333/2011

L hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hluti kröfu S var viðurkenndur sem almenn krafa við slitameðferð L hf. S mun hafa verið ráðinn til starfa hjá L hf. í apríl 2003 en skriflegur ráðningarsamningur var gerður við hann 12. maí sama ár og gegndi hann starfi forstöðumanns verðbréfamiðlunar þar til honum var sagt upp 24. október 2008. S lýsti kröfu við slit L hf. og krafðist annars vegar greiðslu sem hann taldi stafa af kaupréttarsamningi milli aðila 21. apríl 2003 og hins vegar krafðist hann kaupauka samkvæmt tveimur ódagsettum samningum. Hvað varðar þann hluta kröfu S sem stafaði af kaupréttarsamningnum sagði í dómi Hæstaréttar að samkvæmt skýru orðalagi samningsins væri efni hans það að veita S rétt á að kaupa hlutabréf gegn tilteknu gjaldi. Hann kvæði þannig á um hlutabréfaviðskipti en ekki peningagreiðslu frá L hf. til S. Taldi Hæstiréttur að S hefði ekki sýnt fram á að venja hefði skapast á annan veg við nýtingu kaupréttar en þann er samningur S gerði ráð fyrir. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar hafnaði Hæstiréttur þessum hluta kröfunnar. Hvað varðaði þann hluta kröfu S sem stafaði af kaupaukasamningum aðila bar L hf. fyrir sig að S hefði ekki tilkynnt skriflega að hann óskaði eftir að nýta rétt sinn til kaupauka. S hélt því fram að hann hefði ítrekað tilkynnt munnlega um nýtingu hans. Í dómi Hæstaréttar sagði að S hefði ekki beint skriflegri yfirlýsingu til L hf. um að hann óskaði eftir að nýta kaupaukann svo sem honum bar að gera samkvæmt samningum aðila og engin skýring væri komin fram á því hvers vegna hann lét það undir höfuð leggjast. Engu að síður væri í ljós leitt að S hefði munnlega borið upp við L hf. ósk um að nýta kaupaukann á því 90 daga tímabili eftir 1. desember 2007 sem máli skipti. Hvaða dag það var væri á hinn bóginn ósannað. Samkvæmt samningum aðila skyldi ákveða virði kaupauka S miðað við gengi hlutabréfa á tilteknum degi þegar ósk starfsmanns lægi fyrir. Viðmiðun við gengi hlutabréfa 3. desember 2007 hefði ekki stoð og ekki væri heldur í ljós leitt að miða bæri við gengi hlutabréfa einhvern annan tiltekinn dag öðrum fremur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. maí 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2011 þar sem krafa varnaraðila að fjárhæð 295.735.849 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. desember 2007 til 22. apríl 2008, var viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti með ódagsettri kæru sem barst héraðsdómi 17. maí 2011. Varnaraðili krefst þess aðallega að krafa hans samkvæmt kröfulýsingu 7. október 2009, annars vegar að höfuðstól 51.045.000 krónur, að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 3. desember 2007 til 22. apríl 2009 að fjárhæð 19.312.225 krónur og hins vegar að höfuðstól 295.735.849 krónur að viðbættum dráttarvöxtum frá 3. desember 2007 til 22. apríl 2009 að fjárhæð 111.887.891 króna verði samþykkt sem forgangskrafa samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Til vara krefst varnaraðili þess að framangreindri kröfu verði skipað í flokk almennra krafna samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

I

Varnaraðili mun hafa verið ráðinn til starfa hjá sóknaraðila í apríl 2003, en skriflegur ráðningarsamningur var gerður við hann 12. maí sama ár. Gegndi hann starfi forstöðumanns verðbréfamiðlunar þar til skilanefnd, sem þá hafði tekið við stjórn bankans, sagði honum upp starfi 24. október 2008. Voru honum greidd laun til loka umsamins uppsagnafrests sem var 6 mánuðir.

