150/2016

H hf. og L hf. deildu um hvort L hf. hefði við endurútreikning á fimm lánssamningum, sem höfðu verið bundnir ólögmætri gengistryggingu, verið heimilt að reikna vexti á gjalddaga sem gjaldfallið hefðu fyrir endurútreikninginn eftir 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að við heildarmat á öllum aðstæðum yrði að líta til þess hvaða áhrif viðbótarkrafan hefði á efnahag H hf. og óhagræði hans af því að þurfa að standa skil á henni. Var talið að þegar litið væri til stærðar H hf. og umsvifa félagsins væru áhrif viðbótarkröfunnar á H hf. svo veruleg að L hf. yrði sjálft að bera þann vaxtamun sem um var deilt í málinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. febrúar 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.165.866.988 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. maí 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi lýtur mál þetta að fimm lánssamningum sem áfrýjandi gerði við Landsbanka Íslands hf. og einu láni sem Grjóthylur ehf. gerði við bankann, en áfrýjandi tók það síðar yfir. Nánar tiltekið var um að ræða samning 4. nóvember 2003 að jafnvirði 650.000.000 krónur, 10. febrúar 2004 að jafnvirði 100.000.000 krónur, 29. ágúst 2005 að jafnvirði 500.000.000 krónur, 22. ágúst 2006 að jafnvirði 200.000.000 krónur, 2. apríl 2007 að jafnvirði 400.000.000 krónur og 21. maí sama ár að jafnvirði 150.000.000 krónur. Samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var samningum þessum ráðstafað til stefnda.

Stefndi taldi að lánssamningarnir hefðu að geyma ólögmæta bindingu við gengi erlendra gjaldmiðla. Því endurreiknaði hann lánin til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010 um breytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 18. gr. þeirra laga, og tilkynnti áfrýjanda það með bréfum 22. september, 11. október og 11. nóvember 2011. Samkvæmt þeim útreikningum hækkaði lánssamningur 10. nóvember 2003 úr 740.995.581 krónu í 808.278.185 krónur eða um 9,08%, lánssamningur 12. febrúar 2004 lækkaði úr 100.891.147 krónum í 89.278.027 krónur eða um 11,51%, lánssamningur 29. ágúst 2005 úr 987.647.190 krónum í 566.768.412 krónur eða um 42,61%, lánssamningur 22. ágúst 2006 lækkaði úr 475.744.698 krónum í 308.996.855 krónur eða um 35,05%, lánssamningur 2. apríl 2007 lækkaði úr 901.156.546 krónum í 429.311.711 krónur eða um 52,36% og lánssamningur 25. apríl 2007 lækkaði úr 320.189.608 krónum í 118.041.934 krónur eða um 63,13%. Samkvæmt þessu lækkuðu eftirstöðvar samninganna um samtals 1.205.949.646 krónur. Við þessa útreikninga var tekið tillit til viðbótarkröfu vegna vaxta fyrir liðna tíð samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001.

Áfrýjandi heldur því fram að hann hafi í kjölfar umræddra endurútreikninga leitað eftir frekari leiðréttingu frá stefnda. Því til stuðnings hafi hann vísað til dóms Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 þar sem hafnað var að kröfuhafa væri heimilt að reikna afturvirkt hærri vexti en skuldari hafði staðið skil á. Meðal málsgagna er tölvupóstur 7. febrúar 2014 frá forstöðumanni fyrirtækjasviðs stefnda til áfrýjanda þar sem áréttað var að bankinn væri ekki að hafna því að endurreikna lánin en teldi þörf á frekari upplýsingum áður en það yrði gert. Þá sagði í tölvupóstinum að til stæði af hálfu bankans, í ljósi dóms réttarins 12. desember 2013 í máli nr. 463/2013, að leiðrétta endurútreikninga þegar í hlut ættu lítil félög en að svo stöddu yrði ekki leiðrétt gagnvart þeim sem teldust stór.

Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur áfrýjandi gert lánssamningana upp að fullu. Hefur hann aflað útreiknings á fjárhæð þeirrar viðbótarkröfu sem hann hefur staðið stefnda skil á vegna mismunar á umsömdum vöxtum og vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 þar til stefndi endurútreiknaði lánin. Krafa áfrýjanda á hendur stefnda svarar til þeirrar fjárhæðar og er ekki tölulegur ágreiningur með aðilum.

