464/2012

Sveitarfélagið B og fjármálafyrirtækið A hf. greindi á um uppgjör lánssamnings milli B og S, sem A hf. tók síðar yfir, þar sem mælt var fyrir um ólögmæta gengistryggingu, en vexti af skuldbindingunni skyldi miða við 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu samkvæmt dómi Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010. A hf. lét endurreikna skuldbindinguna, en útreikningurinn tók mið af því að A hf. ætti kröfu á hendur B aftur í tímann um áðurgreinda vexti, að frádregnum svonefndum LIBOR-vöxtum auk vaxtaálags samkvæmt lánssamningnum, á grundvelli meginreglu kröfuréttar um að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann átti rétt til í lögskiptum aðila, eigi viðbótarkröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. B taldi sér óskylt að greiða þann vaxtamun með vísan til undantekningarreglu, þess efnis að fullnaðarkvittun kröfuhafa geti að vissum skilyrði fullnægðum valdið því að hann glati frekari kröfu, enda hefði hver og ein greiðsla hans á lánstímanum falið í sér fullnaðargreiðslu af hans hálfu. Af þeim sökum krafðist B aðallega viðurkenningar á að eftirstöðvar skuldarinnar næmu tiltekinni fjárhæð sem miðaði við þær forsendur. Hæstiréttur vísaði til þess að í málinu yrði að kanna hvort skilyrði væru uppfyllt, á sama hátt og gert var í dómi Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011, svo undantekning frá meginreglunni gæti ráðið niðurstöðu málsins. Því var slegið föstu að greiðslutilkynningar S, og síðar A hf., og fyrirvaralaus móttaka á greiðslum B í samræmi við þær tilkynningar hefðu jafngilt fullnaðarkvittunum. Þá taldi Hæstiréttur að augljós aðstöðumunur hefði verið á S og B við lántökuna, þvert á það sem haldið var fram af hálfu A hf. Að öllu virtu taldi Hæstiréttur það standa A hf. nær en B að bera þann vaxtamun sem af hinni ólögmætu gengistryggingu hlaust og að hinn rangi lagaskilningur aðila, sem lá til grundvallar lögskiptum þeirra, yrði í uppgjöri einungis leiðréttur til framtíðar. A hf. gæti því ekki krafið B um viðbótargreiðslur vegna þegar greiddra vaxta aftur í tímann. Þá taldi Hæstiréttur að lög nr. 151/2010 gætu ekki haggað áðurgreindri niðurstöðu um uppgjör milli aðila, enda væri ekki með almennum lögum unnt að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslur skulda frá því sem var gilti þegar til þeirra var stofnað og af þeim greitt, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Loks féllst Hæstiréttur á réttmæti þeirrar aðferðar B við endurútreikning lánsins, að afborganir af höfuðstól skuldar, sem B innti af hendi til og með þess dags sem A hf. miðaði útreikning sinn við, kæmu að fullu til frádráttar höfuðstól lánsfjárhæðarinnar, sem hvorki bæri gengistryggingu né annars konar verðbætur, og að fjárhæð greiddra vaxta hefði engin áhrif þar á enda teldust þeir að fullu greiddir vegna þessa tímabils. Var aðalkrafa B því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júní 2012. Hann krefst þess að viðurkennt verði að eftirstöðvar skuldar sinnar við stefnda samkvæmt lánssamningi 27. desember 2006 hafi 10. mars 2011 verið aðallega að fjárhæð 128.951.389 krónur, til vara 162.371.077 krónur, að því frágengnu 185.703.106 krónur, en að öðrum kosti 196.871.513 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi gerði samning við Sparisjóð Mýrasýslu 27. desember 2006 um að sá síðarnefndi veitti honum lán „að jafnvirði allt að 200.000.000“ krónur í japönskum jenum og svissneskum frönkum. Skuldina lofaði áfrýjandi að greiða að fullu með 80 jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 10. mars 2007. Um vexti var svo samið að lánið bæri svokallaða þriggja mánaða LIBOR-vexti eins og þeir væru ákveðnir hverju sinni með 1,80% vaxtaálagi. Vexti skyldi greiða á sömu gjalddögum og afborganir af höfuðstól.

