149/2017

A höfðaði máli gegn Í og krafðist meðal annars skaðabóta þar sem hann hafði verið fluttur gegn vilja sínum af lögreglu á bráðaþjónustu geðdeildar Landspítala en systir A hafði óskað eftir því að hann yrði nauðungarvistaður á grundvelli lögræðislaga nr. 71/1997. Við komuna höfðu læknar talið að ekki væru forsendur fyrir því að nauðungarvista A. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að ekki væru skilyrði til að dæma A bætur á grundvelli 1. mgr. 32. gr. lögræðislaga enda hefði að undangengnu viðtali hans við lækna á geðdeild ekki verið talin þörf á nauðungarvistun. Þá var talið með vísan til heildarmats á aðstæðum við frelsissviptinguna og aðdraganda hennar að A hefði ekki að ósekju verið fluttur nauðugur á sjúkrahús til nákvæmari greiningar á ástandi hans í skilningi 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar né að vistunin á sjúkrahúsinu hefði tekið óhæfilega langan tíma. Var Í því sýknað af kröfu A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf landsréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. mars 2017. Hann krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hnekkt og að bótaskylda stefnda verði viðurkennd. Þá krefst hann að stefnda verði gert að greiða sér 90.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. september 2015 til greiðsludags.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að fjárhæð kröfu áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður.

I

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram leitaði systir áfrýjanda 3. mars 2014 til héraðsvaktar Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, að ábendingu geðlæknis er hún hafði áður ráðfært sig við, og óskaði eftir að áfrýjandi yrði nauðungarvistaður á grundvelli lögræðislaga nr. 71/1997. Taldi systir áfrýjanda hann hafa verið veikan undanfarnar tvær vikur og hefðu veikindin ágerst. Áfrýjandi hafði tveimur dögum áður farið sjálfviljugur í fylgd mágs síns í viðtal á geðdeild Landspítalans. Gert hefði verið ráð fyrir endurkomu 3. mars en áfrýjandi neitaði að mæta í bókaðan viðtalstíma. Væri ástand hans verra en tveimur dögum fyrr. Að fenginni staðfestingu geðdeildar Landspítala á fyrirhugaðri endurkomu þennan sama dag, tók læknir á héraðsvakt heilsugæslunnar ákvörðun um að vitja áfrýjanda og leggja mat á hvort nauðsynlegt væri að flytja hann á sjúkrahús til að meta hvort þyrfti að nauðungarvista hann. Óskaði hann eftir að lögregla væri til taks til að flytja áfrýjanda á geðdeildina en talið var að hann færi ekki sjálfviljugur. Í kjölfar þess að læknirinn hitti áfrýjanda fyrir í töluverðu ójafnvægi tók hann ákvörðun um að áfrýjandi skyldi fluttur gegn vilja sínum af lögreglu á bráðaþjónustu geðdeildar Landspítala.

Niðurstaða tveggja lækna á geðdeildinni, er mátu ástand áfrýjanda við komuna þangað, var að áfrýjandi væri undir mikilli streitu en ekki væru klár merki um geðrof eða „maniu“ þótt slíkt gæti verið í uppsiglingu. Hann var ekki metinn í sjálfsvígshættu eða hættulegur sjálfum sér og því töldu læknarnir ekki forsendur fyrir því að nauðungarvista hann þó svo þeir hvettu hann, án árangurs, til að leggjast inn og taka lyf vegna ástands síns.

II

Í málinu gerir áfrýjandi bæði kröfu um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda og kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða áfrýjanda nánar tiltekna fjárhæð í skaðabætur. Í kröfu um skaðabætur að tiltekinni fjárhæð felst krafa um viðurkenningu á skaðabótaskyldu. Áfrýjandi hefur því ekki lögvarða hagsmuni af því að leyst sé sjálfstætt úr viðurkenningarkröfu hans og verður henni því vísað frá héraðsdómi.

III

Í 1. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 segir að sjálfráða maður verði ekki vistaður nauðugur í sjúkrahúsi. Samkvæmt fyrsta málslið 2. mgr. þeirrar lagagreinar getur læknir þó ákveðið að sjálfráða maður skuli færður og vistaður nauðugur í sjúkrahúsi ef hann er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru taldar á að svo sé eða ástand hans er þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms. Í athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögræðislögum var tekið fram að alvarlegur geðsjúkdómur í merkingu þessa ákvæðis væri samheiti yfir geðraskanir sem einkenndust af verulegum hugsanatruflunum og dómgreindarbresti og samsvaraði nokkurn veginn hugtakinu geðrof sem í íslensku máli væri einnig nefnt geðveiki. Fyrir utan hugtakið féllu hins vegar hugraskanir og streitutengdar raskanir sem einkennst gætu af kvíða, fælni og þráhyggju, enn fremur persónuleikaraskanir og þroskahefting. Hent gæti að sá sem haldinn væri hugröskun, persónuleikaröskun eða þroskaheftingu sýndi jafnframt sjúkdómseinkenni sem bent gætu til alvarlegs geðsjúkdóms og mætti þá vista hann gegn vilja sínum á sjúkrahúsi til rannsóknar og meðferðar ef læknir teldi það óhjákvæmilegt. Heimildin til að vista mann nauðugan á sjúkrahúsi ef verulegar líkur væru taldar á að hann væri haldinn alvarlegum geðsjúkdómi væri á því byggð að oftar en ekki væri í tilfelli bráðageðveiki ógjörningur að koma við nákvæmri greiningu á ástandi viðkomandi áður en honum yrði komið á sjúkrahús.

