386/2015

B höfðaði mál gegn L og krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda L á líkamstjóni sem B varð fyrir þegar hluti skottertu sem hann kveikti í skaust í andlit hans með þeim afleiðingum að hann missti sjón á hægra auga. Hélt B því fram að L, sem teldist framleiðandi tertunnar og jafnframt dreifingaraðili hennar, bæri hlutlæga ábyrgð vegna þess tjóns sem rakið yrði til ágalla á tertunni, sbr. 6. gr. laga nr. 25/1991 um skaðsemisábyrgð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að allar leiðbeiningar á tertunni hefðu samrýmst þeim kröfum sem gerðar væru til leiðbeininga í reglugerð nr. 952/2003 um skotelda að því undanskildu að ekki voru leiðbeiningar um að öryggisfjarlægð væri 25 metrar. Þar sem leiðbeiningarnar hefðu ekki verið jafn ítarlegar og ákvæði reglugerðarinnar mæltu fyrir um var talið að ágalli hefði verið á tertunni í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 25/1991 og að á þeim ágalla bæri L ábyrgð. Á hinn bóginn yrði ráðið af framburði vitna að B hefði ekki farið eftir þeim leiðbeiningum sem voru á tertunni og hann kvaðst hafa lesið áður en hann kveikti í henni en þær hefðu gefið honum tilefni til ríkrar aðgæslu meðal annars um að víkja vel frá tertunni. Þess í stað hefði hann staðið yfir tertunni og fært hana til eftir að hann kveikti í henni. Með þeirri háttsemi hefði hann sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og yrði því talinn meðábyrgur að slysinu. Var því talið rétt að hann bæri tjón sitt að hálfu, sbr. 9. gr. laga nr. 25/1991.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma H-kk-nf I. J-kk-nf hæstaréttardómari og H-kvk-nf H-kvk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settir hæstaréttardómarar.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. júní 2015. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að skaðabótaskylda hans verði einungis viðurkennd að hluta og málskostnaður felldur niður.

Gagnáfrýjandi skaut málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 30. júlí 2015. Hann krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda aðaláfrýjanda á líkamstjóni sem hann varð fyrir 1. janúar 2013, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

I

Ágreiningur máls þessa lýtur að skaðabótaábyrgð vegna slyss er gagnáfrýjandi varð fyrir þegar hluti skottertu sem hann kveikti í aðfaranótt 1. janúar 2013 skaust í andlit hans með þeim afleiðingum að hann missti sjón á hægra auga. Byggir gagnáfrýjandi á því að aðaláfrýjandi, sem teljist framleiðandi tertunnar og jafnframt dreifingaraðili hennar, beri hlutlæga ábyrgð vegna þess tjóns sem rakið verði til ágalla á skottertunni, sbr. 6. gr. laga nr. 25/1991 um skaðsemisábyrgð. Af hálfu aðaláfrýjanda er á því byggt að tjón gagnáfrýjanda sé einvörðungu að rekja til stórfellds gáleysis hans sjálfs er hann kveikti í tertunni.

Aðaláfrýjandi hafði samkvæmt leyfisbréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 1. desember 2011 fengið endurnýjað leyfi til að flytja inn og versla með skotelda í atvinnuskyni samkvæmt heimild í 5. og 7. gr. vopnalaga nr. 16/1998, sbr. reglugerð nr. 952/2003 um skotelda. Skotterta, samsvarandi þeirri er gagnáfrýjandi rekur tjón sitt til, bar heitið „Kaka ársins 2012“. Um var að ræða 190 skota blævængstertu, með lóðréttum og hallandi skothólkum. Kakan var 24 kg að þyngd og er ágreiningslaust að allir hólkar í tertunni voru undir tveimur tommum, en ágreiningur stendur um hvort hún hafi haft einn kveikiþráð eða fleiri. Á límmiða utan á kassa hennar voru öryggisleiðbeiningar, sem báru yfirskriftina: „Leiðbeiningar fyrir risatertur“. Þar kom fram að tertuna mætti aðeins nota utandyra og skyldi hún standa á þurrum og sléttum fleti í hæfilegri fjarlægð frá húsum og bílum. Þá voru leiðbeiningar um að opna skyldi kassann sem var utan um tertuna, en ekki taka hana úr honum. Skera skyldi flipana af kassanum og taka kveikiþráðinn út fyrir, fjarlægja rauðu öryggishettuna af kveikiþræðinum, kveikja á tertunni og víkja vel frá. Aldrei skyldi halla sér yfir skottertuna. Á áberandi stað fyrir neðan þessar leiðbeiningar var svohljóðandi rauðlitaður texti: „Öflugir skoteldar. Hætta!“ Þar fyrir neðan stóð: ,,Eingöngu til notkunar utandyra á stórum opnum svæðum. Bannað að selja til yngri en 16 ára. Sýnið varkárni, notið hlífðargleraugu og hanska. Geymist á öruggum stað.“ Ofan á sjálfri kökunni lá kveikiþráður hennar og kom hann í ljós þegar kassinn var opnaður. Við hlið kveikiþráðarins var límmiði með svohljóðandi leiðbeiningum: ,,Blævængsterta - þarf mikið rými - Þessi óvenjulega terta skýtur bæði upp og til hliðar og því þarf að gefa henni mikið rými.“

II

Í reglugerð nr. 952/2003 segir um flokkunarkerfi skotelda að þeir skuli merktir með flokkanúmeri eftir því sem við verði komið. Þeim sé skipt í flokka 1 til 3 sem seldir séu til almennings og flokk 4 sem eingöngu sérfræðingum sé heimilt að meðhöndla. Um skotelda í flokki 3, sem aðaláfrýjandi felldi tertu þá sem hér er til umfjöllunar undir, segir meðal annars að þeir henti til notkunar á stórum opnum svæðum. Um sé að ræða skotelda sem skapi nokkra hættu og megi eingöngu nota utandyra á vel opnum svæðum. Þegar þessir skoteldar séu notaðir samkvæmt leiðbeiningum eigi þeir ekki að valda meiðslum á fólki sem standi í 25 metra fjarlægð eða meira. Samkvæmt töflu 3D í viðauka reglugerðarinnar falla undir þann flokk skoteldar sem samsettir eru úr samtengdum hólkum, sem kveikt er í á jörðu. Í athugasemdadálki reglugerðarinnar við flokk 3D segir að sala sé bönnuð til almennings á skotkökum með meiri hólkvídd en tvær tommur að innanmáli og yfir 25 kg að þyngd. Bannað sé að selja skotkökur sem hafi enga aðra virkni en sprengingar, eða hafi tvo eða fleiri kveikiþræði.

Í kafla reglugerðarinnar er ber yfirskriftina ,,Merkingar eftir flokkum“ segir um flokk 3 að allir skoteldar og sölueiningar, sem falli undir þann flokk, skuli merktir með eftirfarandi texta: „Öflugir skoteldar“. Þá skuli vera á þeim viðvörun um hættu og að skoteldarnir séu eingöngu til notkunar utandyra á stórum opnum svæðum og bannað sé að selja þá til yngri en 16 ára.

Í þeim kafla reglugerðarinnar er ber yfirskriftina ,,Aðrar merkingar á skoteldum“ segir í töflu 5 að þær skotkökur sem falli undir flokk 3D og 3X skuli merktar með eftirfarandi hætti: „Aðvörun-Skotkassi/Risaskotkaka. Kassinn standi utandyra á þurrum og sléttum fleti á rúmgóðu opnu svæði. Öryggisfjarlægð 25 metrar. Tendrið kveikinn og víkið strax frá áður en eldkúlur og neistaregn skjótast upp. Aðeins fyrir fullorðna, 18 ára og eldri. Geymist á öruggum stað.“

