113/2012

E gaf 16. mars 2006 út veðskuldabréf til forvera L hf., tryggðu með veði í fasteign. F ehf., sem þá bar heitið N ehf., tók 15. maí 2009 yfir skyldur samkvæmt veðskuldabréfinu með yfirlýsingu um skuldskeytingu, vegna kaupa félagsins á veðandlaginu. Lýsti L hf. kröfu við slit þrotabús F ehf. á grundvelli skuldbindingarinnar, en málsaðilar voru ekki á einu máli um fjárhæð kröfunnar. Í málinu var ágreiningslaust meðal aðila að í áðurgreindu veðskuldabréfi hefði verið mælt fyrir um ólögmæta gengistryggingu veðskuldarinnar og hvernig skipa bæri kröfu L hf. í réttindaröð við slit þrotabús F ehf. Deila aðila laut einungis að því hvort heimilt væri við skiptin að beita ákvæði 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010, og endurreikna kröfu L hf. miðað við það tímamark, er F ehf. tók yfir skyldur skuldara lánsins með skuldskeytingu, eða hvort miða ætti við útgáfudag skuldabréfsins. Hæstiréttur vísaði til þess að samkvæmt almennum reglum kröfuréttar hefði E við skuldskeytinguna verið leystur undan skyldum sínum gagnvart L hf. og F ehf. tekið þær skuldbindingar yfir, en samningur um yfirtöku skuldar hefði almennt ekki önnur réttaráhrif en þau sem aðilar samnings ætluðu honum. Yfirlýsing um skuldskeytingu hefði ekki fært F ehf. kröfur eða réttindi sem E átti eða kynni að eignast á hendur kröfuhafa vegna lögskipta þeirra, þ. á m. rétt E vegna ofgreiðslna er tengdust ólögmætri gengistryggingu lánsins sem áttu sér stað fyrir skuldskeytinguna. F ehf. hefði því ekki verið sviptur fjárhagslegum réttindum sínum á afturvirkan og íþyngjandi hátt með lagasetningunni. Var lýst krafa L hf. því tekin til greina við slit þrotabús F ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. febrúar 2012 sem barst héraðsdómi þann dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. febrúar 2012, þar sem kröfu varnaraðila samkvæmt veðskuldabréfi nr. 0130-74-4759 að fjárhæð 21.917.689 krónur „eða eins langt og hún nær miðað við verðmæti veðandlagsins“ var skipað í réttindaröð við slit sóknaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., „en það sem út af kann að standa“ sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. sömu laga. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laganna. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og áðurgreind krafa aðeins viðurkennd að fjárhæð 14.279.735 krónur „eins langt og hún nær miðað við verðmæti veðandlagsins“ samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, „en það sem út af kunni að standa verði viðurkennt“ samkvæmt 113. gr. sömu laga. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Í máli þessu er ágreiningslaust með málsaðilum að í veðskuldabréfi því sem E-kk-nf K-kk-nf gaf út til Landsbanka Íslands hf. 16. mars 2006, tryggðu með veði í fasteigninni að Hafnargötu 75 í Reykjanesbæ, voru ákvæði sem fólu í sér ólögmæta gengistryggingu veðskuldarinnar, sbr. dóma Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010. Með yfirlýsingu um skuldskeytingu 20. júní 2009 tók Novos fasteignafélag ehf. yfir skyldur skuldara samkvæmt veðskuldabréfinu frá og með 15. maí það ár, en skuldskeytingin mun komin til vegna kaupa félagsins á veðandlaginu í júní 2009. Í yfirlýsingu um skuldskeytinguna, sem er að finna á þinglýstum viðauka við veðskuldabréfið, er lýst stöðu veðskuldarinnar í hinum erlendu myntum, vanskilum þann dag, vaxtakjörum sem lántaki skuldbindur sig til að greiða og að vextir reiknist frá 15. maí 2009. Þá segir: „SKULDSKEYTING Novos fasteignafélag ehf. ... yfirtekur hér með skyldur skuldara samkvæmt ofangreindu veðskuldabréfi með undirsskrift sinni.“ Undir yfirlýsinguna rita upphaflegur skuldari, E-kk-nf K-kk-nf, hinn nýi skuldari, Novos fasteignafélag ehf., og kröfuhafinn, NBI hf., sem síðar hlaut heiti varnaraðila.

Á einhverju tímamarki eftir skuldskeytinguna var nafni hins nýja skuldara breytt í Fjárfestinga- og umsýslufélag Norðurklappar ehf. Það félag var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 3. mars 2011 og veðandlagið selt nauðungarsölu 14. febrúar 2011. Skiptastjóri birti innköllun til kröfuhafa 7. mars 2011 og með kröfulýsingu 6. maí sama ár lýsti varnaraðili kröfu í þrotabúið á grundvelli fyrrgreinds veðskuldabréfs. Frá því í mars 2006 og fram til 15. maí 2009 hafði fyrri skuldari lánsins samkvæmt gögnum málsins greitt vexti, afborganir og vaxtaálag af því, allt miðað við útreikning á gengistryggðum höfuðstól.

II

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði er ágreiningslaust með málsaðilum að krafa varnaraðila samkvæmt fyrrnefndu veðskuldabréfi sé tryggð með veði í fasteigninni Hafnargötu 75, krafan njóti við skipti á þrotabúi sóknaraðila stöðu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 og að sá veðréttur nái, svo langt sem verðmæti veðandlagsins hrekkur, til fullnustu kröfunnar. Þá eru aðilar sammála um að þegar verðmæti veðandlagsins hefur verið varið til fullnustu kröfu varnaraðila, njóti það sem eftir kann að standa stöðu almennrar kröfu samkvæmt 113. gr. sömu laga. Ágreiningur málsaðila snýst um það eitt hvort heimilt sé við skiptin að beita ákvæði 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010, við endurreikning á kröfu varnaraðila. Sóknaraðili telur að reikna beri lánið gagnvart sér miðað við útgáfudag skuldabréfsins 16. mars 2006, en ef miðað er við þann dag sé staða lánsins 14.279.735 krónur. Varnaraðili telur á hinn bóginn að endurreikna beri lánið miðað við 15. maí 2009, en samkvæmt fyrrgreindri yfirlýsingu um skuldskeytingu tók nýr skuldari lánsins yfir skyldur skuldara frá og með þeim degi. Staða lánsins miðað við það tímamark sé 21.917.689 krónur og muni því 7.637.954 krónum eftir því hvort tímamarkið sé lagt til grundvallar. Ekki er tölulegur ágreiningur með málsaðilum.

III

Lög nr. 151/2010 voru sett í tilefni af þremur dómum Hæstaréttar. Með fyrrgreindum dómum réttarins 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 var skorið úr ágreiningi lánveitenda og lántaka þar sem deiluefnið var um höfuðstól skulda svonefndra bílalána. Niðurstaða þeirra var á þann veg að tenging lána í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla væri ólögmæt. Úrlausn um það hvernig færi um vexti að fenginni þeirri niðurstöðu fékkst 16. september 2010 með dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 þar sem um var að ræða sams konar bílalán og í fyrrnefndum málum, en samkvæmt dóminum skulu þá greiddir vextir jafnháir þeim, sem Seðlabanki Íslands ákveður af nýjum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum.

