460/2007

Deilt var um að hvaða leyti fasteignin A í Hveragerði ætti að koma til skipta milli K og M við opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar þeirra. Í kaupmála aðila var mælt fyrir um að íbúð að B yrði séreign M. Það sama átti að gilda um fasteign eða aðra eign sem kæmi í stað þessarar íbúðar, eða andvirði hennar ef hún yrði seld, sbr. 75. gr. hjúskaparlaga. Hin umdeilda fasteign var talin hafa komið í stað íbúðarinnar að B og var hluti fasteignarinnar A því talinn séreign M og féll utan skipta. K krafðist þess að 40,48% af fasteigninni að A yrði talin séreign hennar og því haldið utan skipta. Þetta hlutfall svaraði til þess hluta kaupverðs fasteignarinnar sem K kvaðst hafa lagt af mörkum með peningum, sem komu úr séreign hennar samkvæmt hjúskaparsamningi aðila sem gerður var í Þýskalandi. Ekki þótti liggja fyrir í málinu viðhlítandi gögn um hvaðan umrætt fé kom. Þá var sá annmarki á málatilbúnaði aðilanna að hvorki var gerð grein fyrir fjármunum þeirra erlendis né réttarreglum í Þýskalandi, sem ráðið gætu hvort litið yrði á þá sem séreign annars hjóna hér á landi eða hjúskapareign. Var því óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi að þessu leyti.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. ágúst 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. september sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 13. ágúst 2007, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningsatriðum við opinber skipti til fjárslita milli aðilanna vegna hjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um að hann eigi hlut í fasteigninni A í Hveragerði sem séreign. Einnig krefst hún þess aðallega að við fjárslitin verði 40,48% fasteignarinnar talin eign hennar, sem komi ekki til skipta milli aðilanna, en til vara að varnaraðila verði gert að greiða henni 3.441.123 krónur með nánar tilgreindum vöxtum. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess aðallega að viðurkennt verði að fasteignin A í Hveragerði sé séreign hans og komi ekki til skipta við fjárslit milli aðilanna. Hann krefst þess einnig að vísað verði frá Hæstarétti „seinni hluta kröfu“ sóknaraðila. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti. Framangreindar kröfur hans um breytingar á niðurstöðum úrskurðarins koma því ekki til álita fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins gengu aðilarnir í hjúskap í Þýskalandi [...] 1984. Áður höfðu þau gert fyrir lögbókanda í Hamborg hjúskaparsamning 23. ágúst sama ár, þar sem kom fram að varnaraðili hefði íslenskt ríkisfang, en sóknaraðili væri ríkisborgari Sambandslýðveldisins Þýskalands, þar sem þau ættu bæði fast aðsetur. Samkvæmt framlagðri þýðingu sagði meðal annars í formála þessa samnings: „Það er vilji okkar að öll lagaleg tengsl okkar sem hjóna, sérstaklega áhrif hjúskapar á persónulega stöðu okkar, reglur hjúskaparlaga um eignir hjóna og lög um hjónaskilnað og afleiðingar hans, byggist á lögum Sambandslýðveldisins Þýskalands. Þetta skal gilda án tillits til núverandi og síðari ríkisfangs, aðseturs og dvalar hvar sem er og halda gildi sínu hvaða lög sem við eiga hverju sinni og hvar sem eignarhlutar af öllu tagi eru niður komnir eða tekjur eru áunnar.“ Í samningnum var síðan svofellt ákvæði: „Við gerum hér með samkomulag um aðskilinn fjárhag í hjónabandi okkar í samræmi við lög Sambandslýðveldisins Þýskalands. ... Við biðjum um skráningu aðskilins fjárhags í skrá um eignarréttarstöðu. Lögbókandinn skal þó ... því aðeins gefa fyrirmæli um skráninguna að annað okkar gefi skriflega beiðni um hana. Ef skráning fer fram biðjum við um að okkur verði tilkynnt um hana.“ Í málinu er hvorki vefengt að þessi samningur sé gildur eftir þýskum lögum né því borið við að aðilarnir hafi á síðari stigum breytt honum eða fellt hann niður.

Í málatilbúnaði varnaraðila er greint frá því að aðilarnir hafi um tíma slitið samvistir á árinu 1996, þegar hann hafi farið af heimili þeirra í Þýskalandi og flutt til Íslands, þar sem hann hafi keypt íbúð að B í Reykjavík, en þau hafi síðan tekið saman á ný nokkru síðar. Aðilarnir gerðu kaupmála hér á landi [...] 2000 og var meginmál hans svohljóðandi: „Séreign M: Íbúð merkt [...], í húseigninni nr. [...] við [...] í Reykjavík. Fasteign eða önnur eign, er kann að koma í stað nefndrar fasteignar, eða andvirði eignarinnar verði hún seld, skal einnig vera séreign mín, M. Kaupmáli gerður í Þýskalandi um eign okkar þar í landi skal haldast óbreyttur. Að öðru leyti fer um fjármál okkar að lögum.“ Kaupmálinn var skráður hjá sýslumanninum í Reykjavík 19. sama mánaðar.

