404/2017

Í málinu krafðist A ómerkingar tiltekinna ummæla sem B birti á vefsíðu nánar tilgreinds hóps á samskiptamiðlinum Facebook. Þá gerði hann kröfu um að B yrði gert að greiða sér miskabætur vegna ummælanna. Ummælin lutu annars vegar að kynferðislegum athöfnum A sjálfs gagnvart B þegar hún var barn að aldri og hins vegar að B hefði sætt kynferðislegri misnotkun af hendi annarra, þar á meðal einhverra þeirra sem í hópnum voru, með leyfi A. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt fyrirliggjandi gögnum í málinu hefði A haldið því fram að hann og B hefðu átt í kynferðislegum samskiptum þegar þau voru unglingar og samskiptin hefðu meðal annars verið fólgin í samförum með fullu samþykki beggja, en þeim hefði lokið ekki síðar en 1990. A hefði náð sakhæfisaldri samkvæmt 14. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 á árinu 1989. B hefði orðið 14 ára seint á árinu 1990, en samkvæmt þágildandi 1. mgr. 200. gr. sömu laga varðaði það fangelsi allt að tólf árum að hafa samræði við barn innan þess aldurs. Samþykki fyrir slíkri athöfn, sem A hefði staðhæft að hefði verið fyrir hendi, gæti engu breytt um refsinæmi hennar. Þegar að því virtu gæti ekki komið til álita að ómerkja þennan þátt í ummælum B. Að því er varðaði þann hluta ummælanna sem sneri að kynferðislegri misnotkun af hendi annarra með leyfi A, yrði ekki krafist af B að hún færði um sannleiksgildi ummæla sinna sönnur í þeim mæli að svara myndi til sönnunarfærslu af hendi ákæruvalds í sakamáli vegna þeirrar ætluðu háttsemi A sem um ræddi. Þegar gögn málsins væru virt í heild sinni með tilliti til annarra atvika þess yrði að líta svo á að B, sem nyti eftir 73. gr. stjórnarskrárinnar frelsis til að tjá sig málefnalega um mikilvæg samfélagsmál, hefði leitt nægar líkur að góðri trú sinni um réttmæti ummæla sinna þannig að þau yrðu ekki ómerkt. Var B sýknuð af kröfum A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma M-kk-nf S-kk-nf hæstaréttardómari, G-kk-nf G-kk-nf settur hæstaréttardómari og S-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. júní 2017. Hann krefst þess að ómerkt verði eftirfarandi ummæli stefndu, sem hún hafi birt á vefsíðu nánar tilgreinds hóps á samskiptamiðlinum Facebook í febrúar 2015: „Margir fengu nú leyfi frá A til að gera það sem þeir vildu. Það var nú fínt þar sem að hann gerði sama hlutinn. Það fékk enginn leyfi frá mér.“ Einnig krefst áfrýjandi þess að stefndu verði gert að greiða sér 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. júlí 2015 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins kynntust aðilarnir í ágúst 1986 í aðdraganda þess að móðir áfrýjanda, sem fæddur er 1974, og faðir stefndu, sem er fædd 1976, hófu sambúð. Í héraðsdómsstefnu greinir áfrýjandi meðal annars frá því að aðilarnir hafi á unglingsárum átt sín á milli kynferðisleg samskipti, sem hann telji hafa verið óviðeigandi vegna tengsla þeirra þótt skyldleiki hafi ekki verið með þeim. Þessi samskipti hafi verið með fullu samþykki beggja og hafi þeim lokið ekki síðar en 1990. Stefnda kveður á hinn bóginn samskiptin hafa byrjað þegar á árinu 1986 og hafi þau staðið lengur yfir en áfrýjandi lýsi. Skilja verður málatilbúnað stefndu svo að hún telji þessum samskiptum hafa þó verið lokið um það leyti sem foreldrum aðilanna hafi orðið kunnugt um þau með því að móðir áfrýjanda hafi í ágúst 1992 komist í dagbækur stefndu. Í málinu hefur stefnda lagt fram ljósrit úr dagbókum sínum frá árunum 1992 til 1993. Í þeim er meðal annars að finna frásögn af ítrekuðum kynferðislegum athöfnum áfrýjanda gagnvart henni á tímabilinu allt frá því skömmu eftir að kynni þeirra tókust, svo og kynferðislegum samskiptum hennar við aðra pilta þegar á leið. Þar kemur einnig fram að stefnda hafi leitað aðstoðar hjá Stígamótum með viðtölum á því tímabili, sem dagbækurnar eru sagðar stafa frá.

