288/2009

V höfðaði mál og krafði S um bætur vegna slyss sem hann kvaðst hafa orðið fyrir við vinnu sínu um borð í m/b Agli SH-195. V kvaðst hafa runnið til og dottið og lent með mjöðm á svonefndri styttu á horni nótakassa. S taldi ósannað að slys þetta hefði átt sér stað. Með framburði vitna og læknisvitjunar V á umræddum tíma þótti sannað að V hefði orðið fyrir framangreindu vinnuslysi. Þá þóttu orsakatengsl slyssins og þeirra áverka sem leiddu til tjóns V nægilega sönnuð. V byggði bótaábyrgð S á því að tjón hans hefði verið sennileg afleiðing vanbúnaðar skipsins. Þilfar þess, þar sem hann datt, hefði verið úr sléttu áli og mjög hált og án hálkuvarnar þegar slysið varð. Talið var að skipverjum hefði verið hætt við að detta á hálu þilfari skipsins þar sem slysið varð og vinnuaðstæður hefðu verið óvenjulegar og varhugaverðar. Þilfarið hefði ekki verið búið í samræmi við fyrirmæli laga og reglna um vinnuöryggi á fiskiskipum. Þá hefði S ekki látið lagfæra þann vanbúnað sem á þilfarinu var eins og honum hefði verið skylt að gera.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og H-kvk-nf H-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. maí 2009. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 10.221.355 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.981.890 krónum frá 5. maí 1999 til 8. maí 2000 en frá þeim degi af 10.221.355 krónum til 8. júní 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Áfrýjandi hefur stefnt Tryggingamiðstöðinni hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi byggir kröfu sína á því að hann hafi orðið fyrir slysi við vinnu um borð í m/b Agli SH-195 í byrjun maí 1999. Stefndi telur ósannað að slys þetta hafi átt sér stað. Áfrýjandi kveðst hafa verið á dekki við annan mann að snúa nót til að gera hana kastklára. Hann hafi verið á kúluvæng, en yfirvélstjórinn, vitnið Á-kk-nf G-kk-nf A-kk-nf, hafi verið á hinum. Slysið hafi orðið með þeim hætti að hann hafi runnið til og dottið og lent með mjöðm á svonefndri styttu á horni nótakassa. Hafi hann fundið mikinn sársauka, en harkað af sér og haldið áfram vinnu. Um þremur vikum síðar, 27. maí 1999, hafi hann verið orðinn viðþolslaus og þá farið til læknis. Samskiptaseðill Heilsugæslustöðvarinnar í Ólafsvík, ritaður af K-kk-þgf E-kk-þgf lækni, er í samræmi við þessa frásögn áfrýjanda. Vitnið Á-kk-nf G-kk-nf bar hjá lögreglu 26. nóvember 2000, við sjópróf 12. apríl 2002 og við aðalmeðferð málsins að hann hafi séð áfrýjanda detta eins og áfrýjandi lýsir. Aðrir skipverjar voru ekki á þilfarinu, en báru um að hafa heyrt að hann hefði dottið og meitt sig og séð hann taka verkjatöflur og hafi það verið tengt við atvikið. Þykir með þessu sannað að áfrýjandi hafi orðið fyrir framangreindu vinnuslysi.

