4/2001

S höfðaði mál á hendur íslenska ríkinu og krafðist miskabóta vegna ólögmætrar frelsissviptingar. S var handtekinn, grunaður um aðild að ráni, en sleppt 19 klukkustundum síðar þegar ljóst þótti að hann hefði ekki tekið þátt í því. Ekki var talið sýnt að S hefði verið yfirheyrður fyrr en rúmum 12 klukkustundum eftir handtökuna og var sá dráttur óútskýrður. Þá var ekki talið að nauðsyn hefði borið til að halda honum eftir að tveir einstaklingar höfðu borið á sama veg og S um sakleysi hans. Voru S dæmdar skaðabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf B-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. janúar 2001. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. júlí 1999 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst stefndi þess að bætur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður.

I.

Fyrir Hæstarétt hefur áfrýjandi lagt nokkur ný skjöl. Meðal þeirra eru upplýsingaskýrslur lögreglu um samtöl við tvo menn, annan nafngreindan en hinn ónafngreindan, sem fram fóru þann 8. júlí 1999 og vörðuðu ætlaða aðild áfrýjanda að þeirri háttsemi sem hann var grunaður um.

Í málinu krefur áfrýjandi ríkissjóð um bætur vegna „ólögmætrar og tilnefnislausrar handtöku og frelsissviptingar”. Áfrýjandi var handtekinn af lögreglu 8. júlí 1999 klukkan 1.38, grunaður um aðild að ráni. Reyndist grunur lögreglu ekki á rökum reistur og var áfrýjanda sleppt úr haldi hennar klukkan 20.35, um 19 klukkustundum eftir að hann var handtekinn.

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi var áfrýjandi annar tveggja farþega í bifreið kunningja síns að kvöldi 7. júlí 1999. Um klukkan 23 var bifreiðinni ekið að húsi við Kleppsveg 28 en þar stóð þá yfir samkvæmi. Er þangað var komið veittist að áfrýjanda fólk, sem þar var fyrir á bílastæði fyrir utan húsið. Mun ástæða þess hafa verið sú að orðrómur var á kreiki um að áfrýjandi hafi borið út sögur um konu, sem þar var stödd. Réðst fólkið að áfrýjanda með höggum og spörkum og hlaut hann við það heilaskaða auk annarra áverka. Með ákæru 9. maí 2000 og framhaldsákæru 11. september 2000 var höfðað opinbert mál á hendur fjórum mönnum vegna líkamsárásarinnar. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2000 voru þrír þeirra sakfelldir og þeim gerð refsing.

Eftir árásina tóku tveir árásarmannanna sér far ásamt þriðja manninum með ökumanni bifreiðar þeirrar sem áfrýjandi hafði verið farþegi í. Var haldið að bifreiðastæði við Efstaleiti en þar fóru mennirnir út úr bifreiðinni. Skömmu síðar frömdu þeir vopnað rán í söluturninum Grill-Vídeó við Ofanleiti. Á meðan á því stóð hafðist áfrýjandi við nokkra stund í íbúðinni við Kleppsveg 28. Nokkru síðar komu mennirnir fjórir til baka á bifreiðinni í samkvæmið við Kleppsveg. Bað áfrýjandi ökumanninn þá að aka sér heim. Gerði hann það og kom áfrýjandi heim til sín um klukkan eitt um nóttina. Voru foreldrar áfrýjanda þá heima við. Er þeir urðu þess áskynja að áfrýjandi hafði orðið fyrir líkamsárás hafði móðir áfrýjanda samband við lögreglu.

Eigandi söluturnsins Grill-Vídeó tilkynnti lögreglu um ránið laust fyrir miðnætti 7. júlí og um tvöleytið um nóttina var tekin af honum skýrsla hjá lögreglu. Greindi hann lögreglu frá aðdraganda ránsins og gat um að honum hafi tekist að sparka í höfuð eins mannanna. Barst lögreglu síðar lýsing á bifreiðinni sem notuð hafði verið til ránsins. Lýsti lögregla eftir henni og um klukkan 1.20 barst ábending um að maður hafi sést yfirgefa bifreiðina við heimili áfrýjanda. Fóru lögreglumenn þá á vettvang og handtóku áfrýjanda. Samkvæmt lögregluskýrslu var áfrýjandi handtekinn klukkan 1.38. Hann var í fyrstu fluttur á lögreglustöð en þaðan fór lögregla með hann á slysadeild til skoðunar. Í lögregluskýrslu kemur fram að þangað hafi áfrýjandi komið klukkan 2.07 um nóttina. Í vottorði læknis, sem ræddi þá við áfrýjanda, kemur fram að áfrýjandi hafi sagt að á hann hafi verið ráðist á göngustíg í Breiðholti. Þessara ummæla er hvergi getið í öðrum gögnum málsins.

Að læknisskoðun lokinni var áfrýjandi fluttur að nýju á lögreglustöð. Þar var hann þó ekki yfirheyrður heldur vistaður í fangageymslu. Í vistunarskýrslu lögreglunnar í Reykjavík kemur fram að klukkan 9.14 morguninn eftir hafi áfrýjandi verið færður til yfirheyrslu en færður „til baka” klukkan 9.18. Engra frekari gagna nýtur við um þá yfirheyrslu og hefur stefndi ekki gert grein fyrir því að áfrýjandi hafi þá yfirleitt verið yfirheyrður eða við hann rætt.

Klukkan 13.41 var áfrýjandi færður til yfirheyrslu. Aðspurður um ránið í söluturninum kvaðst áfrýjandi enga vitneskju hafa um það. Hann greindi frá því að kvöldið áður hafi nokkrir einstaklingar gengið í skrokk á sér við fjölbýlishús við Kleppsveg. Hann vildi ekki gefa upp nöfn árásarmannanna og bar því við að honum hafi verið hótað frekari líkamsmeiðingum ef hann kærði málið til lögreglu. Áfrýjandi greindi síðan frá dvöl sinni í íbúð að Kleppsvegi eftir árásina. Kvaðst hann hafa dvalið þar stutta stund. Síðar í yfirheyrslunni greindi hann frá nöfnum unglingsstúlku og fjögurra manna, sem hann kvað hafa ekið á bifreiðinni frá Kleppsvegi kvöldið áður en komið þangað á ný um klukkustund síðar.

Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2000 voru þrír þessara manna dæmdir til fangelsisrefsingar fyrir ránið í söluturninum, þar af tveir einnig fyrir annað rán. Sá fjórði, bílstjórinn, var hins vegar dæmdur fyrir hlutdeild í ráninu í söluturninum. Einn mannanna áfrýjaði dóminum og með dómi Hæstréttar 25. maí 2000 var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu hans.

II.

Aðfaranótt fimmtudagsins 8. júlí og þann dag handtók lögregla þrjá af þeim fjórum mönnum sem tóku þátt í ráninu. Klukkan 1.24 um nóttina var bifreiðarstjórinn og einn farþeganna handteknir í bifreiðinni auk unglingsstúlku sem með þeim var, en báðir höfðu þeir verið með áfrýjanda í bifreiðinni er honum var ekið heim til sín í Æsufell í Breiðholti. Bifreiðin var stöðvuð á Reykjanesbraut skammt frá Stekkjarbakka. Sá þriðji var handtekinn klukkan 18.52. Fjórði maðurinn var eftirlýstur og mætti til skýrslutöku 12. júlí.

Í upplýsingaskýrslu lögreglu um samtal hennar við bifreiðarstjórann klukkan 4.25 aðfaranótt 8. júlí er haft eftir honum að kvöldið áður hafi hann orðið við beiðni þriggja manna um að aka þeim frá fjölbýlishúsinu við Kleppsveg að útvarpshúsinu við Efstaleiti. Þar hafi þeir farið úr bifreiðinni og komið skömmu síðar hlaupandi til baka og hafi einn þeirra þá haldið á skjalatösku. Kvaðst hann hafa grunað að þeir hefðu framið rán. Hafi hann síðan ekið mönnunum til baka á Kleppsveg. Þar hafi áfrýjandi komið inn í bifreiðina ásamt ofangreindri stúlku og hann ekið áfrýjanda heim. Í yfirheyrslu hjá lögreglu síðdegis þennan sama dag áréttaði hann þessa frásögn sína og á ný við skýrslutöku fyrir dómi klukkan 18.08.

Er áfrýjanda var ekið heim til sín um eða upp úr miðnætti 7. júlí var ofangreind stúlka með í för í bifreiðinni. Samkvæmt skýrslu lögreglu um samtal hennar við stúlkuna klukkan 14.20 daginn eftir staðfesti hún að áfrýjandi hafi ekki farið með í bílferðina kvöldið áður, sem síðar kom í ljós að farin var til að fremja umrætt rán.

Fram kemur í skýrslu lögreglu 8. júlí að klukkan 15.00 þennan dag ræddi lögregla við mann, sem ekki vildi láta nafns síns getið. Staðhæfði hann að hann hafi verið viðstaddur árásina á áfrýjanda kvöldið áður og staðfesti jafnframt að áfrýjandi hafi ekki farið með í ránsferðina heldur hefðu þar verið á ferð fjórir aðrir karlmenn.

Eftir handtöku þriðja ránsmannsins, sem fram fór klukkan 18.52, þótti lögreglu orðið ljóst að áfrýjandi tengdist ekki ráninu og var hann látinn laus klukkan 20.35.

III.

Áfrýjandi var handtekinn í framhaldi þess að hann yfirgaf bifreið, sem ábending hafði borist um að notuð hefði verið í ránsferð í söluturn við Ofanleiti þá skömmu áður. Hann var með áverka í andliti, en eigandi söluturnsins hafði þá borið að hann hafi náð að sparka í höfðuð eins ránsmannanna. Í vottorði A-kk-ef H. A-kk-ef, bæklunarskurðlæknis á slysa- og bráðamóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur, 30. október 1999 er haft eftir áfrýjanda að hann hafi verið á ferð á göngustíg sem liggur milli Hóla- og Fellahverfis og þar hafi nokkrir strákar „slegið hann, rykkt honum niður og sparkað í hann.“ Engin gögn eru í málinu um að á þeim tíma sem áfrýjandi var handtekinn hafi hann sagt hvernig hann hlaut áverkana. Þessir áverkar gáfu tilefni til að vekja grunsemdir lögreglu um að áfrýjandi kynni að vera sá ránsmannanna sem eigandi söluturnsins náði að sparka í. Þær grunsemdir gátu verið fyrir hendi þótt annar þeirra manna, sem voru handteknir í bifreiðinni um stundarfjórðungi áður, hafi einnig verið með áverka, en fram kemur í skýrslu lögreglu um handtöku hans að hann hafi verið hruflaður í andliti. Er áfrýjandi var handtekinn var rannsókn málsins á frumstigi, en hún laut að alvarlegum sakargiftum, vopnuðu ráni. Þegar framangreint er virt verður á það fallist með stefnda að rökstuddur grunur hafi leikið á því að áfrýjandi hafi átt þátt í alvarlegum refsiverðum verknaði og nauðsyn hafi borið til að handtaka hann til að koma í veg fyrir að hann gæti spillt sakargögnum. Voru því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 7. gr. laga nr. 84/1996, til að handtaka áfrýjanda.

Er áfrýjandi var handtekinn klukkan 1.38 um nóttina neitaði hann strax að hafa tekið þátt í ráninu. Af gögnum málsins verður hins vegar ekki ráðið að hann hafi verið yfirheyrður fyrr en klukkan 13.41 þennan dag, rúmum tólf klukkustundum eftir handtöku hans. Hefur stefndi ekki fært fram viðhlítandi skýringar á því hvers vegna það dróst svo lengi að taka skýrslu af honum, en til þess er að líta að í framangreindu læknisvottorði kemur fram að við handtöku hafi áfrýjandi verið „vel áttaður og engin vínlykt af honum”. Hefði með réttu átt að yfirheyra áfrýjanda þegar er hann kom af slysadeild og í síðasta lagi morguninn eftir. Er áfrýjandi var loks yfirheyrður áréttaði hann að hann hafi engan þátt átt í ráninu. Áfrýjandi gaf ekki að öllu leyti réttar upplýsingar um atvik um nóttina í samtali við lækni. Hefur stefndi haldið því fram að með því hafi áfrýjandi torveldað rannsókn málsins. Ekkert er þó fram komið í málinu um það að lögreglu hafi verið kunnugt um efni þessa samtals fyrr en vottorðið, sem dagsett er 30. október 1999, barst henni í hendur. Eins og áður greinir skýrði áfrýjandi lögreglu hins vegar frá því í yfirheyrslu klukkan 13.41 að eftir árásina hafi unglingsstúlka og fjórir nafngreindir menn, sem síðar kom í ljós að stóðu að ráninu, ekið í bifreið frá Kleppsvegi kvöldið áður og komið þangað á ný um klukkustund síðar. Honum hafi í kjölfar þess verið ekið heim í sömu bifreið.

Eins og að framan greinir staðfestu tveir menn, sem voru á Kleppsveginum þegar ráðist var á áfrýjanda í samtölum við lögreglu 8. júlí klukkan 14.20 og 15, framburð áfrýjanda um að hann hafi ekki farið í umrædda ökuferð frá Kleppsvegi. Annar þeirra bar einnig á sama veg og áfrýjandi um árásina á hann. Framburð áfrýjanda um að hann hafi ekki tekið þátt í ráninu staðfesti sá sem síðar var dæmdur fyrir hlutdeild í ráninu, þegar kl. 4.25 um nóttina og aftur í yfirheyrslu sem hófst þennan sama dag kl.15.21. Þeirri yfirheyrslu lauk kl. 16.49. Þar skýrði hann frá því að áfrýjandi hafi ekki átt hlut að máli eins og nánar er rakið hér að framan. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að nauðsyn hafi borið til að halda áfrýjanda eftir að framburður þessara manna lá fyrir. Að þessu virtu og í ljósi þess óútskýrða dráttar sem varð á að yfirheyra áfrýjanda verður fallist á það með honum að hann hafi verið sviptur frelsi mun lengur en efni stóðu til. Á hann því með vísan til 2. mgr. 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991 rétt til miskabóta sem þykja hæfilega ákveðnar 125.000 krónur. Stefnda ber að greiða áfrýjanda dráttarvexti af fjárhæðinni frá 16. janúar 2000, en þann dag var mánuður liðinn frá því að áfrýjandi krafði stefnda fyrst um bætur, sbr. 15. gr. vaxtalaga.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.

D ó m s o r ð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, S-kk-þgf S-kk-þgf, 125.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. janúar 2000 til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 250.000 krónur.