153/2002

látinn laus úr gæsluvarðhaldi þar sem sú háttsemi sem hann hefði gengist við og væri tilefni varðhaldsins væri ekki refsiverð. Héraðsdómari vísaði kröfunni frá dómi. Hæstiréttur taldi að skýra yrði 75. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála svo að þargreind heimild til að leita úrlausnar dómstóla um ágreining um lögmæti rannsóknarathafna lögreglu eða ákæranda tæki meðal annars til ágreinings um ákvörðun lögreglu um að neyta ekki heimildar 2. mgr. 105 gr. laganna til að láta sakborning lausan úr gæsluvarðhaldi. Augljóst væri af upphafsmálslið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 að í skilningi 2. mgr. 105. gr. laganna geti ástæða ekki lengur verið til gæsluvarðhalds ef háttsemi, sem sakborningi væri gefin að sök, reyndist ekki vera refsiverð, en úr því yrði dómari að leysa í máli sem þessu ef á það væru bornar brigður. Væru því ekki efni til að vísa málinu frá héraðsdómi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka efnislega afstöðu til kröfu X.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf G-kk-nf.

Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. mars 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. apríl sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2002, þar sem vísað var frá dómi kröfu varnaraðila um að hann yrði látinn laus úr gæsluvarðhaldi. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar.

Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur.

I.

Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðili handtekinn 27. janúar 2002 vegna gruns um að hann ætti hlut að stórfelldum innflutningi og sölu fíkniefna, en lögreglan hafði þá skömmu áður lagt hald á um 5 kg af amfetamíni og 158 g af kókaíni. Varnaraðili var leiddur fyrir héraðsdómara næsta dag og honum gert samkvæmt kröfu sóknaraðila að sæta gæsluvarðhaldi vegna málsins allt til 11. febrúar 2002. Hann hafði áður gengist í lögregluskýrslu við að hafa átt verulegan hlut að málinu og staðfesti hann þann framburð fyrir dómi. Síðastgreindan dag var tekin fyrir í Héraðsdómi Reykjavíkur krafa sóknaraðila um að gæsluvarðhald yfir varnaraðila yrði framlengt til 25. febrúar 2002. Í úrskurði héraðsdómara var fallist á þá kröfu með skírskotun til a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, sem jafnframt var vísað til sem stoð fyrir gæsluvarðhaldi í fyrri úrskurðinum. Sóknaraðili krafðist aftur framlengingar á gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila og þá allt til 8. apríl 2002, en í það sinn á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Fyrir dómi mótmælti varnaraðili ekki þeirri kröfu og var fallist á hana með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2002. Sætir hann nú gæsluvarðhaldi á grundvelli þess úrskurðar.

Varnaraðili krafðist þess 27. mars 2002 að hann yrði þegar í stað leystur úr gæsluvarðhaldi, þar sem skilyrði fyrir því væru ekki lengur fyrir hendi. Var þetta rökstutt nánar með því að komið hafi í ljós við athugun verjanda hans að við breytingu á reglugerð nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni með reglugerð nr. 490/2001 hafi amfetamín (amfetamine eða amphetamine) fallið af skrá um þau efni, sem óheimilt væri að flytja inn á íslenskt yfirráðasvæði, selja þar eða hafa í vörslum sínum. Með því að þessa efnis væri heldur ekki getið í 6. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni sem eins af þeim efnum, sem falli undir ákvæði 2. gr. sömu laga, væri sú háttsemi, sem varnaraðili hafi gengist við í málinu, ekki refsiverð. Þessi krafa varnaraðila var tekin fyrir á dómþingi 28. mars 2002 og sama dag kveðinn upp hinn kærði úrskurður, þar sem henni var sem áður segir vísað frá dómi.

II.

Meðan á rannsókn opinbers máls stendur má samkvæmt 75. gr. laga nr. 19/1991 leita úrskurðar dómara um ágreining um lögmæti rannsóknarathafna lögreglu eða ákæranda, svo og ágreining um réttindi sakbornings og málsvara hans. Í 2. mgr. 105. gr. sömu laga kemur meðal annars fram að sá, sem krafist hefur gæsluvarðhalds, skuli láta sakborning lausan þegar ástæður til gæslu eru ekki lengur fyrir hendi. Ákvörðun um hvort svo skuli gert, sem í máli þessu á undir sóknaraðila, varðar í senn rannsóknarathafnir lögreglu og réttindi sakbornings. Að því gættu og að teknu tilliti til ákvæðis 4. mgr. 5. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu með áorðnum breytingum, verður að skýra 75. gr. laga nr. 19/1991 svo að þargreind heimild til að leita úrlausnar dómstóla taki meðal annars til ágreinings um ákvörðun lögreglu um að neyta ekki heimildar 2. mgr. 105 gr. laganna til að láta sakborning lausan úr gæsluvarðhaldi. Augljóst er af upphafsmálslið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 að í skilningi 2. mgr. 105. gr. laganna getur ástæða ekki lengur verið til gæsluvarðhalds ef háttsemi, sem sakborningi er gefin að sök, reynist ekki vera refsiverð, en úr því verður dómari að leysa í máli sem þessu ef á það eru bornar brigður.

Samkvæmt framangreindu eru ekki efni til að vísa máli þessu frá héraðsdómi. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka efnislega afstöðu til kröfu varnaraðila.

Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991, svo sem henni var breytt með 38. gr. laga nr. 36/1999.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.