215/2014

E höfðaði mál á hendur S vegna nánar tilgreindra ummæla hinnar síðarnefndu á samskiptamiðlinum Facebook. Krafðist E þess að S yrði dæmd til refsingar vegna ummælanna svo og að þau yrðu dæmd dauð og ómerk. Þá krafðist hann miskabóta úr hendi S og kostnaðar af birtingu dóms í málinu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að E nyti þeirrar persónuverndar sem lög stæðu til hvort sem hann kæmi undir eigin nafni eða öðrum tilbúnum nöfnum, en að hann yrði að sama skapi að axla ábyrgð á því efni sem hann léti frá sér fara. Áður en hin ætluðu ærumeiðandi ummæli voru viðhöfð hefði E sjálfur hrundið af stað þjóðfélagsumræðu og því hefði S notið rýmkaðs frelsis til að tjá sig um E og skoðanir hans. Á hinn bóginn hefði S með ummælum sínum sakað E um nauðgun, sem samkvæmt 194. gr. almennra hegningarlaga varðaði allt að 16 ára fangelsi. Ummælin hefðu þannig ekki falið í sér gildisdóm heldur staðhæfingu um að E hefði framið refsiverðan verknað. Þar sem umræddar sakir væru ósannaðar og S verið meðvituð um það hefðu ummælin falið í sér ærumeiðandi aðdróttun í garð hans í merkingu 235. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar var ekki talið sannað að S hefði haft aðdróttun í frammi gegn betri vitund samkvæmt 1. mgr. 236. gr. sömu laga. Var refsikröfu E hafnað svo og kröfu hans um miskabætur og greiðslu kostnaðar við birtingu dóms í málinu í dagblaði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 17. janúar 2014. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 5. mars sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 26. sama mánaðar samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Aðaláfrýjandi krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmd til refsingar fyrir ærumeiðandi aðdróttun með því að hafa viðhaft og birt opinberlega og gegn betri vitund nánar tilgreind ummæli á samskiptamiðlinum Facebook 22. nóvember 2012, svo og að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um ómerkingu ummælanna. Einnig krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 1.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. nóvember 2012 til 18. janúar 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 150.000 krónur til þess að kosta birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í málinu í einu dagblaði, svo og að henni verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 4. júní 2014. Hún krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

I

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi þar sem meðal annars kemur fram að tvær konur höfðu borið aðaláfrýjanda sökum um kynferðisbrot. Að lokinni rannsókn lögreglu voru bæði málin felld niður af hálfu ákæruvaldsins 15. júní og 15. nóvember 2012 á grundvelli 145. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála þar sem það, sem fram hafi komið við rannsóknina, væri ekki líklegt eða nægilegt til sakfellis. Í framhaldi af því mun áfrýjandi hafa borið fram kæru gegn konunum vegna rangra sakargifta á hendur sér, en það mál einnig verið fellt niður.

Aðaláfrýjandi hefur staðfastlega neitað að hafa gerst sekur um áðurgreind kynferðisbrot, þar á meðal gagnvart A sem var átján ára að aldri þegar hún kærði hann fyrir slíkt brot í sinn garð. Hinn 22. nóvember 2012 birtist á forsíðu fylgirits Morgunblaðsins, Monitor, mynd af aðaláfrýjanda í tilefni af viðtali við hann í ritinu þar sem hann var kynntur undir eigin nafni og sem einkaþjálfarinn G-kk-nf. Í þessu viðtali var aðaláfrýjandi meðal annars spurður hvort það hefði aldrei hvarflað að honum að draga sig úr sviðsljósinu. Því svaraði hann: „Af hverju ætti ég að draga mig úr sviðsljósinu til lengri tíma, ég er saklaus af þessum viðbjóði sem ég var sakaður um. Það kemur náttúrulega ekkert til greina að ég láti nokkra vitleysinga og rangar sakargiftir stjórna lífi mínu.“ Nokkru síðar var aðaláfrýjandi spurður: „Kvöldið örlagaríka ferðu heim með töluvert yngri konu ásamt kærustunni þinni þar sem, samkvæmt þinni frásögn, þið sofið saman öll þrjú með samþykki allra. Vissulega átti slíkt ekki að rata í fjölmiðla en er slíkt kynlíf orðið eðlilegur hlutur í dag?“ Í lok svars við spurningunni komst aðaláfrýjandi svo að orði: „En stúlkan var inni á stað þar sem var 20 ára aldurstakmark og ég komst að því seinna að hún hafi verið 18 ára og það var ákveðið áfall, ég viðurkenni það.“ Aðspurður í beinu framhaldi hvort hann myndi ráðleggja ungum drengjum að stunda slíkt kynlíf svaraði aðaláfrýjandi: „Ég ráðlegg öllum að stunda það kynlíf sem þeim bara sýnist en þó með þeim fyrirvara að þeir séu vissir um að bólfélagarnir séu í lagi.“

Sama dag og blaðaviðtalið birtist, 22. nóvember 2012, var stofnuð á samskiptamiðlinum Facebook sérstök síða með yfirskriftinni „G-kk-nf af forsíðunni - krefjum Monitor um afsökunarbeiðni“. Á síðunni voru lesendur hvattir til þess að senda ritstjóra Monitor bréf, sem þar var birt, þar sem skorað var á hann að biðjast formlega afsökunar „á þessu forsíðuviðtali“ í næsta tölublaði ritsins. Í kjölfarið spunnust miklar umræður á síðunni og sýndist þar sitt hverjum. Gagnáfrýjandi tók þátt í umræðunum og birti klukkan 17.21 þennan dag færslu sem tekin er upp í heild sinni í héraðsdómi. Þar var meðal annars að finna eftirgreind ummæli: „Þetta er líka ekki árás á mann fyrir að segja eitthvað rangt, heldur fyrir að nauðga unglingsstúlku ... Það má allveg gagnrýna það að nauðgarar prýði forsíður fjölrita sem er dreyft út um allan bæ“.

Meðal gagna málsins er viðtal við A sem birtist í tímaritinu Nýju lífi í ágúst 2013. Í viðtalinu kvaðst hún hafa upplifað það, sem varð til þess að hún kærði aðaláfrýjanda fyrir kynferðisbrot, sem nauðgun af hans hendi og unnustu hans. Í framhaldi af birtingu viðtalsins birtist grein eftir aðaláfrýjanda á vefsíðunni Pressunni þar sem hann sagði að nánast allt sem A hafi greint frá hefði verið „ýkt, afbakað eða beinlínis rangt“. Birti hann ýmsar upplýsingar, máli sínu til stuðnings, þar á meðal gögn úr rannsókn lögreglu í tilefni af kæru hennar á hendur honum.

II

Krafa gagnáfrýjanda um sýknu er í fyrsta lagi reist á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er þeirri málsástæðu hennar hafnað.

Í annan stað krefst gagnáfrýjandi sýknu á þeim grundvelli að þau ummæli hennar, sem kröfur aðaláfrýjanda beinast að, séu vernduð af viðeigandi ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu um tjáningarfrelsi. Engar þær aðstæður séu fyrir hendi í málinu sem réttlæti takmarkanir á því frelsi.

Í héraðsdómi er gerð grein fyrir að aðaláfrýjandi hafi áður en hann var kærður fyrir kynferðisbrot þau, sem að framan greinir, verið þjóðþekkt persóna, ekki síst fyrir framgöngu sína á opinberum vettvangi undir nafninu G-kk-nf eða G-kk-nf, en undir því heiti hélt hann úti skrifum á netinu, gaf út bækur og myndir og kom fram í fjölmiðlum. Skoðanir aðaláfrýjanda sem þar birtust vöktu athygli, en voru jafnframt umdeildar, þar á meðal viðhorf hans til kvenna og kynfrelsis þeirra. Á skjölum málsins sést að fyrir kom að gagnrýni hans beindist að nafngreindum einstaklingum, gjarnan konum, og í sumum tilvikum mátti skilja orð hans svo að hann hvetti beinlínis til kynferðislegs ofbeldis gagnvart þeim. Aðaláfrýjandi hefur gjarnan réttlætt slíkt framferði með því að umfjöllunin hafi verið grín og þeir sem gagnrýnt hafi hana skorti kímnigáfu. Fallist er á með héraðsdómi að aðaláfrýjandi njóti þeirrar persónuverndar sem lög standa til, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, hvort sem hann kemur fram undir eigin nafni eða öðrum tilbúnum nöfnum. Að sama skapi verður hann að axla ábyrgð á því efni sem hann lætur frá sér fara, óháð því hvaða nafni hann kýs að kalla sig.

Þegar aðaláfrýjandi kom fram í áðurgreindu blaðaviðtali og viðhafði þar ögrandi, ef ekki niðrandi ummæli um aðra, þar á meðal A, hratt hann af stað þjóðfélagsumræðu og mátti jafnframt gera sér ljóst að ummæli hans kynnu að kalla á hörð viðbrögð frá þeim sem höfðu andúð á áðurgreindum viðhorfum hans. Gagnáfrýjandi nýtur tjáningarfrelsis á grundvelli 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og er réttilega komist að þeirri niðurstöðu í héraðsdómi að við þessar aðstæður hafi hún notið rýmkaðs frelsis til að tjá sig um aðaláfrýjanda og skoðanir hans.

Við úrlausn um það hvort í ummælum sé fólgin refsiverð aðdróttun í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, að teknu tilliti til þess hvernig ákvæði 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu hafa verið skýrð af mannréttindadómstóli Evrópu, verður að taka afstöðu til þess hvort í þeim hafi falist gildisdómur eða staðhæfing um tiltekna staðreynd. Í dómaframkvæmd hefur mannréttindadómstóllinn gengið langt í þá átt að telja ummæli fela í sér gildisdóm, enda þótt þau taki mið af staðreyndum, og jafnframt litið svo á að slík ummæli rúmist innan tjáningarfrelsis ef sá, sem þau hafa beinst að, hefur gefið tilefni til þeirra, sbr. til dæmis dóm 13. nóvember 2003 í máli S-x-x og News Verlagsgesellschaft mbH gegn Austurríki. Í samræmi við þetta viðhorf dómstólsins komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu í dómi 20. nóvember 2014 í máli nr. 214/2014 að ummæli sem viðhöfð voru um aðaláfrýjanda í tilefni af áðurgreindu blaðaviðtali við hann, þar sem enska orðinu „rapist“ hafði verið tvinnað saman við blótsyrði á ensku, hafi talist gildisdómur um hann og því verið innan marka tjáningarfrelsis stefnda í því máli eins og atvikum var háttað.

