467/2014

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi M og K er risið hafði við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna loka óvígðrar sambúðar. Deildu aðilar annars vegar um eignarhald að tiltekinni bifreið og hins vegar eignarhald að jörð sem þau höfðu búið á, en samkvæmt þinglýsingarvottorði var jörðin eign M og K að jöfnu. Í dómi Hæstaréttar sagði að við fjárslit við lok óvígðrar sambúðar bæri að líta svo á að hvorum aðila tilheyrðu sínar eignir og gilti þá sú meginregla að hvort þeirra tæki þær eignir sem tilheyrðu því við upphaf sambúðar eða það eignaðist meðan á henni stóð. Eftir almennum reglum fjármunaréttar gilti sú meginregla við fjárslit að þinglýst eignarheimild að fasteign veitti líkindi fyrir eignarrétti og yrði sá sem héldi öðru fram að bera sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu. Þótti K ekki hafa fært fyrir því viðhlítandi rök að efni væru til að víkja frá þinglýstum heimildum um eignarrétt að jörðinni og var því lagt til grundvallar við fjárslitin að jörðin tilheyrði hvoru þeirra að helmingi. Þá vísaði Hæstiréttur kröfu K um að M yrði gert að greiða leigu fyrir íbúðarhús á jörðinni frá héraðsdómi af sjálfsdáðum. Loks var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að bifreiðin skyldi koma til skipta við fjárslitin.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. júní 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 4. júní 2014, sem sóknaraðili kveðst ekki hafa fengið vitneskju um fyrr en 13. sama mánaðar, en með honum var leyst var úr ágreiningi aðilanna í tengslum við opinber skipti til fjárslita vegna loka óvígðrar sambúðar þeirra. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að „kröfum varnaraðila ... verði hafnað og að staðfest verði eignarhald aðila í samræmi við þinglýstar eignarheimildir um jörðina A í [...]. Jafnframt að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um bifreiðina [...] en til vara andvirði hennar.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins voru aðilarnir í óvígðri sambúð um nokkurra ára skeið fram til 2008. Varnaraðili mun áður hafa verið í sambúð með öðrum manni, sem virðist hafa lokið á árinu 1996. Í tengslum við þessi fyrri sambúðarslit gerði varnaraðili samning við þann mann 17. desember 1996, þar sem kveðið var á um að hún tæki við öllum eignum þeirra og skuldum, meðal annars réttindum samkvæmt kaupsamningi um jörðina A í [...] frá 15. september 1991, en afsal fékk hún síðan fyrir jörðinni úr hendi seljenda 29. desember 1996, sem var þinglýst 31. sama mánaðar. Gegn þessu skyldi varnaraðili greiða fyrrum sambúðarmanni sínum 10.000.000 krónur, en sú fjárhæð átti að vera bundin við vísitölu neysluverðs og greidd á sjö árum með jöfnum mánaðarlegum afborgunum. Til efnda á þessu gaf varnaraðili út tvö skuldabréf 8. júlí 1997 að fjárhæð samtals 9.285.269 krónur og voru þau tryggð með veðrétti í jörðinni.

Málsaðilarnir gerðu kaupsamning, sem dagsettur var 1. janúar 1998, en með honum seldi varnaraðili sóknaraðila helming jarðarinnar A með mannvirkjum, bústofni, vélum og tækjum. Kaupverð skyldi vera 10.000.000 krónur, sem sóknaraðili átti að greiða „með því að taka að sér að greiða tvö veðskuldabréf áhvílandi á hinu selda með 5. og 6. veðr. útgefnum 2.6.1997 upphafl. kr. 5.714.280 og kr. 4.285.710 með áföllnum verðbótum.“ Ætla verður af málatilbúnaði aðilanna að óumdeilt sé að hér hafi verið átt við skuldabréfin, sem varnaraðili gaf samkvæmt áðursögðu út 8. júlí 1997. Afsal fyrir þessum eignarhluta í jörðinni var síðan gert 17. desember 1998 og því þinglýst 29. sama mánaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði deila aðilarnir meðal annars um hvort sóknaraðili hafi í reynd staðið straum af greiðslu skuldabréfanna, en fyrir liggur að þau voru greidd upp 2. maí 2000.

