74/2012

Sakamál var höfðað á hendur þremur einstaklingum, J, T og K, vegna ætlaðra meiri háttar brota gegn skattalögum, sem þau áttu að hafa framið í eigin nafni og sem stjórnendur B hf. og F ehf. Hafnað var kröfum um að tilteknum ákæruliðum yrði vísað frá héraðsdómi, þar sem skýrleikakröfum laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til ákæru var talið fullnægt og engin hætta talin á að vörnum ákærðu yrði áfátt vegna þess. J og T kröfðust frávísunar eða sýknu af tilteknum ákæruliðum á þeim grundvelli að með höfðun sakamáls á hendur þeim tveimur, en ekki þriðja manni sem jafnframt þeim sat í framkvæmdastjórn B hf. er ætluð brot gerðust, hefði verið brotið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Þeim kröfum var einnig hafnað með vísan til þess að ákvörðun ákæranda um höfðun sakamáls væri hluti meðferðar hans á lögbundnum valdheimildum sem gæti ekki sætt endurskoðun dómstóla. J var sakfelldur fyrir fimm brot vegna eigin skattskila með því að hafa vantalið fjármagnstekjur, tekjur af nýtingu kaupréttar, tekjur í formi launauppbótar, söluhagnað af hlutabréfum og tekjur af hlutareign, auk þess að standa ekki skil á sköttum í sömu tilvikum. J var einnig sakfelldur fyrir fjögur brot í starfsemi B hf. með því að hafa skilað rangri skilagrein og vantalið launagreiðslur auk þess að láta hjá líða að halda eftir og skila staðgreiðslu í sömu tilvikum. T var sakfelldur fyrir þrjú brot vegna eigin skattskila með því að hafa vantalið launatekjur sínar, tekjur af nýtingu kaupréttar á hlutabréfum og tekjur í formi launauppbótar, auk þess að standa ekki skil á sköttum í sömu tilvikum. T var einnig sakfelldur fyrir eitt brot í starfsemi B hf. með því að hafa skilað rangri skilagrein og vantalið launagreiðslu auk þess að láta hjá líða að halda eftir og skila staðgreiðslu í því tilviki. K var sakfelld fyrir tvö brot í starfsemi F ehf. með því að hafa skilað röngum skattframtölum fyrir félagið, annars vegar þar sem vantaldar voru skattskyldar tekjur þess og hins vegar þar sem oftaldar voru til gjalda niðurfærslur tiltekinnar hlutabréfaeignar félagsins og tap þess oftalið. Þeim J og T var með hliðsjón af eldri dómi dæmdur hegningarauki. Var refsing J ákveðin fangelsi í 12 mánuði, T fangelsi í 18 mánuði og K í þrjá mánuði, en fullnustu refsinganna frestað um tvö ár að því tilskildu að þau héldu almennt skilorð. Þá voru J og T dæmdir til sektargreiðslu,

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 6. janúar 2012. Hann krefst staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu allra ákærðu og að ákærðu J-kk-nf Á-kk-nf J-kk-nf og K-kvk-nf J-kvk-nf verði auk þess sakfelld fyrir eftirtalin brot: Ákærði J-kk-nf Á-kk-nf fyrir brot sem tilgreind eru í ákæruliðum I.3.A.c., I.4.A.b., I.5.A.b., I.4.B.a. og I.5.B. Ákærða K-kvk-nf fyrir brot sem tilgreind eru í ákærulið IV.2. og tengjast vangoldinni og vantalinni staðgreiðslu vegna bifreiðahlunninda meðákærða J-kk-ef Á-kk-ef hjá Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf.

Ákærði J-kk-nf Á-kk-nf J-kk-nf krefst þess aðallega að vísað verði frá héraðsdómi ákærulið I.1.A., öllum þáttum í ákærulið III.1. og öllum þáttum í ákærulið IV.1. og að hann verði sýknaður af öllum öðrum ákæruliðum. Til vara krefst hann sýknu af öllum ákæruliðum. Að því frágengnu krefst ákærði J-kk-nf Á-kk-nf þess að sér verði ekki gerð refsing í málinu jafnvel þótt hann verði ekki sýknaður af öllum ákæruliðum. Verði ákærða gerð refsing krefst hann að öllu þessu frágengnu að hún verði bundin skilorði.

Ákærði T-kk-nf J-kk-nf krefst þess aðallega að ákærulið III.2. verði vísað frá héraðsdómi og hann sýknaður af öllum öðrum ákæruliðum, en til vara sýknu af öllum ákæruliðum. Verði ákærði sakfelldur að einhverju leyti krefst hann að því frágengnu að sér verði ekki gerð refsing, en hún ella bundin skilorði.

Ákærða K-kvk-nf J-kvk-nf krefst þess aðallega að vísað verði frá héraðsdómi öllum þáttum ákæruliðar IV.2., sem hún var ekki sýknuð af í héraði, og ákærulið IV.3.a. og að hún verði sýknuð af öllum öðrum ákæruliðum. Til vara krefst hún sýknu af öllum ákæruliðum, en að því frágengnu að sér verði ekki gerð refsing. Verði ákærðu gerð refsing krefst hún að öllu þessu frágengnu vægustu refsingar sem lög leyfa og að hún verði að öllu leyti skilorðsbundin.

I

Frávísunarkröfur ákærðu eru hinar sömu og þau gerðu í héraði að því frátöldu að ekki er krafist frávísunar á ákæruliðum, sem þau voru sýknuð af í héraði og eru ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Ákærðu settu kröfur sínar um frávísun í héraði fram í greinargerðum, sem lagðar voru fram 6. desember 2010, en af hálfu ákæruvalds var frávísunarkröfunum mótmælt og þau andmæli rökstudd í greinargerð sem lögð var fram 7. febrúar 2011. Héraðsdómur hafnaði kröfunum með úrskurði, sem upp var kveðinn 9. maí sama ár.

1

Kröfu sína um að ákærulið I.1.A. verði vísað frá dómi reisir ákærði J-kk-nf Á-kk-nf á því að verknaðarlýsing í þessum lið sé ekki fullnægjandi. Vísar hann til skýringa Hæstaréttar í dómi 10. október 2005 í máli nr. 420/2005 á 116. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. nú 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í því máli hafi Hæstiréttur slegið föstu að samkvæmt fyrrnefndu lagagreininni sé áskilið að greina þurfi í ákæru hvert brotið sé, sem ákært er fyrir, hvar og hvenær það sé talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga og stjórnvaldsfyrirmæla ef því er að skipta. Til að fullnægja þessum áskilnaði verði verknaðarlýsing í ákæru að vera það greinargóð og skýr að ákærði geti ráðið af henni hvaða refsiverð háttsemi honum sé gefin að sök og hvaða refsilagaákvæði hann sé talinn hafa brotið, án þess að slík tvímæli geti verið um það að með réttu verði honum ekki talið fært að taka afstöðu til sakargifta og halda uppi vörnum gegn þeim. Verði ákærði að geta ráðið það af ákærunni einni og breyti þá engu hvort honum megi vegna rannsóknar málsins vera ljósar sakargiftirnar, ef þeim eru ekki gerð fullnægjandi skil í ákærunni. Þá verði einnig að gera þær kröfur til skýrleika ákæru að dómara sé fært af henni einni að gera sér grein fyrir því um hvað ákærði sé sakaður og hvernig telja megi þá háttsemi refsiverða. Ákæra verði að leggja fullnægjandi grundvöll að máli þannig að fella megi dóm á það samkvæmt því sem í henni segi.

Ákærði J-kk-nf Á-kk-nf kveður lýsingu í ákærulið I.1.A. þannig að steypt sé saman tvenns konar háttsemi svo óskiljanlegt verði. Í þessum ákærulið sé broti lýst svo: ,,Vantaldar fjármagnstekjur, þóknun vegna sölu hlutabréfa, sem ákærði fékk greidda frá Bónus sf., kt. ... , inn á bankareikning sinn kr. 10.000.000, 25. ágúst 1998 og var færð á viðskiptareikning hans hjá Bónus sf. kr. 1.784.344, og Bónus sf. greiddi til Kaupþings hf. vegna ákærða 27. nóvember sama ár, og voru tekjur af hlutareign hans í Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf., sbr. 1. málsl. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 75/1981.“

Ákærði kveður óljóst af framangreindu hvort um eina greiðslu eða tvær sé að ræða frá Bónus sf., sem þóknun til hans vegna sölu ótilgreindra hlutabréfa. Af lýsingunni virðist sem Bónus sf. hafi greitt Kaupþingi hf. vegna ákærða 27. nóvember 1998, án þess að nákvæmrar fjárhæðar sé getið eða tilefni greiðslunnar skýrt nánar. Þá komi fram í lok verknaðarlýsingarinnar einhver ótilgreind fjárhæð sem teljist tekjur af hlutareign ákærða í Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf. án þess að nokkur frekari grein sé gerð fyrir afskiptum eða tengslum síðastgreinda félagsins við umræddar greiðslur eða ákærða.

Framangreind rök telur ákærði J-kk-nf Á-kk-nf að eigi að leiða til þess að ákæruliðnum verði vísað frá dómi.

Við mat á því, hvort þessi ákæruliður fullnægi kröfum laga um skýrleika ber að líta til þess að 1. janúar 2009 tóku gildi lög nr. 88/2008, sem felldu lög nr. 19/1991 úr gildi. Þótt ákæra hafi verið gefin út á gildistíma síðarnefndu laganna ber með vísan til 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis II með lögunum að líta svo á að beita beri 152. gr. laga nr. 88/2008 um þær kröfur sem gera á til efnis ákæru. Ákvæði 116. gr. laga nr. 19/1991 um efni ákæru svara að mestu til 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008, en í síðarnefndu lagagreininni er þó hnykkt á því að efni ákæru skuli vera svo glöggt sem verða má. Auk þess er þar að finna ákvæði, sem heimilar ákæruvaldinu í ákveðnum tilvikum að tefla fram í ákærunni röksemdum sem málsókn er reist á. Verður lagt til grundvallar að gera eigi sambærilegar kröfur til skýrleika ákæru samkvæmt 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 og gera bar samkvæmt eldri lögum.

Þegar tekin er afstaða til þess hvort ákæruliður I.1.A. fullnægi þeim kröfum, sem gera á samkvæmt framansögðu til skýrleika ákæru, verður að lesa hin tilvitnuðu orð stafliðarins í samhengi við upphafsákvæði þessa kafla ákærunnar. Þar er gerð grein fyrir því að ákærði J-kk-nf Á-kk-nf sé borinn sökum um meiriháttar brot á skattalögum vegna eigin skattskila með því að skila röngum skattframtölum á árunum 1999 til 2003. Í 1. tölulið er sakargiftum vegna tekjuársins 1998, það er því sem sagt er vantalið á skattframtali 1999, lýst svo: ,,Með því að vantelja á skattframtali sínu árið 1999 fjármagnstekjur sínar um samtals kr. 11.784.344 og hafa með því komið sér undan greiðslu fjármagnstekjuskatts að fjárhæð kr. 1.178.434,“ sem sundurliðist með þeim hætti sem lýst sé í ákærulið A.

