88/2010

X var ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. og 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa ekki sinnt fyrirmælum lögreglu um að ræða við sig, hafa sest upp í bifreið sína og ekið ógætilega í átt að lögreglumanni. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að ákvörðun lögreglumannanna fjögurra,  um að fara til heimilis ákærða umrætt sinn, hefði ekki staðið í tengslum við rannsókn tiltekins brots eða það að grunur hefði beinst að ákærða um refsiverða háttsemi. Yrði hvorki talið sannað að lögreglumennirnir hefðu gert grein fyrir sér í samræmi við ákvæði reglugerðar um lögregluskilríki áður en ákærði lokaði bifreið sinni og ók af stað, né heldur að ákærði hefði mátt sjá lögregluskilríki þeirra vegna myrkurs og fjarlægðar. Var ákærði því sýknaður af ákæru um brot á 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga. Þá segir einnig í dómi Hæstaréttar að þótt lagt yrði til grundvallar að ákærði hefði ekið hratt af stað og að atvik málsins hefðu orðið á litlu svæði yrði, eins og ákært var í málinu, ekki talið sannað að hann hefði haft ásetning til brots í ljósi þess að lögreglumaðurinn hefði líklegast hlaupið fyrir bifreiðina er hún var komin af stað. Yrði ákærði því einnig sýknaður af ákæru um brot á 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar taldi Hæstiréttur að X hefði brotið gegn 1. mgr. 5. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987, með því að hafa ekið yfir autt svæði á milli bílastæða við heimili ákærða og nærliggjandi akbrautar. Var ákærða gert að greiða 5.000 krónur í sekt til ríkissjóðs.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, P-kk-nf H-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. febrúar 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru, en refsing hans þyngd.

Ákærði krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms og að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um sýknu hans af broti gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og að hann verði jafnframt sýknaður af broti gegn 4. mgr. 220. gr. sömu laga og 1. mgr. 5. gr. a. umferðarlaga nr. 50/1987. Að því frágengnu krefst hann þess að refsing hans verði milduð.

I

Frávísunarkrafa ákærða er einkum reist á þremur röksemdum.

Í fyrsta lagi á því að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi ekki mátt stjórna rannsókn málsins þar sem ætluð refsiverð háttsemi ákærða hafi beinst gegn lögreglumanni við embættið. Hefði átt að fela öðru lögregluembætti að fara með rannsókn málsins svo fyllsta hlutleysis yrði gætt. Sé ótækt fyrir ákærða að sæta því að starfsfélagar og vinir ætlaðs brotaþola hafi rannsakað brot það, sem ákært er fyrir. Skipti hér engu þótt embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu sé deildaskipt, svo sem þó ráði úrslitum um afstöðu héraðsdóms til þessa álitaefnis. Ákærði vísar til ýmissa dóma Hæstaréttar um þetta og kveður að í þeim hafi ekki verið tekin afstaða til nokkurra mannréttindasjónarmiða sem hann telur eiga við í sínu tilviki. Þá hafi ekki verið fjallað um mikilvægt ákvæði í 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sem mæli fyrir um að þeir, sem rannsaki mál, skuli vinna að því að hið sanna og rétta komi í ljós og gæta jafnt að þeim atriðum sem horfa til sýknu og sektar. Bendir ákærði á, að sú staðreynd að rannsókn máls hafi verið í höndum samstarfsmanns ætlaðs brotaþola leiði til þess að draga megi með réttu í efa óhlutdrægni þess sem rannsóknina hafi annast. Verði í þessu sambandi að horfa til reglna um ,,réttláta málsmeðferð, sbr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu ... sem ætlað er að tryggja réttaröryggi, þ.á m. þeirra sem bornir eru sökum um refsiverða háttsemi.“ Eigi þetta meðal annars við um rannsókn mála hjá lögreglu. Þá vísar ákærði einnig til 1. mgr. 35. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 með síðari breytingum, sem hann telur mæla fyrir um að haga beri rannsókn máls, þar sem lögreglumenn eiga í hlut, þannig að ekki bresti trúnaður milli lögreglu og almennings í landinu.

