57/2019

S og G ehf. og S höfðuðu mál gegn S hf. og kröfðust þess að ógilt yrði ákvörðun hluthafafundar S hf. þar sem samþykkt var að selja Fox ehf. lóðarréttindi að Austurvegi 12 og 14 á Hvolsvelli. Töldu þeir að ákvörðunin hefði verið til þess fallin að afla öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað hluthafa og félagsins. Héraðsdómur hafði fallist á kröfu S og G ehf. og S og ógilti ákvörðun hluthafafundarins um sölu beggja lóðanna en með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar var krafa þeirra tekin til greina að hluta og ákvörðunin ógilt hvaða varðaði Austurveg 12. Hæstiréttur vísaði til 4. mgr. 96. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög þar sem fram kemur að verði úrslit dómsmáls þau að ákvörðun hluthafafundar teljist ógild skuli ómerkja ákvörðunina eða breyta henni. Breytingu á ákvörðun hluthafafundar sé þó einungis hægt að gera sé hennar krafist og á færi dómsins sé að ákveða hver efnisákvörðunin hefði réttilega átt að vera. S og G ehf. og S hefðu lagt í öndverðu þann grundvöll að málatilbúnaði sínum á hendur S hf. að krefjast ógildingar á ákvörðuninni í heild og S hf. hafi frá upphafi krafist sýknu af þeirri kröfu. Hvorugir aðila hefði við meðferð málsins krafist breytinga á henni.Var því talið að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um ógildingu ákvörðunar hluthafafundarins varðandi einungis aðra lóðina hefði verið í andstöðu við 4. mgr. 96. gr. auk þess sem hún hefði farið í bága við 1. mgr. 111. gr., sbr. 1. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málið hefði því verið dæmt á röngum grundvelli og var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og málinu vísað aftur til Landsréttar til löglegrar meðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf E-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. desember 2019. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjenda og málskostnaðar úr hendi þeirra í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

Gagnáfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 17. desember 2019. Þeir krefjast þess að ógilt verði ákvörðun hlutahafafundar aðaláfrýjanda 9. maí 2016 þar sem samþykkt var að selja Fox ehf. lóðarréttindi að Austurvegi 12 og 14 á Hvolsvelli, auk stofnkostnaðar og annarra réttinda tengdum þeim, samkvæmt drögum að kaupsamningi í maí 2016. Þá krefjast þeir málskostnaðar úr hendi aðaláfrýjanda á öllum dómstigum.

I

Í málinu greinir aðila á um hvort fullnægt sé skilyrðum 95. og 96. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög til að ógilda þá ákvörðun hluthafafundar í aðaláfrýjanda 9. maí 2016 að selja Fox ehf. lóðarréttindi félagsins að Austurvegi 12 og 14 á Hvolsvelli og önnur réttindi tengd þeim í samræmi við drög að kaupsamningi sem lögð voru fyrir fundinn. Af hálfu gagnáfrýjenda er á því byggt að ákvörðunina beri að ógilda þar sem hún hafi verið til þess fallin að afla öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað hluthafa og félagsins en því er andmælt af hálfu aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandinn S-kk-nf var á þeim tíma sem ákvörðunin var tekin stjórnarmaður í aðaláfrýjanda og gagnáfrýjandinn Sjarmur og Garmur ehf. einn þriggja hluthafa í félaginu. Aðal- og gagnáfrýjendur óskuðu báðir leyfis Hæstaréttar til að áfrýja dómi Landsréttar og var áfrýjunarleyfi veitt á þeim grundvelli að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um skýringu á 95. og 96. gr. laga nr. 2/1995.

