433/2011

Eigandi jarðarinnar Hofs í Vopnafjarðarhreppi, K, höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Steinvarartunga væri þjóðlenda í afréttareign jarðarinnar, á þeim grundvelli að landsvæðið væri hluti af eignarlandi jarðarinnar Hofs. Hæstiréttur taldi að ekki yrði dregin einhlít ályktun um hvort í öndverðu hefði verið stofnað til beins eignarréttar að landi Steinvarartungu með námi. Þá vísaði rétturinn til þess að einvörðungu hefði í einni heimild, lögfestu sem þinglesin var á 18. öld, verið vísað til Steinvarartungu sem jarðar. Í öðrum heimildum hefði ýmist ekki verið getið um hvers konar land væri að ræða, hver ætti réttindi yfir því eða hvers eðlis þau væru, sbr. landamerkjaskrá og landamerkjalýsingu frá 19. öld, máldaga og vísitasíur frá 14., 16., 17. og 18. öld og útmælingu frá 19. öld, ellegar landsvæðisins yfir höfuð ekki getið, sbr. jarða- og fasteignamöt frá 17. til 20. öld. Þá hefði í þessum eignarheimildum hvergi verið rætt um Steinvarartungu sem hluta af jörðinni Hofi auk þess sem fyrir lá að land annarra jarða virtist ávallt hafa legið milli Steinvarartungu og Hofs. Að öllu virtu taldi Hæstiréttur að Steinvarartunga hefði að fornu og nýju aðeins verið heiti landsvæðis sem kirkjan á Hofi hefði talið til réttinda yfir og hefði í meginatriðum átt sér skýr landfræðileg mörk milli tveggja vatnsfalla, Hofsár til norðurs og vesturs og Tunguár til suðausturs. Loks taldi Hæstiréttur að vafi gæti leikið á um hvað hefði falist í ýmsum nánar tilteknum heimildum um réttindi Hofskirkju yfir Steinvarartungu allt fram á 18. öld, sbr. til hliðsjónar dóm réttarins 22. september 2011 í máli nr. 294/2010. Óbyggðanefnd hefði með úrskurðum sínum áður komist að niðurstöðu um að land umhverfis Steinvarartungu væri til allra átta háð beinum eignarrétt og að staðhættir á landsvæðinu, svo sem gróðurfar, hæð lands og fjarlægð frá byggð, útilokuðu ekki að eins mætti með það fara. Þau atriði gætu þó ekki fengið því breytt að efni skjalfestra heimilda allt frá 18. öld. sýndu að forráðamenn Hofskirkju hefðu sjálfir tekið af tvímæli um að réttindi kirkjunnar yfir Steinvarartungu væru bundin við tiltekin óbein eignarréttindi. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest um sýknu Í af kröfum K.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júlí 2011. Hann krefst þess að fellt verði úr gildi svofellt ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 3/2005: „Steinvarartunga að meðtöldum hluta Mela, svo sem landsvæðið er afmarkað hér á eftir, er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998: Að austan ræður Tungnaá suður á heiði að syðri Geldingalæk þar sem hann fellur í nefnda á, þaðan sjónhending í Kolfinnulind, þaðan beint í syðra Brunahorn og svo í þriðja bug á Hofsá. Síðan ræður hún þar til Tungnaá fellur í hana. Sama landsvæði er í afréttareign Hofs sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga.“ Áfrýjandi krefst þess jafnframt að viðurkennt verði að innan framangreindra landamerkja Steinvarartungu sé engin þjóðlenda og landið þar með háð beinum eignarrétti hans sem eiganda Hofs í Vopnafjarðarhreppi. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 1. mars 2004 til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem réðist að vestan af Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði að Dyngjujökli, en þaðan var fylgt jaðri hans að Kverkfjöllum í Hveradal, þar sem dregin var lína til suðurs inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fóru eftir Lagarfljóti frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á var svo fylgt og síðan mörkum Fljótsdalshrepps að Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin inn á Vatnajökul. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 ákvað hún að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum og var eitt þeirra nr. 3/2005, sem náði til Vopnafjarðarhrepps. Það mál tók meðal annars til landsvæðisins Steinvarartungu, sem áfrýjandi taldi vera hluta af eignarlandi jarðar sinnar Hofs, en stefndi taldi það til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að Steinvarartunga væri þjóðlenda með þeim mörkum, sem áður greinir í dómkröfum áfrýjanda, en viðurkennt á hinn bóginn samkvæmt fyrrnefndri 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998 að þetta landsvæði væri í afréttareign Hofs.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 17. janúar 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerði áfrýjandi efnislega sömu kröfur og hann gerir fyrir Hæstarétti, en með héraðsdómi var stefndi sýknaður af þeim.

II

Um landsvæðið Steinvarartungu, sem deilt er um í málinu, gerði umráðamaður kirkjunnar á Hofi svonefnda landamerkjaskrá 24. febrúar 1886 og síðan 12. ágúst sama ár skjal, sem bar fyrirsögnina: „Landamerki Steinvarartungu.“ Lýsingin á merkjum svæðisins var í báðum tilvikum efnislega sú sama og var hún svohljóðandi í því síðara: „Að austan ræður Tungná suður á heiði að syðri Geldingalæk þar sem hann fellur í nefnda á, þaðan sjónhending í Kolfinnulind, þaðan beint í syðra Brunahorn og svo í þriðja bug á Hofsá, síðan ræður hún þar til Tungná fellur í hana.“ Steinvarartunga myndar innan þessara merkja eins konar þríhyrning, sem beinist í norðaustur og endar á þeim stað, þar sem Tunguá fellur í Hofsá, en þaðan eru rúmir 22 km í sömu átt til sjávar í Vopnafirði. Merki jarðarinnar Hofs liggja ekki að Steinvarartungu, en frá áðurnefndum ármótum eru nærri 12 km í beinni línu norðaustur að bæjarstæðinu á Hofi og er farið eftir henni um 7 km leið gegnum land jarðarinnar Burstarfells. Að norðvestan og síðan vestan þegar sunnar dregur ráðast merki Steinvarartungu af Hofsá, en úr norðaustri talið liggur handan árinnar fyrst í stað land Burstarfells, því næst Kálffells og Foss, þar á eftir Brunahvamms, síðan Kinnar eða Fögrukinnar og loks Gestreiðarstaða. Frá mótum Hofsár og Tunguár eru um 19 km í beinni línu að merkjum Steinvarartungu til suðvesturs. Frá ármótunum fylgja merki Steinvarartungu til suðausturs Tunguá á rúmlega 12 km leið að þeim stað, sem Geldingalækur fellur í hana, en handan Tunguár er á allri þeirri leið land jarðarinnar Einarsstaða. Landið, sem liggur að merkjum Steinvarartungu samkvæmt framansögðu, telst allt til eignarlanda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Til suðurs eru merki Steinvarartungu austast á stuttu bili að Skjöldólfsstöðum II og fylgja þau Geldingalæk, sem ræður síðan áfram merkjum móti Háreksstöðum á um 1 km leið í vestur til Geldingavatns, en frá því eru merkin gegnt síðastnefndri jörð eftir um 8 km línu til suðvesturs að Hofsá. Þessar tvær jarðir sunnan við Steinvarartungu eru nú í Fljótsdalshéraði, en heyrðu áður til Jökuldalshrepps. Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 2/2005 telst land þessara jarða, sem nær að Steinvarartungu, til eignarlands. Í úrskurði nefndarinnar í málinu um Vopnafjarðarhrepp, sem var eins og áður greinir nr. 3/2005, var þess getið að merkjum Skjöldólfsstaða og Háreksstaða til norðurs hafi í landamerkjabréfi frá 1921 verið lýst á sama hátt og gert var í fyrrnefndum heimildum um mörk Steinvarartungu, svo og að það bréf hafi verið áritað um samþykki af hálfu Hofs. Fyrir nefndinni hafi á hinn bóginn risið ágreiningur um staðsetningu kennileita, sem vísað hafi verið til í þessum lýsingum, og hafi hann einkum beinst að því hvar væri að finna „þriðja bug á Hofsá“, sem áður var getið. Til þessa ágreiningsefnis virðist nefndin ekki hafa tekið afstöðu.

