179/2009

M og K deildu um forsjá tveggja sona sinna. K krafðist þess að dómsátt milli hennar og M um að þau færu sameiginlega með forsjá barnanna yrði felld úr gildi og henni yrði dæmd forsjá þeirra. Hæstiréttur vísaði til þess að það væri meginregla barnalaga nr. 76/2003 að sameiginleg forsjá fráskilinna foreldra yfir barni væri háð því grundvallarskilyrði að samkomulag væri þeirra á milli um þá skipan og nægði ágreiningur um hana af hendi annars foreldris til þess að hún liði undir lok. Í því efni gæti engu breytt að foreldrar hefðu ákveðið með samningi, þótt dómsátt væri, að sameiginleg forsjá stæði í tiltekinn tíma. Með málshöfðun hefði K lýst yfir ágreiningi við M um skipan forsjár sona þeirra, en þar sem gildistíma sáttarinnar væri að auki lokið væru ekki efni til að kveða sérstaklega á það í dóminum að hún væri felld úr gildi. Í málinu lágu ekki fyrir önnur gögn um hæfni aðilanna til að fara með forsjá barnanna en matsgerð dómkvadds manns, sem aflað hafði verið undir rekstri fyrra dómsmáls þeirra. Var af niðurstöðum hennar talið ljóst að K hefði talist M fremri að hæfni til að fara með forsjá sona þeirra, en M hafði ekki gert kröfu í málinu um að honum yrði falin forsjáin. Var því orðið við kröfu K um að henni yrði falin forsjá sona aðilanna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. apríl 2009. Hún krefst þess að dómsátt milli hennar og stefnda um að þau fari sameiginlega með forsjá barna sinna, A og B, sem fæddir eru 2002 og 2004, verði felld úr gildi, áfrýjanda verði dæmd forsjá þeirra til 18 ára aldurs og stefnda verði til sama tíma gert að greiða meðlag með þeim. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Samkvæmt gögnum málsins gengu aðilarnir í hjúskap á árinu 2002 og lauk samvistum þeirra í apríl 2007. Áfrýjandi höfðaði mál á hendur stefnda í maí 2007 og krafðist að sér yrði dæmd forsjá fyrrnefndra tveggja sona þeirra. Undir rekstri þess máls var aflað ítarlegrar matsgerðar dómkvadds manns um hæfi aðilanna til að fara með forsjá sona þeirra. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðarinnar, sem dagsett var 23. nóvember 2007, var forsjárhæfni áfrýjanda talin „í ágætu meðallagi“, en stefnda „í meðallagi.“ Við aðalmeðferð þess máls í héraði 4. mars 2008 var gerð dómsátt milli aðilanna, þar sem kveðið var á um að þau færu sameiginlega með forsjá sona sinna, sem hefðu lögheimili hjá áfrýjanda, en með þeim skyldi stefndi greiða meðlag. Í sáttinni var jafnframt mælt fyrir um umgengni drengjanna við stefnda og tekið loks fram að „samkomulag þetta gildir í eitt ár.“ Að liðnum tæpum fjórum mánuðum frá gerð dómsáttarinnar höfðaði áfrýjandi mál þetta 26. júní 2008 og gerði fyrir héraðsdómi sömu dómkröfur og hún gerir nú fyrir Hæstarétti samkvæmt áðursögðu.

Samkvæmt 1. mgr. 31. gr. barnalaga nr. 76/2003, svo sem þeim var breytt með 1. gr. laga nr. 69/2006, fara foreldrar sameiginlega með forsjá barns síns eftir hjónaskilnað nema annað sé ákveðið. Í 32. gr. barnalaga er mælt fyrir um heimildir foreldra til að gera samning um forsjá barns, sem getur verið sameiginleg eða hjá öðru þeirra, en slíkan samning má gera til ákveðins tíma, þó að lágmarki sex mánuði. Greini foreldra á um forsjá barns sker dómari á hinn bóginn úr máli, sbr. 1. mgr. 34. gr. laganna. Af þessu er sú meginregla ljós að sameiginleg forsjá fráskilinna foreldra með barni er háð því grundvallarskilyrði að samkomulag sé þeirra á milli um þá skipan og nægir ágreiningur um hana af hendi annars foreldris til að hún líði undir lok. Í því efni getur engu breytt að foreldrar hafi ákveðið með samningi, þótt dómsátt sé, að sameiginleg forsjá standi í tiltekinn tíma. Með höfðun þessa máls hefur áfrýjandi lýst yfir ágreiningi við stefnda um skipan forsjár sona þeirra og þarf samkvæmt framansögðu ekki annað til svo að skilyrði standi ekki lengur til að áfrýjandi teljist bundin af ákvæðum dómsáttarinnar frá 4. mars 2008 um tímabundna sameiginlega forsjá. Með því að gildistíma sáttarinnar er nú að auki lokið eru á hinn bóginn ekki efni til að kveða sérstaklega á um það í dómi þessum að hún sé felld úr gildi.

Í málinu liggja ekki fyrir önnur gögn um hæfni aðilanna til að fara með forsjá sona sinna en áðurnefnd matsgerð, sem aflað var undir rekstri fyrra dómsmáls þeirra. Þótt þeirri matsgerð hafi verið lokið fyrir nærfellt tveimur árum hefur ekkert verið fært fram, sem bendir til að aðstæður aðilanna hafi breyst svo að máli skipti með tilliti til matsefnisins. Af fyrrgreindum niðurstöðum matsgerðarinnar er ljóst að áfrýjandi hefur talist stefnda fremri að hæfni til að fara með forsjá sona þeirra. Í málinu hefur stefndi ekki gert kröfu um að sér verði falin forsjáin. Þegar að þessu virtu eru ekki efni til annars en að verða við dómkröfu áfrýjanda um að henni verði falin forsjá sona aðilanna. Um greiðslu meðlags með þeim fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir, en hvorugur aðili hefur gert kröfu um að mælt verði fyrir um umgengni við börnin.

Eftir þessum úrslitum málsins verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjanda, K, er falin forsjá sona sinna og stefnda, M, þeirra A og B, sem fæddir eru [...] 2002 og [...] 2004, til fullnaðs 18 ára aldurs. Til sama tíma greiði stefndi einfalt meðlag með sonum sínum eins og það er ákveðið á hverjum tíma af Tryggingastofnun ríkisins.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.