fá forsjá sonar aðila, A, f. [...] 1990. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms að því er varðar forsjá sonarins A og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Báðir aðilar hafa fengið gjafsókn fyrir Hæstarétti.

Ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt.

I.

Eins og fram kemur í héraðsdómi gengu aðilar máls þessa í hjúskap í heimalandi stefndu í september 1988. Þau fluttu til Íslands í byrjun árs 1989 og hafa búið þar síðan fyrir utan það að stefnda var við nám í London frá september 1998 fram í mars 1999. Þau eignuðust tvo syni, A f. [...] 1990, og B f. [...] 1996. Sumarið 1999 ákváðu aðilar að slíta hjúskap og flutti stefnda til Z-bæjar í byrjun september ásamt yngri drengnum og foreldrum sínum, sem höfðu komið hingað til lands vorið 1998, en eldri drengurinn var hjá föður sínum í Kópavogi. Stefnda höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, sem þingfest var 9. nóvember 1999, og krafðist forsjár beggja drengjanna. Hinn 24. nóvember gerðu aðilar sátt um það, að áfrýjandi færi með forsjá eldri drengsins og stefnda með forsjá yngri drengsins til bráðabirgða meðan málið væri til meðferðar í héraðsdómi.

Í héraðsdómi er ítarleg grein gerð fyrir skýrslu A-kk-ef S-kk-ef sálfræðings 6. apríl 2000, sem kannaði forsjárhæfni og aðstæður foreldra og afstöðu drengjanna, svo og matsgerð sálfræðinganna G-kk-ef Á-kk-ef og P-kk-ef M-kk-ef 20. nóvember 2000. Komust sálfræðingarnir að þeirri niðurstöðu, að báðir foreldrar væru hæfir til að hafa forsjá drengjanna, heimilisaðstæður beggja væru viðunandi, móðir var talin hæfari en faðir til að sinna almennum uppeldisþáttum, eldri drengurinn var talinn tengdur báðum foreldrum þótt hann hefði sagst fremur vilja búa hjá föður, en sá vilji hans var ekki talinn afdráttarlaus.

Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, komst að þeirri niðurstöðu, að hagsmunum barnanna væri best borgið með því að stefnda hefði forsjá þeirra. Hér fyrir dómi krefst áfrýjandi forsjár eldri drengsins, en ekki er lengur ágreiningur um forsjá þess yngri.

II.

Að héraðsdómi gengnum fór áfrýjandi þess á leit, að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta hag og aðstæður eldri drengsins, og var H-kk-nf V-kk-nf sálfræðingur dómkvaddur til þess starfa. Hefur álitsgerð hans 27. febrúar 2002 verið lögð fyrir Hæstarétt svo og endurrit vitnamáls 4. mars 2002, er sálfræðingurinn kom fyrir Héraðsdóm Reykjaness.

Áfrýjandi býr nú í rúmgóðri, eigin íbúð í Kópavogi og að mati sálfræðingsins var ekki hægt að sjá annað en að þrif og almenn umgengni væri í ágætu lagi. Áfrýjandi er við nám í Háskóla Íslands og vinnur með skólanum. Er vinnutími hans óreglubundinn og er oft um helgar. Það er álit matsmannsins, að áfrýjandi uppfylli öll almenn skilyrði þess að hafa forsjá barns og telur hann tengsl hans við drenginn vera náin og góð. Samband þeirra sé um margt líkt og á milli félaga eða vina, þar sem skilningur og samstaða er mikil, og líklegt sé að þessi tengsl verði nánari með aldrinum. Viðhorf áfrýjanda í uppeldismálum virðist vera þau, að einstaklingar eigi að fá að ráða sér mikið sjálfir og stjórnsemi eða afskiptasemi eigi að vera sem minnst. Matsmaður tekur undir þá skoðun fyrri matsmanna, að umhirða og aðhald áfrýjanda gagnvart drengnum gæti verið með betra móti og einnig mætti metnaður hans gagnvart heimili þeirra og framtíð drengsins vera meiri.

Stefnda vinnur sem tónlistarkennari bæði í X-bæ og í Y-bæ og leigir einbýlishús í F. Hún hefur keypt fjögurra herbergja íbúð í Reykjavík, sem faðir hennar býr í, en móðir hennar, bróðir og fjölskylda hans búa hjá henni. Að áliti matsmanns er heimili stefndu hlýlegt og heimilishald virðist einkennast af rólyndi, nægjusemi og reglusemi. Matsmaður telur, að stefnda myndi sinna öllum almennum þörfum drengsins betur en áfrýjandi, en þegar horft sé til annarra atriða, svo sem félagslegra tengsla drengsins, aðlögunar hans í skóla og vilja hans sjálfs, þá virðist stefnda ekki virða þá þætti eins mikið.

