78/2002

RB hafði samið við Landsvirkjun um að annast jarðvinnu og gerð undirstaða fyrir aðveitustöð í Borgarfirði. Leitaði RB síðan til N um að gera tilboð sem undirverktaki í verkþætti sem lutu að jarðvinnu. Eftir að verkið var hafið risu deilur milli aðilanna um hvort samningur hefði tekist milli þeirra um verkliðina „aðflutt grús“ og „aðflutt brotið steinefni“, sem leiddu til þess að N hvarf frá verkinu óloknu og krafðist síðar greiðslu samkvæmt tímagjaldi fyrir það sem unnið hafði verið af verkinu. Af dagskýrslum N mátti sjá að hann hafði sjálfur litið svo á að ósamkomulag væri um þessa liði. Gegn mótmælum N var ósannað að RB hafi með afhendingu tilboðsblaðs, þar sem einingarverð þriggja verkliða höfðu verið færð inn, eða með öðru móti, látið í ljós að hann leitaði eingöngu eftir tilboði N í þessa þrjá liði. Var því litið svo á að RB hafi með afhendingu tilboðsblaðsins skorað á N að gera tilboð í alla verkþætti sem á blaðinu greindi. Framsetning þeirra verkliða á blaðinu sem vörðuðu grús og aðflutt brotið steinefni, voru ekki talin hafa gefið N sem reyndum verktaka tilefni til að ætla að RB leitaði eingöngu eftir tilboði hans í akstur með þessi efni, en tilboð N í þessa verkliði varðaði aðeins akstur. Þar sem tilboð N var þannig ekki í samræmi við það sem hann mátti ætla að RB leitaði eftir, var ekki talið að hann hafi getað gefið sér að RB hefði samþykkt þennan hluta þess. Var fallist á með RB að samningur hafi ekki komist á um að N annaðist umræddan akstur með grús og brotið steinefni. Því var ekki litið svo á að N hafi haft réttmæta ástæðu til að hverfa frá óloknu verki í þágu RB, svo sem hann hafði gert á þeirri forsendu að RB hefði vanefnt þennan þátt samningsins. Krafa N um tímagjald fyrir það, sem hann vann af verkinu, hafði eingöngu verið reist á ætluðum vanefndum RB og kom því ekki til frekari álita í málinu. Var N talinn eiga tilkall til verklauna í samræmi við tilboð sitt til RB.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. febrúar 2002. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð frá því, sem dæmt var í héraði, og falli þá málskostnaður niður.

Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins samþykkti Landsvirkjun 8. júní 2001 tilboð, sem áfrýjandi hafði gert í jarðvinnu og gerð undirstaða fyrir aðveitustöð á Brennimel í Borgarfirði. Um sömu mundir leitaði áfrýjandi til stefnda um að gera tilboð sem undirverktaki í verkþætti, sem lutu að jarðvinnu. Gerði áfrýjandi þetta með því að afhenda stefnda ljósrit blaðs úr útboðsgögnum frá Landsvirkjun, sem ætlað var fyrir sundurliðun tilboðs í einstaka verkliði. Á blaðinu komu fram alls fimm verkliðir. Þrír þeirra voru jafnframt greindir í undirliði, þar sem magntölur voru tilteknar, og liðirnir þannig samtals tíu. Var ráðgert að verktaki færði á blaðið einingarverð og tilboðsfjárhæð á grundvelli þeirra. Þegar stefndi fékk þetta blað í hendur hafði áfrýjandi þegar fyllt inn í viðeigandi reiti einingarverð og tilboðsfjárhæð fyrir þrjá undirliði, sem voru gröftur á lausu jarðefni, viðbótarverð fyrir gröft á föstu jarðefni og „útjöfnun eða tippun“ á þessum efnum. Í fyrstnefnda liðnum var einingarverðið tiltekið 120 krónur fyrir hvern rúmmetra af samtals 3.220 m3, í öðrum liðnum 3.200 krónur fyrir hvern af alls 100 m3, en í þeim þriðja 80 krónur fyrir hvern rúmmetra, en í heild áttu þeir að verða 3.220. Aðilana greinir á um ástæðu þess að áfrýjandi hafi á þennan hátt fært einingarverð á blaðið. Kveðst áfrýjandi hafa gert þetta á grundvelli útreiknings á kostnaði sínum af því að vinna þessa verkþætti sjálfur og hafi hann ekki ætlast til þess að stefndi gerði tilboð í aðra verkliði. Stefndi heldur því á hinn bóginn fram að áfrýjandi hafi látið í veðri vaka að þetta væru fjárhæðirnar, sem hann fengi greiddar fyrir verkliðina frá Landsvirkjun, og einskis getið um að tilboð ætti aðeins að ná til þeirra.

