20/2016

Í úrskurði Óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Arnarstaðatungur væri þjóðlenda. Fyrir Hæstarétti kröfðust J, D og L þess aðallega að úrskurður Óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því er þann hluta hans varðaði og viðurkennt að þar væri enga þjóðlendu að finna en til vara kröfðust þeir viðurkenningar á tilteknum afnotaréttindum sínum innan þjóðlendu. Í dómi Hæstaréttar var greint frá frásögn í Landnámabók um landnám í Eyjafirði og tiltekið að þar væri syðst getið Villingadals, þaðan sem væru um 8 km til norðurmerkja Arnarstaðatungna. Vísaði rétturinn til þess að hvorki nyti við annarra ritheimilda um hugsanlegt landnám í Eyjafjarðardal né um byggð vestan Eyjafjarðarár fyrir sunnan jörðina Úlfa ef frá væru taldar heimildir um sel í Arnarstaðatungum frá Arnarstöðum. Taldi Hæstiréttur að í málinu gæfi því ekkert til kynna að nokkru sinni hefði verið föst búseta innan merkja Arnarstaðatungna. Við mat á því hvort færðar hefðu verið líkur að því á annan hátt að land í Arnarstaðatungum hefði verið numið og þannig orðið háð beinum eignarétti væri til þess að líta að norðurmerki landsvæðisins væru um 44 km frá sjó, nýtanlegt land þar lítið og svæðið að mestu gróðursnautt hálendi. Frá suðurmerkjum Arnarstaða og Arnarfells væru um 13 km til norðurmerkja Arnarstaðatungna en milli þeirra landa væru sjö jarðir austan við Eyjafjarðará. Hæstiréttur taldi engar heimildir gefa til kynna að Arnarstaðir hefðu verið eldri jörð en þær sem stæðu á milli hennar og Arnarstaðatungna og hefði hvorki legið fyrir hvernig stofnað hefði verið til réttinda jarðarinnar þar né hvort önnur jörð kynni áður að hafa farið með þau. Taldi Hæstiréttur óhjákvæmilegt að draga þá ályktun af nánar tilteknum heimildum að réttindi Arnarstaða og á síðari stigum einnig Arnarfells yfir landi innan merkja Arnarstaðatungna hefðu einvörðungu verið hefðbundin not á því til upprekstrar búfjár og annars þess sem afréttir hefðu í aldanna rás verið hafðir til og var því niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um að Arnarstaðatungur væri þjóðlenda. Jafnframt var varakröfu J, D og L hafnað þar sem hún ætti sér enga stoð í lögum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 8. janúar 2016. Þeir krefjast þess aðallega að felld verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 í máli nr. 2/2008 um að landsvæði, sem þar er nefnt Arnarstaðatungur og afmarkað á eftirfarandi hátt, sé þjóðlenda: „Trippagarði þeim, sem stendur vestan Eyjafjarðarár, á móti Klaufá, er fylgt svo langt sem hann nær og síðan dregin lína yfir Strangalækjafjall og Kerlingarhnjúk, að mörkum Akrahrepps og Eyjafjarðarsveitar í suðurenda Urðarvatns nyrðra. Þá er haldið norðaustur yfir vatnið og í upptök Hafrár, sem síðan ræður merkjum þar til hún rennur í Eyjafjarðará. Loks er Eyjafjarðará fylgt þar til komið er á móts við fyrstnefndan trippagarð á móti Klaufá.“ Áfrýjendur krefjast þess einnig að viðurkennt verði að engin þjóðlenda sé innan þessara merkja. Til vara krefjast þeir þess að viðurkennt verði að þeir eigi „einkarétt til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu, án endurgjalds, á því svæði sem úrskurðað var afréttareign eigenda Arnarstaðatungna ... þótt landið teljist þjóðlenda.“ Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur fóru á vettvang 1. september 2016.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 29. mars 2007 til meðferðar landsvæði á vestanverðu Norðurlandi, sem náði yfir alla fyrrum Eyjafjarðarsýslu og Skagafjarðarsýslu ásamt Hofsjökli og Austur-Húnavatnssýslu austan Blöndu. Að beiðni stefnda ákvað nefndin 28. desember sama ár að skipta svæðinu í tvennt og taka að svo stöddu einungis til meðferðar syðri hluta þess. Sá hluti svæðisins var nánar afmarkaður þannig að til norðurs fylgdi hann norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps og Seyluhrepps, Norðurá og Norðurárdal, Öxnadalsheiði og Öxnadalsá þar til hún fellur í Hörgá og síðan þeirri á til ósa í Eyjafirði. Austurmörk fylgdu Fnjóská frá ósum í sama firði til suðurs þar til hún sker sveitarfélagamörk Eyjafjarðarsveitar að austan, en þaðan var farið eftir þeim mörkum áfram til suðurs í Fjórðungakvísl. Að sunnan réðst svæðið af suðurmörkum Eyjafjarðarsveitar og suðurjaðri Hofsjökuls. Til vesturs var Blöndu fylgt sunnan frá upptökum hennar í Hofsjökli til norðurmarka fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps.