Þegar liður I.1.A. er lesinn í samhengi, fyrst upphafstextinn, þá 1. töluliðurinn og síðan textinn í A. lið, sem tilfærður er að ofan, er ljóst hvaða sakir eru þar bornar á ákærða J-kk-þf Á-kk-þf, hverjar fjárhæðirnar séu og hvenær þær hafi verið greiddar. Þótt orða hefði mátt lýsingu í A. liðnum skýrar fer ekki á milli mála að ákæran uppfyllir að þessu leyti þær kröfur til skýrleika sem gerðar eru í 152. gr. laga nr. 88/2008. Vörn ákærða verður ekki áfátt vegna þeirra agnúa, sem um ræðir, sbr. 1. mgr. 180. gr. laganna. Kröfu um frávísun þessa ákæruliðar verður því hafnað.

2

Þá krefst ákærði J-kk-nf Á-kk-nf þess að öllum þáttum í ákærulið III.1. verði vísað frá héraðsdómi. Hann rökstyður þá kröfu svo að sundurliðun fjárhæða, sem fram komi í þessum lið ákærunnar, fullnægi ekki áskilnaði laga nr. 88/2008, um skýrleika ákæru. Hann geti með engu móti ráðið af henni hvaða ætlaða saknæma háttsemi hans eigi að búa að baki hverri fjárhæð á hverju tímabili, sem tilgreint sé í ákærunni. Sé til dæmis með öllu óljóst á hvaða tímabili ákærði á að hafa látið undir höfuð leggjast að halda eftir og standa ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna launagreiðslna, afhendingar á bifreið og húsgögnum auk greiðslu félagsins á líftryggingariðgjaldi í þágu sína og þriggja annarra stjórnenda félagsins. Þá sé einnig með öllu óljóst hvaða fjárhæðir tengist launagreiðslu, afhendingu á bifreið og húsgögnum eða greiðslu á líftryggingariðgjaldi, sem og hver hafi verið móttakandi umræddra greiðslna. Loks bæti ekki úr skák að ákæruvaldið hafi ákveðið að una héraðsdómi að hluta vegna III. kafla ákærunnar. Engin leið sé að ráða það af ákæru hvar tölulegar breytingar verði milli mánaða, ára og heildarsamtölu vegna þeirra atvika sem um er fjallað í ákæruliðnum og ákæruvaldið hefur kosið að una.

Þá bendir ákærði J-kk-nf Á-kk-nf á að fram hafi komið hjá ákæruvaldinu við skýrslutöku í málinu að meðal gagna málsins sé ,,lykill að ákærunni“. Til að skilja efni hennar og þar með sakargiftirnar þurfi því að nota slíkan ,,lykil“. Í þessu felist yfirlýsing af hálfu ákæruvaldsins um að verknaðarlýsing í ákærunni uppfylli ekki þær kröfur um skýrleika sem Hæstiréttur hafi kveðið á um í framangreindum dómi í máli nr. 420/2005. Ákæruvaldið lýsi því yfir að ákærði geti ekki af ákærunni einni ráðið hver sé hin refsiverða háttsemi sem hann eigi að hafa viðhaft.

Einnig bendir ákærði J-kk-nf Á-kk-nf á að fullyrðing ákæruvaldsins um að notkun á svonefndum lykli nægi til þess að átta sig á sakargiftum sé auk þess ekki rétt.

Í þessum lið ákærunnar er ákærða J-kk-þgf Á-kk-þgf gefið að sök ,,meiriháttar brot gegn skattalögum með því að hafa á árunum 1998, 1999, 2000, 2001 og 2002, skilað röngum skilagreinum staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir félagið, sem þá hét Baugur hf., þar sem greidd laun og skilaskyld staðgreiðsla voru vantalin og hafa látið undir höfuð leggjast að halda eftir og standa ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, í samræmi við fyrirmæli í III. kafla laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, vegna launagreiðslna, afhendingar á bifreið og húsgögnum auk greiðslna félagsins á líftryggingariðgjaldi í þágu ákærða J-kk-ef Á-kk-ef og þriggja annarra stjórnenda og starfsmanna þess“. Samtals hafi hin vantöldu laun numið 27.631.277 krónum og vangoldin staðgreiðsla opinberra gjalda samtals 10.633.204 krónum, og sundurliðist sem þar greinir. Sundurliðunin er sett upp á þann hátt, að tiltekið er sérstaklega hverjar hafi verið fjárhæðir vantaldra launagreiðslna í hverjum mánuði og vangoldin staðgreiðsla í þeim sama mánuði, sem skipt er niður eftir árum, og innan hvers árs er hver mánuður tiltekinn, eftir því sem við á. Sundurliðunina verður að meta í því ljósi að í síðast tilvitnuðum texta ákærunnar kemur fram að hinar vantöldu fjárhæðir og vangoldnu gjöld séu vegna launagreiðslna, afhendingar á bifreið og húsgögnum, auk greiðslna félagsins á líftryggingariðgjaldi í þágu ákærða J-kk-ef Á-kk-ef og þriggja annarra stjórnenda og starfsmanna félagsins. Í þessu felst greining á vantöldum greiðslum eftir eðli þeirra, þótt hún sé ekki sérgreind á tölulegu yfirliti.

Þótt hinar vantöldu greiðslur séu ekki flokkaðar eftir viðtakanda þeirra leiðir það ekki til þess að ákæran teljist ekki fullnægja þeim kröfum sem leiddar verða af 152. gr. laga nr. 88/2008. Hefur lengi tíðkast að haga ákæru með þessum hætti þegar sakir lúta að ætluðum vanhöldum á framtali launagreiðslna og vangoldinni staðgreiðslu opinberra gjalda af þeim. Ekki var þörf á annarri sundurliðun eftir eðli greiðslnanna en þeirri, sem fram kemur í hinum tilvitnaða texta og getið hefur verið. Var ekki hætta á að vörnum ákærða yrði áfátt að þessu leyti, þótt ákæru hafi verið hagað með fyrrgreindum hætti, sbr. 180. gr. laga nr. 88/2008.

Fyrir Hæstarétti hefur ákæruvaldið lýst því yfir að það uni niðurstöðu héraðsdóms um sýknu vegna ákæruefna sem tengjast vantöldum hlunnindum af greiðslu Baugs hf. á líftryggingariðgjöldum ákærða J-kk-ef Á-kk-ef og annarra lykilstarfsmanna. Því til samræmis hefur ákæruvaldið lagt fyrir Hæstarétt með greinargerð sinni nýtt yfirlit þar sem greiðslur sem það ætlar vantaldar eru tíundaðar bæði eftir eðli þeirra og fjárhæðum innan einstakra mánaða.

Samkvæmt framansögðu fer tilgreining sakargifta í þessum ákærulið ekki í bága við framangreind lagaákvæði. Þá getur enginn vafi leikið á hver sakarefnin samkvæmt þessum ákærulið eru, sem ágreiningur er um fyrir Hæstarétti. Verður kröfu um frávísun þessa ákæruliðar því hafnað.

3

Loks krefst ákærði J-kk-nf Á-kk-nf þess að öllum þáttum í ákærulið IV.1. verði vísað frá héraðsdómi.

Í þessum ákærulið er honum gefið að sök meiri háttar brot á skattalögum í rekstri Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., en hann hafi verið starfandi framkvæmdastjóri félagsins til 27. ágúst 1999 og stjórnarmaður þess. Sakargiftir lúta að því að ákærði hafi gerst sekur um tilgreint brot með því að hafa skilað röngum skilagreinum staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir félagið vegna mánaðanna janúar, febrúar, mars, maí, júní og júlí 1999. Á skilagreinunum hafi greidd laun og skilaskyld staðgreiðsla verið vantalin og ákærði hafi látið undir höfuð leggjast að halda eftir og standa ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda í samræmi við fyrirmæli í III. kafla laga nr. 45/1987 ,,vegna launagreiðslna og bifreiðahlunninda til starfsmanns félagsins“. Í ákærunni eru fjárhæðir ætlaðra vantalinna launagreiðslna og vangoldinnar staðgreiðslu tilgreindar fyrir hvern mánuð.

Ákærði J-kk-nf Á-kk-nf bendir á að framsetning þessa ákæruliðar sé með sama hætti og í ákærulið III.1. og því eigi hér við öll hin sömu rök og sett séu fram til stuðnings kröfu hans um frávísun. Geti hann ekki ráðið í sakargiftirnar af ákærunni einni saman, en í henni komi ekki fram hvaða fjárhæðir tengist launagreiðslum annars vegar og bifreiðahlunnindum hins vegar.

Fyrir Hæstarétti hafi ákæruvaldið lýst því yfir að það uni niðurstöðu héraðsdóms um sýknu af vantöldum bifreiðahlunnindum. Engin breyting hafi þó verið gerð á þeim hluta ákæruliðarins sem snýr að bifreiðahlunnindum. Í því sambandi bendir ákærði J-kk-nf Á-kk-nf á að í yfirliti ákæruvaldsins sem fylgi greinargerð þess til Hæstaréttar sé strikað yfir dálka sem merktir séu A og ,,bifreiðahlunnindi“. A sé þó hvergi nefndur í ákærunni og í nefndu yfirliti sé engin tilraun gerð til þess að skilja á milli vantalinna launagreiðslna, sem ákærða J-kk-þgf Á-kk-þgf sé ætlað að bera ábyrgð á, og vantalinna launagreiðslna sem öðrum sé ætlað að bera ábyrgð á. Eigi þessi óskýrleiki í ákærulið IV.1. að leiða til frávísunar hans.

Í ákærulið IV.1. er ákærða J-kk-þgf Á-kk-þgf, sem sagður er hafa verið starfandi framkvæmdastjóri Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. áðurnefnt tímabil, gefið að sök meiri háttar brot á skattalögum á þann veg sem lýst er að framan. Hinar vantöldu launagreiðslur og bifreiðahlunnindi hafi verið til starfsmanns félagsins. Hinar ætluðu vantöldu greiðslur og samtala þeirra eru tilgreindar eftir greiðslumánuði og hið sama gildir um vangoldna staðgreiðslu af þeim.

Framsetning sakargifta í þessum ákærulið er hefðbundin og nægilega skýr til þess að ákærði geti ráðið af ákærunni hverjar ætlaðar sakir hans séu. Ákæran fullnægir að þessu leyti kröfum sem leiða má af 152. gr. laga nr. 88/2008. Verður frávísunarkröfu vegna þessa ákæruliðar því hafnað.

II

Ákærði T-kk-nf krefst þess að ákærulið III.2. verði vísað frá héraðsdómi. Hann tilfærir þau rök fyrir frávísunarkröfunni að samkvæmt 152. gr. laga nr. 88/2008, einkum c. og d. lið hennar, skuli meðal annars tilgreint hver sú háttsemi sé sem ákært er út af. Í athugasemdum með greininni í frumvarpi því, sem varð að lögunum, sé vísað til samanburðar við ákvæði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann kveður vandséð, að ekki yrði vísað frá dómi einkamáli þar sem stefna væri þeim annmörkum háð sem III. hluti ákæru sé haldinn. Nægi þar að nefna að hvorki sé nokkur tilgreining á því hver þau líftryggingariðgjöld séu, sem sögð eru vantalin, hvaða starfsmenn Baugs hf. hafi átt í hlut, né heldur hver hafi hlotið þær 8.028.617 krónur sem myndi lungann úr ákæruliðnum að því er varðar þennan ákærða. Þessir vankantar á ákærunni geri ákærða ómögulegt að taka til varna nema með hreinum ágiskunum.

Í þessum ákærulið, sem er að formi til eins upp settur og ákæruliður III.1., sem fjallað er um að framan, er ákært fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum og því lýst efnislega með sama hætti og broti ákærða J-kk-ef Á-kk-ef í ákærulið III.1. Sá er þó munur á að einungis er sagt að um sé að ræða launagreiðslur og greiðslur félagsins á líftryggingariðgjöldum í tilviki ákærða T-kk-ef að því er hann varðar og tvo aðra stjórnendur og starfsmenn félagsins. Tímabilið sem um ræðir er frá maí 2002 til nóvember sama ár og eru fjárhæðir vantaldra launa sagðar vera 8.400.620 krónur og vangoldin staðgreiðsla opinberra gjalda af þeim sögð samtals 3.237.598 krónur.

Sá háttur, sem hafður er á framsetningu sakargifta í þessum ákærulið er, eins og áður greinir, hefðbundinn þegar um sambærileg brot er að ræða. Ekki er venja að sundurliða fjárhæðir eftir viðtakendum greiðslna. Ákærða mátti vera ljóst hvaða sakir voru á hann bornar í ákærunni og var enginn hætta á að vörnum hans yrði áfátt af þessum ástæðum, sbr. 180. gr. laga nr. 88/2008.

Ákæruvaldið unir niðurstöðu héraðsdóms um sýknu af sakargiftum vegna vantalinna líftryggingariðgjalda og ætlaðrar vangoldinnar staðgreiðslu af þeim. Þá hefur ákæruvaldið lagt fyrir Hæstarétt með greinargerð sinni yfirlit þar sem fram kemur sú eina greiðsla, sem sakargiftir eru nú reistar á.

Verður kröfu ákærða T-kk-ef um frávísun þessa ákæruliðar hafnað.

III

1

Ákærða K-kvk-nf krefst þess að öllum þáttum ákæruliðar IV.2., sem ekki var sýknað af í héraði, verði vísað frá héraðsdómi.

Í héraðsdómi var ákærða sýknuð af tveimur þáttum þessa ákæruliðar, en þeir tóku til vantalinna bifreiðahlunninda ákærða J-kk-ef Á-kk-ef og bifreiðahlunninda A og vangoldinnar staðgreiðslu af þessum hlunnindum. Ákæruvaldið unir sýknudómi um vantalin bifreiðahlunnindi A, en krefst sakfellingar á vantöldum bifreiðahlunnindum ákærða J-kk-ef Á-kk-ef.

Með vísan til framangreindra röksemda um að framsetning sakargifta sé hefðbundin, bæði í texta í ákærulið IV.2. og sundurliðun í yfirliti þar sem tilteknar eru vantaldar launagreiðslur í einum dálki og vangoldin staðgreiðsla í öðrum, sundurliðaðar eftir mánuðum og samtölur tilgreindar fyrir hvert ár, auk niðurstöðutölu fyrir hvern dálk, mátti ákærðu vera ljóst hvaða sakir væru á hana bornar. Engin hætta var á að vörnum hennar yrði áfátt vegna þessarar framsetningar ákærunnar, sbr. 180. gr. laga nr. 88/2008.

Ákæruvaldið hefur lagt fyrir Hæstarétt með greinargerð sinni nýtt yfirlit þar sem er að finna sundurliðun eftir viðtakanda greiðslna í þeim þáttum sem um er deilt hér fyrir dómi. Á hinn bóginn er ljóst að ákæruefnið í þessum lið þar sem ákært er fyrir að hafa vantalið tilgreinda greiðslu til ákærða J-kk-ef Á-kk-ef í janúar 2001 og ekki haldið eftir staðgreiðslu af henni samrýmist ekki sakargiftum í ákærulið I.4.B.b. þar sem hann er ákærður fyrir að hafa ekki talið fram sem tekjur af hlutareign sinni í Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf. sömu fjárhæð og vanrækt að greiða af henni fjármagnstekjuskatt. Í þessu felst ekki að ákæruliður IV.2. sé ekki nægilega skýr enda ljóst hverjar sakargiftirnar eru. Misræmið kemur á hinn bóginn til úrlausnar, þegar fjallað verður efnislega um ákæruliðinn.

Samkvæmt framansögðu verður kröfu ákærðu K-kvk-ef um frávísun á þessum ákærulið hafnað.

2

Þá krefst ákærða K-kvk-nf frávísunar á sakargiftum sem tilgreindar eru í ákærulið IV.3.a.

Í ákærunni er sakargiftum að þessu leyti lýst svo að málið sé höfðað: ,,3. Á hendur ákærðu K-kvk-þgf ... fyrir meiriháttar brot gegn skattalögum með því að hafa skilað röngu skattframtali fyrir Fjárfestingafélagið Gaum ehf. gjaldaárið 2001, vegna 2000, þar sem tekjur félagsins, sem skattskyldar eru samkvæmt B-lið 7. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, sbr. áður lög nr. 75/1981, voru rangfærðar sem hér segir; a) með því að vantelja til tekna söluhagnað af viðskiptum félagsins með hlutabréf í Baugi hf. á árinu 2000, um kr. 916.105.197 ... .“

Ákærða styður frávísunarkröfu sína þeim rökum að verknaðarlýsing í ákæru að þessu leyti uppfylli ekki þær kröfur sem gera verði og að henni sé ómögulegt að átta sig á sakargiftum og þar með taka til varna með fullnægjandi hætti. Gerir ákærða einkum athugasemdir við að ekki sé í ákærunni að finna nánari sundurliðun eða tilgreiningu á umræddri fjárhæð. Hvorki sé tekið fram hvernig ætlaður söluhagnaður sé reiknaður né vegna hvaða viðskipta hann eigi að hafa stofnast.

Ákærðu er, eins og fram er komið, gefið að sök að hafa skilað röngu skattframtali gjaldárið 2001 fyrir Fjárfestingafélagið Gaum ehf. sem hún var framkvæmdastjóri fyrir. Er tíundað í ákærunni hvaða háttsemi sé talin refsiverð og gegn hvaða refsilagaákvæði sé brotið. Um sé að ræða vantalinn söluhagnað af viðskiptum Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. með hlutabréf í Baugi hf. á árinu 2000, sem numið hafi 916.105.197 krónum.

Verknaðarlýsing í ákærunni er hér auðskilin og þótt fjárhæðir séu ekki sundurliðaðar eða skýrðar nánar, leiðir það ekki til þess að sakargiftir teljist óljósar svo að í bága fari við 152. gr. laga nr. 88/2008. Voru engin vandkvæði fyrir ákærðu K-kvk-þf að taka til varna gegn þessum sakargiftum, sbr. 180. gr. laganna. Verður frávísunarkröfu um þessar sakir því hafnað.

IV

Ákærði J-kk-nf Á-kk-nf heldur fram til stuðnings því að vísa eigi sakargiftum í I. hluta ákærunnar frá héraðsdómi og jafnframt heldur ákærði T-kk-nf því fram að það eigi að varða sýknu að höfðun sakamáls á hendur þeim tveimur hafi falið í sér gróft brot á jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Þrír menn hafi skipað framkvæmdastjórn Baugs hf. á þeim tíma sem rannsókn máls þessa taki til, ákærðu J-kk-nf Á-kk-nf og T-kk-nf og Á. Einn þeirra sé ekki ákærður í máli þessu, þótt þær greiðslur, sem til hans gengu persónulega, séu síst minnstar. Fram komi í bréfaskiptum ríkissaksóknara og saksóknara efnahagsbrota frá desember 2008 að það sé mat hins síðarnefnda, sem fram komi í bréfi hans til ríkissaksóknara 15. þess mánaðar, að færa megi sönnur á að Á hafi vantalið tekjur vegna ársins 1999 um 93.511.298 krónur, enda hafi hann viðurkennt brotið með því að skila leiðréttu skattframtali í samræmi við það. Þrátt fyrir þetta hafi Á ekki verið ákærður. Telja ákærðu J-kk-nf Á-kk-nf og T-kk-nf að eins og saksókn sé háttað í málinu sé um svo augljósa og hróplega mismunun að ræða að ekki verði við unað. Telja þeir að engin rök hafi verið sett fram sem réttlætt geti, eða skýrt á haldbæran hátt, af hverju þeir sæti ákæru en ekki Á. Vekja þeir athygli á að mál Á hafi verið rannsakað í sömu rannsókn ríkislögreglustjóra og þeirra mál og hafi hún beinst að sömu atvikum. Þeir benda á að ákæruvaldið sé, við töku ákvörðunar um hvort gefa skuli út ákæru, meðal annars bundið af jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Framangreindum meginreglum um að gætt skuli jafnræðis hafi ekki verið fylgt. Í því felist svo bersýnilegir annarmarkar á ákæru að vísa beri I. hluta hennar frá dómi, sbr. 1. mgr. 159. gr. laga nr. 88/2008. Af hálfu ákærða T-kk-ef er lögð áhersla á að þessi ætlaði annmarki á málatilbúnaði ákæruvaldsins eigi að leiða til sýknu eða að minnsta kosti að hafa áhrif á ákvörðun refsingar ef til slíks kemur.

Af gögnum málsins má sjá að upphaflega hafi Á ásamt ákærðu J-kk-þgf Á-kk-þgf og T-kk-þgf sætt rannsókn lögreglu og síðar skattrannsóknarstjóra ríkisins vegna skattskila sinna. Einungis J-kk-nf Á-kk-nf og T-kk-nf hafa verið ákærðir.

Samkvæmt 145. gr. laga nr. 88/2008 skal ákærandi, er hann hefur fengið gögn máls í hendur, ganga úr skugga um að rannsókn þess sé lokið. Telji hann þess þörf óskar hann eftir frekari rannsókn málsins, en tekur ella ákvörðun um hvort sækja skuli sakborning til sakar. Við þá ákvörðun ber að gæta jafnræðis svo sem ótvírætt leiðir af reglu 142. gr. laganna. Ákvörðun ákæranda, sem að framan greinir, er hluti af meðferð hans á valdheimildum sem honum eru fengnar að lögum. Sú ákvörðun getur eðli sínu samkvæmt ekki sætt endurskoðun dómstóla við úrlausn þessa máls, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 3. mars 2011 í máli nr. 71/2010. Verður því hafnað röksemdum ákærðu J-kk-ef Á-kk-ef og T-kk-ef um að ætlað brot á jafnræðisreglu eigi að leiða til frávísunar málsins að hluta eða sýknu eða hafa áhrif á ákvörðun refsingar.

V

Sakargiftir í I. hluta ákærunnar beinast að ákærða J-kk-þgf Á-kk-þgf vegna eigin skattskila hans á tekjuárunum 1998, 1999, 2000, 2001 og 2002.

1

Fallist er á forsendur og niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu samkvæmt ákæruliðum I.2.A.b. og I.3.A.b. Þá er sannað að greiðslur, sem greinir í ákærulið I.1.A., samtals að fjárhæð 11.784.344 krónur, séu tekjur af hlutareign ákærða J-kk-ef Á-kk-ef í Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf. vegna eignarhluta þess félags í Baugi hf., eiganda Bónus sf. Með þessari athugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu á sakargiftum í þessum ákærulið. Er háttsemin í þessum þremur ákæruliðum réttilega færð til refsiákvæða.

2

Í ákæruliðum I.3.A.c., I.4.A.b. og I.5.A.b. er ákærða J-kk-þgf Á-kk-þgf gefið að sök meiri háttar brot á skattalögum með því að hafa í skattframtölum sínum 2001, 2002 og 2003 vantalið launatekjur sínar í formi skattskyldra bifreiðahlunninda samkvæmt mati ríkisskattstjóra og með því komið sér undan greiðslu tekjuskatts, útsvars og sérstaks tekjuskatts. Hinar vantöldu launatekjur í formi bifreiðahlunninda taka til bifreiðarinnar OD-090 af gerðinni Jeep Grand Cherokee á tekjuárunum 2000, 2001 og 2002, svo og bifreiðarinnar NT-107 af gerðinni Hummer HMC4 og bifreiðarinnar TS-378 af gerðinni Porsche 911, beggja síðarnefndu bifreiðanna vegna tekjuáranna 2001 og 2002. Framangreindar bifreiðar voru allar í eigu Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. en ákærði J-kk-nf Á-kk-nf er í ákæru sagður hafa verið starfandi framkvæmdastjóri þess félags fram til 27. ágúst 1999 en ákærða K-kvk-nf framkvæmdastjóri frá þeim degi og allt það tímabil sem ákæra vegna þessara bifreiðahlunninda tekur til. Ákærði J-kk-nf Á-kk-nf var í stjórn félagsins á árunum 2000 til 2002.

Fram er komið að B, fyrrverandi eiginkona ákærða J-kk-ef Á-kk-ef, hafi haft full afnot bifreiðarinnar OD-090 á árunum 2000, 2001 og 2002, en bifreiðinni var afsalað frá Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf. til hennar 16. október síðastgreint ár. Í skýrslu fyrir héraðsdómi upplýsti vitnið C að hann hafi verið formaður stjórnar félagsins á árunum 1998 til 2002. Hann kvað afnot B þannig til komin að hún hafi verið fyrrverandi eiginkona ákærða J-kk-ef Á-kk-ef og hafi sér fundist ,,það ekkert óeðlilegt þannig að hún var hluthafi í félaginu og ... þar af leiðandi ekkert óeðlilegt að hún hefði einhver hlunnindi af því.“ Gögn málsins renna ekki að öðru leyti stoðum undir að B hafi persónulega átt hlut í félaginu. Á hinn bóginn var fjárslitum milli hennar og ákærða J-kk-ef Á-kk-ef ólokið lengst af þeim tíma, sem hér um ræðir. Leggja verður til grundvallar að B hafi ekki verið starfsmaður félagsins. Af hálfu ákæruvaldsins er krafa um skattskyldu ákærða J-kk-ef Á-kk-ef vegna þessara hlunninda á því reist að B hafi ekki verið í neins konar ,,launasambandi við Fjárfestingafélagið Gaum ehf.“ heldur hafi hún haft afnot bifreiðarinnar vegna hlunninda sem ákærði J-kk-nf Á-kk-nf hafi tekið sér hjá félaginu.

Í 1. tölulið A. liðar 7. gr. laga nr. 75/1981, sbr. síðar hliðstætt ákvæði í 1. tölulið A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, er kveðið á um skattskyldu endurgjalds fyrir hvers konar vinnu, starf eða þjónustu, sem innt er af hendi fyrir annan aðila. Í töluliðnum eru nefnd í dæmaskyni ýmiss konar laun svo og ,,fæði, húsnæði, risnufé, verkfærapeningar, ökutækjastyrkir, flutningspeningar og aðrar hliðstæðar starfstengdar greiðslur, fríðindi og hlunnindi ... Hvorki skiptir máli hver tekur við greiðslu né í hvaða gjaldmiðli goldið er, hvort sem það er í reiðufé, fríðu, hlunnindum eða í vinnuskiptum.“ Samkvæmt þessu teljast ekki einungis beinar fjárgreiðslur til skattskyldra tekna, sem laun fyrir vinnu, heldur einnig hvers konar fríðindi og hlunnindi sem launamenn njóta í starfi. Undir slík skattskyld hlunnindi launamanna falla samkvæmt þessari reglu afnot þeirra af bifreiðum, svonefnd bifreiðahlunnindi. Þótt fallist yrði á með ákæruvaldinu að á ákærða J-kk-þgf Á-kk-þgf gæti samkvæmt framangreindu hvílt skattskylda vegna nota fyrrverandi eiginkonu hans af bifreið í eigu Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. verður ákæruvaldið í sakamáli eins og þessu að sanna að not hennar af bifreiðinni séu til komin vegna hlunninda sem ákærði hafi tekið sér hjá félaginu, eða fengið sem greiðslu fyrir vinnuframlag sitt þar. Jafnframt verður að sanna að ákærði hafi stöðu sinnar vegna átt kost á ótakmörkuðum endurgjaldslausum umráðum bifreiðarinnar. Sú sönnun hefur ekki tekist, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008, og verður í því sambandi einnig að líta til framburðar J-kk-ef J-kk-ef, stjórnarformanns félagsins, fyrir dómi um að hann hefði ,,náttúrulega með ... að gera“ umráð bifreiðarinnar og annarra bifreiða félagsins. Verður ákærði því sýknaður af þessum sakargiftum.

Fyrir liggur að bifreiðin NT-107 af gerðinni Hummer HMC4 árgerð 1996 var lítt ökufær á árunum 2001 og 2002. Bifreiðin varð eign Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. 6. apríl 2001 og notkun hennar á forræði félagsins fram á árið 2004. Upplýst er að bifreiðin var í geymsluhúsnæði á vegum félagsins og að bæði ákærði J-kk-ef Á-kk-nf og vitnið C munu á þessum tíma hafa haft aðgang að geymslunni. Ákærði J-kk-nf Á-kk-nf mun á þessum tíma hafa átt sjálfur nokkrar bifreiðar. Fullyrt er af hans hálfu að hann hafi verið skráður fyrir fjórum bifreiðum á árinu 2001 og á skattframtali hans 2003 er hann skráður fyrir fjórum bifreiðum 31. desember 2002. Liggur ekki fyrir að ákærði J-kk-nf Á-kk-nf hafi notað eða átt þess kost að nota bifreiðina NT-107 á þeim tíma, sem um ræðir. Hefur af hálfu ákæruvaldsins ekki verið sannað, svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa, sbr. 109. gr. laga nr. 88/2008, að réttur til endurgjaldslausra nota af þessari bifreið hafi verið meðal þeirra greiðslna sem ákærði fékk sem endurgjald fyrir starf sitt í þágu Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. Skortir á að skilyrðum 1. mgr. 1. töluliðar A. í 7. gr. laga nr. 75/1981 sé fullnægt og verður ákærði því sýknaður af þessum sakargiftum.

Bifreiðin TS-378 af gerðinni Porsche 911 var fyrst skráð hér á landi 11. október 2000. Fjárfestingafélagið Gaumur ehf. eignaðist bifreiðina 25. júní 2001 og var skráður eigandi hennar fram á árið 2005. Ákærði J-kk-nf Á-kk-nf og vitnið C fullyrða að bifreiðin hafi verið keypt sem fjárfesting. Í málinu er að öðru leyti ekkert því til stuðnings. Geymslu bifreiðarinnar á árunum 2001 og 2002 var, eftir því sem upplýst er, hagað með sama hætti og áður er lýst um bifreiðina NT-107. Fullyrðingum ákærða J-kk-ef Á-kk-ef um að notkun bifreiðarinnar á þeim tíma, sem hér skiptir máli, hafi verið hverfandi hefur ekki verið hnekkt. Verður heldur ekki talið, miðað við þær kröfur sem gera verður samkvæmt 109. gr. laga nr. 88/2008, að sannað sé að hlunnindi vegna möguleika til ótakmarkaðra, endurgjaldslausra afnota bifreiðarinnar TS-378 hafi verið hluti þess endurgjalds, sem ákærði J-kk-nf Á-kk-nf fékk fyrir starf sitt í þágu Fjárfestingafélagsins Gaums ehf.

Samkvæmt framansögðu er staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að sýkna ákærða J-kk-þf Á-kk-þf af sakargiftum í ákæruliðum I.3.A.c., I.4.A.b. og I.5.A.b.

3

Í ákæruliðum I.4.B.a. og I.5.B. eru ákærða J-kk-þgf Á-kk-þgf gefin að sök meiri háttar brot á skattalögum á tekjuárunum 2001 og 2002 með því að hafa í fyrra tilvikinu vantalið söluhagnað vegna sölu sinnar á hlutabréfum í Baugi hf. á árinu 1999 þegar stofnverð bréfanna hafi verið tilgreint of hátt í skattframtali hans og söluhagnaður þeirra að sama skapi vantalinn um 7.942.364 krónur. Miðað er við í þessum ákærulið, I.4.B.a., að tekjufærslu söluhagnaðar hafi verið frestað um tvenn áramót, sbr. heimild í 6. mgr. 17. gr. laga nr. 75/1981, og kveður ákæruvaldið það vera í samræmi við kröfu ákærða fyrir yfirskattanefnd. Í síðarnefnda ákæruliðnum, I.5.B., er ákærði sakaður um að hafa vantalið söluhagnað vegna sölu á hlutabréfum í Baugi hf. árið 2002 með því að stofnverð bréfanna hafi verið tilgreint of hátt í skattframtali hans 2003 og söluhagnaðurinn af þeim að sama skapi vantalinn um sem nemur 70.348.204 krónum.