III

Undir meðferð málsins í héraði aflaði gagnáfrýjandi matsgerðar Þ-kk-ef V-kk-ef eðlisfræðings og S-kk-ef N-kk-ef Ó-kk-ef efnafræðings. Í matsgerðinni, sem dagsett er 12. júní 2014, var þeim falið að meta og skoða samsvarandi skottertu og tjón gagnáfrýjanda er rakið til ,,með tilliti til hættueiginleika hennar og nauðsynlegs öryggis við gerð hennar og umbúnað.“ Í matsgerðinni kom fram að matsmenn hafi fengið fjórar tertur til rannsóknar. Skotterta, sambærileg þeirri sem mál þetta á rætur að rekja til, sé samsett úr mörgum hólkum. Innanmál hólkanna sé 30 mm og utanmál 37 mm, en innanmál hólks megi ekki vera meira en 50 mm til að kaka teljist til skotelda í flokki 3 samkvæmt reglugerð nr. 952/2003. Þá sagði í matsgerðinni að kveikiþráðakerfi tertunnar væri nokkuð flókið. Var því lýst að í fyrsta lagi lægi sver grænleitur þráður í stuttum spottum milli nærliggjandi hólka og tengdi alla hólkana saman í röð. Þessi þráður brynni nokkuð hratt. Í öðru lagi lægi mjór grænn þráður sums staðar langar leiðir í pakkanum. Hann brynni hægt og kynni að vera gerður til öryggis til að leiða bruna framhjá svæðum í pakkanum ef ekki kviknaði í þeim og einnig til að skapa hlé á sprengingum. Í þriðja lagi væri svo sver grár þráður sem lægi langt og bæri eldinn hratt. Þetta flókna þráðakerfi gegndi sjálfsagt því hlutverki meðal annars að stýra framvindu mála þegar tertan væri sprengd. Þannig yrði stundum hlé milli skota. Um virkni skottertunnar sagði í matsgerð: ,,Kveikiþráðurinn brennur upp á um það bil 10 sekúndum frá því kveikt er á enda hans. Á þeim tíma er auðvelt að ganga til dæmis 10 metra burt frá skottertunni.“ Um kveikiþráðinn sagði að ekkert hafi verið athugavert við hann á þeim fjórum tertum sem matsmenn hafi skoðað. Hann brynni á eðlilegum hraða og gæfi viðstöddum nægilegan tíma til að færa sig til dæmis 10 metra frá tertunni, en ,,ekki miklu lengra nema menn hlaupi“. Hins vegar væru annars konar kveikiþræðir að hluta inni í tertunni og brynnu sumir þeirra fljótar en aðalþráðurinn sem stýri byrjuninni á skotunum.

Um leiðbeiningar um notkun tertunnar sagði að merkingar sem voru á henni hafi að áliti matsmanna ekki fullnægt þeim kröfum sem gerðar séu til merkinga á sambærilegum skottertum, til dæmis skorti á að tilgreina 25 metra ,,öryggisfjarlægð“. Auk þess væri ekki alls kostar auðvelt að fullnægja í reynd þeirri öryggiskröfu, en til að komast örugglega 25 metra frá tertunni á þeim 10 sekúndum sem bruni kveikiþráðarins tæki dygði til dæmis ekki að ganga heldur þyrftu menn að hlaupa á um það bil tvöföldum gönguhraða.

IV

Áður en til aðalmeðferðar málsins kom fyrir héraðsdómi gáfu gagnáfrýjandi og nokkur vitni skýrslu fyrir dómi í sérstöku vitnamáli 25. mars 2013, en einnig voru teknar skýrslur fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Í skýrslugjöf sinni fyrir héraðsdómi lýsti gagnáfrýjandi því að hann hafi farið með skottertuna á baklóð hússins að Aratúni 36 í Garðabæ og stillt henni upp um tíu metrum frá húsinu. Hann hafi kveikt í henni eftir að hafa losað kveikiþráð hennar og beygt hann út fyrir kassabörðin. Kviknað hafi ,,í þræðinum“, og gagnáfrýjandi byrjað ,,að snúa frá.“ Hafi þá tertan sprungið eins og það hefði „opnast blóm“ og farið að skjóta í allar áttir og hann fengið skot í hlífðargleraugu sín og orðið fyrir áverkum á auga. Hann kvaðst ekki hafa lesið viðvaranir á tertunni, en lesið ,,leiðbeiningar“ með henni. Jafnframt kvaðst hann ekki myndu hafa skotið umræddri tertu upp í bakgarðinum hefði verið á henni aðvörun um 25 metra öryggisfjarlægð.

Vitnið S-kk-nf Á-kk-nf S-kk-nf kvaðst hafa séð þegar gagnáfrýjandi hafi kveikt í skottertunni, beygt sig yfir hana, stigið frá henni, stigið aftur að henni, ýtt við henni þrisvar með hægri fæti, bakkað frá og stigið aftur að henni, en þá hafi tertan sprungið í andlitið á gagnáfrýjanda. Hann hafi staðið á þaki Aratúns 34 og þaðan sé bein sjónlína þangað sem slysið varð. Hann kvaðst ekki hafa séð neitt óeðlilegt við skottertuna.

Vitnið R-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf kvaðst hafa verið staddur í garðinum með gagnáfrýjanda, sambúðarkonu sinni, vitninu Ý-kvk-þgf B-kvk-þgf, og börnum þeirra allra. Hann hafi fylgst með gagnáfrýjanda kveikja í kökunni og eftir það hafi hann verið ,,eitthvað að athafna sig í kringum kökuna eftir að hann kveikti á henni og ég kallaði á hann þarna og bað hann um að drulla sér í burtu og þá sprakk fyrsta skotið“. Spurður um hvers vegna hann hafi kallað á gagnáfrýjanda kvað hann það hafa verið vegna þess að gagnáfrýjandi hafi staðið yfir kökunni eftir að hann var búinn að kveikja í henni. Atburðarásin hafi verið sú að ,,þegar hann var búinn að kveikja í kökunni þá fer hann að færa kökuna til og það er þá sem hún byrjar að skjóta.“ Hann kvaðst hafa dregið g-kk-þf frá, en kvaðst sjálfur ekki hafa fengið skot í sig úr tertunni, þótt hann hefði farið upp að henni til að ná í gagnáfrýjanda. Vitnið sagði að hvorki hann né börnin hafi orðið fyrir skotum úr tertunni og húsið hafi ekki borið þess merki að skot úr henni hafi farið í það. Kakan hafi ekki sprungið, heldur skotist upp. Nánar spurður sagði hann gagnáfrýjanda hafa hagrætt tertunni eftir að hann kveikti í henni og þá hafi fyrsta skotið komið úr henni. Hann bar að sér hafi þótt athæfi gagnáfrýjanda ,,glæfralegt, ég hefði ekki þorað að standa sjálfur svona lengi yfir henni eftir að búið var að kveikja.“ Hann kvað lögreglumann hafa skoðað umrædda skottertu er hann kom á vettvang síðar um kvöldið. Þá hafi verið glóð í skottertunni og hún ekki verið brunnin til ösku, heldur hafi verið „tertulag“ á henni.

Vitnið Ó-kk-nf T-kk-nf lögreglumaður kvaðst hafa komið á vettvang þegar verið var að flytja gagnáfrýjanda á brott með sjúkrabíl. Hann kvaðst hafa skoðað tertuna og hafi mótað fyrir hólkum hennar, eins og hún væri ,,uppskotin en ekki brunnin til grunna“ og hefðu hólkarnir verið óbrunnir.

