268/2015

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli D á hendur S var vísað frá dómi. Deildu aðilar um fjárhæð endurgreiðslu S til D vegna bílskúrsréttar þess síðarnefnda. Í samningi aðila var kveðið á um að kæmi upp ágreiningur um fjárhæðina skyldu þrír matsmenn ákvarða hana eftir ákvæðum samningsins og skyldi niðurstaða þeirra vera endanleg. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í héraði hefði ekki verið gerð krafa um að framangreint ákvæði samningsins yrði ógilt eða því vikið til hliðar á grundvelli ógildingarreglna laga nr. 7/1936 og kæmist sú málsástæða því ekki að fyrir Hæstarétti. Þá var ekki talið að ákvæðið uppfyllti þær kröfur sem gerðar væru í 1. mgr. 3. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma til að ákvæði laganna ættu við. Hins vegar var talið að umrædd tilhögun ætti sér næga stoð í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem mælt væri fyrir um heimild manna til að semja sig undan valdsviði almennra dómstóla. Með vísan til þess var niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun málsins staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. apríl 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. mars 2015, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Svo sem nánar er rakið í hinum kærða úrskurði snýst ágreiningur aðila um uppgjör varnaraðila á andvirði svokallaðs bílskúrsréttar sóknaraðila í samræmi við samning þeirra frá júlí 1992. Samkvæmt 5. gr. samningsins gat sóknaraðili sagt upp umræddum réttindum með þriggja mánaða fyrirvara og skyldi varnaraðili þá endurgreiða sóknaraðila andvirði þeirra eftir nánar tilgreindum forsendum. Í sömu grein var jafnframt mælt fyrir um að kæmi upp ágreiningur um matsverðið þá „skulu matsmenn, einn tilnefndur af sýslumanninum í Kópavogi, einn af Sunnuhlíð og byggingafulltrúinn í Kópavogi ákvarða endurgreiðslufjárhæð skv. ofangreindum reglum. Niðurstaða matsmanna er endanleg ákvörðun um endurgreiðsluverð til rétthafa eða erfingja þeirra.“

Sóknaraðili sagði upp samningi aðila með bréfi 25. febrúar 2013 og krafði varnaraðila jafnframt um „endurgreiðslu bílskúrsréttar við fyrsta tækifæri“ auk útreikninga sem lægju henni til grundvallar. Í bréfi varnaraðila sama dag var slíkan útreikning að finna og á grundvelli hans bera gögn málsins með sér að varnaraðili hafi endurgreitt sóknaraðila ætlað verðmæti bílskúrsréttarins. Með bréfi 17. maí 2013 staðfesti sóknaraðili móttöku þeirrar greiðslu en mótmælti jafnframt fjárhæð hennar sem of lágri. Þann 12. júlí 2013 var að beiðni sóknaraðila dómkvaddur maður til að meta eftir sex mismunandi leiðum verðmæti umrædds bílskúrsréttar. Varnaraðili mótmælti matsspurningunum með vísan til þess að þær samræmdust ekki þeirri uppgjörsaðferð sem samningur aðila kvæði á um. Matsgerðin lá fyrir 17. maí 2014 og með bréfi 30. júní sama ár krafði sóknaraðili varnaraðila um eftirstöðvar verðmætis bílskúrsréttarins samkvæmt matsgerðinni. Þeirri kröfu hafnaði varnaraðili með bréfi 15. júlí 2014 og vísaði þar til þess að uppgjör hefði þegar farið fram af hans hálfu í samræmi við fyrirmæli samningsins. Höfðaði sóknaraðili síðan mál þetta til heimtu umræddra eftirstöðva 18. nóvember 2014. Krafðist varnaraðili frávísunar málsins frá héraðsdómi, sbr. 24. gr. laga nr. 91/1991, og byggði þá kröfu á því að aðilar hefðu með tilvitnuðu fyrirkomulagi 5. gr. samnings þeirra frá júlí 1992 samið um hvernig fara skyldi með ef ágreiningur risi um fjárhæð endurgreiðslu andvirðis bílskúrsréttar. Var fallist á frávísunarkröfu varnaraðila í hinum kærða úrskurði.

II

Af málatilbúnaði sóknaraðila í héraði verður ráðið að ekki var gerð krafa um að umrætt ákvæði 5. gr. samnings aðila frá júlí 1992 um fyrirkomulag við úrlausn ágreinings um ákvörðun endurgreiðsluverðs bílskúrsréttar yrði ógilt, því vikið til hliðar á grundvelli ógildingarreglna laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða að ákvæðið hafi ekki af öðrum ástæðum verið skuldbindandi fyrir hann. Í niðurlagi kæru til Hæstaréttar byggir sóknaraðili fyrst á því að fyrirkomulag 5. gr. samnings aðila brjóti í bága við lög og sé ekki bindandi fyrir sig og er 36. gr. laga nr. 7/1936 meðal annars tilgreind í því sambandi. Þessi málsástæða, sem ekki kom fram undir rekstri málsins í héraði, fær ekki komist að í málinu fyrir Hæstarétti enda standa ekki til þess skilyrði 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991.

III

Eins og fram kemur í 5. gr. tilvitnaðs samnings aðila frá júlí 1992 var það fyrst þegar ágreiningur varð staðreyndur með aðilum að reyndi á þá málsmeðferð sem þar er mælt fyrir um. Slíkur ágreiningur kom ekki fram fyrr en ljóst var hvaða fjárhæð varnaraðili var reiðubúinn til þess að inna af hendi, sbr. bréf hans frá 25. febrúar 2013. Í framhaldi af því veitti sóknaraðili viðtöku greiðslu í samræmi við þann útreikning en mótmælti jafnframt fjárhæðinni sem of lágri og hafði uppi kröfu um frekari greiðslu. Á því stigi bar aðilum að beina málinu í þann farveg úrlausnar sem umsaminn var samkvæmt nefndri 5. gr. Þess í stað fékk sóknaraðili dómkvaddan mann til að meta andvirði bílskúrsréttarins og höfðaði síðan mál þetta til heimtu fjárkröfu á grundvelli þess mats. Með hliðsjón af því er ekki unnt að fallast á að varnaraðili hafi með athöfnum sínum fyrirgert rétti til þess að byggja á því að um ákvörðun endurkaupsverðs bílskúrsréttar beri að fara þá leið sem umsamin var í 5. gr. samningsins frá júlí 1992.

Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 er unnt að semja svo um að úrlausn ágreiningsefna eigi ekki undir dómstóla heldur verði leyst úr þeim eftir öðrum leiðum. Sætir sú heimild ekki sérstökum takmörkunum samkvæmt nýnefndri lagaheimild. Sú leið að semja um að ágreiningur skuli lagður í gerð, sbr. lög nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma, er ein þeirra sem tæk er í því sambandi. Fyrrgreint ákvæði 5. gr. samnings aðila frá júlí 1992 um fyrirkomulag málsmeðferðar við úrlausn ágreinings um ákvörðun á verðmæti bílskúrsréttar uppfyllir ekki að öllu leyti þær kröfur sem gerðar eru á grundvelli laga nr. 53/1989, sbr. 1. mgr. 3. gr. þeirra, þar sem meðal annars er mælt fyrir um að skýrt skuli koma fram í samningi aðila að um gerðarsamning sé að ræða. Þá er sú tilhögun óvenjuleg og ekki í samræmi við það sem almennt viðgengst við gerðardómsmeðferð að annar málsaðila hafi ekki sjálfstæða heimild til þess að tilnefna af sinni hálfu fulltrúa í gerðardóminn. Hvað sem þessu líður verður, sem fyrr greinir, að telja að sú tilhögun sem umsamin var samkvæmt 5. gr. umrædds samnings aðila eigi sér allt að einu næga stoð í fyrrgreindri heimild 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Sé ekki á annan veg samið standa jafnframt rök til þess að við úrlausn ágreinings með þeim hætti og eftir því sem tilefni er til sé stuðst við þá málsmeðferð sem mælt er fyrir um í lögum nr. 53/1989. Að öllu framangreindu virtu verður að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar.

Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, dánarbú I-kvk-ef S-kvk-ef, greiði varnaraðila, Sunnuhlíð, hjúkrunarheimili, 350.000 krónur í kærumálskostnað.