353/2014

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi máli W ehf. á hendur S, I ohf. og I ehf. þar sem gerð var krafa um að tveir úrskurðir áfrýjunarnefndar samkeppnismála yrðu felldir úr gildi. W ehf. hafði beint erindi til S og kvartað yfir fyrirkomulagi I ohf. við úthlutun afgreiðslutíma á Keflavíkurflugvelli vegna flugs til Bandaríkjanna árið 2014 og lauk S málsmeðferð vegna kvörtunarinnar með ákvörðun, þar sem tilgreindum fyrirmælum var beint til I ohf. þess efnis að W ehf. yrði gert kleift að hefja flug til Bandaríkjanna í samkeppni við aðra flugrekendur. I ohf. og I ehf. skutu hvor fyrir sitt leyti þeirri ákvörðun S til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem felldi ákvörðunina úr gildi með fyrrgreindum tveimur úrskurðum sínum. Með hinum kærða úrskurði var máli W ehf. sem fyrr greinir vísað frá dómi með skírskotun til þess að málatilbúnaður W ehf. uppfyllti ekki áskilnaði 25. gr. og e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fyrir Hæstarétti höfðu I ohf. og I ehf. meðal annars uppi kröfur um frávísun málsins frá héraðsdómi sem studdar voru margvíslegum rökum. Bar I ehf. því meðal annars við að þar sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála hefði fellt ákvörðun S úr gildi væri S ekki réttur aðili til að beina kröfum að um ógildingu úrskurðarins, heldur bæri réttarfarslega nauðsyn til aðildar áfrýjunarnefndarinnar að málinu. Hæstiréttur hafnaði því með vísan til þess að áfrýjunarnefndin gegndi hlutverki úrskurðarnefndar á málskotsstigi innan stjórnsýslunnar og hefði ekki þá lögvörðu hagsmuni af úrlausn málsins sem leitt gætu til aðildar hennar að því. Þá byggðu I ohf. og I ehf. á því að ekki væru uppfyllt skilyrði 18. gr. laga nr. 91/1991 til að stefna þeim saman í máli til ógildingar ákvarðana áfrýjunarnefndar samkeppnismála, né heldur skilyrði 19. gr. sömu laga til að sækja þá saman í málinu, auk þess sem W ehf. hefði ekki verið aðili að málunum fyrir áfrýjunarnefndinni og gæti því ekki átt aðild að dómsmáli til ógildingar úrskurða nefndarinnar. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómaframkvæmd réttarins hefði verið litið svo á að óhjákvæmilegt væri að beina kröfu um ógildingu úrskurðar æðra stjórnvalds að þeim sem átt hefðu aðild að máli á málskotsstigi, enda ættu þeir verulegra, einstaklegra og lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn þess. Þar sem svo hagaði til um I ohf. og I ehf. yrði málinu ekki vísað frá héraðsdómi af þeirri ástæðu að þeim væri stefnt saman til að þola dóm í málinu. Þá taldi rétturinn einnig að virtri dómaframkvæmd sinni að ekki væri fortakslaust skilyrði samkvæmt samkeppnislögum nr. 44/2005 að sá, sem höfðaði mál til ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndarinnar, þyrfti að hafa átt aðild að málinu fyrir henni. Loks hélt I ohf. því fram að málatilbúnaður W ehf. væri í andstöðu við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, en Hæstiréttur hafnaði því með skírskotun til þess að þótt lýsing málsatvika í stefnu væri ekki að öllu leyti svo skýr sem skyldi væri samhengi þeirra við málsástæður W ehf. eigi að síður nægjanlega ljóst og fullnægði áskilnaði laga nr. 91/1991. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru sem barst héraðsdómi 13. maí 2014 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2014 þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn Isavia ohf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar „um annað en málskostnað“. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn Icelandair ehf. krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn Samkeppniseftirlitið hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Þar sem varnaraðilinn Isavia ohf. hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti kemur krafa hans sem lýtur að málskostnaðarákvörðun héraðsdóms ekki til álita fyrir Hæstarétti.

