329/2016

Í málinu krafðist þrotabú GM hf. riftunar á sex greiðslum GM hf. til Í sem fengust með skuldajöfnuði á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt þannig að inneign sem félagið átti vegna mismunar á innskatti og útskatti var greidd upp í skuld vegna ógreiddra opinberra gjalda þess. Þá krafðist þrotabúið endurgreiðslu heildarfjárhæðar greiðslnanna. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skuldir GM hf., sem Í hafði fengið greiddar með skuldajöfnuði, nytu engrar sérstöðu þótt þær hefðu átt rætur að rekja til virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda, enda skapaðist ekki að lögum eignarréttur Í yfir fjármunum þess, sem bæri skyldu til að standa skil á slíkum gjöldum, heldur kröfuréttur Í á hendur gjaldandanum, sem þess utan stæði við gjaldþrotaskipti í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Líta yrði til þess að 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 geymdi sérstaka reglu um heimild Í til að beita við þessar aðstæður skuldajöfnuði við gjaldanda. Ákvæðið leiddi á hinn bóginn ekki til þess, hvorki samkvæmt orðanna hljóðan né eftir viðteknum aðferðum við lögskýringar, að Í gæti á grundvelli ákvæðisins staðið í öðrum sporum en sérhver annar, sem neytt hefði lögmætrar heimildar til skuldajafnaðar í aðdraganda gjaldþrotaskipta á búi gagnaðila. Gæti Í því ekki orðið undanþeginn ákvæðum 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 af þeirri ástæðu einni að hann hefði tekið til sín greiðslu úr hendi GM hf. með skuldajöfnuði eftir heimildinni í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988, heldur gilti um Í jafnt sem aðra ákvæði 136. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem kröfur GM hf. um greiðslu samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 hefðu allar orðið til eftir frestdag, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991, var fallist á kröfur þrotabús GM hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og G-kk-nf G-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. apríl 2016. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að fjárkrafa stefnda verði lækkuð og málskostnaður falli niður.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins var bú GM framleiðslu hf. tekið til gjaldþrotaskipta 12. júní 2014 og er frestdagur við þau 6. mars sama ár. Fyrir liggur að eftir frestdag hafi ríkisskattstjóri tekið 14. mars 2014 til afgreiðslu virðisaukaskattskýrslur félagsins fyrir uppgjörstímabilin september og október 2013 og nóvember og desember 2013 og komist að þeirri niðurstöðu að innskattur þess, sbr. 3. mgr. 15. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, hafi numið hærri fjárhæð en útskattur, þannig að mismunurinn, samtals 1.916.160 krónur, kæmi til útborgunar samkvæmt 3. mgr. 25. gr. sömu laga. Innheimtumaður ríkissjóðs, sem í þessu tilviki var sýslumaðurinn í Hafnarfirði, hafi 17. og 27. mars 2014 ráðstafað fjárhæðinni að fullu til skuldajafnaðar samkvæmt lokamálslið síðastnefnds lagaákvæðis á móti skuld GM framleiðslu hf. vegna staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna félagsins fyrir nóvember og desember 2013 og janúar 2014. Þá hafi ríkisskattstjóri 15. maí 2014 endurákveðið virðisaukaskatt félagsins vegna ársins 2012 og hafi myndast á þann hátt inneign þess að fjárhæð samtals 771.254 krónur. Af henni hafi innheimtumaður ríkissjóðs notað 636.421 krónu 16. maí 2014 til skuldajafnaðar við kröfu á hendur félaginu vegna virðisaukaskatts frá uppgjörstímabilinu janúar og febrúar 2014. Samkvæmt þessu fékk áfrýjandi með skuldajöfnuði greiddar skattkröfur á hendur GM framleiðslu hf. að fjárhæð samtals 2.552.581 króna á tímabilinu eftir frestdag við gjaldþrotaskipti á stefnda.

Í bréfi 22. janúar 2015 lýsti stefndi yfir riftun á framangreindum greiðslum með vísan til 136. gr., 1. mgr. 139. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Jafnframt lýsti hann yfir riftun meðal annars á greiðslum að fjárhæð samtals 6.000.000 krónur, sem GM framleiðsla hf. hafi innt af hendi til innheimtumanns 7., 14. og 24. mars og 9. apríl 2014 upp í skuld vegna staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna félagsins, sbr. 139. og 141. gr. sömu laga. Með bréfi 6. febrúar 2015 samþykkti tollstjóri riftun á síðastnefndum greiðslum og kröfu stefnda um endurgreiðslu fjárins, en mótmælti á hinn bóginn riftun á greiðslunum, sem fengust á framangreindan hátt með skuldajöfnuði. Um þau mótmæli var vísað til 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988, sem legði skyldu á innheimtumann til að neyta skuldajafnaðar við skuld gjaldanda áður en inneign vegna virðisaukaskatts gæti komið til útborgunar.

Stefndi höfðaði mál þetta 20. febrúar 2015 til riftunar á greiðslunum, sem fengust samkvæmt framansögðu með skuldajöfnuði, og endurgreiðslu heildarfjárhæðar þeirra. Með hinum áfrýjaða dómi voru þessar kröfur stefnda teknar til greina.

II

Samkvæmt 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 má við gjaldþrotaskipti krefjast riftunar á greiðslu skuldar, sem innt hefur verið af hendi eftir frestdag. Frá þeirri heimild eru gerðar undantekningar, sem taka í fyrsta lagi til tilvika, þar sem skuld hefði hvort sem er fengist greidd við gjaldþrotaskipti eftir reglum XVII. kafla laganna, í öðru lagi að greiðsla hafi verið nauðsynleg til að komast hjá tjóni og í þriðja lagi að viðtakandi greiðslu hafi hvorki vitað né mátt vita að þau atvik hafi gerst, sem markað geti frestdag eftir 2. gr. laganna. Samkvæmt 136. gr. sömu laga fellur greiðsla með skuldajöfnuði undir þessi ákvæði 1. mgr. 139. gr. ef ekki mætti beita honum eftir reglum 100. gr. laganna. Eins og áður var getið samþykkti tollstjóri með bréfi 6. febrúar 2015 kröfu stefnda um riftun á greiðslum GM framleiðslu hf. að fjárhæð samtals 6.000.000 krónur inn á skuld vegna staðgreiðslu opinberra gjalda, sem inntar voru af hendi með peningum á tímabilinu 7. mars til 9. apríl 2014, en þá kröfu reisti stefndi einkum á 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991. Sú afstaða tollstjóra, sem er bindandi fyrir áfrýjanda, fól í sér viðurkenningu á því að áðurnefndar undantekningar í lagaákvæðinu gætu ekki leyst áfrýjanda undan því að þola riftun á þeim greiðslum. Þegar af þeirri ástæðu getur áfrýjandi ekki borið fyrir sig nú að skilyrði ákvæðisins bresti til riftunar á greiðslunum, sem mál þetta varðar, nema að því leyti, sem þær geti notið sérstöðu í samanburði við greiðslurnar sem tollstjóri samþykkti að rift yrði. Eins og atvikum er hér háttað getur slík sérstaða aðeins verið fólgin í því að greiðslurnar, sem þegar hefur verið rift, voru inntar af hendi eftir frestdag með peningum, á meðan greiðslurnar, sem málið snýst um, fóru fram með skuldajöfnuði eftir sama tímamark. Í þessu sambandi verður jafnframt að gæta að því að skuldir GM framleiðslu hf., sem áfrýjandi fékk greiddar með skuldajöfnuði, njóta engrar sérstöðu í þessu tilliti þótt þær hafi átt rætur að rekja til virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda, enda skapast ekki að lögum eignarréttur áfrýjanda yfir fjármunum þess, sem ber skyldu til að standa skil á slíkum gjöldum, heldur kröfuréttur áfrýjanda á hendur gjaldandanum, sem þess utan stendur við gjaldþrotaskipti í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 1. apríl 1977 í máli nr. 158/1976 og 11. maí 1987 í máli nr. 327/1986, sem birtir eru í dómasafni 1977 á bls. 334 og 1987 á bls. 664.

Í fyrrnefndri 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 eru fyrirmæli um hvernig farið verði með virðisaukaskatt í tilvikum, þar sem innskattur gjaldanda reynist hærri á uppgjörstímabili en útskattur. Skal þá ríkisskattstjóri taka virðisaukaskattskýrslu gjaldandans til sérstakrar rannsóknar, en sé skýrslan tekin til greina tilkynnir ríkisskattstjóri það gjaldandanum ásamt innheimtumanni ríkissjóðs, sem innir af hendi endurgreiðslu, sem svo er nefnd í ákvæðinu. Endurgreiðsluna skal fyrst nýta til skuldajafnaðar við kröfu á hendur gjaldandanum um vangoldna skatta og önnur opinber gjöld til áfrýjanda ásamt verðbótum, álagi og dráttarvöxtum, en standi þá eitthvað eftir af henni skal það fé greitt gjaldandanum. Við úrlausn málsins verður að líta til þess að ákvæði þetta geymir sérstaka reglu um heimild áfrýjanda til að beita við þessar aðstæður skuldajöfnuði við gjaldanda. Ákvæðið leiðir á hinn bóginn ekki til þess, hvorki samkvæmt orðanna hljóðan né eftir viðteknum aðferðum við lögskýringar, að áfrýjandi geti á grundvelli ákvæðisins staðið í öðrum sporum en sérhver annar, sem neytt hefur lögmætrar heimildar til skuldajafnaðar í aðdraganda gjaldþrotaskipta á búi gagnaðila. Getur áfrýjandi því ekki orðið undanþeginn ákvæðum 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 af þeirri ástæðu einni að hann hafi hér tekið til sín greiðslu úr hendi GM framleiðslu hf. með skuldajöfnuði eftir heimildinni í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988, heldur gildir um áfrýjanda jafnt sem aðra sú regla 136. gr. laga nr. 21/1991 að rifta megi greiðslu til hans, sem fengist hefur með skuldajöfnuði, ef ekki hefði mátt beita honum eftir 100. gr. sömu laga eftir upphaf gjaldþrotaskipta á búi félagsins.

Heimild lánardrottins samkvæmt 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 til að beita skuldajöfnuði gagnvart þrotabúi er meðal annars háð því skilyrði að krafa búsins á hendur honum hafi orðið til fyrir frestdag. Kröfur GM framleiðslu hf. um greiðslu samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988, sem málið varðar, urðu allar til eftir frestdag við gjaldþrotaskipti á stefnda. Þegar af þessum ástæðum verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms, þar á meðal um vexti af fjárkröfu stefnda, enda er hún um skaðabætur samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, þrotabúi GM framleiðslu hf., 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.