299/2015

F, E og S kröfðu K um endurgreiðslu hluta útlagðs kostnaðar, á grundvelli 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga nr. 135/2001, vegna girðingar sem þeir settu upp á mörkum jarðarinnar Tungufells, sem þeir voru þinglýstir eigendur að, og Hrunaheiða, sem var þjóðlenda en jafnframt afréttareign eigenda prestssetursjarðarinnar Hruna. Skipuð hafði verið úrskurðarnefnd samkvæmt 7. gr. girðingarlaga til að skera úr um ágreining sem uppi hafði verið milli F, E, S, íslenska ríkisins og K vegna girðingarinnar. Við meðferð málsins fyrir nefndinni gerðu hvorki íslenska ríkið né K athugasemdir við nauðsyn girðingarinnar, legu eða kostnað við gerð hennar og takmarkaði nefndin því úrlausn sína við að skera úr um hvort greiðsluskylda vegna girðingarinnar hvíldi á íslenska ríkinu eða K. Var það niðurstaða nefndarinnar að skyldan hvíldi á þeim fyrrnefnda. Höfðu F, E og S í framhaldinu mál á hendur íslenska ríkinu og kröfðust greiðslu sömu fjárhæðar og þeir kröfðu K um í máli þessu en íslenska ríkið höfðað gagnsakarmál á hendur F, E, S og K og krafist ógildingar á úrskurði nefndarinnar. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 612/2013 var íslenska ríkið sýknað og úrskurðurinn felldur úr gildi. Var jafnframt komist að þeirri niðurstöðu að Prestssetrasjóður hefði eigi síðar en á því tímamarki sem dómur Hæstaréttar í máli nr. 133/2006 var kveðinn upp ótvírætt verið eigandi Hruna, en við gildistöku laga nr. 82/2007 tók K við málefnum prestssetursjarða af Prestsseturssjóði. Höfðuðu F, E og S í kjölfar dómsins mál þetta á hendur K. Hélt K því fram að F, E og S hefði borið samkvæmt 5. og 6. gr. girðingarlaga að leita fyrirfram úrlausnar úrskurðarnefndar samkvæmt 7. gr. laganna áður en hafist hefði verið handa við verkið svo réttar til samgirðingar yrði neytt. Hefði þessu skilyrði ekki verið fullnægt þar sem þeir hefðu hafið framkvæmdirnar áður en nefndin úrskurðaði í málinu og niðurstöður dómstóla lágu fyrir. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 7. gr. girðingarlaga væri það hlutverk nefndarinnar að skera úr um hvers konar girðingu skyldi reisa, kostnaðarskiptingu vegna hennar eða aðra framkvæmd verksins. Samkvæmt því væri það ekki í verkahring nefndarinnar að komast að niðurstöðu um hverjum væri skylt að taka þátt í kostnaði við að reisa girðingu samkvæmt lögunum. Af því leiddi að þegar í ljós hefði komið við meðferð málsins fyrir nefndinni að ekki væri ágreiningur með aðilum um atriði sem í valdi nefndarinnar stóð að úrskurða um hefði henni borið að fella málið niður. Þegar að þeirri ástæðu hefðu engin efni verið til að leggja málið á ný fyrir nefndina áður en F, E og S beindu greiðslukröfu að K. Gæti það atriði því ekki staðið því í vegi að krafa þeirra næði fram að ganga. Þá var hvorki fallist á með K að krafa F, E og S væri fallinn niður fyrir tómlætis sakir né að hún væri fyrnd, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Af þessu virtu og með vísan til 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga var talið að K bæri að greiða

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 24. apríl 2015. Þeir krefjast þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.426.563 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. mars 2014 til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að sér verði gert að greiða áfrýjendum 1.516.602 krónur. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Jörðin Tungufell í Hrunamannahreppi liggur að Hrunaheiðum. Til að verjast ágangi búfjár af heiðunum töldu eigendur jarðarinnar, áfrýjendur í máli þessu, nauðsynlegt að koma upp fjárheldri girðingu á merkjum hennar og Hrunaheiða. Hófust þeir á árinu 2008 handa við að reisa 5.300 metra langa fimm strengja rafgirðingu og voru að meðaltali níu metrar milli staura. Miðað var við að rafmagn gæti verið á fjórum efstu strengjunum, en sá neðsti var ekki tengdur. Allar stagfestur voru jarðtengdar til að jafna tenginguna um girðinguna. Tvö nethlið voru á girðingunni, annað miðsvegar og hitt þar sem hún kom í afréttargirðinguna. Lauk verkinu í júlí 2009 og nam kostnaður við það 3.033.204 krónum.

