812/2017

V ehf. höfðaði mál á hendur P og S og krafðist þess að viðurkennt yrði að merki milli jarðanna Glammastaða, Geitabergs og Þórisstaða væru með nánar tilgreindum hætti. Voru aðilar sammála um að leggja bæri merkjabréf Geitabergs frá 1922 og Glammastaða frá 1923 til grundvallar við úrlausn málsins. Í fyrsta lagi var ágreiningur um hvort landamerki Glammastaðalands og Geitabergs fylgdi syðri eða nyrðri kvísl Merkjalækjar. Af loftmyndum frá 1945 og 1956 virtist mega ráða að farvegur lækjarins hefði fylgt syðri kvíslinni en á mynd frá 1977 sýndist farvegurinn hafa tekið á sig núverandi mynd og fylgdi nyrðri kvíslinni sem V ehf. miðaði kröfulínu sína við. Þótt því yrði ekki slegið föstu með óyggjandi hætti á grundvelli gagna málsins, var talið að það veitti ákveðin líkindi fyrir þeirri staðhæfingu P og S að farvegur Merkjalækjar hefði fylgt syðri kvíslinni við gerð landamerkjabréfanna. Hefði V ehf. ekki lagt fram gögn í málinu til stuðnings kröfugerð sinni að þessu leyti, svo sem matsgerð dómkvadds manns. Í annan stað deildu aðilar um hvar Merkjalækur rynni í mýrinni í framhaldi af því svæði þar sem hann rynni í einu lagi neðan við fossbrún en kröfulína V ehf. fylgdi núverandi rennsli lækjarins. Talið var að á þeirri leið væri ekki að sjá forna skurði, torfvörður eða leifar slíks sem rennt gæti stoðum undir að það væri sá farvegur sem lækurinn féll eftir við gerð landamerkjabréfsins frá 1923. Um þetta atriði hefði V ehf. átt þess kost að afla frekari sönnunargagna. Í þriðja lagi var deilt um staðsetningu Guttormsholts og bentu aðilar hvor á sitt holtið. Samkvæmt landamerkjabréfi Glammastaða var varða staðsett á holtinu en enga slíka vörðu var nú að sjá á holtinu sem P og S vísuðu til. Grjóthrúga var á holti því sem V ehf. benti á en aðila greindi á um hvort það væri sú hrúga sem vísað væri til í landamerkjabréfinu eða hrúga sem vegagerðarmenn komu þar fyrir áratugum eftir gerð þess. Talið var að V ehf. hefði verið unnt að afla frekari gagna um þetta atriði en gerði ekki. Í fjórða lagi var ágreiningur um hvar torfvarða á Þórisstaðanesi, sem vísað var til í landamerkjabréfunum, væri en ummerki hennar voru nú ekki sjáanleg. V ehf. hélt því fram að varðan hefði verið á syðri bakka Þverár. P og S töldu hins vegar, meðal annars með vísan til örnefnalýsingar Geitabergs, að torfvarðan hefði verið nær Glammastaðavatni. Talið var að V ehf. hefði einnig átt þess kost að afla frekari sönnunargagna um þetta atriði. Með vísan til alls framangreinds var talið að V ehf. hefði ekki lagt þann grundvöll að málsókn sinni að dómur yrði lagður á kröfu hans við svo búið og var málinu því sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og E-kk-nf G. G-kk-nf prófessor.

Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 26. október 2017. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 13. desember 2017 og áfrýjuðu þeir öðru sinni 21. sama mánaðar. Þeir krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara ómerkingar hins áfrýjaða dóms en að því frágengnu sýknu af kröfu stefnda. Í öllum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda.

Dómendur fóru á vettvang 17. október 2018.

I

Svínadalur er næsta byggð norðan Hvalfjarðarstrandar og opnast mynni dalsins til Leirársveitar ofan við Miðfellsmúla. Innsti bær í dalnum er Dragháls rétt áður en farið er á Geldingadraga. Þrjú allstór vötn eru í dalnum og heitir hið innsta þeirra Geitabergsvatn, stundum nefnt Draghálsvatn, Glammastaðavatn er í miðið, stundum nefnt Þórisstaðavatn og Eyrarvatn er neðst eða yst. Að því marki sem hér skiptir máli eru í Svínadal þrjár jarðir og er fyrst að nefna Geitaberg sem er þeirra innst. Hún er í eigu áfrýjandans P-kk-ef og standa bæjarhús þeirrar jarðar sunnan Geitabergsvatns. Þá kemur eyðibýlið Glammastaðir en bæjarhúsin þar munu hafa staðið vestan Glammastaðavatns nær norðurenda þess. Loks koma Þórisstaðir sem eru í eigu áfrýjandans Starfsmannafélags íslenska járnblendifélagsins en bæjarhús þar standa austan Glammastaðavatns fyrir miðju vatni. Dragavegur liggur um Svínadal austan Eyrarvatns og Glammastaðavatns, yfir Þverá á brú sunnan Geitabergsvatns og meðfram því vatni vestanverðu að Geldingadraga. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir eigendaskiptum að Glammastöðum og skiptingu þeirrar jarðar í Glammastaði og Glammastaðaland sem nú er í eigu stefnda. Glammastaðaland nær yfir þann hluta upphaflegu jarðarinnar Glammastaða sem veit að merkjum Geitabergs og Þórisstaða.

