554/2017

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli M gegn A ehf. var vísað frá dómi á þeim grundvelli að M skorti lögvarða hagsmuni af því að fá niðurstöðu um kröfu sína. Í málinu krafðist M þess að ógiltar yrðu tvær nánar tilgreindar samþykktir aðalfundar A ehf. 24. október 2014 með vísan til 1. mgr. 71. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Eftir aðalfund A ehf. hafði Á sem eigandi 99,98% hlutafjár A ehf. ákveðið að aðrir hluthafar félagsins, þar á meðal M, skyldu sæta innlausn hans á hlutum í félaginu samkvæmt 16. gr. laga nr. 138/1994. Með vísan til þess að þegar aðalfundur A ehf. hefði verið haldinn hefði M verið hluthafi í A ehf. taldi Hæstiréttur að M hefði lögvarða hagsmuni af því að leyst yrði úr ágreiningi aðila. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, K-kk-nf A-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. september 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. ágúst 2017, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Í máli þessu, sem sóknaraðili höfðaði 4. nóvember 2014, krefst hann þess að ógilt verði samþykkt aðalfundar varnaraðila 24. október 2014 um að hækka hlutafé félagsins um 100.000.000 krónur að nafnverði á genginu ein króna á hlut og að breyta samþykktum þess því til samræmis og samþykkt fundarins um að breyta 7. grein samþykkta félagsins um forkaupsrétt að svo miklu leyti sem breytingarnar leiða til brottfalls forkaupsréttar við sölu á 470.000 hlutum í eigu félagsins.

Þess er að geta að sóknaraðili höfðaði einnig 23. október 2014 mál á hendur varnaraðila, Á-kk-þgf H-kk-þgf og M-kk-þgf J-kk-þgf M-kk-þgf, þar sem þess er krafist að sóknaraðila skuli slitið, sbr. 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög.

Málavextir eru þeir helstir að með framsalssamningi 31. mars 2009 eignaðist sóknaraðili 10.000 hluti af 500.000 útgefnum hlutum í varnaraðila, sem þá bar heitið Dalasúla ehf., eða sem svaraði til 2% eignarhlutar. Með sama samningi eignaðist V-kk-nf R-kk-nf W-kk-nf 470.000 hluti, eða 94% eignarhlut, Á-kk-nf H-kk-nf 10.000 hluti og M-kk-nf J-x-x M-kk-nf 10.000 hluti, eða 2% eignarhlut hvor. Við gerð framsalssamningsins tóku sóknaraðili, Á-kk-nf og V-kk-nf R-kk-nf sæti í stjórn varnaraðila. Sóknaraðili hætti 2. mars 2010 í stjórn varnaraðila og tók M-kk-nf J-x-x sæti í henni í hans stað.

Með dómi Hæstaréttar 28. nóvember 2013 í máli nr. 367/2013, sem sóknaraðili hafði höfðað í héraði gegn áðurnefndum Á-kk-þgf, V-kk-þgf R-kk-þgf og M-kk-þgf J-x-x og hinir síðarnefndu áfrýjuðu, var viðurkennt að sóknaraðili, ásamt Á-kk-þgf og M-kk-þgf J-kk-þgf, ætti forkaupsrétt, að varnaraðila frágengnum, að 470.000 hlutum í varnaraðila samkvæmt 2. mgr. 7. greinar samþykkta félagsins á verðinu ein króna á hlut vegna framsals hlutanna frá V-kk-þgf R-kk-þgf til Á-kk-ef í skjali sem bar heitið „viðauki við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúla ehf.“ Í framhaldi af dóminum tilkynnti Á-kk-nf, fyrir hönd stjórnar varnaraðila, með bréfi 2. desember 2013 V-kk-þgf R-kk-þgf að stjórn félagsins hefði ákveðið að nýta sér forkaupsrétt fyrir hönd félagsins á fyrrgreindum 470.000 hlutum í samræmi við 2. mgr. 7. greinar samþykkta félagsins. Myndi hlutaskrá þess verða færð til samræmis við framangreind kaup varnaraðila á hlutunum. Afrit bréfsins var sent M-kk-þgf J-kk-þgf og sóknaraðila.

Hinn 14. mars 2014 var á aðalfundi varnaraðila fyrir árið 2012 lögð fram tillaga af hálfu annarra hluthafa en sóknaraðila um að stjórn félagsins yrði veitt heimild til að selja, án forkaupsréttar, eigin bréf þess að nafnverði 470.000 krónur til V-kk-ef R-kk-ef fyrir eina krónu á hlut. Brást sóknaraðili við þessu með því að krefjast lögbanns á sölunni og var krafan tekin til greina með úrskurði héraðsdóms 12. júní 2014. Sýslumaður lagði síðan lögbannið á 3. júlí sama ár og í framhaldi af því höfðaði sóknaraðili mál til staðfestingar lögbanninu. Í millitíðinni hafði sóknaraðili höfðað mál á grundvelli 71. gr. laga nr. 138/1994 til ógildingar á samþykkt hluthafafundarins 14. mars 2014. Hefur það mál og fyrrgreint staðfestingarmál verið sameinuð.

