367/2004

J var ákærður fyrir að hafa dregið sér í starfi sínu sem skólastjóri Rafiðnaðarskólans í Reykjavík á tímabilinu frá febrúar 1994 til nóvember 2001 samtals um 28 milljón krónur af svonefndu eftirmenntunargjaldi, sem ganga átti til reksturs skólans. Þá var hann ákærður fyrir skjalafals og fjársvik með því að hafa sem skólastjóri Viðskipta- og tölvuskólans svikið skólann um 450.000 krónur. Í héraðsdómi var ákærði sýknaður af því að hafa dregið sér umrætt fé, en sakfelldur fyrir skjalafals og fjársvik. Taldi héraðsdómur ekki unnt að hafna framburði J um að honum hafi verið rétt að líta svo á að honum væri heimilt að taka laun samkvæmt launasamningi, er í gildi hafi verið á milli hans og Eftirmenntunar rafeindavirkja, samhliða launasamningi við yfirmenn Rafiðnaðarskólans. Hæstiréttur taldi að ályktun héraðsdómara yrði að skilja svo að í henni fælist mat hans á sönnunargildi framburðar J, þar á meðal að hann hafi ekki leynt greiðslum af tékkareikningnum til sín og að umræddur launasamningur hafi enn verið í gildi þótt sjálfstæðum rekstri Eftirmenntunar rafeindavirkja hafi verið hætt. Í héraðsdómi væri hvorki vikið að framburði vitna né þýðingu skriflegra sönnunargagna, en hvort tveggja gæti skipt máli um skýringu á háttsemi J. Hafi héraðsdómara ekki verið rétt að víkja framburði vitnanna í reynd til hliðar, heldur borið að leggja mat á sönnunargildi þeirra og taka rökstudda afstöðu til hans eftir því mati. Samkvæmt því yrði að líta svo á að mál J hafi ekki hlotið rétta meðferð fyrir héraðsdómi að öllu leyti. Að því virtu og að öðru leyti með vísan til 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 sé óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 25. ágúst 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru, en þó þannig að fjárdráttur samkvæmt I. kafla hennar er talinn nema 27.917.337 krónum, og að refsing verði þyngd.

Ákærði krefst sýknu af kröfu ákæruvaldsins.

I.

Lögreglustjórinn í Reykjavík gaf út ákæru í málinu 24. júní 2003. Samkvæmt I. kafla hennar er ákærða gefið að sök að hafa dregið sér í starfi sem skólastjóri Rafiðnaðarskólans í Reykjavík á tímabilinu frá febrúar 1994 til nóvember 2001 samtals 28.784.170 krónur af svonefndu eftirmenntunargjaldi, sem ganga átti til reksturs skólans frá vinnuveitendum í rafiðnaði, en fjárdráttur hans hafi ekki komið fram þar sem fullnægjandi bókhald hafi ekki verið haldið um það hvernig eftirmenntunargjaldið skilaði sér til reksturs skólans. Er nánar sundurliðað í ákæru hvaða fjárhæð ákærði hafi dregið sér á hverju ári 1994 til 2001 að báðum árum meðtöldum og er háttsemi hans talin varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Sakargiftir samkvæmt II. kafla ákæru eru skjalafals og fjársvik með því að hafa sem skólastjóri Viðskipta- og tölvuskólans svikið skólann um 450.000 krónur með því að framvísa til bókara skólans kvittun dagsettri 13. september 2000 frá Rammamiðstöðinni fyrir móttöku ákærða á málverki eftir K-kk-þf E-kk-þf, en kvittunina hafi ákærði falsað með því að breyta fjárhæð hennar úr 150.000 krónum í 450.000 krónur og látið færa andvirðið sér til tekna í bókhaldi skólans þrátt fyrir að ákærði hafi tekið við málverkinu fyrir hönd skólans hjá forsvarsmönnum Rammamiðstöðvarinnar sem greiðslu á skólagjöldum eins nemenda skólans. Er þetta talið varða við 1. mgr. 155. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga. Í héraðsdómi var ákærði sýknaður af sakargiftum samkvæmt I. kafla ákæru, en sakfelldur samkvæmt II. kafla hennar.