Í málinu er ágreiningur um merki milli Glammastaðalands og Geitabergs og hvernig þau mæta merkjum Þórisstaða við Þverá sem fellur úr Geitabergsvatni í Glammastaðavatn Með dómkröfu sinni leitar stefndi sem eigandi Glammastaðalands viðurkenningar á því að merki þeirrar jarðar, Geitabergs og Þórisstaða liggi milli hnitapunkta 1 og 10 eins og þeir eru nánar tilgreindir í héraðsdómsstefnu. Áfrýjendur krefjast sýknu af kröfu stefnda en ekki viðurkenningar á því að merkin liggi milli annarra hnitapunkta en þeirra sem tilgreindir eru í dómkröfu stefnda. Aðilar eru sammála um að leggja beri merkjabréf Geitabergs og Glammastaða til grundvallar við úrlausn um ágreining þeirra.

II

Gerð hafa verið landamerkjabréf fyrir Þórisstaði, Geitaberg og Glammastaði. Bréf Þórisstaða er frá 1889 og elst þeirra er hér koma við sögu. Þá kemur bréf G-hk-ef sem er frá árinu 1922 og loks bréf Glammastaða frá 1923.

Í landamerkjabréfi Þórisstaða dagsettu í júní 1889 og lesnu á manntalsþingi 4. þess mánaðar er merkjum lýst til austurs frá Glammastaðavatni. Þar segir að merki milli Geitabergs og Þórisstaða, sem í gögnum málsins eru ýmist nefndir Þórisstaðir eða Þórustaðir, séu bein „lína úr Þverá uppí endann á skarðinu í svonefndu Þórustaðanesi; þaðan eftir gömlum merkjaskurði; nú ný uppstungnum, úr honum í vörðu á Þórustaðaholti; þaðan ráða torfvörður upp yfir mýrina; síðan sjónhending eftir sömu línu upp á brúnina á Glámunni; þaðan ræður bein stefna eftir fjallinu austur í svokallaða Tómasarvörðu á Grenás.“ Bréfið undirritaði eigandi Þórisstaða og um samþykki eigendur Geitabergs, Glammastaða og Bjarteyjarsands en síðastnefnda jörðin er á Hvalfjarðarströnd norðanverðri austan Ferstiklu.

Landamerkjabréf Geitabergs er dagsett 27. maí 1922 og lesið á manntalsþingi 7. júlí sama ár. Það lýsir merkjum milli Geitabergs og Glammastaða til norðvesturs frá Glammastaðavatni. Segir þar að merkin liggi úr „torfvörðu á Þórisstaðanesi í vörðu á Guttormsholti. Þaðan sjónhending í Merkjalæk, þar sem hann rennur í einu lagi. Svo ræður Merkjalækur upp í næsta sund fyrir ofan Seldal. Því næst bein lína í vörðu sem stendur á holti fyrir ofan sundið. Svo úr þeirri vörðu bein lína inn Hlíðarbrúnir í vörðu sem stendur fyrir ofan svonefnt Merkjagil sem er þá hornmark milli Glammastaða, Geitabergs og Dragháls.“ Merkjum milli Geitabergs og Þórisstaða er í bréfinu lýst til vesturs í átt að Glammastaðavatni og segir að þau liggi úr „vörðu á Sesseljuhrygg bein lína í vörðu á brún Glámunnar fyrir sunnan Glámuhausinn, svo bein lína úr þeirri vörðu ofan í skurð í Glámumýrinni og ræður sá skurður merkjum meðan hann er beinn, svo er bein lína í vörðu sem er á holti því sem er næst fyrir innan Hjallholtið. Úr þeirri vörðu í vörðu sem er á holti litlu neðar. Þaðan bein lína í vörðu í Þórisstaðanesi niður við Þverá.“ Undir bréfið ritaði eigandi og ábúandi Geitabergs og um samþykki eigendur Glammastaða, Grafardals, Þórisstaða og Dragháls.

