397/2000

P krafði S um bætur úr slysatryggingu vegna líkamstjóns er hann varð fyrir þegar annar maður, PG, sló hann með glasi. S krafðist sýknu af kröfum P og bar því við að P hefði verið ölvaður í umrætt sinn og slysið orðið í kjölfar handalögmála milli P og PG. Ætti annað hvort eða hvort tveggja að leiða til brottfalls ábyrgðar S, enda væri kveðið á um það í vátryggingarskilmálum að tryggingin bætti ekki tjón sem yrði við framangreindar aðstæður. Ekki var fallist á að ábyrgð S skyldi falla brott vegna ölvunar P þar sem ekki hefði verið sýnt fram á að hann hefði verið í „ölæði“ þegar slysið varð. Á hinn bóginn var talið að P hefði orðið fyrir líkamstjóni sínu í handalögmálum. Var fallist á að það leiddi til brottfalls ábyrgðar S, enda yrði tjón P rakið til þeirrar auknu áhættu sem af þátttöku hans í handalögmálunum leiddi. Var talið að ábyrgð S félli brott óháð því hvernig sök P hefði að öðru leyti verið farið þar sem hin umrædda ábyrgðartakmörkun vátryggingarskilmálanna væri hlutræn. Var S því sýknaður af kröfu P.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf og Á-kk-nf K-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. október 2000. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti

I.

Stefndi varð fyrir alvarlegu líkamstjóni aðfaranótt 14. ágúst 1993. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi voru málsatvik þau að umrætt kvöld var stefndi staddur á Mímisbar á Hótel Sögu í Reykjavík. Var hann sleginn í andlitið af manni, er hann þekkti ekki fyrir. Hélt maður þessi, P-kk-nf R-kk-ef G-kk-nf, á glasi í þeirri hendi, sem hann sló stefnda með, og skaddaðist hinn síðarnefndi meðal annars á auga við höggið. P-kk-nf var með dómi Héraðsdóms Reyjavíkur 5. mars 1998 sakfelldur fyrir verknað þennan, en ákvörðun um refsingu frestað skilorðsbundið. Þegar atburður þessi gerðist var stefndi tryggður slysatryggingu hjá Ábyrgð hf. Er óumdeilt að áfrýjandi hefur tekið við skuldbindingum Ábyrgðar hf. vegna slysatryggingar stefnda. Mál þetta er risið vegna ágreinings um hvort stefnda beri bætur úr umræddri tryggingu.

Í skilmálum slysatryggingar Ábyrgðar hf. var svofellt ákvæði í 9. gr.: „Félagið bætir ekki ... Slys, er sá, sem tryggður er, verður fyrir í handalögmáli, við þátttöku í refsiverðum verknaði, undir áhrifum deyfi- og eiturlyfja eða í ölæði, nema sannað sé, að ekkert samband hafi verið milli ástands þessa og slyssins.“ Byggir áfrýjandi sýknukröfu sína á að tjón stefnda verði fyrst og fremst rakið til þess að hann hafi verið ölvaður og staðið fyrir handalögmálum. Eigi því framangreindar undantekningar varðandi ölæði og handalögmál við, báðar eða önnur, og því hafi stefndi firrt sig bótarétti.

II.

Í skýrslu hjá lögreglu 13. febrúar 1996 bar stefndi að hann hafi umrætt kvöld drukkið tvær vínblöndur áður en hann kom á Mímisbar og þar hafi hann verið búinn að drekka eina og verið að kaupa sér aðra þegar fundum þeirra P-kk-ef bar saman við barborðið. K-kk-nf N-kk-nf S-kk-nf veitingastjóri, sem afgreiddi bæði stefnda og P-kk-þf á Mímisbar umrætt kvöld, bar fyrir lögreglu 19. ágúst 1993 að honum hafi sýnst stefndi lítið ölvaður, en þó undir áhrifum áfengis. Á svipaða lund bar hann fyrir héraðsdómi 5. febrúar 1998 við aðalmeðferð máls ákæruvaldsins gegn P-kk-þgf. F-kk-nf S-kk-nf, sem var yfirdyravörður á Hótel Sögu umrædda nótt, bar í lögregluskýrslu 20. ágúst 1993 að hann hafi veitt því athygli að stefndi var ölvaður, en ekkert hafi verið athugavert við framkomu hans fyrir atburðinn. Ó-kk-nf P-kk-nf G-kk-nf, mágur P-kk-ef, sem sat við barinn næst vettvangi þess atburðar, sem mál þetta er risið af, bar fyrir lögreglu 19. ágúst 1993 að stefndi hafi verið áberandi ölvaður og nokkur fyrirferð í honum. Í skýrslu G-kk-ef P-kk-ef lögreglumanns, sem kvaddur var á vettvang eftir atburðinn, kemur fram að stefndi hafi haft í hótunum við hann og að sjúkraflutningamenn hafi neitað að flytja hann á slysadeild í sjúkrabifreið vegna framkomu hans. Var framburður hans fyrir dómi í máli ákæruvaldsins gegn P-kk-þgf mjög á sömu lund og þar sagði hann aðspurður að stefndi hafi verið undir töluverðum áfengisáhrifum. Engin mæling fór fram á vínandamagni í blóði stefnda eftir atburðinn. Þótt ljóst sé af gögnum málsins að stefndi var undir áhrifun áfengis er ósannað að hann hafi verið í ölæði er umræddur atburður átti sér stað, en af því ber áfrýjandi hallann. Verður áfrýjandi því ekki undanþeginn skyldu til að greiða stefnda bætur af þeim sökum.