I

Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði beindi sóknaraðili erindi til varnaraðilans Samkeppniseftirlitsins 14. mars 2013 þar sem kvartað var yfir fyrirkomulagi varnaraðilans Isavia ohf. við úthlutun á afgreiðslutímum á Keflavíkurflugvelli vegna fyrirhugaðs áætlunarflugs sóknaraðila til Bandaríkjanna árið 2014. Varnaraðilinn Samkeppniseftirlitið lauk málsmeðferð vegna kvörtunarinnar með ákvörðun 1. nóvember 2013 í máli nr. 25/2013 þar sem tilteknum fyrirmælum, sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði, var beint til varnaraðilans Isavia ohf. Með kæru 28. nóvember 2013 skaut sá síðastnefndi ákvörðun Samkeppniseftirlitsins til áfrýjunarnefndar samkeppnismála og krafðist þess að hún yrði felld úr gildi. Varnaraðilinn Icelandair ehf. skaut ákvörðun Samkeppniseftirlitsins fyrir sitt leyti til áfrýjunarnefndar með kæru 29. sama mánaðar og krafðist þess einnig að ákvörðunin yrði felld úr gildi. Fyrir áfrýjunarnefnd samkeppnismála krafðist varnaraðilinn Samkeppniseftirlitið þess í báðum málunum að fyrrgreind ákvörðun hans yrði staðfest og synjað kröfu um frestun réttaráhrifa hennar.

Áfrýjunarnefnd samkeppnismála tók 22. janúar 2014 bráðabirgðaákvörðun um að fresta réttaráhrifum ákvörðunar Samkeppniseftirlitsins frá 1. nóvember 2013 á meðan málið væri til meðferðar hjá nefndinni. Með úrskurðum áfrýjunarnefndar 27. febrúar 2014 í málum nr. 10/2013 og 11/2013 í tilefni af framangreindum kærum var ákvörðun Samkeppniseftirlitsins felld úr gildi. Forsenda þeirra ákvarðana var sú að málinu yrði ekki beint að Isavia ohf., þar sem félagið brysti heimild til þess að fylgja eftir þeim fyrirmælum sem mælt væri fyrir um í hinni kærðu ákvörðun, og bæri því að fella hana úr gildi.

II

Meðal gagna málsins er frétt af vefsíðu Morgunblaðsins, mbl.is, 5. febrúar 2014, þar sem fram kom að sóknaraðili hefði „ákveðið að hætta við fyrirhugað flug til Norður-Ameríku þar sem félagið hefur ekki enn fengið úthlutaða nauðsynlega brottfarartíma í Keflavík.“ Haft var eftir forstjóra félagsins í fréttinni að það væri „grátlegt að neyðast til þess að fresta öllum stækkunaráformum okkar þar sem Isavia hefur kosið að fara ekki eftir skýrum tilmælum Samkeppniseftirlitsins sem hefur unnið ötullega að málinu í lengri tíma og komist að mjög skýrri og sanngjarnri niðurstöðu. Það er einnig með ólíkindum að áfrýjunarnefnd samkeppnismála skuli nota það sem afsökun fyrir því að fresta þeirri niðurstöðu Samkeppniseftirlitsins að það muni koma Icelandair illa ef þeir missa brottfarartíma nú fyrir sumarið.“ Frétt sama efnis birtist í Morgunblaðinu degi síðar og kom þar fram að hún væri byggð á tilkynningu frá sóknaraðila.

Í kæru sóknaraðila til Hæstaréttar segir að fái hann úthlutað hinum umdeildu tímum fyrir sumarið 2014, eða áður en því lýkur, muni hann nýta þá. Þá beri að líta til þess að samkvæmt svokallaðri hefðarreglu sem gildi um úthlutun afgreiðslutíma á Keflavíkurflugvelli haldi sóknaraðili þeim tímum sem hann fái úthlutað til frambúðar. Þannig hafi sóknaraðili lögvarða hagsmuni af þeirri ákvörðun Samkeppniseftirlitsins að hann eigi að fá úthlutað tilteknum afgreiðslutímum árið 2014 þar sem hann myndi með því öðlast hefðarrétt sumarið 2015. Í greinargerð varnaraðilans Icelandair ehf. til Hæstaréttar kemur fram að því hafi sérstaklega verið lýst yfir af hálfu sóknaraðila við munnlegan flutning málsins fyrir áfrýjunarnefnd samkeppnismála að ekki yrði flogið til Bandaríkjanna sumarið 2014 óháð afdrifum þessa máls, þar sem sóknaraðili gæti ekki beðið úrlausnar málsins því hann þyrfti að kveða af eða á um flugvélasamning sem nauðsynlegur væri fyrir flugið. Hins vegar stefni sóknaraðili enn að því að hefja áætlunarflug til Bandaríkjanna sumarið 2015.

