601/2012

S krafði Í um skaðabætur vegna fjártjóns og miska sem hann taldi sig hafa orðið fyrir með því að hafa undir rannsókn lögreglu á mansalsmáli og tryggingasvikum verið hnepptur í gæsluvarðhald og gert að sæta því í einangrun, auk þess sem hann taldi að hann hefði verið beittur harðræði á meðan á því stóð. Með dómi héraðsdóms, sem var endanlegur hvað S varðaði, var hann sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í málinu. Hæstiréttur taldi ósannað að S hefði orðið óvinnufær vegna gæsluvarðhaldsins og var því krafa hans um bætur vegna fjártjóns ekki tekin til greina. Þá var talið að S hefði með framgöngu sinni í aðdraganda þess að hann var hnepptur í gæsluvarðhald og í framhaldi af því stuðlað að þeirri aðgerð og yrðu honum því ekki dæmdar bætur fyrir að hafa í öndverðu sætt gæsluvarðahaldi. Eftir að hann hefði hins vegar greint frá tiltekinni vitneskju sinni í málinu yrði að líta svo á að þáttur hans í málinu hefði að mestu leyti verið upplýstur og því hefðu ekki verið efni til að halda honum í gæsluvarðhaldi eftir þann tíma. Með vísan til þessa var það niðurstaða Hæstaréttar að S ætti rétt til miskabóta fyrir að hafa setið nokkru lengur í gæsluvarðahaldi en efni hefðu verið til. Þá var einnig litið til þess að breyting hefði verið gerð á lyfjagjöf hans við upphaf gæsluvarðhaldsins og þótti aðbúnaður hans í gæsluvarðhaldinu hafa verið ófullnægjandi að því leyti. Á hinn bóginn hefði S ekki fært sönnur á að hann hefði sætt harðræði meðan á gæsluvarðhaldinu stóð. Var Í gert að greiða S 400.000 krónur í miskabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. september 2012. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 17.280.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. október 2009 til 30. júní 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér „skaða- og miskabætur“ að álitum með sömu vöxtum og greinir í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

Laust eftir miðnætti laugardaginn 10. október 2009 kom til landsins með flugi frá Póllandi E, sem þá var 19 ára að aldri og litháískur ríkisborgari. Fljótlega eftir komu hennar vaknaði sá grunur að hún væri fórnarlamb mansals og að hún hefði verið send hingað til að stunda vændi. Á Keflavíkurflugvelli munu þrír menn hafa beðið konunnar, en hún var flutt til aðhlynningar á sjúkrahúsi. Síðar sama dag kom áfrýjandi á lögreglustöðina við Hverfisgötu ásamt þremur mönnum af litháísku þjóðerni og spurðust fyrir um konuna. Áfrýjandi átti og rak fyrirtækin SR Holdings ehf. og SR eignir ehf. og meðal starfsmanna þeirra munu hafa verið litháískir ríkisborgarar. Einnig liggur fyrir að áfrýjandi hafði samband símleiðis við lögregluna á Suðurnesjum mánudaginn 12. október 2009 og spurðist fyrir um konuna og mun hann þá hafa sagt á sér deili með því að gefa upp nafn og kennitölu.

Eftir að konan hafði fengið aðhlynningu á sjúkrahúsi var hún í umsjá lögreglu en síðan dvaldi hún í húsnæði á vegum félagsmálayfirvalda í Reykjanesbæ. Að morgni 13. október 2009 mun lögregla hafa komist að raun um að konan hafi yfirgefið dvalarstað sinn í Keflavík seint kvöldið áður og var talið að þangað hefði hún verið sótt. Lögreglan lýsti síðan eftir konunni 15. sama mánaðar og fannst hún við gistihús í Reykjavík að kvöldi þess dags.

Hinn 13. október 2009 mætti áfrýjandi samkvæmt boðun til skýrslutöku hjá lögreglunni á Suðurnesjum og var hann yfirheyrður sem sakborningur þar sem hann væri grunaður um að hafa gerst sekur um mansal. Fram kom hjá áfrýjanda að hann þekkti mjög lítið þá menn sem hefðu beðið hann um að hafa samband við lögreglu til að spyrjast fyrir um konuna, en þeir hefðu sagt hana vera vinkonu eða kærustu einhvers þeirra eða eitthvað í þá veru.