Eins og nánar verður rakið hér síðar tók sýslumaður Norður-Múlasýslu fyrir 22. ágúst 1857 að útvísa landi, sem að mestu var á suðvestur hluta Steinvarartungu, undir nýbýli, sem mun hafa verið reist á árinu 1847 og fékk heitið Melar. Samkvæmt þingbók sýslumanns var land undir nýbýlið afmarkað við þessa gerð á eftirfarandi hátt: „úr ármótum Háreksstada- og Gestreidarstadakvíslar austur beint á Saudafell, þadan sömu stefnu á Skálafell beint austur ad Saudá. Þá rædur Saudá ad austan þángad til Höltná eda Hólkná fellur í Hofsá ad nordan, úr því rædur Hofsá allt ad fyrrnefndum ármótum Hareksstada og Gestreidarstada kvísla. Þetta land meta skodunarmenn til 5 hundrada, 4 hundrud úr Mela-landi vidurkenna þeir prófastr H. J-kk-nf og prestur K. H-kk-nf ad sé í Hofs kirkju landi, en 5ta hundradid álitur hinn sídarnefndi ad tilheyri eignarjord sinni Skjöldólfsstödum og hefir presturinn ad Hofi goldid Skjöldólfsstada ábúanda nú í nokkur ár leigu eptir þetta eina hundrad, sem Skjöldólfsstodum er eignad, en þad liggur innan þessara takmarka: úr fyrrgreindum ármótum í Skálafell ad framan, eins ádur er sagt og úr sömu ár mótum í svonefnt fremra Bruna-horn ad utan og beina stefnu austur í Saudá.“ Eftir málflutningi áfrýjanda fyrir Hæstarétti miðar hann við að þetta land, sem ætlað var nýbýlinu Melum, liggi innan áðurgreindra marka Steinvarartungu að því leyti, sem það hafi komið úr landi Hofskirkju, en dómkröfur hans varði ekki þann hluta lands undir nýbýlið, sem hafi átt að koma úr Skjöldólfsstöðum. Af þeim sökum er ekki vikið sérstaklega að Melum í þeim dómkröfum hans hér fyrir dómi, sem lúta að viðurkenningu á réttindum yfir landi Steinvarartungu.

Í úrskurði óbyggðanefndar er landi innan Steinvarartungu lýst þannig að það sé hluti Tunguheiðar syðst í Vopnafjarðarhreppi og liggi í um 200 til 560 m hæð yfir sjávarmáli. Nyrst á svæðinu sé fjallið Tungukollur, sem nái 475 m hæð. Til suðvesturs komi síðan Fríðufell, 561 m hátt, og Bruni, 526 m, en á milli þessara fjalla sé Sauðárdalur og renni um hann áin, sem hann dregur heiti sitt af, til norðurs í Hofsá. Landsvæðið sé nokkuð gróið og einkum mólendi og votlendi.

Samkvæmt gögnum málsins var á tímabilum búskapur á býli nyrst á Steinvarartungu, sem bar heitið Tungusel og var skammt frá mótum Hofsár og Tunguár. Í bréfi prestsins á Hofi til biskups 12. febrúar 1793, sem greint verður nánar frá hér síðar, sagði meðal annars að í Tunguseli hafi ekki verið byggð svo að vitað væri nema um þriggja ára skeið á árabilinu frá 1604 til 1775, en eftir það í alls níu ár og væri býlið aftur komið í eyði. Í úrskurði óbyggðanefndar er þess getið að í riti með heitinu Sveitir og jarðir í Múlaþingi segi að Tungusel hafi verið „byggt aftur af J-kk-þgf F-kk-þgf frá Fossi 1861-'64.“ Af gögnum málsins verður ekki ráðið að aðrar heimildir séu um byggð í Tunguseli eða á Steinvarartungu að öðru leyti nema að því er varðar Mela, en þar mun eins og fyrr greinir hafa verið reist býli á árinu 1847 og búið með óverulegum hléum til 1904.

III

Í Landnámabók er greint frá því að E-kk-nf vápni hafi numið allan Vopnafjörð frá Vestradalsá, en síðan gefið S-kk-þgf R-kk-þgf land milli hennar og Vopnafjarðarár og hafi sá síðarnefndi búið að Hofi. Í skrá P-kk-ef b-kk-ef J-kk-ef frá um 1200 um kirkjur þær í Skálholtsbiskupsdæmi, er presta þarf til að fá, var meðal annars getið um kirkju á Hofi. Elstu beinu heimildina um landsvæðið, sem deilt er um í málinu, virðist vera að finna í máldögum V-kk-ef biskups fyrir kirkjum í Skálholtsbiskupsdæmi frá 1397, þar sem sagði að Allra heilagra kirkja að Hofi í Vopnafirði ætti „heimaland allt ok tungoland allt ok sirexstade. a-e-x. saudardal ok brunahuam. staksfell ok mælefell ok egguersholma ij fyrir skalanese med rekvm ok flvtningum ok avsturtær halfar ok iii hlute hvalreka. steinuarartungo alla.“ Í tveimur máldögum fyrir kirkjuna á Hofi, sem ekki voru ársettir en taldir hafa verið frá tímabilinu 1491 til 1518, var ekki vikið sérstaklega að Steinvarartungu, en í öðrum sagði meðal annars að „Kirkian ad hofe a heimaland alltt: þar til lxx j fasta eign“ og í hinum að hún ætti „ij xij hunndrada jardir oc vj hunndrada jardir ij oc iij vj hunndrada kot. ἅ lannganese oc eru til litlrar leigu bẏgd sakir hardennda oc grasleysis.“ Í Gíslamáldögum frá 1576 var efnislega sams konar lýsing og fram kom í máldaganum frá 1397, þar á meðal um að kirkja allra heilagra að Hofi ætti „Steinuarartungu alla“.

Í vísitasíubók B-kk-ef b-kk-ef S-kk-ef var fært á árinu 1641 að „Allra Heilagra Kyrkia ad Hofe j Vopnafirde á Heimaland allt, Tungu land allt og Sijreksstade, Álfdysarstade, Saudárdal Brúna Huamm, Staksfell og Mælifell, hun á Skála land allt, og flutning allann og uidreka. Sköruuyk, Kumlauyk, Vidauyk, Fremri Nypur, Skoga, Riupnafell. hun á S-kk-nf tungu alla.“ Áþekka lýsingu var að finna í vísitasíum 19. ágúst 1677 og 20. ágúst 1706, ódagsettri vísitasíu frá árinu 1727 og vísitasíum 13. júlí 1748, 9. ágúst 1763 og 9. ágúst 1779.

Í talningu jarða í Vopnafirði í jarðabók 1696 var meðal annars getið um Hof, sem metið var til 12 hundraða, en ekki var þar vikið að Steinvarartungu eða Tunguseli.

Á manntalsþingi 6. maí 1785 var lesin upp lögfesta fyrir „Hofs Beneficii Kijrkiu Eignarland, Steinvarar-Tungu (kallad). Liggiande i Vopnafyrde innann Hofs Sóknar, med ollumm Gognumm og Giædumm - sem tjedre Jörd fylgt hefur og fylgia ber, ad fornu og Niju til Lands og Vatns, Hagbeitar, Eingia Skóga og Grasa tekiu Jnnann efter skrifadra Takmarka.“ Merkjum landsins var síðan lýst sem hér segir: „ad Framann ur Hofsá a móts vid Bruna enda fremre og þadann riettsijnis austur i Gieldinga læk þar sem hann fellur ur Vatnenu og þadann austur i Tungá mots vid Hellers Öxl; rædur so nefnd Tungá Landeign ad austann verdu, alt til ár móta fyrer nordann Tungusel; Sijdann rædur adur nefnd Hofsá Landeign ad Nordann og Vestannverdu framm efter, alt þar til kiemur á mots vid ádur nefndann Fremre Brunaenda.“

Presturinn á Hofi ritaði fyrrnefnt bréf 12. febrúar 1793 til Skálholtsbiskups í tilefni af því að hann hafi verið krafinn um afgjald af „tveimur Kotum“, sem fylgt hafi Hofskirkju og væri annað þeirra „Tungu-sel, ad fornu sögd 6 hndrda. Jörd, liggiande i Stadarens Afrettar Lande, er Kallast Steinvarar-Tunga“. Í bréfinu kom fram að eftir því, sem „Elldstu Menn vite, edr heirt hafa“, hafi aðeins verið búið í Tunguseli „ein 3 Ár, sidann fyrer stóra Hallæred, sem gekk frá 1601 til 1604 allt til Ársins 1775“. Þá hafi H-kk-nf reist „þar 3 litelfiörlega Kofa, efter Bæn eins Bónda, er þángad flitia vilde Búferlum“. Sá bóndi „bardest svo þar vid Búskap i 8 Ár og fór þadan 1783 ad Gripumm og allre Formegan verr ásig komenn, enn nær hann þángad fór“. Á þessu landi væri „eingenn Utheÿsskapur, enn Vetrar ríke miked, og Túnid alt i Mó komed og Vide vaxed, svo hann gat aldrej haft þar Kú, utann seinasta Áred, á þvi Heye, er til hafde safnast ad undann förnu.“ Eftir þetta „fór þángad Ekkia, sem ad Áre lidnu þadann Uppflosnade; Sídann hefr þettad Kot i eÿde leiged, og eingenn þad taka viliad þótt peningar hafe vered til bodner, svosem þad er af öllumm álited Óbyggelegt i alls tillite“. Býlið hafi verið „lángt fra Bÿgd liggiande“ og væru hús þar orðin ónýt. Kvaðst presturinn telja það „hardt, ef eg skylde þurfa ad svara ... til Húsanna á þessumm 2r Kotumm ... ofann á allann annann skada og Tión; sem eg lided hefe, svo vel á Hofs Kyrkiu peninge, sem giörsamlega fell á þeim H-x-x V-x-x sem kom efter Brunann 1784“. Eftir gögnum málsins fær þetta samrýmst því að í skrá frá 30. júní 1795 um jarðir í byggð og eyði í Vopnafirði var getið um Tungusel sem eyðibýli frá árinu 1784.

Í fyrirliggjandi gögnum varðandi jarðamat 1804 var jörðin Hof metin til tólf hundraða. Af þeim verður ekki séð að vikið hafi verið að Steinvarartungu eða Tunguseli í tengslum við matið.

Í samantekt prestsins á Hofi frá 23. maí 1839 með yfirskriftinni „uppteiknun yfir nærverandi inntektir Hofsprestakalls í Vopnafirði“ sagði meðal annars eftirfarandi: „Afriett, sem nefnist Steinvarartunga, tilheÿrir kirkiunni, þar hefir aldrei verid buid, Nema litinn tima, fyrir seinustu Vulcans Arinn 1783 og 1784, eg hefi haft þar beitarhus, fyri Saudi á vetrum og afrjett, fyri geldfé á Sumrum, og stundum 2 eda 3, lambsfódr i afriettartoll.“ Þá gerði presturinn skýrslu um eignir Hofsprestakalls 10. janúar 1844, sem skipt var í fjóra liði, og var sá fyrsti um „jardir m.m.“, annar um „afréttir edur Heidarlönd“, þriðji um „rekaítök m.fl. í annara Jördum“ og fjórði um „það sem Máldagar eigna Kirkjunni og má nú heita undann henni gengið eda er ekki framar til“. Í öðrum liðnum var getið um að „Steinvarartunga brúkast sem Afrétt fyrir Hofsárdal.“

Lögfesta, sem presturinn á Hofi gerði 14. maí 1844 og þinglesin var degi síðar, hófst með eftirfarandi orðum: „Innan Vopnafjardar þingsóknar tilheyrir Kyrkiunni hér á Hofi eptir authoriserudum Máldögum eptirfylgiandi Rekaítök á Bændaeignum m.m.“ Í framhaldi af því voru talin upp í átta stafliðum réttindi til reka, selveiða, hvalreka, eggvers og skóga á nánar tilteknum stöðum, en síðan sagði: „i Steinvarartúnga med þessum Ummmerkium: Úr Geldingalæk fremri og þadan i Kolfinnulind fyrir framan fremra Brunahörn og þadan i Armót. k, Mælifells Land allt - ad svokölludum Búastadatúngum undanteknum - samt Staxfell. Hvör Rekaítök eg samqvæmt C-x-x og Háyfirvaldanna Skikkun útgéfinni á nærstl. Ári hermed auglýsi ad vera K-x-x E-kvk-nf“. Í vísitasíu að Hofi 15. ágúst 1845 var þess getið að presturinn hafi í þágu kirkjunnar látið á árinu áður þinglýsa „skjölum áhrærandi eignir hennar og Ítök“ og enginn mótmælt þeim.

Í ritinu Jarðatal á Íslandi frá 1847 var getið um Hof meðal jarða í Vopnafjarðarhreppi, en ekki var þar minnst á Tungusel eða Steinvarartungu.

Í úrskurði óbyggðanefndar segir frá því að J-kk-nf G-kk-nf hafi í bréfi til sýslumanns 14. október 1848 sagst hvergi hafa átt kost á jörð til ábúðar og því gripið til þess að byggja nýbýlið Mela um einni bæjarleið utan við Háreksstaði í landi, sem hann vissi ekki til að nokkur hefði eignað sér. Enginn hafi bannað honum þetta eða hann leitað leyfis hjá öðrum. Í bréfinu hafi hann óskað ráða um hvað gera ætti, meðal annars hvort hann ætti að biðja um útmælingu lands fyrir býlið. Af þessu tilefni hafi sýslumaður í bréfum til hreppstjóra Vopnafjarðarhrepps og Jökuldalshrepps 1. desember 1848 spurst fyrir um hvort nokkur gerði tilkall til landsins, þar sem nýbýlið hafi verið reist, eða hvort það yrði til skaða fyrir sveitina. Hreppstjóri Jökuldalshrepps hafi 8. janúar 1849 svarað því til að hann hafi ekki orðið þess var að nokkur gerði tilkall til þessa lands. Ýmsir teldu það þó eiga undir Hofskirkju og væri víst að Vopnfirðingar hafi notað það sem afrétt, en nýbýlið væri líkt og önnur illa þokkað í nærliggjandi sveitum. Þá hafi hreppstjóri Vopnafjarðarhrepps í bréfi 10. sama mánaðar kveðið kunnuga menn herma að nýbýlið stæði á mörkum lands, sem Háreksstaðir gerðu tilkall til, og Steinvarartungu, sem væri afréttarland frá Hofi, en þangað hafi allir bændur í Hofsárdal rekið geldfé sitt á sumrum ásamt nokkrum bændum annars staðar frá. Yrði nýbýlið því til mestu óþæginda og hafi H-kk-nf og fleiri bændur í Vopnafirði, sem reki fé sitt á Steinvarartungu, óskað eftir að byggð á Melum yrði aflögð. Í framhaldi af þessu mun sýslumaður hafa ritað bréf 24. mars 1849 til amtmanns, þar sem greint hafi verið frá fjölgun heiðarbýla undanfarin ár í fjalllendi milli Möðrudals, Vopnafjarðar og Jökuldals. Fimm þessara býla væru í eignarlandi annarra og væri greitt afgjald fyrir þau, en um þrjú, þar á meðal Mela, væri vafi um eignarrétt að landinu og ekkert gjald greitt. Sýslumaður hafi óskað eftir því að amtmaður gæfi ekki út leyfi til útmælingar á landi undir Mela fyrr en samþykki lægi fyrir, en það myndi ekki haldast nema nýbyggjarinn viðurkenndi eignarrétt annarra að landinu og greiddi afgjald, sem væri ólíklegt að gert yrði í þessu tilviki. Sýslumaður hafi lýst sig sammála hreppstjóra Vopnafjarðarhrepps um að leggja bæri niður byggð á Melum, enda hafi J-kk-nf G-kk-nf í algjöru heimildarleysi sett sig niður á heiðina og væri vera hans þar til óþæginda fyrir íbúa Vopnafjarðar. Þessu mun amtmaður hafa svarað 23. apríl 1849 með því að hann hafi á undangengnum mánuði fengið bréf frá átta mönnum, sem hafi nefnt sig nýbyggjara á Skjöldólfsstaðaheiði og væru ábúendur þeirra nýbýla, sem sýslumaður hafi greint frá í bréfi sínu, en meðal þeirra væri J-kk-nf G-kk-nf á Melum. Þeir hafi óskað eftir að amtmaður hlutaðist til um að land yrði mælt út undir nýbýlin. Amtmaður hafi af þessu tilefni óskað eftir því að sýslumaður kynnti þeim svofellt svar sitt: „Ad öll þessi svokölludu nýbýli séu uppbygd annadhvurt í efalausri landareign annara jardeigenda ellegar í þrætuplátsum, sem fleyri vilja eigna sér, Ad amtid þessvegna ekki géti álitid tilskipun 15da April 1776, ad eiga vid þetta málefni, Ad einginn þessara manna hafi præsterad þá skilmála sem nefnd tilskipun í §§ 1 til 10 hefir fyrirlagt, Ad amtid ekki géti sannfært sig um ad slíkir heidarbúar, sem ekki einasta vilja vera fríir vid allar borgaralegar skyldur, heldur ödlast öll borgaraleg réttindi, géti verid landinu til sannrar uppbyggingar og nota, og Ad amtid þessvegna ekki álíti sig competent til ad gjöra radstöfun um útmælingu og útskiptingu lands til þessara heidarbýla, hvarum vidkomendur verda ad koma sér saman vid hlutadeigandi eignarmenn, edur þá sem gjöra tilkall til eignanna.“ Í málinu liggur ekkert fyrir um viðbrögð við þessu svari amtmanns.

Í gögnum um jarðamat 1849 sagði meðal annars um Hof með „Eidibylunum Hofsborg og Steinvarartúngu“ að þar væri vetrarbeit góð og „verst vel á Steinvarartungu, hvar Beitarhus eru á Vetrum og Afrétt fyrir Géldfé á Sumrum, I Afréttartolla fyrir Upprekstur á Steinvarartungu gialdast til Jafnadar 60 Fiskar árlega“. Jörðin hafi verið virt „med bádum Eydibylunum öllum Hlunnindum og Itökum“.

Í vísitasíu 11. ágúst 1850 sagði meðal annars að Hofskirkja ætti heimaland allt ásamt fjórtán nánar tilgreindum jörðum, auk „Hofsborgartúngu - sem áður kallaðist Túnguland - sem næstum ætíð fylgt hefir og ennþá fylgir beneficio sem beitarland, samt Bjarnarey, sem ekki er bygð, enfremur 2 eggvershólma, fyrir Austurskálanesslandi; Steinvarartúngu, sem nú brúkast sem afrétt fyrir Hofsárdal, og er nú sem stendur nokkur vafi um landamerki hennar að framan“.

Í annarri vísitasíu 8. september 1851 sagði meðal annars eftirfarandi: „Í tilliti til afrettar landsens Steinvarartungu ber B-x-x þad samt fram, ad fyrir herum 3r árum, se upptekid Nýbyli kallad Melur, sem hann, svo vel eptir skjölum þeim er liggja við þetta - Hofs - prestakall, sem kunnugra manna aliti geti ei annad ætlad, en liggi innan afrettarlandsens Steinvarartungu takmarka, en sem ad proprietarius Moðrudals kirkju, vilji eigna ser, eda kirkju sinni hvar um fyrir skemstu fallid hafa umrædur millum velnefnds B-x-x, og proprietariens i Moðrudal, þa þeir jafnframt gjerdu areid á land þetta án þess þó, ad nefndur proprietarius i Moðrudal, gjeti sannfærst um, ad Nýbylid Melur lægi innan Steinvarartungu takmarka, jafnvel þo hann hinsvegar gjæti ei mótmælt edur onytt, logfestur af 1785 6 dag Mai m. sem tiltekur med skírum og ljosum ordum landamerki Steinvarartungu, innan hvorra umgétid Nýbyli Melur liggur. Komi nú hlutadegendur, ser saman um ad utkljá þetta landaþrætu efni sín á milli, svoleidis ad Nýbylid Melur alitist innan Steinvarartungu takmarka og allt svo Hofs kirkjueign, verdur profasturinn ad tilhalda Beneficario á Hofi, til ad halda afrettarlandinu Steinvarartungu undir Hofs kirkju innan þeirra Merkia sem umgetin logfesta af 1785 tiltekur, allt svo leingi, ad þad annadhvort eptir Stiptyfirvaldanna Úrsliti, edur Dómi ekki verdur fra henni tekid.“

