344/2004

B, sem starfaði hjá H hf. meðal annars við löndun úr fiskiskipum félagsins, var sagt upp störfum eftir að D ehf. var falið að annast alla löndun fyrir H hf. B vann hjá H hf. út uppsagnarfrest, en hóf síðan störf hjá D ehf. Skömmu síðar varð B fyrir vinnuslysi við löndunarstörf á vegum D ehf. og var óvinnufær af þeim sökum. Nokkru eftir að B tók aftur til starfa hjá D ehf. var honum sagt upp störfum. Talið var að ákvæði laga nr. 77/1993 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum hafi ekki tekið til þeirra breytinga sem urðu á starfsemi H hf. í kjölfar þess að D ehf. var falið að sjá um löndun úr skipum félagsins. Eftir almennum reglum var B hins vegar talinn eiga rétt til launa í forföllum vegna veikinda eða slyss og til uppsagnarfrests við starfslok. Var D ehf. gert að greiða B það sem á vantaði í þessum efnum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. ágúst 2004. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi lét Haraldur Böðvarsson hf. frá sér fara tilkynningu 27. júní 2000 um hugsanlegar hópuppsagnir starfsmanna vegna skipulagsbreytinga í fiskvinnslu- og þjónustudeild félagsins á Akranesi. Sagði í tilkynningunni að ákveðið hafi verið meðal annars að fela sjálfstæðu löndunarfélagi að annast löndun úr fiskiskipum Haraldar Böðvarssonar hf., svo og að hætta vinnslu á saltfiskmarningi í þeirri mynd, sem hún hafi verið. Yrði sautján starfsmönnum sagt upp af þessum sökum, en tekið var fram að hluti þeirra ætti kost á að fá störf hjá félaginu, sem tæki að sér löndunarvinnu. Í samræmi við þetta var stefnda sagt upp störfum 28. sama mánaðar, en hann hafði þá verið í föstu starfi hjá félaginu frá árinu 1986, meðal annars við löndun úr skipum þess. Fyrir liggur að uppsagnarfrestur stefnda var fjórir mánuðir miðað við mánaðamót og var frestinum því lokið 1. desember 2000.

Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, samdi Haraldur Böðvarsson hf. við áfrýjanda sumarið 2000 um að sá síðarnefndi tæki að sér löndun úr skipum félagsins, en sá samningur var ekki skriflegur. Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi bar stefndi að áfrýjandi hafi í júlí 2000 boðið sér starf við löndun og annað, sem til félli. Fyrir löndunarvinnu yrði greitt frá 25.000 til 35.000 krónur á hvert skip, en fyrir önnur verk yrðu launin um 1.400 krónur á klukkustund, hvort tveggja að öllu inniföldu, þar á meðal orlofi. Kvaðst stefndi hafa sagst vilja vinna út uppsagnarfrestinn hjá Haraldi Böðvarssyni hf. og ræða þetta síðar við áfrýjanda. Áfrýjandi byrjaði 8. ágúst 2000 að sinna löndun úr skipum Haraldar Böðvarssonar hf. Nokkru síðar munu félagið og áfrýjandi hafa sammælst um að einhverjir af starfsmönnum þess, sem þá voru á uppsagnarfresti og fengist höfðu við löndunarstörf, þar á meðal stefndi, myndu vinna slík verk á vegum áfrýjanda en á launum frá félaginu. Eftir þetta mun hafa verið bundið fastmælum að stefndi tæki fyrrgreindu boði áfrýjanda um starf að loknum uppsagnarfresti hjá Haraldi Böðvarssyni hf., en samkvæmt gögnum, sem áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt, tók stefndi laun hjá félaginu til 8. desember 2000.

Stefndi ber því við að hann hafi verið ráðinn til starfa hjá áfrýjanda með þeim launakjörum, sem áður var getið. Áfrýjandi heldur því á hinn bóginn fram að samið hafi verið um að stefndi kæmi óreglulega til starfa við löndun eða önnur tilfallandi verkefni eftir því, sem hann sæi sér fært að verða við kvaðningu til þeirra. Hann fengi þá laun fyrir löndunarvinnu samkvæmt þeirri reglu áfrýjanda að 55% af fjárhæðinni, sem hann gerði verkkaupa reikning fyrir hverju sinni, kæmu til skipta jafnt milli þeirra, sem ynnu að verkinu. Áfrýjandi hafi þó ábyrgst þeim, sem gegndu störfum með þessum kjörum og sinntu kalli til allra löndunarstarfa á einum mánuði, lágmarkslaun að fjárhæð 110.000 krónur fyrir það tímabil. Fyrir önnur störf, sem tengdust loðnuvinnslu, yrðu á hinn bóginn greiddar 1.400 krónur á klukkustund.

