47/2022

Reifun

Í málinu krafðist Í hf. viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta úr hendi H ohf. og S ehf. á þeim grundvelli að þeir síðarnefndu hefðu ekki gætt að því við framsal á byggingarreitum á lóðinni að Austurbakka 2 í Reykjavík í apríl og ágúst 2013 að kaupendur þeirra skuldbyndu sig beint gagnvart Í hf. til að virða rétt hans til verktöku samkvæmt rammasamningi 9. mars 2006. Hafi þetta leitt til þess að réttur Í hf. til verktöku var ekki virtur við byggingu bílastæðakjallarans. Dómurinn vísaði til þess að samkvæmt dómi Hæstaréttar 30. október 2019 í máli nr. 18/2019 fælust í rétti Í hf. til verktöku, samkvæmt rammasamningnum, kröfuréttindi í gagnkvæmu skuldarsambandi. Þá var talið að S ehf. hefði í því dómsmáli sem lauk með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar viðurkennt að hafa tekist á herðar skuldbindingu gagnvart Í hf. til að virða rétt hans til verktökunnar og að sú viðurkenning byndi hann einnig í þessu máli, sbr. 45. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hæstiréttur taldi að um fyrningu kröfunnar færi eftir lögum nr. 150/2007 en ekki eldri lögum um sama efni. Þegar málið var höfðað hefði fjögurra ára fyrningarfrestur verið liðinn. Hins vegar var talið að fyrningu hefði verið slitið þegar Í hf.  stefndi H ohf. og S ehf. til réttargæslu í áðurnefndu máli nr. 18/2019. Krafa Í hf. á hendur H ohf. og S ehf. var því ófyrnd þegar málið var höfðað. Var hinn áfrýjaði dómur um viðurkenningu á skaðabótaskyldu H ohf. og S ehf. því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf, B-kvk-nf T-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf.

2. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 19. og 22. september 2022. Þeir krefjast sýknu af dómkröfu stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum.

3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Ágreiningsefni

4. Í málinu leitar stefndi eftir viðurkenningu á rétti sínum til skaðabóta úr hendi áfrýjenda þar sem réttur hans til verktöku eftir rammasamningi 9. mars 2006 hafi ekki verið virtur við byggingu bílastæðakjallara á byggingarreitum nr. 1 og 2 að Austurbakka 2 í Reykjavík. Á þeirri lóð stendur Harpa, tónlistar- og ráðstefnuhús. Krafan er reist á því að við sölu byggingarreitanna 24. apríl og 22. ágúst 2013 hefðu áfrýjendur ekki gætt að því að kaupendur þeirra yrðu með samþykki stefnda settir í sinn stað sem skuldarar þannig að nýir skuldarar yrðu beint skuldbundnir gagnvart stefnda. Réttur stefnda til verktökunnar hafi síðan ekki verið virtur þegar bílastæðakjallarinn var byggður. Áfrýjendur telja sig ekki bera bótaábyrgð á tjóni stefnda af þessum sökum. Verði slík ábyrgð allt að einu talin vera fyrir hendi byggja áfrýjendur á því að bótakröfur á hendur þeim hafi fallið niður fyrir fyrningu.

5. Sömu lögskipti voru til úrlausnar í dómi Hæstaréttar 30. október 2019 í máli nr. 18/2019. Í því máli sem einnig var höfðað af stefnda var Reykjavík Development ehf. stefnt til viðurkenningar á skaðabótaskyldu en áfrýjendum þessa máls ásamt þriðja aðila stefnt til réttargæslu. Reykjavík Development ehf. var sýknað í því máli en síðan stefnt til réttargæslu við höfðun þessa máls í héraði og fyrir Landsrétti.

6. Með héraðsdómi þessa máls 4. mars 2021 voru áfrýjendur sýknaðir af kröfu stefnda. Aftur á móti var krafan tekin til greina með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 3. júní 2022.

7. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 19. september 2022, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-92, á þeim grunni að dómur í því gæti haft fordæmisgildi um fyrningu skaðabótakrafna innan samninga og um lagaskil yngri og eldri laga um fyrningu kröfuréttinda.

Málsatvik

8. Málsatvikum er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Einnig eru þau rakin í dómi Hæstaréttar í fyrrgreindu máli nr. 18/2019. Hér á eftir verður gerð grein fyrir atvikum málsins að því marki sem nauðsynlegt er fyrir úrlausn þess.

9. Í apríl 2003 stofnuðu íslenska ríkið og Reykjavíkurborg félagið Austurhöfn-TR ehf. til að vinna að undirbúningi byggingar tónlistar- og ráðstefnuhúss á austurbakka Reykjavíkurhafnar en það hlaut síðar nafnið Harpa. Útboð vegna byggingar hússins og fleiri mannvirkja á lóðinni Austurbakka 2, sem kallað var Austurhafnarverkefnið, fór fram með svokallaðri einkaframkvæmd. Í því fólst að sá sem yrði fyrir valinu myndi annast hönnun, byggingu og fjármögnun ásamt því að eiga húsnæðið og annast rekstur í því. Stefndi, Nýsir hf. og Landsafl hf. tóku á grundvelli samstarfssamnings 9. júní 2004 þátt í útboðinu undir heitinu Portus-hópurinn og varð hann hlutskarpastur.

10. Á þeim tíma sem samningaviðræður fóru fram á milli Portus-hópsins og Austurhafnar-TR ehf. ákváðu þeir sem stóðu að fyrrnefnda hópnum að stefndi yrði ekki einn af eigendum við framkvæmdina þar sem ætlunin var að hann yrði verktaki við uppbygginguna. Af þeirri ástæðu gerðu félögin sem stóðu að Portus-hópnum með sér fyrrgreindan rammasamning 9. mars 2006 og kom hann í stað samstarfssamningsins 9. júní 2004.

11. Með nefndum rammasamningi var ákveðið að stefndi drægi sig út úr Portus-hópnum og að Austurhafnarverkefnið færi fram á vegum Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. sem Nýsir hf. og Landsafl hf. höfðu þá nýlega stofnað. Samningurinn var einnig undirritaður af hálfu Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. Það félag samdi sama dag og rammasamningurinn var gerður við Austurhöfn-TR ehf. um verkefnið. Í rammasamningnum kom fram að Nýsir hf. og Landsafl hf. hefðu jafnframt stofnað önnur félög tengd verkefninu, en þeirra á meðal var áfrýjandinn Situs ehf. sem stofnað var 3. mars 2006 vegna uppbyggingar bílastæðahúss og Totus ehf. sem tengt var byggingu tónlistar- og ráðstefnuhússins. Með rammasamningnum seldi stefndi hlut sinn í verkefninu fyrir tiltekið endurgjald en samhliða var ákveðið að hann sem verktaki myndi byggja eða hafa umsjón með byggingu þeirra mannvirkja sem samningurinn tæki til, þar á meðal bílastæðakjallara. Fram kom að gagnaðili stefnda við þá verktöku yrði Eignarhaldsfélagið Portus ehf. en verkefnið skyldi fara fram á vegum þess eins og áður greinir.

12. Í rammasamningnum var lýst formi verktöku stefnda en þar á meðal var svokölluð stýriverktaka sem mál þetta lýtur að. Í henni fólst að Eignarhaldsfélagið Portus ehf. stýrði hönnun verksins en stefndi framkvæmdi það samkvæmt fyrirmælum verkkaupa. Þóknun næmi þá byggingarkostnaði að meðtöldum kostnaði við aðstöðu og stjórnun að viðbættri 11% álagningu. Í samningnum voru nánari ákvæði um byggingu bílastæðakjallara sem ætti að vera sameiginlegur fyrir alla hluta Austurhafnarverkefnisins. Auk þess var tekið fram að gerður yrði sérstakur samningur um byggingu bílastæðakjallarans.

13. Framkvæmdir við byggingu tónlistar- og ráðstefnuhúss hófust vorið 2006 og steypuframkvæmdir í upphafi árs 2007.

14. Við efnahagshrunið haustið 2008 komust Eignarhaldsfélagið Portus ehf. og tengd félög ásamt eigendum þeirra í mikla fjárhagsörðugleika sem leiddu til þess að verkið stöðvaðist í lok þess árs. Til að halda verkefninu áfram var ákveðið að Austurhöfn-TR ehf., sem var eins og fyrr segir í eigu ríkis og borgar, tæki það yfir í heild sinni og upphaflegir eigendur þess gæfu það eftir. Þetta var gert með því að Austurhöfn-TR ehf. yfirtók Eignarhaldsfélagið Portus ehf. og áfrýjandann Situs ehf. ásamt dótturfélögum, þar á meðal Totus ehf.