Með heimild í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum ákvað Fjármálaeftirlitið 3. apríl 2009 að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar Sparisjóðs Mýrasýslu og meðal annars að stefndi, sem þá nefndist Nýi Kaupþing banki hf., yfirtæki í einu lagi þau réttindi, eignir og skuldbindingar sparisjóðsins, sem greindi í kaupsamningi milli þessara fjármálastofnana, sem gerður var sama dag. Frá og með 1. júlí 2010 tók stefndi við öllum eignum og skuldum, réttindum og skyldum sparisjóðsins vegna samruna félaganna.

Með dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010, var leyst úr ágreiningi um lögmæti skuldbindinga í íslenskum krónum vegna svonefndra bílalána, sem skyldu taka breytingum í samræmi við breytingar á gengi íslenskrar krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Niðurstaðan varð sú að slík gengistrygging væri óheimil. Með dómi réttarins 16. september sama ár í máli nr. 471/2010 var til úrlausnar hvernig færi um vexti af slíkum skuldbindingum og var dæmt að í stað umsaminna erlendra vaxta skyldu vextir miðast við 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um er að ræða vexti, sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum. Þá var dæmt í Hæstarétti 14. febrúar 2011 í máli nr. 604/2010 að ákvæði um gengistryggingu í skuldabréfum í íslenskum krónum, tryggðum með veði í fasteign, væru ólögmæt. Loks féll dómur í Hæstarétti 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 þar sem niðurstaðan varð sú að vextir af slíkri skuldbindingu töldust fullgreiddir samkvæmt fullnaðarkvittun kröfuhafa. Sá síðastnefndi gæti ekki krafið skuldara um greiðslu vaxta umfram þá erlendu vaxtaviðmiðun, sem hann hafði greitt. Rangur lagaskilningur aðila, sem lá til grundvallar lögskiptum þeirra um vaxtakjör, yrði ekki leiðréttur aftur í tímann heldur einungis vegna vaxta til framtíðar.

Stefndi endurreiknaði ógreiddan höfuðstól skuldar áfrýjanda miðað við 10. mars 2011. Var það gert á þeim grundvelli að stefndi teldi að í lánssamningnum hafi verið mælt fyrir um ólögmæta gengistrygging láns í íslenskum krónum. Því til samræmis féllst stefndi í greinargerð sinni í héraði á þá kröfu áfrýjanda að viðurkennt yrði að skuldbinding hans samkvæmt lánssamningi hafi verið ákveðin í íslenskum krónum en ekki í erlendri mynt. Í útreikningnum var gengið út frá því að lánið hafi frá stofndegi borið vexti samkvæmt 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Telur stefndi sig eiga kröfu aftur í tímann um slíka vexti samkvæmt lánssamningnum. Um þann hluta endurreikningsins kveðst hann hafa fylgt lögum nr. 151/2010, en með þeim var meðal annars breytt 18. gr. fyrrnefndu laganna. Samkvæmt 1. mgr. þeirrar greinar svo breyttri skal peningakrafa almennt bera vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laganna ef samningsákvæði um vexti eða annað endurgjald fyrir lán teljast ógild. Í 3. mgr. 18. gr. segir að vexti samkvæmt ákvæði 1. mgr. skuli reikna frá og með stofndegi peningakröfu nema samið sé um annað. Samkvæmt útreikningi stefnda var skuld áfrýjanda að eftirstöðvum 213.894.396 krónur áðurnefndan dag. Í þeirri fjárhæð var meðtalinn mismunur á annars vegar vöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 og hins vegar erlendum vöxtum frá stofndegi kröfunnar 27. desember 2006 til 10. mars 2011, sem stefndi lagði við ógreiddan höfuðstól og skyldi greiðast með jöfnum greiðslum á umsömdum gjalddögum það sem eftir lifði lánstímans.