Presturinn á Hofi ritaði 6. janúar 1852 bréf til stiftsyfirvalda, þar sem sagði meðal annars eftirfarandi: „Með eignum Hofs kyrkju í Vopnafirdi er talin landtúnga allmikil - Steinvarartúnga kölluð - ... en takmörk hennar að framan hafa jafnan, eptir elstu manna vitnisburðum hér, verið talin þau sömu, sem greind eru í lögfestu frá 1785 ... Innan þessara takmarka, nefnil. vestanundir þeim svokallaða Bruna ... hafði maður nokkur, að nafni J-kk-nf G-kk-nf, vorið 1848 byggt sér bæ, og kallað Mel, án þess vitanlegt sé, að hann til þess hafi fengið nokkurs manns leifi, og settist þar að.... Eptir að eg var kominn hingað, 1850, og fór að kynnast við, fékk eg að vita, að bóndinn á Mel væri búinn að fá byggingarbréf fyrir kotinu hjá sjálfseignarbónda, S-kk-þgf J-kk-þgf í Möðrudal, sem skyldi álíta landið Möðrudals kyrkjueign ... Í haust eð var reið eg á landið, með gagnkunnugum manni, og fékk S-kk-þf þángað líka; töluðum við enn um ágreiníngsefnið, og sýndum hvör öðrum það skriflegt, er við höfum fyrir okkur að bera.... Við samtal þetta, sem nú hefi eg greint milli mín og Möðrudals kyrkju P-x-x, komum við okkur saman um ... að senda enum háu Stiftsyfirvöldum afskrift af skjölum okkar, og leita þeirra vísa álits á málinu.... Ágreiningur um landeign í heiðinni hefur annars víst aldrei uppkomið fyrren farið var að setja byggð í hana því áður var hún á allar hliðar notuð sem afréttarland. En það hefi eg heyrt, að Hofsárdælingar hafi jafnan kostað grenjaleitir og unnið þau jafnvel enn framar enn takmörk Steinvarartúngu eru talin. Eg hefi reynt að skoða málið hliðdrægnislaust, og gét þó eptir framansögðu ekki annað enn haldið, að land það, sem Melur er íbyggður, sé vafalaus eign Hofskyrkju.“ Þetta bréf virðist hafa verið sent prófasti í Norður-Múlasýslu, sem framsendi það til „Enna háu Stiptsyfirvalda á Íslandi“ með bréfi 14. janúar 1852, en þar sagði meðal annars að presturinn á Hofi hafi beðið hann um „ad géfa þær upplýsíngar sem eg gjæti áhrærandi þessa Landaþrætu; Hverjar eg gét þó ei géfid adrar en það: ad þann 4ra ára tíma, sem eg á fullordins aldri, var í Vopnafirdi og Hofs-sókn, heýrdi eg aldrei nein tvímæli á því, ad Hofs-Kyrkja ætti alla Steinvarartúngu ... brúkaði prófastur sál. G. Þ-kk-nf þetta land átölulaust sjálfur fyrir AfréttarLand, sem og til ad leigja þad ödrum til gjeldfjáruppreksturs á sumardag allan þann tíma sem hann var soknarprestur á Hofi í yfir 40 ár.“ Biskup mun hafa svarað þessu bréfi prófastsins 16. mars sama ár og hvatt hann til að leita sátta um landamerkin ásamt því að efna til áreiðar um deilusvæðið.

Í vísitasíu að Hofi 6. ágúst 1853 var meðal annars tekið fram að „Landaþræta sú millum Hofs og Moðrudals, sem Visitatia fra 8da Sept. 1851 umgetur nú á þessu yfirstandandi sumri útkljáð, með areid og samkomulagi millum hlutadegenda, og væntanlegu Stiptisins samþykki; Hver samningur innfærdur verdur aptan við þessa Visitatiu.“ Því til samræmis var samningurinn, sem var gerður 25. júlí 1853, innfærður í vísitasíubók og hljóðaði svo: „Samkvæmt tillögum stiptsyfirvaldanna í brjefi til prófastsins í Norðurmúlasýslu dagsettu 16. M-x-x 1852, voru undirskrifaðir í dag nálægir að nýbýlinu Mel ... Með þessum hlutaðeigendum, sem ágreinir um, hvort nefnt nýbýli liggi í Möðrudals kyrkju-, eða Hofs kyrkju landi voru einnig nálægir bændurnir: hreppstjórinn J-kk-nf J-kk-nf ... M-kk-nf F-kk-nf ... J-kk-nf J-kk-nf ... og A-x-x A-x-x ... Hofs kyrkju B-x-x framlagði 3 máldaga, 2 lögfestur af 1785 og 1844 og 3 vitnisburði núlifandi manna, eptir hverjum, einkum lögfestunum og vitnisburðunum, umtalað nýbýli liggur í Hofs kyrkju landi. Frá Möðrudals hálfu voru framlagt: máldagi biskups S-kk-ef og annað eldra máldaga blað, sem nefna - máldagi biskups S-kk-ef „Eikr nypu“ hitt máldagablaðið „Eiktarnýpu“, - á hvörju örnefni tilkallið til Mela fyrir Möðrudalskyrkju fótar sig. Eptir að hlutaðeigendur höfðu átt tal um málefnið, og ekki getað orðið á eitt mál sáttir, komu þeir sjer saman um - uppá væntanlegt samþykki stiptsyfirvaldanna - að leggja málið í gjörð þeirra 4 bænda, sem áður er getið að viðstaddir hafi verið. Verður þá álit þeirra okkar sem hjer undir skrifum nöfn okkar - svolátandi: Þareð það er ósannað, að eiktar/eða eykarnýpa sje til, annarsstaðar en á „Gestreiðarhálsi“, þá verðum við að álíta, að nýbýlið Melur liggi utan takmarka Möðrudals kyrkjulands.“ Í bréfi biskups til prestsins á Hofi 18. júní 1855 var lýst yfir að með því að „allir hlutaðeigendur hafa gjört sig ánægða með þetta álit gjörðarmanna er það og einnig hjermeð af oss samþykkt.“

Presturinn á Hofi og J-kk-nf G-kk-nf mættu fyrir sáttamenn 20. október 1856 í tilefni af því að presturinn taldi J-kk-þf hafa rofið skilmála, sem settir hafi verið fyrir ábúð hans á Melum, með því að hafa tvívegis neitað skriflega að greiða landskuld fyrir síðasta fardagaár. Samkvæmt gerðabók sáttamanna gerði presturinn J-kk-þgf ferns konar sáttaboð, sem öll fólu meðal annars í sér að hann viki af Melum, en þeim var hafnað og málinu vísað við svo búið til dómstóla. Því dómsmáli lauk með sátt 20. júní 1857, sem var svohljóðandi: „J-kk-nf bóndi G-kk-nf á æfilánga ábúd á jördinni Melum og ekkja hans eptir hans dag medan hún ekki giptist á ný á móti því landskuldargjaldi til prestins ad Hofi, sem 2r óvidridnir menn meta hæfilega, en greini þá velja þeir þridja mann til ad skera úr. Þegar J-kk-nf bóndi eda bú hans eda ekkja á ad skila jördinni Melum, skuldbindur hann sig og ekkju sína til ad skila med jördinni bæarhúsum sem óvilhallir menn þá meta 50 ríkisdala virdi.“

