386/2012

U ehf. höfðaði mál gegn Í hf. og krafðist viðurkenningar á því að skuldbinding U ehf. við Í hf. á grundvelli lánssamnings væri í íslenskum krónum og bundin við gengi erlendra mynta með ólögmætum hætti. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að með dómum réttarins 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 hefði því verið slegið föstu að ófrávíkjanleg ákvæði 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu stæðu því í vegi að lántaki væri skuldbundinn af ákvæði í samningi um að fjárhæð láns í íslenskum krónum tæki breytingum eftir gengi erlends gjaldmiðils. Frá þeim tíma hefði rétturinn kveðið upp marga dóma þar sem reynt hefði á hvort lán væru í íslenskum krónum og bundin gengi erlendra mynta með ólögmætum hætti eða í erlendum myntum. Vísaði Hæstiréttur til nánar tilgreindra dóma þar sem litið hefði verið svo á að orðalag í tiltekinni tegund samninga um slíka skuldbindingu dygði ekki eitt og sér til að komast að niðurstöðu heldur yrði jafnframt að líta einkum til þess hvernig aðilar samnings hefðu í raun efnt hann hvor fyrir sitt leyti. Hæstiréttur taldi að enginn vafi væri á að lánssamningurinn sem um ræddi í málinu hefði verið íslenskum krónum og vísaði í því samhengi til tilgreiningar lánsfjárhæðarinnar. Var því fallist á kröfu U ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. júní 2012. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins gerðu stefndi og Glitnir banki hf. samning 22. maí 2006 um „lán í erlendum gjaldmiðlum og ísl. krónum, verðtryggt“, svo sem sagði í fyrirsögn hans, og var hann af hálfu stefnda undirritaður af öllum, sem áttu sæti í stjórn hans. Í meginmáli samningsins var tiltekið að hann væri „um lán til 8 ára að fjárhæð jafnvirði allt að ISK 120.000.000,00“ og yrði því skipt í tvo hluta eftir vali stefnda sem lántaka, í „lánshluta A, sem er lán í erlendum myntum og/eða íslenskum krónum og lánshluta B, sem er verðtryggt lán í íslenskum krónum“, en „lágmarksfjárhæð hvers lánshluta sem greiddur er út samkvæmt samningi þessum“ yrði 120.000.000 krónur „eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðlum.“ Átti stefndi að senda bankanum með minnst tveggja virkra bankadaga fyrirvara beiðni um útborgun lánsins, þar sem greint yrði frá reikningi, sem leggja ætti lánsféð inn á, en „form að útborgunarbeiðni“ væri fylgiskjal með samningnum. Í þeirri beiðni skyldi „lántaki tilkynna lánveitanda, sé lán í erlendri mynt, í hvaða erlendu gjaldmiðla hann muni umbreyta lánsfjárhæðinni og í hvaða hlutföllum.“ Fjárhæð hvers gjaldmiðils yrði þó ekki ákveðin fyrr en tveimur bankadögum fyrir útborgun lánsins og yrðu á því tímamarki „fjárhæðirnar endanlegar og munu ekki breytast innbyrðis þaðan í frá, þótt upphafleg hlutföll þeirra kunni að breytast á lánstímanum.“ Yrði þá lánið „eftirleiðis tilgreint með fjárhæð þeirra erlendu mynta, eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum eða íslenskum krónum“ samkvæmt nánari fyrirmælum í ákvæði samningsins um myntbreytingar. Tekið var fram að stefndi hygðist „nýta lánið til greiðslu á núverandi erl. rekstrarlánasamningi og sem innborgun á yfirdráttarheimild“ á tilteknum bankareikningi. Um endurgreiðslu var mælt svo fyrir að stefnda bæri að standa skil á 1/96 hluta lánsins hverju sinni á 60 mánaðarlegum gjalddögum, í fyrsta sinn 20. júlí 2006, og síðan 36/96 hlutum þann dag á árinu 2011, en heimilt væri þó að því leyti að framlengja lánssamninginn til allt að fimm ára með sams konar endurgreiðslum. Engin sérstök fyrirmæli voru um endurgreiðslu svonefnds lánshluta A, en um lánshluta B voru ákvæði um að hann yrði bundinn vísitölu neysluverðs með tiltekinni grunntölu og yrði höfuðstóll hans og síðan afborgun af honum reiknuð út á hverjum gjalddaga því til samræmis. Tekið var fram að lánið bæri „að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem það samanstendur af“, svo og að bankanum væri heimilt að skuldfæra nánar tiltekinn tékkareikning stefnda fyrir greiðslum samkvæmt samningnum, en óumdeilt er að sá reikningur hafi verið í íslenskum krónum. Mælt var fyrir um að vextir af lánshluta í evrum yrðu svonefndir EURIBOR vextir með 2,25% álagi, en af öðrum erlendum gjaldmiðlum LIBOR vextir með sama álagi. Að því leyti, sem lánshluti A kynni að verða í íslenskum krónum, bæri hann svonefnda REIBOR vexti með 2,25% álagi, en af fjárhæð í þeim gjaldmiðli samkvæmt lánshluta B skyldu vextir ráðast af vaxtagrunni bankans „fyrir skuldir til sambærilegs lánstíma í íslenskum krónum á hverjum tíma að viðbættu vaxtaálagi 1,25%“. Kveðið var á um heimild stefnda til að óska eftir myntbreytingu á skuld samkvæmt lánshluta A með tilkynningu til bankans að minnsta kosti tíu dögum fyrir gjalddaga, enda væri lánið í skilum. Mætti þá stefndi velja úr sex tilgreindum erlendum gjaldmiðlum auk íslenskra króna, en við umreikning á skuldinni vegna myntbreytingar ætti að styðjast við sölugengi þess gjaldmiðils, sem hætt yrði að „miða við“, og kaupgengi þess „sem framvegis skal miða við“. Þá voru ákvæði í samningnum um 1% lántökugjald til bankans, sem yrði dregið frá við „útborgun lánshluta“, svo og um að stefndi myndi veita bankanum allsherjarveð í nánar tilteknum lausafjármunum til tryggingar skuldinni. Loks er þess að geta að meðal atvika, sem sögð voru teljast til vanefnda á skyldum stefnda samkvæmt samningnum, voru þau að hann myndi ekki greiða afborgun „á réttum gjalddaga eða í réttum gjaldmiðli“.

Óumdeilt er að stefndi fyllti ekki út áðurnefnt eyðublað fyrir beiðni um útborgun lánsins, en á hinn bóginn undirritaði framkvæmdastjóri hans sama dag og lánssamningurinn var gerður skjal með fyrirsögninni „lánsumsókn“. Þar kom fram að stefndi óskaði eftir að fá að láni hjá Glitni banka hf. „upphæð í íslenskum krónum“, sem væri 80.000.000. Yrði „skipting í erlenda mynt“ með þeim hætti að 25% þessarar fjárhæðar yrðu 278.940 bandaríkjadalir, sem væru 20.000.000 krónur, 20% hennar 271.370 svissneskir frankar, sem væru 16.000.000 krónur, 15% hennar 18.832.392 japönsk jen, sem væru 12.000.000 krónur, og 40% fjárhæðarinnar 349.918 evrur, sem væru 32.000.000 krónur. Sama dag gerði bankinn kvittanir vegna lánveitingar til stefnda, eina fyrir hverja fjárhæð í erlendum gjaldmiðlum sem að framan greinir. Samkvæmt kvittununum komu til frádráttar þóknanir bankans ásamt lántökugjaldi og voru síðan að teknu tilliti til þeirra liða tilgreindar fjárhæðirnar í erlendu gjaldmiðlunum, sem kæmu „til útborgunar“. Neðan við þetta var getið um gengi gjaldmiðlanna og á grundvelli þess tiltekið hvert væri „andvirði“ erlendu fjárhæðanna í íslenskum krónum, sem yrði lagt inn á tékkareikning stefnda við bankann sama dag. Samkvæmt framlögðu yfirliti um þann reikning barst þetta andvirði, samtals 79.195.000 krónur, inn á hann í fernu lagi með þeirri skýringu að um væri að ræða „erlent lán“. Degi síðar voru að auki greiddar inn á reikninginn 39.608.100 krónur vegna skuldabréfs og liggur fyrir að þetta hafi verið fjárhæðin, sem féll undir áðurnefndan lánshluta B samkvæmt samningi stefnda við Glitni banka hf. að frádregnum kostnaði og lántökugjaldi.

