134/2015

Árið 2008 gerðu L hf. og P ehf. með sér samning um svokallað fjölmyntalán til P ehf. Ári síðar eignaðist L hf. allt hlutafé í P ehf. og var lánið greitt upp í lok þess árs. Árið 2010 hófst svokallað opið söluferli á P ehf. sem lauk með sölu allra hluta í félaginu til Lþ ehf. Árið 2012 tilkynnti L hf. P ehf. að bankinn hefði endurútreiknað tiltekið eldri lán aðila frá árinu 2007 þar sem að það hefði verið gengistryggt lán í íslenskum krónum. Jafnframt var tilgreint að fyrrgreint fjölmyntalán aðila frá árinu 2008 hefði verið í erlendri mynt og ætti því ekki að sæta endurútreikningi. Þessu var P ehf. ósammála og krafði L hf. um endurgreiðslu fjár sem félagið taldi sig hafa ofgreitt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að uppgreiðsla lánsins árið 2009 hefði farið fram í tengslum við endurskipulagningu á fjárhag P ehf. og hefði markmiðið verið að afskrifa í verulegum mæli skuldir félagsins til þess að það yrði rekstrarhæft á ný. Allt hlutafé í P ehf. hefði síðan verið selt Lþ ehf. eftir að fjárhagur félagsins hafði verið endurskipulagður. Kaupendur hlutafjárins hefðu haft aðgang að gögnum um félagið og hefðu framkvæmt áreiðanleikakönnun á því og hefði mátt vera fullkunnugt um hvernig með skuldir félagsins hefði verið farið og hvers eðlis þær hefðu verið. Þá hefði ákvörðun kaupverðsins verið miðuð við þá forsendu að framangreindu skuldarsambandi hefði verið lokið. Samkvæmt þessu og í samræmi við reglur kröfuréttar um réttaráhrif greiðslu og lok skuldarsambanda var ekki fallist á kröfu P ehf. Kom því ekki til athugunar hvort í samningnum hefði verið mælt fyrir um ólögmæta gengistryggingu. Var L hf. sýknaður af kröfu P ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. febrúar 2015. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Landsbanki Íslands hf. og einkahlutafélagið Par-lo gerðu með sér samning 31. maí 2007 um lán hins fyrrnefnda til þess síðarnefnda, en lánið fékk auðkennið 8117 í bókum bankans. Á forsíðu samningsins var fjárhæð lánsins tilgreind svo að hún væri: ,,ISK 355.250.000“. Í upphafi samningstextans sagði að aðilarnir gerðu með sér: ,,Lánssamning um fjölmyntalán til 6 mánaða að jafnvirði kr. 355.250.000 ... í neðanskráðum myntum og hlutföllum: USD 8,5% EUR 18% JPY 8% SEK 6,5% CHF 9% ISK 50% Fjárhæð hvers erlends gjaldmiðils ákvarðast þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins.“ Beiðni um útborgun lánsins var undirrituð sama dag og þess óskað að lánsfjárhæðin yrði greidd inn á reikning Par-lo ehf. nr. 0327-26-1223.

Sami banki gerði 4. júní 2008 samning við stefnda, sem hafði yfirtekið Par-lo ehf. samkvæmt samrunaáætlun 15. nóvember 2007, um lán sem fékk auðkennið 11805 í bókum bankans. Lánið var til fimm ára og skyldi greitt upp með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 21. ágúst 2008. Á hverjum af 19 fyrstu gjalddögunum skyldi greiða 1/40 hluta lánsfjárhæðarinnar en á lokagjalddaga þess 21/40 hluta hennar. Á forsíðu lánssamningsins var lánsfjárhæðin tilgreind þannig: ,,ISK 350.000.000“. Í samningstextanum sagði meðal annars að aðilar hans gerðu með sér: ,,Lánssamning um fjölmyntalán til 5 ára að jafnvirði kr. 350.000.000 ... í neðanskráðum myntum og hlutföllum: ISK 30% EUR 26% JPY 11% CHF 13% USD 11% SEK 9% Fjárhæð hvers erlends gjaldmiðils ákvarðast þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins.“ Að öðru leyti er efni lánssamningsins, að því leyti sem þörf er á, lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Stefndi útfyllti beiðni um útborgun lánsins sama dag en í henni sagði meðal annars: ,,Vinsamlegast notið útborgunarfjárhæð til uppgreiðslu á erlendu láni Par-lo ehf. ... lán nr. ... 8117.“

