599/2011

A krafðist þess að M og K yrðu svipt forsjá tveggja barna sinna. Samkvæmt niðurstöðu þriggja álitsgerða sem fyrir lágu í málinu voru M og K talin vanhæf til að sinna uppeldishlutverki sínu sökum andlegra annmarka. Þá var talið að beiting vægari úrræða en forsjársviptingar hefði ekki reynst duga til að tryggja velferð barnanna. Með vísan til niðurstöðu álitsgerðanna þriggja og skýrslu dómkvadds matsmanns fyrir héraðsdómi var talið að fullnægt væri skilyrðum a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 til að svipta M og K forsjá barna sinna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 9. nóvember 2011. Þau krefjast þess að hafnað verði kröfu stefnda um að þau skuli svipt forsjá dætra sinna B og C. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

Með hinum áfrýjaða dómi voru áfrýjendur svipt forsjá tveggja dætra sinna sem fæddar eru á árunum [...] og [...]. Samkvæmt 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 skal við meðferð barnaverndarmála beita þeim ráðstöfunum sem ætla má að barni séu fyrir bestu. Skulu hagsmunir barns ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi liggja fyrir í máli þessu þrjú möt á forsjárhæfni áfrýjenda. Hið fyrsta er skýrsla sálfræðings í desember 2004, sem samin var að tilhlutan félagsmálayfirvalda á þáverandi dvalarstað þeirra í tilefni af því að þau áttu þá von á sínu fyrsta barni, en það hefur frá upphafi verið vistað hjá móðurafa sínum. Í annað skipti var forsjárhæfni áfrýjenda metin af sálfræðingi í skýrslu í júní 2010. Sú skýrsla var samin að beiðni stefnda vegna efasemda um að sú tilhögun að dætur áfrýjenda byggju á heimili þeirra, en sættu tilsjón af hálfu stefnda, væri nægjanleg til að tryggja öryggi og velferð barnanna. Loks var við meðferð máls þessa í héraði dómkvaddur sálfræðingur að beiðni áfrýjenda til að meta forsjárhæfni þeirra og hæfni til að sinna börnunum með tilliti til þeirrar aðstoðar sem unnt væri að veita þeim af hálfu félagsmálayfirvalda á þáverandi dvalarstað þeirra. Þeirri matsgerð var skilað í maí 2011. Í öllum þessum álitsgerðum var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjendur væru sökum andlegra annmarka vanhæf til að sinna uppeldishlutverki sínu.

Andlegir annmarkar áfrýjenda eru ekki einir og sér næg ástæða til að svipta þau forsjá barna sinna, enda skal samkvæmt 1. mgr. 2. gr. barnaverndarlaga leitast við að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og eftir 2. mgr. 12. gr. er barnaverndarnefndum skylt að aðstoða foreldra við að gegna forsjárskyldum sínum. Það var og efnisleg niðurstaða fyrri álitsgerðanna tveggja að það sem úrslitum réði um hvort áfrýjendur gætu búið barni viðunandi aðstæður væri hversu miklum stuðningi yrði við komið og hvernig þeim tækist að nýta sér hann.

Málavextir eru raktir í hinum áfrýjaða dómi. Af þeim er ljóst að allt frá fæðingu eldri dótturinnar hefur af hálfu stefnda öllum tiltækum ráðum verið beitt til að veita áfrýjendum þá aðstoð sem var á valdi stefnda að veita. Þessi aðstoð hefur hins vegar ekki dugað til, að hluta vegna þess að áfrýjendur hafa ekki verið fús til að eiga fulla samvinnu við barnaverndar- og félagsmálayfirvöld. Var það niðurstaða hins dómkvadda matsmanns að áfrýjendur „hafi mjög skerta hæfni sem foreldrar til að skapa börnum sínum eðlileg og þroskavænleg uppeldisskilyrði, þótt þau nytu verulegrar aðstoðar og stuðnings yfirvalda.“ Væru ástæður þess helstar “verulegir persónulegir annmarkar, greindarskortur, geðræn einkenni, persónuleikaraskanir og aðlögunarerfiðleikar, annars eða beggja foreldranna.“ Í skýrslu við aðalmeðferð fyrir héraðsdómi svaraði matsmaðurinn spurningu meðdómara um hvernig vanhæfni áfrýjenda myndi koma niður á börnunum á þá leið að innsæis- og skilningsleysi þeirra á þörfum barnanna, forystuleysi þeirra og úrræðaleysi væri slíkt að „verulega mikil hætta“ væri á „vanörvun“ barnanna. Þá svaraði matsmaður spurningu meðdómara um hvort hann teldi það nægilegt sem yfirvöld hefðu reynt að gera til aðstoðar áfrýjendum svo að hann teldi miðað við þær forsendur sem hann sæi fyrir sér í málinu það „nánast alveg fullreynt.“ Er fallist á að beiting vægari úrræða en forsjársviptingar hafi ekki reynst duga til að tryggja velferð barnanna, sbr. 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Telst stefndi því hafa gætt meðalhófs í aðgerðum sínum.

Samkvæmt öllu framansögðu, einkum niðurstöðu framangreindra þriggja álitsgerða um forsjárhæfni áfrýjenda og skýrslu hins dómkvadda matsmanns fyrir héraðsdómi, verður talið að fullnægt sé skilyrðum a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga til að svipta áfrýjendur forsjá dætra sinna. Því verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, K og M, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 500.000 krónur.