72/2009

S, A, VG og H höfðuðu mál á hendur V og K og kröfðust sem eigendur jarðarinnar Háfshóls í Háfshverfi í Rangárþingi ytra að landmerki hennar við jarðirnar Hala, Háf og Háfshjáleigu færu eftir nánar tilgreindum merkjapunktum. Þá kröfðust þau ásamt J og F, eigendum jarðarinnar Hala, að viðurkenndur yrði eignarréttur þeirra að þriðjungshluta vegna hvorrar jarðar í óskiptri sameign með V og K að nánar tilgreindu landsvæði í Háfshverfi, en norðurmörk svæðisins voru dregin eftir merkjapunktum á ætluðum bökkum vatnsfalls. Loks kröfðust J og F staðfestingar héraðsdóms um merki landspildnanna Engjareimar og Horntanga. Í málinu lá fyrir landskiptagerð frá 25. júní 1929, en við framkvæmd skiptanna hafði verið notast við kort af Háfshverfi, sem gert hafði verið í september 1928. Í skiptagerðinni sagði að landskiptamenn hafi litið svo á að það sem væri óskipt af sameignarlandinu yrði að skiptast eftir jarðamati frá 1861. Hafnað var kröfu V um frávísun á kröfu S, A, VG og H. Var talið að eftir núgildandi lögum bæru S, A, VG og H enga skyldu að viðlagðri frávísun málsins til að leita í einu lagi dóms um landamerki Háfshóls í ríkara mæli en þau sjálf kysu, eftir atvikum án tillits til þess hvort ágreiningur stæði um merkin. Þá var ekki talið að fyrrgreind krafa S, A, VG og H gæti átt stoð í orðalagi landskiptagerðarinnar, eins og það yrði skýrt með tilliti til uppdráttarins frá 1928. Voru V og K því sýknaðir af þessari kröfu, enda hefðu ekki verið færð fram haldbær rök fyrir henni á grundvelli annarra heimilda en orðalags landskiptagerðarinnar. Þá hafði því ekki verið borið við í málinu að landeigendur í Háfshverfi hefðu með löggerningi vikið frá þeirri skipan, sem leiddi af reglum 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923 um suðurmerki útskipts lands þeirra, en samkvæmt ákvæðinu skulu merki landareigna sem á eða lækur skilur að liggja í miðjum farvegi nema önnur lögmæt skipun sé gerð þar á. Slík merki breytast ekki þótt farvegur breytist. Þar sem krafa S, A, VG, H, J og F tók ekki mið af þessum lagaákvæðum var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu V og K af henni. Loks var talið að J og F hefðu ekki fært fram haldbær rök fyrir kröfum sínum um merki landspildnanna Engjareimar og Horntanga, en málsástæða þeirra á grundvelli eignarhefðar, sem fyrst hafði verið höfð uppi í Hæstarétti, fékk ekki komist að í málinu. Voru V og K því sýknaðir af þessum kröfum J og F.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2009. Aðaláfrýjendurnir S-kk-nf O. S-kk-nf, A-kvk-nf S-kvk-nf G-kvk-nf, V-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf og H-kvk-nf G-kvk-nf krefjast sem eigendur jarðarinnar Háfshóls að viðurkennt verði að landamerki hennar við jarðirnar Hala, Háf og Háfshjáleigu séu svofelld: Að austanverðu frá punkti H-24, hornmarki Háfshóls og Hala við Háfshólsskurð á skurðhorni austan við Lambhúshól, í punkt H-23, þar sem bugur er á Háfshólsskurði, þaðan eftir áður handgröfnum skurði, nú vélgröfnum skurði, allt suður í Illukeldu við Háfshólsskurð, punkt H-22, síðan vestur eftir Illukeldu eftir punktunum H-21, H-20, H-19, H-18, H-17, H-16 og H-15 í punkt H-14 í Langaflóði, þaðan eftir Langaflóði í punktunum H-13, J-15, H-12, H-11, H-10 og H-9 að punkti H-8 í Langaflóðsþúfu, þaðan í punkt H-7 í Engjareim við Langaflóð og síðan suður eftir Háfshólsbökkum að punkti H-6 í Engjareim við Kvíós, en þaðan um Kvíós um punkta J-6, H-5, H-4, H-3 og H-2 að punkti H-1 við Þjórsá. Þá gera allir aðaláfrýjendur sem eigendur jarðanna Háfshóls og Hala í annan stað þá kröfu að viðurkenndur verði eignarréttur þeirra að þriðjungshluta vegna hvorrar jarðar í óskiptri sameign með gagnáfrýjendum að landsvæði, sem afmarkað er á eftirfarandi hátt: Frá punkti K-1 við Háfsósabrú eftir punktum K-2, K-3, K-4, K-5, K-6, K-7, K-8, K-9, K-10, K-11, K-12, K-13, K-14, K-15, K-16, K-17, K-18, K-19, K-20, K-21, K-22, K-23, K-24, K-25, K-26 og K-27, sem fylgi fornum farvegi Kálfalækjar allt til Þjórsár, en þaðan eftir Kálfalækjarskurði um punkta K-28 og K-29 aftur að punkti K-1 við Háfsósabrú. Allir punktarnir, sem kröfur aðaláfrýjenda taka mið af, koma fram á hnitasettum uppdrætti í málinu. Þá krefjast aðaláfrýjendurnir J-kk-nf V-kk-nf K-kk-nf og F-kk-nf J-kk-nf J-kk-nf sem eigendur jarðarinnar Hala staðfestingar hins áfrýjaða dóms um merki landspildna, sem nefndar eru Engjareim og Horntangi, en til þeirra tóku 2. og 3. liður dómkrafna aðaláfrýjenda í héraði. Þá krefjast aðaláfrýjendur allir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandinn Vorland ehf. áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. febrúar 2009. Sem eigandi Háfshjáleigu krefst hann þess aðallega að fyrstnefndri kröfu aðaláfrýjendanna S-kk-ef, Ö-kvk-ef, V-kk-ef og H-kvk-ef verði vísað frá héraðsdómi, en hann sýknaður af öðrum kröfum aðaláfrýjenda. Til vara krefst gagnáfrýjandinn þess að héraðsdómur verði staðfestur um tvær fyrstnefndu kröfur aðaláfrýjenda, en hann sýknaður af öðrum kröfum þeirra. Gagnáfrýjandinn krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandinn Kró ehf. áfrýjaði héraðsdómi 19. febrúar 2009. Hann krefst þess sem eigandi jarðarinnar Háfs að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um tvær fyrstnefndu kröfur aðaláfrýjenda, en hann sýknaður af öðrum kröfum þeirra. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómarar í málinu gengu á vettvang 5. nóvember 2009.

