857/2017

Í málinu krafðist Ó þess að felldur yrði úr gildi úrskurður mannanafnanefndar í máli nr. 86/2015 og viðurkennt að hún mætti bera eiginnafnið Z-x-x. Í úrskurðinum sagði að í málinu reyndi á skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996 um mannanöfn um að eiginnafn skuli ritað í samræmi við almennar ritreglur íslensks máls nema hefð sé fyrir öðrum rithætti þess. Taldi mannanafnanefnd að nafnið Z-x-x væri hvorki ritað eftir þeim reglum þar sem bókstafurinn „z“ væri ekki notaður í íslenskri stafsetningu né að ritháttur nafnsins hefði öðlast hefð hér á landi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með því að mannanafnanefnd hefði eingöngu tekið afstöðu til framangreindra atriða gæti ekki komið til athugunar við úrlausn ógildingarkröfu Ó önnur skilyrði ákvæðisins, svo sem stafsetningu nafnsins að öðru leyti, hvort eða hvernig það gæti tekið íslenska eignarfallsendingu eða hvort það brjóti í bága við íslenskt málkerfi. Vísað var til þess að í auglýsingu nr. 132/1974 um íslenska stafsetningu, sem hefði afnumið bókstafinn „z“ við stafsetningu íslenskra orða, hefðu verið gerðar undantekningar um mannanöfn og tilgreint að í sérnöfnum, erlendum að uppruna, mætti rita „z“. Af þessum sökum hefði grunnforsenda í úrskurði mannanafnanefndar ekki staðist og þegar af þeirri ástæðu var talið óhjákvæmilegt að fella úrskurðinn úr gildi. Þá var viðurkenningarkröfu Ó vísað frá héraðsdómi þar sem það var ekki talið á valdi dómstóla að meta í nefndarinnar stað hvort önnur skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996 væru uppfyllt, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. desember 2017 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hún krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður mannanafnanefndar 8. janúar 2016 í máli nr. 86/2015 og viðurkennt að hún megi bera eiginnafnið Z-x-x. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt 4. gr. laga nr. 45/1996 um mannanöfn er þeim, sem fer með forsjá barns, bæði rétt og skylt að gefa því eiginnafn, þó ekki fleiri en þrjú, eftir því sem nánar greinir í lögunum. Í 1. mgr. 5. gr. laganna eru sett þau skilyrði fyrir eiginnafni að það geti tekið íslenska eignarfallsendingu eða hafi unnið sér hefð í íslensku máli, það megi ekki brjóta í bága við íslenskt málkerfi og skuli ritað í samræmi við almennar ritreglur íslensks máls nema hefð sé fyrir öðrum rithætti þess. Eftir 2. og 3. mgr. sömu lagagreinar skal gefa stúlku kvenmannsnafn og dreng karlmannsnafn, en eiginnafn má ekki vera slíkt að það geti orðið nafnbera til ama.

Mannanafnanefnd, sem dómsmálaráðherra skipar samkvæmt 21. gr. laga nr. 45/1996, hefur eftir 1. tölulið 1. mgr. 22. gr. laganna meðal annars á hendi það hlutverk að halda skrá um eiginnöfn og millinöfn, sem teljast heimil eftir 5. og 6. gr., og ber hún heitið mannanafnaskrá. Óski forsjármaður barns eftir að það verði skírt og því gefið nafn, sem ekki er í skránni, skal sá sem skírn á að annast bera þá ósk undir mannanafnanefnd áður en af skírninni getur orðið, sbr. 3. gr. laganna. Eins skal Þjóðskrá Íslands fara að ef henni berst til skráningar tilkynning um nafn, sem ekki er í mannanafnaskrá. Skal þá mannanafnanefnd kveða upp úrskurð í málinu samkvæmt því, sem segir í 23. gr. laganna, og verður honum ekki skotið til æðra stjórnvalds, sbr. 2. mgr. 22. gr.

Lög nr. 45/1996 leystu af hólmi eldri lög um sama efni nr. 37/1991, sem höfðu meðal annars leitt af sér að mannanafnanefnd var sett á stofn og fólu henni áþekkt hlutverk og að framan greinir. Af lögskýringargögnum varðandi lög nr. 45/1996 verður ráðið að nefndin hafi þegar í tíð eldri laganna sett sér svonefndar vinnulagsreglur um túlkun á hugtakinu hefð í skilningi 2. gr. þeirra, sbr. nú áðurnefnda 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996. Í vinnulagsreglum, sem nú virðist vera stuðst við og eru frá 19. janúar 2015, er þess getið að þær séu reistar á umfjöllun í athugasemdum við frumvarpið, sem varð að lögum nr. 45/1996, og eldri reglum um sama efni, en í lögunum er hvergi gert ráð fyrir setningu reglna af þessum toga. Eftir vinnulagsreglunum telst ungt tökunafn, en með því hugtaki mun vera átt við tökunafn sem hefur komið inn í íslenskt mál eftir árið 1703 og ekki aðlagast ritreglum þess, hafa unnið sér hefð í íslensku máli ef einhverju af fimm skilyrðum er fullnægt. Í fyrsta lagi geti svo verið ef nafnið er nú borið af minnst fimmtán Íslendingum, í öðru lagi af tíu til fjórtán Íslendingum og sá elsti hefur náð 30 ára aldri, í þriðja lagi af fimm til níu Íslendingum og sá elsti náð 60 ára aldri eða í fjórða lagi af allt að fjórum Íslendingum og nafnið kemur fram í manntali 1910 eða 1920. Í fimmta lagi geti nafn einnig hafa unnið sér hefð þótt það sé ekki borið nú af nokkrum Íslendingi ef það hefur komið fyrir í minnst tveimur manntölum frá árunum 1703 til 1920. Í reglunum er tekið fram að með Íslendingum sé þar átt við þá, sem hafa fengið íslenskan ríkisborgararétt án umsóknar og eiga eða hafa átt lögheimili hér á landi. Þá segir einnig að tökunafn geti hafa öðlast hefð þótt það komi ekki fram í manntölum ef það hefur unnið sér menningarhelgi með því að koma fyrir í alkunnum ritum, frumsömdum eða þýddum, í nafnmynd sem brjóti ekki í bága við íslenskt málkerfi.

II

Eftir gögnum málsins er áfrýjandi fædd 10. október 2015 og munu foreldrar hennar skömmu síðar hafa tilkynnt þjóðskrá að henni hafi verið gefið eiginnafnið Z-x-x. Með því að nafn þetta var ekki að finna í mannanafnaskrá bar þjóðskrá upp erindi vegna tilkynningarinnar við mannanafnanefnd 15. desember 2015. Af því tilefni kvað nefndin upp úrskurð 8. janúar 2016, þar sem hafnað var „beiðni um eiginnafnið Z-x-x“, svo sem sagði í úrskurðarorði. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 19. september 2016 til að fá úrskurðinn felldan úr gildi, svo og til viðurkenningar á að hún megi bera þetta eiginnafn.

Í úrskurði mannanafnanefndar sagði að í málinu reyndi á skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996 um að eiginnafn skuli ritað í samræmi við almennar ritreglur íslensks máls nema hefð sé fyrir öðrum rithætti þess, en með almennum ritreglum væri í lagaákvæðinu „vísað til auglýsinga nr. 132/1974 og 261/1977, um íslenska stafsetningu.“ Ekki væri nafnið Z-x-x ritað eftir þeim reglum, enda væri bókstafurinn „z“ ekki notaður í íslenskri stafsetningu. Væri því ekki unnt að fallast á þennan rithátt nafnsins nema hann teldist „hefðaður samkvæmt lögum um mannanöfn.“ Fyrrgreindar vinnulagsreglur nefndarinnar voru því næst raktar og sagði síðan eftirfarandi: „Samkvæmt upplýsingum frá Þjóðskrá Íslands bera sjö konur nafnið Z-x-x í þjóðskrá sem uppfylla skilyrði vinnulagsreglnanna varðandi hefð, sú elsta er fædd árið 1975. Nafnið kemur ekki fyrir í manntölum frá 1703-1920. Nafnið getur í þessu ljósi ekki talist hafa öðlast hefð hér á landi og er mannanafnanefnd því samkvæmt lögum skylt að hafna því.“

Með því að mannanafnanefnd lýsti því samkvæmt framansögðu í úrskurði sínum að þar reyndi á skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996 um rithátt eiginnafns vegna þess að nafnið Z-x-x væri ritað með bókstafnum „z“ og tók eingöngu afstöðu til þess atriðis en vék í engu að öðrum skilyrðum þeirrar málsgreinar geta ekki komið til athugunar við úrlausn ógildingarkröfu áfrýjanda atriði, sem varða í fyrsta lagi stafsetningu þessa nafns að öðru leyti, í öðru lagi hvort eða hvernig það geti tekið íslenska eignarfallsendingu eða í þriðja lagi hvort það brjóti í bága við íslenskt málkerfi. Mannanafnanefnd lagði réttilega til grundvallar í úrskurðinum að auglýsing nr. 132/1974 um íslenska stafsetningu, svo sem henni var breytt með auglýsingu nr. 261/1977, hafi haft að geyma lýsingu á þeim almennu ritreglum íslensks máls, sem skírskotað er til í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996, en auglýsing nr. 132/1974 var felld úr gildi eftir að úrskurðurinn gekk með auglýsingu nr. 695/2016 um setningu íslenskra ritreglna. Í ákvæðum 2. kafla auglýsingar nr. 132/1974, sem bar fyrirsögnina: „Um z og afnám hennar“, var að sönnu byggt á því að bókstafur þessi yrði ekki framar notaður við stafsetningu íslenskra orða. Frá því var á hinn bóginn að finna undantekningar um mannanöfn í e. og f. liðum 3. gr. auglýsingarinnar, en í fyrrnefnda stafliðnum sagði eftirfarandi: „Í sérnöfnum, erlendum að uppruna, má rita z, t.d. Z-x-x, Z-x-x, Z-x-x o.s.frv.“ Í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996 var því í fullu samræmi við almennar ritreglur íslensks máls að nota bókstafinn „z“ við ritun sérhvers eiginnafns af erlendum uppruna, sem hlotið hefði eða hljóta myndi á lögmæltan hátt viðurkenningu sem íslenskt nafn, enda var framangreint ákvæði í e. lið 3. gr. auglýsingar nr. 132/1974 ekki bundið við nöfn, sem svo var ástatt um við birtingu hennar. Af þessum sökum stóðst ekki sú grunnforsenda í úrskurði mannanafnanefndar að það eitt að eiginnafnið Z-x-x væri ritað með bókstafnum „z“ ylli því að það uppfyllti ekki það skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996, sem hér um ræðir. Þegar af þessari ástæðu er óhjákvæmilegt að verða við kröfu áfrýjanda um að úrskurðurinn verði felldur úr gildi.

Líta verður svo á að mannanafnanefnd hafi ekki lagt mat á það í úrskurði sínum hvort önnur skilyrði 5. gr. laga nr. 45/1996 en að framan greinir væru uppfyllt til þess að áfrýjandi fengi að bera eiginnafnið Z-x-x, enda er ófært að slá föstu á grundvelli þagnarinnar einnar um það efni að nefndin hafi talið svo vera. Ekki er á valdi dómstóla að meta þetta í nefndarinnar stað þótt þeir séu eftir almennum reglum bærir til að leysa eftir á úr ágreiningi um lögmæti úrskurðar hennar um slíkt efni. Verður því án kröfu að vísa frá héraðsdómi kröfu áfrýjanda um að viðurkennt verði að hún megi bera eiginnafnið Z-x-x, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Felldur er úr gildi úrskurður mannanafnanefndar 8. janúar 2016 í máli nr. 86/2015.

Vísað er frá héraðsdómi kröfu áfrýjanda, ónefndrar dóttur J-kk-ef Ö-kk-ef E-kk-ef og R-kvk-ef H-kvk-ef, um að viðurkennt verði að hún megi bera eiginnafnið Z-x-x.

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.