227/2003

N keypti af Þ, J, S, I og H alla hluti í einkahlutafélaginu Á og átti kaupverðið að greiðast með fjórum afborgunum. Afhending hins selda fór fram við fyrstu greiðslu. Í samningnum voru raktar forsendur N og þess getið að önnur greiðsla ætti að fara fram að lokinni athugasemdalausri áreiðanleikakönnun sem gerð yrði af trúnaðarmönnum N og skyldi henni vera lokið innan ákveðins tíma. N taldi að lokinni könnuninni að forsendur kaupsamningsins hefðu ekki staðist í tilteknum atriðum og krafðist afsláttar. Var í kjölfarið gert samkomulag um afslátt og var afborgun innt af hendi í samræmi við það. Þegar kom að þriðju afborgun taldi N að enn hefðu komið fram atriði varðandi rekstur félagsins sem leiða ættu til lækkunar kaupverðs og dró frá afborguninni fjárhæð sem því nam. Mótmæltu seljendur þessu og kröfðust í málinu eftirstöðva umræddrar kaupsamningsgreiðslu. N krafðist hins vegar skuldajafnaðar, sem hann reisti á því að hann ætti rétt á afslætti sem næmi því sem hann hefði haldið eftir af fyrrnefndri kaupsamningsgreiðslu, auk þess sem hann krafðist sjálfstæðs dóms fyrir tiltekinni fjárhæð, sem hann taldi sig hafa ofgreitt. Talið var að N gæti ekki borið fyrir sig galla á hinu selda sem hann hefði mátt sjá við áreiðanleikakönnun þá sem kaupsamningur gat um og framkvæmd var af trúnaðarmönnum hans. Þóttu kröfur hans ýmist ekki studdar fullnægjandi gögnum eða ekki nægilega rökstutt af hans hálfu hvers vegna trúnaðarmenn hans hefðu ekki mátt verða varir við þá annmarka á hinu selda sem um ræddi. Talið var að sú forsenda N að viðskiptakröfur Á skyldu teljast gildar og innheimtanlegar fæli ekki í sér að þær þyrftu að fást í raun innheimtar á síðari stigum heldur bæri að miða við stöðu þeirra á afhendingardegi. Talið var að svo hafi háttað til um tilgreindar viðskiptakröfur og var fallist á að fjárhæð þeirra kæmi til lækkunar kröfu seljanda. Um kröfur vegna víxils, sem ekki hafi verið færður í viðskiptabókhald og vegna endurálagningar opinberra gjalda var fallist á að ekki yrði talið að þær hefðu mátt uppgötvast við fyrrnefnda áreiðanleikakönnun. N taldist hins vegar ekki hafa lagt fram fullnægjandi gögn varðandi þessar kröfur sínar og varð því ekki felldur efnisdómur um réttmæti þeirra. Var N dæmdur til að greiða eftirstöðvar kaupsamningsgreiðslunnar að frádreginni fjárhæð fyrrnefndra viðskiptakrafna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. júní 2003. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu og að þau verði dæmd óskipt til að greiða sér 733.195 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. júní 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst áfrýjandi þess að krafa stefndu verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum.

Stefndu krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur og þeim dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti.

Eftir uppkvaðningu héraðsdóms fékk stefnda Þ-kvk-nf S-kvk-nf leyfi 20. ágúst 2003 til setu í óskiptu búi sínu og eiginmanns síns, J-x-x A-x-x, sem lést 3. mars 2002. Samkvæmt 12. gr. erfðalaga nr. 8/1962 með áorðnum breytingum hefur hún því tekið í eigin nafni við aðild að málinu af dánarbúi hans.

I.

