28/2017

Í málinu krafðist S ehf. að viðurkenndur yrði réttur sinn til að skuldajafna kröfu vegna ofgreiðslu til B á nánar tilgreindri fjárhæð við kröfu Í hf. vegna yfirdráttar á tékkareikningi. S ehf. hafði verið með framangreindan tékkareikning hjá B sem Fjármálaeftirlitið setti undir bráðabirgðastjórn í apríl 2010. B rann síðan saman við Í hf. árið 2011 og við það fluttist reikningurinn til Í hf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skuld sú sem S ehf. stóð í við B í október 2008 hefði verið meira en að fullu greidd með innborgunum á tékkareikninginn í október og nóvember sama ár, þótt S ehf. hefði samhliða því viðhaldið yfirdráttarskuld með áframhaldandi úttektum af reikningnum. Þá kom einnig fram að þótt S ehf. hefði getað borið fyrir sig gagnvart Í hf. skuldajöfnuð við skuld, sem hann stofnaði til við B eftir þennan tíma með áframhaldandi reikningsviðskiptum allt þar til starfsemi B var hætt í apríl 2010, yrði að líta til þess að yfirdráttarskuld, sem var á reikningnum þann dag, hefði einnig verið greidd upp í júní sama ár. Var því fallist með Í hf. að S ehf. stæði ekki nú í skuld við hann vegna stöðu tékkareikningsins í október 2008 eða á öðru síðara tímamarki á meðan B starfaði enn. Var Í hf. því sýknaður af kröfu S. ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf og J-kk-nf F-kk-nf landsréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. janúar 2017. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 25. janúar 2017. Hann krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um viðurkenningu á rétti hans til skuldajafnaðar á kröfu sinni á Byr sparisjóð að fjárhæð 11.660.792 krónur við kröfu aðaláfrýjanda á hendur sér að fjárhæð 6.517.821 króna miðað við stöðu krafnanna 10. október 2008, en að öðru leyti að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 6.517.821 krónu frá 10. október 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann þess að fjárhæð málskostnaðar verði hækkuð frá þeirri, sem sér var dæmd í héraði, og verði aðaláfrýjanda jafnframt gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti.

I

Gagnáfrýjandi samdi 29. febrúar 2008 við Byr sparisjóð um „lán að jafnvirði kr. 21.109.101 ... sem greitt skal út í eftirtöldum myntum og hlutföllum: EUR 100%“. Kom fram í samningnum að tilgangur lántöku væri að „myntbreyta lánssamningi í íslenskum krónum ... að eftirstöðvum kr. 21.109.101 þann 08.02.2008, yfir í erlendar myntir.“ Lánið átti gagnáfrýjandi að endurgreiða í einu lagi 3. október 2008 og skyldi það bera svonefnda EURIBOR vexti með 4,1% álagi. Áður en kom að gjalddaga lánsins undirrituðu gagnáfrýjandi og BYR sparisjóður yfirlýsingu 25. ágúst 2008 um breytingar á skilmálum samningsins. Í upphafi hennar var tekið fram að gagnáfrýjandi hafi með samningnum fengið lán frá sparisjóðnum „að jafnvirði kr. 21.109.101 ... í erlendri mynt“ með gjalddaga 3. október 2008. Væri skilmálum samningsins breytt þannig að „nýr höfuðstóll lánsins m.v. 21.08.2008, er að fjárhæð: EUR 212.451“ og ætti að endurgreiða það í einu lagi 6. október 2009. Einnig væri samningnum breytt þannig að álag á EURIBOR vexti yrði 5,3% og bæri gagnáfrýjanda að greiða áfallna vexti 6. apríl 2009, en vexti frá þeim tíma á sama gjalddaga og höfuðstól skuldarinnar. Í fyrirsögn yfirlýsingarinnar var tekið fram að hún varðaði „lánssamning nr. 101ERLB080600009“, sem er sama númer og fram kom á forsíðu áðurnefnds samnings, en á yfirlýsinguna var einnig handritað „101ERLB082450001“.

Í málinu liggja fyrir tvær kvittanir, sem BYR sparisjóður gaf út til gagnáfrýjanda vegna endurgreiðslu á framangreindu láni. Sú fyrri var dagsett 6. október 2008 og var þar vísað til þess að „númer samnings“ væri „101ERLB082450001“, en höfuðstóll lánsins fyrir greiðslu væri 212.451 evra. Greidd væri afborgun að fjárhæð 33.259 evrur inn á höfuðstól með 5.985.955 krónum og væru eftirstöðvar lánsins eftir greiðsluna 179.192 evrur. Í síðari kvittuninni, sem var dagsett 10. sama mánaðar, var aftur vísað til samnings með sama númeri og tiltekið að eftirstöðvar lánsins fyrir greiðslu væru síðastnefnd fjárhæð. Samkvæmt kvittuninni var sú fjárhæð greidd ásamt 3.046,33 evrum í vexti eða samtals 182.238,33 evrur með 28.760.853 krónum.

Fjármálaeftirlitið neytti 22. apríl 2010 heimildar í ákvæði VI til bráðabirgða í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, svo sem þeim hafði verið breytt með lögum nr. 44/2009, til að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar í BYR sparisjóði, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann bráðabirgðastjórn. Um leið var tekin ákvörðun um ráðstöfun tiltekinna eigna sparisjóðsins og skuldbindinga til nýs félags með heitinu BYR hf. Meðal þeirra voru kröfuréttindi sparisjóðsins vegna reikningsviðskipta og skuldbindingar vegna innlána, en tekið var fram að framsal kröfuréttinda á þessum grunni skyldi „ekki svipta skuldara rétti til skuldajöfnunar sem hann átti gagnvart fyrri kröfuhafa eða þrotabúi hans.“ Samkvæmt málatilbúnaði aðaláfrýjanda var BYR sparisjóður síðan tekinn til slita 2. júlí 2010 eftir ákvæðum laga nr. 161/2002 og var gefin út innköllun til lánardrottna, en fresti til að lýsa kröfum við slitin hafi lokið 13. október 2010. Samruni aðaláfrýjanda og BYRS hf. hafi svo verið samþykktur 29. nóvember 2011 og sá fyrrnefndi þar með tekið yfir öll réttindi og allar skyldur þess síðarnefnda miðað við 30. júní sama ár.

Á framangreindu tímabili var gagnáfrýjandi með tékkareikning hjá BYR sparisjóði, sem mun síðan hafa færst til BYRS hf. og eftir það til aðaláfrýjanda, en í málinu hefur verið lagt fram yfirlit vegna reikningsins, sem nær frá 16. apríl 2007 til 31. mars 2014. Yfirlitið ber með sér að á þessum tíma hefur talsvert fé farið um reikninginn í yfir 2000 innborgunum og útborgunum, svo og að gagnáfrýjanda hafi verið heimilt að stofna til skuldar á reikningnum með yfirdrætti. Eftir yfirlitinu var á árinu 2007 ýmist innstæða á reikningnum eða skuld, en upp frá því var samfleytt skuld á honum, sem var þó að öðru jöfnu innan við 7.000.000 krónur fram í ársbyrjun 2014. Var þannig meðal annars yfirdráttarskuld á reikningnum að fjárhæð 6.517.821 króna 10. október 2008 þegar gagnáfrýjandi greiddi upp áðurnefnda skuld sína við BYR sparisjóð, en greiðslur inn á hana þann dag og 6. sama mánaðar komu ekki af reikningi þessum.