Áfrýjandi telur sér óskylt að greiða þann vaxtamun, sem að framan greinir. Hann byggir aðalkröfu sína á því að hver og ein greiðsla hans, sem skiptist í vexti og afborgun af höfuðstól, sé fullnaðargreiðsla sem verði ekki endurskoðuð síðar með því að höfuðstóllinn verði uppreiknaður með aðferð, sem aðilar sömdu ekki um í lánssamningnum. Á útreikningsdegi stefnda hafi áfrýjandi lokið greiðslu 17 afborgana af samtals 80 og aðalkrafan, 128.951.389 krónur, nemi því sem eftir standi af upphaflegri lánsfjárhæð í íslenskum krónum þegar greiddar afborganir hafi verið dregnar frá. Þá telur áfrýjandi að ákvæði laga nr. 151/2010 eigi hér ekki við. Þrjár varakröfur hans fela í sér mismunandi aðferðir við útreikning verði lögin talin taka til lögskipta aðila.

II

Málsástæður áfrýjanda eru í grundvallaratriðum hinar sömu og sóknaraðila í áðurnefndu máli nr. 600/2011. Hann byggir á því að aðstæður nú séu um það sem mestu skiptir sambærilegar þeim sem voru í fyrra málinu og því hljóti sá dómur Hæstaréttar að vera fordæmi við úrlausn þessa máls. Stefndi mótmælir því og telur aðstæður þar hafa verið ólíkar þeim, sem séu fyrir hendi nú.

Í máli nr. 600/2011 reyndi á almennar reglur kröfuréttar við úrlausn um kröfu aðila. Í dóminum greindi frá þeirri meginreglu að kröfuhafi, sem hefur fengið minna greitt en hann átti rétt til, eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt sé. Frá meginreglunni séu þó undantekningar, meðal annars um að fullnaðarkvittun geti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að hann glati frekari kröfu. Áherslan hvíli á því að skuldari hafi við móttöku kvittunar fengið í hendur viljayfirlýsingu kröfuhafa um að greiðslu sé lokið og þar með réttmæta ástæðu til að ætla að hann hafi gert upp að fullu greiðslu sína á viðkomandi gjalddaga og geti treyst því að ekki komi til frekari kröfu síðar. Í dóminum var lagt til grundvallar að greiðslutilkynningar, sem kröfuhafi sendi fyrir hvern gjalddaga með útreikningi á fjárhæðinni sem skyldi greiða og eftir það fyrirvaralaus móttaka hans á greiðslum í samræmi við tilkynningarnar, hafi jafngilt fullnaðarkvittun um greiðslu á því sem gjaldféll hverju sinni. Þá segir í dóminum að af áðurnefndri meginreglu leiði að einungis við sérstakar aðstæður verði tilkalli kröfuhafa um viðbótargreiðslu hafnað. Undantekning frá henni styðjist meðal annars við þau rök að skuldari hafi við móttöku kvittunar fengið í hendur yfirlýsingu kröfuhafa um að greiðslu sé lokið. Að baki búi sjónarmið um öryggi í viðskiptum, en því geti fylgt mikil röskun á fjárhagslegum hagsmunum skuldara, sem um lengri tíma hafi hagað sér í samræmi við tilmæli kröfuhafa, ef kröfuréttarsambandið er tekið upp vegna liðins tíma og honum síðan gert að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð, þvert á væntingar hans um hið gagnstæða. Í framhaldi segir í dóminum að þá komi til athugunar hvort atvik séu með þeim sérstaka hætti í málinu að víkja beri frá framangreindri meginreglu og hafna tilkalli kröfuhafans um viðbótargreiðslu. Niðurstaðan varð sú að öll skilyrði töldust uppfyllt svo undantekning frá meginreglunni ætti við í málinu. Hér á eftir verður með sama hætti og í áðurnefndum dómi kannað hvort skilyrði séu uppfyllt svo undantekning frá meginreglunni geti ráðið niðurstöðu málsins líkt og áfrýjandi krefst.

