781/2014

X og Y voru ákærð fyrir umboðssvik, með því að hafa í störfum sínum hjá A banka hf., bæði meðlimir í áhættunefnd bankans, misnotað aðstöðu sína og stefnt fé hans í verulega hættu. Það hafi þau gert í tveimur tilvikum með því að fara út fyrir heimildir til að veita ábyrgðir er þau í sameiningu samþykktu og undirrituðu fyrir hönd bankans sjálfskuldarábyrgð hans á þremur samningum við B banka hf. Annars vegar í júlí 2006 vegna láns til C Inc. að fjárhæð 2.500.000.000 krónur og vegna láns til D Corp. að fjárhæð 4.3000.000.000 krónur, bæði tryggð með handveði í hlutabréfum félaganna í bankanum. Í báðum tilvikum var gjalddagi lánanna í júní 2007. Hins vegar vegna sjálfskuldarábyrgðar bankans á láni sem B banki hf. veitti í júní 2007 til C Inc. að fjárhæð 6.8000.000.000 krónur á gjalddaga í júní 2008. Í dómi Hæstaréttar var rakið að félögin C Inc. og D Corp. hefðu verið svokölluð kaupréttarfélög sem A banki hf. hafi stofnað til þess að efna kauprétti við starfsmenn bankans. Lengst af og fram til 2006 hafi bankinn sjálfur fjármagnað lán til kaupréttarfélaganna, en í framangreindum tilvikum hafi B banki hf. veitt félögunum lán og krafist sjálfskuldarábyrgðar A banka hf. Hvað snerti sjálfskuldarábyrgðir A banka hf. vegna lána til félaganna C Inc. og D Corp. í júlí 2006 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að X og Y hefðu brotið reglur bankans sem fylgja þurfti til þess að umræddar ábyrgðir yrðu veittar með réttum hætti. Hefði háttsemi þeirra því fullnægt þeim þáttum 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem lytu að heimildum og misnotkun þeirra á aðstöðu sinni. Við mat á ásetningi X og Y og því hvort þau hafi skapað A banka hf. verulega fjártjónshættu með háttsemi sinni var litið til þess að frá upphafi hins svonefnda kaupréttarkerfis bankans hefði hann sjálfur fjármagnað kaupréttarfélög með því að veita þeim lán til hlutafjárkaupa. Var talið ósannað að sú ráðstöfun að A banki hf. legði til sjálfskuldarábyrgð í stað þess að standa sjálfur að lánveitingunni hafi haft áhrif á áhættu hans. Taldi dómurinn því að ákæruvaldið hefði ekki sýnt fram á að ásetningur X og Y hafi staðið til þess að afla B banka hf. fjárvinnings á þann hátt að A banki hf. biði við það tjón. Þá hefðu ekki verið færðar sönnur á að X og Y hafi, miðað við þá skipan sem var á fjármögnun kaupréttarfélaga fyrir júlí 2006, vitað eða hlotið að vita að sömu eða meiri líkur væru á því að A banki hf. yrði fyrir fjártjóni vegna þeirrar háttasemi sem ákært var fyrir. Hvað snerti sjálfskuldarábyrgð A banka hf. á láni til félagsins C Inc. í júní 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að X og Y hafi misnotað aðstöðu sína er þau bundu bankann við ábyrgðina. Við mat á því hvort þau hafi með þeirri ráðstöfun af ásetningi valdið A banka hf. verulegri fjártjónshættu var tekið tillit til þess að ákæruvaldið hefði ekki sannað að ætluð áhætta bankans miðað við aðdraganda að veitingu ábyrgðarinnar og aðstæðna á þessum tíma hafi verið veruleg. Var meðal annars litið til þess að gengi hluta í A banka hf. hefðu farið hækkandi um nokkurra mánaða skeið. Þótt X og Y hafi verið ljóst að gengið hefði allt eins getað lækkað væri ósannað að þau hafi vitað eða hlotið að vita að sömu eða meiri líkur væru á því að bankinn yrði fyrir tjóni vegna ráðstöfunar þeirra. Samkvæmt þessu voru X og Y sýknuð af kröfum ákæruvaldsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. nóvember 2014. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærðu verði sakfelld samkvæmt ákæru og þau dæmd til refsingar.

Ákærði X krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

Ákærða Y krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að hún verði dæmd til vægustu refsingar sem lög leyfa.

I

1

Með bréfi 2. desember 2010 kærði Fjármálaeftirlitið til sérstaks saksóknara nokkra nafngreinda fyrrum starfsmenn A banka hf. ,,og eftir atvikum aðra aðila“ vegna ætlaðra brota á lögum nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, sbr. lög nr. 31/2005, sem breyttu þeim lögum, og brota á 117. gr. laga nr. 108/2007 um sama efni, en þau tóku gildi 1. nóvember það ár. Í bréfinu sagði meðal annars: ,,Þá telur Fjármálaeftirlitið að málið varði einnig 154. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og 248. gr. og 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 auk hugsanlegra brota á öðrum lögum.“ Yfirskrift bréfsins hljóðaði svo: ,,Kæra Fjármálaeftirlitsins vegna meintrar markaðsmisnotkunar með hlutabréf í [A banka] hf.“ Þeir sem kærðir voru skyldu koma til viðbótar þeim sem Fjármálaeftirlitið kærði 19. október 2010 vegna ætlaðrar markaðsmisnotkunar, en um það sakarefni var auk annars fjallað í dómum Hæstaréttar frá 8. október 2015 í máli nr. 456/2014 og 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014. Í bréfinu sagði jafnframt: ,,Fjármálaeftirlitið tók til skoðunar fyrirkomulag kaupréttarsamninga hjá [A] yfir tímabilið 2003-2008, í gegnum tiltekin aflandsfélög (hér eftir kaupréttarfélög) sem sett voru á stofn af [A]. Það vakti athygli Fjármálaeftirlitsins hversu stóran eignarhlut umrædd kaupréttarfélög áttu í [A], en í árslok 2007 nam hann samtals 1.739.792.632 hlutum eða um 15,5% af útgefnu hlutafé, og var eignarhlutinn dreifður á 10 félög.“ Sagði ennfremur að kaupréttarfélögin hafi eingöngu keypt áður út gefin hlutabréf í bankanum á markaði en að ekki hefði verið gefið út nýtt hlutafé til þess að mæta kaupréttarsamningum starfsmanna bankans.

Þá var í bréfinu gerð grein fyrir rannsókn Fjármálaeftirlitsins á fyrirkomulagi kaupréttarsamninga í A banka hf. og þeim tíu erlendu félögum sem bankinn hafði hlutast til um að notuð yrðu til þess að framkvæma kaupréttarsamninga við starfsmenn. Jafnframt var lýst ætlan Fjármálaeftirlitsins um að það hafi verið starfsmenn A banka hf. sem hafi í raun stýrt kaupréttarfélögunum og tekið fyrir þau allar ákvarðanir. Innbyrðis tengsl félaganna hafi verið mikil og þeim hafi að mestu verið stýrt af sömu starfsmönnum bankans. Einnig sagði: ,,Fjármálaeftirlitið telur að eignarhaldið hafi verið í mörgum félögum til að fela umfang samanlagðrar eignar kaupréttarfélaganna í bankanum.“ Loks sagði: ,,Þá telur Fjármálaeftirlitið vert að kanna hvort að framangreindar lánveitingar og sjálfskuldarábyrgðir geti fallið undir 249. gr. hgl. um umboðssvik.“