Gagnáfrýjandi ritaði bréf 9. september 2011 til slitastjórnar BYRS sparisjóðs, þar sem vísað var til þess að hann hafi tekið „erlent lán ... upphaflega að fjárhæð ISL. kr. 29.391.616.- en lánið var tekið í evrum hinn 29. mars 2006.“ Hann hafi endurgreitt þetta lán 10. október 2008, en eftir það hafi í Hæstarétti gengið dómar þar sem „erlend viðmiðun lána var dæmd ólögmæt.“ Teldi gagnáfrýjandi ljóst að hann hafi af þessum sökum greitt sparisjóðnum of háa fjárhæð og óskaði hann eftir að fá endurútreikning á láninu. Aftur ritaði gagnáfrýjandi bréf til slitastjórnarinnar 23. mars 2012, þar sem vísað var til þess að hann hafi í bréfi 9. september 2011 óskað eftir endurútreikningi á láni að fjárhæð 29.361.616 krónur, sem hann hafi tekið hjá sparisjóðnum 29. mars 2006. Tekið var fram að gagnáfrýjandi hafi endurgreitt þetta lán 6. og 10. október 2008 með þeim fjárhæðum, sem hér áður var getið, og virðist mega ráða af því að erindi þessi hafi þannig varðað lánið, sem samningurinn frá 29. febrúar 2008 var gerður um. Í bréfinu 23. mars 2012 var þess getið að gagnáfrýjandi hafi leitað eftir afstöðu BYRS hf. til þess hvort hann ætti að beina kröfu um endurgreiðslu að því félagi eða slitastjórn sparisjóðsins og hafi BYR hf. svarað því til 28. september 2011 að slík krafa kæmi sér ekki við. Þessu væri gagnáfrýjandi ósammála og teldi hann BYR sparisjóð og aðaláfrýjanda, sem kominn væri í stað BYRS hf., sameiginlega ábyrga fyrir endurgreiðslu til sín. Kvaðst gagnáfrýjandi hafa aflað sér útreiknings á þeirri fjárhæð, sem hann hefði með réttu átt að greiða BYR sparisjóði vegna lánsins, og krefðist hann þess að „slitastjórn“ greiddi sér 20.769.172 krónur, þar af 7.000.000 krónur með skuldajöfnuði við yfirdráttarskuld á fyrrnefndum tékkareikningi gagnáfrýjanda. Sama dag ritaði gagnáfrýjandi efnislega samhljóða bréf til aðaláfrýjanda. Enn beindi gagnáfrýjandi bréfi til slitastjórnarinnar 16. október 2013, þar sem fram kom að hann teldi sig hafa ofgreitt BYR sparisjóði 16.340.605 krónur við endurgreiðslu láns samkvæmt samningnum frá 29. febrúar 2008. Þegar gagnáfrýjandi hafi innt greiðslur sínar af hendi 6. og 10. október 2008 hafi hann staðið í skuld við sparisjóðinn að fjárhæð 7.000.000 krónur vegna yfirdráttar á tékkareikningi, sem honum væri heimilt að skuldajafna við framangreinda kröfu sína vegna ofgreiðslu. Þótt kröfulýsingarfrestur við slit BYRS sparisjóðs væri liðinn teldi gagnáfrýjandi sig mega koma þessari kröfu þar að með stoð í 3. tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í málinu hafa ekki verið lögð fram svör slitastjórnarinnar við þessum þremur bréfum gagnáfrýjanda, en fyrir liggur að hún hafi hafnað kröfunni, sem hann lýsti í bréfinu 16. október 2013, á þeim grunni að hún hafi ekki borist innan kröfulýsingarfrests.

Að undangengnum bréfaskiptum við aðaláfrýjanda höfðaði gagnáfrýjandi mál þetta með stefnu 3. mars 2016 og krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur sinn til að skuldajafna kröfu vegna ofgreiðslu til BYRS sparisjóðs á 11.660.792 krónum við kröfu aðaláfrýjanda vegna yfirdráttar á tékkareikningi gagnáfrýjanda, sem hafi numið 6.517.821 krónu 10. október 2008. Einnig krafðist gagnáfrýjandi þess að aðaláfrýjandi yrði dæmdur til að greiða sér dráttarvexti af síðastgreindri fjárhæð frá 10. október 2008 til greiðsludags. Kröfur þessar voru teknar til greina með hinum áfrýjaða dómi, en þó þannig að gagnáfrýjanda voru dæmdir dráttarvextir af 6.517.821 krónu frá 15. mars 2016 til greiðsludags.