III

Af gögnum málsins verður ráðið að fyrir hvern gjalddaga til og með 10. mars 2011 hafi Sparisjóður Mýrasýslu og síðan stefndi sent greiðslutilkynningu til áfrýjanda þar sem fram kom fjárhæð afborgunar og gjaldfallinna vaxta. Áfrýjandi greiddi í samræmi við það og fékk kvittun fyrir hverju sinni. Hér verður að líta til þess að á einstökum gjalddögum á þessu tímabili gengu aðilar lánssamningsins út frá því að útreikningur kröfuhafans á fjárhæð afborgana og vaxta tæki mið af því að ákvæði um gengistryggingu höfuðstólsins væru gild. Var áfrýjandi því í góðri trú um lögmæti skuldbindingarinnar og þar með að umræddar greiðslur fælu í sér fullar og réttar efndir af hans hálfu. Hvað áfrýjanda varðar eru ekki efni til að meta það með öðrum hætti þótt síðasta greiðslan hafi verið innt af hendi að gengnum dómi Hæstaréttar í máli nr. 604/2010 en hann greiddi þá eins og jafnan áður í samræmi við greiðslutilkynningu kröfuhafans. Þegar stefndi endurreiknaði skuldina var komin á festa í framkvæmd endurgreiðslna samkvæmt samningnum, en liðinn var rúmlega fimmtungur lánstímans og áfrýjandi hafði þá greitt samsvarandi hlutfall afborgana af láninu. Samkvæmt endurútreikningi stefnda á fjárhæð skuldar áfrýjanda eftir greiðslu afborgunar og vaxta 10. mars 2011 nam hún 213.894.471 krónu, en af höfuðstól skuldarinnar einum hefðu þá átt að standa eftir 157.500.000 krónur í ljósi þess að stefndi hafði þá greitt 17 af 80 jöfnum afborgunum. Endurútreikningurinn fól þannig í reynd í sér viðbótarkröfu um vexti fyrir liðna tíð sem svaraði mismuninum á þessum tveimur fjárhæðum eða 56.394.471 krónu. Sú fjárhæð er umtalsverð að virtu því að upphafleg fjárhæð lánsins var 200.000.000 krónur. Í því ljósi er haldlaus viðbára stefnda um að sú tilhögun sé ívilnandi fyrir áfrýjanda að bæta vaxtamuninum fyrir liðinn tíma við höfuðstól lánsins til greiðslu síðar í stað þess að krefjast greiðslu strax. Við mat á því hvort undantekning frá áðurnefndri meginreglu komi til álita skiptir loks máli hvort aðstöðumunur hafi verið á aðilum lánssamningsins. Stefndi ber fyrir sig að þetta mál skeri sig frá máli nr. 600/2011 að því leyti að þar hafi aðilarnir verið fjármálafyrirtæki og einstaklingar, en hér sé viðsemjandi fjármálafyrirtækis á hinn bóginn sveitarfélag, sem velti miklu fé í rekstri sínum. Ekki sé um yfirburðastöðu kröfuhafans í samningssambandinu að ræða og því ótækt að niðurstaða ráðist af undantekningu frá meginreglunni. Hér verður að hafa í huga að Sparisjóður Mýrasýslu var fjármálafyrirtæki á lánamarkaði, sem bauð viðskiptavinum sínum ýmis lánakjör, þar með talin lán með gengistryggingu, sem reyndust ólögmæt. Skilmálar láns áfrýjanda voru samkvæmt einhliða ákvörðun sparisjóðsins og stöðluðum skilmálum hans hvað slík lán varðar. Ekkert liggur fyrir um að áfrýjandi hafi búið yfir slíkri sérþekkingu um fjármálastarfsemi og peningamál á fjölþjóðlegum vettvangi að jafnað verði við þá sem fjármálafyrirtæki búa að öðru jöfnu ein yfir. Augljós aðstöðumunur var þannig á lánveitanda og lántaka í viðskiptum þeirra í umrætt sinn.