Sóknaraðila var skipuð slitastjórn 29. apríl 2009 sem gaf út innköllun til kröfuhafa degi síðar. Varnaraðili lýsti kröfu, sem hann kveður leiða af umsömdum starfskjörum hjá sóknaraðila, en sé af tvennum toga. Í fyrsta lagi krefst hann greiðslu, sem stafi af samningi milli aðilanna um kauprétt varnaraðila á hlutabréfum í sóknaraðila, en sá hluti kröfunnar nemur 51.045.000 krónum með nánar tilgreindum vöxtum. Í annan stað krefst hann kaupauka, sem einnig leiði af samningum aðilanna, en sá hluti kröfunnar nemur 295.735.849 krónum auk vaxta. Þá var þess krafist að allri kröfunni verði við slit sóknaraðila skipað í réttindaröð sem forgangskröfu samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Í hinum kærða úrskurði var hafnað þeim hluta kröfunnar, sem stafar af kaupréttarsamningi, en fallist á þann hluta, sem rakinn er til samninga um kaupauka og var honum skipað í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Báðir málsaðilar krefjast endurskoðunar hins kærða úrskurðar eins og að framan greinir.

II

Í úrskurði héraðsdóms eru tekin upp orðrétt þau ákvæði kaupréttarsamnings aðilanna 21. apríl 2003, sem hér reynir á. Var komist að þeirri niðurstöðu að samkvæmt þeim hafi varnaraðili öðlast rétt til að kaupa ákveðinn fjölda hluta í sóknaraðila á tilteknu gengi og að sá réttur hafi fyrst orðið virkur 1. desember 2006 og síðan aftur á sama tímamarki á árunum 2007 og 2008. Sóknaraðili hafi einungis verið skuldbundinn til að afhenda varnaraðila hlutabréf gegn greiðslu, en af samningnum yrði ekki ráðið að varnaraðili ætti beina fjárkröfu á hendur sóknaraðila. Þá var einnig byggt á skýrslu A-kk-ef A-kk-ef fyrir dómi, en hann var áður framkvæmdastjóri starfsmannasviðs sóknaraðila og kom fram fyrir hans hönd gagnvart varnaraðila og fleiri starfsmönnum við framkvæmd samninga um kauprétt og kaupauka.

Varnaraðili telur skipta máli að kveðið hafi verið á um kaupréttinn í ráðningarsamningi hans, en í 6. gr. samningsins segi að samhliða honum muni sóknaraðili gera kaupréttarsamning við varnaraðila um rétt til að kaupa 7.500.000 hluti nafnverðs á næstu 5 árum, sem nánar verði útfært í þeim samningi. Í kæru til Hæstaréttar leggur varnaraðili áherslu á hvernig staðið hafi verið að uppgjöri þess hluta kaupréttarins, sem varð virkur 1. desember 2006, en þá hafi hann getað leyst 60% kaupréttarins til sín í 90 daga. Hann hafi tilkynnt sóknaraðila um nýtingu kaupréttarins 27. febrúar 2007 og mánuði síðar verið gengið frá uppgjöri. Í þeim áfanga hafi kauprétturinn tekið til 4.500.000 hluta á genginu 3,12 að teknu tilliti til arðs, sem varnaraðili hafði notið á þeim tíma sem hann vann sér inn kaupréttinn, og kaupverð hlutanna verið 14.040.000 krónur. Varnaraðili hafi falið sóknaraðila að selja alla hlutina og söluverð orðið 143.100.000 krónur. Þá fjárhæð hafi sóknaraðili greitt inn á bankareikning varnaraðila að frádregnum áðurnefndum 14.040.000 krónum. Þessi aðferð skýri þann rétt, sem í kaupréttinum hafi falist, en sama aðferð hafi verið viðhöfð gagnvart fleiri starfsmönnum sóknaraðila, sem innleystu kauprétt sinn á sama tíma. Við úrlausn um þann hluta kröfu varnaraðila, sem reistur sé á kaupréttarsamningi, beri að leggja þessa skýringu á honum til grundvallar.

