415/2011

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfum ÍV hf. við slit K hf. Deila aðila laut að tvennu. Annars vegar að því hvort ÍV hf. bæri greiðsluábyrgð samkvæmt sex afleiðusamningum, en ÍV hf. bar fyrir sig forsendubrest og að hvergi væri í samningunum kveðið á um sjálfstæða greiðsluábyrgð hans við greiðslufall. Hins vegar hvort félaginu væri heimilt að nota kröfur samkvæmt sjö skuldabréfum í þremur skuldabréfaflokkum, sem K hf. gaf út og ÍV hf. keypti, til skuldajafnaðar við kröfur sem K hf. kynni að eiga á hendur ÍV samkvæmt fjórtán afleiðusamningum, þar á meðal afleiðusamningunum sex, þrátt fyrir að ÍV hf. hefði handveðsett K hf. skuldabréfin meðal annars til tryggingar skuldbindingum ÍV hf. samkvæmt áðurgreindum sex afleiðusamningum. Um hið fyrra atriði segir meðal annars í dómi Hæstaréttar að aðilar hefðu samið svo um að þótt ÍV hf. keypti sjö skuldabréf í evrum af K hf. skyldi hann fyrir tilstilli sex áðurgreindra afleiðusamninga vera eins settur og hann fengi greiðslur af skuldabréfunum í íslenskum krónum. Taldi rétturinn að ÍV hf. bæri greiðsluábyrgð samkvæmt afleiðusamningunum og þar af leiðandi gengistapi af þeim. Vísað var til markmiðs með gerð samninganna og tilefnis áðurgreindrar handveðsetningar, enda samrýmdist það, að ÍV hf. bæri ekki greiðsluábyrgð samkvæmt samningunum, ekki því að ágreiningslaust væri með aðilum að krafa ÍV hf. á hendur K hf. samkvæmt skuldabréfunum hefði fyrir tilstilli afleiðusamninga átt að miðast við gengi íslensku krónunnar. Um hið síðara atriði segir meðal annars í dómi Hæstaréttar að handveðssamningur útiloki almennt ekki að veðsala sé heimilt að ráðstafa handveðsettu verðmæti með löggerningi, en sú heimild sæti þó þeirri takmörkun sem leiði af rétti veðhafans og víki síðar stofnuð réttindi fyrir rétti hans. Frá þessari meginreglu væri vikið í handveðssamningi aðila samkvæmt heimild í 11. gr. laga nr. 75/1997. Rétturinn taldi að skýra yrði ákvæði í handveðssamningnum með hliðsjón af markmiði með samningi aðila um áðurgreind skuldabréfaviðskipti. Með vísan til þess girti ákvæðið ekki fyrir að ÍV hf. gæti notað kröfur samkvæmt hinum handveðsettu skuldabréfum á hendur K hf. til skuldajafnaðar við kröfur K hf. á hendur sér, enda væri með því ekki gengið gegn rétti K hf. sem veðhafa. Þar sem almenn skilyrði skuldajafnaðar væru fyrir hendi var ÍV hf. talið þetta heimilt.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júní 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2011 þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að viðurkennt verði að hann hafi ekki borið greiðsluábyrgð gagnvart varnaraðila samkvæmt sex afleiðusamningum númer 348707/390563, 357930/401759, 358581/402533, 361617/406069, 363552/408264 og 363858/408613 við greiðslufall varnaraðila á skuldabréfum í þremur skuldabréfaflokkum með ISIN númerum XS0192870250, XS0306851998 og XS0281993336. Einnig krefst hann viðurkenningar á því, verði talið að hann beri greiðsluábyrgð á framangreindum afleiðusamningum, að honum hafi verið heimilt að nýta kröfur á hendur varnaraðila samkvæmt framangreindum skuldabréfum til skuldajafnaðar við kröfur varnaraðila annars vegar samkvæmt framangreindum sex afleiðusamningum og hins vegar sjö öðrum afleiðusamningum númer AFS18965, AFS18968, AFS18970, AFS19296, AFS19297, AFS19402 og AFS19683 og afleiðusamningi 359123/403197. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Ágreiningsefni máls þessa er tvíþætt eins og kröfum er lýst. Annars vegar lýtur það að því, hvort sóknaraðili beri greiðsluábyrgð samkvæmt þeim sex afleiðusamningum, sem greinir í fyrri kröfulið og hins vegar hvort honum sé heimilt að nota kröfur samkvæmt þeim sjö skuldabréfum í framangreindum þremur skuldabréfaflokkum, sem varnaraðili gaf út og sóknaraðili keypti, til skuldajafnaðar við kröfur sem hinn fyrrnefndi kann að eiga á hendur sóknaraðila samkvæmt fjórtán afleiðusamningum.