III

Sóknaraðili höfðaði mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 20. mars 2014 á hendur varnaraðilum og krefst þess að fyrrgreindir úrskurðir áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 27. febrúar 2014 í málum nr. 10/2013 og 11/2013 verði felldir úr gildi. Varnaraðilinn Samkeppniseftirlitið krefst sýknu af kröfu sóknaraðila. Varnaraðilarnir Isavia ohf. og Icelandair ehf. krefjast þess hvor fyrir sitt leyti, aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara sýknu af kröfu sóknaraðila. Hinn 18. mars 2014 var ákveðið að mál þetta skyldi sæta flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991.

Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði reisir varnaraðilinn Isavia ohf. kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi í fyrsta lagi á því að sóknaraðili hafi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins, í öðru lagi að skilyrðum samaðildar samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991 sé ekki fullnægt og í þriðja lagi að málatilbúnaður sóknaraðila sé svo óljós og vanreifaður að hann standist ekki kröfur 1. mgr. 80. gr. sömu laga. Varnaraðilinn Icelandair ehf. reisir kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi á sömu fyrstu tveimur atriðunum og varnaraðilinn Isavia ohf. og í þriðja lagi á því að réttarfarslega nauðsyn beri til þess að áfrýjunarnefnd samkeppnismála eigi aðild að málinu þar sem nefndin hafi fellt úrskurð Samkeppniseftirlitsins úr gildi. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá héraðsdómi.

IV

Aðalkrafa varnaraðilans Icelandair ehf. um að málinu verði vísað frá Hæstarétti er studd þeim rökum að kærufrestur hafi verið liðinn er kæra barst Héraðsdómi Reykjavíkur. Er í því sambandi vísað til þess að hinn kærði úrskurður hafi verið kveðinn upp föstudaginn 9. maí 2014 en ódagsett kæra sóknaraðila sé stimpluð um móttöku í Héraðsdómi Reykjavíkur 13. sama mánaðar. Málið sé að kröfu sóknaraðila rekið eftir reglum XIX. kafla laga nr. 91/1991 og sé kærufrestur samkvæmt 4. mgr. 124. gr. laganna því þrír sólarhringar. Þar sem sá frestur hafi verið liðinn þegar kæra barst héraðsdómi verði að vísa málinu frá Hæstarétti.

Í 4. mgr. 124. gr. laga nr. 91/1991 segir að sé úrskurður um atriði sem varðar rekstur máls kærður til æðra dóms skuli sá frestur sem um getur í 1. mgr. 149. gr. laganna vera þrír sólarhringar. Í síðastgreindu lagaákvæði segir að aðilar geti sent Hæstarétti greinargerðir sínar og ný skjöl innan viku frá því málsgögnin berast honum. Að þeim tíma liðnum getur Hæstiréttur lagt dóm á kæruefnið, en jafnan skal þó athuga skjöl sem berast síðar frá aðilum svo framarlega sem málinu er þá ekki lokið. Samkvæmt þessu er í 4. mgr. 124. gr. laga nr. 91/1991 kveðið á um skemmri tíma handa aðilum máls, sem sætir flýtimeðferð, til að koma fram athugasemdum og öðrum gögnum í kærumáli fyrir Hæstarétti en annars er kveðið á um í 1. mgr. 149. gr. laganna, eða þriggja sólarhringa frest í stað einnar viku. Ákvæði þetta mælir á hinn bóginn ekki fyrir um skemmri frest til að kæra úrskurði héraðsdóms til Hæstaréttar en kveðið er á um í 144. gr. laga nr. 91/1991. Aðalkrafa varnaraðilans Icelandair ehf. um frávísun málsins frá Hæstarétti á samkvæmt þessu ekki við rök að styðjast og verður henni því hafnað.

