429/2006

J var sakfelldur fyrir að hafa aðfararnótt 10. september 2005, sem skipstjóri skemmtibátsins Hörpu á siglingu með fjóra farþega, verið undir áhrifum áfengis við stjórn bátsins og ekki haft gát á siglingaleiðinni er siglt var í næturmyrkri og slæmu skyggni og hafa þannig með stórfelldri vanrækslu í skipstjórastarfi orðið valdur að því að báturinn steytti á Skarfaskeri með þeim afleiðingum að farþeginn X lést og farþeginn Y hlaut verulega áverka. Þá var hann sakfelldur fyrir að hafa ekki gert ráðstafanir til bjargar farþegum eftir að stórlega laskaður báturinn losnaði af skerinu um 20 mínútum eftir ásiglinguna, hvorki leitað aðstoðar björgunarliða né siglt skemmstu leið til lands, heldur tekið stefnu austur Viðeyjarsund þar sem bátnum hvolfdi skömmu síðar með þeim afleiðingum að farþeginn Z drukknaði en Y hlaut ofkælingu. Voru brot ákærða heimfærð undir 215. gr. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk 2. mgr. 6. gr., 11. gr., 1. mgr. 7. gr., sbr. 239. gr., 1. mgr. og 2. mgr. 238. gr. siglingarlaga nr. 34/1985. Fyrir Hæstarétt var lögð fram matsgerð tveggja lækna sem töldu að J hefði verið ófær um að hugsa rökrétt eða taka fulla ábyrgð á gerðum sínum í kjölfar ásiglingarinnar. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að matsmenn hafi ekki getað stutt niðurstöðu sína við beina skoðun eða rannsóknir á ákærða, enda hafi þeim verið falið að leggja mat á mjög skammvinnt tímabundið andlegt ástand hans eftir slysið, sem varð hálfu öðru ári áður en matið fór fram. Rýri þetta sjálfstætt gildi matsgerðarinnar mjög. Ekki þótti af gögnum málsins unnt að draga þá ályktun að J hefði verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum eftir ásiglinguna, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga, eða að hann hefði orðið fyrir slíkri truflun að 16. gr. laganna ætti við. Var niðurstaða héraðsdóms um 3 ára fangelsisrefsingu J staðfest. Þá var J dæmdur til greiðslu miskabóta tilhanda eftirlifandi foreldrum og börnum X og Z.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 17. júlí 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu, þyngingar á refsingu og greiðslu miskabóta að fjárhæð 5.000.000 krónur til A, 3.000.000 krónur til B, 5.000.000 krónur til C, 5.000.000 krónur til D, 3.000.000 krónur til E og 3.000.000 krónur til F og skaðabóta að fjárhæð 404.144 krónur til dánarbús Z, allt með vöxtum eins og í ákæru greinir.

Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur. Til vara krefst hann sýknu en að því frágengnu að refsing verði milduð og bundin skilorði. Hann krefst þess að skaðabótakröfum verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður af þeim en að því frágengnu að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann þess aðallega að kröfu um greiðslu sakarkostnaðar fyrir héraðsdómi samkvæmt yfirliti að fjárhæð 3.187.248 krónur verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður af kröfunni en ella að hún verði lækkuð. Þá krefst hann þess að annar sakarkostnaður fyrir héraðsdómi og sakarkostnaður fyrir Hæstarétti verði felldur á ríkissjóð.

I.

Ákærða er gefið að sök að hafa aðfaranótt 10. september 2005, sem skipstjóri skemmtibátsins Hörpu á siglingu með fjóra farþega, verið undir áhrifum áfengis við stjórn bátsins og ekki haft gát á siglingaleiðinni er siglt var í næturmyrkri og slæmu skyggni um klukkan 1.38 með vaxandi hraða úr vestri inn á Viðeyjarsund og hafa þannig með stórfelldri vanrækslu í skipstjórnarstarfi orðið valdur að því að báturinn steytti á Skarfaskeri með þeim afleiðingum að farþeginn X lést og farþeginn Y, eiginkona ákærða, hlaut verulega áverka. Þá er honum gefið að sök að hafa ekki gert ráðstafanir til bjargar farþegum eftir að stórlega laskaður báturinn losnaði af skerinu um tuttugu mínútum síðar, hvorki leitað aðstoðar björgunarliða né siglt skemmstu leið til lands, heldur tekið stefnu austur Viðeyjarsund þar sem bátnum hvolfdi skömmu síðar með þeim afleiðingum að farþeginn Z drukknaði en eiginkona ákærða hlaut ofkælingu.