A verður 12 ára eftir tæpan mánuð. Að áliti matsmanns er hann mjög geðþekkur, hægur, rólegur og kurteis drengur. Hann segist vera mjög ánægður í skólanum, þar sem hann eigi marga vini og kennarinn sé góður. Matsmaður kveðst hafa gengið mjög nærri drengnum til þess að komast að vilja hans og hafi hann ætíð sagt afdráttarlaust, að hann vildi vera hjá föður sínum og vinum. Það er skoðun matsmanns, að A sé um margt sérstakur drengur. Í fyrri álitsgerðum er talað um, að hann sé sjálfstæður og treysti talsvert á sjálfan sig. Matsmaður telur, að við þetta megi bæta, að sennilega sé hann nokkuð þver og vilji ná sínu fram og beiti þá ekki frekju eða offorsi heldur rólyndi og kurteisi. Hann skipti lítið um skoðun hafi hann bitið eitthvað í sig.

Kennari A telur hann einstaklega ljúfan, geðslegan, kurteisan og meðfærilegan dreng, sem standi sig ágætlega í námi og sé vinsæll félagi. Segir hún mikinn kærleik vera greinilegan á milli feðganna og aldrei unnt að merkja, að drengnum líði illa. Hún segir föðurinn sinna öllum fundum og öðru, sem skólinn biður hann um, og heimavinna og nestismál séu í góðu lagi. Þá hafi þrif og klæðnaður skánað mikið og ekki hægt að kvarta yfir því.

Matsmaður telur, að A sé greinilega mjög sáttur við félagslegar aðstæður sínar og að vilji hans til að vera hjá föður sínum sé mjög eindreginn. Hann er að dómi matsmannsins ákveðinn einstaklingur, sem vill fara sínu fram án mikillar tjáningar eða umræðu. Vegna þessa sterka og eindregna vilja drengsins og með hliðsjón af skapgerð hans telur matsmaður vart verjandi annað en að fara að vilja hans.

III.

Eins og að framan greinir er það mat þeirra sálfræðinga, sem að málinu hafa komið, að báðir foreldrar séu hæfir til að fara með forsjá drengsins. Hann hefur verið í umsjá föður síns frá samvistaslitum foreldranna haustið 1999 og er í nánum tengslum við hann, þótt hann vilji ekki gera upp á milli foreldra sinna. Hann er ánægður í skólanum og hefur eignast nokkra góða og nána vini. Umgengni hans við móðurina hefur verið með þeim hætti, að hann hefur farið til hennar um það bil einu sinni í mánuði, um jól og páska og á sumrin, auk þess sem móðir hans hringir til hans nokkrum sinnum í viku. Samband hans við yngri bróður er gott, en hann er sex árum yngri en A.

Þótt viðhorf föðurins til uppeldis kunni að vera umdeilanleg, ber að hafa í huga, að drengurinn er í dag sterkur, sjálfstæður einstaklingur, sem er í góðri sátt við umhverfi sitt. Þegar litið er til aldurs A og eindregins vilja hans að búa hjá föður sínum og mið tekið af persónuleika og skapsmunum hans, verður að telja, að það hafi minnsta röskun í för með sér fyrir hann að dveljast áfram á heimili áfrýjanda. Sú skipan ásamt rúmri umgengni við móður og bróður sýnist vera best til þess fallin að tryggja velferð hans. Er því hagsmunum og þörfum drengsins best borgið með því að fela áfrýjanda forsjá hans, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992. Vegna hins ólíka menningarheims, sem móðurfjölskylda A er frá, er þó afar mikilvægt að stuðla að sem mestri umgengni við hana, ekki síst að sumarlagi, svo að hann fari ekki á mis við þá menningu og tungu.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest.

Gjafsóknarkostnaður aðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði svo sem í dómsorði greinir.

Það athugist, að mál þetta hefur dregist úr hömlu. Það var þingfest 9. nóvember 1999, en héraðsdómur gekk 5. september 2001. Er þetta aðfinnsluvert og ekki í samræmi við 1. mgr. i.f. 34. gr. barnalaga, sem kveður á um það, að hraða skuli meðferð forsjármála.

Dómsorð:

Áfrýjandi, M, fari með forsjá drengsins A.

Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun talsmanns hans, 300.000 krónur.

Gjafsóknarkostnaður stefndu, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun talsmanns hennar, 300.000 krónur.