Óbyggðanefnd bárust 14. mars 2008 kröfur stefnda um þjóðlendur á öllum þessum syðri hluta svæðisins og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Nefndinni bárust af því tilefni fjölmargar kröfur, en í framhaldi af því ákvað hún að fjalla um syðri hluta svæðisins í fimm aðskildum málum. Meðal þeirra var mál nr. 2/2008, sem náði til Eyjafjarðarsveitar vestan Eyjafjarðarár. Það mál tók meðal annars til áðurnefnds landsvæðis, Arnarstaðatungna, sem eigendur jarðanna Arnarstaða, nú áfrýjandinn Dalanaut ehf., og Arnarfells, áfrýjendurnir J-kk-nf H. E-kk-nf og Leyningsbúið ehf., töldu háð beinum eignarrétti sínum, en stefndi taldi svæðið til þjóðlendu. Óbyggðanefnd komst að þeirri niðurstöðu í úrskurði sínum 19. júní 2009 að Arnarstaðatungur væru þjóðlenda, en viðurkennt var að svæðið væri samkvæmt 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998 í afréttareign eigenda Arnarstaða og Arnarfells. Í úrskurðinum voru Arnarstaðatungur afmarkaðar eins og fram kemur í fyrrgreindri aðalkröfu áfrýjenda fyrir Hæstarétti og er ekki deilt um þau merki.

Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 21. janúar 2010 og er ekki ágreiningur um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerðu áfrýjendur sömu dómkröfur og þeir hafa uppi fyrir Hæstarétti, en með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af þeim.

II

Jörðin Arnarstaðir er í Eyjafjarðardal austan Eyjafjarðarár í sveitarfélaginu Eyjafjarðarsveit, en jörðin Arnarfell mun á árinu 1939 hafa verið byggð á hálfu landi Arnarstaða sem nýbýli. Stutt er milli bæjarhúsa á þessum tveimur jörðum, en frá þeim eru um 30 km í beinni loftlínu norður til sjávar í Eyjafirði við Akureyri. Í Eyjafjarðardal fyrir sunnan Arnarstaði og Arnarfell munu austan við Eyjafjarðará vera jarðirnar Nýibær, Hólar, Hólakot, Vatnsendi, Jökull, Halldórsstaðir og Tjarnir, en sunnan við þá jörð er síðan landsvæði, sem nefnt er Hólaafréttur. Gegnt Arnarstöðum vestan Eyjafjarðarár er jörðin Gullbrekka, en þar fyrir sunnan Kolgrímastaðir, Skáldstaðir, Ártún, Jórunnarstaðir, Leyningur, Ytri-Villingadalur, Syðri-Villingadalur, Torfufell, Hólsgerði og Úlfá. Fyrir sunnan síðastnefndu jörðina koma Arnarstaðatungur, en frá norðurmerkjum þess landsvæðis við Eyjafjarðará eru um 14 km í beinni línu til bæjarhúsa á Arnarstöðum.

