234/2003

S, starfsmaður á sambýlinu S, tilkynnti lögreglu um tilefnislausa líkamsárás sem hún hafi orðið fyrir af hálfu vistmanns stofnunarinnar. Síðar tilkynnti hún jafnframt bótanefnd, sem starfar á grundvelli laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, um atvikið. Nefndin tók umsókn S um bætur tvisvar sinnum til efnislegrar meðferðar, en gaf S ekki tilefni til að kæra tjónvald og setja fram kröfu um skaðabætur, eins og þótti mega ætla að S hefði ella gert. Samkvæmt þessu og með hliðsjón af lögskýringargögnum þóttu skilyrði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 ekki standa í vegi fyrir greiðslu bóta til S.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. júní 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Með bréfi dómsmálaráðherra 22. janúar 2004 fékk stefnda gjafsókn fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og fram kemur í héraðsdómi tilkynnti stefnda lögreglu um atvikið, sem varð á vinnustað hennar að Sólheimum í Grímsnesi 20. febrúar 1997, jafnskjótt og hún hafði heilsu til. Lýsti stefnda því að hún hafi orðið fyrir tilefnislausri líkamsárás af hálfu vistmanns stofnunarinnar. Hvorki verður ráðið að lögregla hafi uppfyllt þá skyldu að veita stefndu upplýsingar um rétt hennar til bóta samkvæmt 18. gr. laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, né rannsakað málið frekar, en svo virðist af gögnum málsins sem nokkrir aðrir vistmenn hafi verið vitni að atvikum. Með bréfi þáverandi lögmanns stefndu til bótanefndar 9. desember 1998, var atvikum lýst á sömu lund og hjá lögreglu. Jafnframt var lögð fram fyrirspurn um hvort það skilyrði væri sett af hálfu nefndarinnar að stefnda þyrfti að leggja fram formlega kæru á hendur tjónvaldi til að eiga rétt á heimtu bóta úr hendi áfrýjanda. Var sérstaklega tekið fram í bréfinu að stefnda myndi ekki setja það fyrir sig að leggja fram slíka kæru ef nauðsyn krefði, en í ljósi þess að tjónvaldur væri ósakhæfur væri erindi um þetta beint að nefndinni. Í svari nefndarinnar til lögmannsins 20. apríl 1999 segir að hún vilji „taka fram að samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 er ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir greiðslu skaðabóta úr ríkissjóði að brot, er tjón verður rakið til, hafi verið kært til lögreglu og að tjónþoli hafi gert kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi brotamanns.” Jafnframt var tilkynnt að nefndin myndi ekki aðhafast frekar í tilefni af erindi stefndu nema sýnt væri fram á að skilyrðum þessum hefði verið fullnægt. Ekki liggur fyrir að af hálfu stefndu hafi verið orðið við þessum tilmælum bótanefndar. Hinn 28. desember 1999 tóku gildi lög nr. 118/1999 um breyting á lögum um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, þar sem bætt var við 6. gr. laganna nýrri málsgrein, 3. mgr., þess efnis að þegar veigamikil rök mæltu með mætti víkja frá skilyrðum 1. og 2. mgr. ákvæðisins. Í athugasemdum við frumvarp til laganna kom fram að þótt tilefni heimildarinnar til að víkja frá skilyrðum bótagreiðslu sé að styrkja réttarstöðu barna sem þolendur afbrota sé undanþáguheimildin þó ekki bundin við þau tilvik. Í lögum nr. 118/1999 var ekki kveðið á um lagaskil. Í kjölfar þessarar lagabreytingar óskaði bótanefnd eftir því með bréfi til lögmanns stefndu 13. janúar 2000 að hún yrði „upplýst um stöðu málsins.“ Í svarbréfi 27. sama mánaðar vísaði lögmaðurinn til samtals við formann nefndarinnar og upplýsti að verið væri að afla rannsóknargagna frá lögreglu og yrði þeim komið á framfæri við nefndina ásamt kröfu stefndu. Með bréfi 23. febrúar 2000 sendi lögmaðurinn nefndinni lögregluskýrslu 17. sama mánaðar jafnframt því sem hann vísaði til laga nr. 118/1999 og fyrri samskipta sinna við nefndina. Í framhaldi af því sendi hann nefndinni sundurliðaða bótakröfu. Þá ítrekaði hann tvívegis bréflega umsókn stefndu um bætur, 6. september 2000 og 31. janúar 2001. Var umsókn stefndu um bætur hafnað með ákvörðun nefndarinnar 22. febrúar 2001 á þeim forsendum að ekki væru uppfyllt skilyrði fyrri málsliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 um refsiverða háttsemi. Hinn 30. mars 2001 fór lögmaður stefndu fram á endurupptöku málsins. Með vísan til 25. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 afturkallaði bótanefnd fyrri ákvörðun sína og tók málið á ný til efnismeðferðar. Með bréfi 24. ágúst 2001 ítrekaði lögmaður stefndu ósk um afgreiðslu málsins. Hinn 19. mars 2002 var stefndu gefinn kostur á að koma að frekari gögnum þar sem nefndin taldi sér ekki unnt að slá því föstu á grundvelli fyrri gagna að tjón stefndu mætti rekja til refsiverðrar háttsemi. Var ekki vikið að því hvort stefnda hefði uppfyllt skilyrði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 en tekið fram að nefndin myndi ekki standa fyrir rannsókn samkvæmt 14. gr. laganna. Með ákvörðun bótanefndar 8. maí 2002 var umsókn stefndu um bætur hafnað á þeim grundvelli að ekki væri unnt að „slá því föstu“ að „tjón það sem bóta er krafist fyrir verði rakið til háttsemi sem talist getur brot á almennum hegningarlögum.“