Í ákæru eru ætluð brot ákærða heimfærð undir 215. gr. og 219. gr. almennra hengingarlaga nr. 19/1940 og tiltekin ákvæði siglingalaga nr. 34/1985, en þar með eru 1. mgr. og 2. mgr. 238. gr. laganna. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms var þessum ákvæðum breytt með 1. gr. laga nr. 101/2006. Fer því um dóm vegna ætlaðra brota á þeim ákvæðum eftir 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga.

Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Þeirra á meðal er skýrsla tæknideildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu 13. mars 2007 ásamt gögnum úr flóðmæli Sjómælinga Íslands í Reykjavíkurhöfn og ljósmyndum af Skarfaskeri er sýna aðstæður við skerið við svipaða flóðhæð og var þegar Harpa steytti á því. Þá hefur verið lagt fram sjókort af Sundunum við Reykjavík útgefið í júní 2003. Inn á kortið hefur verið færð tímabundin bauja undan Skarfakletti og siglingaleið Hörpu frá klukkan 1.26 til klukkan 2.06 aðfaranótt 10. september 2005, sem og staðsetning bátsins er lögregla fann flak hans klukkan 3.12. Einnig hefur verið lögð fram matsgerð tveggja lækna 16. apríl 2007 sem dómkvaddir voru 9. mars sama ár að beiðni ákærða til að leggja mat á „hæfi matsbeiðanda til þess að taka meðvitaðar ákvarðanir“ í kjölfar þess að báturinn steytti á Skarfaskeri. Matsmenn gáfu skýrslu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 17. apríl 2007 og hefur endurrit þinghaldsins verið lagt fram í Hæstarétti.

II.

Ákærði styður kröfu sína um ómerkingu og heimvísun við það að læknisfróður maður hafi ekki verið skipaður til setu í héraðsdómi. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er héraðsdómara heimilt að kveðja tvo meðdómsmenn með sér til dómstarfa. Þessi heimild var nýtt með því að héraðsdómur var skipaður tveimur héraðsdómurum og manni sérfróðum um siglingafræði. Miðað við eðli og umfang málsins verður ekki annað séð en að sú ákvörðun hafi verið réttmæt. Eru því engar forsendur til að ómerkja héraðsdóm vegna skipunar dómsins. Ákærði styður ómerkingarkröfu sína einnig því að ekki hafi verið leitað umsagnar læknaráðs, en þess hafi verið þörf vegna misræmis í framburði réttarmeinafræðings og bæklunarlækna fyrir héraðsdómi. Ekki verður séð að ákærði hafi farið fram á það fyrir héraðsdómi að umsagnar læknaráðs yrði leitað og af ákvæðum laga nr. 14/1942 um læknaráð er ljóst að engin lagaskylda var til að leita umsagnar þess. Verður héraðsdómur því ekki ómerktur af þessum sökum. Þá hefur ákærði ekki fært fram gild rök fyrir því að lögreglurannsókn hafi verið áfátt, en ekki var skylt að efna til sjóprófs vegna slyssins samkvæmt ákvæðum siglingalaga eins og XIII. kafla þeirra var breytt með lögum nr. 69/2000.

III.

Skemmtibáturinn Harpa, sem var í eigu ákærða, var skráður í Bretlandi eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Báturinn var lengri en sex metrar og hefði því verið skráningarskyldur hér samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga um skráningu skipa nr. 115/1985 ef hann hefði ekki verið skráður í öðru ríki. Samkvæmt 1. gr. siglingalaga gilda þau um öll skip sem skráð eru eða skráningaskyld á Íslandi. Þegar athafnir íslensks framkvæmdar- eða dómsvalds taka til erlendra skipa skal einnig beita ákvæðum laganna eftir því sem við á, enda brjóti það ekki í bága við reglur þjóðaréttarins. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 112/1984 um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum skal á hverju skipi vera einn skipstjóri. Í III. kafla siglingalaga er einnig á því byggt að skipstjóri sé á hverju skipi. Af þessum ákvæðum leiðir að á skipum, sex metrar að lengd eða stærri, sem fara um íslenska lögsögu skal vera einn skipstjóri. Eins og að framan segir var H-kvk-nf í eigu og fullum umráðum ákærða. Hann hafði boðið X og Z í skemmtisiglingu umrætt kvöld. Hafði hann eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi aflað sér siglingamenntunar og var sá eini um borð sem kunni til siglinga. Hann var því skipstjóri á bátnum alla umrædda ferð óháð því hver stýrði honum. Verður að skilja málflutning ákærða fyrir Hæstarétti þannig að hann dragi ekki lengur í efa að svo hafi verið. Hvíldu því á honum einum skyldur og ábyrgð skipstjóra samkvæmt III. og XV. kafla siglingalaga.

Ákærði staðhæfði fyrir héraðsdómi að hann hafi falið Z heitinni að stýra bátnum að beiðni X heitins þegar þau voru stödd út af Rauðarárvík, en þá var klukkan um 1.32 samkvæmt GPS staðsetningartæki bátsins. Hann hafi því ekki verið við stýrið þegar báturinn steytti á Skarfaskeri um sex mínútum síðar. Ákæran verður ekki skilin svo að sérstaklega sé á því byggt að ákærði hafi setið undir stýri bátsins þegar hann steytti á skerinu. Niðurstaða um sekt hans ræðst því ekki af sönnun um það atriði. Þar sem það kann engu að síður að hafa áhrif á refsimat komi til sakfellingar verður að taka afstöðu til þess hvað teljist sannað í þessu efni. Jafnt meiri sem minni hluti héraðsdóms taldi framburð ákærða um þetta atriði ótrúverðugan. Af vottorðum um veður og framburði þriggja manna sem komu að björgunaraðgerðum um nóttina er ljóst að aðstæður til siglingar skemmtibáts voru óhagstæðar og skyggni takmarkað sökum náttmyrkurs, skúraveðurs og vindstrekkings. Er ekki líklegt að Z, sem alls var óvön siglingum, hafi tekið að sér að setjast við stjórnvöl bátsins við þessar aðstæður. G sonur ákærða segist hafa séð hana í sófanum bak við stýrisbekkinn þegar hann kom upp á þiljur eftir að báturinn steytti á skerinu og Y kona ákærða segist ekki muna að Z hafi verið annars staðar en í sófanum. Þá er til þess að líta að aðeins fundust smávægilegir áverkar á líki Z, sem samrýmist því vel að hún hafi við ásiglinguna verið aftan við fóðrað bakið á stýrisbekknum, en ekki því að hún hafi setið undir stýri bátsins. Verður þegar á allt þetta er litið að hafna frásögn ákærða og telja sannað að Z hafi setið í sófanum aftan við stýrisbekkinn við ásiglinguna. Ákærði hefur ekki haldið því fram að Y eða X hafi stýrt bátnum. Í ljósi þess og upplýsinga um hvert X kastaðist við höggið og hvar Y var staðsett er engum öðrum til að dreifa en ákærða sjálfum. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi tvíbrotnaði vinstri lærleggur ákærða við ásiglinguna, hann brákaðist á vinstri úlnlið og hlaut brot í hægri úlnlið. Þá hlaut hann yfirborðsáverka á höku og tvísýni. Í héraðsdómi eru raktar skýrslur réttarmeinafræðings og rannsóknarlögreglu, framburður sérfræðinga sem að þeirri skýrslugerð komu og framburður þriggja lækna sem gerðu að sárum ákærða. Ályktanir þeirra um hvar ákærði líklegast var við áreksturinn miðað við áverka hans eru ekki allar á einn veg. Þegar litið er heildstætt á þessi gögn verður þó að telja ótvírætt að áverkar ákærða geti samrýmst því að hann hafi verið undir stýri bátsins þegar hann steytti á skerinu. Breyta ummæli í fyrrgreindri matsgerð, sem síðar verður nánar vikið að, um líklega líkamsstellingu ákærða við áreksturinn engu þar um. Verður í ljósi alls þessa talið sannað að ákærði hafi stýrt bátnum þegar hann steytti á skerinu.