II

Gagnáfrýjandi var sem áður segir með tékkareikning hjá BYR sparisjóði þegar Fjármálaeftirlitið neytti 22. apríl 2010 heimildar samkvæmt lögum nr. 161/2002 til að setja bráðabirgðastjórn yfir sparisjóðinn og ráðstafa slíkum reikningum til BYRS hf., sem rann síðan saman við aðaláfrýjanda miðað við 30. júní 2011. Fluttist því tékkareikningur gagnáfrýjanda til aðaláfrýjanda þann dag, en á reikningnum var þá yfirdráttarskuld að fjárhæð 7.043.627 krónur. Reikningsviðskiptum gagnáfrýjanda var haldið áfram við aðaláfrýjanda og urðu þau allnokkur, en eins og málið liggur fyrir virðist þeim hafa lokið 31. mars 2014 og nam þá yfirdráttarskuldin 6.887.605 krónum. Hefði aðaláfrýjandi höfðað mál á hendur gagnáfrýjanda til heimtu þeirrar skuldar hefði gagnáfrýjandi vegna fyrrgreinds skilmála í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010 átt þess kost að hafa þar uppi mótbáru á þeim grunni að hann ætti til skuldajafnaðar hærri gagnkröfu á hendur BYR sparisjóði. Vegna ákvæðis 3. töluliðar 118. gr. laga nr. 21/1991 hefði gagnáfrýjandi ekki glatað rétti til að hafa uppi slíka gagnkröfu þótt hann hafi ekki lýst henni við slitameðferð á BYR sparisjóði og hefði þá aðaláfrýjandi orðið að taka efnislega til andsvara gegn slíkri mótbáru ef hann teldi hana ekki á rökum reista. Aðstaða aðaláfrýjanda getur ekki að þessu leyti orðið önnur vegna þess eins að gagnáfrýjandi hafi tekið frumkvæði með höfðun þessa máls í stað þess að halda að sér höndum þar til aðaláfrýjandi kynni að höfða mál til heimtu skuldar vegna yfirdráttarins. Getur aðaláfrýjandi því ekki með réttu borið því við að gagnáfrýjanda hefði verið nauðsynlegt að fá fyrst útkljáð gagnvart BYR sparisjóði hvort hann ætti endurkröfu vegna ofgreiðslu skuldar áður en unnt yrði að krefjast skuldajafnaðar við aðaláfrýjanda.

Í málinu hefur aðaláfrýjandi hvorki borið fyrir sig að gagnáfrýjandi geti ekki með réttu byggt á því að skuldbinding sín við BYR sparisjóð hafi verið háð ólögmætum skilmála um gengistryggingu, svo sem leiða mætti meðal annars af dómum Hæstaréttar 2. október 2013 í máli nr. 498/2013 og 28. maí 2015 í máli nr. 337/2015, né andmælt því að uppfyllt séu skilyrði til að gagnáfrýjandi geti haft uppi kröfu um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Á hinn bóginn verður að gæta að því að skuldin að fjárhæð 6.517.821 króna, sem gagnáfrýjandi stóð í við BYR sparisjóð 10. október 2008 vegna yfirdráttar á tékkareikningi, var meira en að fullu greidd með innborgunum á hann 14. og 29. október og 3. og 4. nóvember sama ár, þótt gagnáfrýjandi hafi samhliða þessu viðhaldið yfirdráttarskuld með áframhaldandi úttektum af reikningnum. Þótt gagnáfrýjandi hefði getað borið fyrir sig gagnvart aðaláfrýjanda skuldajöfnuð við skuld, sem hann stofnaði til við BYR sparisjóð eftir þennan tíma með áframhaldandi reikningsviðskiptum allt þar til starfsemi sparisjóðsins var hætt 22. apríl 2010, verður að líta til þess að yfirdráttarskuld, sem var á reikningnum þann dag, hafði einnig verið greidd upp 1. júní sama ár. Verður þannig að fallast á með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi standi ekki nú í skuld við hann vegna stöðu tékkareikningsins 10. október 2008 eða á öðru síðara tímamarki á meðan BYR sparisjóður starfaði enn. Verður aðaláfrýjandi þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, S.G. múrverks ehf.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.