566/2008

D er eigandi jarðarinnar Skálmholtshrauns í Flóahreppi. Kært var ákvæði í dómi héraðsdóms en með því var vísað frá dómi ítrustu varakröfu D þar sem hún krafðist viðurkenningar á því í 13 liðum að Í og L væri óheimilt að haga á tiltekinn veg framkvæmdum í og fyrir landi Skálmholtshrauns, og öðrum gerðum sínum í tengslum við virkjun. Í dómi Hæstaréttar sagði að í málatilbúnaði D væri ekki gerð viðhlítandi grein fyrir því hvar fram kæmu ráðagerðir um þá þætti í fyrirhuguðum framkvæmdum sem varðað gætu jörð D og einstaka liðir í ítrustu varakröfu hennar í héraði lutu að. Að þessu virtu fæli umrædd dómkrafa D í sér að leitað væri álits um lögfræðilegt efni, sem dómstólar yrðu ekki krafðir um samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu var staðfest hið kærða ákvæði héraðsdóms um frávísun málsins að hluta.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kært er ákvæði í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 26. september 2008, en með því var vísað frá dómi svokallaðri þrautaþrautavarakröfu sóknaraðila í máli hennar á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að þetta ákvæði dómsins verði fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfu hennar til efnismeðferðar. Þá krefst hún kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast hvor fyrir sitt leyti að ákvæði héraðsdóms um frávísun verði staðfest og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað.

I

Samkvæmt gögnum málsins er sóknaraðili eigandi jarðarinnar Skálmholtshrauns í Flóahreppi samkvæmt afsali 3. júlí 1996. Jörðin, sem á land að vesturbakka Þjórsár, mun á árinu 1919 hafa komist í eigu Títanfélagsins hf., sem gaf aftur afsal fyrir henni 2. september 1931. Þar var lýst yfir að jörðin væri látin af hendi með öllu, sem henni fylgdi, en „þó að undanteknum öllum vatnsrjettindum jarðarinnar í Þjórsá, sem áframhaldandi skulu vera eign seljanda og skal hann og hver sá, sem síðar öðlast rjett hans, að öllu eða nokkru leyti, hafa rjett til að eignast af landi jarðarinnar allt það land, sem eigandi vatnsrjettindanna telur sig þurfa í beinu eða óbeinu sambandi við notkun vatnsafls Þjórsár ... gegn greiðslu andvirðis fyrir landið“, sem nánar var mælt fyrir um. Með samningi við Títanfélagið hf. 8. júní 1951 keypti varnaraðilinn íslenska ríkið meðal annars vatnsréttindi í Þjórsá, sem félagið hafði eignast með nánar tilgreindum kaupsamningum og afsölum á árabilinu frá 1914 til 1924, og var þar meðal annars getið um vatnsréttindi fyrir landi Skálmholtshrauns, sem undanskilin hafi verið við sölu þeirrar jarðar 2. september 1931. Afsal á grundvelli þessa kaupsamnings var gefið út 16. janúar 1952.

Varnaraðilar gerðu samkomulag sín í milli 9. maí 2007 um yfirtöku Landsvirkjunar á öllum vatnsréttindum í Þjórsá neðan Búrfellsvirkjunar, sem væru í eigu íslenska ríkisins samkvæmt afsali frá Títanfélaginu hf. 16. janúar 1952. Áður hafði varnaraðilinn Landsvirkjun lagt fram í apríl 2003 skýrslu vegna mats á umhverfisáhrifum Urriðafossvirkjunar í Þjórsá, en þar var ráðgert að gerð yrði stífla í farvegi árinnar og myndað ofan stíflunnar lón, sem næði meðal annars inn á land Skálmholtshrauns. Umhverfismati vegna fyrirhugaðrar virkjunar mun hafa verið lokið með úrskurði umhverfisráðherra 27. apríl 2004, en að öðru leyti virðist varnaraðilinn Landsvirkjun ekki hafa aflað sér heimilda til að hefja framkvæmdir við virkjunina.

Sóknaraðili höfðaði mál þetta með stefnu 23. maí 2008 og sætir það flýtimeðferð. Fyrir héraðsdómi krafðist sóknaraðili þess aðallega að viðurkennt yrði að vatnsréttindi varnaraðilans íslenska ríkisins í Þjórsá fyrir landi Skálmholtshrauns hafi fallið niður fyrir vanlýsingu samkvæmt ákvæðum laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Til vara krafðist sóknaraðili viðurkenningar á því að hún hefði eignast þessi vatnsréttindi að nýju fyrir hefð, en ella að vatnsréttindi varnaraðilans íslenska ríkisins væru fallin niður fyrir vangeymslu og tómlæti. Að þessu frágengnu gerði sóknaraðili í fjórða lagi þá kröfu að viðurkennt yrði að vatnréttindi þessa varnaraðila fyrir landi Skálmholtshrauns veittu honum og varnaraðilanum Landsvirkjun ekki heimild til aðgerða, sem taldar voru í þrettán liðum í héraðsdómsstefnu. Nánar tiltekið væru þær aðgerðir fólgnar í því að stífla Þjórsá og mynda þannig svokallað Heiðarlón í og fyrir landi Skálmholtshrauns, að breyta með þessu straumvatni árinnar fyrir landi jarðarinnar í stöðuvatn, að byggja stíflugarða í og fyrir landi jarðarinnar, að hækka þannig vatnsborð Þjórsár umfram hæð Skálmholtshrauns yfir sjávarmáli, að grafa fráveituskurð innan stíflugarða í landi jarðarinnar, að breyta með fyrrgreindum mannvirkjum gönguleiðum laxfiska um ána og hrygningar- og uppeldisstöðvum þeirra í henni, að koma í veg fyrir að sóknaraðili geti skipulagt frístundabyggð í landi jarðarinnar og ráðstafað landspildum undir sumarbústaði, að skapa hættu á breyttri og hærri grunnvatnsstöðu í landinu, að rýra verðmæti og markaðsvirði jarðarinnar, að láta verða af virkjunaráformum án þess að taka aðallega allt land jarðarinnar eignarnámi en til vara það land sem færi undir tiltekin mannvirki og bæta um leið fyrir aðgang og átroðning á landi jarðarinnar og verðrýrnun þess, að spilla lífríki í og við Þjórsá án eignarnámsbóta, að leggja til grundvallar ákvæði í áðurnefndu afsali 2. september 1931 um greiðslu fyrir land úr Skálmholtshrauni og loks að ráðast í framkvæmdir við virkjun án umhverfismats á breyttum og nýjum áformum frá því, sem ráðgert hafi verið í fyrirliggjandi umhverfismati. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 26. september 2008 voru varnaraðilar sýknaðir af þremur fyrstnefndu kröfum sóknaraðila, en þeirri síðastnefndu, svokallaðri þrautaþrautavarakröfu hennar, var vísað frá dómi og lýtur kærumál þetta að því ákvæði dómsins.

II

Eins og að framan greinir hefur varnaraðilinn Landsvirkjun fengið mat á umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar Urriðafossvirkjunar, auk þess að hafa gert samkomulag við varnaraðilann íslenska ríkið um vatnsréttindi í Þjórsá, sem sá síðarnefndi telur sig ráða yfir. Að öðru leyti verður ekki ráðið af gögnum málsins að varnaraðilinn Landsvirkjun hafi aflað sér leyfa eða annarra heimilda, sem nauðsynlegar yrðu til að hefja mætti framkvæmdir við gerð virkjunarinnar. Í málatilbúnaði sóknaraðila er ekki gerð viðhlítandi grein fyrir því hvar fram komi ráðagerðir um þá þætti í fyrirhuguðum framkvæmdum, sem varðað gætu jörð hennar og einstakir liðir í ítrustu varakröfu hennar í héraði lúta að. Að þessu virtu felur dómkrafa sóknaraðila um viðurkenningu á því að varnaraðilunum sé óheimilt að haga á tiltekinn veg framkvæmdum í og fyrir landi Skálmholtshrauns og öðrum gerðum sínum í tengslum við virkjun, sem ekki er frekar afráðið um en að framan greinir, í sér að leitað er álits um lögfræðileg efni, sem dómstólar verða ekki krafðir um samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Þegar af þeirri ástæðu verður staðfest hið kærða ákvæði héraðsdóms um frávísun málsins að hluta.

Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af kærumáli þessu.

Dómsorð:

Hið kærða ákvæði héraðsdóms um frávísun málsins að hluta er staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.