25/2004

Deilt var um að hve miklu leyti arfi hafi verið ráðstafað samkvæmt 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og þá hvort farið hefði verið út fyrir heimildir greinarinnar. Var niðurstaða Hæstaréttar sú að mismunur verðmats þeirra eigna sem arfleifendur ákváðu að skyldi renna til A og B hvors um sig og C, D og E samanlagt, skyldi teljast arfur til A og B samkvæmt ákvæði 35. gr. erfðalaga og koma til viðbótar skylduerfðahlutum þeirra.

Dómur Hæstaréttar.

Málið dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 31. desember 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. janúar 2004. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2003, þar sem til úrlausnar var ágreiningur aðilanna um nánar tiltekin atriði varðandi opinber skipti á dánarbúi X. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að staðfest verði sú niðurstaða héraðsdóms að meta beri verðmæti hlutafjár í L hf. á 22.179.000 krónur, en bréfin fékk sóknaraðilinn A afhent sem fyrirframgreiðslu á arfi á árinu 1991. Þá krefjast þær „að hinum kærða úrskurði verði að öðru leyti, með eða án heimvísunar, hrundið og honum breytt á þá leið: að verðmat tilkvadds matsmanns dánarbúsins frá 24. september 2002 á framreiknuðu verðmæti fyrirframgreidds arfs til varnaraðila, kr. 19.759.665, samtals til þeirra allra, verði staðfest, að sá mismunur verðmats þeirra eigna sem arfleifendur ákváðu að skyldi renna til skylduerfingja sinna samkvæmt 5. gr. erfðaskrárinnar frá 1989, sbr. ákvæði erfðaskrárinnar frá 1988, arfur að verðmæti samtals kr. 27.236.570, skuli teljast arfur til sóknaraðila samkvæmt ákvæðum 35. gr. erfðalaga og að hann skuli koma til viðbótar skylduerfðahlutum sóknaraðila, að ákvörðun arfleifenda í erfðaskránum frá 1988 og 1989 um það hvert þar tilgreindar eignir þeirra skuli renna sé ákvörðun arfleifenda á grundvelli 2. mgr. 36. gr. erfðalaga, að skylduerfðahluti erfingjanna allra verði reiknaður þannig út að hann teljist vera 1/3 hluti eigna búsins til hvors sóknaraðila fyrir sig og 1/9 hluti eigna búsins til hvers varnaraðila fyrir sig eftir að arfur til sóknaraðila samkvæmt 35. gr. erfðalaga, þ.e. kr. 27.236.570, hefur verið dreginn frá heildareignum búsins, að kr. 19.759.665, sem var fyrirframgreiddur arfur til varnaraðila komi til frádráttar arfi til þeirra.” Þá krefjast sóknaraðilar óskipt málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur að öðru leyti en því að mat á hlutabréfum í L hf. verði miðað við mat Verðbréfastofunnar hf. frá 4. júlí 2002 að fjárhæð 31.125.000 krónur. Jafnframt krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar hafa ekki kært úrskurð héraðsdómara til Hæstaréttar fyrir sitt leyti. Framangreindar kröfur þeirra um breytingar á hinum kærða úrskurði komast því ekki að hér fyrir dómi. Stendur því óbreytt niðurstaða héraðsdómara um að mat á verðmæti hlutabréfa í L hf., sem sóknaraðilinn A fékk afhent sem fyrirframgreiddan arf 1991, að fjárhæð 22.179.000 krónur.

I.

Með dómi Hæstaréttar 1. september 2003 í máli nr. 242/2003, var vísað frá héraðsdómi máli varðandi ágreining aðila um drög að frumvarpi skiptastjóra til úthlutunar arfs úr dánarbúi X. Líkt og rakið er í þeim dómi snýst ágreiningur aðila um nokkurn fjölda atriða, sem varða forsendur fyrir skiptingu arfs milli þeirra við skipti á dánarbúi þessu. Eru málavextir raktir í einstökum atriðum í fyrsta kafla tilvitnaðs dóms Hæstaréttar.

