137/2017

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A ehf. um að viðurkennt yrði að nánar tilgreindir löggerningar félagsins væru ógildir. Hafði A ehf. lýst kröfunni við slit E ehf. 16. ágúst 2012 en henni verið hafnað. Fyrir lá að ákvörðun hafði verið tekin á hluthafafundi A ehf. 18. janúar 2011 um að höfða mál á hendur E ehf. til ógildingar gerninganna. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eftir meginreglu kröfuréttar, sem meðal annars byggi að baki ákvæði 1. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. og annan málslið 3. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, gæti annar samningsaðili glatað rétti til að bera fyrir sig vanefnd eða annað réttarbrot viðsemjanda síns ef athugasemdum væri ekki hreyft af slíku tilefni án ástæðulauss dráttar. Að jafnaði féllu réttaráhrif samninga og annarra löggerninga niður með afturvirkum hætti við ógildingu þeirra og væri því um að tefla úrræði sem leitt gæti til mikillar röskunar, ekki aðeins fyrir aðila að slíkum gerningum heldur fyrir viðskiptalífið í heild. Sérstaklega ætti þetta við um gerninga sem gætu gengið kaupum og sölum eða yrðu settir öðrum að veði til tryggingar efndum í viðskiptum. Væri því rík ástæða til að krafa um ógildi slíkra gerninga væri höfð uppi án ástæðulausrar tafar. Var talið að þegar hluthafafundur samþykkti á fyrrnefndum fundi að höfða mál á hendur E ehf. hefði borið að höfða málið án ástæðulauss dráttar. Ekki stoðaði fyrir A ehf. að bera því við gagnvart E ehf. og AA ehf. að stjórn A ehf. hefði látið það undir höfuð leggjast að framfylgja samþykktinni. Þá hefði sala E ehf. á bankarekstri sínum 11. apríl 2011 samhliða því að veita kaupandanum veð í kröfum sínum á hendur A ehf. gefið þeim síðastnefnda sérstakt tilefni til að höfða án frekari undandráttar mál til ógildingar löggerninganna í samræmi við samþykkt hluthafafundarins. Auk þess hefði fyrirsvar og eignarhald á E ehf. þá breyst frá því sem áður hafði verið. Þrátt fyrir þessar breyttu aðstæður hefði A ehf. ekki gert reka að kröfum sínum fyrr en með kröfulýsingu sinni þegar liðið var meira en eitt og hálft ár frá samþykkt hluthafafundarins. Var því talið óhjákvæmilegt að líta svo á að A ehf. hefði glatað fyrir tómlæti rétti sínum til að hafa kröfurnar uppi. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. febrúar 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 9. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2017 þar sem leyst var úr ágreiningi um viðurkenningu kröfu sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðilans EA fjárfestingarfélags ehf. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að eftirtalin viðskipti séu ógild: Lánssamningur milli EA fjárfestingarfélags ehf., sem þá hét MP Banki hf., og sóknaraðila 28. september 2009 að fjárhæð 442.011.457 krónur, tvær handveðsyfirlýsingar sóknaraðila til handa EA fjárfestingarfélagi ehf. sama dag, yfirtaka sóknaraðila 30. sama mánaðar á lánssamningi, sem áður hafði verið gerður milli EA fjárfestingarfélags ehf. og Orange International Investment Ltd. að fjárhæð 2.999.980 bandaríkjadalir, lánssamningur 27. nóvember 2009 milli EA fjárfestingarfélags ehf. og sóknaraðila að fjárhæð 650.161.425 krónur, þrjár handveðsyfirlýsingar sóknaraðila til handa EA fjárfestingarfélagi ehf. sama dag, kaup sóknaraðila á hlutabréfum í Aurora Holding hf. 30. sama mánaðar að nafnverði 4.600.000 krónur, yfirlýsing 30. desember 2009 þar sem sóknaraðili setti EA fjárfestingarfélagi ehf. að handveði hlutabréf í Vostok Holding Netherlands BV og loks samkomulag 14. janúar 2011 milli EA fjárfestingarfélags ehf. og sóknaraðila um breytingar á lánskjörum samkvæmt áðurgreindum samningum 28. september og 27. nóvember 2009. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn EA fjárfestingarfélag ehf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn Avenue A ehf. krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að höfuðstóll hvors lánssamnings milli varnaraðilans EA fjárfestingarfélags ehf. og sóknaraðila 28. september og 27. nóvember 2009 verði lækkaður. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins var sóknaraðili stofnaður 2. mars 2006, upphaflega sem hlutafélag, en var í júlí 2011 breytt í einkahlutafélag. Samkvæmt stofnsamningi var hlutaféð í upphafi 520.000.000 krónur og skiptist það þannig milli stofnenda: Margeir Pétursson ehf. 65.000.000 krónur eða 12,5% af hlutafénu, MP Fjárfestingarbanki hf., nú varnaraðilinn EA fjárfestingarfélag ehf., 65.000.000 krónur eða 12,5%, FSP Holding ehf. 130.000.000 krónur eða 25%, G-kk-nf A. B-kk-nf 65.000.000 krónur eða 12,5%, Saxbygg ehf. 65.000.000 krónur eða 12,5%, Fasteignafélagið Ósland ehf. 65.000.000 krónur eða 12,5% og Vostok Holdings ehf. 65.000.000 krónur eða 12,5%. Stjórnarformaður sóknaraðila var S-kk-nf B. I-kk-nf og meðal stjórnarmanna var M-kk-nf P-kk-nf sem jafnframt var framkvæmdastjóri og prókúruhafi félagsins.

