685/2008

Í úrskurði óbyggðanefndar 31. maí 2006 var komist að þeirri niðurstöðu að nánar afmarkað svæði á afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna væri þjóðlenda. R, K, S, B, O og Þ höfðuðu mál og kröfðust þess að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi. Áfrýjendur greindi hins vegar á hvernig rétti yfir þrætulandinu væri að öðru leyti háttað. Ekki þóttu næg efni til að fallast á aðalkröfu R um ómerkingu héraðsdóms, þar sem dómurinn hefði tekið efnislega afstöðu til þess hvernig færi um land innan þjóðlendunnar í heild sinni og einstaka hluta þess með því að hafna því að úrskurður óbyggðanefndar  yrði felldur úr gildi. Þá var hafnað málsástæðu áfrýjenda um að markmið laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta væri takmarkað við að leysa úr óvissu um eignarhald á ýmsum hálendissvæðum landsins og að svæðið, sem hér um ræddi, gæti ekki fallið þar undir. O og Þ studdu kröfur sínar m.a. við landamerkjalýsingar fyrir jarðirnar E og V frá árinu 1883. Talið var að sönnunargildi yfirlýsinganna væri takmarkað, þar sem þær væru einhliða en ekki lögformleg landamerkjabréf. Ennfremur væri eldri heimildum ekki til að dreifa sem stutt gætu staðhæfingar þáverandi eigenda jarðanna um merki þeirra til suðurs. Þá hefði ekki verið gert sérstakt landamerkjabréf fyrir svæðið í heild sinni í kjölfar setningar landamerkjalaga nr. 5/1882 og kröfur annarra áfrýjenda fengju því ekki stoð í heimildum af þeim toga. Í málinu kom fram að afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna væri fyrst getið í skriflegum heimildum í tengslum við búfjárbeit og að hann hefði verið nýttur sem samnotaafréttur. Eldgos hefði eytt hluta hans eftir landnám. Þá hefði nýbýli verið stofnað út úr afréttarlandinu 1868. Tiltækar heimildir styddu þannig þá málsástæðu Í að hvað sem liði upphaflegum eignarrétti hefði beinn eignarréttur ekki flust til síðari rétthafa, heldur aðeins óbein eignarréttindi. Var því hafnað að beinn eignarréttur áfrýjenda yrði studdur við það að deilusvæðið hefði verið numið í öndverðu og að slíkur eignarréttur hefði haldist eftir það. Áfrýjendur byggðu eignartilkall sitt jafnframt á því að þeir hefðu öðlast beinan eignarrétt að þrætulandinu fyrir eignarhefð. Voru þeir ekki taldir hafa fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á landinu hefði verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum, sem eigendur V og E hefðu ásamt fleirum haft af þeim hluta landsins sem teldist gróinn. O vísaði að auki til þess að áfrýjandinn hefði um langt skeið stundað öflun neysluvatns á svæðinu í þágu alls höfuðborgarsvæðisins. Kröfu O var hafnað því samkvæmt loftmynd sem sýndi staðsetningu borhola væru þær nær eingöngu innan marka óumdeildra eignarlanda og þar með utan deilusvæðisins. Sama málsástæða var af hálfu K og S að auki studd við það að mikil malartaka hefði farið fram á svæðinu samkvæmt samningum, sem þeir hefðu gert við verktaka. Talið var að ekkert lægi fyrir um að áfrýjendur hefðu farið með umráð efnisnámanna með öðrum hætti en þeim að vísa viðsemjendum sínum á þær og taka gjald fyrir. Ekki þóttu uppfyllt skilyrði fyrir því að þeir hefðu eignast þrætulandið fyrir hefð. Þá þótti B, eigandi býlisins G, heldur ekki hafa sýnt fram á lögmæta heimild fyrir töku jarðefna á afréttinum og náðu kröfur hans ekki fram að ganga. R, K og S byggðu kröfur sínar einnig á því að fyrir þeirra tilstuðlan hefði stórt svæði í Bláfjöllum verið tekið til afnota fyrir almenning til útivistar. Fram kom að auk áfrýjendanna þriggja væru níu önnur sveitarfélög í samstarfi um rekstur skíðasvæða, auk þess sem íþróttafélög hefðu hafið útivistarstarfsemi á svæðinu mun fyrr. Áfrýjendurnir gætu því ekki einir og sér krafist viðurkenningar á því að þeir hefðu unnið eignarrétt að öllu deilusvæðinu fyrir hefð vegna umræddrar starfsemi. Var kröfum þeirra hafnað þegar af þeirri ástæðu. Var því fallist á með Í að þrætulandið væri þjóðlenda og Í sýknað af kröfum áfrýjenda að öðru leyti en því að mörkum þjóðlendu og eignarlands var breytt á einum stað. Var fallist á kröfu R um að mörkin skyldu miðast við línu, sem dregin væri frá Sandfellshnjúki að Markhóli.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 1. október 2008. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 26. nóvember 2008 og var því áfrýjað öðru sinni 22. desember sama ár.

Áfrýjandinn Reykjavíkurborg krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar 31. maí 2006 í máli nr. 2/2004 að því er varðar þjóðlendu á afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna innan eftirgreindra marka: „Frá Sýslusteini austan Lyklafells eftir árfarvegi Lyklafellsárinnar fyrir sunnan Lyklafell og niður í Nautapoll. Úr Nautapolli meðfram heiðarbrún í vatnsfarveginn við norðurenda Vatna-ássins. Úr því ræður norðurkvísl Lyklafellsárinnar þangað til hún fellur í Fossvallaá. Syðsta kvíslin af Fossvallaám frá Lækjarmóti, sem rennur frá bænum, ræður upp að þúfu, sem stendur í Holtstanga fyrir neðan Neðrivötn, þaðan til útsuðurs í mógrýtisklett, með rauf í, er snýr suður, þaðan í Sandfellshnjúk. Þaðan til norðvesturs í suðvesturhorn á Selfjalli og þaðan í Markhól. Úr Markhól í Húsfell, þaðan í Þríhnjúka og áfram í Bláfjallahorn. Síðan eftir hæstu tindum Bláfjalla í stöpul á Vífilsfelli. Þaðan í fyrrgreindan Sýslustein.“ Þá er krafist viðurkenningar á því að innan þessara merkja sé engin þjóðlenda. Að því frágengnu krefst áfrýjandinn þess að markalínu þjóðlendu samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar verði breytt þannig að hún liggi beint úr Sandfellshnjúk í Markhól. Auk þessa krefst áfrýjandinn sýknu af kröfum áfrýjendanna Orkuveitu Reykjavíkur og Þ-kk-ef H-kk-ef. Í öllum tilvikum krefst hann þess að síðastnefndum áfrýjendum verði gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti auk þess sem stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar á báðum dómstigum, allt án tillits til gjafsóknar, sem áfrýjandanum hefur verið veitt hér fyrir dómi.

Áfrýjandinn Kópavogsbær krefst þess aðallega að fellt verði úr gildi fyrrgreint ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 31. maí 2006 um þjóðlendu á afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna, en til vara að mörkum þjóðlendu gagnvart jörðinni Lækjarbotnum verði breytt á þann hátt að þau liggi frá girðingarhorni við Stóra Markhól í nánar tilgreint auðkenni í norðvestur enda Sandfells, þaðan í hornmark upp af Sandfellsgili, þaðan í tiltekinn mógrýtisklett á Lakheiði, þaðan í Lækjarbotnaþúfu á Holtstanga, en upp frá því eftir farvegi Fossvallaár að mótum hennar og Lyklafellsár. Þá krefst hann sýknu af kröfum áfrýjendanna Orkuveitu Reykjavíkur og Þ-kk-ef H-kk-ef. Hann krefst einnig málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi þessara áfrýjenda og stefnda án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi.

Áfrýjandinn Seltjarnarneskaupstaður krefst þess aðallega að fellt verði úr gildi fyrrgreint ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 31. maí 2006 um þjóðlendu á afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna og viðurkennt að á því svæði sé engin þjóðlenda, en til vara að viðurkenndur verði fullur og óheftur afnotaréttur sinn af þessu landsvæði að virtum rétti annarra, sem þar kunni einnig að telja til slíks réttar. Þá krefst hann sýknu af kröfum áfrýjendanna Orkuveitu Reykjavíkur og Þ-kk-ef H-kk-ef. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi.

Áfrýjandinn B-kk-nf S-kk-nf krefst þess aðallega að fellt verði úr gildi fyrrgreint ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 31. maí 2006 um þjóðlendu á afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna og viðurkennt að á því svæði sé engin þjóðlenda, en til vara að viðurkenndur verði fullur og óheftur afnotaréttur sinn af þessu landsvæði að virtum rétti annarra, sem þar kunni einnig að telja til slíks réttar. Hann krefst einnig sýknu af kröfum áfrýjendanna Orkuveitu Reykjavíkur og Þ-kk-ef H-kk-ef. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi þessara áfrýjenda og stefnda án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Áfrýjandinn Orkuveita Reykjavíkur krefst þess aðallega gagnvart stefnda íslenska ríkinu að fellt verði úr gildi fyrrgreint ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 31. maí 2006 um þjóðlendu á afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna og viðurkennt að á því svæði sé engin þjóðlenda. Þá krefst áfrýjandinn þess aðallega gagnvart öllum öðrum málsaðilum að viðurkennt verði að merki jarðarinnar Elliðavatns í Reykjavík séu eftir línum milli hnitasettra punkta frá Réttarklifi að Markhóli, þaðan í sveitarfélagamörk í Bláfjöllum, og síðan eftir þeim að Hákolli, þaðan í Stóra Kóngsfell, þaðan að mörkum þjóðlendu samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar og loks í Stríp, en til vara eftir línum frá Réttarklifi að Markhóli, þaðan í Rauðuhnjúka og síðan í Stóra Kóngsfell, en upp frá því eftir sömu kennileitum og í aðalkröfu. Í báðum þessum tilvikum krefst áfrýjandinn viðurkenningar á eignarrétti að sameignarlandi Seltjarnarneshrepps hins forna norðan merkja Elliðavatns að virtum rétti annarra, sem þar kunni að telja til eignarréttinda. Að þessu öllu frágengnu krefst áfrýjandinn viðurkenningar á fullum og óheftum afnotarétti sínum af afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna að virtum afnotarétti annarra, sem þar kunni einnig að telja til slíks réttar. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandinn málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi allra gagnaðila án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt fyrir hér fyrir dómi.

Áfrýjandinn Þ-kk-nf H-kk-nf krefst þess gagnvart stefnda íslenska ríkinu að fellt verði úr gildi fyrrgreint ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 31. maí 2006 um þjóðlendu á afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna. Á hendur öllum gagnaðilum gerir áfrýjandinn að auki þá kröfu að viðurkennt verði að merki jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi séu eftir línum samkvæmt framlögðum uppdrætti aðallega frá Stríp í Stóra Kóngsfell, þaðan í Þríhnjúka og þaðan í Húsfell, en til vara frá Stríp í Stóra Kóngsfell og þaðan í Húsfell. Þá krefst áfrýjandinn sýknu af áðurgreindri kröfu áfrýjandans Orkuveitu Reykjavíkur um viðurkenningu á merkjum jarðarinnar Elliðavatns. Loks krefst áfrýjandinn málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi allra gagnaðila án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi.

Stefndi, íslenska ríkið, krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómarar í málinu gengu á vettvang 1. október 2009.

I

Samkvæmt 7. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með áorðnum breytingum skal óbyggðanefnd kanna og skera úr um hvaða land teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Nefndin ákvað 27. október 2003 að taka til meðferðar landsvæði á suðvesturlandi innan sveitarfélaga í Gullbringu- og Kjósarsýslum auk þess hluta Árnessýslu, sem nefndin hafði ekki þegar tekið afstöðu til, sbr. 8. gr. og l. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998. Nánar var því lýst svo að svæðið afmarkaðist til norðurs af mörkum Kjósarhrepps og Hvalfjarðarstrandahrepps, sem fylgi suðurmörkum jarðarinnar Stóra-Botns í síðarnefnda hreppnum, en þau byrji við Botnsvog og endi á Háu-Súlu, og þegar austar dregur af suðurmörkum þeirra jarða, sem óbyggðanefnd tók afstöðu til í fyrri málum varðandi uppsveitir Árnessýslu. Að austan afmarkaðist svæðið af Þjórsá, en að sunnan og vestan af hafi, allt norður að fyrrgreindum mörkum Stóra-Botns. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 20. febrúar 2004 sem vörðuðu allt svæðið. Nefndin birti kröfugerð stefnda 3., 4. og 7. mars 2004 í samræmi við ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 og skoraði á þá, sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði sem féll innan kröfusvæðis stefnda, að lýsa kröfum sínum fyrir 3. júní 2004. Sá frestur var framlengdur til loka sama mánaðar. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í ágúst 2004 kynnti óbyggðanefnd þá ákvörðun sína að fjalla um efnið í sex aðskildum málum. Var eitt þeirra nr. 2/2004 um þjóðlendur á Stór-Reykjavíkursvæði og tók meðal annars til svæða, sem áfrýjendur töldu til eignarlanda sinna eða kröfðust viðurkenningar á víðtækum afnotarétti yfir.

Óbyggðanefnd kvað upp úrskurð í málinu 31. maí 2006. Varð niðurstaðan sú að kröfur stefnda voru teknar til greina á þremur nánar tilgreindum svæðum, þar sem land var talið vera innan marka þjóðlendu. Eitt þessara svæða var á afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna og afmarkaðist nánar eins og áður greindi í tengslum við varakröfu áfrýjandans Reykjavíkurborgar fyrir Hæstarétti. Krafa stefnda á þessum stað var þó ekki tekin til greina að öllu leyti þar sem hafnað var að land norðan línu frá suðvesturhorni Selfjalls að Markhóli og þaðan til Húsfells væri innan þjóðlendu. Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar taldist áðurnefnt svæði innan þjóðlendu vera í afréttareign jarða í Seltjarnarneshreppi hins forna, nú Seltjarnarneskaupstað, Kópavogsbæ og Reykjavíkurborg í skilningi 1. gr. og b. liðar 7. gr. laga nr. 58/1998.

Áfrýjendur höfðuðu mál með stefnum á tímabilinu frá 22. desember 2006 til 28. sama mánaðar og gerðu allir þá kröfu að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar um þjóðlendu á framangreindu svæði og að viðurkennt yrði að þar væri engin þjóðlenda. Reykjavíkurborg og Kópavogsbær kröfðust þess til vara að mörkum þjóðlendu og eignarlanda yrði breytt til norðurs með nánar tilgreindum hætti. Kröfur áfrýjenda í héraði voru að öðru leyti ólíkar. Orkuveita Reykjavíkur krafðist jafnframt aðallega og til vara að viðurkennt yrði að landamerki jarðarinnar Elliðavatns afmörkuðust til suðurs af nánar tilgreindum punktum og einnig aðallega og til vara að viðurkenndur yrði eignarréttur þessa málsaðila á öðrum hlutum afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna að virtum rétti annarra, sem einnig kynnu að telja til eignarréttinda á því landi. Að því frágengnu krafðist þessi aðili viðurkenningar á „fullum og óheftum afnotarétti“ af afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna að virtum rétti annarra. Þ-kk-nf H-kk-nf krafðist aðallega og til vara að viðurkennt yrði að landamerki jarðarinnar Vatnsenda afmörkuðust til suðurs af nánar tilgreindum punktum og einnig aðallega og til vara að viðurkenndur yrði eignarréttur hans á öðrum hlutum afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna að virtum rétti annarra, sem gætu sýnt fram á eignarrétt sinn að landsvæðinu. Að því frágengnu krafðist hann viðurkenningar á „fullum og óheftum afnotarétti“ af afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna að virtum rétti annarra. Reykjavíkurborg, Kópavogsbær, Seltjarnarneshreppur og B-kk-nf S-kk-nf kröfðust allir sýknu af kröfum Orkuveitu Reykjavíkur og Þ-kk-ef H-kk-ef um viðurkenningu á einkaeignarrétti þeirra síðastnefndu á landi innan marka þess svæðis, sem telst þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Þá krafðist Þ-kk-nf H-kk-nf sýknu af kröfu Orkuveitu Reykjavíkur um viðurkenningu á landamerkjum Elliðavatns. Stefndi krafðist sýknu. Mál Kópavogsbæjar, Seltjarnarneskaupstaðar og B-kk-ef S-kk-ef voru sameinuð máli Reykjavíkurborgar gegn stefnda 15. febrúar 2007. Í máli Orkuveitu Reykjavíkur kröfðust Reykjavíkurborg, Seltjarnarneskaupstaður og B-kk-nf S-kk-nf þess að öðrum kröfum en þeirri, sem laut að úrskurði óbyggðanefndar um þjóðlendu, yrði vísað frá dómi. Á því var byggt að kröfur stefnandans annars vegar um ógildingu úrskurðar um mörk þjóðlendu og eignarlanda og hins vegar um viðurkenningu eignarréttar yfir landi og skiptingu þess milli málsaðila yrðu ekki sóttar í sama málinu. Um samaðild allra stefndu samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri ekki að ræða þar sem þeir ættu ekki sameiginlegra hagsmuna að gæta í málinu og skilyrði fyrir samlagsaðild samkvæmt 19. gr. sömu laga væru ekki heldur fyrir hendi. Orkuveita Reykjavíkur taldi hins vegar að skilyrði væru uppfyllt samkvæmt báðum framangreindum lagaákvæðum og samkvæmt 27. gr. sömu laga til að höfða málið með þeim hætti sem gert var og til að hafa uppi fleiri en eina kröfu í einu og sama dómsmálinu. Með úrskurði héraðsdóms 31. október 2007 var frávísunarkröfunni hafnað og talið að um aðild færi samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Að fenginni þessari niðurstöðu voru mál Orkuveitu Reykjavíkur og Þ-kk-ef H-kk-ef einnig sameinuð máli Reykjavíkurborgar gegn stefnda 13. nóvember 2007.

Með hinum áfrýjaða dómi var sýknukrafa stefnda tekin til greina og jafnframt hafnað öllum kröfum Orkuveitu Reykjavíkur og Þ-kk-ef H-kk-ef á hendur öðrum stefnendum í héraði. Fyrir Hæstarétti hefur enginn áfrýjenda gert kröfu um frávísun og kemur því ekki til álita að vísa frá dómi hluta krafna áfrýjendanna Orkuveitu Reykjavíkur og Þ-kk-ef H-kk-ef á grundvelli 27. gr. laga nr. 91/1991.

II

Áfrýjandinn Reykjavíkurborg krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms og að málinu verði vísað heim í hérað til aðalmeðferðar að nýju. Hann telur dóminn háðan þeim annmarka að ekki hafi verið tekin afstaða til varakröfu áfrýjandans um að sneið úr landi Lækjarbotna, sem áfrýjandinn hafi fengið í skiptum við Kópavogsbæ með samningi 28. nóvember 1994, yrði ekki talin innan þjóðlendu. Telja verður að héraðsdómur hafi tekið efnislega afstöðu til þess hvernig fari um land innan þjóðlendu samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar í heild sinni og einstaka hluta þess með því að hafna því að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi og láta mörk þjóðlendu og eignarlanda standa eins og þar var ákveðið. Samkvæmt því eru ekki næg efni til að fallast á aðalkröfu áfrýjandans Reykjavíkurborgar.

