36/2000

G, framkvæmdarstjóri og stjórnarmaður einkahlutafélagsins GP, var ákærður fyrir brot gegn lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti, sem innheimtur hafði verið í nafni GP á árunum 1993, 1994 og 1995 og staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna GP á árunum 1994 og 1995. Ekki var fallist á að mistök við rannsókn málsins vörðuðu frávísun þess frá héraðsdómi, enda ekki sýnt fram á að mistökin hefðu á einhvern hátt orðið G í óhag. Með því að í héraðsdómi var litið svo á að tilteknar innborganir hefðu verið látnar renna til greiðslu virðisaukaskatts, sem myndaðist eftir gildistöku laga nr. 42/1995, þar sem refsing við brotum á lögum um virðisaukaskatt hafði verið þyngd til muna, var talið að ákærði hefði verið látinn njóta þessara greiðslna eins og honum var hagfelldast. Mistök innheimtumanns ríkissjóðs við að þinglýsa fjárnámi í fasteign GP vegna vangoldins virðisaukaskatts þóttu ekki gera háttsemi G refsilausa og því engu skipta fyrir niðurstöðu málsins. Var kröfu G um frávísun málsins frá héraðsdómi hafnað. Ekki var fallist á þá sýknuástæðu G að huglæg skilyrði væru ekki uppfyllt til að honum yrði gerð refsing. Þótti G því hafa unnið sér til refsingar fyrir að hafa ekki skilað staðgreiðslu opinberra gjalda án tillits til þess hvort nægt fé hafði verið til þess hjá GP. Var héraðsdómur staðfestur um sakfellingu og refsingu G, en tekið var tillit til þess að brotin voru að hluta til framin fyrir gildistöku laga nr. 42/1995 og laga nr. 39/1995 um breytingar á almennum hegningarlögum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. janúar 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur.

Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann sýknu, en að því frágengnu að refsing verði milduð.

I.

Í I. kafla ákæru er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt með því að hafa ekki staðið skil á hluta virðisaukaskatts Gifspússningar ehf. frá árunum 1993, 1994 og 1995, samtals að fjárhæð 7.311.958 krónur. Um var að ræða vanskil vegna tveggja greiðslutímabila á árinu 1993, mars til apríl og nóvember til desember, eins tímabils á árinu 1994, mánuðina september og október, og fjögurra á árinu 1995, mánuðina janúar til febrúar, maí til júní, júlí til ágúst og september til október. Fjárhæð vangreidds skatts á einstökum greiðslutímabilum er tilgreind í hinum áfrýjaða dómi.

Í héraðsdómi er getið bréfs tollstjórans í Reykjavík til ríkislögreglustjóra 27. maí 1999 um skuldastöðu Gifspússningar ehf. hjá hinum fyrrnefnda sem innheimtumanni virðisaukaskatts. Eins og rakið er í dóminum segir í bréfi innheimtumanns að með greiðslu 30. júní 1995 með tékka að fjárhæð 4.000.000 krónur hafi gjaldandinn greitt upp virðisaukaskattsskuld sína. Til þess hafi nægt 3.807.961 króna, en mismuninn, 192.039 krónur, leit héraðsdómarinn á sem inneign til greiðslu virðisaukaskatts á næsta gjalddaga 8. ágúst 1995 í stað þess að fjárhæðinni yrði ráðstafað inn á önnur gjöld, svo sem hermt var í bréfi innheimtumanns að hafi verið gert. Með þessu taldi héraðsdómari að greidd væri öll skuld vegna virðisaukaskatts, sem kunnugt var um fram til þess tíma, en virðisaukaskattsskýrslum fyrir greiðslutímabilin janúar til febrúar og mars til apríl 1995 hafði þá ekki verið skilað og var skattur ógreiddur, sem þeim tilheyrði. Skýrslur vegna beggja þessara tímabila munu hafa borist innheimtumanni 17. október 1995.