Eins og að framan er rakið tók bótanefnd umsókn stefndu um bætur tvisvar sinnum til efnislegrar meðferðar. Af málsmeðferð nefndarinnar má ráða að hún hafi metið það svo að veigamikil rök hafi mælt með því að vikið yrði frá skilyrðum 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 í samræmi við heimild 3. mgr. sömu greinar. Í málinu er ekkert komið fram sem bendir til að þetta mat nefndarinnar hafi verið ómálefnalegt. Gaf bótanefnd stefndu þannig ekki tilefni til að kæra tjónvald og setja fram kröfu um skaðabætur, eins og ætla má að stefnda hefði ella gert samkvæmt yfirlýsingu í fyrirspurnarbréfi lögmanns hennar til nefndarinnar 9. desember 1998. Í ljósi alls framanritaðs og tilgangs laga nr. 69/1995 um greiðslu bóta úr ríkissjóði til þeirra sem verða fyrir líkamstjóni sem leiðir af broti á almennum hegningarlögum, þykja skilyrði 1. mgr. 6. gr. laganna ekki standa í vegi fyrir greiðslu bóta til stefndu. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á að fyrir hendi séu skilyrði til greiðslu bóta til handa stefndu samkvæmt lögum nr. 69/1995. Ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um að fella úr gildi ákvörðun bótanefndar í máli hennar nr. 90/1998 frá 8. maí 2002.

II.

Samkvæmt örorkumati G-kk-ef G-kk-ef, sérfræðings í taugalækningum, 5. september 1998 er það niðurstaða hans að stefnda hafi hlotið 25% varanlega örorku og 13% miska vegna þess atviks sem um ræðir. Af hálfu áfrýjanda er örorkumatinu ekki mótmælt. Þá er ekki tölulegur ágreiningur í málinu. Hins vegar telur áfrýjandi tímabil þjáningabóta vera of langt. Krafa stefndu um þjáningabætur er sundurliðuð, þannig: „Þjáningabætur, rúmliggjandi 27 d. x 1.520 (1300/3282x3848) kr. 41.040,00. Þjáningabætur, batnandi 338 d. x 820 (700/3282x3848) kr. 277.160,00.“

Í framangreindu örorkumati er hvorki tilgreint tímabil veikinda stefndu né hvenær heilsufar hennar varð stöðugt. Af gögnum málsins verður þó ekki annað séð en stefnda hafi verið rúmliggjandi í 27 daga vegna atviksins. Hins vegar verður ekki ráðið hve lengi hún var veik án þess að vera rúmliggjandi. Er því hafnað síðarnefndum hluta kröfu stefndu um þjáningabætur. Verður áfrýjandi því dæmdur til að greiða stefndu kröfu hennar að fjárhæð 1.842.121 króna að frádregnum 277.160 krónum, eða 1.564.961 króna ásamt vöxtum eins og í dómsorði greinir. Samanlögð fjárhæð höfuðstóls og vaxta skal ekki fara fram úr 2.500.000 krónum.

Stefnda hefur notið gjafsóknar vegna málsins á báðum dómstigum. Er því ekki ástæða til að dæma áfrýjanda til greiðslu málskostnaðar í héraði eða fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Gjafsóknarkostnað stefndu fyrir Hæstarétti skal greiða eins og nánar segir í dómsorði.

D ó m s o r ð:

Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefndu, S-kvk-þgf J-kvk-þgf, 1.564.961 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. apríl 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Samanlögð fjárhæð höfuðstóls og vaxta skal ekki fara fram úr 2.500.000 krónum.

Gjafsóknarákvörðun héraðsdóms er staðfest.

Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur.