233/2015

Í hinum kærða úrskurði héraðsdóms voru viðurkenndar kröfur T hf. við slit V hf. samtals að fjárhæð 245.980.000 krónur. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með dómi réttarins í máli nr. 139/2012 hefði verið rift greiðslu, með vísan til 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., á skuld V hf. til T hf. að fjárhæð 160.250.000 krónur sem hefði farið fram með afsali á hlutum V hf. í N ehf. til T hf. Riftun þessi hefði því tekið til þeirra ráðstafana einna, sem kveðið hefði verið á um í samningi aðilanna 9. nóvember 2009, en ekki til ákvæða samkomulags þeirra sama dag um eftirgjöf T hf. á eftirstöðvum nefndrar skuldar, upphaflega að fjárhæð 197.500.000 krónur, og skuld V hf. vegna peningamarkaðsláns 30. september 2009 að fjárhæð 20.000.000 krónur. Upphafleg fjárkrafa T hf. í skilningi 143. laga nr. 21/1991, sem honum væri heimilt að koma að við slit V hf., næmi samkvæmt þessu 160.250.000 krónum. Fyrir Hæstarétti krafðist V hf. þess ekki lengur að fjárhæð kröfu T hf., sem viðurkennd yrði við slitin, næmi 160.250.000 krónum, svo sem hann hafði gert fyrir héraðsdómi, heldur 208.114.693 krónum. Þessa fjárhæð skýrði V hf. í kæru sinni til réttarins á þá leið að kröfufjárhæðin yrði að samræmast þeirri skuld þess sem greidd hefði verið við hina riftanlegu ráðstöfun, það er 199.139.338 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum, enda væri það sú fjárhæð sem lögð væri til grundvallar í kaupsamningi hinnar riftu ráðstöfunar. Hæstiréttur taldi að V hf. hefði verið frjálst að ráðstafa sakarefninu á þennan hátt, þótt stoð yrði ekki fundin fyrir framansögðu í þeim heimildum sem vísað hefði verið til í kæru. Var niðurstaðan því sú að viðurkennd var krafa T hf. við slit V hf. að fjárhæð 208.114.693 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma M-kk-nf S-kk-nf hæstaréttardómari og I-kvk-nf E-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf settir hæstaréttardómarar.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. mars 2015, þar sem viðurkenndar voru kröfur varnaraðila við slit sóknaraðila að fjárhæð annars vegar 231.980.000 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og hins vegar 14.000.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum með stöðu í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. sömu laga. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennd verði krafa varnaraðila að fjárhæð 208.114.693 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. sömu laga. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar. Til vara krefst hann þess að við slit sóknaraðila verði viðurkennd krafa sín að fjárhæð 245.980.008 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, svo og krafa sín um dráttarvexti af þeirri fjárhæð frá 9. apríl 2010 til greiðsludags með stöðu í réttindaröð samkvæmt 114. gr. sömu laga. Í báðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar.

I

Aðilarnir áttu í viðskiptum frá því í febrúar 2008 með því að varnaraðili veitti sóknaraðila, sem þá hét VBS fjárfestingarbanki hf., peningamarkaðslán sem framlengt var til skamms tíma í senn en hækkaði stig af stigi. Við síðustu framlengingu þess 22. september 2008 nam það orðið 2.544.537.668 krónum og átti að greiða það á gjalddaga 6. október sama ár að viðbættum vöxtum. Vanskil urðu þá af hendi sóknaraðila, en aðilarnir gerðu samkomulag 18. maí 2009 um uppgjör skuldarinnar, þar sem kveðið var á um að hann myndi afhenda varnaraðila margvísleg verðmæti sem greiðslu. Í samkomulaginu var meðal annars að finna ákvæði í grein 1.1. um „kaup á veðskuldabréfum“, þar sem kom fram að sóknaraðili hafi boðið varnaraðila að kaupa með hluta kröfu sinnar nánar tiltekin skuldabréf að fjárhæð samtals 197.500.000 krónur, sem varnaraðili hafi þó ekki tekið ákvörðun um. Væru aðilarnir því sammála um að sóknaraðili gerði ekki að svo stöddu upp þann hluta skuldarinnar, sem bæri 18,65% ársvexti til 15. júní 2009, en fyrir þann tíma myndu þeir leitast við að semja um uppgjör á honum. Aðilarnir gerðu 30. september 2009 viðauka við samkomulagið, þar sem frestur til að ljúka uppgjöri að framangreindu leyti var framlengdur til 15. október sama ár, en í viðaukanum kom meðal annars fram að fjárhæð skuldarinnar að meðtöldum vöxtum hafi 11. ágúst 2009 numið 199.138.338 krónum. Sama dag og viðaukinn var gerður veitti varnaraðili sóknaraðila peningamarkaðslán að fjárhæð 20.000.000 krónur, sem átti að bera 18,65% ársvexti og endurgreiðast 15. október 2009. Til tryggingar þeirri lánveitingu gaf sóknaraðili út tryggingarbréf til varnaraðila 7. október 2009 fyrir 50.000.000 krónum og var fasteignin Borgarbraut 57 í Borgarnesi sett að fyrsta veðrétti fyrir skuldinni. Sóknaraðili gaf jafnframt út yfirlýsingu 9. október sama ár, þar sem hann setti varnaraðila að handveði 35 nánar tilgreind veðskuldabréf að nafnverði samtals 173.500.000 krónur til tryggingar öllum kröfum varnaraðila á hendur sér.

