329/2002

R tók að sér að smíða bát fyrir Ú ehf. Í málinu deildu aðilar um uppgjör vegna smíði bátsins. Var Ú ehf. gert að greiða R eftirstöðvar umsamins kaupverðs og fyrir nánar tiltekin aukaverk, en frá þeirri fjárhæð dregnar umsamdar tafabætur vegna dráttar á afhendingu bátsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. júlí 2002. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur. Til vara krefst hann sýknu að svo stöddu, en að því frágengnu sýknu af kröfu gagnáfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 9. september 2002. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 6.063.400 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. nóvember 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I.

Málavextir eru þeir að aðilar gerðu með sér samning 12. mars 1999 um smíði fiskibáts af gerðinni Gáski 1100d. Skyldi báturinn smíðaður samkvæmt „teikningum sem Siglingastofnum hefur samþykkt og gerðar eru af R-kk-þgf G-kk-þgf dags. í janúar 1999 merktar nr. 422.“ Þá skuldbatt gagnáfrýjandi sig til að smíða bátinn samkvæmt smíðalýsingu, sem fylgdi samningnum, og skyldi hún teljast hluti hans. Kaupverð bátsins var 11.624.200 krónur að teknu tilliti til lækkunar þess vegna búnaðar, sem aðaláfrýjandi lagði til eða vildi sleppa, sem og hækkunar þess vegna aukakostnaðar fyrir atriði, sem aðaláfrýjandi myndi greiða sérstaklega fyrir samkvæmt smíðalýsingunni. Átti aðaláfrýjandi að greiða 500.000 krónur við undirritun samnings, en eftirstöðvar kaupverðsins við afhendingu bátsins, sem skyldi vera 15. nóvember 1999 að lokinni reynslusiglingu. Kveðið var á um að kaupanda bæri að greiða sérstaklega fyrir aukaverk og breytingar á bátnum frá teikningu og smíðalýsingu, sem hann kynni að óska eftir. Þá skyldi seljandi greiða dagsektir, 10.000 krónur fyrir hvern virkan dag, sem afhending bátsins kynni að dragast umfram umsaminn afhendingartíma af ástæðum sem hann bæri ábyrgð á.

Meðal gagna málsins eru teikningar gagnáfrýjanda af bát af gerðinni Gáski 1100d, dagsettar 24. febrúar 1998 og merktar með smíðanúmerinu 422. Þessar teikningar eru ekki staðfestar af Siglingastofnun. Samkvæmt bréfi hennar 16. október 2002, sem lagt var fram í Hæstarétti, eru teikningar dagsettar 16. apríl 1999, sem stofnunin samþykkti með þessu smíðanúmeri, af bát annarrar gerðar en fyrrgreindur samningur kvað á um og var sá bátur smíðaður af öðrum en gagnáfrýjanda og fyrir annan kaupanda en aðaláfrýjanda. Óumdeilt er að aðaláfrýjandi greiddi 500.000 krónur við undirritun samningsins eins og samið hafði verið um. Ekki var báturinn afhentur á umsömdum tíma.

Þann 29. febrúar 2000 gerðu aðilar með sér viðauka við fyrrgreindan samning, þar sem sagði meðal annars eftirfarandi: „Í stað fiskibáts af gerðinni Gáski 1100 kemur ný gerð báts er ber framleiðsluheitið Gáski 1100D. Teikningar dagss. í janúar 1999 falla út, og í stað þeirra koma nýjar teikningar dagss. 26.02.00 merktar Regin G og smíðanúmer 450.“ Bátinn skyldi afhenda 20. júní 2000. Þá var kveðið á um að kaupandi eignaðist smíðina „frá fyrsta degi“ og gæti fjarlægt hana úr starfsstöð seljanda ef seinkun yrði á henni miðað við tímasetta áfanga, sem lýst er nánar í hinum áfrýjaða dómi. Kaupverð var óbreytt en greiðsla þess tengd framangreindum áföngum í smíði bátsins og skyldi greiða 1.500.000 krónur 25. mars, 2.000.000 krónur 10. apríl og 3.000.000 krónur 15. maí, allt á árinu 2000, enda væri umsömdum áföngum í smíðinni náð. Loks skyldi greiða 4.624.000 krónur við afhendingu. Þá var kveðið á um dagsektir, sem skyldu greiðast „dragist afhending umfram umsamin afhendingardag“, þannig að fyrstu fimmtán dagana skyldu greiðast 10.000 krónur á dag, frá fimmtánda að þrítugasta degi 20.000 krónur á dag, en 40.000 krónur á dag eftir það.

