770/2015

G voru gefin að sök umboðssvik með því að hafa sem eigandi, framkvæmdastjóri og stjórnarmaður B ehf. misnotað aðstöðu sína og ráðstafað frá félaginu, til annarra félaga sem G var í fyrirsvari fyrir, 31 fasteign sem félagið leigði út án þess að nokkurt endurgjald hefði komið fyrir og án þess að áhvílandi lánum væri skuldskeytt. Þá var G gefið að sök bókhaldsbrot með því að hafa látið undir höfuð leggjast að varðveita bókhaldsgögn B ehf. vegna starfsemi þess á árinu 2008 og nánar tilgreind brot gegn lögum um ársreikninga. Kröfu G um frávísun málsins var hafnað. Þá kom fram í dómi Hæstaréttar að B ehf. hefði hvorki orðið fyrir tjóni né hefði skapast veruleg fjártjónshætta við það eitt að félagið hefði misst eignarhald á umræddum fasteignum, enda yrði með hliðsjón af saksókninni að leggja til grundvallar að engin af eignunum hefði hrokkið fyrir áhvílandi skuldum. Skipti þá engu þótt ekki hefði verið aflað samþykkis veðhafa fyrir skuldskeytingu þannig að B ehf. yrði leyst undan áhvílandi skuldum. Hins vegar hefði ráðstöfunin falið í sér að félagið var svipt leigutekjum af eignunum og þar með rekstrargrundvelli sínum. Var G því sakfelldur fyrir brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og var það engu talið breyta um refsinæmi brotsins þótt G hefði notað fjármunina til viðhalds og framkvæmda á eignunum. Þá var G sakfelldur fyrir brot gegn lögum nr. 145/1994 um bókhald með því að hafa látið undir höfuð leggjast að varðveita bókhald B ehf. vegna starfsemi þess á árinu 2008 og fyrir brot gegn lögum nr. 3/2006 um ársreikninga með því að hafa látið undir höfuð leggjast að láta fylgja yfirlit um sjóðsstreymi með ársreikningi félagsins sama ár. Hins vegar var G sýknaður af ákæru um brot gegn síðastgreindum lögum fyrir að hafa greint rangt frá í skýrslu stjórnar í ársreikningi B ehf. 2008 og fyrir rangfærslu í efnahagsreikningi ársreiknings félagsins sama ár. Var refsing G ákveðin fangelsi í 1 ár en meðal annars með hliðsjón af því hve langt var um liðið frá því að brotin voru framin var refsingin skilorðsbundin til tveggja ára.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. október 2015. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og refsing hans þyngd.

Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins. Að því frágengnu krefst ákærði þess að honum verði ekki gerð refsing en að öðrum kosti að héraðsdómur verði staðfestur. Að því frátöldu krefst ákærði þess að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa.

I

Í I. kafla ákæru málsins eru ákærða gefin að sök umboðssvik með því að hafa á tímabilinu 6. júní til 24. október 2008 sem eigandi, framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Bílakots ehf. misnotað aðstöðu sína og ráðstafað frá félaginu 31 fasteign sem félagið leigði út án þess að nokkurt endurgjald hafi komið fyrir og að lánum, sem hvíldu á eignunum, hafi verið skuldskeytt. Þessum eignum hafi verið ráðstafað til félaga sem ákærði var í fyrirsvari fyrir og höfðu þann tilgang að reka og leigja út fasteignir. Með þessu hafi Bílakot ehf. orðið fyrir tjóni þar sem félagið hafi verið svipt öllum tekjum og um leið rekstargrundvelli. Í II. kafla ákærunnar er ákærða gefið að sök bókhaldsbrot með því að hafa sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Bílakots ehf. látið undir höfuð leggjast að varðveita bókhaldsgögn félagsins vegna starfsemi þess á árinu 2008. Loks eru ákærða í III. kafla ákærunnar gefin að sök í þremur liðum nánar tilgreind brot gegn lögum um ársreikninga.

Málsatvikum er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Með honum var ákærði sýknaður af því broti sem honum var gefið að sök í I. kafla ákærunnar en sakfelldur eftir II. kafla hennar. Þá var ákærði fundinn sekur um eitt af þeim brotum sem honum var gefið að sök í III. kafla ákærunnar en sýknaður að öðru leyti.

II

Við meðferð málsins í héraði krafðist ákærði þess að málinu yrði vísað frá dómi, en þeirri kröfu hafnaði dómurinn með úrskurði 24. febrúar 2015. Ákærði gerir sem fyrr segir aðallega sömu kröfu hér fyrir dómi.

