142/2013

D höfðaði mál gegn lífeyrissjóðnum L og krafðist þess í fyrsta lagi að felld yrði úr gildi ákvörðun stjórnar L um að lífeyrir D skyldi miðast við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákvörðuð af kjararáði 23. febrúar 2010. Í öðru lagi að viðurkennt yrði að lífeyrir D skyldi frá 1. febrúar 2010 miðast við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákvörðuð af kjararáði 4. júlí 2008. Í þriðja lagi að viðurkennt yrði að lífeyrisgreiðslur samkvæmt öðrum kröfulið ættu frá sama degi að taka breytingum í samræmi við 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. D hafði gegnt starfi forstjóra ríkisspítala fram til ársins 1995 og var ekki um það deilt að honum hefði verið heimilt að velja að lífeyrir hans yrði miðaður við laun forstjóra Landspítalans. D hóf töku lífeyris 1. febrúar 2010. Talið  var að ákvörðun stjórnar L um að miða lífeyri D við ákvörðun kjararáðs um laun forstjóra Landspítalans 23. febrúar 2010 hefði ekki samræmst 2. og 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, enda hefði borið að miða upphaflegan lífeyri D við laun forstjóra Landspítalans eins og þau voru við starfslok hans. Aftur á móti var ekki fallist á kröfu D um að miðað yrði við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákveðin af kjararáði 4. júlí 2008 þar sem ráðið hafði í ákvörðun sinni ekki greint milli launa fyrir dagvinnu og yfirvinnu. Í dómi Hæstaréttar kom síðan fram að D hefði samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 haft val um það hvort lífeyrisgreiðslur til hans breyttust til samræmis við breytingar sem yrðu á launum er á hverjum tíma væru greidd forstjóra Landspítalans eða hvort þær skyldu breytast samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 24. gr. laganna. Veldi D síðari kostinn yrði hann að hlíta því sem fram kæmi í 4. mgr. 28. gr. laganna um að miða bæri lífeyri hans við breytingar á launum fyrir það starf til ársloka 1996 en eftir það breyttist lífeyririnn í samræmi við meðalhækkanir á launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu samkvæmt 3. mgr. 24. gr., sbr. 3. mgr. 28. gr. laganna. Var L því sýknaður af þeirri kröfu D að viðurkennt yrði að lífeyrisgreiðslur til hans, sem miðast skyldu við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákveðin af kjararáði 4. júlí 2008, ættu frá og með 1. febrúar 2010 að taka breytingum í samræmi við 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. mars 2013. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 2. maí 2013. Hann krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði breytt á þann veg að fallist verði á kröfur hans í héraði. Þær voru í fyrsta lagi að ákvörðun stjórnar aðaláfrýjanda 19. maí 2010 um að lífeyrir gagnáfrýjanda skyldi miðast við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákvörðuð af kjararáði 23. febrúar sama ár yrði dæmd ógild, í öðru lagi að viðurkennt yrði að lífeyrir gagnáfrýjanda skyldi frá og með 1. febrúar 2010 miðast við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákvörðuð af kjararáði 4. júlí 2008 og í þriðja lagi að viðurkennt yrði að lífeyrisgreiðslur til gagnáfrýjanda samkvæmt öðrum kröfulið ættu frá og með 1. febrúar 2010 að taka breytingum í samræmi við 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þá krefst gagnáfrýjandi staðfestingar á ákvörðun hins áfrýjaða dóms um málskostnað í héraði, auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram hóf gagnáfrýjandi töku lífeyris hjá aðaláfrýjanda 1. febrúar 2010 eftir að hafa verið sjóðfélagi í liðlega 36 ár, þar af vel á annan áratug sem forstjóri ríkisspítala, en hann lét af því starfi árið 1995 þegar hann varð ráðuneytisstjóri í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu. Greinir málsaðila ekki á um það að miða skuli lífeyri gagnáfrýjanda við laun forstjóra Landspítalans kjósi hann að sá háttur verði á hafður. Á hinn bóginn er ágreiningur þeirra á milli um hvort taka hafi átt mið af þeim launum, þegar gagnáfrýjandi hóf töku lífeyris, eins og þau voru ákveðin af kjararáði 4. júlí 2008 eða 23. febrúar 2010.

Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 47/2006 um kjararáð skal ráðið ákvarða föst laun fyrir venjulega dagvinnu og önnur laun sem starfi fylgja og kveða á um önnur starfskjör. Í héraðsdómi er gerð ítarleg grein fyrir fyrrgreindum tveimur ákvörðunum ráðsins um laun og starfskjör forstjóra Landspítalans. Í ákvörðuninni 4. júlí 2008 var ákvörðunarorðið svohljóðandi: „Mánaðarlaun forstjóra Landspítala skulu vera samkvæmt 161. flokki í launatöflu kjararáðs nr. 502, nú 1.618.565 krónur. Ekki er greitt sérstaklega fyrir yfirvinnu. Laun eru við það miðuð að um fullt starf sé að ræða og þannig ákveðin að ekki komi til frekari greiðslna nema kjararáð úrskurði um það sérstaklega. Um almenn starfskjör forstjóra Landspítala gilda reglur kjararáðs frá 30. maí 2007.“ Í upphafi ákvörðunarinnar 23. febrúar 2010 var tekið fram að 8. gr. laga nr. 47/2006 hafi verið breytt á tiltekinn hátt með lögum nr. 87/2009, en síðan sagði: „Kjararáð hefur áður ákveðið forstjóra Landspítalans heildarlaun þar sem ekki var greint á milli dagvinnu og yfirvinnu. Með þessari ákvörðun eru laun forstjórans ákveðin þannig að skilyrði laganna um dagvinnulaun sé uppfyllt.“ Í samræmi við það sagði meðal annars í ákvörðunarorði: „Frá og með 1. mars 2010 skulu mánaðarlaun forstjóra Landspítalans vera samkvæmt launaflokki 502-141, nú 833.752 krónur. Að auki skal greiða honum 100 einingar á mánuði fyrir alla yfirvinnu og álag er starfinu fylgir.“

II

Frá því að lög nr. 101/1943 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins leystu af hólmi lög nr. 51/1921 um lífeyrissjóð embættismanna og ekkna þeirra og þar til lög nr. 141/1996 um lífeyrisréttindi starfsmanna ríkisins tóku gildi 1. janúar 1997 var lagaumgjörð og starfsemi aðaláfrýjanda um margt frábrugðin því sem almennt gerist nú um lífeyrissjóði. Þannig áunnu sjóðfélagar sér ekki réttindi á grundvelli innborgaðra iðgjalda, heldur var mælt fyrir um þau í lögum, óháð iðgjöldum. Einnig var búið svo um hnúta að ríkissjóður og aðrir launagreiðendur stæðu undir skuldbindingum aðaláfrýjanda gagnvart sjóðfélögum, þar á meðal var ríkissjóður í bakábyrgð fyrir öllum lífeyrisgreiðslum hans. Með lögum nr. 141/1996 voru gerðar gagngerar breytingar á lagaumgjörð aðaláfrýjanda og þar með lífeyrisréttindum sjóðfélaga í honum. Komið var á nýju réttindakerfi, sem nýráðnir starfsmenn skyldu greiða iðgjald til, og var um það stofnuð sérstök deild í aðaláfrýjanda, A-deild. Eldra réttindakerfi var hins vegar lokað fyrir nýjum starfsmönnum og því skipað í sérstaka deild, B-deild. Meginreglan var sú að sjóðfélagar, sem áttu aðild að aðaláfrýjanda við gildistöku laga nr. 141/1996, yrðu í B-deildinni þar sem réttindareglur héldust með nokkrum undantekningum óbreyttar frá eldri lögum. Eitt af þeim nýmælum, sem upp var tekið, var að kveðið var á um í b. lið 15. gr. laga nr. 141/1996, nú 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, að eftir að taka lífeyris hæfist skyldu breytingar á lífeyrisgreiðslum til sjóðfélaga í B-deildinni framvegis ákveðnar til samræmis við meðalbreytingar sem yrðu á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu. Þó skyldi sjóðfélögum gefinn kostur á að velja um það við starfslok hvort ellilífeyrir þeirra yrði miðaður við laun fyrir störf sem þeir höfðu áður gegnt, eins og verið hafði, eða hvort lífeyririnn tæki þess í stað mið af meðalbreytingum á launum opinberra starfsmanna, eftir því sem nánar var kveðið á um í 35. gr., sbr. 19. gr. laga nr. 141/1996, nú 35. gr., sbr. 3. og 4. mgr. 28. gr. laga nr. 1/1997.