Meðal gagna málsins er bréf áfrýjenda til Prestssetrasjóðs 14. desember 2006, þar sem sagði að í svarbréfi forsætisráðuneytisins 4. sama mánaðar hafi komið fram að ráðuneytið „skorast undan ábyrgð“ varðandi þátttöku í kostnaði við girðinguna. Þar sem enginn ræki búfénað á Hrunaheiðar yrði ekki annað séð en að ábyrgðin hvíldi á afréttareiganda, sem í þessu tilviki væri Hruni, en jörðin væri í eigu Prestssetrasjóðs. Væri þeirri spurningu því beint til sjóðsins hvort ekki væri öruggt að um kostnaðarskiptingu milli Tungufells og Prestssetrasjóðs færi eins og greinir í 6. gr. girðingarlaga nr. 135/2001. Væri óskað eftir svari við fyrirspurninni innan fjögurra vikna frá dagsetningu bréfsins. Með bréfi Prestssetrasjóðs 25. janúar 2007 var hafnað þátttöku í kostnaði vegna girðingarinnar.

Með bréfi til matsnefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga, sem sent var sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu 28. desember 2008, kröfðust áfrýjendur þess að ríkissjóður eða Prestssetrasjóður og/eða Hrunamannahreppur greiddi ⅘ hluta kostnaðarins eða aðra lægri fjárhæð að mati nefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga, en Hrunaheiðar væru þjóðlenda í eigu ríkisins. Sagði í bréfinu að fram kæmi í „meðfylgjandi gögnum“ að farið hafi verið fram á það skriflega við framangreinda aðila á undanförnum tveimur árum að þeir tækju þátt í lögbundnum kostnaði við girðinguna samkvæmt 6. gr. girðingarlaga, en því verið hafnað. Væri því farið fram á við nefndina að hún úrskurðaði hið fyrsta í málinu og skilaði niðurstöðu eigi síðar en að liðnum sex vikum frá dagsetningu bréfsins, þar sem langt væri um liðið frá því málið var upphaflega „sett í gang“ eins og sæist í gögnunum. Í bréfi sama dag til ráðuneytisins var jafnframt farið fram á að það hlutaðist til um að skipuð yrði nefnd samkvæmt 7. gr. girðingarlaga til að skera úr ágreiningnum.

Í febrúar og apríl 2009 voru þrír menn skipaðir í nefnd til að skera úr um kostnað vegna landamerkjagirðingar á mörkum Tungufells og Hrunaheiða. Hélt nefndin tvo fundi, 13. maí og 10. júní 2009, þar sem mætt var af hálfu áfrýjenda, íslenska ríkisins og stefnda. Á fyrri fundinum var bókað eftir áfrýjendum: „Af hálfu Félagsbúsins er upplýst að girðingunni eins og hún er dregin upp á skjali nr. 30 sé að mestu lokið. Um sé að ræða 5 strengja rafmagnsgirðingu. Þeir ... lofa að leggja til nefndarinnar nákvæmt yfirlit yfir kostnað og jafnframt nákvæma lýsingu á girðingunni.“ Þá var jafnframt bókað um framangreindan tilgang áfrýjenda með girðingunni og að aðilar væru sammála um að vettvangsganga væri óþörf, enda yrði lögð fram greinargóð lýsing á girðingunni og kostnaði við hana. Á síðari fundinum var gerð svofelld bókun: „Að fenginni fyrirspurn frá nefndinni um það hvort athugasemdir séu við staðsetningu girðingar og girðingarkostnað er því lýst yfir af hálfu fulltrúa Kirkjumálasjóðs og einnig af hálfu fulltrúa forsætisráðuneytisins að þeir óski eftir fresti til þess að leggja fram athugasemdir ef einhverjar eru. Ákveðið er að athugasemdir skuli berast nefndinni fyrir 18. júní nk., en að öðrum kosti ef athugasemdir berast ekki fyrir þann tíma, verði litið svo á að þeir geri ekki athugasemdir við girðingarkostnað og staðsetningu girðingarinnar.“

Nefndin lauk úrskurði á málið 29. september 2009. Kom þar meðal annars fram að athugasemdir hafi borist frá fyrrgreindum gagnaðilum áfrýjenda í júní 2009, sem einungis hafi lotið að því hvort ríkisvaldinu bæri að taka þátt í kostnaði við girðinguna, en ekki vegna staðsetningar hennar og kostnaðar við hana. Í tilefni af þessum athugasemdum aðilanna hafi nefndin með símbréfi 24. júní 2009 vakið athygli þeirra á orðalagi 7. gr. girðingarlaga og að nefndin liti svo á að henni bæri að skera úr um kostnaðarskiptinguna sem og hvort kostnaðurinn við girðinguna og girðingin almennt væri eðlileg og sanngjörn. Af þeim sökum hafi þeim verið veittur framlengdur frestur til athugasemda fram í miðjan ágúst 2009. Af hálfu aðilanna hafi hvorki verið gerðar athugasemdir við staðsetningu girðingarinnar né kostnað og ágreiningsefnið því takmarkast við að skera úr um hvort greiðsluskylda hvíldi á íslenska ríkinu eða stefnda. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að sú skylda hvíldi á hinum fyrrnefnda.