Með 1. gr. laga nr. 151/2010 voru gerðar breytingar á 18. gr. laga nr. 38/2001. Þar er kveðið á um hvernig haga skuli uppgjöri lánssamninga í tilvikum þar sem samningsákvæði um vexti eða annað endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar eða dráttarvexti telst ógild. Ákvæði 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 7. mgr. 1. gr. laga nr. 151/2010, er svohljóðandi: „Nú hafa, einu sinni eða oftar, orðið aðila- eða skuldaraskipti að lánssamningi þar sem um er að ræða ólögmæta vexti og/eða verðtryggingu. Skal þá hver skuldari eiga sjálfstæðan rétt gagnvart kröfuhafa til leiðréttingar á greiðslum þeim sem þeir inntu af hendi vegna lánsins, svo og rétt eða skyldu til leiðréttingar vegna breytinga á höfuðstól lánsins vegna áhrifa gengistryggingar. Réttindi og skyldur hvers og eins aðila skulu miðast við þann tíma sem viðkomandi var skuldari lánssamnings. Leiðrétting nær bæði til greiðslna og höfuðstóls á því tímabili samkvæmt eftirfarandi reglum: a. Greiðsluuppgjör. Reiknaður skal mismunur allra þeirra greiðslna sem skuldari innti af hendi og þess sem hefði átt að greiða miðað við vexti skv. 4. gr. og aðra skilmála lánssamnings. b. Höfuðstólsleiðrétting. Breytingar á höfuðstól vegna ólögmætrar verðtryggingar sem reiknaður hefur verið á höfuðstól láns meðan hver aðili var skuldari láns skal koma til sérstaks uppgjörs sem miðast við dagsetningu aðilaskipta að lánssamningi og miðast réttur eða skylda hvers aðila til leiðréttingar við þann dag. Sé aðili ekki lengur skuldari láns skal mismunur vegna greiðslna og leiðrétting höfuðstóls vegna ólögmætrar verðtryggingar koma til sérstaks uppgjörs. Sé aðili enn skuldari skal mismunur greiðslna færður á höfuðstól láns eða dreginn frá honum samkvæmt öðrum ákvæðum þessarar greinar.“

Í almennum athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 151/2010 segir meðal annars að dómar Hæstaréttar um gengistryggð lán hafi leitt í ljós verulega annmarka á framkvæmd laga nr. 38/2001 bæði að því er varði skilning á efnisákvæðum þeirra um heimild til verðtryggingar fjárskuldbindinga og þeim uppgjörsreglum sem við taki ef ólögmætir skilmálar hafi verið til staðar. Þó að dómar Hæstaréttar hafi létt af mestu óvissunni sé engu að síður hætt við að ágreiningur verði gerður um lögmæti fjölda samninga á víðtæku sviði skammtíma- og langtímafjármögnunar. Þá hafi vaknað spurningar um jafnræði meðal skuldara, einkum á neytendamarkaði. Meginmarkmið frumvarpsins sé því að draga úr þessari óvissu og til grundvallar séu lögð þau sanngirnisrök að sambærileg mál fá sambærilega niðurstöðu auk þess að tryggja réttaröryggi við uppgjör lána með óskuldbindandi gengisviðmiðun. Í athugasemdum með ákvæði því sem varð að 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 segir meðal annars að þar sé kveðið á um skyldu lánveitanda til að láta skuldara í té fullnaðarkvittun, ef niðurstaða útreiknings á stöðu skuldar leiði til slíkrar niðurstöðu, og hlutast að eigin frumkvæði til um að veðböndum verði aflétt þar sem það eigi við. Þá sé í málsgreininni einnig kveðið á um gjalddaga þeirrar fjárhæðar sem inna þurfi af hendi til skuldara sem greitt hafi hærri fjárhæð en sem nemi eftirstöðvum skuldar. Er efnahags- og viðskiptaráðherra fylgdi frumvarpinu úr hlaði sagði hann meðal annars um ákvæði það sem varð að 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, að í þeim tilvikum þar sem eigendaskipti hefðu orðið og fleiri en einn lántakandi kæmi að málum væri miðað við að sá lántakandi sem varð fyrir tjóni fengi það bætt úr hendi viðkomandi lánveitanda.

