145/2007

S krafðist viðurkenningar á eignarrétti að nánar tilgreindri þriggja hektara landspildu, sem heimavistarskóli og tengd mannvirki stóðu á. S reisti kröfu sína á því að Kirkjubæjarhreppur, sem síðar með sameiningu fimm hreppa varð að Skaftárhreppi, hefði á sínum tíma samið við þáverandi eigendur jarðarinnar Kirkjubæjarklausturs um kaup á umræddri spildu fyrir tiltekið verð, en afsal hefði ekki verið gefið út. Hefði sveitarfélagið girt lóðina og ræktað og á henni hefðu verið reist skólamannvirki. Hefði hreppurinn unnið hefðarhald á spildunni þar sem hann hefði haft eignarráð hennar í hefðartíma fullan. Haldið var fram af hálfu L að þar sem skólamannvirkin og lóðarréttindi sem þeim kynnu að fylgja væru í óskiptri sameign S og íslenska ríkisins bæri að vísa málinu frá þar sem íslenska ríkið væri ekki aðili að málinu. Með vísan til 3. mgr. 6. gr. laga nr. 49/1967 um skólakostnað og upplýsinga fjármálaráðuneytisins um hvernig það ákvæði hefði verið skilið í framkvæmd var talið að spildan sem S hefði lagt til skólamannvirkjanna teldist áfram í eigu S eins þótt á henni hefði síðar risið mannvirki er kostuð væru bæði af ríki og sveitarfélagi. Var S því bær til að höfða málið án þátttöku íslenska ríkisins. Þar sem meðal annars lá fyrir að ekki var ágreiningur um lóðamörk við forráðamenn aðliggjandi lóðar var ekki fallist á þá málsástæðu L um að krafa S næði til stærra svæðis en hann hefði haft eignarráð yfir. Af hálfu L var því haldið fram að umrædd lóð hefði verið lánuð til skólabyggingar og því gæti eignarréttur S ekki hafa stofnast fyrir hefð. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að ekkert í gögnum málsins styðji þá fullyrðingu L og því stæði 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð ekki í vegi fyrir því að hefð ynnist. Var niðurstaða héraðsdóms um viðurkenningu á eignarrétti S að jörðinni á grundvelli hefðar því staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. mars 2007. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara að því verði vísað frá héraðsdómi. Að því frágengnu krefst hann sýknu af kröfu stefnda. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Í máli þessu krefst stefndi viðurkenningar á eignarrétti að nánar tilgreindri þriggja hektara landspildu, sem Kirkjubæjarskóli og tengd mannvirki standa á. Af gögnum málsins má ráða að framkvæmdir við skólabygginguna hafi hafist á árinu 1967. Í fundargerð hreppsnefndar Kirkjubæjarhrepps 6. maí 1971 kemur fram að samþykkt hafi verið að neyta forkaupsréttar að 1/10 hluta jarðarinnar Kirkjubæjarklausturs, sem seld hafi verið á uppboði fyrr um daginn, en kaupverðið var 400.000 krónur. Jafnframt samþykkti hreppsnefndin „að framselja S-kk-þgf og V-kk-þgf L-kk-þgf hinn keypta jarðarpart fyrir sama verð, gegn því að Kirkjubæjarhrepp verði seld lóð á Glennurum undir heimavistarskólann, að stærð 3 ha., fyrir kr. 30.000.00 -þrjátíu þúsund-.“ Í endurriti úr uppboðsbók Skaftafellssýslu 2. júní 1971 kemur fram að Kirkjubæjarhreppur hafi með skeyti 6. maí neytt forkaupsréttar síns „og síðan framselt til S-kk-ef og V-kk-ef Lárussona Kirkjubæjarklaustri.“ Er síðan bókað að þar sem S-kk-nf og V-kk-nf hafi að fullu greitt uppboðsandvirði og áfallinn kostnað sé umræddum jarðarhluta afsalað til þeirra. Stefndi heldur því fram að í framhaldi þessa hafi Kirkjubæjarhreppur gert samning við þáverandi eigendur jarðarinnar Kirkjubæjarklausturs um kaup á þriggja hektara landskika undir skólabyggingar á því verði sem hreppsnefnd hafði samþykkt á fyrrnefndum fundi en aldrei hafi verið gengið frá afsali vegna þeirra kaupa. Áfrýjandi heldur því hins vegar fram að ekki hafi allir eigendur jarðarinnar verið samþykkir sölunni og hafi hún ekki farið fram. Stefndi heldur því fram að Kirkjubæjarhreppur hafi girt landið og ræktað og byggt á því skólahús, sundlaug og fleiri mannvirki og farið með óslitin eignarráð þess í meira en hefðartíma fullan og því öðlast eignarrétt að landinu fyrir hefð. Stefndi Skaftárhreppur mun hafa orðið til 1990 við sameiningu fimm hreppa, þar á meðal Kirkjubæjarhrepps.

II.