Með dómi Hæstaréttar 18. maí 2012 í máli nr. 306/2012 var tekin til greina krafa varnaraðila um opinber skipti til fjárslita milli sín og sóknaraðila vegna loka óvígðrar sambúðar þeirra. Við skiptin reis ágreiningur með aðilunum, sem skiptastjóri beindi til héraðsdóms 17. desember 2012, en mál þetta var þingfest af því tilefni 12. febrúar 2013. Snerist ágreiningurinn um kröfur varnaraðila, sem lutu að því í fyrsta lagi að jörðin A yrði að öllu leyti talin tilheyra henni, í öðru lagi að sóknaraðila bæri að greiða henni bætur vegna afnotamissis af íbúðarhúsi á jörðinni, sem skyldu nema 150.000 krónum á mánuði frá 1. desember 2011 að telja, og í þriðja lagi að bifreiðin [...] teldist í eigu hennar. Með hinum kærða úrskurði var tekin til greina krafa varnaraðila um eignarrétt hennar að jörðinni og var sóknaraðila jafnframt gert að greiða henni 70.000 krónur á mánuði í leigu „frá 1. desember 2011 til greiðsludags“, en kveðið var á um að bifreiðin kæmi „til skipta við búskipti aðila“ og virðist með því hafa verið hafnað kröfu varnaraðila, sem varðaði þá eign.

II

Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið byggt á því að við fjárslit við lok óvígðrar sambúðar beri að líta svo á að hvorum aðila tilheyri sínar eignir og komi þær ekki til skipta, sbr. meðal annars dóm réttarins 17. mars 2014 í máli nr. 163/2014. Taki þannig hvort þeirra þær eignir, sem tilheyrðu því við upphaf sambúðar eða það eignaðist meðan á sambúðinni stóð. Eftir almennum reglum fjármunaréttar gildir sú meginregla við fjárslit að þinglýst eignarheimild að fasteign veitir líkindi fyrir eignarrétti. Verður því sá, sem heldur fram að í slíkri heimild felist ekki réttar upplýsingar um eignarrétt, að bera sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu.

Samkvæmt áðursögðu varð varnaraðili þinglýstur eigandi jarðarinnar A 31. desember 1996. Leggja verður til grundvallar að óvígð sambúð aðilanna hafi verið hafin þegar fyrrgreindu afsali varnaraðila til sóknaraðila fyrir helmingi jarðarinnar var þinglýst 29. desember 1998. Varnaraðili hefur ekki sannað að sóknaraðili hafi í raun ekki greitt umsamið kaupverð eignarhlutans, en fyrir því verður hún að bera sönnunarbyrði í ljósi þess að eignarheimild hans hefur staðið óslitið frá þeim tíma án þess að séð verði að hún hafi hreyft athugasemdum af þessu tilefni fyrr en við fjárslitin milli þeirra. Af sömu ástæðu stoðar varnaraðila ekki að bera því nú við að kaupverðið, sem samið var um, hafi ekki svarað til raunvirðis eignarhlutans að teknu tilliti til áhvílandi veðskulda á jörðinni eða að skilyrði séu til að ógilda kaupin eða víkja þeim til hliðar á grundvelli 31., 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum, en til þess verður og að líta að eftir gögnum málsins stóðu aðilarnir saman að búrekstri á jörðinni á sambúðartímanum, að hluta í nafni einkahlutafélags í eigu þeirra. Samkvæmt þessu hefur varnaraðili ekki fært fyrir því viðhlítandi rök að efni séu til að víkja frá þinglýstum heimildum um eignarrétt að jörðinni og verður því að leggja til grundvallar við fjárslit milli aðilanna að jörðin tilheyri hvoru þeirra að helmingi.

Með hinum kærða úrskurði var sem áður segir mælt fyrir um skyldu sóknaraðila til að greiða varnaraðila tiltekna fjárhæð í leigu fyrir íbúðarhús að A frá 1. desember 2011 til ótilgreinds „greiðsludags“. Felst í kröfugerð varnaraðila fyrir Hæstarétti krafa um að þetta ákvæði úrskurðarins verði látið standa óraskað. Við opinber skipti, sem fara eftir ákvæðum XIV. kafla laga nr. 20/1991, verður ekki höfð uppi krafa um skyldu annars aðilans til að inna af hendi greiðslu til hins nema þannig standi á, sem um ræðir í 2. mgr. 124. gr. sömu laga. Svo er ekki hér og verður því að vísa þessari kröfu varnaraðila af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Varnaraðili hefur ekki krafist endurskoðunar á niðurstöðu hins kærða úrskurðar varðandi bifreiðina [...], sem verður því látin standa óröskuð.

Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

Dómsorð:

Við opinber skipti til fjárslita milli sóknaraðila, M, og varnaraðila, K, skal jörðin A í [...] teljast tilheyra hvoru þeirra að helmingi.

Kröfu varnaraðila um greiðslu leigu úr hendi sóknaraðila fyrir íbúðarhús á jörðinni er vísað frá héraðsdómi.

Ákvæði hins kærða úrskurðar varðandi bifreiðina [...] skal vera óraskað.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.