Landamerkjabréf Glammastaða er dagsett 20. nóvember 1922 og lesið á manntalsþingi 4. júlí 1923. Það lýsir merkjum milli Geitabergs og Glammastaða úr vestri í átt að Glammastaðavatni og segir að merkin liggi úr „vörðu sem er hornmerki milli Glammastaða, Dragháls og Geitabergs út Hlíðarbrúnirnar þar sem þær eru hæðstar alla leið í vörðu sem stendur á holti sem er fyrir ofan smá sund fyrir ofan Seldalslækinn. Síðan ræður Seldalslækurinn, sem þá heitir Merkjalækur, merkjum úr því þar til hann fer að renna ofan í mýrina og eru þá eftir mýrinni ýmist torfvörður eða skurðir sem ráða merkjum að grjóthrúgu á Guttormsholti. Úr þeirri grjóthrúgu bein stefna í torfvörðu í Þórisstaðanesi alla leið ofan í Þverá.“ Um merki milli Þórisstaða og Glammastaða segir að Þveráin ráði „ofan í Glammastaðavatn og tilheyrir þá Glammastöðum helmingur vatnsins úr því, alla leið ofan að Selós.“ Undir bréfið rituðu eigandi Geitabergs, eigandi Þórisstaða og umráðamaður Saurbæjar.

III

Ágreiningslaust er að hnitapunktur 1 í dómkröfu stefnda tekur mið af vörðu þeirri „sem stendur fyrir ofan svonefnt Merkjagil sem er þá hornmark milli Glammastaða, Geitabergs og Dragháls“, eins og segir í landamerkjabréfi Geitabergs, eða eins og segir í landamerkjabréfi Glammastaða, úr „vörðu sem stendur fyrir ofan svonefnt Merkjagil“. Frá hnitapunkti 1 liggur kröfulína stefnda til austurs og suðurs milli punkta 2 og 3 að punkti 4, en úr honum ber Seldalslækur nafnið Merkjalækur og klofnar í tvær kvíslar. Aðila greinir ekki á um staðsetningu hnitapunkts 4 en áfrýjendur héldu því fram undir rekstri málsins í héraði að merkjalínan milli punkta 1 og 4 lægi nokkru sunnar og vestar en kröfulína stefnda gerir ráð fyrir. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var því lýst yfir af hálfu áfrýjandans P-kk-ef að fallist væri á með stefnda að landamerkjalína Glammastaða og Geitabergs liggi milli punkta 1 og 4 eins og þeir eru markaðir í dómkröfu stefnda. Frá hnitapunkti 4 greinist Merkjalækur eins og áður segir í tvær kvíslar, syðri og nyrðri, niður að hnitapunkti 5, og er hann rétt neðan við fossbrún sem þar er. Dómkrafa stefnda er á því reist að merki milli Glammastaða og Geitabergs milli punkta 4 og 5 fylgi nyrðri kvíslinni en áfrýjendur halda því fram að sú syðri ráði merkjum. Á stuttum kafla örskammt sunnan við fossbrúnina rennur Merkjalækur í einum farvegi eða „í einu lagi“ eins og segir í landamerkjabréfi Geitabergs.

Af framangreindu leiðir að ágreiningur í málinu stendur nú um það í fyrsta lagi hvort merki Glammastaðalands og Geitabergs fylgi syðri eða nyrðri kvísl Merkjalækjar milli hnitapunkta 4 og 5. Í öðru lagi hvort merkin liggi á línu til suðausturs milli hnitapunkta 5 og 9 og þaðan í punkt 10, eins og stefndi heldur fram, eða til suðvesturs frá hnitapunkti 5 um Guttormsholt og þaðan á stað í miðri Þverá, um það bil 120 metrum suðvestan við punkt 9, eins og áfrýjendur halda fram, en punktur 9 er rétt neðan brúarinnar yfir Þverá. Í þessu sambandi greinir aðila á um hvar Merkjalækur rennur í mýrinni í framhaldi af því svæði þar sem lækurinn rennur „í einu lagi“ neðan við fossbrúnina við hnitapunkt 5. Einnig er ágreiningur um hvar sé Guttormsholt það sem vísað er til í landamerkjabréfum Geitabergs og Glammastaða. Þá er um það deilt hvar sé torfvarða sú á Þórisstaðanesi sem vísað er til í landamerkjabréfum Geitabergs og Glammastaða.