Aðal- og varakrafa áfrýjanda varða báðar ætlaða samaðild stefnda og íslenska ríkisins til sóknar í málinu. Heldur hann því fram með vísan til 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að þar sem skólamannvirkin á Kirkjubæjarklaustri og þar með þau lóðarréttindi sem þeim kunni að tilheyra séu í óskiptri sameign stefnda og íslenska ríkisins og hið síðarnefnda eigi ekki aðild að málsókninni beri að vísa málinu frá dómi og lýtur varakrafan að því. Aðalkrafan um heimvísun málsins er hins vegar á því reist að til þessa hafi héraðsdómari ekki tekið sjálfstæða og rökstudda afstöðu.

Í hinum áfrýjaða dómi styður héraðsdómari þá niðurstöðu sína að fallast ekki á kröfu um frávísun málsins af þessum sökum þrenns konar rökum. Eru því engin efni til að fallast á aðalkröfu áfrýjanda. Að því er varakröfuna um frávísun málsins varðar er til þess að líta að samkvæmt þágildandi ákvæði 3. mgr. 6. gr. laga nr. 49/1967 um skólakostnað skyldu hlutaðeigandi sveitarfélög leggja til á sinn kostnað lóðir til skólamannvirkja sem lögin tóku til, en í þeim voru síðan meðal annars ákvæði um þátttöku ríkissjóðs í stofnkostnaði mannvirkjanna. Í bréfi fjármálaráðuneytisins 13. október 2003 segir að af þess hálfu hafi verið gengið út frá því að viðkomandi lóð sé eign sveitarfélagsins til dæmis við sölu fyrrverandi skólahúsnæðis. Voru þessi sjónarmið áréttuð í bréfi ráðuneytisins 1. mars 2004. Í ljósi þessarar afstöðu ráðuneytisins og upplýsinga þess um hvernig viðkomandi ákvæði hefur verið skilið í framkvæmd verður að túlka það svo að lóð sem sveitarfélag leggur til skólamannvirkis teljist áfram í eigu sveitarfélagsins eins þótt á henni hafi síðar risið bygging er kostuð var bæði af ríki og sveitarfélagi. Samkvæmt því var stefndi bær til að höfða mál þetta án þátttöku íslenska ríkisins. Fyrra máli vegna eignarráða yfir þeirri lóð sem hér er til umfjöllunar var vísað frá dómi að kröfu áfrýjanda vegna þess að stefndi hefði ekki sýnt nægilega fram á hverjir væru eigendur jarðarinnar, sbr dóm Hæstaréttar 14. nóvember 2002 í máli nr. 496/2002, sem birtur var á bls. 3721 í dómasafni réttarins það ár. Úr þessu hefur stefndi bætt við málsókn þessa og er ekki dregið í efa af hálfu áfrýjanda að öllum eigendum jarðarinnar hafi nú verið stefnt. Samkvæmt framansögðu verður varakröfu áfrýjanda hafnað.

Stefndi kveðst hafa girt og ræktað umrædda lóð og reist á henni skólamannvirki. Þessu hefur áfrýjandi ekki andmælt. Hann heldur því hins vegar fram að krafa stefnda nái til stærra svæðis en sjálfrar skólalóðarinnar þar sem lóðin sé stærri en gert sé ráð fyrir í aðaskipulagi og hún nái inn á grannlóð sem Bær hf. hafi á leigu. Fyrir liggur, samkvæmt vottorði byggingarfulltrúa stefnda, að þau hnit sem stefndi miðar við í kröfugerð sinni voru unnin af Kirkjubæjarstofu. Spildan liggur á þrjá vegu meðfram Skaftá, Fossá og Kirkjubæjarbraut. Fjórða hlið hennar veit að áðurnefndri leigulóð Bæjar hf., en fyrir liggur yfirlýsing af hálfu þess félags um að ekki sé ágreiningur um að lóðamörk séu í samræmi við kröfugerð stefnda í máli þessu. Þá kom fram í skýrslu J-kk-ef Þ-kk-ef B-kk-ef starfsmanns Hnits hf., sem kom að mælingu lóðarinnar að beiðni áfrýjanda, að sú spilda sem krafa stefnda lýtur að sé þrír hektarar að stærð, en það er í samræmi við það sem tilgreint er í fyrrnefndri bókun hreppsnefndar 6. maí 1971. Þegar alls þessa er gætt og litið til loftmynda og uppdrátta sem fyrir liggja af spildunni verður ekki fallist á þessa málsástæðu áfrýjanda. Áfrýjandi heldur því fram að umrædd lóð hafi verið lánuð til skólabyggingarinnar. Þar sem ekkert í gögnum málsins styður þá fullyrðingu, stendur 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð því ekki í vegi að hefð vinnist. Sú málsástæða áfrýjanda að stefndi hafi sýnt af sér óráðvandlegt atferli er of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 og kemur því ekki til skoðunar fyrir Hæstarétti. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, L-kk-nf H-kk-nf, greiði stefnda, Skaftárhreppi, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.