Stefnda kveður hóp fólks, sem hún hafi á sínum tíma gengið með í tiltekinn grunnskóla, hafa staðið að undirbúningi samkomu í tilefni fermingarafmælis og stofnað af þeirri ástæðu svonefndan lokaðan spjallhóp á Facebook. Hafi ýmsir úr röðum fyrrum skólasystkina hennar innt hana eftir því hvort hún myndi ekki sækja þá samkomu. Hún hafi ekki kært sig um það, en talið sig þurfa að skýra út ástæðu þess og birt af þeim sökum orðsendingu á vefsíðunni ótilgreindan dag í febrúar 2015. Í þeirri orðsendingu komu fram áðurgreind ummæli, sem áfrýjandi krefst að ómerkt verði, en óumdeilt er að í henni átti stefnda við áfrýjanda þegar hún nefndi „A“ á nafn. Orðsendingin í heild var svohljóðandi: „Sæl öll. Ég verð að viðurkenna að fram að þessu hef ég ekki þurft að taka ákvörðun um hvort ég vilji koma í fermingarafmælið eða ekki. Hef verið svo heppin að vera ekki á staðnum. Nú hef ég aftur á móti þurft að taka ákvörðun. Mín upplifun af ...skóla er ein sú versta sem ég hef upplifað á minni ævi. Margt af því sem ég upplifði þar hef ég þurft að vinna mig út úr. Margir þarna eiga það eitt að þakka að ... skólastjóri neitaði mér um að hringja á lögregluna þegar ég bað um það að þeir þurftu ekki að fara í fangelsi. Hversu lágt álit sem þið hafið eða höfðu á mér þá var það ekki einn af draumum mínum að vera læst inni í herbergi meðan að drengirnir skiptust á að uppfylla sínar óskir. Ég mun alltaf muna að í eitt skiptið sem þessi staða var uppi að einn „drengur“ í árganginum okkar spurði afhverju ég héldi fyrir andlitið á mér og fékk svar frá öðrum: Hún er alltaf svona. Nú skal ég útskýra afhverju. Ég vildi ekki þurfa að horfa framan í ykkur. Ég þurfti nefnilega að sitja með ykkur í bekknum daglega og horfa framan í ykkur þá. Margir fengu nú leyfi frá A til að gera það sem þeir vildu. Það var nú fínt þar sem að hann gerði sama hlutinn. Það fékk enginn leyfi frá mér. Þið getið afsakað þetta með að þið voruð bara strákakjánar en ég vissi að þetta var rangt og ef ég vissi það þá vissu þið það. Ég get ekki talið þau skipti sem ég bað um að lögreglan væri kölluð til en var talin ofan af því. Það myndi nú enginn trúa mér á móti hópnum, mitt orðspor væri það slæmt. Enda endaði ég með að trúa því. Dagarnir mínir snerust um það að lifa þá af og reyna að gleyma hryllingnum sem átti sér stað á hverjum degi. Á endanum var mér orðið slétt sama og lék bara það hlutverk sem mér var ætlað. Ég hafði ekki lengur neinu að tapa. Ég gerði allt sem ég gat til að koma mér úr bænum og hef lítið sem ekkert komið þangað síðan. Það þýðir ekki að ég eigi ekki mínar góðu minningar um hópinn en því miður þá eru þær bara lítill dropi í hafinu af óbærilegum minningum. Í árganginum okkar eru aðilar sem mér þykir afar vænt um og óska alls hins besta. Ég hef líka haldið sambandi við þá. Ég vona að þið skemmtið ykkur afar vel og gott að heyra að þið hafið haldið hópinn. Ég mun ekki mæta, hvorki núna né síðar. m.b.kv. B“.

Í bréfi lögmanns til stefndu 14. júní 2015 var lýst þeirri skoðun áfrýjanda að í tilgreindum ummælum í framangreindri orðsendingu væru fólgnar ásakanir um refsiverða háttsemi hans gagnvart stefndu og væri um að ræða ærumeiðandi aðdróttanir, sem varði við 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess var krafist að stefnda bæðist afsökunar á ummælum þessum og birti leiðréttingu á þeim á sama vettvangi og þau komu fram, auk þess sem stefnda var krafin um miskabætur að fjárhæð 200.000 krónur og 186.000 krónur vegna kostnaðar af störfum lögmanns. Ekki verður séð af gögnum málsins að stefnda hafi svarað þessu erindi, en fyrir liggur að hún hafi 31. ágúst 2015 borið fram við lögreglu kæru vegna kynferðisbrota áfrýjanda gegn sér á árunum 1986 til 1993. Í bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu til stefndu 8. desember 2015 var greint frá því að lögregla teldi ætluð brot áfrýjanda, sem framin hefðu verið eftir að hann náði sakhæfisaldri, vera fyrnd og yrði því ekki komist hjá að hætta rannsókn málsins, sbr. 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Við þau málalok virðist stefnda hafa unað.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 29. febrúar 2016. Í héraði gerði hann sömu kröfur og hann hefur samkvæmt áðursögðu uppi fyrir Hæstarétti, en jafnframt krafðist hann ómerkingar frekari ummæla í fyrrgreindri orðsendingu stefndu. Með hinum áfrýjaða dómi var kröfum áfrýjanda að öllu leyti hafnað og fellir hann sig við niðurstöðu dómsins um sýknu stefndu af kröfu um ómerkingu annarra ummæla en þeirra, sem greinir í kröfugerð hans hér fyrir dómi.

II

Við úrlausn málsins verður að gæta að því að ummælin, sem áfrýjandi krefst að ómerkt verði, féllu í framangreindri orðsendingu stefndu, sem hvorki sneri að öðru leyti að honum né var rituð af tilefni sem gagngert varðaði hann. Meginefni orðsendingarinnar laut að skýringum stefndu á ástæðum þess að hún myndi ekki sækja samkomu skólafélaga sinna í grunnskóla, en þær ættu rætur að rekja til þess að hún hafi á barnsaldri sætt kynferðislegri misnotkun af hendi einhverra þeirra og orðið fyrir andúð annarra vegna álitshnekkis sem af því hafi leitt. Í þessu samhengi þjónaði orðsendingin þeim mikilvæga samfélagslega tilgangi að vekja umræðu um brot af þessum toga gagnvart börnum og þeim afleiðingum sem slík brot hefðu. Þetta tengdi stefnda á hinn bóginn að hluta við áfrýjanda með því að vísa til þess að hann hafi annars vegar veitt mörgum þeim piltum, sem hafi misnotað hana, „leyfi ... til að gera það sem þeir vildu“ og hins vegar einnig gert slíkt sjálfur, en enginn hafi fengið leyfi hennar til þess.

Að því er varðar þann hluta þessara ummæla stefndu, sem sneru að kynferðislegum athöfnum áfrýjanda sjálfs gagnvart henni, verður að líta til þess að í héraðsdómsstefnu var sem fyrr segir tekið fram hann hafi átt „í kynferðislegum samskiptum“ við stefndu þegar þau „voru unglingar“, en þeim hafi lokið ekki síðar en 1990. Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi lýsti áfrýjandi því aðspurður að þau samskipti hafi meðal annars verið fólgin í samförum. Áfrýjandi náði sakhæfisaldri samkvæmt 14. gr. almennra hegningarlaga á árinu 1989. Stefnda varð 14 ára seint á árinu 1990, en samkvæmt þágildandi 1. mgr. 200. gr. sömu laga varðaði það fangelsi allt að tólf árum að hafa samræði við barn innan þess aldurs. Samþykki fyrir slíkri athöfn, sem áfrýjandi hefur staðhæft að hafi verið fyrir hendi, gæti engu breytt um refsinæmi hennar. Þegar að þessu virtu getur ekki komið til álita að ómerkja þennan þátt í ummælum stefndu.