IV

Eins og áður getur greinir aðila í fyrsta lagi á um hvort landamerki Glammastaðalands og Geitabergs fylgi syðri eða nyrðri kvísl Merkjalækjar milli hnitapunkta 4 og 5. Í landamerkjabréfi Geitabergs þar sem lýst er merkjum við Glammastaði frá austri til vesturs segir um þetta atriði það eitt að Merkjalækur ráði upp í næsta sund fyrir ofan Seldal, og í bréfi Glammastaða sem lýsir merkjum úr gagnstæðri átt segir að Seldalslækur sem þá heiti Merkjalækur ráði merkjum „úr því þar til hann fer að renna ofan í mýrina“. Umrædd landamerkjabréf voru gerð á árunum 1922 og 1923. Áfrýjendur hafa lagt fram loftmyndir frá árunum 1945, 1956 og 1977 sem sýna farvegi lækjarins. Af myndunum frá 1945 og 1956 að ráða virðist farvegur lækjarins fylgja syðri kvíslinni en á myndinni frá 1977 sýnist farvegurinn hafa tekið á sig núverandi mynd og fylgja nyrðri kvíslinni. Þótt ekki verði því slegið föstu með óyggjandi hætti á grundvelli gagna málsins, veitir þetta ákveðin líkindi fyrir þeirri staðhæfingu áfrýjenda að farvegur Merkjalækjar hafi fylgt syðri kvíslinni við gerð landamerkjabréfanna 1922 og 1923. Stefndi hefur ekki lagt fram gögn í málinu til stuðnings kröfugerð sinni að þessu leyti, svo sem matsgerð dómkvadds manns, sem eftir atvikum gæti verið grundvöllur sönnunarmats í þessum efnum.

Í annan stað er um það deilt hvar Merkjalækur rennur í mýrinni í framhaldi af því svæði þar sem hann rennur „í einu lagi“ neðan við fossbrúnina í hnitapunkti 5. Mýri þessi er í örnefnalýsingum Glammastaða og Geitabergs nefnd Merkjamýri. Kröfulína stefnda liggur þar sem Merkjalækur rennur nú um mýrina, fyrst til suðurs og austurs að hnitapunkti 6 en síðan í sveig þaðan í sömu átt um punkt 7 að holti því sem stefndi kallar Guttormsholt í punkti 8. Áfrýjendur telja á hinn bóginn að merkjalínan eigi að liggja til suðurs frá farveginum þar sem hann er „einu lagi“ án þess að sveigja til austurs, að holti því sem áfrýjendur kalla Guttormsholt en það er nokkru vestar eða utar en holt það sem stefndi bendir á. Í landamerkjabréfi Geitabergs frá 1922 segir að merki milli Glammastaða og Geitabergs liggi „í vörðu á Guttormsholti. Þaðan sjónhending í Merkjalæk, þar sem hann rennur í einu lagi“. Í bréfi Glammastaða frá 1923 segir að Merkjalækur ráði „þar til hann fer að renna ofan í mýrina og eru þá eftir mýrinni ýmist torfvörður eða skurðir sem ráða merkjum að grjóthrúgu á Guttormsholti.“ Kröfulína stefnda milli hnitapunkta 5 og 8 fylgir rennsli lækjarins eins og hann fellur nú um mýrina. Á þeirri leið er ekki að sjá forna skurði, torfvörður eða leifar slíks sem rennt gæti stoðum undir þá staðhæfingu stefnda að þetta sé sá farvegur sem lækurinn féll eftir við gerð landamerkjabréfsins 1923. Um þetta atriði átti stefndi þess kost að afla frekari sönnunargagna, meðal annars matsgerð dómkvadds manns, til að renna frekari stoðum undir staðhæfingu sína um legu merkjalínunnar. Þá er þess að gæta að staðhæfing stefnda um að Merkjalækur stefni í átt að Guttormsholti og að það komi heim og saman við beina línu frá Merkjalæk og yfir í landamerki milli Geitabergs og Þórisstaða er í mótsögn við það hvernig stefndi dregur merkjalínuna milli hnitapunkta 5 og 8 en á þeim kafla er línan engan veginn bein.

