111/2014

Með ákvörðun S árið 2011 var V hf. talinn hafa á árunum 2005 til 2008 brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr. samnings um Evrópska efnahagssvæðið, með gerð fjölda viðskiptasamninga við endurseljendur á gosdrykkjum, og var V hf. gerð sekt að fjárhæð 260.000.000 krónur. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála staðfesti ákvörðunina með úrskurði sínum sama ár, en lækkaði sektarfjárhæðina í 80.000.000 krónur.  V hf. höfðaði í kjölfarið mál á hendur S og Í aðallega til ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndarinnar og endurgreiðslu sektarinnar, en ellegar til niðurfellingar hennar. S og Í kröfðust þess fyrir sitt leyti að fellt yrði úr gildi ákvæði úrskurðarins um hina lækkuð sektarfjárhæð og að V hf. yrði gert að greiða 260.000.000 krónur í sekt. Með héraðsdómi, sem Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna hans, var krafa V hf. um ógildingu úrskurðarins tekin til greina með skírskotun til þess að S hefði ekki lagt grunn að skilgreiningunni, sem hann beitti í ákvörðun sinni á markaði sem atvik málsins vörðuðu, með viðhlítandi rannsókn eftir fyrirmælum 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 14. febrúar 2014. Þeir krefjast aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast báðir áfrýjendur sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en jafnframt krefst áfrýjandinn Samkeppniseftirlitið þess að stefnda verði gert að greiða sekt í ríkissjóð að fjárhæð 260.000.000 krónur í stað þeirrar sektar, sem lögð var á hann með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 30. september 2011 í máli nr. 3/2011.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að felld verði niður eða lækkuð sekt að fjárhæð 80.000.000 krónur, sem lögð var á hann með fyrrnefndum úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Að þessu frágengnu krefst stefndi sýknu af kröfu áfrýjandans Samkeppniseftirlitsins um að sér verði gert að greiða sekt að fjárhæð 260.000.000 krónur. Í öllum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda.

Við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Eins og ráðið verður af framangreindum dómkröfum aðilanna snýr mál þetta að gildi úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem gekk 30. september 2011 vegna kæru stefnda á ákvörðun áfrýjandans samkeppniseftirlitsins frá 30. mars sama ár. Í ákvörðuninni var stefndi talinn hafa á árunum 2005 til 2008 brotið á nánar tilgreindan hátt gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr. samnings um Evrópska efnahagssvæðið og honum gerð af því tilefni sekt að fjárhæð 260.000.000 krónur. Í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar var þessi ákvörðun staðfest í öllum atriðum öðrum en um fjárhæð sektarinnar, sem var lækkuð í 80.000.000 krónur. Í hinum áfrýjaða dómi var krafa stefnda um ógildingu þessa úrskurðar tekin til greina á þeirri forsendu að áfrýjandinn samkeppniseftirlitið hafi ekki í ákvörðun sinni lagt grunn að skilgreiningunni á markaði, sem atvik málsins vörðuðu, með viðhlítandi rannsókn eftir fyrirmælum 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Að fenginni þeirri niðurstöðu var ekki tekin afstaða til frekari málsástæðna stefnda, sem lutu meðal annars að því að skilgreining áfrýjandans á markaði hafi í þessu tilviki efnislega verið röng, að stefndi hafi ekki verið í ráðandi stöðu á þeim markaði og að háttsemi hans hafi hvað sem öðru líði ekki verið slík að hún gæti talist hafa verið misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Áfrýjendur telja gagnstætt héraðsdómi að nægileg rannsókn hafi búið að baki ákvörðun áfrýjandans samkeppniseftirlitsins og leita þeir með þeim rökum endurskoðunar á niðurstöðu dómsins um framangreint atriði. Verði þeirri niðurstöðu hnekkt telja áfrýjendur óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm þannig að dæmt verði í héraði um aðrar áðurnefndar málsástæður stefnda, en ekki á fyrsta stigi fyrir Hæstarétti. Að þessu gættu gerist ekki þörf á að taka afstöðu til aðalkröfu áfrýjenda fyrr en leyst hefur verið úr því hvort efni séu til að hafna þeirri niðurstöðu héraðsdóms, sem að framan greinir.

Rannsókn samkeppnisyfirvalda á því hvort fyrirtæki kunni að hafa brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga með því að misnota ráðandi stöðu sína á markaði verður eðli máls samkvæmt ávallt að beinast fyrst í stað að því grunnatriði að afmarka hver markaðurinn sé. Þótt miklu geti skipt í slíkri rannsókn að horfa til fyrri framkvæmdar samkeppnisyfirvalda hér á landi og jafnframt erlendis getur rannsóknin eftir þörfum þurft að beinast að margvíslegum öðrum atriðum, svo sem átti við í þessu tilviki eins og rakið er ítarlega í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjendur hafa lagt fram í Hæstarétti gögn, sem þeir telja annars vegar sýna að stefndi hafi sjálfur verið þeirrar skoðunar að markaðurinn, sem hann hafi starfað á, væri réttilega afmarkaður á þann hátt, sem áfrýjandinn samkeppniseftirlitið lagði til grundvallar í ákvörðun sinni, og hins vegar að kolsýrðir vatnsdrykkir og gosdrykkir hafi verið kynntir almenningi með svo gerólíkum hætti að þeir geti ekki talist til sama markaðar. Um það fyrrnefnda verður að gæta að því að það eitt getur ekki leyst stjórnvald undan skyldu sinni samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga að draga ályktanir af fyrirliggjandi gögnum um afstöðu aðila til tiltekins atriðis máls án þess að beinlínis sé leitað staðfestingar á hver hún sé. Þótt gögn um markaðssetningu kolsýrðra vatnsdrykkja annars vegar og gosdrykkja hins vegar, sem áfrýjendur hafa nú lagt fram samkvæmt áðursögðu, gætu hafa verið fallin til að teljast dæmi af þeim toga, sem héraðsdómur taldi skorta í málinu, verður ekki litið fram hjá því að ekki liggur fyrir að áfrýjandinn samkeppniseftirlitið hafi stuðst við þessi gögn við undirbúning ákvörðunar sinnar, en óumdeilt er að þau voru ekki kynnt stefnda á því stigi máls. Að þessu virtu verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans og gerist þess þá ekki þörf að taka frekari afstöðu til aðalkröfu áfrýjenda.

Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, samkeppniseftirlitið og íslenska ríkið, greiði í sameiningu stefnda, Vífilfelli hf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.