160/2014

Sveitarfélagið F höfðaði mál á hendur Í og Þ til endurgreiðslu ætlaðra oftekinna gjalda, en málsaðila greindi á um lögmæti svonefndra fasteignamatsgjalda sem F hafði verið gert að greiða Þ á grundvelli gjaldskrár nr. 1174/2008 vegna þriggja gjaldára. Upphaf málsins var nánar tiltekið að rekja til samkomulags frá árinu 2003 vegna stofnunar og reksturs álvers í Reyðarfirði, þar sem meðal annars var kveðið á um tilgreint hundraðshlutfall fasteignaskatts til F sem lagður yrði á allar byggingar, húsnæði, mannvirki og lóð sem F sf. ætti eða leigði. Árið 2009 lét forveri Þ meta byggingar A sf. á Reyðarfirði, skrá virði þeirra í fasteignaskrá og hóf í kjölfarið gjaldtöku á þeim grundvelli gagnvart F, sem barst reikningur í janúar 2010 fyrir afnot af matsstofni fasteignarskrár vegna ársins 2009. Var það í fyrsta sinn sem F var krafinn um greiðslu fasteignamatsgjalds vegna bygginga álversins til viðbótar gjaldi vegna annarra fasteigna í sveitarfélaginu og þrefaldaðist reikningurinn í samanburði við það sem áður hafði verið. Hafnað var aðalkröfu F, sem laut að kröfu um endurgreiðslu allrar fjárhæðarinnar sem innt hefði verið af hendi í þágu fasteignamatsgjalds. Í því samhengi var ekki talið að með gjaldskránni hefði stofnkostnaði við skráningar- og matskerfi fasteignamats ásamt álagningarkerfi verið velt yfir á sveitarfélögin í landinu, svo sem F hafði haldið fram. Þá var að virtum gögnum málsins talið að forsendur gjaldskrárinnar fyrir töku gjaldsins væru nægjanlega traustar og samkvæmt því samrýmanlegar grundvallarreglum og sjónarmiðum um fjárhæð þjónustugjalda. Á hinn bóginn var tekin til greina varakrafa F, sem reist var á  því að F nýtti sér ekki fasteignamat Þ sem gjaldstofn til að leggja fasteignaskatt á A sf. Var í því samhengi litið til þess að F hefði engin afnot af fasteignamati og kerfi þess til álagningar fasteignaskatta og gjalda vegna álversins og því hefði engin slík þjónusta verið innt af hendi af hálfu Þ er veitti rétt til töku þjónustugjalda. Talið var að stofn til álagningar fasteignaskatta vegna fasteigna álversins í Reyðarfirði væri bundinn í lögum nr. 12/2003 um heimild til samninga um álverksmiðju í Reyðarfirði, sem væru sérlög um það efni, en réðust ekki af fasteignamati þeirra virtu samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga og viðeigandi ákvæða laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna, svo sem almennt tíðkaðist um fasteignir í landinu. Því var talið að sú einhliða ákvörðun forvera Þ að virða fasteignir álversins til fasteignamats samkvæmt lögum nr. 6/2001 hefði verið umfram lagaskyldu og gæti ekki veitt Þ rétt til að krefja F um greiðslu gjalds fyrir það verk á grundvelli gjaldskrárinnar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 5. mars 2014. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að kröfur hans verði lækkaðar og að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms. Til vara krefst hann þess að áfrýjendur greiði sér óskipt 19.785.684 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. mars 2012 til greiðsludags. Að því frágengnu krefst hann þess að áfrýjendur greiði sér óskipt aðallega 12.892.002 krónur, en til vara 8.142.174 krónur, í báðum tilvikum með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 8. febrúar 2010 til 21. apríl sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af nánar tilgreindum fjárhæðum frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefst stefndi staðfestingar héraðsdóms um málskostnað í héraði og að áfrýjendum verði óskipt gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti.

I

Í 1. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna kemur fram að Þjóðskrá Íslands fer með yfirstjórn fasteignaskráningar samkvæmt þeim lögum og rekstur gagna- og upplýsingakerfis í tölvutæku formi er nefnist fasteignaskrá. Samkvæmt lagagreininni skal í fasteignaskrá skrá allar fasteignir í landinu og er hún grundvöllur þinglýsingabókar fasteigna, mats fasteigna og húsaskrár þjóðskrár. Í 2. gr. laganna segir að hverja fasteign skuli meta til verðs eftir því sem næst verður komist á hverjum tíma og nánar er kveðið á um í lögunum. Í 2. mgr. 9. gr. laganna kemur fram að stjórn Þjóðskrár Íslands annist og móti starf og innra skipulag hennar og hafi eftirlit með starfseminni. Hún geri tillögur að gjaldskrá stofnunarinnar sem ráðherra skuli staðfesta. Við ákvörðun gjaldskrár skal samkvæmt ákvæðinu taka mið af kostnaði einstakra rekstrarþátta sem skulu aðgreindir í bókhaldi. Gjaldskrá skal endurskoða árlega.

Fasteignaskattur er meðal tekjustofna sveitarfélaga samkvæmt 1. gr. samnefndra laga nr. 4/1995. Í 3. gr. þeirra kemur fram að árlega skuli leggja fasteignaskatt á allar fasteignir sem metnar eru í fasteignamati 31. desember á næstliðnu ári í fasteignaskrá og skuli stofn til álagningar fasteignaskatts á allar fasteignir vera fasteignamat þeirra. Samkvæmt 4. gr. laganna annast sveitarstjórn álagningu fasteignaskatts og skal hún fara fram í fasteignaskrá.

Samkvæmt 10. gr. laga nr. 6/2001 skal fasteignaskrá mynduð af stofnhluta, mannvirkjahluta, matshluta og þinglýsingarhluta. Í matshluta eru matsgögn ásamt fasteigna- og brunabótamati. Í 1. mgr. 24. gr. laganna kemur fram að Þjóðskrá Íslands sé heimilt að vinna úr og láta í té upplýsingar úr fasteignaskrá gegn gjaldi sem renni til stofnunarinnar samkvæmt gjaldskrá sem ráðherra staðfesti, sbr. 2. mgr. 9. gr. Í a. lið 2. mgr. 24. gr. segir að í gjaldskrá skuli kveða á um gjald sveitarfélaga fyrir afnot af fasteignamati og kerfi til álagningar fasteignaskatta og fasteignagjalda og skal gjaldið nema tilteknu hlutfalli af heildarfasteignamati í sveitarfélagi 31. desember ár hvert. Með heimild í 24. gr. laga nr. 6/2001 setti ráðherra 10. desember 2008 gjaldskrá nr. 1174/2008 vegna þjónustu Fasteignaskrár Íslands. Hún öðlaðist gildi 1. janúar 2009 og var leyst af hólmi með gjaldskrá nr. 265/2012 sem tók gildi 1. apríl 2012. Í 1. gr. gjaldskrár nr. 1174/2008 sagði að sveitarfélög skyldu greiða gjald fyrir afnot af fasteignamati og kerfi til álagningar fasteignskatta og fasteignagjalda. Skyldi það nema 0,0060% af heildarfasteignamati í viðkomandi sveitarfélagi 31. desember ár hvert og vera innheimt árlega í janúarmánuði. Í ýmsum gögnum málsins er gjald þetta nefnt fasteignamatsgjald og verður svo gert hér.

II

Áfrýjandinn íslenska ríkið, stefndi og hafnarsjóður stefnda undirrituðu 15. mars 2003 samkomulag vegna stofnunar og reksturs álvers í Reyðarfirði. Þar sagði í grein 2.1 að í fyrirhuguðum fjárfestingarsamningi vegna stofnunar og reksturs álversins væri gert ráð fyrir að Fjarðaál sf., sem í samkomulaginu væri nefnt félagið, greiddi 1,0% fasteignaskatt til Fjarðabyggðar sem lagður yrði á allar byggingar, húsnæði, mannvirki og lóð sem félagið ætti eða leigði. Í fylgiskjali með samningnum kom fram fjöldi og stærð þeirra eigna sem um ræddi. Í grein 2.2 sagði að Fjarðabyggð hefði samþykkt fyrirkomulag samkvæmt grein 2.1, en verðmæti bygginga, húsnæðis, mannvirkja og lóðar (álagningargrunnur) sem gert væri ráð fyrir að þyrfti til reksturs álversins væri áætlað 255.000.000 bandaríkjadalir. Í grein 2.3 sagði að heildarálagningarstofn bygginga samkvæmt greinum 2.1 og 2.2 skyldi vera 250.000.000 bandaríkjadalir fyrir byggingar, húsnæði og mannvirki, sem yrðu á lóð álfélagsins á þeim degi þegar starfsemi álversins hæfist, og 5.000.000 bandaríkjadalir fyrir byggingar, húsnæði og mannvirki á hafnarsvæðinu. Í grein 2.4 sagði að verðmæti bygginganna, húsnæðisins og mannvirkjanna, 255.000.000 bandaríkjadalir, sem myndaði álagningarstofn til fasteignaskatts, skyldi á umsömdum afhendingardegi rafmagns til álversins umreiknað í íslenskar krónur eftir nánar tilgreindri aðferð, og samkvæmt grein 2.5 skyldi fasteignaskatturinn lagður á og innheimtur á ári hverju af heildarálagningarstofninum í íslenskum krónum. Í grein 2.7 kom fram að fasteignaskatturinn, sem félagið greiddi, kæmi í stað fasteignaskatts samkvæmt II. kafla laga nr. 4/1995, svo og hvers kyns annarra sams konar eða efnislega svipaðra skatta sem síðar kynnu að verða lagðir á í stað fasteignaskatts. Fasteignaskatturinn skyldi lagður á og innheimtur á sama hátt og fasteignaskattur samkvæmt II. kafla laga nr. 4/1995, eftir því sem við ætti í sveitarfélaginu.

Í 10. grein fyrrgreinds samkomulags sagði að það væri háð því skilyrði að ríkið ábyrgðist og aflaði nauðsynlegra undanþága frá lögum og tilskilinna leyfa svo Fjarðabyggð og hafnarsjóðurinn gætu veitt félaginu þau frávik frá gildandi lögum og reglum sem í samkomulaginu greindi og vikið væri að bæði í fjárfestingarsamningi og hafnarsamningi. Hinn 12. mars 2003 tóku gildi lög nr. 12/2003 um heimild til samninga um álverksmiðju í Reyðarfirði. Er ráðherra þar í 1. gr. veitt heimild til að gera samninga fyrir hönd ríkisstjórnarinnar innan ramma laganna við „Alcoa Incorporated, Fjarðaál sf. (félagið) og stofnendur þess, Alcoa á Íslandi ehf. og Reyðarál ehf. (eigendurnir), um að reisa og reka álverksmiðju og tengd mannvirki á Íslandi (verkefnið).“ Þá segir í 1. gr. að starfsemi félagsins og eigendanna skuli vera í samræmi við íslensk lög og reglugerðir eins og nánar sé kveðið á um í lögunum. Í 6. gr. laganna segir að félagið og eigendurnir skuli greiða skatta og önnur opinber gjöld sem almennt séu lögð á hér á landi eftir þeim reglum sem um þau gilda samkvæmt lögum á hverjum tíma, nema að því leyti sem á annan veg sé mælt í lögunum. Í 5. tölulið 1. mgr. 6. gr. segir að í stað fasteignaskatts samkvæmt II. kafla laga nr. 4/1995, sem og skatta eða gjalda sömu eða að verulegu leyti svipaðrar tegundar sem síðar kynnu að vera lögð á til viðbótar eða í staðinn fyrir fasteignaskatt, skuli félagið greiða Fjarðabyggð fasteignaskatt sem skuli vera 1% af 255.000.000 bandaríkjadala á meðalgengi fyrstu sex mánaða ársins 2007, sem sé áætlað verðmæti lóðar, bygginga, athafnasvæðis og mannvirkja innan lóðar og hafnarsvæðis sem þurfi vegna framleiðslugetu sem nemur allt að 322.000 tonna álframleiðslu á ári, sem breytist í samræmi við breytingar á byggingarvísitölu og tilteknar aðrar viðmiðanir sem nánar sé fjallað um í fjárfestingarsamningi.

III

Í málinu er deilt um lögmæti fasteignamatsgjalda sem stefnda var gert að greiða áfrýjandanum Þjóðskrá Íslands vegna áranna 2009, 2010 og 2011 á grundvelli gjaldskrár nr. 1174/2008 og er í hinum áfrýjaða dómi gerð grein fyrir skiptingu gjaldsins á einstök ár. Forsaga málsins er sú að á árinu 2009 mun Landskrá fasteigna, nú áfrýjandinn Þjóðskrá Íslands, hafa látið starfsmenn sína meta byggingar Alcoa Fjarðaáls sf. á Reyðarfirði og skráð virði þeirra í fasteignaskrá. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi barst stefnda í janúar 2010 reikningur frá áfrýjandanum Þjóðskrá Íslands um greiðslu fyrir afnot af matsstofni fasteignaskrár vegna ársins 2009 og mun það hafa verið í fyrsta skipti sem stefndi var krafinn um greiðslu fasteignamatsgjalds vegna bygginga álversins til viðbótar gjaldi vegna annarra fasteigna í sveitarfélaginu. Við þetta þrefaldaðist reikningurinn í samanburði við það sem verið hafði árið áður. Stefndi mótmælti reikningnum með bréfi 27. febrúar 2012 að því leyti sem hann byggði á fasteignum álversins og krafðist að þeim yrði haldið utan við matsstofninn við ákvörðun fasteignamatsgjalds, enda nýtti stefndi ekki matsstofn áfrýjandans Þjóðskrár Íslands til að leggja fasteignaskatta á álverið. Þá sagði í bréfinu að eins og fyrri samskipti bæru með sér væri það „sérstaklega krafa Þjóðskrár um fasteignamatsgjald af álverinu á Reyðarfirði sem er tilefni mótmæla ... enda felst skattlagning í þeirri kröfu en ekki krafa um endurgjald fyrir þjónustu. Fari hins vegar svo, að [stefnda] reynist óhjákvæmilegt að fara með kröfu sína fyrir dómstóla, þá blasir við að einnig verður byggt á ólögmæti gjaldtöku Þjóðskrár með vísan til almennra reglna um þjónustugjöld.“

Aðal- og varakrafa stefnda fyrir Hæstarétti eru á því reistar að endurgreiða beri honum alla þá fjárhæð sem hann hefur innt af hendi vegna fyrrgreindra ára sem fasteignamatsgjald samkvæmt gjaldskrá nr. 1174/2008, samtals 19.785.684 krónur. Um sé að ræða þjónustugjald en ákvörðun þess í fyrrnefndri gjaldskrá fullnægi ekki þeim kröfum sem gerðar séu lögum samkvæmt til ákvörðunar slíkra gjalda í samræmi við þá sérgreindu þjónustu sem innt sé af hendi og kostnað er almennt leiði af henni. Með gjaldskránni hafi stofnkostnaði við skráningar- og matskerfi fasteignamats ásamt álagningarkerfi verið velt yfir á sveitarfélögin í landinu, auk þess sem þeim hafi með gjaldskránni verið gert að standa undir sértækum og almennum rekstrarkostnaði við skráninguna. Til stuðnings varakröfu sinni um endurgreiðslu á 12.892.002 krónum teflir stefndi fram þeim rökum að hann nýti sér ekki fasteignamat áfrýjandans Þjóðskrár Íslands sem gjaldstofn til að leggja fasteignaskatt á Alcoa Fjarðaál sf., sbr. 5. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 12/2003. Þar sem hann hafi engin afnot af fasteignamati og kerfi þess til álagningar fasteignaskatta og fasteignagjalda vegna álversins, hafi engin slík þjónusta verið innt af hendi af hálfu áfrýjandans Þjóðskrár Íslands, og því skorti meginskilyrðið fyrir töku þjónustugjalda. Varakrafa stefnda um endurgreiðslu á 8.142.174 krónum er á því reist að með fyrrgreindu samkomulagi 15. mars 2003 hafi áfrýjandinn íslenska ríkið skuldbundið áfrýjandann Þjóðskrá Íslands til að hlíta sambærilegum skerðingum á tekjustofnum og það samkomulag fól í sér fyrir stefnda. Geti þjóðskráin því ekki krafist fasteignamatsgjalds miðað við hærri gjaldstofn en sem nemi raunverulegum gjaldstofni álversins til fasteignaskatts samkvæmt lögum nr. 12/2003. Beri áfrýjendum því að endurgreiða stefnda fasteignamatsgjald sem nemi mismun er af þessu leiði.

IV

Áður er rakið efni 9. og 24. gr. laga nr. 6/2001. Af orðalagi þeirra og ummælum sem fram koma í athugasemdum með frumvarpi því er varð að þeim lögum er ljóst að í lagagreinunum felst heimild áfrýjandans Þjóðskrár Íslands til töku þjónustugjalda fyrir afnot sveitarfélaga af fasteignamati og kerfi til álagningar fasteignaskatta og fasteignagjalda er nema skal tilteknu hlutfalli af heildarfasteignamati í sveitarfélagi 31. desember ár hvert. Er samkvæmt því fallist á með héraðsdómi að skýring lagaákvæðanna og beiting þeirra í gjaldskrá verði að samrýmast þeim grundvallarreglum og sjónarmiðum er gilda um töku slíkra gjalda.

Kostnaði við að koma á fót Landskrá fasteigna, og síðar álagningarkerfi vegna fasteignagjalda og fasteignaskatts samkvæmt lögum nr. 4/1995, var mætt með því að leggja til ársloka 2007 sérstakt umsýslugjald á eigendur íbúðarhúsnæðis miðað við brunabótamat, sbr. 3. gr. laga nr. 40/2000 um breytingu á lögum nr. 48/1994 um brunatryggingar, bráðabirgðaákvæði í 4. gr. laga nr. 139/2004 um breytingu á lögum nr. 6/2001 og 1. gr. laga nr. 178/2006 um breytingu á sömu lögum. Fær því ekki staðist sú staðhæfing stefnda að með gjaldskrá nr. 1174/2008 hafi stofnkostnaði við skráningar- og matskerfi fasteignamats ásamt álagningarkerfi verið velt yfir á sveitarfélögin í landinu. Málsástæðu stefnda hvað varðar ólögmæti gjaldskrár nr. 1174/2008 að þessu leyti er því hafnað.

Í 9. gr. laga nr. 6/2001, eins og henni var breytt með 2. gr. laga nr. 83/2008, kemur fram að stjórn áfrýjandans Þjóðskrár Íslands skuli gera tillögur að gjaldskrá stofnunarinnar sem síðan skuli staðfest af ráðherra. Við ákvörðun gjaldskrár skal taka mið af kostnaði einstakra rekstrarþátta sem skulu aðgreindir í bókhaldi. Í athugasemdum við 2. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 83/2008 sagði að lagt væri til að við ákvörðun gjaldskrár skyldi taka mið af kostnaði einstakra rekstrarþátta sem skyldu aðgreindir í bókhaldi. Hlutverk stjórnar Fasteignaskrár Íslands, nú áfrýjandans Þjóðskrár Íslands, væri hér talsvert víðtækara en almennt gilti um ríkisstofnanir. Ástæða þess væri að í stjórn stofnunarinnar sætu fulltrúar þeirra aðila sem greiddu hluta rekstrarkostnaðarins og því þætti eðlilegt að þeir hefðu rétt til að móta starf hennar auk þess að sinna ákveðnu eftirlitshlutverki. Í umsögn fjármálaráðuneytisins um frumvarpið kom meðal annars fram að kostnaðarhlutdeild sveitarfélaga í rekstrinum yrði ekki lögfest til frambúðar heldur væri gert ráð fyrir að stjórn stofnunarinnar gerði árlega tillögu um hlutfallið í gjaldskrá sem endurspeglaði kostnað einstakra rekstrarþátta, svo sem við fasteignamat og brunabótamat. Markmiðið með þessu fyrirkomulagi væri að stuðla að aukinni kostnaðarvitund um rekstrarumfang stofnunarinnar þar sem gjaldskráin tæki mið af mati á kostnaði við verkefni hennar.

Í hinum áfrýjaða dómi er rakið meginefni minnisblaðs Fasteignaskrár Íslands 18. janúar 2010, sem ritað var í tilefni af fyrirspurn umboðsmanns Alþingis um tiltekna þætti er vörðuðu setningu gjaldskrár nr. 1174/2008. Eins og í dóminum greinir kom meðal annars fram í minnisblaðinu, að þegar unnið var að setningu gjaldskrárinnar hafi legið fyrir upplýsingar um rekstrarkostnað Fasteignaskrár Íslands ásamt rekstraráætlun stofnunarinnar fyrir árið 2009 og hafi verið litið til þessara upplýsinga við skoðun á því hvernig tekjur stofnunarinnar gætu mætt gjöldum hennar. Kostnaður stofnunarinnar væri greinanlegur eftir ólíkum bókhaldskerfum sem upplýsingarnar komu úr og unnt hafi verið að greina kostnaðinn bæði eftir tegundarlyklum ríkisins en jafnframt eftir ólíkum tölvu- og hugbúnaðarkerfum stofnunarinnar og sérstökum verkefnum. Jafnframt var tekið fram í minnisblaðinu að áætlað hafi verið við setningu gjaldskrárinnar, að kostnaður vegna fasteignamats yrði frá og með árinu 2009 hærri en áður var sem afleiðing af þeirri lagabreytingu að endurmat fasteigna skyldi koma í stað framreiknings. Að teknu tilliti til þessa og reynslu fyrri ára hafi skipting rekstrarþátta við setningu gjaldskrárinnar verið áætluð þannig að 51% væri vegna fasteignamats og tengdra kerfa, 24% vegna brunabótamatskerfis, 2% vegna stofnunar nýrra fasteigna og 23% vegna réttindakerfis, þinglýsinga, eigendaskráningar og afmörkunar lands. Þá var í minnisblaðinu tekið fram að kerfi fasteignamats og brunabótamats og vinna við þau væru nátengd og samofin og því yrði að áætla vinnu starfsmanna tengda þeim kerfum og einnig hlutfall kostnaðar við kerfin.

Meðal gagna málsins er skýrsla Ríkisendurskoðunar um áfrýjandann Þjóðskrá Íslands frá því í september 2013. Í héraðsdómi eru meðal annars rakin þau atriði skýrslunnar er varða gagnrýni á að ekki sé notað verkbókhald hjá áfrýjandanum og athugasemdir endurskoðunarfyrirtækisins Deloitte hf. er lúta að hinu sama. Þótt fallast megi á ýmsa kosti þess að nota verkbókhald í rekstri ríkisstofnana, sem í starfsemi sinni selja þjónustu til notenda gegn endurgjaldi, er til hins að líta sem áður getur, að við setningu gjaldskrár nr. 1174/2008 var byggt á rekstri Fasteignaskrár Íslands, áður en til hennar fluttust 1. janúar 2010 verkefni sem lutu að tölvurekstrardeildum á vegum dómsmálaráðuneytisins og hún sameinaðist Þjóðskrá í nýrri stofnun. Af þessu leiðir að sú skipting í rekstrarþætti sem gjaldskráin tók mið af byggði einvörðungu á starfsemi Fasteignaskrár Íslands vegna fasteignaskrár, að teknu tilliti til breytts verklags vegna endurmats í stað framreiknings og að auki hlutdeildar einstakra rekstrarþátta í rekstri stoðdeilda. Þegar til þessa er litið og það haft í huga að í lögum nr. 6/2001 er ekki gerð krafa um verkbókhald, heldur einvörðungu aðgreiningu rekstrarþátta í bókhaldi, er fallist á með áfrýjendum að nægjanlega traustir útreikningar hafi legið til grundvallar þeim áætlunum, sem gjaldskrá nr. 1174/2008 um fjárhæð fasteignamatsgjalds byggði á og kostnaðarliðir verið í efnislegum tengslum við þá þjónustu sem gjaldtökunni var ætlað að standa undir. Af þessu leiðir að forsendur gjaldskrárinnar fyrir töku umrædds gjalds voru nægjanlega traustar og samkvæmt því samrýmanlegar grundvallarreglum og sjónarmiðum um fjárhæð þjónustugjalda. Samkvæmt þessu verða aðaláfrýjendur sýknaðir af aðalkröfu stefnda sem hefur nýtt sér þjónustu áfrýjandans Þjóðskrár Íslands við álagningu fasteignagjalda í sveitarfélaginu.

V

Eins og áður greinir er varakrafa stefnda um endurgreiðslu á 12.892.002 krónum á því reist að lögum samkvæmt hafi hann engin afnot haft af fasteignamati áfrýjandans Þjóðskrár Íslands og kerfi hans til álagningar fasteignaskatta og fasteignagjalda vegna álversins í Reyðarfirði. Áfrýjandinn hafi samkvæmt þessu enga þjónustu innt af hendi til stefnda vegna álversins og því skorti meginskilyrði þess að stefndi verði krafinn um greiðslu þjónustugjalds að þessu leyti.

Áður er getið samkomulags þess er áfrýjandinn íslenska ríkið gerði við stefnda og hafnarsjóð hans 15. mars 2003 vegna stofnunar og reksturs álvers í Reyðarfirði og rakið efni samkomulagsins um greiðslu fasteignaskatts til stefnda. Þá er þess og getið að með samkomulaginu tók áfrýjandinn íslenska ríkið á sig þá samningsskyldu að afla nauðsynlegra lagaheimilda svo unnt væri að hrinda efni þess í framkvæmd. Þá samningsskyldu efndi áfrýjandinn íslenska ríkið með því að beita sér fyrir setningu laga nr. 12/2003 en meginefni þeirra um fasteignagjöld vegna álversins í Reyðarfirði er áður rakið. Samkvæmt 5. tölulið 1. mgr. 6. gr. laganna skal Fjarðaál sf. greiða stefnda fasteignaskatt sem skal vera 1% af 255.000.000 bandaríkjadala á meðalgengi fyrstu sex mánaða ársins 2007, sem er áætlað verðmæti lóðar, bygginga, athafnasvæðis og mannvirkja innan lóðar og hafnarsvæðis sem þarf vegna 322.000 tonna álframleiðslu á ári. Skal sú fjárhæð breytast í samræmi við breytingar á byggingarvísitölu og tilteknar aðrar viðmiðanir sem nánar er fjallað um í fjárfestingarsamningi vegna álversins.

Af framangreindu leiðir að stofn til álagningar fasteignaskatta vegna fasteigna álversins í Reyðarfirði er bundinn í lögum nr. 12/2003, sem eru sérlög um það efni, en ræðst ekki af fasteignamati þeirra virtu samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 og viðeigandi ákvæðum laga nr. 6/2001, svo sem almennt tíðkast um fasteignir í landinu. Sú einhliða ákvörðun Landskrár fasteigna, nú áfrýjandans Þjóðskrár Íslands, að virða fasteignir álversins til fasteignamats samkvæmt lögum nr. 6/2001 var því umfram lagaskyldu og gat ekki veitt áfrýjandanum rétt til þess að krefja stefnda um greiðslu gjalds fyrir það verk á grundvelli gjaldskrár nr. 1174/2008, sbr. 2. mgr. 9. gr. og a. lið 2. mgr. 24. gr. laga nr. 6/2001, sem gera afnot af fasteignamati og kerfi því tengdu að skilyrði fyrir heimild til gjaldtöku. Er því fallist á með stefnda að áfrýjendum beri að endurgreiða honum fasteignamatsgjöld vegna áranna 2009, 2010 og 2011 að því marki sem þau er að rekja til fasteigna álversins í Reyðarfirði. Endurkrafa stefnda á þeim grunni er 12.892.002 krónur og er fjárhæð hennar og skipting milli ára ágreiningslaus.

Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda ber að reikna vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af því fé sem oftekið var frá þeim tíma er greiðslan átti sér stað og þar til endurgreiðsla fer fram. Dráttarvexti skal þó greiða samkvæmt 1. mgr. 6. gr. síðastgreindra laga frá þeim tíma er gjaldandi sannanlega lagði fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra skatta eða gjalda, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Í 1. gr. gjaldskrár nr. 1174/2008 segir að gjald samkvæmt þeirri grein skuli innheimt í janúarmánuði. Samkvæmt gögnum málsins var gjalddagi reiknings vegna fasteignamatsgjalds fyrir árið 2009 hinn 31. janúar 2010 og virðist stefndi hafa greitt reikninginn 8. febrúar sama ár. Gjalddagi reiknings vegna ársins 2010 var 20. janúar 2011 og gjalddagi reiknings vegna ársins 2011 var 31. desember sama ár. Er ekki annað fram komið en að stefndi hafi greitt reikninga vegna áranna 2010 og 2011 á umkröfðum gjalddögum þeirra. Stefndi krafðist sannanlega endurgreiðslu fasteignamatsgjalda vegna álvers í Reyðarfirði fyrir umrædd gjaldár 27. febrúar 2012 og ber áfrýjendum samkvæmt því að greiða honum 12.892.002 krónur með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði.

Eftir framangreindum úrslitum verður áfrýjendum gert að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjendur, íslenska ríkið og Þjóðskrá Íslands, greiði óskipt stefnda, Fjarðabyggð, 12.892.002 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.217.316 krónum frá 8. febrúar 2010 til 20. janúar 2011, af 8.556.297 krónum frá þeim degi til 31. desember sama ár, af 12.892.002 krónum frá þeim degi til 27. febrúar 2012 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags.

Áfrýjendur greiði sameiginlega stefnda 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.