Stefndi gerði áfrýjanda tilboð með því að fylla út samtals átta liði vegna jarðvinnu á því blaði, sem að framan greinir, og senda það til áfrýjanda. Bauðst stefndi með þessu til að taka að sér gröft á lausum jarðefnum fyrir 100 krónur á hvern rúmmetra, gröft á föstum jarðefnum fyrir 3.000 króna viðbótarverð á hvern rúmmetra og „útjöfnun eða tippun“ fyrir 60 krónur á hvern rúmmetra. Auk þessa gerði stefndi áfrýjanda tilboð í alla þrjá undirliði í verkliðnum „jarðvinna við jarðskaut og spennujöfnun“, sem stefndi bauðst til að ljúka fyrir 151.500 krónur. Einnig gerði stefndi tilboð í undirliðinn „aðflutt grús“, sem átti alls að verða 2.500 m3 og hann bauðst til að annast fyrir 580 krónur á hvern rúmmetra, og undirliðinn „aðflutt brotið steinefni 10-36 mm“, alls 470 m3, sem hann bauð sama einingarverð í. Áfrýjandi kveðst hafa gert stefnda ljóst að hann hafi þegar fengið lægra boð í undirliðina, sem lutu að aðfluttri grús og brotnu steinefni, og hafi hann því aðeins tekið tilboði stefnda í aðra liði, sem að framan greinir. Stefndi heldur því á hinn bóginn fram að áfrýjandi hafi brugðist við tilboði sínu með því einu að fela sér að hefjast þegar handa við verkið. Óumdeilt er að stefndi kannaði staðhætti á verkstað 9. júní 2001 í tengslum við gerð tilboðs síns, svo og að hann hafi flutt þangað gröfu 11. sama mánaðar og hafið vinnu við verkið tveimur dögum síðar. Skriflegur verksamningur var ekki gerður milli aðilanna. Í málatilbúnaði sínum kveðst hvor þeirra hafa krafist þess að slíkur samningur yrði gerður, en vanrækslu gagnaðilans verði kennt um að ekki hafi orðið af því.

Í framhaldi af þeim atvikum, sem að framan greinir, kom til skoðanaskipta milli aðilanna um þá verkliði, sem stefndi hafði gert tilboð í og vörðuðu aðflutta grús og aðflutt brotið steinefni. Um þetta var getið í dagskýrslum um verkið, sem verkstjóri í þjónustu stefnda færði, meðal annars í skýrslu fyrir 15. júní 2001, þar sem sagði að framkvæmdastjóri stefnda, F-kk-nf E-kk-nf S-kk-nf, „ræddi lítillega um aksturinn þar sem hann bauð 580 krónur í m3“ en framkvæmdastjóri áfrýjanda „neitaði“. Þeim síðastnefnda hafi þá verið tjáð að „jarðvegsskipti væru ein heild og væri annar liðurinn lágur bætti annar hinn upp.“ Í dagskýrslu fyrir 16. júní 2001 sagði meðal annars eftirfarandi: „Bíll frá Akranesi flutti nokkrar ferðir af möl. F-kk-nf mótmælti. Ósamkomulag ennþá um verð.“ Einnig var þess getið í dagskýrslu 18. sama mánaðar að enn væri tekist á um verð. Ágreiningur milli aðilanna um hvort stefndi ætti að vinna þessa verkþætti leiddi til þess að hann hvarf 20. júní 2001 frá verkinu óloknu. Hann gerði áfrýjanda síðan reikning 22. sama mánaðar vegna þess hluta verksins, sem hann hafði annast. Í reikningi þessum, sem var alls að fjárhæð 1.227.383 krónur, var lagt til grundvallar að áfrýjanda bæri að greiða stefnda tímagjald fyrir vinnu starfsmanna stefnda og notkun á tækjum hans við verkið. Áfrýjandi mótmælti reikningnum með bréfi 4. júlí 2001, þar sem hann bauð jafnframt stefnda að „ljúka þeim liðum í fyrri hluta verksins sem samkomulag varð um, á einingaverðum sem samkomulag var um, með þeim lagfæringum þó sem verkkaupi ... var tilbúinn að gera til hækkunar, lagfæringar sem búið var að ræða í millum aðila, - eða senda ella nýjan reikning með upphæðum sem eru heldur nær þeim tölum er um getur í tilboði hans í verkið.“ Stefndi varð ekki við þessu og höfðaði málið með stefnu 15. ágúst 2001 til heimtu á fjárhæð fyrrnefnds reiknings.

