650/2016

Ö starfaði sem yfirlæknir heilsugæslunnar hjá HV. Í kjölfar sameiningar HV og HP undir heiti hinnar fyrrnefndu var Ö tilkynnt að að ákveðið hefði verið að leggja niður starf hans frá og með 1. janúar 2015. Naut Ö biðlauna frá þeim degi til 31. desember sama ár. Í málinu krafðist Ö í fyrsta lagi að viðurkennt yrði að niðurlagning starfs hans hefði verið ólögmæt. Í öðru lagi krafðist hann greiðslu vegna svokallaðra gæsluvakta sem hann taldi sig eiga rétt til á biðlaunatímanum. Í þriðja lagi krafðist hann miskabóta vegna ólögmætrar niðurlagningar starfsins. Hæstiréttur vísaði viðurkenningarkröfu Ö frá héraðsdómi með vísan til þess að Ö hefði ekki lögmæta hagsmuni af því að fá sérstaka úrlausn um kröfuna, enda yrði að leggja mat á ólögmæti niðurlagningarinnar kæmi til þess að taka þyrfti afstöðu til kröfu hans um miskabætur. Að því er varðaði rétt Ö til greiðslu fyrir gæsluvaktir vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess að samkvæmt 1. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins skyldi Ö halda „óbreyttum launakjörum“ á biðlaunatímanum. Gæsluvaktir hefðu verið óháðar vinnuframlagi Ö og yrðu þær því lagðar að jöfnu við samninga um fastar yfirvinnugreiðslur óháð vinnuframlagi sem í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefðu verið taldar falla undir biðlaun. Var því fallist á kröfu Ö um greiðslu vegna þeirra. Kröfu Ö um miskabætur var á hinn bóginn vísað frá héraðsdómi með vísan til þess að hún væri í þversögn við kröfu hans um leiðréttingu á biðlaunum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og E-kk-nf J-kk-nf prófessor.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. september 2016. Hann krefst þess að viðurkennt verði að niðurlagning starfs hans sem yfirlæknis heilsugæslunnar hjá Heilbrigðisstofnun Vestfjarða hafi verið ólögmæt og að stefnda verði gert að greiða sér 17.872.880 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. febrúar 2015 til 1. desember sama ár, en af 13.872.880 krónum frá 17. desember 2015 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

Áfrýjandi, sem er sérfræðingur í heimilislækningum, var samkvæmt gögnum málsins ráðinn til starfa hjá stefnda 1. október 1995 sem heilsugæslulæknir við Heilsugæslustöðina í Borgarnesi og mun hafa starfað hjá stefnda samfleytt síðan, þó með hléi frá 1. mars 1997 til 30. apríl sama ár. Hann var ráðinn ótímabundið til starfa sem heilsugæslulæknir hjá Heilbrigðisstofnun Vestfjarða á Ísafirði frá 1. september 2007 og yfirlæknir á heilsugæslustöðinni þar í bæ frá vori 2010. Um þá breytingu á starfi áfrýjanda liggur ekki annað fyrir í málinu en tilkynning þáverandi framkvæmdastjóra lækninga Heilbrigðisstofnunar Vestfjarða í tölvubréfi 3. júní 2010 um að áfrýjandi hafi verið ,,settur yfirlæknir heilsugæslu HVEST“ í eitt ár. Ágreiningslaust er að hann hafi haldið áfram í því starfi þar til atvik máls þessa urðu.

Með reglugerð nr. 674/2014 um sameiningu heilbrigðisstofnana var tilkynnt ákvörðun heilbrigðisráðherra um að sameina Heilbrigðisstofnun Vestfjarða og Heilbrigðisstofnunina á Patreksfirði undir heiti hinnar fyrrnefndu. Sameiningin skyldi taka gildi 1. október 2014. Með bréfi forstjóra Heilbrigðisstofnunar Vestfjarða 6. nóvember það ár til áfrýjanda var honum tilkynnt að ákveðið hefði verið að ,,leggja niður starf þitt sem yfirlæknir heilsugæslunnar hjá Heilbrigðistofnun Vestfjarða þann 1. janúar næstkomandi. Niðurlagningin er vegna sameiningar Heilbrigðisstofnunar Vestfjarða við Heilbrigðisstofnunina Patreksfirði í nýja stofnun. Frá þeim tíma að telja munt þú eiga rétt á biðlaunum í tólf mánuði samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, sbr. 34. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996. Takir þú við öðru starfi á biðlaunatímanum, hvort heldur í þjónustu ríkisins eða annars aðila, fer um frádrátt frá biðlaunagreiðslum eftir 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996.“

