275/2017

Ágreiningur aðila laut annars vegar að því hvort uppsögn landeigenda jarðarinnar Voga í Skútustaðahreppi, sem A o.fl. leiddu rétt sinn frá, í júlí 1992 á samningi þeirra við Hitaveitu Reykjahlíðar frá júlí 1971 hafi verið heimil og hins vegar um eignarrétt að asbestpípu sem lá frá skiptistöð í landi Reykjahlíðar og að landi Voga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samningurinn frá 1971 hefði verið ótímabundinn, án uppsagnarákvæðis og falið í sér gagnkvæmar skyldur til viðvarandi greiðslna af hálfu hvors aðila hans um sig. Með vísan til þeirrar meginreglu kröfuréttar að ótímabundnir samningar um viðvarandi greiðslur væru uppsegjanlegir með hæfilegum fyrirvara, nema annað væri ákveðið í lögum, samningi eða leiddi af eðli samningsins, var talið að V hefði ekki tekist að færa sönnur á að samningurinn væri enn í gildi. Þá var ekki fallist á með V að landeigendur hefðu afsalað sér með samningi eða öðrum hætti eignarrétti að hinni umþrættu asbestpípu. Voru A o.fl. því sýknað af kröfum V.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 4. maí 2017. Þau krefjast sýknu af kröfu gagnáfrýjanda um að viðurkennt verði að samningur Hitaveitu Reykjahlíðar og eigenda jarðarinnar Voga í Skútustaðahreppi 1. júlí 1971 sé gildur. Að öðru leyti krefjast þau staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað sem þau krefjast bæði í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 19. júlí 2017. Hann krefst þess að viðurkenndur verði eignarréttur sinn að asbestpípu sem liggur frá skiptistöð í landi Reykjahlíðar að landi Voga samkvæmt nánar tilgreindum hnitapunktum. Að öðru leyti krefst hann staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað sem hann krefst bæði í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi aðaláfrýjenda.

I

Eigendur jarðarinnar Voga í Skútustaðahreppi, sem aðaláfrýjendur leiða rétt sinn frá, undirrituðu samning 25. mars 1971 við íslenska ríkið, þar sem fram kom að jarðhitaréttindi í landi Voga á jarðhitasvæði, sem afmarkað var nánar á fylgiskjölum með samningnum, ásamt jarðhita sem þar væri að finna og aðstaða til mannvirkjagerðar til nýtingar hans væru frá þeim tíma ríkinu ,,til frjálsra umráða og ráðstöfunar“. Umsamið endurgjald af hálfu íslenska ríkisins fyrir þessi verðmæti voru annars vegar peningagreiðsla að fjárhæð 1.900.000 krónur, sem varið skyldi til þess að kaupa og leggja aðrennslisæð fyrir hitaveitu úr 80 mm asbestpípum frá vegamótum þjóðvegar og Hlíðarvegar við Reykjahlíð að Vogum III ,,eins og gert er ráð fyrir á áætlun ... um hitaveitu í Reykjahlíðar- og Vogahverfi, ásamt viðeigandi búnaði við upphaf þessarar aðrennslisæðar til að mæla rennsli í henni.“ Um pípuna skyldi flytja vatn frá varmaveitu í Reykjahlíðarhverfi til Vogahverfis. Hins vegar skyldi íslenska ríkið láta eigendum Voga í té allt að 4,5 sekúndulítra af heitu vatni frá varmaveitu í Bjarnarflagi. Samningurinn var ótímabundinn og án uppsagnarákvæðis.

Nokkrum dögum fyrr, 18. mars 1971, hafði íslenska ríkið gert sambærilegan samning við eigendur jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi um jarðhitaréttindi í eigu þeirra á afmörkuðu svæði í landi jarðarinnar. Sem endurgjald fyrir þau réttindi skyldi íslenska ríkið í fyrsta lagi leggja aðalæð hitaveitu úr 200 mm víðum asbestpípum til flutnings á allt að 25 lítrum á sekúndu frá safnþró í Bjarnarflagi að vesturmörkum jarðhitasvæðisins sem samningurinn tók til. Í öðru lagi skyldi ríkið greiða 4.400.000 krónur til landeigendanna svo þeir gætu sjálfir annast lagningu aðalæðar þaðan og til byggðahverfisins við Reykjahlíð. Í þriðja lagi skyldu landeigendurnir fá 20 sekúndulítra af heitu vatni til ráðstöfunar fyrir væntanlega hitaveitu fyrir Reykjahlíðarhverfi.