Ákærði reisir kröfu sína um frávísun fyrst í stað á því að ákæran á hendur honum lýsi ekki refsiverðum verknaði. Verknaðarlýsing hennar sé óskýr og fullnægi ekki c. og d. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Af efni ákærunnar, sem tekin er upp orðrétt í héraðsdómi, verður glögglega ráðið hvaða refsiverða háttsemi ákærða er gefin að sök og hvaða ákvæði refsilaga hann er talinn hafa gerst brotlegur við. Verður því ekki fallist á þessa röksemd ákærða fyrir frávísun málsins.

Í annan stað byggir ákærði kröfu sína um frávísun á því að ákæran sé ekki í samræmi við gögn málsins. Þessu til stuðnings heldur ákærði því fram að lýsing á atvikum fái ekki staðist í ljósi gagna málsins. Einnig beri gögnin með sér að skattframtal Bílakots ehf. og skil á ársreikningum félagsins hafi verið til fyrirmyndar. Þannig hafi félög í eigu ákærða fært bókhald lögum samkvæmt og skilað skattframtölum og ársreikningum á réttum tíma og án sérstakra athugasemda skattyfirvalda. Þá telur ákærði að rannsókn málsins sé verulega áfátt og að við hana hafi ekki verið gætt hlutlægni og meðalhófs.

Samkvæmt 1. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 er markmið rannsóknar sakamáls að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða hvort sækja skuli mann til sakar, svo og að afla gagna til undirbúnings málsmeðferð fyrir dómi. Að rannsókn lokinni tekur ákærandi ákvörðun um hvort sækja skuli sakborning til sakar og telji hann það sem fram er komið nægilegt eða líklegt til sakfellis höfðar hann mál á hendur honum, sbr. 145. gr. laganna. Ákærandi hefur metið rannsókn málsins fullnægjandi og á grundvelli hennar gefið út ákæru. Ákvörðun ákæranda þar að lútandi felur í sér beitingu hans á valdheimildum á grundvelli laga og getur eðli máls samkvæmt ekki sætt endurskoðun dómstóla við úrlausn málsins. Jafnframt er þess að gæta að sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik, sem telja má honum í óhag hvílir á ákæruvaldinu eftir 108. gr. laganna og verður það að bera hallann af því ef rannsókn máls er ábótavant og ákæra af þeim sökum ekki reist á nægjanlega traustum grunni. Það sama gildir ef ákæran er að einhverju leyti í ósamræmi við gögn málsins. Loks eru ekki efni til að fallast á það með ákærða að rannsókn málsins beri þess merki að ekki hafi verið gætt að þeirri hlutlægnisskyldu sem leiðir af 2. mgr. 53. gr. laganna. Samkvæmt þessu verður hafnað kröfu ákærða um frávísun málsins frá héraðsdómi.

III

Um refsinæmi umboðssvika fer eftir 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en þar segir að misnoti maður, sem fengið hefur aðstöðu til þess að gera eitthvað er annar maður verður bundinn við, eða hefur fjárreiður fyrir aðra á hendi, varði það fangelsi allt að 2 árum. Ef sakir eru mjög miklar má þyngja refsingu í allt að 6 ára fangelsi. Í lögskýringargögnum kemur fram að ákvæðið um misnotkun aðstöðu, til að gera eitthvað er annar maður verður bundinn við, eigi ekki einungis við um umboð, heldur og aðra raunverulega aðstöðu til þess að gera eitthvað er bindur annan mann. Þar segir einnig að ákvæðið sé sett til verndar því að menn er hafi á hendi fjárreiður fyrir aðra, svo sem fjárhaldsmenn, framkvæmdastjórar félaga eða stofnana, misnoti aðstöðu sína sér eða öðrum til hags en umbjóðanda sínum til tjóns.

Í samræmi við það sem hér hefur verið rakið fela umboðssvik í sér einhliða og ólögmæta misnotkun aðstöðu eða trúnaðar til þess að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert, sem annar maður eða lögaðili verður bundinn við, enda sé verkið unnið af ásetningi og í auðgunarskyni. Felur brotið í sér þrjú efnisatriði, en þau eru í fyrsta lagi að gerandi hafi verið í aðstöðu til að skuldbinda annan aðila, í öðru lagi að hann hafi misnotað aðstöðu sína og í þriðja lagi að ráðstöfun hafi valdið tjóni eða í öllu falli haft í för með sér verulega fjártjónshættu.

Ákærði var framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Bílakots ehf., auk þess sem hann var eigandi félagsins, þegar hann ráðstafaði 31 fasteign frá því á tímabilinu 6. júní til 24. október 2008, eins og nánar er rakið í I. kafla ákærunnar. Að því gættu var hann í aðstöðu til að skuldbinda félagið og er það ágreiningslaust í málinu.

Við mat á því hvort ákærði hafi sem eini eigandi Bílakots ehf. misnotað aðstöðu sína með því að ráðstafa fasteignum frá félaginu er þess að gæta að einkahlutafélög eru eftir ákvæðum laga um þau nr. 138/1994 sjálfstæðar lögpersónur. Þótt slíkt félag lúti forræði hluthafa, sem hafa hagsmuni af hlutafjáreign sinni og réttindum sem hún veitir, tengist félagið ekki að öðru leyti fjárhag hluthafa vegna takmörkunar á ábyrgð þeirra á skuldbindingum þess, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 138/1994. Fjárhagslegir hagsmunir af einkahlutafélagi snúa á hinn bóginn fremur að lánardrottnum þess og hvílir sú meginskylda á félagi að haga ráðstöfunum sínum á þann veg að hagsmuna þeirra sé gætt. Í því felst meðal annars að óheimilt er að gera nokkrar þær ráðstafanir sem eru fallnar til þess að afla hluthöfum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað félagsins, sbr. 1. mgr. 51. gr. laganna. Samkvæmt þessu verður við mat á því hvort sá sem er í aðstöðu til að ráða gerðum einkahlutafélags hafi misnotað þá aðstöðu, þannig að varði við 249. gr. almennra hegningarlaga, að horfa til hagsmuna félagsins sem sjálfstæðrar einingar og þar með einnig lánardrottna þess en ekki samsama félagið við hluthafa í því, sbr. dóm Hæstaréttar 28. apríl 2016 í máli nr. 74/2015.

Í ákærunni er miðað við að andvirði þeirra fasteigna sem ákærði ráðstafaði frá Bílakoti ehf. hafi numið 518.775.329 krónum, en sú fjárhæð er miðuð við bókfært verð 23 eigna og fasteignamat átta eigna. Áhvílandi heildarskuldir á eignunum hafi hins vegar numið 616.878.859 krónum þegar eignunum var ráðstafað. Af hálfu ákæruvaldsins er miðað við að veðskuldir er hvíldu á hverri eign fyrir sig hafi numið hærri fjárhæðum en andvirði hennar á þessum tíma. Af því leiðir að Bílakot ehf. varð hvorki fyrir tjóni né skapaðist veruleg fjártjónshætta við það eitt að félagið missti eignarhaldið, enda verður með hliðsjón af saksókninni að leggja til grundvallar að engin af eignunum hafi hrokkið fyrir áhvílandi skuldum. Skiptir þá engu þótt ekki hafi verið aflað samþykkis veðhafa fyrir skuldskeytingu þannig að Bílakot ehf. yrði leyst undan áhvílandi skuldum. Verður í því tilliti að miða við að markaðsverð eignanna kæmi að fullu til frádráttar áhvílandi skuldum ef veðhafar leituðu fullnustu í þeim með nauðungarsölu, sbr. 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Á hinn bóginn fól ráðstöfunin í sér að félagið var svipt leigutekjum af eignunum og þar með rekstrargrundvelli sínum. Með þessu varð félagið af tekjum sem samtals námu 60.863.124 krónum, eins og ákærði hefur gengist við eftir að ákæruvaldið hafði lækkað þá fjárhæð sem að þessu snýr í verknaðarlýsingu ákærunnar um 450.000 krónur. Um refsinæmi þessa brots breytir engu þótt lagt verði til grundvallar að ákærði hafi notað alla þessa fjármuni til viðhalds og framkvæmda á eignunum, en því hefur ákæruvaldið ekki mótmælt. Að þessu marki verður ákærði sakfelldur eftir I. kafla ákærunnar fyrir að hafa misnotað aðstöðu sína sem fyrirsvarsmaður Bílakots ehf. og valdið með því fjártjóni. Varðar brotið við 249. gr. almennra hegningarlaga.

IV

Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ákærði sakfelldur í samræmi við II. kafla ákærunnar fyrir að hafa sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Bílakots ehf. látið undir höfuð leggjast að varðveita bókhald félagsins vegna starfsemi þess á árinu 2008 í samræmi við II. kafla laga um bókhald nr. 145/1994. Af þessu leiðir að ógerningur er að rekja bókhaldsfærslur til viðskipta og byggja bókhaldsbækur á þeim, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 37. gr. laganna, eins og þeim var breytt með lögum nr. 37/1995. Skiptir þá engu þótt ársreikningur 2008 hafi verið tekinn saman fyrir félagið, enda verða niðurstöður hans ekki sannreyndar án þess að bókhaldið sé fyrir hendi. Varðar brotið því við umræddan 2. tölulið 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994, en slík brot eru ætíð meiri háttar samkvæmt upphafsorðum 1. mgr. 37. gr. laganna. Samkvæmt þessu verður brotið jafnframt heimfært til 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga.