Hinn 3. janúar 2008 var hlutafé sóknaraðila hækkað í 1.000.000.000 krónur. Samkvæmt ársreikningi félagsins fyrir árið 2008 var eign stærstu hluthafa þess sem hlutfall af heildarhlutafé eftirfarandi: FSP Holding ehf. 27%, Margeir Pétursson ehf., MP Banki hf., nú varnaraðilinn EA fjárfestingarfélag ehf., og Vostok Holdings ehf. 13,5% hjá hverjum þeirra um sig og Saxbygg ehf. 12,5%. Eftir ársreikningi sóknaraðila fyrir árið 2009 var þessi hlutafjáreign óbreytt, að öðru leyti en því að hlutafé MP Banka hf. hafði aukist í 20% af heildarhlutafé félagsins. Á yfirliti yfir hluthafa í sóknaraðila 12. janúar 2011 kom fram að eigendur hlutafjár í félaginu væru eftirtaldir: FSP Holding ehf. 270.000.000 krónur eða 27% af hlutafénu, Dexter Fjárfestingar ehf. 67.500.000 krónur eða 6,75%, Fari ehf. 67.500.000 krónur eða 6,75%, MP Banki hf. 470.000.000 krónur eða 47% og Icarus ehf., áður Saxbygg ehf., 125.000.000 krónur eða 12,5%. Samkvæmt skráningu í hlutafélagaskrá 30. september 2009 var S-kk-nf B. I-kk-nf enn stjórnarformaður sóknaraðila og M-kk-nf P-kk-nf stjórnarmaður auk þess að vera framkvæmdastjóri og prókúruhafi félagsins. Þá kom fram í tilkynningu til hlutafélagaskrár 28. júlí 2010 að E-kk-nf S. H-kk-nf hafi tekið við sem stjórnarformaður félagsins, en M-kk-nf sæti áfram í stjórn og væri framkvæmdastjóri og prókúruhafi þess.

Meðal gagna málsins eru upplýsingar úr hlutafélagaskrá um nokkra af fyrrgreindum hluthöfum í sóknaraðila. Samkvæmt þeim var M-kk-nf P-kk-nf stofnandi Margeirs Péturssonar ehf. og Hraunbjarg ehf. stofnandi Vostok Holdings ehf. Stjórnarformaður Vostok Holdings ehf. var S-kk-nf B. I-kk-nf, en M-kk-nf sat í stjórn félagsins og var að auki framkvæmdastjóri og prókúruhafi þess. Meðal stofnenda Hraunbjargs ehf. voru Dexter Fjárfestingar ehf., Fari ehf. og MP Banki hf. Stjórnarformaður þess félags var E-kk-nf S. H-kk-nf. Dexter Fjárfestingar ehf. var meðal annarra stofnað af J-kk-þgf og S-kk-þgf G-kk-þgf P-kk-þgf. Var S-kk-nf G-kk-nf stjórnarformaður félagsins og prókúruhafi, en áðurnefndur S-kk-nf framkvæmdastjóri og jafnframt prókúruhafi þess. Þá voru meðal stofnenda Fara ehf. þeir J-kk-nf og S-kk-nf G-kk-nf. Var J-kk-nf stjórnarformaður þess félags og prókúruhafi, en S-kk-nf framkvæmdastjóri og prókúruhafi þess.