V

Varakrafa varnaraðilans Icelandair ehf. um frávísun málsins frá héraðsdómi er eins og áður segir meðal annars á því reist að þar sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi fellt ákvörðun varnaraðilans Samkeppniseftirlitsins úr gildi beri réttarfarslega nauðsyn til aðildar nefndarinnar að málinu.

Samkeppniseftirlitið var á málskotsstigi gagnaðili Isavia ohf. og Icelandair ehf. í þeim málum sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála felldi úrskurði á 27. febrúar 2014. Er því þörf á aðild Samkeppniseftirlitsins, Isavia ohf. og Icelandair ehf. að dómsmáli um gildi þess úrskurðar. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála gegnir á hinn bóginn hlutverki úrskurðarnefndar á málskotsstigi innan stjórnsýslunnar og hefur ekki þá lögvörðu hagsmuni af úrlausn þessa máls sem leitt geta til aðildar hennar að því. Er heldur ekki nauðsyn á að gefa nefndinni kost á að láta til sín taka dómsmál sem höfðað er til ógildingar á úrskurðum hennar, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 17. febrúar 1997 í máli nr. 63/1997 sem birtur var í dómasafni réttarins það ár á bls. 643. Er samkvæmt þessu staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að málinu verði ekki vísað frá héraðsdómi af þeirri ástæðu að kröfum í málinu sé ekki beint að áfrýjunarnefndinni.

VI

Krafa varnaraðilanna Isavia ohf. og Icelandair ehf. um frávísun málsins frá héraðsdómi er sem fyrr segir meðal annars á því reist að ekki sé fullnægt skilyrðum 18. gr. laga nr. 91/1991 til að stefna þeim saman í máli til ógildingar þeirra ákvarðana áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem um ræði í málinu. Þá heldur varnaraðilinn Isavia ohf. því einnig fram að ekki sé fullnægt skilyrðum 19. gr. sömu laga til að sækja varnaraðila saman í málinu. Þessir varnaraðilar áttu aðild að málinu á málskotsstigi fyrir áfrýjunarnefndinni í tilefni af kvörtun sóknaraðila til Samkeppniseftirlitsins. Í dómum Hæstaréttar hefur verið litið svo á að óhjákvæmilegt sé að beina kröfu um ógildingu úrskurðar æðra stjórnvalds að þeim sem áttu aðild að málinu á málskotsstigi, enda hafi þeir átt verulegra, einstaklegra og lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn stjórnsýslumálsins, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 12. júní 2002 í máli nr. 231/2002, sem birtur var í dómasafni réttarins það ár á bls. 2241, og 25. október 2006 í máli nr. 539/2006. Þar sem svo hagar til um þessa varnaraðila verður málinu ekki vísað frá héraðsdómi af þeirri ástæðu að þeim er stefnt saman til að þola dóm í málinu.

VII

Varnaraðilarnir Isavia ohf. og Icelandair ehf. reisa kröfur sínar um frávísun málsins frá héraðsdómi einnig á því að þar sem sóknaraðili hafi ekki verið aðili fyrir áfrýjunarnefnd samkeppnismála að þeim málum sem hér um ræði geti hann ekki átt aðild að dómsmáli sem höfðað sé til ógildingar á úrskurðum áfrýjunarnefndarinnar.

Samkvæmt 40. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 verður ákvörðun Samkeppniseftirlitsins ekki borin undir dómstóla fyrr en úrskurður áfrýjunarnefndar liggur fyrir. Í 41. gr. sömu laga kemur fram að vilji aðili, þar með talið Samkeppniseftirlitið, ekki una úrskurði áfrýjunarnefndar geti hann höfðað mál til ógildingar hans fyrir dómstólum innan þeirra tímamarka sem greinir í ákvæðinu. Í dómaframkvæmd hefur 41. gr. samkeppnislaga ekki verið túlkuð svo að það sé fortakslaust skilyrði að sá sem höfðar mál til ógildingar á úrskurðum áfrýjunarnefndarinnar þurfi að hafa átt aðild að máli fyrir henni, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 29. apríl 2004 í máli nr. 465/2003 og 23. febrúar 2012 í máli nr. 72/2011. Ákvörðun Samkeppniseftirlitsins 1. nóvember 2013 í máli nr. 25/2013 var eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði tekin í framhaldi af kvörtun sóknaraðila yfir úthlutun varnaraðilans Isavia ohf. á afgreiðslutímum á Keflavíkurflugvelli. Er samkvæmt þessu fallist á þá niðurstöðu hins kærða úrskurðar að máli þessu verði ekki vísað frá héraðsdómi af þeirri ástæðu að sóknaraðili hafi ekki verið aðili stjórnsýslumálsins fyrir áfrýjunarnefnd samkeppnismála.