2

Sérstakur saksóknari tók málið til rannsóknar og í skýrslu rannsakenda, sbr. 56. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var gerð grein fyrir því að rannsókn hafi farið fram ,,vegna gruns um markaðsmisnotkun með hlutabréf í [A] ... Meint markaðsmisnotkun var talin felast í kaupum aflandsfélaga/kaupréttarfélaga, sem [A] stofnaði, á hlutabréfum [A] í tengslum við kaupréttaráætlun bankans.“ Síðar sagði í skýrslunni að þótt athugasemdir hefði mátt gera við framkvæmd kaupréttarfyrirkomulagsins, einkum að því er varðaði sýnileika úti á markaði, hafi verið talið ,,eftir ítarlega rannsókn, að ekki væri grundvöllur fyrir áframhaldandi rannsókn á meintri markaðsmisnotkun vegna kaupréttarfélaganna í heild. Er þar helst litið til þess að í ársreikningum [A] var greint frá kaupréttarfyrirkomulaginu, að ráðstafanir hafi verið gerðar til þess að mæta útgefnum kaupréttum og að í flestum tilvikum stemmdu veittir kaupréttir við það sem keypt var inn í kaupréttarfélögin.“ Frá þessu hafi þó verið undantekning á árinu 2006 þegar hlutabréf að nafnverði 326.163.000 krónur hafi verið keypt af félögunum C Inc. og D Corp. á tímabilinu frá júlí til september án þess að gerðir hafi verið kaupréttarsamningar við starfsmenn sem efna þyrfti með slíkum kaupum, svo sem sjá mætti af ársreikningi bankans fyrir þetta ár. Sagði síðan í skýrslunni: ,,Af þessum sökum var ákveðið að afmarka rannsóknina við kaup kaupréttarfélaganna [C] Inc. og [D] Corp. á árinu 2006. Við nánari rannsókn á sjálfskuldarábyrgð sem [A] gekkst í fyrir félögin ... samtals að fjárhæð 6,8 milljarðar kr. vaknaði grunur um að stjórnendur [A] hafi farið út fyrir heimildir sínar og stefnt fjármunum bankans í hættu.“ Sakarefni þau sem rannsókn laut að voru annars vegar ætluð markaðsmisnotkun vegna framangreindra kaupa á hlutabréfum í A banka hf. á árinu 2006 og hins vegar ætluð umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga ,,vegna sjálfskuldarábyrgða sem [A] gekkst í á árinu 2006 og 2007 vegna lánveitinga [B] banka til félaganna [D] Corp. og [C] Inc. samtals að fjárhæð 6,8 milljarða kr., án þess að nokkrar tryggingar væru til staðar vegna ábyrgðarveitinganna. Um var að ræða sjálfskuldarábyrgð vegna láns ... til [D] Corp. að upphæð 4,3 milljarða kr. á árinu 2006, ... láns ... til [C] Inc. að upphæð 2,5 milljarða kr. einnig á árinu 2006 og í þriðja lagi ... láns ... til [C] Inc. að fjárhæð 6,8 milljarðar kr. á árinu 2007.“

Í skýrslu rannsakenda var sérstaklega fjallað um kauprétti og kaupaukasamninga. Í þeim kafla kom fram að við rannsókn málsins hafi A banki hf. afhent yfirlit um útgefna kauprétti á árunum 2000 til 2008. Samkvæmt því yfirliti hafi á árinu 2006 verið gerðir kaupréttarsamningar við starfsmenn um hluti í A banka hf. á tilgreindu gengi samtals að nafnverði 181.500.000 krónur, andstætt því sem áður greinir og komið hafi fram í áðurnefndum skýringum með ársreikningi þessa árs.

Í upphafi rannsóknar nutu 13 einstaklingar réttarstöðu sakborninga. Átta þeirra var tilkynnt í maí 2013 að rannsókn málsins gagnvart þeim hefði verið hætt. Ákæra var gefin út 17. janúar 2014 og lýtur hún að ætluðum umboðssvikum beggja ákærðu, en ekki er ákært vegna ætlaðrar markaðsmisnotkunar.

3

Í ákæru 17. janúar 2014 eru ákærða X sem bankastjóra A banka hf. og ákærðu Y sem framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs, en bæði voru þau í lánanefnd bankans, gefin að sök umboðssvik með því að hafa í störfum sínum fyrir bankann misnotað aðstöðu sína og stefnt fé hans í verulega hættu. Það hafi þau gert í tveimur tilvikum með því að fara út fyrir heimildir til að veita ábyrgðir er þau í sameiningu samþykktu og undirrituðu fyrir hönd bankans sjálfskuldarábyrgð hans á lánum samkvæmt þremur samningum við B banka hf. Annars vegar 4. júlí 2006 vegna láns til C Inc. að fjárhæð 2.500.000.000 krónur, sem tryggt hafi verið með handveði í hlutabréfum í A banka hf. að nafnverði 122.550.000 krónur, og vegna láns til D Corp. að fjárhæð 4.300.000.000 krónur sem tryggt hafi verið með handveði í hlutabréfum þess félags í bankanum að nafnverði 210.800.000 krónur. Gjalddagi lánanna hafi verið 30. júní 2007. Bæði hafi félögin verið skráð í Panama. Sjálfskuldarábyrgð A banka hf. hafi í báðum tilvikum verið veitt án þess að bankinn hafi fengið í hendur tryggingar. Ákærðu hafi afgreitt ábyrgðirnar á milli funda lánanefndar bankans en bókað hafi verið um þá afgreiðslu í fundargerðum nefndarinnar 5. og 12. júlí 2006. Ákvörðunin um að veita ábyrgðirnar hafi verið staðfest af ákærðu Y og E aðstoðarframkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs bankans 7. júlí og af ákærða X 12. sama mánaðar, eftir að ábyrgðirnar höfðu verið veittar. Hins vegar vegna þess að ákærðu samþykktu og undirrituðu sjálfskuldarábyrgð A banka hf. á láni sem B banki hf. veitti 29. júní 2007 til C Inc. að fjárhæð 6.800.000.000 krónur á gjalddaga 30. júní 2008 án þess að teknar hafi verið tryggingar vegna ábyrgðarinnar. Ekki hafi verið útfyllt og staðfest ákvörðunarblað vegna ábyrgðarinnar og ákvörðun um að veita hana hafi ekki verið lögð fyrir lánanefnd bankans. Lánið hafi af hálfu B banka hf. verið háð því skilyrði að því yrði varið til þess að greiða upp lánin tvö, sem áður greinir, en gjalddagi þeirra var 30. júní 2007. Lánið frá B banka hf. hafi verið tryggt með öllum verðmætum á tilgreindum vörslureikningi en er ábyrgðin var veitt hafi verið á þeim reikningi hlutabréf í A banka hf. að nafnverði 223.684.211 krónur.

Ákæruvaldið kveður veitingu sjálfskuldarábyrgðarinnar í öllum tilvikum hafa brotið í bága við þágildandi lánareglur A banka hf. frá árinu 2003 og almennar útlána- og áhættureglur bankaráðs frá árinu 2005.

Í ákærunni kemur einnig fram að B banki hf. hafi sent innheimtuviðvörun til C Inc. 10. ágúst 2009 og gengið að innstæðu á vörslureikningnum, sem þá hafi verið 862.922 krónur, en ekki fengið greitt að öðru leyti upp í kröfu sína á hendur félaginu. Bankinn hafi 30. október 2009 lýst kröfu við slit A banka hf. á grundvelli ábyrgðar hans á láninu og hún þá numið 10.026.184.261 krónu. Slitastjórn hafi hafnað kröfunni vegna vanreifunar og sé ágreiningur um hana ekki útkljáður.

Brot ákærðu eru samkvæmt ákæru talin varða við 249. gr. almennra hegningarlaga.

II

1

A var settur á stofn með lögum nr. 14/1885 um stofnun landsbanka. Stofnframlag bankans var greitt úr landssjóði en í lögunum var einnig mælt fyrir um lán úr sjóðnum til bankans. Á grundvelli laga nr. 50/1997 um stofnun hlutafélags um A og Búnaðarbanka Íslands tók A banki hf. til starfa 1. janúar 1998. Bankinn var upphaflega í eigu ríkisins, en komst 31. desember 2002 að fullu í eigu annarra. Bankinn hóf fljótlega eftir þetta starfsemi í útlöndum og óx hún verulega á næstu árum.

2

Ákærði X var ráðinn bankastjóri A banka hf. 21. apríl 2003, en M hafði þá einn verið bankastjóri um nokkurt skeið. Áttu þeir að fara sameiginlega með stjórnun allra málefna bankans. Verkaskipting þeirra var á þann veg að M fór fyrir alþjóðasviði, viðskiptabankasviði og eignastýringarsviði, en ákærði X fyrir fyrirtækjasviði, verðbréfasviði og stoðsviðum. Báðir fóru þeir með viðskiptatengsl og viðskiptamál.

Ákærða Y var ráðin til starfa hjá A banka hf. sama dag og ákærði X. Hún var ráðin framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs bankans.

3

Samþykktir fyrir A banka hf. voru upphaflega settar á stofnfundi félagsins 10. september 1997. Þeim var síðar breytt nokkrum sinnum, meðal annars á aðalfundi 9. febrúar 2007, en á þeim fundi var einnig samþykkt starfskjarastefna fyrir bankann í samræmi við ákvæði laga nr. 2/1995, eins og þeim var breytt með lögum nr. 89/2006.

Í IV. kafla samþykktanna var fjallað um stjórn bankans. Þar var í 18. grein kveðið á um að stjórn félagsins, sem samkvæmt samþykktunum nefndist bankaráð, skyldi skipuð fimm mönnum. Bankaráð skyldi kjósa sér formann úr sínum hópi og skipta að öðru leyti með sér verkum. Í 20. grein var mælt fyrir um að bankaráð hefði yfirumsjón með starfsemi bankans í samræmi við lög sem um starfsemina giltu, reglur og samþykktir og hefði jafnframt eftirlit með rekstri bankans. Bankaráð skyldi setja reglur um verkaskiptingu þess og bankastjóra, sem taka skyldu mið af ákvæðum laga nr. 2/1995, sbr. 1. mgr. 54. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Bankaráðið skyldi einnig setja sér starfsreglur þar sem nánar skyldi fjallað um framkvæmd starfa þess og sérstaklega um heimildir þess til að taka ákvarðanir um einstök viðskipti. Í 21. grein samþykktanna sagði meðal annars: ,,Framkvæmdastjórar félagsins, skv. lögum um fjármálafyriræki, nefnast bankastjórar. Bankastjórar bera ábyrgð á daglegum rekstri bankans og fara með ákvörðunarvald í öllum málefnum hans sem ekki eru öðrum falin í lögum, reglugerðum eða samþykktum. Þeim ber að sjá um að bankareksturinn sé í samræmi við lög, reglugerðir eða samþykktir og ákvarðanir bankaráðs.“

Í starfsreglum fyrir bankaráð A banka hf., sem samþykktar voru á fundi bankaráðsins 29. júlí 2004, og breytt nokkrum sinnum eftir það, var í 8. grein fjallað um bankastjórn. Þar var kveðið á um að bankastjórar mynduðu bankastjórnina. Þegar mælt væri fyrir um heimildir eða ábyrgð bankastjórnar þyrfti ávallt atbeina beggja bankastjóra til að nýta heimildir eða taka ákvörðun. Í forföllum annars bankastjórans væri þó heimilt að hinn bankastjórinn stæði að máli ásamt staðgengli bankastjóra. Í grein 8.2 sagði: ,,Bankastjórn ber ábyrgð á daglegum rekstri bankans og fer með ákvörðunarvald í öllum málefnum hans sem ekki eru öðrum falin með lögum, samþykktum bankans eða ákvörðunum bankaráðs. Hinn daglegi rekstur tekur ekki til ráðstafana sem eru óvenjulegar eða mikils háttar. Slíkar ráðstafanir getur bankastjórn aðeins gert samkvæmt sérstakri heimild bankaráðs nema ekki sé unnt að bíða ákvörðunar bankaráðs án verulegs óhagræðis fyrir bankann.“ Í 14. grein starfsreglnanna var mælt fyrir um að innan bankaráðs skyldu starfa tvær nefndir. Önnur þeirra var kjaranefnd sem skipuð skyldi tveimur bankaráðsmönnum, en með henni starfaði bankastjórn og framkvæmdastjóri starfsmannasviðs. Kjaranefnd skyldi meðal annars fjalla um kaupréttarmál, kaupaukasamninga og lífeyrismál starfsmanna.

Í 5. lið greinar 9.2 í starfsreglunum var mælt fyrir um að verkefni bankaráðs væru meðal annars ,,að setja almennar reglur um lánveitingar og ábyrgðir bankans, hvort tveggja að fenginni umsögn bankastjórnar“. Í almennum útlána- og áhættureglum bankaráðs A banka hf. var í upphafi mælt fyrir um að bankastjórn bæri ábyrgð gagnvart bankaráði á útlánum bankans og ábyrgðum. Um útlánaáhættu bankans og aðra markaðsáhættu sagði meðal annars í 2. grein reglnanna að lánveitingar bankans skyldu vera í samræmi við mótaða stefnu hans á hverjum tíma. Við útlánaákvarðanir og áhættutökur skyldi bankastjórn sjá til þess að hagsmuna bankans væri ætíð gætt og fjárhagsstaða hans treyst. Þá sagði einnig svo: ,,Almennt skulu öll útlán bankans vera vel tryggð annað hvort með formlegum tryggingum eða haldi á greiðsluflæði. Heimilt er þó að veita lán án sérstakra formlegra trygginga til bestu fyrirtækja í viðskiptum við bankann, sé greiðsluflæði félagsins sterkt.“ Slíkt mátti einnig gera þegar ríki og sveitarfélög áttu í hlut svo og einstaklingar með góða viðskiptasögu. Þá var mælt fyrir um að bankastjórar skyldu setja ítarlegar útlánareglur um framkvæmd lánveitinga og ábyrgða.

Útlánareglur A banka hf., sem giltu á þeim tíma sem hér skiptir máli, voru frá 1. nóvember 2003. Þeim var ætlað að taka til almennra lánveitinga bankans. Ef um var að ræða ákvarðanir um lánveitingar sem féllu ekki innan ramma reglnanna þurfti skriflega ákvörðun frá lánanefnd eða því fagsviði innan bankans sem ákvörðun heyrði undir. Í grein 1.6 í reglunum var kveðið á um lán til fyrirtækja, stofnana og annarra rekstraraðila. Sagði þar meðal annars að við allar stærri eða áhættumeiri lánveitingar til rekstraraðila skyldi liggja fyrir skrifleg úttekt á fjárhags- og tryggingarstöðu ásamt rökstuddri niðurstöðu. Í grein 1.8 var kveðið á um að líta bæri á skuldbreytingu sem nýja lánveitingu og skyldi við skuldbreytingu á lánum ætíð reynt að bæta tryggingarstöðu bankans ef hún væri ekki fullnægjandi. Um ábyrgðir sagði svo í grein 2.6: ,,Ákvörðun um ábyrgðir skal meðhöndluð eins og um útlánaákvörðun sé að ræða. Ábyrgðir, skulu að jafnaði vera til tiltekins tíma og veittar með öruggum tryggingum.“ Í 3. kafla var að finna reglur um tryggingar. Þar var tiltekið með sama hætti og áður greinir í hvaða tilvikum mætti veita fyrirtækjum lán án sérstakra trygginga. Um önnur tilvik sagði í grein 3.4: ,,Að öðru leyti en að framan greinir skulu góðar tryggingar teknar fyrir útlánum og veittum ábyrgðum.“ Í grein 3.4.8 sagði um tryggingar í hlutabréfum að jafnaðarlega skyldi veðsetning hlutabréfa félaga sem mynduðu úrvalsvísitölulista í Kauphöll Íslands vera innan við 50% af markaðsverðmæti þeirra. Samkvæmt grein 4.1.6 um ákvörðunarblöð skyldu allar ákvarðanir um lánveitingar, opnun ábyrgða og tryggingar staðfestar með áritun þeirra sem færu með útlánaheimildina í hverju tilviki. Um útlánaheimild fyrirtækjasviðs sagði í grein 4.5 að það gæti samþykkt einstaka fyrirgreiðslu að fjárhæð allt að 100.000.000 krónur ef heildarskuldbinding viðskiptamanns og tengdra aðila væri eftir lánveitinguna lægri en 1.000.000.000 krónur. Hærri fyrirgreiðsla skyldi „lögð fram til samþykktar í Lánanefnd.“ Lánanefnd átti samkvæmt grein 4.8 að taka ákvarðanir um lánveitingar sem væru umfram útlánaheimildir annarra eða umfram þær viðmiðanir er tilgreindar væru í útlánareglum. Auk þess skyldu ,,Óvenjulegar og/eða sérlega áhættusamar lánveitingar, óháðar fjárhæð ... ávallt lagðar fyrir Lánanefnd.“ Um samþykki lánanefndar sagði í grein 4.8.2: ,,Gild samþykkt Lánanefndar er árituð af báðum bankastjórum. Ef einungis annar bankastjórinn situr fund Lánanefndarinnar er gild samþykkt árituð af bankastjóra og tveimur framkvæmdastjórum. Ígildi samþykktar Lánanefndar (samþykkt á milli funda) er lánssamþykkt árituð af báðum bankastjórum. Ef annar bankastjórinn er fjarverandi er gild samþykkt árituð af bankastjóra og tveimur framkvæmdastjórum.“ Loks sagði í grein 4.8.2.1: ,,Sömu undirskriftarreglur gilda varðandi útlánaákvarðanir sem samþykktar eru milli funda Lánanefndar. Í þeim tilfellum nægir þó að formaður Lánanefndar undirriti samþykktarblöðin en aðrir samþykki utanfundasamþykktirnar með því að undirrita fundargerð Lánanefndar þar sem utanfundasamþykktir eru tilgreindar. Meiriháttar útlánaákvarðanir skulu almennt ekki samþykktar á milli funda Lánanefndar.“

4

Síðsumars og er kom fram á haustið 2008 steðjuðu alvarlegir erfiðleikar að íslenskum fjármálafyrirtækjum, sem áttu ekki lengur kost á nægu lánsfé á erlendum fjármálamörkuðum. Í lok september og byrjun október var rekstur stærstu viðskiptabankanna að komast í þrot. Í dómi Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014 var lýst fallandi gengi hlutabréfa í A banka hf. allt frá 1. nóvember 2007 og þar til viðskiptum með hlutabréf í bankanum var hætt. Þá var lýst kröfum breska fjármálaeftirlitsins um tafarlausa greiðslu og tryggingar vegna reksturs útibús bankans í London. Að morgni 6. október 2008 gaf ríkisstjórn Íslands út yfirlýsingu þar sem fram kom að innstæður í innlendum viðskiptabönkum og sparisjóðum og útibúum þeirra hér á landi yrðu tryggðar að fullu. Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar A banka hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Bankanum var eftir það veitt heimild til greiðslustöðvunar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember sama ár. Með lögum nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum áðurnefndra laga nr. 161/2002, var bankinn síðan tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Óumdeilt er að við þetta hafi hlutabréf í A banka hf. orðið verðlaus.

III

1

A banki hf. ákvað á árinu 2000 að gefa starfsmönnum kost á því að gera kaupréttarsamninga sem veittu þeim rétt, en kváðu ekki á um skyldu þeirra, til þess að kaupa tilgreindan fjölda hluta í bankanum á gengi sem ákveðið væri fyrirfram. Að jafnaði mun kaupgengi hafa verið miðað við gengi hlutabréfa í bankanum þegar kaupréttarsamningur var gerður. Í tölvubréfi U, regluvarðar í bankanum, til Fjármálaeftirlitsins 4. október 2007 sagði að kaupréttir hafi verið veittir ,,lykilstarfsmönnum bankans“ en ekki hafi verið um almennan kauprétt allra starfsmanna að ræða. Ákærðu lýsa því svo að A banki hf. hafi notað svonefnd kaupréttarfélög til þess að verja stöðu sína til að efna kaupréttarsamninga við starfsmenn sína. Þegar gerðir voru kaupréttarsamningar við starfsmenn um hlutabréf hafi kaupréttarfélög verið látin kaupa sama fjölda hluta og samtímis hafi bankinn gert svonefndan valréttarsamning við kaupréttarfélögin, sem veitt hafi bankanum kauprétt á þeim hlutum á sama gengi. Fyrir valréttinn hafi bankinn greitt allan fjármagnskostnað kaupréttarfélagsins, en kaup þess á hlutum hafi að fullu verið fjármögnuð með lántöku, fyrst frá A banka hf. en síðar hafi verið leitast við að fá önnur fjármálafyrirtæki til þess. Markmið þessarar skipunar hafi verið tvíþætt. Annars vegar að bankinn bæri ekki markaðsáhættu af hlutabréfunum heldur verði sig gegn hækkun á þeim frá þeim tíma sem kaupréttarsamningur hafi verið gerður við starfsmann og þar til hann skyldi efndur, en algengt hafi verið að kaupréttarsamningar væru efndir í nokkrum hlutum eftir fjögur til sex ár. Á hinn bóginn munu slíkir samningar sem gerðir voru á árinu 2007 hafa verið með þriggja ára biðtíma fram að upphafstíma efnda. Bankinn hafi þannig tryggt að hann gæti efnt kaupréttarsamninginn án þess að þurfa að bera áhættuna af hækkun á verði hlutabréfanna þennan tíma. Hins vegar að bankinn færi ekki með réttindi er fylgdu hlutabréfum í honum sem væru í eigu kaupréttarfélaga.

Í ódagsettu minnisblaði A banka hf. sem fylgdi áðurnefndu tölvubréfi U til Fjármálaeftirlitsins kom fram hvernig staðið var að því að tryggja efndir á kaupréttarsamningum við starfsmenn og ná jafnframt áðurnefndum markmiðum bankans. Því var lýst á þann veg að þegar eftir að kaupréttarsamningur hafi verið gerður við starfsmenn hafi bankinn gengist fyrir því að stofnaður yrði sjálfseignarsjóður (Trust) eða notaður sjóður sem þegar væri til, í því skyni að stofna eða kaupa félag. Það félag skyldi þá þegar kaupa svo marga hluti í bankanum sem þyrfti til þess að geta efnt þá kaupréttarsamninga sem stofnað hefði verið til í það sinn. Félagið sem ætti að kaupa hlutina hafi fengið lán til kaupanna, upphaflega frá A banka hf., en síðar frá öðrum fjármálafyrirtækjum, og á sama tíma gert samning við bankann um rétt hans til þess að kaupa alla hluti félagsins svo bankinn gæti efnt kaupréttarsamninga við starfsmenn sína. Kaupverð hlutanna sem bankinn hafi þannig keypt af kaupréttarfélagi hafi svarað til verðs hlutanna þegar félagið sjálft keypti þá, svo og til alls kostnaðar þess af því að taka lán og borga af því, auk annars kostnaðar sem til félli. Eina eign kaupréttarfélaganna hafi verið þau hlutabréf sem keypt voru og eina skuld þeirra lánið sem tekið hafi verið til kaupanna og til að greiða áfallinn kostnað.

2

Í áðurnefndu bréfi Fjármálaeftirlitsins 2. desember 2010 til sérstaks saksóknara var meðal annars fjallað um kaupréttarfélögin og uppbyggingu þeirra. Þar kom fram að rannsökuð hafi verið eftirtalin 10 kaupréttarfélög: LB Holding Ltd., C Inc., D Corp., Proteus Global Holding S.A., Marcus Capital Ltd., Peko Investment Company Ltd., Kimball Associated Inc., Kargile Portfolio Inc., Trine Limited og Cay Investors Global Inc. Fram kom í bréfinu að flest félaganna hafi verið skráð í Panama eða á Bresku Jómfrúreyjum og sögð í eigu tilgreindra sjálfseignarsjóða. Hlutafé kaupréttarfélaganna hafi verið lagt fram af A banka hf. og hafi það numið frá allt að 10.000 til 50.000 sterlingspundum að frátöldu einu tilviki er það hafi numið 5.000 evrum. Félögin C Inc. og D Corp. voru þar bæði sögð í eigu sjálfseignarsjóðsins The Aurora Trust. Í gögnum málsins kemur á hinn bóginn fram að allir hlutir í þessum félögum hafi 31. maí 2006 verið skráðir í eigu lögmannsstofunnar Mossack Fonseca & Co. sem hafði aðsetur í Panama.

Níu framangreindra félaga voru skráð í fyrirtækjaskrá, sem haldin er samkvæmt lögum nr. 17/2003 um það efni, og skráð þar sem erlend félög ,,v/bankaviðskipta“. Þessi félög voru skráð í þjóðskrá og fengu við það íslenska kennitölu. Stjórnir félaganna voru með einni undantekningu eingöngu skipaðar erlendum mönnum. Félögin sem skráð voru á Bresku Jómfrúreyjum og í Panama höfðu sömu stjórnendur að mestu og flest voru þau í umsjón áðurnefndrar lögmannsstofu í Panama.

Hvert félaganna um sig veitti tilgreindum starfsmanni A banka hf. umboð til að gera ráðstafanir fyrir hönd félaganna. Umboðin voru í mörgum tilvikum víðtæk og fólu í sér heimild umboðsmanns til þess að stjórna félögunum án nokkurra takmarkana. Þetta átti meðal annars við um umboð sem félögin C Inc. og D Corp. veittu nafngreindum starfsmanni A banka hf. Félögin veittu einnig öðrum starfsmönnum bankans umboð til tiltekinna ráðstafana.

Samkvæmt gögnum málsins munu samningar A banka hf. við starfsmenn um kauprétt þeim til handa hafa farið vaxandi á árunum 2003 til 2008. Hafi þannig umsamdir kaupréttir á hlutum í bankanum verið í árslok 2003 að nafnverði 218.000.000 krónur, 2004 467.000.000 krónur, 2005 946.400.000 krónur, 2006 946.400.000 krónur, 2007 1.488.700.000 krónur og 1. september 2008 1.488.690.000 krónur.

Eins og áður greinir mun A banki hf. hafa veitt kaupréttarfélögunum lán til kaupa á hlutafé í bankanum og fjármagnað þau einnig að öðru leyti allt fram á mitt ár 2006 þegar bankinn hafi leitað eftir því við önnur fjármálafyrirtæki að þau lánuðu félögunum og yfirtækju eldri lán bankans. Í áðurnefndu bréfi Fjármálaeftirlitsins 2. desember 2010 kom fram að við fall A banka hf. ,,virðist í fljótu bragði að 85% af hlutafjáreign félaganna sé fjármögnuð utan hans með lántökum.“ Í bréfinu kom fram að þótt samið hafi verið við B banka hf. og V fjárfestingabanka hf. um að þessi fjármálafyrirtæki veittu félögunum lán, hafi bankinn bæði gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir lánum sem B banki hf. hafi veitt og að auki með öðrum ráðstöfunum keypt skuldabréf af báðum fjármálafyrirtækjunum að sömu fjárhæð og nam lánum þeirra til félaganna. Þannig hafi fjármögnun A banka hf. einungis breyst, orðið óbein í stað beinnar.

IV

1

Eins og fram er komið var sú skipan upphaflega við lýði að A banki hf. veitti kaupréttarfélögunum lán til hlutafjárkaupa en á árinu 2006 mun, eftir athugasemdir frá innri og ytri endurskoðun bankans, hafa verið byrjað að afla lánsfjár í þessu skyni hjá öðrum fjármálafyrirtækjum. Í skýrslu sinni fyrir dómi kvaðst ákærði X hafa leitað til B banka hf. og V fjárfestingabanka hf. og hafi þessi fjármálafyrirtæki verið tilbúin til að veita slík lán en hið fyrrnefnda einungis gegn sjálfskuldarábyrgð A banka hf. Fyrir liggur að samið var um að B banki hf. veitti félaginu D Corp. lán að fjárhæð 4.300.000.000 krónur og C Inc. lán að fjárhæð 2.500.000.000 krónur. Lánanefnd þess banka samþykkti á fundi 29. júní 2006 að veita lánin. Í báðum tilvikum sagði svo í fundargerð: ,,Samþykkt var ... allt að ... mkr kúlulán í eitt ár. Lántaka er heimilt að framlengja höfuðstól lánsins tvisvar sinnum til eins árs í senn þannig að lánstími getur orðið samtals 3 ár.“ Ákærði X gat þess einnig í skýrslu sinni að þetta hafi verið í 18. og 19. sinn sem veitt hefði verið lán til kaupréttarfélaga sem hafi verið ætluð til að bankinn gæti staðið við kaupréttarsamninga við starfsmenn á þann hátt sem áður er lýst.

Á svonefndum ákvörðunarblöðum, sem útbúin voru af starfsmönnum A banka hf. 4. júlí 2006, var óskað eftir því af hálfu kaupréttarfélaganna tveggja að bankinn veitti ábyrgð á lánunum frá B banka hf. Lánstími væri eitt ár og með framlengingarheimild um eitt ár. Á ákvörðunarblöðunum voru ritaðir upphafsstafir E, sem var aðstoðarframkvæmdastjóri á fyrirtækjasviði bankans, og ákærðu Y við dagsetninguna 7. júlí 2006 en upphafsstafir ákærða X við 12. sama mánaðar. Málin voru tekin fyrir á fundi í lánanefnd A banka hf. 5. júlí 2006. Í fundargerð kom fram að ákærðu hafi bæði setið fundinn ásamt Þ, staðgengli bankastjóra, og E. Þar kom meðal annars fram: ,,5. Lánamál afgreidd milli funda ... [D]. ([...]) – 4.300 m.kr. ábyrgð til 1 árs í senn gegn 0,50% þóknun p.a. C Inc. ([...]) – 2.500 m.kr. ábyrgð til 1 árs í senn gegn 0,50% þóknun p.a.“ Í fundargerð nefndarinnar vegna fundar 12. júlí sama ár, þar sem þau sömu voru sögð mætt, var meðal annars bókað: ,,5. Lánamál afgreidd milli funda ... [D] Corp. ([...]) – 4.300 m.kr. ábyrgð til allt að 30/6 '08 gegn 0,50% þóknun p.a. (v/láns [B] banka til félagsins gegn handveði í hlutabréfum í [A]). [C] Inc. ([...]) – 2.500 m.kr. ábyrgð til allt að 30/6 '08 gegn 0,50% þóknun p.a. (v/láns [B] banka til félagsins gegn handveði í hlutabréfum í [A]).“

Lánssamningar B banka hf. við bæði félögin um framangreind lán voru undirritaðir 4. júlí 2006 af aðilum þeirra og ákærðu báðum fyrir hönd A banka hf. um sjálfskuldarábyrgð bankans. Gjalddagi var í báðum tilvikum tilgreindur 30. júní 2007. Í samningunum voru ákvæði í 4. grein um framlengingu lánanna, en þar sagði meðal annars: ,,Á síðasta gjalddaga lánsins ... hefur lántaki rétt á að fá eftirstöðvum lánsins framlengt til eins árs ... Endurgreiðsla lánsins verður þá með þeim hætti að höfuðstóll lánsins verður endurgreiddur að fullu með einni afborgun þann 30.06.2008, nema láninu verði framlengt ... Á sama hátt og gegn sömu skilyrðum hefur lántaki heimild til framlengingar lánsins til eins árs þar á eftir, til 30.06.2009 ... Lántaki skal óska skriflega eftir framlengingu lánsins með a.m.k. eins mánaðar fyrirvara.“

Handveðsyfirlýsingar félaganna vegna beggja lánanna voru dagsettar 4. júlí 2006, en þar veitti hvort félag um sig B banka hf. handveð í tilgreindum fjölda hluta í A banka hf., D Corp. í 210.800.000 hlutum og C Inc. í 122.550.000 hlutum. Í báðum yfirlýsingunum var tekið fram að hlutirnir væru jafnframt settir að veði til tryggingar láni sem hinu félaginu væri veitt. Beiðni um útborgun annars lánsins var frá 4. júlí 2006 og hins 7. sama mánaðar, en báðar gerðu beiðnirnar þó samkvæmt efni sínu ráð fyrir að lánin yrðu greidd út fyrrnefnda daginn.

Samkvæmt framangreindu verður ráðið að B banki hf. hafi á þann hátt, sem lýst hefur verið, haft handveð í tilgreindum fjölda hluta í A banka hf. sem félögin tvö áttu til tryggingar lánum þeim sem félögin tóku. A banki hf. hafði á hinn bóginn enga tryggingu vegna þeirrar sjálfskuldarábyrgðar sem bankinn veitti.

Í gögnum málsins kemur fram að í tengslum við þessi viðskipti hafi A banki hf. keypt skuldabréf útgefið af B banka hf. fyrir 6.800.000.000 krónur.

2

Þegar dró að umsömdum gjalddaga framangreindra lána kvaðst ákærði X í skýrslu sinni fyrir dómi hafa haldið áfram að reyna að endurfjármagna kaupréttarfélögin tvö og tekist að fá I banka hf. til þess að veita lán til D Corp., án þess að A banki hf. þyrfti að veita sjálfskuldarábyrgð á því láni. B banki hf. mun hafa fallist á að veita C Inc. lán að fjárhæð 6.800.000.000 krónur, sem er sama fjárhæð og félögin höfðu samtals tekið að láni um ári áður. Gerður var nýr lánssamningur 29. júní 2007 milli þessa félags og B banka hf. að framangreindri fjárhæð og skyldi gjalddagi þess láns vera 30. júní 2008 en í samningnum var einnig framlengingarheimild sama efnis og áður en tók þó einungis til eins árs. Ákærðu rituðu sama dag undir yfirlýsingu fyrir hönd A banka hf. um sjálfskuldarábyrgð hans á láninu. Samkvæmt samningnum var lánið veitt til þess að greiða upp lánin tvö sem félögin höfðu tekið árið áður og mun því hafa verið ráðstafað með þeim hætti. Um tryggingar sagði svo í lánssamningnum: ,,Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu skuldarinnar ... setur lántaki bankanum að handveði vörslureikning sinn hjá bankanum nr. [...] sbr. handveðsyfirlýsingu dags. 04.07.2006. Markaðsverðmæti veðsettra hluta ... skal vera við útborgun lánsins ... a.m.k. 125% af höfuðstól þess.“ Í handveðssamningi 28. júní 2007 milli bankans og félagsins sagði meðal annars að það setti bankanum að handveði: ,,Öll verðmæti, hverju nafni sem nefnast, þ.m.t. öll verðbréf og peningainnstæður á vörslusafni veðsala hjá veðhafa ... og alla innistæðu ... eins og hún er á hverjum tíma“. Í málinu liggur fyrir yfirlit um færslur og innstæðu á vörslureikningi þeim sem veðsettur var. Þar kemur fram að B banki hf. hafi 28. og 29. júní 2007 móttekið samtals 223.684.211 hluti í A banka hf. og var miðað við að gengi þeirra væri 38,1 og verðmæti hins veðsetta samkvæmt því samtals 8.522.368.439 krónur eða sem nam ,,125% af höfuðstól“ lánsins sem veitt var. Var það í samræmi við framangreinda samþykkt lánanefndar B banka hf. og efni lánssamningsins. Ekki var gert ákvörðunarblað af hálfu A banka hf. eða um málið fjallað á fundi lánanefndar bankans þegar ákveðið var að hann skyldi takast á hendur sjálfskuldarábyrgð á framangreindu láni B banka hf.

Lánssamningur D Corp. við I banka hf. um 5.617.010.078 krónur var gerður 6. júlí 2007. Yfirlýsing félagsins um handveð bankans í hlutabréfum sem það átti í A banka hf. að nafnverði 237.893.588 krónur var gerð 29. júní sama ár. Upplýst er í málinu að fjárhæð þá, sem I banki hf. lánaði D Corp., notaði félagið að stórum hluta til þess að greiða C Inc. eða 4.300.000.000 krónur. Síðarnefnda félagið greiddi síðan 3.496.000.000 krónur til A banka hf. fyrir hlutafé sem samningur hafði verið gerður um í febrúar 2007, og var um 115.000.000 hluti í bankanum. Sá samningur mun hafa verið gerður til að efna valréttarsamning sem stofnað var til upphaflega í febrúar 2006. Félagið átti eftir það mismuninn á þeirri fjárhæð, sem það fékk frá D Corp. og þess sem notað var til að greiða fyrir hlutaféð, og stóð sú fjárhæð, 804.000.000 krónur, á reikningi þess í A banka hf. Af þeim 115.000.000 hlutum sem C Inc. leysti til sín notaði félagið 101.184.211 hluti til að bæta við þá hluti sem það hafði áður sett B banka hf. að handveði er bankinn veitti því lán á árinu 2006, en það voru 122.550.000 hlutir. Samanlagt nafnverð hluta í A banka hf. sem C Inc. setti B banka hf. að handveði til tryggingar 6.800.000.000 króna láninu á árinu 2007 var því 223.684.211 krónur, svo sem fram kemur í ákæru. Í gögnum sem ákærði X hefur lagt fram í málinu og eru í samræmi við efni bréfs Fjármálaeftirlitsins 2. desember 2010 kom fram að heildareign C Inc. á hlutum í A banka hf. 29. júní 2007 hafi verið 238.269.412 hlutir. Við veðsetningu hlutabréfanna í A banka hf. í þetta sinn var miðað við að gengi þeirra á markaði væri 38,1. Sé gengið út frá þessum forsendum, sem ákæruvaldið hefur ekki hnekkt, var eign félagsins í reiðufé og hlutum í A banka hf. á þessum tíma nálægt 10.000.000.000 krónum.

V

1

Í fyrri lið ákærunnar eru ákærðu borin sökum um að hafa misnotað aðstöðu sína sem ,,meðlimir í lánanefnd“ A banka hf. með því að hafa farið út fyrir heimildir til veitingar ábyrgða þegar þau í sameiningu samþykktu og undirrituðu fyrir hönd bankans sjálfskuldarábyrgð í þeim tveimur tilvikum, sem áður greinir, á árinu 2006. Segir að lánin, sem bæði voru með gjalddaga 30. júní 2007, hafi verið veitt án utanaðkomandi trygginga. Ákærðu hafi afgreitt ábyrgðirnar á milli funda lánanefndarinnar og hafi verið bókað um þá afgreiðslu í fundargerðir nefndarinnar 5. og 12. júlí 2006. Ákvörðunarblöð um veitingu ábyrgðanna hafi verið staðfest 7. og 12. júlí sama ár, en það hafi verið gert eftir að bankinn var búinn að veita ábyrgðirnar með undirritun ákærðu á lánssamninga 4. sama mánaðar. Loks segir að veiting ábyrgðanna hafi brotið í bága við ,,lánareglur [A] frá árinu 2003 og almennar útlána- og áhættureglur bankaráðs [A] frá árinu 2005.“

Í röksemdum sem málsóknin er reist á og tilgreindar eru í ákærunni, sbr. d. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008, kom fram að ekki léki vafi á að ákærðu hafi haft aðstöðu til að skuldbinda A banka hf. Ákærðu hafi notfært sér þessa aðstöðu er þau samþykktu að veita sjálfskuldarábyrgðirnar fyrir lánum samtals að fjárhæð 6.800.000.000 krónur. Þótt ákæruvaldið dragi ekki í efa að ákærðu hafi haft að formi til umboð til þess að skuldbinda A banka hf. með framangreindum hætti telur það að þau hafi skort heimild bankans til þess. Því til stuðnings var bent á að samkvæmt útlánareglum hans skyldi farið með ákvörðun um ábyrgð eins og um útlán væri að ræða og skyldu ábyrgðir veittar gegn öruggum tryggingum. Í almennum útlána- og áhættureglum bankaráðs hafi einnig komið fram að öll útlán skyldu vera vel tryggð, en í þessum tilvikum hafi ábyrgðirnar verið veittar án trygginga. Félögin D Corp. og C Inc. hafi ekki fallið undir fyrirtæki, sem reglurnar heimiluðu að veitt yrði ábyrgð fyrir án trygginga. Ekki hafi verið framkvæmd sú athugun á félögunum, áður en ábyrgðirnar voru veittar, sem mælt var fyrir um í grein 1.6 í útlánareglunum frá 2003. Þá hafi ábyrgðirnar verið samþykktar utan funda, en samkvæmt grein 4.8.2.1 í reglunum skyldu ,,Meiriháttar útlánaákvarðanir ... almennt ekki samþykktar á milli funda Lánanefndar.“ Gögn málsins beri með sér að ábyrgðirnar hafi þegar verið veittar með undirritun ákærðu og lánin greidd út áður en ákvörðunarblöð vegna þeirra hafi verið undirrituð og áður en málin voru afgreidd á fundi lánanefndar.