Áfrýjendur höfðuðu 12. júní 2012 mál á hendur íslenska ríkinu og kröfðust greiðslu sömu fjárhæðar og þeir krefja stefnda um í máli þessu, en íslenska ríkið höfðaði gagnsakarmál á hendur áfrýjendum og stefnda og krafðist ógildingar á fyrrnefndum úrskurði. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2013 var íslenska ríkið sýknað af kröfu áfrýjenda. Þá var úrskurðurinn felldur úr gildi þegar af þeirri ástæðu að hann væri í beinni andstöðu við niðurstöðu dómsins um sýknu íslenska ríkisins af kröfu áfrýjenda. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 18. september 2013 og með dómi réttarins 13. febrúar 2014 í máli nr. 612/2013 var héraðsdómur staðfestur um sýknu íslenska ríkisins af kröfu áfrýjenda.

II

Með dómi Hæstaréttar 5. október 2006 í máli nr. 133/2006 var staðfest sú niðurstaða óbyggðanefndar að Hrunaheiðar með nánar tilgreindum merkjum væru þjóðlenda, en þær væru jafnframt afréttareign eiganda Hruna. Um aðild að málinu var tekið fram að samkvæmt lögum nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar færi Prestssetrasjóður með yfirstjórn prestssetra. Sjóðurinn hafi því það lögbundna forræði yfir prestssetrum að hann gæti átt aðild að dómsmálum sem þau varða. Með áðurnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 612/2013 var komist að þeirri niðurstöðu að Prestssetrasjóður hafi eigi síðar en á því tímamarki sem dómur Hæstaréttar í máli nr. 133/2006 var kveðinn upp ótvírætt verið eigandi Hruna. Yrði greiðsluskylda því hvorki felld á íslenska ríkið á þeim grunni að það væri notandi né eigandi afréttareignar á Hrunaheiði, sbr. 6. gr. girðingarlaga, og ríkið því sýknað á þeim grundvelli sem fyrr segir. Eftir setningu laga nr. 82/2007 um breyting á áðurnefndum lögum nr. 78/1997 tók stefndi við málefnum prestssetursjarða, en sjóðurinn starfar samkvæmt lögum nr. 138/1993 og lýtur stjórn þjóðkirkjunnar.

Samkvæmt 5. gr. girðingarlaga á umráðamaður lands, sem vill girða það, rétt til að krefjast þess að sá eða þeir sem land eiga að hinu fyrirhugaða girðingarstæði greiði girðingarkostnaðinn að jöfnu að tiltölu við lengd girðingar fyrir landi hvers og eins og sé það meginreglan. Þó sé hægt að semja um aðra skiptingu nái aðilar um það samkomulagi. Þá segir í lagaákvæðinu að eigi síðar en ári áður en verk er hafið skuli sá sem samgirðingar óskar hafa samráð við þann eða þá sem land eiga að hinu fyrirhugaða girðingarstæði og leggja fram tillögur um tegund girðingar. Hafi hver aðili rétt til að leggja fram efni, flutning og vinnu í hlutfalli við þátttöku í kostnaðinum. Neiti sá eða þeir er samgirðingar eru krafðir þátttöku í undirbúningi eða framkvæmd verksins geti sá er girða vill beint tilmælum til viðkomandi búnaðarsambands um að tilnefna fagaðila til að skera úr um ágreining, sbr. ákvæði 7. gr. laganna. Telji úrskurðaraðilar að sá sem girða vill eigi rétt á samgirðingu geti hann sett girðinguna upp og eigi hann þá rétt til endurgreiðslu á þeim hluta kostnaðar er hinum beri að greiða, enda hafi ekki verið reist dýrari girðing en úrskurðaraðilar töldu nauðsynlegt. Þá segir í 1. mgr. 6. gr. laganna að vilji meiri hluti landeigenda sem eiga lönd er liggja að afrétti girða milli afréttar og heimalanda sinna skuli eigendur eða notendur afréttar greiða ⅘ hluta stofnkostnaðar girðingarinnar, en eigendur eða ábúendur hlutaðeigandi jarða ⅕. Komi upp ágreiningur um framkvæmd verksins fari um það eins og segir í 5. og 7. gr. laganna.