Á þessum tíma voru einnig til rannsóknar hjá lögreglu ætluð tryggingasvik vegna bruna sem varð að [...] í [...] 28. ágúst 2009, en fasteignin var í eigu SR eigna ehf. og var húsnæðið leigt út. Samkvæmt tjónskvittun Vátryggingafélags Íslands hf. voru félaginu greiddar 36.500.000 krónur í bætur vegna skyldutryggingar eignarinnar og var sú greiðsla innt af hendi 19. október sama ár. Í upplýsingaskýrslu lögreglu 22. þess mánaðar kemur fram að leigutaki í húsnæðinu hafi haft samband við lögreglu og greint frá því að kunningi hans hafi verið að vinna nærri húsinu um kl. 22.00 og þá hafi ekkert verið athugavert en húsið orðið alelda rúmri klukkustund síðar. Þá var í skýrslunni haft eftir þessum leigutaka að honum hafi borist upplýsingar um grunsamlegar mannaferðir í bænum þetta kvöld. Í kjölfarið voru tildrög brunans rannsökuð nánar af lögreglu með því að taka skýrslur af þeim sem gátu borið um þau. Með bréfi 12. nóvember 2009 lagði lögregla hald á fjármuni á tilgreindum bankareikningi SR eigna ehf. og var tekið fram að það væri gert sökum þess að áfrýjandi væri grunaður um tryggingasvik. Þessari haldlagningu var aflétt 16. desember sama ár.

Með úrskurði héraðsdóms 19. október 2009 var lögreglu heimilað að afla upplýsinga frá símfyrirtækjum um það úr hvaða símanúmerum hringt hefði verið í tiltekin símanúmer sem áfrýjandi hafði og í hvaða númer hefði verið hringt úr þeim símanúmerum frá 1. ágúst sama ár. Jafnframt var lögreglu með úrskurði sama dag heimilað að hlusta og hljóðrita símtöl í og úr símanúmerum áfrýjanda til og með 16. nóvember það ár. Í beiðnum um þessar aðgerðir kom fram að rannsóknin beindist meðal annars að ætluðu mansali og tryggingasvikum.

II

Áfrýjandi var handtekinn 20. október 2009 og við upphaf yfirheyrslu hjá lögreglu síðar sama dag sagðist hann að öllu leyti vera búinn að tjá sig um sakarefnið. Nánar aðspurður greindi áfrýjandi frá því að hann hefði um árabil verið með í vinnu hjá sér nokkra menn frá Litháen. Einnig kannaðist hann við þá einstaklinga sem grunur lék á að væru viðriðnir það mál sem var til rannsóknar, en tveir þeirra hafi verið í vinnu hjá sér í apríl það ár. Jafnframt hafi hann lánað einum þeirra bifreið fyrir um hálfum mánuði og hitt annan á bensínstöð og við Kringluna. Við það tækifæri hafi sá sem átti í hlut spurt „um húsið á [...], koma með sér í business og svoleiðis.“ Kvaðst áfrýjandi hafa hundsað þetta en hann treysti ekki þessum mönnum. Jafnframt sagði áfrýjandi að hann hefði að beiðni þessa manns ekki haft farsíma á sér. Þá hefðu þessir menn komið heim til sín en hann ekkert viljað við þá ræða. Um aðdraganda þess að áfrýjandi hafði samband við lögreglu vegna ungu konunnar, sem kom til landsins 10. október 2009, sagði áfrýjandi að hann hefði gert það að beiðni þessara manna til að túlka fyrir þá. Spurður um eignina að [...] í [...] tók áfrýjandi fram að hann hafi verið erlendis þegar húsið brann.