Ákærði hefur viðurkennt að hafa neytt áfengis umrætt kvöld. Blóðprufa var tekin úr honum um tveimur og hálfri klukkustund eftir slysið. Reyndist alkóhólstyrkur í blóðsýninu 1,070/00. Samkvæmt vitnisburði J-kk-ef K-kk-ef dósents fyrir héraðsdómi verður að telja útilokað að alkóhólmagn í blóði ákærða hafi verið minna er báturinn steytti á skerinu. Er ljóst að ákærði var undir áhrifum áfengis við stjórn bátsins. Hefur hann því verið ófær um að stjórna honum með fullnægjandi hætti og brotið gegn þágildandi ákvæði 2. mgr. 238. gr. siglingalaga, sbr. nú 1. gr. laga nr. 101/2006.

Samkvæmt upplýsingum úr staðsetningartæki H-kvk-ef sigldi ákærði bátnum á skerið með um 17 sjómílna hraða. Ákærði hefur sjálfur borið að hann hafi aldrei notað sjókort né staðsetningartæki á ferðum um Sundin. Er raunar óvíst hvort sjókort af svæðinu var um borð í bátnum. Var það mat héraðsdóms, sem skipaður var siglingafróðum meðdómsmanni, að notkun sjókorts hafi verið frumforsenda fyrir því að unnt væri að hafa gát á siglingu skips og siglingaleið eins og aðstæður voru umrætt sinn. Siglingaleiðin inn Viðeyjarsund er afmörkuð milli tveggja varanlegra ljósdufla, rauðs dufls nærri Hjallaskeri Viðeyjarmegin og dufls með síblikkandi grænu ljósi norðan Skarfaskers Laugarnesmegin. Vegna framkvæmda við Sundahöfn var komið tímabundið fyrir grænu ljósdufli, sem blikkaði á þriggja sekúndna fresti, undan Skarfakletti eða Skarfagarði, austan við Skarfasker. Samkvæmt tilkynningu Sjómælinga Íslands til sjófarenda var duflinu komið fyrir sumarið 2003 og var það þar enn er slysið varð. Ákærði hefur fyrir Hæstarétti haldið því fram að dufl þetta hafi verið villandi. Kunni það að vera skýring á slysinu að stjórnandi H-kvk-ef hafi villst á því og græna varanlega síblikkandi innsiglingarduflinu, en Skarfasker sé í beinni stefnu milli tímabundna duflsins og þess staðar sem H-kvk-þgf var snúið og hafin sigling til austurs inn á Viðeyjarsund fyrir slysið. Samkvæmt framburði framkvæmdastjóra Sjómælinga Íslands er mikill munur á þessum ljósduflum fyrir vana sjófarendur og ættu þeir ekki að geta ruglast á þeim. Ákærði kveðst sjálfur gjörþekkja siglingaleiðir um Sundin og hafði umrætt kvöld siglt þrisvar sinnum framhjá umræddum leiðarmerkjum. Verður að meta honum það til verulegs gáleysis að styðjast ekki við hin greinilegu föstu leiðarmerki, en hann hefur sjálfur borið að skyggni hafi verið þokkalegt. Þá er ljóst, eins og nánar er rakið í héraðsdómi, að ákærði gætti heldur ekki almennra viðurkenndra varúðarreglna og alþjóðasiglingareglna við siglingu bátsins umrætt sinn. Með þessari stórfelldu vanrækslu í skipstjórnarstarfi olli ákærði því að báturinn steytti á skerinu og braut með þessu athæfi gegn 1. mgr. 7. gr., sbr. 239. gr. siglingalaga og þágildandi 1. mgr. 238. gr. sömu laga, sbr. nú 1. gr. laga nr. 101/2006.