Samkvæmt skráningu í hlutafélagaskrá 30. september 2009 var M-kk-nf P-kk-nf stjórnarformaður MP Banka hf., nú varnaraðilans EA fjárfestingarfélags ehf., og jafnframt prókúruhafi félagsins ásamt framkvæmdastjóra þess, G-kk-þgf K-kk-þgf G-kk-þgf. Þá sátu S-kk-nf B. I-kk-nf og S-kk-nf G-kk-nf P-kk-nf í stjórn félagsins. Einnig kom þar fram að bæði M-kk-nf og samnefnt einkahlutafélag hans hafi verið meðal fimm stofnenda félagsins. Samkvæmt hlutafélagaskrá voru M-kk-nf og S-kk-nf G-kk-nf horfnir úr stjórn félagsins 23. desember 2010, en S-kk-nf sat þar áfram. Þá var M-kk-nf ekki lengur prókúruhafi þess. Í dómi Hæstaréttar 16. maí 2012 í máli nr. 593/2011 er fjallað um eignarhald á MP Banka hf. á þeim tíma sem hér um ræðir. Samkvæmt því, sem þar segir, áttu Hraunbjarg ehf. og önnur félög, sem M-kk-nf P-kk-nf, S-kk-nf B. I-kk-nf og J-kk-nf og S-kk-nf G-kk-nf P-kk-nf stýrðu og áttu að stórum hluta, samtals 66,1% hlutafjár í MP Banka hf. í ársbyrjun 2010. Eftir að bankastarfsemi félagsins var seld til nb.is-sparisjóðs hf., nú MP banka hf., sem mun hafa verið 1. apríl 2011, hafði eignarhaldið hins vegar breyst þannig að eignarhlutur umræddra félaga í EA fjárfestingarfélagi hf., eins og félagið hét í lok þess mánaðar, var þá orðinn hverfandi í samanburði við það sem áður hafði verið.

II

Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir áðurgreindum löggerningum sem gerðir voru haustið 2009 og krafa sóknaraðila lýtur að. Lánssamningarnir 28. september og 27. nóvember það ár milli varnaraðilans EA fjárfestingarfélags ehf., sem þá hét MP Banki hf., og sóknaraðila voru undirritaðir af þremur stjórnarmönnum þess síðarnefnda, þeirra á meðal S-kk-þgf B. I-kk-þgf og M-kk-þgf P-kk-þgf. Aðrir gerningar, sem hér um ræðir, voru flestir undirritaðir af þeim sömu fyrir hönd sóknaraðila, í einu tilviki af S-kk-þgf sem stjórnarformanni hans, í öðru af M-kk-þgf sem framkvæmdastjóra og í því þriðja af honum ásamt öðrum stjórnarmanni. Þá tóku þeir S-kk-nf og M-kk-nf væntanlega sameiginlega ákvörðun um kaup sóknaraðila á hlutabréfum í Aurora Holding hf. 30. nóvember 2009 á grundvelli umboðs sem þeim var veitt á fundi í stjórn hans 9. október sama ár. Á þeim fundi voru mættir fjórir af fimm stjórnarmönnum sóknaraðila, þeirra á meðal S-kk-nf og M-kk-nf. Samkvæmt fundargerð gerðu þeir tveir „grein fyrir hugmyndum um að nýta eiginfjárhlutfall félagsins til fjárfestinga, sérstaklega á meðan lítið væri að gerast í fasteignamálum félagsins.“ Síðan var fært til bókar: „Með vísan til þess samþykki stjórn að veita framkvæmdastjóra og formanni stjórnar heimild til eftirfarandi ráðstafana: Kaup á eignarhlut Vostok Holdings Netherlands B.V. fyrir allt að 2 m. EUR. Kaup á vaxtaberandi eignum í A-Evrópu fyrir allt að 3,5 m. EUR. Samhliða samþykki stjórn félagsins lántöku vegna ofangreindra fjárfestinga sem og veðsetningu á eignum félagsins vegna þeirra. Þá var stjórnarformanni og framkvæmdastjóra einnig veitt umboð til að semja um, samþykkja, undirrita og ganga frá nauðsynlegum skjölum, þ.m.t. kaupsamningnum, lánssamningum og veðskjölum, vegna framangreindra fjárfestinga.“ Í fundargerðinni kom ekki fram að þeir samningar og önnur viðskipti, sem um var rætt, yrðu gerð við MP Banka hf., en með hliðsjón af öðrum gögnum málsins liggur ljóst fyrir að sú var raunin, enda ekki um það deilt milli málsaðila.

Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði ritaði stjórn FSP Holding ehf. bréf til stjórnarformanns sóknaraðila 13. september 2010 í tilefni þess að hún hefði verið upplýst um þær ráðstafanir sem gerðar höfðu verið haustið 2009 og mál þetta snýst fyrst og fremst um. Með bréfi 27. sama mánaðar krafðist stjórn FSP Holding ehf. þess að boðað yrði til hluthafafundar í sóknaraðila, þar á meðal til að ræða ákvörðun stjórnar hans „um að kaupa af MP Banka hf. bundin innlán í Bank Lviv og hlut í félaginu Vostok Holdings Netherlands BV“. Einnig hugsanlega skaðabótaábyrgð stjórnarmanna í sóknaraðila, sem staðið hefðu að umræddum ráðstöfunum, og hvort krefjast ætti opinberrar rannsóknar á störfum stjórnarinnar. Í samræmi við kröfu þessa hluthafa í sóknaraðila var boðað til hluthafafundur í honum 19. nóvember 2010. Í fundarboðinu kom fram að þar ætti meðal annars að fjalla um ógjaldfærni sóknaraðila í kjölfar gjaldfellingar MP Banka hf., nú varnaraðilans EA fjárfestingarfélags ehf., á skuldbindingum hans gagnvart bankanum, en innheimtuaðgerðir væru þegar hafnar. Á fundinum þar sem mættir voru fulltrúar allra hluthafanna var felld tillaga um að hnekkja með dómi ýmsum af þeim ráðstöfunum, sem að framan greinir, en hins vegar samþykkt að fram skyldi fara sérstök rannsókn á þeim á grundvelli XI. kafla laga nr. 2/1995 um hlutafélög.

Svo sem áður greinir voru 14. janúar 2011 gerðar breytingar á skilmálum þeirra lánssamninga, sem gerðir höfðu verið milli MP Banka hf., nú varnaraðilans EA fjárfestingarfélags ehf., og sóknaraðila 28. september og 27. nóvember 2009. Eftir samkomulagi aðilanna, sem E-kk-nf S. H-kk-nf, þáverandi stjórnarformaður sóknaraðila, ritaði undir af hans hálfu, var höfuðstóll fyrra lánsins hækkaður úr 442.011.457 krónum í 485.858.994 krónur og þess síðara úr 650.161.425 krónum í 701.668.658 krónur. Hinn nýi höfuðstóll var í báðum tilvikum miðaður við upphaflegan gjalddaga lánanna, 15. júlí 2010, jafnframt því sem samið var um að gjalddagi þeirra skyldi vera 26. ágúst 2014.