Í lögregluskýrslu sem tekin var af áfrýjanda 4. september 1999 er slysið sagt hafa orðið 26. maí 1999, en í sömu skýrslu kemur einnig fram að hann hafi farið til læknis er þrjár vikur voru liðnar frá slysinu. Sama kemur fram í tilkynningu útgerðar til Tryggingarstofnunar 21. febrúar 2000. Í síðari gögnum er iðulega vísað til slysdags sem 26. maí 1999. Áfrýjandi kveðst hafa látið vita af slysinu sama dag og það átti sér stað. Hafi hann talið að það hefði verið skráð í skipsdagbók. Á dagbókarblað, sem lítur út fyrir að vera frá 26. maí 1999, er skráð að áfrýjandi hafi dottið klukkan 11.15 að morgni og meitt sig á mjöðm. Upplýst er í málinu að blað þetta stafar frá stefnda en er tilbúningur. Meðal starfsskyldna skipstjóra er að sjá til þess að skipsbækur séu færðar og varðveittar, sbr. 8. og 9. gr. siglingalaga nr. 34/1985 og reglna nr. 138/1986 um skipsbækur. Í dagbók skal skrá allt er varðar ferð skips og sérstaklega skal skrá nákvæmlega um hvert það slys eða tjón, sem verða kann á skipi, mönnum, farmi eða veiðarfærum, og skal þess getið, hvað því olli, hversu það bar að og hvernig brugðist var við, sbr. 2. mgr. 7. gr. reglna nr. 138/1986. Varðveita skal dagbækur skips eigi skemur en þrjú ár frá því að þær eru fullnotaðar og lengur ef mál hefur verið höfðað sem varðar upplýsingar sem þær eiga að geyma. Dagbók úr m/b Agli SH-195, í því horfi sem framangreindar reglur mæla fyrir um, hefur ekki verið framvísað og verður stefndi að bera halla af því. Eins og að framan greinir er sannað að áfrýjandi fór til læknis 27. maí 1999 og voru þá taldar um þrjár vikur liðnar frá slysinu. Þykir mega ganga út frá því að slysið hafi orðið í byrjun maímánaðar.

II

Með vottorðum fimm lækna sem útgefin eru á tímabilinu frá 13. desember 2000 til 1. mars 2005, H-kk-ef Á-kk-ef, bæklunarskurðlæknis, 13. desember 2000, 14. júní 2002 og 3. maí 2005, R-kk-ef J-kk-ef, bæklunarskurðlæknis, 27. mars 2001, H-kk-ef V. F-kk-ef, yfirlæknis Heilsugæslustöðvarinnar Ólafsvík, 18. nóvember 2001, B-kk-ef Z-kk-ef, setts yfirlæknis bæklunarskurðdeildar Landspítala Háskólasjúkrahúss, 11. október 2004, S-kk-ef S-kk-ef, bæklunarskurðlæknis, 1. mars 2005 og einnig með matsgerð B-kk-ef D-kk-ef, lögfræðings, og S-kk-ef D-kk-ef, bæklunarskurðlæknis, 19. nóvember 2006 eru orsakatengsl slyssins og þeirra áverka sem leitt hafa til tjóns áfrýjanda nægilega sönnuð. Hann gekkst undir mjaðmaskiptaaðgerð og kann að hafa verið veikari fyrir í mjaðmarlið vegna kastloss sem gert var við þegar hann var 12 ára gamall, en það hafði ekki háð honum síðan. Meginorsök einkenna hans er talin mikið mar í vöðvum í kringum mjaðmarlið. Áfrýjandi byggir á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni hans þar sem að það sé sennileg afleiðing vanbúnaðar skipsins. Þilfar þess, þar sem hann datt, hafi verið úr sléttu áli og mjög hált og án hálkuvarna þegar slysið varð.

Upplýst er að þilfarið var smíðað 1994. Ekki verður ráðið af teikningum sem lagðar eru fram í málinu hvaða efni var ráðgert að hafa á gólffleti þess. Stefndi bar fyrir dómi að upphaflega hefði ætlunin verið að hafa á því rifflað ál en horfið hefði verið frá því. Sagði hann hins vegar flesta báta vera með slétt ál á þessu vinnusvæði. Engar athugasemdir hefðu verið gerðar af hálfu Siglingastofnunar og báturinn hefði fengið haffærisskírteini. Vitnið S-kk-nf B-kk-nf bar einnig að ætlunin hefði verið að setja rifflað ál á þilfarið í upphafi. Hann kvaðst á hinn bóginn ekki hafa séð svona slétt þilfar á öðrum bátum. Skipverjarnir, vitnin Á-kk-nf G-kk-nf, V-kk-nf I-kk-nf og G-kk-nf H-kk-nf B-kk-nf báru á sama veg. Þeir sögðu allir að þilfarið hefði verið alveg slétt og mjög hált, hefðu menn verið að renna á því og þurft að hafa vara á sér, sögðust S-kk-nf og G-kk-nf H-kk-nf hafa dottið þar sjálfir. Vitnið G-kk-nf J-kk-nf, skipasmiður, sagði aðspurður fyrir héraðsdómi að þetta væri afar óvenjuleg klæðning á þilfari. Framburður skipstjórnarmanna og skipverja um hvort síðar hafi staðið til að breyta þilfarinu var ekki heldur á sama veg, en hann var samhljóða um að skipið hefði verið tekið í slipp einu sinni á ári, venjulega að hausti, og þilfarið þá málað og sandborið, en málningin hefði skrapast af á einhverjum vikum. Í nýju skjali sem lagt var fyrir Hæstarétt kemur fram að rannsóknarnefnd sjóslysa hafi ekki ályktað í þessu máli, en þó bent á „að varhugavert [væri] að hafa slétta málmklæðningu á þilförum.“

Í 1. mgr. 3. gr. þágildandi laga nr. 35/1993 um eftirlit með skipum, sbr. nú samnefnd lög nr. 47/2003, segir að skip skuli smíðað og búið út á þann hátt að öryggi mannslífa á hafinu sé tryggt eins og kostur er og með tilliti til þeirra verkefna sem því er ætlað á hverjum tíma. Í 3. mgr. sama ákvæðis segir að vinnusvæði skuli búa með hliðsjón af öryggi og velferð skipverja. Í 4. gr. laganna var kveðið á um að ráðherra setti reglur meðal annars um aðbúnað og vinnuaðstöðu skipverja. Í grein 9.1. I. og II. viðauka við þágildandi reglugerð nr. 785/1998 um lágmarkskröfur er varða öryggi, hollustuhætti og heilsu við vinnu um borð í fiskiskipum var kveðið á um að vinnusvæði skyldu, bæði í nýjum og eldri skipum, meðal annars þannig búin að starfsmenn væru nægilega vel varðir gegn falli. Hvílir sú ábyrgð á skipstjóra og eigendum skipa, samkvæmt a) lið 6. gr. reglugerðarinnar, að sjá til þess að kröfur þessar séu uppfylltar og komi í ljós gallar sem geti haft áhrif á öryggi og/eða heilsu starfsmanna að láta lagfæra þá eins fljótt og auðið er. Samkvæmt grein 1.7 þágildandi reglna nr. 414/1995 um vinnuöryggi á fiskiskipum 15 metra og lengri var skylt að gera ráðstafanir til þess að draga úr hálku á þilfari til dæmis með stállistum eða á annan viðurkenndan hátt að mati Siglingastofnunar ríkisins.

Nægilega er fram komið í máli þessu að skipverjum hafi verið hætt við að detta á sléttri og hálli álklæðningu vinnuþilfars skipsins þar sem slysið varð og að vinnuaðstæður þessar hafi verið óvenjulegar og varhugaverðar. Var þilfarið ekki búið í samræmi við framangreind fyrirmæli laga og reglna sem varða vinnuöryggi á fiskiskipum og mæla fyrir um að vinnusvæði skuli þannig gerð að skipverjar séu varðir fyrir falli svo sem kostur er. Breytir engu um þetta þó að skipið hafi fengið haffærisskírteini.