Með vísan til forsendna héraðsdóms er ljóst að við ásiglinguna hlaut X svo stórfellda áverka að hann lést nær samstundis og Y verulega brjóstholsáverka. Hefur ákærði því brotið gegn 215. gr. og 219. gr. almennra hegningalaga.

IV.

Eftir að báturinn steytti á skerinu bar ákærða að grípa til allra tiltækra ráðstafana til bjargar farþegunum, sbr. 11. gr. siglingalaga. Eftir ásiglinguna var báturinn fastur á skerinu eða við það í um 20 mínútur. Að því búnu er ljóst af upplýsingum úr staðsetningartæki bátsins og upptökum af símtölum bátsverja við neyðarlínuna að ákærði sigldi honum norður fyrir Skarfasker og sveigði síðan í austurátt og sigldi áleiðis inn á Viðeyjarsund á 3 til 8 sjómílna hraða í um fjórar mínútur, en eftir það dró úr ferð bátsins og var eins og hann sigldi stefnulaust í um fjórar mínútur uns staðsetningartækið hætti skráningu um sex mínútur yfir tvö, en í þann mund virðist bátnum hafa hvolft. Í bátnum voru neyðarblys og talstöð, en ákærði notfærði sér hvorugt. Hafði hann ekkert samband við land fyrr en 27 mínútum eftir strandið, örskömmu áður en bátnum hvolfdi, er hann hringdi í neyðarlínuna og sagði að báturinn væri að sökkva. Af upptökum af samtölum skipverja við neyðarlínuna er ljóst að ákærði vék sér ítrekað undan að tala í farsíma við neyðarlínuna og neitaði því beinlínis þótt hann væri hvað eftir annað beðinn um það. Þegar hér var komið virðist Z hafa verið niðri í káetu bátsins og verður að ætla að hún hafi drukknað þegar honum hvolfdi. Þegar skipbrotsmönnum var bjargað var líkamshiti Y kominn niður í 33 stig. Með aðgerðarleysi sínu og athöfnum eftir að báturinn steytti á skerinu braut ákærði með stórfelldum hætti gegn skyldum sínum sem skipstjóri. Dauði Z og ofkæling Y er bein og sennileg afleiðing af því broti ákærða.

Ákærði krefst sýknu af þeim sakargiftum er lúta að gerðum hans og aðgerðarleysi eftir ásiglinguna með vísan til þess að hann hafi á þeim tíma verið ósakhæfur, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga, en ella að refsingu skuli ekki beitt vegna þess að ákvæði 16. gr. sömu laga hafi átt við um hann. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir þeim gögnum sem fyrir lágu um ástand ákærða eftir ásiglinguna. Eins og að framan er vikið að voru 9. mars 2007 að beiðni ákærða dómkvaddir heila- og taugasjúkdómalæknarnir T-kk-nf M-kk-nf og S-kk-nf T-kk-nf til að meta hvort áverkar þeir, sem ákærði hlaut við ásiglinguna, kynnu að hafa leitt til þess að hann hafi orðið ófær um að taka meðvitaðar ákvarðanir. Teldu matsmenn að hæfi ákærða hefði skerst, voru þeir beðnir um að meta að hve miklu leyti svo hefði verið og hve lengi það ástand hafi varað. Matsmenn luku matsgerð sinni 16. apríl 2007.