Stefndi varð fyrir vinnuslysi við löndunarstörf á vegum áfrýjanda 13. desember 2000 og var óvinnufær af þeim sökum til 15. janúar 2001. Fyrir liggur að hann fékk síðar á því ári greiddar bætur fyrir þjáningar, varanlegan miska og varanlega örorku vegna slyssins úr vátryggingu, sem áfrýjandi hafði tekið, en ekki fékk stefndi þar bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Hinn 2. janúar 2001 lagði áfrýjandi 73.950 krónur inn á bankareikning stefnda með þeirri skýringu að um væri að ræða „laun v/hluta af desember“. Kveðst áfrýjandi hafa þar reiknað stefnda það hlutfall af fyrrnefndum 110.000 króna lágmarkslaunum, sem svaraði til vinnudagafjölda hans í desember 2000 að meðtöldum þeim tíma, sem hann hafði forföll vegna slyssins, en að frádregnum launatengdum gjöldum og staðgreiðslu opinberra gjalda. Óumdeilt er að stefndi tók aftur til starfa hjá áfrýjanda um miðjan janúar 2001, en áfrýjandi kveður reiknuð laun löndunarmanna fyrir þann mánuð ekki hafa náð lágmarkslaununum. Hafi hann því greitt stefnda í laun 110.000 krónur, en að frádregnum sömu liðum og áður getur var útborgunin að fjárhæð 88.814 krónur. Laun stefnda fyrir febrúar 2001 námu alls 306.994 krónum, en af þeirri fjárhæð fékk hann útborgaðar 202.658 krónur. Óumdeilt er að stefndi var áfram við störf á vegum áfrýjanda í næsta mánuði þar til stefnda var tilkynnt við lok vinnu 10. mars 2001 að áfrýjandi óskaði ekki eftir frekara vinnuframlagi hans. Fyrir tímabilið, sem stefndi starfaði í þeim mánuði, reiknaði áfrýjandi honum 208.536 krónur í laun, en af þeim fékk hann útborgaðar 145.759 krónur. Eftir þetta var stefndi atvinnulaus um tíma og fékk frá 12. mars til 5. júní 2001 samtals 199.007 krónur í atvinnuleysisbætur. Samkvæmt gögnum, sem áfrýjandi hefur lagt fram í Hæstarétti, tók stefndi aftur við föstu starfi hjá Haraldi Böðvarssyni hf. 26. maí 2001.

Áfrýjandi telur stefnda ekki eiga rétt á frekari greiðslum en hann hafi þegar fengið samkvæmt áðursögðu, enda hafi honum aðeins borið að fá laun fyrir ákvæðisvinnu, sem hann sinnti kalli til að gegna, og engan rétt átt til uppsagnarfrests við starfslok. Stefndi telur sig á hinn bóginn eiga rétt á greiðslu alls þess, sem hann fór á mis við í launum þegar hann var frá störfum vegna fyrrnefnds slyss, svo og launa í uppsagnarfresti, sem hann telur hafa staðið til loka júlí 2001. Í málinu leitar stefndi dóms um skyldu áfrýjanda til að greiða það, sem á skorti í þessum efnum.

II.

Í málinu ber stefndi aðallega fyrir sig að sú breyting, sem varð á tilhögun við löndun úr fiskiskipum Haraldar Böðvarssonar hf. sumarið 2000 þegar áfrýjandi tók við því verki af félaginu, hafi fallið undir reglur þágildandi laga nr. 77/1993 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Telur stefndi sig þannig hafa átt að njóta sömu réttinda gagnvart áfrýjanda og hann naut gagnvart Haraldi Böðvarssyni hf. að því er varðar laun í forföllum vegna vinnuslyssins 13. desember 2000, uppsagnarfrest úr starfi hjá áfrýjanda og laun meðan á þeim fresti stóð.

