476/2012

H var ákærður fyrir að hafa dregið sér fé með því að hafa 8. október 2008, í starfi sínu hjá L hf. látið millifæra tiltekna fjárhæð af reikningi í eigu N Ltd., félags á vegum bankans sem H í tengslum við starf sitt var stjórnarmaður og hafði prókúru fyrir, yfir á eigin bankareikning, en daginn eftir lét H millifæra sömu fjárhæð yfir á annan bankareikning í sinni eigu. H krafðist sýknu og bar því við að hann hefði ekki ætlað að slá eign sinni á féð heldur koma því í öruggt skjól vegna óvissu um ábyrgð á innstæðum eftir fall L hf. Í niðurstöðu Hæstaréttar var m.a. vísað til þess að H hefði, sem stjórnarmaður og prókúruhafi í N ltd. haft formlegan rétt til að ráðstafa fé í eigu félagsins. Umboðið hefði hins vegar ekki veitt honum heimild til að láta yfirfæra fé af reikningi félagsins 8. október 2008 á eigin reikning. Hefði L hf. haft raunverulegan ráðstöfunarrétt yfir fénu eins og sakir stóðu og hefði ákærða hlotið að vera það ljóst. Hefði umrædd færsla því í senn verið heimildarlaus og ólögmæt. Með yfirfærslu fjárins á eigin reikninga hefði H látið líta svo út að um hans eigið fé væri að ræða og hefði hann þannig leynt raunverulegu eignarhaldi þess og þannig brotið gegn trúnaðarskyldu sinni gagnvart L hf. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um að H hefði með háttsemi sinni gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga um fjárdrátt. Var refsing hans ákveðin fangelsi í 18 mánuði, en við ákvörðun refsingar var m.a. litið til þess að óhæfilegur dráttur hefði orðið á meðferð málsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29. júní 2013 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða, en að refsing hans verði þyngd.

Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.

I

Mál þetta var höfðað á hendur ákærða með ákæru ríkislögreglustjóra 19. nóvember 2009. Við þingfestingu málsins neitaði ákærði sök. Héraðsdómur gekk í málinu 21. apríl 2010 og var ákærði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Ákæruvaldið áfrýjaði dóminum 19. maí sama ár. Með dómi Hæstaréttar 24. febrúar 2011 í máli nr. 325/2010 var héraðsdómur ómerktur og meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar 22. mars 2010. Í dóminum var rakið efni tiltekinna gagna, sem lögð höfðu verið fram við meðferð málsins í héraði, en héraðsdómur ekki tekið tillit til við úrlausn þess. Vegna þessa var litið svo á að ætla yrði að niðurstaða dómsins um sönnunarmat kynni að vera röng svo að einhverju skipti við úrlausn málsins, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Málið var tekið fyrir á ný í héraði 29. apríl 2011 og að undangenginni aðalmeðferð kvað einn héraðsdómari upp dóm í því 30. júní sama ár, þar sem ákærði var sakfelldur og dæmdur í tveggja ára fangelsi. Með dómi Hæstaréttar 27. janúar 2012 í máli nr. 447/2011 var héraðsdómur ómerktur öðru sinni með þeirri röksemd að þrír héraðsdómarar hefðu átt að skipa dóm við nýja meðferð þess eftir að héraðsdómur hafði verið ómerktur á grundvelli áðurnefnds ákvæðis laga nr. 88/2008. Málið var tekið fyrir í héraði 16. febrúar 2012 og krafðist ákærði þá frávísunar þess, en kröfunni var hafnað með úrskurði 30. mars sama ár. Með heimild í 5. mgr. 165. gr. laga nr. 88/2008 voru skýrslur teknar af tveimur vitnum í þinghaldi 23. maí 2012. Aðalmeðferð fór síðan fram 4. og 5. júní 2012 og féll dómur sá, sem hér er til endurskoðunar, 25. sama mánaðar. Þrír héraðsdómarar skipuðu dóm frá og með þinghaldi 28. mars 2012 er málflutningur fór fram um frávísunarkröfu ákærða.

II

Sem fyrr greinir krefst ákærði þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Er sú krafa hans fyrst og fremst reist á því að það sé ósamrýmanlegt reglunni um réttláta málsmeðferð fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, að honum hafi verið gert að sæta þriðju málsmeðferðinni í þessu máli fyrir héraðsdómi.

Mælt er fyrir um það í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, að sérhver, sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi, eigi rétt á að leyst sé úr máli hans innan hæfilegs tíma. Ákærði heldur því fram með réttu að honum verði ekki kennt um hina endurteknu málsmeðferð í héraði og þær tafir sem urðu á henni af þeim sökum. Það getur þó ekki leitt til þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi, enda mælti Hæstiréttur í framangreindum dómi sínum í máli nr. 447/2011 fyrir um endurtekna meðferð þess í héraði. Þá eru haldlausar aðrar ástæður, sem ákærði færir fram til stuðnings kröfu sinni um að málinu verði vísað frá dómi. Samkvæmt því verður frávísunarkröfu ákærða hafnað.