Eftir að áfrýjandi hafði gefið skýrslu var hann í haldi þar til hann var leiddur fyrir dómara daginn eftir og gæsluvarðhalds krafist yfir honum. Til stuðnings þeirri kröfu var vísað til þess að fyrir hendi væri grunur um umfangsmikla og skipulagða glæpastarfsemi. Með úrskurði héraðsdóms sama dag var áfrýjanda gert að sæta gæsluvarðhaldi til 28. október 2009 og var úrskurðurinn staðfestur með dómi Hæstaréttar 23. þess mánaðar í máli nr. 606/2009. Í kjölfar handtöku áfrýjanda var gerð húsleit á heimili hans og á starfsstöðvum fyrirtækja í hans eigu.

Áfrýjandi var næst yfirheyrður af lögreglu 23. október 2009 og við upphaf skýrslutökunnar kvaðst hann enga vitneskju hafa um konuna frá Litháen, sem kom til landsins 10. sama mánaðar, umfram það sem þegar hefði komið fram. Þvertók áfrýjandi fyrir að tengjast komu hennar til landsins með einhverju móti, svo sem með því að hafa keypt farmiða eða útvegað henni húsnæði. Þá kannaðist áfrýjandi ekki við að hafa greitt götu Litháa hér á landi ef frá er talið að hafa ráðið þá í vinnu. Einnig kannaðist áfrýjandi ekki við að þeir Litháar sem störfuðu hjá honum væru viðriðnir glæpastarfsemi af einhverju tagi. Þá neitaði áfrýjandi því að Litháar á hans vegum hafi verið valdir að brunanum að [...] í [...]. Við lok skýrslutökunnar voru bókuð eftir verjanda áfrýjanda andmæli við því að umbjóðandi hans hefði ekki fengið nauðsynlega læknisþjónustu.

Áfrýjandi gaf aftur skýrslu hjá lögreglu 27. október 2009 og við upphaf skýrslugjafar sagðist hann engu hafa að bæta við fyrri frásögn sína. Nánar spurður um þá Litháa sem störfuðu hjá honum kvaðst hann engin tengsl hafa við þessa menn. Þeir hefðu verið ágengir gagnvart sér með að fá vinnu og atvinnuleyfi, auk þess sem áfrýjandi kannaðist við að hafa veitt þeim óveruleg lán. Einnig tók áfrýjandi fram að hann hefði reynt að ljúka samskiptum við mennina eftir uppákomu í samkvæmi hjá sér á liðnu vori þegar tveir þeirra hefðu barið ungan dreng fyrir utan heimili sitt. Þá ítrekaði áfrýjandi að ekkert merkilegt hefði farið fram á fundum sem hann átti með þessum mönnum. Aðspurður kannaðist áfrýjandi við að nýlega hefði staðið til að leigja þeim húsnæði á hans vegum. Fyrirhugað hafi verið að þeir löguðu húsnæðið og kvaðst áfrýjandi hafa látið þá hafa málningu og verkfæri. Loks var áfrýjandi spurður nánar út í kaup á fasteigninni að [...] í [...].

Hinn 28. október 2009 krafðist lögregla þess að gæsluvarðhaldi áfrýjanda yrði framlengt til 4. nóvember sama ár. Í kröfu lögreglu kom fram að áfrýjandi hafi tveimur dögum áður en unga konan frá Litháen kom til landsins verið að ræða í síma við annan mann um afdrif stúlkna sem væru að koma til landsins, auk þess sem fyrir hendi væru upplýsingar um mikil símasamskipti áfrýjanda við aðra, sem grunur beindist að, það kvöld þegar konan hvarf og daginn eftir. Þá var tekið fram í kröfunni að áfrýjandi hafi gefið ótrúverðugar skýringar á aðild sinni að málinu og sagst lítið þekkja til annarra sakborninga þrátt fyrir tíð símasamskipti við þá. Með úrskurði héraðsdóms sem kveðinn var upp samdægurs var krafan tekin til greina og var úrskurðurinn staðfestur með dómi Hæstaréttar 3. nóvember 2009 í máli nr. 627/2009.

