247/2008

Sveitarfélagið K breytti skipulagi svæðis sem I og G leigðu landspildu á, þannig að svæðið skyldi nýtt sem íbúðarhúsabyggð. Við það skertust réttindi I og G. Samkomulag tókst milli aðilanna um að fela matsnefnd eignarnámsbóta að meta réttindi I og G yfir hluta leigulandsins, en öðrum hluta héldu þau, ásamt húsi sem þar stóð. K neitaði að greiða samkvæmt úrskurði nefndarinnar en I og G kröfðust bóta samkvæmt honum. Talið var að nefndin hafi ekki verið bær að lögum til þess að taka að sér að ákvarða bætur þar sem ekkert eignarnám hefði farið fram. Væri úrskurðurinn því markleysa og yrði krafa I og G ekki reist á honum. Þar sem málatilbúnaður þeirra var eingöngu byggður á úrskurðinum var málið talið vanreifað af þeirra hálfu og því óhjákvæmilegt að vísa því frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. maí 2008 og krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu, en til vara að hún verði lækkuð. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Hinn 8. júlí 1985 var gerður leigusamningur um spildu í landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi og skyldi hann gilda í 30 ár. Samkvæmt samningnum var landeiganda jafnframt heimilt að segja honum upp á leigutímanum með eins árs fyrirvara. Óumdeilt er að stefndu eignuðust eftir það rétt leigutaka samkvæmt samningnum, sem samkvæmt framlögðu þinglýsingarvottorði hefur orðið 8. október 1990. Áfrýjandi eignaðist á árinu 2000 hluta áðurnefndrar jarðar á svokölluðu suðursvæði hennar, en á þeim hluta höfðu áður verið seldar á leigu fjölmargar landspildur auk spildu stefndu. Við eigendaskiptin yfirtók áfrýjandi réttindi og skyldur landeiganda samkvæmt leigusamningnum við stefndu.

Áfrýjandi breytti skipulagi svæðisins, sem framvegis skyldi nýtt fyrir íbúðarhúsabyggð. Af þeim sökum taldi hann óhjákvæmilegt að skerða réttindi fjölmargra leigutaka á svæðinu, þar á meðal stefndu. Á síðari hluta árs 2005 tókst samkomulag milli aðila um að fela matsnefnd eignarnámsbóta að meta réttindi stefndu yfir hluta leigulandsins, en öðrum hluta fengu þau að halda auk húss, sem þar stóð, og var sá hluti felldur inn í nýtt deiliskipulag. Var samið með þessum hætti þótt áfrýjandi hefði ekki lýst yfir eignarnámi á umræddum leiguréttindum stefndu. Nefndin kvað upp úrskurð 21. desember 2005, en áfrýjandi sætti sig ekki við þá niðurstöðu sem þar varð og telur sig ekki bundinn af henni. Í málinu byggja stefndu á því að áfrýjanda sé skylt að greiða þeim bætur samkvæmt nefndum úrskurði.

Undir rekstri málsins aflaði áfrýjandi mats dómkvaddra manna og síðar yfirmatsmanna á verðmæti þess, sem stefndu létu af hendi, svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi. Eftir áfrýjun héraðsdóms óskaði áfrýjandi enn eftir því að maður yrði dómkvaddur til að leggja mat á verðmæti nánar tiltekinna atriða og var D-x-x V-kk-nf S. W-x-x héraðsdómslögmaður og löggiltur fasteignasali dómkvaddur í því skyni. Matsgerð hans er dagsett 29. júlí 2008. Sem svar við fyrstu spurningu í matsbeiðni taldi hann að verðmæti eignar og réttinda stefndu fyrir skipulagsbreytingu 14. júlí 2005 hafi verið 4.500.000 krónur. Svar hans við annarri spurningu í matsbeiðni var á þann veg að verðmæti eignar stefndu eftir framangreint tímamark hafi verið 17.000.000 krónur. Lokaspurningu í matsbeiðni svaraði hann þannig að hann teldi verðmæti þess byggingaréttar, sem skapaðist við skipulagsbreytinguna á lóðunum Hafraþingi 9 og 11, sem var sá hluti leigulandsins sem stefndu héldu eftir, hafi verið 17.000.000 krónur.

II

Matsnefnd eignarnámsbóta starfar samkvæmt lögum nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, en samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna er hlutverk hennar að skera úr ágreiningi um eignarnámsbætur og annað endurgjald, sem ákveða á samkvæmt lögunum. Þessu hlutverki er nánar lýst í öðrum ákvæðum þeirra. Þannig skal eignarnemi samkvæmt 1. málslið 4. gr., þegar hann neytir eignarnámsheimildar sinnar, senda matsnefndinni beiðni um að mat fari fram og samkvæmt 1. mgr. 5. gr. tekur nefndin málið fyrir ef fallist er á að lagaheimild sé til eignarnámsins. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. skulu eigendur og aðrir rétthafar eignar, sem tekin er eignarnámi, eiga kost á að kynna sér öll gögn, sem það varða og skipta máli við ákvörðun bótafjárhæðar. Þá segir í 1. málslið 1. mgr. 10. gr. að matsnefndin skuli kveða upp úrskurð um fjárhæð eignarnámsbóta til eignarnámsþola.

Viðleitni aðila til að ná samkomulagi um bætur bar ekki árangur. Ekki kom þó til þess að áfrýjandi beitti eignarnámi gagnvart stefndu, heldur sömdu aðilar um að beina því til matsnefndar eignarnámsbóta að meta bætur, svo sem áður greinir. Nefndin féllst á það og felldi úrskurð á deiluefnið. Hún var hins vegar ekki bær að lögum til að taka að sér að ákveða bætur við þær aðstæður að ekkert eignarnám hafði farið fram og skipti þá ekki máli að aðilar hafi sammælst um að vísa þessu ágreiningsefni til hennar. Úrskurðurinn var því markleysa og verður krafa stefndu ekki reist á honum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 2. október 2008 í máli nr. 619/2007.

Málsástæður stefndu lúta allar að þeirri kröfu að greitt verði samkvæmt úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta. Að öðru leyti er engin stoð í málatilbúnaði þeirra fyrir fjárhæðinni, sem þau krefjast úr hendi áfrýjanda. Málið er því vanreifað af hálfu stefndu og er óhjákvæmilegt að vísa því frá héraðsdómi af þeim sökum. Fær engu um það breytt þótt áfrýjandi hafi aflað matsgerða til að renna stoðum undir lægri fjárhæð en stefndu krefjast, auk þess sem stefndu hafa við flutning málsins fyrir Hæstarétti mótmælt því að litið verði til niðurstöðu yfirmatsmanna um bætur til þeirra.

Rétt er að hver aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Málinu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.