Samkvæmt gögnum málsins á það rætur að rekja til þess að áfrýjandi gerði kaupsamning 10. ágúst 2000 við hluthafa í Heildverslun Ásgeirs Sigurðssonar ehf. um kaup á öllum hlutum í félaginu. Hluthafar þessir voru stefndu ásamt J-x-x A-x-x, en í samningnum var einskis getið um hlut hvers þeirra í félaginu. Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá efnisatriðum þessa samnings í heild, en samkvæmt honum skyldi áfrýjandi greiða samtals 200.000.000 krónur fyrir hlutina. Af þeirri fjárhæð átti í fyrsta lagi að greiða 65.000.000 krónur um leið og fyrir lægju „skriflegar staðfestingar stærstu birgja“ um að viðskiptasamband við félagið yrði óbreytt, en þó ekki síðar en í lok ágúst 2000. Þá bar áfrýjanda í öðru lagi að greiða 50.000.000 krónur að lokinni „athugasemdalausri áreiðanleikakönnun“, sem yrði gerð af trúnaðarmönnum hans og lokið ekki síðar en 1. október sama ár. Í þriðja lagi skyldi hann greiða 65.000.000 krónur 1. ágúst 2001 og loks 20.000.000 krónur 1. mars 2002, en fjárhæðir þessar yrðu bundnar vísitölu neysluverðs. Síðastnefnda afborgunin var háð nánar tilteknum skilyrðum um veltu félagsins, sem ekki er ástæða til að greina nánar frá, enda kemur hún ekki frekar við sögu í málinu. Samkvæmt 4. lið samningsins átti áfrýjandi þá þegar að taka við öllum réttindum og skyldum vegna hinna seldu hluta, en þeir yrðu þó ekki framseldir honum fyrr en fyrsta afborgunin af kaupverði hefði verið innt af hendi. Fram til þess tíma skyldu seljendur bera ábyrgð á rekstri félagsins, en allar meiri háttar ákvarðanir háðar samþykki áfrýjanda. Í 5. og 6. lið samningsins voru tilgreindar í ellefu atriðum forsendur áfrýjanda fyrir kaupunum. Kom þar meðal annars fram að þau væru gerð á grundvelli ársreiknings félagsins fyrir árið 1999 og skyldu engar meiri háttar breytingar hafa orðið á rekstri þess eða fjárhag frá lokum þess árs umfram það, sem talið yrði leiða af venjubundinni starfsemi. Þá var áskilið að viðskiptakröfur félagsins væru gildar og innheimtanlegar, en svo skyldi ekki talið ef bú skuldara hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta, svo og ef árangurslaust fjárnám hefði verið gert hjá honum og krafan væri lægri en 250.000 krónur. Einnig var tekið fram að kaupin væri háð þeirri forsendu að ekki væru „í gangi eða yfirvofandi málaferli“ gegn félaginu svo að seljendunum væri kunnugt.

Áfrýjandi kveður fyrstu afborgun kaupverðs hafa verið greidda 28. ágúst 2000 og hann tekið við hinu selda í samræmi við það, sem mælt var fyrir um í 4. lið samningsins. Þá fól hann KPMG Endurskoðun hf. að annast áreiðanleikakönnunina, sem um ræddi í samningnum, auk þess sem sá sami var fenginn til að gera árshlutareikning 31. ágúst 2000 fyrir Heildverslun Ásgeirs Sigurðssonar ehf. Þau reikningsskil lágu fyrir 27. september 2000, en áreiðanleikakönnunin 3. október sama ár. Niðurstöður hennar urðu þær að ekki stæðist sú forsenda áfrýjanda fyrir kaupunum að engar meiri háttar breytingar hafi orðið á rekstri og fjárhag félagsins frá 31. desember 1999. Kæmi þar einkum til verulegt rekstrartap fyrstu átta mánuði ársins 2000 í stað nokkurs hagnaðar á árinu áður, eigið fé félagsins hafi lækkað mjög og væri orðið neikvætt og skuldir þess aukist mikið frá byrjun síðastnefnds árs. Nánari fjárhæðir voru tilgreindar varðandi öll þessi atriði, en á þeim grundvelli var talið að eigið fé félagsins væri að minnsta kosti 33.400.000 krónum lægra en ætlað var í forsendum kaupsamningsins. Var látið uppi það álit að kaupverð úr hendi áfrýjanda ætti að lækka um þá fjárhæð. Að fram kominni þessari skýrslu gerðu áfrýjandi og seljendurnir samkomulag 5. október 2000, þar sem vísað var til niðurstaðna hennar. Sagði í samkomulaginu að sammæli hafi orðið um að ljúka uppgjöri við aðra afborgun kaupverðsins á þann hátt að heildarverð hins selda myndi lækka um samtals 28.000.000 krónur. Af þeirri fjárhæð kæmu 18.000.000 krónur til lækkunar á þessari afborgun af kaupverðinu, sem yrði þannig 32.000.000 krónur, en þriðja afborgunin, sem greiða skyldi 1. ágúst 2001, yrði lækkuð um 10.000.000 krónur, sem bundnar yrðu breytingum á vísitölu neysluverðs á sama hátt og afborgunin. Þá var tekið fram í samkomulaginu að uppgjör viðskiptakrafna félagsins samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins skyldi „fara fram hinn 1. ágúst 2001 eða 1. mars 2002 eftir því hvernig tilefni kann að vera orðið til á hvorum tíma.“ Þess var jafnframt getið að kaupsamningurinn frá 10. ágúst 2000 skyldi að öðru leyti standa óbreyttur. Óumdeilt er að áfrýjandi stóð skil á annarri afborgun kaupverðsins að gerðu þessu samkomulagi.