Varnaraðili gerði samning 17. apríl 2001 um kaup á fasteigninni A í Hveragerði fyrir samtals 8.500.000 krónur. Af þeirri fjárhæð átti að greiða með peningum við undirritun kaupsamningsins 2.000.000 krónur, 1.000.000 krónur 10. júní 2001 og loks 3.490.091 krónu við afhendingu eignarinnar, þó ekki síðar en 1. október sama ár. Eftirstöðvar kaupverðsins, 2.009.909 krónur, átti varnaraðili að greiða með því að taka yfir áhvílandi veðskuldir. Í málinu virðist óumdeilt að varnaraðili hafi staðið straum af fyrstu greiðslunni af kaupverðinu með því að nýta heimild til yfirdráttar á tékkareikningi við Landsbanka Íslands hf. Þá ber hann því við að önnur greiðslan hafi verið innt af hendi af sparifé eða andvirði verðbréfa, sem hann hafi átt í Þýskalandi. Sóknaraðili heldur því fram að 3.441.123 krónur af þriðju greiðslunni hafi komið úr séreign hennar ytra, en því andmælir varnaraðili.

Varnaraðili seldi 26. nóvember 2001 íbúðina að B fyrir 6.136.332 krónur. Samkvæmt kaupsamningi hafði kaupandinn á þeim tíma þegar greitt 1.000.000 krónur af verði eignarinnar, en sömu fjárhæð átti hann síðan að greiða með peningum 25. febrúar 2002 og aftur 25. maí sama ár. Loks átti hann að standa skil á eftirstöðvum kaupverðsins, 3.136.332 krónum, með því að taka að sér áhvílandi veðskuldir.

Af gögnum málsins verður ráðið að aðilarnir hafi endanlega slitið samvistir í maí 2005 og varnaraðili upp frá því átt heimili hér á landi, en sóknaraðili í Þýskalandi. Þau virðast í september 2006 hafa samið um að leita hjónaskilnaðar hjá sýslumanninum á Selfossi, en úrskurður um opinber skipti til fjárslita milli þeirra mun hafa verið kveðinn upp í Héraðsdómi Suðurlands 30. nóvember sama ár. Við skiptin reis ágreiningur um hvort fara ætti þar með fasteignina A sem séreign varnaraðila að öllu leyti, svo sem hann krafðist, eða séreign sóknaraðila að hluta og hjúskapareign varnaraðila að öðru leyti, eins og hún krafðist. Ágreiningi þessum vísaði skiptastjóri til héraðsdóms 27. febrúar 2007 og var mál þetta þingfest af því tilefni 7. mars sama ár. Eins og málið liggur fyrir verður ekki séð hvaða eignir tilheyri aðilunum að öðru leyti, að frátöldu tilteknu sumarhúsi og bifreið hér á landi, eða hvort ætlun þeirra sé að opinberu skiptin taki einnig til þessara verðmæta og eftir atvikum annarra eigna þeirra hér á landi og erlendis.

II.

Samkvæmt reglum um lagaskil milli ríkja að einkarétti verður um fjárslit milli hjóna vegna skilnaðar í megindráttum að leggja til grundvallar löggjöf þess ríkis, þar sem hjónin áttu heimili við stofnun hjúskapar, nema sérstakar ástæður standi til annars, svo sem að þau flytji síðar heimili sitt til annars ríkis og ákveði svo að bindandi sé að löggjöf þess skuli beitt um fjármál þeirra. Í málinu liggur fyrir að aðilarnir áttu sameiginlegt heimili í Sambandslýðveldinu Þýskalandi þegar þau stofnuðu til hjúskapar og gerðu þar fyrrgreindan hjúskaparsamning [...] 1984, þar sem að auki var kveðið sérstaklega á um að lög þess ríkis „um eignir hjóna og ... hjónaskilnað og afleiðingar hans“ skyldu gilda í skiptum þeirra án tillits til búsetu eða ríkisfangs í framtíðinni. Ekkert er fram komið um hvort aðilarnir hafi á einhverju síðara stigi átt sameiginlegt heimili hér á landi, þar með talið þegar þau gerðu kaupmála [...] 2000, sem sneri þó að því einu að íbúð að B í Reykjavík eða eign, sem síðar kynni að koma í hennar stað, yrði séreign varnaraðila, en „kaupmáli gerður í Þýskalandi“ réði að öðru leyti fjármálum þeirra. Hvorugt aðilanna hefur borið fyrir sig að beita eigi öðrum lögum en íslenskum við mat á gildi og áhrifum þeirra ráðstafana, sem gerðar voru með kaupmálanum 14. september 2000. Verður því að þessu leyti að leysa úr málinu á þeim grundvelli.

Í kaupmála þessum var sem fyrr segir mælt fyrir um að nánar tilgreind íbúð að B yrði séreign varnaraðila. Það sama átti að gilda um fasteign eða aðra eign, sem kæmi í stað þessarar íbúðar, eða andvirði hennar ef hún yrði seld, sbr. 75. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Varnaraðili keypti fasteignina A í Hveragerði 17. apríl 2001 og skuldbatt sig til að greiða hluta kaupverðs hennar með peningum, samtals 6.490.091 krónu, á tímabilinu frá þeim degi til 1. október sama ár. Á þessum tíma átti hann enn íbúðina að B, sem hann seldi 26. nóvember 2001, en fyrir hana greiddi kaupandi með peningum samtals 3.000.000 krónur fram til 25. maí 2002. Ekki eru efni til að skýra 75. gr. hjúskaparlaga á þann veg að annað hjóna, sem selur fasteign úr séreign sinni, þurfi að hafa handbært söluverð hennar til að standa skil á kaupverði annarrar fasteignar svo að sú síðarnefnda geti talist séreign í skjóli þessa ákvæðis, enda megi rekja tengsl milli kaupanna og eftir atvikum tímabundinna ráðstafana við öflun fjár vegna þeirra, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 15. nóvember 2006 í máli nr. 547/2006. Í málinu hafa komið fram af hendi varnaraðila viðhlítandi skýringar á því hvernig aflað var fjár til greiðslu á 3.000.000 krónum af kaupverði A meðan beðið var sölu íbúðarinnar að B og síðan greiðslu sömu fjárhæðar af verði hennar. Samkvæmt þessu verður að líta svo á að hluti fasteignarinnar A, sem þessu svarar, hafi orðið séreign varnaraðila. Sama máli verður að gegna um þann hluta kaupverðs þessarar fasteignar, sem varnaraðili stóð skil á með því að taka að sér greiðslu veðskulda, sem hvíldu á henni, samtals 2.009.909 krónur, enda taldist áður til séreignar hans verðmæti íbúðarinnar að B eftir því sem það jókst með greiðslu afborgana af áhvílandi veðskuldum þar. Af andvirði fasteignarinnar A, sem nam 8.500.000 krónum við kaup hennar, teljast á þessum grunni samtals 5.009.909 krónur til séreignar varnaraðila, eða sem næst þau 59% eignarinnar, sem þannig var farið með í hinum kærða úrskurði. Með því að krafa varnaraðila um að stærri hluti eignarinnar en hér um ræðir verði talinn til séreignar hans fær samkvæmt áðursögðu ekki komist að fyrir Hæstarétti verður niðurstaða hins kærða úrskurðar þegar af þeirri ástæðu staðfest um þetta.

Sóknaraðili krefst sem áður segir að 40,48% af fasteigninni A verði haldið utan skipta sem eign hennar við fjárslit milli aðilanna, en þetta hlutfall svarar til þess hluta kaupverðs fasteignarinnar, sem sóknaraðili kveðst hafa lagt af mörkum með peningum, eða 3.441.123 krónur af 8.500.000 krónum. Sóknaraðili staðhæfir að þetta fé hafi komið úr séreign hennar samkvæmt hjúskaparsamningnum, sem gerður var í Þýskalandi [...] 1984, en því andmælir varnaraðili. Ekki liggja fyrir í málinu viðhlítandi gögn um hvaðan fé þetta kom. Auk þess er sá annmarki á málatilbúnaði aðilanna að þessu leyti að hvorki hefur verið gerð grein fyrir fjármunum þeirra erlendis né réttarreglum í Þýskalandi, sem ráðið geti hvort litið yrði á þá sem séreign annars hjóna hér á landi eða hjúskapareign, en á aðilunum hvílir að leiða slíkt í ljós, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af þessum sökum er málið svo vanreifað að því er varðar kröfur sóknaraðila, sem snúa að framangreindum hluta andvirðis fasteignarinnar, að óhjákvæmilegt er að vísa þeim af sjálfsdáðum frá héraðsdómi að þessu leyti. Í ljósi þessarar niðurstöðu eru ekki efni til að taka sérstaklega afstöðu til kröfu varnaraðila um að þessum kröfum sóknaraðila verði vísað frá Hæstarétti.

Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Við opinber skipti til fjárslita milli sóknaraðila, K, og varnaraðila, M, vegna hjónaskilnaðar skal fasteignin A í Hveragerði teljast séreign varnaraðila að 59 hundraðshlutum.

Máli þessu er að öðru leyti vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.