334/2014

Eigendur Höllustaða, B o.fl., og Reykhóla, T, í Reykhólahreppi greindi á um landamerki milli jarðanna, en ágreiningurinn einskorðaðist við merki þeirra sunnan þjóðvegar. Móðir B o.fl., T, sem þá átti Höllustaði, höfðaði árið 2007 landamerkjamál á hendur þáverandi eiganda Reykhóla, Í, og með héraðsdómi var Í sýknað af kröfu T um merki milli jarðanna tveggja sunnan þjóðvegar en Í hafði ekki höfðað gagnsök í málinu. Hæstiréttur staðfesti þann héraðsdóm með dómi sínum 8. október 2009 í máli nr. 693/2008. Í dómi Hæstaréttar var rakið að aðalkrafa B o.fl. væri efnislega sú sama og forveri þeirra að eignarrétti að Höllustöðum gerði á hendur forvera T sem eiganda Reykhóla í áðurgreindu máli sem lauk með dómi Hæstaréttar í máli nr. 693/2008. Með skírskotun til 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 2. mgr. 163. gr. sömu laga var aðalkröfunni vísað frá héraðsdómi. Varakrafa B o.fl. og krafa T í gagnsök í héraði lutu í meginatriðum að því annars vegar hvar væri farvegur Krókalækjar, sem sagt var að réði merkjum jarðanna tveggja í landamerkjaskrám þeirra frá árinu 1884, og hins vegar hvar Börðin svonefndu væru, sem getið var í landamerkjaskrá Höllustaða. Hæstiréttur taldi að staðhæfingar B o.fl. um legu Krókalækjar stönguðust á við yfirlýsingar, sem aðilar að fyrra dómsmálinu um landamerki jarðanna gáfu undir rekstri þess máls um staðsetningu kennileita á deilusvæðinu og áhrif hefðu eftir 45. gr. laga nr. 91/1991. Án tillits til þessa taldi Hæstiréttur að dómkrafa T gæti í ljósi staðhátta fallið að skilningi réttarins á orðalagi landamerkjaskráa jarðanna, en ekki dómkrafa B o.fl. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að taka til greina kröfu T í gagnsök í héraði um landamerki jarðanna sunnan þjóðvegar.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 15. maí 2014. Þau krefjast þess aðallega að viðurkennt verði að landamerki jarðanna Höllustaða og Reykhóla séu norðan úr punkti 12 við túnhorn neðan þjóðvegar með hnit 350383A 554108N í punkt 13 með hnit 350201A 553366N, þaðan í punkt 14 í svonefndum Börðum með hnit 350189A 553337N, síðan í punkt 15 með hnit 349914A 553117N og loks í punkt 16 í Grundarvogi með hnit 349899A 553119N. Til vara krefjast áfrýjendur að viðurkennt verði að merkin liggi frá fyrrnefndum punkti 12 vestur í punkt 1 með hnit 350339A 554119N, þaðan í punkt 2 í Börðum með hnit 350129A 553312N, þaðan í punkt 3 í Krókalæk með hnit 349976A 553262N, síðan eftir þeim læk um punkta 4 til 9 með nánar tiltekin hnit þar til komið sé að mynni lækjarins í Grundarvogi í punkti 10 með hnit 349879A 553142N. Í báðum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur gengu á vettvang 18. október 2014.

I

Í málinu er deilt um landamerki milli jarðar áfrýjenda, Höllustaða, að austanverðu og jarðar stefnda, Reykhóla, að vestanverðu, en báðar eru þær í Reykhólahreppi fyrir norðan Breiðafjörð. Jarðirnar liggja samsíða á um 2 km leið úr norðri frá fjöllum til sjávar í suðri, þar sem land þeirra mætist í fyrrnefndum Grundarvogi, en þjóðvegur nr. 607 skerst þvert frá vestri til austurs gegnum land beggja jarðanna tæplega 1,5 km norðan við Grundarvog, rétt sunnan við svonefnda Stórulaug. Norðan þjóðvegarins er skiki úr landi Reykhóla, sem tilheyrir jörðinni Grund og liggur að merkjum Höllustaða, en sunnan vegarins og næst honum er annar skiki, sem mun eiga undir jörðina Seljanes, og virðist umdeilt hvort sá skiki nái að vestanverðu að merkjum Höllustaða eða falli að öllu leyti innan merkja Reykhóla. Ágreiningur aðilanna lýtur eingöngu að merkjum Höllustaða og Reykhóla sunnan þjóðvegarins.

Eftir gögnum málsins er elsta heimildin um merki á deilusvæðinu í bréfi O-kk-ef S-kk-ef lögmanns frá 30. apríl og 4. maí 1572, þar sem því var lýst að hann hafi á miðvikudegi næsta fyrir Krossmessu á því ári riðið samkvæmt kröfu P-kk-ef J-kk-ef á „landamerke sem fillgdi gardinum Reikiaholum a Reikia nese og sira Þ-kk-nf B-x-x hafdi hönum selldt“. Þeir hafi í fyrstu riðið „med fleirum godum mönnum odrum á landamerki millum Reikiahóla og Höllustada“ og fundið þar „griotgard sem geingur ad riettre sion hending nedann ur utann verdum grundar vogi upp efter króka læk og svo upp um mírnar firer innann Höllustadi riettsýni Í þann ytra læk sem sprettur upp ur urdinne hia þeim stóru steinum sem standa I gards endanum og geingur gardurinn upp efter hlýdinne“.

Með bréfi 3. janúar 1687 afsalaði J-kk-nf M-kk-nf dóttur sinni R-kvk-þgf „Hollustade tolf hundrud ... med þeim landamerkium Innfra Í Storu laugena, þadann Sionhending upp i fiall og ofan i Sio.“ Bréf þetta var lesið á manntalsþingi 15. maí 1695.

Landamerkjaskrá fyrir Reykhóla var gerð 16. febrúar 1884 og sagði þar að stuðst væri við „Landamerki þau sem áreiðardómur O-kk-ef lögmanns S-kk-ef frá 1572 ásamt fleiri skjölum helga Reykhólum.“ Merkjum gagnvart Höllustöðum var meðal annars lýst á eftirfarandi hátt: „Fyrst bein sjónhending úr utanverðum Grundarvogi upp eptir Krókalæk, upp mýrarnar bein sjónhending í stóru laugina fyrir innann Höllustaði“. B-kk-nf Þ-kk-nf undirritaði skrána „sem eigandi og ábúandi“ Reykhóla, en hún var ekki árituð sérstaklega um samþykki vegna Höllustaða. Hún var lesin á manntalsþingi 20. maí 1886.

Landamerkjaskrá var gerð fyrir Höllustaði 18. febrúar 1884, þar sem merkjum gagnvart Reykhólum var meðal annars lýst þannig að frá nánar tilgreindum skerjum færu þau „uppi grundarvog og svo upp þaðan í Krókalæk og eptir honum upp á börðin, og þaðan bein sjónhending upp mýrarnar uppi stórulaugina“. Landamerkjaskrána undirritaði sem „eigandi og umboðsmaður“ fyrrnefndur B-kk-nf Þ-kk-nf, sem áritaði hana jafnframt um samþykki sem „eigandi og umboðsmaður yfir Reykhólaeigninni“. Hún var lesin á manntalsþingi 19. maí 1885.

Fyrir liggur í málinu að Reykhólar komust í eigu íslenska ríkisins 13. maí 1939. Á tímabilinu frá 10. febrúar 1950 til 16. apríl 1974 mun Nýbýlastjórn ríkisins og síðar Landnám ríkisins hafa farið með umráð jarðarinnar, en eftir það landbúnaðarráðherra þar til stefndi fékk afsal fyrir henni 13. febrúar 2012.

II

Móðir áfrýjenda, T-kvk-nf G-kvk-nf, sem þá var eigandi Höllustaða, höfðaði mál 12. nóvember 2007 gegn íslenska ríkinu, sem samkvæmt framansögðu átti Reykhóla á þeim tíma, og U-kk-þgf H-kk-þgf Ó-kk-þgf, eiganda Grundar, til viðurkenningar á landamerkjum jarðar sinnar gagnvart hinum jörðunum tveimur. Að því er varðar merki Höllustaða gagnvart Reykhólum á svæðinu frá þjóðvegi nr. 607 suður til sjávar fór dómkrafa T-kvk-ef um sömu hnitasettu punktana og fyrrgreind aðalkrafa áfrýjenda, þó þannig að krafa hennar byrjaði að norðan í punkti, sem var norðar en punktur 12 í aðalkröfu áfrýjenda en í beinni línu um hann frá punkti 13. Krafa T-kvk-ef um merkin á þessu svæði var reist á því að landamerkjaskrá fyrir Reykhóla 16. febrúar 1884 hafi ekki verið árituð um samþykki af hálfu Höllustaða og landamerkjaskrá fyrir Höllustaði 18. sama mánaðar hafi hvorki verið gerð af né eftir umboði frá réttum eiganda jarðarinnar. Að auki hafi á árinu 1950 eða 1951 tekist samkomulag milli Landnáms ríkisins og forráðamanna Höllustaða um merki milli þeirrar jarðar og Reykhóla sunnan þjóðvegar og hafi verið grafinn skurður á þeim og reist girðing, en dómkrafa T-kvk-ef hafi fylgt legu þeirra mannvirkja.

Í dómi Héraðsdóms Vestfjarða í því máli 23. október 2008 sagði meðal annars að dómari hafi gengið á vettvang ásamt lögmönnum aðila, B-kk-þgf S-kk-þgf, sem er meðal áfrýjenda í þessu máli, og T-kk-þgf S-kk-þgf, sem þá var ábúandi Reykhóla og er stefndi í þessu máli. Hafi komið þar í ljós að „enginn ágreiningur er milli aðila hvað varðar kennileiti og staðsetningu þeirra að öðru leyti en því að eilítill meiningarmunur er um staðsetningu barða þeirra sem nefnd eru í landamerkjalýsingum“. Þá sagði jafnframt í dóminum að stefnandi málsins hafi meðal annars borið fyrir sig við munnlegan flutning þess að hún hafi öðlast fyrir hefð eignarrétt yfir landi að þeim merkjum, sem hún gerði kröfu um sunnan þjóðvegarins, en hafnað var að þeirri málsástæðu, sem ekki hafi verið höfð uppi í héraðsdómsstefnu, yrði komið að. Með nánar greindum röksemdum var því hafnað að ranglega hafi verið staðið að gerð landamerkjaskráa fyrir Höllustaði og Reykhóla í febrúar 1884, enda hafi þar verið gætt ákvæða 3. og 4. gr. landamerkjalaga nr. 5/1882. Lýsingin þar á merkjum jarðanna væri fyllilega samrýmanleg og gengju þessar heimildir framar því, sem fram kæmi í áðurnefndu bréfi J-kk-ef M-kk-ef 3. janúar 1687. Þá þótti ósannað að samkomulag hafi tekist um 1950 um breytingar á merkjum jarðanna, en auk þess hefði forráðamaður Landnáms ríkisins ekki verið bær til að binda eiganda Reykhóla með slíkri ráðstöfun og hefði munnlegt samkomulag um breytingu landamerkja gengið í berhögg við ákvæði laga nr. 41/1919 um landamerki. Af þessum sökum var íslenska ríkið, sem höfðaði ekki gagnsök í málinu, sýknað af kröfu T-kvk-ef um merki milli jarðanna sunnan þjóðvegar.

Dómi þessum var áfrýjað til Hæstaréttar, sem staðfesti hann með dómi 8. október 2009 í máli nr. 693/2008.

III

Áfrýjendur, sem munu hafa eignast Höllustaði að arfi eftir lát T-kvk-ef G-kvk-ef, höfðuðu mál þetta gegn stefnda 30. maí 2012 og gerðu í héraði sömu dómkröfur og þau gera nú fyrir Hæstarétti. Í héraðsdómsstefnu var aðalkrafa áfrýjenda reist á því að B-kk-nf Þ-kk-nf hafi ekki verið bær til að undirrita landamerkjaskrá Höllustaða 18. febrúar 1884, enda hafi hann hvorki verið eigandi jarðarinnar né haft umboð til þeirrar ráðstöfunar. Jafnframt var byggt á því að samkomulag hafi verið gert á árabilinu 1950 til 1960 milli eiganda Höllustaða og landgræðslustjóra í umboði íslenska ríkisins sem eiganda Reykhóla um breytt merki milli jarðanna, sem væru í samræmi við aðalkröfu áfrýjenda. Þá hafi „myndast hefð á þessum landamerkjum“, þar sem óumdeilt hafi verið í 40 til 50 ár að þau lægju eins og í aðalkröfunni greini. Um varakröfuna var vísað til þess að lýsingar á landamerkjum jarðanna, sem tækju mið af Krókalæk, gætu „ekki átt við nú“, því farvegur hans hefði breyst við skurðgröft og rask á jörðinni af mannavöldum. Að auki gætu Börðin, sem vísað væri til í landamerkjaskrám, ekki verið önnur „en þau sem liggja á milli aðalkröfu og varakröfu“ áfrýjenda. Í málinu, sem var þingfest í héraði 6. júní 2012, studdu áfrýjendur þessar málsástæður að hluta við gögn, sem ekki lágu fyrir í málinu sem lauk með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 8. október 2009.

Stefndi höfðaði gagnsök í málinu 2. júlí 2012 og krafðist þess að viðurkennt yrði að merki milli Reykhóla og Höllustaða frá sjó norður til Stórulaugar væru frá Grundarvogi á punkti með hnit 349889A 553174N eftir farvegi Krókalækjar að punkti með hnit 349999A 553494N, þaðan í punkt á svonefndum Börðum með hnit 349998A 553641N og loks eftir beinni línu að punkti við Stórulaug með hnit 350428A 554451N. Við aðalmeðferð málsins í héraði breytti stefndi kröfugerð sinni að því er varðaði endamörk kröfulínunnar til norðurs á þann hátt að þau voru færð frá Stórulaug suður fyrir þjóðveg nr. 607 eftir sömu línu og áður var dregin að punkti með hnit 350382A 554364N.

Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður bæði af aðalkröfu og varakröfu áfrýjenda, en krafa stefnda í gagnsök tekin til greina.

Samkvæmt málflutningi áfrýjenda fyrir Hæstarétti reisa þau aðalkröfu sína nú á því að í landamerkjaskrám Höllustaða og Reykhóla 16. og 18. febrúar 1884, sem skýra verði með hliðsjón af eldri heimild í afsali J-kk-ef M-kk-ef 3. janúar 1687, hafi merkjum jarðanna verið lýst á sama hátt og greini í dómkröfunni. Þessi merki hafi síðan endanlega verið ákveðin með samkomulagi, sem hafi búið að baki staðsetningu skurðar og girðingar sem gerð hafi verið um 1950. Að auki hafi áfrýjendur og forverar þeirra unnið fyrir hefð eignarrétt yfir landinu, sem aðilarnir deili um, og haft lögmætar væntingar um réttindi sín til þess í ljósi framferðis eigenda og ábúenda Reykhóla, sem ekki hafi nýtt það. Varakrafa áfrýjenda er einkum byggð á því að farvegur Krókalækjar, sem ráði að hluta merkjum samkvæmt landamerkjaskránum, liggi ekki á þann hátt, sem stefndi miði dómkröfu sína við, heldur frá punkti 10 að punkti 3, sem greini í varakröfu áfrýjenda, en Börðin, sem getið sé í landamerkjaskránum, séu með réttu á þeim stað, þar sem punktur 2 sé í varakröfunni.

Í 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er mælt svo fyrir að krafa, sem dæmd hefur verið að efni til, verði ekki borin aftur undir dóm og skuli vísa nýju máli um slíka kröfu frá dómi. Eins og að framan greinir er aðalkrafa áfrýjenda í máli þessu efnislega sú sama og forveri þeirra að eignarrétti að Höllustöðum gerði á hendur forvera stefnda sem eiganda Reykhóla í málinu, sem lauk með dómi Hæstaréttar 8. október 2009. Samkvæmt héraðsdómsstefnu var þessi krafa áfrýjenda reist á þeim málsástæðum að annmarkar hafi verið á landamerkjaskrá Höllustaða frá 18. febrúar 1884 og að merkjum samkvæmt henni hafi verið breytt með samkomulagi á árabilinu 1950 til 1960, en krafa í fyrra málinu var reist á þessum sömu málsástæðum og rökstudd afstaða tekin til þeirra í dómi. Þessu til viðbótar var aðalkrafa áfrýjenda studd við þá málsástæðu í héraðsdómsstefnu að þau hafi öðlast eignarrétt yfir deilusvæðinu fyrir hefð, en í fyrra málinu leitaðist forveri áfrýjenda við að koma að síðbúinni málsástæðu sama efnis. Þótt sú málsástæða hafi talist of seint fram komin í fyrra málinu og afstaða var af þeim sökum ekki tekin til hennar að efni til geta áfrýjendur ekki nú eftir grunnrökum 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 reist nýja málsókn á henni. Auk alls þessa verður að gæta að því að áfrýjendur halda samkvæmt framangreindu ekki lengur fram fyrir Hæstarétti að annmarkar hafi verið á landamerkjaskrá Höllustaða, heldur reisa þau aðalkröfu sína gagngert á því að hún eigi stoð í því skjali ásamt landamerkjaskrá Reykhóla 16. febrúar 1884. Þá byggja áfrýjendur ekki lengur á því að landamerkjum jarðanna hafi verið breytt með samningi á árunum 1950 til 1960, heldur kveða þau samkomulag, sem þá hafi tekist, í reynd hafa verið um staðfestingu á merkjum samkvæmt landamerkjaskránum frá 1884. Með þessu hafa áfrýjendur ekki aðeins borið fyrir sig nýjar málsástæður, sem ekki geta komist að fyrir Hæstarétti samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991, heldur um leið fallið frá málsástæðum, sem aðalkrafa þeirra var reist á fyrir héraðsdómi. Standa þannig engar málsástæður orðið að baki þeirri kröfu. Af öllum þessum sökum verður málinu vísað án kröfu frá héraðsdómi að því er varðar aðalkröfu áfrýjenda.