Ágreiningslaust er að áfrýjandi hafi með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 tekið við öllum réttindum og skyldum samkvæmt síðarnefndum lánssamningi af Landsbanka Íslands hf. sem seinna fékk annað heiti og er nú undir slitum. Það er einnig óumdeilt að stefndi lenti í miklum fjárhagsvandræðum í tengslum við þá efnahagserfiðleika sem urðu haustið 2008. Landsbanki Íslands hf. hafði lánað einkahlutafélaginu DM fjármuni til að kaupa stefnda og yfirtók áfrýjandi einnig kröfur á hendur DM ehf. samkvæmt framangreindri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Bú þess félags var tekið til gjaldþrotaskipta á árinu 2009. Áfrýjandi leysti til sín allt hlutafé í stefnda með kaupsamningi við þrotabúið 7. september 2009.

Í tilkynningu sem mun hafa verið gefin út af stefnda í samráði við áfrýjanda í lok september 2009 var því lýst að gengið hafi verið frá sölu á öllu hlutafé í stefnda til áfrýjanda. Stærstu lánveitendur stefnda, áfrýjandi og Atorka Group hf., væru að leggja lokahönd á fjárhagslega endurskipulagningu stefnda ,,þar sem hluta skulda félagsins verður breytt í hlutafé og Landsbankinn verður í kjölfarið meirihlutaeigandi. Markmið þessara breytinga er að skapa Parlogis hf. traustan rekstrargrundvöll til framtíðar.“ Af gögnum málsins má sjá að ætlunin hafi verið að eyða neikvæðu eigin fé félagsins með afskrift skulda og aukningu hlutafjár og lækka jafnframt vaxtabyrði félagsins. Eftir breytinguna yrði eigið fé þess jákvætt. Yrði eignarhlutur kröfuhafanna tveggja í félaginu að lokinni endurskipulagningu þess þannig að áfrýjandi ætti um 80% en Atorka Group hf. um 20%.

Ágreiningslaust er einnig að lánið sem auðkennt var 11805 var greitt upp í desember 2009 í tengslum við endurskipulagningu á fjárhag stefnda. Af láninu höfðu þá verið greiddar fjórar afborganir og vextir en eftirstöðvar þess voru greiddar upp með láni, sem fékk auðkennið 12114. Í málinu er eðli þess láns ekki til úrlausnar.

Haldinn var hluthafafundur í stefnda 25. febrúar 2010, en félaginu hafði þá verið breytt í einkahlutafélag. Í fundargerð sagði að þann dag hafi eini hluthafinn í félaginu tekið þær ákvarðanir um málefni þess, sem þar greindi, meðal annars um að staðfesta að: ,,Kröfuhafar í Parlogis ehf. samþykkja að breyta kröfum sínum á félagið í hlutafé að fjárhæð 956.000.000 krónur. Kaupverð hvers nýs hlutar verður 1 króna. Greiða má fyrir hina nýju hluti með framsali krafna á hendur Parlogis ehf. Greiðsla skal vera að lágmarki 1 króna af umbreytanlegum kröfum í hlutafé á móti 1 krónu hlutfjár. Eftirtaldir aðilar skrá sig fyrir hinum nýju hlutum eins og hér segir: [Áfrýjandi] 736.000.000 kr. Atorka Group hf. 517.000.000 kr. Þar af hlutafé 220.000.000 kr. Þar af yfirverð 297.000.000 kr.“ Á fundinum var jafnframt ákveðið að breyta samþykktum félagsins þannig að nafnverð hlutafjár þess hækkaði úr 150.000.000 krónum í 1.106.000.000 krónur. Undir fundargerðina rituðu fulltrúar Eignarhaldsfélagsins Vestia ehf., dótturfélags áfrýjanda, fulltrúi áfrýjanda og fulltrúi Atorku Group hf.