Áfrýjandi andmælti því 22. desember 2014 að heimilt væri að leggja niður starf hans þar sem lög stæðu ekki til þess að einn yfirlæknir skyldi vera á tveimur heilsugæslustöðvum, annarri á Patreksfirði en hinni á Ísafirði. Áfrýjandi hóf töku biðlauna 1. janúar 2015 og naut þeirra allt það ár. Hann réðst til starfa sem almennur læknir hjá heilsugæslunni á Ísafirði 1. janúar 2016, en kveðst hafa sótt um starfið 15. október árið á undan. Á biðlaunatímanum fékk áfrýjandi að auki greiðslur vegna svonefnds frítökuréttar, sem hann hafði áunnið sér á starfstíma sínum hjá Heilbrigðisstofnun Vestfjarða, og var þeim greiðslum dreift á biðlaunatímann.

II

Áfrýjandi krefst þess í fyrsta lagi að viðurkennt verði að niðurlagning starfs hans sem yfirlæknis hjá heilsugæslunni á Ísafirði við Heilbrigðisstofnun Vestfjarða hafi verið ólögmæt. Í öðru lagi krefst hann 13.872.880 króna auk dráttarvaxta vegna þess að biðlaun sem hann fékk á biðlaunatímanum hafi ekki verið réttilega ákvörðuð. Þriðji kröfuliður hans er um greiðslu miskabóta, 4.000.000 krónur, vegna hinnar ólögmætu niðurlagningar starfsins. Ekki er krafist vaxta af þeirri fjárhæð.

Krafan um miskabætur er reist á b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Skilyrði þess að miskabætur verði dæmdar er að háttsemi þess er miskanum hefur valdið hafi verið ólögmæt, auk þess sem í henni þarf að hafa falist meingerð gagnvart þeim, sem fyrir miskanum varð. Komi til þess að taka þurfi afstöðu til kröfu áfrýjanda um miskabætur ber því að leggja mat á hvort háttsemin hafi verið ólögmæt. Af því leiðir að áfrýjandi hefur ekki lögvarða hagsmuni af því að fá sérstaklega úrlausn um kröfu sína um viðurkenningu á því að niðurlagning starfs hans sem yfirlæknis hafi verið ólögmæt og verður því fyrsta kröfulið hans vísað frá héraðsdómi, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III

Eins og áður greinir var áfrýjanda tilkynnt er starf hans var lagt niður að hann ætti rétt til biðlauna í tólf mánuði og að um rétt hans til þeirra færi eftir 34. gr. laga nr. 70/1996. Samkvæmt 1. mgr. þeirrar lagagreinar skyldi áfrýjandi halda ,,óbreyttum launakjörum“ er starfi hans fylgdu á biðlaunatímanum. Ágreiningslaust er að biðlaun til hans voru í samræmi við þessi fyrirmæli að því frátöldu að hann telur sig einnig hafa átt rétt til greiðslu vegna gæsluvakta en því hefur stefndi mótmælt.

Um gæsluvaktir lækna með sérfræðileyfi á sjúkrahúsum og heilsugæslu utan dagvinnu giltu, á þeim tíma sem hér skiptir máli, ákvæði í kafla 4.4 í kjarasamningi fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs annars vegar og Læknafélags Íslands hins vegar frá 7. janúar 2015. Sá samningur tók gildi 1. júní 2014 og gilti til 30. apríl 2017. Kafli 4.4 í kjarasamningnum tók breytingum frá 1. janúar 2016, en þær breytingar hafa ekki þýðingu við úrlausn málsins. Í grein 4.4.3 í þeim hluta kjarasamningsins sem gilti á þeim tíma, sem hér skiptir máli, voru ákvæði um tvenns konar gæsluvaktir, gæsluvakt 1 og gæsluvakt 2. Í báðum tilvikum var þar kveðið á um að lækni með sérfræðileyfi sem stæði gæsluvaktir þessar væri ekki skylt að dveljast á stofnun þeirri sem hann stæði vaktina fyrir en í fyrra tilvikinu skyldi hann koma á vettvang án tafar í útkalli en í hinu síðara mætti hann vera allt að tvær klukkustundir að komast á vettvang. Í grein 4.4.4 sagði: ,,Greitt skal fyrir gæsluvaktir samkvæmt fyrirfram metnu vinnuálagi og því er ekki greitt sérstaklega fyrir mælt vinnuframlag á hverri vakt fyrir sig.“ Í kjarasamningnum voru einnig ákvæði um hvernig meta skyldi vinnuálag á gæsluvakt og flokka þær til samræmis við slíkt mat, svo og hvenær vinnuveitandi gæti endurmetið ,,hlutfall gæsluvaktarálags“. Samkvæmt ákvæðum kjarasamningsins gat læknir með sérfræðileyfi því sinnt skyldu sinni til að standa gæsluvakt með því að dvelja utan stofnunar, en sinna útköllum samkvæmt framansögðu, og fékk hann greiðslu fyrir þessar vaktir óháð því hvort um útköll var að ræða eða ekki.