Kemur þá til úrlausnar hvort atvik séu með þeim hætti sem varnaraðilarnir Isavia ohf. og Icelandair ehf. halda fram að sóknaraðili hafi ekki lengur af því lögvarða hagsmuni að fá úrlausn dómstóla um kröfu sína þar sem hann hafi ítrekað lýst því yfir að hann muni ekki hefja áætlunarflug til Bandaríkjanna sumarið 2014 óháð afdrifum þessa máls. Hér að framan er rakið það sem fram kom í viðtali við forstjóra sóknaraðila á vefsíðu Morgunblaðsins í febrúar 2014, þess efnis að sóknaraðili hefði neyðst til þess að hætta við fyrirhugað áætlunarflug til Bandaríkjanna þar sem hann hefði enn ekki fengið úthlutað nauðsynlegum brottfarartíma í Keflavík. Þá hefur einnig verið getið þeirrar staðhæfingar sóknaraðila sem fram kemur í kæru hans til Hæstaréttar að úthlutaður afgreiðslutími vegna ársins 2014 myndi skapa honum svokallaðan hefðarrétt ári síðar við úthlutun á afgreiðslutíma vegna þess árs. Þegar þetta er virt er fallist á með sóknaraðila að hann hafi enn lögvarða hagsmuni af að fá úr því skorið fyrir dómstólum hvort ákvarðanir áfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi verið reistar á réttum lagagrundvelli. Samkvæmt þessu standa hvorki ákvæði 25. gr. laga nr. 91/1991 né grunnreglur einkamálaréttarfars um lögvarða hagsmuni því í vegi að efnisdómur verði lagður á kröfuna sem sóknaraðili hefur uppi í málinu.

VIII

Varnaraðilinn Isavia ohf. heldur því loks fram að málatilbúnaður sóknaraðila sé andstæður ákvæðum e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og beri því að vísa málinu frá héraðsdómi. Í stefnu málsins í héraði krefst sóknaraðili þess að fyrrgreindir úrskurðir áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 27. febrúar 2014 í málum nr. 10/2013 og 11/2013 verði felldir úr gildi. Í stefnunni er gerð grein fyrir þeim hagsmunum sem sóknaraðili telur sig hafa af því að krafa hans um ógildingu úrskurðanna nái fram að ganga. Það er meginmálsástæða sóknaraðila að niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar, um að varnaraðilann Isavia ohf. skorti heimild til þess að fylgja eftir þeim fyrirmælum sem mælt var fyrir um í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins um úthlutun afgreiðslutíma á Keflavíkurflugvelli, sé byggð á rangri lagatúlkun. Þannig standi efnislega rangir úrskurðir áfrýjunarnefndar samkeppnismála í vegi fyrir því að sóknaraðili geti hafið áætlunarflug til Bandaríkjanna í samkeppni við varnaraðilann Icelandair ehf., en úthlutun afgreiðslutíma á Keflavíkurflugvelli sé á hendi varnaraðilans Isavia ohf.

Samkvæmt e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal í stefnu greina svo glöggt sem verða má málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til að samhengi málsástæðna verði ljóst, en þessi lýsing skal vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Þótt lýsing málsatvika í stefnu sé ekki að öllu leyti svo skýr og markviss sem skyldi er samhengi þeirra við málsástæður sóknaraðila eigi að síður nægjanlega ljóst og fullnægir málatilbúnaður sóknaraðila því áskilnaði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar.

Eftir framangreindum úrslitum verða varnaraðilarnir Isavia ohf. og Icelandair ehf. og hvor um sig dæmdir til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar.

Varnaraðilar, Isavia ohf. og Icelandair ehf., greiði hvor um sig sóknaraðila, Wow air ehf. 350.000 krónur í kærumálskostnað.