Hinn 18. janúar 2011 var haldinn hluthafafundur í sóknaraðila þar sem mættir voru fulltrúar allra hluthafanna, þeirra á meðal G-kk-nf K-kk-nf G-kk-nf, framkvæmdastjóri varnaraðilans EA fjárfestingarfélags ehf. sem þá hét MP Banki hf. Fyrir fundinum lá tillaga þrotabús Icarusar ehf., áður Saxbyggs ehf., sem borin var upp af skiptastjóra búsins „um að hluthafafundur í Austurbraut hf. samþykki að höfða skuli mál á hendur MP Banka hf. ... til að fá eftirtaldar ráðstafanir dæmdar óskuldbindandi, felldar úr gildi eða hnekkt með öðrum hætti: 1. Kaup Austurbrautar hf. á innlánum í Bank Lviv á árinu 2009 af MP Banka hf., að fjárhæð nálægt kr. 450.000.000. 2. Kaup í Vostok Holdings Netherlands B.V. á árinu 2009 af MP Banka hf. á 4,7% hlut í félaginu ... 3. Gerð tveggja lánssamninga við MP Banka hf. á árinu 2009.“ Þar sem tillagan fjallaði um að höfða skyldi mál á hendur MP Banka hf. tók bankinn sem hluthafi ekki þátt í atkvæðagreiðslu um hana. Var tillagan samþykkt með atkvæðum fulltrúa FSP Holding ehf. og þrotabús Icarusar ehf., en fulltrúar Dexter Fjárfestinga ehf. og Fara ehf. greiddu atkvæði gegn henni. Síðan var skráð í fundargerð hluthafafundarins: „Stjórn félagsins upplýsir að með samþykkt tillögunnar fælust fjárskuldbindingar sem félagið hefur ekki burði til að standa undir. Stjórnin óskaði þess að flutningsmaður upplýsti hvort hann vilji taka að sér að flytja málið gegn fastri þóknun sem greiðist einungis ef málið vinnst.“ Fært var til bókar að skiptastjóri þrotabús Icarusar ehf. hafi tekið til máls og sagst „tilbúinn að taka það til skoðunar.“

Með samningi 1. apríl 2011 mun varnaraðilinn EA fjárfestingarfélag ehf., sem bar enn heitið MP Banki hf., hafa selt nb.is-sparisjóði hf. allan bankarekstur sinn hér á landi og í Litháen auk nánar tilgreindra eigna. Samdægurs og til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu varnaraðilans á öllum skuldum hans og skuldbindingum við sparisjóðinn var honum veitt veð í kröfum varnaraðilans á hendur sóknaraðila samkvæmt lánssamningunum frá 28. september og 27. nóvember 2009. Samhliða var E-kk-þgf S. H-kk-þgf, stjórnarformanni sóknaraðila, tilkynnt um veðsetninguna fyrir hans hönd. Með samningi 21. mars 2013 framseldi veðhafinn, sem þá hét orðið MP banki hf., varnaraðilanum Avenue A ehf. umrædda veðkröfu á hendur EA fjárfestingarfélagi ehf., og samþykkti slitastjórn félagsins framsal kröfunnar fyrir sitt leyti.

Hinn 8. desember 2011 kærði skiptastjóri þrotabús Icarusar ehf. þá M-kk-þf P-kk-nf og S-kk-þf B. I-kk-þf fyrir brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 vegna hinna umræddu ráðstafana til embættis sérstaks saksóknara. Með bréfi saksóknara 16. maí 2014 var tilkynnt að málið hafi verið fellt niður.

Með úrskurði héraðsdóms 1. júní 2012 var varnaraðilinn EA fjárfestingarfélag ehf. tekinn til slita. Sóknaraðili lýsti kröfu þeirri, sem hér er til úrlausnar, á hendur varnaraðilanum með kröfulýsingu 16. ágúst 2012.

III

Eins og áður greinir krefst sóknaraðili ógildingar á nánar tilteknum löggerningum, sem gerðir voru fyrir hans hönd haustið 2009, svo og á samkomulaginu 14. janúar 2011 sem fól í sér breytingar á lánskjörum samkvæmt samningum hans við varnaraðilann EA fjárfestingarfélag ehf. frá 28. september og 27. nóvember 2009, en varnaraðilinn starfaði þá og fram í júlí 2011 sem hlutafélag. Til stuðnings því að kröfu sóknaraðila skuli hafnað vísa varnaraðilar meðal annars til þess að hann hafi sýnt af sér slíkt tómlæti við að krefjast ógildingar gerninganna gagnvart EA fjárfestingarfélagi ehf. frá því að tekin var ákvörðun um að höfða mál í því skyni á hluthafafundi sóknaraðila 18. janúar 2011 að hann hafi fyrirgert rétti til þess.

1

Samkvæmt 72. gr. laga nr. 2/1995 mega stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri hlutafélags ekki taka þátt í meðferð máls um samningsgerð milli félagsins og þriðja manns ef þeir hafa þar verulegra hagsmuna að gæta sem kunna að fara í bága við hagsmuni félagsins. Er stjórnarmanni og framkvæmdastjóra skylt að upplýsa um slík atvik.

Þegar fundur var haldinn í stjórn sóknaraðila 9. október 2009 var M-kk-nf P-kk-nf sem fyrr segir stjórnarformaður varnaraðilans EA fjárfestingarfélags ehf. og jafnframt prókúruhafi þess og þá átti S-kk-nf B. I-kk-nf jafnframt sæti í stjórn þess. Að auki áttu félög, sem þeir tveir ásamt J-kk-þgf og S-kk-þgf G-kk-þgf P-kk-þgf stýrðu og áttu að stórum hluta, meirihluta hlutafjár í varnaraðilanum. Þrátt fyrir að M-kk-nf og S-kk-nf hafi setið í stjórn hans og haft þar verulegra hagsmuna að gæta, sem augljóslega kunnu að fara í bága við hagsmuni sóknaraðila, tóku þeir báðir þátt í umfjöllun á stjórnarfundinum um gerð samninga við varnaraðilann og það, sem meira er, veittu með fulltingi annarra stjórnarmanna, sem fundinn sátu, sjálfum sér umboð til að ganga til samninga og eiga önnur viðskipti við hann. Var hér um að ræða skýlaust brot af hálfu þeirra tveggja á 72. gr. laga nr. 2/1995 án tillits til efnis þeirra samninga og annarra löggerninga sem þeir komu að fyrir hönd sóknaraðila haustið 2009.

Þegar tekin er afstaða til fyrrgreindrar málsástæðu varnaraðila verður hins vegar ekki framhjá því litið að M-kk-nf var horfinn úr stjórn varnaraðilans EA fjárfestingarfélags ehf. í árslok 2010 og var ekki lengur prókúruhafi hans. Einnig virðist svo sem eignarhlutur þeirra félaga, sem M-kk-nf, S-kk-nf, J-kk-nf og S-kk-nf G-kk-nf réðu yfir, í varnaraðilanum hafa farið minnkandi um þetta leyti, að minnsta kosti var hluturinn orðinn hverfandi í lok apríl 2011 í samanburði við það sem áður hafði verið.

2

Eftir meginreglum kröfuréttar, sem meðal annars búa að baki ákvæði 1. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. og annan málslið 3. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, getur annar samningsaðili glatað rétti til að bera fyrir sig vanefnd eða annað réttarbrot viðsemjanda síns ef athugasemdum er ekki hreyft af slíku tilefni án ástæðulauss dráttar, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 719/2013. Eins og tekið er fram í hinum kærða úrskurði falla réttaráhrif samninga og annarra löggerninga að jafnaði niður með afturvirkum hætti við ógildingu þeirra og er því um að tefla úrræði, sem leitt getur til mikillar röskunar, ekki aðeins fyrir aðila að slíkum gerningum heldur fyrir viðskiptalífið í heild. Sérstaklega á þetta við um gerninga sem geta gengið kaupum og sölum eða verða settir öðrum að veði til tryggingar efndum í viðskiptum. Því er rík ástæða til að krafa um ógildi slíkra gerninga sé höfð uppi án ástæðulausrar tafar.

Ekki verður annað ráðið af málsgögnum en að þeir löggerningar, sem sóknaraðli krefst ógildingar á og gerðir voru haustið 2009, hafi allir verið efndir eftir efni sínu að öðru leyti en því að sóknaraðili lét hjá líða að greiða lánin tvö, sem hann tók hjá varnaraðilanum EA fjárfestingarfélagi ehf., á umsömdum gjalddaga, 15. júlí 2010. Með samkomulagi aðilanna 14. janúar 2011 var skilmálum lánanna breytt, þar á meðal var samið um að gjalddagi þeirra skyldi vera 26. ágúst 2014. Þar sem þetta var gert án fyrirvara af hálfu sóknaraðila gaf það viðsemjanda hans ástæðu til að ætla að hann liti svo á að lánssamningarnir væru gildir og hann ætlaði sér að standa við þá fyrir sitt leyti.

3

Í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 2/1995 er svo fyrir mælt að hluthafafundur fari með æðsta vald í málefnum hlutafélags samkvæmt því sem lög og samþykktir þess ákveða. Í samræmi við þetta ákvæði er félagsstjórn skylt að fara eftir fyrirmælum hluthafafundar í störfum sínum, nema hún telji þau brjóta í bága við lög eða félagssamþykktir, sbr. 2. mgr. 76. gr. laganna. Að öðrum kosti geta stjórnarmenn bakað sér skaðabótaábyrgð eftir 1. mgr. 134. gr. þeirra. Þá segir í 85. gr. laganna að boða skuli til aukafundar í hlutafélagi ef hluthafar, sem ráða yfir minnst 1/20 hlutafjárins enda sé ekki lægra mark ákveðið í félagssamþykktum, krefjast þess skriflega og greina fundarefni. Samþykktir sóknaraðila breyta ekki stöðu hluthafafundar frá því sem kveðið er á um í lögum nr. 2/1995.

Þegar hluthafafundur í sóknaraðila samþykkti 18. janúar 2011, að undangenginni umfjöllun á hluthafafundi 19. nóvember 2010, að höfða mál á hendur varnaraðilanum EA fjárfestingarfélagi ehf. til að fá tilteknar „ráðstafanir dæmdar óskuldbindandi“, sem meðal annars voru fólgnar í gerð lánssamninganna tveggja 28. september og 27. nóvember 2009, bar samkvæmt framansögðu að höfða málið án ástæðulauss dráttar. Ekki stoðar fyrir sóknaraðila að bera því við gagnvart varnaraðilum að stjórn hans hafi látið undir höfuð leggjast að framfylgja samþykktinni. Í fyrsta lagi lýsti stjórnin því þegar yfir á fundinum að hún teldi félagið ekki hafa fjárhagslega burði til að reka málið, en það hefði átt að gefa þeim hluthöfum, sem að samþykktinni stóðu, tilefni til að gefa stjórninni fyrirmæli um að höfða málið engu að síður, að viðlagðri ábyrgð, sbr. 1. mgr. 80. gr. og 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995, eða samþykkja ella að fela öðrum að gera það. Slíkt hefði mátt gera þegar á fundinum sjálfum eða á öðrum hluthafafundi sem hluthafarnir hefðu samkvæmt 85. gr. laganna getað krafist að boðað yrði til. Í annan stað óskaði stjórnin eftir því á umræddum hluthafafundi að skiptastjóri þrotabús Icarus ehf. tæki að sér að flytja málið gegn þóknun sem einungis greiddist ef málið ynnist. Bókað var eftir skiptastjóranum að hann væri „tilbúinn að taka það til skoðunar“ án þess að séð verði af gögnum málsins að hann hafi skýrt stjórninni frá endanlegri afstöðu sinni til þessarar málaleitunar hennar.

Sala varnaraðilans EA fjárfestingarfélags ehf. á bankarekstri sínum til nb.is-sparisjóðs hf. 1. apríl 2011 samhliða því að veita honum veð í kröfum sínum á hendur sóknaraðila gaf þeim síðastnefnda sérstakt tilefni til að höfða án frekari undandráttar mál til ógildingar löggerninganna í samræmi við samþykkt hluthafafundarins 18. janúar sama ár, ekki síst þar sem sú samþykkt var í andstöðu við afstöðu sóknaraðila þegar skilmálum lánanna tveggja var breytt fjórum dögum fyrr. Eins og áður greinir var M-kk-nf P-kk-nf þá ekki lengur í fyrirsvari fyrir varnaraðilann EA fjárfestingarfélag ehf. og eignarhald á félaginu hafði gerbreyst frá því sem áður hafði verið.

Þrátt fyrir þessar breyttu aðstæður verður ekki séð að sóknaraðili hafi gert reka að kröfum þeim, sem hann gerir nú á hendur varnaraðilanum EA fjárfestingarfélagi ehf., fyrr en með kröfulýsingu sinni 16. ágúst 2012 þegar liðið var meira en eitt og hálft ár frá samþykkt hluthafafundarins 18. janúar 2011. Með vísan til þess er óhjákvæmilegt að líta svo á, svo sem héraðsdómur gerði, að sóknaraðili hafi glatað fyrir tómlæti rétti sínum til að hafa þær kröfur uppi og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Að virtum málsatvikum er rétt að kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.