811/2015

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi M og K í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna slita á óvígðri sambúð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að sambúð M og K hefði staðið í um 24 ár og að nánast allar eignir þeirra hefðu orðið til á sambúðartímanum með framlagi þeirra beggja. Var með vísan til þess og forsendna hins kærða úrskurðar staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að skipt yrði að jöfnu þeim eignum sem aðilar höfðu átt við sambúðarslit, óháð því hvernig skráningu einstakra eigna var háttað. Þá var jafnframt staðfest með vísan til forsendna héraðsdóms að miða skyldi sambúðarslit M og K við 8. júlí 2013 og að hafna skyldi séreignarkröfum M. Þá taldi Hæstiréttur að aðrar kröfur sem M og K deildu um hefðu ekki samkvæmt bréfi skiptastjóra til héraðsdóms, þar sem ágreiningi við opinber skipti til fjárslita aðila var vísað til dómsins, sætt þeirri meðferð sem mælt er fyrir um í 112. gr. laga nr. 20/1991 né hefði verið skýrlega getið um þær kröfur í bréfi skiptastjóra skv. 122. gr. sömu laga. Var því öðrum kröfum M og K vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. nóvember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 9. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2015, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi aðilanna í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna slita á óvígðri sambúð. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að þeirri niðurstöðu héraðsdóms verði hafnað að við lok óvígðrar sambúðar sóknaraðila og varnaraðila skuli miðað við að skipt verði að jöfnu þeim eignum sem aðilar áttu við sambúðarslit, óháð því hvernig skráningu einstakra eigna var háttað, og að viðmiðunardagur sambúðarslita skuli miðast við 8. júlí 2013. Í öðru lagi gerir sóknaraðili þá kröfu að hrundið verði þeirri niðurstöðu héraðsdóms „að við helmingaskipti milli sóknaraðila og varnaraðila verði ekki litið svo á að varnaraðili hafi þegar fengið greiddar 200.000.000 krónur með skuldarviðurkenningu útgefinni af [...] ehf. kt. [...], til sóknaraðila 5. desember 2007 að viðbættum 11% ársvöxtum frá þeim degi til 31. desember 2010.“ Í þriðja lagi gerir sóknaraðili þá kröfu að hrundið verði þeirri niðurstöðu héraðsdóms „að ekki komi til skipta að jöfnu greiðslur sem varnaraðili átti rétt til á grundvelli þriggja samninga frá 1. janúar 2012 um handritsvinnu, leikstjórn og leik við [...] ehf.“ Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðila og lögmanni hans verði gerð réttarfarssekt fyrir ósæmileg ummæli og aðdróttanir í garð sóknaraðila í greinargerð til héraðsdóms. Loks krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 7. desember 2015. Hann krefst þess að kæru sóknaraðila verði vísað frá Hæstarétti. Þá krefst hann þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað í héraði og séreignarkröfur sínar. Varnaraðili krefst þess ,,að séreign hans skuli teljast þær tekjur sem til falla eftir 8. júlí 2013 á grundvelli höfundarréttarsamnings ... dags. 31. ágúst 2011, en til vara að séreign hans skuli teljast þær tekjur sem til falla á þessum grundvelli eftir 1. janúar 2014.“ Einnig krefst hann þess „að séreign hans skuli teljast þær tekjur sem til falla eftir 8. júlí 2013 á grundvelli samnings við [...] um skiptingu tekna af tónlist frá árinu 2004.“ Enn fremur krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Loks gerir varnaraðili þá kröfu að lögmaður sóknaraðila verði víttur en til vara gert að sæta aðfinnslum ,,fyrir vítaverð og stórlega ámælisverð brot á reglum um kærumálsgögn í einkamálum.“

I

Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram voru aðilar í óvígðri sambúð frá árinu 1989, en við upphaf hennar var sóknaraðili 18 ára en varnaraðili 24 ára. Sambúðinni lauk á árinu 2013, en ágreiningur er um hvenær ársins það gerðist. Á sambúðartímanum eignuðust þau tvö börn, hið eldra 1996 og hið yngra 1999. Á skattframtali varnaraðila 1989 fyrir tekjuárið 1988 kemur fram að 31. desember það ár hafi hann átt bifreið af gerðinni Mercedes Benz árgerð 1980, en hana hafi hann keypt á því ári og greitt að tæpum helmingi með skuldabréfi. Aðrar eignir eru þar ekki tilgreindar. Ekki liggur annað fyrir en sóknaraðili hafi verið eignalaus við upphaf sambúðarinnar. Við sambúðarlok á árinu 2013 áttu aðilar umtalsverðar eignir svo sem greinir í hinum kærða úrskurði og er í samræmi við framansagt ágreiningslaust að þær hafi, að frátöldum eignarhluta varnaraðila í ofangreindri bifreið, orðið til á sambúðartímanum. Þau höfðu allan tímann sameiginlegan fjárhag og töldu sameiginlega fram til skatts öll sambúðarárin að frátöldum tveimur árum, en í þeim tilvikum tóku þau sérstaka ákvörðun um að gera það ekki, án þess að það hafi þýðingu við úrlausn málsins. Þau greinir á um hlut hvors þeirra um sig við tekjuöflun. Fyrir liggur þó að varnaraðili aflaði mun meiri launatekna en sóknaraðili, auk þess sem hann heldur því fram að hann hafi átt hugmynd að sköpun [...], sem hafi verið grundvöllur að tekjuöflun þeirra. Sóknaraðili kveðst hafa aflað verulegra tekna með vinnu sinni við sameiginlegan rekstur þeirra, þótt launatekjur hennar hafi verið lægri en varnaraðila. Hún hafi stýrt rekstri [...] ehf. um langt skeið og með framlagi sínu tryggt að reksturinn skilaði þeim tekjum sem raun ber vitni. Hún bendir einnig á að hún hafi aflað mun meiri fjármagnstekna en varnaraðili. Þá hafi hún haldið heimili fyrir þau bæði og hugsað um það og börn þeirra, en til þess hafi varnaraðili ekki gefið sér tíma. Hún hafi þannig með framlagi sínu gert honum kleift að hafa svigrúm til að afla meiri launatekna en hún hafi átt kost á.

Við sambúðarslit var sóknaraðili þinglesinn eigandi fasteignarinnar [...] á [...], sem þau munu hafa keypt í september 1991. Þá eru þau hvort um sig skráð sem eigendur að nokkrum ökutækjum, auk þess sem þau eiga innbú, hlutabréf, hluti í öðrum félögum og verðbréf. Fyrir liggur að sóknaraðili er skráður eigandi meirihluta eigna þeirra.

II

Krafa varnaraðila um frávísun málsins frá Hæstarétti er reist á því að sóknaraðili hafi við gerð kærumálsgagna brotið gegn reglum nr. 677/2015 um kærumálsgögn í einkamálum. Sóknaraðili hafi eingöngu lagt fram þau gögn í málinu sem henni hafi þótt vera sínum málstað til framdráttar en sleppt öðrum sem varnaraðili telji vera lykilgögn málsins. Kærumálsgögn sóknaraðila gefi því ekki rétta mynd af málinu og meðal þeirra séu ekki gögn sem nauðsynleg séu til úrlausnar á ágreiningi aðila fyrir Hæstarétti, sbr. 3. gr. reglnanna. Þá hafi sóknaraðili einungis lagt fram endurrit skýrslna tveggja af þeim nítján sem gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi. Lögmaður sóknaraðila hafi ekki haft samráð við lögmann varnaraðila svo sem honum hafi borið að gera og ekki sinnt kröfum þess lögmanns um að bæta við kærumálsgögn tilteknum skjölum, sem lögð voru fram í héraði. Við þessu hafi varnaraðili þurft að bregðast með gerð kærumálsgagna af sinni hálfu, sem geymi öll þau lykilgögn og endurrit skýrslna fyrir héraðsdómi, sem vantað hafi hjá sóknaraðila.

Sóknaraðili hafnar því að ekki séu öll þau skjöl og endurrit meðal kærumálsgagna er hann afhenti Hæstarétti, sem þörf sé á við úrlausn málsins hér fyrir dómi.

Samkvæmt 3. mgr. 147. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal sá, sem kærir úrskurð eða dómsathöfn til Hæstaréttar, senda réttinum innan tveggja vikna frá því að kæra hans barst héraðsdómi, þau gögn málsins í fjórriti sem hann telur sérstaklega þörf á til úrlausnar um kæruefnið. Hann skal þá einnig, ef hann kýs, afhenda Hæstarétti skriflega greinargerð er geymi kröfur hans og málsástæður sem byggt er á.

Í reglum nr. 677/2015, sem settar voru með stoð í 6. mgr. 147. gr. laga nr. 91/1991, er mælt fyrir um í hvaða búningi þau gögn eiga að vera, sem sá er kærir úrskurð eða dómsathöfn héraðsdóms til Hæstaréttar, á að skila til réttarins samkvæmt 3. mgr. greinarinnar. Jafnframt er kveðið á um í 1. mgr. 2. gr. reglnanna að hann skuli, sé þess kostur, hafa samráð við varnaraðila um hvaða skjöl málsins skuli vera meðal kærumálsgagna. Samkvæmt 2. mgr. 149. gr. laganna getur Hæstiréttur, sé kæra eða málatilbúnaður að öðru leyti ófullkominn, lagt fyrir kæranda að bæta úr því sem er ábótavant innan tiltekins frests. Verði kærandi ekki við því getur Hæstiréttur vísað kærunni frá sér.