III.

Flestum vitnum ber saman um að aðdragandi slyss stefnda hafi verið með þeim hætti að P-kk-nf R-kk-ef G-kk-nf, Ó-kk-nf P-kk-nf G-kk-nf og hálfbróðir P-kk-ef, S-kk-nf K-kk-nf hafi setið hlið við hlið við barborðið á Mímisbar. Hafi P-kk-nf brugðið sér frá, en stefndi á meðan komið í hans stað við barinn og pantað sér drykk. Þegar P-kk-nf kom til baka var stefndi því við hlið félaga hans við barinn og hafi P-kk-nf þurft að komast framhjá honum til að ná til drykkja, er hann átti á barborðinu. Í skýrslu hjá lögreglu bar stefndi að P-kk-nf hafi komið að barnum með miklum fyrirgangi og spurt hvað stefndi væri að gera í sínu stæði. Hafi hann síðan gerst dónalegur og meiðandi og æpt „sáuð þið hvernig ég tók hann í Pressunni í gær og sjáið þið hvernig ég tek hann núna.“ Í beinu framhaldi hafi verið eins og eitthvað springi í andlit stefnda og höggin hafi gengið yfir hann. Þessa frásögn endurtók stefndi efnislega fyrir dómi í máli ákæruvaldsins gegn P-kk-þgf og þar sagðist hann aðspurður ekki muna til þess að hann hafi slegið til P-kk-ef. Sú skýring er fram komin í málinu að skömmu áður hafi vikublaðið Pressan birt frásögn þar sem sneitt var að stefnda og ögrun P-kk-ef hafi vísað til.

Sem ákærður í fyrrgreindu opinberu máli bar P-kk-nf að stefndi hafi ítrekað hindrað sig í að ná til glasa sinna á barborðinu og hreytt í sig ónotum. Honum hafi þó tekist að teygja sig í glas á borðinu, en í þann mund fengið þungt högg á vinstra auga. Ó-kk-nf P-kk-nf G-kk-nf bar fyrir lögreglu að stefndi hafi brugðist illa við beiðni P-kk-ef um að ná til glasa sinna á barborðinu. P-kk-nf hafi síðan teygt sig í glas og sagt um leið við sig þannig að stefndi heyrði: „Hann hefur greinilega verið að lesa Pressuna þessi.“ Strax eftir þetta hafi stefndi slegið P-kk-þf í höfuðið og hafi höggið lent á auga hans. P-kk-nf hafi um leið svarað höggi stefnda og þá haldið á glasinu í hendinni. Eftir það hafi P-kk-nf slegið eitt eða tvö högg til stefnda. Var framburður hans fyrir dómi í fyrrgreindu opinberu máli mjög á sömu lund. S-kk-nf S-kk-nf K-kk-nf bar fyrir dómi í fyrrgreindu máli að stefndi hafi tekið illa beiðni P-kk-ef um að færa sig. Í framhaldi af því hafi P-kk-nf sagt eitthvað fyndið við Ó-kk-þf og stefndi hafi síðan fyrirvaralaust slegið P-kk-þf í andlitið. P-kk-nf hafi síðan bandað frá sér höndum. K-kk-nf N-kk-nf S-kk-nf veitingastjóri var eins og að framan getur við afgreiðslu á Mímisbar í umrætt sinn. Hann bar fyrir lögreglu að P-kk-nf hafi sagt við stefnda að hann ætti glös á barborðinu. Hafi stefndi ekki hindrað hann í að ná til glasanna, en þó verið fyrir þannig að P-kk-nf komst ekki að borðinu. Hafi honum líkað það illa og snúið sér að félaga sínum og sagt eitthvað um það fólk, sem talað er um í Pressunni. Hafi greinilega fokið í stefnda við þessi ummæli því hann hafi gefið P-kk-þgf illt auga og rétt á eftir slegið hann talsvert þungt högg á gagnaugað. P-kk-nf hafi strax svarað högginu með því að slá stefnda í höfuðið og þá haldið á glasi í hendinni. Framburður hans fyrir dómi í fyrrgreindu opinberu máli var í öllum aðalatriðum á sömu lund. Tók hann þar fram að hann hafi verið í mjög góðri aðstöðu til að fylgjast með atburðum þar sem hann hafi staðið innan við barborðið beint á móts við mennina í innan við eins metra fjarlægð. K-kk-nf gaf enn skýrslu fyrir héraðsdómi í máli þessu og er sá framburður í samræmi við fyrri frásagnir hans. Hann fullyrti að stefndi hafi reiðst ummælum P-kk-ef og slegið til hans og þannig átt fyrsta höggið. Í vottorði Á-kk-ef K-kk-ef læknis, sem skoðaði P-kk-þf við komuna á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur strax eftir framangreinda atburði, segir meðal annars: „Við skoðun á höfði er lítið mar yfir ytri augnkrók vinstra megin og smá fleiður á hornhimnu augans.“

