234/2004

Lögregla lagði hald á hreindýrakjöt, sem geymt var í skemmu á bænum S. Eftir haldlagninguna var kjötinu komið fyrir í frystigámi í skemmunni og gámurinn innsiglaður. Taldi lögregla að H, sem bjó á öðrum bæ, ætti hluta kjötsins og hefði hann skotið hreindýrin í óleyfi. Þegar lögregla vitjaði kjötsins nokkrum dögum síðar var það horfið. Ábúanda á bænum S var gerð refsing fyrir að hafa skotið tvö hreindýr í óleyfi, en fallið var frá kærumáli á hendur H vegna ólöglegra hreindýraveiða. Krafðist hann skaðabóta úr hendi ríkisins vegna kjötsins. Bótaábyrgð ríkisins varð ekki byggð á XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála, þar sem málshöfðunarfrestur samkvæmt þeim kafla var löngu liðinn. Talið var að vörslur þær sem hinu haldlagða kjöti voru búnar í skemmunni á bænum S hafi ekki hentað í þeim tilgangi og lögreglumönnum hafi mátt vera ljóst, að þær voru ekki tryggilegar eins og á stóð. Þá hafi átt að aflétta haldinu þegar H færði fram gögn um að hann væri réttilega að kjötinu kominn, og í síðasta lagi við niðurfellingu lögreglurannsóknar á hendur honum. Var bótaskylda ríkisins viðurkennd.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. júní 2004. Hann krefst þess „að bótaskylda stefnda á tjóni áfrýjanda verði viðurkennd. Verði bótaskylda stefnda viðurkennd krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða áfrýjanda hæfilega fjárhæð upp í væntanlegar skaðabætur.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að málskostnaður verði felldur niður.

I.

Í héraði krafðist áfrýjandi þess aðallega að stefndi greiddi honum skaðabætur að fjárhæð 282.976 krónur, en til vara að fjárhæð 246.000 krónur, með þar greindum ársvöxtum frá 11. september 2000 til 28. mars 2002, en dráttarvöxtum samkvæmt IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Í þinghaldi 11. nóvember 2003 ákvað héraðsdómari að ósk lögmanns áfrýjanda og með heimild í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að skipta sakarefni málsins og dæma fyrst um bótaskyldu stefnda. Við aðalflutning málsins að lokinni skýrslutöku var enn breytt kröfu áfrýjanda og þá krafist að auk þess að dæmt væri um bótaskyldu yrði samkvæmt 2. mgr. 31. gr. sömu laga kveðið á um hæfilega fjárhæð sem varnaraðila bæri þegar að greiða upp í væntanlegar bætur. Af hálfu stefnda var gerð athugasemd við þessa framsetningu dómkröfunnar. Gegn mótmælum stefnda var þessi framsetning kröfunnar of seint fram komin. Fyrir Hæstarétti verður ekki fjallað um aðrar kröfur en sem voru réttilega til meðferðar í héraðsdómi. Kemur sá hluti kröfu áfrýjanda, sem lýtur að ákvörðun bótafjárhæðar, því ekki frekar til álita í málinu.

II.

Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Kemur þar fram að tildrög málsins eru þau að 8. september 2000 lagði lögregla hald á nokkurt magn hreindýrakjöts, sem geymt var í skemmu á bænum Skjöldólfsstöðum á Jökuldal, en áfrýjandi býr að Hjarðarhaga í sömu sveit. Að lokinni eftirgrennslan um eigendur að kjötinu taldi lögregla að áfrýjandi ætti hluta þess og hefði hann skotið hreindýrin í óleyfi. Var tekin af honum skýrsla af þessu tilefni 13. sama mánaðar. Áfrýjandi kvaðst þá hafa átt í skemmunni þrjá heila skrokka. Bóg gæti þó hafa vantað á einn skrokkinn. Lýsti hann síðan hvernig búið hafði verið um kjöt hans. Kvaðst hann hafa skotið þessi dýr ári fyrr og skilað inn kortum til hreindýraráðs vegna þeirra. Á kortunum sjáist hvar dýrin séu skotin og hvaða eftirlitsmaður hafi verið viðstaddur. Með bréfi sýslumannsins á Seyðisfirði 30. nóvember 2000 var fallið frá kærumáli á hendur áfrýjanda vegna ólöglegra hreindýraveiða vegna þess að það sem fram væri komið teldist ekki líklegt til sakfellis, eins og segir í bréfinu. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en lögreglan hafi talið áfrýjanda hafa gert fullnægjandi grein fyrir eign sinni á kjöti í skemmunni á Skjöldólfsstöðum og hvernig hann var að því kominn.