III

Fyrir báðum dómstigum hefur áfrýjandinn Orkuveita Reykjavíkur byggt sérstaklega á því að sú ákvörðun óbyggðanefndar að taka svæði á suðvesturlandi innan landnáms I-kk-ef A-kk-ef til meðferðar og úrskurðar samrýmist ekki skýrum markmiðum, sem búið hafi að baki lögum nr. 58/1998. Þetta markmið löggjafans megi glöggt sjá í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 58/1998, en þar sé ítrekað vikið að hálendinu eða hálendissvæðum í tengslum við nauðsyn á að skýra eignarráð á landi, sem deilur hafi lengi staðið um. Áfrýjandinn telur að svæðið, sem hér er til umfjöllunar, falli ekki undir það að vera hluti af hálendi Íslands. Þvert á móti sé það í næsta nágrenni helsta þéttbýlissvæðis landsins og sé að mestu láglent. Í málatilbúnaði annarra áfrýjenda að B-kk-þgf S-kk-þgf undanskildum hefur því einnig verið hreyft í málinu að markmið með setningu laga nr. 58/1998 hafi verið að leysa úr óvissu, sem lengi hafi ríkt um eignarhald á ýmsum hálendissvæðum landsins og að svæðið, sem hér um ræðir, geti ekki fallið þar undir. Til frekari stuðnings þessu hefur af hálfu áfrýjenda verið lagður fyrir Hæstarétt kynningarbæklingur ríkisstjórnarinnar um hálendi Íslands, sem mun hafa verið gefinn út í kjölfar setningar laga nr. 58/1998. Þar segir meðal annars að bæklingurinn sé almenningi til glöggvunar á nýrri stjórn í málefnum hálendisins, sem nú komi til framkvæmda, og að ríkisstjórnin hafi á síðasta löggjafarþingi lagt fram þrjú frumvörp tengd hálendismálum, sem samþykkt hafi verið sem lög frá Alþingi vorið 1998. Eitt þeirra hafi orðið að lögum nr. 58/1998.

Síðastgreind lög mæla fyrir um aðferð til að eyða óvissu um eignarráð að landi þar sem slík staða er fyrir hendi. Það á fyrst og fremst við um víðáttumikil svæði á hálendi Íslands, en einskorðast ekki við það. Nokkru eftir setningu laganna tók óbyggðanefnd fyrir að skera úr um mörk þjóðlendu og eignarlanda á suðausturlandi, þar sem stefndi gerði kröfu um viðurkenningu á því að stór svæði við sjó á Skeiðarársandi og Breiðamerkursandi í einungis fárra metra hæð yfir sjávarmáli væru þjóðlenda. Þeim málum lauk með dómi Hæstaréttar 11. maí 2006 í máli nr. 496/2005, þar sem niðurstaðan varð sú að hafnað var kröfu um þjóðlendu á Skeiðarársandi, en fallist á að eigendalaus svæði á Breiðamerkursandi séu þjóðlenda. Skýring á lögunum að þessu leyti liggur því þegar fyrir á þann veg að undir þau fellur að skera úr um eignarrétt að landi hvort heldur er á hálendi Íslands eða utan þess. Málsástæður áfrýjenda, sem á þessu er reistar, eru því haldlausar.

IV

Allir áfrýjendur krefjast þess að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar um að þrætulandið sé þjóðlenda. Þá greinir hins vegar á um hvernig rétti yfir því sé að öðru leyti háttað.

Í hinum áfrýjaða dómi er rakið að áfrýjandinn Orkuveita Reykjavíkur styður kröfur sínar meðal annars við landamerkjalýsingu 20. júní 1883 fyrir jörðina Elliðavatn, sem þáverandi eigandi hennar hafi undirritað og lagt fram í aukarétti Gullbringu- og Kjósarsýslu ári síðar í dómsmáli milli eigenda Elliðavatns og Vatnsenda um eignarrétt að engjastykki á mörkum jarðanna. Samkvæmt nefndri lýsingu nái land jarðarinnar „að suðvestanverðu frá sýslumörkum að austanverðu við Kóngsfell“ til norðurs í hraundrangann Stríp í Heiðmörk og síðan áfram til norðurs með nánar tilgreindum hætti. Tvö vitni hafi staðfest landamerkjalýsinguna áður en mál var höfðað 1884. Í héraðsdómi greinir jafnframt frá yfirlýsingu 22. maí 1883 um landamerki jarðarinnar Vatnsenda, sem eigandi þeirrar jarðar undirritaði og lagði fram í áðurnefndu dómsmáli, en áfrýjandinn Þ-kk-nf H-kk-nf styður kröfur sínar meðal annars við hana. Samkvæmt yfirlýsingunni liggi svæði jarðarinnar frá Stríp í vörðu við Vatnsendakrika og „þaðan beina stefnu suður í Kóngsfell.“ Í tilvitnuðum texta landamerkjalýsingarinnar hefur verið strikað yfir orðin „til afrjettar“ en skráð í staðinn „í Kóngsfell.“ Í hinum áfrýjaða dómi greinir jafnframt frá því að þessar landamerkjalýsingar hafi ekki verið samþykktar af fyrirsvarsmönnum aðliggjandi svæða, eins og mælt var fyrir um í 3. gr. þágildandi laga um landamerki nr. 5/1882, og þær ekki þinglesnar í samræmi við ákvæði 4. gr. sömu laga.

Í héraðsdómi er jafnframt gerð grein fyrir öðrum heimildum um eignarréttarlega stöðu deilusvæðisins og nýtingu þess á fyrri tíð, sem áfrýjendur vísa til og telja að styðji að þeir eigi hið umþrætta land. Það hafi verið numið í öndverðu og nýtt eftir það og mótmæla áfrýjendur að eignarréttur þeirra sé á einhvern hátt takmarkaður. Sérstök áhersla er lögð á að í seinni tíð hafi þeir nýtt landið til vatns- og malartöku og með margvíslegu öðru móti sem fylgi breyttum þjóðfélagsháttum. Áfrýjendurnir Reykjavíkurborg, Kópavogsbær og Seltjarnarneskaupstaður reisa eignartilkall sitt á því að deilusvæðið hafi áður tilheyrt jörðum í Seltjarnarneshreppi hinum forna, en síðan fallið til sveitarfélaganna eftir því sem jarðirnar urðu hluti af þéttbýli þar. Áfrýjandinn B-kk-nf S-kk-nf leiðir sinn rétt af því að býlið Geirland hafi að hluta orðið til úr landi Lækjarbotna, sem var nýbýli út úr landi hins forna afréttar. Allir áfrýjendur telja eignarrétt sinn varinn meðal annars af 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Þá hafi ekki verið hreyft fyrr en við rekstur málsins fyrir óbyggðanefnd að efast mætti um að landið væri fullkomin eign áfrýjenda og hafi þeir því mátt hafa réttmætar væntingar um þann rétt. Þá bera þeir fyrir sig hefð. Stefndi heldur fram að áfrýjendurnir Orkuveita Reykjavíkur og Þ-kk-nf H-kk-nf geti ekki byggt neinn rétt á fyrrnefndum yfirlýsingum eigenda Elliðavatns og Vatnsenda um merki jarðanna. Með hliðsjón af staðháttum verði að telja ólíklegt að landið hafi verið numið í öndverðu og sé það ósannað. Jafnvel þótt slík sönnun tækist hafi landið ekki verið numið til eignar heldur takmarkaðra nota og þar með einungis verið stofnað til óbeinna eignarréttinda. Aukin not af landinu á síðari hluta 20. aldar og til þessa dags breyti engu þar um. Aðrar heimildir en landamerkjayfirlýsingarnar styðji heldur ekki tilkall áfrýjenda til beins eignarréttar á deilusvæðinu. Gögnum, sem hér um ræðir, og málsástæðum aðilanna eru gerð nánari skil í hinum áfrýjaða dómi.

V

Við úrlausn málsins verður litið til þess að eftir gildistöku laga nr. 58/1998 hafa í Hæstarétti verið kveðnir upp dómar í allmörgum málum, þar sem skorið hefur verið úr ágreiningi um mörk þjóðlendna og eignarlanda á suður-, suðaustur- og austurlandi, en hinn fyrsti þessara dóma var í máli nr. 48/2004. Þeir eru fordæmi við úrlausn málsins að því leyti, sem í þeim var fjallað um almenn atriði sem reynir á með sama hætti og nú. Í II. kafla dóms í máli nr. 48/2004 var rakið tilefni setningar laga nr. 58/1998, efni þeirra og réttarstaðan fyrir gildistöku þeirra að því er varðar eignarréttarlega stöðu lands utan eignarlanda. Meðal annars var fjallað sérstaklega um dóma Hæstaréttar í dómasafni 1981, bls. 1584 og 1955, bls. 108, þar sem deilt var um beinan eignarrétt að afrétti og fengin niðurstaða um lagalega stöðu slíkra landsvæða. Í dóminum var jafnframt gerð grein fyrir skilgreiningu laga nr. 58/1998 á þremur grundvallarhugtökum, sem notuð eru til að lýsa eignarréttindum yfir landi, en það eru eignarland, þjóðlenda og afréttur. Þar var einnig vikið að óbyggðanefnd, skipan hennar og hlutverki, svo og reglum sem gilda um meðferð mála fyrir nefndinni.

Í niðurstöðu í VII. kafla dómsins í máli 48/2004 um mörk þjóðlendu gagnvart eignarjörðum tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Þar var sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Þá sagði í dóminum að landamerkjabréf fyrir jörð feli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þó var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið framhjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa, sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands, sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það sem verið hafði. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir, sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Í síðari dómum réttarins hefur enn verið áréttuð þýðing þess að landsvæði teljist vera innan lýstra merkja samkvæmt landamerkjabréfum og að þau hafi stuðning af öðru og þá einkum eldri heimildum. Við úrlausn málsins ber að hafa þetta í huga.

Að framan var getið landamerkjalýsinga frá árinu 1883, sem áfrýjendurnir Orkuveita Reykjavíkur og Þ-kk-nf H-kk-nf styðja kröfur sínar við. Skömmu áður en þær voru gerðar höfðu landamerkjalög nr. 5/1882 öðlast gildi, en samkvæmt 3. gr. þeirra var eiganda eða umráðamanni hverrar jarðar gert skylt að skrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðar sinnar eins og þar var nánar kveðið á um. Merkjalýsinguna skyldi hann sýna hverjum þeim, sem land átti til móts við hann, og áttu þeir að rita á lýsinguna samþykki sitt, hver fyrir sína jörð, nema þeir teldu hana ekki rétta. Að svo búnu skyldi merkjalýsingin fengin sýslumanni í hendur til þinglesturs á næsta manntalsþingi, sbr. 4. gr. laganna. Yfirlýsingarnar 1883 um merki Elliðavatns og Vatnsenda voru ekki í samræmi við fyrirmæli laganna, en þær voru hvorki samþykktar af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða nema að litlu leyti né voru þær þinglesnar. Þær voru því einhliða yfirlýsingar en ekki lögformleg landamerkjabréf og eldri heimildum er ekki til að dreifa sem stutt geta staðhæfingar þáverandi eigenda jarðanna um merki þeirra til suðurs. Sönnunargildi yfirlýsinganna er að þessu virtu takmarkað að því gættu þó að um sumt féllu þær saman við þinglesnar merkjalýsingar aðliggjandi landsvæða og nutu þannig stuðnings af þeim. Að því er varðar Elliðavatn skiptir þá ekki máli þótt í lögum hafi löngu síðar verið mælt fyrir um að ekki þyrfti að þinglesa landamerkjum í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Ekki var gert sérstakt landamerkjabréf fyrir afrétt Seltjarnarneshrepps hins forna í kjölfar setningar landamerkjalaga árið 1882 eða þann hluta hans, sem féll utan svæðis sem yfirlýsingar þáverandi eigenda Elliðavatns og Vatnsenda tóku til. Kröfur annarra áfrýjenda en Orkuveitu Reykjavíkur og Þ-kk-ef H-kk-ef fá því heldur ekki stoð í heimildum af þeim toga.

VI

Í héraðsdómi er auk yfirlýsinga um landamerki greint frá fjölmörgum öðrum gögnum, sem varða hið umþrætta land og áfrýjendur telja að styðji kröfur sínar. Eins og málið liggur fyrir kemur ekki til úrlausnar, sbr. kafla V að framan, hvort önnur gögn geti fallið að skýrum lýsingum í landamerkjabréfi, heldur hvort þau geti bætt upp að slíku bréfi er ekki til að dreifa og nægt ein og sér til að kröfur áfrýjenda, eins eða fleiri, verði teknar til greina.

Aðilar hafa lýst gagnstæðum sjónarmiðum um hvort ætla megi að landið, sem deilt er um, hafi verið numið í öndverðu eða síðar. Áfrýjendur byggja á að það hafi verið numið þegar á landnámstíð og beinn eignarréttur haldist að því síðan. Stefndi telur ósannað að landið hafi nokkru sinni verið numið, en ef svo yrði talið megi ætla að upphaflegt eignarhald hafi fallið niður og samnotaafréttur orðið til með áþekkum hætti og víða annars staðar þar sem landsvæði hafi verið tekin til sumarbeitar fyrir búfé og annarra takmarkaðra nota.

Í héraðsdómi er tekinn upp orðréttur texti Landnámabókar þar sem greinir frá því að I-kk-nf A-kk-nf hafi numið land milli tiltekinna staða, þar sem er suðvesturhorn landsins. Deilusvæðið fellur innan þeirra marka, sem dregin eru í Landnámabók utan um landnám I-kk-ef, þótt ekki greini þar hve langt inn til landsins það náði. Ganga má út frá að deilusvæðið hafi verið mun grónara við landnám en síðar varð og hæð verulegs hluta þess yfir sjávarmáli og staðhættir að öðru leyti eru ekki slíkir að girt hafi fyrir að landið yrði numið. Ekki er því unnt að útiloka að landsvæðið eða hluti þess hafi verið numinn eða á annan hátt orðið undirorpið beinum eignarrétti. Gögn málsins bera hins vegar ekki með sér að minjar um byggð hafi fundist á hinu umdeilda svæði og engra heimilda nýtur við um búsetu þar. Til þess er jafnframt að líta að mikil eldgos úr gígum við Stóra Kóngsfell eyddu vesturhluta þess, sem mun hafa gerst að minnsta kosti að hluta síðar en árið 900 og þar með eftir landnám. Þar er nú Húsfellsbruni, sem tekur yfir stærstan hluta deilusvæðisins, sem áfrýjendurnir Orkuveita Reykjavíkur og Þ-kk-nf H-kk-nf telja til eignarréttar yfir. Í úrskurði óbyggðanefndar er á því byggt að þegar afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna sé getið í skriflegum heimildum sé það fyrst og fremst í tengslum við upprekstur og afréttarnot og að búfjáreigendur í hreppnum hafi haft af landsvæðinu hefðbundin afréttarnot undir umsjón sveitarfélaga á sama hátt og gildir um samnotaafrétti almennt. Fallast má á þessa niðurstöðu nefndarinnar. Þá var nýbýlið Lækjarbotnar stofnsett 11. febrúar 1868 með sérstöku nýbýlisbréfi stiftamtmanns á grundvelli tilskipunar 15. apríl 1776 um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyði-jarðir eða óbyggð pláz á Íslandi. Ómótmælt er að með því var stofnað til beins eignarréttar yfir litlum hluta lands innan afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna og nafngreindum manni veittur þar nýbýlisréttur. Áður hafði með úrskurði verið hafnað mótmælum eiganda Helliskots, sem hafði talið sig eiga rétt yfir umræddu svæði, sem stæði í vegi þessari ráðstöfun. Mörk Lækjarbotna gagnvart afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna voru ákveðin í nýbýlisbréfinu, en fram að því var við það miðað að mörk jarðarinnar Hólms lægju að landi afréttarins á þessum stað.

Að því gefnu að til beins eignarréttar hafi stofnast í öndverðu yfir afréttarlandinu við nám eða á annan hátt verður ekki krafist að sýnt sé fram á með hvaða hætti upphaflegur eignarréttur hafi haldist við, heldur aðeins að hann hafi gert það í raun. Áður er fram komið að skriflegar heimildir geta afréttarins fyrst og fremst í tengslum við búfjárbeit og að hann hafi verið nýttur sem samnotaafréttur. Tiltækar heimildir styðja þannig þá málsástæðu stefnda að hvað sem líður upphaflegum eignarrétti hafi beinn eignarréttur ekki flust til síðari rétthafa, heldur aðeins óbein eignarréttindi. Samkvæmt því verður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að hafna þeirri málsástæðu áfrýjenda að beinn eignarréttur þeirra verði studdur við það að deilusvæðið hafi verið numið í öndverðu og að slíkur eignarréttur hafi haldist eftir það.

VII

Áfrýjendur byggja eignartilkall sitt jafnframt á því að þeir hafi hvað sem öðru líður öðlast beinan eignarrétt að þrætulandinu fyrir hefð. Þeir hafi haft margvísleg not af því, sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Meðal annars er því teflt fram að landið hafi ekki einungis verið nýtt til beitar og annarra hefðbundinna afréttarnota, heldur hafi ýmis önnur nýting þess hafist á síðustu öld, sem fylgt hafi breyttum þjóðfélagsháttum, og þau haldist eftir það. Einnig að slík not séu þess eðlis að eignarhefð teljist fullnuð af þeim sökum.

Að því er varðar nýtingu þess hluta deilusvæðisins, sem áfrýjendurnir Orkuveita Reykjavíkur og Þ-kk-nf H-kk-nf gera tilkall til í skjóli eignarréttar yfir jörðunum Elliðavatni og Vatnsenda, hefur hún fyrst og fremst verið til búfjárbeitar og annarra hefðbundinna afréttarnota. Áfrýjendurnir hafa ekki fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á landinu hafi verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum, sem eigendur Vatnsenda og Elliðavatns hafa ásamt fleirum haft af þeim hluta landsins sem telst gróinn. Er þá meðal annars til þess að líta að inn á land þetta hefur búfénaður leitað frá öðrum, en þetta á eins við um aðra hluta afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna. Í mörgum fyrri dómum Hæstaréttar í málum er varða mörk þjóðlendu og eignarlanda hefur verið hafnað kröfum um viðurkenningu eignarréttar vegna hefðar, sem reistar hafa verið á sambærilegum grunni. Að því er varðar Orkuveitu Reykjavíkur hefur að auki verið vísað til þess að áfrýjandinn hafi um langt skeið stundað öflun neysluvatns á svæðinu í þágu alls höfuðborgarsvæðisins. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti lagði hann fram loftmynd sem sýnir staðsetningu á holum, sem hann hefur borað í þessu skyni. Samkvæmt því eru holurnar nær eingöngu innan marka óumdeildra eignarlanda og þar með utan þrætulandsins. Að því virtu, sem að framan greinir, er hafnað kröfum áfrýjendanna, sem reistar eru á þessari málsástæðu.

Af hálfu áfrýjendanna Kópavogsbæjar og Seltjarnarneskaupstaðar er sama málsástæða studd við það að auk hefðbundinna afréttarnota hafi mikil malartekja farið fram á svæðinu samkvæmt samningum, sem þeir hafi gert við verktaka. Meðal málsgagna er samningur þessara áfrýjenda 17. maí 1974 þar sem þeir sömdu sín á milli um „nýtingu á landi sveitarfélaganna við mörk Árnessýslu.“ Samningurinn er í fjórum greinum þar sem í 1. gr. segir: „Sveitarfélögin nýti sameiginlega námur er í landinu finnast til efnistöku og sé það gert miðað við jafnan eignarhlut hvors sveitarfélags.“ Samkvæmt 2. gr. er sveitarfélögunum heimilt að semja við þriðja aðila um rekstur námanna. Í 3. gr. segir að „hluti svæðisins fer undir fólkvang í Bláfjöllum ...“ og í 4. gr. að „unnið verði að því sem fyrst, að afmarka stærð og landamerki svæðisins og verði jafnvel athugað með girðingu og/eða vörslu þess.“ Þá hafa verið lagðir fram í málinu allmargir samningar, sem þessir áfrýjendur hafa gert við verktaka á tímabilinu frá 1980 til 2002 um efnistöku gegn gjaldi, sem ýmist hafa verið sagðir eiga við um malarefni við Sandskeið eða í Bolaöldum við Vífilsfell. Fyrstu samningarnir um efnistöku á síðarnefnda staðnum eru frá árinu 1999. Kveðast áfrýjendurnir hafa haft af þessu töluverðar tekjur.

