25/2018

Ágreiningur aðila laut að því hvaða árslaun skyldi leggja til grundvallar útreikningi skaðabóta vegna varanlegrar örorku sem A hlaut í umferðarslysi í febrúar 2012. A taldi að miða bæri við árslaun hans óskert á grundvelli meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en V hf. og B byggðu á því að lækka bæri viðmiðunartekjur um 30% vegna varanlegrar örorku sem A hefði hlotið í vinnuslysi í desember 2011, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A hefðu verið greiddar fullar bætur samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga vegna þess líkamstjóns, sem hann hlaut í fyrra slysinu, þar með talið bætur vegna varanlegrar örorku. Við ákvörðun bóta vegna þeirrar varanlegu örorku, sem A hefði hlotið af seinna slysinu yrði, í ljósi þess hve stutt hefði verið á milli slysanna, að leggja til grundvallar að skerðing launatekna A í framtíðinni yrði hin sama og hann hefði þegar fengið bætta vegna afleiðinga fyrra slyssins, en A hefði unað því uppgjöri án athugasemda. Taldi Hæstiréttur því ekki forsendur til þess að ákvarða árslaun A vegna síðara slyssins á grundvelli 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, enda hefði falist í því að við ákvörðun þeirra væri ekkert tillit tekið til þeirrar starfsorkuskerðingar sem hann hefði hlotið í fyrra slysinu og hafði þegar fengið bætta. Við þessar óvenjulegu aðstæður voru því talin skilyrði til þess að ákveða árslaun sérstaklega vegna seinna slyssins samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. nóvember 2018 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 3.974.115 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 9. ágúst 2012 til 20. desember 2015, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi starfaði sem stuðningsfulltrúi á sambýli sem Reykjavíkurborg rekur. Hann mun hafa byrjað að starfa þar á árinu 2002 og verið í 85% starfi í desember 2011, en að teknu tilliti til vaktafyrirkomulags og yfirvinnu mun í raun hafa verið um fulla atvinnuþátttöku að ræða. Er hann var við störf 29. desember 2011 þurfti hann að leggja samstarfsmönnum sínum lið við að hemja vistmann sem misst hafði stjórn á sér. Við þau átök fékk áfrýjandi kröftugt spark frá vistmanninum vinstra megin á brjóstkassa og féll hann við það aftur fyrir sig. Í kjölfarið stífnaði hann í baki og átti erfitt með að hreyfa sig. Hann mun hafa unnið út vaktina en verið með verki í baki og vinstra megin í brjóstkassa. Samkvæmt vottorði læknis við Heilsugæslustöðina í [...] leitaði áfrýjandi þangað 4. janúar 2012 vegna vinnuslyssins. Í vottorðinu kom fram að áfrýjandi hafi eftir slysið verið slæmur af verkjum í mjóbaki. Hann hafi fengið ,,fjarvistarvottorð“ frá slysdegi til 6. janúar 2012. Hann hafi haft samband við heilsugæslustöðina aftur 11. sama mánaðar og hafi þá enn verið slæmur í mjóbaki, auk þess sem fleiri einkenni voru tilgreind. Þá sagði í vottorðinu að áfrýjandi hafi komið aftur á heilsugæsluna 26. janúar sama ár vegna versnandi verkja í baki. Hann hafi lýst því að hann hefði fengið slæman hósta fyrir viku og ,,heyrði brak í bringu og fann mikið til“. Eftir það hafi hann haft slæman verk í vinstri síðu og verk og eymsli í hnakkavöðvum. Hann var sagður aumur í vöðvum aðlægt hryggsúlu í mjóbaki, meira hægra megin. Þá sagði: ,,Hann fékk áframhaldandi vottorð um óvinnufærni fram til 20. janúar 2012 og beiðni í sjúkraþjálfun.“ Þá mun áfrýjandi hafa leitað á Læknavaktina 24. janúar sama ár og verið þá með mikil eymsli í brjóstkassa sem rakin voru til vinnuslyssins og verið hvellaumur yfir tilgreindum rifbeinum og talinn ,,rifbrotinn“. Í tölvubréfi 23. desember 2014, sem sagt er vera frá yfirmanni áfrýjanda, kom fram að hann hafi verið óvinnufær vegna vinnuslyssins frá slysdegi til 20. janúar 2012. Hann hafi unnið frá 25. janúar til 3. febrúar þetta ár, en frá þeim degi til 9. sama mánaðar hafi hann verið í svonefndu vaktafríi.

Áfrýjandi lenti í umferðarslysi 9. febrúar 2012 þegar ekið var inn í hlið bifreiðar sem hann ók og eyðilagðist hún við áreksturinn. Við þetta slasaðist áfrýjandi og var fluttur með sjúkrabifreið á neyðarmóttöku. Hann var greindur með rifbrot, tognun og ofreynslu á brjósthrygg og á lendhrygg. Þá hafði hann verki á mótum brjóstbaks og lendhryggjar og einnig hægra megin á brjóstkassa aftanvert. Eftir umferðarslysið var áfrýjandi óvinnufær með öllu. Í gögnum málsins er gerð nánari grein fyrir líkamstjóninu sem áfrýjandi hlaut í umferðarslysinu, læknismeðferð vegna þess og endurhæfingartilraunum.

Áfrýjandi og stefndi Vörður tryggingar hf., sem veitt hafði ábyrgðartryggingu fyrir bifreið þá er olli umferðarslysinu, auk Reykjavíkurborgar vegna vinnuslyssins, óskuðu sameiginlega eftir því við lækni og lögfræðing að þeir veittu álit sitt á tímabundnum og varanlegum afleiðingum beggja slysanna. Í álitsgerð þeirra 22. maí 2015 kom fram að vegna vinnuslyssins hefði áfrýjandi að eigin sögn verið mikið frá vinnu. Hann hafi þó eitthvað reynt að vera í vinnunni en hafi engan veginn verið tilbúinn til að byrja að vinna aftur og að afleiðingar slyssins hafi háð honum verulega í starfi. Eftir umferðarslysið 9. febrúar 2012 hafi hann á hinn bóginn ekki stundað neina vinnu. Hann treysti sér ekki til þess að fara til vinnu, hann hafi hvorki þrek né þol til vinna miðað við ástand sitt. Í álitsgerðinni kom fram að áfrýjandi hafi engan veginn verið búinn að jafna sig af afleiðingum fyrra slyssins þegar hann lenti í því síðara. Líkamlegum einkennum áfrýjanda þegar matið fór fram var lýst svo að hann hafi fullan hreyfiferil í báðum öxlum, en sú hægri stæði neðar en hin vinstri. Væg eymsli væru hægra megin í hálsi en ekki vinstra megin og engin eymsli í herðum. Eymsli væru um miðjan brjósthrygg hægra megin og svo frá miðju mjóbaki niður að mótum spjaldhryggs og lendhryggs. Almennt kraftleysi væri í hægri handlegg en sinaviðbrögð væru lífleg og jöfn hægra og vinstra megin og ekki verði greindar skyntruflanir í hægri handlegg og engar vöðvarýrnanir.

Um andlegar afleiðingar slysanna var í álitsgerðinni vísað til vottorðs geðlæknis þar sem lýst var þunglyndi áfrýjanda, sem væri mun verra en það sem þjáði hann fyrir slysin. Jafnframt var lýst kvíðaköstum og ótta, auk skorts á einbeitingu. Þá ætti áfrýjandi erfitt með svefn. Fram kom að hann væri sérlega bitur vegna umferðarslyssins vegna þess að hann taldi sig hafa getað ,,skrölt áfram líkamlega“ þrátt fyrir fyrra slysið, ef hið síðara hefði ekki komið til.