Sýslumaður tók sem áður segir fyrir 22. ágúst 1857 að útvísa hæfilegt land undir nýbýli á Melum og voru í því skyni tilnefndir fjórir menn til að taka þátt í gerðinni. Fært var í þingbók að eftir áreið hafi það verið „álit allra skodunarmanna, ad nýbýlid Melar, sem Prófastur H. J-kk-nf á Hofi kvedur ad sé eign Hofskirkju, en nýbýlismadur J-kk-nf G-kk-nf hér heldur ad kannske sé í almenníngi og einskis einstaks manns eign,“ skyldi innan þeirra marka, sem lýst var hér fyrr, fá „úthlutad land, þó ad geymdum óskertum rétti allra sem hlut kynnu eiga ad málinu.“ Sagði síðan að prófasturinn á Hofi hafi vísað til fyrrnefndrar sáttar 20. júní 1857 um að tilnefna ætti tvo menn til að meta landskuld fyrir Mela og hafi hann boðið J-kk-þgf að kjósa í því skyni tvo úr röðum skoðunarmanna, sem tekið hafi þátt í útmælingunni. J-kk-nf hafi valið tvo nafngreinda menn, sem hafi svo lýst þeirri niðurstöðu að „landskuldin yfir alla jördina Mela, þegar 5 hndr. eru talin verdi 2 kindur veturgamlar, 1 fjórdungur ullar og 2r fjórdungar tólgar, og sé landskuldin öll goldin fyrir veturnætur ár hvert.“ Að endingu sagði að J-kk-nf hafi neitað að rita nafn sitt í þingbók sökum þess „ad hann vidurkenni ekki ad Mela-land heyri til Hofs kirkju“.

J-kk-nf G-kk-nf fékk 29. apríl 1858 átta nafngreinda menn til að láta uppi álit á því hvar telja ætti „takmörk Hofs kirkjulands að framan fram til hejðarinnar eptir örnefnum þejm, sem haldin hafa verið merki lands parta þejrra, sem máldagarnir ejgna kirkjunni á Hofi“. Í skriflegu áliti þeirra var í löngu máli lýst hvar þeir teldu mörkin liggja, en í niðurlagi þess sagði eftirfarandi: „Loksins gjetum við þess, að við vitum ej til og höfum ej hejrt þess gjetið, að land það, sem nú er nílendulandið Melar; hafi nokkrusinni firr eður sejnna verið brúkað eður notað frá Hofi, helduren lönd þau á hejðinni, er að því liggja sem ej eru Hofskirkjulönd eður ejgn.“

Presturinn á Hofi höfðaði í júlí 1858 mál á hendur J-kk-þgf G-kk-þgf. Í sóknarskjali prestsins 24. ágúst sama ár var aðdragandi deilu þeirra rakinn og þess jafnframt getið að hann hafi sent amtmanni mótmæli gegn áðurgreindri útmælingu lands undir Mela 22. ágúst 1857 og hafi nýbyggjarabréf ekki enn verið gefið út. J-kk-þgf hafi verið birt „útbyggingarskjal“ 10. desember 1857, en setið sem fastast fram yfir fardaga. Teldi prestur J-kk-þf vera rækan af Melum fyrir rof á skilmálum og krefðist þess að hann yrði skyldaður til að víkja þaðan og skila húsum, auk þess að greiða landskuld frá fardögum 1857. Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar gekk dómur í málinu 5. október 1858, þar sem meðal annars hafi verið hrundið andmælum J-kk-ef gegn því að presturinn væri réttur umráðamaður landsins, sem Melar stæðu á. Með því að J-kk-nf hafi ekki höfðað gagnsök í málinu til að fá skorið úr um eignarrétt að landinu og hann hefði að auki engan rétt til þess annan en þann, sem hann hafi samið um við prestinn á Hofi, væri ekki þörf á að fjalla frekar um eignarréttinn. Þar sem presturinn hafi fyrir sitt leyti efnt sáttina frá 20. júní 1857 og krefðist landskuldar, sem ákveðin hafi verið af gerðarmönnum sem J-kk-nf hafi tilnefnt og svo látið ógert að greiða, hefði J-kk-nf fyrirgert ábúðarrétti og bæri að víkja af landinu á fardögum 1859, skila húsum og greiða landskuld frá fardögum 1857 ásamt málskostnaði.

J-kk-nf G-kk-nf sendi bænaskjal til konungs 6. janúar 1860, þar sem hann fór þess á leit að sér yrði veittur réttur eftir tilskipun 15. apríl 1776 um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyðijarðir eða óbyggð pláss á Íslandi, yfir nýbýli að Melum, sem hann hafi reist utan eignarlanda í almenningi, annaðhvort með því að konungur veitti sjálfur þennan rétt eða legði fyrir amtmann að gera það. Presturinn á Hofi sendi sýslumanni bréf 12. janúar 1861, þar sem þessu erindi var andmælt meðal annars með vísan til þess að J-kk-nf hafi vorið 1860 yfirgefið Mela og flutt „sig á Hvammsgerði, með lífstíðar ábúðarrjetti, en bóndinn þar, M-kk-nf A-kk-nf, aptur á Mela. Og virðist það nokkuð kynlegt að sækja um nýbyggjara rjett í sömu andránni og maður yfirgefur nýbýlið, því framhald ábúðarinnar verður þó, eptir tilskipuninni, að álíta sem ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir því að fá að njóta rjettinda þeirra, sem þar við eru bundin.“ Sýslumaður sendi þetta bréf til amtmanns 6. mars 1861 og kvaðst taka undir allt það, sem greindi í því. Í bréfi amtmanns 13. apríl sama ár til danska dómsmálaráðuneytisins var lýst þeirri skoðun að ekki væri minnsta ástæða til að verða við bón J-kk-ef um að fá veitt nýbyggjararéttindi vegna býlisins Mela. Bréf þetta var áritað með orðunum: „Exped. Kan ikke bevilges“, en önnur gögn liggja ekki fyrir um þau málalok.

Í ritinu Ný jarðabók fyrir Ísland 1861 var Hof tilgreint meðal jarða í Vopnafjarðarhreppi, en hvergi var vikið að Steinvarartungu, Tunguseli eða Melum.

Á manntalsþingi í Vopnafjarðarhreppi 10. júní 1861 var meðal annars bókað að þinglýst hafi verið „Skjali dags. 12. Maí þ.á. frá J-kk-þgf bónda G-kk-þgf á Hvammsgerdi, vidvíkjandi brúkun og afnotum af nýbýlinu Melum m.fl. Prófastur H-kk-nf J-kk-nf, sem Beneficiarius ad Hofi mótmælir innihaldi skjals þessa og geymir sér og kirkjunni Óskértann rétt ad fullu.“ Þá var á manntalsþingi 27. júní 1862 meðal annars bókað eftirfarandi í þingbók: „Var auglýst skjal frá J-kk-þgf G-kk-þgf núverandi á Melum dagsettu 24. Juni 1862 viðvíkjandi meintum eignarrétti hans til Melalands og afnotum þess. Prófastur og prestur að Hofi ... mótmælir því upplesna skjali sem tilefnislausu og ástæðulausu, og heldur sér til dóms þess, sem genginn er á móti J-kk-þgf G-kk-þgf út af Melalandi og nú er óraskanlegur; að öðru leyti getur prófasturinn þess, að J-kk-nf G-kk-nf sé nú þegar fluttur aftur með búslóð sína að Melum heimildarlaust með öllu.“

Í skýrslu um tekjur og útgjöld Hofsprestakalls 6. júní 1867 var greint frá prestsetrinu Hofi ásamt eyðihjáleigunum Hofsborg og Þorsteinsstöðum og 13 öðrum jörðum í eigu prestakallsins, en því næst var sagt frá tekjum af „ískyldum, ítökum og hlunnindum, sem fylgja prestakallinu eptir máldögum“. Þar undir voru fyrst í stað talin þau, sem „notaðar eru af prestinum sjálfum“, en þau voru „hvalreka ítök kirkjunnar“, „hagbeit á Steinvarartungu fyrir geldfjenað á sumrum og í viðlögum fyrir sauði á vetrum“ og loks „2 eggvershólmar fyrir Austurskálaneslandi“. Á eftir þessu voru talin þau, sem voru „öðrum leigð“, en þar var meðal annars nefnd „Steinvarartunga (þar sem nú er komið upp 1 býli)“.