Áður en þessir samningar voru gerðir munu væntanlegir hitaveitunotendur í Reykjahlíð og Vogum hafa haldið fund þar sem lagt var til að Skútustaðahreppur ætti og ræki væntanlega hitaveitu. Á fundi sveitarstjórnar 28. febrúar 1971 var ákveðið ,,að verða við ósk væntanlegra hitaveitunotenda, um að gerast eignar- og rekstraraðili væntanlegrar hitaveitu. Svo fremi að viðunandi samningar náist við landeigendur um hitaréttindi.“ Í fundargerð var jafnframt bókað að sveitarstjórn hefði ákveðið að hitaveitan skyldi vera sjálfstætt fyrirtæki með sérstakan fjárhag.

Skútustaðahreppur ,,f.h. Hitaveitu Reykjahlíðar“ gerði í kjölfarið tvo sambærilega samninga 1. júlí 1971 og var annar þeirra við eigendur jarðarinnar Reykjahlíðar en hinn, sá sem hér er til úrlausnar, við eigendur jarðarinnar Voga. Samkvæmt þeim samningi skyldu eigendur Voga, sem nefndir voru leigusali, leggja á eigin kostnað asbestpípu þá, sem mælt var fyrir um í samningnum við íslenska ríkið og það hafði greitt fyrir. Leigusalinn skyldi jafnframt leggja til land undir pípuna og ljúka lagningu hennar fyrir 1. október 1971. Að því búnu skyldi hann ,,afhenda hana leigutaka, sem ber allan kostnað af rekstri hennar, viðhaldi og endurnýjun.“ Þá skyldi leigusali leggja til allt að 4,5 sekúndulítra af heitu vatni til leigutaka. Leigutaki skyldi á hinn bóginn greiða leigusala ákveðna fjárhæð árlega ,,fyrir heita vatnið“ sem skyldi að nokkru háð því magni sem notað yrði. Gerð er grein fyrir greiðslunum í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram skyldu þær ,,hækka í sama hlutfalli og vísitala byggingarkostnaðar“ frá grunntölu sem miðaðist við 1. október 1971. Leigutaki skyldi greiða árgjaldið fyrir 1. nóvember ár hvert. Þá kom fram í samningnum að leigusala væri heimilt að nota til eigin þarfa afgangsvatn til heyþurrkunar og ræktunar endurgjaldslaust enda væri það vatn ekki talið með þegar greiðsla til leigusala væri ákveðin. Að öðru leyti mun hafa verið miðað við að eigendur Voga greiddu fyrir það heita vatn sem þeir nýttu til hitunar eða annarra þarfa í íbúðarhúsum eða öðrum fasteignum á löndum sínum. Loks var í samningnum gerðardómsákvæði sem vikið verður að síðar.

Af gögnum málsins má ráða að Hitaveita Reykjahlíðar, sem gagnáfrýjandi er nú kominn í staðinn fyrir, hafi lagt dreifikerfi um Vogahverfið til einstakra notenda og haldið því við. Þá er upplýst að hætt var að nota asbestpípuna fyrir heitt vatn á árinu 1984 og plastleiðsla lögð í staðinn á kostnað gagnáfrýjanda. Gamla pípan mun eftir það hafa verð notuð til að leiða kalt vatn.

Af gögnum málsins má einnig ráða að rekstur hitaveitunnar hafi verið erfiður einkum er leið á níunda áratug síðustu aldar og skuldir veitunnar þá farið vaxandi. Landeigendur í Vogum sendu sveitarstjórn Skútustaðahrepps greinargerð um málefni veitunnar 5. febrúar 1990. Þar var bent á að landeigendurnir hafi átt ,,þessa hitaveitu skuldlausa 1971“ þegar hún hafi verið leigð sveitarfélaginu og rekstur hennar hafi byrjað ,,svo til á núlli.“ Fyrir tilstilli landeigenda hafi íslenska ríkið kostað ýmsar úrbætur á heitavatnslögninni, meðal annars hreinsun á henni. Á árinu 1984 hafi, án samráðs við landeigendur, byrjað umræða um að stækka veitusvæðið og leggja lögn í Álftagerði, Grænavatn, Kálfaströnd og Grímstaði. Þótt þetta hafi ekki verið fýsilegt fjárhagslega hafi sveitarstjórn mælt með að ráðist skyldi í að leggja veituna til Álftagerðis og Grímstaða. Fjárhagsáætlanir hafi ekki staðist en þrátt fyrir það hafi ,,eigendum hitaveitunnar“ verið talin trú um að hitaveitugjöld myndu ekki hækka vegna stækkunarinnar. Það hafi þó gerst auk þess sem heimtaugargjald í Reykjahlíð og Vogum hafi einnig hækkað. Jafnframt hefðu skuldir veitunnar hækkað verulega. Í lok greinargerðarinnar sagði að það væri ,,krafa landeigenda í Vogum að þeir fái einn fulltrúa í hitaveitunefnd“ en ekki væri ,,hægt að sætta sig við að þeir njóti engra réttinda þrátt fyrir eignaraðild að hitaveitunni og það mikla fjármagn“ sem þeir hafi lagt fram á sínum tíma með samningum við íslenska ríkið. Var farið fram á viðræður við sveitarstjórn um málefnið.

Með bréfi 23. janúar 1991 óskuðu landeigendur í Vogum eftir því að samningurinn frá 1971 yrði endurskoðaður og var á það fallist á fundi sveitarstjórnar 14. febrúar sama ár. Landeigendurnir rituðu enn bréf 17. október 1991 og fóru fram á viðræður um samninginn þar sem forsendur hans væru brostnar. Þeir áttu í framhaldi af þessu fund 19. nóvember 1991 með sveitarstjóra og lýstu því þar að forsendur samningsins væru brostnar þar sem hitaveitan hefði verið stækkuð án samráðs við þá og því færu þeir fram á endurskoðun samningsins. Stækkun veitunnar hafi leitt til skuldasöfnunar sem óhjákvæmilega hafi leitt til hækkunar afnotagjalda. Á fundinum lögðu þeir fram tillögu að breytingu á samningnum, sem fól í sér að þeir afhentu veitunni 2,5 sekúndulítra af vatni, en fengju sjálfir 2 sekúndulítra til eigin nota. Í bréfi landeigenda til sveitarstjórnar 31. desember 1991 kom fram að þeir teldu sig ekki hafa fengið svar við tillögu sinni og frá 1. janúar 1992 myndu þeir láta hitaveitunni í té 2,5 sekúndulítra af heitu vatni en tækju 2 sekúndulítra til eigin þarfa og fyrir það myndu þeir ekki greiða veitunni.

Sveitarstjórn féllst ekki á tillögu landeigendanna og taldi nauðsynlegt að skera úr ágreiningi við þá um eignarhald á mannvirkjum hitaveitunnar. Samkvæmt samningi við þá ætti að gera það fyrir gerðardómi. Á fundi með fulltrúum sveitarstjórnar 28. janúar 1992 lýstu landeigendur Voga því yfir að þeir myndu ekki draga yfirlýsingu sína frá 31. desember 1991 til baka. Með bréfi 23. júní 1992 lýstu landeigendur því yfir að forsendur samningsins frá 1971 væru brostnar og því yrði að segja honum upp til þess að unnt væri að hefja viðræður um gerð nýs samnings en hafnað væri að leggja ágreininginn við sveitarfélagið fyrir gerðardóm. Með tilkynningu 20. júlí 1992 lýstu landeigendurnir því síðan yfir að þeir segðu upp leigusamningnum frá 1971. Með bréfi gagnáfrýjanda 24. febrúar 1994 mótmælti hann uppsögn samningsins. Gagnáfrýjandi skaut ágreiningi við landeigendurna til gerðardóms 14. desember 1995 og taldi dómurinn að ágreiningur þeirra snerist í raun um eignarrétt að pípulögn sem getið væri um í samningnum frá 1. júlí 1971. Taldi gerðardómurinn þann ágreining vera utan þess hann væri bær til að taka til úrlausnar og vísaði málinu frá 4. nóvember 1996.