V

Í 1. tölulið III. kafla ákærunnar er ákærða gefið að sök brot gegn nánar tilgreindum ákvæðum laga nr. 3/2006 um ársreikninga með því að hafa í september 2009 sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Bílakots ehf. rangfært ársreikning félagsins fyrir árið 2008 með því að tilgreina í efnahagsreikningi að langtímaskuldir væru „0“ þegar hið rétta væri að langtímaskuldir væru verulegar vegna skuldbindinga sem hvíldu á fasteignum sem ráðstafað hafði verið frá félaginu án endurgjalds. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, komst að þeirri niðurstöðu, miðað við ráðstöfun á fasteignum félagsins á árinu 2008, að rétt hefði verið að færa af efnahagsreikningi verðmæti eignanna og fjárhæð veðskulda. Jafnframt hefði að réttu lagi átt að gera grein fyrir í skýringum í ársreikningi þeim skuldbindingum sem á félaginu hvíldu vegna ráðstöfunar á eignunum. Efnahagsreikningurinn hefði því verið réttur hvað ákæruefnið varðar. Samkvæmt þessu verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að sýkna ákærða af þessum ákærulið, enda kemur ekki til greina að sakfella hann fyrir atriði sem lúta að gerð annarra þátta í ársreikningnum, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008.

Ákærða er í 2. tölulið III. kafla ákærunnar gefið að sök brot gegn tilgreindum ákvæðum laga nr. 3/2006 með því að hafa sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Bílakots ehf. greint svo frá í skýrslu stjórnar í ársreikningi félagsins 2008 að ákveðið hefði verið að stofna nýtt eignarhaldsfélag um fasteignir félagsins og selja þær úr því á bókfærðu virði þegar raunin var að þeim var ráðstafað án endurgjalds og án þess að áhvílandi lánum væri skuldskeytt. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða að sýkna ákærða af þessum ákærulið.

Loks er ákærða í 3. tölulið III. kafla ákærunnar gefið að sök brot gegn tilteknum ákvæðum umræddra laga með því að hafa sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Bílakots ehf. látið undir höfuð leggjast að láta fylgja yfirlit um sjóðsstreymi með ársreikningi félagsins 2008. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður fallist á þá niðurstöðu að ársreikningurinn hafi verið ófullnægjandi af þessari ástæðu. Með vísan til 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga verður brot þetta talið varða við 3. tölulið 1. mgr. 122. gr., sbr. 1. mgr. 124. gr. laga nr. 3/2006, svo sem þeim var breytt með 71. gr. laga nr. 73/2016. Aftur á móti er brotið ekki meiri háttar þannig að það varði jafnframt við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga.

VI

Ákærði hefur unnið sér til refsingar með umboðssvikum, meiri háttar broti gegn lögum um bókhald og broti gegn ákvæðum laga um ársreikninga.

Ákærði er 74 ára að aldri og hefur ekki áður hlotið refsidóm. Brotin framdi hann á árunum 2008 og 2009, en kæra var send embætti sérstaks saksóknara með bréfi skiptastjóra þrotabús Bílakots ehf. 28. febrúar 2012. Þótt rannsókn málsins hjá lögreglu hafi verið umfangsmikil og tímafrek ber að líta til þess við ákvörðun refsingar að langt er um liðið frá því brotin voru framin. Þá horfir ákærða að sínu leyti til málsbóta að tekjur þær sem umboðssvik hans lutu að munu að öllu leyti hafa runnið í rekstur þeirra eigna sem tilgreindar eru í I. kafla ákærunnar. Samkvæmt þessu verður refsing ákærða, sem tiltekin verður eftir reglum 77. gr. almennra hegningarlaga, ákveðin fangelsi í eitt ár, en hún verður bundin skilorði eins og greinir í dómsorði.

Ákærða verður gert að greiða sakarkostnað í héraði sem eru málsvarnarlaun verjanda hans með þeirri fjárhæð sem þar var ákveðin.

Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ákærði, G-kk-nf Ö-kk-nf H-kk-nf, sæti fangelsi í eitt ár, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði greiði málsvarnarlaun verjanda síns í héraði 9.207.000 krónur.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 2.775.021 krónu, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, J-kk-ef E-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 2.232.000 krónur.