267/2017

Aðilar deildu um sanngjarnt endurgjald fyrir vinnu S ehf. við hönnun reiðhallar fyrir H. Hafði S ehf. gert tvo reikninga vegna vinnu sinnar og hafði H greitt fyrri reikninginn en hafnað þeim síðari. Eftir að máli sem S ehf. hafði höfðað til greiðslu síðari reikningsins hafði verið vísað frá dómi, aflaði félagið matsgerðar dómkvaddra manna um það hvað væri eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrir hönnunarvinnu sína. Þá aflaði H mats sömu matsmanna á því hve mörgum vinnustundum mætti ætla að S ehf. hefði varið í hönnunina. Að matsgerðinni fenginni höfðaði S ehf. að nýju mál á hendur H og krafðist aðallega greiðslu fjárhæðar í samræmi við niðurstöðu hennar, en til vara samkvæmt hinum ógreidda reikningi. Héraðsdómur féllst á með hinum dómkvöddu matsmönnum að S ehf. hefði unnið sem næmi 76% af heildarhönnun verksins. Þá var það niðurstaða dómsins að telja mætti að S ehf. hefði varið 800 vinnustundum í verkið og að eðlilegt tímagjald væri 15.500 krónur með virðisaukaskatti. Að teknu tilliti til reikningsins sem H hafði þegar greitt var hann því dæmdur til að greiða S ehf. 9.890.000 krónur. Í niðurstöðu sinni vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess að með matsgerðinni hefði S ehf. freistað þess að leggja frekari grunn að kröfu sinni á hendur H. Að öllu virtu taldi rétturinn ekki unnt að vefengja mat héraðsdóms á því í hvaða mæli skyldi horft til matsgerðarinnar við úrlausn málsins. Yrði því lagt til grundvallar að S ehf. hefði ekki rennt fullnægjandi stoðum undir kröfur sínar. Hins vegar hefði H krafist staðfestingar héraðsdóms fyrir sitt leyti og með því viðurkennt að S ehf. ætti kröfu á hendur honum sem næmi að lágmarki þeirri fjárhæð sem þar var dæmd. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf fyrrverandi héraðsdómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. apríl 2017. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, til vara að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 26.009.380 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. mars 2015 til greiðsludags, en að því frágengnu að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 14.432.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 1. apríl 2013 til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 12. júlí 2017. Hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað og að aðaláfrýjanda verði aðallega gert að greiða sér málskostnað í héraði, en til vara að hann verði felldur niður. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi virðist ágreiningslaust að aðaláfrýjandi hafi tekið að sér vinnu við hönnun reiðhallar fyrir gagnáfrýjanda að Kjóavöllum í Kópavogi. Sömuleiðis er óumdeilt að ekki var gerður skriflegur samningur milli málsaðila um þá vinnu. Aðilar deila á hinn bóginn um hvað sé sanngjarnt endurgjald fyrir vinnuframlag aðaláfrýjanda.

Fyrir liggur að aðaláfrýjandi gerði gagnáfrýjanda reikning 1. september 2012 að fjárhæð 2.510.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Samkvæmt reikningnum var um að ræða innborgun vegna hönnunar reiðhallarinnar. Gagnáfrýjandi greiddi þann reikning 12. september sama ár. Þann 1. mars 2013 gerði aðaláfrýjandi annan reikning vegna vinnu sinnar við hönnun reiðhallarinnar. Nam fjárhæð þess reiknings 14.432.500 krónum eða sem svaraði 13.500.000 krónum auk virðisaukaskatts en að teknu tilliti til framangreindrar innborgunar gagnáfrýjanda. Samkvæmt framburði fyrirsvarsmanns aðaláfrýjanda fyrir héraðsdómi voru við gerð reikningsins lagðar til grundvallar reglur Arkitektafélags Íslands og hönnunarkostnaðurinn miðaður við íþróttahús af einföldustu gerð án áhorfendabekkja. Samkvæmt því væri heildarkostnaður hönnunar vegna reiðhallarinnar 36.227.300 krónur, en af þeirri fjárhæð skyldi gagnáfrýjanda veittur 40% afsláttur. Þeim útreikningi hafi gagnáfrýjandi hafnað. Hafi aðaláfrýjandi þá lýst yfir vilja sínum að veita 25% afslátt til viðbótar, en því hafi gagnáfrýjandi einnig hafnað. Hafi aðaláfrýjandi því loks sent gagnáfrýjanda áðurgreindan reikning að fjárhæð 14.432.500 krónur. Með bréfi 12. mars 2013 hafnaði gagnáfrýjandi efni reikningsins og krafðist þess að aðaláfrýjandi legði fram tímaskýrslur svo meta mætti sanngjarnt endurgjald vegna verksins.

