312/2003

Málsaðilar gerðu 8. apríl 2001 samning um kaup Ha hf. á 5% hlut Hi ehf. í F ehf. og var kaupverðið ákveðið 105.400.000 krónur og skyldi greiðast þannig að 65.000.000 krónur átti að inna af hendi fyrir lok apríl en eftirstöðvar fyrir 1. september. Samtímis gerði félag, sem fyrirsvarsmaður H-x-ef átti stjórnarsæti í, kaupsamning við F um ráðandi hlut í ÚDV ehf. Hélt H-x-x því fram að kaup H-x-ef á hlut í F hefðu verið gerð til þess að liðka fyrir síðarnefnda samningnum. H-x-x greiddi 60.000.000 krónur fyrir lok apríl og 5.000.000 krónur 12. september en hafnaði frekari greiðslum þar sem félagið taldi að fjárhagsstaða F hefði verið mun verri en búast hefði mátt við. F varð gjaldþrota 15 mánuðum eftir kaupin og námu lýstar kröfur í þrotabú þess rúmlega tveimur milljörðum króna. Miðað við umsamið kaupverð mátti ætla að heildarverðmæti F væri ríflega 1,9 milljarðar króna við kaupin en dómkvaddir matsmenn töldu verðmæti félagsins hins vegar hafa verið 711.439.000 krónur. Eins og mál þetta lá fyrir var talið að H-x-x hefði mátt vænta þess að kaupverð hlutabréfanna svaraði nokkurn veginn til þess verðs sem fyrirsvarsmaður Hi tiltók, en hann var jafnframt aðaleigandi og stjórnarformaður F og gat honum því ekki dulist hvert stefndi í rekstri félagsins. Við það varð að miða að þetta hafi honum verið eða mátt vera ljóst og að viðsemjandi hans treysti á upplýsingar hans um verð. Talið var að forsenda H-x-ef til kaupanna hafi brostið í verulegum mæli og um hafi verið að ræða galla í skilningi kauparéttar. Þegar litið var til fyrirvaralausrar greiðslu H-x-ef 12. september 2001, eftir að fyrirsvarsmanni félagsins var orðin ljós staða F, og þeirra nánu tengsla, sem verið hafi á milli kaupsamninganna tveggja 8. apríl 2001, þótti ekki rétt að fallast á kröfu H-x-ef um riftun. Félagið þótti hins vegar eiga rétt á afslætti, sem ákveðinn var með hliðsjón af niðurstöðu dómkvaddra matsmanna sem og almennri óvissu um gengi hlutbréfa í óskráðum félögum. Jafnframt varð að líta svo á að með hinni fyrirvaralausu greiðslu hefði fyrirsvarsmaður H-x-x, sem var gjörkunnugur viðskiptalífinu, getað sætt sig við að inna af hendi 65.000.000 krónur fyrir hlutabréfin. Ha var ákveðinn afsláttur sem samsvaraði ógreiddum eftirstöðvum kaupverðs.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Héraðsdómi var áfrýjað 15. ágúst 2003. Áfrýjandi krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og staðfestingar á riftun kaupsamnings milli þeirra 8. apríl 2001 og verði stefnda gert að greiða sér 70.737.500 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. desember 2001 til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess, að stefnda verði gert að greiða sér 66.296.400 krónur sem afslátt af kaupverði. Komi þessi afsláttur sem skuldajöfnuður við kröfu stefnda um greiðslu á eftirstöðvum kaupverðs og verði stefndi dæmdur til að greiða sér mismun milli eftirstöðva kaupverðs og afsláttar. Þá krefst áfrýjandi þess, að stefnda verði gert að greiða sér dráttarvexti samkvæmt framangreindu ákvæði af 24.163.466 krónum frá dómsuppsögudegi í Hæstarétti til greiðsludags. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti með þeirri leiðréttingu, að kröfufjárhæð hans verði lækkuð í 41.132.934 krónur.

I.