Kaupsamningur var gerður milli aðilanna 9. nóvember 2009, þar sem sóknaraðili seldi varnaraðila hluti í Nesvöllum ehf. að nafnvirði 160.250.000 krónur eða sem svaraði 45,7% af heildarhlutafé í félaginu. Hlutaféð væri keypt á nafnverði og greiddist kaupverð „með lækkun skuldar seljanda við kaupanda, skv. gr. 1.1. samkomulags milli seljanda og kaupanda dags. 18. maí 2009, sbr. viðauki dags. 30. september 2009, upphaflega að fjárhæð kr. 197.500.000.“ Í kaupsamningnum var meðal annars ákvæði um að varnaraðili leysti 32 tiltekin veðskuldabréf að nafnverði samtals 160.000.000 krónur úr handveði, sem honum var veitt með fyrrgreindri yfirlýsingu 9. október 2009, þannig að sóknaraðili gæti flutt yfir á þau veðréttindi, sem hvíldu á hlutum hans í Nesvöllum ehf. Samhliða þessum kaupsamningi var gert samkomulag 9. nóvember 2009 „um uppgjör skulda“ sóknaraðila við varnaraðila. Samkvæmt því samþykkti varnaraðili „að fella niður allar eftirstöðvar og áfallna vexti“ af kröfum sínum á hendur sóknaraðila annars vegar vegna áðurnefnds peningamarkaðsláns 30. september 2009 að fjárhæð 20.000.000 krónur og hins vegar samkvæmt fyrrnefndri grein 1.1. í samkomulagi þeirra frá 18. maí 2009 ásamt viðaukanum 30. september sama ár „upphaflega að fjárhæð kr. 197.500.000, eins og hún stendur eftir að gengið hefur verið frá greiðslu skv. kaupsamningi um hlutafé í Nesvöllum ehf.“ Að auki samþykkti varnaraðili að aflétta veði á fasteigninni Borgarbraut 57 samkvæmt tryggingarbréfinu, sem sóknaraðili gaf út til hans 7. október 2009, og leysa þrjú síðustu veðskuldabréfin, að nafnverði samtals 13.500.000 krónur, undan handveðinu sem sóknaraðili gaf út yfirlýsingu um tveimur dögum síðar. Í samkomulagi þessu var tekið fram að það væri „háð þeim fyrirvara að kaupsamningur ... um hluti VBS í Nesvöllum ehf. gangi eftir.“ Í framhaldi af þessu gaf sóknaraðili út afsal til varnaraðila 24. nóvember 2009 fyrir hlutunum í Nesvöllum ehf. að nafnvirði 160.250.000 krónur.