Degi eftir hluthafafundinn í stefnda var gert samkomulag milli þeirra þriggja sem síðast greinir og sátu hluthafafundinn og stefnda. Sagði þar að á undirritunardegi samkomulagsins væri ,,Vestia eigandi alls hlutafjár“ í stefnda en það væri 150.000.000 krónur. Tilgreindar voru þær kröfur sem áfrýjandi og Atorka Group hf. ættu á hendur félaginu, hinn fyrrnefndi ætti kröfu að ,,jafnvirði u.þ.b. kr. 2.293.750.101“ og af því yrði 736.000.000 krónum breytt í hlutafé en hinn síðarnefndi 517.000.000 krónur og yrði því öllu breytt í hlutafé að nafnvirði 220.000.000 krónur á genginu 2,35. Samið var um skipan stjórnar á gildistíma samkomulagsins á þann hátt að áfrýjandi tilnefndi tvo stjórnarmenn en Atorka Group hf. einn. Samkomulagið var ótímabundið en það skyldi þó falla úr gildi ef tilgreind skilyrði væru uppfyllt, meðal annars það að Eignarhaldsfélagið Vestia ehf. seldi allan hlut sinn í félaginu.

II

Svokallað opið söluferli hófst á stefnda 10. maí 2010 og lauk því síðari hluta júlímánaðar það ár með sölu allra hluta í félaginu til Lyfjaþjónustunnar ehf. Kaupverð alls hlutafjár í félaginu mun hafa verið 250.000.000 krónur. Í fréttatilkynningu frá áfrýjanda vegna sölunnar sagði meðal annars: ,,Alls fengu 12 aðilar ítarleg kynningargögn um Parlogis og á grundvelli þeirra lögðu 4 aðilar fram óskuldbindandi tilboð. Í framhaldi af því fengu þessir bjóðendur aðgang að gagnaherbergi til að framkvæma áreiðanleikakönnun á félaginu, áður en lagt var fram bindandi tilboð. Söluferlinu lauk ... með undirritun kaupsamnings við Lyfjaþjónustuna. Parlogis á sér langa sögu sem eitt helsta dreifingarfyrirtæki á vörum til íslensks heilbrigðiskerfis ... Rekstur Parlogis er í ágætu horfi og hafa stjórnendur og starfsmenn fyrirtækis náð góðum árangri í erfiðu árferði en fyrirtækið varð fyrir miklum skakkaföllum í tengslum við efnahagshrunið og gengisfall krónunnar. Lánveitendur félagsins, Landsbankinn og Atorka brugðust við þeim áföllum með því að breyta hluta skulda í hlutafé og sköpuðu félaginu þannig nýjan rekstrargrundvöll. Salan nú á öllu hlutafé í Parlogis er þannig síðasti hluti velheppnaðs endurreisnarferlis góðs og rekstrarhæfs fyrirtækis.“

Áfrýjandi ritaði stefnda bréf 4. september 2012 þar sem því var lýst að tiltekið lán bankans sem haft hafi auðkennið 8154 hafi verið gengistryggt lán í íslenskum krónum sem bankinn hafi af nánar greindu tilefni endurútreiknað og hafi eftirstöðvar lánsins því lækkað úr 736.000.000 krónum í 157.066.714 krónur. Þar sem lánið hafi verið afskrifað í tengslum við skuldauppgjör félagsins væri endurútreikningurinn einungis til upplýsingar. Af bréfinu má einnig sjá þá afstöðu áfrýjanda að lánið sem hafði auðkennið 11805 og tvö önnur tilgreind lán hafi verið í erlendri mynt og ættu því ekki að sæta endurútreikningi.

