498/2004

M og K deildu um forsjá dóttur sinnar. Tekið var fram að þegar barnið fæddist hafi foreldrarnir hvorki verið gift né í sambúð og hafi K því farið ein með lögbundna forsjá stúlkunnar, sbr. 2. mgr. 30. gr. barnalaga nr. 20/1992, en ákvörðun um hvort breyta skuli forsjá sem reist sé á því lagaákvæði ráðist að nokkru leyti af öðrum atriðum en þegar forsjáin eigi sér aðra stoð. Var talið að þótt M hafi að áliti dómkvaddra matsmanna verið betur fær en K til að fara með forsjá barnsins og að hann hafi búið við meiri stöðugleika en K, meðal annars varðandi atvinnu og búsetu, nægi það ekki samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 20/1992 til að knýja fram breytingu á forsjánni, enda gáfu gögn málsins, þ.m.t. niðurstaða dómkvaddra matsmanna, ekki annað til kynna en að K hafi séð vel um barnið og væri hæf til að búa því nauðsynlegt öryggi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. desember 2004. Hann krefst þess að sér verði dæmd forsjá nafngreindrar dóttur málsaðila til 18 ára aldurs hennar. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt.

I.

Eins og nánar greinir í héraðsdómi hóf stefnda störf í byrjun árs 2000 hjá félagi á [...], þar sem áfrýjandi var meðal annarra í fyrirsvari, en hún átti þá von á barni með öðrum manni, sem hún ól í maí 2000. Í júlí á því ári tóku aðilarnir upp sambúð, sem stóð með hléi til janúar 2001. Fluttist þá stefnda til [...], en áfrýjandi hefur upp frá því búið á [...], þar sem hann er við störf. Við sambúðarslitin var stefnda orðin barnshafandi á ný og fæddi hún stúlkuna, sem mál þetta varðar, [...] 2001. Áfrýjandi gekkst við faðerni 23. janúar 2002 að undangenginni mannerfðafræðilegri rannsókn. Á því ári var stefnda um tíma í sambúð með öðrum manni í [...] og var dóttir aðilanna hjá þeim. Þegar þeirri sambúð var slitið, að því er virðist í lok júní 2002, fluttust mæðgurnar aftur til [...], þar sem stefnda hóf nokkru síðar sambúð með enn öðrum manni. Á þessu tímabili öllu virðist stúlkan hafa verið í talsverðri umgengni við áfrýjanda og dvalist meðal annars hjá honum fleiri en eitt skipti um nokkurn tíma samkvæmt samkomulagi aðilanna.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 30. september 2002 til að fá sér dæmda forsjá stúlkunnar. Samkvæmt sameiginlegri beiðni aðilanna 11. apríl 2003 var M-kk-nf V. M-kk-nf sálfræðingur dómkvaddur til að leggja mat á hæfni þeirra til að fara með forsjána, afstöðu þeirra til samvinnu og umgengni við barnið, tengsl þess við þá, sem næst því stæðu, og hvaða áhrif hugsanlegar breytingar á umhverfi gætu haft á það. Matsgerð var lokið 21. janúar 2004 og er helstu niðurstaðna hennar að mestu getið í hinum áfrýjaða dómi. Í niðurlagi hennar dró matsmaðurinn saman ályktanir sínar með því að vísbendingar væru um að hvorugur aðilanna gæti talist sterkur til að sinna uppeldi stúlkunnar, enda væru þau bæði heldur óákveðin og hefðu tilhneigingu til að láta aðra taka ábyrgð fyrir sig. Taldi matsmaðurinn að áfrýjanda hefði farnast betur að mæta þessum veikleikum en stefndu, en þar kynnu að ráða ólíkar fjölskylduaðstæður og uppeldi. Áfrýjandi hafi einnig tekið sér ýmislegt fyrir hendur, sem skotið gæti stoðum undir framtíðina, svo sem með því að afla sér menntunar og starfsréttinda og gera upp hús til íbúðar, en fátt samsvarandi væri að sjá hjá stefndu að því undanskildu að hún hafi haustið 2003 lokið svokölluðu meiraprófi til að stjórna ökutækjum. Einnig hafi athuganir matsmanns bent skýrlega til þess að meiri líkur væru hjá stefndu en áfrýjanda á óheppilegri hegðun, sem gæti haft áhrif á uppeldisaðstæður og stúlkuna sjálfa. Á þessum grunni taldi matsmaðurinn að til lengri tíma litið væri það henni farsælla og hagsmunum hennar betur borgið ef áfrýjandi færi með forsjá hennar fremur en stefnda. Þeir hagsmunir væru þyngri á metum en hugsanlegir tímabundnir erfiðleikar stúlkunnar af því að laga sig að heimili áfrýjanda og fjölskyldu hans.

Samkvæmt beiðni stefndu voru sálfræðingarnir I-kk-nf B-kk-nf og R-kk-nf H-kk-nf A-kk-nf dómkvaddir 10. mars 2004 til yfirmats um áðurgreind atriði. Í yfirmatsgerð þeirra 14. júní 2004 voru niðurstöður dregnar saman á eftirfarandi hátt: „Eins og komið hefur fram teljast báðir foreldrar hæfir til að fara með forsjá Z. Hún tengist þeim báðum sterkt sem og helstu umönnunaraðilum. Félagslegar aðstæður beggja eru ásættanlegar en töluvert stöðugri og vænni til framtíðar hjá M. Þá eru ýmsir persónuleikaþættir heppilegri í fari M en K og byggist það mat á sálfræðilegum prófum, munnlegum upplýsingum frá ýmsum aðilum sem og persónusögu beggja aðila. Það er því mat undirritaðra að mæla með því að M verði falin forsjá Z en um leið að það verði tryggt eftir föngum að hún njóti rúmrar og öruggrar umgengni við móður. Þetta er í samræmi við mat M-kk-ef M-kk-ef enda fengust engin gögn við núverandi athugun sem rýrðu gildi niðurstöðu hans.“

Meðal annarra gáfu fyrrnefndir matsmenn munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins 14. september 2004, en í lok þess þinghalds var málið dómtekið í héraði. Kom meðal annars fram hjá matsmanninum M-kk-þgf V. M-kk-þgf, þegar hann var spurður hvort hann teldi aðilana bæði vera hæf til að fara með forsjá stúlkunnar, að hann áliti áfrýjanda hæfari, en honum fyndist „alveg hreint á mörkunum“ að stefnda væri það. Yfirmatsmaðurinn R-kk-nf H-kk-nf A-kk-nf staðfesti fyrir dómi þá niðurstöðu yfirmatsgerðar að áfrýjandi og stefnda væru bæði hæf til að fara með forsjána, en sá fyrrnefndi væri þó hæfari. Stúlkan byggi við ágætis atlæti hjá stefndu, hagsmunum stúlkunnar væri þar ekki stefnt í hættu og ekkert knýi á um að hún yrði tekin frá stefndu. Efnislega var framburður hins yfirmatsmannsins á sama veg.

Með hinum áfrýjaða dómi var stefnda sýknuð af kröfu áfrýjanda um að honum yrði falin forsjá dóttur þeirra og jafnframt fallist á kröfu stefndu um að hún færi með forsjána. Við uppkvaðningu dómsins 9. nóvember 2004 var gætt ákvæða síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

II.

Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti hefur meðal annars komið fram að fyrrnefndri sambúð stefndu, sem hófst sumarið 2002, hafi verið slitið um þær mundir, sem málið var dómtekið í héraði, en meðan á henni stóð bjó stefnda ásamt dóttur málsaðila með sambúðarmanninum í íbúð hans á [...]. Eftir sambúðarslitin munu stefnda og stúlkan hafa búið í leiguhúsnæði og hjá aðstandendum, en lögð hafa verið fram gögn um að hún hafi sótt um leiguíbúð hjá [sveitarfélagi] og að þess sé vænst að hún fái slíka íbúð á næstu mánuðum. Einnig hefur komið fram að stefnda hafi í nóvember 2004 misst atvinnu, sem greint er frá í hinum áfrýjaða dómi, sökum þess að bú vinnuveitandans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Hafi stefnda um tíma þegið atvinnuleysisbætur, en starfi nú við akstur í tengslum við framkvæmdir, sem standi yfir á [...].