Í grein 4.1.3 í kjarasamningnum var mælt fyrir um yfirvinnu- og vaktaskyldu þar sem þess var talin þörf. Þar sagði að læknir væri ,,undanþeginn skyldu til að sinna vöktum frá 55 ára aldri.“ Áfrýjandi náði þeim aldri í júní 2011 en ágreiningslaust er að hann hafi staðið gæsluvaktir til jafns við aðra einnig eftir það tímamark og þar til starf hans var lagt niður. Krafa hans um greiðslu vegna gæsluvakta er miðuð við sama fjölda eininga og hann fékk greitt fyrir vegna slíkra vakta á árinu 2014. Hefur stefndi ekki fært haldbær rök fyrir því að skipan gæsluvakta að því er áfrýjanda varðar á árinu 2015 hefði, ef starf hans hefði ekki verið lagt niður, verið á annan veg en það var á árinu 2014.

Eins og áður greinir var áfrýjanda tilkynnt 6. nóvember 2014 að starf hans sem yfirlæknir yrði lagt niður og að hann ætti rétt til biðlauna í tólf mánuði frá 1. janúar 2015. Nánar var um rétt hans til biðlauna vísað til 34. gr. laga nr. 70/1996. Stefndi telur þrátt fyrir þetta að áfrýjandi hafi ekki átt rétt á biðlaunum þar sem rof hafi orðið á ráðningu hans á árinu 1997, enda sé áskilið að starfsmaður hafi starfað óslitið í þjónustu ríkisins til þess að geta öðlast rétt til biðlauna samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða með lögum nr. 70/1996, sbr. og 34. gr. laganna. Í framangreindri tilkynningu forstjóra Heilbrigðisstofnunar Vestfjarða var því lýst yfir hver væri réttur áfrýjanda til biðlauna og fékk hann þau að auki greidd eins og stefndi taldi rétt að reikna þau. Stefndi er bundinn við þessa yfirlýsingu og verður því leyst úr kröfu áfrýjanda um fjárhæð biðlauna á grundvelli 34. gr. áðurnefndra laga. Greiðslur vegna gæsluvakta voru, á þeim tíma sem hér skiptir máli, óháðar vinnuframlagi áfrýjanda. Verða slíkar greiðslur lagðar að jöfnu við samninga um fastar yfirvinnugreiðslur óháð vinnuframlagi, sem í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafa verið taldar falla undir biðlaun, sbr. til dæmis dóm réttarins í máli nr. 283/1988, sem dæmdur var 29. mars 1990 en hann er birtur á blaðsíðu 452 í dómasafni það ár. Útreikningi á þessum kröfulið hefur ekki verið andmælt sem röngum. Verður hann því tekinn til greina með þeim vöxtum sem krafist er.

IV

Áfrýjandi krefst, eins og áður greinir, í þriðja lagi miskabóta að fjárhæð 4.000.000 krónur. Þá kröfu reisir hann á því að niðurlagning á yfirlæknisstarfi hans hafi falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart sér, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Krafa um leiðréttingu þeirra biðlauna sem áfrýjandi fékk greidd og fallist var á hér að framan er reist á þeim grundvelli að niðurlagningin hafi ekki farið í bága við lög að öðru leyti en því að fjárhæð biðlauna hafi ekki verið rétt. Krafa áfrýjanda um miskabætur vegna þess að niðurlagning starfsins hafi verið ólögmæt er í þversögn við kröfuna um leiðréttingu á biðlaunum. Vegna þessarar þverstæðu í málatilbúnaði áfrýjanda verður þriðja kröfulið hans vísað frá héraðsdómi.

Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi að því er varðar kröfu áfrýjanda, A-kk-ef E-kk-ef I-kk-ef, um að viðurkennt verði að niðurlagning á starfi hans sem yfirlæknis heilsugæslunnar hjá Heilbrigðisstofnun Vestfjarða hafi verið ólögmæt svo og kröfu hans um miskabætur að fjárhæð 4.000.000 krónur.

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda 13.872.880 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.160.728 krónum frá 1. febrúar 2015 til 1. mars sama ár, af 3.076.400 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 4.141.868 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af 5.208.751 krónu frá þeim degi til 1. júní sama ár, af 6.764.086 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, af 7.998.782 krónum frá þeim degi til 1. september sama ár, af 9.094.918 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 10.315.758 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 11.277.138 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár og af 13.872.880 krónum frá 17. desember sama ár til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.500.000 krónur.