Fyrir Hæstarétti hefur ákæruvaldið lækkað fjárhæð samkvæmt I. kafla ákæru um 866.833 krónur. Til skýringar á því er vísað til skjals 14. febrúar 2003, sem lögreglan í Reykjavík útbjó við rannsókn málsin og ber fyrirsögnina: Niðurstöður rannsóknar vegna ætlaðs fjárdráttar J-kk-ef Á-kk-ef R-kk-ef hjá Eftirmenntun rafeindavirkja/Rafiðnaðarskólanum. Sýnir skjalið fjölmargar greiðslur ákærða af tékkareikningi Eftirmenntunar rafeindavirkja nr. 29460 í Landsbanka Íslands hf., Háaleitisútibúi, á áðurnefndu tímabili, þar sem samtalan er 28.784.170 krónur. Kveðst ákæruvaldið nú hafa fellt út nokkrar færslur, sem samkvæmt skýringum ákærða hafi meðal annars verið vegna greiðslu dagpeninga. Með þessum breytingum standi einungis eftir greiðslur til ákærða, sem samkvæmt sömu skýringum séu laun, verktakagreiðslur eða yfirvinna. Heildarfjárhæð samkvæmt I. kafla ákæru svo breyttum nemi 27.917.337 krónum.

II.

Ákærði starfaði við endurmenntun fyrir rafiðnaðarmenn frá 1. september 1987 til 4. janúar 2002 þegar honum var sagt upp starfi sem skólastjóra Rafiðnaðarskólans. Er upphaf málsins að rekja til kæru á hendur honum til lögreglu 29. janúar 2002, sem er undirrituð af fjórum mönnum í Eftirmenntunarnefnd rafeindavirkja og jafn mörgum fyrir hönd stjórnar Rafiðnaðarskólans. Er helsta kæruefninu lýst svo að ákærði hafi dregið sér fé í eigu þessara lögaðila á árunum 1994 til og með 2001.

Í kærunni segir í upphafi að Félag íslenskra rafvirkja og Félag rafeindavirkja séu félög, sem eigi aðild að Rafiðnaðarsambandi Íslands (RSÍ). Á vegum fyrrnefnda félagsins starfi nefnd, sem beri heitið Eftirmenntun rafiðna, en á vegum þess síðarnefnda starfi önnur nefnd, Eftirmenntun rafeindavirkja. Sé nefndunum ætlað að standa að endurmenntun fyrir rafeindavirkja og rafvirkja. Að því er varðar rafeindavirkja er vísað til samstarfssamnings frá 17. ágúst 1982, sem hafi verið endurnýjaður 1991. Tveir menn skipi þá nefnd frá samtökum launþega í rafeindavirkjun og aðrir tveir frá samtökum atvinnurekenda í starfsgreininni. Hlutverki nefndanna er lýst í kærunni, en hvor þeirra hafi haft sinn framkvæmdastjóra. Hinir síðustu hafi verið ákærði fyrir Eftirmenntun rafeindavirkja og S-kk-nf G-kk-nf fyrir Eftirmenntun rafiðna, en báðir hafi verið ráðnir til þeirra starfa á árinu 1987. Hafi nefndirnar á þeim tíma haft sjálfstæðan fjárhag að því er varðaði rekstur á endurmenntun. Rafiðnaðarskólinn hafi tekið yfir hlutverk beggja nefndanna á árunum 1992 til 1994 og framkvæmdastjórar þeirra verið ráðnir skólastjórar. Eftir það hafi nefndirnar ekki haft hlutverki að gegna við framkvæmd endurmenntunar og hluti af starfsskyldum skólastjóranna hafi verið að starfa fyrir nefndirnar.

Því er lýst að tekjur nefndanna komi frá vinnuveitendum í rafiðnaði, en samkvæmt almennum kjarasamningi þeirra og rafiðnaðarmanna skuli allir vinnuveitendur greiða 1% af launum rafiðnaðarmanna til endurmenntunarnefnda, þar á meðal þeirra tveggja, sem áður voru nefndar. Rekstrarkostnaður Rafiðnaðarskólans sé greiddur af framlögum frá nefndunum í þeim hlutföllum að Eftirmenntun rafeindavirkja greiði þriðjung hans, en Eftirmenntun rafiðna tvo þriðju hluta. Greiðslur til skólans komi af viðskiptareikningi nefndanna hjá RSÍ, en svokölluð Innheimtustofa RSÍ sjái um að innheimta gjaldið. Eftir að Rafiðnaðarskólinn yfirtók starfsemina af nefndunum hafi skólastjórarnir fengið greidd laun frá skólanum. Þannig hafi S-kk-nf G-kk-nf eingöngu fengið laun frá Rafiðnaðarskólanum, en launagreiðslur frá Eftirmenntun rafiðna fallið niður. Fram að því hafi sinn hvor ársreikningurinn verið gerður fyrir hvora nefndina. Fyrsti ársreikningurinn hafi verið gerður fyrir Rafiðnaðarskólann fyrir rekstrarárið 1994 og hafi báðir skólastjórarnir jafnan áritað ársreikning fyrir skólann eftir það. Eftirmenntunarnefndirnar hafi stofnað Viðskipta- og tölvuskólann 1996 og hafi ákærði verið ráðinn skólastjóri hans samhliða starfi sínu í Rafiðnaðarskólanum.