Héraðsdómur sýknaði ákærða af þeim sökum sem hann er borinn í þessum ákæruliðum. Fyrir Hæstarétti krefst ákæruvaldið sakfellingar samkvæmt þeim.

Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi var stofnverð hlutabréfa ákærða í Baugi hf. ranglega tilgreint við útreikning söluhagnaðar hans af þeim á árunum 1999 og 2002. Var í báðum tilvikum miðað við annað og hærra stofnverð, en rétt var. Ákærði J-kk-nf Á-kk-nf kveðst ekki hafa gert skattframtal sitt sjálfur fyrir þau ár, sem um ræðir. Hann hafi falið það verk kunnáttumönnum sem hann hafi treyst. Hann staðhæfir að hann hafi aldrei gefið þeim fyrirmæli um að vantelja söluhagnað af hlutabréfunum. Um hafi verið að ræða D, sem unnið hafi að skattframtali fyrir ákærða J-kk-þf Á-kk-þf í samráði við Ð endurskoðanda. Í skýrslu fyrir dómi staðfesti D vinnu sína við framtalsgerðina en kvaðst þó ekki hafa reiknað út stofnverð hlutabréfanna. Í skýrslu Ð fyrir dómi staðfesti hann að villa hefði orðið við útreikning stofnverðsins. Notaður hefði verið stuðull, sem gilt hafi fyrir útgáfu jöfnunarhlutabréfa, en ekki stuðull sem nota átti eftir útgáfuna. Sagði Ð að þar hafi þeim orðið á mistök.

Þótt ákærði hafi falið kunnáttumönnum að annast gerð skattframtals fyrir sig leysir það hann ekki undan ábyrgð á skattskilum sínum, enda hvílir framtalsskyldan að lögum á honum sjálfum, sbr. 2. mgr. 91. gr. laga nr. 75/1981, nú 2. mgr. 90. gr. laga nr. 90/2003. Þau skilyrði refsinæmis eru tiltekin í 1. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003, að rangt eða villandi sé talið fram vegna ásetnings eða stórfellds hirðuleysis framteljanda. Skilyrði 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem til er vísað í síðast tilvitnuðum ákvæðum, eru með sama hætti ásetningur eða stórfellt gáleysi.

Í málinu er ekki upplýst til fulls, þrátt fyrir framangreindan framburð Ð, hver var ástæða þess að notaður var rangur stuðull við útreikning stofnverðs hlutabréfanna við söluna 30. nóvember 1999. Baugur hf. varð til við samruna nokkurra félaga á árinu 1998. Ákærði J-kk-nf Á-kk-nf átti hluti í Gaumi ehf., og við skiptingu félagsins rann hluti þess til Eignarhaldsfélagsins Gaums ehf., sem síðar var sameinað Baugi hf. Stofnverð hluta ákærða í Baugi hf. átti samkvæmt 56. gr. A. í lögum nr. 75/1981 að vera jafnt stofnverði þeirra hluta, sem hann átti í Eignarhaldsfélaginu Gaumi ehf. og lét af hendi við samrunann. Við skattskil vegna sölunnar í nóvember 1999 var stofnverð hlutabréfanna tilgreint jafnt nafnverði þeirra og söluhagnaður talinn vera 111.928.000 krónur í stað þess að ef notaður hefði verið réttur stuðull við útreikning stofnverðs bréfanna hefði fram talinn söluhagnaður átt að vera 119.870.364 krónur. Mismunurinn nemur 7.942.364 krónum.

Um síðari söluna 10. september 2002 liggur fyrir að ástæða þess að stofnverð hlutabréfanna var ranglega tilgreint var sú að ekki var tekið tillit til jöfnunarhlutabréfa, sem út höfðu verið gefin fyrr á því ári. Í skattframtali ákærða J-kk-ef Á-kk-ef vegna þessa er tap af sölu hlutabréfanna sagt vera 14.400.000 krónur, í stað þess að ef notaður hefði verið réttur stuðull við útreikning stofnverðs bréfanna hefði reiknaður og framtalinn söluhagnaður átt að vera 70.348.204 krónur. Söluverð hlutabréfanna nam 78.400.000 krónum.

Ákærði J-kk-nf Á-kk-nf var framkvæmdastjóri Baugs hf. frá stofnun 2. júlí 1998 til 30. maí 2002. Honum hlaut að vera vel kunnugt um hvernig ákvarða skyldi stofnverð hlutabréfa í félaginu, ekki síst vegna verulegra breytinga sem á því hlutu að verða við útgáfu jöfnunarhlutabréfa á árinu 2002. Samkvæmt því og jafnframt að teknu tilliti til þess hve háar fjárhæðir var um að tefla, einkum í samanburði við söluverð hlutabréfanna í báðum tilvikum, verður að leggja til grundvallar að það hafi verið stórkostlegt hirðuleysi af hans hálfu að gera sér ekki grein fyrir því að söluhagnaður var verulega vantalinn í þessum tilvikum. Niðurstaða þessi er reist á mati á því hvaða kröfur hafi mátt gera til ákærða J-kk-ef Á-kk-ef um vitneskju er varðar stofnverð hlutabréfanna, en ekki á endurskoðun á mati héraðsdóms á munnlegum framburði fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Verður ákærði því sakfelldur fyrir að vantelja fjármagnstekjur sínar, sem skattskyldar voru samkvæmt 4. tölulið C. liðar 7. gr. laga nr. 75/1981, á þann hátt sem hann er ákærður fyrir í liðum I.4.B.a. og I.5.B. Verður einnig lagt til grundvallar, eins og gert er í ákæru, að skattlagningu söluhagnaðar vegna sölunnar 30. nóvember 1999 hafi verið frestað um tvenn áramót og því hafi ákærði vantalið þennan söluhagnað á árinu 2002, sbr. 6. mgr. 17. gr. síðastgreindra laga. Brot ákærða samkvæmt þessum ákæruliðum teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003.

4

Fallist er á forsendur og niðurstöðu héraðsdóms um ákærulið I.4.B.b. og er brot ákærða J-kk-ef Á-kk-ef þar réttilega fært til refsiákvæða, sbr. og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga.

VI

Sakargiftir í ákærulið II. beinast að ákærða T-kk-þgf vegna eigin skattskila hans. Er ákært í þessum lið fyrir meiri háttar brot á skattalögum með því að ákærði hafi skilað röngum skattframtölum á árunum 1999, 2000, 2001, 2002 og 2003 þar sem hann á að hafa vantalið skattskyldar tekjur samkvæmt 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú lög nr. 90/2003, sbr. og 19. og 20. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, og hafa komið sér undan greiðslu tekjuskatts, útsvars og sérstaks tekjuskatts framangreind ár að þeirri fjárhæð sem tilgreind er í ákæru.

Fyrir Hæstarétti er til endurskoðunar niðurstaða héraðsdóms í fyrsta lagi um ákærulið II.1. um ætlaðar vantaldar tekjur ákærða T-kk-ef á tekjuárinu 1998 í formi starfstengdrar upphafsgreiðslu að fjárhæð 5.000.000 krónur frá Baugi hf. sem í ákæru er sögð hafa verið innt af hendi 31. desember 1999. Í öðru lagi niðurstaða dómsins um ákærulið II.2.b. vegna ætlaðra vantalinna tekna af nýtingu kaupréttar á hlutabréfum í Baugi hf. sem ákærði er sagður hafa öðlast vegna starfa fyrir félagið og eiga að hafa verið greiddar í júlí 1999 að fjárhæð 18.800.000 krónur. Í þriðja lagi niðurstaðan um ákærulið II.3.b. vegna ætlaðra vantalinna tekna í formi launauppbótar, svonefndrar bónusgreiðslu, frá Baugi hf. að fjárhæð 5.000.000 krónur sem sögð er hafa verið innt af hendi 31. mars 2000.

Ekki skiptir máli þótt leggja verði til grundvallar að sannað sé að ákærði T-kk-nf hafi móttekið greiðslu samkvæmt ákærulið II.1. frá Bónus sf. á árinu 1998, en greiðslan síðan verið gjaldfærð hjá Baugi hf. 31. desember 1999. Sannað er að um var að ræða starfstengda greiðslu vegna upphafs starfs hans í þágu Baugs hf., sem það félag átti að greiða og sem honum bar að tíunda í skattframtali sínu en gerði ekki. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um þessa þrjá ákæruliði verður niðurstaða hans um sakfellingu af þeim staðfest. Eru brot ákærða þar réttilega færð til refsiákvæða, sbr. einnig 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga.

VII

Í ákærulið III. eru ákærðu J-kk-nf Á-kk-nf og T-kk-nf bornir sökum um að hafa framið tiltekin brot í rekstri Baugs hf., ákærði J-kk-nf Á-kk-nf sem framkvæmdastjóri félagsins frá 2. júlí 1998 til 30. maí 2002 og ákærði T-kk-nf sem framkvæmdastjóri þess frá síðastgreindum degi.

1

Fallist er á forsendur og þá niðurstöðu héraðsdóms um ákærulið III.1. að sakfella beri ákærða J-kk-þf Á-kk-þf fyrir brot á fyrirmælum 20. gr. laga nr. 45/1987, og að hann hafi unnið sér til refsingar, sbr. 2. mgr. 30. gr. sömu laga, með því að skila röngum skilagreinum staðgreiðslu vegna greiðslu Baugs hf. til ákærða T-kk-ef 5.000.000 krónur í desember 1998, vegna greiðslu Baugs hf. til E 5.100.000 krónur í júní 1999, vegna afhendingar á bifreið og sófasetti til Á að verðmæti 4.300.000 krónur, sem var hluti af starfslokagreiðslu hans, í árslok 1999 og vegna greiðslu til ákærða T-kk-ef 5.000.000 krónur í mars 2000.

2

Í ákæru er þess einnig krafist að ákærði J-kk-nf Á-kk-nf verði sakfelldur fyrir að hafa sem framkvæmdastjóri Baugs hf. vanrækt að sjá til þess að félagið stæði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda af greiðslu þess til hans sjálfs í október 2000 að fjárhæð 4.000.000 krónur. Héraðsdómur tók ekki afstöðu til þessara sakargifta, án þess að ástæður þess séu nefndar í dóminum. Ekki er önnur skýring á því en sú, sem ákæruvaldið heldur fram í greinargerð til Hæstaréttar, að um yfirsjón hafi verið að ræða. Við málflutning fyrir Hæstarétti var því lýst yfir af hálfu ákæruvaldsins að fallið væri frá þessum þætti í ákærulið III.1. Þegar litið er til umfangs málsins er um óverulegan annmarka á héraðsdómi að ræða, sem leiðir ekki til ómerkingar hans, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 14. janúar 1999 í máli nr. 425/1998, sem birtur er í dómasafni réttarins 1999 á síðu 74, og 30. maí 2002 í máli nr. 96/2002, sem birtur er í dómasafni réttarins 2002 á síðu 1972.

3

Í ákærulið III.2. er ákærði T-kk-nf borinn sökum um meiri háttar brot á skattalögum í rekstri Baugs hf. meðal annars með því að skila rangri skilagrein vegna staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir félagið í júní 2002. Lúta einu sakargiftirnar, sem til úrlausnar eru í Hæstarétti samkvæmt þessum lið, að því að ákærði T-kk-nf hafi látið undir höfuð leggjast að halda eftir og standa ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna greiðslu til E 14. júní 2002 að fjárhæð 8.000.000 krónur. Er fallist á forsendur og niðurstöðu héraðsdóms um að sakfella beri ákærða T-kk-þf fyrir þessar sakargiftir. Er brotið þar réttilega heimfært til refsiákvæða.

VIII

Í ákærulið IV. eru ákærðu J-kk-nf Á-kk-nf og K-kvk-nf borin sökum um tiltekin brot í starfsemi Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. Sá fyrrnefndi er ákærður sem starfandi framkvæmdastjóri félagsins til 27. ágúst 1999 og sú síðarnefnda sem framkvæmdastjóri frá þeim degi.

1

Sakargiftir í ákærulið IV.1. beinast að ákærða J-kk-þgf Á-kk-þgf og lúta að meiri háttar brotum á skattalögum með því að hann hafi á árinu 1999 skilað röngum skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir Fjárfestingafélagið Gaum ehf. þar sem greidd laun hafi verið vantalin og einnig skilaskyld staðgreiðsla og fyrir að hafa látið undir höfuð leggjast að halda eftir og standa ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda af því sem vantalið hafi verið. Fyrir Hæstarétti eru einungis til endurskoðunar í þessum ákærulið ætlaðar vantaldar launagreiðslur félagsins til A.

Ákærði var sakfelldur í héraðsdómi samkvæmt þessum lið og var sú niðurstaða á því reist að A hafi verið starfsmaður Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. en ekki verktaki, svo sem ákærði J-kk-nf Á-kk-nf hefur haldið fram.

Enginn skriflegur samningur liggur fyrir um vinnu A í þágu félagsins. Fyrir liggur að hann sinnti ýmsum viðvikum fyrir félagið eða hluthafa í því og að ákærði J-kk-nf Á-kk-nf hafi yfirleitt haft frumkvæði að því að fela honum einstök verkefni. Þau fólust einkum í að þrífa bíla, sem félagið átti, ýmsum snúningum, sendiferðum og öðrum íhlaupaverkum. Hann þáði ekki föst laun hjá félaginu og greiðslur til hans voru óreglulegar og byggðust á yfirlitum sem hann afhenti um unna tíma í þágu félagsins. Hann fékk greiddar 850 krónur fyrir hverja klukkustund og hafa ekki verið leiddar að því neinar líkur að þau tímalaun tengist tilteknum kjarasamningi. Bera framlögð yfirlit um vinnu hans og tíma sum með sér að innheimt hafi verið sérstaklega fyrir þrif á bifreiðum, áætlaður tími á hverja bifreið, auk tíma sem farið hafi í önnur verk. Ekkert liggur fyrir um að A hafi haft viðveruskyldu hjá félaginu eða hann hafi að lágmarki átt að vinna tiltekinn fjölda tíma á dag eða í hverri viku í þess þágu. Í skýrslu fyrir dómi neitaði hann því að á honum hafi hvílt skylda til að mæta til starfa, nema þess væri sérstaklega óskað. Hann hafi ekki haft fasta starfstöð hjá félaginu. Á þessum tíma kvaðst hann einnig hafa verið ,,svona inn og út“ úr skóla.

Af framangreindu verður ráðið að réttarsamband A og Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. hafi fremur borið einkenni verksamnings en ráðningarsamnings. Skiptir í því sambandi ekki máli, þótt A tiltæki á sumum tímaskrám að greiða skyldi ,,laun“ hans með tilteknum hætti og jafnframt að hann hafi ekki innheimt og skilað virðisaukaskatti á umkrafið endurgjald fyrir vinnu sína. Verður ákærði J-kk-nf Á-kk-nf að njóta þess vafa sem uppi er um eðli réttarsambandsins að þessu leyti, sbr. 109. gr. laga nr. 88/2008. Hann verður því sýknaður af þessum ákærulið.

2

Í ákæruliðum IV.2., IV.3.a. og IV.4. eru ákærðu K-kvk-þgf gefin að sök meiri háttar brot á skattalögum með því að hafa á árunum 1999, 2000, 2001 og 2002 skilað röngum skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir Fjárfestingafélagið Gaum ehf. þar sem greidd laun og skilaskyld staðgreiðsla hafi verið vantalin og fyrir að láta undir höfuð leggjast að halda eftir og standa ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda af hinum vantöldu launum í samræmi við fyrirmæli III. kafla laga nr. 45/1987.

Í ákærulið IV.2. eru tvenns konar sakir bornar á ákærðu K-kvk-þf, sem til úrlausnar eru fyrir Hæstarétti. Annars vegar fyrir að hafa ekki tilgreint sem laun á skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir félagið bifreiðahlunnindi ákærða J-kk-ef Á-kk-ef á árunum 2000, 2001 og 2002 og ætlaðar launagreiðslur til A fyrir september, nóvember og desember 1999 og febrúar, apríl, júní og september 2000. Hins vegar fyrir að tilgreina ekki á skilagrein vegna staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir janúar 2001 greiðslu til ákærða J-kk-ef Á-kk-ef að fjárhæð 59.200.000 krónur og vanrækja að standa skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna hennar.

Um fyrrnefndu sakargiftirnar vísast til þess, sem segir í 2. tölulið V. kafla dóms þessa, en þar er ákærði J-kk-nf Á-kk-nf sýknaður af því að hafa vantalið sem laun á skattframtali sínu þau ætluðu bifreiðahlunnindi sem um ræðir. Af því leiðir að sýkna ber ákærðu K-kvk-þf af sakargiftum um að hafa vanrækt að tilgreina sem laun á skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda ætluð bifreiðahlunnindi hans. Í 1. tölulið VIII. kafla dómsins er ákærði J-kk-nf Á-kk-nf sýknaður af þeim sakargiftum að hafa vanrækt að gera grein fyrir ætluðum launagreiðslum til A á skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda í tengslum við greiðslu þóknunar til hans fyrir störf í þágu Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. Var ekki talið sannað að A hefði verið starfsmaður félagsins heldur hefði hann veitt því þjónustu sem verktaki. Með sömu rökum verður ákærða K-kvk-nf sýknuð af þeim sakargiftum sem hér um ræðir.

3

Sakargiftir á hendur ákærðu K-kvk-þgf í ákærulið IV.2. lúta, sem fyrr segir, meðal annars að því að hún hafi skilað rangri skilagrein vegna staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir Fjárfestingafélagið Gaum ehf. fyrir janúar 2001 þar sem greidd laun til ákærða J-kk-ef Á-kk-ef að fjárhæð 59.200.000 krónur og skilaskyld staðgreiðsla af þeim að fjárhæð 22.945.920 krónur hafi verið vantalin og látið undir höfuð leggjast að standa ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda að hinni tilgreindu fjárhæð í samræmi við fyrirmæli í III. kafla laga nr. 45/1987.

Sú greiðsla, sem um ræðir, var sama greiðslan og ákærða J-kk-þgf Á-kk-þgf er gefið að sök í ákærulið I.4.B.b. að hafa vantalið sem tekjur af hlutareign sinni í Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf. og hann á að hafa fengið 12. janúar 2001, en vantalið sem fjármagnstekjur og ekki greitt fjármagnstekjuskatt að fjárhæð 5.920.000 krónur. Eins og greinir í 4. tölulið V. kafla dóms þessa er hann sakfelldur fyrir það brot sem honum er gefið að sök í tilgreindum ákærulið.

Sakargiftir á hendur ákærðu K-kvk-þgf samkvæmt þessum ákærulið miða við að greiðsla á 59.200.000 krónum hafi verið launagreiðsla til ákærða J-kk-ef Á-kk-ef og þar með annars eðlis en lagt er til grundvallar um sömu greiðslu í ákærulið I.4.B.b., en sem fyrr greinir er þar lagt til grundvallar að um fjármagnstekjur ákærða J-kk-ef Á-kk-ef hafi verið að ræða. Um þessa greiðslu er því innbyrðis ósamræmi í ákærunni. Ákæruvaldið hefur ekki sannað að greiðslan hafi verið innt af hendi sem launatekjur til ákærða J-kk-ef Á-kk-ef. Þá er óheimilt samkvæmt 180. gr. laga nr. 88/2008 að leggja annað eðli greiðslunnar til grundvallar en sakargiftir á hendur ákærðu K-kvk-þgf í þessum ákærulið miða við og verður hún því sýknuð af þeim.

4

Í ákærulið IV.3.a. er ákærðu K-kvk-þgf gefið að sök meiri háttar brot gegn skattalögum með því að hafa skilað röngu skattframtali fyrir Fjárfestingafélagið Gaum ehf. gjaldárið 2001, vegna ársins 2000, þar sem tekjur félagsins, sem skattskyldar voru samkvæmt B. lið 7. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú laga nr. 90/2003, hafi verið rangfærðar á þann hátt að vantalinn hafi verið til tekna söluhagnaður af viðskiptum félagsins með hlutabréf í Baugi hf. á árinu 2000 um 916.105.197 krónur.

Auk þeirra röksemda sem ákærða K-kvk-nf setti fram og gerð var grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi, hefur hún fyrir Hæstarétti einkum lagt áherslu á að skattframtölum hafi fylgt ársreikningar félagsins þar sem fram hafi komið að það hefði selt hlutabréf í Baugi hf. á árinu 2000 að nafnverði 200.000.000 krónur. Hefðu því skattyfirvöld getað séð að söluhagnaði vegna hlutabréfanna hefði verið frestað.

Í efnahagsreikningi Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. vegna ársins 2000 var tilgreint bókfært verð eignarhluta í skráðum félögum. Þar má sjá að bókfært verð þessara eignarhluta hafi lækkað um 725.361.000 krónur frá árinu 1999. Í tölulið 10 í skýringum með ársreikningnum var nokkur sundurliðun eftir félögum. Þar má sjá að nafnverð hlutabréfa í Baugi hf. hafi lækkað um 200.000.000 krónur. Eins og áður greinir voru skattskil félagsins röng að þessu leyti og verður fallist á með héraðsdómi, einkum í ljósi hinnar háu fjárhæðar sem söluhagnaður nam, að ákærðu K-kvk-þgf hafi borið að gera skattyfirvöldum sérstaklega grein fyrir söluhagnaðinum og að ætlunin væri að fresta því að hann kæmi til skattlagningar. Ekki verður fallist á þá röksemd ákærðu að réttar upplýsingar um fjárhæð söluhagnaðar hafi komið fram í ársreikningi félagsins þótt þar megi sjá að seld hafi verið hlutabréf í Baugi hf.

Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, verður staðfest niðurstaða hans um að sakfella ákærðu K-kvk-þf samkvæmt þessum ákærulið. Er brotið þar réttilega fært til refsiákvæða, sbr. og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga.

Í ákæru er þess ekki getið hver hinn ætlaði skattalegi ávinningur Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. hafi verið vegna þess stórkostlega hirðuleysis að tíunda ekki réttilega við skattskil ofangreindan söluhagnað. Ákæruvaldið hefur við flutning málsins fyrir Hæstarétti gert nokkra grein fyrir því hver ætla megi að ávinningurinn af brotinu hafi verið. Því hefur ákærða K-kvk-nf mótmælt og bent á rétt félagsins til þess að fresta skattlagningu söluhagnaðarins og að óvíst sé að hann hefði orðið nokkur. Verður ekki talið að ákæruvaldið hafi sannað hver hafi orðið ávinningur af brotinu.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans um ákærulið IV.4. staðfest.

IX

1

Samkvæmt öllu framansögðu er ákærði J-kk-nf Á-kk-nf sakfelldur í málinu samkvæmt eftirtöldum ákæruliðum fyrir eigin skattskil vegna þeirra fjárhæða, sem hér greinir nánar; I.1.A. fyrir að vantelja fjármagnstekjur 1999 að fjárhæð 11.784.344 krónur og standa ekki skil á fjármagnstekjuskatti að fjárhæð 1.178.434 krónur; I.2.A.b. fyrir að vantelja tekjur af nýtingu kaupréttar árið 2000 að fjárhæð 18.800.000 krónur og standa ekki skil á tekjuskatti 26,41%, útsvari 11,99% og sérstökum tekjuskatti 7%, samtals að fjárhæð 8.535.200 krónur; I.3.A.b. fyrir að vantelja tekjur í formi launauppbótar 2001 að fjárhæð 4.000.000 krónur og standa ekki skil á tekjuskatti 26,41%, útsvari 11,99% og sérstökum tekjuskatti 7%, samtals að fjárhæð 1.816.000 krónur; I.4.B.a. fyrir að vantelja söluhagnað af hlutabréfum í Baugi hf. 2002 að fjárhæð 7.942.364 krónur og standa ekki skil á fjármagnstekjuskatti að fjárhæð 794.236 krónur; I.4.B.b. fyrir að vantelja tekjur af hlutareign í Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf. að fjárhæð 59.200.000 krónur og standa ekki skil á fjármagnstekjuskatti 2002 að fjárhæð 5.920.000 krónur; I.5.B. fyrir að vantelja söluhagnað vegna sölu á hlutabréfum í Baugi hf. árið 2002 að fjárhæð 70.348.204 krónur og standa ekki skil á fjármagnstekjuskatti að fjárhæð 7.034.820 krónur.

Samtals er því sakfellt fyrir að vantelja við eigin skattskil 172.074.912 krónur og standa ekki skil á 25.278.690 krónum.

Vegna ákæruliðar III.1 er ákærði J-kk-nf Á-kk-nf sakfelldur fyrir tilgreind brot í starfsemi Baugs hf. 1998, 1999 og 2000; fyrir að hafa skilað rangri skilagrein og vantalið launagreiðslu til ákærða T-kk-ef sem fór fram 1998, en var bókfærð hjá félaginu 31. desember 1999, að fjárhæð 5.000.000 krónur og ekki haldið eftir og skilað staðgreiðslu að fjárhæð 1.951.000 krónur; fyrir að hafa skilað rangri skilagrein og vantalið launagreiðslu til E í júní 1999 að fjárhæð 5.100.000 krónur og ekki haldið eftir og skilað staðgreiðslu að fjárhæð 1.955.340 krónur; fyrir að hafa skilað rangri skilagrein og vantalið sem launagreiðslu til Á í desember 1999 afhendingu á bifreið og leðursófasetti samtals að fjárhæð 4.300.000 krónur og ekki haldið eftir og skilað staðgreiðslu að fjárhæð 1.648.620 krónur; og fyrir að hafa skilað rangri skilagrein og vantalið launagreiðslur til ákærða T-kk-ef í mars 2000 að fjárhæð 5.000.000 krónur og ekki haldið eftir og skilað staðgreiðslu að fjárhæð 1.918.500 krónur.

Samtals er því ákærði J-kk-nf Á-kk-nf sakfelldur fyrir að vantelja í starfsemi Baugs hf. launatekjur tilgreindra manna að fjárhæð 19.400.000 krónur og standa ekki skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna þeirra að fjárhæð 7.473.460 krónur.

2

Ákærði T-kk-nf er í málinu sakfelldur fyrir eigin skattskil samkvæmt eftirtöldum ákæruliðum vegna þeirra fjárhæða sem hér greinir nánar; II.1. með því að vantelja launatekjur sem hann fékk greiddar á árinu 1998 á skattframtali 1999 að fjárhæð 5.000.000 krónur og standa ekki skil á tekjuskatti 27,41%, útsvari 11.24% og sérstökum tekjuskatti 7%, samtals að fjárhæð 2.282.500 krónur; II.2.b. með því að vantelja tekjur af nýtingu kaupréttar af hlutabréfum í Baugi hf. að fjárhæð 18.800.000 krónur 2001 og standa ekki skil á tekjuskatti 26,41%, útsvari 11.99% og sérstökum tekjuskatti 7%, samtals að fjárhæð 8.535.200 krónur; II.3.b með því að vantelja tekjur í formi launauppbótar, svonefndrar bónusgreiðslu, frá Baugi hf. að fjárhæð 5.000.000 krónur og standa ekki skil á tekjuskatti 26,41%, útsvari 11.99% og sérstökum tekjuskatti 7%, samtals að fjárhæð 2.270.000 krónur.

Samtals er því ákærði T-kk-nf sakfelldur fyrir að vantelja í eigin skattskilum samkvæmt ákæruliðum í II. hluta ákærunnar 28.800.000 krónur og standa ekki skil á 13.087.700 krónum í opinber gjöld.

Ákærði T-kk-nf er sakfelldur samkvæmt ákærulið III.2. fyrir að hafa í starfsemi Baugs hf. skilað rangri skilagrein og vantalið launagreiðslu til E í júní 2002 að fjárhæð 8.000.000 krónur og ekki haldið eftir og staðið skil á staðgreiðslu sem er samtals að fjárhæð 3.083.200 krónur.

3

Ákærða K-kvk-nf er sakfelld fyrir tvenns konar brot í starfsemi Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. Annars vegar samkvæmt ákærulið IV.3.a. fyrir að hafa skilað röngu skattframtali 2001 þar sem tekjur félagsins er skattskyldar voru samkvæmt B. lið 7. gr. laga nr. 75/1981, nú laga nr. 90/2003, voru vantaldar sem nam 916.105.197 krónum og hins vegar samkvæmt ákærulið IV.4. fyrir að hafa skilað röngu skattframtali 2003 þar sem oftalin var til gjalda niðurfærsla tiltekinna hlutabréfa félagsins og tap þess oftalið um 74.000.000 krónur. Tapið var yfirfæranlegt til síðari ára og nýtanlegt til lækkunar hreinna tekna félagsins.

Í ákæru er hinn skattalegi ávinningur félagsins af framangreindum brotum ákærðu K-kvk-ef ekki tilgreindur og hefur ekki verið færð fram sönnun af hálfu ákæruvaldsins um hverju hann geti að lágmarki numið.

X

Ákærðu eru öll samkvæmt framansögðu sakfelld fyrir meiri háttar brot á skattalögum.

Við ákvörðun refsinga fyrir brot þeirra verður að líta til hins langa tíma, sem meðferð máls þessa hefur tekið. Upphaf málsins verður rakið til húsleitar sem gerð var hjá Baugi hf. 28. ágúst 2002. Saksóknari efnahagsbrota hjá ríkislögreglustjóra sendi bréf til skattrannsóknarstjóra ríkisins 17. september 2003 vegna gruns um brot fyrirsvarsmanna Baugs hf. á skattalögum, lögum um bókhald og lögum um ársreikninga. Skattrannsóknarstjóri hóf rannsókn málsins 17. nóvember 2003 og tilkynnti efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra með bréfi 12. nóvember 2004 að málinu væri vísað til ,,opinberrar rannsóknar“ vegna ætlaðra brota á skattalögum og fleiri tilgreindum lögum. Rannsókn efnahagsbrotadeildar á þeim sakargiftum, sem um er fjallað í þessu máli, dróst úr hömlu. Ákæra var gefin út í málinu 18. desember 2008 eða um fjórum árum eftir að málið kom til rannsóknar hjá ríkislögreglustjóra. Verður ekki séð að unnið hafi verið að marki í rannsókn málsins á árunum 2007 og 2008. Málið er afar umfangsmikið og gögn þau sem frá skattrannsóknarstjóra fylgdu með bréfi embættisins 12. nóvember 2004 til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra munu hafa verið í 23 bindum. Vegna rannsóknar þeirrar er hófst með húsleitinni 28. ágúst 2002 hafa verið gefnar út tvær aðrar ákærur, meðal annars á hendur ákærðu í máli þessu. Hin fyrri var gefin út 1. júlí 2005. Dómur Hæstaréttar í því máli gekk 25. janúar 2007 og var niðurstaða héraðsdóms um að sýkna öll ákærðu af sakargiftum í málinu staðfest. Önnur ákæra var gefin út 31. mars 2006. Í því máli voru ákærðu J-kk-nf Á-kk-nf og T-kk-nf meðal ákærðra. Með dómi Hæstaréttar 21. júlí 2006 var hluta þess máls vísað frá héraðsdómi. Endanlegur dómur gekk í Hæstarétti í málinu 5. júní 2008, en þar var ákærði J-kk-nf Á-kk-nf sakfelldur samkvæmt einum ákærulið af fjölmörgum. Ákærði T-kk-nf var í málinu sakfelldur fyrir nokkur þeirra brota, sem hann var borinn sökum um. Niðurstaða Hæstaréttar í því máli var sú að ákærði J-kk-nf Á-kk-nf skyldi sæta fangelsi í þrjá mánuði, en frestað var fullnustu refsingarinnar og skyldi hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dómsins, héldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði T-kk-nf var dæmdur til að sæta fangelsi í tólf mánuði, en fullnustu refsingar hans frestað með sömu skilmálum.