Málsaðilar gerðu með sér samning 8. apríl 2001 um kaup áfrýjanda af hlutafé stefnda í Frjálsri fjölmiðlun ehf. að nafnvirði 3.400.000 krónur á genginu 31. Hinn seldi hlutur var talinn nema 5% af heildarhlutafé félagsins og var kaupverð hans 105.400.000 krónur. Samið var svo um, að kaupverðið greiddist í tvennu lagi, 65.000.000 krónur fyrir lok aprílmánaðar og 40.400.000 krónur fyrir 1. september sama ár. Áfrýjandi greiddi 60.000.000 krónur 30. apríl 2001 og 5.000.000 krónur hinn 12. september sama ár, en hefur ekki greitt meira. Honum var ritað innheimtubréf 16. október 2001 og var því svarað af hans hálfu 23. sama mánaðar. Þar kemur fram, að áfrýjandi teldi sig ekki vera í vanskilum við stefnda meðal annars vegna brostinna forsendna og vanefnda hans. Áfrýjanda hafi ekki verið kunnugt um, hversu neikvæð fjárhagsstaða Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. hafi verið við samningsgerðina og erfitt hafi verið að fá fullnægjandi gögn um hana. Vegna þessa væru fyrir hendi skilyrði til riftunar af hans hálfu. Stefndi svaraði þessu bréfi 31. október 2001 og vísaði sjónarmiðum áfrýjanda á bug. Í kaupsamningnum hafi hvergi komið fram sérstakar forsendur áfrýjanda fyrir kaupunum og væri hann sjálfstæður og skuldbindandi án tillits til samnings Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. og Fjárfestingarfélagsins ESÓB ehf. sama dag. Fyrirsvarsmaður áfrýjanda, Á-kk-nf E-kk-nf prófessor, væri þrautreyndur kunnáttumaður í viðskiptum og hafi honum því borið að tilgreina sérstök skilyrði fyrir skuldbindingum sínum í kaupsamningnum sjálfum, ef um þau hafi verið að ræða, en viðsemjandi hans hafi þá átt rétt á að fá um það vitneskju. Með bréfi 16. nóvember 2001 lýsti áfrýjandi því yfir, að hann rifti kaupsamningi aðila frá 8. apríl 2001 og krefðist endurgreiðslu á 65.000.000 krónum, en stefndi hafnaði riftunarkröfunni umsvifalaust á þeirri forsendu, að engin skilyrði væru uppfyllt fyrir slíkri kröfu.

Sama dag og umræddur kaupsamningur var gerður var undirritaður samningur um kaup ESÓB ehf. á 40% eignarhlut Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. í Útgáfufélaginu DV ehf. að nafnvirði 80.000.000 krónur og var kaupverðið 260.000.000 krónur. Í tengslum við þessi kaup var gert sérstakt hluthafasamkomulag um skipan í stjórn Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. og atkvæðisrétt á hluthafafundum. Enginn hluthafi átti að geta farið með meira en 40% atkvæða á þeim, þannig að 20% eða þriðjungur af því hlutafé, sem enn var í eigu Frjálsrar fjölmiðlunar ehf., nyti ekki atkvæðisréttar. Það félag færi heldur ekki með meirihluta í stjórn útgáfufélagsins og skyldi einungis tilnefna tvo stjórnarmenn á móti þremur mönnum frá ESÓB ehf. Ef síðarnefnda félagið keypti þau 20% hlutabréfa, sem ekki nytu atkvæðisréttar, átti Frjáls fjölmiðlun ehf. hins vegar rétt á að tilnefna meirihluta stjórnar. Á-kk-nf E-kk-nf prófessor átti á þessum tíma sæti í stjórn ESÓB ehf. og tók eftir kaupin við stjórnarformennsku í Útgáfufélaginu DV ehf. Hinn 8. desember 2001 keypti ESÓB ehf. svo allan eignarhlut Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. í útgáfufélaginu eða 60%.

Fram er komið, að við gerð kaupsamnings málsaðila 8. apríl 2001 hafi fyrirsvarsmaður stefnda, S-kk-nf R. E-kk-nf, greint Á-kk-þgf E-kk-þgf frá samningi sínum við Saxhól ehf. nokkru áður eða 20. desember 2000 og viljað hafa sömu verðlagningu hlutafjár stefnda í Frjálsri fjölmiðlun ehf. og þar kom fram. Með þeim samningi keypti Saxhóll ehf. að lokinni aukningu hlutafjár í fyrrnefnda félaginu 9,26% af heildarhlutafé þess á genginu 31 og var kaupverð 186.000.000 krónur. Samkvæmt framburði E-kk-ef S-kk-ef, fyrrverandi framkvæmdastjóra Frjálsrar fjölmiðlunar ehf., fyrir héraðsdómi var hlutafjáraukningin ákveðin beinlínis í því skyni að selja Saxhóli ehf. hlutabréf í félaginu. Í tengslum við gerð kaupsamningsins var gerður annar samningur sama dag milli sömu aðila og Eignarhaldsfélagsins DB ehf. Þar kom fram, að Saxhóll ehf. fengi rétt til að tilnefna einn mann í stjórn Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. og skuldbatt Eignarhaldsfélagið DB ehf. sig til að ljá til þess nauðsynlegan stuðning á hluthafafundum. Saxhóll ehf. skyldi jafnframt eiga rétt á því að láta kaupin á hlutabréfunum ganga til baka í mars 2002 og skyldi Frjáls fjölmiðlun ehf. þá greiða félaginu upphaflegt kaupverð að viðbættum 20% eða samtals 223.200.000 krónur. Til tryggingar þessum skuldbindingum seljandans skyldi hann afhenda við undirskrift samningsins víxil með framangreindri fjárhæð og gjalddaga 1. apríl 2002, sem samþykktur væri af seljanda, útgefinn af S-kk-þgf R. E-kk-þgf og ábektur af E-kk-þgf S-kk-þgf. Þá skyldi Saxhóll ehf. einnig eiga rétt til þess að kaupa á tilgreindu verði af Eignarhaldsfélaginu DB ehf. hlutafé að nafnvirði 2.925.000 krónur í Frjálsri fjölmiðlun ehf. á tímabilinu 1. desember 2002 til 30. nóvember 2003, enda ætti fyrstnefnda félagið á þeim tíma að minnsta kosti 6.000.000 krónur að nafnvirði í því síðastnefnda.

II.

Að beiðni áfrýjanda skilaði endurskoðunarfyrirtækið Deloitte & Touche hf. greinargerð 16. desember 2001 um kaup hans á hlutum í Frjálsri fjölmiðlun ehf. í apríl sama ár. Fram kom, að miðað við verðlagningu hlutafjárins þá hafi félagið verið metið á 1,9 milljarð króna. Með hliðsjón af rekstrarafkomu þess og efnahag á árunum 1997 til miðs árs 2001 hafi þetta verðmat á félaginu að öllum líkindum ekki byggst á nokkrum fjármálalegum stærðum í rekstri þess, hvorki fyrr né síðar. Verðmæti félagsins hafi verið stórlega ofmetið og raunveruleg eiginfjárstaða þess fjarri því að standa undir mati seljanda. Samanlögð afkoma Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. á þessu tímabili sýni taprekstur upp á tæpan hálfan milljarð króna og frjálst sjóðstreymi af rekstri félagsins á sama tíma sé neikvætt um tæpar fjögur hundruð milljónir króna. Reiknað upplausnarvirði þess hafi í mesta lagi getað numið um sjö hundruð milljónum króna eða 1, 2 milljarði króna minna en í verðmati við söluna.

Að tilhlutan stefnda fór KPMG Endurskoðun hf. yfir þessa greinargerð og gagnrýndi hana í bréfi 20. febrúar 2002. Þar kom meðal annars fram, að í apríl 2001 hafi ekki legið fyrir ársreikningar eða árshlutareikningar fyrir Frjálsa fjölmiðlun ehf. vegna tímabilsins eftir 31. desember 1999, og væri algerlega óraunhæft að álykta um réttmæti viðskiptanna að stórum hluta á upplýsingum, sem lagðar hefðu verið fram tæpu hálfu ári síðar. Ársreikningur Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. væri samstæðureikningur fimm dótturfélaga og sjö hlutdeildarfélaga. Þótt stjórnendur hafi greinargóðar upplýsingar um rekstur móðurfélags geti áhrif dóttur- og hlutdeildarfélaga verið mjög mikil í niðurstöðu samstæðureiknings. Stærstur hluti slæmrar afkomu móðurfélagsins á árinu 2000 hafi stafað af tapi vegna reksturs Dagsprents hf., sem gaf út Dag á Akureyri, en um þann rekstur hafi báðir samningsaðilar haft álíka góðar upplýsingar og báðir mátt gera ráð fyrir því, að framtíðarrekstur Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. myndi ekki einkennast af því tapi, þar sem útgáfu blaðsins hefði verið hætt.