Í málinu hafa verið lagðar fram kvittanir frá Glitni banka hf. til stefnda fyrir greiðslu afborgana af láninu frá fyrsta gjalddaga 20. júlí 2006 til og með gjalddaga 20. september 2008, en þó aðeins af lánshluta A samkvæmt samningi þeirra. Vegna hvers gjalddaga voru gerðar fjórar kvittanir, ein vegna svissneskra franka, önnur vegna japanskra jena, sú þriðja vegna bandaríkjadala og sú fjórða vegna evra. Í hverri kvittun var greint frá fjárhæð afborgunar af höfuðstól, vaxta og þóknunar í viðkomandi gjaldmiðli og samtalan af því dregin saman, en því næst var tiltekið gengi gjaldmiðilsins og samkvæmt því „andvirði“ greiðslu í íslenskum krónum, sem skuldfærð var af fyrrnefndum tékkareikningi stefnda. Jafnframt var getið um höfuðstól skuldar í gjaldmiðlinum, sem við átti, að afstaðinni greiðslu. Óumdeilt er að stefndi hafi jafnframt þessu staðið réttilega skil á afborgunum af skuld vegna lánshluta B samkvæmt samningi hans við bankann.

Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd, en í framhaldi af því var settur á stofn Nýi Glitnir banki hf., sem nú ber heiti áfrýjanda. Óumdeilt er að meðal eigna eldri bankans, sem færðar voru til áfrýjanda samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, hafi verið réttindi þess fyrstnefnda samkvæmt lánssamningnum við stefnda. Eftir þessi aðilaskipti stóð stefndi á sama hátt og áður greinir í skilum á skuld sinni og gaf áfrýjandi út kvittanir fyrir afborgunum með sama efni og áður var lýst frá gjalddaga 20. október 2008 til 20. febrúar 2009. Samkvæmt gögnum málsins gerði áfrýjandi upp frá því og til og með gjalddaga 20. júní 2011 greiðsluseðla vegna afborgana af láninu og voru þeir hverju sinni fjórir vegna skuldar samkvæmt lánshluta A, einn fyrir svissneska franka, annar fyrir japönsk jen, sá þriðji fyrir bandaríkjadali og sá fjórði fyrir evrur. Á hverjum greiðsluseðli var meðal annars greint frá upphaflegri fjárhæð skuldar í viðkomandi gjaldmiðli og íslenskum krónum ásamt því, sem nefnt var „reiknað grunngengi“, heildarfjárhæð greiðslu og sundurliðun hennar í afborgun, vexti og kostnað, svo og eftirstöðvum fyrir og eftir greiðslu, en bæði fjárhæðir til greiðslu og eftirstöðvar voru tilgreindar í viðkomandi erlendum gjaldmiðli. Fram kom á seðlunum að margfalda yrði heildarfjárhæð greiðslu með sölugengi erlenda gjaldmiðilsins til að finna fjárhæðina, sem greiða þyrfti í íslenskum krónum, en greiðsla stefnda yrði skuldfærð. Í framlögðum gögnum virðist vanta greiðsluseðla vegna átta gjalddaga á þessu tímabili og hafa í stað þeirra verið lögð fram skjöl frá áfrýjanda, sem ýmist bera fyrirsögnina „greiðsluyfirlit“ eða „greiðsluyfirlit í ISK“. Á þessum yfirlitum er hverju sinni greint frá greiðslu stefnda í fimm liðum, sem greinilega eru fjórir hlutar skuldar samkvæmt lánshluta A og skuld samkvæmt lánshluta B í lánssamningnum. Í hverjum lið er greiðsla sundurliðuð í afborgun, vexti og kostnað ásamt þætti, sem ýmist er nefndur „verðbætur“ eða „verðb./gengism.“ Hvergi er þar greint frá fjárhæðum í erlendum gjaldmiðlum, heldur eingöngu íslenskum krónum.

Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi höfðaði stefndi mál þetta 14. apríl 2011 og sneri endanleg dómkrafa hans í héraði að því einu að viðurkennt yrði að lán samkvæmt lánshluta A í samningi hans við Glitni banka hf. 22. maí 2006 væri bundið gengistryggingu, sem óheimil væri samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

II

Í dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 var því slegið föstu að ófrávíkjanleg ákvæði 14. gr. laga nr. 38/2001 stæðu því í vegi að lántaki væri skuldbundinn af ákvæði í samningi um að fjárhæð láns í íslenskum krónum tæki breytingum eftir gengi erlends gjaldmiðils. Frá þeim tíma hefur rétturinn kveðið upp marga dóma, þar sem á það hefur reynt hvort skuldbinding samkvæmt lánssamningi teljist vera um fjárhæð í íslenskum krónum, sem á þennan óheimila hátt hafi verið gengistryggð, eða fjárhæð í erlendum gjaldmiðli, einum eða fleiri, sem fyrrnefnt lagaákvæði tekur ekki til. Af þeim meiði eru meðal annarra dómar Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011, 15. júní 2012 í máli nr. 3/2012 og 1. nóvember 2012 í máli nr. 66/2012, en í þeim öllum var í þessu tilliti deilt um samninga um lán, sem tilgreind voru sem jafnvirði tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum í tilteknum erlendum gjaldmiðlum, og var þess þá einnig getið hvert hlutfall hvers erlenda gjaldmiðils ætti að vera af fjárhæð lánsins. Í þessum tilvikum var litið svo á að orðalag í samningi um skuldbindingu í þessari mynd dygði ekki eitt og sér til að komast að niðurstöðu, heldur yrði jafnframt í því sambandi að líta einkum til þess hvernig aðilar samnings hafi í raun efnt hann hvor fyrir sitt leyti. Að því gættu var í fyrstnefnda dóminum litið svo á að samningur hafi í reynd verið um lán í íslenskum krónum, sem bundið væri ólögmætu ákvæði um gengistryggingu, en í hinum dómunum tveimur að samningar hafi verið um lán í erlendum gjaldmiðlum, sem væru skuldbindandi fyrir lántaka.

Í fyrrnefndum samningi 22. maí 2006 var fjárhæð lánsins, sem stefndi tók hjá Glitni banka hf. og deilt er um í málinu, tilgreind með því einu að hún væri að „jafnvirði allt að ISK 120.000.000,00“. Þótt komið hafi fram í fyrirsögn samningsins að hann væri um „lán í erlendum gjaldmiðlum og ísl. krónum, verðtryggt“ var hvergi í honum sagt til um hvort það kæmi til með að verða í einhverjum erlendum gjaldmiðlum fremur en íslenskum krónum, hverjir þeir gjaldmiðlar þá yrðu og með hvaða fjárhæð í þeim eða hlutfalli af fjárhæðinni í íslenskum krónum. Áfrýjanda er í þessu sambandi haldlaust að bera fyrir sig efni fyrrnefndrar umsóknar stefnda um lánið, sem hvergi var vísað til í samningnum, en hún sneri að auki eftir orðanna hljóðan eingöngu að hluta lánsins eða 80.000.000 krónum. Með því að eina fjárhæðin, sem beint eða óbeint var tilgreind í lánssamningnum, var í íslenskum krónum getur engum vafa verið háð að hann tók eingöngu til skuldbindingar í þeim gjaldmiðli, sem óheimilt var samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001 að binda við gengi erlendra gjaldmiðla. Þarf þá ekki að líta til þess hvernig stefndi og Glitnir banki hf. efndu skuldbindingar sínar í raun, en þau atriði gætu að auki að engu leyti hnigið að annarri niðurstöðu. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Íslandsbanki hf., greiði stefnda, Umbúðamiðlun ehf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.