Eins og að framan greinir hefur orðið verulegur dráttur á rannsókn máls þessa og verður ákærðu ekki sérstaklega um hann kennt. Eins og síðar greinir varð verulegur dráttur á meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Af þessum ástæðum verður sú fangelsisrefsing, sem ákærðu verður ákveðin vegna þeirra brota, sem þau eru sakfelld fyrir í málinu, skilorðsbundin. Við ákvörðun hennar ber samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga að taka upp skilorðsdóm Hæstaréttar 5. júní 2008 yfir ákærðu J-kk-þgf Á-kk-þgf og T-kk-þgf og ákveða refsingu í einu lagi sem hegningarauka í samræmi við fyrirmæli 78. gr. sömu laga.

Verður ákærðu J-kk-þgf Á-kk-þgf og T-kk-þgf gert að sæta fangelsisrefsingu samkvæmt 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga og sektum samkvæmt 1. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981, nú 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987. Ákvörðun sektar er einkum á því reist að við skil á röngum skattframtölum skuli sekt að lágmarki vera tvöföld skattfjárhæðin. Tekið er tillit til þess að ákærðu hefur verið ákveðið álag á skattstofna og þeir greitt skatt af því, en sá skattur skal dragast frá sektarfjárhæð. Þá er einnig litið til hins langa tíma, sem meðferð málsins hefur tekið á rannsóknarstigi og fyrir dómi.

Skal ákærði J-kk-nf Á-kk-nf sæta fangelsi í 12 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppsögu dómsins, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Verður fésekt hans ákveðin 62.000.000 krónur, sem greiðast skal innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa en hann sæti ella vararefsingu eins og í dómsorði greinir.

Ákærði T-kk-nf sæti fangelsi í 18 mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppsögu dómsins, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Verður fésekt hans ákveðin 32.000.000 krónur, sem greiðast skal innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en hann sæti ella vararefsingu eins og í dómsorði greinir.

Ákærða K-kvk-nf sæti fangelsi í þrjá mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum haldi hún almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt því sem að framan greinir verður henni ekki gert að sæta fésekt.

Staðfest verður niðurstaða héraðsdóms um sakarkostnað og skiptingu hans. Ákærðu J-kk-nf Á-kk-nf og T-kk-nf greiði málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Ákærða K-kvk-nf greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Annar sakarkostnaður, sem er kostnaður við gerð málsgagna fyrir Hæstarétti, greiðist úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008. Eru málsgögn fyrir Hæstarétti á 5651 síðu en einungis hluta þeirra gagna var þörf vegna áfrýjunar héraðsdóms. Gerð málsgagna af hálfu ákæruvaldsins hefur farið gróflega í bága við reglur nr. 462/1994 um málsgögn (ágrip) í opinberum málum, en þar er í 6. tölulið II. gr. mælt fyrir um að í málsgögnum skuli vera framlögð gögn í héraði að því leyti sem ríkissaksóknari og skipaður verjandi telja þau nauðsynleg við flutning og úrlausn málsins fyrir Hæstarétti. Jafnframt segir að niðurröðun þessara gagna skuli, eftir því sem við verður komið, vera í samræmi við framsetningu sakarefnisins í ákæru og í hinum áfrýjaða dómi. Þótt mál þetta sé um margt sérstakt og umfangsmikið og gögn, sem ákæruvaldi barst frá öðrum embættum, sem unnu að rannsókn málsins, viðamikil verður að taka undir athugasemdir héraðsdómara um skjalaframlagningu og átelja ákæruvaldið fyrir hvernig staðið hefur verið að gerð málsgagna fyrir Hæstarétti.

XI

Mál þetta var höfðað með ákæru 18. desember 2008. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 9. desember 2011 eða um þremur árum eftir að málið var höfðað. Málið var þingfest 25. febrúar 2009. Í endurriti úr þingbók kemur fram að verjendur ákærðu hafi í því þinghaldi afhent tvær bókanir til framlagningar. Þar kom annars vegar fram krafa um að málinu yrði vísað frá dómi og hins vegar voru gerðar athugasemdir við framlagningu skjala í málinu af hálfu ákæruvaldsins. Bókað var að málinu væri frestað til 13. mars 2009 til framlagningar greinargerðar af hálfu verjenda. Er málið var þá tekið fyrir var bókað um frest til 31. mars sama ár en þá lagði ákæruvaldið fram greinargerð um þennan þátt málsins. Málinu var frestað til 4. maí 2009 og fór þá fram munnlegur málflutningur um frávísunarkröfuna. Úrskurður þar sem kröfunni var hafnað var kveðinn upp 20. sama mánaðar.

Málið var næst tekið fyrir 2. október 2009 og þá lögð fram gögn af hálfu ákæruvaldsins, sem verjendur ákærðu fengu frest til að kynna sér. Næst var málið tekið fyrir 13. sama mánaðar og lagði þá einn verjenda fram bókun. Var ákæruvaldinu veittur frestur til 22. sama mánaðar til að leggja fram skriflegt svar við bókun verjenda. Þann dag lagði ákæruvaldið fram greinargerð af sinni hálfu. Var ágreiningur um skjalaframlagningu ákæruvaldsins lagður í úrskurð, sem kveðinn var upp 30. sama mánaðar. Var kröfum ákærðu um aðgerðir af hálfu ákæruvaldsins vegna skjalaframlagningar hafnað í úrskurðinum.

Málið var næst tekið fyrir 1. desember 2009 en þá var lögð fram bókun verjenda, sem töldu að breytt staða blasti við eftir dóm mannréttindadómstóls Evrópu 10. febrúar 2009 í nánar tilteknu máli. Að því búnu ákvað héraðsdómari að gangast sjálfur fyrir því að sá dómur yrði allur þýddur yfir á íslensku. Þeirri þýðingu var lokið í byrjun mars 2010 og málið tekið fyrir 15. sama mánaðar. Lögðu verjendur fram greinargerðir í málinu af sinni hálfu og var ákæruvaldinu veittur frestur til að skila greinargerð til 7. apríl sama ár. Málið var flutt um frávísunarkröfuna 17. maí 2010 og kvað héraðsdómur upp úrskurð 1. júní það ár þar sem vísað var frá dómi I. og II. kafla ákærunnar svo og IV. kafla hennar að því leyti sem sakargiftir þar tóku til Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. Ákæruvaldið kærði úrskurð þennan til Hæstaréttar, sem kvað upp dóm 22. september 2010 þar sem frávísunarúrskurðurinn var felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Málið var næst tekið fyrir 7. október 2010 og því frestað til 6. desember sama ár til að verjendur gætu lagt fram greinargerð af sinni hálfu. Er málið var tekið fyrir þann dag lögðu verjendurnir fram greinargerð og var ákæruvaldinu veittur frestur til að leggja fram greinargerð af sinni hálfu. Það var gert 7. febrúar 2011. Málið var næst tekið fyrir 3. maí sama ár og þá enn flutt um frávísunarkröfu ákærðu, nú vegna ætlaðra annmarka á ákæru. Úrskurður var kveðinn upp 9. maí sama mánaðar þar sem kröfu um frávísun var hafnað.

Málið var tekið fyrir aftur 17. maí 2011 og þá bókað meðal annars að aðalmeðferð skyldi fara fram 17. til 20. október það ár og að verjendur myndu skila viðbótargreinargerð og vitnalista fjórum vikum fyrir aðalmeðferðina. Málið var tekið fyrir 4. október sama ár og lögðu þá verjendur fram hver um sig fjórðu greinargerð sína í málinu.

Aðalmeðferð hófst síðan 17. október 2011 og dómur var sem fyrr segir kveðinn upp 9. desember sama ár eftir að gætt hafði verið 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008.

Samkvæmt lögum nr. 88/2008 stýrir héraðsdómari rekstri máls þar fyrir dómi. Á honum hvílir samkvæmt 1. mgr. 171. gr. laganna skylda til að hraða meðferð máls eftir föngum. Í 165. gr. laganna er kveðið á um að ef máli verði ekki lokið samkvæmt 2. mgr. 163. gr. eða 1. mgr. 164. gr., þannig að fram skuli fara aðalmeðferð í því samkvæmt 166. gr., skuli dómari gefa ákærða kost á að leggja fram skriflega greinargerð af sinni hálfu innan hæfilegs frests. Þar eiga að koma fram kröfur og röksemdir ákærða, svo og talning á þeim gögnum sem hann leggur fram og þeim vitnum sem hann óskar eftir að leidd verði í málinu. Í athugsemdum með þessari grein, sem fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 88/2008, voru færð rök fyrir þessari nýbreytni. Lutu þau meðal annars að því að færa meðferð sakamála nokkuð til þess horfs sem þá hafði lengi tíðkast um einkamál og að með þessu yrði jöfnuð staða aðila að sakamáli með því að ákærða eða verjanda hans veittist tækifæri til þess að setja fram kröfur og röksemdir af sinni hálfu á skipulegan hátt eins og ákæruvaldið hefði þegar gert í ákæru. Var einnig markmiðið að ákærða eða verjanda hans gæfist kostur á að skýra málatilbúnað sinn og þar með auðvelda dómara úrlausn málsins þegar sakarefni væri flókið. Enginn kostur er að skýra 165. gr. laga nr. 88/2008 svo að heimilt sé að lögum að verjendur eða ákærðir leggi fram fleiri en eina greinargerð og ekki er í lögunum að finna heimild til þess að veita ákæruvaldinu kost á því að leggja fram sérstaka greinargerð af sinni hálfu. Meðferð máls þessa í héraði, þar sem ákæruvaldinu og hverjum ákærða fyrir sig var veittur kostur á að skila fjórum greinargerðum, auk bókana fór gróflega í bága við framangreind ákvæði laga um meðferð sakamála. Þessi háttur á meðferð málsins er veigamikil skýring á þeim mikla drætti sem varð á rekstri þess fyrir héraðsdómi. Verður að átelja þessa málsmeðferð harðlega.

Dómsorð:

Ákærði J-kk-nf Á-kk-nf J-kk-nf sæti fangelsi í 12 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði J-kk-nf Á-kk-nf greiði 62.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 12 mánuði.

Ákærði T-kk-nf J-kk-nf sæti fangelsi í 18 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga.

Ákærði T-kk-nf greiði 32.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 12 mánuði.

Ákærða K-kvk-nf J-kvk-nf sæti fangelsi í þrjá mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi hún almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð.

Ákærði J-kk-nf Á-kk-nf greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, G-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 1.757.000 krónur.

Ákærði T-kk-nf greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, J-kk-ef R. M-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 1.400.000 krónur.

Ákærða K-kvk-nf greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, K-kvk-ef E-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, sem samtals eru 1.305.200 krónur.

Sakarkostnaður greiðist að öðru leyti úr ríkissjóði.