Áfrýjandi var enn yfirheyrður af lögreglu 3. nóvember 2009 og greindi þá frá því að nokkrir af sakborningum, sem væru frá Litháen, hefðu starfað hjá sér um skamma hríð. Í ljósi þess hvernig áfrýjandi hafði lýst samskiptum sínum og annarra sakborninga var hann inntur eftir hvernig stæði á því að síðan í ágúst 2009 hefðu farið „63 símtöl og SMS sendingar“ milli hans og D-x-x T-kk-ef, eins af sakborningum. Því svaraði áfrýjandi svo til: „Hann sendi mér mörg SMS meðan ég var heima veikur og var að reyna að fá vinnu fyrir vini sína ... Þetta var bara vinnutengt hann hringdi út af launum hinna og svoleiðis“. Einnig var áfrýjandi spurður út í mikil símasamskipti við annan sakborning að nafni D-x-x S-x-x um það leyti sem bruninn varð að [...] í [...] og því svaraði hann þannig: „D-x-x var að reyna að fá mig til þess að gera atvinnuleyfi fyrir sig, það var ekkert annað og það voru ekki mörg símtöl“. Undir áfrýjanda var síðan borinn mikill fjöldi tímasettra símtala við tilgreinda sakborninga án þess að hann gæti greint frá efni þeirra að öðru leyti en því að um þetta leyti hafi hann rætt við aðra sakborninga um húsnæði sem þeir ætluðu að taka á leigu og áttu að lagfæra. Auk þess kvaðst áfrýjandi skömmu eftir að rannsókn málsins hófst hafa hringt í aðra sakborninga til að fá skýringar á því sem þeir hefðu flækt hann í. Um samskipti sín við einn sakborninga á þessu tímabili sagði áfrýjandi síðan orðrétt: „Eftir þetta hringir D-x-x í mig þá hafði þessi stelpa hringt í þá og beðið þá að ná í sig til Keflavíkur. Og þeir eru með stelpuna í sinni umsjá og biðja að hjálpa með húsnæði og ég segi nei nei ég vilji ekki koma nálægt þessu. Og ég kom ekki nálægt þessu. Ég var bara drullusmeykur við þetta það var allt í uppnámi mátti ekki hafa símann með mér og ég var bara í rusli út af þessu dæmi. Þetta eru svona tengslin mín af þessu máli og það eina sem ég gerði var að ráðleggja þessum strákum að fara með þessa stelpu niður á lögreglustöð. Ég var ekki að flytja neinar stelpur hérna inn. Ég hef fylgst með í fréttum og þetta skýrir þessi stífu símtöl milli mín og þessara manna.“ Þá var áfrýjandi spurður um símtal þar sem vitni segi að hann hafi greint frá því að til landsins væri von á tveimur litháískum stúlkum og svaraði hann því þannig til: „Þetta er bara bull bara einhver fíflagangur á milli vina“. Loks var áfrýjandi inntur eftir því hvort hann hefði farið með Litháum til [...] viku fyrir brunann að [...] hinn 28. ágúst 2009 þá svaraði hann svo: „Ég fór til [...] og það kom eitthvað af þeim með mér sko. Ég var að reyna að rukka karlinn sem skuldaði mér leigu af húsinu.“ Í framhaldinu var áfrýjandi spurður hvernig þetta kæmi heim og saman við frásögn hans um að vilja ekki koma nálægt þessum mönnum og svaraði hann þannig: „Þeir komu bara með mér er það bannað með lögum“. Síðan var haft eftir áfrýjanda að það hafi verið „áhrifameira að hafa þá með“.

Með kröfu 4. nóvember 2009 fór lögregla þess á leit að áfrýjanda yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til 18. þess mánaðar. Í kröfunni kom fram að áfrýjandi hefði verið ósamvinnufús og gefið misvísandi og breytilegan framburð að því marki sem hann hafi kosið að svara spurningum. Með úrskurði héraðsdóms síðar sama dag var áfrýjanda gert að sæta gæsluvarðhaldi til 11. nóvember 2009. Þeim úrskurði var ekki skotið til Hæstaréttar.

Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglu greindi áfrýjandi lögreglumönnum frá því 5. nóvember 2009 að hann hefði upplýsingar um dvalarstað ungu konunnar á þeim tíma sem hún var ekki í umsjá lögreglu eða á vegum félagsmálayfirvalda. Var þá farið í ökuferð með áfrýjanda og vísaði hann á íbúð að [...] í [...], en íbúðin mun vera í eigu kunningja hans.