Í kærunni greinir síðan frá því að 4. janúar 2002 hafi ákærða verið sagt upp störfum sem skólastjóra Rafiðnaðarskólans, skólastjóra Viðskipta- og tölvuskólans og hjá RTV-menntastofnun. Hafi þá meðal annars verið orðið ljóst að ákærði hafi án heimildar haldið áfram að greiða sér laun fyrir það starf, sem hann áður gegndi fyrir Eftirmenntun rafeindavirkja, eftir að verkefni hennar voru flutt til Rafiðnaðarskólans. Hafi reynst vera opinn tékkareikningur í Landsbanka Íslands hf. á nafni Eftirmenntunar rafeindavirkja, og virtist ákærði í skjóli stöðu sinnar sem skólastjóri hafa gefið starfsmönnum RSÍ, sem sáu um greiðslur af viðskiptareikningi nefndarinnar, fyrirmæli um að leggja inn á þennan reikning fé, sem hafi verið til viðbótar áðurnefndu framlagi til skólans að einum þriðja hluta á móti framlagi Eftirmenntunar rafiðna. Hvorki hafi verið fært bókhald yfir fjárreiður á reikningi þessum né það endurskoðað af endurskoðanda skólans. Fram sé komið að yfirlit yfir reikninginn hafi borist inn á skrifstofu skólans frá banka, en samkvæmt fyrirmælum ákærða hafi starfsmenn skólans afhent honum yfirlitin og þeir ekki séð þau eftir það. Eftir starfslokin hafi ákærði afhent tékkhefti fyrir reikninginn og ófullkomin fylgiskjöl fyrir síðustu þrjú ár og þar á meðal handritaða launaseðla. Fram sé komið að engri staðgreiðslu skatta hafi verið skilað af launum á vegum nefndarinnar allt frá 1994. Hafi ákærði blekkt nefndarmenn og haldið reikningi nefndarinnar opnum án þess að láta nokkurn vita og haldið honum leyndum fyrir samstarfsmönnum sínum, þar með töldum hinum skólastjóranum og endurskoðendum. Hafi hann með þessu þegið laun sem skólastjóri frá Rafiðnaðarskólanum jafnframt því sem hann hafi tekið sér „laun“ frá Eftirmenntun rafeindavirkja. Loks greinir frá því í kærunni að launamál ákærða hafi verið tekin til umræðu á fundum nefndarinnar á árunum 1994 til 2001. Hafi nefndarmenn talið sig vera að semja um laun fyrir ákærða, sem Rafiðnaðarskólinn ætti að greiða með áðurnefndu framlagi til skólans. Hafi þeir álitið að framlag Eftirmenntunar rafeindavirkja væri notað til þessa, en verið ókunnugt um að ákærði hafi jafnframt tekið sér laun fyrir sömu störf frá nefndinni og að þau laun hafi verið greidd af aukaframlagi, sem ákærði kallaði eftir frá RSÍ og kom hvergi fram í bókhaldi skólans.

III.

Endurmenntun fyrir rafiðnaðarmenn hófst nokkrum árum áður en ákærði var ráðinn framkvæmdastjóri fyrir Eftirmenntun rafeindavirkja. Var þetta sameiginlegt viðfangsefni vinnuveitenda og launþega í starfsgreininni og sýnist hafa aukist að umfangi jafnt og þétt frá byrjun og allan þann tíma, sem ákærði starfaði á þessum vettvangi. Virðist fyrirkomulag starfseminnar um margt hafa verið ákveðið með munnlegu samkomulagi þeirra manna, sem voru í fyrirsvari um þessi mál, þar á meðal um samstarf endurmenntunarnefndanna tveggja þegar fram í sótti, skipulag og starfsemi Rafiðnaðarskólans, launasamninga og fleira. Nokkur gögn hafa þó verið lögð fram í málinu, sem skýra tilhögun á þessari starfsemi að því leyti, sem hér skiptir máli, auk þess sem bæði ákærði og fjölmörg vitni hafa gefið skýrslu hjá lögreglu og fyrir dómi.