Í samningnum frá 1974 er ekki vísað til heimildar aðilanna til að semja sín á milli eða við aðra um nýtingu jarðefna á svæðinu og samkvæmt því, sem áður er fram komið, studdist þessi samningsgerð ekki við neina lögmæta eignarheimild. Ekki er nánar fram komið um það til hvaða svæðis „við mörk Árnessýslu“ samningur aðilanna tók og ekkert liggur heldur fyrir um hvort eða hvernig efni 4. gr. samningsins hafi komið til framkvæmda. Ráða má að áfrýjendurnir hafi ekki fylgt samningsgerð sinni eftir með eigin nýtingu á jarðefnanámum, heldur með veitingu leyfa til annarra gegn gjaldi. Krafa þessara áfrýjenda er á því reist að þeir eigi allt deilusvæðið á afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna, meðal annars á grundvelli hefðar, en ekki sérstaklega áðurnefndar eða enn aðrar jarðefnanámur eða land „við mörk Árnessýslu.“ Ekkert liggur fyrir um að áfrýjendurnir hafi farið með umráð efnisnámanna með öðrum hætti en þeim að vísa viðsemjendum sínum á þær og taka gjald fyrir. Þeir hafa heldur ekki farið með umráð deilusvæðisins að öðru leyti að því gættu þó, sem síðar greinir um rekstur útivistarsvæðis í Bláfjöllum. Þegar til þess er litið, sem að framan segir, eru ekki uppfyllt skilyrði fyrir því að áðurnefndir áfrýjendur hafi eignast þrætulandið fyrir hefð. Reynir þá ekki sérstaklega á að þeir hafa ekki til vara afmarkað minna svæði, sem eignarréttur hafi unnist á samkvæmt þessu.

Áfrýjandinn B-kk-nf S-kk-nf krefst þess aðallega að úrskurður óbyggðanefndar verði felldur úr gildi, en til vara að viðurkenndur verði „fullur og óheftur afnotaréttur“ hans að afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna. Kröfurnar gerir hann í skjóli eignarréttar að býlinu Geirlandi, sem upphaflega mun hafa verið selt foreldrum hans út úr landi Lækjarbotna á árinu 1927 og hann eignaðist einn 1998, en áfrýjandinn telur rétt eiganda Geirlands til afréttarins vera leiddan af rétti Lækjarbotna til hans. Hann kveður eigendur Geirlands hafa frá upphafi og lengi eftir það nýtt afréttinn til beitar og stundað uppgræðslu þar til að bæta aðstöðu til þessarar nýtingar. Eigendur Geirlands hafi einnig frá upphafi haft atvinnu af því að nýta sér námurétt á afréttinum og „nú hin síðari ár í námu á Sandskeiði en áður m.a. í Bolaöldu við Vífilsfell.“ Áfrýjandinn styður kröfu sína meðal annars við hefð.

Ekki er fram komið að áfrýjandinn eða fyrri eigendur Geirlands hafi leitað heimildar fyrir malartöku á afréttinum og ekki liggur heldur fyrir að aðrir og þar með taldir áfrýjendurnir Kópavogsbær og Seltjarnarneshreppur hafi amast við henni. Taka á jarðefnum fellur undir heimildir, sem fylgja beinum eignarrétti, og hefur þessi áfrýjandi ekki frekar en aðrir í þeirra hópi sýnt fram á lögmæta eignarheimild fyrir efnistökunni. Námur á afréttinum, þar á meðal við Sandskeið og í Bolaöldum, eru hvorki né hafa verið í umráðum áfrýjandans eða fyrri eigenda Geirlands. Skilyrði eru ekki uppfyllt til að hann geti fyrir hefð hafa unnið eignarrétt á afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna með þeirri nýtingu á malarefnum, sem að framan greinir. Kröfur áfrýjandans geta því ekki náð fram að ganga á grundvelli málsástæðu, sem byggir á hefð, en það á eins við um varakröfu eins og hún er fram sett.

Áfrýjendurnir Reykjavíkurborg, Kópavogsbær og Seltjarnarneskaupstaður byggja kröfur sínar meðal annars á því að fyrir þeirra tilstuðlan hafi stórt svæði í Bláfjöllum verið tekið til afnota fyrir almenning til útivistar, meðal annars skíðaiðkunar, og ýmis mannvirki reist í því skyni. Þeir halda fram að þessi nýting renni stoðum undir að eignarréttur þeirra að afréttinum hafi unnist fyrir hefð. Fyrir liggur að sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu hafa efnt til samvinnu sín á milli um að byggja upp og reka áðurnefnda útivistaraðstöðu, en meðal málsgagna eru svonefndar samþykktir fyrir stjórn skíðasvæða höfuðborgarsvæðisins og Bláfjallafólkvangs frá 30. september 2003. Þar kemur meðal annars fram að níu sveitarfélög á suðvesturhorni landsins auk áfrýjendanna þriggja séu í þessu samstarfi, sem taki til reksturs skíðasvæða og Bláfjallafólkvangs og hafi Náttúruvernd ríkisins fallist á það, sbr. áðurgildandi 55. gr. laga nr. 44/1999 um náttúruvernd. Jafnframt munu íþróttafélög halda uppi útivistarstarfsemi í Bláfjöllum og hafa byggt upp aðstöðu til þess, en hjá sumum þeirra hófst sú starfsemi á svæðinu mun fyrr en hjá áfrýjendunum þremur. Þeir geta ekki einir og sér krafist viðurkenningar á að þeir hafi unnið eignarrétt að öllu deilusvæðinu eða hluta þess fyrir hefð vegna umræddrar starfsemi í Bláfjöllum án tillits til hagsmuna annarra, sem ýmist eru í formlegu samstarfi við þá í Bláfjöllum eða utan við það. Verður kröfum þeirra, sem reistar eru á hefð, hafnað þegar af þeirri ástæðu.

Aðrar athafnir eða afskipti áfrýjenda af deilusvæðinu, sem ekki hafa verið sérstaklega tilfærð að framan en greint er frá í héraðsdómi, eru ekki heldur þess eðlis að þau geti stutt við kröfur þeirra á grundvelli málsástæðu um hefð. Varðandi þá röksemd áfrýjenda að þeir hafi haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að brigður yrðu ekki bornar á beinan eignarrétt þeirra er til þess að líta að hvorki þeir né fyrri eigendur höfðu í höndum haldbæra heimild um þann eignarrétt, sem áfrýjendur byggja á að þeir njóti. Samkvæmt öllu framanröktu verður fallist á með stefnda að þrætulandið sé þjóðlenda og hann sýknaður af kröfum áfrýjenda að gættu því sem segir í kafla VIII um mörk þjóðlendunnar.

VIII

Kópavogsbær krefst þess til vara að mörkum þjóðlendu gagnvart jörðinni Lækjarbotnum verði breytt með þeim hætti, sem getið var í upphafi dómsins. Í héraðsdómi er rakið hvernig mörk Lækjarbotna voru ákveðin gagnvart afrétti í nýbýlisbréfi 11. febrúar 1868. Að því leyti sem hér skiptir máli segir þar að þau séu „upp að þúfu sem stendur í Holtstanga fyrir neðan Neðri-vötn þaðan til úrsuðurs í mógrýtisklett með rauf í, er snýr í suður, svo sömu stefnu eptir langri brekku alla leið að Sandfellshnúk, sem það nær langt til norðurs. Þaðan til norðvesturs í suðvesturhorn á Selfjalli.“ Í varakröfu áfrýjandans felst einkum að svæði, sem markast af koparbolta í norðvesturenda Sandfells, hornmarki upp af Sandfellsgili, mógrýtiskletti á Lakheiði og þaðan með stefnu í áðurnefnt auðkenni í norðvesturenda Sandfells teljist til eignarlands og sé þannig ekki hluti þjóðlendu eins og óbyggðanefnd komst að niðurstöðu um og héraðsdómur staðfesti. Við úrlausn um þetta verður einkum litið til orðalags nýbýlisbréfs fyrir Lækjarbotna þar sem mörk voru ákveðin frá mógrýtiskletti með rauf í og þaðan „að Sandfellshnúk, sem það nær langt til norðurs.“ Í forsendum héraðsdóms segir um þetta að óbyggðanefnd telji staðhætti bera glöggt með sér að mógrýtisklettur með rauf í sé rétt staðsettur á kröfukorti áfrýjandans og Seltjarnarneskaupstaðar, en Sandfellshnjúkur hins vegar á kröfukorti stefnda. Varðandi síðastnefnt örnefni er jafnframt til þess að líta að í nýbýlisbréfinu er ekki minnst á Sandfellsgil sem viðmiðun fyrir merki Lækjarbotna, heldur Sandfellshnjúk „sem það þær langt til norðurs.“ Niðurstaða óbyggðanefndar um staðsetningu á Sandfellshnjúk kemur heim og saman við þá lýsingu, sem Sandfellsgil eða hornmark upp af gilinu gerir hins vegar ekki. Önnur gögn sem áfrýjandinn hefur teflt fram til stuðnings varakröfu sinni eru haldlaus og verður henni hafnað.

Að frágenginni aðal- og varakröfu áfrýjandans Reykjavíkurborgar krefst hann þess að mörkum þjóðlendu samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar verði breytt þannig að við Lækjarbotna liggi þau beint úr Sandfellshnjúki í Markhól. Krafan tengist samningsgerð hans við Kópavogsbæ 28. nóvember 1994, þar sem þessir áfrýjendur höfðu makaskipti á spildum á svæðinu þannig að í hlut Reykjavíkurborgar hafi komið sneið úr landi Lækjarbotna og er hún það land sem áfrýjandinn vefengir að sé innan marka þjóðlendu eins og óbyggðanefnd og héraðsdómur komust að niðurstöðu um. Í 4. gr. umrædds samnings afsalaði Kópavogsbær til Reykjavíkurborgar spildu úr landi Lækjarbotna sunnan Selfjalls, sem afmarkaðist af línu frá Sandfellshnjúki að hornstaur á Heiðmerkurgirðingu við Stóra Markhól og „síðan af eldri mörkum sem fylgdu hraunjaðrinum vestan Selfjalls suður fyrir fjallið og þaðan eftir beinni línu frá hraunjaðrinum við suðurenda Selfjalls“ í áðurnefndan punkt á norðvestanverðu Sandfelli. Við úrlausn um þetta verður litið til orðalags í nýbýlisbréfi fyrir Lækjarbotna, en á þessu svæði er mörkunum lýst svo að þau séu frá Sandfellshnjúki „til norðvesturs í suðvesturhorn á Selfjalli.“ Áfrýjandinn byggir á því að umrætt suðvesturhorn á Selfjalli sé ekki við endann á Heiðmerkurgirðingu, eins og óbyggðanefnd hafi gengið út frá, heldur við Markhól og Kópavogsbæ því verið heimilt að afsala spildu úr landi Lækjarbotna, sem markaðist af línum milli hraunjaðars, girðingarenda, Markhóls og Sandfellshnjúks. Hvorki í úrskurði óbyggðanefndar né í héraðsdómi er tekin rökstudd afstaða til ágreinings um það hvar umrætt suðvesturhorn Selfjalls er, en fallast ber á með áfrýjandanum Reykjavíkurborg að Markhóll fái betur samrýmst því að vera í suðvesturhorni fjallsins heldur en endinn á Heiðmerkurgirðingu. Sá var einnig sameiginlegur skilningur áfrýjendanna tveggja er þeir gerðu áðurnefndan samning 1994, þar sem augljóslega var gengið út frá að Markhóll væri sá staður. Eins og málið liggur fyrir ber að fallast á kröfu áfrýjandans Reykjavíkurborgar um að mörkum þjóðlendu og eignarlands verði breytt á þessum stað eins og nánar greinir í dómsorði.

Í úrskurði óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að svæði, sem telst þjóðlenda, sé jafnframt afréttur jarða í Seltjarnarneshreppi hinum forna, nú Seltjarnarneskaupstað, Kópavogsbæ og Reykjavíkurborg í skilningi 1. gr. og b. liðar 7. gr. laga nr. 58/1998. Sá hluti úrskurðarins hefur ekki verið borinn undir dómstóla og sætir því ekki endurskoðun.

Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest, þar á meðal um málskostnað og gjafsóknarkostnað, um annað en mörk þjóðlendu á einum stað. Áfrýjendur njóta allir gjafsóknar fyrir Hæstarétti og verður gjafsóknarkostnaður þeirra ákveðinn eins og nánar greinir í dómsorði. Málskostnaður fellur niður milli áfrýjendanna Reykjavíkurborgar og B-kk-ef S-kk-ef og stefnda, en aðrir áfrýjendur verða dæmdir til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að mörk þjóðlendu og eignarlands skulu miðast við línu, sem dregin er frá Sandfellshnjúki að Markhóli.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, Reykjavíkurborgar, Kópavogsbæjar, Seltjarnarneskaupstaðar, B-kk-ef S-kk-ef, Orkuveitu Reykjavíkur og Þ-kk-ef H-kk-ef greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna þeirra, 700.000 krónur til hvers.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður milli áfrýjendanna Reykjavíkurborgar og B-kk-ef S-kk-ef og stefnda, íslenska ríkisins.

Áfrýjendurnir Kópavogsbær, Seltjarnarneskaupstaður, Orkuveita Reykjavíkur og Þ-kk-nf H-kk-nf, greiði hver um sig stefnda 700.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.