II

Atvikum málsins er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er nánar rakið voru aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandinn Sjarmur og Garmur ehf. stofnaðir í apríl 2014 til að hrinda í framkvæmd viðskiptahugmynd S-kk-ef G-kk-ef S-kk-ef og gagnáfrýjandans S-kk-ef V-kk-ef um eldfjallasetur sem unnið hafði verið að frá árinu 2013. Er í hinum áfrýjaða dómi gerð nánari grein fyrir eignarhaldi í fyrrgreindum tveimur félögum og samkvæmt því sem þar kemur fram fór umræddur S-kk-nf G-kk-nf með ráðandi hlut í aðaláfrýjanda í gegnum eignarhald sitt í einkahlutafélögunum Leiti og Gufupressunni. Samkvæmt viðskiptaáætlun fyrir eldfjallaverkefnið frá september 2014 laut það í senn að uppbyggingu og rekstri sýningar og byggingu fasteignar fyrir hana og var því á þeim tíma litið á fasteigna- og sýningarhluta verkefnisins sem eina heild.

Þegar leið á árið 2015 magnaðist samkvæmt gögnum málsins ágreiningur gagnáfrýjandans S-kk-ef og S-kk-ef G-kk-ef um það hvernig staðið skyldi að fasteignahluta verkefnisins. Er svo að sjá sem S-kk-nf G-kk-nf hafi snemma ársins ákveðið að taka að sér fasteignahlutann í samstarfi við P-kk-þf H-kk-þf eiganda Þingvangs ehf. sem eftir það var með í ráðum um þann þáttinn og lagði til hans fé. Settar voru fram hugmyndir um að gagnáfrýjandinn S-kk-nf yrði keyptur út úr fasteignahlutanum en það gekk ekki eftir. Aðaláfrýjanda barst í september 2015 tilboð frá Þingvangi ehf. í allar „eignir Stemmu hf. ... er varða fasteignahluta ... verkefnisins“ en tilboðið sem var bundið tímafrestum rann út án þess að afstaða væri tekin til þess á stjórnarfundi í aðaláfrýjanda 25. september 2015.

Aðaláfrýjandi stofnaði einkahlutafélagið Butru ehf. í október 2015 en heiti þess var síðar breytt í Lava-Eldfjalla- og jarðskjálftamiðstöð Íslands ehf. (Lava). Í tengslum við fyrirhugaða hlutafjáraukningu í Butru ehf. gerðu væntanlegir hluthafar í félaginu með sér samkomulag 5. nóvember 2015 sem jafnframt fól í sér áskriftarloforð. Í því sagði að stofnandi Butru ehf. og eini eigandi við gerð samkomulagsins væri aðaláfrýjandi. Félagið væri stofnað í þeim tilgangi að skapa umgjörð fyrir aðkomu þeirra sem væru aðilar að samkomulaginu um uppsetningu og rekstur á sýningu á Hvolsvelli með áherslu á jarðfræði Suðurlands, einkum eldfjöll og eldvirkni. Með verkefninu væri hvorki átt við fasteign sem „sýningin/eldfjallamiðstöðin verður staðsett í né heldur veitingarekstur eða annan rekstur sem kann að tengjast sýningunni/eldfjallamiðstöðinni. Aðilar eru þó sammála um að ITF megi hafa aðkomu í minjagripaverslun sem rekin verður í tengslum við eldfjallamiðstöðina ... Stjórn Félagsins mun semja um leigugjald vegna afnota af fasteign sem reist verður fyrir sýninguna/eldfjallamiðstöðina og mun jafnframt hafa ákvörðunarvald um það við hvern aðila er samið um byggingu, eignarhald og rekstur fasteignarinnar. Ákvörðun stjórnar Félagsins skal byggja á málefnalegum ástæðum ... Eitt af markmiðum samkomulagsins er að tryggja tiltekna minnihlutavernd og leggja þannig grunn að farsælu samstarfi hluthafa um meðferð og stjórn á Félaginu.“

