361/2013

Með úrskurði 11. febrúar 2011 var R ehf. veitt heimild til að leita nauðasamnings sem var staðfestur 27. maí sama ár. Í lýsti kröfu við nauðasamningsumleitanirnar sem m.a. var til komin vegna vangoldins virðisaukaskatts. Deildu aðilar um það hvort Í hefði verið heimilt, á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, að skuldajafna kröfu sinni á hendur R ehf. við kröfu félagsins á hendur Í um endurgreiðslu virðisaukaskatts, sem stofnast hafði eftir staðfestingu nauðasamningsins. Í niðurstöðu Hæstaréttar var m.a. vísað til þess að innheimtumaður ríkissjóðs hefði skuldajafnað kröfu Í án þess að gæta að því að hún skyldi sæta þeirri skerðingu sem mælt hefði verið fyrir um í hinum staðfesta nauðasamningi. Þótt Í hefði verið heimil skuldajöfnun á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1998 næði sú heimild ekki til þess að nauðasamningi yrði vikið til hliðar þannig að Í fengi í sinn hlut greiðslur umfram það sem nauðasamningur hefði kveðið á um, sbr. fyrirmæli í 2. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Var því krafa R ehf. um að Í yrði gert að greiða félaginu þá fjárhæð sem skuldajafnað var, að frádregnum þeim greiðslum sem R ehf. bar að greiða á tilteknum gjalddögum samkvæmt efni nauðasamningsins.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. maí 2013. Endanleg dómkrafa hans er aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 32.115.232 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. október 2011 til greiðsludags, að frádregnum sex innborgunum hverri að fjárhæð 1.257.391 króna 1. desember 2011, 1. mars, 1. júní, 1. september og 31. desember 2012 og 1. mars 2013 og 1.414.565 krónur 1. júní 2013. Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 23.156.322 krónur með dráttarvöxtum eins og í aðalkröfu greinir. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

I

Með beiðni móttekinni af Héraðsdómi Suðurlands 16. júní 2010 óskaði áfrýjandi eftir heimild til greiðslustöðvunar sem veitt var með úrskurði dómsins 21. sama mánaðar. Sú heimild var framlengd með úrskurðum 15. júlí og 15. október 2010. Með úrskurði 11. febrúar 2011 veitti héraðsdómur áfrýjanda heimild til að leita nauðasamnings. Var frumvarp að nauðasamningi samþykkt 14. apríl 2011. Samkvæmt samningnum skyldu lánardrottnar með samningskröfur að heildarfjárhæð 100.001 krónu eða hærri miðað við 21. júní 2010 fá kröfur sínar greiddar með eingreiðslu að fjárhæð 100.000 krónur eigi síðar en þremur mánuðum eftir staðfestingu nauðasamnings. Eftirstöðvar slíkra samningskrafna skyldi greiða að 32,5%. Gjalddagar þeirra eftirstöðva skyldu vera á þriggja mánaða fresti á tímabilinu frá 1. september 2011 til 1. júní 2013. Skyldi hver greiðsla nema 4% af eftirstöðvum hverrar samningskröfu, en hin síðasta 4,5%. Þá var kveðið á um að samningskröfur skyldu ekki bera vexti frá staðfestingu nauðasamnings. Nauðasamningurinn var staðfestur með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 27. maí 2011.

Við nauðasamningsumleitanirnar fór stefndi með samningskröfu samtals að fjárhæð 31.534.773 krónur, en áfrýjandi kveður hana hafa verið eftir nauðasamning 10.316.301 króna. Hinn 13. október 2011 stofnaðist krafa áfrýjanda á hendur stefnda um endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna mismunar á útskatti og innskatti að fjárhæð 91.236.398 krónur vegna tímabilsins júlí til ágúst 2011. Innheimtumaður ríkissjóðs skuldajafnaði 32.115.232 krónum af þeirri inneign til greiðslu á samningskröfunni sem nauðasamningur áfrýjanda tók til. Stefndi endurgreiddi áfrýjanda síðan mismuninn að teknu tilliti til skuldajafnaðarins, eða 59.121.166 krónur.

Stefndi vísar um heimild fyrir skuldajöfnuði til 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, eins og hann kveður ákvæðið hafa verið túlkað í dómaframkvæmd, sbr. einkum dóma Hæstaréttar 9. nóvember 1995 í máli nr. 186/1995 og 13. febrúar 1997 í máli nr. 156/1996. Aðalkrafa áfrýjanda er á því reist að stefnda hafi ekki verið heimil skuldajöfnunin, sbr. 60. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Varakröfu sína byggir áfrýjandi á því að innheimtumanni hefði einungis verið heimilt að skuldajafna eftirstöðvum þess sem áfrýjanda bar að greiða á grundvelli nauðasamningsins 13. október 2011.

II

Í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 segir að sé innskattur á einhverju uppgjörstímabili hærri en útskattur skuli ríkisskattstjóri rannsaka skýrslu sérstaklega. Fallist ríkisskattstjóri á skýrsluna tilkynni hann aðila og innheimtumanni ríkissjóðs um samþykki sitt til endurgreiðslu. Þá segir að innheimtumaður ríkissjóðs skuli endurgreiða aðila mismuninn. Kröfu um vangoldin opinber gjöld og skatta til ríkissjóðs ásamt verðbótum, álagi og dráttarvöxtum skuli þó fyrst skuldajafna á móti endurgreiðslum samkvæmt lögunum.

Í tilvitnuðum dómum Hæstaréttar snerist ágreiningur um heimild innheimtumanns ríkissjóðs til skuldajafnaðar samkvæmt 3. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1988, nú 3. mgr. 25. gr. sömu laga, sbr. 3. gr. laga nr. 149/1996. Á hinn bóginn var í hinu fyrra máli deilt um heimild til skuldajafnaðar á greiðslustöðvunartíma, en í því síðara var um að ræða skuldajöfnuð innan marka þeirrar fjárhæðar sem skuldari skyldi standa innheimtumanni skil á samkvæmt nauðasamningi.

Samkvæmt 1. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991 telst nauðasamningur kominn á þegar krafa skuldarans um staðfestingu samningsins hefur verið tekin til greina með endanlegri dómsúrlausn. Í 2. mgr. greinarinnar segir að þegar nauðasamningur er kominn á bindi hann lánardrottna og þá sem í stað þeirra koma um samningskröfur þeirra. Þá segir að efndir samningskröfu í samræmi við ákvæði nauðasamnings hafi sömu áhrif og ef krafan hefði verið efnd eftir upphaflegu efni sínu. Í því máli sem hér um ræðir hafði innheimtumaður ríkissjóðs skuldajafnað án þess að gæta að því að krafa ríkissjóðs skyldi sæta þeirri skerðingu sem mælt var fyrir um í hinum staðfesta nauðasamningi. Þótt inneign áfrýjanda er komst í hendur stefnda heimili stefnda skuldajöfnun á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 nær sú heimild ekki til þess að nauðasamningi verði vikið til hliðar þannig að stefndi fái í sinn hlut greiðslur umfram það sem nauðasamningur kvað á um, sbr. framangreind fyrirmæli í 2. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991.

Ekki er tölulegur ágreiningur um útreikning kröfu áfrýjanda og verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda aðalkröfu hans eins og í dómsorði greinir.

Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Ræktunarsambandi Flóa og Skeiða ehf., 32.115.232 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. október 2011 til greiðsludags, að frádregnum sex innborgunum hverri að fjárhæð 1.257.391 króna 1. desember 2011, 1. mars, 1. júní, 1. september og 31. desember 2012 og 1. mars 2013 og 1.414.565 krónur 1. júní 2013.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.