Þá hefur verið lagður fram í Hæstarétti „samningur um umgengni“, sem aðilarnir gerðu 2. maí 2005 og mun hafa verið staðfestur af sýslumanninum á [...] sama dag. Þar er kveðið á um að dóttir aðilanna muni dveljast hjá áfrýjanda á þeim tímabilum, sem stefnda verði fjarverandi vegna áðurnefndra starfa sinna, en hún vinni á vöktum í tólf daga samfleytt og fái svo frí í sex daga. Meðan stúlkan dveljist hjá áfrýjanda eigi hún að sækja leikskóla á [...]. Samningi þessum er ætlað að gilda til 1. september 2005, en þá verði hann tekinn til endurskoðunar ef við eigi. Í honum er einnig mælt fyrir um heimild aðilanna til að óska eftir endurskoðun hans eða úrskurðar sýslumanns um umgengni ef forsendur samningsins eða aðstæður aðilanna breytast verulega vegna til dæmis búferlaflutninga eða atvinnu.

Stefnda hefur lagt fram umsögn 28. febrúar 2005 frá leikskólanum [...] á [...], sem dóttir aðilanna hefur sótt um nokkurn tíma. Segir þar meðal annars að stúlkan sé mjög snyrtileg til fara og hafi meðferðis allt, sem til þurfi í leikskólanum. Sé hún mjög eðlileg og dugleg. Samskipti hennar og stefndu í leikskólanum séu eðlileg að mati starfsmanna þar.

III.

Áfrýjandi höfðaði sem áður segir mál þetta 30. september 2002. Hefur það því sætt meðferð eftir ákvæðum VIII. kafla barnalaga nr. 20/1992 og gilda reglur VI. kafla þeirra laga að öðru leyti við úrlausn þess, sbr. 2. mgr. 81. gr. núgildandi laga nr. 76/2003 um sama efni.

Við fæðingu stúlkunnar, sem mál þetta varðar, voru aðilarnir hvorki í hjúskap né sambúð. Hefur stefnda því farið ein með lögbundna forsjá stúlkunnar, sbr. 2. mgr. 30. gr. laga nr. 20/1992, enda hafa aðilarnir ekki samið á annan veg svo að gilt sé. Um breytingu á forsjá, sem ræðst af síðastnefndu ákvæði, fer samkvæmt 3. mgr. 35. gr. sömu laga. Segir þar að fela megi föður forsjá barns að ósk hans, enda þyki sú forsjárskipan koma barninu best, en við úrlausn um þetta, sem leita megi eftir reglum 1. og 2. málsliðar 1. mgr. 34. gr. laganna, skuli meðal annars tekið tillit til tengsla barnsins við föðurinn. Samkvæmt efni 3. mgr. 35. gr. laga nr. 20/1992, forsögu ákvæðisins og lögskýringargögnum varðandi það, ræðst ákvörðun um hvort breyta skuli forsjá, sem reist er á 2. mgr. 30. gr. laganna, að nokkru leyti af öðrum atriðum en þegar hún á sér aðra stoð, þótt hafa verði sem endranær hagsmuni barnsins að leiðarljósi.

Eins og nánar er rakið í niðurstöðum hins áfrýjaða dóms hafa yfirmatsmenn komist að þeirri niðurstöðu að aðilar málsins séu bæði hæf til að fara með forsjá dóttur sinnar, stúlkan hafi tengst þeim báðum sterkum tilfinningaböndum, hún sækist eftir samneyti við þau og fái ríkulega tilfinningasvörun frá báðum. Af yfirmatsgerð verður ekki séð að stúlkan hafi goldið fyrir þann óstöðugleika, sem fylgt hefur áðurnefndum breytingum á einkahögum stefndu og tíðum búferlaflutningum þeirra. Gögn málsins gefa ekki annað til kynna en að stefnda hafi séð vel um stúlkuna og sé fær um að búa henni nauðsynlegt öryggi. Þótt áfrýjandi sé að áliti yfirmatsmanna og undirmatsmanns betur fær en stefnda til að fara með forsjá stúlkunnar og hann hafi búið við meiri stöðugleika en stefnda, meðal annars varðandi atvinnu og búsetu, nægir það ekki samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 20/1992 gagnstætt framangreindu til að knýja fram breytingu á forsjánni. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefndu hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Það athugast að fyrir héraðsdómi urðu verulegar tafir á rekstri þessa máls, sem brýn ástæða var þó til að flýta vegna hagsmuna barnsins, sem á hér í hlut. Hafa þessar tafir í engu verið réttlættar.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 250.000 krónur.