Meðal málskjala er samningur vinnuveitenda og launþega 17. ágúst 1982, sem ber fyrirsögnina „Samstarfssamningur um eftirmenntun rafeindavirkja.“ Er þar lýst ákvörðun um að stofna til samstarfs um endurmenntun rafeindavirkja og setja á fót í því skyni eftirmenntunarnefnd og eftirmenntunarsjóð með skilgreindri starfsemi. Nefndin skyldi hafa það hlutverk að stofna til faglegra námskeiða, bóklegra og/eða verklegra, til að gefa rafeindavirkjum kost á að fylgjast sem best með tækninýjungum, bæta þeim upp námsefni sem þeir hafi farið á mis við vegna sérhæfingar sinnar og gefa þeim kost á að rifja upp námsefni, sem þeir þurfi að endurnýja kunnáttu sína og hæfni í. Þá skyldi nefndin sjá um skipulag og framkvæmd námskeiða, ákveða um val efnis og leiðbeinenda hverju sinni, fjölda þátttakenda, námskeiðsgjald og annað slíkt. Loks skyldi nefndin annast fjárreiður eftirmenntunarsjóðs og að farið yrði eftir reglum, sem um hann yrðu settar. Um eftirmenntunarsjóðinn segir í samningnum að tilgreind félög vinnuveitenda og launþega leggi til hans nánar ákveðið stofnframlag, en tekjur sjóðsins að öðru leyti skyldu vera námskeiðsgjald og hundraðshluti af heildarlaunum samkvæmt ákvæðum í kjarasamningi. Í grein 3.3. er svofellt ákvæði: „Eftirmenntunarnefnd hefur ein ráðstöfunarrétt á sjóðnum, tekjum hans og eignum. Fyrstu greiðslur miðast við 1. jan. 1981.“

Annað skjal er í málinu, dagsett 1. júní 1986, sem ber fyrirsögnina „Starfslýsing fyrir ráðinn starfsmann eftirmenntunarnefndar.“ Var hún gerð meðan annar maður en ákærði gegndi starfi framkvæmdastjóra nefndarinnar, en ný starfslýsing var ekki gerð eftir að ákærði tók við því. Eru þar í tólf liðum talin upp verkefni starfsmannsins, sem að langmestu leyti lutu að því að undirbúa, stjórna og kenna sjálfur á námskeiðum, sem haldin væru á vegum nefndarinnar, og annast að öllu leyti fjármál þeim tengdum og fyrir eftirmenntunarsjóðinn að öðru leyti. Samkvæmt áttunda liðnum skyldi framkvæmdastjórinn sitja fundi nefndarinnar og vera ritari hennar. Samningur ákærða við Eftirmenntun rafeindavirkja um laun 10. febrúar 1988 er einnig meðal málskjala, en hans er getið í fundargerð nefndarinnar þann dag.

Eftirmenntun rafiðna og Eftirmenntun rafeindavirkja störfuðu framan af sjálfstætt, en um líkt leyti og ákærði réðist til starfa hófst samstarf milli þeirra, sem jókst hratt á fárra ára tímabili. Mótaður var farvegur fyrir samstarfið í Rafiðnaðarskólanum, sem þá var settur á fót. Sem áður var getið nýtur mjög takmarkaðra skriflegra gagna um samvinnu nefndanna á þessum tíma eða stofnun skólans, en um þetta hefur fjöldi vitna borið í málinu. Er þannig leitt í ljós að í nokkur ár hafi endurmenntun rafiðnaðarmanna bæði farið fram á vegum hvorrar nefndar um sig og innan vébanda Rafiðnaðarskólans. Þessi þróun leiddi síðan til þess að Rafiðnaðarskólinn yfirtók endurmenntunarhlutverk nefndanna að öllu eða nær öllu leyti. Er ljóst að það hefur orðið á árabilinu 1992 til 1994. Í málatilbúnaði ákæruvaldsins er miðað við að á árinu 1993 hafi skólinn að öllu leyti verið tekinn við því menntastarfi, sem nefndirnar önnuðust áður.