Samkvæmt endurriti af fundargerð aðalfundar varnaraðila 24. október 2014 var meðal fundarefnis tillaga stjórnar varnaraðila um að hlutafé félagsins yrði hækkað um 100.000.000 krónur að nafnvirði á genginu 1,0 fyrir hvern útgefinn hlut. Um hlutafjárhækkunina sagði meðal annars að hluthafar ættu rétt á að skrá sig fyrir nýjum hlutum í réttu hlutfalli við hlutaeign sína, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 138/1994 og 5. grein samþykkta félagsins. Gætu ekki aðrir en hluthafar skráð sig fyrir nýútgefnum hlutum, en ef hluthafar skráðu sig ekki fyrir þeim skyldi öðrum hluthöfum veittur hlutfallslegur sá réttur. Um ástæðu fyrir hlutafjárhækkuninni var vísað til þess að hún væri til að standa undir skuldbindingum félagsins, þar sem það ætti ekki reiðufé til að greiða skuldir. Á fundinum voru bókuð mótmæli umboðsmanns sóknaraðila, sem fór með ⅓ hluta atkvæða í félaginu, við lögmæti hlutafjárhækkunarinnar og að sóknaraðili áskildi sér allan rétt. Þá var, gegn mótmælum umboðsmanns sóknaraðila, gerð breyting á 7. grein samþykkta félagsins, sem hljóðaði svo eftir hana: „Eigendaskipti að hlutum í félaginu öðlast ekki gildi gagnvart því fyrr en stjórn þess hefur verið tilkynnt um það skriflega eða þau hafa verið færð í gerðarbók, sé hluthafi einn.“ Í lok fundarins beindi Á-kk-nf H-kk-nf þeirri fyrirspurn til umboðsmanns sóknaraðila hvort sóknaraðili óskaði eftir, í ljósi þess að hann hefði stefnt félaginu til slita á því, að vera „innleystur úr félaginu“, en það hlyti að hafa sömu afleiðingar og slit. Kvaðst umboðsmaðurinn ekki geta tekið afstöðu til þess, en í máli þessu heldur sóknaraðili því fram að þátttaka sín í hækkun hlutafjárins hefði verið óforsvaranleg, meðal annars í ljósi þess að félagið væri með litla sem enga starfsemi. Fór svo að Á-kk-nf skráði sig fyrir öllum nýútgefnum hlutum í varnaraðila og varð í kjölfarið eigandi 99,98% hlutafjár í félaginu.

Með bréfi 30. nóvember 2014 til sóknaraðila tilkynnti fyrrnefndur Á-kk-nf, með vísan til 16. gr. laga nr. 138/1994, að hann hefði sem eigandi 99,98% hlutafjár varnaraðila og eini stjórnarmaður félagsins ákveðið að aðrir hluthafar þess skyldu sæta innlausn hans á hlutum þeirra í því. Með innlausninni væri hluthöfum boðnar 1,196 krónur fyrir hvern hlut. Samkvæmt 17. gr. laganna skyldi greiða andvirði hluta, sem ekki væru framseldir, innan fjögurra vikna frá dagsetningu bréfsins inn á geymslureikning í nafni viðkomandi rétthafa. Næðist ekki samkomulag um verð skyldi það ákveðið af matsmönnum. Á-kk-nf tilkynnti síðan sóknaraðila með bréfi 6. janúar 2015 að þar sem hlutir hins síðarnefnda í varnaraðila hefðu ekki verið framseldir hefði andvirði þeirra, 11.196 krónur, verið greitt inn á geymslureikning á nafni sóknaraðila.

Samhengis vegna skal þess getið að fyrir Hæstarétti er til meðferðar mál nr. 796/2016, þar sem til úrlausnar eru bótakröfur sóknaraðila á hendur Á-kk-þgf H-kk-þgf, M-kk-þgf J-kk-þgf M-kk-þgf og V-kk-þgf R-kk-þgf W-kk-þgf vegna nánar tilgreindra ráðstafana þeirra sem stjórnarmanna í varnaraðila og að rekið er matsmál milli sóknaraðila og Á-kk-ef H-kk-ef, þar sem tveir menn voru dómkvaddir 25. janúar 2017 til að meta innlausnarverð á hlutum sóknaraðila í varnaraðila miðað við innlausnardag hlutanna 30. nóvember 2014.