Í þriðja lagi er deilt um staðsetningu Guttormsholts og benda aðilar hvor á sitt holtið. Í landamerkjabréfi Geitabergs segir að merkin við Glammastaði liggi í vörðu á Guttormsholti og þaðan sjónhending í Merkjalæk þar sem hann rennur í einu lagi. Enga vörðu er að sjá á því holti sem áfrýjendur vísa til. Í bréfi Glammastaða kemur fram að Merkjalækur ráði merkjum „þar til hann fer að renna ofan í mýrina og eru þá eftir mýrinni ýmist torfvörður eða skurðir sem ráða merkjum að grjóthrúgu á Guttormsholti.“ Að sönnu er grjóthrúga á holti því sem stefndi vísar til, skammt frá hnitapunkti 8, en aðila virðist greina á um hvort það sé hrúga sú sem vísað er til í landamerkjabréfi Glammastaða eða hrúga sem vegagerðarmenn komu þar fyrir áratugum eftir gerð landamerkjabréfsins. Um þetta atriði átti stefndi þess kost að afla frekari sönnunargagna til stuðnings staðhæfingu sinni um legu merkjalínunnar en gerði ekki. Þá er þess að geta að meðal gagna málsins er örnefnalýsing Geitabergs skráð af A-kk-þgf G-kk-þgf. Í henni segir að upplýsingar um örnefni hafi fyrst verið gefnar 1942 og þær yfirfarnar 1968. Í lýsingunni kemur meðal annars fram að á Þverá séu þrjú vöð, Gvendarvað efst, þá Helguvað og neðst Nesvað. Um Helguvað segir að það hafi verið „þrautavað á ánni þar sem nú er sumarbústaður, skammt neðan þess sem Geitabergsá rennur í vatnið.“ Um Guttormsholt segir í lýsingunni að það hafi verið „einnig á merkjum. Það er skammt utan við sumarbústaðinn fyrrnefnda, utar og ofar en Fitin sem síðar getur.“ Stefndi vísar til þess að sumarbústaður sá sem hér er nefndur hafi verið fjarlægður en annar reistur á sama stað og sé hann utar en Guttormsholt það sem stefndi vísi til en það styðji staðhæfingu hans um hvar Guttormsholt sé. Þessu andmæla áfrýjendur og halda því meðal annars fram að sumarbústaður sá sem nú standi í Glammastaðalandi hafi verið reistur tuttugu árum eftir gerð örnefnalýsingarinnar. Stefndi átti þess kost að afla frekari sönnunargagna um þetta atriði til stuðnings staðhæfingu sinni um staðsetningu Guttormsholts en gerði ekki.

Í fjórða lagi er ágreiningur um hvar sé torfvarða sú á Þórisstaðanesi sem vísað er til í landamerkjabréfum Geitabergs og Glammastaða en ummerki slíkrar vörðu eru ekki sjáanleg á Þórisstaðanesi. Stefndi heldur því fram að varðan hafi verið á syðri bakka Þverár í hnitapunkti 11, skammt neðan við brúna sem nú er á ánni. Sé hornmark Geitabergs, Glammastaðalands og Þórisstaða í hnitapunkti 9 sem er í miðjum farvegi árinnar í beinni stefnu að hnitapunkti 11. Áfrýjendur andmæla því að varðan hafi verið þar og telja að hún hafi að minnsta kosti verið á stað um 120 metrum vestar en hnitapunktur 9. Í landamerkjabréfi Geitabergs þar sem lýst er merkjum við Glammastaði segir að þau liggi úr „torfvörðu á Þórisstaðanesi í vörðu á Guttormsholti“ og í landamerkjabréfi Glammastaða segir að merkin liggi úr grjóthrúgu á Guttormsholti og úr „þeirri grjóthrúgu bein stefna í torfvörðu í Þórisstaðanesi alla leið ofan í Þverá.“ Í áðurnefndri örnefnalýsingu Geitabergs segir meðal annars að Þverá „rennur svo í Þórustaðavatn. Á Þverá eru vöð, efst er Gvendarvað en það er rétt fyrir neðan brúna sem nú er á henni. Nokkru neðar er síðan skábrot á henni og sem heitir Helguvað ... Og að lokum neðst á merkjum var vað sem heitir Nesvað. Það þótti gott fjárvað.“ Þetta telja áfrýjendur styðja staðhæfingu sína um að torfvarðan geti ekki hafa verið þar sem stefndi segir hana hafa verið heldur nær Glammastaðavatni. Stefndi átti þessi kost að afla frekari sönnunargagna um þetta atriði til stuðnings staðhæfingu sinni um staðsetningu torfvörðunnar en gerði ekki.

Að gættu öllu því sem hér hefur verið rakið hefur stefndi ekki lagt þann grundvöll að málsókn sinni að dómur verði lagður á kröfu hans við svo búið og verður því að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Vegna þess vafa sem er í málinu er rétt að hver aðila beri sinn kostnað af rekstri þess í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.