IV

Málatilbúnaður sóknaraðila er á því reistur að verði 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010, beitt um endurútreikning eftirstöðva umrædds skuldabréfs gagnvart sér, verði krafa varnaraðila á hendur honum hærri en verið hefði ef lagasetningin hefði ekki komið til. Að gengnum dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 hafi sóknaraðili öðlast lögvarða kröfu á hendur varnaraðila þess efnis að lán hans yrði endurreiknað frá lántökudegi, þar sem í veðskuldabréfinu hafi verið ákvæði um ólögmæta gengistryggingu. Við skuldskeytinguna, sem verið hafi án alls fyrirvara, hafi Novos fasteignafélag ehf. yfirtekið annars vegar allar skuldbindingar fyrri skuldara samkvæmt veðskuldabréfinu og hins vegar öll réttindi hans. Þar undir falli mótbárur fyrri skuldara vegna ofgreiðslna hans fyrir skuldskeytinguna og réttur til endurgreiðslu vegna þeirra, og sé það í samræmi við meginreglur kröfuréttar um framsal viðskiptabréfakrafna. Krafa sóknaraðila til lækkunar lánsins hjá varnaraðila sé lögvarin krafa og því eign í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar og verði krafan ekki af honum tekin nema með lögum, að almannahagsmunir krefji og fullt verði komi fyrir. Með setningu laga nr. 151/2010 hafi sóknaraðili hins vegar verið sviptur þessari eign sinni með afturvirkum og íþyngjandi hætti. Að auki reisir sóknaraðili kröfur sínar í málinu á því að lög nr. 151/2010 brjóti gegn réttmætum væntingum hans og að lánsskuldbindingin sé ósanngjörn í hans garð í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Varnaraðili telur ljóst að setning laga nr. 151/2010 hafi engu breytt um fjárhæð kröfu hans á hendur sóknaraðila. Upphaf réttinda og skyldna hins nýja skuldara, Novos fasteignafélag ehf., gagnvart varnaraðila til leiðréttingar á greiðslum sem inntar hafi verið af hendi og til breytinga á höfuðstól vegna áhrifa gengisbreytinga miðist samkvæmt almennum reglum kröfuréttar við tímamark skuldskeytingarinnar, enda ljóst að ekki var um að ræða ofgreiðslur hjá Novos fasteignafélagi ehf. fyrir það tímamark. Í viðauka við veðskuldabréfið séu fjárhæðir eftirstöðva lánsins, eins og þær voru 15. maí 2009, tilgreindar í hinum erlendu myntum. Með undirritun Novos fasteignafélags ehf. á skuldskeytingarskjalið hafi félagið orðið skuldbundið til að greiða skuld að þeirri fjárhæð sem tilgreind sé í skjalinu. Á því tímamarki sem skuldskeytingin varð hafi orðið til ný skuldbinding milli varnaraðila og síðari skuldara í samræmi við efni skuldskeytingarskjalsins. Síðari skuldari hafi ekki tekið yfir réttindi eða skyldur fyrri skuldara vegna ofgreiðslna eða vangreiðslna sem áttu sér stað fyrir skuldskeytinguna, enda komi ekkert fram í skuldskeytingarskjalinu eða veðskuldabréfinu þar um. Sá réttur sem fyrri skuldari hafði áunnið sér í formi endurgreiðslukröfu um ofgreitt fé hafi því ekki getað yfirfærst á nýjan skuldara nema með sérstöku samkomulagi þar um.

Samkvæmt þessu telur varnaraðili að með engu móti sé hægt að líta svo á að sóknaraðili eigi rétt til leiðréttingar gagnvart varnaraðila vegna fjárhæða sem fyrri skuldari ofgreiddi, heldur hafi sá réttur alltaf tilheyrt fyrri skuldara. Sóknaraðili hefði því aldrei fengið höfuðstól skuldar sinnar hjá varnaraðila endurreiknaðan að fullu og breyti setning laga nr. 151/2010 engu þar um. Í 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010 sé á hinn bóginn skýrlega mælt fyrir um hvernig standa skuli að endurútreikningi lána með ólögmætri gengistryggingu. Þar sé á því byggt að þegar skuldaraskipti hafi orðið að slíku láni skuli réttindi og skyldur hvers og eins aðila miðast við þann tíma sem viðkomandi var skuldari lánssamnings. Því hafi sá réttur sem nýr skuldari öðlaðist með yfirtöku á láninu ekki verið rýrður með ákvæði 7. mgr. 1. gr. laga nr. 151/2010 sem varð að 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001.

