296/2008

G, sem starfaði sem aðalvarðstjóri hjá slökkviliði B, lést eftir hlaup á þolbretti í líkamsræktarstöð. Eiginkona hans og tvö börn kröfðu B, vinnuveitanda G, um bætur og reistu kröfu sína aðallega á því að B bæri sök á dauða G en til vara á því að um slys hafi verið að ræða sem B hafi borið að tryggja hann fyrir. G hafði þjáðst af háum blóðþrýstingi og verið ráðlagt af trúnaðarlækni B að taka lyf við því og að leita til hjartalæknis. Hafði B verið gerð grein fyrir þessu. G hafði hins vegar ekki fylgt ráðleggingunum. Talið var að ekkert væri í ljós leitt um eiginleika starfs G, sem gegndi stjórnunarstöðu hjá B, eða vanrækslu eða gáleysi B varðandi lyfjameðferð G eða líkamlega áreynslu, sem hafi leitt til andláts hans, svo að B yrði talinn bera sök á andlátinu. Þá var ekki talið að um slys hafi verið að ræða þar sem dánarorsök G var sjúkdómur. Var B því sýknað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. maí 2008. Hann krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum gagnáfrýjenda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að kröfur gagnáfrýjenda verði lækkaðar og málskostnaður látinn falla niður.

Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi 16. júlí 2008. Þau krefjast þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða gagnáfrýjandanum V-kvk-þgf R-kvk-þgf, persónulega og fyrir hönd ófjárráða dóttur hennar K-kvk-ef Ó-kvk-ef G-kvk-ef, 9.410.626 krónur og gagnáfrýjandanum R-kk-þgf E-kk-þgf G-kk-þgf 109.500 krónur, í báðum tilvikum með 4,5% ársvöxtum frá 22. september 2005 til 23. maí 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða gagnáfrýjendunum V-kvk-þgf og K-kvk-þgf Ó-kvk-þgf 8.429.550 krónur og gagnáfrýjandanum R-kk-þgf E-kk-þgf 917.640 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. október 2005 til greiðsludags. Jafnframt er þess krafist að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða gagnáfrýjendum saman miskabætur að fjárhæð 4.000.000 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 22. september 2005 til 23. maí 2007 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu krefjast gagnáfrýjendur staðfestingar héraðsdóms. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar þeirrar sem þau njóta öll í héraði, en V-kvk-nf og K-kvk-nf Ó-kvk-nf fyrir Hæstarétti.

I

Svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi hóf G-kk-nf V-kk-nf H-kk-nf, eiginmaður gagnáfrýjandans V-kvk-ef R-kvk-ef, störf sem slökkviliðsmaður á Suðurnesjum 1988, var ráðinn varðstjóri hjá aðaláfrýjanda 1995 og aðalvarðstjóri frá 16. maí 2000. Hann lést eftir hlaup á þolbretti í líkamsræktarstöð að morgni 22. september 2005 og var banamein hans rofnun ósæðar við hjartað með mikilli blæðingu inn í gollurshúsið. Hann var ný orðinn 46 ára. Gagnáfrýjendur, sem eru auk eiginkonu hans tvö börn þeirra hjóna, reisa aðalkröfu sína á því að aðaláfrýjandi beri sök á dauða hans, en varakröfu að um slys hafi verið að ræða, sem aðaláfrýjanda hafi borið að tryggja G-kk-þgf fyrir.

G-kk-nf gegndi stjórnunarstöðu hjá aðaláfrýjanda. Staða aðalvarðstjóra fól meðal annars í sér að vera staðgengill varaslökkviliðsstjóra og slökkviliðsstjóra í einstaka tilvikum. Í starfslýsingu var þar að auki vísað í starfslýsingu varðstjóra varðandi hæfni, aðgæslu, álag og vinnuskilyrði. Í síðarnefndri starfslýsingu var tekið fram um líkamlegt álag að þar væri „mikill burður á fólki oft við misjafnar aðstæður ... vinna í eldsútköllum í miklum hita, eldi og reyk. Vinna með þungum verkfærum í stigum, rif á veggjum, þökum og fl. þ.h.“ Tekið var og fram að starfinu fylgdi oft mikið andlegt álag og margir óvissuþættir, samskipti við syrgjendur með andlegri streitu. Einnig reykköfun við erfiðar aðstæður einkum þegar mannslíf væri í hættu og slíkt ylli miklu andlegu álagi. Aðalverksvið G-kk-ef síðasta áratuginn var stjórnun og skipulag mannahalds, vaktaskráning og tölfræði, auk kennslu og þjálfunar. Hann þótti styrkur og góður stjórnandi á slysa- og brunavettvangi. Hann var sviðsstjóri sjúkraflutninga og kennari í sjúkraflutningaskólanum, en sjúkraflutningar munu hafa verið 90% af starfsemi aðaláfrýjanda.

