56/2008

K höfðaði skaðabótamál á hendur íslenska ríkinu sökum tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna annmarka á meðferðar stjórnsýslumáls hans, en Hæstiréttur hafði í máli nr. 52/2004 ógilt úrskurð dóms- og kirkjumálaráðuneytisins þar sem staðfest var niðurstaða útlendingaeftirlitsins um að afturkalla tímabundið atvinnu- og dvalarleyfi K og vísa honum úr landi. Talið var að slíkir annmarkar hefðu verið á málsmeðferð stjórnvalda að bakað hefði íslenska ríkinu bótaskyldu vegna þess tjóns sem K kynni að hafa orðið fyrir vegna umræddrar brottvísunar, en vafa um það hvort fullnægjandi rannsókn í málinu hefði leitt til annarrar niðurstöðu um brottvísun K yrði að túlka honum í hag. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að K hefði ekki sýnt fram á réttmæti kröfuliðar er laut að ferðakostnaði hans í kjölfar þess að honum var vísað úr landi. Þá þótti kröfuliður hans vegna missis atvinnutekna svo vanreifaður að óhjákvæmilegt væri að vísa honum frá héraðsdómi. Í málinu gerði K einnig kröfu um greiðslu bóta vegna þess tjóns sem hann taldi sig hafa beðið vegna takmörkunar á ferða- og atvinnufrelsi hans. Var talið að umræddur liður félli saman við kröfulið K um missi atvinnutekna svo og kröfu hans um bætur vegna ófjárhagslegs tjóns og var sá kröfuliður því ekki tekinn til greina. Þá var kröfu K um greiðslu bóta vegna kostnaðar hans af þjónustu lögmanns við meðferð málsins hjá stjórnvöldum einnig hafnað þar sem K hafði ekki fært sönnur á því að hann hefði greitt umræddan kostnað. Hins vegar var talið að K ætti rétt á miskabótum samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og voru þær hæfilega ákveðnar 300.000 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. febrúar 2008. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiða sér 8.048.653 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. febrúar 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

Áfrýjandi, sem er litháískur ríkisborgari, mun hafa fengið tímabundið dvalarleyfi hér á landi frá 15. mars 2000 til 1. febrúar 2001, sem síðan mun hafa verið framlengt til 1. febrúar 2002. Hann vann frá 13. september 2000 hjá Hjólbarðahöllinni hf. á grundvelli ótímabundins ráðningarsamnings. Í byrjun maí 2001 bárust lögreglunni í Reykjavík spurnir af því að hann hafi gerst sekur um alvarlegt brot í heimalandi sínu. Við nánari eftirgrennslan kom í ljós að hann hafi á árinu 1995 gerst sekur um manndráp og kynferðisbrot. Hann hafi með dómi héraðsdóms þar í landi í júní 1997 verið talinn ósakhæfur og vistaður á geðsjúkrahúsi, en þaðan hafi hann verið útskrifaður á árinu 1999. Máli áfrýjanda var beint til útlendingaeftirlitsins í október 2001. Það aflaði frekari gagna að utan og kom þar meðal annars fram að áfrýjandi hafi verið haldinn svonefndum ofsóknarkenndum geðklofa („paranoia schitzophrenia“). Með ákvörðun útlendingaeftirlits 26. nóvember 2001 var framangreint dvalarleyfi áfrýjanda afturkallað og honum vísað úr landi. Áfrýjandi kærði þessa ákvörðun til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 14. desember 2001, en ráðuneytið staðfesti hina kærðu ákvörðun með úrskurði 8. febrúar 2002. Í ákvörðuninni fólst einnig að áfrýjanda var bannað að koma aftur til landsins fyrir fullt og allt og gilti það bann einnig annars staðar á Norðurlöndunum. Bannið var skráð í Schengen-upplýsingakerfið þannig að áfrýjandi var óæskilegur í Schengen ríkjunum í 3 ár frá skráningunni. Í framhaldi af þessu yfirgaf áfrýjandi landið 2. mars sama ár. Hann höfðaði mál til ógildingar á framangreindum úrskurði ráðuneytisins 9. október 2002. Lauk því með dómi Hæstaréttar 18. júní 2004 í máli nr. 52/2004, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á blaðsíðu 2760, en með honum var úrskurðurinn ógiltur.

