400/2004

H seldi G fasteign sína og skyldi hluti kaupverðsins greiddur með sjö skuldabréfum sem tryggð voru með veði í fasteign G. H samþykkti skuldskeytingu á bréfunum í ágúst sama ár, þannig að félagið B kæmi sem nýr greiðandi að þeim, en B hafði þá eignast hina veðsettu fasteign. Þegar B stóð ekki við skuldbindingar samkvæmt skuldabréfunum, krafði H G um greiðslu samkvæmt þeim og hélt því fram að skuldasamband H og G hafi orðið virkt á ný við vanefndir B. Talið var að ganga yrði út frá því að kaupunum hafi verið lokið með útgáfu afsals og móttöku H á skuldabréfum, þar sem G var sjálfur skuldari. Við skuldskeytinguna hafi endanlega fallið niður krafa H á hendur G og ný stofnast á hendur B. Þá var ekki sannað að forsvarsmaður G hafi vitað um bága fjárhagsstöðu B eða viðhaft nein ummæli um greiðslugetu félagsins. Náði krafa H á hendur þrotabúi G því ekki fram að ganga. Þá var ekki nægilega sýnt fram á að S, forsvarsmaður fasteignasölunnar sem hafði milligöngu um umrædd fasteignaviðskipti, hafi orðið skaðabótaskyldur vegna þess að fyrrnefnt veð hafi reynst haldlaust, né heldur hafi ummæli sölumanns, um að eigandi B væri sonur bankastjóra, bakað S ábyrgð og var hann því sýknaður af kröfu H.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. september 2004. Hann krefst þess að stefndu verði dæmdir til að greiða sér óskipt 7.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. ágúst 2001 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi S-kk-nf J-kk-nf krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

Stefndi þrotabú Global hf. krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Sjóvá-Almennum tryggingum hf. hefur verið stefnt fyrir Hæstarétt til réttargæslu.

Bú Global hf. var tekið til gjaldþrotaskipta 23. júní 2004. Hefur þrotabú félagsins tekið við aðild málsins fyrir Hæstarétti.

I.

Áfrýjandi seldi Global hf. fasteign sína að Melabraut 22 í Hafnarfirði með kaupsamningi 12. júní 2001 fyrir 59.000.000 krónur. Af kaupverðinu skyldu 7.000.000 krónur greiddar með skuldabréfum til fimm ára, sem tryggð yrðu með veði í fasteign kaupandans að Viðarhöfða 2 í Reykjavík. Sjö skuldabréf voru útbúin, hvert að fjárhæð 1.000.000 krónur, og bera þau með sér að hafa verið gefin út á kaupsamningsdegi. Snýst ágreiningur málsaðila um þann hluta kaupverðsins, sem greiddur skyldi með umræddum skuldabréfum.

Húsið fasteignasala ehf. hafði milligöngu um fasteignaviðskiptin, en stefndi S-x-x rak það félag og hafði fengið löggildingu sem fasteignasali. Fram er komið að sama félag tók einnig að sér að selja fasteignina Viðarhöfða 2 fyrir Global hf. og mun Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. hafa keypt þá eign í ágúst 2001. Þann 16. þess mánaðar var haldinn fundur hjá fasteignasölunni, þar sem áfrýjandi gaf út afsal til Global hf. fyrir Melabraut 22. Óumdeilt er að þá óskaði fyrirsvarsmaður kaupandans eftir því að í stað hans yrði Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. skuldari á áðurnefndum skuldabréfum. Fór svo að fyrirsvarsmenn áfrýjanda, Global hf. og Rekstrarfélagsins Bræðraminnis ehf. undirrituðu 22. ágúst 2001 sjö skjöl, eitt fyrir hvert áðurnefndra skuldabréfa, sem öll bera fyrirsögnina skuldskeyting. Segir þar meðal annars að samþykkt sé að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. komi sem nýr greiðandi að bréfunum, sem skuli að öðru leyti gilda óbreytt. Er jafnframt ritað á spássíu allra skuldabréfanna: „Samþykkt f.h. Hafnfirðings ehf.“ og undir það rita tveir fyrirsvarsmenn félagsins. Undir nafnritanir þeirra er síðan skráður texti, þar sem segir meðal annars: „Skuldskeyting dags. 22.08.01. Nýr skuldari: Rekstrarfél. Bræðaminni ...“. Framan við alla áritunina á spássíu bréfanna og nafnritanir þar er dagsetningin 23. ágúst 2001.

Áfrýjandi kveðst hafa nokkrum dögum eftir þetta komist að því hjá banka, sem hann reyndi að selja skuldabréfin, að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. stæði afar illa og að gerð hafi verið hjá því nokkur árangurslaus fjárnám. Var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta 23. janúar 2002. Fasteignin Viðarhöfði 2 var seld nauðungarsölu 28. maí 2002 og fékkst ekkert upp í kröfu áfrýjanda, sem tryggð var með veði í eigninni. Bú Global hf. var síðan tekið til gjaldþrotaskipta 23. júní 2004, eins og áður var getið. Hefur ekkert fengist greitt upp í veðskuldabréf áfrýjanda. Málavextir eru að öðru leyti nánar raktir í hinum áfrýjaða dómi.

II.

Áfrýjandi reisir kröfu sína gegn stefnda þrotabúi Global hf. í fyrsta lagi á því að hann hafi ekki tekið við skuldabréfunum sem fullnaðargreiðslu, heldur á þeirri forsendu að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. væri öruggur greiðandi og að krafan fengist greidd. Sú forsenda hafi brugðist. Það sé almennt viðurkennt í kröfurétti að ekki sé litið svo á að um endanlega eftirgjöf sé að ræða þegar krafa á hendur þriðja manni er afhent sem einn þáttur í greiðslu, heldur sé lagt til grundvallar að samkomulag um slíka greiðslu beri að skýra þannig að seljandinn reyni að ná efndum með því að innheimta kröfu á hendur þriðja manni. Takist það ekki geti seljandinn krafið kaupandann um greiðsluna. Viðtaka skuldabréfanna sjö hafi ekki falið í sér fyrirvaralausa viðurkenningu á fullnaðargreiðslu og hafi Global hf. mátt vera fullljóst um forsendu áfrýjanda fyrir því að taka við þeim. Telur áfrýjandi að í samræmi við áðurnefnd viðurkennd sjónarmið í kröfurétti hafi skuldasamband hans og Global hf. orðið virkt á ný þegar ljóst var orðið að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. stæði ekki við skuldbindingar samkvæmt veðskuldabréfunum. Hafi hann því að minnsta kosti getað fengið hluta kröfu sinnar greiddan, en árangurslaust fjárnám hafi ekki verið gert hjá Global hf. fyrr en í janúar 2004 þegar ellefu gjalddagar af tuttugu samkvæmt skuldabréfunum voru komnir. Áfrýjandi reisir kröfu sína gegn þrotabúi Global hf. í annan stað á því að stefndi sé skaðabótaskyldur, en líta verði svo á að fyrirsvarsmaður félagsins hafi vitað eða mátt vita að bréfin væru verðlaus þegar greiðsla fór fram. Hafi hann þrátt fyrir það látið undir höfuð leggjast að tilkynna áfrýjanda um það. Jafnvel þótt Global hf. hafi ekki verið kunnugt um þetta firri það stefnda ekki ábyrgð, en fyrirsvarsmaður félagsins hafi fullyrt við afsalsgerð að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. væri öruggur greiðandi og þrýst á að skipt yrði um skuldara.

Í málatilbúnaði áfrýjanda er á því byggt að það hafi verið liður í kaupunum að umræddar 7.000.000 krónur yrðu greiddar með kröfu Global hf. á hendur þriðja manni. Áfrýjandi hafi skuldbundið sig hinn 16. ágúst 2001 til að taka við slíkri greiðslu og áritunin „Samþykkt f.h. Hafnfirðings ehf.“ á bréfin verið skráð þann dag. Dagsetningin 23. ágúst 2001 eigi því að minnsta kosti ekki við þann hluta áritunarinnar á spássíu bréfanna. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu áfrýjanda að afrit skuldabréfanna í vörslum sýslumannsins í Reykjavík beri ekki neina áritun á spássíu, en bréfin voru móttekin til þinglýsingar 16. ágúst 2001. Áðurnefndar yfirlýsingar um skuldskeytingu voru mótteknar til þinglýsingar 24. ágúst 2001. Þótt fyrir liggi að tilmæli um skuldskeytingu hafi verið höfð uppi á fundi 16. ágúst 2001 verður að ganga út frá því að kaupunum hafi verið lokið með útgáfu afsals og móttöku áfrýjanda á skuldabréfum, þar sem viðsemjandi hans, Global hf., var sjálfur skuldari en ekki þriðji maður. Skuldskeyting kom ekki til fyrr en nokkrum dögum síðar, en við hana féll endanlega niður krafa áfrýjanda á hendur Global hf. og ný stofnaðist á hendur öðrum skuldara. Að þessu virtu á ekki við sú regla kröfuréttar, sem áfrýjandi ber fyrir sig, og getur krafa hans á hendur þrotabúi Global hf. ekki náð fram að ganga á þessum grunni.

Við skýrslutöku fyrir dómi mótmælti fyrirsvarsmaður Global hf. að hafa vitað um bága fjárhagsstöðu Rekstrarfélagsins Bræðraminnis ehf. Hann hafi sjálfur átt viðskipti við það félag og hvorki vitað þá né nokkrum dögum síðar við frágang viðskiptanna við áfrýjanda um raunverulega stöðu félagsins. Kveðst hann ekki hafa viðhaft nein ummæli í þá veru að um öruggan greiðanda væri að ræða, enda ekki þekkt neitt frekar til hans en áfrýjandi. Global hf. hafi hins vegar átt eignir á þessum tíma og verið vel greiðslufært. Er krafa áfrýjanda á hendur þrotabúi Global hf., sem á þessum grunni er reist, ekki studd haldbærum rökum. Verður samkvæmt öllu framanröktu staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu þessa stefnda af kröfu áfrýjanda.

III.

Áfrýjandi telur stefnda S-kk-þf J-kk-þf og starfsmann hans ekki hafa sinnt þeim skyldum, sem á þeim hvíldu þegar kaupin voru gerð. Með lágmarksathugun hefði þeim mátt vera ljóst að veð í Viðarhöfða 2 til tryggingar skuldabréfunum væri haldlaust. Þá hafi þeir fullyrt að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. væri öruggur greiðandi. Ennfremur hafi þeim borið að gæta sérstaklega að því að nýi skuldarinn gæti efnt skuldbindingu sína. Með einfaldri athugun á efnahag félagsins hefði þeim mátt vera ljóst að það gæti ekki greitt, en samkvæmt vanskilaskrá hafi þá ítrekað verið gert árangurslaust fjárnám hjá félaginu. Hafi stefndi og starfsmaður hans sem sérfræðingar átt að veita áfrýjanda allar upplýsingar, sem að þessu lutu og gátu skipt máli. Þeir hafi hins vegar ekki talið nauðsyn á því þótt þeim væri skylt að gæta hagsmuna beggja samningsaðila í hvívetna.

Í héraðsdómi er lýst hvernig háttað var tilboði Global hf. til áfrýjanda um kaup á Melabraut 22, en þar var gert ráð fyrir að sá síðarnefndi tæki Viðarhöfða 2 upp í kaupverðið á tilteknu verði. Þar er einnig lýst gagntilboði áfrýjanda, en samkvæmt því skyldi kaupandinn gefa út skuldabréf með veði í Viðarhöfða 2 eins og síðan var samið um. Frumkvæði að því að taka veð í eigninni til tryggingar skuldinni var þannig komið frá áfrýjanda sjálfum. Fasteignamat eignarinnar var tæplega 31.000.000 krónur, en Global hf. hafði skömmu áður keypt hana fyrir enn hærra verð. Við útgáfu skuldabréfanna munu hafa hvílt á eigninni veðskuldir að fjárhæð rúmlega 18.000.000 krónur, en við nauðungarsölu árið 2002 seldist hún fyrir 19.000.000 krónur. Hefur ekki verið mótmælt þeirri staðhæfingu stefnda S-kk-ef að hann hafi bent á að veðhlutfall á eigninni væri hátt. Er að þessu öllu virtu ekki nægilega sýnt fram á að stefndi S-kk-nf hafi orðið skaðabótaskyldur vegna þess að veðið reyndist síðar haldlaust.

Sölumaður á fasteignasölunni bar fyrir dómi að hann hafi látið þess getið á fundi 16. ágúst 2001, þegar leitað var eftir að nýr skuldari yrði samþykktur í stað Global hf., að eigandi Rekstrarfélagsins Bræðraminnis ehf. væri sonur bankastjóra. Greiðslugeta félagsins hafi hins vegar ekki verið athuguð af hálfu fasteignasölunnar, en hann gerði ráð fyrir að það hafi áfrýjandi sjálfur gert. Fyrirsvarsmaður áfrýjanda bar einnig fyrir dómi að sölumaðurinn hafi sagt manninn vera son nafngreinds bankastjóra, hann væri „fínn greiðandi“ og allt væri í lagi með hann. Eigendur áfrýjanda hafi þá gefið þau svör að þeir treystu orðum sölumannsins og ekki kannað greiðslugetu félagsins á þeim tíma sem leið frá útgáfu afsals til þess að gengið var frá skuldskeytingu.

Áfrýjandi hafði í hendi sér hverju hann svaraði óskum um að nýr skuldari kæmi í stað Global hf., en engin skylda knúði hann til að samþykkja það. Í stað þess að kanna sjálfur greiðslugetu Rekstrarfélagsins Bræðraminnis ehf., sem hann hafði nægan tíma til að gera, sýnist hann hafa lagt traust á þau orð að eigandi félagsins væri sonur bankastjóra. Skyldur áfrýjanda og stefnda S-kk-ef í þessu efni verður að virða í því ljósi að kaupunum um Melabraut 22 var lokið við útgáfu afsals 16. ágúst 2001. Skuldskeytingar, sem áfrýjandi samþykkti skriflega 22. sama mánaðar, vörðuðu á hinn bóginn viðskipti um fasteignina Viðarhöfða 2, sem fasteignasalan var að vinna að í þágu annarra en áfrýjanda. Bar fasteignasalan ekki í þessum efnum skyldur við áfrýjanda sambærilegar þeim, sem hún bar við frágang kaupa á eign hans sjálfs, til að kanna greiðslugetu viðsemjanda hans. Að virtu þessu öllu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda S-kk-ef af kröfu áfrýjanda.

Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.