Læknisskoðanir voru liður í eftirliti með heilsufari starfsmanna aðaláfrýjanda, einkum varðandi áhættuþætti fyrir hjarta- og æðasjúkdóma. J-kk-nf A-kk-nf J-kk-nf læknir við Heilbrigðisstofnun Suðurnesja annaðist þessar skoðanir og rannsóknir í samráði við starfandi slökkviliðsstjóra allt frá október 1991 og gerðist trúnaðarlæknir aðaláfrýjanda með samningi 1. janúar 2005. Samkvæmt bréfi læknisins 16. desember 2006 til lögmanns gagnáfrýjenda var G-kk-nf fyrst skoðaður í þessu skyni 19. október 1991. Reyndust neðri mörk blóðþrýstings of há og var honum ráðlagt að láta fylgjast með blóðþrýstingnum. Hann var næst skoðaður 19. apríl 1995 og reyndist blóðþrýstingur enn í hærra lagi. G-kk-nf fór 8. júní 1995 í ómskoðun hjá hjartalækni, sem sýndi vægt stækkað hjarta og var honum þá ráðlagt eftirlit með blóðþrýstingi. Hann var næst skoðaður 17. desember 2001. Blóðþrýstingur reyndist enn of hár og var honum bent á að hann þyrfti að vera í lyfjameðferð til þess að lækka blóðþrýstinginn og láta fylgjast með honum. G-kk-nf var næst skoðaður 7. október 2003. Hann var þá ekki í lyfjameðferð til að lækka blóðþrýsting, en líðan hans var góð eins og venjulega og blóðþrýstingur hafði ekki áður mælst betri hjá lækninum.

Í ársbyrjun 2004 var ákveðið að senda alla starfsmenn aðaláfrýjanda 40 ára og eldri í eftirlitsskyni í hjartaáreynslupróf hjá lækni. G-kk-nf fór í próf þetta 6. febrúar 2004. Þá kom í ljós óeðlileg hækkun á blóðþrýstingi hans undir álagi. Í vottorði læknisins segir: „Sjúklingur hefur þannig verulegan háþrýsting sem þarf að taka til rækilegrar athugunar.“ Læknirinn ráðlagði G-kk-þgf að leita til hjartasérfræðings. J-kk-nf A-kk-nf læknir fór með G-kk-þgf yfir prófið og sagði honum að öll mikil áreynsla væri óæskileg og hann þyrfti að fara sem fyrst til hjartasérfræðings til frekari skoðunar. Til dæmis þyrfti að gera ómskoðun til að meta stærð hjartans og starfsemi hjartaloka. Þá var honum enn sagt að hann þyrfti að vera á lyfjum til að lækka blóðþrýsting og enn og aftur áminntur um að láta fylgjast með blóðþrýstingi sínum. Læknirinn fór einnig yfir málið með slökkviliðsstjóra aðaláfrýjanda og tjáði honum að rík áhersla væri lögð á að G-kk-nf færi til hjartalæknis og að öll mikil líkamleg áreynsla væri óæskileg. Aðspurður um þetta fyrir héraðsdómi sagði læknirinn: „Ég á við með því að allt erfiði, slökkvistarf getur verið mjög erfitt og hann var fyrst og fremst stjórnandi, mér var sagt það, og slökkvistjóri sagði að hann ynni mikið skrifstofu- og stjórnunarstörf inni á stöðinni. Hann þyrfti ekki að útsetja sig fyrir líkamlegu erfiði.“ Læknirinn bætti við: „En ef um óbreyttan slökkviliðsmann hefði verið að ræða, að þá hefði ég úrskurðað hann óvinnufæran.“

Trúnaðarlæknir aðaláfrýjanda skoðaði G-kk-þf næst 25. maí 2005. Læknirinn sagði í bréfi sínu að G-kk-nf hafi þá látið vel af sér að venju en ekki verið á lyfjum og ekki undir neinu eftirliti. Hann hafi heldur ekki farið til hjartalæknis eins og afráðið hafði verið eftir hjartaáreynsluprófið 6. febrúar 2004. Kvað læknirinn G-kk-þf hafa lofað sér að láta verða af því að fara til hjartalæknis, en sér hafi komið sannarlega í opna skjöldu að hann væri ekki búinn að því. Ekkert er fram komið um að niðurstöður þessarar skoðunar eða vitneskja læknisins í framhaldi af henni hafi verið kynnt aðaláfrýjanda.

Námskeið í reykköfun fyrir leiðbeinendur í brunavörnum var haldið í Svíþjóð 5.- 9. september 2005 á vegum Brunamálastofnunar. G-kk-nf sótti námskeiðið á vegum aðaláfrýjanda og mun hafa tekið þátt í reykköfun og verklegum æfingum, sem voru líkamlega erfiðar. Hann lést sem fyrr segir 22. sama mánaðar, tíu dögum eftir heimkomuna.

II

Gagnáfrýjendur óskuðu eftir dómkvaðningu tveggja hjartalækna til þess að gefa álit sitt á andláti G-kk-ef og svara tilgreindum spurningum. Þær voru sumar orðaðar að gefnum forsendum um starf G-kk-ef, sem aðaláfrýjandi hefur andmælt og ágreiningur er um. Dómkvaddir voru tveir prófessorar við læknadeild Háskóla Íslands, þeir dr. Þ-kk-nf H-kk-nf yfirlæknir við Landspítalann og dr. G-kk-nf Þ-kk-nf sviðsstjóri á lyflækningasviði spítalans. Matsmennirnir skiluðu mati sínu 14. maí 2007. Í því kom fram að þeir væru sammála niðurstöðu krufningarskýrslu, að dánarorsök hafi verið flysjun ósæðar með blæðingu í gollurshús. G-kk-nf hafi haft þekktan háþrýsting en meðferð verið ófullnægjandi og stopul. Eftir álagsprófið 2004 hafi viðkomandi læknir talið að taka þyrfti háþrýstinginn til rækilegrar athugunar. Hann hafi einnig gert athugasemd við hjartahlustun og talið rétt að hjartalæknir skoðaði G-kk-þf. Ekki hafi birst teikn um kransæðasjúkdóm við álagsprófið. Trúnaðarlæknir hjá aðaláfrýjanda hafi og eindregið ráðlagt G-kk-þgf að leita hjartalæknis og ráðlagt háþrýstingseftirlit og meðferð allt frá 1995. G-kk-nf hafi látist af völdum ósæðaflysjunar, sem líklega tengist háþrýstingi og hugsanlega miklu álagi. Svo segir í matinu: „Vegna þess hve flysjun ósæðar er sjaldgæfur sjúkdómur hefði verið ógerningur að sjá þá atburðarás fyrir. Hins vegar var ljóst að G-kk-nf hlaut að teljast í töluvert aukinni áhættu á hjartaáfalli eða skyndidauða vegna 1) starfs síns, 2) háþrýstings, 3) byrjandi þykknunar vinstra slegils, 4) óeðlilegs blóðþrýstingssvars við álagi, 5) líkamsþyngdar. Líklegt er, að þessi áhætta hefði minnkað umtalsvert með vandaðri læknismeðferð, einkum viðeigandi háþrýstingslyfjum.“ Í matsgerðinni segir einnig: „ ... er það hafið yfir vafa að markviss háþrýstingsmeðferð dregur úr fylgikvillum háþrýstings, þar á meðal hættu á ósæðarflysjun.... Enda er blóðþrýstingslækkandi lyfjameðferð grundvallarþáttur í meðferð á flysjun ósæðar. Því teljum við líklegt að markviss háþrýstingsmeðferð allt frá upphafi greiningar á níunda áratugnum hefði verulega dregið úr hættu á flysjun og rofi ósæðar og þar með andláti G-kk-ef heitins.“

