674/2010

Aðilar deildu um austurmerki jarðarinnar S gagnvart vesturmerkjum jarðarinnar H. Jörðinni H hafði verið skipt með kaupsamningi og afsali 25. júní 1950 þegar eigandi jarðarinnar, HS, afsalaði bróður sínum svokölluðum úthluta eða vesturhluta jarðarinnar, þar sem stofnað var nýbýlið S. Snerist deila málsaðila um hvernig þau merki lægju, sem lýst var í kaupsamningnum með því að bæjarlækur skipti frá fjalli að túni, enda voru óumdeildir hinir tveir punktar landamerkjalýsingarinnar. Fallist var á rök SK, núverandi eiganda jarðarinnar S, um hvar bæjarlækurinn teldist vera og láta merkin fylgja honum ofan úr fjallinu og þangað sem hann rynni að túni. Talið var að lækurinn hefði runnið að tilteknum hnitapunkti um annan tiltekinn hnitapunkt inn á spildu úr jörðinni H, sem var í eigu G, að sunnanverðu. Var einnig fallist á með SK að í fyrri hnitapunktinum væri hornmark þaðan sem bæjarlækur skipti frá túni suður á fjallsbrún. Var aðalkrafa SK tekin til greina, enda talið að ekki væri hald í þeirri málsástæðu HS og G að þeir hefðu unnið eignarrétt að hinu umdeilda landi fyrir hefð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. desember 2010 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hún krefst þess aðallega að viðurkennt verði að landamerki jarðarinnar Stekkjarbóls í Unadal í Skagafirði séu „að utan landamerki Sandfells og Hólkots, að sunnan bæjarlækur sem skiptir frá fjalli að túni, og þaðan í vörðu á siðra melhorni utan við túnið og bein lína úr vörðu þessari ofan í klöpp niður við á“ og að landamerkin að austan og á fjallshrygg afmarkist af línu sem dregin er á milli nánar tilgreindra hnitapunkta P01 til P08, P14 og P15. Til vara krefst hún þess að viðurkennt verði að landamerki sömu jarðar séu „að utan landamerki Sandfells og Hólkots, að sunnan Bæjargil og Bæjarlækur frá fjalli að girðingu, þaðan út á við að næsta skurði sem liggur upp og niður, síðan niður þann skurð að skurði sem liggur út og inn og þá út þann skurð svo langt sem hann nær og þaðan í vörðu á syðra melhorni og bein lína úr vörðu þessari ofan í klöpp niður við á og landamerkin að sunnan og á fjallshrygg afmarkist svo af línu sem dregin er á milli“ nánar tilgreindra hnitapunkta P01 og P02, þaðan austur í enda skurðar í hnitapunkti P02b, þaðan áfram austur í tilgreindan hnitapunkt LM3, þaðan suður eftir skurði í hnitapunkt LM4, þaðan austur eftir girðingu í hnitapunkt P05, en upp frá því suður til fjalls á sama hátt og í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hann verði felldur niður á báðum dómstigum.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 26. maí 2011.

I

Svo sem greinir í héraðsdómi var jörðinni Hólkoti skipt með kaupsamningi og afsali 25. júní 1950 þegar eigandi jarðarinnar, stefndi H-kk-nf S-kk-nf, afsalaði bróður sínum S-kk-þgf S-kk-þgf svokölluðum úthluta eða vesturhluta jarðarinnar, þar sem stofnað var nýbýli sem hlaut nafnið Stekkjarból. Í samningnum var landamerkjum Stekkjarbóls lýst svo: „... að utan landamerki Sandfells og Hólkots, að sunnan bæjarlækur sem skiptir frá fjalli að túni, þaðan í vörðu á siðra melhorni utan við túnið og bein lína úr vörðu þessari ofan í klöpp niður við á.“ Þessum samningi var þinglýst 24. ágúst sama ár. S-kk-nf gaf út til sonar síns M-kk-ef afsal fyrir Stekkjarbóli 13. júlí 1967 og var því þinglýst sama dag, en þar var einskis getið um landamerki jarðarinnar. M-kk-nf S-kk-nf afsalaði Stekkjarbóli fimm nafngreindum mönnum 25. febrúar 1971 og var þá heldur ekkert getið um landamerki í afsalinu, sem var þinglýst. Einn þeirra er fyrrverandi eiginmaður áfrýjanda.