Meðan áfrýjandi sat í gæsluvarðhaldinu var að lokum tekin skýrsla af honum fyrir dómi 9. nóvember 2009. Aðspurður gerði áfrýjandi þar grein fyrir hvernig það kom til að Litháar fóru að vinna hjá fyrirtækjum í hans eigu og rakti hann þessi samskipti í einstökum atriðum. Kom fram hjá áfrýjanda að þessir menn hefðu verið ágengir og kannaðist hann við mikil símasamskipti, en hann kvaðst einnig hafa hringt til baka til að fá frið. Um ungu konuna sem kom til landsins sagði áfrýjandi að þeir hefðu greint sér frá því að vinkona þeirra væri væntanleg en annað og meira kvaðst hann ekki hafa vitað. Að beiðni þessara manna hefði áfrýjandi síðan haft samband við lögreglu til að afla upplýsinga um afdrif hennar. Framhaldinu lýsti áfrýjandi þannig að 12. október 2009 hefðu mennirnir haft samband símleiðis og greint frá því að konan hefði beðið þá um að ná í sig og nokkru síðar hefði verið lýst eftir henni í fjölmiðlum. Áfrýjandi kvaðst síðan hafa komist að því að hún dveldi að [...] í íbúð kunningja síns, sem var erlendis á þessum tíma. Tók áfrýjandi fram að hann hefði ekki haft neina milligöngu þar að lútandi heldur þvert á móti krafist þess að þeir kæmu þessari manneskju út úr íbúðinni. Jafnframt var áfrýjandi spurður um brunann í [...] og neitaði hann afdráttarlaust að eiga þar einhvern hlut að máli. Að lokinni þessari skýrslutöku sat áfrýjandi í gæsluvarðhaldi til 11. nóvember 2009 en þá var hann látinn laus.

Hinn 29. desember 2009 var gefin út ákæra á hendur áfrýjanda þar sem honum var, ásamt fimm öðrum mönnum sem allir eru litháískir ríkisborgarar, gefið að sök mansal gagnvart konunni sem kom til landsins 10. október sama ár. Var brotið talið varða við 1. tölulið 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 8. mars 2010 var áfrýjandi sýknaður af kröfum ákæruvaldsins þar sem sakir hans þóttu ekki sannaðar. Dóminum var ekki áfrýjað að því leyti. Aðrir ákærðu voru hins vegar sakfelldir og var sú niðurstaða staðfest með dómi Hæstaréttar 16. júní 2010 í máli nr. 224/2010. Allan þann tíma sem málið var til rannsóknar hjá lögreglu og meðferðar fyrir dómi var mikið um það fjallað í fjölmiðlum.

III

Áfrýjandi var vistaður í fangageymslu á lögreglustöðinni við Hverfisgötu í Reykjavík frá 20. til 22. október 2009. Hann var þá fluttur í fangageymslu lögreglunnar á Suðurnesjum en þar dvaldi hann til 29. sama mánaðar. Frá þeim degi til 7. nóvember sama ár var áfrýjandi í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg í Reykjavík en þá var hann fluttur að Litla-Hrauni og dvaldi þar til 9. þess mánaðar. Áfrýjandi var svo aftur í fangageymslu lögreglunnar á Suðurnesjum til 11. nóvember 2009 þegar honum var sleppt úr haldi. Allan þann tíma sem áfrýjandi sat í gæsluvarðhaldi var hann í einangrun.

Í bréfi 3. nóvember 2009, sem sálfræðingur fangelsismálastofnunar ritaði verjanda áfrýjanda, kom fram að sálfræðingurinn hafi átt viðtal við áfrýjanda 1. sama mánaðar. Þar hafi meðal annars komið fram að áfrýjandi hafi greinst með [...] þremur árum fyrr og verið settur á lyf, en það verið tekið af honum við komu í fangelsið og hann settur á annað lyf sem hafi farið mjög illa í hann. Í bréfinu sagði að líðan áfrýjanda hafi verið mjög slæm og taldi sálfræðingurinn að fylgjast þyrfti vel með honum vegna [...]. Jafnframt kom fram að sálfræðingurinn hafi rætt við fangelsislækni sem hafi breytt lyfjagjöf og sett áfrýjanda aftur á það lyf sem hann hafði verið á. Sálfræðingurinn gaf út vottorð 26. nóvember 2010 þar sem lýst var andlegri líðan áfrýjanda meðan á gæsluvarðhaldinu stóð. Í vottorðinu kom fram að sálfræðingurinn hafi átt þrjú viðtöl við áfrýjanda meðan á gæsluvarðhaldinu stóð, auk þess sem hann hafi hitt áfrýjanda einu sinni eftir að hann var látinn laus. Um líðan áfrýjanda sagði að hún hafi verið slæm og hafi áfrýjandi reynt að [...], meðan á viðtali í Hegningarhúsinu 4. nóvember 2009 stóð, [...]. Þótt líðan áfrýjanda hafi batnað, að því er virtist, hafi hann verið fluttur á Litla-Hraun nokkrum dögum síðar eftir [...].

Áfrýjandi heldur því fram að gæsluvarðhaldið hafi valdið því að hann varð óvinnufær. Að beiðni lögmanns áfrýjanda gaf B-kk-nf M-kk-nf Ó-kk-nf, svæfinga- og gjörgæslulæknir, út vottorð 5. nóvember 2010 vegna tímabilsins frá október 2009. Fram kom í vottorðinu að áfrýjandi hafi verið talsvert langt niðri og ólíkur sjálfum sér. Einnig sagði að mikil breyting hafi orðið á áfrýjanda sem alltaf hafi verið mjög hress og glaður, en læknirinn kvaðst hafa þekkt hann frá árinu 2006. Í vottorði sama læknis 23. maí 2012 sagði að áfrýjandi hafi „í raun [verið] óvinnufær allt árið 2010 vegna veikinda.“ Einnig hefur lögmaður áfrýjanda aflað álits Ö-kvk-ef K-kvk-ef N-kvk-ef, sálfræðings, á andlegri líðan áfrýjanda. Í skýrslu hennar 17. maí 2012 kom meðal annars fram að áfrýjandi ætti í miklum vanda með ýmis sálræn einkenni og sjálfsmynd hans hafi beðið verulegan hnekki í kjölfar þess að vera dreginn inn í sakamál þar sem hann hafi svo verið sýknaður. Í niðurlagi skýrslunnar sagði að þótt ekki væri hægt að fullyrða að alla þá þætti sem fram kæmu hjá áfrýjanda mætti eingöngu rekja til gæsluvarðhaldsins virtist það hafa haft afgerandi neikvæð áhrif á líf hans og valdið verulegri röskun á því og lífsgæðum hans. Var það mat sálfræðingsins að áfrýjandi væri í mun betra andlegu og líkamlegu ástandi ef hann hefði ekki verið úrskurðaður í einangrun.

IV

Svo sem rakið hefur verið var sakamál höfðað á hendur áfrýjanda þar sem honum var gefið að sök mansal gagnvart ungri konu sem kom til landsins 10. október 2009. Með dómi 8. mars 2010, sem var endanlegur gagnvart áfrýjanda, var hann sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann væri talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. segir síðan að dæma skuli bætur vegna ráðstafana samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó er settur sá fyrirvari að bætur megi fella niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Einnig er til þess að líta að réttur til skaðabóta vegna frelsissviptingar að ósekju er varinn af 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Eins og rakið er í dómi Hæstaréttar í máli nr. 175/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 3135, verða þau fyrirmæli skýrð með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um meðábyrgð tjónþola.

Í málinu krefst áfrýjandi skaðabóta vegna fjártjóns og miska sem hann hann hafi orðið fyrir með því að hafa undir rannsókn málsins verið hnepptur í gæsluvarðhald og gert að sæta því í einangrun frá 21. október 2009 til 11. nóvember sama ár, auk þess sem áfrýjandi telur að hann hafi verið beittur harðræði meðan á því stóð.