II

Framangreind niðurstaða Hæstaréttar í máli nr. 52/2004 var á því reist að stjórnvöld þau er í hlut áttu hefðu látið hjá líða að rannsaka svo sem kostur var öll atriði sem þýðingu höfðu við úrlausn málsins, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verður að líta svo á að slíkir annmarkar hafi verið á málsmeðferð útlendingaeftirlits og síðar dóms- og kirkjumálaráðuneytisins að bakað hafi stefnda bótaskyldu vegna þess tjóns, sem áfrýjandi kann að hafa beðið vegna umræddrar brottvísunar. Vafa um það hvort fullnægjandi rannsókn á málinu hefði leitt til annarar niðurstöðu um brottvísun áfrýjanda verður að túlka honum í hag, en engin ný gögn þar að lútandi hafa verið lögð fram í málinu.

Dómkrafa áfrýjanda er í fimm liðum. Í fyrsta lagi krefst hann bóta að fjárhæð 157.760 krónur vegna ferðakostnaðar frá Íslandi til Litháen í kjölfar brottvísunarinnar. Áfrýjandi hafði tímabundið dvalarleyfi hér á landi. Kostnaður vegna heimferðar hans var því fyrirsjáanlegur án tillits til hinnar ólögmætu brottvísunar. Með því að áfrýjandi hefur heldur ekki sýnt fram á að heimferð í kjölfar brottvísunarinnar hafi verið dýrari en ella hefði orðið er þessum lið hafnað.

Í öðru lagi krefst hann bóta vegna missis atvinnutekna að fjárhæð 3.630.893 krónur. Miðar hann þennan kröfulið við árstekjur sínar hjá Hjólbarðahöllinni hf. 2001 og tekur liðurinn til tímabilsins frá því hann fór af landi brott og þar til fyrrgreindur dómur Hæstaréttar gekk. Í málinu eru gögn um að áfrýjandi hafi stundað iðnnám í heimalandi sínu hluta þessa tímabils og notið við það tiltekinna styrkja, en að öðru leyti nýtur engra gagna við um tekjur hans á þessu tímabili. Er kröfuliður þessi svo vanreifaður að óhjákvæmilegt er að vísa honum frá héraðsdómi.

Í þriðja lagi gerir áfrýjandi kröfu um bætur að fjárhæð 3.000.000 krónur vegna tjóns sem hann telur sig hafa beðið „vegna víðtækrar takmörkunar á ferðafrelsi auk skerðingar á atvinnufrelsi.“ Að því marki sem þessi kröfuliðu kann að lúta að bótum fyrir fjárhagslegt tjón fellur hann saman við kröfuliðinn um missi atvinnutekna hér að framan, en að því er hann kann að varða bætur fyrir ófjárhagslegt tjón fellur hann saman við miskabótakröfu í fjórða kröfulið áfrýjanda. Verða honum því ekki dæmdar sérgreindar bætur samkvæmt þessum lið.

Í fjórða lagi gerir áfrýjandi kröfu um 1.000.000 krónur í miskabætur. Skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til greiðslu miskabóta til handa áfrýjanda er fullnægt og eru þær hæfilega ákveðnar 300.000 krónur.

Loks gerir áfrýjandi kröfu um að sér verði greiddar bætur er nemi kostnaði af þjónustu lögmanns hans við meðferð málsins hjá stjórnvöldum. Er þessi kröfuliður að fjárhæð 260.000 krónur. Í málinu liggur hvorki fyrir reikningur vegna þessa kostnaðar né kvittun eða önnur staðfesting á því að áfrýjandi hafi innt þessa greiðslu af hendi. Þar sem áfrýjandi hefur þannig ekki fært sönnur á að hann hafi greitt þennan kostnað verður þessum lið hafnað.

Samkvæmt öllu framansögðu verður kröfu áfrýjanda um bætur vegna missis atvinnutekna vísað frá héraðsdómi en stefndi dæmdur til að greiða honum 300.000 krónur í miskabætur. Ber sú fjárhæð dráttarvexti frá 30. október 2004, en þá var mánuður liðinn frá því að áfrýjandi hafði fyrst uppi bótakröfu sína.

Þar sem áfrýjandi nýtur gjafsóknar á báðum dómstigum verður málskostnaður ekki dæmdur.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda verður staðfest. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir.

Það athugast að málið var í héraði tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi 11. janúar 2006. Þann 1. nóvember 2007 var málið endurupptekið, flutt að nýju og dómtekið og dómur á það lagður degi síðar. Eru engar ástæður tilgreindar í þingbók fyrir þessum drætti, sem er vítaverður.

Dómsorð:

Kröfu áfrýjanda, K-kk-ef B-x-x, um bætur fyrir missi atvinnutekna er vísað frá héraðsdómi.

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda 300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. október 2004 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur.