41/2004

X var ákærður fyrir manndráp með því að hafa ráðist að B á heimili hans í Reykjavík og stungið hann með hnífi í brjóst, kvið og framhandlegg með þeim afleiðingum að B lést skömmu síðar. Þá var X einnig ákærður fyrir líkamsárás með því að hafa veist að gæslumanni á réttargeðdeildinni að Sogni. Deilt var um sakhæfi X en í málinu lágu fyrir ósamhljóða matsgerðir um geðheilbrigði hans. Staðfest var sú niðurstaða héraðsdóms að X hafi framið þau brot sem um ræddi. Talið var ljóst að hæfni X til að stjórna viðbrögðum sínum væri skert og að minnsta kosti á stundum væri hann haldinn ranghugmyndum og líklegur til að rangtúlka aðstæður þegar hann teldi sér ógnað. Með vísan til þessa, og framburðar starfsmanna réttargeðdeildarinnar að Sogni, sem báru um hversu gjörsamlega hömlulaus X var þegar hann framdi fyrrnefnda líkamsárás, var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að X væri ósakhæfur og því bæri að sýkna hann af kröfu ákæruvalds um refsingu, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 2. janúar 2004 af hálfu ákæruvaldsins sem krefst sakfellingar samkvæmt ákæru 31. janúar 2003 og fyrri lið ákæru 4. apríl 2003 og refsiákvörðunar. Til vara er krafist öryggisgæslu samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur en til vara að ákærði verði látinn sæta öryggisgæslu með vísun til 16. gr., sbr. 62. gr., almennra hegningarlaga. Til þrautavara er krafist vægustu refsingar að lögum og að frá refsingunni verði dreginn sá tími sem ákærða var gert að sæta gæsluvarðhaldi.

Frekari gögn um geðheilsu ákærða hafa verið lögð fyrir Hæstarétt.

I.

Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Niðurstaða héraðsdóms var sú að ákærði hefði framið þau brot sem hann er sakaður um og til meðferðar eru fyrir Hæstarétti. Ríkissaksóknari og ákærði una heimfærslu héraðsdóms til refsiákvæða á þessum brotum. Héraðsdómur komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að ákærði hefði þegar hann framdi brotin verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum og að honum yrði því ekki refsað, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga. Ákæruvaldið fellir sig ekki við þessa niðurstöðu.

Lögreglustjórinn í Reykjavík óskaði eftir því undir rannsókn málsins við S-kk-þf P-kk-þf P-kk-þf geðlækni að hann rannsakaði geðheilbrigði ákærða. Niðurstaða læknisins er rakin í héraðsdómi og kemur þar fram það álit hans að ákærði hafi verið sakhæfur þegar hann framdi brotið samkvæmt ákæru 31. janúar 2003 og að gögn málsins bendi ekki til þess að hann hafi haft geðrofseinkenni við verknaðinn. Hann hafi hins vegar verið undir talsverðum áhrifum lyfja og „líklegast verið undir niðri mjög ör, spenntur, tortrygginn og léttilega árásargjarn.“ Stutt hafi þá verið í ofsafengin viðbrögð teldi hann sér ógnað. Vitnaði S-kk-nf P-kk-nf til þess að ákærði hafi áður verið vistaður í fangelsi í langan tíma og refsing komið að litlu gagni. Taldi læknirinn að vegna geðrofseinkenna ákærða á tímabilum og annarra vandamála yrði að meta það hverju sinni hvar best væri að vista hann.

Héraðsdómur varð við þeirri beiðni verjanda ákærða að dómkveðja tvo matsmenn, geðlæknana S-kk-þf S-kk-þf og H-kk-þf G-kk-þf G-kk-þf, til þess að meta hvort ákærði væri sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga og yrði niðurstaðan sú að hann væri sakhæfur að meta hvort ætla mætti að refsing gæti borið árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. Í héraðsdómi er álit þeirra rakið. Það var skoðun þeirra að samkvæmt gögnum málsins mætti ætla að ákærði hefði verið í geðrofsástandi nær óslitið frá 21 árs aldri og væri því afar ólíklegt að hann hefði ekki verið í því ástandi þegar hann framdi verknaðinn 26. september 2002. Töldu matsmennirnir að þegar svo alvarlegur geðsjúkdómur sé fyrir hendi snúist spurningin um sakhæfi ekki eingöngu um hvort um virk geðrofseinkenni hafi verið að ræða á verknaðarstundu. Hin umfangsmiklu áhrif sjúkdómsins á dómgreind, hvatastjórn, reiðistjórn og fleira skipti jafn miklu máli. Var niðurstaða matsmanna sú að ákærði hafi sökum geðveiki verið ófær um að stjórna gerðum sínum þegar verknaðurinn var framinn og hann því ósakhæfur.

Þegar matsgerðin lá fyrir óskaði sækjandi málsins eftir því að héraðsdómur legði álitaefnið um sakhæfi ákærða fyrir læknaráð með vísan til 2. mgr. 2. gr. laga nr. 14/1942 um læknaráð. Álit þess var að ákærði eigi við alvarlegan geðsjúkdóm að stríða (geðklofa með ofsóknarkennd) og flestar líkur bendi til að sakhæfi hans hafi verið skert þegar verknaðurinn var framinn en þó hafi ekki verið sýnt fram á að ákærði hafi á þeirri stundu verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum. Taldi ráðið að flest benti til að 16. gr. almennra hegningarlaga ætti við í þessu tilviki.

S-kk-nf P-kk-nf P-kk-nf geðlæknir kom fyrir héraðsdóm og sagði skoðun sína ekki hafa breyst um að ákærði hafi þegar verknaðurinn var framinn verið sakhæfur. Hann taldi að ákærði ætti best heima í öruggu fangelsi eða á stofnun, sem væri eins og réttargeðdeildin að Sogni en fyrir sakhæfa. Hann kvað fólk með persónuleikatruflanir ekki stýrast af ranghugmyndunum, en það ætti auðveldara með að missa algjörlega stjórn á gerðum sínum. Hann taldi refsingu geta borið árangur.

Matsmennirnir S-kk-nf S-kk-nf og H-kk-nf G-kk-nf G-kk-nf komu einnig fyrir dóm og staðfestu matsgerðina og ítrekuðu þau sjónarmið sem þar koma fram. Þeir voru sammála um það að ákærði væri hættulegur og óútreiknanlegur svo sem dæmi sýndu úr sögu hans. Hann myndi verða það um langa framtíð meðan ekki væri unnt að ná betri tökum á sjúkdómsástandi hans. Í fangelsum landsins væru ekki viðunandi meðferðaraðstæður. Erfitt væri að ná góðu sambandi við hann vegna persónuleikaröskunar.

II.

Álit S-kk-ef P-kk-ef P-kk-ef geðlæknis byggist á athugun hans á ákærða undir rannsókn málsins og matsgerð geðlæknanna S-kk-ef S-kk-ef og H-kk-ef G-kk-ef G-kk-ef á sjálfstæðri geðheilbrigðisrannsókn á honum á tímabilinu 2. júlí 2003 til 1. september sama ár. Álit læknaráðs er hins vegar umsögn um skriflegar álitsgerðir þessara lækna um rannsóknir þeirra, svo sem lagt var fyrir ráðið að veita.

Starfsmenn réttargeðdeildarinnar að Sogni komu fyrir héraðsdóm og sögðu frá því hversu gjörsamlega hömlulaus ákærði var þegar hann framdi verknað þann sem getið er um í fyrri lið ákæru 4. apríl 2003, hversu langan tíma tók að róa hann og til hvaða aðgerða varð að grípa. Styðja þær frásagnir það álit matsmanna að hann verði óútreiknanlegur þegar honum þykir að sér þrengt. Saga hans, sem meðal annars kemur fram í dómi Hæstaréttar 21. maí 1993 í máli nr. 67/1993, bls. 1081 í dómasafni, dómi Héraðsdóms Suðurlands 8. júní 1999 og framlögðum gögnum frá fangelsinu á Litla-Hrauni, styður þetta einnig. Jafnframt styðja gögn frá réttargeðdeildinni á Sogni, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, álit matsmanna.

Með framangreindum athugasemdum en annars með vísun til raka héraðsdóms þykir bera að staðfesta hann.

Áfrýjunarkostnaður þar með talin málsvarnarlaun ákærða greiðast úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, B-kk-ef L. B-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 550.000 krónur.