59/2004

H, sem rak veitingarekstur í eigin nafni, lenti í umferðarslysi á árinu 1995. Að því er snerti bætur til H fyrir varanlega örorku taldi Hæstiréttur að við ákvörðun árslauna samkvæmt 7. gr. þágildandi skaðabótalaga væri óraunhæft að miða við þau verðmæti sem kynnu að hafa orðið til í einkarekstri H á árunum 1987 til 1995, enda réðist eignamyndun í slíkum rekstri af mörgum öðrum þáttum en vinnuframlagi H einu. Þá tókst H heldur ekki að sýna fram á að miða bæri við hærri árslaun en héraðsdómur hafi lagt til grundvallar, þ.e. meðallaun iðnaðarmanna. Var niðurstaða héraðsdóms, sem unað var við af stefnda, T hf., því staðfest. Jafnframt var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu H um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón þar sem hann hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tekjuskerðingu á því tímabili sem um var að ræða. Þá hafnaði Hæstiréttur kröfu T hf. um lækkun þjáningabóta til H á grundvelli sérstakrar heimildar lokamálsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga. Að því er snerti vexti af kröfu H tók Hæstiréttur fram að T hf. hafi ekki tilgreint sérstaklega er tilteknar greiðslur voru inntar af hendi til H til hvers þær skyldu ganga. Við þær aðstæður hafi H verið rétt að ráðstafa hverri greiðslu fyrst til greiðslu áfallinna vaxta, en því sem þá hafi staðið eftir til lækkunar á höfuðstól kröfunnar. Var enginn hluti vaxtakröfu H því talinn fyrndur og krafa hans um vexti frá slysdegi tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. janúar 2004. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 23.773.738 krónur með 2% vöxtum frá 5. desember 1995 til 17. september 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum fimm nánar tilgreindum innborgunum samtals að fjárhæð 5.602.499 krónur, sem gangi fyrst til greiðslu áfallinna vaxta af kröfunni miðað við innborgunardaga en síðan til lækkunar höfuðstóls hennar, auk innborgunar að fjárhæð 2.655.171 króna, sem greidd var 20. nóvember 2003. Til vara krefst áfrýjandi lægri fjárhæðar úr hendi stefnda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en honum hefur verið veitt gjafsókn fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

Stefndi greiddi áfrýjanda 2.655.171 krónu 20. nóvember 2003 í samræmi við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms.

I.

Málavextir eru þeir að áfrýjandi varð fyrir umferðarslysi á Höfðabakka í Reykjavík 5. desember 1995. Ekki er ágreiningur um bótaskyldu stefnda vegna slyssins. Meðal gagna málsins eru taugasálfræðilegt mat Þ-kvk-ef J. J-kvk-ef taugasáfræðings, 22. febrúar 1998, greinargerð G-kk-ef G-kk-ef læknis, 23. febrúar 1998 og sálfræðilegt mat G-kk-ef Á-kk-ef sálfræðings, 1. júlí 1998 er lúta öll að afleiðingum slyssins fyrir áfrýjanda. Þá liggja einnig fyrir fjórar álits- og matsgerðir um afleiðingar slyssins og áhrif þeirra á heilsufar áfrýjanda. Er niðurstöðum þeirra nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þar er einnig lýst niðurstöðu matsmanns 16. júní 2003, sem dómkvaddur var til að meta „hvert hafi verið markaðsverðmæti vinnuframlags“ áfrýjanda „síðustu 12 mánuði fyrir slysið“. Aðilar eru sammála um að leggja niðurstöðu hinna dómkvöddu yfirmatsmanna 6. mars 2003 til grundvallar uppgjöri bóta varðandi varanlegan miska áfrýjanda vegna slyssins, stig varanlegrar örorku hans og tímabil til viðmiðunar tímabundins atvinnutjóns. Þá eru þeir sammála um við hvaða tímabil skuli miða uppgjör þjáningabóta. Fyrir Hæstarétti er ágreiningur aðila fjórþættur: Við hvað skuli miða árslaun áfrýjanda við ákvörðum bóta fyrir varanlega örorku, sbr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993; hvort áfrýjandi hafi orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni og þá við hvaða laun eða tekjur skuli miða bætur fyrir það, sbr. þágildandi 2. gr. skaðabótalaga; hvort beita skuli heimild lokamálsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga til skerðingar þjáningabóta og loks greinir aðila á um fyrningu vaxta af bótakröfu áfrýjanda.

II.

Áfrýjandi rak frá 1986 veitingarekstur í eigin nafni. Á árinu 1997 var reksturinn seldur einkahlutafélaginu Hlöllabátum ehf., sem mun vera í eigu áfrýjanda. Samkvæmt 1. tölulið A liðar 7. gr. þágildandi laga um tekjuskatt og eignarskatt nr. 75/1981 með síðari breytingum skyldi sá sem vinnur við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi reikna sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt en hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan eða ótengdan aðila. Voru framtaldar tekjur áfrýjanda vegna þessa 1.564.512 krónur árlega fyrir árin 1993, 1994 og 1995 en 1.720.968 krónur fyrir árið 1996. Framtaldar launatekjur áfrýjanda vegna starfa hjá Hlöllabátum ehf. fyrir árið 1997 voru 1.162.377 krónur, 1.189.836 krónur fyrir árið 1998 og 665.000 krónur fyrir árið 1999. Árið 1993 nam tap af rekstri áfrýjanda 947.992 krónum, 7.012.490 krónum árið 1994 og 9.090.116 krónum 1995. Árið 1996 var hagnaður af rekstri áfrýjanda 1.408.824 krónur en það ár var bókfærð sala á nánar tilgreindri eign og söluhagnaður af henni 6.407.829 krónur færður til tekna. Í árslok 1996 var eigið fé í rekstrinum neikvætt um 16.701.411. krónur.

Áfrýjandi reisir kröfu sína um bætur fyrir varanlega örorku á því að við ákvörðun árslauna samkvæmt þágildandi 7. gr skaðabótalaga beri að miða við þau verðmæti sem til hafi orðið í einkarekstri áfrýjanda á árunum 1987 til 1995, en þau hafi hann skapað með vinnu sinni. Miðað við tilteknar forsendur um söluverðmæti og matsverð eigna rekstrarins í árslok 1995 hafi nettó eignaaukning í rekstrinum á þessu tímabili numið nærri 30 milljónum króna. Sé þessari eignamyndun skipt niður á mánuði komi í ljós að 12 mánaða eignaaukning að viðbættum reiknuðum launum nemi hærri fjárhæð en hámarksviðmiðun þágildandi 3. mgr. 7. gr skaðabótalaga um árslaun. Því sé krafan miðuð við þar greint hámark. Í yfirmatsgerð 6. mars 2003 er fjallað nokkuð um þessa duldu eignamyndun í rekstri áfrýjanda og komist að þeirri niðurstöðu að hún hafi numið miklu mun lægri fjárhæð en áfrýjandi telur eða um 2.700.000 krónum.

Fallast verður á það með héraðsdómi að burtséð frá mismunandi mati á hversu mikil dulin eignamyndun hafi verið í rekstri áfrýjanda sé viðmiðun af þessu tagi til ákvörðunar árslauna samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga óraunhæf, enda ræðst eignamyndun í slíkum rekstri af mörgum öðrum þáttum en vinnuframlagi áfrýjanda einu, þar á meðal vinnuframlagi annarra starfsmanna og markaðsaðstæðum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 29. nóvember 2001 í máli nr. 143/2001.

Áfrýjandi byggir á því til vara að miða beri árslaunin við markaðsverðmæti vinnuframlags hans síðustu 12 mánuði fyrir slysið. Var að hans beiðni, eins og að framan greinir, dómkvaddur maður til að meta þetta markaðsvermæti. Eru niðurstöður matsgerðarinnar 16. júní 2003 raktar í hinum áfrýjaða dómi. Eru þær að meginstefnu reistar á viðmiðunarreglum ríkisskattstjóra fyrir reiknað endurgjald við eigin rekstur í staðgreiðslu fyrir árið 1995. Verður ekki séð að matsmaður hafi aflað sjálfstæðra gagna varðandi grundvöll matsins ef frá er talið óformlegt viðtal við nafngreindan veitingamann. Þegar litið þessa veika grundvallar matsins, þess að áfrýjandi hefur sjálfur, eins og að framan er rakið, með framtölum sínum árin 1995 og 1996 lagt mat á hvert endurgjald fyrir vinnu hans síðustu 12 mánuðina fyrir slysið hefði orðið hefði hann innt hana af hendi fyrir óskyldan aðila, sem og þess að fallast verður á það með yfirmatsmönnum að ekki verði séð að það mat áfrýjanda sé í ósamræmi við eðli og afkomu rekstrarins, verður niðurstaða um árslaun áfrýjanda til ákvörðunar örorkubótum ekki byggð á matsgerðinni 16. júní 2003. Verður því ekki talið að áfrýjanda hafi tekist að sýna fram á að miða skuli við hærri árslaun en gert var í hinum áfrýjaða dómi, en með honum var stefnda gert að greiða áfrýjanda 7.424.547 krónur í bætur vegna varanlegrar örorku að viðbættum 445.473 krónum vegna tapaðra lífeyrisréttinda. Þar sem stefndi unir niðurstöðu héraðsdóms um þennan þátt málsins verður hún staðfest. Stefndi verður samkvæmt því dæmdur til að greiða áfrýjanda 7.870.020 krónur í bætur fyrir varanlega örorku.

Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón.

Ekki er ágreiningur um að miða skuli þjáningabætur áfrýjanda við að hann hafi verið veikur en ekki rúmliggjandi frá 5. desember 1995 til 28. febrúar 1997. Stefndi krefst þess hins vegar að nýtt verði heimild lokamálsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga um að víkja til lækkunar frá fjárhæðum þeim, sem kveðið var á um í þágildandi 1. málslið málsgreinarinnar. Krefst hann þess að bæturnar verði skertar um 50% eftir að náð er þeirri fjárhæð, sem greinir í lokamálsið 1. mgr. greinarinnar. Féllst héraðsdómur á það. Stefndi hefur ekki fært fram nein haldbær rök fyrir því að sérstök ástæða sé til að beita þessari lækkunarheimild, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 14. júní 2001 í máli nr. 32/2001. Verður krafa áfrýjanda samkvæmt þessum lið að fjárhæð 419.430 krónur því tekin að fullu til greina.

Ekki er ágreiningur um miskabótakröfu áfrýjanda að fjárhæð 1.601.100 krónur.

Stefndi telur að áfallnir vextir á kröfu áfrýjanda fyrir 17. september 1998 séu fyrndir samkvæmt 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, en þá voru fjögur ár liðin frá því að mál þetta var höfðað fyrir héraðsdómi. Áfrýjandi heldur því hins vegar fram að hann hafi ráðstafað fjórum nánar tilgreindum innborgunum stefnda, fyrst til greiðslu áfallinna vaxta af kröfu sinni og síðan til greiðslu höfuðstóls hennar. Hafi stefndi ekki tilgreint til hvaða hluta kröfu áfrýjanda þessar innborganir skyldu renna. Með þeim hafi allir vextir eldri en frá 27. janúar 1999 verið greiddir og reyni því ekki á ákvæði laga um fyrningu vaxta. Þær innborganir sem hér um ræðir eru 200.000 krónur er stefndi greiddi 29. desember 1997, 200.000 krónur er hann greiddi 18. mars 1998, 1.000.000 krónur er hann greiddi 2. september 1998 og 700.000 krónur er greiddar voru 27. janúar 1999. Stefndi mótmælir því að greiðslum frá honum vegna slyssins hafi fyrst verið ráðstafað til að greiða vexti en síðan inn á þann höfuðstól, sem vextir reiknast af. Ávallt hafi verið ljóst hvaða kröfuliði var verið að greiða og engar athugasemdir eða fyrirvarar gerðir af hálfu áfrýjanda varðandi það. Meðal gagna málsins er yfirlit yfir greiðslur stefnda til áfrýjanda vegna slyssins 30. október 2002, er stefndi lagði fram í héraðsdómi. Er hver fyrrnefndra greiðslna þar tilgreind sem „innágreiðsla v/slyss“, en varðandi aðrar greiðslur á yfirlitinu er tiltekið til hvers viðkomandi greiðsla skuli ganga. Hvorki hafa verið lagðar fram í málinu kvittanir fyrir móttöku þessara greiðslna né önnur gögn er varða einstakar greiðslur. Verður samkvæmt framansögðu við það að miða að stefndi hafi ekki tilgreint sérstaklega er greiðslur þessar voru inntar af hendi til hvers þær skyldu ganga. Verður að telja að áfrýjanda sé við þær aðstæður rétt að ráðstafa hverri framangreindra greiðslna fyrst til greiðslu áfallinna vaxta, en því sem þá kann að standa eftir til lækkunar á höfuðstól kröfunnar, sbr. dóm Hæstaréttar 17. október 2002 í máli nr. 230/2002. Þar sem því hefur ekki verið mótmælt af hálfu stefnda að umræddar greiðslur hafi nægt til að greiða að fullu vexti eldri en frá 17. september 1998 verður enginn hluti vaxtakröfu áfrýjanda talinn fyrndur og krafa hans um vexti frá slysdegi tekin til greina.

Samkvæmt framansögðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 9.890.550 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir allt að frádregnum innborgunum á 200.000 krónum 29. desember 1997, 200.000 krónum 18. mars 1998, 1.000.000 krónum 2. september 1998, 700.000 krónum 27. janúar 1999, 3.502.499 krónum 8. apríl 2003 og 2.655.171 krónu 20. nóvember 2003.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest á þann hátt er í dómsorði greinir.

Stefndi verður dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti er rennur í ríkissjóð, en gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, allt eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., greiði áfrýjanda, H-kk-þgf S-kk-þgf, 9.890.550 krónur með 2% ársvöxtum frá 5. desember 1995 til 17. september 2002 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum á 200.000 krónum 29. desember 1997, 200.000 krónum 18. mars 1998, 1.000.000 krónum 2. september 1998, 700.000 krónum 27. janúar 1999, 3.502.499 krónum 8. apríl 2003 og 2.655.171 krónu 20. nóvember 2003.

Stefndi greiði 300.000 krónur í málskostnað í héraði og 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, er renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans 600.000 krónur.