Í málinu hefur áfrýjandi lagt fram verksamning, sem hann gerði 14. júlí 2001 við Plúsvélar ehf., en þar tók það félag að sér gröft og tilfærslu á lausu efni við aðveitustöðina á Brennimel fyrir 250 krónur á hvern rúmmetra og fleygun á klöpp fyrir 3.350 krónur á rúmmetra. Með samningi þessum mun áfrýjandi hafa falið Plúsvélum ehf. að vinna það, sem stefndi átti ólokið við fyrrgreinda verkliði við gröft á lausum jarðefnum, gröft á föstum jarðefnum gegn viðbótarverði og „útjöfnun eða tippun“ þegar hann hvarf frá verkinu. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi lagði áfrýjandi fram útreikning á þeim kostnaði, sem hann hafi orðið að bera vegna þessara verkliða, í samanburði við þau verklaun, sem stefndi hefði getað krafist fyrir þá samkvæmt tilboði sínu. Kemur þar fram að stefndi hafi alls grafið 1.258 m3 af lausu efni og 6 m3 af föstu, en fyrir þetta hafi honum borið að fá 328.676 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Nýr verktaki hafi grafið 1.180 m3 af lausu efni og 208,8 m3 af föstu, eða alls 1.389 m3, auk þess að fleyga umrædda 208,8 m3 af föstu efni. Fyrir þetta hafi áfrýjanda borið að greiða 250 krónur fyrir gröft á hverjum rúmmetra eða samtals 347.250 krónur fyrir 1.389 m3. Þá hafi honum borið að greiða 3.350 krónur fyrir fleygun á hverjum rúmmetra úr klöpp eða alls 699.480 krónur fyrir 208,8 m3. Að viðbættum virðisaukaskatti, 256.449 krónum, hafi kostnaður af því að ljúka verkinu numið 1.303.179 krónum. Hefði stefndi annast verkið hefði áfrýjandi á hinn bóginn þurft að greiða 120 krónur fyrir gröft á hverjum rúmmetra, eða 166.680 krónur fyrir 1.389 m3, og 3.200 krónur fyrir fleygun á hverjum rúmmetra úr klöpp, eða 668.160 krónur fyrir 208,8 m3. Virðisaukaskattur af þessum fjárhæðum hefði numið 204.536 krónum og heildarverð fyrir verkið þannig orðið 1.039.376 krónur. Brotthlaup stefnda frá verkinu hafi þannig aukið kostnað áfrýjanda af verkinu um 263.803 krónur. Inneign stefnda vegna þess, sem hann vann af verkinu, hafi sem áður segir verið 328.676 krónur samkvæmt útreikningi áfrýjanda. Að frádregnum fyrrnefndum kostnaðarauka áfrýjanda, 263.803 krónum, taldi hann stefnda eiga inni hjá sér 64.873 krónur. Þá fjárhæð greiddi áfrýjandi stefnda 24. október 2001 og taldi sig þar með hafa lokið uppgjöri fyrir það, sem stefndi vann af verkinu. Krafðist áfrýjandi á þeim grunni sýknu af kröfu stefnda fyrir héraðsdómi.

Fyrir Hæstarétti lagði áfrýjandi fram nýjan útreikning á þeim kostnaði, sem hann telur brotthvarf stefnda frá verkinu hafa bakað sér. Sá útreikningur er samhljóða þeim, sem áður er lýst, að því er varðar þann kostnað, sem áfrýjandi kveðst hafa orðið að bera vegna vinnu nýs verktaka við að ljúka verkinu. Á hinn bóginn er í þessum útreikningi miðað við stefndi hefði fengið greiddar 100 krónur fyrir gröft á hverjum rúmmetra af jarðefnum, en ekki 120 krónur, svo sem miðað var við í fyrri útreikningnum. Þá er í nýrri útreikningnum lagt til grundvallar að stefnda hefðu borið 3.000 krónur fyrir fleygun á hverjum rúmmetra úr klöpp, en ekki 3.200 krónur eins og í þeim fyrri. Til viðbótar þessu ætlar áfrýjandi hins vegar í nýrri útreikningnum greiðslu til stefnda á 60 krónum fyrir hvern rúmmetra af jarðefnum út af „útjöfnun eða tippun“, en ekki var gert ráð fyrir þeim lið í fyrri útreikningnum. Telur áfrýjandi samkvæmt þessu í nýrri útreikningnum að stefndi hefði fengið samtals 1.056.557 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti ef hann hefði lokið við það, sem eftir stóð af umræddum verkliðum þegar hann hvarf frá verkinu. Kostnaðarauki áfrýjanda vegna starfa nýs verktaka hafi þannig orðið 246.622 krónur. Í nýrri útreikningnum kemst áfrýjandi að þeirri niðurstöðu að inneign stefnda hjá sér vegna þess, sem hann vann af verkinu, hafi numið 220.240 krónum, en ekki 328.676 krónum, eins og miðað var við í fyrri útreikningnum. Á þeim grunni taldi áfrýjandi við málflutning fyrir Hæstarétti að tjón sitt af brotthvarfi stefnda frá verkinu hafi orðið 26.382 krónum hærra en verklaun úr sinni hendi til stefnda ættu að nema, en útreikninginn, sem lagður var fram í héraði og áður er lýst, kvað áfrýjandi sig hafa reist á mistökum að því er varðaði einingarverð í þeim verkþáttum, sem stefndi vann við.