Þótt hlutverki nefndanna tveggja við framkvæmd endurmenntunar hafi þannig verið lokið leiddi það samt ekki til þess að þær yrðu lagðar niður eða lognuðust út af. Að því er varðar Eftirmenntun rafeindavirkja hafa allir fjórir nefndarmennirnir borið fyrir dómi um starfsemi nefndarinnar eftir þetta. Er fram komið að hún hafi komið saman til funda sex til átta sinnum á hverjum vetri, en fundir hafi verið haldnir í hádeginu á virkum dögum í húsnæði Rafiðnaðarskólans. Nefndarmenn þágu ekki laun fyrir störf sín. Ákærði sat fundina og lagði fram dagskrá að umræðuefnum. Litu allir nefndarmennirnir svo á að þegar þarna var komið hafi hlutverk þeirra falist í því einu að hafa faglegt eftirlit og fylgjast fyrir hönd umbjóðenda sinna með þessari starfsemi, sem nú fór fram í Rafiðnaðarskólanum, en Eftirmenntun rafeindavirkja hafði áður með höndum. Umræður á fundum hafi þannig einkum orðið um fagleg málefni og þar á meðal hvaða endurmenntunarnámskeið bjóða þyrfti upp á. Einnig hafi ýmis fjárhagsleg málefni, tengd endurmenntun rafeindavirkja verið rædd, en áður hafi verið samið um í hvaða hlutföllum Eftirmenntun rafiðna og Eftirmenntun rafeindavirkja skyldu leggja fram fé til að standa undir starfsemi Rafiðnaðarskólans. Loks hafi nefndin samið við ákærða um laun, sbr. nánar hér á eftir.

Áður var getið starfslýsingar fyrir starfsmann Eftirmenntunar rafeindavirkja frá 1986, en áttundi liðurinn af alls tólf í henni kvað á um það verkefni starfsmannsins að sitja fundi nefndarinnar og vera ritari hennar. Af því, sem fram er komið, er unnt að slá föstu að eina verkefni ákærða í þágu Eftirmenntunar rafeindavirkja hafi er hér var komið falist í því, sem greindi í þessum lið starfslýsingarinnar, að því gættu þó að fundargerðir voru ekki ritaðar. Þá er af hálfu ákæruvalds sérstaklega vísað til framlagðs skjals, sem er ein blaðsíða úr starfsmannahandbók Rafiðnaðarskólans árið 2001. Efst á síðunni er ritað nafn ákærða og starfsheitið skólastjóri og verksvið hans síðan talið upp í þrettán liðum. Níunda atriðið í þessari upptalningu verkefna skólastjórans er að vera starfsmaður Eftirmenntunar rafeindavirkja. Telur ákæruvaldið að skjalið sanni með öðru að ákærði hafi enga heimild haft til að taka sér sérstök laun af fé Endurmenntunar rafeindavirkja, enda hafi honum borið í hlutverki sínu sem skólastjóri að sinna þeim óverulegu störfum, sem enn þurfti að sinna á vegum nefndarinnar.

IV.