Vitnið Ý-kvk-nf B-kvk-nf kvaðst ekki hafa séð ,,beint þegar hann tendrar“ tertuna. Spurð hvort hún hafi orðið vör við þegar hann fékk skotið í augað svaraði hún ,,já bara eiginlega strax eftirá“ en ekki þegar það gerðist. Hún kvað skotin úr tertunni hafa farið út um allt, eins og ,,útsprungið blóm í allar áttir“. Hafi það ekki verið alveg eðlilegt. Þá kvað hún tertuna hafa brunnið upp og í henni hafi logað. Hún gat ekki svarað því hvar gagnáfrýjandi var er hann fékk skotið í sig úr tertunni og tók fram að hún hefði verið að ,,horfa upp í himininn“.

Vitnið Þ-kk-nf V-kk-nf, annar matsmanna, skýrði svo frá að tertur sambærilegar þeirri sem um ræðir í málinu séu 24 kg. Aftur á móti séu hólkarnir mikilvægastir við skipun tertunnar í flokk samkvæmt reglugerð nr. 952/2003, en þeir hafi verið 3 cm á umræddri tertu, en ekki 5 cm, sem séu efri mörk flokks 3D. Spurður um kveikiþræði tertunnar og hvort þeir samrýmdust reglugerðarákvæði um flokk 3D, þar sem kveðið sé á um að ef kveikiþræðir séu fleiri en einn, sé óheimilt að selja tertuna til almennings, kvað hann marga kveikiþræði vera í henni og að þeir væru ,,inni í kökunni, alls staðar milli hólkanna. Þetta eru 190 hólkar. Þannig að það getur ekki verið það sem er átt við þarna. Það hlýtur að vera átt við það hvort hún hafi fleiri en tvo ytri kveikiþræði, sem sagt sem flytja eld inn í hana. Og það hefur hún ekki ... þetta er bara einn þráður sem þú þarft að kveikja.“

Hinn matsmaðurinn, vitnið S-kk-nf N-kk-nf Ó-kk-nf, var einnig spurður að því fyrir héraðsdómi hversu marga kveikiþræði tertan hefði haft. Kvað hann þetta „byrja bara með einum þræði en hann greinist og hann er að fara margar brautir. Þannig að ef þú vilt stýra röðun á því hvernig þessi rúmlega 100 skot fara ... ertu kominn með slatta ... af kveikjum.“

V

Ágreiningslaust er að terta sú sem gagnáfrýjandi rekur tjón sitt til var léttari en 25 kg og með hólkvídd minni en tvær tommur. Ágreiningur stendur hins vegar um hvort hún hafi haft einn kveikiþráð og falli þar með undir töflu 3, skotköku í flokki 3 af gerð 3D, samkvæmt reglugerð nr. 952/2003. Af ljósmyndum af tertu, sambærilegri þeirri sem málið á rætur að rekja til, verður ráðið að á henni er aðeins einn ytri kveikiþráður. Jafnframt verður ráðið af framburði gagnáfrýjanda að hann hafi aðeins kveikt í einum kveikiþræði.

Með hinum áfrýjaða dómi var því slegið föstu að tertan hafi haft þrjá kveikiþræði og virðist sú niðurstaða helgast af því sem rakið var í matsgerð dómkvaddra manna um kveikiþráðakerfi hennar. Sú ályktun verður hins vegar ekki dregin af því sem fram kom í matsgerðinni, en matsmenn báru fyrir dómi að kveikiþráðakerfið væri flókið og að tertan hefði marga innri kveikiþræði, sem gegndu meðal annars því hlutverki að stýra framvindu mála þegar hún væri sprengd, þannig að stundum yrði hlé milli skota. Annar matsmannanna var afdráttarlaus um það að tertan hefði aðeins einn ytri kveikiþráð, sem flytti eld inn í hana. Samkvæmt framangreindu verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að umrædd skotterta hafi einungis haft einn ytri kveikiþráð og að með ytri kveikiþræði sé átt við þá kveikiþræði sem vísað er til um skotelda að gerð 3D í reglugerð nr. 952/2003. Samrýmist sú túlkun á orðinu kveikiþráður í þessu tilliti breytingu sem gerð var með reglugerð nr. 1114/2015 um breytingu á reglugerð nr. 952/2003, sem tók gildi 2. desember 2015, þar sem á eftir orðunum ,,eða hafa tvo eða fleiri“ í ofangreindri töflu 3D kom orðið „ytri“.