Landamerkjaskrá var sem fyrr segir gerð fyrir Steinvarartungu 24. febrúar 1886, en skjal þetta, sem var þinglesið 11. júní sama ár, undirrituðu prestur á Hofi, bóndi á Háreksstöðum og eigandi Burstarfells. Sama dag var þinglesin öðru sinni áðurnefnd lögfesta frá 14. maí 1844 um „rekaítök á bændaeignum m.m.“, sem tilheyrðu Hofi. Þá var eins og getið hefur verið gert annað skjal 12. ágúst 1886 með lýsingu á landamerkjum Steinvarartungu, en það var undirritað af prestinum á Hofi ásamt eigendum Burstarfells og Foss og þinglesið 21. júlí 1887.

Í gögnum vegna undirbúnings jarðamats 1916 til 1918 sagði í sérstökum lið um lýsingu á öðrum jarðargæðum Hofs að „staðnum fylgir upprekstrarland mikið og gott svonefnt „Steinvarartunga“; Mætti taka í afrétt þá æðimargt fé auk heimafjár, en þess ekki verið leitað um langt skeið.“ Þá kom einnig fram að „samkvæmt fyrirmælum stjórnarráðs Íslands ... ber hér að sérmerkja „ítök“ Hofskirkju í annarra löndum og varphólma þá sem kirkjan á fyrir Skálaneslandi en telja síðan matsverð ítakanna til heimajarðarinnar Hofs.“ Í upptalningu á ítökum, sem á eftir kom, var greint frá reka, selveiði, hvalreka, beit, skógi og eggveri, en í sérstökum lið sagði síðan eftirfarandi: „Steinvarartunga: Landamerki þessa afréttarlands, sem talið er eign Hofskirkju eru innfærð í landam.bók Norður Múlasýslu ... Þar sem afrétt þessi hefir legið undir Hof og verið notuð sem upprekstrarland þaðan um ómunatíð, álíst rétt að meta hana með heimajörðinni en eigi sérstaklega.“ Þá var í gögnum varðandi fasteignamat 1930 til 1932 sagt meðal annars um Hof: „Afréttarland á Steinvarartungu, mikið land og gott.“

Í úrskurði óbyggðanefndar segir frá því að biskup Íslands hafi 29. apríl 1954 sent sýslumanni Norður-Múlasýslu bréflega beiðni um að lýst yrði ítökum kirkna í sýslunni samkvæmt ósk dóms- og kirkjumálaráðuneytisins og í samræmi við lög nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Meðal annarra hafi verið eignir Hofskirkju og til þeirra verið talin „h. Steinvarartunga með þessum ummerkjum: Úr Geldingalæk fremri og þaðan í Kolfinnulind fyrir framan fremri Brunnahorn og þaðan í Ármót.“

IV

Í Landnámabók er því lýst að E-kk-nf v-kk-nf hafi numið allan Vopnafjörð frá Vestradalsá og búið í Krossavík. E-kk-nf hafi síðan gefið bróðursyni sínum, S-kk-þgf R-kk-þgf, allt land milli Vestradalsár og Vopnafjarðarár og hann búið að Hofi. Vestradalsá mun nú vera nefnd Vesturá, en heitið Vopnafjarðará mun hafa verið notað um Hofsá. Af uppdráttum verður séð að Vesturá eigi upptök sín í stöðuvatni, sem eyðibýlið Arnarvatn stendur við, og munu þau þannig vera beint til norðurs frá miðri Steinvarartungu um 6 km frá merkjum hennar í þá átt. Upptök Hofsár munu vera á Jökuldalsheiði handan deilusvæðisins í máli þessu, en áin ræður sem fyrr segir merkjum Steinvarartungu að öllu leyti til vesturs og norðvesturs. Krossavík er austan við þann stað, þar sem Hofsá fellur til sjávar í Vopnafirði, og verður að ætla af lýsingu Landnámabókar að E-kk-nf v-kk-nf hafi áfram átt að eiga land fyrir suðaustan Hofsá eftir fyrrnefnda gjöf. Sú lýsing tekur á hinn bóginn ekki af skarið um hversu langt land gæti hafa verið numið til suðvesturs frá sjó eftir bökkum Hofsár, en sem áður segir eru um 22 km frá hafi að þeim stað, sem mót Hofsár og Tunguár marka jaðar Steinvarartungu til norðausturs. Verður því ekki dregin einhlít ályktun af þessu um hvort í öndverðu hafi verið stofnað til beins eignarréttar að landi í Steinvarartungu með námi.

Ekki verður séð að rætt hafi verið um Steinvarartungu sem jörð nema í einni af þeim mörgu heimildum, sem áður voru raktar, nánar tiltekið í lögfestu fyrir „Hofs Beneficii Kijrkiu Eignarland, Steinvarar-Tungu“, sem þinglesin var 6. maí 1785. Þetta var á hinn bóginn hvorki gert í landamerkjaskrá fyrir Steinvarartungu 24. febrúar 1886 né lýsingu á landamerkjum hennar frá 12. ágúst sama ár og var að auki í hvorugu skjalinu greint frá því um hvers konar land væri að ræða, hver ætti réttindi yfir því eða hvers eðlis þau væru. Að því verður þó að gæta að þegar fyrrnefnda skjalið var þinglesið 11. júní 1886 var sem fyrr segir um leið þinglesin í annað sinn lögfesta frá 14. maí 1844 um „rekaítök á Bændaeignum m.m.“ og var Steinvarartungu getið þar í langri talningu ítaksréttinda, sem presturinn á Hofi taldi tilheyra kirkjunni. Ekki var rætt um Steinvarartungu sem jörð í áðurnefndum máldögum frá 1397 og 1576 eða vísitasíum á árabilinu frá 1677 til 1779, heldur voru þar í öllum tilvikum taldar fyrst jarðeignir kirkjunnar á Hofi og eftir atvikum ítaksréttindi, en að endingu sagt að hún ætti Steinvarartungu alla. Við fyrrgreinda útmælingu 22. ágúst 1857 á landi fyrir nýbýlið Mela var því lýst þannig að það væri að meginhluta „í Hofs kirkju landi“, en að öðru leyti að það „tilheyri eignarjord ... Skjöldólfsstödum“. Í mötum á jörðum og fasteignum frá tímabilinu frá 1696 til 1932 var Steinvarartungu almennt ekki getið, en í gögnum varðandi jarðamat frá 1849 var þó rætt um hana sem eyðibýli án frekari skýringa og varðandi fasteignamat 1916 til 1918 og 1930 til 1932 sem upprekstrarland og afréttarland. Í engum þessum heimildum var rætt um Steinvarartungu sem hluta af jörðinni Hofi, en þess verður jafnframt að minnast að land annarra jarða virðist ávallt hafa legið á milli Steinvarartungu og Hofs. Um Tungusel var ekki rætt sem jörð og liggur ekkert fyrir í málinu um hversu mikið land úr Steinvarartungu kunni að hafa verið nýtt fyrir það býli á þeim mjög takmörkuðu tímabilum, sem það var í byggð eftir fyrirliggjandi heimildum. Samkvæmt þessu öllu verður að líta svo á að Steinvarartunga hafi að fornu og nýju aðeins verið heiti á landsvæði, sem kirkjan á Hofi taldi til réttinda yfir og átti sér í meginatriðum skýr landfræðileg mörk milli tveggja vatnsfalla, Hofsár til norðurs og vesturs og Tunguár til suðausturs.

