669/2012

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í tengslum við ákæru á hendur X þar sem honum voru gefin að sök innherjasvik með því að hafa selt hlutabréf sín í banka sem hann starfaði hjá þrátt fyrir að búa yfir innherjaupplýsingum um lausafjárstöðu bankans. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væri nauðsynlegt að leita svara EFTA-dómstólsins við spurningu er laut að því hvort einstaklingur í ákveðinni aðstöðu teldist innherji í skilningi tiltekins ákvæðis tilskipunar nr. 2003/6/EB. Vísað var til þess að X væri ákærður sem tímabundinn innherji í skilningi 2. töluliðar 121. gr. laga nr. 108/2007 og að með dómi hefði Hæstiréttur skýrt það hugtak. Varðandi spurningu X um saknæmisskilyrði ákvæða fyrrnefndrar tilskipunnar var talið að næg leiðsögn fælist í tilteknum dómi Evrópustólsins og því væri ekki þörf á að bera spurninguna undir EFTA-dómstólinn. Var hið sama talið eiga við um þrjár aðrar spurningar X. Loks var ekki fallist á að bera fram spurningu er laut að mismunandi orðalagi laga nr. 108/2007 og tilskipunar 2003/6/EB.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. nóvember 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. nóvember 2012, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við sakamál það sem sóknaraðili hefur höfðað á hendur honum. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Varnaraðili krefst þess að leitað verði ráðgefandi álits og þær spurningar lagðar fyrir EFTA-dómstólinn, sem greinir í hinum kærða úrskurði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

I

Í 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið segir að sé mál rekið fyrir héraðsdómstóli þar sem þarf að taka afstöðu til skýringar á samningi um Evrópska efnahagssvæðið, bókunum með honum, viðaukum við hann eða gerðum sem í viðaukunum er getið, geti dómari í samræmi við 34. gr. samnings EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls kveðið upp úrskurð um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um skýringu á því atriði málsins áður en því er ráðið til lykta. Í 1. mgr. 34. gr. fyrrgreinds samnings segir að EFTA-dómstóllinn hafi lögsögu til að gefa ráðgefandi álit varðandi túlkun á EES-samningnum, og í 2. mgr. sömu greinar segir að komi „upp álitamál í þessu sambandi fyrir dómstóli í EFTA-ríki, getur sá dómstóll eða réttur, ef hann álítur það nauðsynlegt til að geta kveðið upp dóm, farið fram á að EFTA-dómstóllinn gefi slíkt álit.“ Í almennum athugasemdum er fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 21/1994 segir að reynt geti „á þetta bæði við rekstur einkamáls fyrir dómi hér á landi og opinbers máls, auk þess sem vafatriðin geta verið uppi hvort heldur við rekstur máls fyrir héraðsdómi, Hæstarétti eða sérdómstóli.“ Þá segir að til einföldunar sé sú leið farin „að setja í einu lagi lög af þessu tilefni sem nái jöfnum höndum til ólíkra tegunda mála og ólíkra dómstóla eins og er lagt til með þessu frumvarpi.“ Í athugasemdum við 1. gr. frumvarpsins er heimild þessi nánar skýrð þannig að „undir þeim kringumstæðum er héraðsdómara heimilað að leita álits EFTA-dómstólsins og verður í því sambandi að gefa því gætur að hér er aðeins rætt um heimild í þessum efnum en ekki skyldu.“ Lög nr. 21/1994 hafa staðið óbreytt frá því þau voru sett.

Af því sem að framan er rakið er ljóst að ákveðin verkaskipting er milli EFTA-dómstólsins annars vegar og íslenskra dómstóla hins vegar og gildir einu hvort um einkamál eða sakamál er að ræða. Þessa verkaskiptingu hefur Hæstiréttur nánar skýrt í dómi 13. janúar 2000 í máli nr. 497/1999 sem birtur er í dómasafni réttarins árið 2000 á bls. 55, en þar segir meðal annars svo: „Það leiðir af 1. mgr. 34. gr. samnings milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994, að hlutverk EFTA-dómstólsins er að skýra EES-samninginn. Íslenskir dómstólar fara hins vegar með sönnunarfærslu um staðreyndir máls, skýringu innlends réttar og beitingu EES-samningsins að íslenskum lögum.“ Þá skal áréttað að þegar dómstóll beitir heimildinni til að leita ráðgefandi álits tekur hann eingöngu afstöðu til þess hvort slíks sé þörf við þær aðstæður sem uppi eru í málinu en tekur ekki afstöðu til efnisatriða þess.