Í málinu deilir áfrýjandi, sem nú er eigandi jarðarinnar Stekkjarbóls, við stefndu um austurmerki hennar gagnvart vesturmerkjum Hólkots, til suðurs frá nánar tilteknum stað, sem er „bæjarlækur sem skiptir frá fjalli að túni“ og á fjallshrygg. Stefndi G-kk-nf, sonur stefnda H-kk-ef, fékk afsal 20. júní 2009 frá föður sínum fyrir landspildu, en sá fyrrnefndi mun nokkrum árum áður hafa fengið hana afhenta til skógræktar og er vestasti hluti hennar nyrsti hluti þrætulandsins. Spildan er beint til suðurs frá heimatúni og bæjarhúsum Hólkots, rúmlega 3,5 ha að stærð, og fékk stefndi H-kk-nf heimild til að skipta henni úr jörðinni. Þessi spilda er afgirt og liggur vesturhlið hennar að skurði, sem stefndi H-kk-nf og S-kk-nf bróðir hans kveðast hafa grafið á merkjum jarðanna fljótlega eftir samning þeirra í júní 1950.

Nánar tiltekið snýst deila málsaðila um hvernig þau merki liggi, sem lýst var í samningnum 25. júní 1950 með því að bæjarlækur skipti frá fjalli að túni, enda eru óumdeildir hinir tveir punktar landamerkjalýsingarinnar úr norðri, klöpp við Unadalsá og varða á syðra melhorni. Málsaðilar halda fram hvor sínum punkti þar sem hornmark sé á merkjalínu til austurs frá vörðunni. Áfrýjandi heldur því fram að hornmarkið sé þar sem bæjarlækur hafi komið að túni Hólkots á norðurmörkum spildu stefnda G-kk-ef, en þar er hnitapunktur P03 í kröfugerð hennar. Stefndu halda því á hinn bóginn fram að hornmarkið sé á norðvesturmörkum spildunnar í hnitapunkti LM3, merkin fylgi síðan skurði til suðurs svo langt sem hann nái að hnitapunkti LM4, en þaðan fari þau áfram suður til fjalls eftir farvegi bæjarlækjar. Deilan lýtur meðal annars að því hvort landið, sem nú er innan spildu stefnda G-kk-ef, hafi kallast tún þegar samningurinn var gerður 1950, en jafnframt er ágreiningur um hvar bæjarlækur teljist hafa runnið úr fjalli.

II

Áfrýjandi styður kröfu sína með því að stefndi H-kk-nf hafi margoft lýst því fyrir henni og öðrum að með orðum landamerkjalýsingarinnar í kaupsamningnum og afsalinu 25. júní 1950 hafi verið átt við bæjarlæk Hólkots sem komi úr Bæjargili og enginn vafi hafi verið í huga hennar að lækurinn og Bæjargil réði merkjum jarðanna á þá hlið. Að tilhlutan áfrýjanda gekk verkfræðingur með ætluðum landamerkjum jarðanna 6. september 2008 og teiknaði afstöðumynd með hnitapunktum sem krafa hennar sé reist á. Svo sem greini í skýringum á afstöðumyndinni hafi verið gengið frá klöpp í á, hnitapunkti P01, að vörðu með hnitapunkti P02, en þaðan hafi verið fylgt skurði til austurs að læk sem renni í skurðinn á punkti P03. Læknum hafi síðan verið fylgt upp fjallið og hafi lega hans verið skýr að punkti P06, þar sem tveir lækir frá fjalli hafi sameinast. Fylgt hafi verið eystri kvíslinni sem þá hafi verið mun vatnsmeiri og hafi hún komið úr áberandi gili sem byrji í punkti P07. Þar fyrir sunnan til fjalls hafi lækurinn „ákveðið og eingöngu“ verið í því gili. Frá kletti í þessu gili, P08, hafi verið dregin lína eftir ljósmynd í fjallsegg í punkti P14. Samkvæmt svonefndri örnefnaskrá Hólkots, sem er meðal gagna málsins, komi Bæjarlækur ofan úr fjallinu þar sem heiti Slöð, sem sé grunnt og lítið skálarmót nokkru vestar en Rjúpnaskál og Rjúpnaskriða og sé Bæjargil norðan við Slöð, „upp frá bænum.“ Ennfremur segi um Slöð í örnefnaskránni, þegar lýst er skálum í Ennishnjúk sem blasi við frá Hólkoti, að svo heiti graseggjar ofarlega í fjallinu. Næst komi Rjúpnaskál, þar sem landamerki Hólkots séu til austurs. Bendir áfrýjandi á að Bæjargil sé upp frá bænum að Hólkoti og renni Bæjarlækur úr því eins og Rjúpnalækur renni úr Rjúpnagili. Enginn annar lækur en Bæjarlækur komi til greina sem bæjarlækurinn í landamerkjalýsingunni.

Fallast verður á þessi rök áfrýjanda um hvar bæjarlækurinn teljist vera og láta merkin fylgja honum ofan úr fjallinu og þangað sem hann rennur að túni. Eins og fyrr greinir er tveir kostir um hvar lækurinn teljist hafa komið að túni, annaðhvort í hnitapunkti P03 á norðurlínu spildu stefnda G-kk-ef eða LM4 á suðvesturhorni hennar. Á vettvangi verða ekki séð nein merki um að lækurinn hafi runnið að síðarnefnda hnitapunktinum, en augljós farvegur liggur að þeim fyrrnefnda. Verður því að fallast á að lækurinn hafi runnið þangað um hnitapunkt P05 inn á spildu stefnda G-kk-ef að sunnanverðu. Í því sambandi er þess og að gæta að í landamerkjalýsingunni segir að varðan í syðra melhorni sé „utan við túnið“, sem miðað við staðhætti hlýtur fremur að eiga við heimatún Hólkots en spildu stefnda G-kk-ef fyrir sunnan það. Framhjá því verður heldur ekki litið að í skýrslu fyrir héraðsdómi lýsti stefndi G-kk-nf að spildan hafi ekki verið tún heldur engi og í afsalinu til hans 20. júní 2009 var hún kölluð óræktuð landspilda. Í ljósi þessa verður spilda stefnda G-kk-ef ekki kölluð tún og því ekki fallist á að landamerkjapunkturinn sé þar sem bæjarlækur sker suðurhlið hennar. Verður því fallist á með áfrýjanda að í hnitapunkti P03 sé hornmark þaðan sem bæjarlækur skiptir frá túni suður á fjallsbrún.

Stefndi H-kk-nf hefur haldið því fram að strax eftir samninginn 1950 hafi þeir bræður hafist handa um að gera áveituskurð, þar sem þeir töldu landamerki jarðanna vera innan túna, og afmarka úthaga með girðingu upp á fjall suður í svonefnt Merkjagil. Bræðurnir hafa með undirskrift sinni staðfest þessi merki á uppdrætti sem gerður var í janúar 2005. Miðað við það sem að framan er rakið um bæjarlækinn úr Bæjargili og hvernig hann hefur runnið að túni í hnitapunktinum P03 fær ekki staðist að skurður milli hnitapunkta LM3 og LM4 hafi verið grafinn á merkjunum, sem lýst var í samningnum 25. júní 1950. Að því frágengnu halda stefndu því fram að þeir bræður hafi gert með sér samkomulag um að breyta merkjunum á þennan hátt. Hafi svo verið var slíkri breytingu hvorki þinglýst né getið í síðari afsölum og hefur hún því ekkert gildi gagnvart síðari eigendum Stekkjarbóls, þar með talinni áfrýjanda. Verður aðalkrafa hennar því tekin til greina, enda er ekki hald í þeirri málsástæðu stefndu að þeir hafi unnið eignarrétt að hinu umdeilda landi fyrir hefð.

Eftir þessum úrslitum málsins verður stefndu gert að greiða áfrýjanda hluta málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi að teknu tilliti til hagsmuna í málinu eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Landamerki milli jarðanna Hólkots og Stekkjarbóls í Unadal í Skagafirði skulu ráðast af línu sem dregin er frá klöpp við Unadalsá í hnitapunkti P01, 600118 og 486364, að vörðu á syðra melhorni utan við tún í hnitapunkti P02, 599925 og 486347, að hnitapunkti P03, 599847 og 486542, þar sem bæjarlækur fellur í skurð, þaðan eftir farvegi lækjarins um hnitapunkt P04, 599732 og 486511, að hnitapunkti P05, 599681 og 486524, þar sem lækur fer undir girðingu, þaðan í hnitapunkt P06, 599542 og 486541, þar sem tveir lækir frá fjalli renna saman, þaðan eftir Bæjargili frá hnitapunkti P07, 599417 og 486628, um hnitapunkt P08, 599308 og 486648, og í fjallshrygg í hnitapunkti P14, 598285 og 486468.

Stefndu, H-kk-nf S-kk-nf og G-kk-nf H-kk-nf, greiði í sameiningu áfrýjanda, S-kvk-þgf K-kvk-þgf, samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.