15. Vegna þeirra aðstæðna sem sköpuðust á þessum tíma ákvað stefndi að skipta rekstri sínum milli tveggja félaga, annars vegar stefnda sem fór áfram með verktakastarfsemi, og hins vegar systurfélags stefnda, Ármannsfells ehf., sem halda skyldi utan um eignir. Til þess félags var því fært eignarhald á lóðum og framkvæmdir sem stefndi hafði staðið fyrir á eigin vegum.

16. Vegna uppgjörs á virðisaukaskatti var af hálfu Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. og áfrýjandans Situsar ehf. ritað undir yfirlýsingu 9. október 2008 vegna byggingar bílastæðahúss að Austurbakka 2. Þar sagði að þann dag hefði áfrýjandinn Situs ehf. yfirtekið allar framkvæmdir og fyrirliggjandi undirbúningsgögn vegna fasteignarinnar Austurbakka 2, matshluta 2. Einnig var tekið fram að fasteignin hefði verið afhent áfrýjandanum Situsi ehf. til umráða 1. júlí 2008.

17. Með svonefndu skilmálablaði 31. mars 2009 milli stefnda, Ármannsfells ehf. og Landsbanka Íslands hf., um réttindi tengd rammasamningnum 9. mars 2006 féll stefndi frá öllum réttindum á hendur Landsafli hf. og Nýsi hf. Í endurgjald fyrir réttindi sín samkvæmt samningnum fékk stefndi fyrir systurfélag sitt, Ármannsfell ehf., forkaupsrétt að tiltekinni fasteign og kauprétt á byggingarreit nr. 2 á lóðinni Austurbakka 2. Tekið var fram í skilmálablaðinu að Ármannsfell ehf. gerði ekki athugasemd við að Landsbanki Íslands hf. framseldi rétt sinn til byggingarreits nr. 2 til Austurhafnar-TR ehf., að því gefnu að kauprétturinn héldist. Sama dag og skilmálablaðið var gert, 31. mars 2009, gerðu stefndi og Austurhöfn-TR ehf. með sér samkomulag vegna yfirtöku Austurhafnar-TR ehf. á Eignarhaldsfélaginu Portusi ehf. og áfrýjandanum Situsi ehf. ásamt dótturfélögum vegna Austurhafnarverkefnisins. Samkomulaginu var ætlað að vera grundvöllur viðaukasamnings við verksamning milli stefnda og Totusar ehf. vegna byggingar tónlistar- og ráðstefnuhússins og verksamnings stefnda við áfrýjandann Situs ehf. um bílastæði og fleira. Samkomulagið varð að viðauka 7 við verksamning milli stefnda og Totusar ehf.

18. Í grein 22 í umræddu samkomulagi 31. mars 2009 lýsti stefndi því yfir að kröfur sem hann kynni að eiga á grundvelli rammasamningsins 9. mars 2006 beindust ekki að neinu leyti að Austurhöfn-TR ehf. eða Eignarhaldsfélaginu Portusi ehf. eða áfrýjandanum Situsi ehf. eftir að fyrstnefnda félagið hefði eignast hlutafé síðargreindu félaganna og lóðarréttindi að hluta eða öllu leyti. Í framhaldi af því sagði svo:

Sú undantekning er á þessu ákvæði að ÍAV [stefndi] hefur þann sama rétt á verktöku, stýriverktöku eða marksamningi á byggingu bílakjallara á þeim byggingarreitum sem Portus/Situs eða Austurhöfn hafa yfirráð yfir eða veita öðrum yfirráð yfir, og um var samið í nefndum rammasamningi.

19. Með samningi 12. janúar 2010 keypti áfrýjandinn Situs ehf. byggingarreiti nr. 1 og 2 af Landsbankanum fasteignafélagi ehf. og Landsbanka Íslands ehf. Í samningnum kom fram að kaupandi myndi efna skuldbindingu samkvæmt fyrrgreindu skilmálablaði 31. mars 2009 um kauprétt Ármannsfells ehf. að byggingarreit nr. 2. Afsal fyrir reitunum til áfrýjandans Situsar ehf. var síðan gefið út 12. febrúar sama ár.

20. Með samningi 19. janúar 2010 var breytt fyrrgreindum samningi 9. mars 2006 milli Austurhafnar-TR ehf. og eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. um Austurhafnarverkefnið. Að samningnum voru þá komnir fleiri aðilar en meðal þeirra var áfrýjandinn Situs ehf. Í þessum samningi kom fram að Reykjavíkurborg hefði selt byggingarrétt á byggingarreitum nr. 1 og 2 til Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. sem í kjölfarið hefði selt réttinn til Landsbanka Íslands hf. Í tengslum við yfirtöku Austurhafnar-TR ehf. hefði hins vegar orðið að samkomulagi að áfrýjandinn Situs ehf. skyldi eignast byggingarreitina. Þáttur í því samkomulagi hefði verið að Ármannsfell ehf. ætti kauprétt að byggingarreit nr. 2. Eins og fram er komið hafði Landsbanki Íslands hf. þegar ráðstafað byggingarreitunum til áfrýjandans Situsar ehf. skömmu áður en þessi samningur var gerður.

21. Áfrýjandinn Situs ehf. og Ármannsfell ehf. gerðu með sér samning 16. mars 2010 um kauprétt síðarnefnda félagsins á byggingarreit nr. 2 á lóðinni Austurbakka 2. Tók sú ráðstöfun mið af skuldbindingu þess efnis í skilmálablaðinu 31. mars 2009 og fyrrgreindum kaupsamningi um byggingarreitina 12. janúar 2010. Þegar samningurinn var gerður mun Ármannsfell ehf. hafa verið undir stjórn og í eigu Arion banka hf.

22. Stefndi og Totus ehf. gerðu 30. desember 2010 með sér viðaukasamning nr. 31 við verksamning um byggingu Hörpu, tónlistar- og ráðstefnuhúss, en hann var bundinn fyrirvara um samþykki stjórnar Austurhafnar-TR ehf. Í samningnum var vísað til samkomulagsins 31. mars 2009, fyrrnefnds viðauka 7 og eftirfarandi tekið fram:

Í VIÐAUKA 7 lýsir verktaki því yfir að kröfur sem fyrirtækið kann að eiga á grundvelli rammasamnings frá 9. mars 2006 [...] við fyrri eigendur Portusar beinist ekki að neinu leyti að Austurhöfn-TR, né heldur Portusi eða Situsi. Sú undantekning er á þessu ákvæði að verktaki hefur þann sama rétt á verktöku, stýriverktöku, partneringssamningi eða marksamningi á byggingu bílahúss á þeim byggingarreitum sem Portus/Situs eða Austurhöfn hafa yfirráð yfir eða veita öðrum yfirráð yfir eða framselja, og um var samið í nefndum rammasamningi.

23. Eins og áður greinir komst Ármannsfell ehf. í eigu Arion banka hf. og mun það hafa gerst á árinu 2009. Ármannsfell ehf. var 1. maí 2011 sameinað dótturfélagi bankans undir heiti sínu en því var síðan breytt í Landey ehf. Dótturfélag þess félags var Landbakki ehf.

24. Með samningi 24. apríl 2013 seldi áfrýjandinn Situs ehf. byggingarreit nr. 2 á lóðinni Austurbakka 2 til Landbakka ehf. Tekið var fram að með kaupunum væri nýttur kaupréttur sem Ármannsfell ehf. ætti á grundvelli fyrrnefnds samnings 16. mars 2010 við áfrýjandann Situs ehf. Jafnframt var þess getið að Ármannsfell ehf. hefði sameinast móðurfélagi kaupandans. Þá kom fram að meðal þeirra gagna sem legið hefðu frammi við samningsgerðina væri fyrrnefndur viðaukasamningur nr. 31 frá 30. desember 2010 við verksamning um byggingu Hörpu, tónlistar- og ráðstefnuhúss. Afsal til Landbakka ehf. vegna kaupanna var gefið út 15. júlí 2014.

25. Áfrýjandinn Situs ehf. seldi 22. ágúst 2013 Stólpa III ehf. byggingarreit nr. 1 á lóðinni Austurbakka 2. Í samningnum kom fram að við samningsgerðina hefði legið frammi og kaupandi kynnt sér samantekt ákvæða samninga er vörðuðu rétt stefnda „til verktöku og annars vegna byggingar bílakjallara“. Einnig var í samningnum tekið fram að kaupandi skuldbyndi sig til yfirtöku á þeim ákvæðum samninga við stefnda sem mæltu fyrir um rétt hans „til verktöku, stýriverktöku, partneringssamningi eða marksamningi á byggingu bílastæðakjallara á lóðinni.“ Afsal til Stólpa III ehf. vegna kaupanna var gefið út 20. febrúar 2014.

