76/2011

Aðilar höfðu gert með sér samning sem laut að skiptingu jarðhitaréttinda en N hf. átti samkvæmt samningnum einkarétt til nýtingar jarðhitans. Á grundvelli samningsins unnu starfsmenn ÍO matsgerð um skiptingu jarðhitaréttindanna milli annarra aðila en N hf. Höfðaði Á mál gegn öðrum landeigendum sem samkvæmt matsgerðinni áttu að fá hluta réttindanna, þar sem hann taldi stærri hluta réttindanna hafa átt að falla sér í skaut. Ekki var fallist á frávísunarkröfu Á sem var á því reist að nauðsynlegt hefði verið að kveða til sérfróða menn til setu í héraðsdómi. Vísað var til þess að matsgerð ÍO hefði verið skýrlega sett fram og auðskiljanleg þeim sem ekki hefðu sérþekkingu á jarðhita. Hið sama hefði átt við um matsgerð dómkvaddra matsmanna sem Á lagði fram máli sínu til stuðnings. Þá hefði annar hinna dómkvöddu matsmanna lýst því í skýrslu fyrir dómi að ekki væri til ákveðin regla um hvernig skipta ætti jarðhitaréttindum við aðstæður eins og þær sem uppi væru í málinu. Með vísan til ákvæða laga sem breyttu hlutverki stofnunarinnar O, sem samkvæmt hinum umdeilda samningi átti að meta hvernig skipta ætti jarðhitaréttindunum, var það talið samræmast samningnum að starfsmenn ÍO hefðu framkvæmt matið. Fyrir lá að áður en samningur aðila var undirritaður hefðu legið fyrir drög starfsmanns O, síðar ÍO, að greinargerð um skiptingu jarðhitaréttindanna sem Á var talinn hafa haft nægilegt ráðrúm til leggja mat á. Á hefði ekki verið í lakari stöðu til að kynna sér gögnin en aðrir samningsaðilar að N hf. undanskyldu, en fyrirtækið hefði enga hagsmuni haft af því hvernig arði af jarðhitaréttindunum yrði skipt innbyrðis milli landeigenda. Ekki var því fallist á kröfu Á um að víkja ákvæði samnings aðila til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og var því ekki þörf á að taka að öðru leyti afstöðu til krafna eða annarra málsástæðna Á.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. febrúar 2011. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný. Til vara krefst hann þess að „vikið verði til hliðar sem óskuldbindandi eða dæmt ógilt ákvæði 2. mgr. töluliðar 3.3 í samningi stefnda Norðurorku hf. annars vegar og stefndu Arnarneshrepps, E-kvk-ef, J-kk-ef, G-kvk-ef og H-kvk-ef og áfrýjanda hins vegar, um einkarétt til borana eftir heitu vatni og/eða jarðhita og nýtingu á því og/eða honum, afsal lands o.fl., dagsett 4. apríl 2002“. Einnig að viðurkennt verði að við hlutfallslega skiptingu á eignarrétti að jarðvarma í landi Arnarholts í Arnarneshreppi og aðliggjandi jarða komi í hlut áfrýjanda sem eiganda Arnarholts 59,6% jarðvarmans. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu að Norðurorku hf. undanskilinni krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Norðurorka hf. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

I

Stefndi Norðurorka hf. gerði samning 4. apríl 2002 við áfrýjanda sem eiganda jarðarinnar Arnarholts, stefndu E-kvk-þf J-kvk-þf og J-kk-þf H-kk-þf A-kk-þf sem eigendur Arnarness, stefndu H-kvk-þgf Á-kvk-þf og G-kvk-þf Á-kvk-þf sem eigendur Hvamms og Arnarneshrepp, sem hefur síðan sameinast öðru sveitarfélagi undir heiti stefnda Hörgársveitar. Samningurinn var um „einkarétt til borana eftir heitu vatni og eða jarðhita og nýtingu á því og eða honum, afsal lands o.fl.“ í landi þessara jarða og „landi Arnarneshrepps við Hjalteyri“. Þar var meðal annars ákveðið að fengist það magn af vatni við boranir í þessu landi að stefndi Norðurorka hf. teldi hagkvæmt að virkja og nýta orkuna ætti hver jörð árlega að fá 2.000 m3 af heitu vatni til heimilisnota, en að auki ætti stefndi að „greiða landeigendum sameiginlega kr. 29.795 fyrir hvern lítra á sekúndu sem dælt er úr holu og eða holum að meðaltali á ári, að frívatni frádregnu.“ Um skiptingu á þessari greiðslu, sem yrði bundin við vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 220,9 stig, var svofellt ákvæði í 2. málsgrein liðar 3.3 í samningnum: „Greiðsla fyrir vatn sem fundist hefur í landi jarðanna og ákvörðun er tekin um að virkja skal skiptast milli landeigenda í samræmi við mat sérfræðinga Orkustofnunar hverju sinni, þ.e. í hvert skipti sem afmörkuð jarðhitasvæði eru virkjuð, og skal stofnunin skila rökstuddri greinargerð þar um til samningsaðila. Skuldbinda landeigendur sig til þess að hlíta þessari skiptingu.“ Þá var mælt fyrir um að stefnda Norðurorku hf. eða landeigendum sameiginlega væri heimilt að óska eftir endurskoðun á ákvæðum samningsins um frívatn og greiðslur að liðnum tíu árum og síðan á tíu ára fresti þaðan í frá, en tækist ekki samkomulag skyldi leyst úr ágreiningi fyrir gerðardómi.

Í málinu liggur fyrir skjal með fyrirsögninni: „Drög að greinargerð um skiptingu jarðhitaréttinda milli landeigenda á Arnarnesi við Eyjafjörð“, sem merkt var rannsóknasviði Orkustofnunar og dagsett 5. apríl 2002. Þar sagði meðal annars að „hin nýtanlega auðlind á Arnarnesi“ væri sprunga eða sprungubelti, sem bora yrði ofan í til að geta unnið vatn í umtalsverðu magni, en þetta væri aðeins unnt að gera á mjög takmörkuðu svæði. Væri „valið að skilgreina það svæði sem spilduna þar sem hiti er yfir 45°C á 150 m dýpi“, en utan þess væri önnur spilda „þar sem heitt vatn hefur í takmörkuðum mæli seytlað um jarðlög út frá sprungubeltinu“ og væri ekki við því að búast að þar yrði unnt að vinna nema lítið magn af heitu vatni. Ytri mörk þessarar síðarnefndu spildu væru mörkuð af 30° hita á 150 m dýpi. Sagði síðan eftirfarandi: „Lagt er til að á Arnarnesi verði skiptingin jarðhitaréttarins grundvölluð á hitastigi í jörðu og flatarmáli lands innan áhrifasvæðis jarðhitans, skv. einfaldri reiknireglu. Þannig er verðmæti lands meira eftir því sem meiri hiti er í jörðu. Reiknireglan lítur svona út: V = TM * A og er V vægi eða verðmæti, TM er meðalhiti yfir viðmiðunarhita sem er 30°C og A er flatarmál. Fyrst þarf að afmarka hina nýtanlegu auðlind. Hér er lagt er til að 30°C jafnhitalínan á 150 m dýpi marki ytri mörk áhrifasvæðis jarðhitans. Innan þessarar jafnhitalínu eiga fimm aðilar land, þ.e. Arnarnes, Arnarneshreppur, Arnarholt, Hvammur og Eyrarbakki“. Vísað var til uppdráttar, þar sem sýndar voru annars vegar 30° og hins vegar 45° jafnhitalínur á 150 m dýpi, en 45° jafnhitalínan var sögð afmarka „sjálft sprungusvæðið og næsta umhverfi.“ Sagði í drögunum að á þessum uppdrætti væru einnig dregin merki jarðanna „sem hlutaðeigandi hafa komið sér saman um að skuli gilda fyrir skiptingu þessarar auðlindar. Þessi landamerki voru notuð til að reikna flatarmál lands innan áhrifasvæðis jarðhitans.“ Áðurnefndar fjórar jarðir voru síðan taldar upp ásamt Arnarneshreppi og ráðgert að hlutfallsleg skipting jarðhitaréttinda milli þessara landsvæða yrði tiltekin, en eyða var þar aftan við heiti hvers þeirra og ekkert hlutfall því tiltekið. Að endingu sagði eftirfarandi: „Tillaga ROS að grundvelli þessarar skiptingar var kynnt fyrir landeigendum á fundi sem Norðurorka stóð fyrir þann 26.03.02. Var sátt um hana.“ Jörðin Eyrarbakki, sem um ræddi í þessum drögum, er samkvæmt gögnum málsins í eigu stefndu G-kvk-ef H-kvk-ef og S-kvk-ef E-kvk-ef S-kvk-ef, en þær áttu þó ekki hlut að áðurgreindum samningi 4. apríl 2002.

Með lögum nr. 86/2003 um Íslenskar orkurannsóknir varð til ríkisstofnun, sem ber það heiti, en samhliða því voru sett lög nr. 87/2003 um Orkustofnun. Fyrir liggur í málinu að með lögum þessum hafi starfsemi, sem áður hafi átt undir rannsóknasvið Orkustofnunar, verið færð til Íslenskra orkurannsókna. Sú stofnun lét frá sér fara 16. febrúar 2004 greinargerð um skiptingu jarðhitaréttinda milli landeigenda á Arnarnesi við Eyjafjörð. Greinargerð þessi var í meginatriðum samhljóða áðurnefndum drögum frá 5. apríl 2002, en inn í hana var þó færð hlutfallsskipting milli landsvæðanna fimm, sem ekki hafði verið tilgreind í drögunum, auk þess sem jörðinni Grímsstöðum hafði verið bætt í talninguna þar, en eftir gögnum málsins tilheyrði hún Arnarneshreppi. Í greinargerðinni var ráðgert að í hlut jarðar áfrýjanda, Arnarholts, kæmu 23,72% jarðhitaréttindanna. Greinargerðin var undirrituð af sömu þremur mönnum og ritað höfðu undir drögin frá 5. apríl 2002 sem starfsmenn Orkustofnunar.

Áfrýjandi felldi sig ekki við niðurstöður Íslenskra orkurannsókna um hlutfallslega skiptingu jarðhitaréttindanna og fékk 16. desember 2004 dómkvadda tvo menn til að meta „eðlilega og sanngjarna skiptingu á hlutfallslegum eignarrétti hverrar eftirtalinnar jarðar á jarðvarma sem nýttur er af Norðurorku í landi jarðanna Arnarholts, Arnarness, Eyrarbakka, Grímsstaða og Hvamms ... og í landi Arnarneshrepps“. Í matsgerð 16. maí 2006, svo og viðbótarmatsgerð 8. febrúar 2008, var vísað til þess að helstu forsendur fyrir skiptingu jarðhitaréttindanna væru þær að afmörkuð hafi verið virk jarðhitasprunga, sem sögð var fæða jarðhitasvæðið, og væru tiltæk gögn um jafnhitalínur þar. Uppstreymisrás heita vatnsins væri nær lóðréttur gangur, en ætla mætti að meginrásin og vænlegasta borsvæðið væri þar sem hiti mældist yfir 45° á 150 m dýpi við hann. Lega 30° jafnhitalínu á sama dýpi segði á hinn bóginn lítið um uppstreymisrásina. Ekki væri unnt að skipta réttindum eftir henni, heldur væri eðlilegra að miða við eignarhald að landi, sem lægi að sprungunni. Endamörk hennar væru ekki nákvæmlega afmörkuð, en til norðurs næði hún út í sjó og til suðurs inn í land Arnarneshrepps. Sanngjarnt væri að miða skiptingu við það að dregnar væru línur samsíða ganginum í 100 m fjarlægð til hvorrar áttar frá henni, en með því yrði áhrifasvæði hennar tæpir 0,2 km2. Á þessum forsendum væru þrír kostir til að skipta jarðhitaréttindunum, sem myndu þá eingöngu tilheyra Arnarnesi, Arnarholti, Grímsstöðum og öðru landi Arnarneshrepps. Í fyrsta lagi mætti miða við flatarmál lands hverrar jarðar innan áhrifasvæðisins, í öðru lagi flatarmál þeirra eingöngu innan 45° jafnhitalínu á áhrifasvæðinu og í þriðja lagi flatarmál þeirra á áhrifasvæðinu en gefa landi innan 45° jafnhitalínunnar tvöfalt vægi. Matsmenn teldu annan kostinn eðlilegastan, en í ljósi óvissu um nákvæma legu sprungunnar væri „ekki óeðlilegt að leggja til málamiðlunartillögu samkvæmt leið 3“ og kváðust þeir gera það að tillögu sinni. Samkvæmt þeim kosti ættu 59,6% jarðhitaréttindanna að fylgja jörð áfrýjanda.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta með stefnu 23. júní 2009 og gerði þar sömu dómkröfur og hann gerir fyrir Hæstarétti samkvæmt áðursögðu, en jafnframt hafði hann uppi fjárkröfu á hendur stefnda Norðurorku hf., sem hann hefur fallið frá hér fyrir dómi.

II

Aðalkrafa áfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er studd þeim rökum að í málinu sé ágreiningur um atriði, sem sérkunnáttu þurfi til að leysa úr, og hefði því héraðsdómara borið að neyta heimildar samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að kveðja sérfróða menn til setu í dómi með sér. Um þetta verður að líta til þess að greinargerð Íslenskra orkurannsókna 16. febrúar 2004 er skýrlega sett fram og auðskiljanleg þeim, sem ekki hafa sérþekkingu um jarðhita. Sama gegnir um áðurgreinda matsgerð dómkvaddra manna, en forsendur beggja þessara gagna voru skýrðar frekar við munnlega sönnunarfærslu í héraði. Að því leyti, sem áfrýjandi reisir dómkröfur sínar á matsgerðinni, var á því byggt í héraðsdómsstefnu að niðurstaða Íslenskra orkurannsókna væri „ótrúverðug og algerlega úr samræmi við það sem eðlilegt geti talist“, en matsgerðin „gefi rétta mynd af eðlilegri skiptingu miðað við sömu forsendur.“ Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi lýsti annar hinna dómkvöddu matsmanna því í skýrslu fyrir héraðsdómi að ekki væri til ákveðin regla um hvernig skipta eigi jarðhitaréttindum við aðstæður eins og þær, sem uppi eru í málinu. Þegar að þessu virtu eru ekki efni til að ómerkja héraðsdóm sökum þess að sérfróðir menn hafi ekki skipað dóm í málinu.

Í málatilbúnaði áfrýjanda er meðal annars byggt á því að samkvæmt fyrrgreindu ákvæði 2. málsgreinar liðar 3.3 í samningnum 4. apríl 2002 hafi verið mælt fyrir um að skipting á greiðslu fyrir afnot stefnda Norðurorku hf. af jarðhitaréttindum annarra málsaðila ætti að ráðast af mati „sérfræðinga Orkustofnunar“, en þegar til kom hafi þetta mat verið fengið frá Íslenskum orkurannsóknum. Skilja verður málatilbúnað áfrýjanda svo að hann telji þetta valda því að ekki hafi verið fengið mat í samræmi við samning aðilanna og verði af þeim sökum að ákveða hlutfallslegan rétt hvers landeiganda með matsgerð dómkvaddra manna, sbr. 27. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, sem hann hafi þegar aflað samkvæmt áðursögðu. Þessi málsástæða getur að engu leyti varðað dómkröfu áfrýjanda um að framangreindu samningsákvæði verði vikið til hliðar eða það dæmt ógilt, enda tekur málsástæðan mið af því að stefndi Norðurorka hf. hafi ekki virt þetta ákvæði. Hún getur á hinn bóginn snúið að kröfu áfrýjanda um að dæmt verði að við skiptingu jarðhitaréttindanna komi 59,6% í hlut hans. Með vísan til þess, sem greinir í forsendum hins áfrýjaða dóms um hvort samrýmanlegt var samningi aðilanna að matið, sem hér um ræðir, hafi verið fengið frá Íslenskum orkurannsóknum verður þessari málsástæðu áfrýjanda hafnað.

Að frágenginni þeirri málsástæðu, sem getið er að framan, reisir áfrýjandi kröfur sínar á því að skilyrði séu til að víkja ákvæðinu í 2. málsgrein liðar 3.3 í samningnum frá 4. apríl 2002 í heild til hliðar með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum, bæði sökum stöðu sinnar við gerð samningsins og þess að ósanngjarnt sé að aðrir málsaðilar beri fyrir sig þetta samningsákvæði í ljósi niðurstöðu í matsgerð dómkvaddra manna. Áfrýjandi ber sönnunarbyrði fyrir atvikum, sem varða skilyrði fyrir beitingu þessa lagaákvæðis við úrlausn málsins. Um fyrrnefnda atriðið liggur fyrir að starfsmaður rannsóknasviðs Orkustofnunar kynnti áðurnefnd drög að greinargerð um skiptingu jarðhitaréttinda milli landeigenda á Arnarnesi á fundi með þeim, sem Norðurorka hf. efndi til 26. mars 2002, en samningurinn, sem tók meðal annars mið af þessum drögum, var undirritaður rúmri viku síðar. Áfrýjandi hafði nægilegt ráðrúm til að leggja mat á þessi gögn, eftir atvikum með því að afla sér sérfræðilegrar aðstoðar, og var ekki í lakari stöðu til þess en aðrir stefndu að Norðurorku hf. undanskilinni, en sá síðastnefndi hafði enga hagsmuni af því hvernig arði af jarðhitaréttindunum yrði skipt innbyrðis milli landeigenda. Að því virtu getur ekki komið til álita að beita hér 36. gr. laga nr. 7/1936 með tilliti til aðstæðna áfrýjanda. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður heldur ekki fallist á með áfrýjanda að ósanngjarnt sé af hendi annarra málsaðila að bera hið umdeilda ákvæði samningsins fyrir sig.

Samkvæmt framansögðu eru ekki skilyrði til að víkja samningsákvæðinu til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Þegar af þeirri ástæðu er ekki þörf á að taka að öðru leyti afstöðu til krafna eða annarra málstæðna áfrýjanda, sem reistar eru á þessari forsendu. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu, öðrum en Norðurorku hf., hverjum fyrir sig málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði, en gagnvart félaginu verður málskostnaður hér fyrir dómi látinn falla niður.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Á-kk-nf S-kk-nf, greiði stefndu Hörgársveit, E-kvk-þgf J-kvk-þgf, J-kk-þgf H-kk-þgf A-kk-þgf, H-kvk-þgf Á-kvk-þgf og G-kvk-þgf Á-kvk-þgf hverju fyrir sig 100.000 krónur og stefndu G-kvk-þgf H-kvk-þgf S-kvk-þgf og S-kvk-þgf E-kvk-þgf S-kvk-þgf hvorri 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Að öðru leyti fellur málskostnaður hér fyrir dómi niður.