II

Áfrýjandi hefur höfðað málið til endurgreiðslu á því sem hann telur sig hafa ofgreitt við uppgjör fyrrnefndra lánssamninga sem bundnir voru ólögmætri gengisviðmiðun. Stefndi hefur borið því við að óskráðar reglur um endurheimtu ofgreidds fjár komi í veg fyrir að krafa áfrýjanda verði tekin til greina. Um þá málsástæðu er þess að gæta að stefndi átti sjálfur frumkvæði að því að taka skuldarsambandið upp með endurútreikningi lánanna en með því viðurkenndi hann í verki rétt áfrýjanda til leiðréttingar eftir því sem lög stóðu til. Getur stefndi því ekki borið fyrir sig að reglur um endurheimtu ofgreidds fjár hindri að krafa áfrýjanda verði tekin til greina. Verður heldur ekki talið skipta máli í þessu sambandi þótt áfrýjandi hafi ekki gert sérstakan fyrirvara við endurútreikninga stefnda, enda lýsti hann því yfir með fyrrgreindum tölvupósti 7. febrúar 2014 að frekari leiðrétting gagnvart áfrýjanda gæti komið til greina að fengnum frekari upplýsingum. Vegna þessara viðbragða stefnda getur engu skipt þótt áfrýjandi hafi ekki gert fyrirvara við endurútreikningana þegar þeir bárust honum. Að þessu gættu ráðast úrslit málsins af því hvort stefnda hafi verið heimilt við endurútreikning lánanna að reikna með viðbótarkröfu vegna þess vaxtamunar sem krafa áfrýjanda um endurgreiðslu lýtur að.

Svo sem Hæstiréttur hefur ítrekað slegið föstu er það meginregla kröfuréttar að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann á rétt til úr hendi skuldara, eigi tilkall til viðbótarkröfu. Frá þeirri meginreglu hefur verið viðurkennt að gera verði undantekningar við sérstakar aðstæður. Í þeim efnum hefur einkum komið til greina að víkja frá meginreglunni þegar skuldari hefur með réttu getað miðað við að lögskiptunum sé endanlega lokið og hann síðan í samræmi við það hagað ráðstöfunum sínum í góðri trú. Við mat á þessu verður einnig að líta til eðlis skuldarsambandsins, aðstöðu bæði kröfuhafa og skuldara og hvorum þeirra stóð nær að ganga úr skugga um að efndir væru fullnægjandi eða bera áhættuna af mistökum sem leiddu til vangreiðslu. Þá verður viðbótarkröfu frekar hafnað ef kröfuhafi hefur sýnt af sér tómlæti við að hafa uppi kröfu um leiðréttingu. Að baki undantekningum frá meginreglunni búa sjónarmið um öryggi í viðskiptum, en viðbótarkrafa getur haft í för með sér mikla röskun á fjárhagslegum hagsmunum skuldara. Á það sérstaklega við þegar viðvarandi skuldarsamband til lengri tíma er tekið upp hvað fortíðina varðar og skuldara í framhaldinu gert að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum, þvert á væntingar skuldara um hið gagnstæða miðað við það sem aðilar hafa fram að því lagt til grundvallar í lögskiptum sínum. Eftir því sem óhagræði skuldara er meira af viðbótarkröfunni því sterkari eru rökin til að víkja frá meginreglunni.

Þegar virt er staða aðila í skuldarsambandi, með tilliti til þess hvort fallist verði á viðbótarkröfu, hefur í dómaframkvæmd verið talið skipta máli hvort skuldari er annars vegar einstaklingur, lítið fyrirtæki eða fámennt sveitarfélag eða hins vegar stórt fyrirtæki. Að því er varðar fyrirtæki var viðbótarkröfu hafnað í dómi Hæstaréttar 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013 og 30. janúar 2014 í máli nr. 544/2013, en þar áttu í hlut smáfyrirtæki. Aftur á móti var viðbótarkrafa tekin til greina í dómum réttarins 12. desember 2013 í máli nr. 463/2013 og 13. október 2016 í máli nr. 34/2016 en þar var um að ræða mjög stór fyrirtæki á íslenskan mælikvarða. Í dómi 6. nóvember 2014 í máli nr. 110/2014 og í dómum 15. október 2015 í málum nr. 34 og 35/2015 reyndi hins vegar á tvö fyrirtæki, sem ekki voru jafn stór en með þó nokkur umsvif. Þar var hafnað viðbótarkröfu á hendur öðru fyrirtækinu, en hún tekin til greina á hendur hinu. Samkvæmt þessu er ekki útilokað að vikið verði frá meginreglunni þótt í hlut eigi meðalstór og jafnvel stærri fyrirtæki, en þá þarf eðli máls samkvæmt meira að koma til svo það verði gert. Er þess þá að gæta að stærri fyrirtæki búa að jafnaði yfir meiri þekkingu á sviði fjármála eða eiga í öllu falli auðveldara með að afla sér hennar en þau sem smærri eru. Af þeim sökum verða gerðar ríkari kröfur til aðgæslu stærri fyrirtækja gagnvart afleiðingum þeirra skuldbindinga sem þau gangast undir. Af þessu leiðir að því aðeins verður vikið frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til fullra efnda, þegar stærri fyrirtæki eiga í hlut, að beiting reglunnar leiði til svo verulegrar röskunar á hagsmunum skuldara og jafnvægi í skuldarsambandinu að ekki verði við unað.