G-kk-nf G-kk-nf gaf skýrslu fyrir dómi, en hann var formaður skólanefndar Rafiðnaðarskólans á þeim tíma, sem um ræðir í málinu. Áður hafði hann verið einn af fyrirsvarsmönnum Eftirmenntunar rafiðna. Í framburði hans kom meðal annars fram að í skólanefnd ættu sæti um tuttugu menn, sem flestir væru tilnefndir af fjórum endurmenntunarnefndum, þar á meðal Eftirmenntun rafiðna og Eftirmenntun rafeindavirkja. Kvað hann það skref hafa verið endanlega stigið um áramót 1992 og 1993 að flytja inn í Rafiðnaðarskólann alla starfsemi, sem áður heyrði undir tvær síðasttöldu nefndirnar, og að þær legðu niður sjálfstæðan rekstur sinn. Allir starfsmenn hafi þá verið fluttir á launaskrá hjá skólanum, en hafi fram til þess ýmist tekið laun þar eða hjá nefndunum. Að því er framkvæmdastjóra nefndanna varðaði hafi breytingin verið framkvæmd þannig að þeir voru hækkaðir í tign og gerðir að skólastjórum. Í umboði skólanefndar hafi vitnið þá gert munnlega launasamninga við skólastjórana. Samningurinn við ákærða hafi falið í sér að laun hans voru hækkuð úr 170.000 krónum í 296.000 krónur eða um rúmlega 70%. Rafiðnaðarskólinn hafi áður greitt ákærða laun að hluta vegna námskeiða, sem skólinn hélt fyrir nefndina, en með launahækkuninni hafi verið bætt við þeim launum, sem ákærði hafi tjáð vitninu að hann hafi fram að því haft hjá Eftirmenntun rafeindavirkja. Sagði vitnið að eldri launasamningi ákærða hjá Eftirmenntun rafeindavirkja hafi ekki verið sagt upp sérstaklega við þessa samningsgerð. Viðfangsefni ákærða í starfi hafi verið þau sömu og áður, en hann hafi einungis verið hækkaður í starfi við flutning starfseminnar til Rafiðnaðarskólans. Þessu hafi verið fylgt eftir með tilkynningu til Skattstofu Reykjavíkur, þar sem fram komi að Rafiðnaðarskólinn sé launagreiðandi fyrir báðar nefndirnar. Vinnuframlag skólastjóranna tveggja hafi verið mjög svipað, en laun ákærða hafi síðar orðið hærri vegna skólastjórastarfa hans fyrir aðra skóla sem tengdust sömu aðilum og stóðu að Rafiðnaðarskólanum. Nefndirnar tvær hafi eftir sem áður farið með stjórn á eftirmenntunarsjóðunum, en fé þeirra hafi átt að renna til skólans, sem nú annaðist eftirmenntun rafiðnaðarmanna. Af hálfu skólans hafi ekki verið fylgst með hverjar heildartekjur hvors eftirmenntunarsjóðs hafi verið og hve miklu hafi verið skilað til skólans. Þetta hefði vel verið unnt að gera, en „menn voru svo fullkomlega grandalausir í þessu“, og ástæðan fyrir því að þetta var ekki borið saman hafi verið sú að menn báru traust til ákærða. Kvað hann greiðslur á hluta tekna Eftirmenntunar rafeindavirkja inn á tékkareikning nefndarinnar aldrei hafa verið kynntar sér. Taldi vitnið málið í raun ekki snúast um það að greiðslur hafi farið inn á slíkan reikning, enda ekki á þess færi að skipta sér af því hvaða hátt Eftirmenntun rafeindavirkja hefði á þessu. Málið snérist um það hvað síðan var gert við þessa fjármuni, en ákærði hafi enga grein gert fyrir því að hann greiddi sjálfum sér féð. Þá kvaðst vitnið vera fullvisst um að nefndarmönnum í Eftirmenntun rafeindavirkja hafi verið kunnugt um launasamning hans við ákærða.

S-kk-nf G-kk-nf skólastjóri bar fyrir dómi að starf sitt hafi raunverulega ekkert breyst þegar Rafiðnarskólinn tók yfir starfsemi Eftirmenntunar rafiðna. Umsvif hafi aukist smám saman, en starfið í eðli sínu verið hið sama. Skólastjórarnir hafi stundum ræðst við um laun sín og hafi vitnið aldrei haft hugmynd um annað en að þeir væru á sömu launum og að þau væru öll gefin upp til skatts. Ákærði hafi síðar fengið hærri laun þegar hann tók við sem skólastjóri í öðrum skólum samhliða Rafiðnarskólanum. Eftir að skólinn tók yfir starfsemina hafi Eftirmenntun rafiðna ekki í hvert skipti eða með vissu millibili tekið ákvörðun um peningafærslur frá eftirlaunasjóðnum til skólans, heldur hafi það gerst með samskiptum Innheimtustofu RSÍ og Rafiðnaðarskólans.

