564/2012

Aðilar deildu um landamerki jarðanna Ytri-Skóga og Eystri-Skóga í Rangárþingi eystra, sem afmörkuðust af fjörumarki á sjávarkambi, sem aðilar voru sammála um hvar væri, og norður í Dalárfoss. Hæstiréttur lagði til grundvallar að með samningi eigenda jarðanna frá árinu 1899 hefði ágreiningur, sem lengi hafði staðið um landamerki jarðanna, verið leiddur til lykta. Yrðu aðilar að færa sönnur á kröfur sínar að því leyti sem þær vikju frá samningnum. Aðalkrafa HR og HV var í samræmi við samninginn frá framangreindu fjörumarki og að punkti þar sem talið var að Dalá hefði runnið er samningurinn var gerður, en frá punktinum til vesturs fylgdi landamerkjalínan hæðarlínum sem miðuðust við brekkurætur allt að ánni Kvernu, þaðan sem línan var dregin í tiltekna gilbrún allt upp að svonefndum Efribrúnum og endaði línan í Dalárfossi. S taldi að landamerkin milli jarðanna úr fjörumarkinu skyldi til norðurs fylgja svokölluðum Sjóbúðavegi upp að þjóðvegi. Þaðan lægi línan í norðvestur að Dalá, um Austustu Fit og í Kvernu og fylgdi hún svo þeirri línu upp í Kvernufoss og þaðan í Dalárfoss. Hæstiréttur taldi S ekki hafa sýnt fram á stofnast hefði til beins eignarréttar Eystri-Skóga að svæði sunnan þjóðvegar fyrir hefð þótt svæðið hefði verið nýtt á árum áður til eggjatöku og fuglaveiða og að einhverju leyti til beitar. Var því lagt til grundvallar að landamerki jarðanna lægju frá fjörumarkinu í norðlæga stefnu að punkti þar sem talið væri að Dalá hefði runnið er samningurinn frá 1899 var gerður. Túlka yrði samninginn svo að landamerkin fylgdu farveginum til vesturs í farveg Dalár eins og hann væri nú og fylgdi honum allt að og meðfram syðri hluta Austustu Fitjar, en beygði svo til samræmis við afmörkun beggja málsaðila á suðvesturhluta Fitjarinnar og í Kvernu. Merkjalínan fylgdi svo Kvernu til norðausturs í átt að Kvernufossi og Efribrúnum. Ágreiningslaust var í málinu að landamerkjalínan endaði í Dalárfossi, en um legu línunnir frá Kvernu og í Dalárfoss var ágreiningur sem héraðsdómari hafði ekki skorið úr með rökstuddum hætti. Taldi Hæstiréttur ekki nauðsynlegt að ómerkja dóminn vegna þessa, en um legu landamerkjalínunnar að þessu leyti yrði ekki dæmt í málinu. Þá var talið sannað að S hefði fyrir hefð öðlast beinan eignarrétt að tilteknu afgirtu túni sem lá vestan þeirrar línu sem dregin var samkvæmt samningnum frá 1899.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 27. júní 2012. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 8. ágúst sama ár og áfrýjuðu þeir öðru sinni 24. sama mánaðar. Þeir krefjast þess aðallega að viðurkennt verði að landamerki jarðanna Ytri-Skóga og Eystri-Skóga séu svofelld: Úr hnitapunkti A sem er fjörumark milli Ytri- og Eystri-Skóga, þaðan bein stefna í hnitapunkt B, þar sem áður var farvegur Dalár suðvestan við Eystri-Skógatún, þaðan í hnitapunkt C við rót Brekkna. Þaðan fylgir línan brekkurótum vestur í hnitapunkt C1, þaðan í hnitapunkta C2, D, D1, D2, D3, D4, D5, D6 og D7. Frá þeim hnitapunkti er línan dregin norður í hnitapunkt E, þaðan í hnitapunkta F, F1, F2, F3, F4, F5 og G. Frá þeim hnitapunkti er línan dregin í hnitapunkta G1, G2, G3 og í hnitapunkt H. Frá síðastnefndum hnitapunkti er línan dregin í hnitapunkt I, sem er Dalárfoss. Til vara krefjast þeir þess að viðurkennt verði að landamerki jarðanna Ytri-Skóga og Eystri-Skóga séu svofelld: Úr hnitapunkti A sem er fjörumark milli Ytri- og Eystri-Skóga, þaðan í hnitapunkt A1 í suðurjaðri túns norðan þjóðvegar. Þaðan er línan dregin til vesturs eftir jaðri túnsins í hnitapunkt A2 og síðan í hnitapunkta A3, A4, A5, A6, A7, A8 og A9. Frá jaðri túnsins í síðastnefndum hnitapunkti er línan dregin beina stefnu í hnitapunkt B þar sem áður var farvegur Dalár suðvestan við Eystri-Skógatún, þaðan í hnitapunkt C við rót Brekkna. Þaðan fylgir línan brekkurótum í vestur, svo í norður og þá í austur allt eftir sömu hnitapunktum og í aðalkröfu og endar í hnitapunkti I, sem er Dalárfoss. Við bætist að svonefnd Austasta Fit teljist hluti Eystri-Skóga og hún afmarkist með svofelldum hætti: Úr hnitapunkti J sem er þúfa sem skilur að Austustu Fit og Skjólgarðsfit í hnitapunkt K, þaðan í hnitapunkta L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V og X. Frá síðastnefndum hnitapunkti er línan dregin aftur í hnitapunkt J. Koma hnitapunktar sem aðalkrafa aðaláfrýjenda tekur mið af fram á hnitasettum uppdrætti Landnota ehf. 28. febrúar 2011, sem leiðréttur var 9. apríl 2013, en varakrafa þeirra miðar við hnitapunkta sem koma fram á hnitasettum uppdrætti sama fyrirtækis 18. október 2011, sem leiðréttur var 9. apríl 2013. Í báðum tilvikum krefjast aðaláfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 7. nóvember 2012. Hún krefst þess aðallega að viðurkennt verði að landamerki jarðanna Ytri-Skóga og Eystri-Skóga skuli vera lína frá hnitapunkti B, sem er vestra fjörumark jarðarinnar, og hið sama og aðaláfrýjendur miða við, um svonefndan Sjóbúðaveg í Strympustein (hnitapunktar C, D, E, F, G, H og I). Landamerkjalínan haldi áfram úr síðastgreindum hnitapunkti I í Dalá og þaðan í Kvernu umlukt Austustu Fit (hnitapunktar J, K, L, M, N, O, P og Q). Línan haldi áfram úr síðastgreindum hnitapunkti Q eftir Kvernu í punkt R og í Kvernufoss (hnitapunktur S) og þaðan í Dalá (hnitapunktur T). Kröfulínan er mörkuð með rauðri línu á uppdrætti Landnota ehf. 15. ágúst 2011, eins og hann var leiðréttur 9. apríl 2013. Til vara krefst hún þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt fyrir Hæstarétti.

