619/2017

A krafðist þess að ógiltur yrði hjúskapur hennar og B sem stofnað var til 2016. Var A þá 27 ára og bjó í foreldrahúsum en B 24 ára frá C. Lá fyrir í málinu að A hefði allt frá barnsaldri glímt við alverleg þroskafrávik og hafi af þeim sökum þurft á miklum stuðningi að halda í daglegu lífi. Í dómi Hæstaréttar var tiltekið að ekki hefði annað komið fram en að foreldrar A hefðu enga vitneskju haft um hjónaband A og B fyrr en 2017 og þá í tengslum við umsókn B til Útlendingarstofnunar um dvalarleyfi hér á landi. Þá hefði mjög skammur tími liðið frá því að A og B kynntust og þar til þau stofnuðu til hjúskapar eða innan við tveir mánuðir. Kom fram að í samræmi við málatilbúnað A mætti slá því föstu að þar að baki hefði legið eindregin ráðagerð B um að öðlast dvalarleyfi hér á landi og að hjúskapar hans og A hefði verið nauðsynlegur liður í því. Var talið að líta mætti svo á að þegar A og B hefðu stofnað til hjúskapar síns og aðdraganda hans hefðu verið uppi svo sérstakar aðstæður með tilliti til andlegrar stöðu hennar að þeim yrði fyllilega jafnað við að hún hafi í skilningi niðurlagsorða 1. töluliðar 1. mgr. 28. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 ekki verið bær til að takast þá skuldbindingu á hendur. Var krafa A því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf B-kvk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf landsréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. september 2017. Hún krefst þess að ógiltur verði hjúskapur hennar og stefnda sem stofnað var til 7. desember 2016. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem hún nýtur hér fyrir dómi.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti og kemur krafa hans um málskostnað í héraði því ekki til álita fyrir Hæstarétti.

I

Málsaðilar gengu í hjónaband [...] 2016 hjá embætti sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu. Var áfrýjandi þá 27 ára og bjó í foreldrahúsum. Liggur fyrir að hún hefur allt frá barnsaldri glímt við alvarleg þroskafrávik, svo sem nánar verður vikið að hér síðar, og þarf af þeim sökum á miklum stuðningi að halda í daglegu lífi. Stefndi, sem er 24 ára, er frá C. Kemur fram í gögnum málsins að hann hafi komið hingað til lands í lok [...] 2016 og stuttu síðar komist í kynni við áfrýjanda. Er ekki annað fram komið en að foreldrar áfrýjanda hafi enga vitneskja haft um hjónaband hennar og stefnda fyrr en í [...] 2017 og þá í tengslum við umsókn hans til Útlendingastofnunar [...] 2016, fimm dögum eftir hjónavígsluna, um dvalarleyfi hér á landi. Hafði hann áður sótt um hæli en verið synjað um það. Málið var síðan höfðað 27. janúar 2017.

II

Ógildingarkrafa áfrýjanda er meðal annars reist á ákvæði 1. töluliðar 1. mgr. 28. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Samkvæmt ákvæðinu getur annað hjóna krafist ógildingar hjúskapar síns hafi það verið viti sínu fjær þegar vígsla fór fram eða að öðru leyti svo ástatt um það að það mátti þá eigi skuldbinda sig til hjúskapar að lögum. Þá er jafnframt byggt á 3. og 4. tölulið sömu málsgreinar.

Í hinum áfrýjaða dómi er stuttlega vikið að vitnisburði sálfræðings sem metið hafði andlegt atgervi áfrýjanda í tengslum við málshöfðunina. Kemur þar meðal annars fram það mat sálfræðingsins að áfrýjandi búi við vitsmunaskerðingu og einhverfu og sé alvarlega fötluð. Hugtakaskilningur hennar sé á við 6 til 8 ára barn og skilningur á félagslegum aðstæðum sé á við 6 ára barn eða jafnvel yngra.

Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð matsgerð D, barna- og unglingageðlæknis, [...] 2017, sem var eftir uppkvaðningu héraðsdóms dómkvaddur til að gefa álit sitt á fötlun áfrýjanda, getu hennar til að skynja eðli félagstengsla eins og hjónabands og hvort andlegt ástand hafi dregið úr hæfi hennar til að gera sér grein fyrir hvað fólst í hjónabandi hennar og stefnda á þeim tíma þegar til þess var stofnað. Í matsgerðinni segir að í viðtölum matsmanns við áfrýjanda hafi komið fram skýr einkenni einhverfu og þroskaskerðingar. Ljóst sé að hún þurfi á miklum stuðningi að halda í daglegu lífi. Þessi fötlun hennar geri henni erfitt fyrir við félagslega aðlögun og myndun félagstengsla. Greindarskerðing hennar hafi einnig áhrif í þessu sambandi. Skilningur hennar á félagslegum samskiptum sé því takmarkaður. Hún hafi gefið þá lýsingu á hjónabandi að það feli í sér að einstaklingar séu lengi saman og dýpri lýsing eða skilningur á því hafi ekki fengist fram. Leiki enginn vafi á því að geta einstaklings með greindarskerðingu og dæmigerða einhverfu til að skynja eðli félagstengsla sé verulega skert. Í niðurlagi matgerðarinnar er sett fram það álit að hafið sé yfir allan vafa að færni áfrýjanda til að gera sér grein fyrir hvað felist í hjónabandi hennar og stefnda hafi verið verulega skert.

Við vinnslu matsgerðarinnar hafði matsmaður undir höndum greinargerð E sálfræðings frá [...] 2017. Þar kemur meðal annars fram það álit sálfræðingsins að áfrýjandi átti sig ekki á fyrirætlunum annarra. Hún sé leiðitöm og auðvelt sé að blekkja hana. Þá hafi hún fá bjargráð til að leysa flóknar aðstæður og eigi erfitt með að setja fólki mörk.

Mjög skammur tími leið frá því málsaðilar kynntust og þar til þau stofnuðu til hjúskapar síns. Þá er þess áður getið að foreldrar áfrýjanda höfðu enga vitneskju um þessi áform og ekki er annað fram komið en að hið sama eigi við um aðra þá sem gætt höfðu hagsmuna hennar. Hélt áfrýjandi þessu þannig leyndu fyrir þeim sem næst henni stóðu. Í samræmi við málatilbúnað áfrýjanda þykir mega slá því föstu að þar að baki hafi legið eindregin ráðagerð stefnda um að öðlast dvalarleyfi hér á landi og að hjúskapur hans og áfrýjanda væri nauðsynlegur liður í því. Hafi áfrýjandi í þeim tilgangi verið beitt þrýstingi sem hún hafði enga burði til að standa gegn í ljósi fötlunar sinnar.

Að framangreindu virtu og í ljósi þeirra sérfræðigagna um áfrýjanda sem lögð hafa verið fram í málinu verður litið svo á að þegar hún og stefndi stofnuðu til hjúskapar síns og í aðdraganda hans hafi verið uppi svo sérstakar aðstæður með tilliti til andlegrar stöðu hennar að þeim verði fyllilega jafnað við að hún hafi í skilningi niðurlagsorða 1. töluliðar 1. mgr. 28. gr. hjúskaparlaga ekki verið bær til að takast þá skuldbindingu á hendur. Verður krafa áfrýjanda um ógildingu á hjúskap hennar og stefnda því tekin til greina.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hjúskapur áfrýjanda, A, og stefnda, B, sem stofnað var til [...] 2016, er ógiltur.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.000.000 krónur.