II

Sóknaraðili byggir í máli þessu á því að samkvæmt 71. gr. laga nr. 138/1994 geti hluthafi höfðað mál vegna ákvörðunar hluthafafundar sem hefur verið tekin með ólögmætum hætti eða brýtur í bága við lögin eða samþykktir félags. Telur hann að samþykkt aðalfundarins 24. október 2014, um að hækka hlutafé varnaraðila um 100.000.000 krónur að nafnverði á genginu ein króna á hlut, brjóti í bága við 70. gr. laga nr. 138/1994, en verð félagsins hafi verið metið lítið sem ekkert við hlutafjárhækkunina. Hafi þessi ráðstöfun því verið gerð til að afla þeim sem þátt tækju í hækkuninni ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað sóknaraðila. Hið sama gildi um þá samþykkt aðalfundarins að fella brott forkaupsrétt að hlutum félagsins, auk þess sem hún gangi í berhögg við fyrrnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 367/2013 um viðurkenningu forkaupsréttar. Ef fallist yrði á kröfur sóknaraðila um slit varnaraðila og „ógildingu hlutafjárins“ hefði það í för með sér að innlausn þess væri marklaus, þar sem hlutafjáreign Á-kk-ef H-kk-ef teldist þá aðeins vera 2%, sem leyfi honum ekki innlausn á eignarhlut sóknaraðila. Við slit félagsins yrði síðan eigin fé þess úthlutað til þriggja hluthafa þess, sem ættu þá allir 2% eignarhlut. Þar fyrir utan hafi innlausnarferli 16. gr. laga nr. 138/1994 ekki verið lokið, þar sem endanlegt innlausnarverð liggi ekki fyrir. Sé sóknaraðili því enn hluthafi í varnaraðila, sbr. 17. gr. laganna.

Af hálfu varnaraðila er á því byggt að eftir að hlutir sóknaraðila voru innleystir á grundvelli heimildar í 16. gr. laga nr. 138/1994 og innlausnarverð þeirra greitt inn á geymslureikning sé sóknaraðili ekki lengur hluthafi í varnaraðila, en fjárhagslegir hagsmunir hans séu að fullu tryggðir með þeirri sem málsmeðferð sem 2. mgr. sömu greinar bjóði og nú standi yfir. Muni dómkröfur sóknaraðila, jafnvel þótt á þær yrði fallist, ekki leiða til þess að sóknaraðili verði að nýju hluthafi í félaginu. Samkvæmt 71. fyrrgreindra laga geti aðeins hluthafi, framkvæmdastjóri og stjórnarmaður höfðað mál vegna ákvörðunar hluthafafundar. Þar sem sóknaraðili sé ekki lengur hluthafi í félaginu geti hann ekki átt aðild að máli til ógildingar á hækkun hlutafjár, auk þess sem hann geti ekki haft lögvarða hagsmuni af slíkri úrlausn, sem sé því andstæði 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Að auki verði að telja að kröfur sóknaraðila í þeim málum, sem hann rekur, ósamrýmanlegar og úr þeim verði ekki hægt að leysa. Þannig höfði sóknaraðili fyrst mál til slita á félaginu, en síðan mál til ógildingar á ákvörðun hluthafafundar um hækkun hlutafjár. Einnig sé það ósamrýmanlegt málarekstri sóknaraðila og kröfum hans um slit á félaginu eða ógildingu á ákvörðun hluthafafundar að hann hafi sett af stað matsmál á grundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr. 138/1994. Þegar niðurstaða liggi fyrir í því máli eigi sóknaraðili rétt til endurgjalds fyrir hluti sína í félaginu í samræmi við niðurstöðu matsins. Hafi sóknaraðili í engu leitast við að skýra hvernig hann geti bæði átt rétt til að fá andvirði hluta sinna greitt vegna innlausnar í samræmi við kröfur sínar um að þeir verði metnir til fjár af dómkvöddum matsmönnum og svo einnig haldið til streitu kröfum um slit á félaginu og ógildingu ákvörðunar hluthafafundar. Eftir að hlutafé sóknaraðila hafi verið innleyst hafi hann ekki átt annan kost en að leita eftir dómi um ógildingu á innlausninni, en slíku máli yrði að beina gegn þeim hluthafa sem stóð að henni. Loks verði ekki framhjá því horft að sóknaraðili hafi ráðstafað hagsmunum sínum með skuldbindandi hætti með því að krefjast slita á varnaraðila, svo og mats dómkvaddra manna á innlausnarverði hluta sinna.

III

Í 1. mgr. 71. gr. laga nr. 138/1994 segir að hluthafi, stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri geti höfðað mál vegna ákvörðunar hluthafafundar sem hefur verið tekin með ólögmætum hætti eða brýtur í bága við lögin eða samþykktir félagsins. Kröfur sóknaraðila eru meðal annars reistar á þessari lagagrein og 70. gr. sömu laga, þar sem kveðið er á um að hluthafafundur megi ekki taka ákvörðun sem er til þess fallin að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins. Sóknaraðili heldur því fram að hann eigi enn þriðjung „útistandandi hlutafjár“ í varnaraðila, en með því sé átt við hlutafé í eigu annarra en félagsins sjálfs.

Þegar aðalfundur varnaraðila var haldinn 24. október 2014, þar sem þær ráðstafanir sem sóknaraðili krefst ógildingar á voru gerðar, var sóknaraðili hluthafi í varnaraðila. Samkvæmt því hefur hann lögvarða hagsmuni af því að leyst verði úr ágreiningi aðila. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliða þessu máli er rekið annað samkynja mál.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðili, Aztiq Pharma Partners ehf., greiði sóknaraðila, M-kk-þgf H. J-kk-þgf, 250.000 krónur í kærumálskostnað.