I

Aðilar málsins deila um þann hluta af landamerkjum jarðanna Ytri-Skóga og Eystri-Skóga, sem afmarkast af fjörumarki á sjávarkambi, sem aðilar eru sammála um hvar sé, og norður í Dalárfoss, sem í gögnum málsins er einnig nefndur Dölufoss og Dalagilsárfoss. Kröfur aðila lúta ekki að merkjum jarðanna í norður frá Dalárfossi.

Eystri-Skógar voru í máldaga J-kk-ef biskups H-kk-ef, sem talinn er vera frá 1332, ein af útjörðum kirkjunnar í Ytri-Skógum. Svokallaðar Skógaeignir munu hafa fallið til konungs á 15. öld, en meðal þeirra voru jarðirnar Ytri-Skógar og Eystri-Skógar. Síðarnefnda jörðin er talin hafa verið gerð að lénsjörð prestsins að Skarði í Meðallandi um 1580 en konungur mun hafa selt H-kk-þgf B-x-x, ríkisaðmírál, Ytri-Skóga á árinu 1675. Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá því um 1709 var að finna athugasemd um að Eystri-Skógar teldust byggðir úr Ytri-Skógum og verið í fyrstu hjáleiga frá þeirri jörð ,,hvað og vera kann, því engin landamerki eru á millum þessara jarða.“

Ágreiningur reis um merki Ytri-Skóga og Eystri-Skóga og gekk dómur um hann á árinu 1768. Sá dómur er ekki til í frumriti, en uppskrift hans hefur verið lögð fram í málinu. Niðurstaða dómsins var að Ytri-Skógum tilheyrði allt land uppi á heiðinni, milli ánna Kvernu, sem í gögnum málsins er einnig nefnd Kverná og Kvarnarhólsá og Dalár, allt fram á Brúnir sem einnig eru nefndar Þverbrekknabrýr þar til ofan eftir hallar. ,,En Eystri Skógum tilheyrir og tildæmast allar Brekkur fyrir neðan Brúnir (eða Þverbrekknabrýr) á milli Dalagilsár og Kvarnarhólsár.“ Í uppskrift dómsins segir einnig svo: ,,En Eystri Skógum tildæmast hér með allar Brekkur niður að sandi og þeirri svokölluðu Austustu Fit, út að Kvarnarhólsá hið neðra, því þar það er margbevísað eru og hafa verið eignarland, slægjuland og stekkjartúnsland Eystri Skóga frá alda öðli“.

Eigendur beggja jarðanna skrásettu einhliða landamerki þeirra og var skrásetningum þessum þinglýst á sama manntalsþingi 21. maí 1890. Skrásetning Eystri-Skóga er frá 14. desember 1885 en Ytri-Skóga 22. maí 1886. Eins og gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi var verulegur munur á því hvernig merkjum var lýst í þessum skrásetningum.

Eigendur jarðanna gerðu með sér samning 13. desember 1899, sem sagður er staðfestur af stiftsyfirvöldum Íslands og svo þinglýst 29. maí 1902. Í samningnum er annars vegar samið um að Skógafjall skuli vera í tilgreindum hlutföllum sameign jarðanna og hins vegar um landamerki milli þeirra. Í þeim hluta samningsins segir svo: ,,Landamerkjalínan milli Ytri- og Eystri-Skóga skal vera þannig: Úr vörðu á öldunum, sem er fjörumark milli Ytri- og Eystri-Skóga fjöru, bein stefna í Dalagilsfoss síðan úr áðurnefndri vörðu beint allt upp að Dölu suðvestan við Eystri-Skógatún, síðan ræður Dala upp að fossi og svo áfram austan við svonefnda Hnauka ... Auk þess eiga Eystri-Skógar Brekkur allar og Þverbrekkur allt að Efribrúnum, Austustu Fit.“

Í málinu liggja ekki frammi nýrri skjöl um landamerki milli jarðanna.

II

Hvorki aðalkrafa aðaláfrýjenda né kröfur gagnáfrýjanda eru til fulls reistar á því samkomulagi eigenda jarðanna um merki milli þeirra, sem áður er getið.

Aðalkrafa aðaláfrýjenda er í samræmi við samninginn frá fjörumarki á sjávarkambi og punkti þar sem talið er að Dalá hafi runnið suðvestan við Eystri-Skógatún á þeim tíma er samningurinn var gerður. Frá þeim punkti fylgir línan til vesturs ekki Dalá, heldur hæðarlínum sem miðast við brekkurætur allt að Kvernu, en þaðan er línan dregin í gilbrún vestan við Brekkur og Þverbrekkur allt upp að svonefndum Efribrúnum. Liggur línan á gilbrúninni og kveða aðaláfrýjendur línuna norðan Efribrúna fylgja 200 metra hæðarlínu og sé rétt neðan við efstu mörk Efribrúna. Línan endi í Dalárfossi.