26. Með kaupsamningi 15. apríl 2014 og afsali 18. júlí sama ár seldi Stólpi III ehf. byggingarreit nr. 1 á lóðinni Austurbakka 2 til Landstólpa þróunarfélags ehf. Það félag fékk síðar nafnið Reykjavík Development ehf. og átti sem fyrr segir aðild að máli þessu til réttargæslu í héraði og fyrir Landsrétti. Jafnframt seldi Landbakki ehf. umræddu félagi með kaupsamningi og afsali 18. júlí 2014 byggingarreit nr. 2 á sömu lóð. Í þessum gögnum um sölu á byggingarreitunum var ekki vikið að rétti stefnda til verktöku og fram kom í bréfi 30. apríl 2015 til stefnda að kaupandinn teldi sig ekki skuldbundinn til að ganga til samninga við hann um byggingu bílastæðakjallarans sem í kjölfarið var hafist handa við að reisa á árinu 2015 án aðkomu hans. Af þessu tilefni höfðaði stefndi mál á hendur Reykjavík Development ehf. sem lauk með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 18/2019. Með dóminum var félagið sýknað af kröfu stefnda um viðurkenningu á því að það bæri skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna þess að ekki hefði verið virtur réttur hans til verktökunnar. 

27. Um þá fasteign sem málið lýtur að er þess að geta að með samningi 22. mars 2007 tóku áfrýjandinn Situs ehf., Eignarhaldsfélagið Portus ehf., Totus ehf., Hospes ehf., Landsbanki Íslands hf. og Nýsir hf. á leigu af Reykjavíkurborg lóðina að Austurbakka 2. Samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu 11. október 2010 fyrir lóðina skiptist hún í tvo matshluta og stendur tónlistar- og ráðstefnuhúsið á matshluta 1 en matshluti 2 skiptist í tíu byggingarreiti, þar með talinn byggingarreit vegna bílageymslu fyrir allan matshlutann. Með eignaskiptayfirlýsingu 22. apríl 2016 var matshlutum fjölgað og bílageymsla færð undir matshluta 8 á byggingarreitum nr. 1 og 2 og gerð að sjálfstæðu húsi í skilningi laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Í yfirlýsingunni var tekið fram að eign þessi með fastanúmer 236-0172 væri ný eign sem stofnuð væri úr eignum með fastanúmerum 230-1297 og 230-9715. Fyrra númerið tilheyrir byggingarreit nr. 1 og síðara númerið byggingarreit nr. 2 og voru þau bæði tilgreind í fyrrnefndum kaupsamningum og afsölum við ráðstöfun þeirra. Á þessum reitum var reist það bílastæðahús sem kröfugerð stefnda tekur til en hún er bundin við húsið sjálft og tekur því ekki til annarra rýma með öðrum fastanúmerum sem falla undir byggingarreiti nr. 1 og 2 og tilheyra matshluta 8.

28. Um þau félög sem koma við sögu skal tekið fram að Rekstrarfélagið Ago ehf., Totus ehf. og Eignarhaldsfélagið Portus ehf. sameinuðust á árinu 2012 undir kennitölu síðastgreinda félagsins og var nafni þess samhliða breytt í Harpa tónlistar- og ráðstefnuhús ehf. Árið 2013 sameinaðist Austurhöfn-TR ehf. síðan því félagi og var félagsformi þess breytt úr einkahlutafélagi í opinbert hlutafélag.

Niðurstaða

Um skyldu áfrýjenda til að virða rétt stefnda til verktöku

29. Af hálfu áfrýjandans Hörpu tónlistar- og ráðstefnuhúss ohf. hefur því verið haldið fram fyrir Hæstarétti að kaupréttur Ármannsfells ehf. að byggingarreit nr. 2 á lóðinni Austurbakka 2 samkvæmt fyrrnefndu skilmálablaði 31. mars 2009 hafi verið veittur að kröfu stefnda. Þannig hafi stefndi í raun átt kaupréttinn en ákveðið að ráðstafa honum til systurfélags síns og þá væntanlega gegn greiðslu eða kröfu á hendur því. Jafnframt er á því byggt að skilmálar kaupréttarins hafi verið umsamdir af hálfu stefnda en systurfélagið hafi síðan hafnað að virða rétt hans til verktöku. Þessu var hvorki hreyft í héraði né fyrir Landsrétti og því kemst þessi nýja málsástæða ekki að hér fyrir dómi enda standa ekki til þess lagaskilyrði 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

30. Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 18/2019 var komist að þeirri niðurstöðu að í rétti stefnda til verktöku við framkvæmdir á lóðinni Austurbakka 2 samkvæmt rammasamningnum 9. mars 2006 fælust ekki hlutbundin réttindi að fasteigninni Austurbakka 2 heldur væri um að ræða kröfuréttindi í gagnkvæmu skuldarsambandi. Um það vísaði rétturinn til þeirrar meginreglu kröfuréttar að skuldari gæti venjulega ekki sett annan skuldara í sinn stað nema með samþykki kröfuhafa. Væri þá forsenda skuldskeytingar að kröfuhafi samþykkti skuldaraskiptin og nýr skuldari skuldbyndi sig með bindandi hætti gagnvart kröfuhafa. Að því sögðu tók rétturinn fram að með rammasamningnum hefðu viðsemjendur stefnda tekist á herðar þá skyldu að ganga til samninga við hann um verktöku við fyrirhugaðar framkvæmdir á lóðinni. Í því skuldarsambandi hefði stefndi, hvað rétt sinn til verktökunnar varðaði, stöðu kröfuhafa samkvæmt óefndum gagnkvæmum samningi en viðsemjendurnir í því tilliti stöðu skuldara. Þótt viðsemjendurnir sem handhafar lóðarréttindanna hefðu getað framselt þriðja manni þau réttindi sín hefðu þeir ekki getað losnað undan skyldum sínum gagnvart stefnda samkvæmt rammasamningnum með því að setja annan skuldara í sinn stað nema til kæmi samþykki stefnda og þá með þeim hætti að nýr skuldari skuldbyndi sig beint gagnvart honum sem kröfuhafa. Þessi dómur hefur sönnunargildi í málinu samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 og þýðingu sem fordæmi við úrlausn þess.

31. Með fyrrgreindu samkomulagi 31. mars 2009, milli stefnda og Austurhafnar-TR ehf. í tengslum við fyrirhugaða yfirtöku síðarnefnda félagsins á Eignarhaldsfélaginu Portusi ehf. og áfrýjandanum Situsi ehf., var því lýst yfir gagnvart stefnda að hann ætti sama rétt á verktöku vegna byggingar bílakjallara á þeim byggingarreitum sem Austurhöfn-TR ehf., Eignarhaldsfélagið Portus ehf. eða áfrýjandinn Situs ehf. hefðu yfirráð yfir eða veittu öðrum yfirráð yfir og um var samið í rammasamningnum 9. mars 2006. Þetta var síðan áréttað í samningi 30. desember 2010 milli stefnda og Totusar ehf. en sá samningur varð að viðauka nr. 31 við verksamning um byggingu Hörpu, tónlistar- og ráðstefnuhúss. Eins og áður er rakið hefur áfrýjandinn Harpa tónlistar- og ráðstefnuhús ohf. við samruna yfirtekið skyldur Austurhafnar-TR ehf., Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. og Totusar ehf.

32. Að því gættu sem hér hefur verið rakið og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á þá niðurstöðu að á áfrýjandanum Hörpu tónlistar- og ráðstefnuhúsi ohf. hafi eftir þessum samningum hvílt skylda gagnvart stefnda til að virða rétt hans við byggingu bílakjallara á byggingarreitum nr. 1 og 2 á lóðinni Austurbakka 2 þegar kæmi til þeirrar framkvæmdar. Með því að byggingarreitunum var ráðstafað fyrst af áfrýjandanum Situsi ehf. með samningum 24. apríl og 22. ágúst 2013 og aftur af síðari eigendum þeirra 15. apríl og 18. júlí 2014 án þess að nýir eigendur reitanna öfluðu samþykkis stefnda og gengjust beint undir skuldbindingu gagnvart honum féll skaðabótaskylda á áfrýjandann Hörpu tónlistar- og ráðstefnuhús ohf. þegar réttur stefnda til verktökunnar var ekki virtur með því fela öðrum verkið.

33. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á þá niðurstöðu að áfrýjandinn Situs ehf. hafi viðurkennt í því dómsmáli sem lauk með fyrrgreindum dómi réttarins í máli nr. 18/2019 að hafa tekist á herðar þá skuldbindingu gagnvart stefnda að virða rétt hans til verktökunnar og að sú viðurkenning bindi hann einnig í þessu máli, sbr. 45. gr. laga nr. 91/1991. Er þá jafnframt haft í huga að sú ráðstöfun lá beint við í ljósi atvika málsins þar sem áfrýjandinn Situs ehf. var í samstæðu fyrirtækja sem sameiginlega tóku þátt í uppbyggingunni á Austurhöfn og fylgdust að í þeim efnum. Verður því einnig talið að skaðabótaskylda hafi fallið á áfrýjandann Situs ehf.

Um fyrningu

34. Af hálfu áfrýjenda er teflt fram þeirri málsástæðu að krafa stefnda á hendur þeim um greiðslu skaðabóta sé fyrnd. Af því leiði að sýkna beri þá af kröfu um viðurkenningu á rétti stefnda til skaðabóta úr hendi þeirra. Með aðilum er ágreiningur um hvort skaðabótakrafa stefnda sæti fyrningu eftir eldri lögum um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905 eða eftir gildandi lögum nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda.

35. Samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 150/2007 gilda lögin einvörðungu um þær kröfur sem stofnast eftir gildistöku þeirra 1. janúar 2008. Í lögskýringargögnum er ekki að finna nánari skýringar við þetta ákvæði um lagaskil yngri og eldri laga. Slíkum ákvæðum er þó almennt ætlað að koma í veg fyrir réttaróvissu við lagabreytingar með glöggum skilum og raska ekki ástandi sem skapast hefur í gildistíð eldri laga svo að lög hafi ekki afturvirk áhrif. Ber að hafa þetta í huga við skýringu á nefndri lagaskilareglu.

36. Krafa stefnda um skaðabætur vegna þess að réttur hans til verktöku við að reisa bílastæðakjallara á lóðinni Austurbakka 2 var ekki virtur á rót sína að rekja til rammasamningsins 9. mars 2006 milli hans, Nýsis hf., Landsafls hf. og Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. Önnur félög sem tóku þátt í uppbyggingunni við Austurbakka gengust síðar undir þessa skuldbindingu gagnvart stefnda eins og hér hefur verið rakið. Til að stefndi öðlaðist skaðabótakröfu á þessum grundvelli þurfti annað og meira að koma til en gerð umrædds samnings. Þannig þurfti jafnframt réttur hans til verktökunnar að vera sniðgenginn. Krafan stofnaðist því ekki fyrr en skuldbindingin hafði verið vanefnd með því að synja stefnda endanlega á árinu 2015 um verktökuna og fela öðrum verkið. Vanefndirnar voru því eftirfarandi og höfðu þau áhrif að skaðabótakrafan stofnaðist og kom í stað þeirra efnda sem aðilar áttu rétt á eftir aðalefni samnings. Í samræmi við þetta stofnaðist skaðabótakrafa stefnda eftir að lög nr. 150/2007 tóku gildi og fer því um fyrningu hennar eftir þeim lögum. Þessi niðurstaða um hvenær krafa telst stofnast í skilningi 1. mgr. 28. gr. laganna á sér einnig stoð í samræmisskýringu við 2. mgr. 2. gr. þeirra þar sem mælt er fyrir um stofnun kröfu vegna vanefndar.

37. Kröfur um skaðabætur innan samninga fyrnast á fjórum árum samkvæmt meginreglu 3. gr. laga nr. 150/2007. Reiknast fyrningarfrestur slíkra krafna sem stofnast vegna vanefnda frá þeim degi þegar samningurinn var vanefndur, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna. Eins og áður greinir var því hafnað með bréfi 30. apríl 2015 að stefndi ætti rétt til verktöku á hendur eiganda byggingarreita nr. 1 og 2 á lóðinni Austurbakka 2 vegna byggingar bílastæðakjallarans sem í kjölfarið á árinu 2015 var hafist handa við að reisa af Reykjavík Development ehf. án aðkomu stefnda. Með því var samningsbundinn réttur stefnda til verktökunnar vanefndur og þá tók að líða fyrningarfrestur skaðabótakröfu hans á hendur áfrýjendum vegna vanefnda á samningsbundnum rétti hans til verktökunnar. Fjögurra ára fyrningarfrestur var því liðinn þegar stefndi höfðaði mál þetta 24. apríl 2020.

38. Stefndi heldur því fram að fyrningu kröfunnar hafi verið slitið með því að áfrýjendum var stefnt 9. febrúar 2017 til réttargæslu í áðurnefndu máli nr. 18/2019. Í stefnunni var tekið fram að yrði niðurstaðan sú að réttindi stefnda hefðu fallið niður við framsal byggingarreitanna væri ljóst að áfrýjendur þessa máls hefðu ekki virt réttindi stefnda og bæru eftir atvikum skaðabótaábyrgð. Það væri því ljóst að niðurstaðan gæti skipt áfrýjendur máli að lögum, sbr. 21. gr. laga nr. 91/1991. Til stuðnings því að fyrningu hefði verið slitið með þessu móti vísar stefndi til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2007 sem hljóðar svo:

Nú er fyrningu slitið gegn einum af fleiri skuldurum með málssókn í samræmi við 15. gr. og fyrnist þá krafan ekki á hendur öðrum skuldara ef honum er stefnt til réttargæslu í málinu áður en krafan fyrnist gagnvart honum. Í kjölfarið verður kröfuhafi að fylgja kröfunni eftir gagnvart þeim skuldara innan eins árs eftir að málinu lauk með sátt, dómi eða með öðrum hætti.

39. Í skýringum við þetta ákvæði í athugasemdum með frumvarpi til laganna sagði að með því gæti kröfuhafi, sem byrjað hefði lögsókn fyrir dómi gegn einum eða fleiri skuldurum, komið í veg fyrir að krafa á hendur öðrum skuldara fyrndist með því að stefna honum í málinu til réttargæslu, sbr. 21. gr. laga nr. 91/1991, áður en krafan fyrndist gagnvart viðkomandi skuldara. Einnig var tekið fram að ákvæðið gæti átt við í þeim tilvikum þegar fleiri menn ábyrgjast skuld saman, til dæmis aðalskuldari og ábyrgðarmaður eða fleiri samskuldarar. Kröfuhafi gæti því sótt aðalskuldara um greiðslu skuldar en þá gæti hann jafnframt stefnt ábyrgðarmanni til réttargæslu í stað þess að þurfa að höfða mál á hendur honum.

40. Umrædd heimild í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2007 til að slíta fyrningu með réttargæslustefnu felur í sér úrræði til að rjúfa fyrningu kröfu gegn öðrum en þeim sem málsóknin beinist að. Á það verður ekki fallist með áfrýjendum að úrræðið eigi aðeins við ef fleiri skuldarar bera óskipta (in solidum) ábyrgð á greiðslu kröfu enda er heimildin ekki takmörkuð á þann veg í texta ákvæðisins. Þótt það tilvik sé nefnt í lögskýringargögnum er það aðeins gert í dæmaskyni um hvenær reglan getur átt við. Þannig nær heimildin til kröfu á hendur fleiri skuldurum sem á rót sína í sömu lögskiptum þótt grundvöllur kröfu á hendur þeim sé ekki sá sami. Með þessu er kröfuhafa gert kleift að rjúfa fyrningu án þess að þurfa að höfða mál í einu lagi eða samhliða gegn öllum þeim sem krafa getur hugsanlega beinst að. Er þess þá að gæta að úrslit máls á hendur einum, sem kröfu er beint að, geta síðar haft þýðingu þegar kröfu er í öðru máli beint að öðrum sem skyldan getur eftir atvikum hvílt á.

41. Í samræmi við það sem hér hefur verið rakið verður umrætt ákvæði laganna ekki skilið á þann veg að krafa á hendur skuldara í fyrra máli þurfi að hafa verið tekin til greina svo fyrningu hafi verið slitið með því að stefna öðrum aðila til réttargæslu. Þvert á móti kann að vera að sú niðurstaða útiloki að kröfu verði beint að öðrum og má í því sambandi nefna í dæmaskyni að kröfu verður ekki beint að umboðsmanni vegna milligöngu ef krafan á hendur umbjóðandanum hefur verið tekin til greina á grundvelli umdeilds umboðs. Eins getur verið að óþarft sé að höfða nýtt mál á hendur þeim sem upphaflega var stefnt til réttargæslu hafi krafan verið efnd í kjölfar málsóknar. Þannig verður í tilvikum sem þessum komist hjá málssókn á hendur viðkomandi en í því er fólgið það hagræði sem stefnt er að með því að slíta fyrningu á grundvelli 19. gr. laga nr. 150/2007. Í því felst ekki aðeins hagræði fyrir kröfuhafann heldur einnig þann sem málssóknin hefði að öðrum kosti beinst að.