Í öðru lagi styður ákærði frávísunarkröfu sína við þau rök, að það fari í bága við 1. tölulið 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að ætlaður brotaþoli hafi skráð frumskýrslu lögreglu í málinu. Aðrar lögregluskýrslur, sem síðar hafi verið teknar við rannsókn málsins, hafi verið byggðar á frumskýrslunni. Telur ákærði að ekki sé af þessum ástæðum unnt að byggja á rannsókn þeirri, sem fram fór á vegum lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu.

Í þriðja lagi telur ákærði að vísa eigi málinu frá héraðsdómi þar sem rannsókn þess hjá lögreglu hafi verið verulega ábótavant og að mikill dráttur hafi orðið á rannsókninni. Þannig hafi áðurnefnd frumskýrsla lögreglu verið gerð í nóvember eða desember 2007. Skýrsla af ákærða hafi fyrst verið tekin 14. febrúar 2008 og sé það eina lögregluskýrslan sem tekin hafi verið í málinu á því ári. Skýrslur af öðrum lögreglumönnum hafi verið teknar í apríl og maí 2009. Ekki hafi verið tekin skýrsla hjá lögreglu af eiginkonu ákærða, sem þó hafi verið með honum er ætlað brot var framið, engin rannsókn hafi farið fram á ætluðum brotavettvangi, sem þó hafi verið þýðingarmikið og ekki hafi verið rannsakaðar fullyrðingar ákærða um að til væru í skrám lögreglu upplýsingar um að hann hefði áður sætt hótununum og ofbeldi af hálfu misindismanna og að þeir teldu sig eiga óuppgerðar sakir við hann.

II

Í máli þessu er ákært fyrir háttsemi, sem talin er brot á 1. mgr. 106. gr. og 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga, og talin er hafa beinst gegn lögreglumanni við embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Lögreglumaður þessi ritaði frumskýrslu um atvik máls, en rannsóknarlögreglumenn við sama lögregluembætti tóku skýrslur af ákærða og vitnum, sbr. 1. mgr. 58. gr. laga nr. 88/2008. Í dómi Hæstaréttar 19. apríl 2010 í máli nr. 155/2010 er því slegið föstu að vanhæfi þess lögreglumanns, sem ætlað brot hefur beinst gegn, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga hafi ekki sjálfkrafa þau áhrif að yfirmaður hans eða samstarfsmenn teljist vanhæfir. Í samræmi við það, sem gert er í téðum dómi, verður að meta það á grundvelli 6. töluliðar 1. mgr. sömu greinar laganna, hvort fyrir hendi séu þau atvik, önnur en greinir í 1. til 5. tölulið málsgreinarinnar, sem fallin eru til þess að draga í efa óhlutdrægni lögreglustjórans og þeirra rannsóknarlögreglumanna sem rannsókn önnuðust. Um það hefur ákærði ekki vísað til annars en að ætlaður brotaþoli og rannsóknarlögreglumennirnir vinni hjá sama lögreglustjóraembætti og til 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008. Slík starfstengsl valda því hvorki ein og sér að rannsóknarlögreglumennirnir teljist vanhæfir til að rannsaka málið né að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu geti stjórnað rannsókninni. Þótt rannsókn lögreglu hafi verið áfátt að ýmsu leyti, eins og síðar greinir, verður ekki fallist á að ekki hafi verið farið eftir hlutlægnisreglu 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008. Þá er þess að gæta að ríkissaksóknari, en ekki lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, lagði mat á hvort höfða skyldi málið og gaf út ákæru, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008. Dómur í málinu verður reistur á sönnunargögnum, sem færð eru fram við meðferð þess fyrir dómi og framburði í skýrslum, sem þar eru teknar, en ekki á lögreglurannsókn umfram það sem heimilað er í 3. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008. Verður málinu ekki vísað frá dómi af þessum ástæðum.

Það leiðir heldur ekki til frávísunar málsins þótt lögreglumaður sá, sem hin ætluðu brot beinast gegn, hafi gert frumskýrslu um atvik máls. Ef til kæmi, yrði sönnunargildi þeirrar skýrslu við úrlausn málsins metið í ljósi þeirrar stöðu sem skýrsluritari hefur í málinu.

Fallist er á með ákærða að rannsókn lögreglu hafi verið áfátt í ýmsum atriðum. Rétt hefði verið að lögregla gerði uppdrátt af vettvangi til skýringar á aðstæðum við innganga að fjöleignarhúsinu [...] í Reykjavík og bílastæði því, sem kemur við sögu í málinu, svo og þeirri leið sem lögreglumennirnir þurftu að fara áður en þeir komu að bifreið ákærða. Þá hefði verið rétt að taka skýrslu af eiginkonu ákærða, sem var með honum er atvik málsins áttu sér stað. Þessir ágallar valda ekki ómerkingu héraðsdóms og frávísun málsins. Þótt alvarlegur dráttur, sem á engan hátt er skýrður í gögnum málsins, hafi orðið á því að lögreglurannsókn yrði lokið, leiðir það ekki til frávísunar þess, en hefur í ýmsum dómum Hæstaréttar haft áhrif til mildunar refsingar, sbr. dóm réttarins 25. september 2008 í máli nr. 96/2008.

III

Ástæða þess að lögreglumennirnir fjórir fóru til heimilis ákærða að [...] að kvöldi 12. nóvember 2007 tengdist hvorki rannsókn tiltekins brots né því að grunur hefði beinst að ákærða um refsiverða háttsemi. Af skýrslum lögreglumannanna A og B má ráða að lögreglumennirnir hafi verið í svo nefndum götueftirlitshópi fíkninefnadeildar og verið á ferð um Breiðholt. Er þau hafi ekið skammt frá heimili ákærða og eiginkonu hans hafi verið tekin ákvörðun um að athuga hvort þau væru heima og hvort það væri eitthvað ,,þarna í gangi“. Er lögreglumennirnir komu að inngangi norðanmegin við fjöleignarhúsið urðu þeir varir við að ákærði og eiginkonu hans, sem mun hafa verið vanfær og gengin sjö mánuði með barn að hennar sögn, voru á leið út um útgang sunnan megin á húsinu, en sá útgangur veit að bílastæðum og bílageymslum. Hafði ákærði lagt bifreið sinni á bílastæði skammt frá innganginum. Í skýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst A telja að ákærði hefði ekki séð lögreglumennina er hann gekk niður í anddyri fjöleignarhússins og út um suðurdyrnar. Lögreglumennirnir ákváðu að hafa tal af ákærða en gáfu honum þó ekki merki um það, er þeir sáu hann koma niður í anddyrið, heldur ákváðu að fara vestur fyrir húsið og ná tali af honum á bílastæðinu. Af framburði lögreglumannanna fyrir dómi verður ráðið að ákærði hafi verið við það að fara inn í bifreið sína, er þeir sem fyrstir fóru komu suður fyrir vesturhlið hússins og inn á bílastæðið. Lögreglumennirnir fullyrða að þeir hafi kallað til ákærða er þeir sáu hann. Í hinum áfrýjaða dómi er talið sannað að lögreglumennirnir hafi kallað til ákærða að þeir væru lögreglumenn. Verður sú niðurstaða, sem reist er á munnlegum framburði gefnum fyrir dómi, ekki vefengd. Í héraðsdómi er einnig talið sannað gegn neitun ákærða og þrátt fyrir vætti eiginkonu hans, að hann hafi vitað að það voru lögreglumenn sem hugðust hafa tal af honum umrætt sinn. Þessi niðurstaða héraðsdóms er á hinn bóginn ekki eingöngu reist á framburði fyrir dómi, heldur einnig á þeim ályktunum sem dómurinn telur sig geta dregið af því að ákærði hafi, er hann hafði ekið í burtu frá lögreglumönnunum, farið skamman veg og skilið bifreið sína eftir við Arahóla 6, Reykjavík og horfið á braut og að hann hafi þekkt einn lögreglumannanna, sem áður hafði haft afskipti af honum. Loks af því að fjarlægðir hafi verið litlar og ákærði mátt heyra hvað lögreglumennirnir sögðu. Ekki er fallist á þessar ályktanir, enda ákærði eða eiginkona hans ekkert spurð um ástæður þess að þau skildu bifreiðina eftir við framangreint hús. Þá er ekkert fram komið um að ákærði hafi getað þekkt einhvern lögreglumannanna, en myrkur var úti og ekkert kemur fram í rannsókninni um lýsingu á staðnum. Ekki verður ráðið af gögnum málsins að ákærði hafi mátt vænta heimsóknar lögreglu á þessum tíma eða geta gert ráð fyrir að lögreglumenn ættu við hann erindi. Þótt niðurstaða héraðsdóms sé lögð til grundvallar um að lögreglumennirnir hafi kallað til ákærða að þeir væru lögreglumenn og vildu hafa tal af honum, skiptir máli í hvaða röð þessar upplýsingar voru kallaðar til ákærða þegar hann var að setjast inn í bifreið sína. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 1052/2006 um lögregluskilríki bar lögreglumönnunum fyrst að gera ákærða grein fyrir sér þar sem þeir voru óeinkennisklæddir áður en þeir báru upp erindi sitt. B bar að til ákærða hefði fyrst verið kallað hátt og skýrt „X, við ætlum bara að tala við þig, viljum bara tala við þig“. Verður því ekki talið að sannað sé að lögreglumennirnir hafi gert grein fyrir sér í samræmi við framangreindar reglur áður en ákærði lokaði bifreiðinni og ók af stað. Þá verður heldur ekki talið sannað að ákærði hafi mátt sjá lögregluskilríki þeirra vegna myrkurs og fjarlægðar.