II

Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði eru atvik máls þau að sóknaraðili hefur með ákæru 11. maí 2012 höfðað sakamál á hendur varnaraðila. Eru varnaraðila í ákæru gefin að sök innherjasvik með því að hafa í fimm nánar tilgreind skipti selt hlutabréf sín í A hf. „þrátt fyrir að búa í öllum tilvikum yfir innherjaupplýsingum um lausafjárstöðu bankans sem hann varð áskynja um í starfi sínu sem [...] bankans“. Fyrsti liður ákærunnar tekur til sölu ákærða á hlutabréfum 12. mars 2008 vegna upplýsinga sem honum bárust á tímabilinu 4. til 12. mars sama ár. Annar liður tekur til sölu ákærða á hlutabréfum 3. og 9. apríl 2008 vegna upplýsinga sem honum bárust á tímabilinu 12. til 31. mars sama ár og þriðji liður er vegna sölu ákærða á hlutabréfum 17. og 18. september 2008 vegna upplýsinga sem honum bárust á tímabilinu 26. ágúst til 15. september sama ár. Er til grundvallar lagt að ákærði hafi haft réttarstöðu innherja, það er verið tímabundinn innherji í skilningi 2. töluliðar 121. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, þar sem hann hafi sem [...] A banka hf. haft innherjaupplýsingar um bankann sem falli að hugtaksskilyrðum 120. gr. laga nr. 108/2007, og að réttarstaða innherja í skilningi 2. töluliðar 121. gr. laganna sé ekki háð formlegri skráningu eða tilkynningu, heldur taki hún til efnislegrar vitneskju um innherjaupplýsingar. Þá er á því byggt í ákæru að hver og ein hinna fimm viðskipta ákærða teljist vera sjálfstætt brot gegn 1. tölulið 1. mgr. 123. gr. laga nr. 108/2007, sbr. 3. tölulið 146. gr. sömu laga.

III

Í 2. tölulið 1. mgr. 121. gr. laga nr. 108/2007 segir að með innherja sé átt við „tímabundinn innherja, þ.e. aðila sem telst ekki fruminnherji en býr yfir innherjaupplýsingum vegna eignaraðildar, starfs síns, stöðu eða skyldna“. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 123. gr. laganna er innherja óheimilt að „afla eða ráðstafa fjármálagerningum með beinum eða óbeinum hætti, fyrir eigin reikning eða annarra, búi hann yfir innherjaupplýsingum“. Samkvæmt 3. tölulið 146. gr. laganna varðar það sektum eða fangelsi allt að sex árum, liggi þyngri refsing ekki við broti samkvæmt öðrum lögum, að brjóta gegn ákvæðum 123. gr. um innherjasvik. Í 1. mgr. 147. gr. er kveðið á um að brot gegn ákvæðum laganna varði refsingu hvort sem þau eru framin af ásetningi eða gáleysi og á ákvæðið meðal annars við um beitingu 121. og 123. gr. laganna þar sem fjallað er um innherja og innherjasvik. Í 149. gr. laga nr. 108/2007 kemur fram að þau voru meðal annars sett til þess að taka upp í innlendan rétt ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2003/6/EB um innherjaviðskipti og markaðsmisnotkun. Hún var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 38/2004 frá 23. apríl 2004.

Þegar mál þetta var tekið fyrir 25. september 2012 lagði varnaraðili fram kröfu um aflað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um tiltekin sjö atriði sem nánari grein er gerð fyrir í hinum kærða úrskurði. Er sú krafa varnaraðila á því reist að í ákæru séu brot þau sem honum eru gefin að sök talin varða við 1. tölulið 1. mgr. 123. gr., sbr. 3. tölulið 146. gr. laga nr. 108/2007, en þau lög taki upp í innlendan rétt meðal annars ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2003/6/EB um innherjaviðskipti og markaðsmisnotkun (markaðssvik). Mikilvægt sé að útkljá ákveðin atriði um efni tilskipunarinnar svo unnt sé að túlka íslensk lög til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið.

IV

Skilja verður fyrstu spurningu varnaraðila á þann veg að með henni vilji hann leita álits EFTA-dómstólsins á því hvort það samræmist ákvæðum 2. og 4. gr. tilskipunar 2003/6/EB að ríki, sem er aðili að EES-samningnum, leggi í landsrétti víðtækara bann á viðskipti aðila sem búa yfir innherjaupplýsingum en leiðir af reglum tilskipunarinnar. Héraðsdómari mat það svo að ekki væri þörf á að leita ráðgefandi álits um þetta atriði, ef á annað borð yrði fallist á að leita ráðgefandi álits á öðrum spurningum varnaraðila, án þess þó að rökstyðja þá afstöðu sérstaklega. Í greinargerð til Hæstaréttar segir varnaraðili óþarft að gera sérstakar athugasemdir við forsendur héraðsdóms um þennan þátt. Verður því að leggja til grundvallar að varnaraðili uni niðurstöðu héraðsdóms um fyrstu spurninguna og við þær aðstæður sem hér var lýst eru ekki efni til að endurskoða það mat héraðsdómara.

Með annarri spurningunni vill varnaraðili leita svara við því hvort starfsmaður útgefanda fjármálagerninga falli undir bannákvæði c-liðar annarrar undirgreinar 1. mgr. 2. gr. tilskipunar 2003/6/EB, þegar atvik eru með nánar tilgreindum hætti. Er í spurningunni miðað við a) að starfsmaðurinn hafi ekki að jafnaði aðgang að innherjaupplýsingum vegna starfa á vegum útgefanda, b) hafi ekki kerfislegan aðgang að innherjaupplýsingum vegna sérstakra öryggisráðstafana útgefandans (kínamúra), en c) hefur fengið innherjaupplýsingar í hendur tímabundið eða tilviljunarkennt. Varnaraðili telur bann 2. gr. tilskipunarinnar aðeins ná til fruminnherja og því sé eðlilegt að túlka c-lið annarrar undirgreinar svo að þar undir falli aðeins þeir sem hafa að jafnaði aðgang að upplýsingum í krafti starfs síns. Því geti tímabundin afhending upplýsinga til einhvers ekki leitt til þess að viðkomandi teljist hafa aðgang í skilningi ákvæðisins og enn síður að hann teljist hafa fengið þær upplýsingar í krafti starfs síns. Í ákæru er varnaraðili sem fyrr segir talinn hafa haft stöðu tímabundins innherja í skilningi 2. töluliðar 121. gr. laga nr. 108/2007 og brot hans heimfært til 1. töluliðar 1. mgr. 123. gr., sbr. 3. tölulið 146. gr. laganna. Við mat á því hvort svar EFTA-dómstólsins við þessari spurningu geti haft sjálfstæða þýðingu fyrir úrlausn málsins er til þess að líta að í dómi 17. febrúar 2012 í máli nr. 279/2011 skýrði Hæstiréttur hugtakið tímabundinn innherji í fyrrnefndum lögum, en ákærði í því máli var talinn uppfylla efnisleg skilyrði þess að teljast tímabundinn innherji. Á hinn bóginn kom ekkert fram í því máli að ákærði væri á skrá um tímabundna innherja eins og kveðið er á um í 128. gr. laga nr. 108/2007. Hann fullnægði því ekki formskilyrðum til þess að teljast tímabundinn innherji, og var niðurstaða héraðsdóms sem taldi ákærða vera annan innherja því staðfest. Í því máli var um að ræða upplýsingar sem ákærði hafði að jafnaði ekki aðgang að í starfi sínu, en önnur spurning varnaraðila í því máli sem hér er til meðferðar tekur eins og áður segir meðal annars mið af því að útgefandi fjármálagerninga hafi „fengið innherjaupplýsingar í hendur tímabundið og tilviljunarkennt.“ Verður samkvæmt þessu ekki séð að svar EFTA-dómstólsins við annarri spurningunni hafi sjálfstæða þýðingu til að héraðsdómur geti kveðið upp dóm í málinu, en það er skilyrði þess að álits verði aflað samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994, sbr. 34. gr. samnings EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls, eins og nánar er rakið hér að framan.

Þriðja spurning varnaraðila lýtur að saknæmisskilyrðum 2. og 4. gr. tilskipunar 2003/6/EB, en þar er spurt hvort það samræmist hinum tilvitnuðu ákvæðum tilskipunarinnar „að banna viðskipti aðila sem þar falla undir af gáleysi“. Í fyrstu undirgrein 2. gr. tilskipunar 2003/6/EB segir að aðildarríkin „skulu banna aðilum, sem um getur í annarri undirgrein, og sem hafa yfir innherjaupplýsingum að ráða að nota þær upplýsingar“ á þann hátt sem nánar er tilgreindur í ákvæðinu. Samkvæmt 4. gr. skulu aðildarríkin sjá til þess að 2. og 3. gr. „eigi einnig við um alla aðra en þá einstaklinga sem um getur í þeim greinum sem hafa yfir innherjaupplýsingum að ráða þegar hlutaðeigandi einstaklingur veit eða ætti að vita að um innherjaupplýsingar er að ræða.“ Vísar 4. gr. tilskipunarinnar þannig til afmörkunar 2. gr. hennar varðandi hugtakið „að nota“ innherjaupplýsingar í viðskiptum með fjármálagerninga. Í dómi Evrópudómstólsins 23. desember 2009 í máli nr. C-45/08 (Spector) var tekin afstaða til þess álitaefnis hvort og þá að hvaða marki huglæg afstaða útgefanda fjármálagernings hafi þýðingu við skýringu á hugtakinu „að nota“ innherjaupplýsingar í skilningi fyrstu undirgreinar 2. gr. tilskipunar 2003/6/EB. Skilja verður forsendur hins kærða úrskurðar svo, að héraðsdómari telji nægjanlega leiðsögn felast í fyrrgreindum dómi Evrópudómstólsins við úrlausn á því álitaefni í sakamálinu sem þriðja spurningin lýtur að og af þeirri ástæðu sé ekki þörf á að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um sama álitaefni. Í ljósi atvika málsins eru ekki efni til að hagga við því mati héraðsdómara, en til viðbótar skal getið dóms Evrópudómstólsins 28. júní 2012 í máli nr. C-19/11 (M-x-x G-x-x). Er þá höfð hliðsjón af 6. gr. samnings um Evrópska efnahagssvæðið sem hefur lagagildi hér á landi með þeim hætti sem nánar greinir í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið.

Með fjórðu spurningunni leitar varnaraðili svara við því hvað átt sé við með gáleysi „í þessum skilningi“ og „til hvaða þátta bannsins það geti tekið“ og vísar spurningin til þess orðalags sem fram kemur í þriðju spurningunni. Af greinargerð varnaraðila verður ekki ráðið að í þessari spurningu felist í reynd annað og meira en í þriðju spurningunni. Á hið sama við um fimmtu og sjöttu spurninguna sem báðar lúta að því hvaða kröfur verði gerðar samkvæmt 4. gr. tilskipunarinnar um sönnun þess að innherjaupplýsingar hafi verið notaðar í viðskiptum með fjármálagerning. Samkvæmt því og með vísan til þess sem segir í úrlausn um þriðju spurninguna hér að framan er ekki sérstök þörf þess að afla álits EFTA-dómstólsins um fjórðu, fimmtu og sjöttu spurninguna.

Sjöunda spurning varnaraðila lýtur að því hvort það samrýmist 4. gr. tilskipunar 2003/6/EB að banna í landsrétti viðskipti aðila sem „ætti að vita að um innherjaupplýsingar er að ræða“, sbr. orðalag umrædds ákvæðis tilskipunarinnar, ef einungis er sýnt fram á að hann hafi „mátt vita“ að um innherjaupplýsingar væri að ræða, sbr. orðalag 3. töluliðar 1. mgr. 121. gr. laga nr. 108/2007. Í 38. gr. aðfararorða tilskipunarinnar segir að til að tryggja „að rammaákvæði Bandalagsins um markaðssvik séu fullnægjandi verður að afhjúpa og refsa fyrir öll brot sem ganga gegn þeim bönnum eða kröfum sem mælt er fyrir um samkvæmt þessari tilskipun. Í þessu skyni skulu viðurlög vera nægilega letjandi og í réttu hlutfalli við brotið og þann hagnað sem af því hlýst og skal þeim beitt á samræmdan hátt.“ Í 14. gr. tilskipunarinnar eru nánari fyrirmæli um skyldur aðildarríkjanna til að beita viðurlögum á sviði refsiréttar og að tryggja, í samræmi við innlend lög, að gerðar verði viðeigandi stjórnsýsluráðstafanir eða stjórnsýsluviðurlögum beitt gagnvart þeim sem ábyrgir eru, þegar ekki hefur verið farið að ákvæðum tilskipunarinnar. Í 1. mgr. 147. gr. laga nr. 108/2007 er eins og áður segir kveðið á um að brot gegn ákvæðum laganna varði refsingu hvort sem þau eru framin af ásetningi eða gáleysi og á ákvæðið við um beitingu 121. og 123. gr. laganna þar sem fjallað er um innherja og innherjasvik. Samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hvílir á ákæruvaldinu sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í óhag. Niðurstaða sakamáls þess sem sóknaraðili hefur höfðað á hendur varnaraðila mun ráðast af íslenskum réttarreglum. Því verður ekki séð að svar EFTA-dómstólsins við sjöundu spurningunni hafi sjálfstæða þýðingu við úrlausn málsins. Verður því staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna því að bera framangreinda spurningu upp við EFTA-dómstólinn.

Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.