788/2017

Ágreiningur aðila laut að því hvort veiðiréttindi í Deildará og Ormarsá í Norðurþingi tilheyrðu jörðinni Brekku, sem var í eigu D og R, eða jörðinni Grasgeira í eigu H. Grasgeira hafði verið skipt út úr landi Brekku og búið hafði verið þar allt frá miðri 19. öld. Í dómi Hæstaréttar kom fram að Grasgeiri hefði verið leigður nánar tilgreindum ábúendum með byggingarbréfum árin 1874 og 1913 þar til eigninni hefði verið afsalað árið 1928. Í byggingarbréfunum hefði á ýmsum stöðum verið vísað til Grasgeira sem jarðar og þá hefðu lög nr. 1/1884 verið í gildi þegar byggingarbréfið frá 1913 hefði verið gefið út, en efni sínu samkvæmt hefðu lögin einungis tekið til jarða. Þá hefðu landamerkjum Grasgeira verið lýst í framangreindu byggingarbréfi frá 1913, sem og í kaupbréfi og afsali frá 1928. Þegar Grasgeira hefði verið afsalað árið 1928 hefði gilt sú meginregla samkvæmt 2. mgr. 121 gr. vatnalaga nr. 15/1923 að ekki hefði mátt skilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu við landareign nema um tiltekið árabil. Yrði því að leggja til grundvallar að Grasgeiri hefði verið jörð eða landareign með sjálfstæðum landamerkjum þegar árið 1874. Land að Deildará og Ormarsá átti við gildistöku vatnalaga undir Grasgeira og hefði því verið óheimilt samkvæmt 2. mgr. 121. gr. þeirra að gera þar breytingu á þegar afsal hefði verið gefið út fyrir þeirri jörð árið 1928. Var H því sýknaður af kröfu D og R.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og E-kk-nf G. G-kk-nf prófessor.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. desember 2017 og krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 18. janúar 2018. Þeir krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað sem þeir krefjast í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins er aðaláfrýjandi eigandi jarðarinnar Grasgeira, en gagnáfrýjendur munu vera eigendur jarðarinnar Brekku. Jarðirnar, sem eru samliggjandi, eru báðar í Norðurþingi, áður Presthólahreppi. Í málinu er um það deilt hvorri jörðinni, Grasgeira eða Brekku, fylgi veiðiréttindi í Deildará og Ormarsá. Grasgeiri á land að ám þessum, en ekki Brekka.

Af gögnum málsins verður ráðið að fyrst hafi verið búið í Grasgeira, sem varð til úr landi Brekku, um miðja 19. öld. Samkvæmt manntölum frá 1860, 1870 og 1920 voru hverju sinni til heimilis tíu manns í Grasgeira.

Í bréfi hreppstjórans í Presthólahreppi til Norður- og austuramtsins 7. apríl 1870 sagði meðal annars að fyrir „hjérum bil 11 árum uppbyggði fátæklingurinn P-kk-nf M-kk-nf nýbýli hjér í heiðinni,- á sjálfs sýns kostnað,- í svo nefndum Grasgeira, eptir leifi og ráði sjálfseignar bóndans I-kk-ef R-kk-ef á Brekku“. I-kk-nf hefði nú „byggt áðurnefnt nýbýli Grasgeira, - sem staðið hefur í eiði nærfellt tvö næstl. ár,- ábúandanum K-kk-þgf S-kk-þgf“. Þetta hefði I-kk-nf gert án leyfis frá hreppnum sem hreppstjórinn teldi að hefði umráð yfir húsunum í Grasgeira. Væri farið fram á að komið yrði í veg fyrir að „áður nefndir menn I-kk-nf R-kk-nf og K-kk-nf S-kk-nf, nái að uppi halda byggíngu á Grasgeira framvegis, gegn leifi og samþikki sveitarstjórnarinnar, sem og hlutaðeigandi landeiganda“, en í bréfinu var dregið í efa að I-kk-nf ætti landið að réttu lagi. Auk þess yrðu bæði I-kk-nf og K-kk-nf látnir sæta hæfilegum sektum, svo framarlega sem að fallist yrði á að ábúðin í Grasgeira væri ekki annað en húsmennska. Í bréfinu kom jafnframt fram að Grasgeiri hefði ekkert hundraðatal og væri landið þar að nokkru leyti örmjó hrauntunga til austurs og vesturs og afréttarland hreppstjóra sjálfs og sveitunga á báðar síður. Skerti þetta ekki aðeins eignarréttindi og afnot ábýlisjarðar hreppstjóra, heldur væri og hreppstjóra og meirihluta sveitunga „og jafnvel hreppsfjélagsins yfir höfuð – til hins mesta ónæðis og skaðræðis, uppá allan Geldfjénað er vanalega gengur á sumrum umhverfis nýbýlið“ sem hreppstjóri þó ætlaði að „eigi hafi nema húsmennskuréttindi“.

Í bréfi til sýslumanns 5. september 1870 kvaðst I-kk-nf R-kk-nf hafa, eftir beiðni fyrrverandi hreppstjóra, eftirlátið hreppnum umráð Grasgeira til að „láta þangað einhvern þurfamann hreppsins, sem ekki kæmist annars staðar niður“, með því skilyrði að geta sótt afgjaldið, tvær veturgamlar kindur, til hreppsins. Þau tvö ár sem síðan hefðu liðið hefði hreppurinn þurft „engan að láta í Grasgeirann“ sem hafi því farið í eyði. Þrátt fyrir það hefði hann átt heimtingu á afgjaldinu úr hreppsins hendi og það orðið að samkomulagi milli sín og þáverandi hreppstjóra að I-kk-nf fengi í staðinn þá „4 húskofa sem þurfamaðurinn P-kk-nf M-kk-nf ljet þar eftir og sem búið var að taka uppí skuld hans við hreppinn.“ Þá tók I-kk-nf fram að sér væri ekki kunnugt um að á nokkurt býli eða lögbýli væri sett hundraðatal fyrr en við jarðamat, enda breyttust þá að líkindum dýrleikar á aðalbýlinu. Þá kvað I-kk-nf það alveg ranghermt hjá hreppstjóra að Grasgeiraland væri örmjó hrauntunga og vísaði til áreiðargjörðar þar sem landið hefði reynst „jafnbreitt og Brekkuland við sjó niður.“

Með byggingarbréfi 7. júní 1874 byggði I-kk-nf R-kk-nf bóndanum L-kk-þgf G-kk-þgf „afbýlið Grasgeira“ með nánar tilteknum skilmálum. Þar kom fram hvað L-kk-nf skyldi „árlega gjalda í landskuld af jörðinni“. Ekki þyrfti L-kk-nf að „týunda ábýli sitt“, sem I-kk-nf myndi gera með „heimajörðinni“, en önnur gjöld yrði L-kk-nf að greiða. Einnig var þess getið að þegar L-kk-nf „girnist að víkja frá jörðunni skal hann hafa sagt upp ábúð sinni fyrir nærstu veturnætur á undan“. Loks sagði: „Meðan velnefndur L-kk-nf hefur og heldur þessa skilmála, má hann vera svo lengi sem vill á jörðunni Grasgeira.“ Í byggingarbréfinu var landamerkja ekki getið að öðru leyti en því að þar sagði að L-kk-nf skyldu verja „land og eingjar fyrir beit og troðníngi annara manna, (gangandi fjenaðar) líka halda undir ábýli sitt til ystu ummerkja eptir því sem Maldagar, Lögfesta, og Áreiðargjörð, fyrir Brekku, til taka“. Grasgeiri mun síðan hafa farið í eyði en búseta verið tekin þar upp á ný árið 1913.

Með byggingarbréfi 1. apríl 1913 byggði J-kk-nf I-kk-nf, með umboði frá bræðrum sínum, E-kk-þgf K-kk-þgf „eiðijörðina Grasgeira í Presthólahreppi, sem er byggt úr heiðarlandi eignarjarðar okkar Brekku.“ Í bréfinu var getið um að E-kk-nf skyldi inna tiltekna greiðslu af hendi í landskuld „eptir land jarðarinnar“. Í byggingarbréfinu var lýst landamerkjum Brekku og tekið meðal annars fram að í austri næðu þau að Ormarsá. Að því búnu sagði: „Allt þetta land Brekku meðfram Ormarsá og vestur á Veggjabrúnir hefur ábúandinn til afnota.“ Loks var tekið fram að E-kk-þgf væri heimilt Grasgeiraland til lífstíðar, en vildi hann „flytja af jörðinni“ skyldi hann segja henni lausri með nánar tilteknum fyrirvara. E-kk-nf mun hafa látist 1921, en ekkja hans, Þ-kvk-nf G-kvk-nf, setið í óskiptu búi og búið áfram í Grasgeira, svo sem henni var heimilt eftir þágildandi lögum nr. 1/1884 um bygging, ábúð og úttekt jarða.

Í fasteignamati 1916 til 1918 var Grasgeiri metinn sérstaklega, en þar sagði meðal annars svo: „Afbýli frá Brekku og landi ekki skift úr Brekkulandi.“ Tilgreint var matsverð húsa í eigu ábúandans E-kk-ef, 1.800 krónur, en einnig tekið fram að „jörðin húsalaus“ væri metin á 1.200 krónur.

Með kaupbréfi og afsali 1. júní 1928 seldu eigendur jarðarinnar Brekku til fullrar eignar „heiðarlandið sem fylgt hefur heiðarbýlinu Grasgeira, ábúandanum Þ-kvk-þgf G-kvk-þgf í Grasgeira frá fardögum 1928 að telja.“ Í bréfinu var landamerkjum Grasgeira lýst svo: „Land þetta lyggur meðfram Ormarsá frá Brekkuseli að sunnan, vestur yfir Vatnastykki á vestari Kellingarhraunsbrún sem ræður norður að Hólselsgötu, þá ráða austari Veggjabrúnir norður á mótsvið sunnanvert Deildarvatn og Hjeðinsstaðavatn, þar austur í Ormarsá í sunnanvert hraunsnef er lyggur að Ormarsá yfir svokallaðar Hólsfytjar er lyggja við ána, og er þar hlaðin varða úr hraungrjóti.“ Þá sagði að kaupandinn hafi greitt 1.500 krónur fyrir landið og að auki 400 krónur „sem lánaðar voru til byggingar í Grasgeira 1913 og á því kaupandinn Þ-kvk-nf G-kvk-nf öll hús og mannvirki á þessu landi.“

Þ-kvk-nf G-kvk-nf mun hafa selt tengdasyni sínum, Þ-kk-þgf S-kk-þgf, „eignarjörð sína“ Grasgeira, eins og ráða má af þinglýstri yfirlýsingu sona hennar, K-kk-ef og G-kk-ef Eiríkssona frá 4. júlí 1951. Þ-kk-nf afsalaði síðan jörðina syni sínum, aðaláfrýjanda, 22. mars 1974.

Aðaláfrýjandi kveðst hafa skráð jörðina Grasgeira og sig sem eiganda hennar hjá veiðifélögum Ormarsár og Deildarár, sem stofnuð hafi verið 1968 og 1971, og tekið við arði af veiði frá félögunum. Í bréfi til aðaláfrýjanda 27. október 2016 tóku gagnáfrýjendur fram að þeir teldu veiðirétt í þessum ám tilheyra sér sem eigenda Brekku. Beindu gagnáfrýjendur þeim tilmælum til aðaláfrýjanda að hann leiðrétti þessa hlunnindaskráningu. Með bréfi 24. janúar 2017 hafnaði aðaláfrýjanda beiðninni. Þetta var tilefni þess að gagnáfrýjendur höfðuðu mál þetta með stefnu 10. febrúar 2017.

II

Í Landabrigðisþætti Grágásar var kveðið á um að þar sem menn ættu merkivötn saman ætti hver að veiða fyrir sínu landi. Í 56. kapítula Landleigubálks Jónsbókar sagði að hver maður ætti vatn og veiðistöð fyrir sinni jörðu sem að fornu hafi verið nema með lögum væri frá komið. Þessum grunnreglum íslensks réttar um heimild til veiða í straumvötnum og stöðuvötnum var fylgt við setningu vatnalaga nr. 15/1923, þar sem mælt var svo fyrir í 1. mgr. 121. gr. að landeiganda og þeim, sem hann veitti heimild til, væri einum heimil veiði í vatni á landi sínu. Í 2. mgr. sömu lagagreinar voru jafnframt þau nýmæli að ekki mætti skilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu við landareign nema um tiltekið árabil, ekki lengra en tíu ár í senn, og þyrfti þá leyfi ráðherra eða að önnur hlunnindi kæmu á móti, sem landareigninni yrðu ekki metin minna virði en veiðirétturinn. Eftir afnám 121. gr. vatnalaga hafa efnislega sömu reglur gilt áfram samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði, sbr. 1. mgr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 61/1932, 1. mgr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 112/1941 og 1. mgr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970, nú 5. gr. og 9. gr. laga nr. 61/2006.

Samkvæmt framangreindum lagaákvæðum hefur frá gildistöku vatnalaga verið lagt bann við því að skilja veiðirétt frá landareign. Hugtakið landareign var skilgreint í 1. gr. vatnalaga sem land lögbýlis og lóð og lönd innan takmarka kaupstaða og löggiltra verslunarstaða. Aftur á móti var hugtakið lögbýli hvorki skilgreint í vatnalögum né í lögum nr. 1/1884, sem voru fyrstu heildstæðu lögin um ábúð. Af athugasemdum með frumvarpi til vatnalaga má þó ráða að tilgangur löggjafans hafi verið sá að setja takmörk fyrir aðskilnaði veiðiréttar frá landareign til þess að sporna við því að landkostir jarða sem væru í landbúnaðarnotum skertust, þar á meðal verðmæt hlunnindi eins og réttur til veiði í ám og vötnum.

Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína á því að G-kk-nf hafi haft stöðu jarðar að lögum frá miðri 19. öld eða í síðasta lagi frá árinu 1913 og þar með fyrir gildistöku vatnalaga. Því hefði verið beinlínis í andstöðu við lög að undanskilja veiðiréttinn í Ormarsá og Deildará frá Grasgeira við afsal. Gagnáfrýjendur byggja á hinn bóginn á því að Grasgeiri hafi tilheyrt Brekku og verið hluti af heiðarlandi þeirrar jarðar þar til landspildan hafi verið seld árið 1928, en fram að því hafi jörðin Brekka verið óskipt. Hefði verið óheimilt við þá sölu að skilja veiðihlunnindi frá Brekku samkvæmt 2. mgr. 121. gr. vatnalaga.

III

Ágreiningur þessa máls lýtur að því hvorri jörðinni, Grasgeira eða Brekku, fylgi veiðiréttindi í Deildará og Ormarsá. Í því sambandi skiptir máli hvort Grasgeiri var sjálfstæð jörð fyrir gildistöku vatnalaga árið 1923 og þá hvort veiðiréttur hafi tilheyrt henni þegar áðurnefnt afsal var gefið út 1. júní 1928.

Að framan er rakið að búið var í Grasgeira, sem varð til úr landi Brekku, allt frá miðri 19. öld. Gögn málsins bera með sér að búseta hafi hafist þar um 1860 og jörðin verið hagnýtt allt fram til ársins 1883, en svo að nýju frá árinu 1913. Jafnframt bera framlagðar búnaðarskýrslur fyrir árin 1914 til 1928 með sér að búskapur hafi þá verið starfræktur í Grasgeira. Eins og áður er rakið var Grasgeiri leigður ábúendum með byggingarbréfum árin 1874 og 1913 þar til eigninni var afsalað árið 1928. Í byggingarbréfunum var á ýmsum stöðum vísað til Grasgeira sem „jarðar“. Þá er þess að gæta að þegar byggingarbréfið frá 1913 var gefið út voru í gildi lög nr. 1/1884. Efni sínu samkvæmt tóku þau lög einungis til jarða. Þannig kom fram í 1. gr. þeirra að hver maður sem ætti „jörð“ og nýtti eigi sjálfur skyldi selja hana öðrum á leigu. Einnig var mælt svo fyrir í 3. gr. að greina skyldi í byggingarbréfi landamerki „jarðar“. Landamerkjum Grasgeira var lýst í byggingarbréfinu frá 1913. Í kaupbréfi og afsali frá 1928 voru landamerki jarðarinnar svo rakin að nýju.

Allt framangreint hnígur til þess að leggja verði til grundvallar að Grasgeiri hafi verið jörð með sjálfstæðum landamerkjum þegar árið 1874. Af þessu leiðir jafnframt að ekki getur skipt máli það sem sagði í fasteignamati 1916 til 1918 að Grasgeiri væri „afbýli frá Brekku og landi ekki skift úr Brekkulandi“, enda var jörðin Grasgeiri metin sérstaklega til verðs ásamt húsum. Engu breytir þótt þáverandi eigendur beggja jarðanna, Brekku og Grasgeira, hafi ekki hlutast til um að gerð yrðu landamerkjabréf fyrir þær þrátt fyrir lagaskyldu þar að lútandi samkvæmt 1., 3. og 4. gr. þágildandi landamerkjalaga nr. 5/1882, sbr. 2. gr. núgildandi laga nr. 41/1919 um sama efni, enda liggur fyrir að eigandi jarðanna hafði ákveðið landamerki þeirra með framangreindum byggingarbréfum, einkum byggingarbréfinu frá 1913. Eignarhald á jörðunum Brekku og Grasgeira var á sömu hendi þar til eigendur þeirra afsöluðu síðarnefndu jörðinni til Þ-kvk-ef G-kvk-ef árið 1928. Af þessu leiðir að það var að öllu leyti á valdi eigendanna sjálfra að ákveða að skipta Brekku í tvær jarðir og hver landamerki milli þeirra yrðu, en sú skipting var ekki háð neinum formlegum skilyrðum að lögum. Hnígur þetta einnig að því að litið hafi verið á Grasgeira sem sjálfstæða jörð þegar árið 1874.

Þegar Grasgeira var afsalað árið 1928 gilti sem áður segir sú meginregla samkvæmt 2. mgr. 121. gr. vatnalaga að ekki mátti skilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu við landareign nema um tiltekið árabil. Með hugtakinu landareign var átt við land lögbýlis og lóð og lönd innan takmarka kaupstaða og löggiltra verslunarstaða, sbr. 1. gr. vatnalaga, en skilgreiningu á lögbýli var hvorki að finna í þeim lögum né í lögum nr. 1/1884. Samkvæmt framansögðu verður að leggja til grundvallar að Grasgeiri hafi verið jörð eða landareign með sjálfstæðum landamerkjum þegar árið 1874. Land að Deildará og Ormarsá átti við gildistöku vatnalaga undir Grasgeira og var því óheimilt samkvæmt 2. mgr. 121. gr. þeirra að gera þar breytingu á þegar afsal var gefið út fyrir þeirri jörð 1. júní 1928. Að öllu þessu gættu eru ekki skilyrði til að verða við dómkröfu gagnáfrýjenda og verður aðaláfrýjandi því sýknaður af henni.

Eftir framangreindum úrslitum verður gagnáfrýjendum gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, H-kk-nf Þ-kk-nf, er sýkn af kröfu gagnáfrýjenda, D-kk-ef B-kk-ef I-kk-ef og R-kk-ef I-kk-ef.

Gagnáfrýjendur greiði óskipt aðaláfrýjanda samtals 1.700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.