Samkvæmt framansögðu verður ekki lagt til grundvallar að ákærða hafi verið ljóst að um lögreglumenn hafi verið að ræða umrætt sinn. Verður hann þegar af þeirri ástæðu sýknaður af ákæru um brot á 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga.

Háttsemi sú, sem ákærða er gefin að sök, er í ákæru einnig talin varða við 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga, án þess að aðgreint sé hver hluti hennar teljist brot á því ákvæði. Sá þáttur ætlaðrar brotasamsteypu sem fallið gæti undir síðastnefnt ákvæði felst á því að ákærði hafi á ófyrirleitinn hátt stofnað lífi og heilsu lögreglumannsins B í augljósan háska með því að aka bifreiðinni ógætilega af stað og yfir bílastæðið og út á götuna. Í skýrslu þessa lögreglumanns fyrir dómi kemur fram að hún hafi komið síðust lögreglumannanna suður fyrir húsið og á bílastæðið. Þá hafi ákærði verið kominn inn í bifreiðina og í þann mund ræst hana og ekið óhikað af stað. Kvaðst lögreglumaðurinn hafa ætlað sér að hlaupa fram fyrir bifreiðina og að vinstri hlið hennar. Þótt lagt sé til grundvallar að ákærði hafi ekið hratt af stað og þessi atvik hafi orðið á litlu svæði verður, eins og ákært er í málinu, ekki talið sannað að hann hafi haft ásetning til brots í ljósi þess að lögreglumaðurinn hljóp líklegast fyrir bifreiðina er hún var komin af stað. Verður ákærði því einnig sýknaður af ákæru um brot á 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga.

Ákærði hefur viðurkennt að hafa ekið yfir autt svæði milli bílastæðanna og Suðurhóla. Er það brot á 1. mgr. 5. gr. a í umferðarlögum nr. 50/1987 með síðari breytingum. Verður ákærði dæmdur til greiðslu sektar, 5.000 krónur, samkvæmt 1. mgr. 100. gr. sömu laga, sbr. og reglugerð nr. 930/2006 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim. Greiði hann ekki sektina skal hann sæta vararefsingu eins og í dómsorði greinir. Hefur þessi refsiákvörðun ekki áhrif á hinn skilorðsbundna dóm, sem ákærði hlaut í október 2007, sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga.

Samkvæmt framansögðu þykir rétt að allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði lagður á ríkissjóð, sbr. 1. mgr. 218. gr. og 4. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Þar með eru talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði, eins og þau eru ákveðin í hinum áfrýjaða dómi, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ákærði, X, greiði 5.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæti ella fangelsi í tvo daga.

Sakarkostnaður í héraði, sem er málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða þar fyrir dómi, S-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 75.000 krónur og áfrýjunarkostnaður málsins þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, H-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur, greiðist úr ríkissjóði.