Hluthafasamkomulagið var lagt fyrir stjórnarfund í aðaláfrýjanda 12. nóvember 2015 og heimild stjórnarformanns til undirritunar þess þar samþykkt. Í bókun frá fundinum kemur fram að gagnáfrýjandinn S-kk-nf hafi lýst ánægju með gerð þess. Á fundinum var einnig, eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi, lagt fram tilboð Hótel Vatnajökuls ehf. frá 5. nóvember 2015 í „fasteignahluta LAVA verkefnisins“ en fjárhæð þess nam 50.000.000 króna og taldi gagnáfrýjandinn S-kk-nf á fundinum rétt að samþykkja tilboðið en því hafnaði meiri hluti stjórnar. Hlutafjáraukningin í Butru ehf., síðar Lava, gekk eftir og í kjölfar hennar voru hluthafar í félaginu Landsbréf-Icelandic Tourism Fund (ITF) með 54,73% hlut, Eimskipafélag Íslands hf. með 6,84%, Kynnisferðir ehf. með 4,56%, Þingvangur ehf. með 3,99%, Norðurflug ehf. með 2,85% og aðaláfrýjandi með 27,02% hlut.

Deiliskipulag vegna eldfjallaseturs og hótels á lóðunum nr. 12 og 14 við Austurveg á Hvolsvelli var samþykkt á fundi sveitarstjórnar Rangárþings eystra 16. apríl 2015. Umsókn aðaláfrýjanda til sveitarstjórnarinnar um leigu lóðanna tveggja var samþykkt 3. september 2015 og í ágúst árið 2016 gerði aðaláfrýjandi tvo samninga við sveitarstjórnina um leigu umræddra lóða til 75 ára. Var lóðin nr. 12 leigð undir hótel en lóðin nr. 14 til byggingar eldfjallaseturs. Samkvæmt framburði þáverandi sveitarstjóra fyrir dómi var ekkert greitt fyrir lóðirnar í upphafi og 50% afsláttur gefinn af gatnagerðargjöldum en árleg lóðarleiga ákveðin 1% af fasteignamati hvorrar lóðar fyrir sig. Leigutaka var samkvæmt leigusamningunum heimilt að selja og veðsetja leigurétt sinn yfir lóðunum ásamt húsum og mannvirkjum.

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi var haldinn hluthafafundur í aðaláfrýjanda 9. maí 2016. Eina dagskrármálið var ósk Gufupressunnar ehf. og Leitis ehf. um „að hluthafafundur taki ákvörðun um samkomulag um sölu á lóð og kostnaði tengdum henni til Fox ehf., til samræmis við drög að kaupsamningi sem lagður er fyrir fundinn.“ Í drögunum kom fram að hið selda væru fasteignirnar Austurvegur 12 og 14 á Hvolsvelli, nánar tiltekið „lóðir við Austurveg 12 og 14 ... byggingarleyfisumsóknir og öll réttindi og leyfi sem fylgja umræddum lóðum. Lóðirnar eru ætlaðar undir byggingu fyrir annars vegar sýningu/eldfjallasetur ... og hins vegar hótelbyggingu ... Kaupverðið fyrir hið selda eru kr. 40.000.000 ... sem skiptist þannig að greiddar eru kr. [25.000.000 (tuttugu og fimm milljónir króna)] fyrir eldfjallaseturslóðina og kr. [15.000.000 (fimmtán milljónir króna)] fyrir hótellóðina.“ Kaupverðið skyldi greitt inn á tilgreindan reikning í eigu seljanda þannig að 25.000.000 króna skyldu að uppfylltu tilteknu skilyrði greiðast 25. júní 2016 og 15.000.000 króna eigi síðar en tveimur virkum dögum eftir að byggingarleyfi hefði fengist fyrir byggingu á hótellóðinni. Samkvæmt fundargerð hluthafafundarins var samningurinn borinn undir atkvæði og samþykktur með 63,64% atkvæða Gufupressunnar ehf. og Leitis ehf. gegn 36,26% atkvæða gagnáfrýjandans Sjarms og Garms ehf.

Í málinu liggur fyrir kaupsamningur aðaláfrýjanda og Fox ehf. 12. maí 2016 um lóðina nr. 14 við Austurveg og var efni hans um hið selda og kaupverðið í samræmi við samningsdrögin sem lögð voru fyrir hluthafafundinn 9. maí 2016. Aðaláfrýjandi afsalaði 5. september 2016 þeirri lóð til Fox ehf. og kom þar fram að kaupverðið hefði verið greitt. Meðal gagna málsins er kaupsamningur 14. október 2016 milli aðaláfrýjanda og Fox ehf. um lóðina nr. 12 við Austurveg. Í honum sagði um kaupverðið að kaupandi lofaði að greiða fyrir þau réttindi sem fælust í hinu selda 25.000.000 króna með peningum inn á bankareikning sem seljandi tilgreindi eigi síðar en tveimur virkum dögum eftir að byggingarleyfi hefði fengist fyrir byggingu á lóðinni. Að öðru leyti var í kaupsamningnum vísað til þess að um réttindi og skyldur kaupanda og seljanda vegna hins selda færi eftir kaupsamningi aðila 12. maí 2016 og viðauka sem gerður hefði verið við hann.

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi var Fox ehf. á árunum 2014 og 2015 í eigu H-kk-ef J-kk-ef. Samkvæmt ársreikningi félagsins fyrir árið 2016 var P-kk-nf H-kk-nf orðinn stjórnarmaður félagsins og framkvæmdastjóri þess. Eigandi Fox ehf. var á hinn bóginn Marnes ehf. og P-kk-nf H-kk-nf stjórnarformaður þess félags. Þess er og getið í hinum áfrýjaða dómi að af hálfu gagnáfrýjandans S-kk-ef sé því haldið fram að P-kk-nf H-kk-nf sé viðskiptafélagi og fjölskylduvinur S-kk-ef G-kk-ef S-kk-ef.

Með bréfi 2. október 2019 tilkynnti skipulags- og byggingarfulltrúi Rangárþings eystra aðaláfrýjanda um fyrirhugaða afturköllun úthlutunar lóðarinnar að Austurvegi 12. Var vísað til þess að samkvæmt 10. gr. reglugerðar um úthlutanir lóða í Rangárþingi eystra væri frestur lóðarhafa til að hefja framkvæmdir á lóðinni tólf mánuðir frá úthlutun og að hún félli úr gildi ef fresturinn rynni út án þess að lóðarhafi hæfi byggingarframkvæmdir eða setti fram rökstudda beiðni um lengri frest. Var aðaláfrýjanda veittur frestur til 18. október 2019 til að koma á framfæri athugasemdum við fyrirhugaða ákvörðun. Engar athugasemdir bárust frá aðaláfrýjanda og var lóðarúthlutunin afturkölluð 24. október 2019 og lóðarleigusamningi aflýst.

III

Gagnáfrýjendur höfðuðu mál þetta á hendur aðaláfrýjanda 8. ágúst 2016 og að þeirra beiðni var undir rekstri málsins í héraði aflað matsgerðar tveggja dómkvaddra manna um virði lóðarréttindanna að Austurvegi 12 og 14 og annarra tengdra réttinda í maí 2016. Var í matinu óskað sundurliðunar fyrir hvora lóð og jafnframt báðar lóðirnar og réttindi þeim tengd saman. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir aðferð matsmanna og forsendum þeirra. Niðurstaða þeirra var sú að verðmæti lóðarinnar að Austurvegi 14, byggt á svokallaðri sjóðstreymisaðferð, væri á bilinu 100 til 110 milljónir króna. Matsmenn töldu ekki unnt að beita sjóðstreymisaðferð við verðmat á Austurvegi 12 en töldu mesta virði þeirrar lóðar felast í hugsanlegum samlegðaráhrifum í rekstri og fjárfestingu við starfsemina að Austurvegi 14. Að teknu tilliti til samlegðaráhrifa væri verðmæti lóðarinnar að Austurvegi 12 á bilinu 50.000.000 til 80.000.000 króna en án þeirra 25.000.000 króna.

