53/2019

L hf. krafði S um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar á grundvelli sjálfskuldarábyrgðar S á láni til S ehf. vegna kaupa á nánar tilgreindri fasteign. S ehf. ráðstafaði fasteigninni síðar til S40 ehf. sem hafði tekið að sér að reisa nýtt hús á lóðinni. S byggði sýknukröfu sína meðal annars á því að þar sem lánið hefði verið tryggt með 3. veðrétti í fasteigninni hefði L hf. brotið gegn trúnaðarskyldum gagnvart sér með því að leyfa greiðslu óveðtryggðra skulda áður en söluverði fasteignarinnar var ráðstafað inn á lánið. Í dómi Hæstaréttar var talið að með samkomulagi á milli S ehf. og S40 ehf. hefði síðarnefnda félagið fengið forræði á sölu eignanna og ráðstöfun söluandvirðis í samráði við L hf. Í samkomulaginu hafi falist að S40 ehf. hafði heimild til að ráðstafa söluandvirðinu með þeim hætti að kröfur á hendur félaginu vegna byggingarinnar sem ekki voru veðtryggðar myndu greiðast áður en aðrar kröfur yrðu efndar. L hf. hafi því verið rétt að samþykkja að söluandvirði yrði ráðstafað til greiðslu krafna á hendur félaginu samkvæmt reikningum vegna framkvæmdanna áður en veðkrafa á 3. veðrétti yrði greidd. Var S gert að greiða L hf. umkrafða fjárhæð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, I-kvk-nf E-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. nóvember 2019. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda á öllum dómstigum.

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur með þeirri breytingu að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 18.543.941 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. nóvember 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi áfrýjanda fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta lýtur að kröfu stefnda um að áfrýjanda og S-kk-þgf Þ-kk-þgf Þ-kk-þgf verði gert að greiða sér óskipt 18.543.941 krónu auk dráttarvaxta vegna sjálfskuldarábyrgðar þeirra að fjárhæð 30.000.000 króna.

Með lánssamningi 20. nóvember 2009 lánaði stefndi, sem þá hét NBI hf., Samtímalist ehf. 110.790.380 krónur vegna kaupa á fasteign að Skólavörðustíg 40 í Reykjavík og samhliða gekkst áfrýjandi undir fyrrnefnda sjálfskuldarábyrgð. Var greiðsla lánsins enn fremur tryggð með tryggingarbréfi nr. 525222 að fjárhæð 110.000.000 króna á 1. veðrétti fasteignarinnar. Sama dag og fyrrnefnt lán var veitt gaf Samtímalist ehf. einnig út veðskuldabréf til stefnda að fjárhæð 5.050.505 krónur sem tryggt var með 2. veðrétti fasteignarinnar.

Á árinu 2012 ráðstafaði Samtímalist ehf. fasteigninni til S40 ehf. sem tók að sér að reisa nýtt hús á lóðinni. Til þess fékk hið síðarnefnda félag lán frá stefnda sem var fært á 1. veðrétt fasteignarinnar auk þess sem félagið fékk lán frá eigendum sínum sem fært var á 2. veðrétt. Með þessu færðist tryggingarbréf nr. 525222 á 3. veðrétt og veðskuldabréf að fjárhæð 5.050.505 krónur á 4. veðrétt.

Stefndi sem hafði leyst fasteignina úr veðböndum við sölu hennar ráðstafaði söluandvirðinu á árinu 2014 í samráði við S40 ehf. inn á lán sem hvíldu á 1., 2. og 4. veðrétti. Jafnframt samþykkti hann greiðslu reikninga S40 ehf. vegna framkvæmdanna að fjárhæð 24.835.116 krónur áður en greitt var inn á lánið sem tryggt var með 3. veðrétti og áfrýjandi var í ábyrgð fyrir. Fékkst sú skuld ekki greidd að fullu. Telur áfrýjandi að stefndi hafi brotið gegn trúnaðarskyldum gagnvart sér með því að leyfa S40 ehf. að verja rúmum 24 milljónum af söluverði eignanna til greiðslu á óveðtryggðum skuldum og að ráðstafa þeim greiðslum sem hann fékk vegna sölu eignarinnar til greiðslu veðskuldabréfs sem hvíldi á 4. veðrétti áður en lánið á 3. veðrétti væri að fullu greitt. Þá telur hann að stefndi hafi vanrækt þær skyldur að nýta þá tryggingu sem fólst í lausafjárveði í eignum Samtímalistar ehf. Enn fremur telur áfrýjandi ábyrgðina fallna niður með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga svo og reglna um brostnar forsendur.

