193/2004

Deilt var um spildu úr jörðinni Bjargshóli sem J, sonur hjónanna Á og D sem setið höfðu jörðina, hafði afsalað til M í desember 1988. Af hálfu dánarbús hjónanna var því haldið fram að afsal J til M hafi verið heimildarlaust, þar sem J hafi ekki verið eigandi jarðarinnar, heldur dánarbúið. Ekki var fallist á með M að sjóðurinn væri grandlaus framsalshafi samkvæmt þinglýstu afsali, en J var stofnandi M og sjóðnum hafði ekki verið skipuð stjórn þegar J afsalaði spildunni til hans. Þá var ekki fallist á að Á hafi afhent J jörðina til eignar árið 1943, líkt og haldið var fram af hálfu M, þar sem hún hafi ekki haft heimild til að ráðstafa jörðinni til J, en engin gögn voru um leyfi Á til setu í óskiptu búi eftir mann sinn. Hins vegar var talið, að J hafi verið orðinn löglegur eigandi spildunnar fyrir hefð, er hann afsalaði henni til M í desember 1988. Þá hafi hann haft óslitið umráð hennar í fullan hefðartíma og var dánarbúið ekki talið hafa sýnt fram á að þau atvik væru uppi, að ákvæði hefðarlaga útilokuðu að hann mætti vinna hefð. Var minningarsjóðurinn því sýknaður af kröfu búsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 13. maí 2004. Hann gerir þær dómkröfur, að viðurkennt verði að áfrýjandi sé eigandi landspildu úr landi Bjargshóls, Vestur-Húnavatnssýslu, sem talin er vera 1/10 hluti Bjargshólslands og afmarkast þannig: Af þjóðvegi að austan, Sláttulág að sunnan, merkjum milli Bjargshóls og Brekkulækjar að vestan og Landamerkjalækjar að norðan. Hann krefst þess einnig, að viðurkennt verði, að veiðihlunnindi í Miðfjarðará, sem fylgja þessari spildu, teljist eign áfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og fram kemur í héraðsdómi bjuggu hjónin Á-kvk-nf J-kvk-nf og D-kk-nf J-kk-nf á eignarjörð sinni Bjargshóli, Fremri Torfustaðahreppi í Húnavatnssýslu. D-kk-nf andaðist 4. maí 1941 og Á-kvk-nf 1. ágúst 1947. Hjónin eignuðust 11 börn og sat sonur þeirra, J-kk-nf, jörðina ásamt móður sinni eftir andlát föðurins, og einn eftir hennar dag. Eftir lát D-kk-ef voru eignir búsins skrifaðar upp en enginn frekari reki gerður að skiptum á dánarbúinu og ekki var heldur hlutast til um skipti eftir fráfall Á-kvk-ef. Með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands vestra 27. apríl 2000 var ákveðið, að opinber skipti skyldu fara fram á dánarbúi hjónanna.

Samkvæmt gögnum málsins bjó J-kk-nf D-kk-nf á jörðinni frá 1943 og fór með hana sem sína eign. Frá því ári var hún skráð hans eign á skattframtali hans. Hann veðsetti jörðina sem sína eignarjörð 1954, og árið 1957 var yfirlýsing B-kk-ef H. L-kk-ef hreppstjóra þinglýst athugasemdalaust sem eignarheimild hans að jörðinni. Eftir það veðsetti J-kk-nf jörðina í að minnsta kosti sex skipti á árunum 1958 til 1969 og var þeim skjölum þinglýst athugasemdalaust. Hinn 1. október 1974 afsalaði J-kk-nf 9/10 hlutum jarðarinnar til Jarðasjóðs Vestur-Húnavatnssýslu og 21. desember 1988 afsalaði hann stefnda 1/10 hluta jarðarinnar, það er þeim hluta hennar, sem um er deilt í máli þessu. Þessum afsölum var einnig þinglýst án athugasemda. J-kk-nf andaðist árið 1993.

II.

Áfrýjandi reisir kröfu sína á því, að framangreind ráðstöfun J-kk-ef D-kk-ef til stefnda hafi verið heimildarlaus, þar sem J-kk-nf hafi ekki verið eigandi jarðarinnar. Jörðin sé eign áfrýjanda og skipti yfirlýsing hreppstjórans, sem þinglýst var sem eignarheimild J-kk-ef, hér ekki máli. Ekki hafi verið lagaskilyrði til þeirrar þinglýsingar, þeir sem hagsmuna áttu að gæta hafi ekki veitt umboð sitt til þess og skort hafi skilyrði til að ráðstafa jörðinni, þar sem dánarbúi foreldra J-kk-ef hafði ekki verið skipt.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því í fyrsta lagi, að hann sé grandlaus framsalshafi spildunnar samkvæmt þinglýstu afsali frá 21. desember 1988. Fallist er á það með vísan til forsendna héraðsdóms, að stefndi geti ekki talist grandlaus framsalshafi.

Í öðru lagi telur stefndi, að J-kk-nf D-kk-nf hafi fyrir framsal og samkomulag fengið jörðin afhenta til eignar þegar á árinu 1943. Eins og fram er komið var búi D-kk-ef ekki skipt eftir andlát hans 1941 og engin gögn eru um það, að Á-kvk-nf ekkja hans hafi fengið leyfi til setu í óskiptu búi. Hún hafði því ekki heimild til að ráðstafa jörðinni til J-kk-ef. Þegar af þeirri ástæðu kemur þessi málsástæða ekki til greina.

Í þriðja lagi telur stefndi, að J-kk-nf hafi verið orðinn löglegur eigandi spildunnar fyrir hefð, er hann afsalaði henni í desember 1988. Ekki er annað fram komið en að J-kk-nf hafi haft full umráð jarðarinnar að minnsta kosti frá árinu 1947. Hann hafði því haft óslitið umráð hennar í fullan hefðartíma, er hann afsalaði spildunni til stefnda í desember 1988, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Er ósannað, að þeir, sem kallað gátu til arfs frá áfrýjanda, hafi gert athugasemdir við umráð hans yfir jörðinni. Þeir hófust ekki handa um að krefjast skipta á dánarbúinu fyrr en í febrúar 2000, þótt þeir hefðu vitað um stofnun minningarsjóðsins og afsalið til stefnda ekki síðar en í október 1990. Ekkert er fram komið, sem styður það, að J-kk-nf hafi fengið jörðina til ábúðar eða til láns eða á leigu. Verður ekki talið, að áfrýjandi hafi sýnt fram á, að hann hafi náð eða haldið umráðum jarðarinnar með þeim hætti, að ákvæði 2. mgr. eða 3. mgr. 2. gr. laganna útiloki það, að hann mætti vinna hefð.

Samkvæmt framansögðu er niðurstaða héraðsdóms staðfest og stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda.

Eftir atvikum er rétt að málskostnaður falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.