127/2014

K hf. og R deildu um hvort R hefði í nóvember 2008 verið heimilt að rifta þremur gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamningum sem aðilarnir höfðu gert með sér, en þá hafði K hf. vanefnt skyldu til greiðslu vaxtagjalddaga samkvæmt einum samninganna. Talið var að R hefði að virtu þessu og öðrum atvikum málsins, þ. á m. ákvörðun FME í október 2008 um að taka yfir vald hluthafafundar í K hf., víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd, haft réttmæta ástæðu til að ganga út frá því að K hf. myndi ekki verða fær um að standa við samninga aðilanna fyrir sitt leyti. Að auki var talið að viðbrögð K hf. við riftunaryfirlýsingu R yrðu í reynd skilin á þann veg að K hf. hefði lýst því yfir að hann myndi ekki réttilega efna skuldbindingar sínar eftir samningunum þótt hann ætlaðist til fullra efnda úr hendi R. Var R að öllu þessu virtu talið heimilt að rifta samningunum. Aðilana greindi einnig á um hvernig haga bæri uppgjöri sín á milli vegna riftunarinnar, en talið var að virtu orðalagi samninganna að fara bæri eftir almennri reglu fjármunaréttar um að gera aðilana eins setta og ef þeir hefðu aldrei verið gerðir. Var R því sýknuð af fjárkröfu K hf. sem sett hafði verið fram á grundvelli uppgjörs miðað við almenna markaðsskilmála K hf. um verðbréfaviðskipti.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. febrúar 2014. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 1.819.384.946 krónur, en til vara 1.730.121.761 krónu, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. nóvember 2008 til greiðsludags. Að þessu frágengnu krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 1.639.118.876 krónur og til vara 1.306.833.052 krónur með sömu vöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 26. apríl 2009 til greiðsludags. Í öllum tilvikum komi til frádráttar innborgun stefnda 3. apríl 2009 að fjárhæð 251.541.656 krónur. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að fjárhæð krafna áfrýjanda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Stefndi gerði 25. mars 2004, 23. júní 2005 og 15. desember 2006 gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamninga við áfrýjanda, sem þá hét Kaupþing banki hf. Fyrsti samningurinn átti að gilda frá 25. mars 2004 til 26. apríl 2009 og var höfuðstólsfjárhæð hans miðuð við 1.000.000.000 krónur. Á upphafsdegi samningsins áttu aðilarnir að skiptast á nánar tilgreindum fjárhæðum í erlendum gjaldmiðlum, sem svöruðu til höfuðstólsfjárhæðarinnar, og áttu þær síðan að ganga til baka á lokadegi. Af þessum fjárhæðum bar aðilunum á þriggja mánaða fresti að greiða hvorum öðrum af skuldbindingum sínum nánar tiltekna vexti, í fyrsta sinn 26. apríl 2004, en fimm bankadögum fyrir hvern vaxtagjalddaga mátti stefndi tilkynna áfrýjanda um breytingu á þeim erlendu gjaldmiðlum, sem skuldbindingar þeirra ættu að miðast við á komandi vaxtatímabili. Ákvæði annars samningsins um framangreind atriði voru á sama veg, þar á meðal um höfuðstólsfjárhæð, að öðru leyti en því að gildistími hans var frá 28. júní 2005 til 7. júní 2010 og fyrsti gjalddagi vaxta 7. september 2005. Höfuðstólsfjárhæð þriðja samningsins var 1.420.000.000 krónur og gildistími hans frá 15. desember 2006 til 20. desember 2011. Á upphafsdegi þess samnings átti stefndi að greiða höfuðstólsfjárhæðina í íslenskum krónum og áfrýjandi að greiða fjárhæð, sem svaraði til hennar, í fjórum erlendum gjaldmiðlum, en á lokadegi áttu þessar fjárhæðir að ganga til baka milli aðilanna. Vaxtatímabil samkvæmt samningnum voru sex mánuðir og fyrsti gjalddagi 20. júní 2007, en á vaxtagjalddaga átti stefndi að standa áfrýjanda skil á umsömdum vöxtum af erlendu fjárhæðunum og áfrýjandi að greiða stefnda af innlendu fjárhæðinni vexti og verðbætur, sem áttu að ráðast af breytingum á vísitölu neysluverðs frá nánar tiltekinni grunntölu. Í þessum þriðja samningi var ekki ráðgert að breytingar gætu orðið á samsetningu gjaldmiðla í skuldbindingum hvors aðila um sig. Í samningunum var ekki vísað til annarra heimilda um frekari skilmála þeirra, en í þeim tveimur fyrstu var ákvæði, sem að þessu sneri og var svohljóðandi: „Samningur þessi felur í sér öll efnisákvæði samnings og gengur framar öðru sem aðilar kunna að hafa komið sér saman um og stangast á við ákvæði þessa samnings hvort sem slíkt var munnlegt eða skriflegt. Engar breytingar verða gerðar á samningi þessum nema þær séu skriflegar og undirritaðar af báðum aðilum.“ Í öllum samningunum var efnislega samhljóða ákvæði um greiðsludrátt, þar sem mælt var fyrir um að öðrum aðilanum væri óskylt að inna sína greiðslu af hendi ef dráttur yrði á greiðslu hins, svo og að gagnaðila þess, sem stæði ekki í skilum, væri heimilt að rifta samningnum tveimur virkum dögum eftir að greiðsludráttur yrði.