Í bréfi til áfrýjanda 4. janúar 2013 kom fram sú afstaða stefnda að lánið með auðkenninu 11805 hafi verið lán í íslenskum krónum en að hluta bundið gengi erlendra gjaldmiðla. Láninu hafi að fullu verið varið til þess að greiða upp annað lán með auðkenninu 8117 sem einnig hafi verið ,,ólögmætt gengistryggt lán.“ Stefndi kvað í bréfinu að lán 11805 hafi verið greitt upp að hluta með greiðslu afborgana og vaxta en að öðru leyti með nýju láni auðkenndu 12114. Taldi stefndi sig hafa ofgreitt áfrýjanda 172.840.070 krónur miðað við 31. desember 2012 og bæri bankanum að endurgreiða félaginu þá fjárhæð. Stefndi höfðaði svo málið til heimtu þessarar kröfu 29. ágúst 2013, en lækkaði síðar aðal- og varakröfu sína í þær fjárhæðir, sem greinir í upphafi hins áfrýjaða dóms.

III

Eins og áður greinir var lán sem bar auðkennið 11805 greitt upp að fullu í desember 2009 með öðru láni er bar auðkennið 12114. Á þeim tíma var áfrýjandi eini eigandi stefnda. Uppgreiðsla lánsins fór fram í tengslum við endurskipulagningu á fjárhag stefnda og var markmiðið að afskrifa í verulegum mæli skuldir félagsins til þess að það yrði rekstrarhæft á ný. Var umtalsverður hluti skuldanna felldur niður og eignuðust tveir kröfuhafar, áfrýjandi og Atorka Group hf., þess í stað hlutafé í félaginu, eins og lýst hefur verið. Allt hlutafé í stefnda var síðan selt Lyfjaþjónustunni ehf. eftir að fjárhagur félagsins hafði verið endurskipulagður. Kaupendur hlutafjárins höfðu aðgang að gögnum um félagið og framkvæmdu áreiðanleikakönnun á því og mátti þar með vera fullkunnugt um hvernig með skuldir félagsins hafði verið farið og hvers eðlis þær voru. Enginn vafi getur leikið á því að við ákvörðun kaupverðs allra hluta í stefnda, sem var 250.000.000 krónur, var ekki við það miðað að unnt yrði að taka upp á ný til endurskoðunar skuldarsambönd, eins og það sem stofnað hafði verið til með lánssamningnum 4. júní 2008 og hafði lokið með fullri greiðslu í desember 2009. Í bréfi áfrýjanda til stefnda 4. september 2012 var sérstaklega tilkynnt að bankinn teldi ekki forsendur til þess að endurútreikna lánið, sem haft hafði auðkennið 11805. Eru atvik máls þessa frábrugðin því sem við átti í dómi Hæstaréttar 12. desember 2013 í máli nr. 463/2013 þar sem banki hafði að eigin frumkvæði endurútreiknað lán, þar sem skuldarsambandinu hafði áður verið lokið, en með því viðurkenndi bankinn í raun að lántakinn ætti rétt til endurheimtu ofgreidds fjár vegna lánsins. Atvik máls þess, sem hér er til úrlausnar, renna að öðru leyti einnig stoðum undir þá málsástæðu áfrýjanda að við sölu stefnda hafi bæði kaupandi og áfrýjandi miðað ákvörðun kaupverðsins við þá forsendu að því skuldarsambandi, sem stefndi reisir kröfu sína á, væri lokið. Samkvæmt þessu og í samræmi við reglur kröfuréttar um réttaráhrif greiðslu og lok skuldarsambanda verður ekki fallist á að stefndi geti átt þá kröfu á hendur áfrýjanda að fjárhæð 142.755.116 krónur eða aðra lægri fjárhæð sem hann hefur uppi í máli þessu vegna síðastgreinds láns. Þarf þá ekki að taka til athugunar hvort lánið hafi upphaflega verið lán í íslenskum krónum og að hluta bundið gengi erlendra gjaldmiðla eða hvort það hafi að hluta verið lán í erlendri mynt. Með vísan til alls framangreinds verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda.

Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi, eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfu stefnda, Parlogis ehf.

Stefndi greiði áfrýjanda 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.