Á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2002 voru þeir J-kk-nf U-kk-nf og G-kk-nf G-kk-nf löggiltir endurskoðendur dómkvaddir að beiðni áfrýjanda til þess að meta virði Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. við sölu á hlutum í félaginu 8. apríl 2001. Óskað var mats á því, hvert hafi verið ætlað virði félagsins miðað við forsendur í kaupsamningi, hvert hafi verið virði þess samkvæmt sjóðstreymisaðferð, hvert hafi verið upplausnarvirði félagsins og hvert hafi verið eðlilegt og sanngjarnt mat á heildarverðmæti þess við söluna. Matsmenn gerðu í matsgerð sinni 27. júní 2002 fyrst grein fyrir því, að miðað við nafnverð hlutabréfanna, kaupverð þeirra í samningnum og útistandandi hlutafé félagsins á þessum tíma mætti ætla, að heildarvirði þess hafi við kaupin verið metið 1.917.660.000 krónur. Þar sem ársreikningur félagsins fyrir árið 2000 hafi ekki legið fyrir við samningsgerðina og tiltækar upplýsingar um áætlaða afkomu móðurfélagsins hafi á þeim tíma ekki náð til dótturfélaga þess hafi matsmenn ákveðið að horfa einungis til reksturs samstæðunnar á árunum 1996 til 1999 við útreikninga á virði Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. 8. apríl 2001 og töldu það hafa óveruleg áhrif við matið að líta framhjá ársreikningi félagsins og samstæðunnar árið 2000. Þá væri við matið eingöngu horft til verðmætis félagsins samkvæmt sjóðflæði samsteypunnar, en forsendur væru ekki til þess að meta upplausnarvirði félagsins. Það var niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna, að virði Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. 8. apríl 2001 hafi samkvæmt sjóðstreymisaðferð verið 711.439.000 krónur. Við ákvörðun ávöxtunarkröfu hefði verið litið til þess, að aðstæður á hlutabréfamarkaði hefðu á þessum tíma breyst verulega til hins verra fram til fyrri hluta árs 2000, en hlutabréf hefðu lækkað í verði þar sem ávöxtunarkrafa eigin fjár hefði hækkað töluvert og dregið hefði úr eftirspurn. Matsmenn töldu, að framangreint mat samkvæmt sjóðstreymisaðferð væri jafnframt eðlilegt og sanngjarnt mat á heildarverðmæti félagsins miðað við þær upplýsingar, sem ætla mætti, að legið hefðu fyrir.

Bú Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júlí 2002. Samkvæmt framlögðu endurriti úr skiptabók 27. nóvember sama ár námu lýstar kröfur samtals 2.189.278.002 krónum.

III.

Fyrirsvarsmönnum málsaðila ber ekki saman um það, hvor þeirra hafi átt frumkvæði að kaupum áfrýjanda á 5% hlutafjár í Frjálsri fjölmiðlun ehf. af stefnda. S-kk-nf R. E-kk-nf lýsti því fyrir héraðsdómi, að hann hefði verið frekar mótfallinn því að selja ESÓB ehf. 40% hlutafjár Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. í Útgáfufélaginu DV ehf. og til að liðka fyrir því hafi Á-kk-nf E-kk-nf haft samband við sig og boðist til að kaupa af sér þennan hlut í félaginu. Á-kk-nf sagði hins vegar fyrir dóminum, að á þessum tíma hafi S-kk-nf leitað eftir því, að hann keypti þetta hlutafé af eignarhaldsfélagi sínu. S-kk-nf hafi viljað tengja þessi viðskipti saman og fá sjálfur fjármuni í hendur til að leggja til hliðar vegna hagsmuna barna sinna. Á-kk-nf kvaðst hafa fundið, að það „hjálpaði til“ að hann keypti samhliða hinum viðskiptunum hlutabréf af stefnda.

