248/2006

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. maí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2006, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um það aðallega að kveðið yrði á um að sóknaraðila væri skylt að fella niður rannsókn á hendur varnaraðila vegna ætlaðra nánar tilgreindra brota hans á lögum nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. nú lög nr. 90/2003, lögum nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga og 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara að mælt yrði fyrir um að ríkislögreglustjóra væri skylt að víkja sæti við rannsóknina. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að fallist verði á framangreindar kröfur hans. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti.

Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

I.

Í hinum kærða úrskurði eru raktir málavextir, eins og þeir horfa við varnaraðila og hefur sú lýsing ekki sætt sérstökum andmælum af hálfu sóknaraðila. Eins og þar kemur fram rannsakaði skattrannsóknarstjóri ríkisins að eigin frumkvæði skattskil varnaraðila og nokkurra lögaðila sem hann tengdist. Rannsóknin hófst 21. febrúar 2002. Í upphafi tók hún til gjaldáranna 1997 til og með 2002, en var síðar að mestu afmörkuð við gjaldárin 1998 til 2002 að báðum árum meðtöldum. Lauk rannsókninni 29. september 2003 og vísaði skattrannsóknarstjóri ríkisins málinu í kjölfarið til rannsóknar ríkislögreglustjóra með heimild í 2. mgr. 110. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. nú 4. mgr. 110. gr. laga nr. 90/2003 um sama efni, með kæru 30. desember 2003. Í tilefni af þeirri kæru var varnaraðili kvaddur til yfirheyrslu 9. mars 2006. Niðurstaða framangreindrar skýrslu skattrannsóknarstjóra varð einnig tilefni þess að ríkisskattstjóri kvað upp úrskurði 30. desember 2003 og 22. september 2004 er vörðuðu skattskil varnaraðila gjaldárin 1998 til og með 2002. Með þeim endurákvarðaði hann nánar tilgreinda skattstofna í skattframtölum varnaraðila og beitti að auki á þá 25% álagi með heimild í 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003. Í skriflegum málatilbúnaði varnaraðila í héraði er þess ekki getið að hann hafi vísað síðari úrskurðinum til yfirskattanefndar, en fyrir Hæstarétt hefur verið lagður úrskurður nefndarinnar 26. apríl 2006. Með honum hafnaði yfirskattanefnd kröfum varnaraðila um niðurfellingu framangreinds 25% álags og vísaði jafnframt frá nefndinni kæru hans um niðurfærslu söluhagnaðar tiltekinna hlutabréfa og framsendi hana ríkisskattstjóra til meðferðar sem beiðni um endurupptöku á úrskurði ríkisskattstjóra 22. september 2004.

II.

Kröfur aðila í málinu og röksemdir eru raktar í hinum kærða úrskurði. Að auki byggir varnaraðili á því fyrir Hæstarétti að með úrskurði yfirskattanefndar hafi í öllu verulegu verið hafnað sjónarmiðum hans um niðurfellingu 25% álags á gjaldstofna þeirra opinberu gjalda, sem ákveðið hafi verið í áðurnefndum úrskurðum ríkisskattstjóra og liggi því fyrir að endanleg ákvörðun um beitingu álags á skattstofna allra þeirra gjaldára sem um hafi verið fjallað.

Aðalkrafa varnaraðila byggir á því að hann njóti ekki réttlátrar málsmeðferðar í skilningi mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, þar sem í fyrsta lagi hafi nánar tilgreind ummæli, annars vegar þáverandi forsætisráðherra og hins vegar dómsmálaráðherra, falið í sér brot á reglunni um að hver maður skuli talinn saklaus uns sekt hans er sönnuð. Í öðru lagi hafi rannsókn sú sem hann sætir dregist úr hömlu þannig að í bága fari við málshraðareglur og í þriðja lagi beinist rannsóknin að sakarefni sem honum hafi þegar verið ákveðin refsing fyrir með álagningu fyrrgreinds 25% álags á skattstofna og verði honum því ekki refsað öðru sinni fyrir sömu ætluðu háttsemi vegna ákvæða 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Varakrafa hans byggir á því að fyrrnefnd ummæli þáverandi forsætisráðherra og dómsmálaráðherra leiði til þess að ríkislögreglustjóri geti sem undirmaður dómsmálaráðherra ekki talist hæfur til að stjórna rannsókninni og beri því að víkja sæti.

Í greinargerð sinni til Hæstaréttar lætur sóknaraðili við það sitja að vísa til röksemda og málsástæðna sem hann hafði uppi við meðferð málsins í héraði og krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar með vísan til forsendna hans.

III.

Krafa varnaraðila um að ríkislögreglustjóra beri að víkja sæti við meðferð rannsóknarinnar er varakrafa. Þrátt fyrir það verður að taka hana fyrst til umfjöllunar, enda ber að gæta af sjálfsdáðum að sjónarmiðum um hæfi þess sem með rannsókn fer samkvæmt almennum reglum stjórnsýsluréttar. Samkvæmt 4. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er dómsmálaráðherra æðsti yfirmaður lögreglunnar í landinu og fer ríkislögreglustjóri með málefni hennar í umboði hans. Getur ríkislögreglustjóri því orðið vanhæfur til meðferðar máls vegna ummæla dómsmálaráðherra, enda varði þau atriði sem ráðherrann getur gefið ríkislögreglustjóra fyrirmæli um eða hefur fullnaðarákvörðun um á stjórnsýslustigi.

Varnaraðili hefur haldið því fram að tiltekin ummæli fyrrverandi forsætisráðherra valdi því að ríkislögreglustjóri sé vanhæfur til að fara með rannsóknina. Málefni lögreglu heyra ekki undir forsætisráðherra og verður ekki fallist á að ummæli, sem þáverandi forsætisráðherra lét falla um hann, geti valdið vanhæfi ríkislögreglustjóra í málinu eða leitt til röskunar á rétti varnaraðila til að teljast saklaus þar til sekt sé sönnuð.

Varnaraðili hefur lagt fram í málinu endurrit ræðu sem dómsmálaráðherra hélt á fundi í borgarstjórn Reykjavíkur 18. desember 2003. Gat hann þess meðal annars í ræðunni að meiri hluti borgarstjórnar hafi ákveðið að kaupa tiltekna fasteign af varnaraðila en hann hafi nú „selt allar eigur sínar á Íslandi í skjóli nætur, eins og frægt er orðið.“ Ummæli þessi um fasteignaviðskipti varnaraðila eru að vísu óvægin en geta ekki valdið vanhæfi ríkislögreglustjóra til að stjórna opinberri rannsókn á skattskilum varnaraðila, enda verður að líta svo á, þegar hlutverk ríkislögreglustjóra samkvæmt 5. gr. lögreglulaga er virt í ljósi ákvæða IX. kafla laga nr. 19/1991, að hann lúti ekki fyrirmælum dómsmálaráðherra um rannsóknina.

Þá hefur varnaraðili lagt fram afrit af ummælum sem dómsmálaráðherra viðhafði í pistli á tiltekinni vefsíðu. Tók ráðherrann þar upp í beinni tilvitnun ummæli sem þáverandi forsætisráðherra hafði viðhaft á öðrum vettvangi um varnaraðila, með eftirfarandi hætti: „Í þættinum með Þ-kk-þgf Ó-kk-þgf 20. desember var E-kk-nf K-kk-nf þeirrar skoðunar, að málfrelsi D-kk-ef O-kk-ef væri of mikið, ef hann mætti segja eftirfarandi orð refsilaust, þegar hann ræddi um viðskipti Kaupþings/Búnaðarbanka og [X] í hádegisfréttum hljóðvarps ríkisins 21. nóvember 2003: „Og maður hefur þá tilfinningu að þar með sé auðvelt að skjóta undan fjármunum þannig að ríkisvaldið eigi miklu erfiðara ef að skattaálagning verður í samræmi við skattrannsókn að ná til sín þeim fjármunum sem þarna eru á ferðinni. Þetta hafði allt þann brag að þarna væri verið að kaupa og selja þýfi í mínum huga.“ Raunar kemur mér ekki á óvart, að E-kk-nf K-kk-nf telji, að málfrelsi eigi að takmarka, þegar vikið er að þeim sem njóta samúðar hans.“ Hélt ráðherrann áfram og rakti dæmi um skoðanir fyrrgreinds manns á því hvernig ráðherrann sjálfur hafi „farið út á ystu nöf málfrelsisins“ með tilgreindum ummælum í umfjöllun um annað mál, óskylt því sem hér er til umfjöllunar. Virða verður framangreind ummæli dómsmálaráðherra í því samhengi sem þau voru sett fram í umræðu um málfrelsi manna og verður ekki talið að með því að endurtaka tilvitnuð ummæli þáverandi forsætisráðherra á þennan hátt hafi dómsmálaráðherra gert þau ummæli að sínum. Þá lýtur ríkislögreglustjóri eins og fyrr greinir ekki fyrirmælum dómsmálaráðherra um rannsókn mála og geta ummælin því ekki valdið vanhæfi ríkislögreglustjóra til að stjórna henni. Með sömu rökum verður ekki fallist á með varnaraðila að vegna ummælanna hafi verið brotið gegn rétti hans til að teljast saklaus uns sekt hans er sönnuð.

IV.

Varnaraðili byggir einnig á því að hann hafi þegar hlotið refsingu með því að hafa sætt 25% álagi á skattstofna samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 75/1981. Vegna ákvæða 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu verði rannsókninni ekki haldið áfram og honum refsað að nýju. Beri því að hætta henni nú þegar. Vísar varnaraðili um þennan skilning sinn meðal annars til dóma mannréttindadómstólsins, sem hann telur að fjalli um sambærileg álitaefni, og byggir á að túlkun 4. gr. 7. viðaukans hljóti að taka mið af fordæmum dómstólsins, enda gangi ákvæðið framar 2. mgr. 138. gr. laga nr. 19/1991 ef misræmi reynist vera fyrir hendi.

Í 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu er kveðið á um að enginn skuli sæta lögsókn né refsingu að nýju í sakamáli innan lögsögu sama ríkis fyrir brot sem hann hafi þegar verið sýknaður af eða sakfelldur fyrir með lokadómi samkvæmt lögum og sakamálaréttarfari viðkomandi ríkis. Ljóst er af erlendum texta ákvæðisins að þýðingin á íslensku er ekki í fullu samræmi við hann. Hefur mannréttindadómstóllinn túlkað ákvæðið svo að málsmeðferð fyrir stjórnvöldum og eftirfarandi ákvörðun viðurlaga á stjórnsýslustigi geti fallið undir ákvæðið að nánar tilgreindum skilyrðum uppfylltum og að ekki verði áskilið að um meðferð fyrir dómi sé að ræða í öllum tilvikum. Fær sá skilningur stoð í upprunalegum texta ákvæðisins. Eitt af þeim skilyrðum sem ákvæði þetta setur er að endanleg ákvörðun liggi fyrir um viðurlög, sem telja megi refsingu í skilningi mannréttindasáttmála Evrópu. Er þá litið til þess að hugtakið refsing skuli skýrt með sama hætti án tillits til þess um hvaða ákvæði sáttmálans er að ræða. Varnaraðili byggir á því að hann hafi verið látinn sæta refsingu í skilningi ákvæðisins þegar honum hafi verið gert að greiða 25% álag á skattstofna. Hvað sem líður réttmæti þeirra fullyrðinga verður samkvæmt 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmálann að liggja fyrir endanleg ákvörðun þeirra viðurlaga, sem um ræðir svo að komið geti til álita að á ákvæðið reyni. Eins og fyrr greinir endurákvarðaði ríkisskattstjóri með tveimur úrskurðum skattstofna sem hér um ræðir og lagði að auki á þá 25% álag. Síðari úrskurðinum, sem að hluta tók til endurskoðunar niðurstöðu hins fyrri, skaut varnaraðili til yfirskattanefndar, sem hafnaði kröfum varnaraðila að hluta, en taldi þær að hluta fela í sér beiðni um endurupptöku úrskurðar ríkisskattstjóra og framsendi málið honum um þau atriði. Liggur samkvæmt þessu ekki fyrir endanleg niðurstaða innan stjórnsýslunnar um framangreint álag á skattstofna. Breytir þar engu þó kröfu varnaraðila um niðurfellingu álagsins hafi verið hafnað í áðurnefndum úrskurði yfirskattanefndar, þar sem niðurstaða í þeim þætti, sem vísað var að nýju til ríkisskattstjóra, hefði óhjákvæmilega áhrif á nefnt álag, yrði krafa varnaraðila um breytingu á þeim gjaldstofni tekin til greina. Hafa þarf og í huga að samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 15. gr. laga nr. 30/1992 um yfirskattanefnd er kveðið á um sérstaka heimild til að skjóta til dómstóla úrlausnum nefndarinnar, meðal annars að því er varðar skattstofna. Er frestur skattyfirvalda ákveðinn í 2. mgr. sömu greinar 6 mánuðir. Að öllu framangreindu virtu verður ekki talið að fyrir liggi í máli þessu endanleg ákvörðun stjórnvalds um margnefnt álag sem gæti haft neikvæð réttaráhrif samkvæmt 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Er þegar af þeirri ástæðu ekki unnt að fallast á með varnaraðila að yfirstandandi rannsókn sóknaraðila á ætluðum brotum í tengslum við skattskil varnaraðila á umræddu tímabili feli í sér brot á framangreindu lagaákvæði. Verður krafa hans því ekki tekin til greina á þeim grunni.

V.

Eins og að framan greinir byggir varnaraðili á því að fella beri niður rannsókn á hendur honum vegna þess tíma sem hún hefur tekið. Þannig telur hann að þegar hafi verið brotið gegn reglum mannréttindasáttmála Evrópu um málshraða og þar sem ekki verði úr þessum ágalla bætt beri að hætta rannsókninni. Skattrannsóknarstjóri ríkisins hóf formlega rannsókn á hendur varnaraðila 21. febrúar 2002 og lauk rannsókn þess embættis 29. september 2003, en kæru var beint til sóknaraðila 30. desember sama ár. Verður ekki fallist á með varnaraðila að gögn málsins beri með sér að rannsókn skattyfirvalda hafi tekið óhæfilegan tíma þegar litið er til umfangs málsins og þess að tafir á rannsókninni mátti að nokkru rekja til atriða er varða varnaraðila og skattrannsóknarstjóra verður ekki um kennt. Hins vegar er til þess að líta að frá því að skattrannsóknarstjóri vísaði málinu til rannsóknar hjá sóknaraðila og þar til varnaraðili var kvaddur til skýrslutöku 9. mars 2006 liðu rúmlega tvö ár. Sóknaraðili byggir á því að rannsóknin sé viðamikil og tímafrek. Hvað sem réttmæti þeirrar fullyrðingar líður hefur hann í engu lýst í hverju rannsóknaraðgerðir hans hafa verið fólgnar frá því að honum barst kæra skattrannsóknarstjóra. Verður ekki séð af gögnum málsins að nokkuð hafi verið aðhafst af hálfu sóknaraðila frá þeim tíma og þar til varnaraðili var kallaður til skýrslutöku. Vegna þeirra atriða sem um getur í IV. kafla hér að framan verður hins vegar ekki í máli þessu tekin afstaða til þess hvort umræddur dráttur eigi að hafa áhrif á afdrif rannsóknarinnar, enda yrði tekin efnisleg afstaða til þess við dómsúrlausn málsins hverju sá dráttur ætti að sæta verði ákæra gefin út á hendur varnaraðila.

VI.

Með vísan til alls þess sem að framan greinir verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.

Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.