Almennar útlána- og áhættureglur bankaráðs A banka hf. voru bindandi fyrir bankastjóra hans, sem og aðra starfsmenn. Í þessum reglum var mælt fyrir um skyldur þeirra gagnvart bankaráði. Samkvæmt reglunum hvíldi sú skylda á ákærðu báðum við veitingu lána og ábyrgða bankans að gæta ætíð að hagsmunum hans og treysta fjárhagsstöðuna. Af 2. grein reglnanna verður ekki dregin önnur ályktun en sú að ákærðu hafi borið að sjá til þess að öll útlán bankans, og þar með ábyrgðir sem veittar voru í nafni hans, væru tryggð, annað hvort með formlegum tryggingum eða með haldi í greiðsluflæði. Er sannað að ákærðu bar að standa að veitingu ábyrgða þeirra, sem um ræðir, með sama hætti og um lánveitingar væri að ræða, og þar með afla öruggra trygginga fyrir þeim. Ábyrgðirnar voru veittar án trygginga. Á hinn bóginn verður að taka tillit til þess að B banki hf. hafði tekið handveð í hlutum í A banka hf. til tryggingar lánunum, en nafnverð hlutanna, samkvæmt því sem í ákæru greinir, var samtals 333.350.000 krónur. Skráð gengi í kauphöll 4. júlí 2006 var 20 og gat því verðmæti hins veðsetta, miðað við þær forsendur, ekki verið meira en 6.667.000.000 krónur. Við mat á því hvað telja beri örugga tryggingu, einkum þegar um hlutabréf er að ræða, sem ákærðu var vel kunnugt um að gátu sveiflast verulega í verði, er unnt að líta til þeirra útlánareglna sem bankastjórar settu sjálfir starfsmönnum bankans til eftirbreytni samkvæmt fyrirmælum bankaráðs. Þar kom fram í grein 3.4.8 að við veðsetningu hlutabréfa sem mynduðu úrvalsvísitölu Kauphallar Íslands skyldi að jafnaði miðað við að fjárhæð láns, eða ábyrgðar eins og hér á við, væri innan við 50% af markaðsvirði þeirra. Enginn vafi getur leikið á því að tryggingar þær sem B banki hf. hafði og A banki hf. gat eftir atvikum notið gátu ekki talist fullnægjandi miðað við fyrirmæli í reglum bankaráðs, sem ákærðu voru skuldbundin til að fara eftir. Þá leikur heldur ekki vafi á því að félögin tvö höfðu ekki þá stöðu að ábyrgjast mætti skuldbindingar þeirra, án trygginga. Jafnframt er sannað að engin sérstök athugun hafi farið fram á félögunum, áður en ábyrgðirnar voru veittar, svo sem bar að gera samkvæmt grein 1.6 í útlánareglum bankans. Á hinn bóginn verður að líta til þess að ákærði X og starfsmenn bankans þekktu bæði félögin og hagi þeirra gjörla, enda hafði bankinn allar upplýsingar um þau og heimildir til hvers konar ákvarðana í þeirra nafni. Loks er sannað að ákærðu höfðu 4. júlí 2006 undirritað lánssamninga um sjálfskuldarábyrgð A banka hf. án þess að nokkur gögn, sem í málinu eru, sýni að umsóknir um þær hafi verið samþykktar milli funda lánanefndar eða teknar fyrir á fundum nefndarinnar.

Af öllu framangreindu er sannað að ákærðu, sem höfðu í krafti stöðu sinnar umboð til þess að skuldbinda A banka hf., hafi brotið reglur hans sem fylgja þurfti til þess að umræddar sjálfskuldarábyrgðir bankans yrðu veittar með réttum hætti. Ekki getur leikið vafi á að þeim hafi verið þetta að fullu ljóst þegar þau stofnuðu til sjálfskuldarábyrgðanna í nafni bankans. Með því misnotuðu þau aðstöðu sína og brutu trúnað við bankann. Samkvæmt þessu er fullnægt þeim þáttum 249. gr. almennra hegningarlaga sem lúta að heimildum ákærðu og misnotkun þeirra á aðstöðu sinni.

Svo sem fram er komið eru sakargiftir í ákæru, sem skýrðar eru nánar í rökstuðningi með ákæruefnum, reistar á því að með framangreindri háttsemi sinni hafi ákærðu af ásetningi bakað A banka hf. verulega fjártjónshættu. Reglur þær, sem ákærðu brutu við veitingu sjálfskuldarábyrgðanna, hafi verið settar til þess að takmarka hættu á því að bankinn yrði fyrir fjártjóni við útlán og veitingu ábyrgða. Í reglunum hafi komið fram viðmið um það hvað telja bæri viðunandi áhættu við þessar ráðstafanir. Brot ákærðu á reglunum séu til marks um að til fjártjónshættu hafi verið stofnað. Kaupréttarfélögin tvö hafi ekki átt neinar eignir aðrar en hlutabréfin, sem sett voru að handveði til B banka hf. Félögin hafi ekki átt að geta hagnast á viðskiptum við A banka hf. með hlutabréf og bankinn átt að greiða allan kostnað af rekstri þeirra og fjármögnun. Bankinn hafi á hinn bóginn ekki borið ábyrgð á skuldbindingum félaganna, nema slík ákvörðun væri tekin í hverju tilviki. Eins og að framan greinir hafi veðtrygging B banka hf., sem taka þurfi hér tillit til, ekki verið í samræmi við þær kröfur sem útlánareglur mæltu fyrir um. Segir síðar í ákærunni: ,,Ákærðu léttu því af [B] og lögðu á [A] þá áhættu sem fólst í ófullnægjandi veðtryggingum fyrir endurgreiðslu lánanna.“ Þá hafi það aukið á áhættu A banka hf. að bankinn hafi ekkert ákvörðunarvald haft um það hvort og þá hvenær veðköll yrðu gerð eða hvort gengið yrði að þeim eignum sem veðsettar höfðu verið. Bankinn hafi því enga möguleika haft til þess að takmarka það tjón sem af ábyrgðunum gat hlotist. Ákærðu hafi þekkt útlánareglurnar og skyldur sínar að öðru leyti. Ákærði X hafi þekkt vel til félaganna. Báðum ákærðu hafi því átt að vera ljós sú fjártjónshætta sem fólst í veitingu ábyrgðanna og óhjákvæmilegt sé að líta svo á að brot þeirra hafi verið stórfelld.

Eins og fram er komið er sannað að ákærðu gættu þess ekki að A banki hf. hefði tryggingar að baki ábyrgðunum þegar þær voru veittar 4. júlí 2006. Verðmæti þeirra hlutabréfa, sem B banki hf. tók að handveði og A banki hf. gat notið að nokkru, var ófullnægjandi miðað við þær skyldur sem á ákærðu hvíldu að þessu leyti. Ber einnig að taka tillit til þess að báðum ákærðu gat ekki dulist að gengi hlutabréfanna gat lækkað enn frekar eins og það hafði gert síðustu mánuði á undan. Skilja verður rökstuðning í ákæru svo að auðgunarásetningur ákærðu hafi átt að vera B banka hf. til hagsbóta með því að áhættu hafi verið létt af þeim banka er ábyrgðirnar voru veittar.

Við mat á ásetningi ákærðu og því hvort þau hafi skapað A banka hf. verulega fjártjónshættu verður að taka tillit til þess að frá upphafi hins svonefnda kaupréttarkerfis bankans hafði hann sjálfur fjármagnað kaupréttarfélögin með því að veita þeim lán til hlutafjárkaupa og standa straum af kostnaði við þau og öðrum kostnaði félaganna. Ákvörðun hafði verið tekin um það á vettvangi bankans að gefnu tilefni að freista þess að afla fjármögnunar fyrir kaupréttarfélögin hjá öðrum fjármálafyrirtækjum. Að því er félögin D Corp. og C Inc. varðar tókst það á þann hátt að B banki hf. lánaði félögunum, en krafðist sjálfskuldarábyrgðar A banka hf. Þessi breyting á fjármögnun félaganna hafði því þau áhrif að í stað þess að leggja félögunum til fé þurfti bankinn að leggja fram sjálfskuldarábyrgð á láni sem annað fjármálafyrirtæki veitti þeim. Ósannað er að ráðstafanir þessar hafi haft áhrif á áhættu A banka hf. frá því sem annars hefði verið, ef bankinn hefði sjálfur veitt félögunum tveimur lán, að öðru leyti en því er laut að frumkvæði að veðköllum og fullnustu kröfunnar. Ákærði X bar í skýrslu fyrir dómi að þetta hafi verið í 18. og 19. sinn, sem kaupréttarfélögum hefði verið veitt lán og í þessu tilviki hafi sú eina breyting orðið á að það hafi ekki verið A banki hf., sem það gerði, heldur annað fjármálafyrirtæki. Hann kvaðst telja að með þessu hafi áhætta bankans verið minnkuð. Af framangreindu verður ekki séð, að ákæruvaldið hafi sýnt fram á að ásetningur ákærðu hafi staðið til þess að afla B banka hf. fjárvinnings á þann hátt að A banki hf. biði við það tjón, sbr. 243. gr. almennra hegningarlaga. Þá hafa heldur ekki verið færðar sönnur á að ákærðu hafi, miðað við þá skipan sem var á fyrir 4. júlí 2006, vitað eða hlotið að vita að sömu eða meiri líkur væru á því að A banki hf. yrði fyrir fjártjóni vegna háttsemi þeirrar sem ákært er fyrir.