Ýmis gögn í málinu bera með sér að reynt hafi verið að leysa ágreining aðila frá því að gerðardómur vísaði honum frá samkvæmt framansögðu en það hafi ekki borið árangur.

Upplýst er að hitaveitunotendur í Vogum hafa ekki greitt fyrir afnot af heitu vatni frá 1. janúar 1992 og að gagnáfrýjandi hefur ekki frá sama tíma innt af hendi greiðslur til þeirra samkvæmt samningnum fyrir afnot af vatni.

II

Mál þetta var höfðað í héraði af gagnáfrýjanda sem gerir þær kröfur að viðurkennt verði að samningur aðila frá 1. júlí 1971 sé í gildi, auk viðurkenningar á því að hann sé eigandi að asbestpípu þeirri sem áður greinir. Aðaláfrýjendur kröfðust frávísunar málsins í heild og studdu þá kröfu meðal annars við þau rök að með samningnum hefðu aðilar hans skuldbundið sig til þess að fela gerðardómi að skera úr um ágreiningsmál eins og þau sem kröfur gagnáfrýjanda tækju til. Héraðsdómur vísaði frá dómi kröfunni um viðurkenningu á því að samningurinn væri enn í gildi, en hafnaði frávísun að því er varðaði síðari kröfuna. Með dómi Hæstaréttar 12. maí 2016 í máli nr. 311/2016 var ákvæði úrskurðarins um frávísun fellt úr gildi.

Fyrir Hæstarétti er ekki gerð krafa um að ágreiningi um eignarrétt að asbestpípunni verði vísað frá héraðsdómi og kemur því ekki til athugunar hvort sú krafa hefði átt undir úrlausn gerðardóms, sbr. 2. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma.

Aðaláfrýjendurnir A-kvk-nf S-kvk-nf, L-kk-nf H-kk-nf og Ó-kvk-nf Þ-kvk-nf H-kvk-nf krefjast sýknu vegna aðildarskorts. Þau hafi með kaupsamningi 25. september 2007 selt aðaláfrýjandanum Vogabúi ehf. jörðina Voga I og hafi félagið þinglýst kaupsamningnum. Það fari því með eignarráð fasteignarinnar og sé eitt bært til að gera ráðstafanir sem hana varða.

Þegar málið var höfðað hafði kaupsamningi verið þinglýst, en afsal ekki gefið út. Vogabú ehf. átti því að sönnu eignarrétt samkvæmt kaupsamningnum, en sá réttur var skilyrtur þar sem afsal hafði ekki verið gefið út. Ekki liggur fyrir hvort afsal til Vogabús ehf. hafi verið gefið út og upplýst var fyrir Hæstarétti að slíku skjali hafi ekki verið þinglýst. Framangreindir seljendur eru því enn þinglýstir eigendur samkvæmt afsali. Verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna sýknukröfu þeirra vegna aðildarskorts.

III

Ágreiningsefni málsins eru sem fyrr greinir tvíþætt. Þau lúta annars vegar að því hvort samningur landeigenda í Vogum og Hitaveitu Reykjahlíðar 1. júlí 1971 sé í gildi og þar með hvort uppsögn hans 20. júlí 1992 hafi verið heimil. Hins vegar er deilt um eignarrétt að asbestpípu sem liggur frá skiptistöð í landi Reykjahlíðar og að landi Voga en lega hennar er nánar tilgreind í héraðsdómi.

Samningurinn frá 1971 var ótímabundinn og í honum var ekki að finna uppsagnarákvæði. Skyldur landeigenda samkvæmt honum voru að leggja til 4,5 sekúndulítra af heitu vatni sem leitt yrði um asbestpípu er þeir skyldu afhenda ásamt landi undir pípuna. Hitaveitan skyldi á hinn bóginn greiða fyrir þetta árlegt gjald sem réðist af því magni vatns sem afhent yrði, auk þess sem það skyldi taka breytingum til samræmis við tilgreinda vísitölu. Jafnframt skyldi hitaveitan afhenda landeigendum afgangsvatn sem þeir máttu nýta til ákveðinna þarfa. Samningurinn fól því í sér gagnkvæmar skyldur til viðvarandi greiðslna af hálfu hvors aðila hans um sig.

Það er meginregla í kröfurétti að ótímabundnir samningar um viðvarandi greiðslur séu uppsegjanlegir, almennt með hæfilegum fyrirvara, nema annað sé ákveðið í lögum, samningi eða leiði af eðli samningsins, sbr. dóma Hæstaréttar 15. júní 2006 í máli nr. 43/2006 og 7. júní 2007 í máli nr. 423/2006.

Gagnáfrýjandi rökstyður kröfu sína um viðurkenningu á að samningurinn sé enn í gildi, hvað sem uppsögninni líður, einkum með því að hann hafi frá upphafi og til uppsagnar efnt samninginn réttilega enda hafi hinu gagnstæða ekki verið haldið fram. Landeigendur hafi unað við samninginn athugasemdalaust í um 20 ár áður en þeir sögðu honum upp. Engin heimild til uppsagnar hafi verið í samningum og hún hafi því verið markleysa.

Í ljósi framangreindrar meginreglu kröfuréttar duga þær málsástæður sem gagnáfrýjandi hefur teflt fram til stuðnings því að samningurinn sé enn í gildi ekki til þess að uppsögn landeigenda 20. júlí 1992 eigi ekki að hafa réttaráhrif samkvæmt efni sínu. Verður jafnframt að líta til þess að uppsögnin átti sér um tveggja ára aðdraganda og henni var ekki andmælt svo séð verði fyrr en 24. febrúar 1994 og þá ekki getið um að frestur hafi verið of skammur. Verða aðaláfrýjendur því sýknaðir af þessari kröfu gagnáfrýjanda.

Í samningnum 1. júlí 1971 voru landeigendur nefndir leigusali, en Hitaveita Reykjahlíðar leigutaki. Ákvæði samningsins um að landeigendur skyldu á eigin kostnað leggja asbestpípu tiltekna leið og leggja til land undir pípuna, sem þeir skyldu svo hvort tveggja afhenda leigutaka sem annast skyldi rekstur pípunnar, viðhald og endurnýjun, fól ekki í sér afsal á því sem afhenda skyldi. Aðrar röksemdir sem gagnáfrýjandi hefur sett fram til stuðnings því að hann sé eigandi pípunnar leiða ekki til þess að litið verði svo á að leigusalinn hafi afsalað sér eignarrétti að henni með samningi eða með öðrum hætti. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, verður hann staðfestur um þessa kröfu.

Samkvæmt öllu framansögðu verða aðaláfrýjendur sýknaðir af kröfu gagnáfrýjanda um viðurkenningu á því að samningur landeigenda Voga og Hitaveitu Reykjahlíðar frá 1. júlí 1971 sé gildur. Auk þess verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu aðaláfrýjenda af kröfu gagnáfrýjanda um viðurkenningu á eignarrétti hans að asbestpípunni.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjendur, A-kvk-nf S-kvk-nf, E-kvk-nf S. K-kvk-nf, G-kk-nf R-kk-nf J-kk-nf, G-kk-nf R-kk-nf P-kk-nf, H-kk-nf K-kk-nf, H-kvk-nf S-kvk-nf A-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf, J-kk-nf F-kk-nf K-kk-nf, J-kk-nf P-kk-nf P-kk-nf, J-kk-nf Á-kk-nf S-kk-nf, J-kk-nf I-kk-nf H-kk-nf, L-kk-nf H-kk-nf, Ó-kvk-nf Þ-kvk-nf H-kvk-nf, S-kvk-nf E-kvk-nf H-kvk-nf, Valla sf., Vogabú ehf., Vogar 4 ehf., Þ-kvk-nf G-kvk-nf J-kvk-nf og Þ-kk-nf K-kk-nf, eru sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Veitustofnunar Skútustaðahrepps, um viðurkenningu á því að samningur landeigenda Voga og Hitaveitu Reykjahlíðar 1. júlí 1971 sé í gildi.

Hinn áfrýjaði dómur skal að öðru leyti vera óraskaður um annað en málskostnað.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum hverjum fyrir sig 100.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.