Með heimild í 2. mgr. 34. gr. laga nr. 141/1996 var meginmál breytinga samkvæmt þeim fellt inn í lög nr. 29/1963 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og þau síðan gefin út sem lög nr. 1/1997 er tóku gildi 10. janúar 1997. Samkvæmt 2. mgr. 24. gr. síðastnefndra laga, sem gildir um B-deild aðaláfrýjanda, er upphæð ellilífeyris hundraðshluti af þeim föstu launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót samkvæmt kjarasamningum sem við starfslok fylgja stöðu þeirri fyrir fullt starf er sjóðfélagi gegndi síðast. Í 3. mgr. sömu greinar er að finna svofellt ákvæði: „Eftir að taka lífeyris hefst skulu breytingar á lífeyrisgreiðslum ákveðnar til samræmis við meðalbreytingar sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu, sbr. 2. mgr., og skal Hagstofa Íslands reikna þær mánaðarlega.“ Þá er svo fyrir mælt í 6. mgr. að hafi sjóðfélagi gegnt hærra launuðu starfi eða störfum í að minnsta kosti tíu ár fyrr á sjóðfélagatíma sínum skuli miða lífeyrinn við hæst launaða starfið, enda hafi hann gegnt því að minnsta kosti í tíu ár.

Í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 segir meðal annars að sjóðfélagar sem hefja töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi geti, þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 24. gr. laganna, valið hvort lífeyrisgreiðslur til þeirra breytist til samræmis við breytingar sem verða á launum er á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast, eða eftir atvikum við breytingar á launum fyrir hærra launað starf samkvæmt ákvæðum 6. mgr. 24. gr., eða hvort þær skuli breytast samkvæmt ákvæðum 3. mgr. þeirrar greinar. Í 3. mgr. 28. gr. sömu laga er kveðið á um að þegar lífeyrisgreiðslur skuli miðast við hærra launað starf en lokastarf samkvæmt 6. mgr. 24. gr. skuli við ákvörðun um lífeyri miða við meðalhækkanir á launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu samkvæmt 3. mgr. þeirrar greinar frá þeim tíma er starfsmaður lætur af sínu hærra launaða starfi og þar til taka lífeyris hefst. Í 4. mgr. 28. gr. er síðan svohljóðandi ákvæði: „Hafi starfsmaður látið af hinu hærra launaða starfi fyrir árslok 1996 skal þó miða breytingar á lífeyri við breytingar á þeim launum er starfinu fylgdu fram til ársloka 1996. Eftir það skal farið eftir reglu 3. mgr.“

III

Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi tók aðaláfrýjandi þá ákvörðun 19. maí 2010 á grundvelli 78. gr. samþykkta fyrir hann að starf forstjóra ríkisspítala, sem gagnáfrýjandi hafði gegnt vel á annan áratug, hafi verið hliðstætt starfi forstjóra Landspítalans, sbr. 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Samkvæmt því skyldi lífeyrir gagnáfrýjanda taka mið af föstum launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót fyrir síðarnefnda starfið, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar, kysi hann að sá háttur yrði á hafður. Skýra verður þessi tvö lagaákvæði á þann veg að í því tilviki hafi borið að miða upphaflegan lífeyri gagnáfrýjanda við laun forstjóra Landspítalans eins og þau voru við starfslok gagnáfrýjanda 1. febrúar 2010 þegar hann hóf töku lífeyris hjá aðaláfrýjanda. Laun forstjórans tóku þá mið af ákvörðun kjararáðs 4. júlí 2008 og breyttust fyrst samkvæmt ákvörðun ráðsins 23. febrúar 2010 hinn 1. apríl sama ár. Af þeim sökum var ólögmæt sú ákvörðun aðaláfrýjanda að lífeyrir gagnáfrýjanda skyldi miðast við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákveðin af kjararáði í síðara skiptið. Því verður fallist á þá kröfu gagnáfrýjanda að ákvörðunin skuli felld úr gildi.

Þegar kjararáð tók ákvörðun um laun forstjóra Landspítalans 4. júlí 2008 kom meðal annars fram í ákvörðunarorði að laun forstjórans, sem ákveðin voru í einu lagi, væru við það miðuð að um fullt starf væri að ræða og ekki væri sérstaklega greitt fyrir yfirvinnu. Í ákvörðun ráðsins 23. febrúar 2010 var síðan tekið fram að ekki hafi verið greint milli dagvinnu og yfirvinnu í fyrri ákvörðun ráðsins um laun forstjórans. Að þessu virtu er fallist á þá ályktun héraðsdóms að í ákvörðuninni 4. júlí 2008 hafi ekki verið greint milli launa fyrir dagvinnu og yfirvinnu og því sé ekki unnt að leggja hana til grundvallar lífeyri gagnáfrýjanda. Þegar af þeirri ástæðu ber að sýkna aðaláfrýjanda af þeirri kröfu gagnáfrýjanda að viðurkennt verði að lífeyrir hans skuli frá og með 1. febrúar 2010 miðast við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákveðin af kjararáði 4. júlí 2008.

Með vísan til þess sem að framan greinir getur gagnáfrýjandi eftir 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 valið hvort lífeyrisgreiðslur til hans breytist til samræmis við breytingar, sem verða á launum er á hverjum tíma eru greidd forstjóra Landspítalans, eða hvort þær skuli breytast samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 24. gr. laganna. Eins og áður segir er fyrri kosturinn sá eini sem stóð gagnáfrýjanda til boða sem sjóðfélaga í aðaláfrýjanda til ársloka 1996 og með því að gefa honum færi á að velja þann kost eru virt áunnin lífeyrisréttindi hans sem njóta verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Ákveði gagnáfrýjandi á hinn bóginn að taka síðari kostinn, sem fyrst var boðið upp á með lögum nr. 141/1996, verður hann að hlíta því sem kveðið er á um í 4. mgr. 28. gr. laga nr. 1/1997 sökum þess að hann lét af starfi sem forstjóri ríkisspítala árið 1995. Samkvæmt því ber að miða lífeyri hans við breytingar á launum fyrir það starf til ársloka 1996, en eftir það breytist lífeyririnn í samræmi við meðalhækkanir á launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu samkvæmt 3. mgr. 24. gr., sbr. 3. mgr. 28. gr. laganna. Að þessu virtu verður aðaláfrýjandi sýknaður af þeirri kröfu gagnáfrýjanda að viðurkennt verði að lífeyrisgreiðslur til hans, sem miðast skuli við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákveðin af kjararáði 4. júlí 2008, eigi frá og með 1. febrúar 2010 að taka breytingum í samræmi við 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, er sýkn af þeirri kröfu gagnáfrýjanda, D-kk-ef Á. G-kk-ef, að viðurkennt verði að lífeyrisgreiðslur til hans, sem miðast skuli við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákveðin af kjararáði 4. júlí 2008, eigi frá og með 1. febrúar 2010 að taka breytingum í samræmi við 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Að öðru leyti skal hinn áfrýjaði dómur vera óraskaður nema um málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.