Fyrir liggur að bátur sá, sem um ræddi í viðaukasamningnum, var frumsmíð á nýrri gerð af fiskibát. Meðal gagna málsins eru teikningar með smíðanúmerinu 450, merktar R-x-x G., dagsettar 28. febrúar 2000 og samþykktar af Siglingastofnun 8. mars sama árs. Af því, sem komið er fram í málinu, verður ráðið að smíði bátsins hafi dregist og að umsömdum smíðaáföngum, að minnsta kosti öðrum en þeim fyrsta, hafi ekki verið lokið á tilsettum tíma. Aðaláfrýjandi greiddi engu að síður kaupverð bátsins á umsömdum gjalddögum og hafði 26. apríl 2000 greitt 7.000.000 krónur af því. Átti hann þá aðeins ógreidda þá fjárhæð, sem greiða skyldi við afhendingu bátsins samkvæmt framansögðu. Hann greiddi síðan 1.000.000 krónur til viðbótar í tvennu lagi í júlí 2000. Báturinn mun hafa verið sjósettur 21. september 2000. Þann 29. þess mánaðar krafðist aðaláfrýjandi þess með símskeyti að báturinn yrði afhentur þegar í stað gegn greiðslu á 1.454.200 krónum, sem hann innti af hendi samdægurs með gíróseðli. Var í skýringareit seðilsins ritaður svofelldur texti: „Lokagreiðsla v/nýsmíði fiskibáts - smíðanr. 450“. Gagnáfrýjandi svaraði sama dag með símskeyti og tilkynnti að báturinn væri tilbúinn til afhendingar í Keflavík. Yrði uppgjör reikninga í starfsstöð hans og skipasmíðaskírteini afhent við það uppgjör.

Aðaláfrýjandi tók bátinn í sínar vörslur 8. október 2000 án atbeina gagnáfrýjanda og án þess að uppgjör færi fram. Beiddist aðaláfrýjandi þegar nýskráningar á bátnum, en þeirri málaleitan hafnaði Siglingastofnun að svo stöddu með bréfi 11. sama mánaðar, þar sem ekki lægi fyrir skýr og ótvíræð eignarheimild að bátnum. Þá ákvörðun kærði aðaláfrýjandi daginn eftir til samgönguráðuneytisins. Í kæru lýsti hann meðal annars fyrrgreindu ákvæði um dagsektir í viðaukasamningi aðila. Síðan sagði: „Þann 29. september sl. greiddi kærandi til R-kk-ef G-kk-ef 1.454.200 krónur. Var greiðsla þessi innt af hendi inná reikning sem R-x-x hafði gefið upp. Var greiðsla þessi miðuð við áfallnar dagsektir 23. september 2000, kr. 2.170.000. Hafði kærandi þann 29. september sl. fullgreitt bátinn með ofangreindum 8.000.000 ásamt greiðslunni 29. september kr. 1.454.200 og dagsektum 2.170.000 eða alls með kr. 11.624.200.“ Í athugasemdum til samgönguráðuneytisins vegna kærunnar 23. október 2002 kom fram að gagnáfrýjanda hafi borist afrit hennar og andmælti hann því meðal annars að aðaláfrýjandi ætti kröfu á dagsektum samkvæmt viðaukasamningi þeirra.

Í málinu deila aðilar um uppgjör vegna framangreindra viðskipta. Gagnáfrýjandi krefur aðaláfrýjanda um eftirstöðvar umsamins kaupverðs bátsins að viðbættum greiðslum vegna aukaverka við smíði hans. Aðaláfrýjandi hafnar að mestu kröfu gagnáfrýjanda vegna aukaverka og telur sig eiga gagnkröfu vegna dagsekta, sem fallið hafi á vegna afhendingardráttar á bátnum, og kostnaðar, sem hann hafi haft af ágreiningi um skráningu bátsins á skipaskrá og þinglýsingu eignarheimilda vegna hans.

II.

Aðaláfrýjandi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, því héraðsdómara hefði með réttu borið að kveðja sérfróða meðdómsmenn til að sitja í dómi. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er það á valdi héraðsdómara að meta hvort þörf sé á sérkunnáttu í dómi til að leysa úr máli. Ágreiningur aðila um aukaverk lýtur öðrum þræði að sérfræðilegum álitaefnum, en allt að einu reisa þeir málatilbúnað sinn varðandi þann þátt málsins fyrst og fremst á skýringu fyrrnefndra samninga og fylgigagna þeirra. Þótt héraðsdómara hefði verið rétt að kveðja til sérfróða meðdómsmenn, svo sem hann stóð að úrlausn málsins, er ekki í ljósi áðurgreinds málatilbúnaðar aðilanna næg ástæða til að hrófla við því mati hans að meðdómsmanna væri ekki þörf. Verður kröfu aðaláfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms því hafnað.

Varakröfu sína um sýknu að svo stöddu reisir aðaláfrýjandi á tveim málsástæðum. Er niðurstaða héraðsdóms um að hafna þeirri röksemd fyrir þessari kröfu, að aðaláfrýjandi hafi enn ekki gefið út reikninga vegna aukaverka, staðfest með vísan til forsendna hans. Þá kemur fram í greinargerð gagnáfrýjanda til Hæstaréttar yfirlýsing um að ekkert standi því í vegi að afhenda aðaláfrýjanda skipasmíðaskírteini og gefa út afsal um leið og lokagreiðsla samkvæmt kaupsamningi verði innt af hendi. Verður því heldur ekki fallist á varakröfu aðaláfrýjanda af ástæðum, sem að þessu snúa.

III.

Í málinu er ekki ágreiningur um að ógreiddar eftirstöðvar umsamins kaupverðs bátsins eru 2.170.000 krónur. Því til viðbótar krefur gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda um 3.893.200 krónur vegna aukaverka og viðbótarbúnaðar, sem settur hafi verið í bátinn að ósk þess síðarnefnda. Eins og að framan er rakið laut samningur aðila 12. mars 1999 að smíði báts af ákveðinni gerð, Gáski 1100d, sem gerður skyldi samkvæmt tiltekinni teikningu og smíðalýsingu, sem samningnum fylgdi. Þennan samning efndi gagnáfrýjandi ekki og sömdu aðilar með viðbótarsamningi sínum 29. febrúar 2000 um smíði báts af annarri tegund, Gáski 1100D, sem skyldi gerður samkvæmt nýjum teikningum, en engin smíðalýsing fylgdi viðbótarsamningnum. Blasir við með samanburði á teikningunum að báturinn samkvæmt viðbótarsamningnum er í mörgum atriðum frábrugðinn þeim, sem fyrri samningur aðila laut að. Liggur í augum uppi að smíðalýsing fyrir þann bát, sem fyrr var um samið, getur ekki átt við síðari bátinn. Verður úrlausn um það hvort um aukaverk hafi verið að ræða við smíði þess síðari því ekki reist á þeirri smíðalýsingu. Þar sem ekki er við annað að styðjast en teikningar um það hvernig báturinn skyldi smíðaður og búinn verður að miða við að þegar gagnáfrýjandi lýsti því yfir 29. september 2000 að báturinn væri tilbúinn til afhendingar hafi hann, hvað smíði og búnað varðar, verið í samræmi við það, sem fólst í samningi aðila. Getur gagnáfrýjandi því ekki krafist greiðslu fyrir aukaverk eða viðbótarbúnað nema varðandi þau atriði, sem hann sannar að aðaláfrýjandi hafi óskað sérstaklega eftir meðan á smíði bátsins stóð.

Meðal gagna málsins er sundurliðun í 78 liðum á kröfu gagnáfrýjanda fyrir aukaverk, sem hann telur að unnin hafi verið við smíði bátsins. Er þar tilgreint fyrir hvern lið um hvaða verk eða búnað sé að ræða og hverrar fjárhæðar sé krafist. Er þetta nánar rakið í hinum áfrýjaða dómi, þar sem héraðsdómari greindi kröfu gagnáfrýjanda vegna aukaverka í 23 þætti.

Í greinargerð fyrir héraðsdómi fjallaði aðaláfrýjandi um framangreinda sundurliðun gagnáfrýjanda á kröfu vegna aukaverka. Þar kom fram að hann hafi beðið um eftirfarandi breytingar eða aukabúnað: 1. Állúgu yfir lestarop í stað plastlúgu, en fyrir það krefst gagnáfrýjandi 190.000 króna. 2. Útvarp, en fyrir það ásamt fylgibúnaði og uppsetningu krefst gagnáfrýjandi 61.800 króna. 3. Breikkun stóls í stýrishúsi, en fyrir það krefur gagnáfrýjandi um 28.000 krónur. 4. Sérstakan frágang á snuðventli. Í sundurliðun gagnáfrýjanda er krafa vegna þessa liðar ekki tilgreind sérstaklega, heldur talinn með öðrum liðum. Aðaláfrýjandi hefur lýst sig reiðubúinn til að greiða 34.800 krónur fyrir þennan þátt. 5. Niðursetningu á síma og siglingatækjum og efni vegna þess. Í sundurliðun gagnáfrýjanda sýnast eiga undir þetta niðursetning á síma og loftneti 22.400 krónur, uppsetning „radarskanners“ 16.800 krónur, rafmagnsvinna vegna radars 14.000 krónur, vinna við að koma fyrir dýptarmæli 22.400 krónur og GPS loftneti 16.800 krónur, frágangur á radar 33.600 krónur og raflagnaefni vegna þess 5.000 krónur eða samtals 131.000 krónur. Þá kveðst aðaláfrýjandi hafa beðið um að þilfar yfir vél yrði plastað í stað niðurskrúfaðrar lúgu og sérsmíðað yrði málmstykki frá kili undir stýri til að loka fyrir tóg í skrúfu, en ekki verður séð á sundurliðun gagnáfrýjanda að gerð sé krafa um greiðslu vegna þessara aukaverka. Varðandi suma framangreindra liða hefur aðaláfrýjandi andmælt þeirri fjárhæð, sem gagnáfrýjandi krefst, en þar sem aðaláfrýjanda hefur ekki tekist að sýna fram á að hún sé ósanngjörn verður fallist á þessa kröfuliði gagnáfrýjanda. Hann á því kröfu á aðaláfrýjanda að fjárhæð 445.600 krónum vegna þeirra.

Að auki verður greinargerð aðaláfrýjanda í héraði ekki skilin á annan hátt en þann að hann hafi beðið um að stál yrði notað í handrið og mastur í stað áls, en fyrir það krefst gagnáfrýjandi að fá greiddar 210.000 krónur, að smíðaður yrði stokkur undir spil úr stáli, sem gagnáfrýjandi krefur hann um 45.000 krónur fyrir, og að settur yrði dempari í stól stýrimanns, en fyrir það er krafist 32.000 króna. Vegna þessa verður því fallist á framangreinda kröfuliði með samtals 287.000 krónum, enda hefur aðaláfrýjandi ekki sýnt fram á að það verð sé ósanngjarnt. Samtals verður því tekin til greina krafa gagnáfrýjanda vegna aukaverka að fjárhæð 732.600 krónur. Ógreidd krafa hans vegna smíðinnar nemur því samtals 2.902.600 krónum.

IV.

Aðaláfrýjandi styður sýknukröfu sína, eins og að framan er rakið, við það að hann eigi gagnkröfu til skuldajafnaðar vegna dagsekta og kostnaðar, sem sé að minnsta kosti jafnhá kröfu gagnáfrýjanda.

Dagsektakröfu sína reisir aðaláfrýjandi á ákvæði viðaukasamnings aðila. Í upphaflegum samningi þeirra var sem fyrr segir ákvæði um dagsektir að fjárhæð 10.000 krónur fyrir hvern virkan dag, sem afhending bátsins myndi dragast umfram umsaminn afhendingartíma. Í viðbótarsamningnum var dagsektarákvæðinu breytt, eins og áður er lýst, þannig að dagsektir færu stighækkandi eftir því, sem lengri dráttur yrði á afhendingu bátsins, jafnframt því sem þær skyldu reiknast fyrir hvern dag, sem afhendingin myndi dragast. Af framburði gagnáfrýjanda fyrir héraðsdómi er ljóst að hann er þaulvanur bátasmiður, sem smíðað hefur og selt fjölda báta. Verður hvorki litið svo á að aðstaða aðila við gerð viðaukasamningsins né efni hans gefi tilefni til að víkja honum til hliðar að því er dagsektir varðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum, eða annarra ákvæða í III. kafla þeirra laga. Þau aukaverk, sem gagnáfrýjandi telst samkvæmt framansögðu hafa unnið, eru ekki það umfangsmikil að réttlætt geti seinkun á afhendingu bátsins, enda liggur ekki fyrir að gagnáfrýjandi hafi tilkynnt aðaláfrýjanda á verktímanum að hann teldi svo vera. Aðaláfrýjanda var heimilt að draga áfallnar tafabætur frá lokagreiðslu sinni á umsömdu kaupverði bátsins. Eins og að framan er rakið krafðist aðaláfrýjandi afhendingar bátsins 29. september 2000 og innti jafnframt af hendi greiðslu, sem hann skýrði sem lokagreiðsla vegna smíðinnar. Hann tók síðan vörslur bátsins 8. október 2000 og greindi frá því fjórum dögum seinna í kæru til samgönguráðuneytisins, sem fyrir liggur að kynnt var gagnáfrýjanda, að hann hefði dregið það, sem hann taldi áfallnar dagsektir til 23. september 2000, frá lokagreiðslunni. Þessi krafa aðaláfrýjanda getur því ekki hafa fallið niður fyrir tómlæti eða vegna þess að skýringar á greiðslunni 29. september 2000 hafi komið of seint fram.

Í framangreindri kæru aðaláfrýjanda til samgönguráðuneytis, sem samkvæmt áðursögðu barst gagnáfrýjanda, lýsti hann því yfir að greiðsla hans 29. september 2000 hefði verið miðuð við áfallnar dagsektir til 23. þess mánaðar, sem numið hefðu 2.170.000 krónum. Aðaláfrýjandi er bundinn af þessu og getur ekki nú gert kröfu um aðrar og hærri dagsektir vegna þessa tímabils. Þann 29. september 2000 lýsti gagnáfrýjandi því sem fyrr segir yfir að báturinn væri tilbúinn til afhendingar. Hefði aðaláfrýjandi þá getað tekið bátinn í sínar vörslur á grundvelli viðaukasamnings aðila, en það gerði hann ekki fyrr en 8. næsta mánaðar. Getur hann því ekki átt rétt til tafabóta eftir að fyrir lá yfirlýsing um að báturinn væri tilbúinn til afhendingar. Tafabætur á grundvelli viðaukasamningsins fyrir tímabilið frá 23. til 29. september 2000 eru alls 240.000 krónur. Samkvæmt þessu á aðaláfrýjandi kröfu á gagnáfrýjanda að fjárhæð 2.410.000 krónur, sem kemur til skuldajafnaðar við framangreindar 2.902.600 krónur, sem gagnáfrýjandi á ógreiddar hjá honum. Gagnkrafa aðaláfrýjanda er að öðru leyti ekki studd haldbærum rökum og verður henni því hafnað. Verður aðaláfrýjandi því dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 492.600 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir.

Rétt er að hvor aðilinn beri sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Útgerðarfélagið Súlur ehf., greiði gagnáfrýjanda, R-kk-þgf G-kk-þgf, 492.600 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. nóvember 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.