354/2001

K og S hf. gerðu með sér ,,drög að kaupsamningi” um sölu hlutabréfa K í SD hf. með fyrirvara ,,um endanlegt samþykki félagsstjórna viðkomandi” og að aðrir hluthafar í SD hf. ,,afsali sér forkaupsrétti sínum.” Þ, erfingi eins af hluthöfum í SD hf., höfðaði síðar mál gegn S hf. á þeim grundvelli að við söluna hefði verið brotið með ólögmætum hætti gegn forkaupsrétti, sem Þ eða þeir, er hann leiddi rétt sinn frá, hafi átt. Að gefnu tilefni var tekið fram, að samingsaðilar geti ekki gert forkaupsrétt að engu með því að semja sín á milli um að sala viðkomandi eignar sé háð því að forkaupsréttar verði ekki neytt. Af hálfu K var litið svo á að kaupin væru háð samþykki stjórnar SD hf. og þeim skilningi hafði S hf. ekki andmælt. Lýsti K samningsdrögin úr gildi fallin þegar samþykki stjórnar SD hf. fékkst ekki og gat forkaupsréttur annarra hluthafa í SD hf. því ekki orðið virkur á grundvelli þeirra. Nokkru eftir að ofangreind atvik urðu, voru á aðalfundi SD hf. teknar ákvarðanir um breytingar á samþykktum félagsins, sem m.a. lutu að afnámi forkaupsréttar hluthafa við sölu á bréfum í félaginu. Í málinu byggði Þ á því að ákvörðunin væri ógild, þar sem ekki hefði verið boðað til fundarins með lögmætum hætti. Þar sem Þ hafði ekki höfðað mál til ógildingar á ákvörðuninni innan þess frests sem kveðið var á um í 2. mgr. 79. gr. laga nr. 32/1978 og sannanlega haft vitneskju um hluthafafundinn áður en hann var haldinn, var talið ótækt að hann, tæplega 10 árum síðar, gæti byggt rétt á því að ákvörðun fundarins hefði í öndverðu verið ógild. Umræddar breytingar á samþykktum félagsins voru því álitnar gildar gagnvart Þ og var S hf. samkvæmt því sýknað af kröfum sem Þ reisti á þessum grunni. Af hálfu Þ var til ítrustu vara gerð krafa um að S hf. leysti til sín hlutabréf hans í SD hf. Eins og málatilbúnaði Þ var háttað að þessu leyti þótti ekki annað fært en að sýkna S hf. jafnframt af þessari kröfu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. september 2001. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 407.956.733 krónur, en til vara 95.029.379 krónur. Verði ekki á það fallist krefst hann greiðslu 9.714.317 króna úr hendi stefnda, en að því frágengnu að stefndi greiði sér 2.262.961 krónu. Í öllum tilvikum er þess krafist að dæmd fjárhæð beri dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 27. apríl 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til ítrustu vara krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 102.213 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 14. mars 1997 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum þessum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I.

Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi eru kröfur áfrýjanda, aðrar en ítrasta varakrafa hans, skaðabótakröfur, sem reistar eru á því að brotið hafi verið með ólögmætum hætti gegn forkaupsrétti, sem hann eða þeir, er hann leiðir rétt sinn frá, hafi átt við sölu á hlutabréfum Kaupfélags Eyfirðinga í Söltunarfélagi Dalvíkur hf. á vormánuðum 1990 til félags, sem þá bar heitið Samherji hf. Samkvæmt þágildandi samþykktum Söltunarfélags Dalvíkur hf. skyldi hluthafi, sem selja vildi bréf sín í félaginu, tilkynna það félagsstjórn, sem hafði forkaupsrétt að bréfunum fyrir hönd þess. Vildi stjórnin ekki neyta forkaupsréttar félagsins skyldu hluthafar öðlast forkaupsrétt í hlutfalli við hlutafjáreign sína.

Faðir áfrýjanda, A-kk-nf L-kk-nf, átti hlut í Söltunarfélagi Dalvíkur hf., sem nam 0,01% af nafnverði heildarhlutafjár. A-kk-nf lést 1. september 1986. Samkvæmt einkaskiptagerð erfingja hans 27. nóvember 1986 komu hlutabréfin í Söltunarfélagi Dalvíkur hf. í hlut sambýliskonu hans J-kvk-ef R. K-kvk-ef, móður áfrýjanda. Með áritun á hlutabréf í Söltunarfélagi Dalvíkur hf. 25. maí 1991 framseldi J-kvk-nf áfrýjanda hlutinn sem fyrirframgreiddan arf. Frekari gögn liggja ekki fyrir um þetta efni. Er svo að sjá að formlega hafi ekki orðið af þessari fyrirframgreiðslu arfs, enda voru hlutabréfin talin meðal eigna dánarbús J-kvk-ef í beiðni áfrýjanda og systur hans um leyfi til einkaskipta eftir lát hennar 30. júlí 1992. Komu bréfin í hlut áfrýjanda samkvæmt einkaskiptagerð, sem afhent var sýslumanni við lok skipta á dánarbúinu 19. ágúst 1992.

Samkvæmt framangreindu voru hlutabréfin í Söltunarfélagi Dalvíkur hf., sem forkaupsrétturinn, sem deilt er um í máli þessu, er leiddur af, í eigu móður áfrýjanda á árinu 1990 þegar Kaupfélag Eyfirðinga seldi hlut sinn í félaginu. Skiptir því engu fyrir úrlausn þessa máls að bú áfrýjanda var tekið til gjaldþrotaskipta 24. maí 1989 og þeim hafi fyrst lokið 4. október 1996. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjandi sé réttur aðili að máli þessu.

II.