III

Sjálfseignarsjóður, sem í gögnum málsins er ýmist nefndur The 1886 Trust eða The 1886 LB Trust, var stofnaður á Guernsey um mitt ár 2000 að frumkvæði Landsbanka Íslands hf. í viðskiptalegum tilgangi. LB Holding Limited var stofnað á Guernsey 20. júní 2000 og þá var NBI Holdings Limited stofnað þar 22. maí 2001. Tilgangur síðarnefnda hlutafélagsins var að eiga tímabundin viðskipti með hlutabréf.

Samkvæmt afsali í uppgjöri fjárvörslusjóðs 30. júní 2000 gaf Landsbanki Íslands hf., sem í afsalinu var nefndur stofnandinn, Legis Trust Limited, sem í afsalinu var nefnt fjárvörsluaðilinn, 100 sterlingspund til þess að mynda fjárvörslusjóðinn The 1886 LB Trust. Þá kom þar einnig fram að frekari eignir kynnu að verða fluttar á fjárvörsluaðilann sem viðbót í sjóðinn. Samkvæmt 4. grein þriðja viðauka hafði fjárvörsluaðilinn heimild til að stofna fyrirtæki hvar sem væri, hvort sem þau væru skráð hlutafélög eða ekki. Þá sagði í 2. grein þriðja viðauka að fjárvörsluaðilanum væri heimilt að eignast, skrifa sig fyrir, kaupa og eiga hlutabréf, verðbréf eða aðra hlutdeild í öllum þeim fyrirtækjum, sem talin væru upp í fjórða viðauka, óháð eðli fyrirtækisins, stjórnun eða fjárfestingarstefnu þess, jafnvel þótt hún líktist spákaupmennsku. Skyldi fjárvörsluaðilinn ekki losa sig við slíkan eignarhluta án þess að fyrirfram hefði verið aflað skriflegs samþykkis meirihluta rétthafa. Í samræmi við framangreint var LB Holding Limited tilgreint í fjórða viðauka.

Í minnisblaði A, fyrrverandi bankastjóra Landsbanka Íslands hf., til bankaráðs 26. júní 2000 varðandi sölu á eignum til LB Holding Limited kom meðal annars fram að ráðið hefði á fundi sínum 16. júní það ár samþykkt stofnun „The 1886-LB Trust“ á Guernsey, sem væri uppleysanlegur sjálfseignarsjóður. Þá kom þar einnig fram að til þess að annast fjármálaumsýslu fyrir sjóðinn hefði verið stofnað fyrirtækið LB Holding Limited á Guernsey. Var gerð tillaga um að selja félaginu hlutabréf fyrir allt 700.000.000 krónur miðað við markaðsgengi á söludegi og hlutdeild bankans í fyrirtækinu DeCode á genginu 17.5. Myndi bankinn hafa milligöngu um fjármögnun LB Holding Limited á kaupunum. Hefði sjóðurinn gert tillögu um að lögmaðurinn B, C og ákærði skipuðu stjórn LB Holding Limited og hefði bankastjórinn lýst því yfir við Legis Trust Limited, umsjónaraðila The 1886 LB Trust, að hann gerði ekki athugasemdir við þá skipan.

Eins og rakið er í héraðsdómi greindi A svo frá fyrir dómi að hann hafi valið ákærða og C til að sitja í stjórn NBI Holdings Limited á sama hátt og í stjórn LB Holding Limited. Eftir að hinn síðarnefndi lét af störfum hjá Landsbanka Íslands hf. síðla árs 2002 var ákærði einn í stjórn hlutafélaganna ásamt lögmanni hjá Legis Trust Limited á Guernsey. Í hinum áfrýjaða dómi er rakinn framburður C þar sem fram kom að tilgangur Landsbanka Íslands hf. með því að stofna félögin hafi verið að eiga verðbréfaviðskipti sem bankinn vildi ekki eiga og að félögin hafi tekið lán til þeirra hjá bankanum. Enn fremur er rakinn sá framburður A að NBI Holdings Limited hafi ekki átt í neinum viðskiptum ótengdum bankanum og að viðskiptahugmyndir hafi komið þaðan. Í málinu liggur fyrir svofellt bréf ákærða 18. maí 2001 til lögmannsstofu þeirrar á Guernsey, sem áður er getið, varðandi The 1886 LB Trust, LB Holding Limited og NBI Holdings Limited: „Concerning the new Guernsey Company, which we discussed today, I am happy to confirm that I foresee no POI issues arising out of the business structure relating to NBI Holdings Limited. The new Company is only for the purpose of holding the bank's investments ... LB Holding Limited which is held under The 1886 LB Trust is an offshore Company which was formed to hold shares in Landsbanki Islands (The National Bank of Iceland). NBI Holdings Limited will be used to separate out and will own shares in non-Landsbanki companies which Landsbanki would want to own but wants to own off balance sheet.“