Með héraðsdómi voru áfrýjandi og meðábyrgðarmaður hans, sem ekki lét málið til sín taka, dæmdir til greiðslu kröfunnar. Var sú niðurstaða staðfest í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að dómur í máli þessu gæti haft fordæmisgildi og þá sérstaklega varðandi heimild lánardrottins gagnvart ábyrgðarmanni til að ráðstafa fjármunum inn á lán óháð veðröð þeirra.

Fyrir Hæstarétti hefur stefndi breytt dómkröfu sinni og lækkað hana um 9.179.275 krónur sem nemur þeirri greiðslu sem hann ráðstafaði á sínum tíma upp í veðskuld þá sem hvíldi á 4. veðrétti að höfuðstól 5.050.505 krónur. Við munnlegan flutning málsins gaf hann þá skýringu að fundist hefði samkomulag það sem vitnað er til milli Samtímalistar ehf. og S40 ehf. um uppgjör skulda vegna sölu fasteignarinnar að Skólavörðustíg 40 og með hliðsjón af því væri þessi breyting gerð áfrýjanda til hagsbóta.

II

Samkvæmt tryggingarbréfi 7. nóvember 2008 nr. 525222 veðsetti Samtímalist ehf. stefnda á 1. veðrétti fasteign sína að Skólavörðustíg 40 í Reykjavík til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum sínum við stefnda allt að fjárhæð 110.000.000 króna. Áfrýjandi var hluthafi í Samtímalist ehf.

Með lánssamningi 20. nóvember 2009 tók Samtímalist ehf. lán hjá stefnda að fjárhæð 110.790.380 krónur vegna kaupa á fasteigninni að Skólavörðustíg 40. Í 10. grein samningsins þar sem fjallað er um tryggingar segir í grein 10.1 að til tryggingar á lánum þeim sem veitt kunna að verða samkvæmt ákvæðum þessa samnings verða núverandi allsherjarveð tryggð með veði í ýmsum eignum lántaka. Þá segir í grein 10.2 að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra lánshluta samningsins takist „S-kk-nf S-kk-nf ... og S-kk-nf Þ-kk-nf Þ-kk-nf ... á hendur sjálfskuldarábyrgð in solidum að fjárhæð kr. 30.000.000.- Sjálfskuldarábyrgðin tekur til greiðslu höfuðstóls allra lánshluta, auk vaxta, dráttarvaxta og vaxtavaxta, svo og alls kostnaðar, sem af vanskilum kann að leiða. Ábyrgðin gildir jafnt þótt greiðslufrestur verði veittur á skuldbindingum skv. samningi þessum einu sinni eða oftar, uns skuldin er að fullu greidd.“ Eðli málsins samkvæmt stóð tryggingarbréf nr. 525222 meðal annars til tryggingar framangreindu láni. Með sérstökum viðauka 17. ágúst 2011 við tryggingarbréfið heimilaði stefndi að umrætt tryggingarbréf stæði framvegis einvörðungu til tryggingar því láni og var áritað um viðaukann á bréfið.

Samhliða fyrrgreindri lánveitingu 20. nóvember 2009 gaf Samtímalist ehf. út veðskuldabréf til stefnda að fjárhæð 5.050.505 krónur með 2. veðrétti í fasteigninni.

Samtímalist ehf. gaf út tryggingarbréf 17. ágúst 2011 til stefnda að fjárhæð 25.000.000 króna þar sem heildarvörubirgðir félagsins voru settar að veði til tryggingar framangreindum lánum.

Á árinu 2012 gerði Samtímalist ehf. samkomulag við Þ-kk-þf P-kk-þf og K-kk-þf M-kk-þf, sem síðar stofnuðu félagið S40 ehf., um uppbyggingu á lóðinni við Skólavörðustíg 40. Samkvæmt samkomulaginu mun S40 ehf. hafa tekið að sér að reisa nýbyggingu á lóðinni og skyldu félögin skipta með sér hagnaði sem eftir stæði þegar framkvæmdum lyki og eignin hefði verið seld. Veitti stefndi S40 ehf. framkvæmdalán af þessu tilefni og var tryggingarbréfi að fjárhæð 173.500.000 krónur því til tryggingar þinglýst á 1. veðrétt fasteignarinnar. Þá veittu eigendur S40 ehf. félaginu lán samtals að fjárhæð 20.000.000 króna sem færð voru á 2. veðrétt fasteignarinnar. Við þetta færðist tryggingarbréf nr. 525222 að fjárhæð 110.000.000 króna á 3. veðrétt og veðskuldabréf að fjárhæð 5.050.505 krónur á 4. veðrétt, hvort tveggja með samþykki stefnda.