II.

Eins og málið liggur fyrir verður að miða við að áfrýjandi hafi átt frumkvæði að viðskiptum aðilanna með því að afhenda stefnda áðurnefnt blað, sem ætlað var til útfyllingar á tilboði um einingarverð fyrir nánar tilgreinda verkþætti í jarðvinnu við aðveitustöð Landsvirkjunar á Brennimel. Áfrýjandi hafði þá sem fyrr segir fært inn á blaðið einingarverð fyrir þrjá verkliði. Gegn mótmælum stefnda er ósannað að áfrýjandi hafi með þessu eða öðru móti látið í ljós að hann leitaði eingöngu eftir tilboði stefnda í þessa þrjá liði. Verður því að líta svo á að áfrýjandi hafi á þennan hátt skorað á stefnda að gera sér tilboð í alla þá verkþætti, sem á blaðinu greindi.

Stefndi brást sem áður segir við þessu með því að gera tilboð um einingarverð fyrir átta af þeim tíu verkliðum, sem getið var á blaðinu. Í málatilbúnaði áfrýjanda er byggt á því að samningur hafi komist á milli hans og stefnda um sex af þessum átta liðum, en undanskildir hafi verið tveir verkþættir, vegna aðflutnings á grús og brotnu steinefni. Gegn mótmælum stefnda hefur áfrýjandi ekki sannað að hann hafi munnlega tekið af tvímæli um þetta, svo sem hann heldur fram í málinu, en fyrir því verður hann að bera sönnunarbyrði eins og aðdragandinn að tilboðsgerð stefnda var samkvæmt framansögðu. Til þess verður á hinn bóginn að líta að fyrir liggur í málinu að áfrýjandi tók ekki að sér gagnvart Landsvirkjun það eitt að flytja grús og brotið steinefni að Brennimel, heldur einnig að útvega þessi efni á sinn kostnað, svo og að ganga frá þeim á verkstað. Framsetning þeirra verkliða á umræddu blaði, sem vörðuðu aðflutta grús og aðflutt brotið steinefni, gátu ekki gefið stefnda sem reyndum verktaka tilefni til að ætla að áfrýjandi leitaði eingöngu eftir tilboði hans í akstur með þessi efni. Að virtum málatilbúnaði stefnda og að gættu því, sem fram kom í dagskýrslu hans um framvindu verksins 15. júní 2001 og áður er tekið orðrétt upp, verður að leggja til grundvallar að tilboð hans hafi í þessum atriðum samt sem áður eingöngu tekið til aksturs. Með því að tilboð stefnda var ekki að þessu leyti í samræmi við það, sem hann varð að ætla að áfrýjandi leitaði eftir, gat stefndi ekki á áðurgreindum grundvelli einum gefið sér að áfrýjandi hefði samþykkt þennan hluta tilboðs hans. Verður heldur ekki annað ráðið af orðalagi áðurnefndrar dagskýrslu stefnda vegna 15. júní 2001 en að hann hafi sjálfur litið svo á að tilboðið hafi ekki að þessu leyti verið samþykkt af áfrýjanda, enda sagði þar að framkvæmdastjóri stefnda „bauð“ áfrýjanda þá að aka með jarðefni þessi fyrir sama verð og áður var komið fram í skriflegu tilboði hans. Að öllu þessu virtu verður að fallast á með áfrýjanda að samningur hafi ekki komist á um að stefndi annaðist umræddan akstur með grús og brotið steinefni, en eins og málið liggur fyrir Hæstarétti deila aðilarnir ekki um að samningur hafi verið gerður milli þeirra um aðra verkliði, sem tilboð stefnda tók til.

Samkvæmt framangreindu verður ekki litið svo á að stefndi hafi haft réttmæta ástæðu til að hverfa frá óloknu verki í þágu áfrýjanda, svo sem hann gerði 20. júní 2001 á þeirri forsendu að áfrýjandi hefði vanefnt þann þátt í samningi þeirra, sem varðaði aðflutta grús og aðflutt brotið steinefni. Með því að krafa stefnda um greiðslu tímagjalds fyrir það, sem hann vann af verkinu, hefur í málatilbúnaði hans verið reist á því einu að honum hafi verið heimilt að hætta vinnu við verkið vegna þessara vanefnda áfrýjanda og forsendur þar með brostið fyrir verklaunum eftir tilboði stefnda, getur krafa hans samkvæmt reikningi, sem gerður var á þeim grunni, ekki komið frekar til álita í málinu. Óheimilt brotthvarf stefnda frá verkinu fær því hins vegar ekki breytt að hann átti tilkall til verklauna í samræmi við tilboð sitt til áfrýjanda fyrir það, sem unnið var af verkinu, svo sem áfrýjandi hefur viðurkennt með áðurgreindum útreikningum, sem hann lagði fram í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki mótmælt upplýsingum, sem fram komu í þessum útreikningum um stöðu verksins þegar hann hvarf frá því, en sem fyrr segir hafði hann samkvæmt þeim lokið þá við að grafa upp 1.258 m3 af lausu jarðefni og 6 m3 af föstu, eða samtals 1.264 m3, sem aðilarnir sömdu um að hann myndi annast fyrir 100 krónur á hvern rúmmetra. Þá hafði hann fleygað 6 m3 af efni úr klöpp, en fyrir það báru honum 3.000 krónur á hvern rúmmetra samkvæmt samningi aðilanna. Þessa 1.264 m3 hafði stefndi fært á svokallaðan tipp eða jafnað úr efninu, en samið var um að hann fengi 60 krónur fyrir hvern rúmmetra, sem þannig væri gengið frá. Fyrir allt þetta átti stefndi þannig tilkall til verklauna að fjárhæð 220.240 krónur, auk virðisaukaskatts, 53.959 krónur, eða alls 274.199 krónur.

Áfrýjandi krefst sem áður segir sýknu af kröfu stefnda með því að tjón hans af ólögmætu brotthvarfi stefnda frá verkinu nemi hærri fjárhæð en framangreindum verklaunum, eftir atvikum að teknu tilliti til fyrrnefndrar greiðslu á 64.873 krónum, sem áfrýjandi innti af hendi eftir að stefndi höfðaði málið. Þessi gagnkrafa áfrýjanda er ekki studd öðrum gögnum en áðurgreindum verksamningi hans við Plúsvélar ehf. frá 14. júlí 2001, svo og frásögn hans í útreikningunum, sem fyrr er getið, um það magn jarðefna, sem sá verktaki gróf upp og fleygaði úr klöpp á verkstað. Liggur þannig ekkert frekar fyrir um mælingar á þessum jarðefnum eða uppgjör áfrýjanda við umrætt félag. Gegn mótmælum stefnda nægja fram komin gögn ekki til að fella efnisdóm á þessa gagnkröfu áfrýjanda, sem verður því að hafna.

Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda vangoldin verklaun að fjárhæð 274.199 krónur. Stefndi krafði ekki áfrýjanda fyrir málshöfðun um greiðslu á þeim grunni, sem niðurstaða um kröfu hans er hér reist á. Af þeim sökum og með vísan til 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu verða stefnda ekki dæmdir dráttarvextir af kröfunni fyrr en frá þeim degi, sem málið var höfðað, en til frádráttar framangreindu kemur innborgun áfrýjanda til stefnda 24. október 2001, allt eins og nánar greinir í dómsorði.

Svo sem áður er getið beindi áfrýjandi því til stefnda í bréfi 4. júlí 2001 að gera nýjan reikning fyrir verklaunum, sem yrði í samræmi við tilboð stefnda í þá verkþætti, sem hann leysti af hendi. Að því gættu og með tilliti til niðurstöðu málsins er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Rafmagnsverkstæði Birgis ehf., greiði stefnda, Nóntindi ehf., 274.199 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. ágúst 2001 til greiðsludags, allt að frádregnum 64.873 krónum, sem áfrýjandi greiddi stefnda 24. október sama árs.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.