Þá er meðal gagna málsins bráðabirgðasamkomulag hluthafa í Vátryggingafélagi Íslands hf. frá 27. desember 2001 þar sem fram kom að Landsbanki Íslands hf. hygðist framselja hlut sinn í vátryggingafélaginu til „tengds félags“ og kvæði samkomulagið á um skilmála þess framsals. Um framsalið sagði að með samkomulaginu væri Landsbanka Íslands hf. veitt heimild til að ráðstafa hlutum sínum í Vátryggingafélagi Íslands hf. til NBI Holdings Limited „sem er eignarhaldsfélag undir stjórn Landsbanka Íslands hf.“ Þá sagði þar um meðferð hluta að Landsbanki Íslands hf. skuldbyndi sig gagnvart öðrum hluthöfum í Vátryggingafélagi Íslands hf. til að tryggja að með eignarhluta NBI Holdings Limited í vátryggingafélaginu yrði farið eins og bankinn sjálfur væri eigandi eignarhlutans.

Samkvæmt öllu framansögðu er fallist á með héraðsdómi að NBI Holdings Limited hafi verið á vegum Landsbanka Íslands hf., eins og segir í ákæru, og að ákærði hafi verið þar stjórnarmaður og prókúruhafi í tengslum við starf sitt í bankanum. Jafnframt verður dregin sú ályktun af gögnum málsins að Landsbanki Íslands hf. hafi haft rétt til að ráðstafa fjármunum NBI Holdings Limited, enda voru þeir afrakstur viðskipta bankans með hluti í öðrum félögum. Samkvæmt þessu hafði ákærði sem stjórnarmaður í NBI Holdings Limited trúnaðarskyldur gagnvart því félagi og Landsbanka Íslands hf.

IV

Samkvæmt 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er það refsivert ef maður tileinkar sér fjármuni, sem eru í vörslum hans en eru eign einhvers annars, enda sé það gert á ólögmætan hátt og í auðgunarskyni, sbr. 243. gr. laganna. Er nægilegt að viðhlítandi sönnur séu færðar á það af hálfu ákæruvaldsins, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008, að maður hafi gerst sekur um slíka háttsemi, þar á meðal að ásetningur hans hafi staðið til þess að einhver annar yrði fyrir fjártjóni, til þess að hann verði sakfelldur fyrir fjárdrátt. Á hinn bóginn þarf ekki að sanna hver eða hverjir hafi á endanum orðið fyrir tjóni, sbr. dóm Hæstaréttar 24. apríl 2013 í máli nr. 527/2012. Af hinu síðastnefnda leiðir að ekki var þörf á að afla gagna um hvort eignarhald á áðurnefndum sjálfseignarsjóði hefði breyst frá stofnun hans árið 2000 til þess tíma er háttsemi sú, sem ákæra tekur til, átti sér stað eða hvert fjármunir NBI Holdings Limited hefðu átt að renna við slit félagsins.

Ákærði var sem fyrr segir stjórnarmaður í NBI Holdings Limited og prókúruhafi í félaginu. Hann fór því með vörslur fjár í eigu félagsins og hafði í skjóli prókúruumboðs síns formlegan rétt til að ráðstafa því. Það umboð veitti honum á hinn bóginn ekki heimild til að láta yfirfæra fé af reikningi félagsins 8. október 2008 á eigin reikning eins og hann hefur játað að hafa gert. Eins og áður sagði hafði Landsbanki Íslands hf. raunverulegan ráðstöfunarrétt yfir fénu eins og sakir stóðu og hlaut ákærða að hafa verið það ljóst. Var umrædd færsla því í senn heimildarlaus og ólögmæt. Með yfirfærslu fjárins á eigin reikninga 8. og 9. október 2008 lét ákærði líta svo út að þetta væri hans eigið fé og leyndi þannig raunverulegu eignarhaldi þess. Braut ákærði með þessari háttsemi gegn fyrrgreindri trúnaðarskyldu sinni gagnvart Landsbanka Íslands hf. Þá upplýsti ákærði ekki regluvörð bankans í tölvupósti sínum til regluvarðarins 19. nóvember 2008 um að hann hefði látið yfirfæra fé fyrrgreinda félagsins á eigin reikning sex vikum áður. Að framangreindu virtu er staðfest niðurstaða héraðsdóms um að ákærði hafi með háttsemi sinni gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga.

Þegar litið er til eðlis brots ákærða og þeirrar fjárhæðar, sem hann dró sér, eru efni til að dæma hann til þyngri refsingar en gert var í hinum áfrýjaða dómi. Sé á hinn bóginn litið til hins óhæfilega dráttar, sem orðið hefur á meðferð málsins og gerð hefur verið grein fyrir, verður ákvörðun héraðsdóms um refsingu ákærða staðfest.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað er staðfest.

Ákærði verður dæmdur til að greiða ⅔ hluta alls áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Ákærði greiði ⅔ hluta áfrýjunarkostnaðar málsins, sem í heild nemur 1.384.810 krónum, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, G-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 1.255.000 krónur.