Í 12. gr. þágildandi reglugerðar nr. 786/1998 um ráðstafanir er stuðla að bættu öryggi og heilsu starfsmanna um borð í skipum voru fyrirmæli um að sérhver starfsmaður væri ábyrgur fyrir því að gæta eigin öryggis og heilsu eftir því sem hann hafi tök á. Áfrýjandi og framangreind vitni, Á-kk-nf G-kk-nf, V-kk-nf, S-kk-nf og G-kk-nf H-kk-nf, kváðu það hafa verið ítrekað rætt um borð að úrbóta væri þörf vegna þess hversu hált þilfarið var og að yfirmönnunum, stefnda og J-kk-þgf B-kk-þgf, skráðum skipstjóra, hefði verið þetta ljóst þó að formleg aðfinnsla væri ekki sett fram. Stefndi, sem var eigandi skipsins og starfaði einnig um borð, neitaði því við aðalmeðferð málsins að skipverjar hefðu kvartað yfir því að þilfarið væri hált. Þegar honum var bent á að hann hefði við sjópróf 12. apríl 2002 kannast við að áhafnarmeðlimir hefðu rætt um að „þilfarið væri mjög hált og beinlínis varasamt eða hættulegt“, kvað hann það hafa verið sagt í sambandi við vetrarveður, ísingu og frost. Þrátt fyrir framburð skipverja neitaði J-kk-nf því að þeir hefðu kvartað yfir hálku og krafist úrbóta. Auk þess er fram komið að J-kk-nf vann oft á þilfari þegar stefndi var í brú. Þegar litið er til þess að um lítinn vinnustað er að ræða og mikil nálægð skipshafnar, þykir ljóst að skipverjar hafi komið því á framfæri með fullnægjandi hætti við yfirmenn að vinnusvæðið væri vanbúið að þessu leyti. Þá mun stefndi hafa látið sandbera þilfarið er það var málað, sem mun venjulega hafa verið einu sinni á ári. Gat honum því ekki dulist, þar sem hann sigldi að jafnaði með bátnum, að þessi ráðstöfun dugði aðeins í skamman tíma. Stefndi lét þannig hjá líða að gera nauðsynlegar og eðlilegar ráðstafanir til þess að þilfarið væri eins öruggt og það gat orðið og að láta lagfæra þann vanbúnað sem á því var, eins og honum var skylt að gera samkvæmt a) lið 6. gr. reglugerðar nr. 785/1998. Ber hann því fébótaábyrgð á því tjóni sem áfrýjandi varð fyrir er hann rann á hálum fleti þilfarsins, og verður stefndi dæmdur til þess að greiða áfrýjanda skaðabætur.

Skipið var á dragnótaveiðum þegar slysið átti sér stað og var áfrýjandi við vinnu. Ekkert er fram komið um að hann hafi borið sig rangt að við verkið eða að orsök slyssins hafi verið önnur en vanbúnaður gólfflatarins. Verður því ekki fallist á með stefnda að áfrýjandi eigi sjálfur einhverja sök á tjóninu.

III

Stefndi mótmælir kröfu áfrýjanda um töpuð lífeyrisréttindi. Með breytingu á 6. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999, sem tóku gildi 1. maí 1999, var lögtekinn nýr stuðull til útreiknings skaðabóta fyrir varanlega örorku. Var markmiðið það að tjónþoli teldist með þeirri aðferð sem þar er lögfest fá að fullu bætt tekjutap vegna varanlegrar örorku. Segir meðal annars í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga að við ákvörðun árslauna skuli miða við meðalatvinnutekjur tjónþola síðustu þrjú almanaksár fyrir tjón að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs. Krafa áfrýjanda um 3.514.000 krónur vegna tapaðra lífeyrisréttinda verður samkvæmt þessu ekki tekinn til greina. Að öðru leyti er ekki ágreiningur um niðurstöðu dómkvaddra matsmanna um tjón áfrýjanda og tölulegan útreikning þess.

Samkvæmt framansögðu verður krafa áfrýjanda tekin til greina með 6.707.355 krónum. Stefna í héraði vegna ágreinings aðila var upphaflega þingfest 8. júní 2006. Eins og kröfugerð stefnda er háttað og reifun málsaðila beggja teljast áfallnir vextir fyrir 8. júní 2002 fyrndir samkvæmt 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Stefnda veður samkvæmt þessu gert að greiða áfrýjanda framangreinda fjárhæð og vexti eins og nánar greinir í dómsorði.

Áfrýjanda var veitt gjafsókn í héraði og fyrir Hæstarétti. Ekki er fyrir Hæstarétti gerð krafa um endurskoðun ákvörðunar héraðsdóms um málskostnað og verður því ekki hnikað við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um þann þátt málsins. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti verður greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans sem ákveðin verður eins og greinir í dómsorði.

Stefndi verður dæmdur til að greiða í ríkissjóð málskostnað fyrir Hæstarétti sem ákveðin verður eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, S-kk-nf J-kk-nf, greiði áfrýjanda, V-kk-þgf Þ. Á-kk-þgf, 6.707.355 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 8. júní 2002 til 8. júní 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans 800.000 krónur.

Stefndi greiði í ríkissjóð 1.005.254 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.