148/2007

H krafði Í miskabóta vegna ólögmætra þvingunarráðstafana við rannsókn máls þar sem hann var grunaður um íkveikju. Við rannsóknina var lögreglu annars vegar veitt heimild til að krefjast upplýsinga um notkun tiltekinna símanúmera H og hins vegar heimild til að hlera símtöl hans í tvær vikur. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að við þær aðstæður að rannsókn á brunaleifum var ekki lokið og talið var að eldhvetjandi efni hefðu verið notuð við íkveikjuna, hefði verið réttmætt að athuga símnotkun H í skamman tíma áður en eldur kom upp, enda hefði sú aðgerð ekki verið honum til íþyngingar svo að teljandi væri. Hins vegar þóttu ekki hafa verið fyrir hendi lögmæt skilyrði fyrir símhleruninni, en grunur lögreglu beindist aldrei að því að fleiri gætu verið samsekir þannig að réttlætt gæti hlerun, né gat sú aðstaða ein og sér að H játaði ekki brot þrátt fyrir grunsemdir lögreglu gefið tilefni til aðgerðarinnar. Var því niðurstaða héraðsdóms um greiðslu miskabóta til H staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. mars 2007 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

I.

Að morgni laugardags 4. desember 2004 varð eldur laus í húsinu Bárustíg 14 á Sauðárkróki. Nóttina áður hafði verið þar gleðskapur og áfengi haft um hönd. Voru þrír ungir karlar og ein kona enn í húsinu þegar eldurinn kom upp. Magnaðist hann skjótt og lést einn maður í eldsvoðanum. Tveimur var bjargað út úr húsinu en sá fjórði, stefndi þessa máls, virðist hafa komist út án aðstoðar að því ráðið verður.

Lögregla rannsakaði málið frá upphafi með tilliti til þess að íkveikja kynni að hafa valdið brunanum. Í bráðabirgðaskýrslu tæknideildar lögreglu degi eftir brunann var talið að um íkveikju af mannavöldum hafi verið að ræða og líklegt að eldhvetjandi efni hafi verið notuð. Beindist grunur að stefnda, en tilsvör hans á vettvangi og á leið þaðan þóttu að mati lögreglu gefa tilefni til þess. Þá var talið að aðild annarra, sem staddir voru í húsinu að morgni 4. desember, kæmi ekki til álita. Við skýrslutökur hafði stefndi stöðu sakbornings og neitaði hann sök. Rannsókn leiddi ekkert í ljós til stuðnings grunsemdum, sem vöknuðu í upphafi, og var málinu lokið við svo búið. Áður hafði borist skýrsla Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði 14. desember 2004 um rannsókn á allmörgum brunasýnum frá Bárustíg 14. Var helsta niðurstaðan sú að engin efni fyndust í sýnunum, sem samsvöruðu efnasamsetningu þekktra eldhvetjandi vökva, að öðru leyti en því að leifar af etanóli hefðu verið í fötum mannsins sem lést í brunanum.

II.

Meðan rannsókn stóð enn yfir leitaði lögregla eftir því við Héraðsdóm Norðurlands vestra 9. desember 2004 að fá með úrskurði heimild annars vegar til að krefja Landsíma Íslands hf. um upplýsingar um notkun tveggja tiltekinna símanúmera stefnda á tímabilinu frá miðnætti aðfaranótt 3. desember til kl. 11 laugardaginn 4. desember 2004 og hins vegar til að hlusta á og hljóðrita símtöl við sömu símanúmer frá 9. desember 2004 til 22. sama mánaðar. Í rökstuðningi lögreglu fyrir beiðninni kom fram að stefndi bæri fyrir sig minnisleysi, en reynandi væri að fá upplýsingar um það hverja hann hringdi í úr farsíma sínum skömmu fyrir og eftir brunann. Slík könnun kynni hugsanlega að leiða í ljós vitni, sem byggju yfir mikilvægum upplýsingum um yfirlýsingar og hugarástand stefnda á þessu tímabili. Þá sagði að „með sömu rökum“ þætti rétt að fá heimild til að hlera farsíma hans næstu tvær vikur „ef ske kynni að hann myndi tjá sig eitthvað frekar um málið við viðmælendur sína.“ Umbeðin heimild var veitt með úrskurði dómara sama dag. Stefndi telur þessar aðgerðir lögreglu gegn sér hafa verið ólögmætar og krefst skaðabóta af þeim sökum. Hann telur skilyrði XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála vera uppfyllt til að dæma bætur, en reisir kröfu sína jafnframt á almennum reglum skaðabótaréttar. Áfrýjandi mótmælir því að bótaskylda hafi stofnast af þeim atvikum, sem hér um ræðir.

III.

Áfrýjandi bar fyrir sig í héraði að símhlerun væri ekki nefnd meðal þeirra þvingunaraðgerða við rannsókn opinbers máls, sem taldar eru upp í 1. málslið 176. gr. laga nr. 19/1991 og dæma má bætur fyrir að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum. Um tæmandi talningu væri að ræða og féllu því aðgerðir samkvæmt a. og b. lið 86. gr. laganna utan við gildissvið XXI. kafla þeirra. Áfrýjandi féll frá þessari málsástæðu fyrir Hæstarétti og kemur hún því ekki frekar til álita við úrlausn málsins.

Þegar lögregla leitaði 9. desember 2004 eftir heimild til áðurgreindra rannsóknaraðgerða beindi hún enn grun um saknæma háttsemi að stefnda og hafði þá ekki verið lokið rannsókn á brunaleifum, en í upphafi var talið að eldhvetjandi efni hefðu verið notuð við íkveikju. Við þær aðstæður voru efni til að kanna nánar hvað stefndi aðhafðist í skamman tíma áður en eldurinn kom upp. Athugun á símanotkun hans var réttmæt í því skyni, enda var sú aðgerð honum ekki til íþyngingar svo að teljandi væri. Verður ekki fallist á að þessi aðgerð lögreglu hafi leitt til skaðabótaskyldu áfrýjanda.

Svo sem áður var getið neitaði stefndi sök við skýrslugjöf hjá lögreglu. Fyrrverandi fulltrúi sýslumannsins á Sauðárkróki skýrði svo frá fyrir dómi að símhlerunin hefði verið neyðarúrræði eftir að aðrar rannsóknaraðgerðir hefðu verið reyndar án árangurs og að með henni „myndi kannski eitthvað detta inn.“ Grunur lögreglu virðist á engu stigi hafa beinst að því að fleiri en stefndi kynnu að vera viðriðnir málið og gátu því hugsanleg samskipti hans í síma við samseka ekki réttlætt hlerun á tímabilinu 9. til 22. desember 2004. Sú aðstaða að stefndi játaði ekki brot þrátt fyrir grunsemdir lögreglu gat ekki ein og sér gefið tilefni til aðgerðarinnar. Af þessum sökum brast lögmæt skilyrði fyrir henni, sbr. a. lið 176. gr. laga nr. 19/1991, og ber áfrýjandi á því skaðabótaskyldu gagnvart stefnda eftir ákvæðum XXI. kafla laganna. Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest, þar með talið um málskostnað og gjafsóknarkostnað.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnda verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnda, H-kk-ef B-kk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur.