37/2007

Í september 2005 hóf dagblaðið F að birta án samþykkis gagnáfrýjanda A upp úr tölvupóstsamskiptum hennar við ýmsa nafnkunna einstaklinga á árunum 2001-2003, þar á meðal B. Fékk A lagt lögbann við frekari birtingu úr tölvupóstunum en áður hafði birst umfjöllun í dagblaðinu D um ætlað ástarsamband A og B. Aðaláfrýjendurnir JK og M, ritstjórar blaðsins D, byggðu á því að birting efnisins hefði verið vítalaus í skjóli tjáningarfrelsis þeirra samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem hið birta efni hefði staðið í beinum tengslum við opinbera umræðu, sem mikið hefði farið fyrir á þessum tíma og upplýsingarnar í blaðagreininni hefðu því átt erindi til almennings. Með vísan til þeirrar ríku verndar sem 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar veitir einkalífi manna, taldi Hæstiréttur að ekki yrði séð hvaða erindi þessar viðbótarupplýsingar hefðu átt til almennings, enda var hvorki leitast við í fréttaflutningi D að skýra gildi þeirra fyrir málefnið, sem til umræðu var í þjóðfélaginu, né hefðu aðaláfrýjendur fært fyrir því haldbærar skýringar. Var því fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að JK og M hefðu brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með birtingu efnisins auk þess sem A voru dæmdar miskabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 16. janúar 2007. Þeir krefjast sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 26. mars 2007. Hún krefst þess að áfrýjendur „verði látnir sæta ýtrustu refsingu sem lög leyfa fyrir brot á 229. gr. almennra hegningarlaga“ nr. 19/1940, svo og að þeim verði sameiginlega gert að greiða henni 5.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. mars 2006 til greiðsludags. Hún krefst þess jafnframt að ákvæði héraðsdóms um málskostnað verði staðfest og aðaláfrýjendur dæmdir óskipt til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og greinir í héraðsdómi birtust dagana 24. til 26. september 2005 í O, sem gefið var út af 365-prentmiðlum ehf., fréttir varðandi ætlaðan aðdraganda þess að nafngreindur maður bar fram við ríkislögreglustjóra á árinu 2002 kæru um refsiverða háttsemi á hendur tilteknum forráðamönnum C. Fréttir þessar munu að meira eða minna leyti hafa verið reistar á tölvupóstsendingum, sem gengið höfðu meðal annarra á milli gagnáfrýjanda og B, [...], en til O höfðu þær borist af ótilgreindum ástæðum. Gagnáfrýjandi fékk 30. september 2005 lagt lögbann við því að 365-prentmiðlar ehf. birtu í O eða öðrum fjölmiðlum sínum einkagögn hennar, hvort heldur úr tölvupósti eða öðrum einkaskjölum. Um það lögbann og kröfur gagnáfrýjanda, sem því tengdust, var fjallað í dómi Hæstaréttar 1. júní 2006 í máli nr. 541/2005.

Áður en gagnáfrýjandi leitaði fyrrgreinds lögbanns birtist 26. september 2005 efni, sem varðaði hana, í dagblaðinu DV. Á þeim tíma var það blað eins og O gefið út af 365-prentmiðlum ehf., en ritstjórar þess fyrrnefnda voru þá aðaláfrýjendur, sem staðhæfa að engin tengsl hafi verið milli ritstjórna þessara tveggja fjölmiðla. Á forsíðu DV þennan dag voru ljósmyndir af gagnáfrýjanda og áðurnefndum B og ofan við þær svofelldur texti í fyrirsögn: „[A] og [B] nánari en þau hafa haldið fram“. Þar fyrir neðan stóð með stóru letri: „Þau voru elskendur“, en síðan í þremur línum: „Samband þeirra af allt öðrum toga en haldið var“, „Fóru leynt með sambandið þó á margra vitorði væri“ og „[A] stærði sig af ástarsambandinu í fjölmenni“. Inni í blaðinu var grein undir fyrirsögninni „[A] og [B] voru í ástarsambandi“. Þessi grein var svohljóðandi samkvæmt framlögðu ljósriti úr blaðinu: „[A] og [B], [...], áttu í ástarsambandi á meðan á tölvusamskiptum þeirra stóð sem mjög hafa verið í fréttum að undanförnu. „Ég vil ekki tala um þetta,“ segir [A] en hún er stödd í Kanada sem kunnugt er af fréttum. Og B tekur í svipaðan streng: „Ég svara ekki svona spurningum.“ F framkvæmdastjóri G, útgáfufélags E, vísar til svars ritstjórans, aðspurður um ástarsambandið, og ítrekar traust sitt og stjórnar G á ritstjóranum. H, gömul vinkona A en fjandvinur nú, segist undrandi á því að ástarsamband A og B hafi ekki verið komið í hámæli miklu fyrr miðað við hversu mjög A sjálf hafi gumað að því og það jafnvel í fjölmenni. H er því ekki sú eina sem bjó yfir þessari vitneskju. Samband A og B var á fjölmargra vitorði, samkvæmt heimildum DV. „Þetta kemur mér fyrir bragðið ekki á óvart,“ segir H. „[B] er aðeins einn af mörgum ástmönnum A og hún gerir ekki neitt nema hafa ávinning af því sjálf.“ Ástarsamband A og B varpar nýju ljósi á aðild þeirra að Baugsmálinu öllu þó viðkvæmt geti verið fyrir þá sem í hlut eiga. En í ljósi fullyrðinga B og A í fréttum helgarinnar verður ekki fram hjá því horft.“ Á þessum stað í textanum kom síðan undirfyrirsögn, „[H] hafði gögnin“, og hljóðaði framhald greinarinnar svo: „Eru tölvupóstarnir sem O byggir fréttir sínar á frá þér komnir? „Ég segi ekkert um það. Hins vegar get ég sagt að miðað við það sem fram hefur komið til þessa, þá hef ég haft allar þær upplýsingar undir höndum lengi. Einnig hef ég undir höndum tölvupóst frá A þar sem hún krefur I um 70 milljónir króna og hvítan Audi-jeppa að auki. A þarf ekki að vera hissa á því að þessar upplýsingar hafi lekið út. A býður fólki til veislu á heimili sínu og fattar ekki þegar einhverjir eða einhver gesta hennar fer í tölvuna hennar og framsendir gögn sem þar eru. A hefur aldrei kunnað að velja sér vini, eins og nú sannast,“ segir [H].“ Lokakafli greinarinnar var síðan með undirfyrirsögninni „Praktísk í ástamálum“, svohljóðandi: „Í viðtali við Blaðið, sem birtist fyrir helgi, segir A meðal annars: „Ég þarf ekki lengur að þjóna öðrum og hef ákveðið að vera framvegis mjög praktísk í ástamálum. Ég er hamingjusöm kona og óttast ekki karlmenn.“ Síðar í sama viðtali, segir A svo: „Ég ætla að hella mér út í stjórnmál. Hef alltaf haft mikinn áhuga en lítinn tíma. Reynsla mín ætti að lífga upp á Sjálfstæðisflokkinn.“ A keppir að því að hreppa fimmta sætið á framboðslista Sjálfstæðisflokksins fyrir næstu borgarstjórnarkosningar. Ljóst er að reynsla A hefur þegar lífgað upp á Sjálfstæðisflokkinn, þó með öðrum hætti en hún sjálf hefði óskað.“ Við þessa grein, sem bar ekki með sér nafn höfundar, var ljósmynd af húsi, þar sem gagnáfrýjandi var sögð búa, og önnur af H, auk mynda af gagnáfrýjanda og B. Við hverja af þessum ljósmyndum var stuttur texti, sem efnislega var tekinn upp úr greininni eða fyrirsögnum við hana.

Á öðrum stað í sama tölublaði DV var ljósmynd af gagnáfrýjanda og þar við hlið svofelldur texti: „5 karlmenn sem A þyrfti að ná tökum á“. Neðan við hann voru ljósmyndir af fimm þekktum körlum, innlendum og erlendum, ásamt nöfnum þeirra og stuttum athugasemdum varðandi hvern. Ekki er ástæða til að rekja þessa umfjöllun frekar.

Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta með stefnu 23. febrúar 2006 til refsingar á hendur aðaláfrýjendum fyrir að hafa með umfjöllun um einkalíf hennar í umræddu dagblaði brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga, svo og til greiðslu miskabóta að fjárhæð 5.000.000 krónur auk vaxta og málskostnaðar. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi mun því hafa verið lýst yfir af hendi aðilanna í þinghaldi 4. október 2006 að ekki væri deilt um náið samband gagnáfrýjanda og þess manns, sem nefndur var í frétt DV sem málið varðar, en á hinn bóginn væri deila um framsetningu fréttarinnar og aðrar fullyrðingar í henni.

II.

Í héraðsdómsstefnu skortir á að gerð sé skýrlega grein fyrir því hvaða atriði í áðurnefndum texta og eftir atvikum myndefni, sem birtist í DV 26. september 2005, varði að mati gagnáfrýjanda einkamálefni hennar á þann hátt að opinber frásögn af þeim geti varðað aðaláfrýjendur refsingu samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga og fébótaábyrgð samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Að auki er í stefnunni vikið að umfjöllun í sama dagblaði um gagnáfrýjanda við önnur tækifæri, ýmist með því að geta í einhverjum atriðum um efni slíkra skrifa og hvenær þau birtust eða án þess að nokkuð sé nánar frá því greint, en um þau hafa þó engin frekari gögn verið lögð fram í málinu. Í málflutningi gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti var því meðal annars lýst að hún teldi efnið, sem birtist um hana í DV 26. september 2005, í heild varða aðaláfrýjendur refsingu og skaðabótaábyrgð.

Um þennan málatilbúnað gagnáfrýjanda verður að líta til þess að samkvæmt d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður að greina í stefnu í einkarefsimáli svo glöggt sem verða má fyrir hvaða tilgreindu orð eða athafnir refsingar sé krafist. Þegar framangreind umfjöllun í DV 26. september 2005 varðandi gagnáfrýjanda er virt getur ekki átt við að sérhvert atriði, sem þar kom fram, snúi að einkamálefnum hennar í skilningi 229. gr. almennra hegningarlaga. Á hinn bóginn var í lýsingu atvika í héraðsdómsstefnu greint sérstaklega frá texta fyrirsagnar um gagnáfrýjanda á forsíðu blaðsins, svo og fyrirsagnarinnar „[A] og [B] voru í ástarsambandi“ við áðurnefnda grein inni í blaðinu, en að auki var þar hermt að í þeirra grein væri staðhæft orðrétt að þau hefðu átt „í ástarsambandi á meðan tölvusamskipti þeirra um málefni C, sem O hefur greint frá, stóðu yfir“. Eins og gögn málsins liggja fyrir verður síðastnefndum orðum ekki fundinn staður í greininni og geta þau því ekki komið frekar til álita. Varðandi efni fyrirsagnanna tveggja, sem hér um ræðir, er þess að gæta að í stefnunni hefst lýsing málsástæðna fyrir refsikröfu á hendur aðaláfrýjendum með þeim orðum að byggt sé á því að „framangreind umfjöllun DV um hið meinta ástarævintýri“ sé frásögn af einkamálefnum gagnáfrýjanda, sem vernduð séu af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 229. gr. almennra hegningarlaga. Að annarri háttsemi aðaláfrýjenda í garð gagnáfrýjanda var hins vegar ekki sérstaklega vikið í þessu samhengi. Verður að líta svo á að með þessu hafi komið nægilega fram í héraðsdómsstefnu að krafan um refsingu, sem gagnáfrýjandi gerir á hendur aðaláfrýjendum, sé reist á efni þessara tveggja fyrirsagna, en af framangreindum ástæðum geta önnur atriði í skrifum um hana, sem birtust í DV umræddan dag eða við önnur tækifæri, ekki komið til álita í þessu sambandi.

Í málinu andmæla aðaláfrýjendur því ekki að framangreint efni, sem sneri að gagnáfrýjanda og birtist í DV 26. september 2005, hafi varðað einkalíf hennar og einkamálefni í skilningi 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 229. gr. almennra hegningarlaga. Þeir mótmæla heldur ekki að þeir beri ábyrgð á birtingu þess eftir ákvæðum V. kafla laga nr. 57/1956 um prentrétt. Eins og nánar greinir í héraðsdómi bera þeir því á hinn bóginn við að þeim hafi verið vítalaust að birta þetta efni í skjóli tjáningarfrelsis síns samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, enda hafi það staðið í beinum tengslum við opinbera umræðu, sem mikið hafi farið fyrir á þessum tíma, um aðdraganda að kæru til lögreglu um ætlaða refsiverða háttsemi tiltekinna manna og horft til skýringar á þeim aðdraganda. Lýðræðishefðir standi ekki til þess að takmarka þetta frelsi þeirra með stoð í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, því upplýsingarnar í blaðagreininni hafi átt erindi til almennings og varðað málefni, sem miklar deilur hafi staðið um í þjóðfélaginu.

Þegar lagt er mat á þessar varnir aðaláfrýjenda verður að líta til þess að á þeim tíma, sem efnið um gagnáfrýjanda sem hér um ræðir birtist í DV, hafði þegar komið ítarlega fram í umfjöllun O og annarra fjölmiðla að hún hafi átt ýmis samskipti meðal annars við B til að greiða götu þess manns, sem bar fyrrgreinda kæru fram við lögreglu. Í áðurnefndum dómi Hæstaréttar 1. júní 2006 í máli nr. 541/2005 var því slegið föstu að upplýsingar um þetta hafi átt erindi til almennings. Þegar virt er sú ríka vernd, sem 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar veitir einkalífi manna, verður á hinn bóginn ekki séð hvaða erindi upplýsingar þessu til viðbótar hafi átt til almennings um önnur og persónuleg samskipti gagnáfrýjanda við nefndan B, enda var hvorki leitast við í fréttaflutningi DV 26. september 2005 að skýra gildi þeirra fyrir málefnið, sem til umræðu var í þjóðfélaginu, né hafa aðaláfrýjendur fært fyrir því haldbærar skýringar í máli þessu. Af þessum sökum verður að fallast á að aðaláfrýjendur hafi brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga með því að birta umræddan dag þær fyrirsagnir, sem vörðuðu einkamálefni gagnáfrýjanda og áður var getið. Sekt á hendur aðaláfrýjendum fyrir þetta brot er hæfilega ákveðin í héraðsdómi. Samkvæmt 1. mgr. 54. gr. almennra hegningarlaga ber að verða við kröfu gagnáfrýjanda um að mælt verði fyrir um vararefsingu, en um hana fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Aðaláfrýjendur hafa með framangreindri refsiverðri háttsemi bakað sér fébótaábyrgð samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga með ólögmætri meingerð gegn persónu gagnáfrýjanda. Við ákvörðun fjárhæðar miskabóta verður að taka tillit til þess að umfjöllun um gagnáfrýjanda á forsíðu DV 26. september 2005 fékk aukna útbreiðslu með því að mynd af þeim hluta síðunnar var notuð í auglýsingu, sem birt var í O sama dag. Að þessu virtu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um miskabætur og vexti af þeim.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Aðaláfrýjendum verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Aðaláfrýjendur, J-kk-nf K-kk-nf og M-kk-nf T-kk-nf, greiði hvor um sig 150.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í 12 daga.

Héraðsdómur skal að öðru leyti vera óraskaður.

Aðaláfrýjendur greiði í sameiningu gagnáfrýjanda, A, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.