Sóknaraðili mótmælir að venja hafi myndast fyrir því að hann gerði kauprétti almennt upp með peningagreiðslu til kaupréttarhafa, sem svarað hafi til mismunar á grunnverði hluta samkvæmt kaupréttarsamningum og gangverði þeirra í kauphöll við nýtingu kaupréttarins. Enga stoð sé heldur að finna fyrir þeirri aðferð í samningi aðila. Varnaraðili hafi sérstaklega óskað þess við sóknaraðila að hann hefði milligöngu um að þau hlutabréf, sem sá fyrrnefndi eignaðist í mars 2007, yrðu seld. Sú framkvæmd hafi verið óháð kauprétti varnaraðila, enda ráði kaupréttarhafi sjálfur eðli máls samkvæmt hvort hann eigi áfram þau hlutabréf, sem hann kaupi á grundvelli kaupréttar, eða selji þau á almennum markaði. Sóknaraðili vísar jafnframt til skýrslu A-kk-ef A-kk-ef fyrir dómi, en af framburði hans verði ráðið að uppgjör kaupréttar hafi almennt farið fram með hlutabréfaviðskiptum í samræmi við efni kaupréttarsamninga en ekki með afhendingu peninga frá sóknaraðila.

Samkvæmt skýru orðalagi áðurnefnds kaupréttarsamnings málsaðila er efni hans það að veita varnaraðila rétt á að kaupa hlutabréf gegn tilteknu gjaldi. Hann kveður þannig á um hlutabréfaviðskipti en ekki peningagreiðslu frá sóknaraðila til varnaraðila, sbr. einnig til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 5. apríl 2011 í máli nr. 122/2011. Í tilkynningu varnaraðila um nýtingu kaupréttar 27. febrúar 2007 óskaði hann þess að hlutabréfin yrðu færð á VS-reikning hans hjá sóknaraðila. Jafnframt liggur fyrir beiðni hans 30. mars 2007 um að sóknaraðili hefði milligöngu um hlutabréfaviðskipti vegna nýtingar kaupréttar, en hlutabréf sem skuli selja, séu á VS-reikningi varnaraðila hjá sóknaraðila. Sá fyrrnefndi hefur ekki sýnt fram á að venja hafi skapast á annan veg, sem úrslit málsins eigi að ráðast af, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er hafnað þeim hluta kröfu varnaraðila, sem reistur er á kaupréttarsamningi aðilanna.

III

Annar hluti kröfu varnaraðila er reistur á tveimur ódagsettum samningum um kaupauka, sem gerðir voru á stöðluðu formi þar sem varnaraðili var nefndur „starfsmaður“. Í öðrum þeirra segir í 2. gr. að réttur til kaupauka sé miðaður við ávöxtun starfsmanns af 5.000.000 hlutum í sóknaraðila miðað við upphafsverð 4,12 krónur á hlut og gengi hlutabréfa í félaginu 23. apríl 2003, en í hinum er miðað við ávöxtun starfsmanna af 15.000.000 hlutum í sóknaraðila og upphafsverð 7 krónur á hlut og gengi hlutabréfa 11. febrúar 2004. Í fyrrnefnda samningnum segir jafnframt að 1. desember 2006 sé starfsmanni heimilt að óska eftir að fá 60% af kaupaukarétti sínum greiddan með reiðufé og hefði hann 90 daga til að tilkynna félaginu á sannanlegan hátt um nýtingu kaupaukans, en ella teldist heimildin fallin niður. Að öðru leyti verði kaupaukarétturinn virkur á sama tímamarki 2007 og 2008, 20% í hvort sinn. Þá skuli við útreikning á kaupaukarétti starfsmanns miðað við gengi hlutabréfa í sóknaraðila þann dag sem starfsmaður tilkynnti um nýtingu kaupaukans og hafi sóknaraðili allt að 10 virka daga til að ganga frá greiðslu frá því skrifleg beiðni starfsmanns um hana lægi fyrir. Samhljóða ákvæði eru í hinum kaupaukasamningnum að því undanskildu að miðað var við að starfsmanni væri fyrst heimilt að nýta rétt sinn 1. desember 2007, en að öðru leyti 2008 og 2009.