Samkvæmt því sem áður var rakið verður lagt til grundvallar að greiðslutilkynningar Sparisjóðs Mýrasýslu og síðan stefnda og fyrirvaralaus móttaka á greiðslum frá áfrýjanda í samræmi við tilkynningarnar hafi jafngilt fullnaðarkvittunum. Þótt ekkert þeirra atriða, sem að framan greinir, geti ráðið úrslitum eitt og sér, verður að líta svo á þegar þau eru öll virt í heild að það standi stefnda nær en áfrýjanda að bera þann vaxtamun, sem deilt er um í málinu og hlaust af hinni ólögmætu gengistryggingu. Er því fallist á með áfrýjanda að sá rangi lagaskilningur sem lá að baki lögskiptum hans og Sparisjóðs Mýrasýslu í upphafi verði í uppgjöri aðila einungis leiðréttur til framtíðar. Af því leiðir að stefndi getur ekki krafið áfrýjanda um viðbótargreiðslur vegna þegar greiddra vaxta aftur í tímann.

IV

Að framan var getið um lög nr. 151/2010, sem stefndi vísar til, en þau hafa meðal annars að geyma ákvæði sem lúta að ákvörðun vaxta aftur í tímann af skuldabréfum þar sem samningsákvæði um gengistryggingu hafa verið talin andstæð lögum. Með almennum lögum er ekki unnt með íþyngjandi hætti að hrófla á afturvirkan veg við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslu skulda frá því sem gilti þegar til þeirra var stofnað og af þeim greitt, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 600/2011. Færi slíkt í bága við þá vernd eignarréttinda sem leiðir af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Af þessum sökum fá nefnd lög ekki haggað þeirri niðurstöðu sem komist var að hér að framan.

V

Aðalkrafa áfrýjanda er fundin með því að leggja saman greiddar afborganir af höfuðstól á tímabilinu 10. mars 2007 til og með 10. mars 2011 og draga þá fjárhæð frá upphaflegri lánsfjárhæð. Samkvæmt skilmálum lánssamningsins skyldi greiða lánið með jöfnum afborgunum, sem að óbreyttu gengi íslenskrar krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum hefði verið 2.500.000 krónur í hvert sinn eða 10.000.000 krónur á ári. Á fyrri hluta áðurnefnds tímabils urðu nokkrar afborganir ívið lægri en þessu nemur vegna gengisþróunar en frá árinu 2008 mun hærri af sömu sökum.

Lánið, sem hér um ræðir, var sem fyrr segir ekki gilt lán í erlendri mynt, heldur fól það í sér ólögmæta gengistryggingu skuldbindingar í íslenskum krónum. Því getur lánveitandi ekki átt rétt til þess að einstakar afborganir á fyrrnefndu tímabili taki breytingum í samræmi við breytt gengi erlendra gjaldmiðla og að á þær reiknist umsamdir erlendir vextir. Í aðalkröfu áfrýjanda felst að afborganir af höfuðstól skuldarinnar, sem hann innti af hendi til og með 10. mars 2011, komi að fullu til frádráttar höfuðstólnum, sem beri hvorki gengistryggingu né verðbætur af öðrum toga. Fjárhæð greiddra vaxta hafi þar ekki áhrif, enda teljist þeir að fullu greiddir vegna þessa tímabils. Verður fallist á réttmæti þessarar aðferðar áfrýjanda við útreikning skuldar hans. Samkvæmt þessu verður aðalkrafa áfrýjanda tekin til greina.

Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Viðurkennt er að eftirstöðvar skuldar áfrýjanda, Borgarbyggðar, við stefnda, Arion banka hf., samkvæmt lánssamningi 27. desember 2006 hafi eftir greiðslu vaxta og afborgunar 10. mars 2011 numið 128.951.389 krónum.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.