Um eðli réttinda kirkjunnar á Hofi yfir þessu landsvæði verður að líta til þess að í máldögunum 1397 og 1576 og vísitasíum 1641, 1677, 1706, 1727, 1748, 1763 og 1779 var alltaf rætt um að hún ætti Steinvarartungu alla. Að því verður að gæta að í mörgum af þessum heimildum var samsvarandi orðalag um landsvæðið Mælifell í Vopnafjarðarhreppi, en í dómi Hæstaréttar 22. september 2011 í máli nr. 294/2010 var það ekki talið geta tekið af skarið um hvort átt hafi verið við beinan eignarrétt eða réttindi af öðrum toga. Þessum heimildum til viðbótar var í lögfestu, sem var gerð um Steinvarartungu og þinglesin 6. maí 1785, rætt um hana sem „eignarland“ kirkjunnar á Hofi. Á hinn bóginn var fáum árum síðar sagt í bréfi prestsins á Hofi til biskups 12. febrúar 1793 að Tungusel lægi í „Stadarens Afrettar Lande, er Kallast Steinvarar-Tunga.“ Í samantekt 23. maí 1839 um tekjur Hofsprestakalls var Steinvarartunga sögð vera afréttur, sem tilheyrði kirkjunni og beitarhús stæði á, en af honum hafi fengist tiltekinn afréttartollur. Í skýrslu 10. janúar 1844 um eignir prestakallsins var sem fyrr segir sérstakur liður fyrir afrétti eða heiðarlönd, þar sem Steinvarartunga var talin með öðru og sagt að hún „brúkast sem Afrétt fyrir Hofsárdal.“ Í lögfestu prestsins á Hofi 14. maí sama ár um „rekaítök á Bændaeignum m.m.“ var Steinvarartungu getið og tekið fram eins og áður greinir í niðurlagi lögfestunnar að hún hafi verið gerð samkvæmt fyrirmælum yfirvalda um að auglýsa ítaksréttindi í eigu kirkjunnar. Í fyrrnefndum bréfum, sem hreppstjórar í Vopnafjarðarhreppi og Jökuldalshreppi rituðu sýslumanni í janúar 1849 í tilefni af beiðni J-kk-ef G-kk-ef um heimild til að stofna nýbýli að Melum, var rætt um að landið, þar sem nýbýlið hafði þegar verið reist, væri talið eiga undir Hofskirkju og notað sem afréttur, sem bændur í Hofsárdal og víðar rækju fé sitt á, en í bréfi, sem sýslumaður sendi síðan amtmanni í tengslum við þetta 24. mars sama ár, sagði að vafi væri um eignarrétt að landinu, þar sem nýbýlið væri. Í vísitasíu 11. ágúst 1850 sagði að Steinvarartunga „nú brúkast sem afrétt fyrir Hofsárdal“ og í annarri frá 8. september 1851 var ítrekað rætt um Steinvarartungu sem afréttarland, sem ætti undir Hofskirkju. Í bréfi prestsins á Hofi til stiftsyfirvalda 6. janúar 1852 sagði að ágreiningur „um landeign í heiðinni“ hafi ekki komið upp fyrr en farið var að setja þar á stofn nýbýli, „því áður var hún á allar hliðar notuð sem afréttarland“ og hafi „Hofsárdælingar“ alltaf borið kostnað af grenjaleit þar, jafnvel út fyrir takmörk Steinvarartungu. Í bréfi prófasts til sömu yfirvalda 14. janúar 1852 var þess getið að presturinn á Hofi hafi í áratugi átölulaust notað Steinvarartungu sem afréttarland ásamt því að „leigja þad ödrum til gjeldfjáruppreksturs á sumardag“. Í skýrslu um tekjur og útgjöld Hofsprestakalls 6. júní 1867 var nýting Steinvarartungu talin meðal tekna af „ískyldum, ítökum og hlunnindum, sem fylgja prestakallinu eptir máldögum“. Auk þessa alls verður að gæta að því að í áralöngum deilum um nýbýlið á Melum bar títtnefndur J-kk-nf G-kk-nf, sem reisti það, því ítrekað við að landið þar væri utan eignarlanda Hofskirkju og annarra. Þrátt fyrir þetta leituðu forráðamenn hennar ekki úrlausnar um það ágreiningsefni, þótt önnur hafi verið borin undir dómstóla, en þegar upp var staðið var eftir gögnum málsins aldrei stofnað til slíkra réttinda yfir landi þessa nýbýlis, sem um ræddi í tilskipun 15. apríl 1776. Loks verður ekki fram hjá því horft að biskup Íslands óskaði eftir því með bréfi 29. apríl 1954 að réttindum Hofskirkju yfir Steinvarartungu yrði lýst eftir ákvæðum laga nr. 113/1952 og þá væntanlega í því skyni að þeim yrði viðhaldið sem ítaksréttindum.

Þegar allt framangreint er virt kann að hafa verið á reiki hvað falist hafi í heimildum um réttindi Hofskirkju yfir Steinvarartungu allt til ofanverðrar 18. aldar. Í úrskurðum óbyggðanefndar í málum nr. 2/2005 og 3/2005 var sem áður segir komist að þeirri niðurstöðu að land umhverfis Steinvarartungu væri til allra átta háð beinum eignarrétti. Staðhættir á Steinvarartungu, svo sem gróðurfar, hæð landsins og fjarlægð frá byggð, útiloka ekki út af fyrir sig að eins mætti með það fara. Þessi atriði geta á hinn bóginn ekki fengið því breytt að áðurnefndar skjalfestar heimildir allt frá árinu 1793 sýna að forráðamenn Hofskirkju hafa sjálfir tekið af tvímæli um að réttindi hennar yfir Steinvarartungu voru bundin við þau óbeinu eignarréttindi, sem felast í rétti til upprekstrar búfjár til sumarbeitar og annarra hefðbundinna afréttarnota. Viðleitni kirkjunnar til að innheimta landskuld vegna nýbýlis á Melum, sem er alls óljóst hvort borið hafi árangur, getur ekki raskað þeirri heildarmynd, sem leidd verður af þessum heimildum. Því til samræmis standa ekki efni til annars en að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 21. febrúar 2008, en aðalmeðferð í því fór fram rúmum tveimur árum síðar, 2. mars 2010, og var það þá dómtekið. Málið var tekið fyrir að nýju á dómþingi 23. ágúst sama ár og fært til bókar að dómsuppsaga hafi dregist þannig að flytja bæri það á nýjan leik, sem síðan hafi verið gert og málið dómtekið. Enn var málið tekið fyrir 17. desember 2010 og sömu atriði færð til bókar og að framan getur. Loks var þetta aftur gert 14. apríl 2011 og dómur felldur á málið í framhaldinu. Þessi málsmeðferð er aðfinnsluverð.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Kirkjumálasjóðs, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.000.000 krónur.