Áfrýjandi kveður það hafa komið fram nokkru eftir gerð þessa samkomulags að til innheimtu væri í Landsbanka Íslands hf. víxill, sem samþykktur hafði verið til greiðslu 20. október 2000 af J-x-x A-x-x sem prókúruhafa fyrir Heildverslun Ásgeirs Sigurðssonar ehf. en útgefinn af þeim sama persónulega 15. ágúst sama ár. Félagið hafi greitt þennan víxil, en síðan hafi orðið ljóst að hann hafi aldrei verið færður til skuldar í bókhaldi þess, svo og að andvirði hans hafi runnið til útgefandans. Við samþykki víxilsins hafi J-x-x enn haft prókúruumboð fyrir félagið, en þessi ráðstöfun ekki verið borin undir áfrýjanda og því heimildarlaus. Segir áfrýjandi að rætt hafi verið við J-x-x eftir þetta og hann strax staðfest að skuld þessi hafi ekki hvílt á félaginu, heldur honum sjálfum. Hafi hann heitið að leiðrétta þetta, en af því hafi ekki orðið.

Með bréfi 11. janúar 2001 tilkynnti KPMG Endurskoðun hf. áfrýjanda að komið hafi fram eftir að lokið var vinnu við áreiðanleikakönnunina að upplýsingar frá félaginu, sem þar hafi verið stuðst við, hafi ekki staðist að öllu leyti. Nánar tiltekið hafi birgðir af ákveðnum vörum verið færðar til eignar í árshlutareikningi 31. ágúst 2000 á grundvelli söluverðs en ekki kostnaðarverðs og þær því verið ofmetnar. Þá hafi fundist reikningar vegna vörukaupa og annars rekstrarkostnaðar, sem ekki hafi verið bókfærðir hjá félaginu. Loks hafi borist upplýsingar um að ekki hafi verið greidd iðgjöld til lífeyrissjóðs á árinu 1999 vegna launa stjórnenda félagsins. Varðandi alla þessi liði voru tilgreindar fjárhæðir og nam samtala þeirra 11.066.611 krónum. Var greint frá því áliti að kaupverð hlutanna í félaginu ætti að lækka sem þessu svaraði. Áfrýjandi hefur lagt fram í málinu gögn til stuðnings því að hann hafi síðari hluta janúar 2001 kynnt þetta bréf nafngreindum lögfræðingi, sem hafði milligöngu um að koma á kaupunum og áfrýjandi kveður hafa á þeim tíma gætt hagsmuna stefndu. Að öðru leyti liggur ekkert fyrir um samskipti aðilanna um þetta efni á því tímaskeiði.

Sem fyrr segir bar áfrýjanda að greiða þriðju afborgun kaupverðs 1. ágúst 2001, sem ákveðið var með samkomulaginu 5. október 2000 að lækka í 55.000.000 krónur auk verðtryggingar. Í málinu virðist vera óumdeilt að áfrýjandi hafi á gjalddaga greitt seljendunum 42.867.168 krónur. Samkvæmt samantekt frá 23. júlí 2001, sem virðist stafa frá áfrýjanda, var fjárhæð þessi fundin þannig að frá umsaminni greiðslu, 55.000.000 krónum, voru dregnar 11.066.611 krónur samkvæmt bréfi KPMG Endurskoðunar hf. frá 11. janúar sama ár, 3.802.942 krónur vegna afskrifta á viðskiptakröfum og 705.000 krónur vegna áðurnefnds víxils, en seljendum var talin í hag inneign á viðskiptareikningi að fjárhæð 619.933 krónur. Niðurstaða þessarar samantektar, 40.045.380 krónur, samsvaraði 42.867.168 krónum með áföllnum verðbótum samkvæmt kaupsamningi. Samkvæmt bréfi fjármálastjóra áfrýjanda 15. ágúst 2001 til félagsstjórnar átti hann daginn áður fund með nafngreindum fulltrúum seljendanna til að fara yfir uppgjör vegna þriðju afborgunar af kaupverðinu. Á grundvelli þeirrar yfirferðar lagði fjármálastjórinn til að horfið yrði frá því að telja meðal ófærðra skulda félagsins reikninga að fjárhæð 563.382 krónur, því yrðu færðar til tekna 973.744 krónur vegna áunninna umboðslauna, frekari viðskiptakröfur yrðu afskrifaðar að fjárhæð 118.290 krónur, afskriftir yrði lækkaðar um 771.648 krónur vegna virðisaukaskatts af töpuðum kröfum, sem fengist endurgreiddur, og bókfærð inneign hjá Lyfjadreifingu sf. yrði lækkuð um 347.707 krónur vegna ófærðra innborgana og fleira. Samkvæmt þessu taldi fjármálastjórinn að þriðja afborgun kaupverðsins ætti að hækka um 1.842.777 krónur eða sem svaraði 1.965.260 krónum með áföllnum verðbótum. Óumdeilt er að þessi viðbótargreiðsla var innt af hendi til seljenda að fram kominni tillögu fjármálastjórans.

Stefndu ásamt J-x-x A-x-x kröfðu áfrýjanda með bréfi 7. september 2001 um greiðslu á 14.043.134 krónum auk vaxta og innheimtukostnaðar. Var því borið við að áfrýjanda hafi ekki verið heimilt að lækka þriðju afborgunina af kaupverðinu um meira en þær 10.000.000 krónur, sem um ræddi í samkomulaginu frá 5. október 2000. Hafi honum því borið að standa skil á umsaminni fjárhæð, sem hafi numið 58.875.562 krónum með áföllnum verðbótum. Af henni hafi áfrýjandi greitt samtals 44.832.428 krónur og skuldaði því enn fyrstnefndu fjárhæðina. Áfrýjandi hafnaði þessari kröfu með bréfi 2. október 2001.

Skattstjórinn í Reykjavík kvað upp úrskurð 25. september 2001, þar sem opinber gjöld Heildverslunar Ásgeirs Sigurðssonar ehf. vegna gjaldáranna 1997, 1998 og 1999 voru tekin til endurákvörðunar. Í úrskurði þessum, sem varðaði einkum stofn til tryggingagjalds og staðgreiðslu opinberra gjalda, kom meðal annars fram að skattstjóri hafi krafið félagið um greinargerð varðandi nánar tiltekin atriði með bréfi 24. febrúar 2000. Áfrýjandi kveður þennan úrskurð hafa leitt til hækkunar á opinberum gjöldum félagsins vegna umræddra ára um samtals 1.039.722 krónur að meðtöldum dráttarvöxtum og álagi. Á móti þessu komi að hluta endurgreiðsla á 224.434 krónum, sem fengist hafi á gjöldum félagsins fyrir atbeina seljendanna.

