474/2011

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu V hf. í þb. B hf. og málskostnaður felldur niður. Málavextir voru þeir að V hf. og B hf. gerðu með sér tvo samninga, annars vegar árið 2000 um rafræna skráningu hlutabréfa B hf. í kerfi V hf. og hins vegar árið 2006 um skuldabréfaútgáfu B hf. í kerfi V hf. Bú B hf. var tekið til gjaldþrotaskipta í mars 2009. Í málinu krafði V hf. þb. B hf. um fjárhæð tveggja reikninga sem sagðir voru reikningar fyrir „árgjöld 2010“. Í dómi Hæstaréttar, sem staðfesti úrskurð héraðsdóms um annað en málskostnað, segir meðal annars að málatilbúnaður V hf. væri reistur á því að samningssamband hans við þrotamann hefði haldist þrátt fyrir töku bús hans til gjaldþrotaskipta. Væri einkum vísað til eðlis samningsskuldbindinganna, en einnig þess að skiptastjóri B hf. hefði með gerðum sínum viðurkennt að samningarnir væru enn í gildi. Þetta leiddi til þess að krafa V hf. stæði fremst í réttindaröð við slit þb. B hf., sbr. 2. og 3. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Hæstiréttur vísaði til þess að samkvæmt meginreglu 91. gr. laganna féllu gagnkvæmir samningar þrotamanns niður við töku bús hans til gjaldþrotaskipta og leiddi hvorki eðli réttarsambandsins né ákvæði laga nr. 131/1997 um rafræna eignarskráningu verðbréfa til annarrar niðurstöðu, sbr. 89. gr. laga nr. 21/1991. Síðastnefnd lög væru reist á þeirri meginreglu að kröfuhafar njóti jafnræðis við skipti og frávik frá því yrðu að styðjast við skýr lagafyrirmæli. Þá taldi Hæstiréttur að gerðir þb. B hf. hefði ekki falið í sér viðurkenningu á skyldu þrotabúsins til að efna samningana.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 4. ágúst 2011 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júlí 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila í þrotabú varnaraðila og málskostnaður felldur niður. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að krafa hans í bú varnaraðila að fjárhæð 1.400.000 krónur verði viðurkennd sem „búskrafa skv. 2. eða 3.“ tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Til vara er þess krafist að úrskurði héraðsdóms verði breytt á þann veg að „lægri fjárhæð að mati réttarins verði viðurkennd sem búskrafa.“ Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 17. ágúst 2011. Hann krefst þess að niðurstaða hans verði staðfest um annað en málskostnað og að honum verði dæmdur málskostnaður í héraði auk kærumálskostnaðar.

I

Bú Baugs Group hf. var tekið til gjaldþrotaskipta 13. mars 2009. Félagið, sem áður hét Baugur hf., gerði samning við sóknaraðila 5. október 2000, þar sem sagði í 1. gr. að með honum öðlaðist það „rétt til að fá hlutabréf sín gefin út í kerfi“ sóknaraðila, sem einnig „heldur utan um framsal á hlutum í félaginu“ og veitti því upplýsingar um þau. Meðal málskjala er jafnframt annar samningur Baugs Group hf. við sóknaraðila 31. mars 2006 þar sem fyrrnefnda félagið fékk rétt til að fá nánar tilgreindan skuldabréfaflokk „gefinn út í kerfi“ sóknaraðila, auk þess sem sá síðastnefndi „vistar og heldur utan um breytingar á eignarhaldi á skuldabréfi útgefanda.“ Skráningin var rafræn á grundvelli laga nr. 131/1997 um rafræna eignarskráningu verðbréfa og reglugerðar nr. 397/2000 um slíka skráningu í verðbréfamiðstöð.

Með bréfi sóknaraðila til skiptastjóra varnaraðila 2. júní 2010 var krafist greiðslu á reikningum þess fyrrnefnda og því lýst að greiðsluskylda varnaraðila væri ótvíræð. Tekið var fram að um væri að ræða „kostnað við vörslu á hlutum hins gjaldþrota félags ... ásamt utanumhaldi á skuldabréfum þess sem til fellur burtséð frá stöðu félagsins.“ Vegna ársins 2011 yrði að segja upp samningi um vörslu hlutabréfa með auglýsingu í Lögbirtingablaði og skuldabréf yrðu ekki afskráð úr kerfi sóknaraðila nema með samþykki allra kröfuhafa. Í bréfinu var ekki vísað til einstakra reikninga, en fjórir slíkir hafa verið lagðir fram í málinu og eru allir stílaðir til greiðslu á Baug Group hf. Tveir þeirra eru dagsettir 28. febrúar 2010 þar sem annar er fyrir „árgjald hlutafélags 2010“ að fjárhæð 300.000 krónur, en hinn fyrir „árgjald skuldabréfa 2010“ í níu liðum, samtals að fjárhæð 1.100.000 krónur. Sá þriðji er dagsettur 29. desember 2009 og á hann er skráð „sóttar skrár í hluthafak. VS 2009“ og er að fjárhæð 3.600 krónur. Hinn fjórði er dagsettur 30. janúar 2009 og er fyrir „árgjald skuldabréfaflokka 2009“ í níu liðum og „árgjald hlutafélags 2009“ að fjárhæð 1.400.000 krónur. Kröfu samkvæmt síðastnefnda reikningnum var ekki lýst við innköllun varnaraðila til kröfuhafa, en fresti til þess lauk 19. september 2009. Í greinargerð sóknaraðila í héraði segir að krafa hans í málinu sé fyrir „árgjald og önnur gjöld“ sem fallið hafi til eftir að bú varnaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta. Fjárhæð kröfu hans svarar hins vegar til samtölu tveggja áðurnefndra reikninga 28. febrúar 2010 sem eru báðir fyrir árgjöld á því ári. Ekki eru því efni til að telja kröfuna ná til reiknings 29. desember 2009 að fjárhæð 3.600 krónur, sem er fyrir kostnaði er stofnað var til samkvæmt beiðni skiptastjóra varnaraðila þegar hann leitaði eftir tilteknum upplýsingum hjá sóknaraðila.

II

Sóknaraðili reisir kröfu sína einkum á því að áðurnefndir samningar um skráningu rafbréfa hafi ekki fallið niður við að bú Baugs Group hf. var tekið til gjaldþrotaskipta. Samningar um skráningu verðbréfa séu ekki gagnkvæmir samningar sem falli undir ákvæði 1. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991. Sú skýring fái jafnframt stoð í 89. gr. sömu laga. Lög nr. 131/1997 feli í sér að sóknaraðila sé óheimilt að afmá rafbréf eða réttindi samkvæmt þeim úr kerfi sínu nema augljóst sé að slík réttindi séu ekki lengur til staðar og sóknaraðila sé skylt að inna þjónustu af hendi í þágu varnaraðila. Þessar reglur séu settar til að tryggja réttindi eigenda rafrænt skráðra fjármálagerninga, í þessu tilviki eigenda hlutabréfa og skuldabréfa. Um það vísar sóknaraðili til 23. gr. áðurnefndra laga og 45. gr. reglugerðar nr. 397/2000, en í síðarnefnda ákvæðinu sé kveðið á um að við gjaldþrot sé verðbréfamiðstöð skylt að halda skráningu áfram þar til starfsemi útgefanda sé endanlega slitið eða breytt. Þá hafi varnaraðili með athöfnum sínum tekið yfir réttindi og skyldur Baugs Group hf. samkvæmt samningunum með því að kalla eftir upplýsingum úr kerfi sóknaraðila og þar með nýta þjónustu hans.

Varnaraðili hafnar greiðsluskyldu með vísan til 1. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991, en samkvæmt henni hafi áðurnefndir samningar fallið niður við töku bús Baugs Group hf. til gjaldþrotaskipta og varnaraðili ekki nýtt sér heimild samkvæmt ákvæðinu til að taka við réttindum og skyldum þrotamanns eftir samningunum. Sóknaraðili hafi heldur ekki krafist í samræmi við 2. mgr. sömu greinar að varnaraðili tæki afstöðu til þess innan hæfilegs frests hvort hann myndi nýta framangreinda heimild sína. Þá kveður varnaraðili starfsemi þrotamanns hafa verið hætt sama dag og bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta, en samkvæmt 45. gr. reglugerðar nr. 397/2000 hafi sóknaraðila einungis verið skylt að halda skráningu áfram meðan það skilyrði væri uppfyllt að varnaraðili héldi úti einhverri starfsemi. Sóknaraðili eigi ekki rétt á greiðslum samkvæmt samningunum óháð því hvort starfsemi þrotamanns sé haldið áfram eða ekki. Skýring sóknaraðila á efni ákvæðisins leiði hins vegar til þess að honum yrði gert kleift að hagnast á gjaldþroti viðsemjanda síns á kostnað annarra kröfuhafa. Þá mótmælir varnaraðili að beiðni hans um upplýsingar úr kerfi sóknaraðila feli í sér viðurkenningu á því að hann myndi efna samninga þrotamanns við sóknaraðila. Telur hann sig eiga rétt á að krefja sóknaraðila um upplýsingar um málefni þrotabúsins og vísar um það fyrir Hæstarétti til 82. gr. laga nr. 21/1991. Um málsástæður aðilanna vísast að öðru leyti til úrskurðar héraðsdóms.

III

Sóknaraðili telur að kröfu hans eigi að skipa í réttindaröð við skipti varnaraðila samkvæmt 2. eða 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Undir fyrri liðinn falla kröfur vegna skiptakostnaðar en hinn síðari kröfur sem orðið hafa til með samningum skiptastjóra og vegna tjóns sem búið bakar öðrum eftir uppkvaðningu úrskurðar um töku bús til gjaldþrotaskipta. Málatilbúnaður sóknaraðila er reistur á því að samningssamband hans við þrotamann hafi haldist þrátt fyrir töku bús hans til gjaldþrotaskipta. Er þá einkum vísað til eðlis samningsskuldbindinganna, en einnig þess að skiptastjóri varnaraðila hafi með gerðum sínum viðurkennt að samningarnir væru enn í gildi. Þetta leiði aftur til þess að krafa sóknaraðila falli undir 2. eða 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991 og standi þannig fremst í réttindaröð við slit varnaraðila.

Í lögum nr. 131/1997 og reglugerð, sem sett er með heimild í þeim, er gengið út frá að verðbréfamiðstöð sé óheimilt að afmá réttindi, sem enn skipti máli, og á það eins við þótt bú útgefanda rafbréfa hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Ljóst er að svo kann að hátta til um réttindi samkvæmt að minnsta kosti einhverjum þeirra rafbréfa sem þrotmaður gaf út og skráð eru í kerfi sóknaraðila. Þessi aðstaða leiðir þó ekki sjálfkrafa til þeirrar niðurstöðu að samningssamband sóknaraðila við þrotamann hafi staðið óhaggað þrátt fyrir úrskurð um töku bús hans til gjaldþrotaskipta. Er þá til þess að líta að samkvæmt meginreglu 91. gr. laga nr. 21/1991 falla gagnkvæmir samningar þrotamanns niður við töku bús hans til gjaldþrotaskipta og leiðir hvorki eðli réttarsambandsins né ákvæði laga nr. 131/1997 til annarrar niðurstöðu, sbr. 89. gr. fyrrnefndu laganna. Þá eru lög nr. 21/1991 reist á þeirri meginreglu að kröfuhafar njóti jafnræðis við skipti og frávik frá því verða að styðjast við skýr lagafyrirmæli. Málatilbúnaður sóknaraðila felur á hinn bóginn í sér að krafa hans stæði framar öðrum kröfum við slit varnaraðila án þess að fyrir slíku sé viðhlítandi stoð. Samkvæmt því, sem að framan greinir, er fallist á með varnaraðila að skuldbindingar þrotamanns samkvæmt áðurnefndum samningum um rafræna skráningu hafi fallið niður 13. mars 2009.

Sóknaraðili byggir jafnframt á því að varnaraðili hafi með gerðum sínum viðurkennt að áðurnefndir samningar væru skuldbindandi fyrir hann. Varnaraðili óskaði ekki eftir að sóknaraðili héldi áfram verkum sínum á grundvelli samninganna og ekkert liggur fyrir um samskipti málsaðila, sem hér skiptir máli, utan þess að varnaraðili leitaði í desember 2009 eftir upplýsingum hjá sóknaraðila, sem sá síðastnefndi gerði honum sérstakan reikning fyrir. Varnaraðili mótmælir að í því hafi falist viðurkenning á skyldu hans til að efna samningana, en ber fyrir sig heimild skiptastjóra samkvæmt 82. gr. laga nr. 21/1991 til að krefja opinbera aðila og ýmsa einkaaðila, þar á meðal verðbréfamiðstöðvar, um hvers kyns gögn varðandi málefni þrotabús. Áður var getið um heimild sóknaraðila samkvæmt 2. mgr. 91. gr. laganna til að krefja varnaraðila svars um hvort hann hygðist halda samningunum upp á þann fyrrnefnda, sem sóknaraðili lét ógert að nýta sér. Engin efni eru til að fallast á að þessi ósk varnaraðila, nærri ári eftir uppkvaðningu úrskurðar um gjaldþrotaskipti, hafi falið í sér þá viðurkenningu sem sóknaraðili heldur fram. Fjárhæð reiknings 29. desember 2009 fyrir verk sóknaraðila í sama mánuði er ekki innifalin í kröfu hans í málinu og reynir því ekki á rétt hans til að fá hana viðurkennda af öðrum ástæðum en þeim að skuldbindingar samkvæmt samningum þrotamanns séu bindandi fyrir varnaraðila.

Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest um annað er málskostnað, sem sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila ásamt kærumálskostnaði og ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.

Sóknaraðili, Verðbréfaskráning Íslands hf., greiði varnaraðila, þrotabúi Baugs Group hf., samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.