169/2001

ágreiningur um uppgjör þeirrar þóknunar sem Á bar að greiða R samkvæmt ráðningarsamningnum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. maí 2001. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Jafnframt krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 226.115 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. janúar 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Ágreiningur aðila varðar greiðslur til stefnda vegna starfa hans sem markaðs- og sölustjóri útvarpsstöðvarinnar FM. Hlutafélagið Útvarp fm var stofnað 31. júlí 1994. Samkvæmt fundargerð stofnfundar félagsins skyldi áfrýjandi hafa með höndum „framkvæmdastjórn og prókúru“ fyrir það. Í stofnsamningi sama dag kemur fram að áfrýjandi hafi lagt fram 2.800.000 krónur af 3.000.000 króna hlutafé félagsins. Tilkynning um stofnun félagsins barst hlutafélagaskrá 9. ágúst 1994. Í kjölfar gildistöku laga nr. 128/1994 um einkahlutafélög og laga nr. 2/1995 um hlutafélög mun félagið hafa verið skráð sem einkahlutafélag frá 1. janúar 1996 að telja.

Þann 31. október 1994 undirrituðu aðilar svonefndan starfssamning. Aðfararorð samningsins voru svohljóðandi: „Á-kk-nf S-kk-nf (Bíóhöllin), kt. 120742-7799 Álfabakka 8, 108 Reykjavík og R-kk-nf S-kk-nf kt. 270664-7849, Víghólastíg 24, Kópavogi gera með sér svofelldan starfssamning.“ Var stefndi samkvæmt 1. gr. samningsins ráðinn „markaðs- og sölustjóri útvarpsstöðvarinnar FM.“ Í 2. gr samningsins var eftirfarandi ákvæði: „R-kk-nf er launþegi og eru laun kr. 200.000.- á mánuði. Þá fær R-kk-nf 5% af allri sölu/kostun deildarinnar sem er yfir kr. 3.000.000.- án vsk. Felur sú fjárhæð í sér allar greiðslur fyrir yfir- og aukavinnu.“

Stefndi ritaði bréf 14. mars 1997 og var viðtakandi þess „Sambíóin Bt. Á-kk-nf S-kk-nf“. Með bréfi þessu sagði stefndi upp starfi „sem markaðs- og sölustjóri Útvarps FM ehf.“ með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Jafnframt óskaði hann að gert yrði upp við sig „samkvæmt starfssamningi fyrir 1. ágúst 1997.“ Meðal gagna málsins er svohljóðandi samkomulag aðila: „Á-kk-nf S-kk-nf kt. 120742-7799, hér eftir kallaður ÁS og R-kk-nf S-kk-nf kt. 270664-7849, hér eftir kallaður RS gera með sér svohljóðandi samkomulag. 1. RS lætur af störfum markaðs og sölustjóra Útvarps FM ehf., 30. júní 1997. Mánuði áður en getið er um í uppsagnarbréfi RS. 2. ÁS greiðir RS full laun fyrir júlí mánuð samkvæmt samningi dagsettum 31.10.1994 til mánaðarmóta júlí/ágúst (1. ágúst 1997). 3. ÁS gerir að fullu upp við RS samkvæmt samningi dagsettum 31.10.1994 fyrir 1. ágúst 1997.“ Samkomulag þetta var dagsett 27. júní 1997 og undirritað þá af stefnda, en B-kk-nf Á. Á-kk-nf undirritaði það fyrir hönd áfrýjanda 30. sama mánaðar.

Með bréfi 17. nóvember 1997 krafði þáverandi lögmaður stefnda áfrýjanda um 1.742.517 krónur vegna vangreiddrar þóknunar af sölu auglýsinga. Vísaði hann til þess að uppgjöri milli aðila skyldi samkvæmt nýnefndu samkomulagi hafa lokið 1. ágúst 1997, en af því hafi ekki orðið. Síðan segir: „Skv. uppgjöri yðar voru ógreiddar kr. 767.130.oo og voru þær greiddar inn á reikning umbjóðanda míns. Hinn 11.8. 1997 gerði umbjóðandi minn athugasemdir við uppkast yðar að uppgjöri en niðurstaða þess er dagsett 1.7. 1997.“ Í máli þessu hafa hvorki verið lögð fram drög áfrýjanda að uppgjöri né athugasemdir stefnda við þau drög, sem til er vitnað í bréfinu. Áfrýjandi hafnaði kröfu stefnda með bréfi 11. desember 1997. Taldi hann kröfu stefnda til söluábata á laun ekki í samræmi við bókhald Útvarps fm ehf. Rakti hann þær rauntekjur, sem hann taldi að félagið hefði haft af auglýsingasölu á starfstíma stefnda, og taldi að samkvæmt því hefði stefndi fengið ofgreiddan söluábata, sem næmi 226.116 krónum. Stefndi ritaði áfrýjanda innheimtubréf 2. júlí 1998. Því bréfi svaraði áfrýjandi með bréfi 10. ágúst sama árs, þar sem hann hafnaði kröfu stefnda. Enn krafði stefndi áfrýjanda um ógreiddan söluábata með bréfi 27. maí 1999 og enn hafnaði áfrýjandi kröfu hans 23. júní sama árs. Höfðaði stefndi mál þetta 22. nóvember 1999, en áfrýjandi höfðaði gagnsök 15. desember sama árs.