Fyrir Landsrétti var fallist á beiðni aðaláfrýjanda um dómkvaðningu þriggja yfirmatsmanna til að leggja mat á sömu atriði og undirmatsmenn höfðu gert. Yfirmatsmenn beittu í aðalatriðum sömu matsaðferð og undirmatsmenn varðandi Austurveg 14 (sjóðstreymisaðferð) og töldu virði lóðarinnar hafa verið 16.200.000 krónur. Við mat á virði lóðarinnar að Austurvegi 12 beittu yfirmatsmenn samanburðaraðferð svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi og töldu virði lóðarinnar hafa verið 30.000.000 króna ef litið væri til samlegðaráhrifa svo sem vegna samnýtingar bílastæða. Samandregin niðurstaða yfirmatsins var að virði lóðanna saman hefði verið 46.200.000 krónur en hvorrar lóðar fyrir sig á bilinu 33.700.000 króna til 41.200.000 krónur. Þar af hafi virði Austurvegar 14 verið 16.200.000 krónur en Austurvegar 12 á bilinu 17.500.000 krónur til 25.000.000 króna.

Í hinum áfrýjaða dómi er þess getið að helsti munur yfirmats og undirmats skýrist einkum af mismunandi ávöxtunarkröfum sem notaðar voru við útreikninginn en matsaðferðin sé afar næm fyrir tiltölulega lítilli breytingu á henni. Ekki verði séð að undir- og yfirmatsmenn hafi byggt mat sitt í þeim efnum á röngum forsendum en með hliðsjón af því að matsgerð þriggja yfirmatsmanna hafi almennt meira sönnunargildi en matsgerð tveggja undirmatsmanna sé rétt að byggja á yfirmatsgerðinni að þessu leyti. Verði undirmatsgerðin því ekki lögð til grundvallar í málinu hvað varði verðmæti lóðarréttindanna að Austurvegi 14.

Hvað yfirmatsgerðina varðar er í hinum áfrýjaða dómi í fyrsta lagi talið að yfirmatsmenn hafi ekki fært að því sannfærandi rök að miða miðpunkt tekjuflæðis við 1. október ár hvert í stað þess að miða við mitt ár. Í öðru lagi að ekki hafi í yfirmatinu verið skýrðar með fullnægjandi hætti mismunandi forsendur við val á dagsetningu til viðmiðunar um núvirðingu byggingarkostnaðar. Í þriðja lagi að ekki hafi í yfirmatinu verið færð fullnægjandi rök fyrir því að gera hafi mátt ráð fyrir því að fasteignamat Austurvegar 14 yrði svo miklu hærra en það varð í raun. Í fjórða lagi að sú forsenda yfirmatsgerðar að draga allan byggingarkostnaðinn að meðtöldum kostnaði við öflun lóðarréttinda frá núvirtu verðmæti fasteignarinnar væri ekki í samræmi við fyrirliggjandi upplýsingar í málinu og óútskýrð af hálfu yfirmatsmanna. Í fimmta lagi að niðurstaða samanburðarmats yfirmatsmanna væri ekki til þess fallin að byggt yrði á niðurstöðu yfirmatsins enda forsendur matsins óljósar.

Samkvæmt framangreindu yrði hvorug matsgerðin lögð til grundvallar fullum fetum um verðmæti lóðarréttindanna að Austurvegi 14. Þrátt fyrir þá annmarka sem væru á yfirmatsgerðinni þættu gagnáfrýjendur hafa sýnt fram á að verðmæti lóðarréttindanna hefði verið nokkru meira en það 25.000.000 króna endurgjald sem fyrir þau kom. Gagnáfrýjendum hefði þó ekki tekist að sýna fram á að réttindin hefðu verið seld á svo verulegu undirverði að það eitt og sér gæti leitt til þess að ákvörðun hluthafafundarins um sölu lóðarréttindanna að Austurvegi 14 teldist hafa verið til þess fallin að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað félagsins. Þá segir að þar sem aðrar málsástæður gagnáfrýjenda til stuðnings kröfu um ógildingu ákvörðunar hluthafafundarins þyki ekki á rökum reistar verði áfrýjandi sýknaður af kröfu um ógildingu ákvörðunarinnar hvað varðar sölu lóðarréttindanna að Austurvegi 14.