I

Eins og framan greinir eru aðaláfrýjendur eigendur Háfshóls og Hala, en gagnáfrýjendur eigendur Háfs og Háfshjáleigu. Þessar jarðir eru í Rangárþingi ytra og mynda til samans svokallað Háfshverfi, sem eftir framlögðum uppdrætti mun vera 1.341 ha að stærð. Samkvæmt gögnum málsins mun Háfur vera landnámsjörð, en hinar jarðirnar þrjár munu hafa byggst úr henni og land í Háfshverfi verið óskipt fram að því að þau atvik gerðust, sem hér á eftir greinir.

Í málinu er óumdeilt að á árinu 1928 hafi tekist samkomulag milli eigenda jarða í Háfshverfi um að skipta hluta af sameiginlegu landi, sem hafi verið á svokölluðu nesi fyrir sunnan Háf og Hala, frá Keldu norðan við Torfamel suður að Kálfalæk. Um þessi skipti mun ekkert hafa verið skjalfest, en girðing sett á merki. Eigendur jarðanna Hala og Háfshóls leituðu í framhaldi af þessu landskipta „á beitilandi og slæjum meðfram Kálfalæk og sunnan við Háfshól, svonefndrar Vatnsskákar“ og voru þau gerð 25. júní 1929. Í skiptagerðinni sagði að landskiptamenn hafi litið svo á að „það sem nú væri óskift af sameignar-landinu yrði að skiftast eftir jarðamati frá 1861, en hlutföll á engjaskiftum, sem nú liggja fyrir, yrðu að haldast.“ Á þessum grunni voru síðan „ákveðin þessi landamerki af úttektarmönnum með samþykki allra hlutaðeigandi: Nesi fyrir sunnan Háf og Hala var skift í fyrra af hlutaðeigendum sjálfum og girðing sett á merkjum; á Háfur með hjáleigu fyrir vestan girðinguna, en Hali fyrir austan að Keldu norðan við Torfamel. Á móti því hefir Háfshóll allt óyrkt land í kring um tún sitt, sem afmarkast af girðingu að vestan og skurði og girðingu að austan. Það, sem þá vantar á tiltölu jarðarinnar, fær hún með öðru beitilandi. Engjamörk við Kálfalæk og í Vatnsskákum eru ákveðin þannig: Háfshóll hefir spildu með Sandhólaferjulandi frá Kringlutjörn að Kálfalæk, 950 m. beina línu suður með honum og þaðan í Keldu sem rennur úr Kringlutjörn að sunnan. Þá taka við engjar frá Háfi og Háfshjáleigu 810 m. bein lína með Kálfalæk. Vestast eru Halaengjar, sem liggja frá síðast nefnda marki 1100 m. vestur og 200 m. breidd frá vikum í Vatnsbakkanum. Hagamörk eru ákveðin þannig: Háfshóll fær land fyrir norðan línu úr vörðu 535 m. norður frá bug á Háfshólsskurði í vörðu vestan við Kringlutjörn 70 m. frá Sandhólaferjulandi og út með því að Þjórsá. Háfur með Háfshjáleigu fær land vestur af áðurnefndum engjum að línu frá vörðu, sem er 40 m. vestur af Vatnsbugshorni í miðjar Gömlu-tættur, séð frá vörðunni. Þá tekur við beitiland Hala, sem afmarkast af Háfs og Háfshjáleigu beitilandi að austan, Háfshóls að norðan og áður skiftum engjum að vestan.“ Í landskiptagerðinni var að öðru leyti kveðið á um rétt til umferðar um landið og veiða fyrir því. Samkvæmt gögnum málsins voru þessi landskipti hvorki færð á uppdrátt né auðkenni sett upp um merki, en á hinn bóginn er óumdeilt að við framkvæmd þeirra hafi legið fyrir kort af Háfshverfi, sem Á-kk-nf L. J-kk-nf gerði í september 1928. Á því má meðal annars sjá girðingar, sem vikið er að í landskiptagerðinni, en staðarheita og örnefna er þar aðeins að litlu leyti getið.

Í sáttakæru 18. desember 1931 lýsti þáverandi eigandi Háfshóls því að hann væri „óánægður með þau eignahlutföll sem landinu var skift eftir“, sem hann skýrði nánar með því að þegar fundur var haldinn vegna landskiptanna 25. júní 1929 „upplýstu matsmennirnir, að fara ætti eftir matinu frá 1861 við landaskiftin, og treysti jeg mjer ekki vegna ókunnugleika míns á gildandi lögum um þetta efni að mótmæla þessu, og skrifaði jeg því undir skiftagjörðina óánægður og nauðugur, þar sem eignarhlutföllin eftir “nýja matinu” frá 1861, urðu allt önnur eða þannig að Háfshóllinn fjekk minna en 1/3 af beitilandi.“ Óskaði hann því eftir að sáttanefnd Ásahrepps kveddi fyrir sig nafngreinda eigendur jarða í Háfshverfi „til að reyna samkomulag með okkur, um að landskiftin frá 25. júní 1929, verði felld úr gildi, og ný skifti verði látin fram fara, sem leggi til grundvallar, þau eignahlutföll sem matið frá 1845 byggist á, þannig að Háfshólnum verði úthlutaður 1/3 af engjum og beitilandi hverfisins.“ Á fundi sáttanefndar 20. janúar 1932 komst á sátt með eigendum jarðanna um eftirfarandi: „Til Háfshóls skal heyra, auk lands þess, sem landaskiftin frá 25. júní 1929 ákveða, allt það land, sem nú er innan við engjagirðingar Háfshóls, er liggja úr Kringlutjörn til Kálfalækjar, bæði sunnan og norðan við engjarnar og þar að aukji landspilda sú, úr beitilandi Háfs, sem verður norðan við þá línu, sem dregin er eða miðuð beint úr hliðastólpa á syðri armi engjagirðingar Háfshóls við Kringlutjörn (er hliðstólpi þessi ekki yfir 8 metra frá tjarnarbakkanum) og sjónhendingu í hornmarkið í milli landa Hala og Háfshóls við skurðinn, sem er skamt austan við Lambhúshólinn í Háfshól. Skal þessi lína vera markalína milli beitilands Háfs og Háfshóls alt vestur að mörkum beitilands Hala og Háfs, en gegn því að land þetta leggjist undir Háfshól skal stefnandinn S-kk-nf S-kk-nf bóndi í Háfshól greiða eiganda Háfs S-kk-þgf G-kk-þgf kr. 200.oo ... Láta allir hinir mættu aðilar sérstaklega getið, að með þessari sáttagerð sé öllum ágreiningi lokið viðvíkjandi landamerkjum nefndra jarða, og full og óhagganleg sátt komin milli þeirra um alt hvað landamerkjum þessum viðkemur og frjáls umferð“. Breytingar á merkjum jarðanna samkvæmt þessari sátt voru ekki færðar á uppdrátt fremur en upphaflegu landskiptin, en í málinu virðist enginn ágreiningur vera um að landið, sem með sáttinni kom í hlut Háfshóls, sé utan við þau svæði, sem dómkröfur aðilanna snúa að. Í dómi Hæstaréttar 21. september 1981 í máli nr. 126/1978, sem birtur er í dómasafni 1981 bls. 1060, var til úrlausnar ágreiningur milli eigenda Háfs og Háfshjáleigu annars vegar og Háfshóls hins vegar um merki milli jarðanna, þar sem þeir fyrrnefndu reistu kröfur sínar einkum á landskiptagerðinni frá 25. júní 1929, en þeir síðarnefndu á sáttinni frá 20. janúar 1932. Í héraðsdómi, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar, var sáttin talin skuldbindandi fyrir aðilana og bæri því að leggja ákvæði hennar til grundvallar við ákvörðun á merkjum milli Háfs og Háfshóls. Þá er þess að geta að í dómi Hæstaréttar 30. september 1999 í máli nr. 431/1998, sem birtur er í dómasafni 1999 bls. 3335 og varðaði ágreining milli þáverandi eigenda Háfs og Háfshjáleigu annars vegar og eigenda Háfshóls og Hala hins vegar um eignarrétt að svonefndri Háfsgljá og Háfsfjöru, var tekið fram að sáttin frá 20. janúar 1932 „hafi falið í sér breytingu á skiptagerðinni frá 1929 en ekki sölu á tilteknu landi.“

Í málinu liggur fyrir skiptagerð á landi Háfshóls frá 18. júní 1933, þar sem því var skipt til helminga í svokallaðar vestur og austur hálflendur. Í henni var landinu, sem kom í hlut vestur hálflendunnar, meðal annars lýst með því að til hennar félli „land allt niður með Þjórsá, að landamerkjum annara jarða, sem að norðan takmarkast af heimreiðinni og af vörðu, sem er á túngarðinum 80 m. frá heimreiðarhliði, þaðan af beinni línu um vesturbakka Dyraflóðs að mörkum annara jarða“ og að auki land „frá syðsta horni túnsins að hornmarki milli Hala og Háfshóls á skurðbakka, þaðan meðfram Hala mörkum og Háfs- að hliðastólpa, sem er um 8 m. frá suðurbakka Kringlutjarnar, þaðan meðfram tjörninni að Sandhólaferjumörkum og með þeim 700 m. frá tjörninni frá vörðu í beinni línu að túnmörkunum að austan, milli býlanna.“ Að tvennu leyti öðru var í þessari skiptagerð afmarkað land, sem félli til vestur hálflendunnar, en tekið var síðan fram að „hinn hluti Háfshólslands tilheyrir austur hálflendunni.“ Eigandi vestur hálflendunnar gaf út afsal fyrir henni 5. júní 1934 til eiganda þeirrar eystri og rann því jörðin Háfshóll saman á nýjan leik.

Með bréfi sýslumanns Rangárvallasýslu 7. júlí 1983 var V-kk-nf Þ-kk-nf skipaður samkvæmt 4. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 „til að vera oddamaður til að annast endurskipti á landi Háfshverfisjarða“. Af þessu tilefni ritaði V-kk-nf greinargerð 27. júní 1984, þar sem fram kom að hann hafi verið kvaddur til verksins samkvæmt beiðni aðaláfrýjandans J-kk-ef V. K-kk-ef „til þess að ganga á landamörk jarðanna Hala og Brautartungu og skrásetja landamerki þessara jarða gagnvart aðliggjandi jörðum í Háfshverfi, Háfi, Háfshjáleigu og Háfshóli, á því svæði í heimaengjum norðan Háfshverfisbæjanna, þar sem skráð landamerkjalýsing hefur ekki verið til fram að þessu.“ V-kk-nf hafi kvatt „hlutaðeigandi aðila“ saman 2. júní 1984 til að fara með sér um svæðið og upplýsa um landamerki. Fram hafi komið að nokkur óvissa væri um merki Horntanga, sem sé „engjastykki norð-vestan Háfsholts, og tilheyrir Hala“, en eftir nokkrar umræður hafi samkomulag orðið um punkta, sem merktir hafi verið á landinu. Um þennan skika og tvo aðra sagði eftirfarandi í greinargerðinni: „I. engjaskák Hala, sem liggur að Háfshólslandi. Merki er sett við skurðbakka á móts við smáhólma (auðkenndur A á uppdrættinum), þaðan er dregin lína að merki um 25 metra frá skurðbakkanum til norð-vesturs. Frá síðarnefnda merkinu er dregin lína um 420 metra löng, í átt að Háfsósi, að merki sem sett er á bakka flóðsins, skammt norð-austan við Háfsósbrúna. Að sunnan og austan takmarkast spilda þessi, sem á uppdrættinum er auðkennd með rómverskum einum (I), af flóðinu. II. Horntangi. Engjaskák tilheyrandi Hala. Nokkur óvissa ríkti um nákvæma takmörkun þessarar spildu, en aðilar urðu ásáttir um eftirgreind landamerki: Á öðrum tanga norðan við smáhólmann (A) er sett merki (B), á vesturbrún Háfsholts er sett merki (D) og við flóðið norðan Háfsholts, þar sem hlaðinn torfgarður gengur út í flóðið, er sett merki (C). Norðurmörk Horntanga eru flóðið, frá merki (B) að merki (C). Austurmörk eru línan frá merki (C) að merki (D), frá flóðinu að rótum Háfsholts. Síðan lína sem dregin er með rótum Háfsholts, þar til hún mætir línu, sem dregin er frá merki (D) að merki (B), og er síðastnefnda línan landamerki gagnvart Háfshólsengjum frá rótum Háfsholts að merkinu (B) við flóðið. III. Hryggjarskák. Engjaskák tilheyrandi Hala. Spilda þessi takmarkast að vestan, á móti Háfsengjum, og að norðan á móti Háfsholti, af vélgröfnum framræsluskurði, að austan á móti engjaskák frá Háfshjáleigu, af lágum garði (plógstreng), og að sunnan af flóðinu.“ Um landamerki að öðru leyti sagði þetta í greinargerðinni: „Hið samfellda heimaland Hala og Brautartungu, takmarkast gagnvart landi Háfs og Háfshjáleigu, frá Háfshólsskurði og heim að flóðinu þannig: Frá Háfshólsskurði, kelda til suð-austurs, að túngirðingu Hala. Síðan eftir túngirðingunni og síðan línu í beinu framhaldi af henni, til vesturs, um vörðu á suðurenda holtsins (Háfsholts) skammt norðan flóðsins, að plógfari, sem liggur (sveigður) til norðurs á mótum holtsins og mýrarinnar, að enda skurðsins sem liggur á mótum Háfsholts og Hryggjarskákar ... Plógfar þetta er síðan í mörkum til norðurs, að garði suð-austan engjaskákar Háfshjáleigu (Hryggjarskák). Loks er síðastnefndi garðurinn landamerki milli Hala og Háfshjáleigu, frá Háfsholti (þar sem plógfarið og skurðurinn mætast) og til suð-vesturs að flóðinu. Að öðru leyti eru landamerki Hala og Brautartungu gagnvart áðurnefndum öðrum jörðum í Háfshverfi, skrásett í skiptagjörðum, og verður því ekki fjallað um þau hér. Landamerki þau, sem hér hefur verið lýst, eru dregin inn á meðfylgjandi uppdrátt, ... sem áritaður er af mér 14. júní 1984.“ Greinargerð V-kk-ef Þ-kk-ef, sem hér um ræðir, er undirrituð af honum einum, en svo virðist sem ráðgert hafi verið að aðrir myndu árita hana um samþykki í „des. 1988“, sem ekki hefur orðið úr. Þá er þess að geta að í málinu liggur aðeins fyrir smækkuð og mjög ógreinileg mynd af uppdrættinum, sem vísað var til í greinargerðinni.

Með dómi Hæstaréttar 30. september 1999 í máli nr. 431/1998 var sem áður segir leyst úr ágreiningi þáverandi eigenda Háfs og Háfshjáleigu annars vegar og eigenda Háfshóls og Hala hins vegar um eignarrétt að svæði, sem þar var nefnt Háfsgljá og Háfsfjara og lýst sem strandlengju um 1.089 ha að stærð. Svæði þetta var afmarkað þannig að það næði til suðurs að hafi og að vestan að Þjórsá til Háfsósa, en frá þeim væri fylgt skurði að merkjum Háfshverfis og Þykkvabæjar, sem væru austurmörk svæðisins til sjávar. Í málinu var komist að þeirri niðurstöðu að svæðið væri í óskiptri sameign jarðanna fjögurra í Háfshverfi, en af henni fylgdi þriðjungur Háfi og Háfshjáleigu í sameiningu.

II

Fyrsta dómkrafa aðaláfrýjendanna S-kk-ef, Ö-kvk-ef, V-kk-ef og H-kvk-ef fyrir Hæstarétti lýtur að landsvæði, sem þau nefna Háfshólsbakka en gagnáfrýjendur Háfsbakka. Aðaláfrýjendurnir styðja þessa kröfu við fyrrgreint ákvæði í landskiptagerðinni frá 25. júní 1929, þar sem sagði að í hlut Háfshóls kæmi „allt óyrkt land í kring um tún sitt, sem afmarkast af girðingu að vestan og skurði og girðingu að austan.“ Við landskiptin og þá breytingu, sem gerð hafi verið á þeim með sátt 20. janúar 1932, hafi verið lagt til grundvallar að landinu yrði skipt í þriðjungshluta, þar sem einn kæmi í hlut Háfshóls, annar í hlut Hala, en sá þriðji sameiginlega í hlut H-kk-ef og Háfshjáleigu. Slíkur jöfnuður fáist með því að skýra orðalag landskiptagerðarinnar, sem að framan greinir, á þann hátt, sem fyrsta dómkrafan feli í sér, en sú skýring eigi að auki stoð í áðurnefndri landskiptagerð fyrir Háfshól frá 18. júní 1933, svo og greinargerð V-kk-ef Þ-kk-ef frá 27. júní 1984. Í tengslum við þá greinargerð benda aðaláfrýjendurnir einnig á að í málinu, sem leyst var úr með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 30. september 1999, hafi aðaláfrýjandinn J-kk-nf í aðilaskýrslu vísað til uppdráttar V-kk-ef frá 14. júní 1984 og sagt „að Háfshóll eigi samkvæmt skiptunum frá 1929 bakka Þjórsár fram að útfalli Kvíóss en innan þess svæðis eigi Halinn reim upp með Kvíóss sem fram komi á uppdrætti V-kk-ef“, en þessi lýsing hafi ekki sætt andmælum þar. Þá liggi fyrir skýrslur aðila og vitna um að eigendur Háfshóls og síðar eigandi Hala sem leigjandi Háfshóls á árabilinu 1958 til 2007 hafi nýtt Háfshólsbakka til slægju og beitar án nokkurra athugasemda frá eigendum Háfs, en það sýni einnig að litið hafi verið á það svæði sem land Háfshóls. Gegn þessu bera gagnáfrýjendur því meðal annars við að hvorki í landskiptagerðinni frá 1929 né sáttinni frá 1932 verði fundin stoð fyrir því að Háfshóll eigi land suður að Illukeldu, Langaflóði eða Kvíósi, enda hafi þessara örnefna ekki verið getið í merkjalýsingu, heldur hafi landið verið afmarkað með því að vísa til girðinga og skurðar, sem sjá megi á uppdrætti Á-kk-ef L. J-kk-ef frá september 1928, en við þann uppdrátt hafi verið stuðst við landskiptin. Landskiptagerð fyrir Háfshól frá 1933 styðji heldur ekki fyrstu kröfu þessara aðaláfrýjenda, en í henni hafi eigendur jarðarinnar sjálfir skipt landinu að Dyraflóði, sem liggi norðar en fyrrnefnd þrjú kennileiti, sem krafan taki mið af.

Önnur dómkrafan, sem aðaláfrýjendur gera öll fyrir Hæstarétti, lýtur að landi, sem liggur í beinu framhaldi norðan við svæðið Háfsgljá og Háfsfjöru, sem áðurnefndur dómur Hæstaréttar frá 30. september 1999 tók til. Aðaláfrýjendur telja þetta vera óskipt land jarðanna í Háfshverfi, enda taki það við sunnan við svæðið að Kálfalæk, sem landskiptagerðin frá 25. júní 1929 hafi varðað. Læknum hafi síðar verið veitt í skurð, sem grafinn hafi verið á árinu 1968. Skurðurinn sé nokkuð sunnar en farvegur vatnsfallsins hafi verið þegar landskiptin voru gerð, en við skurðinn hafi miðast norðurmörk svæðisins, sem dómurinn frá 1999 tók til. Landið, sem þessi krafa lúti að, markist að sunnan af skurðinum, sem Kálfalækur renni nú um, og að norðan af farveginum, sem hann hafi fylgt fyrir 1968 samkvæmt kortum og loftmyndum, en samkvæmt 2. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923 eigi merki að ráðast af þeim farvegi. Um þessa kröfu bera gagnáfrýjendur á hinn bóginn fyrir sig að markalínan, sem aðaláfrýjendur miði við milli punktanna K-2 og K-25, sé ýmist upp við eða ofan við bakka á fyrrum farvegi Kálfalækjar, en ekki í miðjum farveginum eins og vera ætti samkvæmt 3. gr. vatnalaga. Þá sé umdeilt hvar farvegur þessi hafi nánar legið og skorti að auki skýringar á því hvað ráði staðsetningu merkjapunktanna K-25 til K-27 í kröfugerð aðaláfrýjenda.

Aðaláfrýjendurnir J-kk-nf og F-kk-nf reisa kröfu sína um staðfestingu á ákvæðum héraðsdóms um kröfuliði 2 og 3 í héraði, sem lúta að spildunum Engjareim og Horntanga, á því að þær hafi fallið undir Hala með landskiptunum 1928 og 1929, en eigendur þeirrar jarðar hafi allar götur síðan athugasemdalaust nýtt þessar spildur og ráðið yfir þeim. Þá vísa aðaláfrýjendurnir til þess að í greinargerð V-kk-ef Þ-kk-ef frá 1984 hafi skýrlega verið lýst merkjum þessara tveggja spildna og rætt um þær sem land, sem tilheyri Hala. Í málflutningi fyrir Hæstarétti byggðu aðaláfrýjendurnir í þessu efni jafnframt á reglum um eignarhefð. Um þessa liði í dómkröfum aðaláfrýjendanna vísa gagnáfrýjendur til þess að því hafi fyrst verið hreyft í málatilbúnaði þeirra fyrrnefndu fyrir Hæstarétti að landspildurnar tvær hafi komið í hlut Hala við landskiptin, svo og að þeir hafi unnið rétt yfir spildunum fyrir hefð. Gagnáfrýjendur andmæla því að stoð verði fundin fyrir eignarrétti aðaláfrýjendanna að spildunum í landskiptagerðinni og bera því jafnframt við að greinargerð V-kk-ef Þ-kk-ef geti hér engu breytt, enda hafi hann verið skipaður af sýslumanni 7. júlí 1983 til að „annast endurskipti á landi Háfshverfisjarða“ samkvæmt landskiptalögum, en ekki til að kanna landamerki. Greinargerðin, sem eigendur Háfs og Háfshjáleigu hafi ekki samþykkt fyrir sitt leyti, beri að auki með sér að hún hafi aðeins haft að geyma tillögu að sáttagerð sem ekki hafi náð fram að ganga.

III

Gagnáfrýjandinn Vorland ehf. reisir kröfu um að vísað verði frá héraðsdómi fyrstu dómkröfunni, sem aðaláfrýjendurnir S-kk-nf, A-kvk-nf, V-kk-nf og H-kvk-nf gera fyrir Hæstarétti, á því að í henni sé aðeins að takmörkuðu leyti lýst merkjum landsins, sem þau telji þar að heyri til Háfshóls, en þar skorti meðal annars á að greint sé frá vesturmörkum þess. Um þetta er til þess að líta að samkvæmt framlögðum uppdráttum og loftmyndum er talsverður hluti af landi Háfshóls norðan við merkjapunktinn H-24, sem liggur nyrst á línunni sem dregin er í þessari dómkröfu aðaláfrýjendanna allt til merkjapunktsins H-1 syðst og vestast í þrætulandinu, en hann er í málatilbúnaði þeirra kenndur við Kvíós við Þjórsá. Ekki verður séð af gögnum málsins að deilur standi milli aðilanna um landið norðan við merkjapunktinn H-24 eða hvort aðaláfrýjendurnir geri tilkall til lands frá merkjapunktinum H-1, eins og hann er sýndur á uppdráttum, vestur í farveg Þjórsár. Eftir núgildandi lögum bera aðaláfrýjendurnir enga skyldu að viðlagðri frávísun málsins til að leita hér í einu lagi dóms um landamerki Háfshóls í ríkari mæli en þau sjálf kjósa, eftir atvikum án tillits til þess hvort ágreiningur standi um merkin. Verður því hafnað þessari kröfu gagnáfrýjandans Vorlands ehf.

Fyrsta dómkrafa aðaláfrýjendanna S-kk-ef, Ö-kvk-ef, V-kk-ef og H-kvk-ef fyrir Hæstarétti er sem fyrr segir aðallega reist á því að landið, sem afmarkað er með henni, falli undir það, sem segi í landskiptagerðinni 25. júní 1929 um að í hlut Háfshóls komi „allt óyrkt land í kring um tún sitt, sem afmarkast af girðingu að vestan og skurði og girðingu að austan.“ Eins og fram er komið er ágreiningslaust að við landskiptin milli jarðanna fjögurra í Háfshverfi hafi verið stuðst við uppdrátt Á-kk-ef L. J-kk-ef frá september 1928. Á þeim uppdrætti sést hvernig girðingar hafa legið norðan frá stað um 550 m sunnan við merki Háfshverfis gegnt Sandhólaferju, annars vegar til suðvesturs nærri bökkum Þjórsár, sem óskipt land hverfisins náði þá að, og hins vegar til suðurs gegnum landið. Eftir uppdrættinum hefur vestari girðingin fylgt bökkum Þjórsár um 1000 m þar til hún var komin nokkuð suður fyrir bæjarstæði á Háfshóli, en þaðan beygði hún til suðausturs og hélt áfram í þeirri stefnu um 400 m. Frá þeim stað, sem þessi girðing beygði frá bökkum Þjórsár, eru samkvæmt uppdrættinum yfir 1500 m í beinni loftlínu að Kvíósi við Þjórsá, sem fyrsta dómkrafa aðaláfrýjendanna miðar við sem suðurhorn lands Háfshóls að vestanverðu. Girðingin að austan virðist samkvæmt uppdrættinum hafa fylgt skurði rúmlega 1500 m til suðurs, en í áframhaldandi stefnu hennar virðast frá þeim stað enn vera tæplega 500 m suður að Illukeldu, þar sem aðaláfrýjendurnir hafa sett hornpunkt að suðaustan í fyrstu dómkröfu sinni. Vegna þessa alls verður ekki séð að þessi dómkrafa geti átt stoð í orðalagi landskiptagerðarinnar, eins og það verður skýrt með tilliti til uppdráttarins frá september 1928. Um þessa kröfu er og til þess að líta að engin haldbær skýring hefur komið fram á því að ekki hafi berum orðum verið rætt í landskiptagerðinni um merki í Illukeldu, Langaflóði og Kvíósi ef land Háfshóls hefði átt að ráðast af þeim kennileitum til suðurs, en óumdeilt virðist að þau hafi verið alþekkt af staðkunnugum. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi reistu aðaláfrýjendurnir þessa kröfu ekki á því að þau hafi öðlast eignarrétt að landinu á grundvelli ákvæða laga nr. 14/1905 um hefð og kemur sú málsástæða ekki til álita fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum. Þegar af þessum ástæðum verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu gagnáfrýjenda að fyrstu dómkröfu aðaláfrýjendanna S-kk-ef, Ö-kvk-ef, V-kk-ef og H-kvk-ef, enda hafa þau ekki fært fram haldbær rök fyrir henni á grundvelli annarra heimilda en að framan er getið. Úr ágreiningi um merki jarðanna á þessu svæði verður á hinn bóginn ekki frekar leyst í máli þessu, enda eru ekki að þessu leyti aðrar kröfur hafðar hér uppi til efnisdóms um hvernig merkin skuli ákveðin.