Áfrýjandi hefur meðal annars byggt kröfur sínar á 1. mgr. 32. gr. lögræðislaga þar sem mælt er fyrir um að dæma skuli bætur úr ríkissjóði vegna nauðungarvistunar sjálfráða manns ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkrar aðgerðar, hún hefur staðið lengur en efni stóðu til eða að henni staðið á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Fyrir liggur að áfrýjandi var fluttur gegn vilja sínum af lögreglu á geðdeild til mats á ástandi hans en lögreglu er samkvæmt 2. málslið 4. mgr. 19. gr. lögræðislaga skylt að verða við beiðni læknis um aðstoð við að flytja mann nauðugan á sjúkrahús. Þótt áfrýjandi hafi þannig verið fluttur gegn vilja sínum á sjúkrahús var, að undangengnu viðtali hans við lækna á geðdeild og að fengnu mati yfirlæknis, ekki talin þörf á nauðungarvistun. Samkvæmt þessu eru því ekki skilyrði til að dæma áfrýjanda bætur á grundvelli 1. mgr. 32. gr. lögræðislaga.

Þá hefur áfrýjandi vísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, megi engan svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Þá er svo fyrir mælt í 5. mgr. 67. gr. að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Í málinu þarf að leysa úr því hvort áfrýjandi hafi verið sviptur frelsi að ósekju í umrætt skipti þannig að stefndi hafi af þeim sökum bakað sér bótaskyldu gagnvart honum.

Þótt læknar á geðdeild hafi komist að þeirri niðurstöðu að ástand áfrýjanda væri ekki þess eðlis að það réttlætti að hann yrði nauðungarvistaður verður því ekki þar með slegið föstu að áfrýjandi hafi að ósekju verið sviptur frelsi sínu heldur verður að leggja heildarmat á aðstæður við frelsissviptinguna og í aðdraganda hennar. Leggja verður til grundvallar að hegðun áfrýjanda og líðan hafði breyst síðustu vikur áður en kom að því að hann var fluttur á geðdeild, eins og áður greinir, og að fjölskylda hans taldi sig hafa ástæðu til að óttast um heilsu hans. Af þeim sökum hafði mágur áfrýjanda talið hann á að fara í viðtal á geðdeild þann 1. mars. Við það tilefni hafnaði áfrýjandi lyfjagjöf en gert var ráð fyrir endurkomu hans eftir tvo daga eða sama dag og áfrýjandi var fluttur á geðdeildina. Systir áfrýjanda og mágur héldu því bæði fram að ástand áfrýjanda hefði versnað á þeim tveimur dögum. Læknir á héraðsvakt heilsugæslunnar, sem kom fyrir héraðsdóm, bar að erfitt gæti verið að meta hvort einstaklingur væri í geðrofi. Ekki væri unnt að leggja fyrir hann einfalt próf sem greindi hvort um slíkt væri að ræða. Hann staðfesti jafnframt að í ljósi sögu áfrýjanda, frásagna fjölskyldunnar af breyttri hegðun hans og ætluðum ranghugmyndum og því að geðdeild hefði ráðlagt endurkomu á deildina í viðtali tveimur dögum fyrr, hefði það verið mat hans að áfrýjandi gæti verið í geðrofi. Hann greindi jafnframt frá því að þegar hann hitti áfrýjanda fyrir 3. mars 2014 hafi áfrýjandi verið í ójafnvægi og því hefði hann tekið ákvörðun um að láta flytja hann nauðugan á geðdeild svo ástand hans yrði metið. Þá verður til þess að líta að í göngudeildarnótu geðlæknis, er tók á móti áfrýjanda við komuna á geðdeild, kemur fram að áfrýjandi væri augljóslega haldinn mikilli streitu þó ekki væru klár merki um geðrof eða „maniu“ þótt slíkt gæti verið í uppsiglingu. Þá var hann ekki talin vera í sjálfsvígshættu. Allt að einu var áfrýjandi hvattur til að þiggja lyfjagjöf og jafnframt til þess að leggjast inn á deildina sjálfviljugur sem hann hafnaði. Með vísan til þess sem nú var rakið, verður ekki talið að áfrýjandi hafi að ósekju verið fluttur nauðugur á sjúkrahús til nákvæmari greiningar á ástandi hans. Jafnframt verður talið að vistunin á sjúkrahúsinu hafi ekki tekið óhæfilega langan tíma. Læknir á geðdeild, er mat ástand áfrýjanda við komuna þangað, taldi við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi, að viðtalið við áfrýjanda hefði tekið innan við klukkutíma. Áfrýjandi hefur ekki mótmælt því mati vitnisins. Þá verður staðfest, með vísan til forsendna, sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms, að engir aðrir þeir annmarkar hafi verið á framkvæmd frelsissviptingar áfrýjanda umræddan dag eða undirbúningi hennar að lögum, sem varðað geti því að hún teljist hafa verið ólögmæt. Framkvæmd flutnings áfrýjanda á geðdeild Landspítala var því í fullu samræmi við áskilnað 19. gr. lögræðislaga og hún ekki að ósekju í skilningi 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár.

Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi kröfu áfrýjanda, A um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda, íslenska ríkisins.

Hinn áfrýjaði dómur skal að öðru leyti vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.