Um Austurveg 12 segir í dómi Landsréttar að verðmæti þeirra lóðarréttinda hafi í undirmatsgerð verið talið 25.000.000 króna en 50.000.000 til 80.000.000 króna að teknu tilliti til samlegðaráhrifa. Í yfirmatsgerð hafi þessi sömu lóðarréttindi verið metin á 17.500.000 til 25.000.000 króna en 30.000.000 króna að teknu tilliti til samlegðaráhrifa og séu þau að stórum hluta talin vera vegna sameiginlegrar nýtingar bílastæða og því ekki alfarið bundin við að sami aðili reki fasteignir á báðum lóðunum. Þá er þess og getið að í samningsdrögunum sem lögð voru fyrir hluthafafundinn 9. maí 2016, sem síðar hafi raungerst í endanlegum kaupsamningi um lóðina, hafi engin tímamörk verið sett um hvenær kaupandinn Fox ehf. skyldi í síðasta lagi sækja um byggingarleyfi fyrir hótel á lóðinni og ekki heldur mælt fyrir um úrræði ef kaupandi léti hjá líða að sækja um slíkt leyfi. Kaupandanum hafi þannig verið í sjálfsvald sett hvenær hann tæki ákvörðun um að sækja um byggingarleyfi og þar með greiða kaupverðið. Þá segir að þegar raunverulegt endurgjald sem fékkst fyrir lóðarréttindi aðaláfrýjanda að Austurvegi 12 samkvæmt samningnum við Fox ehf. sé borið saman við niðurstöður bæði undir- og yfirmats um hvert hafi verið verðmæti réttindanna þegar ákvörðun var tekin um sölu þeirra sé ljóst að verulegur munur hafi verið á verðmætinu og því endurgjaldi sem fyrir þau kom.

Enn segir í hinum áfrýjaða dómi að vegna hins óvenjulega ákvæðis um greiðslu kaupverðsins verði ekki séð að í samningi um sölu þeirra hafi falist raunveruleg verðmæti fyrir félagið. Með vísan til þess og niðurstöðu bæði undir- og yfirmats um verðmæti réttindanna þyki gagnáfrýjendur hafa sýnt nægilega fram á að þau hafi verið seld á veruleg undirverði. Ákvörðun hluthafafundarins hafi ekki verið til þess fallin að hámarka hagnað aðaláfrýjanda og verði ekki réttlætt með vísan til þeirra sjónarmiða sem hann hafi teflt fram um svigrúm hluthafafundar til að taka viðskiptalegar ákvarðanir sem samrýmist best hagsmunum félagsins. Þættu gagnáfrýjendur því hafa sýnt nægilega fram á að ákvörðun hluthafafundarins um að selja lóðarréttindin að Austurvegi 12 hafi verið fallin til þess að afla Fox ehf. og mögulega ákveðnum hluthöfum í aðaláfrýjanda ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa og félagsins. Ákvörðunin hafi því verið í andstöðu við 95. gr. laga nr. 2/1995 sem ætlað sé að veita minnihluta hluthafa og félaginu sjálfu vernd gegn ákvörðunum meirihlutans og væri því fallist á kröfu gagnáfrýjenda um ógildingu.

IV

Eins og áður er rakið greinir aðila á um hvort fullnægt sé skilyrðum 95. og 96. gr. laga nr. 2/1995 til að ógilda þá ákvörðun hluthafafundar í aðaláfrýjanda 9. maí 2016 að selja Fox ehf. lóðarréttindin að Austurvegi 12 og 14 á Hvolsvelli og önnur réttindi tengd þeim í samræmi við drög að kaupsamningi sem lögð voru fyrir fundinn. Héraðsdómur féllst á kröfu gagnáfrýjenda og ógilti ákvörðun hluthafafundarins um sölu beggja lóðanna en með dómi Landsréttar var krafa gagnáfrýjenda tekin til greina að hluta og ákvörðunin ógilt hvað varðar Austurveg 12.