Hinn 19. júní 2013 höfðaði aðaláfrýjandi mál á hendur gagnáfrýjanda fyrir Héraðsdómi Reykjaness og gerði þá kröfu að honum yrði gert að greiða sér fjárhæð umrædds reiknings. Með úrskurði 13. febrúar 2014 var málinu vísað frá dómi sökum vanreifunar stefnukröfu en hvorki væri mögulegt að dæma aðaláfrýjanda hina umkröfðu fjárhæð í heild eða hluta. Með dómi 13. mars 2014 í máli nr. 157/2014 staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu. Í dóminum vísaði rétturinn til þess að á umræddum reikningi hefði sú eina skýring komið fram að hann væri um þóknun fyrir hönnun á reiðhöll og félagsaðstöðu við Kjóavelli. Hefði aðaláfrýjandi ekki skýrt frekar með viðhlítandi hætti grundvöll reikningsins, hvorki í tengslum við framvísun hans né undir rekstri málsins. Gæti slíkur reikningur því ekki einn út af fyrir sig varpað á gagnáfrýjanda sönnunarbyrði fyrir því að gangverð slíkrar þjónustu, sem aðaláfrýjandi veitti, hafi að réttu lagi verið annað en lagt væri til grundvallar í reikningnum, sbr. 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Málavöxtum er að öðru leyti lýst í hinum áfrýjaða dómi.

II

Hinn 29. ágúst 2014 voru dómkvaddir í Héraðsdómi Reykjaness tveir menn samkvæmt beiðni aðaláfrýjanda til þess að „skoða og meta sanngjarna þóknun matsbeiðanda fyrir hönnun og teikningu á reiðhöllinni að Kjóavöllum í Kópavogi“. Óskaði aðaláfrýjandi á annan bóginn svara við því hvert væri „eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrir heildararkitektahönnun matsbeiðanda á reiðhöllinni að Kjóavöllum“ og á hinn bóginn hvert væri „eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrir breytingar á áður samþykktum teikningum, frá 11. desember 2012, eftir óskum matsþola“. Var í báðum tilvikum óskað svara annars vegar miðað við verðlag í mars 2013 og hins vegar þegar matið færi fram.

Hinn 27. nóvember 2014 var í Héraðsdómi Reykjaness tekin fyrir matsbeiðni gagnáfrýjanda, þar sem hann óskaði eftir því að dómkvaddir yrðu tveir menn til að meta, miðað við þrjú nánar tilgreind tímabil, þann stundafjölda „sem ætla má að matsbeiðandi ... hafi verið í verkefni sínu við hönnun reiðhallar þeirrar, sem nú hefur risið að Kjóavöllum í Kópavogi“ og „hvert hefði verið hæfilegt tímagjald arkitekts fyrir vinnu af þeim toga sem um ræðir í málinu“. Til að sinna hinu umbeðna mati voru dómkvaddir sömu menn og höfðu verið dómkvaddir samkvæmt matsbeiðni aðaláfrýjanda, en aðilar sammæltust um að matsmenn myndu skila einni matsgerð.

Hinir dómkvöddu menn skiluðu matsgerð 20. janúar 2015. Hvað varðaði matsbeiðni aðaláfrýjanda var það niðurstaða þeirra að aðaláfrýjandi hefði lokið sem næmi 76% af verkþáttum við hönnun reiðhallarinnar. Þá vísuðu matsmenn til leiðbeinandi reglna félags sjálfstætt starfandi arkitekta og töldu rétt að skoða hönnunarþóknun vegna reiðhallarinnar út frá flokki 3 í reglunum. Að teknu tilliti til stærðar hallarinnar töldu matsmenn rétt að miða við að arkitektahönnun næmi 0,6 tímum á hvern fermetra, þannig að heildarvinnuframlag arkitekts væri 2.421 tími. Lögðu matsmenn til grundvallar tímagjaldið 12.500 krónur og að heildarþóknun vegna verksins næmi 30.262.500 krónum. Miðað við að aðaláfrýjandi hefði unnið 76% af heildarhönnun reiðhallarinnar skyldi heildarþóknun hans, að frátöldum virðisaukaskatti, nema 22.999.500 krónum miðað við janúar 2015. Að teknu tilliti til virðisaukaskatts og fyrrgreindrar innborgunar gagnáfrýjanda að fjárhæð 2.510.000 krónum, næmi fjárhæðin 26.009.308 krónum. Var heildarþóknunin metin litlu lægri miðað við verðlag í mars 2013.

Hvað varðaði matsspurningar gagnáfrýjanda þá svöruðu matsmenn þeim með vísan til sömu forsendna og þeir höfðu lagt til grundvallar í svörum sínum við matsspurningum aðaláfrýjanda. Varð það niðurstaða þeirra að sá stundafjöldi sem ætla mætti að aðaláfrýjandi hefði varið í hönnun reiðhallarinnar næmi 1.840 tímum, með hliðsjón af því að útreiknaður heildarhönnunartími hennar væri 2.421 tími og að aðaláfrýjandi hefði innt af hendi 76% af þeirri vinnu. Matsspurningum gagnáfrýjanda um hæfilegt tímagjald arkitekts fyrir vinnu af þeim toga sem um ræddi á nánar tilgreindum tímabilum var svarað með sama hætti. Var lagt til grundvallar að útseld vinna arkitekts með yfir 30 ára reynslu hefði numið 12.500 krónum í janúar 2015 þegar matið fór fram.

Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi var annar matsmanna inntur eftir því hvort kannað hefði verið hve marga tíma fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda hefði unnið að verkefninu. Svaraði hann því til að það hefði ekki verið nokkur leið því „hann hélt aldrei neinar dagbækur yfir þennan tíma“. Aðspurður hvort kallað hefði verið eftir slíkum gögnum svaraði matsmaðurinn „já mig minnir það“ en að þau hefðu ekki fengist. Er þetta í samræmi við framburð fyrirsvarsmanns aðaláfrýjanda fyrir dómi, en aðspurður svaraði hann því neitandi hvort til væru gögn um tíma sem varið hefði verið til verkefnisins því um hafi verið að ræða „rúmmálsverkefni“ og menn sem ynnu eftir slíku viðmiði væru ekki í „tímavinnu“. Verður ennfremur ráðið af framburði hans að hvorki hafi verið gerður samningur um verkið né hefði tilboð legið því til grundvallar.

III

Líkt og áður greinir var því hafnað með dómi Hæstaréttar í máli nr. 157/2014 að aðaláfrýjandi gæti með reikningi þeim er hann gaf út vegna verksins varpað á gagnáfrýjanda sönnunarbyrði fyrir því að gangverð slíkrar þjónustu hafi að réttu lagi verið annað en þar var lagt til grundvallar. Með matsgerð þeirri sem áður er lýst freistaði aðaláfrýjandi þess að leggja frekari grunn að kröfu sinni á hendur gagnáfrýjanda. Miðar hann aðalkröfu sína við niðurstöðu matsgerðarinnar og krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 26.009.308 krónur ásamt tilgreindum dráttarvöxtum.

Í matsbeiðni aðaláfrýjanda var matsmönnum falið að meta hvað væri eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrir heildararkitektahönnun aðaláfrýjanda á nefndri reiðhöll. Við þann starfa lögðu þeir aftur á móti ekki mat á raunverulegt vinnuframlag aðaláfrýjanda heldur hvað væri almennt hæfileg hönnunarþóknun fyrir byggingu sem þeir mátu sambærilega og tóku í þeim efnum mið af leiðbeinandi reglum félags sjálfstætt starfandi arkitekta. Gagnáfrýjandi óskaði aftur á móti eftir mati á því hve mörgum stundum mætti ætla að aðaláfrýjandi hefði varið við hönnun reiðhallarinnar. Svör matsmanna við þeirri spurningu tóku á hinn bóginn mið af sömu forsendum og lagðar voru til grundvallar svörum þeirra við matsspurningum aðaláfrýjanda, en líkt og áður greinir staðfesti fyrirsvarsmaður hans fyrir dómi að engin tímaskrá hefði verið haldin um verkið.

Við meðferð málsins í héraði voru matsmenn nánar spurðir um forsendur og niðurstöður sínar. Kom meðal annars fram hjá öðrum þeirra að sú aðferðarfræði að miða við rúmmetra, sem fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda kvaðst hafa miðað við er hann verðlagði störf sín, væri ekki rétt og tíðkaðist ekki lengur. Í hinum áfrýjaða dómi er niðurstaða matsgerðar rakin sem og nokkur af svörum matsmanna um hana. Í forsendum dómsins er því lýst að ekki verði byggt á framangreindum viðmiðunarreglum sem matsmenn lögðu til grundvallar mati sínu við spurningu aðaláfrýjanda um hvert sé eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrir vinnu aðaláfrýjanda. Þó reisir héraðsdómur niðurstöður sínar á matsgerðinni að hluta til, meðal annars um að 76% af heildarhönnun verksins hafi verið unnin af aðaláfrýjanda. Þá miðar héraðsdómur við sambærilegt tímagjald og matsmenn. Dómurinn hafnar því hins vegar með vísan til tilgreindra atriða að tímafjöldi sá sem miðað er við í matsgerð geti samræmst gögnum málsins.

Eins og áður greinir er í forsendum héraðsdóms að nokkru rakið hvaða þættir við verkið hafi haft mesta þýðingu fyrir niðurstöðu um kröfur aðaláfrýjanda. Verður ekki annað ráðið en að við úrlausn héraðsdóms á sönnunargildi matsgerðar hafi hann litið til atriða sem með einum eða öðrum hætti komu til umfjöllunar í málatilbúnaði aðila við meðferð málsins. Verður því ekki fallist á með aðaláfrýjanda að hinn áfrýjaði dómur sé haldinn slíkum annmörkum að ómerkingu varði.

Samkvæmt þeim atriðum sem rakin hafa verið um efni máls og meðferð þess verður ekki vefengt mat héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, um það í hvaða mæli skuli horft til matsgerðar við úrlausn málsins, sbr. 1. mgr. 44. gr. og 2. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður því lagt til grundvallar að aðaláfrýjandi hafi ekki rennt fullnægjandi stoðum undir kröfur sínar á hendur gagnáfrýjanda sem hins vegar hefur fyrir sitt leyti krafist staðfestingar héraðsdóms og með því viðurkennt að aðaláfrýjandi eigi kröfu á hendur honum sem nemi að lágmarki þeirri fjárhæð sem þar var dæmd. Verður hinn áfrýjaði dómur samkvæmt öllu þessu staðfestur.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal hvor aðila bera sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.