Varakrafa aðaláfrýjenda miðar við sömu línu að því frátöldu, annars vegar að hún er dregin um tún rétt norðan við núverandi þjóðveg, sem nytjað hefur verið frá Eystri-Skógum, og hins vegar er dregin sjálfstæð lína umhverfis það sem aðaláfrýjendur telja vera mörk Austustu Fitjar, en þessi lína er ekki í beinum tengslum við landamerkjalínu þeirra.

Kröfulína samkvæmt aðalkröfu gagnáfrýjanda hefur upphafspunkt í sama fjörumarki á sjávarkambi og kröfulína aðaláfrýjenda sunnan þjóðvegar og fylgir henni skamman veg í norður en beygir svo í norðvestur. Línuna dregur gagnáfrýjandi svo að frá fjörumarkinu og norður að núverandi þjóðvegi fylgi hún svonefndum Sjóbúðavegi sem liggur að mestu leyti verulega vestar en kröfulína aðaláfrýjenda á þessu svæði. Kveður gagnáfrýjandi landið milli kröfulína aðila sunnan þjóðvegar vera um 415 hektarar. Frá þjóðveginum liggi línan í norðvestur að Dalá og um Austustu Fit, eins og gagnáfrýjandi telur að afmarka eigi hana og í Kvernu og fylgi svo þeirri línu upp í Kvernufoss og þaðan í Dalárfoss. Gagnáfrýjandi kveður land það norðan þjóðvegar sem sé á milli þeirra lína er krafa hennar miðar við og línunnar í aðalkröfu aðaláfrýjenda vera um 225 hektarar.

Varakrafa gagnáfrýjanda um staðfestingu hins áfrýjaða dóms fylgir kröfum aðaláfrýjenda upp fyrir núverandi þjóðveg, en liggur þaðan í vestur á þann hátt sem lýst er í héraðsdómi.

III

Við úrlausn málsins verður lagt til grundvallar að með samningi eigenda jarðanna 13. desember 1899 hafi ágreiningur, sem staðið hafði um langa hríð um landamerki þeirra, verið leiddur til lykta. Hefur landamerkjunum ekki verið breytt með samningum eftir það. Verður miðað við, að því leyti sem kröfur aðila í málinu kunna að víkja frá þeim landamerkjum sem ákveðin eru í samningnum, að færa þurfi sönnur á slík frávik. Að því marki, sem samningurinn kann að vera óljós um afmörkun á landamerkjalínu milli jarðanna verður að túlka hann með hliðsjón af öðrum gögnum málsins og staðháttum.

Eins og áður greinir eru aðilar sammála um hvar syðsti punktur landamerkjanna sé, sem tilgreindur er sem fjörumark á sjávarkambi. Þótt gagnáfrýjandi hafi sannað að svæði sunnan núverandi þjóðvegar, milli línu sem dregin er í samræmi við samninginn frá 13. desember 1899 og svonefnds Sjóbúðavegar hafi verið nýtt á árum áður frá Eystri-Skógum til eggjatöku og fuglaveiða og að einhverju leyti til beitar, er ósannað að stofnast hafi til beins eignarréttar að landi þessu fyrir hefð. Verður lagt til grundvallar í málinu að landamerki jarðanna liggi frá áðurnefndu fjörumarki í norðlæga stefnu sem tekur mið af Dalárfossi að punkti á melkolli þar sem talið er að Dalá hafi runnið er samningurinn frá 1899 var gerður suðvestan við Eystri-Skógatún. Túlka verður samninginn svo, að landamerkin fylgi farveginum til vesturs í farveg Dalár eins og hann er nú og fylgi honum allt að og meðfram syðri hluta Austustu Fitjar, en merkjalínan beygi svo til samræmis við afmörkun beggja málsaðila á suðvesturhluta Fitjarinnar og í Kvernu. Merkjalínan fylgi svo Kvernu til norðausturs í átt að Kvernufossi og Efribrúnum. Ágreiningslaust er að landamerkjalínan, að því leyti sem um er deilt málinu, endi í Dalárfossi. Um legu landamerkjalínunnar frá Kvernu og í Dalárfoss er ágreiningur, sem héraðsdómari hefur ekki skorið úr með rökstuddum hætti, sbr. f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ekki er af þeim ástæðum nauðsynlegt að ómerkja héraðsdóminn, en um legu landamerkjalínunnar að þessu leyti verður því ekki dæmt í málinu.

