3/2003

J, sem var þroskaheftur, hafði veðsett íbúð sína til tryggingar láni, sem fjármálastofnunin L veitti V, bróður J. Með vísan til sérstakra atvika málsins og 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. 11/1986, var veðsetningin ógilt.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. janúar 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt fyrir Hæstarétti.

Fyrir Hæstarétt var lögð skýrsla dr. G-kk-ef H-kk-ef B-kk-ef, sérfræðings í klínískri sálfræði, 12. maí 2003 en hann var dómkvaddur eftir uppsögu héraðsdóms til að meta meðal annars greind, þroska og persónuleika stefnda og skilning hans á þeim gerningi sem mál þetta snýst um. Í niðurstöðum matskýrslu hans segir meðal annars: ,,Samkvæmt niðurstöðu greindarprófs telst J-kk-nf Ó-kk-nf þroskaheftur á munnlegu sviði. Sú niðurstaða samræmist vel þroskasögu hans og því að hann er ólæs og kann lítið sem ekkert að skrifa og reikna. Hann á erfitt með að muna atriði, læra af reynslu og skilja hugtök og samhengi hluta. Persónuleikapróf bendir til þess að hann sé þýðlyndur, tilfinningasamur og taugaóstyrkur.... J-kk-nf kemst af í samfélaginu með því að einfalda hlutina og treysta á aðra. Hann skilur illa hugtök viðskiptalífsins, s.s. veð, og samfélagsreglur, s.s. að hann gæti tapað íbúð með undirskrift sinni við að gera bróður sínum greiða. J-kk-nf mælist viðkvæmur, auðsæranlegur og undanlátssamur. Að mati undirritaðs er J-kk-nf Ó-kk-nf hrekklaus, auðtrúa og góðgjarn maður, nær berskjaldaður gagnvart mögulegum blekkingum þess sem getur hugsað sér að misnota hann og þekkir til vitsmunalegra og persónulegra veikleika hans.”

Eins og fram kemur hinum áfrýjaða dómi veitti áfrýjandi bróður stefnda, V-kk-þgf Ó-kk-þgf, lán, að fjárhæð 1.500.000 krónur samkvæmt skuldabréfi 4. september 1997 tryggðu með 4. veðrétti í kjallaraíbúð stefnda að Laugateigi 8, Reykjavík.

Veðsetning sú, sem hér um ræðir, mun hafa átt sér stað með þeim hætti sem tíðkaðist í starfsemi áfrýjanda á þeim tíma og áður en gert var samkomulag það um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem skírskotað er til í niðurstöðum héraðsdóms. Hins vegar leysti það áfrýjanda, sem fjármálastofnun, ekki undan þeirri áhættu sem fylgt gat því að láta hjá líða að kanna greiðslugetu lántaka áður en lán var veitt og eftir atvikum gera þeim, sem í ábyrgð hugðust ganga, grein fyrir því ef niðurstaða þeirrar könnunar benti til þess að lántaki gæti ekki staðið í skilum. Eins og rakið er í niðurstöðu héraðsdóms og fram kemur í framangreindri matsgerð hins dómkvadda manns er stefndi þroskaheftur. Er hann meðal annars ólæs. Verður ekki annað ráðið af niðurstöðu matsmannsins en að stefnda hafi skort hæfi til að gera sér grein fyrir þeirri einhliða skuldbindingu er hann undirgekkst með nafnritun sinni á umrætt veðskuldabréf. Eins og hér háttar sérstaklega til verður áfrýjandi að bera hallann af þeirri ákvörðun sinni að veita lánið án frekari könnunar. Samkvæmt framanrituðu og með vísan til ákvæða 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, er niðurstaða héraðsdóms staðfest með þeim hætti er í dómsorði greinir.

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ógilt er veðsetning stefnda, J-kk-ef Ó-kk-ef, samkvæmt veðskuldabréfi nr. 20305, útgefnu 4. september 1997, af V-kk-þgf Ó-kk-þgf til áfrýjanda, Lífeyrissjóðsins Lífiðnar, að fjárhæð 1.500.000 krónur.

Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms er staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, 300.000 krónur.