Skattstjórinn í Reykjavík ákvað 25. september 1995 hvaða fjárhæð félagið skyldi greiða í virðisaukaskatt meðal annars fyrir tvö greiðslutímabil á árinu 1993, sem skýrslum hafði ekki verið skilað fyrir, mánuðina mars til apríl og nóvember til desember það ár. Hið sama var gert 27. júní 1996 vegna greiðslutímabilsins september til október 1994, en fram kemur í héraðsdómi hvað lagt var til grundvallar þessum ákvörðunum. Skattskuld fyrir þessi þrjú greiðslutímabil er ógreidd og hefur innborgunum gjaldandans eftir 30. júní 1995 ekki verið varið til að lækka hana, svo sem rakið er í héraðsdómi. Fram er komið að virðisaukaskattskýrslu var skilað í lok mars 1995, sem hafi átt að vera fyrir tímabilið nóvember til desember 1993. Var þá komið meira en eitt ár fram yfir lögbundinn skiladag skýrslu fyrir það tímabil. Af hálfu skattyfirvalda var skýrslan hins vegar talin eiga við sömu mánuði ársins 1994, en engri skýrslu hafði heldur verið skilað fyrir það tímabil. Verður ekki fallist á þá viðbáru ákærða að þetta hafi valdið slíkum mistökum við rannsókn málsins að varða eigi frávísun þess frá héraðsdómi, enda hefur hann ekki skotið neinum viðhlítandi stoðum undir að mistökin hafi á einhvern hátt orðið honum í óhag.

Gifspússning ehf. innti af hendi nokkrar greiðslur eftir 30. júní 1995 til innheimtumanns, sem lét þær að hluta ganga til greiðslu á virðisaukaskatti, en að hluta tryggingagjaldi. Er skilmerkilega rakið í héraðsdómi hvaða greiðslur var um að ræða og hvenær þær bárust. Þar er einnig rakið hver staða félagsins var eftir hverja innborgun og hvern nýjan gjalddaga virðisaukaskatts á þessu tímabili fram til 5. desember 1995. Er í dóminum litið svo á að innborgun 17. nóvember 1995 hafi runnið til greiðslu á virðisaukaskatti en ekki tryggingagjaldi og allar greiðslur eru þar látnar ganga til greiðslu skatts, sem myndaðist eftir gildistöku laga nr. 42/1995 um breyting á refsiákvæðum nokkurra skattalaga, þar sem meðal annars refsing við brotum á lögum um virðisaukaskatt var þyngd til muna. Með þessu hefur ákærði verið látinn njóta þessara greiðslna eins og honum var hagfelldast. Innborgun 17. desember 1995 lét innheimtumaður ganga til að lækka skuld fyrir mars til apríl sama árs, en innborgun 17. janúar 1996 var látin ganga til greiðslu vegna tímabilsins janúar til febrúar 1995. Skýrslur vegna þessara tímabila bárust innheimtumanni sem áður segir 17. október 1995 og féll virðisaukaskattur samkvæmt þeim í gjalddaga eftir gildistöku laga nr. 42/1995, en ekki var ákært fyrir vanskil á skatti að þessu leyti. Staðhæfingar ákærða um frekari greiðslur til innheimtumanns eiga sér ekki stoð í gögnum málsins. Samkvæmt öllu þessu verður fallist á með héraðsdómi að ákærði hafi ekki staðið skil á 861.623 krónum af virðisaukaskatti ársins 1993 og 2.998.130 krónum vegna ársins 1994, en að því er varðar árið 1995 verður lagt til grundvallar að fjárhæðin sé 1.730.948 krónur.

