295/2014

X og Y voru ákærðir fyrir brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1998 um virðisaukaskatt og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, með því að hafa í störfum sínum sem stjórnarmenn A ehf. látið hjá líða að skila skýrslum vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda á tilteknum tímabilum og standa skil á slíkum gjöldum. Í dómi Hæstaréttar var ekki fallist á að saksókn á hendur X og Y fæli í sér endurtekna meðferð til úrlausnar um refsiverða háttsemi í andstöðu við 1. mgr. 4. gr. samningsviðauka nr. 7 við mannréttindasáttmála Evrópu þótt A ehf. hefði verið gert að sæta álagi á gjöldin. Þá var ekki fallist á frávísun málsins á öðrum forsendum að öðru leyti en því að vísað var frá héraðsdómi hluta málsins sem laut að skilum á virðisaukaskatti vegna þess að ekki hafði farið fram rannsókn á töpuðum útistandandi kröfum. Hvað efnisatriði málsins snerti kom fram í dómi Hæstaréttar að á þeim tíma sem ákæra málsins tæki til hefði X farið með yfirumsjón verklegra framkvæmda hjá félaginu og Y annast markaðsmál. Hvorugur þeirra hefði haft með höndum skil á skýrslum vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda eða annast skil á slíkum gjöldum. Var því ekki talið að X og Y bæru refsiábyrgð og voru þeir sýknaðir.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. apríl 2014 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærðu verði þyngd.

Ákærðu krefjast aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi en til vara að þeir verði sýknaðir. Að því frágengnu krefjast þeir þess að refsing verði milduð.

I

Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi lýtur mál þetta að skilum á skýrslu um virðisaukaskatt og skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda og greiðslu á þessum gjöldum í starfsemi fyrirtækisins [...] ehf., en nafni þess var breytt 1. mars 2010 í [...]. Ákærði X var stjórnarformaður félagins frá 30. mars til 11. desember 2009, en þá gekk hann úr stjórninni. Frá þeim tíma var ákærði Y einn í stjórn félagsins. Tilkynning um þetta barst hlutafélagaskrá 21. sama mánaðar. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 9. september 2010.

II

Ákærðu krefjast frávísunar málsins frá héraðsdómi af þeirri ástæðu að skattgreiðanda hafi verið gert að sæta álagi samkvæmt 28. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og 27. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Því feli saksókn á hendur ákærðu í sér endurtekna málsmeðferð til úrlausnar um refsiverða háttsemi eða tvöfalda refsingu sem fari í bága við 1. mgr. 4. gr. samningsviðauka nr. 7 við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þótt skattgreiðanda, sem var [...], hafi verið gert að sæta álagi á opinber gjöld felur saksókn á hendur ákærðu ekki í sér brot gegn banni við endurtekinni málsmeðferð eða tvöfaldri refsingu, enda ekki um að ræða sömu aðila. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki fallist á kröfu ákærðu um frávísun á þessum grundvelli.

Til stuðnings kröfu sinni um frávísun málsins frá héraðsdómi bendir ákærði X einnig á að hvergi sé getið í ákæru með hvaða hætti hann hafi gerst brotlegur. Þannig sé ekki gerð grein fyrir þeim skyldum sem á honum hvíldu og í engu getið um hvort ábyrgð hans byggi á saknæmri háttsemi, vanrækslu, stórfelldu gáleysi eða gáleysi. Þá sé látið við það eitt sitja í ákæru að vísa aðeins til lagagreinar sem kveði á um skyldur launagreiðanda og um skattskylda menn án þess að vikið sé að því hvernig þau ákvæði eigi við um ákærða. Af þessum sökum sé ákæran svo óljós að efnisdómur verði ekki lagður á málið. Í ákæru er ákærða gefið að sök meiri háttar brot gegn skattalögum í starfi sínu sem stjórnarmaður í því félagi sem var skattgreiðandi. Eru þær sakargiftir reistar á því að hann hafi ekki sinnt þeim lögboðnu skyldum sem á honum hvíldu við skattskilin. Að þessu leyti er ákæran í samræmi við hvernig saksókn hefur verið hagað í slíkum málum en föst dómvenja er fyrir því að verknaðarlýsing af þessu tagi sé fullnægjandi. Þá leiðir af 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að ekki þarf að jafnaði að víkja í ákæru að saknæmisstigi þess verknaðar sem ákærða er gefinn að sök, en slíkar kröfur ráðast af þeirri refsiheimild sem saksóknin er reist á. Kröfu um frávísun samkvæmt þessu verður því hrundið.

Þá byggja ákærðu kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi enn fremur á að ekki hafi farið fram viðhlítandi rannsókn á því hvort virðisaukaskattur hafi í raun innheimst af útistandandi kröfum [...] á hendur öðrum. Í því sambandi benda ákærðu á að fram hafi komið að félagið hafi tekið að sér ýmis verk og ekki fengið greitt fyrir þau, en gera megi ráð fyrir að þær kröfur hafi tapast. Í 1. hluta ákæru er ákærða X gefið að sök að hafa ekki staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti að fjárhæð 5.821.147 krónur sem innheimtur var í rekstri félagsins á uppgjörstímabilinu maí til júní 2009. Ákærða Y er hins vegar gefið að sök að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti að fjárhæð 7.256.145 krónur vegna uppgjörstímabilsins mars til apríl 2010. Í bréfi skattrannsóknarstjóra ríksins 14. nóvember 2011, þar sem málinu var vísað til rannsóknar hjá lögreglu, kom fram að skuld vegna fyrra tímabilsins hefði verið greidd að fullu en engin greiðsla hefði borist vegna síðara tímabilsins. Þar sem virðisaukaskattur vegna fyrra tímabilsins hefur verið greiddur skiptir ekki máli um þær sakargiftir hvort útistandandi kröfur félagsins hafi ekki fengist greiddar. Eru því ekki efni til að vísa frá héraðsdómi þeim hluta ákærunnar sem beinist að ákærða X. Aftur á móti geta tapaðar útistandandi viðskiptaskuldir vegna síðara tímabilsins haft áhrif við ákvörðun refsingar og eftir atvikum hvort heimild standi til að víkja frá sektarlágmarki 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. Í málinu nýtur ekki við fullnægjandi rannsóknar á þessu og verður því að vísa þeim hluta ákærunnar frá héraðsdómi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 31. maí 2007 í máli nr. 392/2006.