Önnur dómkrafa aðaláfrýjenda fyrir Hæstarétti tekur sem fyrr segir til lands með norðurmörk eftir línu, sem dregin er í málatilbúnaði þeirra eftir merkjapunktum á ætluðum bökkum vatnsfalls, sem mun fram til ársins 1968 hafa runnið til vesturs við suðurjaðar eignarlanda Hala, Háfs og Háfshjáleigu samkvæmt landskiptum í Háfshverfi 1928 og 1929, en með kröfunni leita aðaláfrýjendur viðurkenningar á því að þetta land sé í óskiptri sameign allra málsaðila í nánar tilteknum hlutföllum. Þegar á eða lækur skilur landareignir eiga merki þeirra að liggja í miðjum farvegi nema önnur lögmæt skipun sé gerð þar á, sbr. 1. mgr. 3. gr. vatnalaga, en ekki breytast slík merki þótt farvegur breytist, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Því hefur ekki verið borið við í málinu að landeigendur í Háfshverfi hafi með löggerningi vikið frá þeirri skipan, sem leiðir af þessum reglum um suðurmerki útskipts lands þeirra. Samkvæmt framansögðu tekur önnur dómkrafa aðaláfrýjenda á hinn bóginn ekki mið af þessum lagaákvæðum og verður þegar af þeirri ástæðu staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu gagnáfrýjenda af henni.

Gagnáfrýjendur krefjast sem áður segir sýknu af kröfum aðaláfrýjendanna J-kk-ef og F-kk-ef, sem gerðar voru í 2. og 3. lið dómkrafna þeirra fyrir héraðsdómi og þar voru teknar til greina, en með þeim kröfum leituðu aðaláfrýjendurnir viðurkenningar á eignarrétti sínum að landspildum, sem nefndar eru Engjareim og Horntangi, með nánar tilgreindum merkjum. Fyrir eignarrétti aðaláfrýjendanna sem eigenda Hala að þessum spildum verður ekki fundin stoð í landskiptagerðinni fyrir Háfshverfi 25. júní 1929 og kemur áðurnefnd sátt 20. janúar 1932 þessum landspildum í engu við. Að spildum þessum er að sönnu vikið í greinargerð V-kk-ef Þ-kk-ef 27. júní 1984 og rætt um þær sem eignarland Hala með nánar tilteknum merkjum, en til þess verður á hinn bóginn að líta að gagnáfrýjendur andmæla réttmæti þess, sem þar kemur fram, og er ósannað að þáverandi eigendur Háfs og Háfshjáleigu hafi fyrir sitt leyti samþykkt það, sem um þetta sagði í greinargerðinni. Að þessu frágengnu hafa aðaláfrýjendurnir ekki fært fram haldbær rök fyrir þessum dómkröfum, en málsástæða þeirra á grundvelli eignarhefðar, sem fyrst var höfð uppi fyrir Hæstarétti, fær ekki komist að í málinu. Samkvæmt þessu verða gagnáfrýjendur sýknaðir af þessum kröfum aðaláfrýjendanna J-kk-ef og F-kk-ef.

Samkvæmt framansögðu verða gagnáfrýjendur sýknaðir af kröfum aðaláfrýjenda. Verða þeir síðarnefndu dæmdir til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi handa hvorum gagnáfrýjenda eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Gagnáfrýjendur, Vorland ehf. og Kró ehf., eru sýknir af kröfum aðaláfrýjenda, S-kk-ef O. S-kk-ef, Ö-kvk-ef S-kvk-ef G-kvk-ef, V-kk-ef H-kk-ef G-kk-ef, H-kvk-ef G-kvk-ef, J-kk-ef V-kk-ef K-kk-ef og F-kk-ef J-kk-ef J-kk-ef.

Aðaláfrýjendur greiði óskipt hvorum gagnáfrýjenda samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.