Eftir að dómur Hæstaréttar gekk voru í september og október 2003 haldnir fjórir skiptafundir í dánarbúi X. Af fundargerð skiptafundar 22. október sama árs er ljóst að ekki er ágreiningur um hverjir séu erfingjar að búinu. Þá er ekki deilt um gildi erfðarskráa 16. september 1988 og 6. desember 1989. Erfingjar eru einnig sammála um hverjar eignir búsins eru en greinir á um mat á andvirði fyrirframgreidds arfs til sóknaraðilans A og varnaraðila. Þá er ágreiningslaust að ekki hvíli aðrar skuldir en skiptakostnaður á búinu. Ekki er heldur ágreiningur um rétt sóknaraðila til að „erfa og fá í sinn hlut þær eignir sem þær fengu“, eins og segir í áðurnefndri fundargerð. Ekki tókst að jafna ágreining aðila um önnur mál og á skiptafundi 31. október 2003 fóru lögmenn aðila þess á leit að önnur ágreiningsefni þeirra yrðu lögð fyrir héraðsdóm. Vísaði skiptastjóri ágreiningi aðila öðru sinni til héraðsdóms 5. nóvember 2003. Eftir fundinn 31. október sama árs mun varnaraðilum hafa verið greiddar 1.000.000 krónur hverjum af eignum búsins, en sóknaraðilum 3.000.000 krónur hvorri um sig.

Af málatilbúnaði aðilanna verður ráðið að ekki sé lengur ágreiningur um að andvirði eignarhluta í fjórðu hæð fasteignarinnar H [...] sé ákveðið með því að framreikna hlut Y, eiginmanns X, í söluverði samkvæmt kaupsamningi 16. september 1997 án þess að leggja við vexti þannig að andvirðið teljist 10.668.458 krónur.

II.

Málsaðilar deila um hvort meta eigi fyrirframgreiðslu arfs, sem varnaraðilar fengu á árunum 1991 og 1992 að fjárhæð 3.000.000 krónur til handa hverjum varnaraðila, með framreikningi þeirrar fjárhæðar samkvæmt verðlagsbreytingum og leggja þar við vexti, þannig að andvirði hverrar greiðslu um sig verði talið 6.586.555 krónur samkvæmt álitsgerð Verðbréfastofunnar hf. 24. september 2002, eða án þess að reikna vexti þannig að andvirði hverrar greiðslu teljist 4.166.000 krónur samkvæmt álitsgerð Verðbréfastofunnar hf. 12. desember 2002. Ekki er ágreiningur milli varnaraðila innbyrðis um vægi hverrar greiðslu fyrir sig, þrátt fyrir að varnaraðilinn E hafi fengið greiddar 3.000.000 krónur á árinu 1991, en hinir tveir varnaraðilarnir hvor um sig 3.000.000 krónur nokkru síðar eða á árinu 1992. Með vísan til 31. gr. erfðalaga nr. 8/1962, sbr. 12. gr. laga nr. 48/1989, er fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að ekki beri að leggja vexti við fyrirframgreiðslu arfs til varnaraðila, sem nemur hver um sig framreiknuð með vísitölu 4.166.000 krónum eða samtals til allra varnaraðila 12.498.000 krónum. Ekkert er í gögnum málsins til stuðnings því að þessar greiðslur til varnaraðila geti talist hluti af andvirði eignarhluta arfleifenda í umræddri fasteign, H [...], enda tengdust þær ekki sölu þessa eignarhluta, sem var ekki seldur fyrr en löngu eftir að greiðslur til varnaraðila fóru fram, eða með kaupsamningi 16. september 1997. Ber því að líta á þessar greiðslur sem fyrirframgreiddan lögarf til varnaraðila.

III.

Þau ákvæði í umræddum erfðaskrám frá árunum 1988 og 1989, sem einkum skipta máli, eru rakin í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram var sóknaraðilinn A arfleidd að öllu hlutafé foreldra sinna í L hf. samkvæmt 1. mgr. 2. gr. erfðaskrár þeirra 16. september 1988. Var í 2. mgr. sömu greinar erfðaskrárinnar sérstaklega vísað til ákvæða 35. gr. erfðalaga og tilgreint að hlutaféð skyldi ekki skerða lögarf hennar samkvæmt 2. gr. laganna. Samkvæmt 2. gr. erfðaskrár 6. desember 1989 var sóknaraðilinn B arfleidd að íbúð á 2. hæð hússins að S [...] ásamt íbúð í kjallara hússins og sumarbústað við Þ ásamt nánar tilgreindum mannvirkjum og lausafjármunum þar. Samkvæmt 3. gr erfðaskrárinnar 6. desember 1989 voru varnaraðilar, eins og áður segir, arfleiddir að 50% eignarhlut í 4. hæð fasteignarinnar H [...] eða andvirði þeirrar eignar, yrði hún seld. Þá var í 5. gr. erfðaskrárinnar 6. desember 1989 svofellt ákvæði: „... Jafnframt heldur gildi sínu erfðaskrá okkar frá 16. september 1988 að öðru leyti en því, að 2. mgr. 2. gr. þeirrar erfðaskrár breytist þannig, að arfur til skylduerfingja okkar samkvæmt þeirri erfðaskrá og þessari teljum við jafnan, en að því marki sem hann væri það ekki telst hann falla undir heimild okkar til að ráðstafa eigum okkar með erfðaskrá samkvæmt 2. mgr. 36. gr. erfðalaga sbr. 35. gr.“

Aðilar vilja skýra þetta ákvæði erfðaskrárinnar hver með sínum hætti. Sóknaraðilar byggja á því að við gerð síðastgreindrar erfðaskrár hafi arfleifendur talið tilgreindan arf til erfingja sinna, sem allir voru skylduerfingjar þeirra, jafnverðmætar eignir. Það hafi verið skýr vilji arfleifenda að umræddar eignir skyldu falla til þeirra erfingja sem þeir tilgreindu. Þá hafi það verið ótvíræður vilji þeirra að hugsanlegur mismunur á verðmati eignanna, þegar arfur félli eða væri reiknaður út, skyldi teljast bréfarfur þeirra samkvæmt 35. gr. erfðalaga og mismunurinn skyldi ekki koma til frádráttar skylderfðahlut þessa erfingja.

Varnaraðilar byggja á því að allur arfur, sem tilgreindur er í áðurnefndum tveimur erfðaskrám, sé bréfarfur sem ráðstafað hafi verið samkvæmt 35. gr. erfðalaga. Þar sem óheimilt sé samkvæmt ákvæðinu að ráðstafa meira en 1/3 hluta eigna búsins með erfðaskrá sé ljóst að arfleifendur hafi farið verulega fram úr arfleiðsluheimild sinni. Því hafi hluti þess arfs, sem fyrirfram var greiddur sóknaraðilum, verið skylduarfur. Beri að draga þann hluta frá erfðahlut sóknaraðila við uppgjör búsins. Þegar reiknað sé út hversu stóran hluta arfsins sóknaraðilar fengu greiddan á árunum 1991 og 1992 verði að líta til þess að hvor sóknaraðili um sig hafi fengið sem bréfarf 1/3 hluta af því sem heimilt er að ráðstafa samkvæmt 35. gr. erfðalaga að viðbættum helmingi þess sem á vantaði að samanlagður bréfarfur varnaraðila næði þeim þriðjungi. Tiltaka varnaraðilar sérstaklega að þeir geri ekki kröfu um útlagningu viðkomandi eigna til handa búinu heldur einungis kröfu um peningagreiðslu sem nemur framangreindum mismun.

Samkvæmt framansögðu stendur deila málsaðila um það að hve miklu leyti arfi hafi verið ráðstafað samkvæmt 35. gr. erfðalaga og þá hvort farið hafi verið út fyrir heimildir greinarinnar.

IV.