Í upphafi matsgerðarinnar er dómkvaðningu lýst en í II. kafla hennar eru raktar upplýsingar er fyrir matsmönnum lágu og teljast mega læknisfræðilegs eðlis. Eru það allt upplýsingar úr gögnum sem fyrir voru í skjölum málsins þegar það var til meðferðar í héraði og er þeim að mestu lýst í hinum áfrýjaða dómi, ef frá er talin sjúkraskrárnóta deildarlæknis þess, sem kallaður var á vettvang í Sundahöfn, þangað sem ákærði var fluttur til lands eftir slysið. Lýsir hann því að ákærði hafi þá verið kaldur viðkomu en vakandi og skýr. Læknirinn fylgdi ákærða í sjúkrabíl til bráðamóttöku og var hann „vakandi og skýr allan tímann.“ Í III. og IV. kafla matsgerðar er fjallað um matsfund og fyrra heilsufar ákærða, en í V. kafla er í alllöngu máli rakin frásögn ákærða af aðdraganda slyssins og afleiðingum þess og því hvað hann telur sig muna af atburðum. Í VI. kafla matsgerðarinnar er lýst skoðun á ákærða, sem fram fór á matsfundi, en í þeim VII. lýsa matsmenn því að þeir hafi kosið að nálgast viðfangsefnið með því að svara annars vegar hvort líklegt sé að ákærði hafi hlotið höfuðáverka, sem hafi verið nægjanlegur til að skýra minnistap, sem hann telji sig hafa orðið fyrir, og hins vegar með því að leita svara við því hvort vísbendingar komi fram um að rökhugsun ákærða og geta hans til að taka meðvitaðar ákvarðanir hafi skerst og þá að hve miklu leyti og hversu lengi. Varðandi fyrri spurninguna lýsa matsmenn fyrst þeim áverkum sem ákærði hlaut við slysið og getið er að framan. Af þeim draga matsmennirnir ályktanir um líklega líkamsstöðu ákærða fyrir slysið og hvernig hann hafi kastast áfram við áreksturinn. Eftir að neðri hluti líkama hans hafi stöðvast, en við það hafi hann hlotið brot á vinstra lærlegg og úlnliðum, hafi hryggur hans sveigst fram á við, haka skollið á fyrirstöðu og höfuð hans stöðvast skyndilega. Við það hafi komið mar á hökuna og augu og heili þrýst fram á við í höfuðkúpunni. Við það hafi orðið varanleg skemmd á fráfærslutaug vegna togs á henni og hugsanlega truflun á meðvitund. Telja þeir að fyrirliggjandi upplýsingar bendi eindregið til þess að matsbeiðandi hafi hlotið talsvert höfuðhögg, sem hafi getað haft áhrif á hugræna getu hans. Til að leita svars við síðari spurningunni rekja matsmenn fyrst atriði úr framburði sonar ákærða og eiginkonu hans og síðan atriði úr upptöku af samtölum bátsverja við neyðarlínuna eftir ásiglinguna, en öllum þeim atriðum er nánar lýst í héraðsdómi. Af þessum gögnum draga matsmenn þá ályktun að ákærði hafi verið „ófær um að hugsa rökrétt eða taka fulla ábyrgð á gerðum sínum að minnsta kosti í um 27 mínútur í kjölfar slyssins og sennilega eitthvað lengur.“ Telja þeir að höfuðhögg er ákærði hafi orðið fyrir í slysinu geti fyllilega útskýrt þetta ástand hans. Þótt líkur bendi til að ölvunarástand hans hafi einnig haft slævandi áhrif á dómgreind hans telja þeir að hegðun hans í kjölfar slyssins samrýmist best því að hann hafi fengið truflun á heilastarfsemi í kjölfar þess. Niðurstöðu sína draga matsmenn saman í VIII. kafla. Telja þeir að ákærði hafi hlotið höfuðhögg er báturinn steytti á skerinu og truflun á heilastarfsemi vegna þess. Segir síðan: „Vegna afleiðinga slyssins hafi hann ekki verið fær um að taka rökréttar, meðvitaðar ákvarðanir fyrst í kjölfar þess. Um klukkan 02.06 telja matsmenn að hann hafi verið að komast til sjálfs sín, en þó enn verið ófær um að hugsa fullkomlega rökrétt.“