Við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi var stefnda spurð að því hvað hún hafi átt við í orðsendingu sinni þegar rætt var þar um að áfrýjandi hafi gefið öðrum leyfi til að misnota hana kynferðislega. Sagði þá stefnda að slíkt hafi fyrst borið á góma í tilteknu íþróttahúsi nokkru áður en hún fermdist. Henni hafi þá verið „hópnauðgað“ af piltum, sem hún hafi reynt að berjast gegn, en þeir hafi brugðist við mótspyrnu hennar með því að taka fram „að A hafi sagt að þetta væri allt í lagi“. Í málinu hefur stefnda ekki leitast frekar við að færa fram sönnur um þetta atvik eða önnur sambærileg. Að því verður á hinn bóginn að gæta að í málinu liggur fyrir vottorð C læknis frá 18. apríl 2016, þar sem greint er frá því að stefnda hafi í viðtali hjá honum 25. ágúst 1992 lýst því að áfrýjandi hafi misnotað sig kynferðislega frá níu ára aldri auk þess sem vinur áfrýjanda, „sem hann sendi inn til hennar, hafi nauðgað henni á þessum árum.“ Einnig liggur fyrir vottorð D félagsráðgjafa frá 19. apríl 2016, þar sem fram kemur að hún hafi í starfi hjá Stígamótum sumarið 1992 átt viðtöl við stefndu, sem þá hafi verið 15 ára. Í viðtölunum hafi stefnda á nánar tiltekinn hátt lýst kynferðislegum athöfnum og öðru ofbeldi áfrýjanda gagnvart sér, en að auki að „hann veitti vinum sínum aðgang“ að henni og hafi þeir beitt „hana kynferðislegu ofbeldi með hans hjálp.“ D kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins í héraði og staðfesti þar efni þessa vottorðs, þar á meðal sérstaklega að stefnda hafi á sínum tíma greint sér frá því að áfrýjandi „hafi stuðlað að því að aðrir drengir beittu hana ofbeldi“. Jafnframt gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins E félagsráðgjafi, sem lýsti því að hann hafi verið náinn vinur föður stefndu frá ungum aldri og hafi faðirinn leitað eftir því að hann veitti henni stuðning eftir að uppvíst hafi orðið um kynferðislega háttsemi áfrýjanda í hennar garð, en E hafi á þeim tíma starfað sem hjónabands- og fjölskylduráðgjafi. Af þessu tilefni hafi E komið á heimili aðilanna og rætt þar við þau ásamt föður stefndu og móður áfrýjanda. Þar hafi móðirin sagt meðal annars frá því að fram hafi komið að áfrýjandi hafi að minnsta kosti í einhverjum tilvikum þvingað stefndu til kynferðislegra athafna og hafi áfrýjandi gengist við því við E. Í framhaldi af þessu hafi E með nánar greindum hætti bæði liðsinnt stefndu sjálfur og haft milligöngu um aðstoð annarra við hana. Spurður um hvort stefnda hafi greint frá því að áfrýjandi hafi stuðlað að eða átt þátt í því að aðrir drengir beittu hana kynferðislegu ofbeldi svaraði E því til að hún hafi „talað um það í gegnum tíðina“, en hann hafi aldrei spurt hana „út í nein smáatriði varðandi það“. Í máli þessu, sem rekið er eftir reglum um meðferð einkamála, verður þess ekki krafist af stefndu að hún færi um sannleiksgildi ummæla sinna sönnur í þeim mæli að svara myndi til sönnunarfærslu af hendi ákæruvaldsins í sakamáli vegna þeirrar ætluðu háttsemi áfrýjanda sem hér um ræðir. Þegar framangreind gögn eru virt í heild með tilliti til annarra atvika málsins verður að líta svo á að stefnda, sem nýtur eftir 73. gr. stjórnarskrárinnar frelsis til að tjá sig málefnalega um mikilvæg samfélagsmál, hafi leitt nægar líkur að góðri trú sinni um réttmæti ummæla sinna, sem hér um ræðir, þannig að þau verði ekki ómerkt að kröfu áfrýjanda.

Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, A, greiði stefndu, B, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.