Hin umdeildu ákvæði erfðaskrárinnar frá 6. desember 1989 verða að teljast afar óljós. Vilji arfleifenda telst þó augljós að því leyti að tilgreindar eignir skyldu falla til nafngreindra erfingja. Vafi er hins vegar um að hvaða leyti sú ráðstöfun ákveðinna eigna skyldi hafa áhrif á umfang þess heildararfs, sem í hlut hvers og eins erfingja skyldi falla. Erfingja greinir ekki á um að með erfðaskránni var raskað lögerfðahlutföllum frá því, sem verið hefði ef engri erfðaskrá hefði verið til að dreifa, en greinir á um hve mikið. Í 5. gr. framangreindrar erfðaskrár kemur fram að arfleifendur töldu að eignir þær, sem tilteknar voru í erfðaskránum og falla skyldu til hvors sóknaraðila um sig og varnaraðila samanlagt, væru jafn verðmætar. Þar var þó jafnframt ákvæði þess efnis að þessi arfur félli undir heimildir arfleifenda til að ráðstafa eignunum samkvæmt 2. mgr. 36. gr., sbr. 35. gr. erfðalaga, að því marki sem arfshluti væri ekki jafn. Verður lagt til grundvallar að í tilvísun arfleifenda til líklegs jafngildis erfðahlutanna felist að ráðstöfunin skuli að því leyti ekki raska lögerfðareglum. Í ákvæðinu segir að „að því marki” sem arfshlutarnir myndu ekki reynast jafnverðmætir teldist sá arfur falla undir heimild arfleifenda samkvæmt 2. mgr. 36. gr., sbr. 35. gr. erfðalaga. Samkvæmt þessu verður niðurstaðan sú að sá mismunur verðmats þeirra eigna, sem arfleifendur ákváðu að skyldi renna til hvors sóknaraðila um sig og varnaraðila samanlagt, samkvæmt 5. gr. erfðaskrárinnar frá 1989, sbr. ákvæði erfðaskrárinnar frá 1988, skuli teljast arfur til sóknaraðila samkvæmt ákvæðum 35. gr. erfðalaga og koma til viðbótar skylduerfðahlutum sóknaraðila.

Rétt er að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður.

Eins og að framan er rakið var með dómi Hæstaréttar 1. september 2003 vísað frá héraðsdómi máli varðandi ágreining aðilanna um drög að frumvarpi skiptastjóra um úthlutun arfs úr dánarbúi X. Í þeim dómi var sérstaklega á það bent að aðilunum hefði borið að leggja málið þannig fyrir að leitað yrði úrlausnar um tiltekin ágreiningsatriði í stað þess að leita niðurstöðu um úthlutun arfs á grundvelli tölulegra forsendna, sem engan veginn komi tæmandi fram í gögnum málsins. Þrátt fyrir þetta hafa aðilar að hluta til á ný lagt málið fyrir dómstóla sem ágreining um tilteknar fjárhæðir við útreikning arfshluta, auk þess sem ósamræmis virðist gæta í tölulegri kröfugerð sóknaraðila að þessu leyti. Er málið ekki í því horfi að unnt sé að fella dóm um ágreining aðila umfram það sem þeir leita viðurkenningar á afmörkuðum ágreiningsefnum.

Dómsorð:

Við skipti á dánarbúi X skal fyrirframgreiddur arfur til sóknaraðila, A, talinn nema 22.179.000 krónum.

Við skipti á dánarbúinu skal fyrirframgreiddur arfur til varnaraðila, C, D og E, talinn nema samtals 12.498.000 krónum og skal hann talinn hluti lögarfs þeirra.

Við skipti á dánarbúinu skal litið svo á að mismunur verðmats þeirra eigna, sem arfleifendur ákváðu að skyldi renna til skylduerfingja sinna samkvæmt 5. gr. erfðaskrár 6. desember 1989, sbr. ákvæði erfðaskrár 16. september 1988, skuli teljast arfur til sóknaraðila, A og B, samkvæmt ákvæðum 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og koma til viðbótar skylduerfðahlutum sóknaraðila.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.