Allir fjórir nefndarmennirnir í Eftirmenntun rafeindavirkja, Á-kk-nf A-kk-nf, S-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf, P-kk-nf E-kk-nf A-kk-nf og K-kk-nf P-kk-nf Þ-kk-nf gáfu skýrslu fyrir dómi, en í III. kafla að framan var lýst starfsemi nefndarinnar eftir að sjálfstæðum rekstri hennar lauk. Bar vitnunum í stórum dráttum saman um málsatvik. Þannig hafi átt að hætta að greiða eftirmenntunargjald inn á tékkareikning nefndarinnar í Landsbanka Íslands hf., en í staðinn hafi það átt að renna óskipt inn á reikning Rafiðnarskólans. Ekkert hafi hins vegar verið gert af þeirra hálfu til að sannreyna að gjöldin skiluðu sér að öllu leyti til skólans. Þeir lýstu yfir að þeim hafi verið alls ókunnugt um fjárstreymi í gegnum reikninginn og sumir töldu að honum hafi verið lokað þegar nefndin hætti sjálfstæðum rekstri. Ákærði hafi leynt nefndarmenn því að hann fékk starfsmenn RSÍ til að greiða fjárhæðir inn á tékkareikninginn, sem hann notaði síðan í eign þágu og án vitneskju nefndarmanna. Þeir báru jafnframt allir að þeir hafi borið fyllsta traust til ákærða og talið hann sérlega góðan og duglegan starfsmann. Bókhald hafi ekki verið fært og ársreikningar ekki gerðir, enda hafi þess ekki gerst þörf þar sem engin fjárhagsleg umsvif hafi verið á vegum nefndarinnar. Þá staðfestu þeir að á hverju ári hafi launamál ákærða verið rædd á fundi nefndarinnar og tekin ákvörðun um þau. Ákærði hafi borið upp kröfur sínar, en síðan vikið af fundi meðan nefndarmenn ræddu þær og mótuðu afstöðu sína. Hafi þeir staðið í þeirri trú að um laun ákærða færi áfram eftir launasamningi hans 10. febrúar 1988 og að hann tæki eingöngu laun samkvæmt þeim samningi, bæði fyrir störf hjá skólanum og fyrir nefndina. Sú hafi verið ástæða þess að fjallað var um laun ákærða á fundum nefndarinnar, en Rafiðnaðarskólinn myndi síðan annast greiðslur launanna eins og annars kostnaðar við starfsemi skólans. Hinu sama hafi þá gegnt um tilfallandi kostnað, sem nefndin hafi ákveðið, svo sem vegna gjafa, helgarferðar ákærða til útlanda til að launa honum fyrir vel unnin störf og fundakostnaðar. Af hálfu ákæruvalds var við munnlegan flutning málsins vísað sérstaklega til skýrslu P-kk-ef E-kk-ef A-kk-ef hjá lögreglu 5. júní 2002, en þar segir meðal annars að „nú sé komið í ljós að menn hafi staðið sig illa í sínu eftirlitshlutverki, þ.e. hægri höndin vissi ekki hvað sú vinstri var að gera, og virðist sem J-kk-nf Á-kk-nf hafi notfært sér það ástand í auðgunarskyni.“ Er því lýst yfir af hálfu ákæruvalds að þótt fallast megi á að skort hafi á eftirlit með störfum ákærða réttlæti það ekki fjártökur hans.

Í framburði ákærða kom meðal annars fram að hann hafi samið við Eftirmenntun rafeindavirkja um laun fyrir vinnu sína í þágu nefndarinnar. Nefndin hafi samþykkt að þetta yrðu verktakagreiðslur og ekki beðið um önnur gögn vegna þeirra en þau, sem getið var í II. kafla að framan, og afhent voru S-kk-þgf Þ-kk-þgf J-kk-þgf þegar ákærði lét af starfi í byrjun árs 2002. Það hafi verið „svartar greiðslur“, sem hann fékk hjá nefndinni, og hafi nefndarmenn mátt vita hvar launin yrðu tekin. Þeir hafi jafnframt ákveðið að ekki yrði gerður ársreikningur fyrir nefndina eftir 1994. Launasamningi hans við nefndina frá 1988 hafi aldrei verið sagt upp og sama ár hafi hann gert launasamning við G-kk-þf G-kk-þf fyrir hönd Rafiðnaðarskólans, en ekki eftir það eins og sá síðastnefndi haldi fram. Þá hafi nefndarmenn í Eftirmenntun rafeindavirkja fengið frá honum úttektarblöð, þar sem sést hafi hvað af tekjum eftirmenntunarsjóðs hafi runnið til Rafiðnaðarskólans og hvað til nefndarinnar. Af hálfu ákæruvalds er sérstaklega vísað til skýrslu ákærða hjá lögreglu 4. júlí 2002 og svars hans þar við spurningu um launakjör sín sem skólastjóri Rafiðnarskólans í lok árs 2001. Svarið er þannig: „Hann kveðst hafa verið með yfir 700 þúsund krónur í mánaðarlaun sem skólastjóri Rafiðnaðarskólans. Auk þessa hafði hann 180 þúsund króna laun sem skólastjóri Margmiðlunarskólans, 300.000 þúsund krónur fyrir að vera skólastjóri Viðskipta- og tölvuskólans og um 542.171 krónur sem framkvæmdastjóri Eftirmenntunar rafeindavirkja en þar var eingöngu um dagvinnu að ræða. Hins vegar var einnig gerður samningur um eftirvinnu upp á 65 klukkustundir þannig að við bættust 352.365 krónur. J-kk-nf Á-kk-nf vill í þessu sambandi taka fram að hann fékk ekki allar þær greiðslur sem honum bar frá nefndinni vegna ástands eftirmenntunarsjóðanna.“ Skýrslur ákærða og vitna eru að öðru leyti nánar raktar í héraðsdómi.

Meðal málskjala eru yfirlitsblöð ríkisskattstjóra um staðgreiðslu Rafiðnaðarskólans á sköttum af launum ákærða, sem sýna meðal annars verulega hækkun launa hans 1993 frá fyrra ári. Þar er einnig bréf Rafiðnaðarskólans til Skattstofu Reykjavíkur 20. janúar 1993, undirritað af ákærða fyrir hönd Eftirmenntunar rafiðna og Eftirmenntunar rafeindavirkja. Segir þar að nefndirnar reki saman Rafiðnaðarskólann, sem sé jafnt rekstrar- og launagreiðandi fyrir nefndirnar og að hann hafi skilað af sér öllum gjöldum fyrir þær. Loks liggur fyrir launaframtal Eftirmenntunar rafeindavirkja 22. janúar 1990 fyrir árið 1989, undirritað af ákærða, þar sem segir að Rafiðnaðarskólinn sé launagreiðandinn.

V.

Í niðurstöðuþætti héraðsdóms segir meðal annars um I. kafla ákæru að samræmingu hafi skort í ákvörðunum um laun til ákærða, nefndarmenn í Eftirmenntun rafeindavirkja hafi brugðist skyldum sínum, bæði um eftirlit með ákærða og að öðru leyti, og verði nefndin að bera halla af því. Ákærði hafi ekki leynt launagreiðslum til sín. Segir síðan að þegar litið sé til þess, sem í dóminum sé rakið um menntakerfi rafiðnaðarins, sé ekki unnt að hafna þeim framburði ákærða að honum hafi verið rétt að líta svo á að honum væri heimilt að taka laun samkvæmt launasamningi, er í gildi hafi verið á milli hans og Eftirmenntunar rafeindavirkja, samhliða launasamningi við yfirmenn Rafiðnaðarskólans. Verði ákærði því ekki sakfelldur.

Samkvæmt 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal dómur reistur á sönnunargögnum, sem fram eru færð við meðferð máls fyrir dómi. Í þessu máli ræðst úrlausn um sök að nokkru leyti af mati á sönnunargildi framburðar fyrir dómi. Þarf þar einnig að líta til þess hvernig framburður samrýmist því, sem áður er komið fram við lögreglurannsókn. Ályktun héraðsdómara verður að skilja svo að í henni felist mat hans á sönnunargildi framburðar ákærða sjálfs, þar á meðal að hann hafi ekki leynt greiðslum af tékkareikningnum til sín og að launasamningur frá 1988 hafi enn verið í gildi þótt sjálfstæðum rekstri Eftirmenntunar rafeindavirkja hafi þá verið hætt. Í ályktun héraðsdómara er ekki vikið að framburði margra vitna, sem að hluta er rakinn í III. og IV. kafla að framan, og ákæruvaldið telur að renni stoðum undir þann málatilbúnað sinn að ákærði hafi ekki haft heimild til að taka sér þær greiðslur, sem I. kafli ákæru lýtur að. Ekki er heldur vikið að þýðingu skriflegra sönnunargagna, sem að framan eru nefnd. Var þó ljóst að gögnin og framburður vitna lúta að atriðum, sem máli geta skipt um skýringu á háttsemi ákærða, sem honum er gefin að sök. Var héraðsdómara ekki rétt að víkja framburði vitnanna í reynd til hliðar, heldur bar að leggja mat á sönnunargildi framburðar þeirra og taka rökstudda afstöðu til hans eftir því mati, sbr. VIII. kafla laga nr. 19/1991.

Samkvæmt þessu verður að líta svo á að mál ákærða hafi ekki hlotið rétta meðferð fyrir héraðsdómi að öllu leyti. Að því virtu og að öðru leyti með vísan til 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, er óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju.

Vegna þessara úrslita verður að leggja allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða á báðum dómstigum, sem ákveðin eru í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju.

Allur kostnaður sakarinnar í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, J-kk-ef Á-kk-ef R-kk-ef, á báðum dómstigum, R-kk-ef P-kk-ef hæstaréttarlögmanns, samtals 1.200.000 krónur.