24/2015

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem til úrlausnar var ágreiningur um nánar tiltekin atriði varðandi opinber skipti á dánarbúi G og H þar sem erfingjarnir voru sex börn þeirra. Eins og málið var lagt fyrir Hæstarétt laut ágreiningur málsaðila einvörðungu að því hvort A, B, C og D gætu krafist þess samkvæmt 36. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. að þeim yrði sameiginlega lagðar út eignir úr dánarbúinu sem væru alls að verðmæti 162.310.000 krónur á grundvelli fyrirliggjandi mats, en samkvæmt yfirliti skiptastjóra var ógreiddur arfur til hvers þeirra 48.233.849 krónur eða samtals 192.935.396 krónur til þeirra allra. Í hinum kærða úrskurði var kröfu A, B, C og D hafnað. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem ekki væri lagt bann við því í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 20/1991 að tveir erfingjar eða fleiri gætu sett fram sameiginlega kröfu um að fá útlagðar eignir úr dánarbúi sér til handa yrði að játa þeim þeirri heimild, að því tilskildu að matsverð eignanna rúmuðust innan sameiginlegs arfshluta þeirra og ekki yrði talið að þær hefðu sérstakt gildi fyrir aðra erfingja umfram þá sem kröfuna gerðu, sbr. 2. mgr. 36. gr. laganna. Samkvæmt framansögðu var krafa A, B, C og D tekin til greina þrátt fyrir mótmæli E og F, enda hefðu þeir ekki sýnt fram á að eignirnar hefðu sérstakt gildi fyrir þá umfram A, B, C og D.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 19. desember 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. janúar 2015. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 8. desember 2014 þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi málsaðila sem reis við opinber skipti á dánarbúi G og H. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að þeim verði „sameiginlega og að óskiptu lagðar út allar efnislegar eignir dánarbús foreldra sinna ... á matsverði samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna frá 13. nóvember 2013 og mati á sumarbústað frá 29. apríl 2011 að undanskilinni 146 hektara spildu úr landi jarðarinnar [...], sem G og H ráðstöfuðu til E 2. desember 2001 ... og þeim eignum sem kaupréttur D tekur til samkvæmt kaupsamningi dagsettum 19. apríl 1991“. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar, svo og málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

I

Varnaraðilar hafa ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur því krafa þeirra um málskostnað í héraði ekki til álita hér fyrir dómi.

Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram var bú G, sem lést [...] 2008, og eiginkonu hans, H, sem féll frá [...] 2009, tekið til opinberra skipta með úrskurði héraðsdóms [...] 2010. Aðilar máls þessa eru börn þeirra hjóna og einu erfingjar þeirra. Samkvæmt gögnum málsins munu hin látnu ekki hafa skilið eftir sig erfðaskrá.

Á skiptafundi í dánarbúinu 15. apríl 2014 lagði skiptastjóri fram tillögu að skiptum í búinu. Þar kom fram að verðmæti eigna búsins, annarra en sumarhúss, bankainnstæðna, verðbréfa og innbús, væri miðað við matsgerð dómkvaddra manna 13. nóvember 2013 og verðmæti sumarhússins við mat löggilts fasteignasala 29. apríl 2011. Samkvæmt tillögunni námu heildareignir búsins 294.403.092 krónum þegar frá hafði verið dreginn arfur sem greiddur hafði verið sóknaraðilum og varnaraðilanum F fyrir fram, 5.000.000 krónur til hvers þeirra eða samtals 25.000.000 krónur. Í tillögunni var arfshluti hvers hinna fimm erfingja sagður vera 48.233.849 krónur, en arfshluti varnaraðilans E 53.233.849 krónur. Þá hafði land úr jörðinni [...], sem sá síðastnefndi hafði fengið í sinn hlut sem fyrirframgreiddan arf, verið metið á 43.500.000 krónur í áðurgreindri matsgerð. Ef sú fjárhæð er dregin frá arfshluta hans standa eftir af honum 9.733.849 krónur.

Sóknaraðilar hafa krafist þess að þeim verði sameiginlega lagðar út eignir úr dánarbúinu sem eru alls að verðmæti 162.310.000 krónur á grundvelli fyrirliggjandi mats. Samkvæmt yfirliti skiptastjóra er ógreiddur arfur til hvers þeirra 48.233.849 krónur eða samtals 192.935.396 krónur til þeirra allra. Eins og málið er lagt fyrir Hæstarétt lýtur ágreiningur málsaðila einvörðungu að því hvort taka beri kröfu sóknaraðila til greina samkvæmt lögum nr. 20/1991 eða hafna henni, svo sem gert var í hinum kærða úrskurði.

II

Ákvæði 2. þáttar laga nr. 20/1991, sem lúta að bústjórn og ráðstöfun eigna við opinber skipti á dánarbúum, eru reist á þeirri meginreglu að við slík skipti verði öllum eignum gjaldfærs bús komið í verð og andvirði þeirra að frádregnum skuldum, kostnaði og erfðafjárskatti greitt erfingjum til fullnustu arfskröfum þeirra. Frá þeirri meginreglu er vikið í III. kafla laganna þar sem kveðið er á um að einstakar eignir dánarbús verði lagðar út erfingjum samkvæmt kröfu þeirra á matsverði til greiðslu arfs. Þegar eftirlifandi maki stendur ekki til arfs og sá látni hefur ekki mælt fyrir um ráðstöfun einstakra eigna með erfðaskrá getur hver og einn erfingi krafist að fá arf sinn greiddan með því að fá eignir lagðar sér út samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 20/1991. Sú heimild er þó ávallt háð því að matsverð eigna rúmist innan arfshluta hans ef erfingjar semja ekki sérstaklega á annan veg, sbr. dóm Hæstaréttar 14. desember 1999 í máli nr. 477/1999 sem birtur er í dómasafni það ár, bls. 4883. Þá segir í síðari málslið 2. mgr. sömu greinar að verði talið að eign hafi sérstakt gildi fyrir tiltekinn erfingja öðrum fremur skuli hann þó ganga fyrir um útlagningu.

Sökum þess að erfðaréttindi eru í eðli sínu einkaréttindi hafa erfingjar heimild til að semja um það hvernig þeir haga skiptum sín á milli nema öðru vísi sé fyrir mælt í lögum, þar á meðal mega þeir ekki brjóta gegn lögmæltum rétti annarra erfingja með slíkum samningum. Þar sem ekki er lagt bann við því í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 20/1991 að tveir erfingjar eða fleiri geti sett fram sameiginlega kröfu um að fá útlagðar eignir úr dánarbúi sér til handa verður samkvæmt því að játa þeim þeirri heimild, að því tilskildu að matsverð eignanna rúmist innan sameiginlegs arfshluta þeirra og ekki verði talið að þær hafi sérstakt gildi fyrir aðra erfingja umfram þá sem kröfuna gera.

Með skírskotun til þess að matsverð þeirra eigna, sem sóknaraðilar hafa krafist að þeim verði lagðar út sameiginlega og að óskiptu við skipti á dánarbúi foreldra þeirra, rúmast innan sameiginlegs arfshluta þeirra verður krafan samkvæmt framansögðu tekin til greina þrátt fyrir mótmæli varnaraðila, enda hafa þeir ekki sýnt fram á að eignirnar hafi sérstakt gildi fyrir þá umfram sóknaraðila.

Ekki er ástæða til að hrófla við því ákvæði hins kærða úrskurðar að málskostnaður í héraði skuli falla niður. Einnig er rétt að kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Tekin er til greina krafa sóknaraðila, A, B, C og D, um að þeim verði sameiginlega og að óskiptu lagðar út við skipti á dánarbúi G og H „allar efnislegar eignir“ búsins, að undanskilinni spildu úr landi jarðarinnar [...] í eigu varnaraðilans E og þeim eignum sem kaupréttur sóknaraðilans D tekur til samkvæmt kaupsamningi 19. apríl 1991.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað skal vera óraskað.

Kærumálskostnaður fellur niður.