Sérstakt samkomulag var gert milli Samtímalistar ehf. og eigenda S40 ehf. um ráðstöfun væntanlegs söluandvirðis en þar mun hafa komið fram samkvæmt minnisblaði lánafulltrúa stefnda að til stæði að „byggja húsið, selja húsnæðið og greiða upp / inn á áhvílandi skuldir, semsagt framkvæmdalánið sem þarf að veita, framlag húsbyggjandans og loks núverandi lóðalán“ en það vísaði til þess láns sem áfrýjandi var í ábyrgð fyrir. Þá gerði samkomulagið ráð fyrir því að eigendur S40 ehf. myndu stýra framkvæmdum og færu með fullt ákvörðunarvald varðandi félagið og fasteignina. Fasteignin að Skólavörðustíg 40 var síðar seld í nokkrum hlutum á tímabilinu júní til nóvember 2014 og við sölu hvers eignarhluta samþykkti stefndi að aflétta veðböndum af þeim.

Söluandvirði fasteignarinnar samtals að fjárhæð 330.800.000 krónur var ráðstafað upp í skuldir á 1. og 2. veðrétti. Þá voru skuldir S40 ehf. vegna reikninga og framkvæmda greiddar og stefndi fékk það sem eftir stóð til ráðstöfunar upp í skuldir Samtímalistar ehf. sem tryggðar voru á 3. og 4. veðrétti fasteignarinnar. Ráðstafaði stefndi fénu þannig að krafa á 4. veðrétti greiddist en krafa samkvæmt lánssamningi þeim sem áfrýjandi var í ábyrgð fyrir og var tryggður með tryggingarbréfi á 3. veðrétti greiddist ekki að fullu.

Bú Samtímalistar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 24. febrúar 2016 og við það tímamark stóð krafa stefnda vegna lánssamningsins í 36.164.946 krónum og var þeirri kröfu lýst í þrotabúið sem veðkröfu á grundvelli fyrrgreinds tryggingarbréfs 17. ágúst 2011 að fjárhæð 25.000.000 króna þar sem heildarvörubirgðir félagsins voru veðsettar. Lauk skiptum 17. nóvember 2016 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur, þeirra á meðal kröfu stefnda, en umræddar veðsettu vörubirgðir fundust ekki í búinu.

III

Svo sem áður greinir mun Samtímalist ehf. á árinu 2012 hafa gert samkomulag við eigendur S40 ehf. um að sá síðarnefndi byggði hús á lóðinni í samræmi við samþykktar teikningar. Markmiðið var að byggja húsið, selja það síðan og greiða upp eða inn á áhvílandi skuldir. Samkvæmt gögnum málsins mun tilgangurinn með því að færa fasteignina inn í S40 ehf. hafa verið sá að tryggja eigendum félagsins yfirráð á söluverði og allri ákvarðanatöku.

Skilja verður samkomulag þetta þannig að S40 ehf. hefði forræði á sölu eignanna og ráðstöfun söluandvirðis í samráði við stefnda. Í því fólst jafnframt að S40 ehf. hafði heimild til að ráðstafa söluandvirðinu með þeim hætti að kröfur á hendur félaginu vegna byggingarinnar sem ekki voru veðtryggðar greiddust áður en aðrar kröfur yrðu efndar. Var stefnda því rétt að samþykkja að söluandvirði yrði ráðstafað til greiðslu krafna á hendur S40 ehf. samkvæmt reikningum vegna framkvæmdanna áður en veðkröfur á 3. og 4. veðrétti yrðu greiddar. Er þess jafnframt að gæta að þegar áfrýjandi gekkst í ábyrgð sína 20. nóvember 2009 var það ekki háð því að stefndi hefði veðtryggingu í fasteigninni að Skólavörðustíg 40 sem bundin var sérstaklega við lánið sem ábyrgðin laut að. Slík trygging sem síðar var veitt með viðauka 17. ágúst 2011 takmarkaði ekki ábyrgð áfrýjanda gagnvart stefnda.

Að því gættu sem hér hefur verið rakið en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur eins og í dómsorði greinir

Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, S-kk-nf S-kk-nf, greiði stefnda, Landsbankanum hf., 18.543.941 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. nóvember 2014 til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skulu óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.