Óumdeilt er í málinu að framangreindir samningar voru gerðir til að mynda varnir fyrir stefnda vegna áhættu af breytingum á gengi erlendra gjaldmiðla gagnvart íslenskri krónu í tengslum við erlendar skuldir hans og af breytingum á vöxtum af slíkum skuldum. Jafnframt er óumdeilt að allt fram í september 2008 voru báðir aðilar í skilum á vaxtagjalddögum, svo og að staðið hafi verið þannig að greiðslum á þeim gjalddögum að áfrýjandi hafi reiknað út skuldbindingar hvors þeirra um sig og jafnað síðan á milli þeirra á þann hátt að mismunurinn hafi einn komið til útborgunar, ýmist með því að áfrýjandi lagði greiðslu til stefnda inn á reikning hans eða skuldfærði reikninginn fyrir greiðslu til sín. Á þessu tímabili voru átján vaxtagjalddagar af samningnum frá 25. mars 2004, þrettán af samningnum frá 23. júní 2005 og þrír af samningnum frá 15. desember 2006. Mun niðurstaðan í 32 af þessum 34 tilvikum hafa orðið stefnda í hag.

Fyrir liggur í málinu að fjármálastjóri stefnda undirritaði 2. júní 2008 samning við áfrýjanda, sem varðaði „réttarsamband aðilanna vegna vörslu Kaupþings á fjármálagerningum og öðrum fjármunum viðskiptavinar og viðskiptum Kaupþings og viðskiptavinar með fjármálagerninga og aðra fjármuni.“ Meðal þess, sem þar kom fram, var að almennir markaðsskilmálar um verðbréfaviðskipti milli áfrýjanda og viðskiptavina hans væru hluti af samningi aðilanna. Með honum fylgdi eyðublað fyrir „fjárfestingarviðmið og markmið“, sem fjármálastjórinn undirritaði einnig, en þar var ætlast til að fyllt yrði út með hvers konar „flókna fjármálagerninga“ stefndi vildi eiga viðskipti. Eyðublað þetta var óútfyllt að öðru leyti en því að þar var handritað að því er laut að tilgangi fjárfestingar „sjá fjárfestingarreglur Reykjavíkurborgar“.

Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í áfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Í framhaldi af því tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun 21. október 2008 um ráðstöfun tiltekinna eigna og skulda áfrýjanda til nýs banka, sem fékk heitið Nýi Kaupþing banki hf. Í þeirri ákvörðun var sérstaklega tekið fram að réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum flyttust ekki til nýja bankans og er óumdeilt að á þeim grunni hafi áfrýjandi áfram verið gagnaðili stefnda að þeim þremur samningum, sem áður var lýst.

Eftir þessi atvik var næsti vaxtagjalddagi samkvæmt samningum aðilanna 26. október 2008 þegar gera átti upp vexti milli þeirra eftir ákvæðum samningsins frá 25. mars 2004. Óumdeilt er að áfrýjandi hafðist ekkert að til uppgjörs á þeim gjalddaga, en samkvæmt málatilbúnaði stefnda hefði áfrýjanda þá borið að greiða honum vaxtamun að fjárhæð 9.576.262 krónur.

Með bréfi til áfrýjanda 18. nóvember 2008 tilkynnti stefndi að hann rifti fyrrgreindum þremur samningum þeirra vegna verulegra fjárhagsörðugleika áfrýjanda og brests á getu hans til að efna skyldur sínar í framtíðinni, en ótækt væri að stefndi bæri einn áhættu af hugsanlegri greiðsluskyldu samkvæmt þessum gagnkvæmu samningum. Samningunum væri rift vegna fyrirsjáanlegra vanefnda áfrýjanda, en sökum riftunarinnar yrði að koma til uppgjörs milli aðilanna þannig að þeir yrðu eins settir og ef samningarnir hefðu aldrei verið gerðir. Óskaði stefndi eftir viðræðum við áfrýjanda um slíkt uppgjör. Þessu svaraði áfrýjandi með bréfi 17. desember 2008, þar sem fram kom að hann teldi ekki stöðu sína vera slíka að stefnda væri heimilt að „rifta einhliða skiptasamningum aðila með þeim réttaráhrifum að staða samningsaðila verði eins og samningarnir hafi aldrei verið gerðir“. Teldi áfrýjandi að gera yrði samningana upp „miðað við breyttar forsendur og miðað við þá stöðu sem er á samningunum þegar Reykjavíkurborg óskar uppgjörs.“ Þá vísaði áfrýjandi jafnframt til þess að vegna ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 stæðu samningar aðilanna „enn opnir í gamla Kaupþingi“, sem hefði þau áhrif að áfrýjandi ætti kröfu á hendur stefnda ef samningarnir hefðu „neikvæða stöðu við lokun“, en stefndi ætti á hinn bóginn kröfu á áfrýjanda „verði hagnaður við lokun samninganna og fer rétthæð kröfunnar eftir almennum reglum um rétthæð krafna.“ Þessu mótmælti stefndi með bréfi 27. janúar 2009, þar sem jafnframt var ítrekuð ósk um viðræður um uppgjör vegna riftunar samninganna.

Eftir gögnum málsins svaraði áfrýjandi ekki síðastnefndu bréfi stefnda, sem gerði í framhaldi af þessu útreikning til uppgjörs milli þeirra. Það uppgjör var sent áfrýjanda 3. apríl 2009, en samkvæmt því höfðu samanlagðar greiðslur samkvæmt samningunum reynst stefnda í hag sem nam 168.200.890 krónum. Að viðbættum vöxtum frá greiðsludegi hverju sinni til uppgjörsdagsins taldi stefndi sig þurfa að standa áfrýjanda skil á 251.541.656 krónum til að gera þá eins setta og ef samningarnir hefðu aldrei verið gerðir. Stefndi lagði þá fjárhæð inn á bankareikning áfrýjanda sama dag. Af þessu tilefni ritaði áfrýjandi bréf til stefnda 21. apríl 2009, þar sem ítrekuð voru mótmæli gegn riftun samninganna og því lýst að áfrýjandi teldi að samningarnir væru „enn opnir“, en af þeim sökum liti hann ekki á greiðslu stefnda sem lokauppgjör, heldur innborgun á skuld samkvæmt samningunum.

Áfrýjandi ritaði bréf til stefnda 18. desember 2009, þar sem fram kom að milli þeirra væru „í gildi tveir opnir gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamningar“, sem almennir markaðsskilmálar um verðbréfaviðskipti milli áfrýjanda og viðskiptavina hans giltu um. Tap stefnda samkvæmt samningunum næmi orðið samtals 1.260.632.987 krónum, en alls væru ógreiddar gjaldfallnar skuldir stefnda vegna afleiðusamninga að fjárhæð 423.925.788 krónur. Þess var krafist að stefndi setti tryggingu fyrir greiðslu á 1.471.666.064 krónum, sem ekki var skýrt nánar hverju svaraði, svo og að staðið yrði skil á gjaldföllnum greiðslum. Þessu mótmælti stefndi með bréfi 21. sama mánaðar, þar sem vísað var til þess að hann hafi þegar rift samningum aðilanna og gert upp við áfrýjanda því til samræmis. Í framhaldi af því tilkynnti áfrýjandi stefnda 6. janúar 2010 að hann hefði 30. desember 2009 lokað samningum þeirra frá 23. júní 2005 og 15. desember 2006 sökum þess að stefndi hafi ekki orðið við kröfu um að setja tryggingar fyrir efndum þeirra. Þessu fylgdi áfrýjandi síðan eftir með bréfi 12. janúar 2010, þar sem stefndi var krafinn um greiðslu á grundvelli þessara tveggja samninga. Enn mótmælti stefndi þessu með bréfi 13. sama mánaðar.

Að loknum þeim bréfaskiptum aðilanna, sem að framan er lýst, virðist áfrýjandi ekki hafa gert reka að því að fylgja frekar eftir ætluðum réttindum sínum á grundvelli samninga þeirra fyrr en með innheimtubréfi 1. október 2012, þar sem hann krafði stefnda um greiðslu á 1.819.229.864 krónum auk dráttarvaxta frá 18. nóvember 2008. Í framhaldi af því höfðaði áfrýjandi mál þetta 8. október 2012.

II

Fyrrnefndum þremur gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamningum aðilanna var eins og áður greinir ætlað hverjum fyrir sig að standa í um fimm ár eða fram til 26. apríl 2009, 7. júní 2010 og 20. desember 2011, en á gildistíma þeirra áttu aðilarnir að skiptast á greiðslum á vaxtagjalddögum, sem voru á þriggja mánaða fresti samkvæmt fyrstu tveimur samningunum og á sex mánaða bili samkvæmt þeim þriðja. Var því í raun á öllum samningstímanum virk efndaskylda milli aðilanna, en eins og tekið var fram í öllum samningunum þremur var öðrum þeirra óskylt að inna sína greiðslu af hendi ef hinn gerði það ekki fyrir sitt leyti og var heimilt að rifta þeim ef slíkur greiðsludráttur stæði lengur en tvo virka daga.

Í áðurnefndri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 um að taka yfir vald hluthafafundar í áfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd var vísað um heimild til þeirra aðgerða til 100. gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Með 1. mgr. þess lagaákvæðis var Fjármálaeftirlitinu veitt heimild til ráðstafana ef það teldi þeirra þörf vegna sérstakra aðstæðna eða atvika, en með því væri átt við sérstaka fjárhags- eða rekstrarerfiðleika hjá fjármálafyrirtæki, þar á meðal að líkur væru á að það gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar. Í 3. mgr. sama lagaákvæðis var Fjármálaeftirlitinu heimilað að grípa til slíkra aðgerða, sem beitt var gagnvart áfrýjanda, ef aðstæður væru mjög knýjandi. Í þessu ljósi getur ekki orkað tvímælis að Fjármálaeftirlitið hafi lagt til grundvallar ákvörðun sinni 9. október 2008 að áfrýjandi hafi verið ógjaldfær. Stefndi hafði af þessum sökum réttmæta ástæðu til að ganga út frá því þegar á þessu stigi að áfrýjandi myndi ekki verða fær um að standa við samninga þeirra fyrir sitt leyti. Þannig fór jafnframt þegar á reyndi í fyrsta sinn eftir þetta, enda kallaði hvorki áfrýjandi eftir efndum né bauð hann þær fram úr sinni hendi á vaxtagjalddaga 26. október 2008, gagnstætt því sem hann hafði gert á hverjum gjalddaga fram til þess. Auk alls þessa verður að líta til þess að til að svara yfirlýsingu stefnda um riftun 18. nóvember 2008 ritaði áfrýjandi fyrrnefnt bréf 17. desember sama ár, þar sem hann lýsti þeirri skoðun að samningar þeirra væru „enn opnir“, svo og að stefndi yrði krafinn um fullar efndir ef þróun samninganna yrði honum í óhag, en í gagnstæðu tilviki myndi krafa stefnda á hendur áfrýjanda njóta við slit á honum stöðu „eftir almennum reglum um rétthæð krafna.“ Eins og þessi ummæli voru sett fram verða þau fráleitt skilin svo að í þeim hafi falist skírskotun til þess að hugsanlegar kröfur stefnda á grundvelli samninganna myndu við slit áfrýjanda njóta stöðu eftir 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. í skjóli þess að áfrýjandi hafi beitt 91. gr. sömu laga til að halda að fullu upp á stefnda gagnkvæmum samningum þeirra, svo sem áfrýjandi hefur borið fyrir sig. Verður í því sambandi að gæta einnig að því að aldrei lýsti áfrýjandi því yfir að hann hygðist beita heimildinni í síðastnefndu lagaákvæði þótt ítrekuð tilefni hafi gefist til þess, þar á meðal þegar stefndi rifti samningunum. Áfrýjandi hagaði heldur ekki gerðum sínum í framhaldi af yfirlýsingu stefnda um riftun eins og hann teldi samningana enn í gildi, enda aðhafðist hann ekkert til að efna þá fyrir sitt leyti. Þessi ummæli áfrýjanda í bréfinu 17. desember 2008 verða því ekki skilin á annan veg en þann að hann hafi gengið út frá því að hugsanlegar kröfur stefnda á hendur sér í skjóli samninganna myndu njóta stöðu í réttindaröð við slit áfrýjanda sem almennar kröfur eftir 113. gr. laga nr. 21/1991. Með því að þegar á þessum tíma mátti vera sýnt að fjarri færi að kröfur með þá stöðu í réttindaröð fengjust greiddar að fullu lýsti áfrýjandi með þessu í raun yfir að hann myndi ekki réttilega efna skuldbindingar sínar eftir samningum aðilanna þótt hann ætlaðist til fullra efnda úr hendi stefnda. Að þessu öllu virtu var stefnda heimilt að rifta samningunum þremur.

Í samningunum var ekki að finna sérstök ákvæði um hvernig standa ætti að uppgjöri milli aðilanna ef annar þeirra neytti heimildar til að rifta þeim. Áfrýjandi hefur byggt á því að af þessum sökum eigi uppgjör vegna riftunar að fara eftir almennum markaðsskilmálum sínum um verðbréfaviðskipti, enda hafi verið vísað til þeirra í samningi, sem aðilarnir gerðu 2. júní 2008. Um þetta verður að gæta að því að samkvæmt hljóðan þessa samnings átti hann sem áður segir að taka til réttarsambands aðilanna „vegna vörslu Kaupþings á fjármálagerningum og öðrum fjármunum viðskiptavinar og viðskiptum Kaupþings og viðskiptavinar með fjármálagerninga og aðra fjármuni.“ Án tillits til þess hvort samningarnir þrír, sem mál þetta varðar, gætu efnislega fallið undir þetta orðalag verður ekki litið fram hjá því að þeir voru gerðir löngu fyrir 2. júní 2008. Í tveimur þeirra var tekið fram að öll efnisákvæði samninganna kæmu fram í texta þeirra og hlýtur það sama eðli máls samkvæmt að hafa einnig átt við um þriðja samninginn þótt þess hafi ekki sérstaklega verið getið. Þegar að þessu virtu getur ekki staðist að ákvæði í viðskiptaskilmálum áfrýjanda, sem vísað var til í heild með almennum orðum í samningnum 2. júní 2008, geti á þeim grunni einum gilt um uppgjör milli málsaðila, en til þess má og líta að til þessara skilmála vísaði áfrýjandi ekki fyrr en í bréfi til stefnda 18. desember 2009, þrátt fyrir að þeir hafi þá í meira en ár átt í ágreiningi um hvort stefnda hafi verið heimilt að rifta samningunum og hvernig uppgjör ætti að fara fram milli þeirra. Verður þessu til samræmis að leggja til grundvallar að um uppgjör aðilanna vegna riftunar á samningunum þremur hafi átt að fara eftir almennri reglu fjármunaréttar um að gera aðilana eins setta og ef samningarnir hefðu aldrei verið gerðir. Áfrýjandi hefur ekki borið brigður á að uppgjörið, sem stefndi gerði 3. apríl 2009 og miðaði við um greiðslu til áfrýjanda sama dag, hafi verið í samræmi við þessa almennu reglu. Getur áfrýjandi því ekki átt frekari kröfu á hendur stefnda.

Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Kaupþing hf., greiði stefnda, Reykjavíkurborg, 2.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.