Með lögum nr. 77/1993 voru teknar upp reglur, sem svöruðu til tilskipunar ráðs Evrópubandalaganna 77/187/EBE um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vernd launþega við eigendaskipti að fyrirtækjum, atvinnurekstri eða hluta atvinnurekstrar. Að því gættu verður í skilningi laganna rætt um aðilaskipti þegar nýr einstaklingur eða lögaðili verður lagalega ábyrgur fyrir rekstri fyrirtækis, atvinnurekstrar eða hluta hans og fyrirtækið eða sá hluti þess, sem framseldur hefur verið, heldur áfram rekstri á sama eða svipaðan hátt og áður, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 8. maí 2003 í máli nr. 435/2002. Það, sem framselt sé, þurfi að vera varanleg efnahagsleg eining, sem skipulögð sé til að hafa með höndum starfsemi í ákveðnum tilgangi og takmarkist ekki við framkvæmd eins tiltekins verkefnis. Þessi eining þurfi við framsal að halda einkennum sínum, en við mat á því verði að líta heildstætt til þess hverrar tegundar fyrirtæki sé, hvort áþreifanleg verðmæti séu framseld, hvers virði óhlutbundin verðmæti séu við framsalið, hvort meiri hluti starfsmanna flytjist til nýja vinnuveitandans og hvort framsalshafi haldi viðskiptatengslum framseljanda. Má hér einnig líta til þess að í 4. tölulið 2. gr. laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum, sem leystu lög nr. 77/1993 af hólmi, segir að hugtak þetta merki þar „aðilaskipti á efnahagslegri einingu sem heldur einkennum sínum, þ.e. skipulagðri heild verðmæta sem notuð verður í efnahagslegum tilgangi, hvort sem um er að ræða aðal- eða stoðstarfsemi.”

Í áðurnefndri tilkynningu Haraldar Böðvarssonar hf. 27. júní 2000 kom fram að skipulagsbreytingar stæðu yfir í fiskvinnslu- og þjónustudeild félagsins, en við hana hafi starfað 22 menn, þar af sex lausráðnir. Stæði til sem fyrr greinir að segja sautján mönnum upp störfum í tengslum við þetta. Ráðið verður af gögnum málsins, meðal annars aðilaskýrslu stefnda fyrir héraðsdómi, fyrirliggjandi launaseðlum hans frá Haraldi Böðvarssyni hf. og vitnaskýrslu starfsmannastjóra félagsins, að vinna við löndun hafi aðeins verið hluti af störfum stefnda, sem að öðru leyti voru á almennu sviði fyrrnefndrar deildar. Áfrýjandi tók ekki í ágúst 2000 við starfsemi þessarar deildar innan Haraldar Böðvarssonar hf., heldur afmörkuðum þætti starfseminnar, sem virðist áður hafa verið sinnt af hluta starfsmanna deildarinnar með öðrum störfum. Verður því ekki séð að áfrýjandi hafi tekið við varanlegri efnahagslegri einingu úr hendi Haraldar Böðvarssonar hf. til að halda áfram rekstri hennar á sama eða svipaðan hátt og áður. Auk þessa liggur ekkert fyrir um að áfrýjandi hafi fengið áþreifanleg eða óhlutbundin verðmæti framseld frá Haraldi Böðvarssyni hf. þegar hann tók við löndun úr skipum félagsins. Hefur heldur ekkert komið fram um að aðrir starfsmenn þess en stefndi hafi gengið í þjónustu áfrýjanda. Einnig verður að gæta að því að samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafði áfrýjandi á árinu 2000 sinnt sambærilegum verkefnum fyrir útgerðarfélög annars staðar á landinu um nokkurra ára skeið og gerði það áfram, en ekkert er fram komið um að hann hafi í tengslum við þetta tekið upp frekari starfsemi á Akranesi en þá, sem um ræðir í málinu. Að þessu öllu virtu eru ekki skilyrði til að fallast á að ákvæði laga nr. 77/1993 hafi tekið til þeirra breytinga, sem urðu á starfsemi Haraldar Böðvarssonar hf. þegar áfrýjandi tók að sér að sjá um löndun úr skipum félagsins. Verður því að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að stofnað hafi verið til nýs og sjálfstæðs réttarsambands þegar stefndi hóf störf hjá áfrýjanda.

III.

Sem fyrr segir heldur áfrýjandi því fram að hann hafi ekki ráðið stefnda til fastra starfa, heldur hafi verið samið um að stefndi ætti kost á óreglulegri ákvæðisvinnu við löndun úr fiskiskipum og önnur tilfallandi verkefni. Til slíkrar vinnu yrði stefndi kvaddur hverju sinni, sem verkefni stæðu til boða, en honum yrði óskylt að sinna kalli og frjálst að taka sér fyrir hendur hvers kyns önnur störf samhliða þessum. Fyrir þau verk, sem stefndi ynni, yrði greitt eftir áðurgreindu launakerfi, en að öðru leyti nyti hann engra réttinda gagnvart áfrýjanda. Áfrýjandi hefur ekki borið því við að gerður hafi verið verksamningur við stefnda með þessum kjörum. Verður því að líta svo á að óumdeilt sé í málinu að um vinnusamning hafi verið að ræða, en ágreiningur standi á hinn bóginn um efni hans.

Áfrýjandi hefur eins og áður greinir lýst því yfir í málatilbúnaði sínum að í samningum við stefnda og aðra, sem tóku að sér störf við löndun á hans vegum, hafi verið ráðgert að þeim yrðu tryggð tiltekin lágmarkslaun á mánuði að fullnægðu því skilyrði að þeir kæmu á tímabilinu til löndunarstarfa í hvert sinn, sem eftir því væri leitað. Þá greiddi áfrýjandi stefnda þessi lágmarkslaun að tiltölu þegar sá síðarnefndi hafði forföll í framhaldi af vinnuslysinu 13. desember 2000. Hvorugt þetta samrýmist þeirri almennu lýsingu áfrýjanda á launakjörum fyrir störf hjá sér að hann hafi engar frekari skyldur borið gagnvart starfsmanni en að greiða honum ákvæðisvinnulaun fyrir störf hans í þeim óreglubundnu tilvikum þegar honum væri gefinn kostur á að taka þátt í vinnu og hann tæki því boði. Vinnusamningur með slíkum kjörum væri óvenjulegs efnis. Hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að unnt hafi verið að víkja á þennan hátt frá lágmarkskjörum samkvæmt ákvæðum laga nr. 19/1979 um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Verður því að leggja til grundvallar að í vinnusambandi aðilanna hafi stefndi notið réttinda eftir almennum reglum til launa í forföllum vegna veikinda eða slyss og til uppsagnarfrests við starfslok.

Samkvæmt ákvæði 8.1.5. í framlögðum kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Verkamannasambands Íslands frá 13. apríl 2000 átti verkafólk eftir fimm ára samfellt starf hjá sama vinnuveitanda rétt á að fá við forföll vegna veikinda eða slyss greidd í einn mánuð svokölluð staðgengilslaun, annan mánuð fullt dagvinnukaup og í tvo mánuði þar á eftir dagvinnulaun. Í ákvæði 8.1.6. var mælt svo fyrir að starfsmaður, sem öðlast hefði framangreindan rétt með fimm ára samfelldu starfi hjá sama vinnuveitanda og réði sig til starfa hjá öðrum vinnuveitanda innan tólf mánaða frá starfslokum hjá þeim fyrrnefnda, skyldi halda rétti til launa í tvo mánuði vegna slíkra forfalla, þar af staðgengilslaun í fyrri mánuðinum. Stefndi hafði unnið lengur en fimm ár hjá Haraldi Böðvarssyni hf. áður en hann tók í beinu framhaldi af starfslokum þar við starfi hjá áfrýjanda. Með því að ekkert er fram komið um að stefndi hafi ekki fullnægt öðrum skilyrðum þessara ákvæða verður að líta svo á að hann hafi notið réttar til að fá í laun sömu fjárhæð og sá fékk, sem gegndi störfum í hans stað hjá áfrýjanda í forföllum stefnda eftir vinnuslysið og þar til hann tók við störfum að nýju.

Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 19/1979, sbr. ákvæði 12.2.1 í áðurnefndum kjarasamningi, átti stefndi rétt til eins mánaðar uppsagnarfrests í starfi hjá áfrýjanda og skyldi upphaf þess frests miðast við mánaðamót, sbr. 6. mgr. 1. gr. laganna og ákvæði 12.3. í kjarasamningnum. Áfrýjandi sleit ráðningu stefnda fyrirvaralaust 10. mars 2001 og gaf honum ekki kost á að starfa í uppsagnarfresti. Því hefur ekki verið borið við að stefndi hafi gerst sekur um ávirðingar í starfi, sem heimilað gátu áfrýjanda fyrirvaralaus ráðningarslit. Á stefndi því rétt á að fá greidda úr hendi áfrýjanda fjárhæð samsvarandi þeirri, sem hann hefði borið úr býtum með áframhaldandi störfum í þágu áfrýjanda frá 11. mars til loka apríl 2001.

Dómkrafa stefnda er sundurliðuð eftir tímabilum í hinum áfrýjaða dómi og er þar jafnframt greint frá skýringum hans á því hvernig hún er reiknuð. Áfrýjandi sinnti í engu áskorun, sem stefndi beindi til hans á dómþingi í héraði 20. janúar 2004 um að leggja fram gögn varðandi löndun úr skipum á þeim tímabilum, sem ágreiningur um rétt stefnda til launa varðar. Þá er og til þess að líta að áfrýjandi færði þau rök ein fyrir varakröfu sinni í héraði um lækkun dómkröfu stefnda að sá síðastnefndi gæti ekki átt rétt til lengri uppsagnarfrests úr starfi en eina viku. Að því virtu verður að leggja til grundvallar útreikning stefnda á kröfunni með þeim breytingum, sem hann gerði á henni við aðalmeðferð málsins í héraði, og að teknu tilliti til þeirrar lækkunar, sem krafan sætti í hinum áfrýjaða dómi, enda hefur stefndi ekki gagnáfrýjað dóminum.

Samkvæmt framansögðu bar stefnda vegna desember 2000 að fá greitt sem svaraði launum fyrir tvær landanir úr frystitogara og fjórar landanir úr ísfisktogara, samtals 196.800 krónur, auk launa að fjárhæð 32.100 krónur vegna löndunar úr ísfisktogara fyrir vinnuslysið 13. þess mánaðar, eða alls 228.900 krónur. Áfrýjandi greiddi honum 85.000 krónur í laun vegna desembermánaðar og telst hann því eiga ógreiddar 143.900 krónur.

Í endanlegri kröfugerð stefnda fyrir héraðsdómi var miðað við að hann hafi fyrri helming janúar 2001, þegar hann var enn óvinnufær, farið á mis við tvær landanir úr ísfisktogara, en fyrir þær hefðu laun numið 64.200 krónum. Seinni helming mánaðarins hafi hann tekið þátt í þremur sams konar löndunum og átt að fá að launum fyrir þær 96.300 krónur. Heildarlaun hefðu samkvæmt þessu átt að vera 160.500 krónur, en af þeirri fjárhæð greiddi áfrýjandi 110.000 krónur. Telst stefndi því eiga ógreiddar 50.500 krónur vegna þessa mánaðar.

Í málinu er ekki ágreiningur um laun stefnda á tímabilinu frá 1. febrúar til 10. mars 2001, sem hafa að fullu verið greidd. Á tímabilinu frá uppsögn stefnda síðastgreindan dag til loka mars 2001 telur hann sig hafa farið á mis við laun að fjárhæð alls 407.900 krónur fyrir vinnu við hrognatöku, tvær landanir úr frystitogara og fimm úr ísfisktogara. Fyrir þennan tíma fékk stefndi samkvæmt gögnum málsins atvinnuleysisbætur að fjárhæð samtals 48.936 krónur, sem koma hér eftir kröfugerð hans til frádráttar. Standa því eftir 358.964 krónur vegna launa í uppsagnarfresti að því er varðar mars 2001.

Stefndi telur sig hafa farið á mis við eina löndun úr frystitogara og eina úr ísfisktogara í apríl 2001, en laun fyrir störf við þær mundu eftir útreikningum hans hafa orðið alls 66.300 krónur. Stefndi hefur ekki krafist þess að laun fyrir þennan mánuð verði látin taka mið af fyrrgreindum lágmarkskjörum. Fyrir liggur að stefndi fékk í þeim mánuði greidda hærri fjárhæð í atvinnuleysisbætur eða samtals 68.511 krónur. Á hann því ekki kröfu á hendur áfrýjanda vegna ógreiddra launa í uppsagnarfresti fyrir þennan mánuð.

Samkvæmt þessu ber áfrýjanda að greiða stefnda samtals 553.364 krónur. Um dráttarvexti fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Verður áfrýjandi jafnframt dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi svo sem greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Djúpiklettur ehf., greiði stefnda, B-kk-þgf E-kk-þgf, 553.364 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 143.900 krónum frá 1. janúar 2001 til 1. febrúar sama ár, af 194.400 krónum frá þeim degi til 1. mars sama ár og af 553.364 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af síðastgreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.