Krafa áfrýjanda um fjártjón lýtur að því að hann hafi vegna gæsluvarðhaldsins orðið óvinnufær í kjölfar þess og út árið 2010. Laun hans í júní til október 2009 hafi numið 520.000 krónum á mánuði, en krafan svari til þeirrar fjárhæðar á mánuði frá 1. nóvember 2009 til ársloka 2010 og nemi því samtals 7.280.000 krónum. Í læknisvottorði B-kk-ef M-kk-ef Ó-kk-ef 23. maí 2012 sagði að áfrýjandi hafi í raun verið óvinnufær vegna veikinda allt árið 2010. Ekkert var þar vikið að orsökum þessara veikinda og nánari skýringar á þeim komu ekki fram í vætti læknisins fyrir dómi að öðru leyti en því að þau hafi fyrst og fremst verið rakin til andlegrar vanheilsu. Þá sagði það eitt í skýrslu Ö-kvk-ef K-kvk-ef N-kvk-ef, sálfræðings, 17. maí 2012 að gæsluvarðhaldið hafi haft afgerandi neikvæð áhrif á líðan áfrýjanda og hann væri í mun betra andlegu og líkamlegu ástandi ef honum hefði ekki verið gert að sæta einangrun sem því fylgdi. Að virtum þessum gögnum er ósannað að áfrýjandi hafi orðið óvinnufær vegna gæsluvarðhaldsins og þegar af þeirri ástæðu verður krafa hans vegna tekjutaps ekki tekin til greina. Kemur því aðeins til álita hvort áfrýjandi eigi rétt til miskabóta úr hendi stefnda.

Það mansalsmál sem lögregla hóf rannsókn á 10. október 2009, þegar til landsins kom ung kona af litháísku þjóðerni, var umfangsmikið. Brotið var mjög alvarlegt og allt benti til að það væri þáttur í skipulagðri glæpastarfsemi sem teygði anga sína til annarra landa. Samhliða þessu var til rannsóknar hjá lögreglu ætluð brenna í [...] 28. ágúst sama ár og beindust grunsemdir að sömu mönnum og bornir voru sökum í mansalsmálinu.

Þegar eftir að konan kom til landsins setti áfrýjandi sig í samband við lögreglu og hélt uppi fyrirspurnum um hana. Af þessu tilefni féll grunur á áfrýjanda og því var hann yfirheyrður hjá lögreglu sem sakborningur 13. október 2009. Í þeirri skýrslu áfrýjanda kom fram að hann hafi aðeins verið að aðstoða menn sem hann þekkti mjög lítið vegna vinkonu eða kærustu einhvers þeirra. Við nánari rannsókn málsins og eftir að aflað hafði verið upplýsinga um símasamskipti áfrýjanda við þessa menn, sem voru grunaðir um að vera viðriðnir fyrrgreind brot ásamt honum, var ljóst að áfrýjandi hafði viljað gera mun minna úr samskiptum sínum við þá en nokkur efni voru til. Því var rík ástæða til að handtaka áfrýjanda 20. október 2009. Við skýrslutöku síðar um daginn hélt hann fast við fyrri frásögn sína og vildi greinilega gera eins lítið og kostur var úr samskiptum við aðra sakborninga sem hann sagðist ekki treysta. Var því jafnframt tilefni til að láta hann sæta gæsluvarðhaldi í kjölfarið. Þá upplýsti áfrýjandi ekki fyrr en 5. nóvember 2009 um vitneskju, sem hann bjó yfir, um dvalarstað konunnar í íbúð kunningja síns eftir að hún hafði um skeið horfið úr umsjá lögreglu og félagsmálayfirvalda. Áfrýjandi hafði þó beinlínis verið spurður um það við skýrslutöku 23. október sama ár hvort hann ætti einhvern hlut að máli með því að finna húsnæði fyrir konuna. Að sama skapi greindi hann ekki frá þessari vitneskju sinni í skýrslutöku 27. sama mánaðar þegar hann sagði frá því að einn sakborninga hefði beðið sig um að útvega húsnæði. Í bæði skiptin var augljóst tilefni fyrir áfrýjanda að greina lögreglu þá þegar frá því sem hann vissi um dvalarstað konunnar í íbúð kunningja síns.