Með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 4. gr. laga nr. 44/2009, skipaði Fjármálaeftirlitið 3. mars 2010 sóknaraðila bráðabirgðastjórn, en í framhaldi af því var hann tekinn til slita 9. apríl sama ár og honum skipuð slitastjórn samkvæmt 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009. Sóknaraðili höfðaði mál á hendur varnaraðila 27. janúar 2011 og krafðist þess að rift yrði „greiðslu á skuld stefnanda við stefnda að fjárhæð 160.250.000 krónur sem fór fram með afsali á hlutum stefnanda í Nesjavöllum ehf. ... til stefnda hinn 24. nóvember 2009, að nafnvirði 160.250.000 krónur.“ Jafnframt krafðist sóknaraðili þess að varnaraðila yrði gert að greiða sér síðastnefnda fjárhæð með nánar tilteknum vöxtum. Í héraðsdómi í málinu 20. febrúar 2012 voru þessar kröfur sóknaraðila teknar til greina á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 með því að hann taldist hafa greitt varnaraðila skuld að fjárhæð 160.250.000 krónur með óvenjulegum greiðslueyri. Varnaraðili áfrýjaði dóminum til Hæstaréttar, þar sem dómur gekk 6. desember 2012 í málinu, sem var nr. 139/2012. Í dómi réttarins sagði meðal annars: „Áfrýjandi reisir kröfur sínar um sýknu og lækkun á kröfu stefnda meðal annars á því að með samkomulagi 9. nóvember 2009, sama dag og samningur um kaup áfrýjanda á hlutum stefnda í Nesvöllum ehf. var gerður, hafi hann fellt niður eftirstöðvar og áfallna vexti af nánar greindum kröfum á hendur stefnda og aflétt veði af tiltekinni fasteign og veðskuldabréfum. Með þessu hafi stefndi ekki orðið fyrir fjártjóni af því að selja áfrýjanda fyrrgreinda hluti eða að minnsta kosti hafi tjón hans af þessum sökum orðið minna en ella og því beri að sýkna áfrýjanda af kröfu stefnda eða lækka hana, sbr. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Áfrýjandi hefur ekki fært sönnur á að ráðstafanir samkvæmt áðurnefndu samkomulagi aðila hafi dregið úr því tjóni sem löglíkur eru á að stefndi hafi orðið fyrir við sölu á umræddum hlutum og áfrýjandi hafi notið samsvarandi auðgunar.“ Héraðsdómurinn var að þessu gættu staðfestur.

Óumdeilt er að varnaraðili stóð sóknaraðila skil á greiðslu samkvæmt dóminum. Í framhaldi af því lýsti varnaraðili 11. janúar 2013 kröfu af þessu tilefni við slit sóknaraðila að höfuðstól 219.138.338 krónur auk vaxta að fjárhæð 26.841.670 krónur. Höfuðstól kröfunnar skýrði varnaraðili þannig að skuld sóknaraðila samkvæmt grein 1.1. í samkomulagi þeirra 18. maí 2009 hafi samkvæmt viðaukanum við það 30. september sama ár numið 199.138.338 krónum. Við þá fjárhæð ættu að bætast 20.000.000 krónur vegna peningamarkaðsláns síns til sóknaraðila síðastgreindan dag, enda hafi varnaraðili með samkomulagi þeirra 9. nóvember 2009 gefið eftir kröfur sem þessu næmu í heild gegn því að fá framseld hlutabréfin í Nesvöllum ehf. að nafnvirði 160.250.000 krónur. Þá krafðist varnaraðili þess að krafa þessi fengi notið stöðu í réttindaröð við slit sóknaraðila samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 sökum veðréttinda, sem varnaraðili hafi notið fyrir henni í áðurnefndum 35 veðskuldabréfum og fasteigninni Borgarbraut 57 en gefið eftir með kaupsamningnum og samkomulaginu 9. nóvember 2009. Sóknaraðili lýsti þeirri afstöðu til kröfunnar 5. apríl 2013 að hana ætti að viðurkenna með fjárhæðinni 160.250.000 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Ekki tókst að jafna ágreining um viðurkenningu kröfunnar og beindi sóknaraðili honum til héraðsdóms 25. október 2013, þar sem mál þetta var þingfest af því tilefni 31. janúar 2014. Fyrir héraðsdómi breytti varnaraðili kröfugerð sinni í það horf að viðurkenndar yrðu kröfur sínar annars vegar að fjárhæð 231.980.008 krónur og hins vegar 14.000.000 krónur, sú fyrrnefnda með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 og sú síðarnefnda samkvæmt 3. tölulið 110. gr. sömu laga. Breyting þessi tengdist því að fram var komið að sóknaraðili hafi með samningi 8. júní 2012 selt fasteignina Borgarbraut 57 fyrir 14.000.000 krónur og hafi ekkert fengist af veðskuldabréfunum, sem varnaraðili hafði á fyrri stigum notið handveðréttar í. Með hinum kærða úrskurði voru þessar kröfur varnaraðila teknar til greina, þó þannig að fjárhæð þeirrar fyrrnefndu var þar viðurkennd sem 231.980.000 krónur.