Eiginleikar tertunnar samrýmdust því að öllu leyti því sem fram kemur um skotelda í flokki 3, gerð 3D samkvæmt reglugerð nr. 952/2003.

VI

Gagnáfrýjandi heldur því meðal annars fram að leiðbeiningum á umræddri skottertu hafi verið ábótavant. Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 25/1991 segir að vara sé haldin ágalla þegar hún er ekki svo örugg sem með réttu mátti vænta eftir öllum aðstæðum, einkum atriðum sem síðan eru tilgreind í þremur töluliðum. Í hinum fyrsta þeirra segir: ,,Hvernig hún var boðin og kynnt“. Eins og að framan er rakið voru á tertunni leiðbeiningar sem báru yfirskriftina: ,,Leiðbeiningar fyrir risatertur“. Allar leiðbeiningar á tertunni samrýmdust þeim kröfum sem gerðar eru til leiðbeininga á skoteldum sem falla undir flokk 3D samkvæmt reglugerð nr. 952/2003, að því frátöldu að á tertunni, sem taldist til risatertu að mati aðaláfrýjanda, voru ekki leiðbeiningar um að öryggisfjarlægð væri 25 metrar, eins og vera ber þegar um merkingar á risaskotköku er að ræða samkvæmt töflu 5 í reglugerð nr. 952/2003. Gagnáfrýjandi kvaðst hafa lesið leiðbeiningar á tertunni, en ekki aðvaranir á henni. Hann bar því við að hann hefði ekki tendrað tertuna í bakgarði hefði kakan verið merkt með þeim hætti að öryggisfjarlægð væri 25 metrar.

Samkvæmt framansögðu voru leiðbeiningar á skottertunni ekki jafn ítarlegar og ákvæði í áðurnefndri reglugerð mæltu fyrir um. Verður því lagt til grundvallar að ágalli hafi verið á henni í merkingu 1. mgr. 5. gr. laga nr. 25/1991, en á þeim ágalla ber aðaláfrýjandi ábyrgð. Af því sem ráðið verður af framburði vitna fyrir héraðsdómi hefur gagnáfrýjandi á hinn bóginn ekki fært sönnur á að á tertunni hafi verið aðrir ágallar.

VII

Samkvæmt 9. gr. laga nr. 25/1991 er heimilt að lækka eða fella niður bætur ef tjónþoli er meðvaldur að tjóni af ásetningi eða gáleysi.

Þær leiðbeiningar sem voru á umræddri skottertu, sem gagnáfrýjandi kvaðst hafa lesið áður en hann kveikti í henni, gáfu honum tilefni til ríkrar aðgæslu, meðal annars að víkja vel frá eftir að hafa kveikt í tertunni. Verður ráðið af framburði vitna að gagnáfrýjandi fór ekki eftir þeim leiðbeiningum, heldur stóð hann yfir skottertunni og færði hana til eftir að hafa kveikt í henni. Með þessari háttsemi sýndi hann af sér stórfellt gáleysi og verður því talinn meðábyrgur að slysinu. Samkvæmt því er rétt að hann beri tjón sitt að hálfu.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður en um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Viðurkennd er bótaábyrgð aðaláfrýjanda, Slysavarnafélagsins Landsbjargar, á helmingi þess líkamstjóns sem gagnáfrýjandi, B-kk-nf S-kk-nf, hlaut 1. janúar 2013.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 800.000 krónur.