Þau ummæli í færslu gagnáfrýjanda á samskiptamiðlinum Facebook 22. nóvember 2012, sem kröfur aðaláfrýjanda beinast að, voru annars vegar að ekki væri um að ræða „árás á mann fyrir að segja eitthvað rangt, heldur fyrir að nauðga unglingsstúlku“ og hins vegar að gagnrýna mætti að „nauðgarar“ prýddu forsíður rita sem dreift væri um allan bæ. Að því gættu hver ummælin voru og hvert var tilefni þeirra gat engum dulist að þeim var beint gegn aðaláfrýjanda. Þótt sögnin „að nauðga“ hafi tvíþætta merkingu í íslensku fer ekki á milli mála að sé tekið svo til orða að einhver hafi nauðgað stúlku er verið að fullyrða að sá hinn sami hafi haft samfarir eða önnur kynferðisleg mök við stúlkuna gegn vilja hennar. Því verður að líta svo á að gagnáfrýjandi hafi sakað aðaláfrýjanda um nauðgun, sem samkvæmt 194. gr. almennra hegningarlaga getur varðað allt að 16 ára fangelsi, þegar hún lét svo um mælt að hann hefði nauðgað unglingsstúlku, að því viðbættu að kalla hann nauðgara. Allir sem textann lásu gátu gert sér eða máttu gera sér þetta ljóst, sbr. hins vegar dóm mannréttindadómstóls Evrópu 21. október 2014 í máli E-kvk-ef H-kvk-ef gegn Íslandi þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að það hafi brotið gegn 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að líta á orðin „ekki við hæfi að sú sem veiðir fyrir hann vinni við grunnskóla“ sem ólögmæta aðdróttun um refsivert athæfi. Í máli því sem hér er til úrlausnar var því um að ræða staðhæfingu um að aðaláfrýjandi hefði framið refsiverðan verknað, sem unnt er að færa sönnur á, en ekki einvörðungu gildisdóm um hann. Að því leyti eru atvik máls þessa önnur en í máli nr. 214/2014.

Samkvæmt 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, skal hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð fyrir dómi eða á annan lögmæltan hátt. Eins og áður greinir hafði mál aðaláfrýjanda vegna kæru A á hendur honum verið fellt niður þegar gagnáfrýjandi lét umrædd orð falla um hann þótt henni væri kunnugt um þau málalok. Þrátt fyrir að gagnáfrýjandi væri þannig meðvituð um að þær alvarlegu sakir sem hún bar á aðaláfrýjanda væru ósannaðar hafði hún þær engu að síður í frammi. Fólst því í ummælum gagnáfrýjanda ólögmæt aðdróttun í garð aðaláfrýjanda í merkingu 235. gr. almennra hegningarlaga og er þess vegna eins og í héraðsdómi fallist á kröfu hans um ómerkingu á ummælum hennar, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga.

Aðaláfrýjandi heldur því ennfremur fram að gagnáfrýjandi hafi viðhaft ummælin um sig gegn betri vitund, sbr. 1. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga, en í því ákvæði eru gerðar strangari kröfur til ásetnings en leiðir af 18. gr. laganna. Samkvæmt því nægir ekki að ummæli séu ósönnuð til að þau falli undir ákvæðið, heldur verður sá sem þau lætur frá sér fara að vita eða að minnsta kosti að standa í þeirri trú að þau séu ósönn. Skilja verður málatilbúnað gagnáfrýjanda á þann veg að hún telji sig hafa haft ástæðu til að ætla, í ljósi þess hatursáróðurs sem hún kveður aðaláfrýjanda hafa staðið fyrir gegn ýmsum hópum, svo sem konum, að hann hafi gerst sekur um það brot gegn A sem hann hafði verið kærður fyrir, enda stóðu þar orð kærandans gegn orðum aðaláfrýjanda. Samkvæmt því verður ekki talið sannað í einkarefsimáli þessu að gagnáfrýjandi hafi haft hina ærumeiðandi aðdróttun í frammi gegn betri vitund í skilningi 1. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga.

Að virtri 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, með hliðsjón af sjónarmiðum um meðalhóf og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða hans að hafna refsikröfu aðaláfrýjanda, svo og kröfum hans um miskabætur sér til handa og greiðslu kostnaðar við birtingu dóms í málinu í dagblaði. Samkvæmt því og öðru sem að framan greinir verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Eftir þessum málsúrslitum er rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður á sama hátt og í héraði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.