137/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli V á hendur Í var vísað frá dómi. Aðallega krafðist V þess að Í yrði gert að gefa út afsal til sín fyrir tiltekinni lóð og varð málatilbúnaður V skilinn svo að krafan væri reist á þeirri málsástæðu að komist hefði á skuldbindandi samningur milli aðila um sölu á lóðinni. Í dómi Hæstaréttar kom fram að V ætti rétt á að hafa uppi slíka kröfu fyrir dómstólum samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá var talið óþarft að leigutökum jarðarinnar yrði einnig stefnt á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Varakrafa V fól í sér að viðurkennt yrði með dómi að Í bæri að afla heimildar Alþingis til sölu á lóðinni. Þar sem að í kröfunni fólst að dómstólum væri ætlað að taka ákvarðanir sem heyrðu undir handhafa framkvæmdarvalds og löggjafarvalds samkvæmt stjórnarskránni var staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að vísa kröfunni frá héraðsdómi með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 21/1991. Þá gerði V sjálfstæða kröfu um greiðslu lögmannskostnaðar á stjórnsýslustigi málsins. Ekki var talið að V hefði lögvarða hagsmuni af því að krefjast sérstaklega, auk málskostnaðar, greiðslu á þóknun til lögmanns síns í viðleitni sinni til að knýja Í til efnda á samningi sem V taldi að hefði komist á milli þeirra.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. febrúar 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. febrúar 2013 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði leigði landbúnaðarráðherra, fyrir hönd varnaraðila, nafngreindum manni lóð úr landi jarðarinnar Þormóðsdal í Mosfellsbæ til 75 ára með lóðarleigusamningi 6. júní 1959. Á árinu 1966 heimilaði varnaraðili framsal á samningnum til S-kk-ef S-kk-ef, tengdaföður sóknaraðila. S-kk-nf lést árið 2002 og hefur leigulóðin síðan verið í umsjá fjölskyldu hans.

Sóknaraðili kveðst hafa byrjað að kanna möguleika á því á árinu 2002 að fá keypta af varnaraðila umrædda lóð og leitað til þáverandi landbúnaðarráðherra af því tilefni. Tveimur árum síðar tóku gildi jarðalög nr. 81/2004 þar sem í 3. mgr. 38. gr. er kveðið á um heimild til sölu á ríkisjörðum til leigutaka, án undangenginnar auglýsingar, hafi þeir haft landið á leigu í að minnsta kosti 20 ár og á eigin kostnað lagt í verulegar ræktunarframkvæmdir á þeim og þannig aukið verðmæti landsins umtalsvert. Í hinum kærða úrskurði eru rakin samskipti aðila allt til ársins 2009 og gerð grein fyrir öðrum atvikum málsins. Af gögnum þess má ráða að fram hafi komið vilji hjá varnaraðila til að selja sóknaraðila lóðina. Þannig var tekin upp heimild í fjárlög ársins 2006 til handa fjármálaráðherra, fyrir hönd varnaraðila, að selja lóðina sem málið snýst um. Sams konar heimild var að finna í fjárlögum áranna 2007, 2008 og 2009. Þá var aflað mats sérfróðs manns á verði lóðarinnar á árinu 2007 og var niðurstaða hans sú að áætlað söluverð hennar, án skógræktar, væri 12.000.000 krónur. Þrátt fyrir þetta var ekki gengið formlega frá sölu lóðarinnar til sóknaraðila og greinir aðila á um hvort komist hafi á bindandi samningur þess efnis milli þeirra.

Í máli þessu krefst sóknaraðili þess aðallega að varnaraðila verði gert að gefa út afsal til sín fyrir áðurnefndri lóð, að viðlögðum dagsektum, gegn greiðslu 12.000.000 króna. Til vara er krafist viðurkenningar á að varnaraðila „beri að efna loforð um að selja“ sóknaraðila lóðina, að viðlögðum dagsektum, gegn greiðslu á sömu fjárhæð. Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðili verði dæmdur til að greiða sér 749.235 krónur að viðbættum dráttarvöxtum auk málskostnaðar.

Í héraðsdómsstefnu er aðalkrafan studd þeim rökum að þar sem ekki hafi verið lokið við samning um sölu á lóðinni til sóknaraðila, sem hann hafi átt rétt á, sé gerð sú krafa að varnaraðila verði gert að gefa út afsal fyrir henni gegn greiðslu þess kaupverðs sem aðilar hafi komið sér saman um. Varakrafa sóknaraðila er reist á því að verði niðurstaðan sú, að þess sé ekki kostur vegna fyrirmæla 40. gr. stjórnarskrárinnar að dæma varnaraðila til að efna fyrrgreinda skyldu með útgáfu afsals, verði viðurkennt að honum beri að afla heimildar Alþingis til sölunnar gegn greiðslu umsamins kaupverðs. Samhliða aðal- og varakröfunni kveðst sóknaraðili gera sjálfstæða kröfu á hendur varnaraðila „um greiðslu lögmannskostnaðar á stjórnsýslustigi málsins“ þar sem varnaraðili hafi sýnt af sér saknæma vanrækslu gagnvart sóknaraðila sem hafi leitt til þess að hann hafi orðið að leita sér aðstoðar lögmanns við að ná fram rétti sínum.

Erfingjar S-kk-ef S-kk-ef, Á-kvk-nf S-kvk-nf, eiginkona sóknaraðila, og I-kvk-nf og B-kvk-nf H-kvk-nf, hafa gefið út meðalgöngustefnu á hendur aðilum málsins, þar sem þær krefjast þess að þeim verði leyfð meðalganga í málinu. Að öðru leyti gera þær sömu kröfur, sér til handa, og sóknaraðili gerir í héraðsdómsstefnu.

II

Í 40. gr. stjórnarskrárinnar er mælt svo fyrir að ekki megi selja neina af fasteignum landsins nema samkvæmt lagaheimild. Eftir 41. gr. stjórnarskrárinnar má varnaraðili ekkert gjald greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum sem Alþingi setur, sbr. 2. gr. og 42. gr. hennar. Þá segir í 55. gr. stjórnarskrárinnar að þingið megi eigi taka við neinu málefni nema einhver þingmanna eða ráðherra flytji það.

Aðalkrafa sóknaraðila er að varnaraðila verði gert að gefa út afsal til sín fyrir áðurgreindri lóð. Skilja verður málatilbúnað sóknaraðila svo að krafan sé reist á þeirri málsástæðu að komist hafi á skuldbindandi samningur milli aðila um sölu á lóðinni. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 á sóknaraðili rétt á að hafa uppi slíka kröfu fyrir dómstólum, enda verður varnaraðili eins og hver annar að sæta því að honum sé stefnt fyrir dóm til að efna samning, einkaréttar eðlis, sem stefnandi heldur fram að hafi stofnast, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 27. maí 2003 í máli nr. 168/2003 sem birtur er í dómasafni þess árs, bls. 2313. Umrædd krafa sóknaraðila er sett fram í því augnamiði að hann öðlist beinan eignarrétt yfir lóðinni. Vegna þess að leigutakar hennar eiga aðeins óbeinan eignarrétt yfir henni var óþarft að sóknaraðili stefndi þeim í máli þessu ásamt varnaraðila á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því sem sagt hefur verið verður felld úr gildi sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að vísa beri aðalkröfu sóknaraðila frá héraðsdómi.

Varakrafa sóknaraðila er reist á öðrum grunni en aðalkrafan þar sem hún felur í sér að viðurkennt verði með dómi að varnaraðila beri að afla heimildar Alþingis til sölu á lóðinni. Með kröfunni er þannig í raun leitast við fá úrlausn dómstóla um að ráðherra verði gert skylt að leggja frumvarp tiltekins efnis fyrir Alþingi sem því beri síðan að samþykkja. Í kröfunni felst með öðrum orðum að dómstólum er ætlað að taka ákvarðanir sem heyra undir handhafa framkvæmdarvalds og löggjafarvalds samkvæmt fyrrnefndum ákvæðum stjórnarskrárinnar, en slíkt gengur í berhögg við 2. gr. hennar. Af þeirri ástæðu verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að vísa beri varakröfu sóknaraðila frá héraðsdómi á grundvelli 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991.

Eins og að framan greinir gerir sóknaraðili sjálfstæða kröfu á hendur varnaraðila „um greiðslu lögmannskostnaðar á stjórnsýslustigi málsins.“ Eftir a. lið 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 telst til málskostnaður sá kostnaður sem felst í flutningi máls og er þar meðal annars átt við þóknun lögmanns vegna undirbúnings málshöfðunar. Samkvæmt g. lið sömu málsgreinar fellur jafnframt undir málskostnað annar kostnaður sem stafar beinlínis af máli og ekki er talinn upp í stafliðunum á undan, svo sem kostnaður við gagnaöflun í aðdraganda málshöfðunar. Þegar litið er til þessa og hvernig kröfugerð sóknaraðila er háttað að öðru leyti verður ekki talið að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að krefjast sérstaklega, auk málskostnaðar, greiðslu á þóknun til lögmanns síns í viðleitni sinni til að knýja varnaraðila til efnda á samningi sem hann telur að hafi komist á milli þeirra. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða að vísa beri umræddri kröfu sóknaraðila frá héraðsdómi.

Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Lagt er fyrir héraðsdóm að taka til efnismeðferðar aðalkröfu sóknaraðila, V-kk-ef L-kk-ef, á hendur varnaraðila, íslenska ríkinu.

Hinn kærði úrskurður er að öðru leyti staðfestur.

Varnaraðili greiði sóknaraðila 250.000 krónur í kærumálskostnað.