Niðurstöður álitsgerðarinnar um afleiðingar slysanna voru meðal annars þær að tímabundin óvinnufærni vegna fyrra slyssins hefði verið frá slysdegi 29. desember 2011 til 20. janúar 2012, en vegna síðara slyssins frá slysdegi 9. febrúar til 9. ágúst 2012. Sá dagur var talinn marka batahvörf vegna síðara slyssins en 8. febrúar sama ár vegna hins fyrra. Varanlegar afleiðingar slysanna voru metnar svo að varanlegur miski vegna fyrra slyssins var talinn 17 stig, en 20 stig vegna þess síðara og varanleg örorka 30% vegna fyrra slyssins, en 50% vegna hins síðara.

Uppgjör skaðabóta vegna fyrra slyssins mun þegar hafa farið fram og er ekki til úrlausnar í málinu. Aðilar una í öllum atriðum niðurstöðum álitsgerðarinnar og hefur uppgjör skaðabóta vegna seinna slyssins einnig farið fram, en ágreiningur er með þeim um ákvörðun skaðabóta vegna varanlegrar örorku sem leiddi af því slysi. Felst ágreiningurinn í því hvernig ákvarða skuli árslaun áfrýjanda samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 við útreikning á skaðabótum honum til handa vegna þeirrar varanlegu örorku, sem hann hlaut af slysinu. Áfrýjandi telur að nota beri sömu viðmiðun og meginregla 1. mgr. 7. gr. kveður á um, að árslaun skuli teljast vera meðalatvinnutekjur hans að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við, en þessi háttur var á hafður við útreikning skaðabóta vegna þeirrar varanlegu örorku sem hann hlaut í fyrra slysinu. Stefndu telja sig á hinn bóginn hafa gert skaðabætur upp að fullu vegna seinna slyssins. Þessi tiltekni tjónsliður hafi verið gerður upp með þeim hætti að bætur fyrir varanlega örorku voru reiknaðar á grundvelli árslauna sem ákveðin voru með heimild í 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, á þann hátt að árslaun áfrýjanda reiknuð samkvæmt 1. mgr. 7. gr. voru skert um 30%, sem svari til þeirrar starfsorkuskerðingar sem áfrýjandi hafi hlotið í fyrra slysinu og þegar þegið bætur fyrir.

II

Í 1. gr. skaðabótalaga er mælt fyrir um, að sá sem ber skaðabótaábyrgð á líkamstjóni skuli greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hlýst, svo og þjáningabætur. Hafi líkamstjónið varanlegar afleiðingar fyrir tjónþola skal sá sem ábyrgðina ber einnig greiða skaðabætur fyrir varanlegan miska og örorku, en með því síðarnefnda er átt við þá varanlegu starfsorkuskerðingu tjónþola sem líkamstjónið hefur í för með sér. Í 12. til 14. gr. laganna eru fyrirmæli um skyldu þess, sem ber ábyrgð á dauða annars manns, að greiða bætur til þeirra sem við það missa framfæranda, auk útfararkostnaðar. Í öðrum greinum I. kafla skaðabótalaga er loks að finna reglur, sem þó eru misjafnlega ítarlegar, um það hvernig ákvarða skuli grundvöll hvers tjónsliðar um sig og í flestum tilvikum hvernig ákvarða skuli skaðabætur á þeim grundvelli. Meðal þessara greina er 7. gr. laganna, sem hefur að geyma reglur um hvernig ákvarða skuli árslaun tjónþola við útreikning á skaðabótum til hans fyrir varanlega örorku. Loks er þess að geta að í 26. gr. skaðabótalaga, sem er í III. kafla þeirra, er að finna fyrirmæli um greiðslu miskabóta þegar fullnægt er skilyrðum greinarinnar. Í I. kafla skaðabótalaga eru á hinn bóginn hvorki fyrirmæli um grundvöll skaðabótaábyrgðar né reglur um hvernig ákvæði laganna um ákvörðun skaðabóta geta sætt takmörkunum vegna almennra reglna skaðabótaréttar. Af framangreindu leiðir að ákvæðum skaðabótalaga verður, þegar annað er ekki ákveðið í lögunum, að beita innan þeirra marka sem almennar reglur skaðabótaréttar setja. Tjónþoli verður þannig að færa sönnur á hvaða fjártjóni hann verði fyrir vegna líkamstjónsins. Þær bætur sem hann fær með réttu á grundvelli reglna I. kafla skaðabótalaga fela í sér fullar bætur í skilningi laganna og eftir almennum reglum skaðabótaréttar á hann ekki rétt til frekari bóta vegna þeirra tjónsliða, sem lögin hafa að geyma reglur um, nema fullnægt sé skilyrðum 11. gr. laganna til að endurupptaka bótaákvörðun vegna varanlegra afleiðinga líkamstjónsins.

Í I. kafla skaðabótalaga er ekki að finna reglur um hvernig skuli fara að ef tjónþoli, sem verður fyrir líkamstjóni, hefur áður orðið fyrir slíku tjóni, sem valdið hefur honum varanlegum miska eða skert varanlega starfsorku hans, eða hann hefur af öðrum ástæðum ekki fulla starfsorku. Við ákvörðun um það verður að beita óskráðum reglum skaðabótaréttar sem miða að því að tjónþoli fái tjón sitt, að því marki sem hann hefur stundað atvinnu, bætt að fullu í skilningi laganna og beri miðað við þessar forsendur hvorki tap vegna fyrra líkamstjóns né hafi af því sérstakan ávinning.

Ólíkar reglur gilda um þýðingu eldra líkamstjóns og skertrar starfsorku af öðrum ástæðum þegar metinn er varanlegur miski annars vegar og varanleg örorka hins vegar. Þar sem ágreiningsefni málsins lýtur eingöngu að ákvörðun árslauna við útreikning bóta fyrir varanlega örorku hefur þýðingu hér, að við mat á varanlegri starfsorkuskerðingu við slíkar aðstæður er það atviksbundið hvaða áhrif eldra líkamstjón eða skert starfsorka af öðrum ástæðum til dæmis vegna veikinda hafa. Í sumum tilvikum hefur eldra líkamstjón, sem leitt hefur til starfsorkuskerðingar, ekki áhrif við mat á varanlegri örorku vegna síðara líkamstjóns. Það kann að helgast af því að tjónþoli hafi öðlast meiri bata, svo sem með endurhæfingarúrræðum, en lagt var til grundvallar þegar afleiðingar fyrra líkamstjóns voru metnar eða vegna þess að hann hafi skipt um starf og náð fullri atvinnuþátttöku í nýju starfi eða hann af öðrum ástæðum náð fullri atvinnuþátttöku. Yfirleitt hlýtur þó varanleg starfsorkuskerðing, sem metin hefur verið vegna fyrra líkamstjóns, að hafa áhrif þegar metin er varanleg örorka vegna síðara líkamstjóns. Á þetta ekki síst við þegar fyrra líkamstjónið hefur verið alvarlegt og leitt til mikillar varanlegrar örorku. Meginreglan er einnig sú að starfsorkuskerðing vegna fyrri slysa eða veikinda hefur engin sérstök áhrif við beitingu 7. gr. skaðabótalaga um ákvörðun árslauna. Hin almenna regla 1. mgr. greinarinnar yrði, eins og í flestum öðrum tilvikum, lögð til grundvallar við ákvörðun árslauna. Er ekki við að búast að skilyrðum til að beita 2. mgr. 7. gr. og meta árslaun sérstaklega vegna óvenjulegra aðstæðna sé oftar fullnægt í þeim tilvikum en öðrum. Til þess kann þó að koma, ef aðstæður eru óvenjulegar og sýnt þykir að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola.

III

Eins og fyrr greinir liðu einungis um sex vikur frá því að áfrýjandi hlaut líkamstjón í vinnuslysi þar til hann varð fyrir öðru líkamstjóni í umferðarslysi. Afleiðingar beggja slysanna, þar með talin varanleg örorka áfrýjanda, voru metnar í sameiginlegri álitsgerð. Í álitsgerðinni segir um mat á afleiðingum slysanna vegna varanlegar starfsorkuskerðingar áfrýjanda meðal annars svo: ,,Með vísan til alls þess er hér að framan greinir telja matsmenn varanlega örorku [áfrýjanda] hæfilega metna samtals 80% sem skiptist þannig að 30% eru vegna fyrra slyssins ... og 50% vegna seinna slyssins ... Hefur þá verið tekið tillit til lögbundinnar tjónstakmörkunarskyldu [áfrýjanda] skv. 2. mgr. 5. gr. skbl. Eins og áður hefur verið vikið að eru slysin tvö bein og einu orsakir missis varanlegrar starfsorku“ áfrýjanda. Ekki verður séð af þeim þætti álitsgerðarinnar sem lýtur að mati á varanlegri örorku að lagt hafi verið sérstakt mat á það hvort og þá með hvaða hætti líkamstjónið vegna fyrra slyssins hafi áhrif á matið á hinu síðara.

Fram er komið að áfrýjanda hafa verið greiddar fullar bætur vegna þess líkamstjóns, sem hann hlaut í fyrra slysinu, þar með talið bætur vegna varanlegrar starfsorkuskerðingar frá batahvörfum 8. febrúar 2012 og út ætlaða starfsævi. Þessar bætur eiga, með þeim reikniaðferðum sem bætur fyrir varanlega örorku samkvæmt skaðabótalögum eru reistar á, að bæta honum það 30% tekjutap, sem líkindi eru talin á að starfsorkuskerðingin hafi í för með sér frá síðastgreindum degi og til starfsloka, eins og þau eru almennt ákvörðuð. Við ákvörðun bóta vegna þeirrar varanlegu örorku, sem áfrýjandi hlaut af seinna slysinu verður, í ljósi þess hve stutt er á milli slysanna, að leggja til grundvallar að skerðing launatekna áfrýjanda í framtíðinni verði hin sama og hann hefur þegar fengið bætta vegna afleiðinga fyrra slyssins. Áfrýjandi undi því uppgjöri án athugasemda. Taka verður tillit til þess að atvik málsins eru sérstök og jafnframt til þess að mat á varanlegri örorku vegna síðara slyssins er ekki svo séð verði lækkað sérstaklega vegna þeirrar varanlegu örorku sem honum var metin vegna fyrra slyssins. Ekki eru því forsendur til þess að ákvarða árslaun hans á grundvelli 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, enda fælist í því að við ákvörðun þeirra væri ekkert tillit tekið til þeirrar starfsorkuskerðingar sem hann hlaut í fyrra slysinu og hafði þegar fengið bætta. Hér getur ekki ráðið úrslitum að ekki verður vefengt að áfrýjandi hafði harkað af sér og byrjað að vinna aftur, þótt það reyndist honum erfitt. Við þessar óvenjulegu aðstæður eru skilyrði til þess að ákveða árslaun sérstaklega vegna seinna slyssins samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna. Áfrýjandi hefur ekki sannað, miðað við þá starfsorkuskerðingu sem honum hefur verið metin vegna fyrra slyssins, en það mat unir hann við, að fjártjón hans hafi verið meira en stefndu hafa þegar bætt honum. Verður því staðfest sú niðurstaða Landsréttar að rétt sé að miða árslaun áfrýjanda við fjárhæð sem sé 30% lægri en þau árslaun, sem miðað var við þegar bætur fyrir varanlega örorku vegna fyrra slyssins voru ákvarðaðar á grundvelli meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.

Að öllu framansögðu gættu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, einnig um málskostnað og gjafsóknarkostnað.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 800.000 krónur.