Í héraðsdómi er því lýst að lögreglan hafði eftir að hún lagði hald á kjötið komið því fyrir í frystigámi í skemmunni á Skjöldólfsstöðum og sett innsigli á gáminn. Kjötið hafði fyrir haldlagninguna verið til geymslu í þessari sömu skemmu en í öðrum og nýrri frystigámi, sem fjölskyldan á bænum mun hafa haft til heimilisnota. Heldur lögreglan því fram að þá hafi ekki verið kostur annarrar vörslu fyrir kjötið. Þegar lögregla vitjaði kjötsins 11. september 2000 var það horfið. Hvorki hefur tekist að upplýsa hver rauf innsiglið á gáminum né hver tók kjötið.

Áfrýjandi krafðist skaðabóta vegna þessa úr hendi stefnda 28. febrúar 2002. Því var hafnað og var mál þá höfðað. Ekki er deilt um lögmæti haldlagningarinnar en áfrýjandi reisir bótakröfuna hins vegar meðal annars á því að lögreglan hafi ekki búið kjötinu tryggilegar vörslur. Stefndi heldur því aftur á móti fram að kjötið hafi horfið af ástæðum sem lögreglunni verði ekki um kennt og engin orsakatengsl séu milli þess að kjötið var haldlagt og hvarfs þess.

III.

Samkvæmt 181. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála fyrnast bótakröfur samkvæmt XXI. kafla laganna á 6 mánuðum frá ákvörðun um niðurfall rannsóknar eða ákæru eða uppkvaðningu dóms. Hæstaréttardómur í máli því sem leiddi af rannsókn lögreglu, sem um getur í málinu, var kveðinn upp 23. maí 2001 og lauk með því að V-kk-þgf S-kk-þgf bónda á Skjöldólfsstöðum á Jökuldal var gerð refsing fyrir að hafa skotið tvö hreindýr í óleyfi, sbr. hæstaréttarmál nr. 127/2001. Var málarekstri þeim, sem hófst með haldlagningunni 8. september 2000, þá endanlega lokið. Þá var löngu orðið ljóst að lögreglurannsóknin myndi ekki leiða til ákæru á hendur áfrýjanda og hafði verið fallið frá öllum málarekstri gegn honum, svo sem að framan getur. Var það miklu fyrr en hann fór fram á bætur vegna haldlagningar kjötsins og var málshöfðunarfrestur 181. gr. laga nr. 19/1991 þá löngu liðinn. Verður bótaábyrgð stefnda ekki byggð á XXI. kafla þeirra laga.

IV.

Samkvæmt 81. gr. laga nr. 19/1991 ber að varðveita haldlagða muni með tryggilegum hætti. Í 82. gr. laganna er mælt fyrir um að aflétta skuli haldi þegar þess er ekki lengur þörf og verður við það að miða að gagnvart áfrýjanda hafi það verið í síðasta lagi við niðurfellingu lögreglurannsóknar á hendur honum 30. nóvember 2000. Vörslur þær sem haldlögðum munum voru búnar í skemmunni á Skjöldólfsstöðum gátu ekki talist henta í þeim tilgangi. Mátti lögreglumönnunum vera ljóst að þær voru ekki tryggilegar eins og á stóð. Ósannað er að ekki hafi mátt búa kjötinu tryggari gæslu. Álíta verður að hefði það verið flutt af staðnum og komið fyrir í tryggilegri geymslu hefði ekki komið til þess að það tapaðist. Verður að gefa lögreglumönnunum sök á því hvernig fór og viðurkenna þegar af þessari ástæðu bótaskyldu stefnda, sem ber húsbóndaábyrgð á störfum þeirra. Af gögnum málsins verður ráðið að kjötið hafi ekki verið verðmætt. Miða verður þó við að meta hafi mátt það til einhvers verðs, en áfrýjandi kveðst hafa ætlað það til einkaneyslu og vöruskipta. Að framan er því lýst að héraðsdómur á eftir að fjalla um fjárhæð bóta áfrýjanda, sbr. 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991.

Samkvæmt þessari niðurstöðu er rétt að stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Viðurkennt er að stefndi, íslenska ríkið, sé bótaskylt vegna tjóns áfrýjanda, H-kk-ef H-kk-ef, sem hlaust af því að hreindýrakjöt, sem hann átti, hvarf úr vörslu lögreglu eftir að það hafði verið haldlagt.

Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 400.000 krónur.