II.

Áfrýjandi krefst sýknu af kröfum stefnda á grundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda sé málsókninni ranglega beint að sér. Telur hann sig hafa undirritað ráðningarsamninginn við stefnda 31. október 1994 sem framkvæmdastjóri Útvarps fm hf. og hafi stefndi verið ráðinn til starfa hjá félaginu, en ekki áfrýjanda. Hafi hann verið titlaður sölu- og markaðsstjóri félagsins og þegið laun frá því allan starfstíma sinn, sem að hluta hafi tekið mið af sölutekjum félagsins fyrir auglýsingar.

Áfrýjandi gerði ráðningarsamning við stefnda í eigin nafni og er þess í engu getið að Útvarp fm hf. sé aðili að samningnum eða að áfrýjandi undirriti hann fyrir þess hönd, en félagið hafði verið stofnað og skráð áður en samningurinn var gerður. Bar stefndi fyrir héraðsdómi að hann hafi viljað tryggja efndir samningsins með því að semja við áfrýjanda sjálfan, enda hafi hann og einkafyrirtæki hans Sambíóin verið mun „stöndugri“ en félagið, sem rak útvarpsstöðina, en rekstur hennar hefði fram að því gengið illa og hún verið „fræg fyrir það að vera að skipta um kennitölu“. Stefndi beindi uppsögn sinni á ráðningarsamningnum að áfrýjanda. Þá var samningur um starfslok stefnda, þar sem meðal annars voru ákvæði um uppgjör á launum hans, gerður við áfrýjanda en ekki einkahlutafélagið, sem stóð að rekstri útvarpsstöðvarinnar. Í ljósi þessa verður að telja að stefndi hafi verið ráðinn til starfa hjá áfrýjanda, þótt starfsvettvangur hans hafi verið hjá hlutafélagi því og síðar einkahlutafélagi, sem rak útvarpsstöðina og launagreiðslur hans hafi í framkvæmd komið frá félaginu. Er kröfu stefnda um vangoldinn launaauka því réttilega beint að áfrýjanda.

III.

Samkvæmt ráðningarsamningi stefnda, svonefndun starfssamningi, 31. október 1994 skyldi stefndi auk fastra launa fá söluábata á laun, sem næmi 5% af „allri sölu/kostun“ útvarpsstöðvarinnar, sem væri umfram 3.000.000 krónur. Stefndi krefur áfrýjanda um greiðslu vangreidds söluábata vegna sölu auglýsinga á öllum ráðningartíma sínum frá nóvember 1994 til júlí 1997. Áfrýjandi byggir gagnkröfu sína á því að hann hafi ofgreitt stefnda söluábata á þessu tímabili. Þegar litið er til málatilbúnaðar aðila og gagna málsins virðist munur á niðurstöðu þeirra varðandi útreikning söluábata fyrir einstök tímabil verða rakinn til eftirfarandi atriða:

Í fyrsta lagi vegna nóvember 1994. Aðilum ber saman um að auglýsingasala í mánuðinum hafi verið 4.342.867 krónur ef frá er talið að áfrýjandi byggir á því að til frádráttar skuli koma 35.623 krónur, sem í framlögðum gögnum eru nefnd „þjónustulaun“. Um slíkan frádrátt er ekkert að finna í starfssamningi stefnda, engin nánari bókhaldsskjöl hafa verið lögð fram um þennan frádráttarlið og hvergi er vikið að honum í málatilbúnaði aðila.

Í öðru lagi vegna desember 1994. Stefndi miðar við að auglýsingasala í þessum mánuði hafi verið 8.636.480 krónur og reisir þessa fjárhæð á útskrift úr sjóðbókarfærslum mánaðarins í bókhaldi Útvarps fm hf. Í greinargerð sinni í héraði kvað áfrýjandi auglýsingasöluna í mánuðinum hafa numið 443.742 krónum. Þá fjárhæð hefur hann í engu skýrt út og styðst hún ekki við nein framlögð gögn.

Í þriðja lagi vegna ársins 1995.

1. Aðilum ber saman um að sala auglýsinga á árinu til Sambíóanna hafi numið 19.440.514 krónum og er sú fjárhæð í samræmi við rekstrarreikning Útvarps fm hf. fyrir þetta ár.

2. Stefndi reisir kröfu sína meðal annars á því að heildarsala auglýsinga til annarra en Sambíóanna hafi á árinu 1995 numið 37.963.605 krónum. Sú fjárhæð er í samræmi við útskrift úr fjárhagsbókhaldi Útvarps fm hf., er geymir sundurliðaðar niðurstöðutölur um söluna í einstökum mánuðum á því ári. Áfrýjandi leggur á hinn bóginn til grundvallar færslur heildartekna á árinu í rekstrarreikning félagsins. Samkvæmt honum voru seldar auglýsingar til annarra en Sambíóanna fyrir 46.078.876 krónur eða 8.115.271 krónu meira en stefndi miðar kröfu sína við. Á þessum mun milli rekstrarreiknings félagsins og útskriftar úr fjárhagsbókhaldi þess verður engin skýring fundin í gögnum málsins og er hvergi að honum vikið í málatilbúnaði aðila.

3. Stefndi telur að við útreikning á söluábata sér til handa skuli telja með sölu auglýsinga til birtingar hjá Íslenska sjónvarpinu hf. (Stöð 3), sem hann telur hafa numið 1.847.337 krónum í desember 1995. Samkvæmt útskrift úr fjárhagsbókhaldi Útvarps fm ehf. fyrir árið 1996 voru umboðslaun vegna sölu auglýsinga samsvarandi þessari fjárhæð færð til tekna hjá félaginu í janúar 1996 með þeirri skýringu að þau stöfuðu frá nóvember og desember 1995. Stefndi hefur ekkert lagt fram í málinu til stuðnings því að honum beri söluábati vegna sölu Útvarps fm ehf. á auglýsingum til birtingar hjá Íslenska sjónvarpinu hf. og ekki stutt það neinum rökum. Áfrýjandi hefur hins vegar í engu vikið að þessu í málatilbúnaði sínum.

4. Af málatilbúnaði stefnda virðist mega ráða að hann telji að til viðbótar við framangreindar tekjur af sölu auglýsinga, sem styðjast beint eða óbeint við fjárhagsbókhald Útvarps fm hf., hafi félagið birt auglýsingar fyrir Sambíóin á árinu 1995 fyrir 2.066.984 krónur, sem hvergi hafi verið færðar til tekna í viðeigandi liðum fjárhagsbókhaldsins. Verði ályktanir um þær tekjur dregnar af færslum til inneignar á persónulegum viðskiptareikningi áfrýjanda hjá félaginu. Stefndi hefur þó engin gögn lagt fram um tengsl slíkra inneignarfærslna við aðrar færslur í bókhaldi félagsins til tekna eða gjalda. Efnislega hefur áfrýjandi svarað þessu þannig að Sambíóin hafi notið sérstakra kjara við birtingu auglýsinga í útvarpsstöðinni, svo sem eðlilegt sé að teknu tilliti til þess að þau voru stærsti viðskiptavinur Útvarps fm hf. og bæði fyrirtækin að auki að mestu í eigu sama manns. Áfrýjandi hefur á hinn bóginn í engu svarað því hvort eða hvernig viðskiptareikningsfærslurnar, sem stefndi dregur framangreindar ályktanir af, tengist sérstökum kjörum Sambíóanna.

5. Samkvæmt starfssamningi aðila skyldi reikna söluábata stefnda af „allri sölu/kostun deildarinnar sem er yfir kr. 3.000.000.- án vsk.“ Stefndi hefur á grundvelli þessa ákvæðis reiknað söluábata sjálfstætt fyrir hvern mánuð ársins 1995, þó þannig að febrúarmánuður, þar sem heildarsalan hafi numið 2.776.941 krónu, gefi ekki af sér söluábata en skerði hann hins vegar ekki vegna annarra mánaða ársins. Áfrýjandi hefur á hinn bóginn reiknað söluábata af heildartekjum Útvarps fm hf. fyrir auglýsingar á árinu samkvæmt rekstrarreikningi félagsins og hefur með því skert heildarlaunauppbót ársins vegna þeirrar fjárhæðar, sem á vantaði að tekjur febrúarmánaðar næðu 3.000.000 krónum. Veldur þetta því að stefndi telur sig eiga rétt á 11.153 krónum meira í söluábata vegna ársins 1995 en reikningsaðferð áfrýjanda gefur af sér.

