224/2014

X var ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir að hafa, þá er hann gegndi starfi dyravarðar á veitingastað, snúið A niður og haldið honum föstum með þeim afleiðingum að liðbönd í axlarlið A rifnuðu og hann hruflaðist á kinnbeini og augabrún. X hélt því fram að verknaðurinn hefði verið refsilaus á grundvelli neyðarvarnar samkvæmt 12. gr. almennra hegningarlaga. Í dómi héraðsdóms var lagt til grundvallar að A hefði verið að skipta sér að störfum X og komið ógnandi að X greint sinn. Hinum síðarnefnda hefði því verið heimil valdbeiting eins og á stóð. Í dómi Hæstaréttar var á hinn bóginn tekið fram að X hefði við meðferð málsins í héraði gefið skýrslu í gegnum síma, en slík skýrslugjöf ákærða færi í bága við ákvæði laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Leiddi þessi háttur á skýrslugjöf til þess að draga mætti í efa að mat héraðsdóms á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærða hafi verið rétt svo að einhverju skipti um úrslit málsins. Með vísan til þessa og framburðar vitna fyrir dómi var hinn áfrýjaði dómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. mars 2014. Af hálfu ákæruvaldsins er þess aðallega krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað.

Ákærði krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að refsing verði látin niður falla eða hann dæmdur til vægustu refsingar.

I

Atvik máls þessa eru þau að A lagði fram kæru á hendur ákærða fyrir líkamsárás fyrir utan veitingahúsið B í [...] 18. nóvember 2012, en ákærði var þar dyravörður.

Ákærði kom fyrir dóm 16. maí 2013 og játaði verknaðarlýsingu í ákæru, en hafnaði því að afleiðingar árásarinnar hefðu verið þær sem þar greinir. Þá bar hann fyrir sig neyðarvörn.

Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á að atlaga ákærða væri refsilaus á grundvelli 12. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um neyðarvörn. Til stuðnings þeirri niðurstöðu var rakið að ákærði og vitnið C, sem hafði verið við dyravörslu með ákærða umrætt kvöld, hafi verið sammála um að brotaþoli hefði ,,komið ógnandi að þeim“ og að í sama streng hafi tekið vitnið D. Þá hafi vitnið E lýst því fyrir lögreglu að hún hefði séð brotaþola reyna að slá til ákærða.

Ákærði kom ekki fyrir dóm til að gefa skýrslu við aðalmeðferð málsins 12. desember 2013, heldur gaf hann skýrslu í gegnum síma. Hann kvað brotaþola hafa staðið fyrir aftan sig og reist krepptan hnefa í átt til sín. Framburður C fyrir dómi, sem einnig var gefinn símleiðis var óljós og kvað hann eitthvað hafa gerst á milli ákærða og brotaþola og síðan hafi hann séð brotaþola liggja í jörðinni. Hann hafi heyrt brotaþola vera með hótanir og séð hann ,,eitthvað vera að sveifla höndunum“. Er þessi frásögn hans í ósamræmi við skýrslu er hann gaf símleiðis fyrir lögreglu 23. nóvember 2012, þar sem hann sagðist ekki hafa séð hvað gerst hefði milli ákærða og brotaþola.

Vitnið D gaf símaskýrslu fyrir dómi. Hann kvað brotaþola hafa verið ,,aðeins ógnandi en ekki eitthvað mikilvægt“ í garð ákærða og vitnisins C. Brotaþoli hafi ekki verið nægilega nálægt ákærða til að slá hann og hann hafi ekki verið með hnefann ,,hérna upp á lofti fyrir ofan höfuð“.

Í lögregluskýrslu 20. nóvember 2012 kvað vitnið E brotaþola hafa reynt að slá til ákærða eftir að ákærði réðist að honum. Gætir því ónákvæmni í endursögn hins áfrýjaða dóms um frásögn hennar hjá lögreglu varðandi það hvenær í atburðarásinni brotaþoli á að hafa veist að ákærða. Þá bar hún fyrir dómi að brotaþoli hafi ekki verið ógnandi gagnvart ákærða.

Þá gáfu tvö vitni skýrslu fyrir dóminum um að brotaþoli hefði ekki verið með ógnandi tilburði í garð ákærða og er það í samræmi við framburð brotaþola.

II

Í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er mælt fyrir um hina almennu skyldu manns til að koma fyrir dóm sem vitni og svara spurningum sem til hans er beint um málsatvik. Í 4. mgr. sömu lagagreinar er kveðið á um heimild til að vitni gefi skýrslu í gegnum síma eða annað fjarskiptatæki, ef það er statt fjarri þingstað eða ef það hefði annars sérstakt óhagræði af því að koma fyrir dóm. Þessari heimild verður þó ekki beitt ef ætla má að úrslit máls geti ráðist af framburði vitnisins, enda er hér um að ræða frávik frá meginreglunni um milliliðalausa sönnunarfærslu, sem ber að skýra þröngt. Í 1. mgr. 113. gr. laganna er mælt svo fyrir um að ákærða sé jafnan rétt og skylt að koma fyrir dóm til skýrslugjafar eftir að mál hefur verið höfðað gegn honum. Þá segir í 3. mgr. sömu lagagreinar að mæti ákærði ekki til skýrslutöku án þess að um lögmæt forföll sé að ræða geti ákærandi lagt fyrir lögreglu að sækja hann eða færa hann síðar fyrir dóm. Heimild til handa ákærða að gefa skýrslu í gegnum síma er ekki að finna í lögum nr. 88/2008, eins og heimilt er um vitni svo sem áður hefur verið rakið. Skýrslugjöf ákærða í gegnum síma braut því í bága við ákvæði XVII. kafla laganna um að ákærði skuli gefa skýrslu milliliðalaust fyrir dómi. Leiðir þessi háttur á skýrslugjöf til þess að draga má í efa að mat héraðsdóms á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærða hafi verið rétt, svo að einhverju kunni að skipta um úrslit málsins. Það sem að framan er rakið um framburð vitna fyrir dómi rennir að auki stoðum undir þá niðurstöðu. Er því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar og vísa því heim í hérað til meðferðar á ný, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008.

Ákvörðun sakarkostnaðar í héraði bíður nýs efnisdóms í málinu. Allur áfrýjunarkostnaður málsins verður lagður á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur ásamt meðferð málsins í héraði frá og með þinghaldi 12. desember 2013 og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný.

Allur áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, T-kk-ef R-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur.