449/2015

Árið 2007 gerði T ehf. lánssamning við sparisjóðinn B vegna kaupa G og S, eigenda T ehf., á stofnfjárhlutum í B. Árið 2010 var B tekinn til slita og ári síðar runnu eignir B til Í hf. Í málinu krafðist T ehf. þess aðallega að lánssamningurinn yrði ógiltur, en til vara að samningnum yrði rift. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem T ehf. hefði veitt B veð í tilteknum fasteignum sínum til tryggingar greiðslu skuldarinnar, en ekki í stofnfjárhlutunum sem G og S hefðu keypt fyrir hluta af andvirði lánsins, hefði dómur Hæstaréttar í máli nr. 117/2011 ekki fordæmisgildi við úrlausn málsins. Þá hefði T ehf. ekki borið því við að starfsmenn B hefðu á nokkru stigi ranglega vakið hjá sér, G eða S trú um að ekki yrði leitað fullnustu kröfu samkvæmt lánssamningnum í öðru en stofnfjárhlutunum, enda hefðu þeir ekki tilheyrt T ehf., sem hefði verið lántakinn og hafði að auki gagngert sett aðrar eignir sínar að veði til tryggingar skuldinni. Talið var að ákvæði samningsins um ráðstöfun lánsfjárins væri gild að lögum gagnvart B og orkuðu ekki tvímælis. Gæta yrði að því að G og S hefðu ekki haft uppi kröfu á hendur B, eftir atvikum við slit hans, um ógildingu samnings þeirra um kaup á stofnfjárhlutum. Gæti T ehf. ekki byggt kröfur sínar í málinu á því að annmarkar hefðu verið á þeim kaupsamningi, sem gætu hafa valdið ógildingu hans, eða að atvikum hafi verið þannig háttað að rifta hefði mátt þeim kaupum, enda ætti T ehf. ekki hlut að þeim lögskiptum. Var Í hf. sýknað af kröfu T ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júlí 2015. Hann krefst þess aðallega að ógiltur verði lánssamningur, sem hann gerði við Byr sparisjóð 14. desember 2007, en til vara að samningnum verði rift. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins varð Byr sparisjóður til á árinu 2006 við sameiningu Sparisjóðs vélstjóra og Sparisjóðs Hafnarfjarðar, en í ársbyrjun 2007 rann Sparisjóður Kópavogs einnig saman við þann fyrstnefnda. Á miðju ári 2007 sameinaðist Sparisjóður Norðlendinga síðan Byr sparisjóði. Áfrýjandi mun hafa verið stofnaður á árinu 1990 til að hafa á hendi innflutning, umboðs- og heildverslun, rekstur fasteigna og lánastarfsemi, en á þeim tíma, sem hér skiptir máli, sátu í stjórn hans S-kvk-nf S-kvk-nf aðalmaður og G-kk-nf S-kk-nf varamaður og munu þau hafa verið einu hluthafarnir í félaginu. S-kvk-nf varð stofnfjáreigandi í Sparisjóði vélstjóra 7. apríl 1999 og G-kk-nf 5. mars 2003, en á þeim grunni urðu þau stofnfjáreigendur í Byr sparisjóði þegar hann varð til samkvæmt framansögðu.

Stjórn Byrs sparisjóðs kynnti stofnfjáreigendum með bréfum 24. og 31. ágúst 2007 að ákveðið hafi verið að auka stofnfé í sparisjóðnum um 2.971.234.536 krónur með útboði og ættu stofnfjáreigendurnir rétt til áskriftar að nýjum hlutum, sem seldir yrðu á genginu 1,89751665. G-kk-þgf og S-kvk-þgf, sem munu þá bæði hafa átt stofnfé í sparisjóðnum að fjárhæð 150.000 krónur, var á þessum grunni boðið hvoru fyrir sig að kaupa nýtt stofnfé að nafnverði 1.788.154 krónur, sem þau þáðu. Fyrir þetta nýja stofnfé greiddi hvort þeirra samtals 3.410.245 krónur, en í skýrslu fyrir héraðsdómi kvað S-kvk-nf þau hafa staðið straum af þessum kaupum með sparifé sínu. Að þessu gerðu nam þannig stofnfjáreign hvors þeirra í Byr sparisjóði 1.938.154 krónum.

Aftur sendi stjórn Byrs sparisjóðs stofnfjáreigendum bréf 28. nóvember 2007 og tilkynnti að ákveðið hafi verið að auka stofnfé sparisjóðsins um 12.200.000.000 krónur með útboði, þar sem hlutirnir yrðu seldir á genginu 1,9447635. Var stofnfjáreigendum boðið að skrifa sig fyrir nýju stofnfé í hlutfalli við eign sína, en samkvæmt því mun G-kk-þgf og S-kvk-þgf hafa hvoru um sig gefist kostur á að kaupa stofnfé að nafnverði 12.120.839 krónur fyrir 23.682.354 krónur. Að öðru leyti sagði meðal annars í bréfinu: „Ef stofnfjáreigandi kýs að nýta ekki rétt sinn til kaupa á nýju stofnfé, eykst réttur annarra stofnfjáreigenda hlutfallslega sem því nemur ... Ef stofnfjáreigandi nýtir að engu leyti rétt sinn til kaupa á nýju stofnfé í útboðinu mun eignarhlutur hans í sparisjóðnum þynnast um 86,20% að því gefnu að allt stofnfé sem boðið er til sölu í útboðinu seljist. Byr sparisjóður hefur samið við Glitni banka hf. um að fjármagna fyrir stofnfjáreigendur, sem þess óska, kaup á stofnfjárhlutum í útboðinu. Stofnfjáreigendur þurfa sjálfir að hafa frumkvæði að því að sækja um fjármögnun og mun verða gefinn kostur á að setja fram beiðni um slíkt með rafrænum hætti eftir að þeir hafa skilað inn staðfestingu til sparisjóðsins á áskrift í útboðinu. Mat á lánsbeiðnum er háð lánareglum Glitnis banka hf. ... Eindagi áskriftar er 21. desember 2007.“

Samkvæmt skýrslu S-kvk-ef fyrir héraðsdómi áttu þau G-kk-nf í framhaldi af þessu bréfi samtöl við starfsmenn Byrs sparisjóðs, sem hafi hvatt þau mjög til þátttöku í útboðinu og sagt „að á tveimur árum myndu þeir borga út arð sem að næmi þessari upphæð, þannig að við þyrftum í rauninni aldrei að taka áhættu.“ Hafi starfsmaður sparisjóðsins jafnframt hringt til sín til að ræða um þetta og hafi verið sett á þau „tímapressa frá bankanum að svara og pressa bara að tapa peningum“ vegna fyrri kaupa þeirra á stofnfé sem myndi „þynnast“ á þann hátt sem getið var um í bréfinu. Þau hafi ekki viljað taka lán hjá Glitni banka hf. til að taka þátt í útboðinu og leitað þess í stað til Byrs sparisjóðs, sem hafi svarað því til að „þau gætu ekki lánað okkur sem sagt persónulega ... af því að þeir máttu ekki lána okkur fyrir að kaupa hlutabréf í bankanum.“ Hafi síðan komið fram að sparisjóðurinn gæti veitt áfrýjanda lán í þessu skyni þótt aldrei hafi staðið til að hann fengi stofnfjárbréf, sem keypt yrðu, framseld frá sér og G-kk-þgf. Í skýrslu fyrir héraðsdómi lýsti G-kk-nf þessu á líkan hátt og sagði meðal annars að Byr sparisjóður hafi ekki getað lánað sér og S-kvk-þgf „fyrir stofnfé til okkar“, en spurður að því hvort hann hafi lagt til að áfrýjandi „yrði þá á pappírum skráður lántaki“ í þeirra stað sagðist hann halda að sparisjóðurinn „hafi bent á að við gætum farið þessa leið.“

Áfrýjandi gerði samning við Byr sparisjóð 14. desember 2007 um „lán að jafnvirði allt að 60.000.000 kr.“, sem yrði að helmingi greitt út í svissneskum frönkum og að helmingi í japönskum jenum. Skyldi lánið endurgreitt með mánaðarlegum afborgunum á 25 árum, í fyrsta sinn 2. febrúar 2008, en á lánstímanum bæri skuldin svonefnda LIBOR vexti með 3,2% álagi. Í grein 1.4 í samningnum var tekið fram að lánsféð skyldi greitt inn á tiltekinn reikning, sem óumdeilt er að hafi tilheyrt Byr sparisjóði, en þar sagði einnig: „Tilgangur lánveitingar þessarar er að fjármagna kaup á stofnfjárbréfum í BYR. Lántaki skuldbindur sig til þess að ráðstafa láninu til þess verkefnis sem það er veitt til.“ Þá var í samningnum vísað til þess að áfrýjandi hafi sama dag sett tryggingu fyrir endurgreiðslu lánsins með því að gefa út tryggingarbréf til Byrs sparisjóðs með veði í nánar tilgreindum fasteignum að Smiðjuvegi 11 og Smiðjuvegi 11A í Kópavogi. G-kk-nf og S-kvk-nf undirrituðu í nafni áfrýjanda samninginn og beiðni um að lánið, sem kveðið var á um í honum, yrði greitt út 20. desember 2007. Í málinu liggur fyrir kvittun Byrs sparisjóðs frá síðastnefndum degi, þar sem fram kom að 59.088.822 krónur hafi verið greiddar inn á tiltekinn reikning í eigu áfrýjanda og sama fjárhæð í beinu framhaldi tekin af þeim reikningi til innborgunar á annan reikning, sem virðist hafa tilheyrt sparisjóðnum. Með þessu mun hafa greiðst kaupverð nýs stofnfjár, sem óumdeilt er að hafi verið skráð á nöfn G-kk-ef og S-kvk-ef, 23.682.354 krónur úr hendi hvors þeirra eða samtals 47.364.708 krónur. Í málinu liggja ekki fyrir gögn um hvernig lánsfénu hafi að öðru leyti verið ráðstafað, en G-kk-nf og S-kvk-nf virðast síðan hvort um sig hafa greitt 481.800 krónur 21. janúar 2008 vegna „umframáskriftar í stofnfjárútboði“ Byrs sparisjóðs.

Á aðalfundi Byrs sparisjóðs 9. apríl 2008 var ákveðið að greiða stofnfjáreigendum 44% arð af stofnfé í eigu þeirra í árslok 2007. Samkvæmt þessu nam arður til hvors þeirra G-kk-ef og S-kvk-ef 12.381.934 krónum, en til frádráttar kom í hvoru tilviki fjármagnstekjuskattur að fjárhæð 1.238.193 krónur. Arðinum ráðstöfuðu þau ekki til innborgunar á skuld samkvæmt lánssamningnum frá 14. desember 2007. Eftir gögnum málsins hefur áfrýjandi á hinn bóginn staðið skil á afborgunum af skuldinni með breytingum sem leiddu af því annars vegar að skilmálum lánssamningsins var breytt að því er varðar lánstíma og vexti með yfirlýsingu 25. nóvember 2008 og hins vegar að fjárhæð skuldarinnar var samkvæmt tilkynningum stefnda 8. janúar og 3. maí 2013 endurreiknuð með tilliti til þess að í samningnum hafi í andstöðu við ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu verið kveðið á um að fjárhæðin yrði bundin við gengi erlendra gjaldmiðla.

Fjármálaeftirlitið neytti 22. apríl 2010 heimildar samkvæmt lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki til að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar í Byr sparisjóði, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann bráðabirgðastjórn, auk þess að taka ákvörðun um ráðstöfun tiltekinna eigna og skuldbindinga sparisjóðsins til Byrs hf. Byr sparisjóður var síðan tekinn til slita 2. júlí 2010, en stefndi mun 12. júlí 2011 hafa keypt alla hluti í Byr hf. og það félag runnið saman við hann. Óumdeilt er í málinu að stofnfjárhlutir í Byr sparisjóði hafi 22. apríl 2010 orðið með öllu verðlausir.

Að gengnum dómi Hæstaréttar 24. nóvember 2011 í máli nr. 117/2011 beindi áfrýjandi bréfi til stefnda 11. júní 2012 með kröfu „um niðurfellingu á láni til kaupa á stofnfjárhlutum í Byr sparisjóði í útboði sparisjóðsins í desember 2007.“ Þeirri kröfu hafnaði stefndi með bréfi 4. júlí 2012. Áfrýjandi höfðaði síðan mál þetta 18. desember 2013.

II

Stefndi höfðaði fyrrnefnt mál nr. 117/2011, sem Hæstiréttur felldi dóm á 24. nóvember 2011 og vísað var til í bréfi áfrýjanda til stefnda 11. júní 2012, til heimtu kröfu samkvæmt lánssamningi, sem nafngreindur einstaklingur hafði gert við Glitni banka hf. til að standa straum af kaupverði stofnfjár í Byr sparisjóði í sama útboði og mál þetta varðar, en stefndi hafði eignast þá kröfu á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 um ráðstöfun eigna og skuldbindinga Glitnis banka hf. Svo sem fram kom í áðurgreindu bréfi stjórnar Byrs sparisjóðs 28. nóvember 2007 hafði hann þá samið við Glitni banka hf. um að stofnfjáreigendum, sem bréfið var sent til, byðist þar lán til kaupa á nýju stofnfé í sparisjóðnum. Lántakinn, sem máli nr. 117/2011 var beint að, hafði sett nýja stofnfjárhluti sína að veði til Glitnis banka hf. til tryggingar endurgreiðslu lánsins, en einnig samið um að arður, sem greiddur yrði af stofnfénu, gengi til greiðslu inn á lánið. Í málinu bar lántakinn meðal annars fyrir sig að hann hafi gert lánssamninginn og veðsett stofnfjárhlutina í trausti þess, sem hann kvað starfsmenn Glitnis banka hf. og Byrs sparisjóðs hafa látið uppi í aðdraganda viðskiptanna, að ekki yrði gengið að öðrum eignum hans en stofnfjárhlutunum til fullnustu kröfu samkvæmt lánssamningnum ef ekki yrði staðið í skilum með greiðslur samkvæmt honum. Með því að nægilega þótti hafa verið sýnt fram á að starfsmenn bankans og sparisjóðsins hafi vakið þessa trú hjá lántakanum, þó svo að skilmáli þessa efnis hafi ekki komið fram í lánssamningi eða veðsamningi, var talið ósanngjarnt af stefnda að bera fyrir sig lánssamninginn að því leyti, sem samningurinn veitti honum rétt til að leita fullnustu í öðrum eignum lántakans en stofnfjárhlutunum, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Lántakinn var því sýknaður af kröfu stefnda.

Í máli þessu háttar svo til að áfrýjandi veitti Byr sparisjóði veð í tilteknum fasteignum sínum til að tryggja greiðslu skuldar samkvæmt lánssamningi þeirra frá 14. desember 2007, en sparisjóðnum var ekki veittur veðréttur í stofnfjárhlutunum, sem G-kk-nf S-kk-nf og S-kvk-nf S-kvk-nf keyptu fyrir hluta af andvirði láns sparisjóðsins til áfrýjanda. Því hefur ekki verið borið við í málinu að starfsmenn Byrs sparisjóðs hafi á nokkru stigi ranglega vakið hjá áfrýjanda, G-kk-þgf eða S-kvk-þgf trú um að ekki yrði leitað fullnustu kröfu samkvæmt lánssamningnum í öðru en stofnfjárhlutunum, enda tilheyrðu þeir ekki áfrýjanda, sem var lántakinn og hafði að auki gagngert sett aðrar eignir sínar að veði til tryggingar skuldinni. Framangreindur dómur í máli nr. 117/2011 hefur því í engu atriði gildi sem fordæmi við úrlausn þessa máls.

Í áðurnefndri grein 1.4 í samningnum 14. desember 2007 var tekið fram að láni samkvæmt honum skyldi varið til „að fjármagna kaup á stofnfjárbréfum í BYR“ og skuldbatt áfrýjandi sig einnig til „að ráðstafa láninu til þess verkefnis sem það er veitt til.“ Bæði lánssamningurinn og beiðni um útborgun lánsins voru af hálfu áfrýjanda undirrituð af G-kk-þgf og S-kvk-þgf, sem skipuðu stjórn hans og voru um leið kaupendur stofnfjárhlutanna sem lánið tengdist. Án tillits til þess hvort óvenjulegt geti talist að einkahlutafélag taki lán til að standa straum af skuldbindingu eigenda sinna var sú gerð gild að lögum gagnvart Byr sparisjóði og orkuðu fyrrgreind ákvæði samningsins um ráðstöfun lánsfjárins ekki tvímælis. Þá verður að auki að gæta að því að G-kk-nf og S-kvk-nf hafa ekki svo að séð verði haft uppi kröfu á hendur Byr sparisjóði, eftir atvikum við slit hans, um ógildingu samnings þeirra um kaup á stofnfjárhlutum. Getur áfrýjandi ekki byggt kröfur sínar í málinu á því að annmarkar hafi verið á þeim kaupsamningi, sem gætu hafa valdið ógildingu hans, eða að atvikum hafi verið þannig háttað að rifta hefði mátt þeim kaupum, enda átti áfrýjandi ekki hlut að þeim lögskiptum. Þegar af þessum ástæðum verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Terma ehf., greiði stefnda, Íslandsbanka hf., 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.