V

Í kafla I hér að framan er gerð grein fyrir yfirlýsingu þeirri um skuldskeytingu sem gerð var 20. júní 2009 með samkomulagi E-kk-ef K-kk-ef, upphaflegs skuldara samkvæmt veðskuldabréfi því er um ræðir í málinu, og hins nýja skuldara, Novos fasteignafélags ehf., sem síðar hlaut heitið Fjárfestinga- og umsýslufélag Norðurklappar ehf. Kröfuhafinn, NBI hf., sem síðar hlaut heiti varnaraðila, reit samþykki sitt á yfirlýsinguna. Í samræmi við almennar reglur kröfuréttar um skuldaraskipti var upphaflegur skuldari lánsins með yfirlýsingunni leystur undan skyldum sínum gagnvart varnaraðila og tók Novos fasteignafélag ehf. þær skuldbindingar yfir með samþykki kröfuhafa.

Sú regla gildir í íslenskum rétti að samningur um yfirtöku skuldar hefur almennt ekki önnur réttaráhrif en þau sem aðilar samningsins gagngert ætla honum. Yfirlýsing sú um skuldskeytingu sem um ræðir í þessu máli var samkvæmt efni sínu og orðalagi án alls fyrirvara af hálfu hins nýja skuldara og kvað á um það eitt að Novos fasteignafélag ehf. tæki yfir skyldur skuldara samkvæmt veðskuldabréfinu, hver vaxtakjör lánsins væru og hvert skyldi framvegis vera fyrirkomulag við greiðslu afborgana og vaxta af láninu. Samkvæmt þessu færði yfirlýsingin hinum nýja skuldara ekki í hendur kröfur eða annars konar réttindi sem upphaflegur skuldari átti eða kynni að eignast á hendur kröfuhafa vegna fyrrgreindra lögskipta þeirra. Er því fallist á með varnaraðila að sá réttur sem upphaflegur skuldari veðskuldabréfsins hafði áunnið sér vegna ofgreiðslna er tengdust ólögmætri gengistryggingu lánsins og áttu sér stað fyrir skuldskeytinguna, hafi við hana ekki færst yfir á nýjan skuldara. Reglur viðskiptabréfaréttar um mótbárutap skuldara gagnvart grandlausum framsalshafa viðskiptabréfs eiga hér ekki við.

Ákvæði 1. gr. laga nr. 151/2010 sem varð að 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 felur í sér reglu varðandi uppgjör lánssamninga þar sem fleiri en einn hafa verið skuldari að láni með ólögmætum vaxta- og verðtryggingarákvæðum. Miðar reglan eins og áður er fram komið að því að sá skuldari sem orðið hefur fyrir tjóni fái það bætt beint úr hendi lánveitanda. Af því fyrirkomulagi leiðir að skuldari sem hefur yfirtekið lán með ólögmætri gengistryggingu getur því aðeins gert kröfu um endurgreiðslu eða lækkun höfuðstóls að hann hafi á eignarhaldstíma sínum ofgreitt afborganir eða höfuðstóll láns hans hafi hækkað vegna gengisbreytinga. Samkvæmt þessu og því sem áður greinir um réttarstöðuna fyrir og eftir umrædda skuldskeytingu var Novos fasteignafélag ehf. með setningu 1. gr. laga nr. 151/2010 ekki svipt með afturvirkum og íþyngjandi hætti fjárhagslegum réttindum sem það hafði öðlast fyrir gildistöku laganna. Sóknaraðila er ekki hald í öðrum þeim málsástæðum sem hann teflir fram kröfum sínum til stuðnings.

Samkvæmt öllu framansögðu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar.

Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Þrotabú Fjárfestinga- og umsýslufélags Norðurklappar ehf., greiði varnaraðila, Landsbankanum hf., 500.000 krónur í kærumálskostnað.