II

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði keypti sóknaraðili á tímabilinu frá nóvember 2007 til apríl 2008 sjö skuldabréf í þremur skuldabréfaflokkum, sem varnaraðili gaf út, samtals að nafnverði 10.400.000 evrur. Fyrir skuldabréfin greiddi sóknaraðili með evrum, en sú fjárhæð jafngilti samtals 962.104.708 krónum. Gjalddagar skuldabréfanna voru í maí, júní og júlí 2009. Ágreiningslaust er að sóknaraðili vildi ekki bera þá áhættu, sem fólst í því að skuldabréfin væru í evrum, heldur vildi verða eins settur og þau væru í íslenskum krónum. Af því tilefni munu hann og varnaraðili hafa gert með sér sjö afleiðusamninga. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var sex afleiðusamningum ætlað að standast á við greiðslur sóknaraðila til varnaraðila af jafnmörgum tilgreindum skuldabréfum en einn afleiðusamningurinn var annars efnis, svonefndur vaxtaskiptasamningur. Þannig segir í einum af þeim sex efnislega samhljóða afleiðusamningum, gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamningi, sem hefur auðkennið 357930/401759 og samkvæmt efni sínu er ætlað að standast á við skuldabréf KAUP Float 05/09, að fjárhæð 2.000.000 evrur, sem var á gjalddaga 21. maí 2009: ,,Greiðslur Kaupþings banka hf. Upphaflegur höfuðstóll ISK 177.041.618 ... Höfuðstólsgreiðsla Kaupþings banka hf. í upphafi samnings: EUR 2.000.000 ... Höfuðstólsgreiðsla Kaupþings banka hf. á lokadegi ISK 177.041.618 ... Greiðslur viðskiptavinar Greiðandi Íslensk verðbréf hf. ... Upphaflegur höfuðstóll EUR 2.000.000 ... Höfuðstólsgreiðsla viðskiptavinar í upphafi samnings: ISK 177.041.618 ... Höfuðstólsgreiðsla viðskiptavinar á lokadegi EUR 2.000.000 ...“ Einnig segir í samningnum: ,,Greiðslur vegna vaxtagreiðslna fyrsta tímabils: EUR greiðslur í samningi þessum eru gerðar til að standast á við greiðslur af skuldabréfi KAUP Float 05/21/09. Fyrsti vaxtadagur EUR leggsins er sá sami og upphafsdagur núverandi vaxtatímabils bréfsins. Því fer eftirfarandi greiðsla fram: Greiðsla Kaupþings banka hf. 9. janúar 2007 [svo] EUR 13.118,39 vegna áfallinna vaxta á tímabilinu ... Greiðslur vegna undirverðs mótstæðs verðbréfs EUR greiðslur í samningi þessum eru gerðar til að standast á við greiðslur af skuldabréfi KAUP Float 06/29/09 [svo] og því eru evruvextir lægri en ella. Því fer eftirfarandi greiðsla fram: Greiðsla viðskiptavinar 9. janúar 2007 [svo] EUR 77.602,72 Kaupþing banki hf. er reikniaðili samnings þessa. Greiðslutilhögun Á gjalddaga eru greiðslur til viðskiptavinar af skuldabréfi KAUP Float 05/21/09 notaðar til EUR greiðslu af samningi þessum. Banki leggur ISK greiðslu inn á Reikning viðskiptamanns.“

Samkvæmt afleiðusamningunum sex, í fyrri kröfulið, skyldi því varnaraðili upphaflega greiða tiltekna fjárhæð í evrum en lokagreiðslu í íslenskum krónum, en sóknaraðili greiða í upphafi tilgreinda fjárhæð í íslenskum krónum, sem svaraði til evrugreiðslu varnaraðila, en lokagreiðslu í evrum. Með þessu var ætlunin að eyða gengisáhættu sóknaraðila af sex skuldabréfum, þar sem greiðslur hans samkvæmt afleiðusamningunum voru látnar mæta greiðslum, sem hann átti að fá samkvæmt skuldabréfunum. Greiðslur varnaraðila samkvæmt þessum afleiðusamningum skyldu á hinn bóginn vera í íslenskum krónum og samrýmast því að skuldabréfin hefðu verið gefin út og af þeim greitt í íslenskum krónum.

Eins og gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði greiddi varnaraðili ekki af skuldabréfunum.

Fjármálaeftirlitið ákvað 9. október 2008 að taka yfir vald hluthafafundar í varnaraðila og vék stjórn félagsins frá störfum. Var félaginu skipuð skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnar. Varnaraðila var síðan skipuð slitastjórn 25. maí 2009 sem gaf út innköllun til lánardrottna félagsins og lauk kröfulýsingarfresti 30. desember 2009. Sóknaraðili lýsti kröfu við slitin, sem reist er á skuldabréfum þeim, sem hér um ræðir, og er fjárhæð hennar samanlagt 10.723.018 evrur, þar af er höfuðstóll 10.400.000 evrur. Miðað við sölugengi evru 22. apríl 2009, sem er sá dagur sem aðilar miða við, er fjárhæð höfuðstóls 1.759.992.000 krónur.

Sóknaraðili neitar því að hann beri greiðsluábyrgð samkvæmt framangreindum sex afleiðusamningum. Hann hafnar því þess vegna að hann þurfi að greiða mismun á gengi evru og íslenskrar krónu samkvæmt samningunum, en samanlögð fjárhæð þess gengismunar, að teknu tilliti til hagnaðar sem honum er reiknaður samkvæmt vaxtaskiptasamningnum, er samkvæmt yfirliti frá varnaraðila 504.048.676 krónur. Stafar sá mismunur af gengisfalli íslensku krónunnar gagnvart evru.

Fram er komið að aðilar sömdu svo um, að þótt sóknaraðili keypti sjö skuldabréf af varnaraðila að nafnverði 10.400.000 evrur skyldi hann fyrir tilstilli afleiðusamninganna vera eins settur og hann fengi greiðslur af skuldabréfunum í íslenskum krónum. Gengistap hans af afleiðusamningunum er samkvæmt framansögðu 504.048.676 krónur miðað við lokun samninganna 24. október 2008. Fallist er á með héraðsdómi að það leiði af efni afleiðusamninganna sex að sóknaraðili beri ábyrgð á greiðslu skuldar samkvæmt þeim, enda verður að ætla að hann njóti gengishagnaðar af skuldabréfunum á móti. Samrýmist það einnig markmiði með gerð fyrrgreindra sex afleiðusamninga, svo og því að tilefni handveðsetningarinnar var að tryggja skuld, sem sóknaraðili kynni að komast í vegna þeirra afleiðusamninga, sem hann hafði gert við varnaraðila.

Bæri sóknaraðili ekki greiðsluábyrgð samkvæmt afleiðusamningunum sex, væri hann eins settur og krafa hans samkvæmt skuldabréfunum hefði verið í evrum, en það samrýmist ekki því, að ágreiningslaust er með aðilum að samið var um, að krafa sóknaraðila á hendur varnaraðila samkvæmt skuldabréfunum hefði fyrir tilstilli afleiðusamninga átt að miðast við gengi íslensku krónunnar.

Með þessum athugasemdum verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sóknaraðili beri greiðsluábyrgð samkvæmt þeim sex afleiðusamningum, sem tilgreindir eru í fyrsta kröfulið að framan.

III

Að fenginni framangreindri niðurstöðu snýst ágreiningur aðila um hvort sóknaraðila hafi verið heimilt að nýta kröfur á hendur varnaraðila samkvæmt skuldabréfunum sjö til skuldajafnaðar á móti kröfum varnaraðila á hendur honum samkvæmt þeim fjórtán afleiðusamningum, sem taldir eru upp í þessum síðari kröfulið.