Sóknaraðili ber meðal annars fyrir sig að varnaraðili hafi ekki tilkynnt skriflega að hann óskaði eftir að nýta rétt sinn til kaupauka. Sá réttur hafi því fallið niður að liðnum 90 dögum frá því að hann gat fyrst lýst kröfu sinni 1. desember 2007. Í 1. gr. samninganna sé áréttað að öll skilyrði þurfi að vera uppfyllt af hálfu starfsmanns til þess að honum sé heimilt að fá greiddan kaupaukann. Í samningunum sé gerð ákveðin formkrafa um skriflega tilkynningu starfsmanns sem hann hafi ekki hirt um. Það hljóti að leiða til þeirrar niðurstöðu að réttur hans hafi þar með fallið niður.

Í skýrslu varnaraðila fyrir dómi gat hann þess að hann hefði tilkynnt munnlega um nýtingu kaupaukans og að það hafi „verið 1. desember alveg 100% og síðan sko í óteljandi samtölum þar á eftir við A-kk-þf A-kk-þf.“ Sá síðastnefndi kannaðist við að varnaraðili hefði óskað þess að innleysa kaupauka og að þeir hafi átt ítrekuð samskipti af því tilefni og vegna þessa réttar varnaraðila. Sóknaraðili hafi á hinn bóginn viljað fresta framkvæmd þessara samninga. Varnaraðili hafi fyrst borið þetta upp í samtali í nóvember 2007 og ítrekað ósk sína í nokkrum samtölum eftir það, en dagsetningar þessara samtala gæti hann ekki munað. Þá kveðst vitnið hafa í byrjun árs 2009 reiknað út fyrir varnaraðila virði kaupaukans að gefnum ákveðnum forsendum og miðað við gengi hlutabréfa 3. desember 2007, en það hafi verið fyrsti dagurinn sem unnt hafi verið að nýta kaupaukann.

Varnaraðili beindi ekki skriflegri yfirlýsingu til sóknaraðila um að hann óskaði eftir að nýta kaupaukann svo sem honum bar að gera samkvæmt samningum aðila og engin skýring er fram komin á því hvers vegna hann lét það undir höfuð leggjast. Að því virtu, sem að framan greinir, er eigi að síður í ljós leitt að hann hafi munnlega borið upp við sóknaraðila ósk um að nýta kaupaukann á því 90 daga tímabili eftir 1. desember 2007, sem máli skiptir. Hvaða dag það var er á hinn bóginn ósannað og varnaraðili hafði ekki heimild til að gera slíka kröfu í nóvember 2007. Samkvæmt samningum aðila skyldi ákveða virði kaupauka varnaraðila miðað við gengi hlutabréfa á tilteknum degi þegar skrifleg ósk starfsmanns lægi fyrir. Á því þriggja mánaða tímabili, sem um ræðir, var gengi hlutabréfa í sóknaraðila ekki stöðugt og fór lækkandi. Verður fallist á með sóknaraðila að viðmiðun varnaraðila við gengi hlutabréfa 3. desember 2007 hafi ekki stoð og er heldur ekki í ljós leitt að miða beri við gengi hlutabréfa í sóknaraðila einhvern annan tiltekinn dag á um ræddu tímabili öðrum fremur. Áður var þess getið að samkvæmt 1. gr. samninganna um kaupauka hafi öll skilyrði þeirra þurft að vera uppfyllt svo starfsmanni væri heimilt að nýta rétt samkvæmt þeim. Varnaraðili virti ekki ákvæði þeirra um skriflega og sannanlega tilkynningu og er því ekki unnt að ákveða virði kaupaukans miðað við tiltekið gengi hlutabréfa í sóknaraðila. Samkvæmt öllu framansögðu verður hafnað þeim lið í kröfu hans, sem hann leiðir af samningum aðilanna um rétt til kaupauka.

Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Hafnað er viðurkenningu á kröfu varnaraðila, S-kk-ef G-kk-ef, að fjárhæð 51.045.000 krónur og 295.735.849 krónur ásamt vöxtum við slit sóknaraðila, Landsbanka Íslands hf.

Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.