Við skýrslutöku hjá lögreglu var áfrýjanda óskylt að svara spurningum um þá refsiverðu hegðun sem honum var gefin að sök, sbr. 2. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008. Jafnframt gat það ekki varðað hann refsingu þótt hann greindi rangt frá málavöxtum, sbr. 1. mgr. 143. gr. almennra hegningarlaga. Þrátt fyrir þetta bar áfrýjanda að segja satt og rétt frá og draga ekkert undan sem máli kynni að skipta kysi hann á annað borð að tjá sig, sbr. 3. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008. Eins og málið lá fyrir, eftir að grunur féll á áfrýjanda í kjölfar þess að hann hélt uppi fyrirspurnum hjá lögreglu um konu sem allt benti til að væri fórnarlamb mansals, var mjög brýnt að hann skýrði greinilega og undanbragðalaust frá öllum samskiptum sínum við aðra sakborninga og mátti honum vera ljóst mikilvægi þess. Að virtri framgöngu áfrýjanda í aðdraganda þess að hann var hnepptur í gæsluvarðhald og í framhaldi af því verða honum ekki dæmdar bætur fyrir að hafa í öndverðu sætt gæsluvarðhaldi þar sem hann sjálfur hafði með háttsemi sinni stuðlað að þeirri aðgerð, sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Eftir að áfrýjandi hafði hins vegar 5. nóvember 2009 skýrt frá vitneskju sinni um dvalarstað konunnar verður að líta svo á, eins og málið horfði við á því tímamarki, að þáttur hans hafi að mestu leyti verið upplýstur og því hafi ekki verið efni til að halda honum í gæsluvarðhaldi allt til 11. sama mánaðar, eins og gert var.

Samkvæmt framansögðu á áfrýjandi rétt til miskabóta fyrir að hafa setið nokkru lengur í gæsluvarðhaldi en efni voru til. Jafnframt er þess að gæta að breyting var gerð á lyfjagjöf hans við upphaf gæsluvarðhaldsins þegar hann var tekinn af lyfi sem hann hafði fengið við [...]. Samkvæmt fylgiseðli lyfsins með upplýsingum fyrir notendur þess getur það valdið fráhvarfseinkennum ef skyndilega er hætt að taka lyfið. Eftir að áfrýjandi hafði kvartað undan slíkum einkennum við sálfræðing í viðtali 1. nóvember 2009 og sálfræðingurinn rætt við lækni fangelsisins í kjölfarið mun lyfjagjöf hafa verið breytt aftur í fyrra horf. Áður hafði verjandi áfrýjanda gert athugasemd við skýrslutöku 23. október 2009 þess efnis að áfrýjandi hefði ekki fengið nauðsynlega læknisþjónustu. Þrátt fyrir beint tilefni vegna málatilbúnaðar áfrýjanda hefur stefndi ekki aflað læknisfræðilegra gagna um lyfjagjöf og aðra læknisþjónustu sem áfrýjanda var veitt. Því verður að leggja til grundvallar að aðbúnaður hans í gæsluvarðhaldinu hafi verið ófullnægjandi að þessu leyti. Ber að líta til þessa við ákvörðun miskabóta. Hins vegar hefur áfrýjandi ekki fært sönnur á að hann hafi sætt harðræði meðan á gæsluvarðhaldinu stóð. Samkvæmt þessu þykja miskabætur til áfrýjanda hæfilega ákveðnar 400.000 krónur og verður stefnda gert að greiða honum þá fjárhæð með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Verða vextir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 reiknaðir frá 5. nóvember 2009, en dráttarvextir frá þingfestingu málsins í héraði í samræmi við kröfu áfrýjanda.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda verður staðfest en um málskostnað fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði segir.

Það athugast að í hinum áfrýjaða dómi skortir á að gerð sé grein fyrir frásögn áfrýjanda við skýrslutöku hjá lögreglu og fyrir dómi og að rakin séu önnur gögn sem hafa áhrif við úrlausn málsins. Þá eru stefna og greinargerð tekin upp í héraðsdóm í heild sinni í stað þess að dómari lýsi sjálfstætt málavöxtum og málatilbúnaði aðila í helstu atriðum, sbr. d. og e. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, S-kk-þgf G. H-kk-þgf, 400.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. nóvember 2009 til 30. júní 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda eru staðfest.

Stefndi greiði áfrýjanda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.