H-kk-nf S-kk-nf lék á píanó á Mímisbar umrætt kvöld. Hann bar fyrst um framangreinda atburði fyrir lögreglu 5. nóvember 1998 og síðan fyrir héraðsdómi í máli þessu. Hann bar að stefndi hafi setið á hornstól við barinn þegar að hafi komið fjórir til sex menn og hafi einn þeirra sest við hlið stefnda. Hafi sá maður farið eitthvað að ræða við stefnda um blaðagrein. Hafi stefndi þá ýtt við honum en hann slegið stefnda í andlitið með glas í hendinni. Kvaðst þetta vitni hafa setið við hljóðfærið í miðjum salnum á Mímisbar og séð vel til.

IV.

Með hliðsjón af öllu framansögðu, einkum framburði K-kk-ef, verður að telja í ljós leitt að P-kk-nf hafi í umrætt sinn ögrað stefnda með orðum og stefndi hafi í framhaldi af því greitt P-kk-þgf hnefahögg í höfuðið, sem P-kk-nf hafi síðan svarað með því að slá stefnda í andlitið með glas í hendi. Verður því að telja til handalögmála hafi komið milli þeirra og að stefndi hafi orðið fyrir slysinu í þeim handalögmálum.

Af hálfu stefnda er því haldið fram að umrætt ákvæði í 9. gr. vátryggingarskilmálanna lúti varðandi alla þá þætti, sem þar eru tilgreindir, að hegðun stefnda, þar á meðal undanþágan varðandi handalögmál. Ákvæðið varði því í raun hugræn skilyrði bótaábyrgðar og þar með sök þess vátryggða. Það verði því að skýra með hliðsjón af 20. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, en þar sé heimild félagsins til að semja sig undan bótaábyrgð að þessu leyti settar þröngar skorður. Á þetta verður ekki fallist. Samningsfrelsi ríkir varðandi það til hvaða sviðs vátrygging nær. Er aðilum því frjálst að semja um að vátryggingin gildi ekki við tilteknar aðstæður. Verður að telja framangreint ákvæði um að félagið bæti ekki slys, er tryggður verður fyrir í handalögmálum, til slíkra hlutrænna ábyrgðartakmarkana, enda er undanþágan óháð því hvort vangá hins tryggða er um að kenna ef slys verður í handalögmálum.

Undanþáguákvæðið gildir samkvæmt orðalagi sínu um öll slys, sem verða í handalögmálum, án tillits til þess hvort bein orsakatengsl eru milli slyssins og handalögmálanna. Þrátt fyrir framangreint orðalag skilmálanna verður að skilja þá þannig að ákvæðið eigi því aðeins við að slys verði rakið til þeirrar auknu áhættu, sem handalögmálum fylgir. Verður að telja að högg það, er P-kk-nf veitti stefnda aðfaranótt 14. ágúst 1993 og olli tjóni hans, verði beinlínis rakið til þess sem á undan gekk og þá einkum höfuðhöggs þess, er stefndi veitti P-kk-þgf, enda þótt viðbrögð P-kk-ef hafi verið hættulegri en stefndi mátti búast við. Verður umrætt ákvæði því talið eiga við og verður ekki komist hjá að sýkna áfrýjanda af kröfu stefnda í máli þessu.

Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýkn af kröfu stefnda, P-kk-ef E-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.