Í fjórða lagi vegna ársins 1996. Áfrýjandi miðar við að söluábati stefnda skuli reiknast í einu lagi af samanlögðum tekjum af sölu auglýsinga á því ári samkvæmt rekstrarreikningi Útvarps fm ehf. Þær hafi numið 67.138.318 krónum, en samkvæmt því eigi söluábati stefnda að vera 1.556.916 krónur á árinu. Stefndi miðar á hinn bóginn við eftirfarandi forsendur vegna útreiknings á söluábata ársins:

1. Stefndi leggur til grundvallar niðurstöðutölur samkvæmt útskrift úr fjárhagsbókhaldi Útvarps fm ehf., þar sem tekjur vegna auglýsinga eru sundurliðaðar á einstaka mánuði ársins. Samkvæmt þeirri útskrift voru tekjurnar 76.589.987 krónur. Munurinn á þeirri tölu og ársreikningstölunni liggur að stærstum hluta í því að á fyrrgreindri útskrift úr fjárhagsbókhaldi félagsins verður séð að 30. október 1996 voru færðar til gjalda á tekjureikning fyrir auglýsingar 8.342.178 krónur án frekari skýringa. Engin gögn hafa verið lögð fram vegna þessarar færslu og hefur hún enga umfjöllun fengið í málatilbúnaði aðila. Stendur þá eftir 1.109.491 krónu munur milli sundurliðara talna úr fjárhagsbókhaldi félagsins og ársreiknings þess. Engin skýring er fram komin á þessum mun í málinu og um hann hafa aðilar ekki fjallað í málatilbúnaði sínum.

2. Þá telur stefndi sig eiga að njóta söluábata vegna söluverðs auglýsinga til birtingar hjá Íslenska sjónvarpinu hf. í janúar til apríl 1996, sem verið hafi samtals 2.743.075 krónur. Samkvæmt útskrift úr fjárhagsbókhaldi Útvarps fm ehf. 1996 hafa umboðslaun samsvarandi þessari sölu verið færð því til tekna í þessum mánuðum. Um þennan lið vísast hvað varðar skort á gögnum og umfjöllun í málatilbúnaði aðila til þess, sem áður segir um sambærilegan lið vegna desembermánaðar 1995.

3. Á sama hátt og varðandi árið 1995 telur stefndi að draga megi ályktanir um birtingu Útvarps fm ehf. á auglýsingum fyrir Sambíóin af inneignarfærslum á persónulegan viðskiptareikning áfrýjanda, þótt þess sjái hvergi stað að tekjur því samsvarandi hafi verið færðar í viðeigandi liðum fjárhagsbókhalds einkahlutafélagsins. Telur stefndi að á árinu 1996 sýni inneignarfærslurnar að birtar hafi verið auglýsingar með þessum hætti fyrir 8.216.665 krónur. Hvað varðar umfjöllun aðila um þennan lið vísast til þess, sem að framan segir um hliðstæðan lið varðandi árið 1995.

Í fimmta lagi vegna mánaðanna janúar til júní 1997. Stefndi telur sig eiga rétt til söluábata vegna þessara mánaða, sem reiknaður verði af samanlögðum auglýsingatekjum Útvarps fm ehf. á tímabilinu, sem hann telur hafa numið 31.144.801 krónu. Af hans hendi er sú fjárhæð studd við yfirlit byggt á fjárhagsbókhaldi félagsins, þar sem tekjurnar eru sundurliðaðar niður á einstaka mánuði tímabilsins og taldar nema 31.144.543 krónum. Í gagnsök í héraði miðaði áfrýjandi við að tekjur félagsins vegna sölu auglýsinga á þessu tímabili hefðu verið nálega þær sömu eða 31.144.540 krónur. Við þá fjárhæð hafði hann áður miðað tilsvör sín við þremur innheimtubréfum stefnda á árunum 1997, 1998 og 1999. Í greinargerð í aðalsök í héraði taldi áfrýjandi tekjur félagsins hins vegar aðeins hafa numið 19.715.215 krónum á þessu tímabili. Þá fjárhæð studdi hann við rekstrarreikning félagsins fyrir árið 1997, en svo virðist af gögnum málsins að félagið hafi látið af rekstri útvarpsstöðvar sinnar 30. júní á því ári. Engar viðhlítandi skýringar hafa komið fram af hendi áfrýjanda á þeim gífurlega mun, sem er að þessu leyti milli ársreiknings félagsins og gagna úr fjárhagsbókhaldi þess.

