198/2004

M og K, franskir ríkisborgarar, kröfðust bæði hjónaskilnaðar fyrir dómi, M í Frakklandi en K á Íslandi, en deildu um lögsögu og dómsvald. M höfðaði mál í Frakklandi 5. september 2001 en K mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 14. júní 2002. M krafðist þess að málinu yrði vísað frá héraðsdómi samkvæmt 21. gr. Lúganósamningsins, þar sem mál milli sömu aðila, reist á sömu málsástæðum, hefði fyrst verið höfðað í Frakklandi og færu því franskir dómstólar með lögsögu í málinu. Í kjölfar skilnaðarmeðferðar hjá sýslumanni, þar sem ekki náðist samkomulag um forsjá dóttur aðila, höfðaði K mál gegn M 18. júní 2001 um forsjá hennar. Talið var að krafa K í því máli væri svo tengd hjónaskilnaðarmálinu að eðlilegt væri að líta svo á að með þeirri málshöfðun hafi sú deila hafist fyrir dómstól hér á landi í skilningi Lúganósamningsins. Var krafa M um frávísun því ekki tekin til greina. Þá þótti ekkert því til fyrirstöðu að K yrði veittur skilnaður að borði og sæng og var krafa hennar þar að lútandi því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. maí 2004 og krefst þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt fyrir réttinum.

I.

Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Svo sem þar greinir eru málsaðilar franskir ríkisborgarar sem gengu í hjúskap hér á landi 29. október 1996. Þau fluttust til Íslands 1998 og bjuggu þar saman þar til þau slitu samvistum í júní 2001. Bæði krefjast þau hjónaskilnaðar fyrir dómi, hann í Frakklandi en hún á Íslandi, en deila um lögsögu og dómsvald. Áfrýjandi höfðaði mál fyrir héraðsdómi Lille 5. september 2001, en stefnda mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 14. júní 2002. Máli áfrýjanda fyrir héraðsdómi Lille var með úrskurði 25. janúar 2002 vísað frá dómi. Sá úrskurður var kærður til áfrýjunarréttar í Douai, sem staðfesti hann með dómi 5. september sama ár. Þeim dómi var áfrýjað til hæstaréttar Frakklands í París, Cour de Cassation, og er málið þar enn til meðferðar.

Ákvæði 21. gr. Lúganósamningsins frá 16. september 1988, sbr. lög nr. 68/1995, fjalla um áhrif litis pendens. Þar segir að sé krafa milli sömu aðila, reist á sömu málsástæðum, gerð fyrir dómstólum í tveimur samningsríkjum skuli hver dómstóll, annar en sá, sem mál er fyrst höfðað fyrir, sjálfkrafa fresta meðferð þess, þar til fyrir liggur að sá dómstóll hafi dómsvald í málinu. Þegar það liggur fyrir skuli aðrir dómstólar vísa málinu frá dómi í þágu hans.

II.

Stefnda óskaði eftir skilnaði að borði og sæng við áfrýjanda hjá sýslumanninum í Reykjavík 8. júní 2001 á grundvelli 34. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Hún óskaði eftir að hafa forsjá barns þeirra hjóna, A, sem fædd er [...] 1999. Áfrýjandi mætti hjá sýslumanni 2. júlí sama ár og samkvæmt framlögðum gögnum var því lýst yfir að forsjárdeila hjónanna væri til meðferðar hjá dómstólum og verið væri að vinna að gerð fjárskiptasamnings, og var málinu frestað.

Stefnda höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur gegn áfrýjanda 18. júní 2001 með kröfu um að henni yrði vegna hjónaskilnaðar aðila dæmd forsjá dóttur þeirra til 18 ára aldurs hennar. Hún krafðist og úrskurðar um bráðabirgðaforsjá. Áfrýjandi andmælti kröfu stefndu og krafðist sjálfur bráðabirgðaforsjár dótturinnar með beiðni 21. júní sama ár. Hann krafðist þess einnig að bannað yrði að fara með barnið úr landi á meðan forsjármálinu væri ráðið til lykta. Úrskurður var kveðinn upp í héraðsdómi 13. júlí 2001 um að stefnda skyldi fara með forsjá barnsins til bráðabirgða og að óheimilt væri að fara með það úr landi. Dómsmál hjónanna um forsjá barnsins hélt áfram fyrir héraðsdómi og var dómur kveðinn upp 21. janúar 2004, þar sem stefndu var falin forsjá dóttur þeirra til 18 ára aldurs hennar. Málinu var áfrýjað til Hæstaréttar 30. júní 2004.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 7. desember 2001 var fallist á kröfu stefndu um að opinber skipti færu fram til fjárslita milli hjónanna vegna skilnaðarins.

III.

Í máli þessu var kveðinn upp úrskurður í Héraðsdómi Reykjavíkur 11. júní 2003 þar sem kröfum áfrýjanda um frestun eða frávísun málsins, meðal annars með vísan til 21. gr. Lúganósamningsins, var synjað. Synjun þessi er hér til meðferðar samkvæmt 1. mgr. 151. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 5. gr. laga nr. 38/1994. Í forsendum úrskurðarins kemur fram, að tekin var afstaða til lagaskilareglna á sviði alþjóðlegs einkamálaréttar, sem áfrýjandi setti fram í fjórum töluliðum og var rökum hans hafnað. Einnig var því hafnað að ákvæði 21. gr. Lúganósamningsins leiddu til þess að fresta ætti málinu fyrir íslenska dómstólnum eða vísa því frá. Forsendur héraðsdómarans voru þær, að stefnda hefði krafist skilnaðar að borði og sæng en áfrýjandi lögskilnaðar í Frakklandi. Þetta væru ekki sömu kröfur byggðar á sömu málsástæðum, og því ætti 21. gr. Lúganósamningsins ekki við.

Að gengnum þeim úrskurði var málið tekið til efnismeðferðar, sem lauk með hinum áfrýjaða dómi 14. október 2003.

IV.

Áfrýjandi styður kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi við 21. gr. Lúganósamningsins, sem rakin hefur verið hér að framan. Skilyrði ákvæðisins séu tvö, að málið sé á milli sömu aðila og að krafan sé reist á sömu málsástæðum. Fyrra skilyrðið sé ágreiningslaust. Hið síðara ætti að vera það einnig, þar sem báðir aðilar hafi höfðað mál með kröfu um hjónaskilað. Mál hans hafi verið höfðað í Frakklandi 5. september 2001 en mál stefndu á Íslandi 14. júní 2002. Ljóst sé því að héraðsdómur hefði átt að fallast á frávísun málsins, enda eigi ákvæðið eingöngu við um málshöfðun fyrir dómstólum en ekki fyrir stjórnvöldum.

Stefnda hefur lagt fram gögn til að sýna að áfrýjun dóms áfrýjunarréttar Douai 5. september 2002 til hæstaréttar Frakklands fresti ekki réttaráhrifum dómsins, en þar hafi frávísunardómur héraðsdóms Lille frá 25. janúar sama árs verið staðfestur. Áfrýjandi hafi ekki hrakið þessi gögn. Samkvæmt þessu hafi máli áfrýjanda verið vísað frá dómi í Frakklandi í janúar 2002 og því ekki fyrir dómi þar í landi mál vegna hjónaskilnaðarkröfu hans þegar stefnda höfðaði sitt mál hér á landi í júní 2002. Verði krafa áfrýjanda um frávísun málsins því ekki reist á 21. gr. Lúganósamningsins. Stefnda bendir auk þess á að skilnaðarferli aðila hafi byrjað 8. júní 2001 hjá sýslumanninum í Reykjavík. Þar hafi áfrýjandi mætt og samþykkt á þeim tíma að skilnaður yrði hér á landi. Þegar hafi komið upp ágreiningur um forræði dóttur þeirra, og hafi stefnda því höfðað dómsmál fyrir héraðsdómi í Reykjavík 18. sama mánaðar og gert kröfu um að henni verði vegna hjónaskilnaðar þeirra dæmd forsjá dótturinnar. En 2. september 2001 hafi áfrýjandi numið barnið á brott í trássi við farbann, sem hann hafi sjálfur krafist, og farið með það til Frakklands. Í kjölfar komu sinnar þangað virðist hann hafa höfðað lögskilnaðarmálið 5. september 2001. Stefnda vísar til skýrra forsendna í úrskurði héraðsdóms Lille 25. janúar 2002, þar sem máli áfrýjanda var vísað frá dómi. Í forsendunum sé tekið fram, að á Íslandi felist fyrsti áfangi skilnaðarumsóknar í því að sækja um skilnað að borði og sæng hjá sýslumanni, svo og að stefnda hafi höfðað mál gegn áfrýjanda 18. júní 2001 með kröfu um að henni verði vegna hjónaskilnaðar þeirra dæmd forsjá dóttur þeirra og þar með sé ljóst að dvalarstaður barnsins tengist skilnaðarmálinu og ráðist af því, og einnig, að hvað sem öðru líði sé dvalarstaður barnsins helsta ágreiningsefnið, ef ekki það eina, varðandi skilnaðarmálið.

V.

Í athugsemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 68/1995 kemur fram að markmiðið með reglum 8. kafla Lúganósamningsins um áhrif litis pendens sé að koma í veg fyrir að ósamrýmanlegir dómar gangi um sama sakarefni. Hætta gæti verið á slíku ef ágreiningur risi um framkvæmd samnings. Þá gætu báðir aðilar reynt að höfða mál, til dæmis í heimaríki sínu, ef varnarþingsákvæðin leyfðu það. Þegar um skyldar kröfur sé að ræða geti síðari dómstólar frestað málsmeðferð. Skyldar kröfur séu þær kallaðar, sem séu svo tengdar innbyrðis að æskilegt sé að dæma um þær sameiginlega til að koma í veg fyrir ósamrýmanlega dóma.

Samkvæmt 33. gr. hjúskaparlaga skal veita hjónum leyfi til skilnaðar að borði og sæng séu þau sammála um að leita hans og samkvæmt 34. gr. laganna á hver sá maki, sem telur sig ekki geta haldið áfram hjúskap, rétt á skilnaði að borði og sæng. Sýslumenn veita leyfi til skilnaðar að borði og sæng þegar hjón eru sammála, en ella verður að höfða dómsmál, sbr. 2. mgr. 41. gr. laganna. Stefnda hóf skilnaðarmál þeirra hjóna með því að leita eftir skilnaði að borði og sæng hjá sýslumanni 8. júní 2001, eins og almennt tíðkast hér á landi. Þegar áfrýjandi mætti vegna málsins 2. júlí sama ár var ljóst að ágreiningur væri þeirra á milli um forsjá dóttur þeirra, og hafði stefnda þegar 18. júní höfðað mál vegna þess ágreinings fyrir héraðsdómi. Krafa stefndu í því máli er svo tengd hjónaskilnaðarmálinu að eðlilegt er að líta svo á að með þeirri málshöfðun hafi sú deila hafist fyrir dómstól hér á landi í skilningi 21. gr. - 23. gr. Lúganósamningsins. Verður krafa áfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi ekki reist á þessum ákvæðum. Önnur rök leiða heldur ekki til frávísunar og er krafa áfrýjanda því ekki tekin til greina.

Stefnda hefur krafist skilnaðar að borði og sæng við áfrýjanda samkvæmt 34. gr. hjúskaparlaga og gert þá kröfu fyrir dómstól samkvæmt 2. mgr. 41. gr. laganna. Eins og í héraðsdómi greinir er ekkert því til fyrirstöðu að skilnaðurinn verði veittur. Vegna þessa og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti verður hann staðfestur.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefndu, K, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 175.000 krónur.