Norðurmerki Arnarstaðatungna ráðast af Hafrá, sem rennur um 4 km leið frá upptökum til norðausturs um Hafrárdal þar til hún fellur í Eyjafjarðará. Handan þessara merkja er land jarðarinnar Úlfár, sem óumdeilt er að sé háð beinum eignarrétti. Frá upptökum Hafrár ráðast vesturmerki Arnarstaðatungna af beinni línu, sem dregin er rúmlega 3 km suðvestur að hornpunkti við suðurenda Urðarvatns nyrðra. Á þessu bili liggja Arnarstaðatungur að landi, sem eigendur Torfufells, Hólsgerðis og Úlfár kalla til beins eignarréttar yfir í hæstaréttarmálinu nr. 59/2016, en í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 2/2008 var það land talið þjóðlenda. Frá nefndum hornpunkti fara suðurmerki Arnarstaðatungna eftir beinni línu um 2 km austur í Kerlingarhnjúk, þaðan tæpa 2 km norðaustur í Strangalækjafjall og loks rúmlega 2 km austur að svonefndum trippagarði, sem liggur niður að vesturbakka Eyjafjarðarár andspænis mótum hennar við Klaufá. Sunnan þessara merkja er Hólaafréttur, sem áður var getið, og er það svæði þjóðlenda samkvæmt dómi Hæstaréttar 29. september 2016 í máli nr. 850/2015. Loks ráðast austurmerki Arnarstaðatungna af Eyjafjarðará frá fyrrnefndum trippagarði á 4 km leið til norðurs að ármótum við Hafrá. Handan Eyjafjarðarár er land syðstu jarðarinnar að henni austanverðri, Tjarna, sem ekki er deilt um að sé háð beinum eignarrétti.

Land við austurmerki Arnarstaðatungna liggur sem fyrr segir að Eyjafjarðará, þar sem hún rennur til norðurs eftir miðjum Eyjafjarðardal. Við ána er landið í um 300 m hæð yfir sjávarmáli, en upp frá henni er á þessu svæði lítið undirlendi og rís síðan landið skarpt til vesturs upp á lítt gróið hálendi, sem nær vestur til Austari-Jökulsár í Skagafirði. Urðarvötn á vesturmerkjum Arnarstaðatungna liggja í um 880 m hæð, en innan landsvæðisins eru meðal annars Tungnafjall, Strangalækjafjall og Kerlingarhnjúkur, sem nær samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar upp í 1057 m hæð.

III

Eftir gögnum málsins virðist mega finna elstu rituðu heimild um Arnarstaði í bréfi 14. mars 1375 um jarðakaup, sem gerð voru 13. apríl 1374 og tóku meðal annars til jarðarinnar Hóla, sem eins og fyrr segir liggur í Eyjafjarðardal nokkuð sunnar en Arnarstaðir. Í bréfinu var tekið fram að Hólar ættu „torfskurd j arnarstadi sem landinu þarfnaz.“

Í bréfi 18. september 1501 staðfestu fimm menn að þeir hafi þremur dögum fyrr séð og heyrt „aa ord og handaband þessarra manna þ-x-x e-e-x laugmanz sunnan og austan aa jslande af einne alfu en grims palssonar af annarre ath suo firir skildu. ath g-kk-nf og þoruardr keyptu og skiptu med handabañdi og fullu jayrde þessum eignum er suo heita ... arndarsteder firir fimtigi .c.“ Í einu lagi var tekið fram um Arnarstaði og aðrar jarðir, sem Þ-kk-nf lét af hendi í þessum kaupum, að þeim væri ráðstafað „med aullum þeim gaugnum og gædum sem greindum jỏrdum fylger og fylgt hefer att fornu og nyiu og þoruardr uard fremzt eigande ath ordinn.“ Arnarstaðatungna var þar ekki getið.

Með bréfi 20. desember 1531 staðfesti Þ-kk-nf G-kk-nf að hann hafi gefið dóttur sinni Þ-kvk-þgf „jordina A-x-x i Eyafẏrdi med ỏllum þeim gỏgnum og giędum sem henni hefur fẏlgt at fornu og nĭu.“ Ekki var vikið þar að Arnarstaðatungum.

Í kafla um Arnarstaði í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712 kom fram að jörðin væri metin til 50 hundraða að dýrleika. Einnig kom fram að útigangur væri „ljettur og graslítill, og þiggja ábúendur beit á báðar hendur af nágrönnum fyrir xxx álna toll til Hóla og óákveðinn góðvilja á hina síðuna.“ Þá sagði eftirfarandi: „Selför með tilliggjandi landi á jörðin fram á Eyjafjarðardal vestan framm, sem er allar Arnarstaðatúngur á milli Hafrarár og Strángalækjar, hefur áður brúkast, en nú ekki í margt ár, því landið er mjög haglítið fyrir stórgripi.“

Á manntalsþingi, sem haldið var að Saurbæ í Eyjafirði 4. júní 1792, var meðal annars eftirfarandi fært til bókar: „Sijsslumaduren advarar bændur umm ad reka ecke hross á sokalladar Arnarstada Tungur, under þær Mulcter sem Log áskilia fyrir þá sem heimildarlaust brúka annara Land.“

Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar mun eftirfarandi hafa verið tekið fram um Arnarstaði í jarðamati frá 1804: „I Landet ligger en Afreet, hvori indtages Lam fra 2 Jorder.“

Á manntalsþingi 5. júní 1822 var lesin upp lögfesta fyrir jörðina Hóla og afrétt hennar í Eyjafjarðardal, þar sem vikið var á eftirfarandi hátt að merkjum Arnarstaðatungna: „Vestann Ejafiardar ár adskilia So Kalladur Straungu lækur Hoola og Arnarstada Land, hvarum Næstumm samann falla i Ejtt ad Nedann, enn kliúfast umm graslausa meela ofann fialls, þó skal sú kvyslinn hvert þad er sú fremri eda nordari, sem stærri og rettari er, landamerkjum ráda, og þaðann frá allt Land, hveriu nafne sem hejtir framm í dragsbotn.“ Lögfestunni var ekki mótmælt að þessu leyti.

Á manntalsþingi 18. maí 1825 var lesið upp makaskiptabréf, þar sem annar aðilinn að því lét af hendi jörðina „Arnarstadi med Arnarstada Túngum móti Jördinni Drablastödum samt Jördinni Itsta Vatni í Skagafyrdi og 100 Speciu milligiöf“.

Í athugasemd varðandi Arnarstaði í jarðatali frá 1847 var tekið fram að í jarðamati frá 1802 hafi verið „með talin afrétt fyrir lömb frá 2 jörðum.“ Þá kom fram í jarðamati frá 1849 að Arnarstaðir ættu afrétt í Arnarstaðatungum í Eyjafjarðardal vestanverðum til eigin þarfa og væri hún góð og grösug.

Í landamerkjabréfi fyrir Arnarstaði, sem virðist ekki hafa verið dagsett en lesið á manntalsþingi 20. maí 1890, var merkjum jarðarinnar lýst og eftirfarandi síðan tekið fram: „Sömuleiðis eiga Arnarstaðir afrjettarland í Arnarstaðatungum frá Hafrá að norðan fram að trippagarði þeim, sem stendur vestan Eyjafjarðarár. Þess skal getið að Strangalækjarfjall í Arnarstaðatungum hefur verið þrætuland milli Hóla og Arnarstaða, en nú hafa jarðareigendurnir komið sjer saman um, að láta merkin vera um tryppagarðinn á móti Klaufá og eiga Arnarstaðamenn að hafa frían upprekstur fyrir 2 trippi í Hólaafrjett með því að viðhalda trippagarðinum vestan Eyjafjarðarár.“ Bréf þetta mun hafa verið áritað um samþykki af hálfu jarðanna Æsustaðagerðis og Hóla, en sambærileg lýsing á merkjum Arnarstaðatungna og Hólaafréttar og samkomulagi eigenda Arnarstaða og Hóla kom einnig fram í landamerkjabréfi fyrir síðastnefndu jörðina frá 23. maí 1889.

Í úrskurði óbyggðanefndar er þess getið að í fasteignamati 1916 til 1918 hafi komið fram að Arnarstöðum fylgdi afrétturinn Arnarstaðatungur, sem væri aðeins notaður fyrir búfé af þeirri jörð.

Í bréfi til sýslumannsins í Eyjafjarðarsýslu 8. mars 1920 lýsti hreppstjóri Saurbæjarhrepps því að „allir afrjettir hjer í hreppi eru einstakra manna eign, en almenningar eru hjer engir.“ Þess var og getið um „öræfin fram af Eyjafirði“ að í landamerkjabréfi Möðruvalla stæði að sú jörð ætti „land fram öræfin, alt fram að „Laugarfelli“, en óvíst er hvort greinileg merki eru til umhverfis landeign þessa. Ekki er mjer kunnugt um, að aðrar jarðir hjer í hreppi tileinki sjer land þar suður frá.“ Sýslumaður lét þetta bréf fylgja svari sínu til stjórnarráðsins 27. september 1920, sem gert var í tilefni af fyrirspurn þess 29. desember 1919 um almenninga og afréttarlönd í Eyjafjarðarsýslu.

Sýslumaðurinn í Eyjafjarðarsýslu sendi nafngreindum manni bréf 1. ágúst 1979 ásamt drögum að skrá um afrétti í sýslunni, sem virðast hafa verið gerð við embætti þess fyrrnefnda. Í skránni var að finna sérstakan lið um afrétti á Eyjafjarðardal, þar sem sagði meðal annars: „Arnarstaðatungur frá Trippagarði í Lækjarfjalli að Hafrá. Heyrir undir Arnarstaði og Arnarfell.“

Í bréfi, sem oddviti Saurbæjarhrepps ritaði til félagsmálaráðuneytisins 8. janúar 1990 í tilefni af fyrirspurn þess frá 20. febrúar 1989, var því lýst að engin afréttarlönd væru í hreppnum „önnur en fjallshlíðarnar ofan við girt heimalönd og dalskorur sem ganga inn í hálendið út frá byggðum dölum“ en þau væru öll „í einkaeigu.“

IV

Í dómi Hæstaréttar 29. apríl 1969 í máli nr. 128/1967, sem birtur er í dómasafni 1969 á bls. 510, var tekin afstaða til kröfu, sem Upprekstrarfélag Saurbæjarhrepps gerði á hendur eigendum jarðanna Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli í Akrahreppi í Skagafirði, um að viðurkennt yrði „að landamerki fyrir umráðasvæði félagsins, að vestan, gagnvart löndum Skagfirðinga á hálendinu vestan og sunnan Eyjafjarðardala verði viðurkennd og ákveðin þannig: Nyrzt ráði merkjum Fossá frá upptökum nyrðri kvíslar til ármóta hennar og Jökulsár eystri, síðan ráði Jökulsá eystri merkjum suður að ármótum hennar og Strangalækjar, þaðan ráði bein lína suður í Miklafell í Hofsjökli.“ Gagnaðilar upprekstrarfélagsins í málinu kröfðust þess á hinn bóginn að viðurkennt yrði að landamerki áðurnefndra jarða þeirra „og þar með talin sýslumörk Skagafjarðarsýslu á þessu svæði séu að austan vatnaskil á hálendinu og að endamark við Hofsjökul sé fjallið Klakkur.“ Í dómi Hæstaréttar sagði meðal annars: „Í máli þessu er deilt um eignarrétt að landsvæði því, sem um er að tefla, en eigi um upprekstrarrétt. Áfrýjandi, Upprekstrarfélag Saurbæjarhrepps, reisir kröfur sínar á því, að hann hafi tekið heimildir á landsvæði þessu frá fyrri eigendum jarðanna Möðruvalla og Hóla í Saurbæjarhreppi, sem frá fornu fari hafi talizt taka yfir landsvæðið. Stefndu, eigendur Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli, reisa dómkröfur sínar á afsali fyrir hálfri jörðinni Nýjabæ frá 29. janúar 1464, þar sem landið sé talið vera hluti jarðarinnar. Hvorki áfrýjandi né stefndu hafa fært fram gögn fyrir fullkominni eignatöku að fornu eða nýju á landsvæði því, sem um er að tefla í máli þessu. T.d. verður eigi séð, að eigendur Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli eða eigendur Möðruvalla og Hóla hafi fyrrum innt af hendi smölun og fjallskil á landsvæðinu, svo sem eigendum jarða var boðið að gera á jörðum sínum, sbr. Jónsbók, landsleigubálk 49. Yfirlýsingar í afsölum fyrr og síðar, sem eigi styðjast við önnur gögn, nægja eigi til að dæma öðrum hvorum aðilja eignarrétt til öræfalandsvæðis þessa. Verða því kröfur hvorugs aðilja í málinu teknar til greina.“

Af gögnum þessa máls verður ekki skýrlega ráðið í hvaða mæli Arnarstaðatungur kunni að falla undir landsvæðið, sem framangreindur dómur 29. apríl 1969 snerist um, en ljóst er þó að minnsta kosti að svo er að einhverju leyti. Á hinn bóginn eru aðilar þessara mála hvorki þeir sömu né hafa aðilar þessa máls komið á einhvern hátt í stað aðila að máli nr. 128/1967. Dómkröfur í fyrra málinu lutu að ákvörðun landamerkja, en í þessu máli beinast þær að gildi úrskurðar óbyggðanefndar um að land innan tiltekinna merkja Arnarstaðatungna sé þjóðlenda. Dómur í máli nr. 128/1967 hefur því ekki þau áhrif hér, sem um ræðir í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en hann getur á hinn bóginn samkvæmt 4. mgr. sömu lagagreinar haft sönnunargildi um atvik, sem í honum greinir.

V

Í Landnámabók er sagt frá því að H-kk-nf hinn magri hafi numið „allan Eyjafjǫrð milli Sigluness ok Reynisness“. Eftir fyrstu tvo veturna á Íslandi hafi hann fært bú sitt að Kristnesi, en síðan „tóku menn at byggja í landnámi H-kk-ef at hans ráði.“ Hafi H-kk-nf gefið mági sínum og fjórum börnum hverju sitt land í Eyjafjarðardal og þau reist þar nánar tiltekin býli, í þremur tilvikum fyrir vestan Eyjafjarðará og í tveimur austan hennar. Um syðra svæðið fyrir austan ána segir í Landnámabók að H-kk-nf hafi gefið H-kk-þgf syni sínum „ǫll lǫnd fyrir austan Eyjafjarðará frá Arnarhváli upp, ok hann bjó í Gnúpufelli“. Bærinn á Gnúpufelli er um 4 km fyrir norðan bæjarhús á Arnarstöðum. Arnarhváll, sem nú mun vera nefndur Arnarhóll og markar þetta svæði til norðurs, mun vera skammt frá Öxnafelli, um 7 km fyrir norðan Gnúpufell, en suðurmörkum þessa landsvæðis var ekki lýst. Um syðsta landnámssvæðið vestan Eyjafjarðarár segir að H-kk-nf hafi gefið dóttur sinni H-kvk-þgf og manni hennar A-kk-þgf rotin Þ-kk-þgf „land upp frá Hálsi til Villingadals“ og hafi þau búið að Saurbæ. Sá bær stendur um 6 km fyrir norðan Arnarstaði, en Villingadalur, sem á að hafa markað þetta svæði til suðurs, skerst inn í landið til suðvesturs frá Eyjafjarðardal, um 6 km fyrir sunnan bæinn á Arnarstöðum.

Í framangreindri lýsingu á ráðstöfun lands úr landnámi H-kk-ef hins magra vestan við Eyjafjarðará er syðst getið Villingadals, en frá honum eru um 8 km til norðurmerkja Arnarstaðatungna. Ráðstöfun lands austan árinnar er á hinn bóginn ekki lýst á hliðstæðan hátt, en frá syðsta býlinu þar, sem nefnt er í Landnámabók, Gnúpufelli, eru nærri 19 km til norðurmerkja Arnarstaðatungna. Að öðru leyti en þessu eru ekki beinar ritheimildir í málinu um hugsanlegt landnám í Eyjafjarðardal. Engar heimildir liggja fyrir um byggð vestan Eyjafjarðarár fyrir sunnan Úlfá, þar sem bæjarhús stóðu um 3 km fyrir norðan merki Arnarstaðatungna, ef frá er talið að fram kemur í samantekt frá 1996 um menningarminjar á miðhálendi Íslands að í holti rétt sunnan Hafrár séu gamlar seltóftir, sem nefndar séu Arnarstaðasel. Getur það samrýmst fyrrgreindri lýsingu í jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712. Í málinu er því ekkert sem gefur til kynna að nokkru sinni hafi verið föst búseta innan merkja Arnarstaðatungna.