Þegar sóknaraðili málsins hafði afhent Hæstarétti kærumálsgögn ásamt greinargerð sinni var honum bent á að efnisskrá kærumálsgagna væri ekki eins og meðal annars er boðið í 4. gr. reglna nr. 677/2015. Úr því var þegar bætt af hálfu sóknaraðila.

Fallist er á með varnaraðila að á hafi skort að meðal kærumálsgagna væru ýmis skjöl, sem lögð voru fram í héraði, og nauðsynleg eru til þess að leyst verði úr ágreiningi aðila fyrir Hæstarétti. Er þar einkum átt við skattframtöl aðila á sambúðartímanum frá 1989 til 2013, en meðal kærumálsgagna sóknaraðila voru einungis skattframtöl áranna 2012 til 2014. Auk þess bar sóknaraðila að hafa meðal kærumálsgagna bréf skiptastjóra 10. nóvember 2014 til Héraðsdóms Reykjavíkur þar sem fram kom beiðni um úrlausn á ágreiningi aðila, sem risið hafði við skiptin. Þessi gögn hefur varnaraðili afhent Hæstarétti, sbr. 148. gr. laga nr. 91/1991, sbr. og 8. gr. reglna nr. 677/2015. Á hinn bóginn var engin ástæða til þess að leggja fyrir Hæstarétt fjölda utanréttarvottorða, sem eru meðal þeirra gagna sem varnaraðili hefur afhent réttinum og ljósrit fjölmiðlaumfjöllunar um varnaraðila frá 1995. Þá var ekki ástæða til að rita upp og afhenda Hæstarétti endurrit allra skýrslna sem gefnar voru við meðferð málsins í héraði og ekki voru meðal kærumálsgagna sóknaraðila. Unnt var að takmarka verulega þau endurrit.

Samkvæmt þessu verður ekki fallist á að vísa beri málinu frá Hæstarétti með stoð í 2. mgr. 149. gr. laga nr. 91/1991.

III

Eins og fram er komið stóð sambúð aðila í um 24 ár og áttu þau saman tvö börn á sambúðartímanum. Þau höfðu allan tímann sameiginlegan fjárhag og töldu sameiginlega fram til skatts öll árin með tveimur undantekningum. Nánast allar eignir þeirra urðu til á sambúðartímanum með framlagi þeirra beggja. Framlög þeirra til öflunar launatekna, annarra tekna og uppeldis barna og heimilishalds verða ekki metin svo að á annað halli að marki í þeim samanburði. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að skipt verði að jöfnu þeim eignum sem aðilar áttu við sambúðarslit, óháð því hvernig skráningu einstakra eigna er háttað.

Jafnframt verður staðfest með vísan til forsendna sú niðurstaða héraðsdóms að miða skuli sambúðarslit við 8. júlí 2013.

IV

Í bréfi skiptastjóra til Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 2014, sem er grundvöllur máls þessa, var ágreiningi við opinber skipti til fjárslita milli aðila vísað til dómsins, sbr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Í bréfinu eru í upphafi rakin atvik máls og eftir það ágreiningsefni og kröfur aðila. Kemur þar fram að ágreiningur sé um hvenær sambúðarslit hafi orðið og hvort skipta skuli eignum í tilteknum hlutföllum án tillits til skráningar á eignarhaldi eða hvort hún skuli ráða skiptingu eignanna. Í bréfinu er vísað til bókana á tveimur skiptafundum um þennan ágreining og að varnaraðili sem hafi krafist þess að eignum þeirra yrði skipt að jöfnu óháð skráningu hafi gert þann ,,fyrirvara að Nytjaleyfissamningur upphaflega dags. 19.12.1997 með síðari breytingum, sbr. tekjuhlutdeildarsamning dags. 14.10.2010 auk tekna vegna samnings um tónlist frá 2004 verði haldið utan skipta sem eign mannsins með vísan til grunnviðmiðs 3. tl. 1. mgr. 102. gr. l. 31/1993 sbr. og 30. gr. laga 72/1973.“ Í framhaldi af þessu er því lýst að lögmenn aðila áskilji sér rétt til að hafa uppi kröfur um tiltekin atriði. Þá sagði í bréfi skiptastjóra: ,,Í hnotskurn snýst ágreiningur aðila þannig um ... tímamark til viðmiðunar um skipti og um kröfu mannsins til viðurkenningar á helmings hlutdeild í eignum sem konan er skráð fyrir enda verði hún á móti talin eigandi helmings þeirra eigna sem maðurinn er skráður fyrir utan hugverkaréttinda en af hálfu mannsins er á því byggt að í öllum tilvikum sé um eignir að ræða sem orðið hafi til í sambúð aðila málsins auk þeirra fyrirvara sem gerðir voru á skiptafundi og lýst er að ofan. Skiptastjóra hefur ekki tekist að jafna ágreining aðila um þetta vegna eignaskiptanna og er honum vísað til úrlausnar Héraðsdóms í samræmi við bókun skiptafundar 29.10.2014“ sem síðan var rakin. Í lok bréfsins voru svo ágreiningsefnin tiltekin í samræmi við framangreint og þeim skotið til héraðsdóms.

Samkvæmt framansögðu var héraðsdómi rétt að taka til úrlausnar ágreining aðila um kröfu varnaraðila um að séreign hans skuli ,,þó vera tekjur sem til falla eftir 30. júní 2013 á grundvelli höfundarréttarsamnings ... dags. 31. ágúst 2011 og samnings við ... um skiptingu tekna af tónlist frá árinu 2004.“ Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða hans að hafna þessari kröfu varnaraðila.

Aðrar kröfur, sem aðilar höfðu uppi fyrir héraðsdómi og deila einnig um hér fyrir dómi, hafa samkvæmt framangreindu bréfi skiptastjóra ekki sætt þeirri meðferð sem mælt er fyrir um í 112. gr. laga nr. 20/1991 og var heldur ekki skýrlega getið í bréfi skiptastjóra samkvæmt 122. gr. sömu laga, en samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. greinarinnar skal skiptastjóri tilgreina í bréfinu um hvað ágreiningur standi og hvaða kröfur hafi komið fram í því sambandi. Þar sem bréf hans bar ekki með sér önnur ágreiningsefni en að framan greinir, sem honum hafði ekki tekist að sætta, verður öðrum kröfum málsaðila vísað frá héraðsdómi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 8. maí 2002 í máli nr. 146/2002, sem birtur er á blaðsíðu 1718 í dómasafni réttarins það ár.

V

Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða hans að hafna kröfu sóknaraðila um að varnaraðili og lögmaður hans sæti réttarfarssektum vegna tiltekinna ummæla um sóknaraðila í greinargerð til héraðsdóms.

Fyrir Hæstarétti krefst varnaraðili þess að lögmaður sóknaraðila verði víttur eða sæti aðfinnslum ,,fyrir vítaverð og stórlega ámælisverð brot á reglum um kærumálsgögn í einkamálum“. Er bæði vísað til skorts á samráði við lögmann varnaraðila við gerð kærumálsgagna og þess að þeim hafi verið áfátt í verulegum atriðum.

Lögmanni sóknaraðila bar, svo sem boðið er í 1. mgr. 2. gr. reglna nr. 677/2015, að hafa samráð við lögmann varnaraðila um hvaða gögn, sem lögð höfðu verið fram í héraði, skyldu talin til kærumálsgagna og afhent með greinargerð hans til Hæstaréttar. Er ekki fram komið að hann hafi ekki haft svigrúm til slíks samráðs, þótt frestir hafi verið skammir. Lögmanninum bar að taka sanngjarnt tillit til óska lögmanns varnaraðila um hvaða gögn skyldu tekin með í kærumálsgögn. Er þessi regla í samræmi við meginregluna í 25. gr. siðareglna lögmanna sem lýtur að innbyrðis samskiptum þeirra. Verður að átelja lögmann sóknaraðila fyrir að hafa ekki sinnt þessari skyldu.

Samkvæmt öllu framansögðu verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að við skipti til fjárslita við lok óvígðrar sambúðar aðila verði miðað við að skipt skuli að jöfnu þeim eignum sem þau áttu við sambúðarslit, sem miða skal við 8. júlí 2013, óháð því hvernig skráningu einstakra eigna er háttað. Þá er staðfest sú niðurstaða að hafna kröfu varnaraðila um að til séreignar hans skuli telja tekjur sem falla til eftir 8. júlí 2013 á grundvelli þeirra höfundaréttarsamninga sem greinir í héraðsdómi og samnings um skiptingu tekna af tónlist frá 2004. Að öðru leyti er kröfum aðila vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verður staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um að við sambúðarslit sóknaraðila, K, og varnaraðila, M, skuli eignum þeirra skipt til helminga, óháð skráningu eignanna, og að sambúðarslitin skuli miðast við 8. júlí 2013, svo og að hafnað skuli kröfu varnaraðila um að til séreignar hans skuli telja tekjur sem falla til eftir þann dag á grundvelli tilgreindra höfundarréttarsamninga og samnings um skiptingu tekna af tónlist frá 2004.

Öðrum kröfum málsaðila er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.