Loks krefst ákærði X frávísunar málsins frá héraðsdómi þar sem ekki hafi verið kannað hvort skilagreinar vegna staðgreiðslu opinberra gjalda væru réttar fyrir árið 2009 þar sem engin rannsókn hefði farið fram á bókhaldi [...] fyrir það ár. Samkvæmt 15. gr., sbr. 20. gr., laga nr. 45/1987 skal launagreiðandi draga staðgreiðslu af launum og skila til innheimtumanns því fé sem hann heldur þannig eftir eða bar að halda eftir og skal greiðslunni fylgja sundurliðuð skilagrein. Af þessum ákvæðum leiðir að launagreiðanda er aðeins skylt að standa skil á staðgreiðslu opinberra gjalda af launagreiðslum sem hann í raun innir af hendi. Dragist greiðsla launa fram yfir gjalddaga frestast að sama skapi skylda til afdráttar vegna opinberra gjalda. Við rannsókn málsins benti ekkert til að laun hefðu ekki verið greidd í rekstri félagsins, heldur upplýstu fyrirsvarsmenn þess þvert á móti við rannsóknina og fyrir dómi að greiðsla launa hefði verið látin ganga fyrir uppgjöri á öðrum skuldum. Þá liggja fyrir skilagreinar sem félagið tók sjálft saman og hefur ekkert komið fram í málinu sem gefur til kynna að þær séu rangar. Samkvæmt þessu eru ekki efni til að vísa frá héraðsdómi 2. hluta ákærunnar að því leyti sem hún lýtur að því að ákærðu hafi ekki staðið skil á opinberum gjöldum.

III

Ákærðu eru sóttir til saka fyrir að hafa sem stjórnarmenn [...], áður [...], látið hjá líða að skila skýrslum vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda á tilteknum tímabilum á árunum 2009 og 2010 og standa skil á slíkum gjöldum að nánar tilgreindum fjárhæðum. Með þessu telur ákæruvaldið að þeir hafi gerst brotlegir við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987.

Svo sem áður greinir átti ákærði X sæti í stjórn einkahlutafélagsins til 11. desember 2009 þegar hann gekk úr henni en ákærði Y tók þá sæti í stjórninni. Ákærðu voru á þeim tíma sem ákæra málsins tekur til starfsmenn félagsins en ákærði X fór með yfirumsjón með verklegum framkvæmdum og ákærði Y annaðist markaðsmál. Í málinu liggur fyrir að hvorugur þeirra hafði á hendi skil á skýrslum vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda eða önnuðust skil á slíkum gjöldum. Aftur á móti var framkvæmdastjóri starfandi hjá fyrirtækinu sem fór með daglegan rekstur þess í samræmi við 2. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og undir hann heyrðu fjármálastjóri og bókari sem fóru með verkefni á þessu sviði. Með hinum áfrýjaða dómi var framkvæmdastjórinn sakfelldur fyrir þau brot sem ákærðu eru gefin að sök og unir hann þeim dómi.

Samkvæmt framansögðu bera ákærðu ekki refsiábyrgð á því að vanhöld hafi orðið á skilum skýrslna vegna áðurgreindra gjalda eða að vanskil hafi orðið á greiðslu þeirra, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 392/2006 og dóma réttarins 12. desember 2013 í máli nr. 354/2013 og 23. janúar 2014 í máli nr. 388/2013. Breytir engu í því tilliti þótt ákærðu hafi setið fundi í svonefndri framkvæmdastjórn félagsins og verið kunnugt um vanskil gjaldanna, enda hefur ekki verið leitt í ljós að þeir hafi tekið þátt í að ákveða hverjar af skuldum þess yrðu greiddar umfram aðrar. Samkvæmt þessu verða ákærðu sýknaðir af ákæru í málinu.

Allur sakarkostnaður sem felldur var á ákærðu í héraði og áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu fyrir Hæstarétti sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi þeim sakargiftum á hendur ákærða Y að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti samtals að fjárhæð 7.256.145 krónur vegna uppgjörstímabilsins mars til apríl 2010 en að öðru leyti er hann sýkn af kröfum ákæruvaldsins.

Ákærði X er sýkn af kröfum ákæruvaldsins.

Allur sakarkostnaður sem felldur var á ákærðu í héraði, þar með talin málsvarnarlaun með þeim fjárhæðum sem greinir í hinum áfrýjaða dómi, greiðist úr ríkissjóði. Einnig greiðist úr ríkissjóði allur áfrýjunarkostnaður málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða X, B-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, og ákærða Y, B-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 941.250 krónur til hvors þeirra.