III

Af hálfu stefnda er því haldið fram að áfrýjendum hafi samkvæmt 5. og 6. gr. girðingarlaga borið að leita fyrirfram úrlausnar úrskurðarnefndar samkvæmt 7. gr. laganna áður en hafist var handa við verkið svo réttar til samgirðingar yrði neytt. Þessu skilyrði sé ekki fullnægt af hálfu áfrýjenda þar sem þeir hafi hafist handa við girðingarframkvæmdirnar áður en nefndin úrskurðaði í málinu 29. september 2009 og niðurstöður dómstóla lágu fyrir. Breyti hér engu höfnunarbréf stefnda 25. janúar 2007, enda hafi þá ekkert legið fyrir um þörf, umfang eða gerð girðingarinnar.

Eins og rakið hefur verið lá afstaða íslenska ríkisins til umræddrar girðingar fyrir þegar í desember 2006 og stefnda í janúar 2007 eftir að áfrýjendur höfðu leitað samráðs við þá um þátttöku í kostnaði við að reisa hana, en þeir neituðu sem fyrr segir báðir þátttöku. Af því tilefni fóru áfrýjendur sem fyrr segir í árslok 2008 fram á skipun framangreindrar nefndar til að skera úr ágreiningnum. Var nefndin skipuð í febrúar og apríl 2009 og lauk 29. september sama ár úrskurði á málið. Ágreiningslaust er að við meðferð málsins fyrir nefndinni gerðu hvorki íslenska ríkið né stefndi athugasemdir við nauðsyn girðingarinnar, legu eða kostnað við gerð hennar þótt þeim væri ítrekað gefinn kostur á því.

Ef ákveðið er að neyta heimildar samkvæmt 5. gr. girðingarlaga til að leggja mál fyrir úrskurðarnefnd samkvæmt 7. gr. laganna er það hlutverk nefndarinnar að skera úr um hvers konar girðingu skuli reisa, kostnaðarskiptingu vegna hennar eða aðra framkvæmd verksins eins og segir í síðastgreindu lagaákvæði. Samkvæmt þessu er það ekki í verkahring nefndarinnar að komast að niðurstöðu um hverjum sé skylt að taka þátt í kostnaði við að reisa girðingu samkvæmt lögunum, ef um það er ágreiningur. Af þessu leiðir að þegar í ljós kom við meðferð máls áfrýjenda, stefnda og íslenska ríkisins fyrir nefndinni að ekki var ágreiningur með þeim um atriði sem í valdi girðingarnefndar stóð að úrskurða um bar nefndinni að fella málið niður. Þegar af þeirri ástæðu voru engin efni til að leggja málið á ný fyrir nefndina áður en áfrýjendur beindu greiðslukröfu að stefnda. Getur þetta atriði því ekki staðið því í vegi að krafa áfrýjenda nái fram að ganga.

Þá er á því byggt af hálfu stefnda að krafa áfrýjenda sé fallin niður vegna tómlætis og fyrningar. Eins og rakið hefur verið hafa áfrýjendur allt frá árinu 2006 haldið rétti sínum til laga. Standa því engin rök til þess að krafa áfrýjenda sé fallin niður fyrir tómlætis sakir.

Um kröfu áfrýjenda gildir hinn almenni fjögurra ára fyrningarfrestur, sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Mál þetta snerist frá upphafi um hvort greiðsluskylda vegna girðingarinnar hvíldi á íslenska ríkinu eða stefnda. Að fengnum framangreindum úrskurði nefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga beindu áfrýjendur málsókn að íslenska ríkinu, en eins og rakið hefur verið komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu í máli nr. 612/2013 að því bæri ekki að taka þátt í umræddum kostnaði. Af þeim sökum fengu áfrýjendur ekki fyrr en áðurnefndur dómur Hæstaréttar var kveðinn upp vitneskju um skuldara kröfunnar, en þeir höfðuðu síðan mál þetta 7. maí 2014 eftir að hafa krafið stefnda um greiðslu með bréfi 14. febrúar sama ár. Er krafan því ekki fyrnd, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007.

Að öllu framangreindu virtu og með skírskotun til 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga ber stefnda að greiða ⅘ hluta girðingarkostnaðarins, en það er sú fjárhæð sem áfrýjendur krefjast úr hendi hans. Verður því fallist á kröfu áfrýjenda með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði.

Stefnda verður gert að greiða áfrýjendum málskostnað á báðum dómstigum, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Stefndi, Kirkjumálasjóður, greiði óskipt áfrýjendum, E-kk-þgf J-kk-þgf, S-kk-þgf H-kk-þgf og Félagsbúinu Tungufelli, 2.426.563 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. mars 2014 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjendum óskipt samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.