Um verðlagningu hlutabréfanna er þess að geta, að S-kk-nf kvaðst hafa sagt Á-kk-þgf, að hann vildi nota það verð, sem ákveðið hefði verið við kaup Saxhóls ehf. á hlutabréfum í Frjálsri fjölmiðlun ehf. nokkrum mánuðum fyrr, þ.e. gengi 31. Hann kvaðst líka hafa greint honum frá drögum að samningi við aðra í júlí 2000, sem komu fram fyrir hönd stofnaðs en óskráðs einkahlutafélags, Arctic Media, og haft hefðu áhuga á að kaupa allan hlut sinn í Frjálsri fjölmiðlun ehf. eða 75% hlutafjár þess félags á genginu 34,0136, en til þeirra viðskipta hefði hann ekki viljað ganga, þar sem engar tryggingar hefðu verið boðnar fram og hann hefði ekki talið þá myndu standa við samninginn. Á-kk-nf samsinnti S-kk-þgf um það, að sá síðarnefndi hefði viljað leggja verðið í samningnum við Saxhól ehf. til grundvallar og hefði það verið í samræmi við þá frásögn S-kk-ef, að verðmatið á Frjálsri fjölmiðlun ehf. hefði verið um tveir milljarðar króna. Jafnframt hafi S-kk-nf í þessu samhengi greint sér frá áhuga manna í einkahlutafélaginu 3 p fjárhús á að kaupa af sér hlutabréf, en ekkert hafi orðið úr því. Á-kk-nf kvað aldrei annað hafa komið fram en að þetta verð í samningnum við sig hafi átt að vera sannvirði og hafi hann enga ástæðu haft til að efast um það. Hann kvaðst hafa beðið um ársreikninga en verið sagt, að þeir væru ekki tilbúnir. Hann minntist þess þó ekki, hvort hann hefði beðið um ársreikning 1999, en S-kk-nf hafi ekki veitt sér sérstakar upplýsingar um lausafjárstöðu Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. eða annað tengt fjárhag félagsins. Hann hafi alveg treyst því, sem S-kk-nf hafi sagt sér almennt um stöðu fyrirtækisins og verið hafi jákvætt, enda hafi hann ekki haft ástæðu til annars en að ætla, að reksturinn gengi ágætlega. Á-kk-nf greindi jafnframt frá því, að þeir S-kk-nf hefðu starfað saman í stjórn Dagsprents hf., sem gaf út dagblaðið Dag, og hefði það samstarf gengið mjög vel. Dagsprent hafi tapað verulegum fjármunum, áður en útgáfu Dags var hætt í byrjun árs 2001, og hafi Frjáls fjölmiðlun ehf. fjármagnað það að mestu leyti. Það hafi ekki þá að minnsta kosti sýnst valda félaginu miklum erfiðleikum og hafi hann haft mjög gott álit á því.

Fram er komið, að áfrýjandi greiddi stefnda 5.000.000 krónur 12. september 2001 sem eftirstöðvar fyrri kaupsamningsgreiðslunnar, sem átti að inna af hendi fyrir lok aprílmánaðar fyrr á árinu. Ágreiningslaust er, að honum hafi þá verið orðin ljós fjárhagsstaða Frjálsrar fjölmiðlunar ehf., en hann gerði þó ekki fyrirvara við greiðsluna. Fyrir héraðsdómi kvaðst Á-kk-nf E-kk-nf ekki hafa séð ástæðu til þess, þar sem sig hafi misminnt um það, hver fjárhæð fyrri greiðslunnar hafi átt að vera, og því hafi það verið mistök að greiða einungis 60.000.000 krónur í apríl, en hann hafi ekki viljað gera viðbótargreiðsluna að einhverju ágreiningsefni. Hér fyrir dómi er því haldið fram af hálfu áfrýjanda, að það hafi verið mistök að inna þessa greiðslu skýringarlaust af hendi í september.

IV.

Við flutning málsins fyrir Hæstarétti féll áfrýjandi frá þeirri málsástæðu, að stefndi hefði beitt sig svikum, og væri því ekki lengur haldið fram, að 1. mgr. 30. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga ætti við um viðskiptin.

Í gagnsök í héraði krafðist áfrýjandi dráttarvaxta í ofangreindri kröfu sinni um greiðslu mismunar eftirstöðva og afsláttar án þess að tiltaka upphafsdag þeirra. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 2002 var dráttarvaxtakröfunni vísað frá dómi og var hann ekki kærður til Hæstaréttar. Í áfrýjunarstefnu var dráttarvaxta af þessari kröfu krafist frá 16. desember 2002, sem var útgáfudagur fyrri áfrýjunarstefnu í málinu. Í greinargerð áfrýjanda og málflutningi fyrir Hæstarétti er sú krafa sett fram, að dráttarvextir verði dæmdir frá uppsögu dóms í málinu hér fyrir dómi. Samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála brestur lagaskilyrði til að koma þessari kröfu að fyrir Hæstarétti og ber að vísa henni frá dómi.

Áfrýjandi reisir dómkröfur sínar öðrum þræði á málsástæðum, er lúta að ógildingarreglum laga nr. 7/1936, sbr. lög nr. 11/1986, og telur, að kröfugerð sín veiti svigrúm til ógildingar samningsins í heild eða að hluta. Á þetta verður ekki fallist, enda er ekki höfð uppi ógildingarkrafa í málinu. Verður leyst úr dómkröfum áfrýjanda á grundvelli almennra réttareglna um forsendur við gerð samninga og vanefndaúrræða laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup, sem eiga við um viðskipti málsaðila 8. apríl 2001, sbr. 99. gr. núgildandi laga nr. 50/2000 um sama efni, sem tóku gildi 1. júní 2001.

V.

Málsaðilar gerðu með sér samning um kaup áfrýjanda á 5% eignarhlut stefnda í Frjálsri fjölmiðlun ehf. sama dag og það félag seldi ESÓB ehf. 40% hlutabréfa sinna í Útgáfufélaginu DV ehf. Um það er ágreiningur, hvor forvígismanna þeirra hafi átt frumkvæði að samningnum, en nægilega þykir fram komið, að hann hafi að minnsta kosti öðrum þræði verið til þess fallinn að liðka fyrir sölu á hlutabréfunum í útgáfufélaginu og þetta hafi báðum samningsaðilum verið ljóst.

Fyrir liggur, að S-kk-nf R. E-kk-nf, aðaleigandi Frjálsrar fjölmiðlunar ehf., tiltók söluverð þeirra hlutabréfa, sem áfrýjandi keypti af stefnda, og vísaði þar einkum til kaupa Saxhóls ehf. á hlutabréfum í félaginu nokkru áður en einnig áhuga annarra á kaupum bréfa á svipuðu eða hærra gengi. Um samninginn við Saxhól ehf. er þess að gæta, að hann er í verulegum atriðum frábrugðinn hinum umdeilda samningi aðila þessa máls. Hann var gerður við hlutafjáraukningu í Frjálsri fjölmiðlun ehf., sem gagngert var ákveðin til þess að geta selt Saxhóli ehf. hlutabréf, og með samhliða hluthafasamkomulagi var kaupandanum jafnframt tryggð stjórnarseta í félaginu. Þá var í samningnum tryggður skilaréttur Saxhóls ehf. að liðnum fimmtán mánuðum frá undirskrift og ætti félagið þá rétt á endurgreiðslu kaupverðsins að viðbættum 20%. Fyrir þannig ákveðinni endurgreiðslu var gefinn út tryggingarvíxill, sem Saxhóll ehf. síðar framseldi og lýst var í þrotabú Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. Áfrýjanda voru engar upplýsingar veittar um baksvið samningsins við Saxhól ehf. og átti hann þannig ekki kost á að meta, hver áhrif þessi atriði kynnu að hafa haft við verðlagningu hlutabréfanna.

Á-kk-nf E-kk-nf lýsti því fyrir héraðsdómi, að hann hefði treyst frásögn S-kk-ef um það, að virði félagsins væri um tveir milljarðar króna, og ekki haft ástæðu til annars en að ætla, að hann krefðist sannvirðis fyrir bréfin. Fram er komið, að Á-kk-nf óskaði ekki á þessu stigi annarra gagna um Frjálsa fjölmiðlun ehf. en ársreiknings fyrir árið 2000, sem þá var ekki tilbúinn. Eins og grein er gerð fyrir að framan komust dómkvaddir matsmenn að þeirri niðurstöðu, að virði félagsins 8. apríl 2001 hefði einungis verið um þriðjungur þess, sem kaupverð hlutabréfanna gaf til kynna eða 711.439.000 krónur. Er það nánast sama niðurstaða og Deloitte & Touche hf. hafði áður komist að með nokkuð öðrum aðferðum. Hefur mati hinna dómkvöddu manna ekki verið hnekkt.