II

Samkvæmt síðari málslið 143. gr. laga nr. 21/1991 er þeim, sem hefur verið gert að sæta riftun á ráðstöfun þrotamanns og greiða þrotabúi fé eða standa skil á verðmæti, heimilt að koma að upphaflegri fjárkröfu sinni á hendur búinu og skal hann þá njóta jafnrar stöðu við aðra lánardrottna sem eiga jafnréttháar kröfur. Á þessum grunni var varnaraðila heimilt að koma að við slit sóknaraðila þeirri kröfu, sem greidd var með ráðstöfuninni sem rift var með áðurnefndum dómi Hæstaréttar 6. desember 2012, án tillits til kröfulýsingarfrests, sbr. 6. tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991.

Þegar leyst er úr því hver sú krafa nánar sé, sem varnaraðila var heimilt að koma að við slit sóknaraðila samkvæmt framansögðu, verður að gæta að því að með héraðsdóminum, sem var staðfestur í dómi Hæstaréttar 6. desember 2012, var rift „greiðslu á skuld stefnanda, VBS Fjárfestingarbanka hf., við stefnda, Tryggingamiðstöðina hf., að fjárhæð 160.250.000 krónur sem fór fram með afsali á hlutum stefnanda í Nesvöllum ehf. til stefnda hinn 24. nóvember 2009, að nafnvirði 160.250.000 krónur“, svo sem sagði í dómsorði héraðsdómsins. Riftun þessi tók því til þeirra ráðstafana einna, sem kveðið var á um í samningi aðilanna 9. nóvember 2009 um kaup varnaraðila á hlutum sóknaraðila í Nesvöllum ehf. fyrir 160.250.000 krónur og greiðslu þess kaupverðs „með lækkun skuldar seljanda við kaupanda ... upphaflega að fjárhæð kr. 197.500.000“, en ekki til ákvæða samkomulags þeirra sama dag um eftirgjöf varnaraðila á eftirstöðvum nefndrar skuldar og skuld sóknaraðila vegna peningamarkaðsláns 30. september 2009 að fjárhæð 20.000.000 krónur. Upphafleg fjárkrafa varnaraðila í skilningi 143. gr. laga nr. 21/1991, sem honum er heimilt að koma að við slit sóknaraðila, nemur samkvæmt þessu 160.250.000 krónum, en sú krafa naut á engu stigi veðtryggingar í fasteigninni Borgarbraut 57.

Fyrir Hæstarétti krefst sóknaraðili þess ekki lengur að fjárhæð kröfu varnaraðila, sem viðurkennd verði við slitin, nemi 160.250.000 krónum, svo sem hann gerði fyrir héraðsdómi, heldur 208.114.693 krónum. Þessa fjárhæð skýrir sóknaraðili á eftirfarandi hátt í kæru sinni til réttarins: „Upphafleg krafa varnaraðila í skilningi 143. gr. laganna getur því ekki verið önnur en sú krafa sem greidd var upp skv. kaupsamningi dags. 9. nóvember 2009, sbr. afsal aðila dags. 24. nóvember 2009 ... Því verður kröfufjárhæðin að samræmast þeirri skuld sóknaraðila sem greidd var við hina riftanlegu ráðstöfun, 199.139.338 krónur ásamt 18,65% vöxtum frá 11. ágúst 2009 til lokauppgjörs (8.975.355 krónur), samtals 208.114.693 krónur. Enda er það sú fjárhæð sem lögð er til grundvallar í kaupsamningi hinnar riftu ráðstöfunar, sbr. viðauki dags. 30. september 2009 ... sbr. kaupsamningur dags. 9. nóvember 2009“. Sóknaraðila er frjálst að ráðstafa sakarefninu á þennan hátt, þótt stoð verði ekki fundin fyrir framansögðu í þeim heimildum sem vísað er til í kæru hans. Verður því niðurstaða málsins sú að viðurkennd sé krafa varnaraðila við slit sóknaraðila að fjárhæð 208.114.693 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, en ekki eru efni til að taka afstöðu til kröfu varnaraðila um dráttarvexti með stöðu í réttindaröð samkvæmt 114. gr. sömu laga.

Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Við slit sóknaraðila, VBS eignasafns hf., er viðurkennd krafa varnaraðila, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., að fjárhæð 208.114.693 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.