Í sjötta lagi vegna júlí 1997. Stefndi telur að sér beri söluábati vegna auglýsingatekna Útvarps fm ehf. í júlímánuði 1997 og leggur til grundvallar að þær hafi numið 3.921.930 krónum. Þá fjárhæð virðist hann styðja við gögn úr svonefndu birtingarkerfi félagsins. Reiknar hann sér til söluábata 46.097 krónur vegna þessa. Stefndi hefur ekki skýrt frekar á hvaða grunni þessi krafa er reist þegar litið er til þess, sem áður segir, að félagið virðist hafa látið af starfrækslu útvarpsstöðvar sinnar í lok næsta mánaðar á undan.

IV.

Svo sem í héraðsdómi greinir reisir áfrýjandi varnir sínar gegn kröfu stefnda aðallega á þeirri röksemd að söluábata handa honum eigi að reikna á grundvelli tekna Útvarps fm hf. og síðar samnefnds einkahlutafélags af auglýsingum, eins og tekjurnar komi fram í ársreikningum félagsins á hverjum tíma. Hér að framan er rakið í einstökum atriðum hvernig stefndi hefur reiknað dómkröfu sína eftir upplýsingum, sem hann hefur að talsverðu leyti tekið upp úr fjárhagsbókhaldi félagsins, en eins og þar er rakið er í mörgum atriðum munur, sem ekki hefur fengist skýrður í málinu, á þessum upplýsingum og því, sem fram kom í óendurskoðuðum ársreikningum félagsins. Með því að áfrýjandi hefur látið hjá líða að skýra nánar út tengslin milli þeirra upplýsinga og niðurstaðna um tekjur félagsins í ársreikningum þess er ekki fært að reisa niðurstöðu málsins á þeim grunni, sem að framan greinir.

Eins og aðilarnir hafa lagt málið fyrir dómstóla verður málatilbúnaður þeirra vart skilinn öðru vísi en á þann veg, sem héraðsdómari virðist hafa lagt til grundvallar, að þeir telji úrlausn þess ráðast að mestu af því einu hvort stefndi hafi átt rétt á að fá söluábata reiknaðan af tekjum Útvarps fm hf. og síðar samnefnds einkahlutafélags af auglýsingum frá Sambíóunum áður en frá þeim hafi verið dreginn sérstakur afsláttur, sem sá viðskiptamaður er sagður hafa notið. Svo sem ráðið verður af því, sem að framan er rakið, verður það, sem á milli aðilanna ber, um rétta fjárhæð söluábata stefnda ekki nema að hluta rakið til þessa álitaefnis. Önnur atriði, sem þar koma við sögu, eru í litlu eða engu skýrð af aðilunum og liggja óveruleg gögn fyrir um þau. Þótt staðið hefði áfrýjanda nær að bæta úr þeirri stórfelldu vanfreifun, sem er á málinu að þessu leyti, og bera ella hallann af því við efnisúrlausn þess, verður ekki horft fram hjá því að í mörgum atriðum, sem áður eru rakin, skortir á skýringar og röksemdafærslu af hálfu stefnda. Þessu til viðbótar er málatilbúnaður stefnda um framangreint atriði, sem aðilarnir hafa þó lagt upp sem kjarna ágreinings síns, það er hvort og þá hvernig reikna hafi átt söluábata stefnda af tekjum vegna auglýsinga frá Sambíóunum, í verulegum atriðum óskýr. Eins og áður greinir hefur hann að engu leyti útskýrt hvernig draga megi ályktanir um fjárhæð tekna, sem hann telur ekki hafa ratað inn í viðeigandi reikningsliði fjárhagsbókhalds félagsins, af færslum til inneignar á viðskiptareikningi áfrýjanda hjá því. Verður ekki séð að á þessu hefði fengist viðhlítandi bót með því einu að áfrýjandi hefði orðið við áskorun, sem stefndi beindi til hans í héraði, um að leggja fram bókhaldsgögn án nánari tilgreiningar.

Að öllu þessu gættu er ógerlegt að leggja efnisdóm á málið. Verður því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Aðilar skulu bera hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.