Í 95. gr. laga nr. 2/1995 segir að hluthafafundur megi ekki taka ákvörðun sem sé til þess fallin að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins. Ákvæði þetta felur í sér meginreglu um minnihlutavernd sem fyrst og fremst hefur sjálfstætt gildi þegar ekki er sérregla í lögunum um þá tegund ákvörðunar hluthafafundar sem um ræðir. Við setningu laga um hlutafélög nr. 32/1978 var miðað við að ákvörðun hluthafafundar væri bersýnilega fallin til ívilnunar en með lögum nr. 68/2010 var orðið „bersýnilega“ fellt brott úr ákvæðinu í þeim tilgangi að styrkja minnihlutaverndina þannig að einstökum hluthöfum yrði gert auðveldara að byggja rétt sinn á ákvæðum lagagreinarinnar.

Málatilbúnaðar gagnáfrýjenda er hvað efni máls varðar á því reistur að lóðarréttindin sem um ræðir hafi aðaláfrýjandi selt Fox ehf. á undirverði en kaupandinn sé aðili tengdur S-kk-þgf G-kk-þgf S-kk-þgf, eiganda meirihluta hlutafjár í aðaláfrýjanda. Ákvörðun hluthafafundarins hafi verið til þess fallin að afla kaupandanum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað hluthafa í aðaláfrýjanda og félagsins sjálfs. Fyrir Hæstarétti byggja gagnáfrýjendur á öllum sömu málsástæðum og lagarökum og þeir gerðu í héraði og fyrir Landsrétti. Að auki telja þeir dóm Landsréttar bersýnilega rangan að efni til og formi þar sem þeir hafi krafist ógildingar á ákvörðun hluthafafundarins í heild en ekki að henni yrði breytt með þeim hætti sem Landsréttur gerði með því að ógilda ákvörðunina einungis að hluta. Þetta hafi falið í sér breytingu á ákvörðuninni sem sé í andstöðu við 4. mgr. 96. gr. laga nr. 2/1995 þar sem slíkrar breytingar hafi ekki verið krafist af hálfu gagnáfrýjenda og þar með hafi skilyrðum greinarinnar ekki verið fullnægt.

Aðaláfrýjandi reisir efnisvarnir sínar á því að ákvörðun hluthafafundarins 9. maí 2016 hafi hvorki verið til þess fallin að afla ákveðnum hluthöfum né öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað hluthafa eða félagsins þannig að ógildingu varði samkvæmt 95. og 96. gr. laga nr. 2/1995. Þá sé það annmarki á hinum áfrýjaða dómi að skipta ákvörðun hluthafafundarins upp og fallast einungis á sölu lóðarréttindanna að Austurvegi 14 en ekki að Austurvegi 12. Um hafi verið að ræða eina ákvörðun viðskiptalegs eðlis sem lotið hafi að því að selja báðar lóðirnar í einu lagi sama aðilanum. Ekkert liggi fyrir um að einhver hafi ætlað að kaupa lóðina að Austurvegi 12 eina og sér og hvorki hafi aðaláfrýjandi né gagnáfrýjendur gert kröfu um að ákvörðun hluthafafundarins yrði breytt og hún brotin upp með þeim hætti sem gert hafi verið í hinum áfrýjaða dómi. Með dómi Landsréttar hafi því ekki einungis verið endurmetið hvað hafi verið rétt viðskiptaleg ákvörðun hluthafafundar í aðaláfrýjanda heldur hafi dómurinn einnig tekið ákvörðun sem aldrei hafi staðið til af hálfu aðaláfrýjanda að taka.

Samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 2/1995 getur hluthafi, stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri félags höfðað mál vegna ákvörðunar hluthafafundar sem tekin hefur verið með ólögmætum hætti eða brýtur í bága við lögin eða samþykktir félagsins. Báðir gagnáfrýjendur geta á þessum grundvelli höfðað mál þetta og haft uppi dómkröfu til ógildingar á ákvörðun hluthafafundarins 9. maí 2016. Í 4. mgr. 96. gr. laganna kemur fram að verði úrslit dómsmáls þau að ákvörðun hluthafafundar teljist ógild skuli ómerkja ákvörðunina eða breyta henni. Breytingu á ákvörðun hluthafafundar sé þó einungis hægt að gera að hennar sé krafist og á færi dómsins sé að ákveða hvers efnis ákvörðunin hefði réttilega átt að vera. Samkvæmt þessu setur 4. mgr. 96. gr. tvö skilyrði fyrir breytingu á ákvörðun hluthafafundar og þarf þeim báðum að vera fullnægt. Að baki þeim áskilnaði búa þau lagarök að dómstólum sé með breytingu á ákvörðun hluthafafundar fengin í hendur vandmeðfarin heimild þar sem þeim sé ekki ætlað það hlutverk að stjórna þeim málefnum hlutafélags sem háð séu frjálsu mati þess eins og að velja milli tveggja kosta sem í boði séu varðandi tiltekna viðskiptalega ákvörðun.

Kröfugerð í einkamálum er í meginatriðum háð vilja aðila og ráðstafa þeir með henni sakarefni máls. Ráða aðilarnir samkvæmt þessu því hvort mál verður höfðað, úr hvaða kröfum verður leyst og á hvaða röksemdum, sönnunargögnum og staðreyndum úrslit máls velta. Samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála má dómari almennt ekki fara út fyrir kröfur aðila í dómi nema með samþykki þeirra en aðilarnir geta einhliða fallið frá kröfum sínum eða dregið úr þeim. Í 1. mgr. 163. gr. laganna kemur fram að dómar Landsréttar skulu byggðir á því sem hefur komið fram í máli og er sannað eða viðurkennt og gilda ákvæði 1. mgr. 111. gr. laganna einnig um dóma Landsréttar.

Á umræddum hluthafafundi í aðaláfrýjanda var með atkvæðum meirihluta eigenda hlutafjár í félaginu tekin sú ákvörðun að selja Fox ehf. í einu lagi báðar lóðirnar að Austurvegi á Hvolsvelli. Að sama skapi fólst í þeirri niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að ógilda einungis sölu annarrar lóðarinnar breyting á ákvörðun hluthafafundarins í skilningi 4. mgr. 96. gr. laga nr. 2/1995. Til sanns vegar má færa að á grundvelli sérþekkingar og matsgerða geti dómstóll eftir atvikum tekið afstöðu til þess hver hefði átt að vera rétt ákvörðun hluthafafundar um tiltekið viðskiptalegt málefni félags. Forsenda þess að dómstóll geti breytt ákvörðun hluthafafundar er þó sú samkvæmt skýru orðalagi 4. mgr. 96. gr. að breytingar sé krafist. Gagnáfrýjendur lögðu í öndverðu þann grundvöll að málatilbúnaði sínum á hendur aðaláfrýjanda að krefjast ógildingar á ákvörðun hluthafafundarins um sölu beggja lóðanna að Austurvegi og þar með á ákvörðun fundarins í heild og aðaláfrýjandi hefur frá upphafi krafist sýknu af þeirri kröfu. Hvorugur aðila hefur á nokkru stigi meðferðar málsins krafist breytingar á ákvörðun hluthafafundarins með þeim hætti sem gert var í hinum áfrýjaða dómi og stóðu því samkvæmt framansögðu ekki skilyrði til slíks að lögum. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um ógildingu ákvörðunar hluthafafundarins varðandi einungis aðra lóðina var því í andstöðu við 4. mgr. 96. gr. laga nr. 2/1995 auk þess sem hún fór í bága við 1. mgr. 111. gr., sbr. 1. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Málið var því dæmt á röngum grundvelli og verður því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Rétt er að hver aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.