Hvort sem litið er til hlutfalls viðbótarkröfu stefnda af höfuðstól lánanna, að teknu tilliti til hækkunar verðlags frá því lánin voru tekin, heildarfjárhæðar vaxtagreiðslna eða aðeins fjárhæðar viðbótarkröfunnar, er öldungis ljóst að hún er umtalsverð. Verður einnig að fallast á með héraðsdómi að lítið hlutfall afborgana breyti því ekki að skapast hafi næg festa við framkvæmd lánssamninganna. Jafnframt verður lagt til grundvallar að báðir aðilar gengu út frá því að gengistrygging höfuðstóls lánanna væri gild og eru því engin efni til að telja að áfrýjandi hafi ekki verið í góðri trú um að greiðslur hans á vöxtum hverju sinni fælu í sér fullar efndir. Mæla þessi atriði með því að krafa áfrýjanda verði tekin til greina, án þess þó að þau ein og sér geti ráðið úrslitum. Að þessu gættu verður við heildarmat á öllum aðstæðum að líta til þess hvaða áhrif viðbótarkrafan hefur á efnahag áfrýjanda og óhagræði hans af því að þurfa að standa skil á henni.

Eins og áður greinir var áfrýjanda tilkynnt um endurútreikninga stefnda á lánunum með bréfum 22. september, 11. október og 11. nóvember 2011, en þeir tóku mið að því að stefndi ætti viðbótarkröfu vegna vangreiddra vaxta fyrir liðna tíð. Samkvæmt ársreikningi áfrýjanda 2011 námu rekstartekjur hans 1.834.251.505 krónum eftir að tekið hafði verið tillit til niðurfærslu að fjárhæð 632.106.862 krónur vegna aflaverðmætis til eigin vinnslu. Rekstarhagnaður þess árs fyrir skatta og fjármagnsliði nam 376.555.741 krónu og var eigið fé neikvætt um 137.235.811 krónur. Samkvæmt þessu nemur viðbótarkrafan tæplega tveimur þriðju hlutum tekna ársins eða rétt tæpum helmingi eftir því hvort tekið er tillit til niðurfærslu vegna afla til eigin vinnslu. Þá nemur viðbótarkrafan rétt tæpum þreföldum rekstrarhagnaði ársins og hún ein skiptir sköpum um hvort eignir áfrýjanda hrökkva fyrir skuldum á því ári. Að öllu þessu virtu eru áhrif viðbótarkröfunnar á áfrýjanda svo veruleg að stefndi verður sjálfur að bera þann vaxtamun sem deilt er um í málinu og leiðir af því að lánin voru bundin ólögmætri gengistryggingu. Var stefnda því óheimilt að taka tillit til viðbótarkröfunnar við endurútreikning lánanna og ber að standa áfrýjanda skil á fjárhæð er svarar til hennar. Fá ákvæði laga nr. 151/2010, sem breyttu lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, ekki haggað þeirri niðurstöðu, svo sem Hæstiréttur hefur ítrekað lagt til grundvallar í dómum sínum um viðbótarkröfur vegna vaxta af gengistryggðum lánum, sbr. dóm réttarins 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 og fleiri dóma sem gengu í kjölfarið. Verður krafa áfrýjanda á hendur stefnda því tekin til greina með dráttarvöxtum frá þingfestingu málsins í héraði í samræmi við kröfu áfrýjanda, en hann á rétt á þeim vöxtum frá málshöfðun, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, Landsbankinn hf., greiði áfrýjanda, Hraðfrystihúsi Hellissands hf., 1.165.866.988 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. maí 2014 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.