461/2016

Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 188/2010 var úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá árinu 2009 staðfestur um að H hf., sem meðal annars rak verslunarkeðjuna Bónus, hefði á tímabilinu 1. janúar 2005 til 15. maí 2006 brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og misnotað markaðsráðandi stöðu sína með aðgerðum sem beinst hefðu gegn keppinautum félagsins á matvörumarkaði. Var aðallega um að ræða aðgerðir sem fólu í sér umfangsmikla undirverðlagningu á mjólkurvörum í verslunum Bónuss. K ehf., sem rak meðal annars verslanir undir heitinu Krónan, höfðaði mál gegn H hf. og krafðist skaðabóta vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir þegar hann, vegna ólögmætra og saknæmra viðbragða H hf. við lækkun hans á vöruverði, hafi neyðst til að selja mjólkurvörur undir kostnaðarverði. K ehf. framseldi N hf. kröfu sína undir rekstri málsins í héraði og tók hann við aðild að því. Í dómi Hæstaréttar var, með hliðsjón af atvikum málsins, ekki talið unnt að leggja til grundvallar aðalkröfu og fyrstu og aðra varakröfu N hf. um skaðabætur. Á hinn bóginn var talið að þriðja varakrafa N hf. tæki til tjóns af sölu á 17 algengustu mjólkurvörutegundunum á fyrrgreindu tímabili, hún hefði stoð í útreikningum matsmanns og tæki til tímabils þar sem slegið hefði verið föstu að H hf. hefði sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi í verðlagningu á mjólkurvörum þeim sem um ræddi. Krafan væri innan þess svigrúms sem N hf. hefði til að krefjast skaðabóta vegna tjóns K ehf. og bæri H hf. ábyrgð á því tjóni. Ekki var fallist á með H hf. að fella ætti skaðabótakröfu N hf. niður eða lækka hana vegna reglna skaðabótaréttar um áhættutöku og réttaráhrifa hennar, vegna meðábyrgðar K ehf. eða vegna þess að félagið hefði ekki leitast við að takmarka tjón sitt eins og því hefði borið að gera. Þá var einnig hafnað þeirri málsástæðu H hf. að N hf. þyrfti að sæta lækkun á kröfu sinni þar sem sá árangur hefði náðst til frambúðar að markaðshlutdeild Krónuverslana hefði aukist verulega og staða þeirra á markaði styrkst. Loks var ekki fallist á með H hf. að krafa N hf. væri fyrnd eða að hún væri niður fallin vegna tómlætis. Samkvæmt framansögðu var H hf. gert að greiða N hf. 51.451.381 krónu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. júní 2016. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi tilkynnti Kaupás hf., eigandi verslana sem reknar voru undir heitinu Krónan, 26. febrúar 2005, að vöruverð myndi lækka í öllum Krónuverslunum félagsins. Hefði félagið sett sér þá stefnu að tryggja að verð á öllum helstu neysluvörum heimilisins í verslununum yrði ,,samkeppnishæft við það lægsta sem gerist á markaðinum.“ Kom fram að verðlækkun yrði allt að 25%, mjólkurvörur myndu lækka um 3 til 10%, barnavörur um 8 til 10% og morgunkorn um allt að 20%. Með þessu kvaðst félagið vilja stuðla að virkari samkeppni á matvörumarkaði. Í skýrslu þáverandi formanns stjórnar Kaupáss hf. fyrir dómi kom fram að félagið hefði undirbúið þessa verðlækkun vel og gert sér grein fyrir því að áfrýjandi, eigandi verslana sem reknar voru undir heitinu Bónus, myndi bregðast við henni, enda hefði það gerst áður. Markmið Kaupáss hf. með því að efna til þessarar verðsamkeppni hefði verið að auka hlutdeild Krónuverslananna á svonefndum lágvöruverðsmarkaði en þar hefði hún minnkað undanfarin ár. Viðbrögð áfrýjanda voru þau að lækka verð í Bónusverslunum sínum. Í framhaldinu fylgdu lækkanir á vöruverði, ekki síst á mjólkurvörum, sem í sumum tilvikum voru seldar undir innkaupsverði bæði í Krónuverslunum og Bónusverslunum, en einnig í öðrum verslunum sem tóku þátt í þessari verðsamkeppni.

Kaupás hf. kvartaði til samkeppnisyfirvalda vegna viðbragða Bónusverslana og taldi að áfrýjandi hefði brotið samkeppnislög með verðlækkunum í þeim verslunum. Samkeppniseftirlitið hóf rannsókn á ætluðu broti áfrýjanda á 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. áður sömu grein laga nr. 8/1993 um sama efni. Óskaði Samkeppniseftirlitið 7. júní 2006 fyrst eftir gögnum og upplýsingum frá áfrýjanda, Kaupási hf. og Samkaupum hf., en það félag rak meðal annars verslanir undir heitinu Nettó. Rannsóknartímabilið var afmarkað frá 1. janúar 2005 til 15. maí 2006 og tekin til athugunar ,,háttsemi einstakra aðila á markaðnum og hvernig verðlagningu á mjólkurvörum á umræddu tímabili var háttað hjá stærstu verslanakeðjum landsins.“ Rannsakað var hvort mjólkurvörur hefðu verið verðlagðar undir kostnaðarverði á tímabilinu. Samkeppniseftirlitið aflaði upplýsinga um heildarsölutekjur og heildarinnkaupsverð án virðisaukaskatts á öllum mjólkurvörum í mjólkurkæli annars vegar og öðrum mjólkurvörum svo sem viðbiti og ostum hins vegar eftir verslunum í eigu félaganna þriggja, sundurliðað á mánuði á tímabilinu. Eftir að hafa fengið upplýsingar frá Mjólkursamsölunni um 17 mest seldu mjólkurvörur fyrirtækisins ákvað Samkeppniseftirlitið að taka til sérstakrar skoðunar þær tegundir. Voru sérstaklega bornar saman tekjur og breytilegur kostnaður vegna sölu á þessum vörum. Í niðurstöðu Samkeppniseftirlitsins kom fram að Bónusverslanirnar hafi haft markaðsráðandi stöðu á öllum skilgreindum markaðssvæðum á Íslandi, en þau væru í þessu sambandi að mati eftirlitsins átta talsins. Viðbrögð áfrýjanda sem markaðsráðandi fyrirtækis, er gengu svo langt að drykkjarmjólk seldist um tíma í verslunum Bónus fyrir eina krónu á lítra eða var jafnvel gefins, væru langt umfram heimild hans til að mæta samkeppni. Aðgerðir áfrýjanda voru taldar fara í bága við 11. gr. samkeppnislaga. Var félaginu gert að greiða sekt að fjárhæð 315.000.000 krónur.

Áfrýjandi skaut ákvörðun Samkeppniseftirlitsins til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar 4. mars 2009, sem staðfesti ákvörðunina, sagði meðal annars: ,,Áfrýjunarnefndin telur, að Samkeppniseftirlitið hafi fært fram fullnægjandi gögn og rök fyrir því, að áfrýjandi hafi misnotað hina markaðsráðandi stöðu sína með því að selja nánar tilgreindar mjólkurvörur um langan tíma á undirverði í skilningi samkeppnisréttar. Óumdeilt er að áfrýjandi hafi selt tilgreindar mjólkurvörur undir breytilegum kostnaði. Breytir þar engu þó að vöruflokkar þeir sem sættu undirverðlagningu hafi einungis verið lítill hluti af vöruúrvali verslana áfrýjanda. Með því hátterni sínu hefur áfrýjandi brotið gegn ákvæðum 11. gr. samkeppnislaga“.