Kaupfélag Eyfirðinga og Samherji hf. gerðu með sér „drög að kaupsamningi“ 8. apríl 1990 um sölu hlutabréfa fyrrnefnda félagsins í Söltunarfélagi Dalvíkur hf. Lokamálsgrein samningsdraganna var svohljóðandi: „Þessi drög að kaupsamningi eru gerð með fyrirvara um endanlegt samþykki félagsstjórna viðkomandi, og að aðrir hluthafar í Söltunarfélagi Dalvíkur hf. afsali forkaupsrétti sínum.“ Greinir aðilana á um hvort forkaupsréttur á grundvelli hlutabréfanna, sem síðar komust í eigu áfrýjanda, hafi orðið virkur við gerð þessara samningsdraga þótt ekki hafi orðið úr kaupunum á grundvelli þeirra.

Samkvæmt gögnum málsins voru á þessum tíma fjórir hluthafar í Söltunarfélagi Dalvíkur hf. Auk Kaupfélags Eyfirðinga voru þeir fyrrnefnd J-kvk-nf R. K-kvk-nf, Dalvíkurbær og H-kk-nf A-kk-nf. Sá síðastnefndi lýsti því yfir með bréfi 21. apríl 1990 að hann myndi neyta forkaupsréttar síns. Stefndi heldur því fram að þar með hafi skilyrði samningsdraganna 8. apríl 1990 um að hluthafar féllu frá forkaupsrétti sínum ekki verið fullnægt og þau því ekki orðið bindandi fyrir Kaupfélag Eyfirðinga, seljanda bréfanna, sem aftur hafi leitt til þess að forkaupsréttur annarra hluthafa í Söltunarfélagi Dalvíkur hf. hafi ekki orðið virkur. Á þetta verður ekki fallist. Í forkaupsrétti felst sjálfstæður réttur forkaupsréttarhafa til að ganga inn í samning um sölu þeirrar eignar, sem sá réttur lýtur að, óháð vilja þeirra, er að samningnum standa. Þann rétt geta samningsaðilar ekki gert að engu með því að semja sín á milli um að sala eignarinnar sé háð því að forkaupsréttar verði ekki neytt.

Kaupfélag Eyfirðinga leitaði eftir því við stjórn Söltunarfélags Dalvíkur hf. með bréfi 2. maí 1990 að hún heimilaði framangreinda sölu bréfa kaupfélagsins í söltunarfélaginu með vísan til greinar 2.04 í þágildandi samþykktum síðastnefnda félagsins. Málið var samdægurs tekið fyrir á fundi stjórnar söltunarfélagsins. Hafnaði hún að veita samþykki sitt fyrir sölunni með þeim rökum að ekki væri „nægjanlega ljóst hvar hlutabréfin kunni að lenda endanlega og eigi heldur hvort vinnsla sjávarafurða muni fara fram hér á Dalvík eða í hvaða mæli ...“. Með vísan til þessarar afstöðu stjórnar Söltunarfélags Dalvíkur hf. tilkynnti Kaupfélag Eyfirðinga Samherja hf. með bréfi 10. maí 1990 að samningur félaganna frá 8. apríl þess árs um sölu á hlutabréfunum væri úr gildi fallinn. Verður ekki séð af gögnum málsins að af hálfu Samherja hf. hafi verið gerðar athugasemdir við þá afstöðu.

Ætla verður að áðurgreint orðalag samningsdraganna 8. apríl 1990, þar sem fyrirvari var gerður um endanlegt samþykki „félagsstjórna viðkomandi“, hljóti að hafa átt við stjórnir þeirra félaga, sem voru aðilar að drögunum, en ekki jafnframt stjórn Söltunarfélags Dalvíkur hf., enda verður ekki séð að í orðalagi greinar 2.04 í þágildandi samþykktum síðastnefnds félags hafi falist með ótvíræðum hætti að framsal hlutabréfa í því væri háð samþykki stjórnar þess. Engu að síður er ljóst af því, sem að framan er rakið, að það var skilningur seljanda bréfanna, Kaupfélags Eyfirðinga, sem fyrirhugaður kaupandi þeirra, Samherji hf., andmælti ekki, að kaupin væru háð samþykki stjórnar Söltunarfélags Dalvíkur hf. Lýsti seljandinn sem áður segir samningsdrögin úr gildi fallin þegar það samþykki fékkst ekki. Samningsdrögin 8. apríl 1990 urðu því ekki bindandi fyrir aðila þeirra, Kaupfélag Eyfirðinga og Samherja hf. Gat forkaupsréttur annarra hluthafa í Söltunarfélagi Dalvíkur hf. því ekki orðið virkur á grundvelli þeirra.

III.

Aðalfundur Söltunarfélags Dalvíkur hf. var haldinn 18. maí 1990. Voru þar teknar ákvarðanir um breytingar á samþykktum félagsins, sem meðal annars lutu að afnámi forkaupsréttar hluthafa við sölu á bréfum í félaginu. Gerðu Kaupfélag Eyfirðinga og Samherji hf. að því búnu nýjan kaupsamning 20. sama mánaðar um sölu á öllum hlutabréfum fyrrnefnda félagsins í Söltunarfélagi Dalvíkur hf. Greinir málsaðila á um lögmæti boðunar til aðalfundarins að því er varðar breytingar á samþykktum félagsins og þar með gildi þeirra breytinga, sem þar voru gerðar á forkaupsrétti hluthafa. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að umræddar breytingar á samþykktum félagsins séu nú gildar gagnvart áfrýjanda. Þá er staðfest með vísan til forsendna héraðsdóms niðurstaða hans um sýknu stefnda af ítrustu varakröfu áfrýjanda, sem lýtur að innlausn hlutabréfa hans í Söltunarfélagi Dalvíkur hf.

Samkvæmt framansögðu verður að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.