147/2017

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu O um að GH ehf. yrði gert að afhenda dómkvöddum matsmönnum, svo og O, samning á milli GB hf. og K ehf. um kaup- og sölurétt á hlutum í GB hf. Var krafan sett fram undir rekstri máls sem GH ehf. höfðaði gegn O vegna uppgjörs átta afleiðusamninga sem O og GB hf., sem síðar varð GH ehf., höfðu gert með sér. Í dómi Hæstaréttar var vísað til dóms réttarins frá 13. mars 2017 í máli nr. 43/2017 og tekið fram að þegar aðili aflar matsgerðar dómkvadds matsmanns samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verði hann að stuðla eftir þörfum að framgangi matsins með því að tryggja matsmanni aðgang að því sem meta skal og að þeim gögnum sem þörf kann að vera á í því skyni, svo og veita nauðsynlegar skýringar á matsatriði. Í því felist í fyrsta lagi að ráði aðili ekki aðgangi að því sem matið lýtur að geti hann beitt heimild 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 til að fá umráðamann, hvort heldur sem hann er gagnaðili eða þriðji maður, knúinn til að veita matsmanni slíkan aðgang. Sú heimild sé hins vegar bundin við aðgang að því sem meta skal og verði henni ekki beitt sjálfstætt til að knýja aðra til að veita matsmanni aðgang að gögnum eða upplýsingum. Í öðru lagi geti aðili neytt úrræða samkvæmt lögunum til að fá gögn, sem matsmaður kann að þarfnast til starfa sinna en getur ekki aflað sjálfur, afhent til framlagningar í máli og þar með til afnota við matið. Hafi þriðji maður gögnin undir höndum geti aðilinn beitt 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991, en hafi gagnaðili gögnin í sínum vörslum geti aðilinn ekki brugðist við á annan hátt en mælt er fyrir um í 2. mgr. 67. gr. og 1. mgr. 68. gr. sömu laga. Í þriðja lagi geti aðili neytt heimildar 4. málsliðar 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 til að fá mann leiddan fyrir dóm sem vitni til skýrslugjafar um upplýsingar sem nauðsynlegar eru til skýringar á matsatriði. Að þessu frátöldu hafi aðili sem leitar matsgerðar í einkamáli ekki önnur úrræði samkvæmt lögum nr. 91/1991 til að krefja aðra um atbeina til að dómkvaddur matsmaður geti leyst af hendi starf sitt. Ættu dómkröfur O því að réttu lagi enga stoð í lögum. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. febrúar 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 13. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 2017, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að afhenda dómkvöddum matsmönnum, svo og sóknaraðila, samning frá 4. september 2007 milli Glitnis banka hf. og Kristins ehf. um kaup- og sölurétt á hlutum í fyrrnefnda félaginu. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa verði tekin til greina og varnaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins áttu sóknaraðili og Glitnir banki hf. talsverð viðskipti með afleiðusamningum á árunum frá 2002 til 2008. Meðal þeirra voru tveir samningar um gjaldmiðlaviðskipti og framvirk gjaldmiðlaviðskipti, annar gerður 27. ágúst 2008 með lokadag 27. október sama ár og hinn frá 13. október 2008 með lokadag 20. sama mánaðar. Einnig gerðu sóknaraðili og Glitnir banki hf. samning 25. mars 2008 um framvirk gjaldmiðlaviðskipti með lokadag 29. desember sama ár. Þá gerðu þeir fimm vaxtaskiptasamninga og var einn þeirra frá 25. október 2004 með lokadag 28. október 2009, en hinir fjórir voru gerðir 15. mars 2007 og með lokadag 16. mars 2012. Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd. Á grundvelli laga nr. 44/2009, sem breyttu lögum nr. 161/2002, var félagið tekið til slita 22. apríl 2009. Slitunum lauk með nauðasamningi, sem mun hafa komist á 14. desember 2015, og ber félagið nú heiti varnaraðila.

Þegar slit á varnaraðila stóðu enn yfir höfðaði hann 15. október 2012 mál á hendur sóknaraðila til heimtu kröfu að fjárhæð 747.341.624 krónur, sem varnaraðili studdi við áðurnefnda afleiðusamninga. Sóknaraðili tók til varna í málinu með greinargerð, sem lögð var fram í héraðsdómi 4. apríl 2013. Þar byggði hann meðal annars á því að Glitnir banki hf. hafi á nánar tiltekinn hátt beitt svikum og blekkingum í starfsemi sinni á árunum 2007 og 2008 þannig að varðaði ógildingu afleiðusamninganna á grundvelli 30., 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en með þessu hafi félagið meðal annars leynt því að það væri í raun ógjaldfært og þannig ófært um að efna skyldur sínar samkvæmt samningunum.

Í tengslum við framangreindar varnir lagði sóknaraðili fram í þinghaldi 13. febrúar 2014 beiðni um að dómkvaddir yrðu tveir menn til að meta í fyrsta lagi hvert hafi verið hlutfall eigin fjár Glitnis banka hf. 31. desember 2007 og 25. mars 2008 og í öðru lagi hvort félagið hafi „með framvirkum samningum allt frá árinu 2007 byggt upp gjaldeyriseignir í jöfnuði sínum.“ Í þriðja lagi, ef komist yrði að þeirri niðurstöðu að hlutfall eigin fjár félagsins hafi verið annað en opinber gögn hafi gefið til kynna eða félagið hafi byggt upp gjaldeyriseign í jöfnuði sínum með framvirkum samningum, hver hefðu orðið áhrif af opinberun upplýsinga um þetta í lok árs 2007 eða á fyrsta ársfjórðungi 2008 á gengi íslensku krónunnar, hver áhrif þess hefðu orðið á gengisvísitölu og hver hún hefði þá líklega verið 31. desember 2007 og 25. mars 2008. Loks var í fjórða lagi leitað eftir mati á því „á hvaða tímapunkti“ hafi verið fyrirsjáanlegt að félagið gæti ekki staðið í fullum skilum við lánardrottna sína þegar kröfur þeirra féllu í gjalddaga og ósennilegt að greiðsluerfiðleikar þess myndu líða hjá innan skamms tíma. Matsmenn voru dómkvaddir samkvæmt þessari beiðni í þinghaldi 15. maí 2014, en af ástæðum, sem skipta hér ekki máli, voru þeir leystir frá störfum og aðrir dómkvaddir í þeirra stað 10. október 2014 og 26. febrúar 2015.

Af gögnum málsins verður ráðið að dómkvöddu matsmennirnir hafi í nokkrum mæli leitað eftir gögnum frá varnaraðila til að notast við í störfum sínum og hann orðið við slíkum óskum. Ágreiningur hefur þó risið bæði um það hvort varnaraðila væri rétt að verða við beiðni matsmanna um gögn og hvort honum bæri einnig að afhenda þau sóknaraðila, en til deilna um þau efni hefur Hæstiréttur tekið afstöðu í dómum 5. júní 2015 í máli nr. 336/2015 og 7. janúar 2016 í máli nr. 787/2015. Í þinghaldi í héraði 18. janúar 2017 lagði sóknaraðili enn fram kröfu um að héraðsdómur „úrskurði um skyldu“ varnaraðila til að „afhenda matsmönnum“ samning frá 4. september 2007 milli Glitnis banka hf. og Kristins ehf., sem áður var getið, svo og um skyldu varnaraðila til að afhenda hann einnig sóknaraðila. Þessum kröfum, sem sóknaraðili studdi við 2. og 3. mgr. 62. gr. og 1. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991, var hafnað með hinum kærða úrskurði.

II

Svo sem rakið er í dómi Hæstaréttar 13. mars 2017 í máli nr. 43/2017 eru ákvæði laga nr. 91/1991 meðal annars reist á þeim meginreglum að aðilar hafi hvor fyrir sitt leyti forræði í einkamáli á sönnunarfærslu og leggi fram sönnunargögn, sem þeir hafi ýmist þegar undir höndum eða afli frá öðrum undir rekstri málsins. Við slíka öflun sönnunargagna geti aðili ekki fengið gagnaðila sinn knúinn til athafna, hvorki til að gefa munnlega skýrslu fyrir dómi né láta af hendi skjöl eða önnur sýnileg sönnunargögn, en verði gagnaðilinn ekki við áskorun um slíkar athafnir megi skýra neitun hans á þann hátt sem aðilanum er hagfelldastur. Aðili geti á hinn bóginn krafist atbeina þriðja manns til sönnunarfærslu undir rekstri máls með því að fá hann skyldaðan til að koma fyrir dóm til að gefa skýrslu sem vitni eða til að afhenda tiltekið skjal eða annað sýnilegt sönnunargagn til framlagningar þar, enda sanni aðili að sönnunargagnið sé til og í vörslum þess manns. Að auki geti aðili að einkamáli aflað matsgerðar dómkvadds manns samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991, en við framkvæmd mats verði aðilinn að stuðla eftir þörfum að framgangi hennar með því að veita eða tryggja matsmanni aðgang að því, sem meta skal, og að þeim gögnum, sem þörf kann að vera á vegna starfa hans, svo og að veita nauðsynlegar skýringar á matsatriði. Í þessu þrennu felist nánar tiltekið að ráði aðilinn í fyrsta lagi ekki aðgangi að því, sem matið lýtur að, geti hann beitt heimild í 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 til að fá umráðamann, hvort sem hann er gagnaðili eða þriðji maður, knúinn til að veita matsmanni slíkan aðgang til skoðunargerðar. Sú heimild sé samkvæmt ákvæðinu bundin við aðgang að því, sem meta skal, og verði henni eftir orðalagi og tilgangi ákvæðisins og að gættum fyrrnefndum meginreglum laga nr. 91/1991 ekki beitt sjálfstætt til að knýja aðra, hvort heldur gagnaðila eða þriðja mann, til að veita matsmanni aðgang að gögnum eða upplýsingum, sem hann kynni að þurfa á að halda til að leysa af hendi verk sitt. Hafi aðilinn í öðru lagi ekki undir höndum gögn, sem matsmaður kann að þarfnast til starfa sinna en getur ekki aflað sjálfur samkvæmt 3. málslið 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991, geti aðilinn neytt úrræða samkvæmt lögunum til að fá gögnin afhent til framlagningar í máli og þar með til afnota við matið. Hafi þriðji maður gögnin undir höndum geti aðilinn beitt 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laganna til að fá hann skyldaðan til að láta þau í té. Hafi á hinn bóginn gagnaðili gögnin í sínum vörslum og vilji hann ekki láta þau af hendi geti aðilinn ekki brugðist við á annan hátt en þann, sem mælt er fyrir um í 2. mgr. 67. gr. og 1. mgr. 68. gr. sömu laga, en með því fengi aðilinn ekki gögnin sem slík í hendur. Geti aðilinn í þriðja lagi ekki veitt matsmanni upplýsingar, sem nauðsynlegar eru til skýringar á matsatriði, en það væri hins vegar á færi einhvers, sem ekki er aðili að málinu, geti aðilinn neytt heimildar í 4. málslið 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 til að fá þann mann leiddan fyrir dóm sem vitni til skýrslugjafar um það efni.

Í dóminum, sem um ræðir, var einnig tekið fram að aðili, sem leitar matsgerðar í einkamáli, hafi ekki að öðru leyti en að framan greinir úrræði samkvæmt lögum nr. 91/1991 til að krefja aðra um atbeina til að dómkvaddur matsmaður geti leyst af hendi starf sitt. Í máli þessu á það sama í öllum atriðum við um heimildir sóknaraðila, en þess er þá jafnframt að gæta að hann getur ekki lengur stuðst við 2. mgr. 80. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, til að krefjast aðgangs að skjölum varnaraðila, enda hefur slitameðferð á honum eins og áður greinir verið lokið með nauðasamningi. Fyrrgreindar dómkröfur sóknaraðila eiga sér þannig að réttu lagi enga stoð í lögum og verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Orkuveita Reykjavíkur, greiði varnaraðila, Glitni HoldCo ehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.