61/2013

S flutti til Íslands árið 1998, er hún var 38 ára að aldri. Í kjölfar alvarlegra veikinda S á árinu 2000 var hún metin til örorku bæði með álitsgerð örorkunefndar og af hálfu T, sem mat hana 75% öryrkja til 67 ára aldurs frá mars 2007. Á grundvelli 4. mgr. 18. gr., sbr. 1. mgr. 17. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar voru greiðslur til S úr almannatryggingum skertar þannig að hún fékk 71,45% af fullum örorkulífeyri, aldurstengdri örorkuuppbót og tekjutryggingu samkvæmt réttindaávinnslu sem miðaðist við búsetutíma S á Íslandi. Deildu aðilar um það hvort framangreind skerðing á greiðslum til S væri lögmæt. Hæstiréttur sló því föstu að framangreind ákvæði laga nr. 100/2007 væru skýr lagastoð fyrir ákvörðun T um örorkulífeyri S, jafnframt því sem ákvæði 21. gr. laganna um aldurstengda örorkuuppbót og 22. gr. um tekjutryggingu vísuðu skýrlega til 17. og 18. gr. þeirra um greiðslur miðað við búsetu á Íslandi. Vísaði dómurinn til þess að viðmið laganna við búsetu væri almennt og gilti óháð ríkisborgararétti, kynferði, þjóðernisuppruna eða stöðu að öðru leyti. Var því hvorki fallist á það að reglurnar fælu í sér ólögmæta mismunun gagnvart S þannig að færi í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði né að brotið væri með þeim gegn reglu um meðalhóf. Þá var ekki heldur fallist á með S að skerðingin hefði verið óheimil með vísan til 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Loks vísaði Hæstiréttur til þess að reglurnar fælu hvorki í sér skerðingu á eignarrétti S í skilningi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, að miða ætti lífeyrisréttindi hennar við búsetu maka hannar né að reglurnar fælu með óbeinum hætti í sér skerðingu á réttindum dóttur hennar. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um sýknu T og Í.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2013. Hún krefst þess aðallega að ógilt verði með dómi ákvörðun stefnda Tryggingastofnunar ríkisins 28. mars 2007 að því leyti sem ákvörðunin felur í sér skerðingu á örorkulífeyri, aldurstengdri örorku og tekjutryggingu vegna hlutfallslegs búsetutíma hennar hér á landi. Til vara krefst hún þess að viðurkennt verði með dómi að stefndu sé óheimilt að skerða örorkulífeyri hennar samkvæmt 17. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar vegna hlutfallslegs búsetutíma hér á landi. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði látinn niður falla.

I

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi er áfrýjandi fædd á árinu 1960 í Venesúela og var ríkisborgari þess ríkis en flutti 17 ára gömul til Bandaríkjanna þar sem hún stundaði nám og kennslu. Hún flutti til Íslands um mitt ár 1998 og hefur búið hér á landi síðan. Áfrýjandi er gift íslenskum manni og eiga þau saman eina dóttur sem fæddist 1999 en fyrir átti hún aðra dóttur fædda 1989. Hún öðlaðist íslenskan ríkisborgararétt 14. maí 2003. Áfrýjandi greindist með heilaæxli á árinu 2000. Í álitsgerð örorkunefndar 14. desember 2004 var varanleg örorka áfrýjanda samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 metin 100% en varanlegur miski 55 stig. Áfrýjandi mun fyrst hafa verið metin til örorku hjá stefnda Tryggingastofnun ríkisins á árinu 2001 og fengið greiðslur samkvæmt því, en síðan var hún af þessum stefnda metin 75% öryrki til 67 ára aldurs frá 28. mars 2007.

Samkvæmt framlögðu greiðsluyfirliti frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins nýtur áfrýjandi greiðslna á grundvelli laga nr. 100/2007 og laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð og reglugerða settra með stoð í þeim lögum. Um er að ræða örorkulífeyri samkvæmt 18. gr. laga nr. 100/2007, aldurstengda örorkuuppbót samkvæmt 21. gr. laganna, tekjutryggingu samkvæmt 22. gr., bensínstyrk samkvæmt 10. gr. laga nr. 99/2007 og 2. gr. reglugerðar nr. 170/2009 um styrki og uppbætur til hreyfihamlaðra einstaklinga vegna bifreiða, sérstaka uppbót til framfærslu samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, sbr. IV. kafla reglugerðar nr. 1052/2009 um heimilisuppbót og uppbætur á lífeyri og einnig barnalífeyri samkvæmt 20. gr. laga nr. 100/2007. Áfrýjandi fær greitt úr almannatryggingum 71,45% af fullum örorkulífeyri, aldurstengdri örorkuuppbót og tekjutryggingu samkvæmt réttindaávinnslu sem miðast við tímalengd búsetu áfrýjanda á Íslandi samkvæmt 4. mgr. 18. gr. laga nr. 100/2007 og vísa stefndu um það til 1. mgr. 17. gr. laganna. Málsaðilar deila um lögmæti þessarar viðmiðunar. Aðrar tegundir bóta sem að framan greinir fær áfrýjandi greiddar óskertar. Málatilbúnaði aðila lýst í hinum áfrýjaða dómi.

II

Eins og að framan greinir krefst áfrýjandi þess aðallega að ógilt verði með dómi ákvörðun stefnda Tryggingastofnunar ríkisins 28. mars 2007 að því leyti sem ákvörðunin feli í sér skerðingu á örorkulífeyri, aldurstengdri örorku og tekjutryggingu vegna hlutfallslegs búsetutíma áfrýjanda hér á landi. Til vara krefst áfrýjandi að viðurkennt verði með dómi að stefndu sé óheimilt að skerða örorkulífeyri til hennar vegna hlutfallslegs búsetutíma hér á landi. Hvorugur stefndu krefst sýknu vegna aðildarskorts. Áfrýjandi hefur skýrt kröfugerð sína þannig að báðar kröfurnar séu reistar á því að skerðing sú sem hún hafi þurft að sæta sé óheimil og að stjórnvaldsákvarðanir þess efnis séu því ógildanlegar. Kveðst hún reisa báðar kröfur sínar á sömu málsástæðum og að þær leiði í raun til sömu niðurstöðu. Samkvæmt þessu verður ekki séð að áfrýjandi hafi lögvarða hagsmuni af því að varakrafa hennar komi sérstaklega til álita við úrlausn máls þessa verði aðalkröfu hafnað.

III

Í II. kafla laga nr. 100/2007 eru reglur um hverjir séu tryggðir samkvæmt þeim. Samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laganna er það í verkahring stefnda Tryggingastofnunar ríkisins eða eftir atvikum sjúkratryggingastofnunar að ákvarða hvort einstaklingur nýtur tryggingarverndar samkvæmt lögunum. Meginreglan er að sá sem búsettur er hér á landi telst tryggður en með búsetu er átt við lögheimili í skilningi laga nr. 21/1990 um lögheimili. Í III. kafla laga nr. 100/2007 eru reglur um lífeyristryggingar sem taka til ellilífeyris, örorkulífeyris, aldurstengdrar örorkuuppbótar, tekjutryggingar, örorkustyrks og barnalífeyris, sbr. 1. mgr. 16. gr. þeirra. Í 18. gr. er að finna sérstakar reglur um örorkulífeyri en í 17. gr. reglur um ellilífeyri. Samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laganna á sá rétt til örorkulífeyris sem hefur verið búsettur á Íslandi, sbr. II. kafla laganna, og er á aldrinum 18 til 67 ára. Þá eru sett þau skilyrði að viðkomandi hafi annars vegar verið búsettur á Íslandi í að minnsta kosti þrjú síðustu árin áður en umsókn er lögð fram eða í sex mánuði ef starfsorka var óskert er hann tók hér búsetu. Á hinn bóginn þarf viðkomandi að vera metinn að minnsta kosti til 75% örorku til langframa vegna afleiðinga læknisfræðilega viðurkenndra sjúkdóma eða fötlunar. Í 4. mgr. 18. gr. laganna kemur fram hver skuli vera fullur örorkulífeyrir og kveðið á um að hann skuli greiðast eftir sömu reglum og ellilífeyrir þó þannig að aðrar reglur gildi um tekjutengingar vegna greiðslna annars staðar frá. Jafnframt segir í ákvæðinu að við ákvörðun búsetutíma, sbr. 1. mgr. 17. gr. laganna, skuli reikna með tímann fram til 67 ára aldurs. Í síðastgreindu ákvæði segir meðal annars að fullur ellilífeyrir skuli greiðast þeim einstaklingum sem hafa verið búsettir hér á landi, sbr. II. kafla laganna, í að minnsta kosti 40 almanaksár frá 16 til 67 ára aldurs. Sé um skemmri tíma að ræða greiðist ellilífeyrir í hlutfalli við búsetutímann. Heimilt sé þó að miða lífeyri beggja hjóna, sem bæði fá lífeyri, við búsetutíma þess sem á lengri réttindatíma. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á að framangreind ákvæði laga nr. 100/2007 séu skýr lagastoð fyrir ákvörðun um örorkulífeyri áfrýjanda jafnframt því sem ákvæði 21. gr. laganna um aldurstengda örorkuuppbót og 22. gr. um tekjutryggingu vísa skýrlega til framangreindra reglna 17. gr. og 18. gr. um greiðslur miðað við búsetu á Íslandi.

Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skal öllum, sem þess þurfa, tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Alþingi fer með fjárstjórnarvaldið samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar sem mælir fyrir um það að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Þannig er það verkefni löggjafans að ákveða hvernig háttað skuli þeirri opinberu aðstoð sem öryrkjum er látin í té. Svigrúmi löggjafans í þessu efni eru sett þau takmörk að dómstólar eru bærir til að meta hvort lagasetning um þau málefni samrýmist grundvallarreglum stjórnarskrárinnar, sbr. dóm Hæstaréttar 16. október 2003 í máli nr. 549/2002. Með lögum hefur ákveðnu kerfi verið komið á hér á landi í þeim tilgangi að tryggja þeim sem þurfa rétt til aðstoðar þegar svo stendur á sem um getur í ákvæðinu og í samræmi við þjóðréttarsamninga sem Ísland hefur undirgengist og eftir atvikum leitt í lög. Samkvæmt þessu og eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er í hinu íslenska velferðarkerfi að finna ýmsar reglur um aðstoð ríkis og sveitarfélaga við öryrkja aðrar en þær sem um getur í lögum nr. 100/2007. Lífeyristryggingakerfið samkvæmt lögum nr. 100/2007 tekur til þeirra sem búsettir eru hér á landi og ávinnst rétturinn hvað varðar umþrættar greiðslur í meginatriðum eftir tímalengd búsetu, sbr. 18. gr. laganna, en aðrar greiðast óháð búsetu. Viðmið þetta við búsetu er almennt og gildir óháð ríkisborgararétti, kynferði, þjóðernisuppruna og stöðu að öðru leyti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður ekki fallist á með áfrýjanda að viðmiðunarreglur þessar feli í sér ólögmæta mismunun gagnvart áfrýjanda og séu í andstöðu við ákvæði 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði. Hið sama á við um reglu um meðalhóf. Þá verður samkvæmt því sem að framan er rakið heldur ekki fallist á með áfrýjanda að löggjafinn hafi með umræddum reglum mælt fyrir um skerðingu á bótum til áfrýjanda sem óheimil sé samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður einnig staðfest niðurstaða hans um að reglur þær sem um ræðir feli hvorki í sér skerðingu á eignarrétti áfrýjanda í skilningi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, né að lög standi til þess að miða beri lífeyrisréttindi áfrýjanda við búsetu maka hennar. Hinu sama gegnir um þá málsástæðu að framangreindar reglur feli með óbeinum hætti í sér skerðingu á réttindum yngri dóttur hennar.

Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, en rétt er að hver aðilanna beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.