Svo sem áður er getið keypti A banki hf. skuldabréf verðtryggt af B banka hf. að sömu fjárhæð og nam samanlagðri lánsfjárhæð síðarnefnda bankans til D Corp. og C Inc. 4. júlí 2006. Með því fjármagnaði A banki hf. í raun lánveitingarnar. Ekki er byggt á því í ákæru að þessi ráðstöfun sé hluti af ætluðu broti ákærðu.

Samkvæmt framangreindu er ekki fullnægt þeim skilyrðum til beitingar 249. gr. almennra hegningarlaga að sannað sé, svo ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum, að ákærðu hafi, með því að skuldbinda A banka hf. við sjálfskuldarábyrgðir umrætt sinn, af ásetningi valdið bankanum verulegri fjártjónshættu.

2

Í síðari lið ákærunnar eru ákærðu borin þeim sökum að hafa samþykkt og undirritað fyrir hönd A banka hf. sjálfskuldarábyrgð á lánssamning 29. júní 2007 milli B banka hf. og C Inc. en gjalddagi lánsins hafi verið 30. júní 2008. Ábyrgðin hafi verið veitt án utanaðkomandi trygginga. Veiting ábyrgðarinnar hafi hvorki átt sér þann aðdraganda að gert hafi verið ákvörðunarblað, sem samþykkt hafi verið, né málið borið upp á fundi lánanefndar A banka hf., en hvort tveggja hafi verið skylt. Lánið frá B banka hf. hafi verið bundið því skilyrði að eldri lán, sem greinir í fyrri lið ákæru, hafi verið gerð upp, sem gengið hafi eftir. Lánið hafi verið tryggt með veði í öllum verðmætum, sem á hverjum tíma hafi verið á vörslureikningi nr. [...], en við veitingu ábyrgðarinnar hafi verið á reikningnum hlutabréf í A banka hf. að nafnverði 223.684.211 krónur.

Samkvæmt því sem fram kemur í rökstuðningi fyrir ákæruefnum hafi veiting sjálfskuldarábyrgðarinnar brotið í bága við lánareglur með sama hætti og lýst hefur verið áður, að því viðbættu að hvorki hafi ákvörðunarblöð verið gerð í þetta sinn né um málið fjallað í lánanefnd. Slíkt hafi borið að gera, enda sé kveðið á um það í útlánareglum bankans að líta skuli á skuldbreytingu sem nýja lánveitingu. Ákærðu hafi með þessu misnotað þá aðstöðu sem þau höfðu til þess að samþykkja sjálfskuldarábyrgðina þótt verulega hafi skort á að reglum bankans væri fylgt við veitingu hennar. Lán B banka hf. hafi verið til C Inc. og fjárhæð þess 6.800.000.000 krónur.

Í grein 1.8 í útlánareglum A banka hf. frá nóvember 2003 sagði meðal annars: ,,Líta skal á skuldbreytingu sem nýja lánveitingu ... Við skuldbreytingar á lánum skal ætíð reynt að bæta tryggingarstöðu bankans ef hún er ekki fullnægjandi.“ Ákærðu bar því að tryggja að farið yrði með undirbúning að og ákvörðun um veitingu sjálfskuldarábyrgðar bankans umrætt sinn eins og um nýja lánveitingu væri að ræða. Þess gættu þau ekki og það þótt ákvörðunin hlyti að vera óvenjuleg og meiri háttar. Ekki er heldur unnt að fallast á þau rök ákærðu að um framlengingu á fyrra láni hafi verið að ræða. Með vísan til þess sem áður segir um skyldur ákærðu við ákvörðun sem þessa er einnig sannað að þau hafi af ásetningi misnotað aðstöðu sína er þau bundu A banka hf. við sjálfskuldarábyrgð á láni B banka hf. til C Inc. 29. júní 2007 á þann hátt sem í ákæru greinir.

Ákærðu eru sökuð um að hafa með framangreindri háttsemi af ásetningi valdið bankanum verulegri fjártjónshættu. Eins og greinir í ákæru naut B banki hf. handveðs í öllum verðmætum á vörslureikningi nr. [...], en á honum voru samkvæmt ákæru í lok júní 2007 hlutabréf í A banka hf. að nafnverði 223.684.211 krónur. Gengi í kauphöll á hlutum í bankanum á þeim tíma, sem miðað var við í viðskiptunum, var 38,1 og var samkvæmt því ætlað verðmæti hlutabréfanna 8.522.368.439 krónur. Var þetta í samræmi við þann áskilnað B banka hf. fyrir því að veita lánið að verðmæti, sem handveðsett væru til tryggingar því, næmu 1,25 faldri fjárhæð lánsins. Auk þess liggur fyrir í gögnum málsins að C Inc. átti á þessum tíma í reiðufé á reikningi í A banka hf. um 804.000.000 krónur og að auki átti félagið hluti í bankanum, sem ósannað er að veðsettir hafi verið og námu 14.621.201 krónu að nafnverði. Verðmæti þeirra miðað við skráð gengi á markaði á þessum tíma var um 557.000.000 krónur. Félagið átti miðað við þessar forsendur eignir, sem ósannað er að hafi verið veðsettar, að fjárhæð um 1.361.000.000 krónur. Samanlagt verðmæti veðsettra og óveðsettra eigna félagsins miðað við framangreindar forsendur var því um 1,45 sinnum hærra en lánið sem B banki hf. veitti því.

Við mat á því hvort ákærðu hafi með þeirri ráðstöfun, sem hér um ræðir, af ásetningi valdið A banka hf. verulegri fjártjónshættu, ber að taka tillit til þess að ákæruvaldið hefur ekki sannað að ætluð áhætta bankans miðað við aðdraganda að veitingu ábyrgðarinnar og aðstæðna á þessum tíma hafi verið veruleg. Við þær breytingar sem urðu á fjármögnun félaganna tveggja er I banki hf. veitti D Corp. lán að fjárhæð 5.617.010.078 krónur, án þess að krafist yrði sjálfskuldarábyrgðar A banka hf., losnaði bankinn því við að bera sjálfskuldarábyrgð á láni þess félags. Sjálfskuldarábyrgðin tók aðeins til þess láns sem C Inc. var veitt, en það var að höfuðstól jafn hátt og lánin til beggja félaganna árið áður. Eins og fram er komið lagði C Inc. fram meiri tryggingar en það hafði gert ári fyrr, en ástæða þess að félagið var í stakk búið að gera það virðist hafa verið sú að hluti af lánsfé I banka hf. til D Corp. var nýttur í þágu fyrrnefnda félagsins til kaupa á hlutafé í A banka hf. að nafnverði 115.000.000 krónur. Auk þess stóðu framangreindar 804.000.000 krónur af lánsfénu á reikningi þessa félags hjá A banka hf.

Eins og áður greinir bar ákærðu að gæta hagsmuna bankans við þessa ráðstöfun og veita ekki ábyrgð nema gegn tryggingum sem væru viðunandi fyrir hann. Á þeim tíma sem sjálfskuldarábyrgðin var veitt var gengi hluta í A banka hf. hátt og hafði farið hækkandi um nokkurra mánaða skeið. Þótt ákærðu hafi báðum verið ljóst að gengið gat allt eins lækkað er ósannað að þau hafi vitað eða hlotið að vita að sömu eða meiri líkur væru á því að A banki hf. yrði fyrir tjóni en ekki vegna ráðstöfunar þeirrar, sem ákært er fyrir í þessum lið. Ákæruvaldið hefur þar með ekki sannað að veiting sjálfskuldarábyrgðarinnar 29. júní 2007 hafi, þegar litið er til aðstæðna og annarra ráðstafana sem þá voru gerðar og lýst hefur verið, leitt til verulegrar fjártjónshættu fyrir A banka hf.

3

Samkvæmt öllu framansögðu verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að sýkna ákærðu af kröfum ákæruvaldsins í málinu. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest.

Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærðu fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærðu, hæstaréttarlögmannanna H-kvk-ef M-kvk-ef Ó-kvk-ef og S-kk-ef G. G-kk-ef, 3.720.000 krónur til hvors um sig.