IV

Að frágengnu því, sem að framan greinir um aðalkröfu áfrýjenda, stendur ágreiningur aðilanna, bæði að því er varðar varakröfu áfrýjenda og kröfu stefnda í gagnsök í héraði, sem var tekin til greina með hinum áfrýjaða dómi, í meginatriðum um hvar sé farvegur Krókalækjar, sem sagt var að réði að hluta merkjum Höllustaða og Reykhóla í landamerkjaskrám beggja jarðanna frá febrúar 1884, og hvar svonefndu Börðin séu, sem getið var í landamerkjaskrá Höllustaða. Stefndi heldur því fram að við það svæði, sem kallist Börðin, myndist Krókalækur, þar sem hann hafi tekið við af Bæjarál, en í Bæjarál hafi safnast vatn úr mýrlendi þar norðan við, sem nú er sunnan þjóðvegar nr. 607. Þaðan renni lækurinn eftir krókóttum farvegi til sjávar í Grundarvogi. Áfrýjendur halda því á hinn bóginn fram að Krókalækur eigi upptök sín í Mávavatni, sem liggur í landi Reykhóla rúmum 500 m austnorðaustur frá Grundarvogi, en lækur, sem stefndi telji ranglega vera Krókalæk, renni saman við þennan læk skammt norðan við ósa hans í voginum. Byggja áfrýjendur á því að landamerkin fylgi þessum læk í átt að Mávavatni, en taki síðan á miðri þeirri leið stefnu frá bakka hans til norðurs að þeim stað, þar sem þau telja að Börðin sé að finna. Frá þessum síðastnefnda stað, sem áfrýjendur miða við í kröfugerð sinni, eru um 350 m norðvestur að þeim stað, þar sem stefndi telur Börðin vera, en óumdeilt er að frá Börðunum fari merkin síðan eftir beinni línu í stefnu að Stórulaug handan þjóðvegarins.

Staðhæfingar áfrýjenda um legu Krókalækjar stangast á við yfirlýsingar, sem aðilar að fyrra málinu um merki Höllustaða og Reykhóla, sem lokið var með áðurnefndum dómi Hæstaréttar frá 8. október 2009, gáfu undir rekstri þess máls um staðsetningu kennileita á deilusvæðinu og áhrif höfðu eftir 45. gr. laga nr. 91/1991, bæði í því máli og þessu, sbr. dóm Hæstaréttar 18. mars 1980 í máli nr. 178/1977, sem birtur var í dómasafni 1980 bls. 787. Án tillits til þess verður að gæta að því að merkjum milli jarðanna frá sjó var sem áður segir lýst þannig í landamerkjaskrá Reykhóla að þau færu frá Grundarvogi „upp eptir Krókalæk, upp mýrarnar bein sjónhending í stóru laugina“ og í landamerkjaskrá Höllustaða að frá voginum færu þau upp „í Krókalæk og eptir honum upp á börðin, og þaðan bein sjónhending upp mýrarnar uppi stórulaugina“. Nærlægast er að skilja þetta orðalag landamerkjaskránna í ljósi staðhátta á þann veg að merkin hafi fylgt Krókalæk frá ósum hans til upptaka, sem hafi verið í Börðunum sunnan við mýrarnar. Þessi skilningur fær stoð í örnefnaskrá fyrir Höllustaði frá 1978, þar sem því var lýst að í Bæjarál væru „miklar forir, vatnselgur í miðjunni, einkum í rigningatíð.“ Verði hann til úr mörgum keldum, sem sameinist í eina sem verði eins og lækur í rigningu, og myndi hann læk, sem heiti Krókalækur, sem taki við af Bæjarál og renni til sjávar í Grundarvogi. Að þessum skilningi á orðalagi landamerkjaskránna getur dómkrafa stefnda fallið, en ekki dómkrafa áfrýjenda. Með því að áfrýjendur hafa ekki fært fram gögn, sem hrundið geta þessum ályktunum, verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um varakröfu áfrýjenda og gagnkröfu stefnda.

Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðalkröfu áfrýjenda, B-kk-ef S-kk-ef, K-kvk-ef S-kvk-ef, I-kk-ef S-kk-ef og Þ-kk-ef S-kk-ef, er vísað frá héraðsdómi.

Að öðru leyti skal hinn áfrýjaði dómur vera óraskaður.

Áfrýjendur greiði í sameiningu stefnda, T-kk-þgf S-kk-þgf, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.