Þegar metið er hvort líkur hafi á annan hátt verið færðar að því að land í Arnarstaðatungum hafi verið numið og þannig orðið háð beinum eignarrétti verður að taka tillit til þess að norðurmerki þessa svæðis eru nærri 44 km frá sjó, en fyrir sunnan þau er Eyjafjarðardalur allþröngur og umlukinn bröttum hlíðum. Innan merkja Arnarstaðatungna er lítið nýtanlegt land í dalnum, en ofan við hann mun vera gróðursnautt hálendi. Þá verður ekki síður að líta til þess að frá suðurmerkjum Arnarstaða og Arnarfells eru meira en 13 km til norðurmerkja Arnarstaðatungna. Milli þessara landa eru sjö jarðir austan við Eyjafjarðará, sem að auki skilur þau að, en hún er þar nokkuð vatnsmikil. Engar heimildir gefa til kynna að Arnarstaðir séu eldri jörð en þær, sem standa milli hennar og tungnanna sem við hana eru kenndar, og liggur hvorki fyrir hvernig stofnað hafi verið til réttinda jarðarinnar þar né hvort önnur jörð eða aðrar kunni áður að hafa farið með þau.

Í málinu eru ekki eldri heimildir um Arnarstaðatungur en það, sem fram kom í jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712 og áður var rakið, um að þar ættu Arnarstaðir selför, sem ekki hafi verið nýtt um margra ára skeið. Í jarðamötum frá 1804 og 1849 var eins og í jarðatali frá 1847 rætt um Arnarstaðatungur sem afrétt jarðarinnar og gegnir sama máli um fasteignamat 1916 til 1918. Þótt tungurnar hafi verið seldar með jörðinni í makaskiptabréfi 18. maí 1825 var þeim ekki lýst þar sem hluta af henni og heldur ekki í landamerkjabréfinu, sem var þinglesið 20. maí 1890, en þar var sem áður segir tekið svo til orða að í tungunum ætti jörðin afréttarland. Hvorki getur fyrrnefnd aðvörun, sem sýslumaður las upp á manntalsþingi 4. júní 1792, né efni lögfestu frá 5. júní 1822 fengið breytt þeirri ályktun, sem óhjákvæmilega verður að draga af öllum öðrum framangreindum atriðum, að réttindi Arnarstaða, og á síðari stigum einnig Arnarfells, yfir landi innan merkja Arnarstaðatungna hafi einvörðungu verið hefðbundin not á því til upprekstrar búfjár og annars þess, sem afréttir hafa í aldanna rás almennt verið hafðir til. Verður aðalkröfu áfrýjenda því hafnað og jafnframt varakröfu þeirra, sem á sér enga stoð í lögum.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu standa óröskuð. Ekki eru alveg næg efni til að verða við kröfu stefnda um málskostnað fyrir Hæstarétti og verður hann því látinn falla niður. Að því er varðar gjafsóknarkostnað áfrýjenda hér fyrir dómi er þess að gæta að lögð hefur verið fram skrá um vinnutíma lögmanns þeirra við málið, en samkvæmt henni á að hafa verið varið samtals 135 klukkustundum til verksins eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms. Þegar litið er til takmarkaðs umfangs þessa máls ásamt því að sami lögmaður fór með það í héraði og fyrir óbyggðanefnd er þessi fjöldi vinnustunda úr hófi. Er því ákvörðun gjafsóknarkostnaðar áfrýjenda fyrir Hæstarétti, sem greinir í dómsorði, reist á áætlun um hæfilegt vinnuframlag til þessa verks að teknu tilliti til tíma, sem verja þurfti til vettvangsferðar undir rekstri málsins hér fyrir dómi.

Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 11. febrúar 2010, en stefndi tók þar til varna með greinargerð, sem var lögð fram 8. apríl sama ár, og fékk síðan frest til frekari gagnaöflunar, sem hann lauk í þinghaldi 27. maí 2010. Málið var því næst tekið fyrir 28. júní 2010 og mun hafa verið farið á vettvang 7. september sama ár. Eftir það liðu nærfellt tvö ár þar til málið var án nokkurs sýnilegs tilgangs tekið fyrir 14. júní 2012 og því frestað á ný til ótiltekins tíma. Rúmum tveimur árum síðar fór aðalmeðferð fram 18. ágúst 2014 og var málið þá dómtekið. Ekki var þó felldur dómur á það í framhaldi af því, heldur var það tekið aftur til munnlegs flutnings meira en ári síðar 25. september 2015 og var hinn áfrýjaði dómur loks kveðinn upp 8. október sama ár. Þessi málsmeðferð, sem tók samkvæmt framansögðu meira en hálft sjötta ár, er stórlega vítaverð.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, J-kk-ef H. E-kk-ef, Dalanauts ehf. og Leyningsbúsins ehf., greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 1.000.000 krónur.