Til stuðnings kröfum sínum vísar ákærði jafnframt til þess að tollstjórinn í Reykavík hafi 8. mars 1996 fengið fjárnám fyrir virðisaukaskattsskuld Gifspússningar ehf. í íbúð að Engihjalla 19 í Kópavogi samkvæmt ábendingu fyrirsvarsmanns félagsins. Fjárnáminu hafi hins vegar ekki verið þinglýst. Hafi annar skuldheimtumaður félagsins í kjölfarið fengið fjárnám í sömu íbúð og þinglýst því, en þannig hafi hann komist fram fyrir tollstjóra í veðröð með sína kröfu. Af þessum sökum hafi ekkert fengist upp í virðisaukaskattskuldina af söluverði íbúðarinnar við nauðungarsölu. Varðandi þetta er bæði til þess að líta að hugsanleg mistök innheimtumanns í viðleitni til að tryggja kröfu sína geta ekki gert háttsemi ákærða refsilausa, auk þess sem ekki fæst séð að innheimtumaður hefði fengið kröfu sinni fullnægt þótt fjárnáminu hefði verið þinglýst í tæka tíð. Getur þessi viðbára ákærða engu skipt fyrir niðurstöðu málsins.

II.

Í II. kafla ákæru er ákærði talinn hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987 með því að standa ekki skil á fé, sem haldið var eftir af launum starfsmanna Gifspússningar ehf. vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á árunum 1994 og 1995, samtals að fjárhæð 2.291.545 krónur. Er í héraðsdómi að finna yfirlit um skil félagsins á staðgreiðslu á þessum árum, en í niðurstöðu sinni lækkaði héraðsdómari fjárhæð samkvæmt ákæru vegna þess hluta innborgana, sem látinn var ganga til greiðslu vaxta og álags. Af hálfu ákæruvalds er þessari aðferð ekki andmælt í ljósi þess að aðeins sé krafist staðfestingar héraðsdóms.

Ákærði vísar sérstaklega til þess að hefði innheimta allra opinberra gjalda í Reykjavík á árunum 1993 til 1995 verið á hendi sama innheimtumanns, hefðu greiðslur gjaldandans umfram höfuðstól virðisaukaskatts verið látnar ganga til greiðslu á höfuðstól staðgreiðslu opinberra gjalda. Áður er rakið hvernig farið var með innborganir hans vegna virðisaukaskatts á árinu 1995. Getur engu máli skipt hvernig farið var að þessu leyti með innborganir fyrir þann tíma þegar áðurnefnt félag var í vanskilum bæði að því er varðaði höfuðstól og dráttarvexti af virðisaukaskatti. Er þessi varnarástæða, sem ákærði teflir fram til stuðnings aðalkröfu sinni um frávísun málsins, því haldlaus.

III.

Samkvæmt öllu því, sem rakið er að framan, verður hafnað aðalkröfu ákærða um frávísun málsins frá héraðsdómi.

Sýknukrafa ákærða, sem hann hefur öðrum þræði reist á sömu ástæðum og áður greinir, er að öðru leyti studd þeim rökum að huglæg skilyrði séu ekki uppfyllt svo að honum verði gerð refsing fyrir þær sakir, sem bornar eru á hann í málinu. Að því er varðar II. kafla ákæru er sérstaklega á því byggt að staðgreiðsla opinberra gjalda hafi í reynd aldrei verið dregin af launum, því fé til þess hafi ekki verið til. Um þessa röksemd verður að líta til þess að í fyrri dómum Hæstaréttar, þar sem ákært var fyrir brot á sömu lögum og um ræðir í þessu máli, hefur ítrekað verið komist að þeirri niðurstöðu að unnið sé til refsingar með því einu að láta ógert að skila umræddum gjöldum í ríkissjóð á réttum tíma, sbr. meðal annars dóm í dómasafni réttarins 1997, bls. 789. Verður ekki fallist á með ákærða að þessi varnarástæða sé tæk.

Með háttsemi sinni hefur ákærði gerst sekur um brot á lögum um virðisaukaskatt, lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og almennum hegningarlögum nr. 19/1940, svo sem greinir í héraðsdómi. Við ákvörðun refsingar verður tekið tillit til þess að brot ákærða voru að hluta framin fyrir gildistöku laga nr. 42/1995 og laga nr. 39/1995 um breyting á almennum hegningarlögum. Að gættu því, sem að framan er rakið, og að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um refsingu ákærða.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Ákærði, G-kk-nf D-kk-nf, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, P-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur.