4/2010

I krafðist skaðabóta úr hendi G vegna tjóns sem hún taldi sig hafa orðið fyrir af hennar völdum. Málsatvik voru með þeim hætti að G hafði með höndum fjárreiður fyrir S, föður I, frá árinu 2000 allt fram að andláti hans 17. janúar 2004. Höfðaði I, eini erfingi S, mál þetta gegn G eftir að bókhaldsrannsókn á fjárhaldi G fyrir hinn látna leiddi í ljós að verulegum fjármunum af fé hins látna hafði verið ráðstafað í þágu annarra aðila án skýringa. Í dómi Hæstaréttar segir að G hafi annast átölulaust matarinnkaup og greiðslu á reikningum fyrir S árin 2000 til 2003. S hafi ekki veitt G skriflegt umboð fyrr en 30. desember 2002 en að heimild sú sem lá til grundvallar umboðsmennsku G fyrir þann tíma hafi verið athafnaleysi S, sem jafna megi til löggernings. Staðfest var sú niðurstaða héraðsdóms að G yrði að bera hallann af því að hafa ekki sýnt fram á að henni hafi verið heimilt að ráðstafa því fé í eigin þágu eða fjölskyldu sinnar. Þá var kröfu G um lækkun á kröfu I hafnað með vísan til meginreglu þess efnis að umboðsmanni beri að standa umbjóðanda sínum skil á erindum sem hann rekur fyrir hann í skjóli umboðs. Var aðalkrafa I því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir P-kk-nf H-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf dómstjóri.

Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 22. október 2009. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 9. desember 2009 og áfrýjaði hún öðru sinni 6. janúar 2010 samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hún krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju, en að því frágengnu krefst hún sýknu af kröfu gagnáfrýjanda. Í öllum tilvikum krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi gagnáfrýjanda. Til þrautavara krefst aðaláfrýjandi þess að krafa gagnáfrýjanda verði lækkuð og að málskostnaður falli niður.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 11. mars 2010. Hún krefst þess aðallega að kröfum aðaláfrýjanda um frávísun og ómerkingu verði hafnað og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða 5.458.695 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 27. júní 2007 til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar héraðsdóms. Hún krefst í báðum tilvikum málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

S-kk-nf G-kk-nf, faðir gagnáfrýjanda, lést 17. janúar 2004. Gagnáfrýjandi fékk leyfi til einkaskipta 16. febrúar 2004 og lauk skiptum 18. mars 2005. Var þá bókuð sú athugasemd að við bókhaldsrannsókn á fjárhaldi þriðja aðila fyrir hinn látna tímabilið 1. janúar 2001 til andlátsdags hefði komið í ljós að verulegum fjármunum af fé hins látna hefði verið ráðstafað í þágu annarra aðila án skýringa. Hefði verið óskað lögreglurannsóknar á fjárhaldi fyrir hinn látna og yrði gerð bótakrafa í því máli fyrir hönd dánarbúsins eða erfingja ef tilefni gæfist til. Gagnáfrýjandi er eini erfingi S-kk-ef G-kk-ef. Er hún samkvæmt því réttur aðili málsins, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 2000, bls. 2835 í dómasafni réttarins það ár, í mál nr. 142/2000.

Krafa aðaláfrýjanda um frávísun málsins verður ekki tekin til greina enda er málið nægilega reifað svo dómur verði á það lagður. Þar sem ekki hefur verið sýnt fram á verulega annmarka á héraðsdómi verður krafa gagnáfrýjanda um ómerkingu heldur ekki tekin til greina.

II

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, verður staðfest sú niðurstaða hans að þrátt fyrir að S-kk-nf G-kk-nf hafi verið haldinn geðklofa hafi ekki verið sýnt fram á að hann hafi verið ófær um að bera skynbragð á fjárhagslegar ráðstafanir sínar. Þá liggur fyrir að S-kk-nf G-kk-nf var fjárráða alla tíð frá fjárræðisaldri.

Gagnáfrýjandi byggir á því að aðaláfrýjanda hafi verið óheimilt að nýta fjármuni föður hennar í eigin þágu samkvæmt þeirri heimild sem aðaláfrýjandi hafði frá honum til að greiða reikninga fyrir hann og annast innkaup. Gagnáfrýjandi reisir kröfu sína á reglum um skaðabótaskyldu innan samninga.

Af hálfu aðaláfrýjanda er á því byggt að hún hafi haft heimild frá S-kk-þgf til að taka út peninga af reikningi hans. Í skýrslu aðaláfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram að eftir lát móður S-kk-ef hefði hann beðið hana að sjá um matarinnkaup og að greiða alla reikninga í banka fyrir sig. Af hálfu gagnáfrýjanda er því haldið fram að aðaláfrýjandi hafi ekki haft aðra heimild frá S-kk-þgf en ráðin verði af því umboði sem hann undirritaði 30. desember 2002.

Fyrir liggur að S-kk-nf veitti aðaláfrýjanda ekki skriflegt umboð fyrr en 30. desember 2002 en þar segir: „Ég undirritaður S-kk-nf G-kk-nf kt. ... veiti hér með G-kvk-þgf B-kvk-þgf T-kvk-þgf kt. ... fullt umboð til að annast fjárreiður mínar í Landsbankanum.“ Ekki er til að dreifa öðrum skjölum í málinu þar sem S-kk-nf veitti aðaláfrýjanda heimild til úttekta af bankareikningi hans. Á hinn bóginn liggur fyrir að aðalafrýjandi annaðist átölulaust matarinnkaup svo og greiðslu á reikningum fyrir S-kk-þf árin 2000 til 2003 út af bankareikningi hans. Telja verður að heimild sú, sem lá til grundvallar umboðsmennsku aðaláfrýjanda, þar til S-kk-nf veitti henni skriflegt umboð, hafi verið athafnaleysi hans, sem jafna megi til löggernings.

Staðfest er sú niðurstaða héraðsdóms að aðaláfrýjandi verði að bera hallan af því að hafa ekki sýnt fram á að henni hafi verið heimilt að ráðstafa því fé í eigin þágu eða fjölskyldu sinnar, sem krafa gagnáfrýjanda byggir á, enda var aðaláfrýjanda í lófa lagið að afla sér nauðsynlegra sannana þar að lútandi frá S-kk-þgf. Með vísan til forsendna héraðsdóms er jafnframt staðfest sú niðurstaða hans að samtals sé um að ræða 8.255.607 krónur sem aðaláfrýjandi hafi þannig ráðstafað heimildarlaust af fjármunum S-kk-ef G-kk-ef.

Aðaláfrýjandi hefur stutt kröfu sína um lækkun á kröfu gagnáfrýjanda þeim rökum, að mikið af þeim fjármunum, sem hún hafi tekið út af reikningi S-kk-ef, hafi runnið til hans, bæði í formi peninga og til greiðslu á ýmsum kostnaði hans. Gagnáfrýjandi hefur fallist á að draga megi 2.796.912 krónur frá framangreindri fjárhæð og því er krafa hennar í málinu að aðaláfrýjanda beri að greiða 5.458.695 krónur. Aðaláfrýjandi telur aftur á móti að lækka beri þá fjárhæð verulega þar sem framfærsla S-kk-ef hafi numið mun hærri fjárhæð. Aðilar málsins deila um hvorum þeirra standi nær að færa sönnur á hver kostnaður hafi verið af framfærslu S-kk-ef G-kk-ef árin 2000 til 2003.

Sú meginregla gildir að umboðsmanni ber að standa umbjóðanda sínum skil á erindum sem hann rekur fyrir hann í skjóli umboðs, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 1999, bls. 1817 í dómsafni réttarins það ár, í máli nr. 406/1998. Með viðtöku og vörslu fjármuna í eigu S-kk-ef fylgdi því skylda fyrir aðaláfrýjanda til að gera grein fyrir ráðstöfun þeirra, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 1993, bls. 2119 í dómasafni réttarins það ár, í máli nr. 61/1990. Það stendur því aðaláfrýjanda næst að sýna fram á að frádráttur vegna framfærslu S-kk-ef G-kk-ef hafi numið hærri fjárhæð en byggt er á af hálfu gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjanda hefur ekki tekist sú sönnun og verður því krafa gagnáfrýjanda tekin til greina, svo og krafa hennar um dráttarvexti.

Eftir þessum málsúrslitum verður aðaláfrýjanda með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 dæmd til að greiða málskostnað í héraði og Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsókn var ekki áfrýjað til Hæstaréttar og stendur það því óraskað.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, G-kvk-nf B-kvk-nf T-kvk-nf, greiði gagnáfrýjanda, I-kvk-þgf S-kvk-þgf, 5.458.695 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 27. júní 2007 til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi greiði 600.000 krónur í málkostnað í héraði er renni í ríkissjóð. Þá greiði aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað er óraskað.