643/2015

Árið 1944 seldi Suðureyrarhreppur jörðina L til P, en í afsalinu var meðal annars tilgreint að jarðhitaréttindi væru undanskilin sölu hennar í því augnamiði að vatnið yrði notað til almenningsþarfa. G ehf., sem eignaðist jörðina árið 2012, höfðaði mál á hendur O ohf., sem tók við jarðhitaréttindum hreppsins árið 1993, og krafðist þess aðallega að viðurkennt yrði að eignar- og nýtingarréttur jarðhita á jörðinni tilheyrði henni óskertur, en til vara að rétturinn tilheyrði jörðinni „að undanskildum þeim jarðhita sem nýttur er til almenningsþarfa innan marka gamla Suðureyrarhrepps.“ Ágreiningur aðila laut meðal annars að því hvernig skýra bæri ákvæðið í fyrri málslið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940 um eignar- og notkunarrétt jarðhita þar sem lagt var bann við að landeigandi undanskildi landareign sinni jarðhitaréttindi nema með sérstöku leyfi ráðherra, en ekki lágu fyrir nein gögn í málinu um að Suðureyrarhreppur hefði á sínum tíma sótt um slíkt leyfi. G ehf. reisti aðalkröfu sína á því að skortur á samþykki ráðherra ætti að hafa í för með sér að sú ráðstöfun hreppsins að skilja jarðhitaréttindin frá jörðinni við sölu hennar væri ógild. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt ráðið yrði af lögskýringargögnum að með ákvæðinu hefði ætlun löggjafans einkum verið sú að stemma stigu við sölu þessara réttinda, einna og sér, til annarra en ríkis og sveitarfélaga endurspeglaðist það ekki í orðalagi þess þar sem lagt væri fortakslaust bann við að skilja réttindin undan landareign nema með leyfi ráðherra. Samkvæmt því var talið að Suðureyrarhreppi hefði verið skylt að lögum að fá leyfi ráðherra fyrir því að skilja umrædd réttindi undan jörðinni við sölu hennar til P. Á hinn bóginn þótti rétt að líta til þess að sú ráðstöfun hreppsins að halda eftir jarðhitaréttindunum hefði samrýmst því markmiði ákvæðisins að tryggja almenningi not þeirra verðmæta, sem í jarðhita væru fólgin. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af því að ráðstöfuninni hefði ekki verið mótmælt fyrr en G ehf. gerði það tæpum 70 árum frá sölu jarðarinnar var því hafnað að ógilda hana af þeirri ástæðu að leyfi ráðherra hefði skort. Þá var ekki heldur fallist á með G ehf. að ógilda bæri hina umdeildu ráðstöfun eða víkja til hliðar þeim ákvæðum afsalsins, sem hefðu undanskilið réttindin við sölu jarðarinnar, á grundvelli 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Við úrlausn um það hvaða réttindi hefðu verið undanskilin jörðinni við sölu hennar með afsalinu var litið til þess að um hefði verið að ræða einhliða gerning af hendi sveitarfélagsins. Var vafinn því skýrður kaupandanum í hag og litið svo á að hreppurinn hefði aðeins haldið eftir gagnvart honum rétti til að nýta heita vatnið í landi jarðarinnar að því marki sem það yrði notað í þágu sveitarfélagsins og íbúa þess. Hins vegar þótti ekki unnt að fallast á varakröfu G ehf., eins og hún var úr garði gerð, þar sem að eigandi jarðarinnar á árunum 1990 til 2011 hefði ekki andmælt þeirri breytingu sem varð á eignarhaldi jarðhitaréttindanna árið 1993, þegar O ohf. tók við jarðhitaréttindum hreppsins, þrátt fyrir að ljóst hefði mátt vera að með breytingunni yrði nýting jarðhitans að L ekki lengur einskorðuð við þarfir almennings innan marka Suðureyrarhrepps. Þá hefðu engar athugasemdir heldur verið gerðar í þessa veru þegar hreppurinn sameinaðist öðrum sveitarfélögum árið 1996. Samkvæmt framansögðu var O ohf. sýknað af kröfum G ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. september 2015. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði að eignar- og nýtingarréttur jarðhita á jörðinni Laugum í Súgandafirði, fastanúmer 141250, tilheyri jörðinni óskertur, en til vara að rétturinn tilheyri jörðinni „að undanskildum þeim jarðhita sem nýttur er til almenningsþarfa innan marka gamla Suðureyrarhrepps.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins festi Suðureyrarhreppur kaup á jörðinni Laugum í Súgandafirði árið 1923 „ásamt með leigupening og jarðarhúsum og öllu sem jörðinni fylgir“. Á fundi í hreppsnefnd Suðureyrarhrepps, sem mun hafa verið haldinn vorið 1944, skýrði oddviti frá „að hann hefði, eftir ályktun hreppsnefndar, auglýst jörðina til ábúðar, og hefði eigi komið nein umsókn um byggingu.“ Í kjölfarið var samþykkt tillaga „um að auglýsa eftir kauptilboðum í jörðina fyrir 1. júní þ. á. – sjeu jarðhitarjettindi undanskilin.“ Á hreppnefndarfundi 5. júní 1944 skýrði oddviti frá að hann hefði eftir ályktun síðasta fundar „auglýst eftir tilboði í jörðina.“ Tvö tilboð höfðu borist og var hærra boðið frá P-kk-þgf H. P-kk-þgf. Að loknum umræðum um málið voru greidd atkvæði og samþykkt „að taka tilboði P-kk-ef H. P-kk-ef ... án leigupenings og vatnshitarjettinda“.

Hinn 16. október 1944 afsalaði Suðureyrarhreppur „P-kk-þgf H. P-kk-þgf, sjómanni á Suðureyri“ jörðinni Laugum „með húsum þeim sem nú eru á jörðinni, en leigupeningur fylgir ekki. Jörðin selst með öllum gögnum og gæðum með þeim undantekningum um heitt vatn, sem að neðan greinir. 1. Sundlaug Súgfirðinga hefur til afnota laugina við laugarlækinn, samkvæmt ályktun hreppsnefndar á fundi hinn 31. marz 1933. 2. Finnist, við boranir, meira heitt vatn í landi jarðarinnar, eru afnot þess undanskilin sölu hennar, í því augnamiði að vatnið verði notað til almenningsþarfa í hreppnum. En eigandanum ber rjettur til bóta fyrir átroðning og jarðrask, vegna virkjunar á heitu vatni, eftir mati ef eigi verður samkomulag um þær bætur.“ Afsalið var afhent til þinglýsingar 9. desember 1944. Ekki liggja fyrir gögn um að Suðureyrarhreppur hafi sótt um leyfi ráðherra fyrir því að undanskilja jarðhitaréttindin við sölu jarðarinnar til P-kk-ef og því síður að slíkt leyfi hafi verið veitt. Hins vegar er meðal gagna málsins bréf landbúnaðarráðuneytisins 15. nóvember 1984 þar sem upplýst var að ekki hafi „fundist nein gögn í ráðuneytinu varðandi þetta mál, þrátt fyrir ítarlega leit.“ Þá er óumdeilt í málinu að sundlaug sú, sem vísað var til í áðurgreindu afsali og notast var við um skeið, sé nú löngu horfin.

Með samningi milli P-kk-ef og Suðureyrarhrepps 23. maí 1978 heimilaði hann, sem eigandi jarðarinnar Lauga, hreppnum „frjáls afnot af landi sínu við Laugar utan girðingar“. Samkvæmt samningnum mátti hreppurinn „setja upp borpalla, raflínur og hitaveitulagnir og hafa önnur umsvif er varða hitaveituframkvæmdir um ókomna framtíð á landi P-kk-ef við Laugar“. Fyrir þessi réttindi var svo um samið að hreppurinn greiddi honum „sem svarar heimtaugagjaldi frá Hitaveitu Suðureyrar í hús hans við Aðalgötu 38“ á Suðureyri. Samningurinn var afhentur til þinglýsingar 31. maí 1978.

Stefndi mun hafa tekið til starfa á árinu 1978 á grundvelli laga nr. 66/1976 um Orkubú Vestfjarða. Stefndi var upphaflega sameignarfélag í eigu ríkisins og sveitarfélaga á Vestfjörðum, en var gert að opinberu hlutafélagi árið 2001, sbr. lög nr. 40/2001 um stofnun hlutafélags um Orkubú Vestfjarða. Samkvæmt 2. gr. laganna er tilgangur stefnda meðal annars að virkja jarðhita á Vestfjörðum og eiga og reka jarðvarmavirki ásamt nauðsynlegu dreifikerfi.

Stefndi og Suðureyrarhreppur gerðu með sér samning 30. apríl 1993 þar sem sá fyrrnefndi tók „við öllum eignum Hitaveitu Suðureyrar“ og yfirtók „skuldbindingar hennar.“ Í 5. grein samningsins sagði meðal annars: „Frá og með 1. janúar 1993 afhendir Hreppsnefnd Suðureyrarhrepps Orkubúi Vestfjarða allan rétt til virkjunar vatnsafls, jarðhita og fallvatns til orkuframleiðslu, sem Suðureyrarhreppur, eða Hitaveita Suðureyrar, á eða kann að eiga í löndum sveitarfélagsins, hitaveitunnar, eða annars staðar og sveitarfélagið kann að hafa samið um.“ Samningurinn var gerður með fyrirvara um samþykki iðnaðarráðherra. Hinn 25. júní sama ár var gert samkomulag milli ríkisins og stefnda í tilefni af kaupum þess síðarnefnda á Hitaveitu Suðureyrar af Suðureyrarhreppi og var það undirritað af fjármálaráðherra og iðnaðarráðherra, fyrir hönd ríkisins. Í samræmi við samninginn 30. apríl 1993 afsalaði Suðureyrarhreppur síðan stefnda 8. janúar 1995 „öllum eignum Hitaveitu Suðureyrar, föstum og lausum, þ.e. borholum að Laugum í Súgandafirði ásamt dæluhúsum og öllum búnaði, aðveituæð frá Laugum að Suðureyri“ og „öllu dreifikerfi hitaveitunnar“. Jafnframt var stefnda afsalað „öllum rétti til virkjunar vatnsafls, jarðhita og fallvatns til orkuframleiðslu, sem Suðureyrarhreppur eða Hitaveita Suðurnesja á, eða kann að eiga í löndum sveitarfélagsins, hitaveitunnar eða annars staðar og sveitarfélagið kann að hafa samið um.“ Afsalið var afhent til þinglýsingar 8. júní 1995 og síðan fært í þinglýsingabók 27. febrúar 1996.

Hinn 1. júní 1996 sameinaðist Suðureyrarhreppur fimm öðrum sveitarfélögum í eitt sveitarfélag, Ísafjarðarbæ, sem er réttargæslustefndi í máli þessu.

P-kk-nf H. P-kk-nf lést 7. ágúst 1989 og fékk eftirlifandi eiginkona hans, G-kvk-nf G-kvk-nf G-kvk-nf, leyfi til setu í óskiptu búi eftir hann 5. janúar 1990. Í leyfisbréfinu var tekið fram að hinn látni hefði síðast búið að Aðalgötu 38 á Suðureyri og var heimili ekkjunnar sagt á sama stað. Hún andaðist 1. maí 2011 og við skipti á dánarbúinu kom jörðin Laugar í hlut tíu erfingja þeirra hjóna, þar á meðal G-kk-ef K-kk-ef P-kk-ef. Hinn 15. febrúar 2012 afsöluðu aðrir erfingjar honum eignarhlutum sínum í jörðinni og degi síðar afsalaði hann jörðinni til áfrýjanda. Með bréfi áfrýjanda til stefnda 31. maí 2013 var vísað til afsalsins frá 1944. Tekið var fram að svo virtist sem Suðureyrarhreppur hafi ekki fengið leyfi ráðherra fyrir því að undanskilja jarðhitaréttindi jarðarinnar við sölu hennar, eins og áskilið hafi verið í lögum, og því hafi réttindin ekki verið löglega undanskilin henni. Var óskað eftir viðræðum við stefnda um nýtingu jarðhitans og lausn þeirra álitamála sem reifuð hafi verið í bréfinu.

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir aðilaskýrslu G-kk-ef K-kk-ef, sem hann gaf fyrir héraðsdómi, en hann er eini stjórnarmaður og framkvæmdastjóri áfrýjanda. Til viðbótar því, sem rakið er í dóminum, er ástæða til að nefna að fyrirsvarsmaðurinn gat þess í skýrslu sinni að föðurforeldrar sínir hafi verið leiguliðar á jörðinni Laugum allt til ársins 1943. Þá hafi þau hætt búskap og Suðureyrarhreppur ákveðið „að selja jörðina með öllum gögnum og gæðum“. Af þessum framburði og öðru því, sem fram er komið í málinu, verður ekki annað ráðið en að hvorki hafi verið búið á jörðinni né rekinn þar hefðbundinn búskapur frá árinu 1943.

II

Í 2. gr. vatnalaga nr. 15/1923, eins og hún hljóðaði allt þar til henni var breytt með lögum nr. 58/2008, var svo fyrir mælt að landareign hverri fylgdi réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni væri, á þann hátt sem lögin heimiluðu. Hugtakið landareign var skilgreint í 1. gr. laganna sem land lögbýlis og lóð og lönd innan takmarka kaupstaða og löggiltra verslunarstaða. Eftir 1. mgr. 16. gr. þeirra fór eftir reglum um landkaup ef vatnsréttindi voru af hendi látin án þess að eignarréttur að landi væri jafnframt látinn. Samkvæmt 2. gr., sbr. 10. gr., vatnalaga tóku þau einungis til eignarréttar að heitu vatni á yfirborði jarðar, svo sem lauga og hvera, en ekki til eignarréttar að heitu vatni neðan jarðar.

Á þessu varð breyting með gildistöku laga nr. 98/1940 um eignar- og notkunarrétt jarðhita. Samkvæmt 1. gr. þeirra laga fylgdi landareign hverri réttur til umráða og hagnýtingar á hverum og laugum (jarðhita), sem á henni væru, þó með þeim takmörkunum sem lögin tilgreindu. Í 1. mgr. 3. gr. laganna var kveðið á um að landeiganda væri rétt að hagnýta sér hveri og laugar eins og honum þætti best henta til heimilisþarfa, framleiðslu og iðnaðar, þó að teknu tilliti til réttinda annarra, sbr. 4. gr. Í 1. mgr. 6. gr. laganna sagði að landeigandi mætti ekki undanskilja landareign sinni jarðhitaréttindi, nema með sérstöku leyfi ráðherra. Um kaup á slíkum réttindum færi sem um landkaup. Í 2. mgr. sömu lagagreinar sagði að um sölu jarða, er jarðhitaréttindi fylgdu, færi eftir ákvæðum laga nr. 55/1926 um forkaupsrétt á jörðum, sem felld voru úr gildi með lögum nr. 40/1948 um kauprétt á jörðum, þó þannig að ríkissjóður skyldi hafa forkaupsrétt, að þeim aðilum frágengnum sem hann væri veittur með lögum nr. 55/1926. Samkvæmt 2. gr. síðastnefndu laganna átti sveitarfélag það, sem jörð í sjálfsábúð lá í, að öðru jöfnu forkaupsrétt að jörðinni við sölu á henni ef enginn þeirra, sem í 1. gr. væri getið, svo sem leiguliði eða ábúandi, ætti slíkan rétt ellegar hefði afsalað sér honum eða ekki neytt hans innan tilskilins frests, sbr. 5. og 6. gr. laganna.

Setning laga nr. 98/1940 átti sér nokkurn aðdraganda. Þannig var frumvarp til laga um eignar- og notkunarrétt hveraorku lagt fram á Alþingi árið 1928, en náði ekki fram að ganga. Í 3. gr. þess frumvarps var að finna sams konar ákvæði og síðar var tekið upp í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940 og fylgdi því svofelld skýring í athugasemdum með frumvarpinu: „Jarðhitarjettindi eru einn óaðgreinanlegur hluti landareignar, og virðist því rjett að ákveða, að þau megi ekki selja sjerstaklega undan henni, nema með sjerstöku leyfi.“ Frumvarp það, sem síðar varð að lögum nr. 98/1940, var lagt nokkrum sinnum fram á Alþingi áður en það var samþykkt. Í greinargerð með frumvarpinu sagði meðal annars: „Jarðhiti hér á landi hefir vafalaust mikið verðmæti í sér fólgið fyrir land og lýð. Það varðar þess vegna ekki litlu, á hvern hátt hann verður notaður. Af löggjafarvaldsins hálfu hefir lítið verið gert til þess að greiða fyrir notkun jarðhitans og tryggja það, að þessum hlunnindum verði ekki spillt. Frumvarp þetta er flutt með það fyrir augum, að tryggja almenningi, eftir því sem hægt er, not þessara verðmæta og vernda þau fyrir því, að þeim verði spillt.“ Þegar mælt var fyrir frumvarpinu á Alþingi haustið 1937 fórust öðrum flutningsmanni þess svo orð um það ákvæði sem síðar varð að fyrri málslið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940: „Það er t.d. ákveðið hér, að ekki megi undanskilja hverahita, ef jörð er seld, og eignin sé frá því sjónarmiði ekki rýrð.“ Í umræðum um frumvarpið á árinu 1939 sagði sami þingmaður: „Það, sem sérstaklega hefir hvatt okkur flm. til þess að reyna að lögfesta þetta frv., er, að augu manna eru óðum að opnast fyrir því verðmæti, sem í jarðhita liggur. En þá kemur gamla sagan, að fjáraflamenn reyna að komast yfir hann ... Nú á 2–3 síðustu árum hafa allveruleg jarðhitasvæði verið keypt upp af mönnum, sem höfðu peningaráð ... Það er svo óhagkvæmt almenningsheill, að nauðsyn ber til að fyrirbyggja það. Jarðhiti má ekki komast í brask og verða á því svo dýr, að enginn geti hagnýtt hann, eins og venja vill verða með auðlindirnar, ef ekki er spornað við því. Í frv. er fyrst og fremst ákvæði til að tryggja, að jarðhiti sé ekki eyðilagður með aðgerðum, sem gripið er til í þekkingarleysi, fljótræði eða beinlínis aðgæzluleysi. Þar næst koma þau aðalatriði, sem ég minntist á. Landeiganda á ekki að vera heimilt að undanskilja jarðhita við sölu jarðar. Ríkið á bæði að eiga forkaupsrétt, þegar sala fer fram, og að geta tekið jarðhita eignarnámi.“

Lög nr. 98/1940 voru felld úr gildi með orkulögum nr. 58/1967, en tveir kaflar þeirra síðarnefndu, þar á meðal III. kafli um vinnslu jarðhita, voru felldir brott með lögum nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Í 3. gr. þeirra laga er kveðið á um að eignarlandi fylgi eignarréttur að auðlindum í jörðu, en þar á meðal er jarðhiti, sbr. 2. mgr. 1. gr. og 2. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. þeirra er landeiganda heimilt án leyfis að hagnýta jarðhita í eignarlandi sínu til heimilis- og búsþarfa, þar með talið til ylræktar, iðnaðar og iðju, allt að 3,5 MW miðað við vermi sem tekið er úr jörðu alls innan eignarlands. Þá er í 1. mgr. 12. gr. laganna mælt fyrir um að landeigandi megi ekki undanskilja eignarlandi sínu jarðhitaréttindi, nema með sérstöku leyfi ráðherra.

III

1

Málsaðila greinir á um hvernig skýra beri ákvæðið í fyrri málslið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940 þar sem lagt var bann við að landeigandi undanskildi landareign sinni jarðhitaréttindi nema með sérstöku leyfi ráðherra, en stefndi og réttargæslustefndi telja að ákvæðið hafi ekki átt við þegar Suðureyrarhreppur seldi jörðina Laugar á sínum tíma til P-kk-ef H. P-kk-ef að undanskildum jarðhitaréttindum í þágu almannahagsmuna. Þótt ráðið verði af lögskýringargögnum að með ákvæðinu hafi ætlun löggjafans einkum verið sú að stemma stigu við sölu þessara réttinda, einna og sér, til annarra en ríkis og sveitarfélaga endurspeglast það ekki í orðalagi þess þar sem lagt er fortakslaust bann við að skilja réttindin undan landareign nema með leyfi ráðherra. Hugtakið landareign var ekki skilgreint í lögum nr. 98/1940. Með tilliti til eðlis jarðhitaréttinda og þess hve frábrugðin þau eru réttindum á borð við veiðiréttindi, sem sést meðal annars á því að samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 6. gr. laganna skyldu kaup á réttindum til jarðhita fara eftir reglum um landkaup á sama hátt og kaup á vatnsréttindum, verður hugtakið ekki skýrt svo þröngt í merkingu fyrri málsliðar sömu málsgreinar að það hafi einungis tekið til lands lögbýla eða jarða sem voru byggðar og nýttar til hefðbundins búrekstrar. Samkvæmt þessu var hreppnum skylt að lögum að fá leyfi ráðherra fyrir því að skilja umrædd réttindi undan jörðinni við sölu hennar til P-kk-ef.

Skilja verður rökstuðning áfrýjanda fyrir aðalkröfu sinni um að viðurkennt verði að eignar- og afnotaréttur jarðhita á jörðinni Laugum tilheyri henni óskertur á þann veg að skortur á samþykki ráðherra eigi að hafa í för með sér að sú ráðstöfun Suðureyrarhrepps að skilja jarðhitaréttindin frá jörðinni við sölu hennar á sínum tíma sé ógild. Ekkert sem fram hefur komið í málinu bendir til að hreppurinn hafi fengið sérstakt leyfi ráðherra til að undanskilja jarðhitaréttindin umrætt sinn, svo sem áskilið var í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940. Hefur enga þýðingu í því sambandi þótt iðnaðarráðherra hafi tæpum 50 árum síðar samþykkt samning stefnda og hreppsins um yfirtöku þess fyrrnefnda á Hitaveitu Suðureyrar. Á hinn bóginn er ekki sjálfgefið, svo sem áfrýjandi heldur fram, að ógilda skuli hina umdeildu ráðstöfun þótt hreppurinn hafi látið hjá líða að afla leyfis ráðherra fyrir henni.

Við úrlausn þess álitaefnis er rétt að líta til markmiðs löggjafans með þeim skorðum á rétti landeiganda til ráðstöfunar á eignarréttindum sínum sem settar voru með 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940. Eins og rakið hefur verið kom fram í greinargerð með frumvarpi til laganna og ummælum annars af flutningsmönnum þess á Alþingi að annar aðaltilgangur laganna, ekki síst hins umrædda ákvæðis, væri að tryggja almenningi not þeirra verðmæta, sem í jarðhita væru fólgin, og koma í veg fyrir að „fjáraflamenn“ gætu keypt réttindin af landeigendum og gert jarðhitann sér að féþúfu á kostnað almennings. Sú ráðstöfun Suðureyrarhrepps að halda eftir jarðhitaréttindunum við sölu jarðarinnar Lauga umrætt sinn var augljóslega gerð í því augnamiði að tryggja sveitarfélaginu og íbúum þess aðgang að heitu vatni án endurgjalds til landeiganda, svo sem fram kom í afsalinu fyrir jörðinni. Þar sem ráðstöfunin samrýmdist því markmiði, sem að var stefnt af hendi löggjafans með því að áskilja að leyfi ráðherra þyrfti til að undanskilja jarðhitaréttindi landareign við sölu hennar, verður þeirri málsástæðu áfrýjanda hafnað að hún teljist ógild af þeirri ástæðu að slíkt leyfi hafi skort. Það styrkir jafnframt þá niðurstöðu að kaupanda jarðarinnar, P-kk-þgf, mátti þegar vera ljóst af efni afsalsins fyrir jörðinni að réttindin fylgdu henni ekki óskert. Þá verður ekki séð af gögnum málsins að P-kk-nf eða þeir, sem eignuðust jörðina eftir andlát hans, hafi mótmælt ráðstöfuninni fyrr en áfrýjandi gerði það með bréfi sínu til stefnda 31. maí 2013 eða tæpum 70 árum eftir að hreppurinn ráðstafaði jörðinni án þess að henni fylgdu nánar greind jarðhitaréttindi. Var þó ærið tilefni til þess við gerð samningsins árið 1978 þegar P-kk-nf veitti hreppnum heimild til afnota af landi sínu til ýmissa hitaveituframkvæmda.

Samkvæmt framansögðu og með vísan til forsendna héraðsdóms er heldur ekki fallist á þær málsástæður áfrýjanda að ógilda beri hina umdeildu ráðstöfun eða víkja til hliðar þeim ákvæðum afsalsins, sem undanskildu réttindin við sölu jarðarinnar, á grundvelli 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Verður því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að sýkna stefnda af aðalkröfu áfrýjanda.

2

Við sölu Suðureyrarhrepps til P-kk-ef H. P-kk-ef á jörðinni Laugum mun ekki hafa verið gerður formlegur samningur þeirra á milli, heldur gaf hreppurinn út afsal til hans fyrir jörðinni. Þar sem um var að ræða einhliða gerning af hendi sveitarfélagsins verður að taka mið af efni afsalsins við úrlausn um það hvaða réttindi hafi verið undanskilin jörðinni við sölu hennar, hvað sem leið fyrirætlun hreppsnefndar, enda liggur ekkert fyrir um að P-kk-þgf hafi verið hún kunn.

Það ákvæði afsalsins, sem hér skiptir máli, var svohljóðandi: „Finnist, við boranir, meira heitt vatn í landi jarðarinnar, eru afnot þess undanskilin sölu hennar, í því augnamiði að vatnið verði notað til almenningsþarfa í hreppnum.“ Þetta ákvæði má skilja á tvo vegu. Annars vegar að réttur til að nýta það heita vatn, sem fyndist við boranir á landi jarðarinnar, hafi að öllu leyti verið undanskilinn við söluna eða hins vegar að nýtingarrétturinn hafi aðeins verið skilinn undan sölunni að því marki sem heita vatnið yrði notað til þarfa almennings í hreppnum. Vegna þess að orðalagið stafaði frá seljandanum og í 1. gr. laga nr. 98/1940 var kveðið á um að hverri landareign fylgdi réttur til umráða og hagnýtingar á jarðhita, sem á henni væri, sbr. og 1. mgr. 3. gr. laganna, verður þessi vafi skýrður kaupandanum í hag og litið svo á að hreppurinn hafi aðeins haldið eftir gagnvart honum rétti til að nýta heita vatnið í landi jarðarinnar að því marki sem það yrði notað í þágu sveitarfélagsins og íbúa þess.

Í kjölfar þess að P-kk-nf féll frá fékk eftirlifandi eiginkona hans leyfi til setu í óskiptu búi eftir hann árið 1990 og fór því með eignarráð að jörðinni þegar stefndi tók þremur árum síðar við eignum og réttindum Hitaveitu Suðureyrar, þar á meðal rétti til hagnýtingar á heitu vatni í landi jarðarinnar. Í byrjun árs 1995 gaf Suðureyrarhreppur út afsal til stefnda, sem síðar var þinglýst, þar sem afsalað var öllum eignum hitaveitunnar, þar á meðal „borholum að Laugum í Súgandafirði ásamt dæluhúsum og öllum búnaði“, svo og öllum rétti til virkjunar, meðal annars jarðhita, sem hreppurinn ætti í löndum sveitarfélagsins. Þrátt fyrir að ekkju P-kk-ef sem eiganda jarðarinnar mætti af þessu vera ljóst að stefndi, sem á og rekur jarðvarmavirki með tilheyrandi dreifikerfi á Vestfjörðum, hefði tekið við jarðhitaréttindum hreppsins hreyfði hún engum andmælum við þeirri breytingu þótt henni hlyti að fylgja að nýting jarðhitans að Laugum yrði ekki lengur einskorðuð við þarfir almennings innan marka Suðureyrarhrepps. Engar athugasemdir voru heldur gerðar í þessa veru þegar hreppurinn sameinaðist öðrum sveitarfélögum á vestan- og norðanverðum Vestfjörðum á miðju ári 1996.

Áður hefur því verið slegið föstu að við sölu jarðarinnar árið 1944 hafi aðeins hluti af réttindum til jarðhita í landi hennar verið skilinn undan henni. Vegna þeirra breyttu aðstæðna og þess tómlætis af hálfu eiganda jarðarinnar, sem að framan greinir, er hins vegar ekki unnt að fallast á varakröfu áfrýjanda eins og hún er úr garði gerð. Verður héraðsdómur því staðfestur.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.