42. Samkvæmt framansögðu var fyrningu kröfu stefnda á hendur áfrýjendum slitið þegar þeim var stefnt til réttargæslu 9. febrúar 2017 en því máli lauk 30. október 2019. Eins og áður greinir var mál þetta síðan höfðað 24. apríl 2020 eða innan þess ársfrests sem greinir í síðari málslið 1. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2007. Krafa stefnda á hendur áfrýjendum var því ófyrnd þegar málið var höfðað.

43. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

44. Áfrýjendum verður gert óskipt að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf, B-kvk-nf T-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf.

2. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 19. og 22. september 2022. Þeir krefjast sýknu af dómkröfu stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum.

3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Ágreiningsefni

4. Í málinu leitar stefndi eftir viðurkenningu á rétti sínum til skaðabóta úr hendi áfrýjenda þar sem réttur hans til verktöku eftir rammasamningi 9. mars 2006 hafi ekki verið virtur við byggingu bílastæðakjallara á byggingarreitum nr. 1 og 2 að Austurbakka 2 í Reykjavík. Á þeirri lóð stendur Harpa, tónlistar- og ráðstefnuhús. Krafan er reist á því að við sölu byggingarreitanna 24. apríl og 22. ágúst 2013 hefðu áfrýjendur ekki gætt að því að kaupendur þeirra yrðu með samþykki stefnda settir í sinn stað sem skuldarar þannig að nýir skuldarar yrðu beint skuldbundnir gagnvart stefnda. Réttur stefnda til verktökunnar hafi síðan ekki verið virtur þegar bílastæðakjallarinn var byggður. Áfrýjendur telja sig ekki bera bótaábyrgð á tjóni stefnda af þessum sökum. Verði slík ábyrgð allt að einu talin vera fyrir hendi byggja áfrýjendur á því að bótakröfur á hendur þeim hafi fallið niður fyrir fyrningu.

5. Sömu lögskipti voru til úrlausnar í dómi Hæstaréttar 30. október 2019 í máli nr. 18/2019. Í því máli sem einnig var höfðað af stefnda var Reykjavík Development ehf. stefnt til viðurkenningar á skaðabótaskyldu en áfrýjendum þessa máls ásamt þriðja aðila stefnt til réttargæslu. Reykjavík Development ehf. var sýknað í því máli en síðan stefnt til réttargæslu við höfðun þessa máls í héraði og fyrir Landsrétti.

6. Með héraðsdómi þessa máls 4. mars 2021 voru áfrýjendur sýknaðir af kröfu stefnda. Aftur á móti var krafan tekin til greina með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 3. júní 2022.

7. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 19. september 2022, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-92, á þeim grunni að dómur í því gæti haft fordæmisgildi um fyrningu skaðabótakrafna innan samninga og um lagaskil yngri og eldri laga um fyrningu kröfuréttinda.

Málsatvik

8. Málsatvikum er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Einnig eru þau rakin í dómi Hæstaréttar í fyrrgreindu máli nr. 18/2019. Hér á eftir verður gerð grein fyrir atvikum málsins að því marki sem nauðsynlegt er fyrir úrlausn þess.

9. Í apríl 2003 stofnuðu íslenska ríkið og Reykjavíkurborg félagið Austurhöfn-TR ehf. til að vinna að undirbúningi byggingar tónlistar- og ráðstefnuhúss á austurbakka Reykjavíkurhafnar en það hlaut síðar nafnið Harpa. Útboð vegna byggingar hússins og fleiri mannvirkja á lóðinni Austurbakka 2, sem kallað var Austurhafnarverkefnið, fór fram með svokallaðri einkaframkvæmd. Í því fólst að sá sem yrði fyrir valinu myndi annast hönnun, byggingu og fjármögnun ásamt því að eiga húsnæðið og annast rekstur í því. Stefndi, Nýsir hf. og Landsafl hf. tóku á grundvelli samstarfssamnings 9. júní 2004 þátt í útboðinu undir heitinu Portus-hópurinn og varð hann hlutskarpastur.

10. Á þeim tíma sem samningaviðræður fóru fram á milli Portus-hópsins og Austurhafnar-TR ehf. ákváðu þeir sem stóðu að fyrrnefnda hópnum að stefndi yrði ekki einn af eigendum við framkvæmdina þar sem ætlunin var að hann yrði verktaki við uppbygginguna. Af þeirri ástæðu gerðu félögin sem stóðu að Portus-hópnum með sér fyrrgreindan rammasamning 9. mars 2006 og kom hann í stað samstarfssamningsins 9. júní 2004.

11. Með nefndum rammasamningi var ákveðið að stefndi drægi sig út úr Portus-hópnum og að Austurhafnarverkefnið færi fram á vegum Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. sem Nýsir hf. og Landsafl hf. höfðu þá nýlega stofnað. Samningurinn var einnig undirritaður af hálfu Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. Það félag samdi sama dag og rammasamningurinn var gerður við Austurhöfn-TR ehf. um verkefnið. Í rammasamningnum kom fram að Nýsir hf. og Landsafl hf. hefðu jafnframt stofnað önnur félög tengd verkefninu, en þeirra á meðal var áfrýjandinn Situs ehf. sem stofnað var 3. mars 2006 vegna uppbyggingar bílastæðahúss og Totus ehf. sem tengt var byggingu tónlistar- og ráðstefnuhússins. Með rammasamningnum seldi stefndi hlut sinn í verkefninu fyrir tiltekið endurgjald en samhliða var ákveðið að hann sem verktaki myndi byggja eða hafa umsjón með byggingu þeirra mannvirkja sem samningurinn tæki til, þar á meðal bílastæðakjallara. Fram kom að gagnaðili stefnda við þá verktöku yrði Eignarhaldsfélagið Portus ehf. en verkefnið skyldi fara fram á vegum þess eins og áður greinir.

12. Í rammasamningnum var lýst formi verktöku stefnda en þar á meðal var svokölluð stýriverktaka sem mál þetta lýtur að. Í henni fólst að Eignarhaldsfélagið Portus ehf. stýrði hönnun verksins en stefndi framkvæmdi það samkvæmt fyrirmælum verkkaupa. Þóknun næmi þá byggingarkostnaði að meðtöldum kostnaði við aðstöðu og stjórnun að viðbættri 11% álagningu. Í samningnum voru nánari ákvæði um byggingu bílastæðakjallara sem ætti að vera sameiginlegur fyrir alla hluta Austurhafnarverkefnisins. Auk þess var tekið fram að gerður yrði sérstakur samningur um byggingu bílastæðakjallarans.

13. Framkvæmdir við byggingu tónlistar- og ráðstefnuhúss hófust vorið 2006 og steypuframkvæmdir í upphafi árs 2007.

14. Við efnahagshrunið haustið 2008 komust Eignarhaldsfélagið Portus ehf. og tengd félög ásamt eigendum þeirra í mikla fjárhagsörðugleika sem leiddu til þess að verkið stöðvaðist í lok þess árs. Til að halda verkefninu áfram var ákveðið að Austurhöfn-TR ehf., sem var eins og fyrr segir í eigu ríkis og borgar, tæki það yfir í heild sinni og upphaflegir eigendur þess gæfu það eftir. Þetta var gert með því að Austurhöfn-TR ehf. yfirtók Eignarhaldsfélagið Portus ehf. og áfrýjandann Situs ehf. ásamt dótturfélögum, þar á meðal Totus ehf.

15. Vegna þeirra aðstæðna sem sköpuðust á þessum tíma ákvað stefndi að skipta rekstri sínum milli tveggja félaga, annars vegar stefnda sem fór áfram með verktakastarfsemi, og hins vegar systurfélags stefnda, Ármannsfells ehf., sem halda skyldi utan um eignir. Til þess félags var því fært eignarhald á lóðum og framkvæmdir sem stefndi hafði staðið fyrir á eigin vegum.

16. Vegna uppgjörs á virðisaukaskatti var af hálfu Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. og áfrýjandans Situsar ehf. ritað undir yfirlýsingu 9. október 2008 vegna byggingar bílastæðahúss að Austurbakka 2. Þar sagði að þann dag hefði áfrýjandinn Situs ehf. yfirtekið allar framkvæmdir og fyrirliggjandi undirbúningsgögn vegna fasteignarinnar Austurbakka 2, matshluta 2. Einnig var tekið fram að fasteignin hefði verið afhent áfrýjandanum Situsi ehf. til umráða 1. júlí 2008.

17. Með svonefndu skilmálablaði 31. mars 2009 milli stefnda, Ármannsfells ehf. og Landsbanka Íslands hf., um réttindi tengd rammasamningnum 9. mars 2006 féll stefndi frá öllum réttindum á hendur Landsafli hf. og Nýsi hf. Í endurgjald fyrir réttindi sín samkvæmt samningnum fékk stefndi fyrir systurfélag sitt, Ármannsfell ehf., forkaupsrétt að tiltekinni fasteign og kauprétt á byggingarreit nr. 2 á lóðinni Austurbakka 2. Tekið var fram í skilmálablaðinu að Ármannsfell ehf. gerði ekki athugasemd við að Landsbanki Íslands hf. framseldi rétt sinn til byggingarreits nr. 2 til Austurhafnar-TR ehf., að því gefnu að kauprétturinn héldist. Sama dag og skilmálablaðið var gert, 31. mars 2009, gerðu stefndi og Austurhöfn-TR ehf. með sér samkomulag vegna yfirtöku Austurhafnar-TR ehf. á Eignarhaldsfélaginu Portusi ehf. og áfrýjandanum Situsi ehf. ásamt dótturfélögum vegna Austurhafnarverkefnisins. Samkomulaginu var ætlað að vera grundvöllur viðaukasamnings við verksamning milli stefnda og Totusar ehf. vegna byggingar tónlistar- og ráðstefnuhússins og verksamnings stefnda við áfrýjandann Situs ehf. um bílastæði og fleira. Samkomulagið varð að viðauka 7 við verksamning milli stefnda og Totusar ehf.

18. Í grein 22 í umræddu samkomulagi 31. mars 2009 lýsti stefndi því yfir að kröfur sem hann kynni að eiga á grundvelli rammasamningsins 9. mars 2006 beindust ekki að neinu leyti að Austurhöfn-TR ehf. eða Eignarhaldsfélaginu Portusi ehf. eða áfrýjandanum Situsi ehf. eftir að fyrstnefnda félagið hefði eignast hlutafé síðargreindu félaganna og lóðarréttindi að hluta eða öllu leyti. Í framhaldi af því sagði svo:

Sú undantekning er á þessu ákvæði að ÍAV [stefndi] hefur þann sama rétt á verktöku, stýriverktöku eða marksamningi á byggingu bílakjallara á þeim byggingarreitum sem Portus/Situs eða Austurhöfn hafa yfirráð yfir eða veita öðrum yfirráð yfir, og um var samið í nefndum rammasamningi.

19. Með samningi 12. janúar 2010 keypti áfrýjandinn Situs ehf. byggingarreiti nr. 1 og 2 af Landsbankanum fasteignafélagi ehf. og Landsbanka Íslands ehf. Í samningnum kom fram að kaupandi myndi efna skuldbindingu samkvæmt fyrrgreindu skilmálablaði 31. mars 2009 um kauprétt Ármannsfells ehf. að byggingarreit nr. 2. Afsal fyrir reitunum til áfrýjandans Situsar ehf. var síðan gefið út 12. febrúar sama ár.

20. Með samningi 19. janúar 2010 var breytt fyrrgreindum samningi 9. mars 2006 milli Austurhafnar-TR ehf. og eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. um Austurhafnarverkefnið. Að samningnum voru þá komnir fleiri aðilar en meðal þeirra var áfrýjandinn Situs ehf. Í þessum samningi kom fram að Reykjavíkurborg hefði selt byggingarrétt á byggingarreitum nr. 1 og 2 til Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. sem í kjölfarið hefði selt réttinn til Landsbanka Íslands hf. Í tengslum við yfirtöku Austurhafnar-TR ehf. hefði hins vegar orðið að samkomulagi að áfrýjandinn Situs ehf. skyldi eignast byggingarreitina. Þáttur í því samkomulagi hefði verið að Ármannsfell ehf. ætti kauprétt að byggingarreit nr. 2. Eins og fram er komið hafði Landsbanki Íslands hf. þegar ráðstafað byggingarreitunum til áfrýjandans Situsar ehf. skömmu áður en þessi samningur var gerður.

21. Áfrýjandinn Situs ehf. og Ármannsfell ehf. gerðu með sér samning 16. mars 2010 um kauprétt síðarnefnda félagsins á byggingarreit nr. 2 á lóðinni Austurbakka 2. Tók sú ráðstöfun mið af skuldbindingu þess efnis í skilmálablaðinu 31. mars 2009 og fyrrgreindum kaupsamningi um byggingarreitina 12. janúar 2010. Þegar samningurinn var gerður mun Ármannsfell ehf. hafa verið undir stjórn og í eigu Arion banka hf.

22. Stefndi og Totus ehf. gerðu 30. desember 2010 með sér viðaukasamning nr. 31 við verksamning um byggingu Hörpu, tónlistar- og ráðstefnuhúss, en hann var bundinn fyrirvara um samþykki stjórnar Austurhafnar-TR ehf. Í samningnum var vísað til samkomulagsins 31. mars 2009, fyrrnefnds viðauka 7 og eftirfarandi tekið fram:

Í VIÐAUKA 7 lýsir verktaki því yfir að kröfur sem fyrirtækið kann að eiga á grundvelli rammasamnings frá 9. mars 2006 [...] við fyrri eigendur Portusar beinist ekki að neinu leyti að Austurhöfn-TR, né heldur Portusi eða Situsi. Sú undantekning er á þessu ákvæði að verktaki hefur þann sama rétt á verktöku, stýriverktöku, partneringssamningi eða marksamningi á byggingu bílahúss á þeim byggingarreitum sem Portus/Situs eða Austurhöfn hafa yfirráð yfir eða veita öðrum yfirráð yfir eða framselja, og um var samið í nefndum rammasamningi.

23. Eins og áður greinir komst Ármannsfell ehf. í eigu Arion banka hf. og mun það hafa gerst á árinu 2009. Ármannsfell ehf. var 1. maí 2011 sameinað dótturfélagi bankans undir heiti sínu en því var síðan breytt í Landey ehf. Dótturfélag þess félags var Landbakki ehf.

24. Með samningi 24. apríl 2013 seldi áfrýjandinn Situs ehf. byggingarreit nr. 2 á lóðinni Austurbakka 2 til Landbakka ehf. Tekið var fram að með kaupunum væri nýttur kaupréttur sem Ármannsfell ehf. ætti á grundvelli fyrrnefnds samnings 16. mars 2010 við áfrýjandann Situs ehf. Jafnframt var þess getið að Ármannsfell ehf. hefði sameinast móðurfélagi kaupandans. Þá kom fram að meðal þeirra gagna sem legið hefðu frammi við samningsgerðina væri fyrrnefndur viðaukasamningur nr. 31 frá 30. desember 2010 við verksamning um byggingu Hörpu, tónlistar- og ráðstefnuhúss. Afsal til Landbakka ehf. vegna kaupanna var gefið út 15. júlí 2014.

25. Áfrýjandinn Situs ehf. seldi 22. ágúst 2013 Stólpa III ehf. byggingarreit nr. 1 á lóðinni Austurbakka 2. Í samningnum kom fram að við samningsgerðina hefði legið frammi og kaupandi kynnt sér samantekt ákvæða samninga er vörðuðu rétt stefnda „til verktöku og annars vegna byggingar bílakjallara“. Einnig var í samningnum tekið fram að kaupandi skuldbyndi sig til yfirtöku á þeim ákvæðum samninga við stefnda sem mæltu fyrir um rétt hans „til verktöku, stýriverktöku, partneringssamningi eða marksamningi á byggingu bílastæðakjallara á lóðinni.“ Afsal til Stólpa III ehf. vegna kaupanna var gefið út 20. febrúar 2014.

26. Með kaupsamningi 15. apríl 2014 og afsali 18. júlí sama ár seldi Stólpi III ehf. byggingarreit nr. 1 á lóðinni Austurbakka 2 til Landstólpa þróunarfélags ehf. Það félag fékk síðar nafnið Reykjavík Development ehf. og átti sem fyrr segir aðild að máli þessu til réttargæslu í héraði og fyrir Landsrétti. Jafnframt seldi Landbakki ehf. umræddu félagi með kaupsamningi og afsali 18. júlí 2014 byggingarreit nr. 2 á sömu lóð. Í þessum gögnum um sölu á byggingarreitunum var ekki vikið að rétti stefnda til verktöku og fram kom í bréfi 30. apríl 2015 til stefnda að kaupandinn teldi sig ekki skuldbundinn til að ganga til samninga við hann um byggingu bílastæðakjallarans sem í kjölfarið var hafist handa við að reisa á árinu 2015 án aðkomu hans. Af þessu tilefni höfðaði stefndi mál á hendur Reykjavík Development ehf. sem lauk með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 18/2019. Með dóminum var félagið sýknað af kröfu stefnda um viðurkenningu á því að það bæri skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna þess að ekki hefði verið virtur réttur hans til verktökunnar. 

27. Um þá fasteign sem málið lýtur að er þess að geta að með samningi 22. mars 2007 tóku áfrýjandinn Situs ehf., Eignarhaldsfélagið Portus ehf., Totus ehf., Hospes ehf., Landsbanki Íslands hf. og Nýsir hf. á leigu af Reykjavíkurborg lóðina að Austurbakka 2. Samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu 11. október 2010 fyrir lóðina skiptist hún í tvo matshluta og stendur tónlistar- og ráðstefnuhúsið á matshluta 1 en matshluti 2 skiptist í tíu byggingarreiti, þar með talinn byggingarreit vegna bílageymslu fyrir allan matshlutann. Með eignaskiptayfirlýsingu 22. apríl 2016 var matshlutum fjölgað og bílageymsla færð undir matshluta 8 á byggingarreitum nr. 1 og 2 og gerð að sjálfstæðu húsi í skilningi laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Í yfirlýsingunni var tekið fram að eign þessi með fastanúmer 236-0172 væri ný eign sem stofnuð væri úr eignum með fastanúmerum 230-1297 og 230-9715. Fyrra númerið tilheyrir byggingarreit nr. 1 og síðara númerið byggingarreit nr. 2 og voru þau bæði tilgreind í fyrrnefndum kaupsamningum og afsölum við ráðstöfun þeirra. Á þessum reitum var reist það bílastæðahús sem kröfugerð stefnda tekur til en hún er bundin við húsið sjálft og tekur því ekki til annarra rýma með öðrum fastanúmerum sem falla undir byggingarreiti nr. 1 og 2 og tilheyra matshluta 8.

28. Um þau félög sem koma við sögu skal tekið fram að Rekstrarfélagið Ago ehf., Totus ehf. og Eignarhaldsfélagið Portus ehf. sameinuðust á árinu 2012 undir kennitölu síðastgreinda félagsins og var nafni þess samhliða breytt í Harpa tónlistar- og ráðstefnuhús ehf. Árið 2013 sameinaðist Austurhöfn-TR ehf. síðan því félagi og var félagsformi þess breytt úr einkahlutafélagi í opinbert hlutafélag.

Niðurstaða

Um skyldu áfrýjenda til að virða rétt stefnda til verktöku

29. Af hálfu áfrýjandans Hörpu tónlistar- og ráðstefnuhúss ohf. hefur því verið haldið fram fyrir Hæstarétti að kaupréttur Ármannsfells ehf. að byggingarreit nr. 2 á lóðinni Austurbakka 2 samkvæmt fyrrnefndu skilmálablaði 31. mars 2009 hafi verið veittur að kröfu stefnda. Þannig hafi stefndi í raun átt kaupréttinn en ákveðið að ráðstafa honum til systurfélags síns og þá væntanlega gegn greiðslu eða kröfu á hendur því. Jafnframt er á því byggt að skilmálar kaupréttarins hafi verið umsamdir af hálfu stefnda en systurfélagið hafi síðan hafnað að virða rétt hans til verktöku. Þessu var hvorki hreyft í héraði né fyrir Landsrétti og því kemst þessi nýja málsástæða ekki að hér fyrir dómi enda standa ekki til þess lagaskilyrði 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

30. Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 18/2019 var komist að þeirri niðurstöðu að í rétti stefnda til verktöku við framkvæmdir á lóðinni Austurbakka 2 samkvæmt rammasamningnum 9. mars 2006 fælust ekki hlutbundin réttindi að fasteigninni Austurbakka 2 heldur væri um að ræða kröfuréttindi í gagnkvæmu skuldarsambandi. Um það vísaði rétturinn til þeirrar meginreglu kröfuréttar að skuldari gæti venjulega ekki sett annan skuldara í sinn stað nema með samþykki kröfuhafa. Væri þá forsenda skuldskeytingar að kröfuhafi samþykkti skuldaraskiptin og nýr skuldari skuldbyndi sig með bindandi hætti gagnvart kröfuhafa. Að því sögðu tók rétturinn fram að með rammasamningnum hefðu viðsemjendur stefnda tekist á herðar þá skyldu að ganga til samninga við hann um verktöku við fyrirhugaðar framkvæmdir á lóðinni. Í því skuldarsambandi hefði stefndi, hvað rétt sinn til verktökunnar varðaði, stöðu kröfuhafa samkvæmt óefndum gagnkvæmum samningi en viðsemjendurnir í því tilliti stöðu skuldara. Þótt viðsemjendurnir sem handhafar lóðarréttindanna hefðu getað framselt þriðja manni þau réttindi sín hefðu þeir ekki getað losnað undan skyldum sínum gagnvart stefnda samkvæmt rammasamningnum með því að setja annan skuldara í sinn stað nema til kæmi samþykki stefnda og þá með þeim hætti að nýr skuldari skuldbyndi sig beint gagnvart honum sem kröfuhafa. Þessi dómur hefur sönnunargildi í málinu samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 og þýðingu sem fordæmi við úrlausn þess.

31. Með fyrrgreindu samkomulagi 31. mars 2009, milli stefnda og Austurhafnar-TR ehf. í tengslum við fyrirhugaða yfirtöku síðarnefnda félagsins á Eignarhaldsfélaginu Portusi ehf. og áfrýjandanum Situsi ehf., var því lýst yfir gagnvart stefnda að hann ætti sama rétt á verktöku vegna byggingar bílakjallara á þeim byggingarreitum sem Austurhöfn-TR ehf., Eignarhaldsfélagið Portus ehf. eða áfrýjandinn Situs ehf. hefðu yfirráð yfir eða veittu öðrum yfirráð yfir og um var samið í rammasamningnum 9. mars 2006. Þetta var síðan áréttað í samningi 30. desember 2010 milli stefnda og Totusar ehf. en sá samningur varð að viðauka nr. 31 við verksamning um byggingu Hörpu, tónlistar- og ráðstefnuhúss. Eins og áður er rakið hefur áfrýjandinn Harpa tónlistar- og ráðstefnuhús ohf. við samruna yfirtekið skyldur Austurhafnar-TR ehf., Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. og Totusar ehf.

32. Að því gættu sem hér hefur verið rakið og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á þá niðurstöðu að á áfrýjandanum Hörpu tónlistar- og ráðstefnuhúsi ohf. hafi eftir þessum samningum hvílt skylda gagnvart stefnda til að virða rétt hans við byggingu bílakjallara á byggingarreitum nr. 1 og 2 á lóðinni Austurbakka 2 þegar kæmi til þeirrar framkvæmdar. Með því að byggingarreitunum var ráðstafað fyrst af áfrýjandanum Situsi ehf. með samningum 24. apríl og 22. ágúst 2013 og aftur af síðari eigendum þeirra 15. apríl og 18. júlí 2014 án þess að nýir eigendur reitanna öfluðu samþykkis stefnda og gengjust beint undir skuldbindingu gagnvart honum féll skaðabótaskylda á áfrýjandann Hörpu tónlistar- og ráðstefnuhús ohf. þegar réttur stefnda til verktökunnar var ekki virtur með því fela öðrum verkið.

33. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á þá niðurstöðu að áfrýjandinn Situs ehf. hafi viðurkennt í því dómsmáli sem lauk með fyrrgreindum dómi réttarins í máli nr. 18/2019 að hafa tekist á herðar þá skuldbindingu gagnvart stefnda að virða rétt hans til verktökunnar og að sú viðurkenning bindi hann einnig í þessu máli, sbr. 45. gr. laga nr. 91/1991. Er þá jafnframt haft í huga að sú ráðstöfun lá beint við í ljósi atvika málsins þar sem áfrýjandinn Situs ehf. var í samstæðu fyrirtækja sem sameiginlega tóku þátt í uppbyggingunni á Austurhöfn og fylgdust að í þeim efnum. Verður því einnig talið að skaðabótaskylda hafi fallið á áfrýjandann Situs ehf.

Um fyrningu

34. Af hálfu áfrýjenda er teflt fram þeirri málsástæðu að krafa stefnda á hendur þeim um greiðslu skaðabóta sé fyrnd. Af því leiði að sýkna beri þá af kröfu um viðurkenningu á rétti stefnda til skaðabóta úr hendi þeirra. Með aðilum er ágreiningur um hvort skaðabótakrafa stefnda sæti fyrningu eftir eldri lögum um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905 eða eftir gildandi lögum nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda.

35. Samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 150/2007 gilda lögin einvörðungu um þær kröfur sem stofnast eftir gildistöku þeirra 1. janúar 2008. Í lögskýringargögnum er ekki að finna nánari skýringar við þetta ákvæði um lagaskil yngri og eldri laga. Slíkum ákvæðum er þó almennt ætlað að koma í veg fyrir réttaróvissu við lagabreytingar með glöggum skilum og raska ekki ástandi sem skapast hefur í gildistíð eldri laga svo að lög hafi ekki afturvirk áhrif. Ber að hafa þetta í huga við skýringu á nefndri lagaskilareglu.

36. Krafa stefnda um skaðabætur vegna þess að réttur hans til verktöku við að reisa bílastæðakjallara á lóðinni Austurbakka 2 var ekki virtur á rót sína að rekja til rammasamningsins 9. mars 2006 milli hans, Nýsis hf., Landsafls hf. og Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. Önnur félög sem tóku þátt í uppbyggingunni við Austurbakka gengust síðar undir þessa skuldbindingu gagnvart stefnda eins og hér hefur verið rakið. Til að stefndi öðlaðist skaðabótakröfu á þessum grundvelli þurfti annað og meira að koma til en gerð umrædds samnings. Þannig þurfti jafnframt réttur hans til verktökunnar að vera sniðgenginn. Krafan stofnaðist því ekki fyrr en skuldbindingin hafði verið vanefnd með því að synja stefnda endanlega á árinu 2015 um verktökuna og fela öðrum verkið. Vanefndirnar voru því eftirfarandi og höfðu þau áhrif að skaðabótakrafan stofnaðist og kom í stað þeirra efnda sem aðilar áttu rétt á eftir aðalefni samnings. Í samræmi við þetta stofnaðist skaðabótakrafa stefnda eftir að lög nr. 150/2007 tóku gildi og fer því um fyrningu hennar eftir þeim lögum. Þessi niðurstaða um hvenær krafa telst stofnast í skilningi 1. mgr. 28. gr. laganna á sér einnig stoð í samræmisskýringu við 2. mgr. 2. gr. þeirra þar sem mælt er fyrir um stofnun kröfu vegna vanefndar.

37. Kröfur um skaðabætur innan samninga fyrnast á fjórum árum samkvæmt meginreglu 3. gr. laga nr. 150/2007. Reiknast fyrningarfrestur slíkra krafna sem stofnast vegna vanefnda frá þeim degi þegar samningurinn var vanefndur, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna. Eins og áður greinir var því hafnað með bréfi 30. apríl 2015 að stefndi ætti rétt til verktöku á hendur eiganda byggingarreita nr. 1 og 2 á lóðinni Austurbakka 2 vegna byggingar bílastæðakjallarans sem í kjölfarið á árinu 2015 var hafist handa við að reisa af Reykjavík Development ehf. án aðkomu stefnda. Með því var samningsbundinn réttur stefnda til verktökunnar vanefndur og þá tók að líða fyrningarfrestur skaðabótakröfu hans á hendur áfrýjendum vegna vanefnda á samningsbundnum rétti hans til verktökunnar. Fjögurra ára fyrningarfrestur var því liðinn þegar stefndi höfðaði mál þetta 24. apríl 2020.

38. Stefndi heldur því fram að fyrningu kröfunnar hafi verið slitið með því að áfrýjendum var stefnt 9. febrúar 2017 til réttargæslu í áðurnefndu máli nr. 18/2019. Í stefnunni var tekið fram að yrði niðurstaðan sú að réttindi stefnda hefðu fallið niður við framsal byggingarreitanna væri ljóst að áfrýjendur þessa máls hefðu ekki virt réttindi stefnda og bæru eftir atvikum skaðabótaábyrgð. Það væri því ljóst að niðurstaðan gæti skipt áfrýjendur máli að lögum, sbr. 21. gr. laga nr. 91/1991. Til stuðnings því að fyrningu hefði verið slitið með þessu móti vísar stefndi til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2007 sem hljóðar svo:

Nú er fyrningu slitið gegn einum af fleiri skuldurum með málssókn í samræmi við 15. gr. og fyrnist þá krafan ekki á hendur öðrum skuldara ef honum er stefnt til réttargæslu í málinu áður en krafan fyrnist gagnvart honum. Í kjölfarið verður kröfuhafi að fylgja kröfunni eftir gagnvart þeim skuldara innan eins árs eftir að málinu lauk með sátt, dómi eða með öðrum hætti.

39. Í skýringum við þetta ákvæði í athugasemdum með frumvarpi til laganna sagði að með því gæti kröfuhafi, sem byrjað hefði lögsókn fyrir dómi gegn einum eða fleiri skuldurum, komið í veg fyrir að krafa á hendur öðrum skuldara fyrndist með því að stefna honum í málinu til réttargæslu, sbr. 21. gr. laga nr. 91/1991, áður en krafan fyrndist gagnvart viðkomandi skuldara. Einnig var tekið fram að ákvæðið gæti átt við í þeim tilvikum þegar fleiri menn ábyrgjast skuld saman, til dæmis aðalskuldari og ábyrgðarmaður eða fleiri samskuldarar. Kröfuhafi gæti því sótt aðalskuldara um greiðslu skuldar en þá gæti hann jafnframt stefnt ábyrgðarmanni til réttargæslu í stað þess að þurfa að höfða mál á hendur honum.

40. Umrædd heimild í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2007 til að slíta fyrningu með réttargæslustefnu felur í sér úrræði til að rjúfa fyrningu kröfu gegn öðrum en þeim sem málsóknin beinist að. Á það verður ekki fallist með áfrýjendum að úrræðið eigi aðeins við ef fleiri skuldarar bera óskipta (in solidum) ábyrgð á greiðslu kröfu enda er heimildin ekki takmörkuð á þann veg í texta ákvæðisins. Þótt það tilvik sé nefnt í lögskýringargögnum er það aðeins gert í dæmaskyni um hvenær reglan getur átt við. Þannig nær heimildin til kröfu á hendur fleiri skuldurum sem á rót sína í sömu lögskiptum þótt grundvöllur kröfu á hendur þeim sé ekki sá sami. Með þessu er kröfuhafa gert kleift að rjúfa fyrningu án þess að þurfa að höfða mál í einu lagi eða samhliða gegn öllum þeim sem krafa getur hugsanlega beinst að. Er þess þá að gæta að úrslit máls á hendur einum, sem kröfu er beint að, geta síðar haft þýðingu þegar kröfu er í öðru máli beint að öðrum sem skyldan getur eftir atvikum hvílt á.

41. Í samræmi við það sem hér hefur verið rakið verður umrætt ákvæði laganna ekki skilið á þann veg að krafa á hendur skuldara í fyrra máli þurfi að hafa verið tekin til greina svo fyrningu hafi verið slitið með því að stefna öðrum aðila til réttargæslu. Þvert á móti kann að vera að sú niðurstaða útiloki að kröfu verði beint að öðrum og má í því sambandi nefna í dæmaskyni að kröfu verður ekki beint að umboðsmanni vegna milligöngu ef krafan á hendur umbjóðandanum hefur verið tekin til greina á grundvelli umdeilds umboðs. Eins getur verið að óþarft sé að höfða nýtt mál á hendur þeim sem upphaflega var stefnt til réttargæslu hafi krafan verið efnd í kjölfar málsóknar. Þannig verður í tilvikum sem þessum komist hjá málssókn á hendur viðkomandi en í því er fólgið það hagræði sem stefnt er að með því að slíta fyrningu á grundvelli 19. gr. laga nr. 150/2007. Í því felst ekki aðeins hagræði fyrir kröfuhafann heldur einnig þann sem málssóknin hefði að öðrum kosti beinst að.

42. Samkvæmt framansögðu var fyrningu kröfu stefnda á hendur áfrýjendum slitið þegar þeim var stefnt til réttargæslu 9. febrúar 2017 en því máli lauk 30. október 2019. Eins og áður greinir var mál þetta síðan höfðað 24. apríl 2020 eða innan þess ársfrests sem greinir í síðari málslið 1. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2007. Krafa stefnda á hendur áfrýjendum var því ófyrnd þegar málið var höfðað.

43. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

44. Áfrýjendum verður gert óskipt að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, Harpa tónlistar- og ráðstefnuhús ohf. og Situs ehf., greiði óskipt stefnda, Íslenskum aðalverktökum hf., 3.000.000 króna í málskostnað fyrir Hæstarétti. https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=aa27b203-658e-4f2d-b13e-e3c13f79abaf&verdictid=132aa91d-9c70-4d2a-b128-507a9b5c05db