Stefndu ásamt dánarbúi J-x-x A-x-x höfðuðu mál þetta á hendur áfrýjanda 24. maí 2002 til heimtu fyrrnefndum 14.043.134 krónum, sem þau töldu ógreiddar af þriðju afborgun kaupverðs. Í greinargerð fyrir héraðsdómi hreyfði áfrýjandi ekki mótmælum gegn þeirri kröfu, en krafðist á hinn bóginn sýknu vegna skuldajafnaðar á gagnkröfu, sem hann taldi sig eiga vegna framangreindra atvika. Þá höfðaði hann gagnsök til sjálfstæðs dóms fyrir eftirstöðvum gagnkröfu sinnar, sem hann taldi nema 807.920 krónum. Í hinum áfrýjaða dómi var gagnkröfu áfrýjanda með öllu hafnað, en krafa stefnenda í héraði tekin að fullu til greina. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi gert nokkrar breytingar á einstökum liðum gagnkröfunnar. Samkvæmt kröfugerð hans hér fyrir dómi telur hann mismun í uppgjöri þriðju afborgunarinnar nema 733.195 krónum sér í vil, sem hann hafi þannig ofgreitt í ágúst 2001.

II.

Sem fyrr segir lýsti KPMG Endurskoðun hf. því áliti í bréfi til áfrýjanda 11. janúar 2001 að komið hafi fram eftir að áreiðanleikakönnun var lokið að rekstrartap Heildarverslunar Ásgeirs Sigurðssonar ehf. samkvæmt árshlutareikningi 31. ágúst 2000 hafi verið vantalið um 11.066.611 krónur vegna rangra eða ófullnægjandi upplýsinga frá seljendum. Ætti þetta að leiða til samsvarandi lækkunar á kaupverði hlutanna í félaginu. Var þetta rakið til þess að vörubirgðir hafi verið ofmetnar um 6.156.947 krónur, fundist hafi óbókfærðir reikningar að fjárhæð alls 3.442.119 krónur og láðst hafi að bóka gjaldfallin iðgjöld til lífeyrissjóðs árið 1999 að fjárhæð 1.467.545 krónur. Í framhaldi af athugun, sem greint var frá í áðurnefndu bréfi 15. ágúst 2001, féllst áfrýjandi á að hverfa frá athugasemdum vegna óbókfærðra reikninga að fjárhæð 563.382 krónur, svo og að viðurkenna 973.744 krónur í tekjur vegna umboðslauna, sem ekki var gert ráð fyrir í árshlutareikningnum. Með þessum breytingum telur áfrýjandi framangreint álit KPMG Endurskoðunar hf. standa óhaggað og eigi hann því kröfu á stefndu að fjárhæð 9.529.485 krónur, sem hækka beri vegna verðlagsbreytinga á sama hátt og þriðju afborgun kaupverðs. Nemur þannig fyrsti liðurinn í gagnkröfu hans, sem reistur er á þessum grunni, 10.200.978 krónum.

Samkvæmt meginreglu 51. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup, sem giltu við gerð kaupsamningsins 10. ágúst 2000, sbr. nú 99. gr. laga nr. 50/2000 um sama efni, bar kaupanda, þegar um verslunarkaup var að ræða, að rannsaka söluhlut eftir afhendingu hans eins og góð verslunartíska heimti. Kæmi í ljós að söluhlut væri ábótavant og kaupandi vildi bera það fyrir sig bar honum í slíkum kaupum að skýra seljanda frá því þegar í stað, sbr. 52. gr. laga nr. 39/1922. Rannsókn var gerð á hinum seldu hlutum í samræmi við meginreglu fyrstnefnda lagaákvæðisins með þeirri áreiðanleikakönnun, sem áfrýjandi fól KPMG Endurskoðun hf. að annast. Af gögnum málsins verður ráðið að áfrýjandi hafi þegar í stað eftir að könnuninni var lokið 3. október 2000 komið því á framfæri við seljendur að hann teldi hinum seldu hlutum áfátt og var endanlega leyst úr aðfinnslum hans með samkomulagi þeirra 5. sama mánaðar. Samkvæmt hljóðan kaupsamnings átti áfrýjandi að velja hverjum yrði falin þessi könnun og væri sá trúnaðarmaður hans. Hlaut áfrýjandi því jafnframt að ráða hversu ítarleg könnunin yrði og til hverra atriða hún tæki. Að þessu virtu verður ekki fallist á að hann geti nú borið fyrir sig annmarka á hinu selda, sem leiða hefði mátt í ljós við þá könnun en ekki varð uppvíst um.

Í skýrslu KPMG Endurskoðunar hf. um áreiðanleikakönnunina var meðal annars fjallað um verðmat á vörubirgðum Heildverslunar Ásgeirs Sigurðssonar ehf., matsverðið sundurliðað eftir vöruflokkum og fundið að því að það hefði ekki verið fært nægilega niður í reikningsskilum vegna ýmissa óvissuþátta. Sérstaklega var tekið fram að þeir, sem unnu að könnuninni, hafi verið viðstaddir birgðatalningu á þeim vöruflokki, sem hermt var síðar í bréfi 11. janúar 2001 að metinn hefði verið á röngum verðgrunni. Áfrýjandi hefur ekki fært haldbær rök fyrir því að trúnaðarmenn hans, sem gerðu þessa könnun, hafi ekki mátt verða varir við þessi mistök þá.

Um aðra framangreinda þætti í þessum lið gagnkröfu áfrýjanda hafa ekki verið lögð fram viðhlítandi gögn. Er meðal annars af þeim sökum óljóst hvort eða hvernig upplýsa hefði mátt við könnunina um þá gjaldaliði, sem hér um ræðir og ekki höfðu verið bókfærðir, svo sem með athugun á stöðu viðskiptareikninga félagsins hjá viðsemjendum þess og öðrum lánardrottnum. Óhjákvæmilegt er að áfrýjandi beri hallann af þessu. Verður að öllu þessu athuguðu að hafna í heild þessum fyrsta lið í gagnkröfu hans.

Í bréfi fjármálastjóra áfrýjanda 15. ágúst 2001 til félagsstjórnar var sem fyrr segir vikið að skekkju, sem komið hafi fram á stöðu viðskiptareiknings Lyfjadreifingar sf. í bókhaldi Heildarverslunar Ásgeirs Sigurðssonar ehf. Var þar greint frá því að fyrrnefnda félagið hafi upplýst að fimm nánar tilgreindar færslur hafi vantað á þeim reikningi til lækkunar á skuld þess, sem væri þannig oftalin um 347.707 krónur. Í þriðja lið gagnkröfu áfrýjanda, eins og hún er fram sett fyrir Hæstarétti, telur hann stefndu standa í skuld við sig af þessari ástæðu og sé fjárhæð hennar 372.208 krónur þegar beitt sé sama framreikningi með vísitölu og gilti um verðtryggingu þriðju afborgunar hans af kaupverði. Áfrýjandi hefur ekki lagt fram viðhlítandi gögn um þennan lið í gagnkröfu sinni. Með vísan til þeirra röksemda, sem greinir hér að framan varðandi óbókfærða reikninga, hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að ekki hefði mátt komast að raun um þessa skekkju við gerð áreiðanleikakönnunar. Verður þriðja lið gagnkröfu hans því jafnframt hafnað af þessum sökum.

III.

Í kaupsamningnum 10. ágúst 2000 var sem fyrr segir meðal annars greint frá þeirri forsendu áfrýjanda fyrir kaupunum að viðskiptakröfur Heildverslunar Ásgeirs Sigurðssonar ehf. væru gildar og innheimtanlegar. Samkvæmt málatilbúnaði hans fyrir Hæstarétti telur hann fram komið að þessum áskilnaði hafi ekki verið fullnægt að því er varðar sextán nánar tilgreindar kröfur félagsins, sem nemi samtals 3.079.779 krónum að höfuðstól. Áfrýjandi telur þessa fjárhæð eiga að hækka eftir verðtryggingarákvæði kaupsamningsins, sem gilti um þriðju afborgun kaupverðs. Samkvæmt því telur hann í öðrum lið gagnkröfu sinnar stefndu skulda sér 3.296.794 krónur vegna viðskiptakrafna, sem fáist ekki innheimtar.

Ákvæðið í kaupsamningnum, sem að þessu snýr, var orðað þannig að áfrýjandi áskildi að „viðskiptakröfur félagsins séu gildar og innheimtanlegar“. Eftir orðanna hljóðan fólst ekki í þessu ákvæði að viðskiptakröfurnar þyrftu á síðari stigum að fást í raun innheimtar, heldur að talið væri að svo myndi reynast eins og atvikum var háttað við samningsgerðina. Til þess verður að líta að ákvæðið var í þeim liðum samningsins, þar sem forsendur áfrýjanda fyrir kaupunum voru tilgreindar. Áreiðanleikakönnunin, sem í hönd fór í beinu framhaldi af gerð samningsins, átti eftir hljóðan hans að beinast að „forsendum kaupsamningsins“. Að þessu virtu er ekki unnt að skilja kaupsamninginn á þann veg að ætlast hafi verið til að seljendur bæru áhættuna af því hvort einstakar viðskiptakröfur myndu fást innheimtar, heldur verður að líta svo á að við það hafi átt að miða hvort skilyrði voru til að afskrifa þær þegar áhættan af hinu selda færðist í hendur áfrýjanda.

Ekki verður ráðið af skýrslu KPMG Endurskoðunar hf. frá 3. október 2000 að hugað hafi verið að því við gerð áreiðanleikakönnunar hvort efni væru til að afskrifa einstakar viðskiptakröfur samkvæmt þeirri viðmiðun, sem ákveðin var í kaupsamningi. Sem fyrr segir var í samkomulagi áfrýjanda við seljendurna 5. október 2000 mælt fyrir um að uppgjör viðskiptakrafna eftir ákvæðum kaupsamningsins skyldi fara fram við uppgjör á þriðju eða fjórðu afborgun kaupverðs, 1. ágúst 2001 eða 1. mars 2002, „eftir því hvernig tilefni kann að vera orðið til á hvorum tíma.“ Ekki verður litið svo á að þetta orðalag í samkomulaginu hafi breytt kaupsamningnum á þann veg að seljendurnir tækju á sig alla áhættu af greiðslugetu skuldunauta félagsins svo lengi sem kaupverð væri ekki að fullu greitt. Verður því að leggja til grundvallar að eftir sem áður hafi átt að meta hvort einstakar viðskiptakröfur máttu teljast innheimtanlegar þegar hið selda var afhent, en seljendur hafi á hinn bóginn skuldbundið sig til að hlíta við greiðslu síðari afborgana lækkun á kaupverði, sem svaraði til fullrar fjárhæðar viðskiptakrafna, sem telja hafi átt óinnheimtanlegar á afhendingardegi.

Eins og áður kom fram var ákveðið í kaupsamningi að viðskiptakröfur teldust ekki innheimtanlegar ef bú skuldara hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta eða ef árangurslaust fjárnám hefði verið gert hjá honum og krafan væri lægri en 250.000 krónur. Miða verður við að áhættan af hinu selda hafi færst í hendur áfrýjanda 28. ágúst 2000. Samkvæmt gögnum, sem hann hefur lagt fyrir Hæstarétt, hafði bú eins skuldunautar Heildverslunar Ásgeirs Sigurðssonar ehf. verið tekið til gjaldþrotaskipta fyrir þann tíma og hjá tveimur öðrum, sem stóðu í skuld með lægri fjárhæð en 250.000 krónur, hafði verið gert árangurslaust fjárnám. Fjárhæð höfuðstóls þessara þriggja skulda án virðisaukaskatts var samtals 212.991 króna. Stefndu hafa ekki sérstaklega mótmælt því að áfrýjanda sé heimilt að framreikna fjárhæð gagnkröfu sinnar á sama hátt og fjárhæð þriðju afborgunar kaupverðs var verðtryggð eftir ákvæðum kaupsamningsins. Verður því fallist á gagnkröfu áfrýjanda samkvæmt þessum lið með 227.999 krónum.

IV.

Í fjórða lið gagnkröfu áfrýjanda fyrir Hæstarétti telur hann til inneignar hjá stefndu greiðslu á fyrrnefndum víxli, sem J-x-x A-x-x hafði samþykkt fyrir hönd Heildverslunar Ásgeirs Sigurðssonar ehf. með gjalddaga 20. október 2000. Frá fjárhæð víxilsins, 705.000 krónum, dregur áfrýjandi inneign seljenda á viðskiptareikningi hjá félaginu, 619.933 krónur. Mismuninn, 85.067 krónur, framreiknar hann síðan samkvæmt ákvæði kaupsamnings um verðtryggingu þriðju afborgunar kaupverðs og krefst samkvæmt því 91.061 krónu í þessum lið.

Áfrýjandi reisir loks fimmta lið gagnkröfu sinnar á því að úrskurður skattstjórans í Reykjavík 25. september 2001 hafi sem áður greinir leitt til hækkunar á opinberum gjöldum Heildverslunar Ásgeirs Sigurðssonar ehf. vegna gjaldáranna 1997, 1998 og 1999 um samtals 1.039.722 krónur. Hann dregur frá þessu 224.434 krónur, sem fengist hafi endurgreiddar af gjöldum félagsins, og krefst hér mismunarins, 815.288 króna.

Ekki verður litið svo á að atvik að baki þessum tveimur liðum í gagnkröfu áfrýjanda séu slík að uppvíst hafi mátt verða um þá við áreiðanleikakönnunina, sem lokið var 3. október 2000. Um síðastnefnda liðinn verður jafnframt að líta til þess að í kaupsamningi lýsti áfrýjandi meðal annars þeirri forsendu fyrir kaupunum að ekki væru yfirvofandi málaferli gegn Heildverslun Ásgeirs Sigurðssonar ehf., en fyrirhugaðri endurákvörðun opinberra gjalda, sem seljendum mátti hafa verið kunnugt um frá því í febrúar 2000, verður fyllilega að jafna til þess. Áfrýjandi hefur á hinn bóginn ekki lagt fram viðhlítandi gögn um greiðslu víxilsins, sem um ræðir í fjórða lið gagnkröfu hans, eða hvernig kunni að hafa verið farið með þá greiðslu í bókum félagsins. Hann hefur heldur ekki lagt fram fullnaðargögn um álagningu þeirra opinberu gjalda, sem fimmti liður gagnkröfunnar varðar, og engin haldbær gögn um greiðslu þeirra. Er því ekki fært að leggja efnisdóm á þessa tvo liði í gagnkröfu áfrýjanda.

V.

Samkvæmt öllu framangreindu telst áfrýjandi standa í skuld við stefndu vegna ógreiddra eftirstöðva þriðju afborgunar af kaupverði hluta í Heildverslun Ásgeirs Sigurðssonar ehf., að fjárhæð 14.043.134 krónur að frádregnum 227.999 krónum samkvæmt öðrum lið gagnkröfu hans eða 13.815.135 krónur. Að gættum yfirlýsingum í málflutningi stefndu fyrir Hæstarétti verður að skilja málatilbúnað þeirra svo að þau telji þessa kröfu vera í óskiptri sameign þeirra. Með því að áfrýjandi hefur ekki mótmælt því sérstaklega verður hann dæmdur til að greiða stefndu í einu lagi síðastnefnda fjárhæð með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi svo sem nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Nathan & Olsen ehf., greiði stefndu, Þ-kvk-þgf S-x-x, S-kk-þgf A. A-x-x, I-x-x Ö-kvk-þgf A-x-x og H-kk-þgf Á. A-kk-þgf, 13.815.135 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2001 til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefndu samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.