Matsmennirnir komu fyrir héraðsdóm til skýrslugjafar. Dr. G-kk-nf lýsti nánar dánarorsökinni, að við flysjun kæmi rof í vegg æðarinnar, eiginlega blæðing inn í vegg æðarinnar þannig að hann rofnar, alveg frá rótum hjartans niður í kviðarhol. En það sem skipt hafi sköpum hafi verið að blóðið hafi rifið sér leið niður í gollurshúsið og þar með hafi starfsemi hjartans útilokast. Þannig hafi það verið flysjun ósæðarinnar með blæðingu inn í gollurshúsið sem hafi óyggjandi verið dánarorsökin. Aðspurður um helstu áhættuþætti við að fá þennan sjúkdóm svaraði matsmaðurinn: „Áhættuþáttur númer eitt er öldrun, það er að segja þetta rís við hækkandi aldur og áhættuþáttur númer tvö er háþrýstingur og 70% af þeim sem að deyja úr þessum sjúkdómi hafa háþrýsting.“ Þeir hafi ályktað að mjög líklegt væri „að markviss blóðþrýstingsmeðferð og árangursrík hefði dregið úr líkum að þetta hefði getað gerst.“ Dr. Þ-kk-nf útskýrði að ósæðarflysjunin hefði vafalaust átt sér mjög langan aðdraganda, jafnvel áratuga, æðin hafi smám saman gefið sig þangað til allt í einu stóra slysið hafi orðið, rifa hafi komist í æðarvegginn. Ósæðarflysjun væri fátíður sjúkdómur sem mjög erfitt væri að varast eða segja fyrir um. Rifan hefði getað komið í svefni en margfalt meiri líkur væru til að það gerðist við mikla kerfisbundna áreynslu.

III

Fram er komið að G-kk-nf heitinn sinnti starfi sínu sem aðalvarðstjóri aðaláfrýjanda af alúð og samviskusemi og var virtur stjórnandi aðgerða á vettvangi. Honum hafði þegar árið 1981, þá 22 ára, verið ráðlagt að taka lyf gegn hækkuðum blóðþrýstingi, hreyfa sig reglubundið og takmarka sykur-, fitu- og saltneyslu. Eftir að hann gerðist slökkviliðsmaður 1988 var hann fyrst skoðaður í því starfi 1991. Reyndust neðri mörk blóðþrýstings of há og var honum ráðlagt að láta fylgjast með blóðþrýstingnum. Hann var næst skoðaður 19. apríl 1995 og reyndist blóðþrýstingur enn í hærra lagi. G-kk-nf fór 8. júní 1995 í ómskoðun hjá hjartalækni, sem sýndi vægt stækkað hjarta og var honum þá ráðlagt eftirlit með blóðþrýstingi. Hann var næst skoðaður 17. desember 2001. Blóðþrýstingur reyndist enn of hár og var honum bent á að hann þyrfti að vera á lyfjum til þess að lækka blóðþrýstinginn og láta fylgjast með honum. Eftir hjartaáreynsluprófið í febrúar 2004 ráðlögðu honum bæði læknir sá sem það tók svo og læknir sá sem fylgdist með starfsmönnum aðaláfrýjanda að leita til hjartasérfræðings til rannsókna og hefja lyfjameðferð til þess að lækka blóðþrýsting. Slökkviliðsstjóra aðaláfrýjanda var gert kunnugt um þetta. Hann hefur borið að þeir G-kk-nf hafi talað saman um þetta og hafi G-kk-nf sagst vera á lyfjum og ætlað „að vinna í þessum málum“ og hann hafi hvatt G-kk-þf til að forðast líkamlega áreynslu. Ekkert er í ljós leitt um að aðaláfrýjanda hafi fyrr en á þessum tíma verið kunnugt um háþrýstingsvanda G-kk-ef. Þegar G-kk-nf kom í næstu skoðun til læknis aðaláfrýjanda, sem nú var orðinn trúnaðarlæknir hans, í maí 2005, hafði hann hvorki leitað til hjartalæknis né hafið umrædda lyfjameðferð.

Störf G-kk-ef voru ekki hefðbundin slökkvistörf með því líkamlega álagi sem þeim fylgir, heldur störf aðalvarðstjóra. Enda þótt í starfslýsingu hafi verið vísað til starfslýsingar varðstjóra, eins og að framan er lýst, heldur aðaláfrýjandi því fram að starf G-kk-ef hafi að mestu falist „í umsýslu mannahalds, en ekki erfiðri reykköfun eða öðrum líkamlega erfiðum störfum slökkviliðsmanna við verstu aðstæður“. Hann hafi því verið kominn í stjórnunarstöðu með allt aðrar og líkamlega léttari starfsskyldur, þ.e. að stýra mannahaldi aðaláfrýjanda í erfiðum tilvikum en ekki vinna þau verk sjálfur. Gagnáfrýjendur hafa ekki hrakið þetta. Ekkert er fram komið um að aðaláfrýjandi hafi haft ástæðu eða heimild til að flytja hann til í starfi. Trúnaðarlæknir aðaláfrýjanda, sem fylgist reglulega með heilsufari starfsmanna, taldi G-kk-þf vinnufæran en ráðlagði honum að forðast líkamlegt erfiði. Þetta var G-kk-þgf fært í starfi sínu, sem og að haga líkamsþjálfun sinni eftir því. Hann sótti sjálfur um að fara á námskeið fyrir leiðbeinendur í reykköfun í Svíþjóð snemma í september 2005, og gat þar sem endranær ráðið sinni líkamlegu áreynslu.