Eins og mál þetta liggur fyrir verður að telja, að það hafi verið forsenda og ákvörðunarástæða áfrýjanda við hlutabréfakaupin 8. apríl 2001, að verðmæti Frjálsrar fjölmiðlunar ehf., sem ekki var skráð á verðbréfaþingi, svaraði nokkurn veginn til þess verðs, sem S-kk-nf R. E-kk-nf tiltók og Á-kk-nf E-kk-nf taldi sig mega vænta af orðum hans. Verður jafnframt við það að miða, að þetta hafi S-kk-þgf verið eða mátt vera ljóst og að Á-kk-nf treysti á upplýsingar hans um verð. Hefur ekki verið sýnt fram á, að það hafi varðað áfrýjanda svo miklu að liðka fyrir kaupum ESÓB ehf. á hlutabréfum í Útgáfufélaginu DV ehf., að hann hafi verið reiðubúinn til að gjalda fyrir hlutabréfin verð, sem var í jafn miklu ósamræmi við virði félagsins og raun bar vitni. Forsenda áfrýjanda til kaupanna brast þannig í verulegum mæli af ástæðum, sem seljanda bréfanna var eða mátti vera kunnugt um. Forráðamönnum Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. gat á þessum tíma ekki dulist, hvert stefndi í rekstri félagsins, og eru ársreikningar þess og eftirfarandi gjaldþrot fimmtán mánuðum síðar með lýsingu krafna yfir tvo milljarða króna óræk vísbending þessa. Þótt hlutabréfakaupum fylgi jafnan nokkur áhætta, sem kaupendur þeirra verða að bera, munar hér svo verulega á, að verðmæti Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. hafi svarað til verðs hlutabréfanna, að um galla í skilningi kauparéttar er að ræða. Ber því að játa áfrýjanda vanefndaúrræðum samkvæmt 43. gr. laga nr. 39/1922., sbr. 42. gr., en þessi lög eiga við um hin umdeildu viðskipti, eins og áður greinir. Þykir hann ekki hafa brugðist of seint við, eftir að hann hafði komist á snoðir um raunverulega stöðu Frjálsrar fjölmiðlunar ehf., sbr. 52. gr. laga nr. 39/1922.

Fyrirsvarsmaður áfrýjanda, Á-kk-nf E-kk-nf, er prófessor við viðskipta- og hagfræðideild Háskóla Íslands og hefur setið í stjórnum atvinnufyrirtækja um árabil. Honum er því vel kunnugt um lögmál og aðstæður í íslensku viðskiptalífi. Eins og áður er fram komið greiddi hann stefnda 5.000.000 krónur sem eftirstöðvar fyrri kaupsamningsgreiðslu 12. september 2001, eftir að honum var orðin ljós fjárhagsstaða Frjálsrar fjölmiðlunar ehf., án nokkurs fyrirvara eða skýringar. Þegar til þessa er litið og hinna nánu tengsla kaupsamninganna tveggja 8. apríl 2001 þykir ekki rétt að fallast á aðalkröfu áfrýjanda um riftun, en dæma honum þess í stað afslátt af umsömdu kaupverði. Við ákvörðun afsláttar verður að hafa í huga niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna og almenna óvissu um gengi hlutabréfa í óskráðum félögum. Jafnframt verður að líta svo á, að með hinni fyrirvaralausu greiðslu hafi áfrýjandi, þrátt fyrir síðbúnar skýringar sínar fyrir dómi, getað sætt sig við að inna 65.000.000 krónur af hendi fyrir hlutabréfin. Með hliðsjón af öllu þessu þykir rétt að láta við það sitja, að afsláttur áfrýjanda í hlutabréfakaupunum nemi 40.400.000 krónum.

Samkvæmt þessu verður áfrýjandi sýknaður af greiðslukröfu stefnda, en stefndi verður ekki dæmdur til að endurgreiða áfrýjanda hluta þess kaupverðs, sem hann hefur tekið á móti.

Stefndi skal greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Kröfu áfrýjanda, Hafs hf., um dráttarvexti í varakröfu, er vísað frá Hæstarétti.

Áfrýjandi er sýkn af kröfu stefnda, Hilmis ehf.

Stefndi greiði áfrýjanda 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.