Gagnáfrýjandi heldur því fram að Eystri-Skógum tilheyri afgirt tún, sem liggur rétt norðan við núverandi þjóðveg og austan við heimreið að bænum. Túnið er í héraðsdómi ranglega sagt vera sunnan þjóðvegarins. Túnið er vestan þeirrar línu, sem dregin verður samkvæmt samningnum frá 1. desember 1899 og fallist er á að framan. Sannað er með framburði vitnanna G-kk-ef V-kk-ef, F-kk-ef S-kk-ef og H-kk-ef B-kk-ef N-kk-ef að tún þetta hafi verið ræktað í áföngum og því lokið um 1970, það hafi þá verið afgirt og nytjað síðan frá Eystri-Skógum átölulaust af eigendum Ytri-Skóga. Hefur gagnáfrýjandi því öðlast beinan eignarrétt fyrir hefð að hinu afgirta landi, sem verður afmarkað á þann hátt, sem greinir í varakröfu aðaláfrýjenda.

Samkvæmt öllu framansögðu verða landamerki jarðanna Ytri-Skóga og Eystri-Skóga frá fjörumarki á sjávarkambi og að Dalárfossi afmörkuð svo, að því leyti sem um er dæmt í málinu, að þau séu frá óumdeildu fjörumarkinu í norðlæga stefnu í átt að Dalárfossi upp fyrir þjóðveg, en þaðan umhverfis afgirt tún norðan þjóðvegarins og austan heimreiðar að Eystri-Skógum og aftur í línuna sem veit að Dalárfossi og eftir henni að melkolli þar sem áður var farvegur Dalár. Þaðan í vestur eftir eldri farvegi Dalár og í núverandi farveg árinnar áfram í vestur allt að syðri mörkum Austustu Fitjar og meðfram þeim þar til línan beygir til norðurs um suðvesturenda Fitjarinnar, í samræmi við aðalkröfu gagnáfrýjanda og varakröfu aðaláfrýjenda og í Kvernu, en þaðan eftir farvegi hennar í norðaustur og í átt að Kvernufossi og Efribrúnum.

Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms verður staðfest.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verða aðilar látnir bera hver sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Landamerki jarðanna Ytri-Skóga og Eystri-Skóga frá fjörumarki á sjávarkambi í suðri eru ákveðin svo að þau séu frá fjörumarkinu í norðlæga stefnu í átt að Dalárfossi upp fyrir þjóðveg, en þaðan umhverfis afgirt tún norðan þjóðvegarins og austan heimreiðar að Eystri-Skógum og aftur í línuna sem veit að Dalárfossi og eftir henni að melkolli þar sem áður var farvegur Dalár suðvestan við Eystri-Skógatún. Þaðan í vestur eftir eldri farvegi Dalár og í núverandi farveg árinnar í vestur allt að syðri mörkum Austustu Fitjar og meðfram þeim þar til línan beygir til norðurs um suðvesturenda Fitjarinnar, í samræmi við kröfu gagnáfrýjanda, S-kvk-ef J-kvk-ef J-kvk-ef, og varakröfu aðaláfrýjenda, Héraðsnefndar Rangæinga og Héraðsnefndar Vestur-Skaftafellssýslu, og í Kvernu, en þaðan eftir farvegi hennar í norðaustur í átt að Kvernufossi og Efribrúnum.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 700.000 krónur.