Gagnáfrýjendur báru fyrst við aðalmeðferð í héraði fyrir sig málsástæðu reista á skorti á áætlun um heilsuvernd og áhættumat samkvæmt ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sbr. lög nr. 68/2003. Þessarar málsástæðu var ekki getið í stefnu og var hún því of seint fram komin. Meginreglur nefndra laga koma þó til skoðunar eins og málatilbúnaður gagnáfrýjenda gefur tilefni til að öðru leyti.

Með bréfum og framburði trúnaðarlæknis aðaláfrýjanda, sem annast hefur skoðanir á starfsmönnum hans, þar á meðal G-kk-þgf, allt frá 1991, er í ljós leitt að G-kk-nf hafi ekki gætt þess að taka reglulega lyf vegna síns háa blóðþrýstings, sem honum hafði eindregið verið ráðlagt allt frá 2001, og láta fylgjast með blóðþrýstingnum. Við hjartaáreynsluprófið í febrúar 2004 kom í ljós verulegur háþrýstingur tengdur miklu álagi. Honum var þá sagt að öll mikil áreynsla væri óæskileg og hann þyrfti að fara til hjartalæknis til frekari skoðunar og ítrekað, að hann þyrfti að vera á lyfjum til þess að lækka blóðþrýsting. Við skoðun hjá trúnaðarlækninum í maí 2005 kom í ljós að hann hafði hvorki farið til hjartalæknis né verið á lyfjunum og eftirliti. Aðaláfrýjanda var ekki tilkynnt um þetta. Ekki er ástæða til að draga í efa frásögn trúnaðarlæknisins um þessa sjúkrasögu G-kk-ef.

Í ljós er leitt að regluleg lyfjameðferð við háum blóðþrýstingi var til þess fallin að draga úr líkum á því að heilsa G-kk-ef versnaði og að skortur á lyfjameðferðinni hafi að líkindum átt stóran þátt í því hvernig fór. Hann hafði ekki leitað til hjartalæknis í maí 2005 eins og honum hafði eindregið verið ráðlagt í febrúar 2004. Hann hafði tök á að forðast líkamlega áreynslu. Ekkert er fram komið um að hann hafi í starfi sínu tekið þátt í reykköfun síðustu árin, enda þótt hann hafi stjórnað þeim sem öðrum aðgerðum á vettvangi. Ekki var á valdi aðaláfrýjanda að koma í veg fyrir að G-kk-nf tæki þátt í reykköfunaræfingu á námskeiðinu í Svíþjóð í september 2005 og verður aðaláfrýjanda ekki um það kennt. Þegar allt þetta er virt verður að fallast á með aðaláfrýjanda að ekkert sé í ljós leitt um eiginleika starfs G-kk-ef eða vanrækslu aðaláfrýjanda varðandi lyfjameðferð G-kk-ef eða líkamlega áreynslu, þannig að aðaláfrýjandi verði talinn eiga sök á andláti hans. Verður því aðaláfrýjandi sýknaður af aðalkröfu gagnáfrýjenda og þar með kröfu um miskabætur.

Varakrafa gagnáfrýjenda er á því reist að slys hafi leitt til dauða G-kk-ef. Svo sem fyrr er greint var dánarorsök rof á ósæð sem leiddi til blæðingar í hjarta. Var þar um að ræða sjúkdóm sem átti sér langan aðdraganda. Andlát G-kk-ef varð því ekki af slysi og verður varakrafa gagnáfrýjenda því ekki tekin til greina. Verður aðaláfrýjandi því sýknaður af kröfum gagnáfrýjenda.

Rétt er að hver aðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjendanna V-kvk-ef R-kvk-ef og K-kvk-ef Ó-kvk-ef G-kvk-ef fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Brunavarnir Suðurnesja, er sýkn af kröfum gagnáfrýjenda, V-kvk-ef R-kvk-ef, K-kvk-ef Ó-kvk-ef G-kvk-ef og R-kk-ef A-kk-ef G-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjendanna V-kvk-ef R-kvk-ef og K-kvk-ef Ó-kvk-ef G-kvk-ef fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 600.000 krónur.