103/2015

X var sakfelldur fyrir fjársvik samkvæmt 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 gagnvart 15 einstaklingum framin á árunum 2006 til 2010. Í dómi Hæstaréttar kom fram að X hefði samkvæmt skattframtölum og öðrum gögnum málsins verið í fjárþörf allt frá árinu 2005. Þeirri staðreynd hefði hann leynt fyrir brotaþolum þegar hann kom að máli við þá og fékk þá til að afhenda sér fjármuni og hefði fjárþörf hans aukist eftir því sem leið á ákærutímabilið og skuld hans við brotaþola hækkaði. Með framferði sínu hefði hann vakið og hagnýtt sér á ólögmætan hátt ranga hugmynd brotaþola um hvernig fjárhag hans var komið og haft þannig með blekkingum af þeim fé í auðgunarskyni, sbr. 243. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að brot X hefðu verið stórfelld og valdið brotaþolum verulegu fjártjóni auk þess sem brotavilji hans hefði verið einbeittur. Á hinn bóginn var litið til þess að tveggja ára óútskýrt hlé hafði orðið á rannsókn málsins. Var refsing X ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði auk þess sem honum var gert að greiða tilgreindum brotaþolum skaðabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma H-kk-nf I. J-kk-nf hæstaréttardómari og H-kvk-nf H-kvk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settir hæstaréttardómarar.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 11. nóvember 2014 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd.

Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en að því frágengnu að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfum verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður af þeim, en að því frágengnu að þær verði lækkaðar.

Brotaþolarnir S og J krefjast staðfestingar héraðsdóms um einkaréttarkröfur sínar.

Brotaþolarnir A, U, F, E, T, V og H hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti og verður því litið svo á að þau krefjist þess að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfur þeirra verði staðfest.

I

Engir annmarkar eru á hæfi saksóknara til meðferðar málsins, svo sem ákærði heldur fram, en sú réttarfarsástæða myndi auk þess leiða til frávísunar málsins frá héraðsdómi en ekki ómerkingar þess. Af hálfu ákærða er á því byggt að þar sem hann hafi ekki gefið skýrslu fyrir héraðsdómi kunni að vera rétt „að vísa málinu aftur til héraðsdóms skv. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008“ um meðferð sakamála til að þar fari fram „nauðsynlegar skýrslutökur að mati réttarins.“ Við upphaf aðalmeðferðar málsins 17. febrúar 2014 var bókað í samræmi við yfirlýsingu ákærða 31. janúar sama ár að ákærði, sem þá var ekki mættur, hygðist notfæra sér „þann rétt sem honum er tryggður með lögum um að svara ekki spurningum um sakarefnið“. Í lok þinghaldins var síðan bókað eftir ákærða, sem þá var mættur, að hann staðfesti að hann hygðist ekki ætla að tjá sig um sakarefnið. Ákærði kaus þannig að nýta rétt sinn til að skorast undan að svara spurningum um þá refsiverðu háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru, sbr. 2. mgr. 113. gr. laga nr. 88/2008. Getur þetta engan veginn leitt til þess að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur. Þá er ekkert komið fram í málinu um að niðurstaða héraðsdóms um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi sé rangt svo einhverju skipti um úrslit málsins, sbr. 3. mgr. 208. gr. sömu laga. Samkvæmt þessu er ómerkingarkröfu ákærða hafnað.

II

Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir fjársvik samkvæmt 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 gagnvart 15 einstaklingum, þar sem hann hafi haft af þeim samtals 95.990.705 krónur með blekkingum á tímabilinu frá 22. ágúst 2006 til 6. apríl 2010. Við meðferð málsins í héraði var fallið frá ákæru vegna eins kafla ákærunnar. Þá var ákærði sýknaður af sakargiftum samkvæmt einum kafla ákærunnar og að hluta af háttsemi sem honum var gefin að sök eftir öðrum kafla hennar og unir ákæruvaldið við þá niðurstöðu.

Samkvæmt skattframtölum ákærða hafði hann engar launatekjur á árunum 2005, 2008 og 2009, en á árinu 2006 námu þær 3.000.000 krónum og 300.000 krónum árið 2007. Á sama tímabili voru launatekjur eiginkonu hans lágar, en fjármagnstekjur þeirra hjóna námu 1.499.636 krónum árið 2005, 2.847.253 krónum árið 2006, 1.568.195 krónum árið 2007, 1.585.028 krónum árið 2008 og sömu fjárhæð árið 2009. Þá var ákærði dæmdur 12. september 2007 til greiðslu skuldar að fjárhæð 750.000 krónur og 14. apríl sama ár til að greiða skuld að fjárhæð 20.756.085 krónur. Loks var bú ákærða tekið til gjaldþrotaskipta 27. maí 2009. Með vísan til alls þessa var ákærði í fjárþörf allt frá árinu 2005. Þeirri staðreynd leyndi ákærði fyrir brotaþolum þegar hann kom að máli við þá og fékk þá til að afhenda sér fjármuni og jókst fjárþörf hans eftir því sem leið á ákærutímabilið og skuld hans við brotaþola hækkaði. Með framferði sínu vakti ákærði og hagnýtti sér á ólögmætan hátt ranga hugmynd brotaþola um hvernig fjárhag hans var komið og hafði þannig með blekkingum af þeim fé í auðgunarskyni, sbr. 243. gr. almennra hegningarlaga, eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og er brot hans réttilega heimfært undir 248. gr. sömu laga.

Í hinum áfrýjaða dómi segir að ákærði hafi ekki áður gerst sekur um brot, en samkvæmt sakavottorði var hann 13. september 1989 dæmdur í 5 mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir fjárdrátt, sbr. 247. gr. almennra hegningarlaga, og 2. maí 1991 í 7 mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir sams konar brot, þar sem fyrri dómurinn var tekinn upp og dæmdur með. Að lokum hlaut ákærði 20 mánaða fangelsisdóm 12. maí 1999 fyrir misneytingu eftir 253. gr. almennra hegningarlaga.

Efni eru til að dæma ákærða til þyngri refsingar en gert var í hinum áfrýjaða dómi. Á hinn bóginn er til þess að líta að óútskýrt hlé varð á rannsókn málsins frá því í lok júní 2011 fram í júní 2013. Að því gættu, en að öðru leyti með vísan til refsiforsendna héraðsdóms verður ákvörðun hans um refsingu ákærða staðfest sem og ákvæði dómsins um frádrátt gæsluvarðhalds er ákærði sætti við rannsókn málsins.

Í dómsorði hins áfrýjaða dóms var ranglega bætt við höfuðstöl einkaréttarkröfu A málskostnaði, sem henni var dæmdur vegna kröfunnar, sbr. 3. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008. Fer því um kröfuna og málskostnað vegna hennar eins og í dómsorði greinir. Að öðru leyti verða ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfur staðfest.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest.

Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að ákærði, X, greiði A 1.730.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 170.000 krónum frá 2. janúar 2009 til 9. sama mánaðar, af 530.000 krónum frá þeim degi til 7. apríl 2009 og af 1.730.000 krónum frá þeim degi til 2. ágúst 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og 125.500 krónur í málskostnað.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.506.227 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, B-kk-ef Ó-kk-ef H-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 992.000 krónur.