Áfrýjandi höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 16. júní 2009 til ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála en krafðist til vara að felld yrði niður eða lækkuð sekt sú, sem honum hafði verið gert að greiða. Með dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2010 í máli nr. 188/2010 var kröfum áfrýjanda hafnað. Var það meðal annars rökstutt svo í héraðsdóminum, sem þar var staðfestur, að áfrýjandi hefði brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga, enda hefði honum ,,mátt vera það kunnugt að sem markaðsráðandi aðili á hinum skilgreinda markaði bar hann ríkar skyldur.“ Honum hafi því verið ,,óheimilt að svara samkeppni með þeim hætti sem hann gerði, enda var undirverðlagning til þess fallin að fæla samkeppnisaðila Bónus frá því að efna til samkeppni við verslanir“ hans. Féllst dómurinn á að aðgerðir áfrýjanda ,,hafi skaðað hagsmuni neytenda og samkeppni á matvörumarkaði til lengri tíma litið“. Taldi dómurinn brot áfrýjanda hafa verið sérstaklega alvarleg og þau staðið yfir í langan tíma.

II

Kaupás, sem þá hafði verið breytt í einkahlutafélag, höfðaði mál þetta 18. desember 2012 til heimtu skaðabóta úr hendi áfrýjanda. Kaupás ehf. framseldi stefnda kröfu sína undir rekstri málsins 23. ágúst 2013 og tók hann við aðild að því. Kröfum stefnda á hendur áfrýjanda er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þær eru reistar á matsgerð dómkvadds manns 10. mars 2015, er falið var að meta réttmæti útreikninga sem Kaupás ehf. hafði áður gert. Eru kröfur miðaðar við að stefndi eigi rétt til skaðabóta úr hendi áfrýjanda vegna tjóns, sem hann telur sig hafa orðið fyrir, þegar hann, vegna ólögmætra og saknæmra viðbragða áfrýjanda við lækkun hans á vöruverði, hafi neyðst til að selja mjólkurvörur við lægra verði en sem nam kostnaðarverði þeirra. Miðar hann útreikninga á tjóni sínu við samanlagt tap sem hann hafi orðið fyrir á þeim dögum á tveimur tilgreindum tímabilum sem hann hafi neyðst til að selja mjólkurvörur undir kostnaðarverði, en sleppir að taka tillit til daga þegar söluverð var hærra en kostnaðarverð. Áfrýjandi fékk dómkvaddan mann til þess að reikna út hvaða daga á sömu tímabilum söluverðið hafi verið hærra en kostnaðarverð og hver væri sú fjárhæð samanlögð. Þeirri matsgerð var lokið 3. febrúar 2016 og er einnig gerð grein fyrir henni í hinum áfrýjaða dómi.

Stefndi rökstyður rétt sinn til skaðabóta með vísan til almennra reglna skaðabótaréttar.

Málsaðila greinir á um hvort Kaupás hf. hafi orðið fyrir tjóni í þeirri verðsamkeppni sem félagið stofnaði til 26. febrúar 2005. Krafa stefnda er miðuð við að tjón sem hann krefst bóta fyrir hafi falist í því að tiltekna daga á þeim tveimur tímabilum, sem hann miðar við, hafi þurft að selja mjólkurvörur í Krónuverslunum undir kostnaðarverði. Verður á það fallist að honum sé, eins og atvikum er háttað, heimilt að leggja þennan grundvöll að skaðabótakröfu sinni.

Áfrýjandi mótmælir því að skilyrði sakarreglunnar, sem stefndi byggi eingöngu á, til skaðabóta séu fyrir hendi. Háttsemi hans hafi hvorki verið saknæm né ólögmæt og ekki sé unnt að álykta um skaðabótaskyldu á grundvelli sakarreglunnar frá broti hans á 11. gr. samkeppnislaga. Eins og rakið hefur verið varð sú niðurstaða af rannsókn Samkeppniseftirlitsins, sem staðfest var af áfrýjunarnefnd samkeppnismála og að efni til af dómstólum, að áfrýjandi hafi með viðbrögðum sínum við verðlækkunum Kaupáss hf. í Krónuverslunum félagsins gengið mun lengra en honum var heimilt vegna markaðsráðandi stöðu Bónusverslana hans. Hefur því verið slegið föstu að á honum hafi sem markaðsráðandi aðila hvílt ríkar skyldur. Hann hafi mátt vita að aðgerðirnar væru ólögmætar. Þá hafi brot hans verið sérstaklega alvarlegt og staðið yfir í langan tíma. Að því marki, sem aðgerðir áfrýjanda hafa leitt til tjóns í framangreindum skilningi, verður því slegið föstu að því hafi verið valdið með saknæmri og ólögmætri háttsemi hans.

Stefndi reisir aðalkröfu sína og aðra varakröfu á því að áfrýjandi hafi með háttsemi sinni valdið Kaupási hf. tjóni á tímabilinu frá 1. mars 2005 til 31. desember 2008. Rannsókn Samkeppniseftirlitsins tók til tímabilsins frá 1. janúar 2005 til 15. maí 2006. Hvorki hafa verið færðar sannanir fyrir því að áfrýjandi hafi eftir það tímabil bakað Kaupási hf. tjón með þeim hætti að í bága hafi farið við 11. gr. samkeppnislaga né með öðrum hætti sem skaðabótaskyldur gæti talist. Er því ekki unnt í máli þessu að leggja til grundvallar aðra háttsemi áfrýjanda en til rannsóknar var hjá Samkeppniseftirlitinu og slegið hefur verið föstu að var bæði saknæm og ólögmæt. Verður þessum kröfum stefnda því hafnað.

Þá afmarkar stefndi fyrstu varakröfu sína á þann veg að miðað er við tap í framangreindum skilningi á þeim mjólkurvörum sem til sölu voru í verslunum Kaupáss hf. á tímabilinu frá 1. mars 2005 til 30. apríl 2006. Í rannsókn Samkeppniseftirlitsins var að sönnu aflað upplýsinga um heildarsölutekjur og heildarinnkaupsverð án virðisaukaskatts á öllum mjólkurvörum eftir verslunum í eigu þeirra þriggja félaga sem beðin voru um upplýsingar er lutu að rannsóknartímabilinu. Þá var í rannsókninni einnig metin ,,heildarframlegð“ af öllum mjólkurvörum skipt niður í mjólkurvörur í mjólkurkæli annars vegar og aðrar mjólkurvörur hins vegar. Kostnaðar- og tekjugreining að því er varðar einstakar vörur tók á hinn bóginn einungis til 17 mest seldu mjólkurvaranna. Niðurstaða Samkeppniseftirlitsins um undirverðlagningu á rannsóknartímabilinu tók einungis til þessara sömu tegunda, svo og niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar. Af þeim ástæðum verður hafnað fyrstu varakröfu stefnda.

Þriðja varakrafan er um skaðabætur að fjárhæð 51.451.381 krónu og tekur til tjóns í áðurnefndum skilningi af sölu á 17 algengustu mjólkurvörutegundunum á tímabilinu frá 1. mars 2005 til 30. apríl 2006. Þessi krafa hefur stoð í útreikningum matsmanns og tekur til tímabils þar sem slegið hefur verið föstu að áfrýjandi hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi í verðlagningu á mjólkurvörum þeim, sem um ræðir. Krafan er innan þess svigrúms sem stefndi hefur til að krefjast skaðabóta vegna tjóns Kaupáss hf. Ber áfrýjandi ábyrgð á þessu tjóni.

Áfrýjandi hefur teflt fram þeim rökum að fella eigi skaðabótakröfu stefnda niður eða lækka hana. Í fyrsta lagi vegna reglna skaðabótaréttar um áhættutöku og réttaráhrifa hennar, í öðru lagi vegna meðábyrgðar Kaupáss hf. og í þriðja lagi vegna þess að félagið hafi ekki leitast við að takmarka tjón sitt eins og því hafi borið að gera. Loks heldur áfrýjandi því fram að lækka beri kröfuna vegna þess að markmið Kaupáss hf. með því að hefja verðsamkeppni umrætt sinn, um að auka markaðshlutdeild Krónuverslana sinna, hafi náðst og félagið haft ávinning af því.

Markmið yfirlýsingar Kaupáss hf. um lækkun vöruverðs í Krónuverslunum í febrúar 2005 var að auka samkeppni við Bónusverslanir áfrýjanda, auka markaðshlutdeild Krónuverslananna og efla stöðu þeirra á markaði sem lágvöruverðsverslana í huga neytenda. Þótt fyrirsvarsmönnum Kaupáss hf. hafi verið ljóst að þetta kynni að vera upphaf mikillar verðsamkeppni var verðlækkunin og markmið hennar lögmætt. Kaupás hf. tók með þessu áhættu af því að hagnaður af rekstri verslananna myndi dragast saman eða að af þeim yrði tap, að minnsta kosti um sinn, sem félagið yrði að bera sjálft. Það þurfti á hinn bóginn ekki að taka tillit til þess að áfrýjandi kynni að ganga svo langt í aðgerðum sínum að brjóta gegn ákvæðum 11. gr. samkeppnislaga og valda með því Kaupási hf. tjóni sem nú er krafist bóta fyrir. Tjón sem leiddi af þeim aðgerðum ber áfrýjanda að bæta samkvæmt því sem að framan greinir.

Þótt Kaupás hf. hafi svarað verðlækkun áfrýjanda og lækkað smásöluverð svo mjög að það var lægra en kostnaðarverð verður félagið ekki látið bera tjón sitt að hluta sjálft af þeim orsökum. Verðlækkanirnar fóru ekki í bága við samkeppnislög og félagið þurfti ekki að falla frá því lögmæta markmiði sínu, sem áður greinir, og hætta verðsamkeppninni og una við þá markaðshlutdeild sem Krónuverslanir þess höfðu á því tímamarki. Félaginu var því ekki skylt að takmarka tjón sitt með því að draga sig út úr verðsamkeppni, sem var ólögmæt af hálfu áfrýjanda.

Þá verður einnig hafnað þeirri málsástæðu áfrýjanda að stefndi þurfi að sæta lækkun á kröfu sinni þar sem sá árangur hafi náðst til frambúðar að markaðshlutdeild Krónuverslana hafi aukist verulega og staða þeirra á markaði styrkst. Ber hér einnig að líta til þess að Kaupás hf. stækkaði og fjölgaði Krónuverslunum um þetta leyti.

Samkvæmt framansögðu verður hafnað málsástæðum áfrýjanda um að stefndi eigi að bera sjálfur hluta af því tjóni sem Kaupás hf. varð fyrir og skaðabótaskylt er samkvæmt áðursögðu.

Áfrýjandi heldur því einnig fram að krafa stefnda sé niður fallin vegna fyrningar. Krafan stofnaðist eigi síðar en 30. apríl 2006, sem var síðasti dagur þess tímabils, sem hún tekur til. Um fyrningu hennar gilda því lög nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sbr. og 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, og fyrnist krafan því á 10 árum, sbr. 2. tölulið 4. gr. fyrrnefndu laganna. Krafan var því ófyrnd þegar málið var höfðað 18. desember 2012.

Kaupás hf. sendi áfrýjanda kröfubréf 3. júní 2009, þremur mánuðum eftir að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála lá fyrir. Félagið hafði nokkrum mánuðum áður fengið dómkvadda menn til þess að skoða og meta ætlað tjón sitt en matsgerð þeirra var ekki lokið fyrr en 14. desember 2011. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 188/2010 var kveðinn upp 18. nóvember 2010. Verður ekki talið að áfrýjandi hafi með réttu mátt líta svo á að Kaupás hf. hafi fallið frá kröfu sinni um skaðabætur. Af þessum sökum verður hafnað málsástæðu áfrýjanda um að krafan sé niður fallin vegna tómlætis.

Fyrir héraðsdómi var kröfu stefnda um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu ekki andmælt af hálfu áfrýjanda. Verða því dæmdir vextir eins og stefndi krefst.

Samkvæmt öllu framansögðu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda skaðabætur að fjárhæð 51.451.381 króna með vöxtum eins og í dómsorði greinir.

Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og segir í dómsorði og hefur þá verið tekið tillit til matskostnaðar stefnda að fjárhæð 5.741.331 króna.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Hagar hf., greiði stefnda, Norvik hf., 51.451.381 krónu með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí 2006 til 30. janúar 2013 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samtals 9.000.000 krónur.