Eins og lýst er í hinum kærða úrskurði setti sóknaraðili varnaraðila að handveði meðal annars framangreind skuldabréf, svo og innstæðu á bankareikningi, sem sóknaraðili átti hjá varnaraðila. Er ágreiningslaust með aðilum að það hafi verið til þess að tryggja hugsanlegar greiðslur sem sóknaraðili kynni að þurfa að inna af hendi til varnaraðila vegna afleiðusamninga, sem þeir höfðu gert með sér. Eru það bæði afleiðusamningar sem gerðir voru vegna skuldabréfakaupa sóknaraðila af varnaraðila og sjö svonefndir AFS afleiðusamningar, sem ágreiningur í máli þessu snertir ekki. Í handveðssamningi þeirra 18. janúar 2008 segir um hið veðsetta að það sé: ,,Öll verðmæti, hverju nafni sem nefnast, þ.m.t. öll verðbréf og peningainnstæður á vörslusafni veðsala hjá veðhafa nr. #54557, og alla innstæðu þess eins og hún er á hverjum tíma ...“ Þá er einnig svofellt ákvæði í handveðssamningnum: ,,Veðsali skal sviptur umráðum veðandlagsins, meðan kröfur þær, sem veðandlagið á að tryggja eru ekki að fullu greiddar og skal veðsala óheimilt að ráðstafa veðandlaginu með hvaða hætti sem er, nema hann hafi áður fengið til þess skriflegt leyfi veðhafa, enda gangi andvirði þess þá til lækkunar á kröfum þeim sem veðandlagið á að tryggja. Með sama hætti er veðsala óheimilt að veðsetja eða handveðsetja veðandlagið nema að undangengnu skriflegu samþykki veðhafa.“

Varnaraðili heldur því fram að með framangreindum samningsskilmálum hafi sóknaraðili verið sviptur ráðstöfunarrétti yfir hinu veðsetta á meðan skuld hans við varnaraðila væri ekki greidd að fullu. Hann geti því ekki án samþykkis varnaraðila ráðstafað andvirði hins veðsetta með þeim hætti að nota það til skuldajafnaðar við kröfur, sem varnaraðili á gegn honum, samkvæmt afleiðusamningunum. Heldur varnaraðili því fram, eins og greinir í hinum kærða úrskurði, að sóknaraðili geti ekki reist rétt til skuldajafnaðar á 100. gr. laga nr. 21/1991. Hann heldur því einnig fram að framangreindir skilmálar handveðssamningsins samrýmist 11. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð.

Eins og áður greinir var handveðssamningurinn gerður til þess að tryggja varnaraðila fullnustu á kröfum, sem hann kynni að eiga á hendur sóknaraðila, vegna afleiðusamninga, sem þeir gerðu sín á milli, þótt texti handveðssamningsins sé víðtækari. Handveðssamningur útilokar almennt ekki að veðsala sé heimilt að ráðstafa handveðsettu verðmæti með löggerningi. Sú heimild sætir þó ávallt þeirri takmörkun, sem leiðir af rétti veðhafans og víkja síðar stofnuð réttindi fyrir rétti hans. Í handveðssamningnum er, svo sem heimilt er samkvæmt 11. gr. laga nr. 75/1997, vikið frá þessari meginreglu. Skýra verður tilvitnað ákvæði í handveðssamningnum með vísan til markmiðs samningsins sem getið er að framan. Samkvæmt því girðir ákvæðið ekki fyrir að sóknaraðili geti notað kröfur þær á hendur varnaraðila, sem hann veðsetti, til skuldajafnaðar við kröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila, enda er ekki með því móti gengið gegn rétti varnaraðila sem veðhafa. Þar sem öll almenn skilyrði skuldjafnaðar eru fyrir hendi verður því að fallast á að sóknaraðili geti nýtt kröfur sínar á hendur varnaraðila, sem hann hefur sett þeim síðarnefnda að handveði, til skuldajafnaðar á móti kröfum varnaraðila á hendur honum samkvæmt afleiðusamningunum.

Varnaraðili greiði sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um að hafna kröfu sóknaraðila, Íslenskra verðbréfa hf., um viðurkenningu á því að félagið beri ekki greiðsluábyrgð gagnvart varnaraðila, Kaupþingi banka hf., samkvæmt sex afleiðusamningum númer 348707/390563, 357930/401759, 358581/402533, 361617/406069, 363552/408264 og 363858/408613 við greiðslufall varnaraðila á skuldabréfum í þremur skuldabréfaflokkum með ISIN númerum XS0192870250, XS0306851998 og XS0281993336.

Viðurkenndur er réttur sóknaraðila til að nýta kröfur samkvæmt skuldabréfum með ISIN númerum XS0192870250, XS0306851998 og XS0281993336 til skuldajafnaðar við kröfur varnaraðila á hendur honum samkvæmt sex afleiðusamningum númer 348707/390563, 357930/401759, 358581/402533, 361617/406069, 363552/408264 og 363858/408613 og sjö afleiðusamningum númer AFS18965, AFS18968, AFS18970, AFS19296, AFS19297, AFS19402 og AFS19683 og afleiðusamningi 359123/403197.

Varnaraðili greiði sóknaraðila kærumálskostnað, 1.000.000 krónur.