Við skoðun matsmanna á ákærða komu ekki í ljós nein merki um minnistruflanir. Það leiðir raunar af eðli verkefnis þess, sem matsmönnum var falið, að þeir gátu ekki að neinu leyti stutt niðurstöðu sína við beina skoðun eða rannsóknir á ákærða, enda var þeim falið að leggja mat á mjög skammvinnt tímabundið andlegt ástand hans eftir slysið, sem varð hálfu öðru ári áður en matið fór fram. Ályktanir matsmanna eru því einungis reistar á óbeinum vísbendingum, það er viðtölum við ákærða sjálfan og því sem fyrir liggur í gögnum málsins um viðbrögð hans á slysstað og ástand hans eftir slysið. Rýrir þetta sjálfstætt gildi matsgerðarinnar mjög. Gögn þessi eru af skornum skammti. Læknisfræðileg gögn lýsa óverulegum höfuðáverka ákærða og eru fáorð um andlegt ástand hans eftir slysið. Önnur gögn, svo sem framburður eiginkonu hans og sonar og samtöl bátsverja við neyðarlínu, eru þess eðlis að erfitt er að draga af þeim einhlítar ályktanir um hvað valdið hafi viðbrögðum eða aðgerðaleysi ákærða, en á þeim kunna að vera aðrar skýringar en læknisfræðilegar.

Matsmenn komast fyrst að því að ákærði hafi hlotið talsvert höfuðhögg. Sneiðmyndataka af höfði ákærða 10. september 2005 sýndi „engin intracranial áverkamerki.“ Meðal gagna málsins eru allmörg vottorð, læknabréf og nótur sem varða ástand ákærða eftir slysið. Aðeins er getið um ytri áverka á höfði ákærða í einu þeirra, en það er í læknisvottorði H-kk-ef Þ-kk-ef, sem skoðaði ákærða við komu á bráðamóttöku, þar sem segir að hann hafi verið með „svolitla yfirborðsáverka á höku“, hann virðist „nokkuð sjokkeraður“ og hugsanlega með einhver heilahristingseinkenni. Í áliti Þ-kk-ef S-kk-ef sérfræðings í augnlækningum 10. september 2005, en hann var til kallaður vegna tvísýni ákærða, segir að ákærði muni ekki hvað gerðist en hafi sennilega ekki rotast. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi sagði Þ-kk-nf að ekki hafi verið „að sjá neina verulega áverka í kringum auga eða á enni eða annars staðar sem gáfu til kynna að það væri beinn höfuðáverki“.Hafi því fyrst og fremst verið um svonefndan hröðunaráverka að ræða, sem verði við það að heilinn hreyfist inni í höfuðkúpunni. Nánar aðspurður kvaðst Þ-kk-nf ekki halda að högg á höfuð ákærða hafi valdið áverka á tauginni þótt verið geti að hann hafi rekið höfuðið í. Er í þessu ljósi ekki að finna viðhlítandi stoð fyrir þeirri ályktun matsmanna að fyrirliggjandi gögn bendi eindregið til þess að við slysið hafi ákærði hlotið talsvert höfuðhögg.

Eins og áður sagði var tekin skýrsla af matsmönnum fyrir dómi 17. apríl 2007. Kemur fram í svörum T-kk-ef M-kk-ef að við mat á andlegu ástandi ákærða strax eftir slysið og færni hans þá til að taka ákvarðanir komi ekki að gagni upplýsingar um ástand hans eftir að í land var komið. Reisi matsmenn því niðurstöðu sína um það eingöngu á því sem upplýst sé um viðbrögð ákærða um borð í bátnum eftir áreksturinn. Sé þar um að ræða framburð eiginkonu ákærða og sonar, en fyrst og fremst upptökur af samtölum bátsverja við neyðarlínu. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að hafa í huga að meta verður gildi framburðar eiginkonu og sonar ákærða í ljósi tengsla þeirra við hann. Matsmaðurinn lýsti því áliti sínu að „maður með öllum mjalla hann myndi reyna sem allra fyrst að bjarga því sem bjargað yrði“. Það hafi ákærði ekki gert á vettvangi heldur svarað út í hött og eins og hann hafi ekki vitað hvað væri á seyði „meðan allir aðrir sjá það að báturinn er að fyllast af vatni.“ Verður að telja að matsmenn dragi of víðtækar ályktanir af takmörkuðum upplýsingum um ástandið um borð og hafi ekki gefið því gaum að aðrar skýringar kunni að vera á viðbrögðum ákærða. Engar upplýsingar liggja fyrir í málinu um hvort eða þá hvenær bátsverjar hafi orðið varir við sjó í bátnum. Þá verður ekki séð að matsmenn taki rökstudda afstöðu til þess hvaða áhrif ölvun ákærða hafi haft á viðbrögð hans þótt vissulega víki þeir að henni. Þegar allt þetta er virt verður niðurstaða um sakhæfi ákærða ekki reist á matsgerðinni.

Ljóst er af fyrirliggjandi gögnum að ákærði varð fyrir áverka er heili hans skreið til í höfuðkúpunni þegar báturinn steytti á skerinu. Þá er ljóst af matsgerðinni og öðrum gögnum að ákærði varð fyrir andlegu áfalli við þennan atburð. Hins vegar verður ekki af gögnum málsins dregin sú ályktun að hann hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum eftir ásiglinguna, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga, eða að hann hafi orðið fyrir slíkri truflun að 16. gr. laganna geti átt við. Verður ákærði því sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 6. gr. siglingalaga. 11. gr. og 1. mgr. 7. gr., sbr. 239. gr. sömu laga. Hann verður einnig sakfelldur fyrir brot gegn 215. gr. almennra hegningarlaga vegna dauða Z og gegn 219. gr. sömu laga vegna ofkælingar sem Y varð fyrir.

V.

Samkvæmt sakavottorði hefur ákærði þrívegis verið sakfelldur fyrir brot á tollalögum. Hafa þau ekki áhrif á refsingu vegna þeirra brota sem hann er nú sakfelldur fyrir. Ákærði hefur gerst sekur um mjög stórfelld brot á skipstjóraskyldum sínum, sem leiddu til dauða X og Z og stórfellds líkamstjóns Y, eiginkonu hans. Verður refsing hans ákveðin með hliðsjón af 1., 2. og 3. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Með hliðsjón af áfalli því sem ætla verður að ákærði hafi orðið fyrir við siglingu bátsins á Skarfasker verður, meðal annars með hliðsjón af framangreindri matsgerð, að telja að sjónarmið að baki 75. gr. almennra hegningarlaga hafi átt við um brot þau er ákærði framdi eftir ásiglinguna og horfir það til mildunar refsingar. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um miskabætur til handa börnum og foreldrum X og Z og skaðabætur til handa dánarbúi Z.

Samkvæmt 1. mgr. 164. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum teljast meðal annars til sakarkostnaðar óhjákvæmileg útgjöld vegna rannsóknar máls. Í yfirliti lögreglustjórans í Reykjavík um sakarkostnað er reikningur að fjárhæð 1.535.547 krónur vegna björgunar skemmtibátsins, og þrír reikningar að fjárhæð samtals 1.111.765 krónur vegna neðansjávarmyndatöku, sem sýnast tengjast leit að líki X eftir slysið. Þótt vinna þessi hafi komið að notum við rannsókn málsins eru þetta útgjöld sem til hefðu fallið óháð því hvort skipstapinn hefði leitt til lögreglurannsóknar. Er ekki sýnt fram á að þessi útgjöld teljist til sakarkostnaðar. Verður ákærði dæmdur til að greiða annan sakarkostnað í héraði og allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, sem ákveðin verða í einu lagi að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærða, J-kk-ef G-kk-ef, og greiðslu skaðabóta skulu vera óröskuð.

Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins á báðum dómstigum, samtals 2.696.181 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, K-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 1.494.000 krónur.