398/2001

Sóknaraðilarnir G hf., G A/S og G AB, kröfðust þess að lagt yrði lögbann við nánar tilgreindum athöfnum J, fyrrverandi forstjóra G A/S og framkvæmdastjóra G hf., og fyrirtækis hans, R hf., sem J hafði stofnað eftir að honum var vikið úr starfi hjá G A/S. Fyrir lá að J hafði sjálfur íhugað að segja upp störfum sínum hjá sóknaraðilum og efna til samkeppnisrekstrar og leitað lögfræðiráðgjafar um réttarstöðu sína í því sambandi. Var ekki talið að J hefði með þessu brotið gegn trúnaðarskyldu við sóknaraðila, enda var ósannað að hann hefði gripið til ráðstafana til að hrinda þeim áformum í framkvæmd á meðan hann starfaði hjá sóknaraðilum. J var hins vegar talinn hafa rofið trúnað við þá með því að senda lögmanni sínum eintök af samningum við tíu stærstu viðskiptavini G hf., auk annarra gagna, í því skyni að metið yrði hvort umræddar verslanir gætu hætt viðskiptum við sóknaraðila og tekið í stað þess upp viðskipti við J og R hf. Fallist var á að þetta hefði gefið sóknaraðilum tilefni til fyrirvaralausrar riftunar á samningum aðila. Við uppsögnina varð virkt ákvæði í ráðningarsamningi J við G A/S um að J væri óheimilt að stunda samkeppnisrekstur í allri Skandinavíu. Þótti þessi orðnotkun óskýr og voru sóknaraðilar látnir bera hallann af óskýrleika samningsins að þessu leyti. Samkvæmt því var ekki talið að J hefði skuldbundið sig til að hefja ekki samkeppni við sóknaraðila hér á landi. Ekki var talið sannað að J og R hf. hefðu með starfsemi sinni brotið gegn 27. gr. laga nr. 8/1993 og yrði lögbann heldur ekki reist á brotum þeirra á öðrum ákvæðum laganna.  Aðgerðir J til að stofna til samkeppnisrekstrar eftir að sóknaraðilar slitu einhliða ráðningu hans þóttu eigi heldur hafa skapað skilyrði til að beita lögbanni gegn starfsemi hans á grundvelli almennra reglna um trúnaðarskyldu vinnuréttar. Lögbannskröfu sóknaraðila var samkvæmt þessu hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 15. október 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. október 2001, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að lagt yrði fyrir sýslumanninn í Hafnarfirði að leggja lögbann við því í fyrsta lagi að varnaraðilinn J-kk-nf reki eða starfi í tvö ár frá og með 30. júlí 2001 við eigið fyrirtæki eða fyrirtæki, sem er undir yfirráðum hans að hluta eða öllu leyti og er í samkeppni, beint eða óbeint, við starfsemi sóknaraðila á Íslandi eða að hann ráði sig til starfa eða hafi atvinnutengsl, beint eða óbeint, við viðskiptamenn sóknaraðila eða við aðra „viðskiptatengla“ þeirra. Þá var hafnað kröfu sóknaraðila um að í öðru lagi yrði lagt lögbann við því að varnaraðilar, í sameiningu eða hvor fyrir sig, afli sér eða reyni að afla sér með ótilhlýðilegum hætti upplýsinga um eða umráða yfir atvinnuleyndarmálum sóknaraðila og að varnaraðilar hagnýti sér leyndarmál og vitneskju, sem varnaraðilinn J-kk-nf aflaði sér í starfi sínu hjá sóknaraðilanum Global Refund á Íslandi hf. eða veiti öðrum án heimildar upplýsingar um slík atvinnuleyndarmál sóknaraðila eða gefi öðrum kost á að nýta sér vitneskju, sem varnaraðilinn J-kk-nf aflaði sér í starfi hjá þeim. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, eins og henni var breytt með 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðilar krefjast þess að lagt verði fyrir sýslumann að leggja á lögbann í samræmi við beiðni þeirra og að varnaraðilum verði gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðilar dæmdir til greiðslu kærumálskostnaðar.

I.

Eins og nánar er rakið í héraðsdómi eru sóknaraðilar hluti af samstæðu fyrirtækja, sem starfa víða um heim. Felst starfsemi þeirra í að annast gegn þóknun milligöngu um endurgreiðslu á virðisaukaskatti til erlendra ferðamanna af vörum, sem þeir flytja með sér úr landi. Sýnist starfsemi hvers sóknaraðila varða endurgreiðslu virðisaukaskatts af vörum, sem keyptar eru í heimalandi hans. Global Refund á Íslandi hf. var stofnað 2. apríl 1996 undir nafninu Europe Tax-free shopping á Íslandi hf., en nafni félagsins mun hafa verið breytt í núverandi horf á árinu 1998. Með ráðningarsamningi 20. maí 1996 var varnaraðilinn J-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf ráðinn sölu- og rekstrarstjóri Europe Tax-free shopping á Íslandi hf. Var hann ráðinn forstjóri félagsins 1. júlí 1997. Með samningi 16. febrúar 1999 var J-kk-nf ráðinn til stjórnunarstarfa hjá Global Refund Deutschland GmbH frá 1. þess mánaðar. Kveðst hann hafa gengt starfi sölustjóra hjá félaginu.

Með samningi 29. desember 1999 var varnaraðilinn J-kk-nf ráðinn forstjóri sóknaraðilans Global Refund A/S í Danmörku. Samningur þessi var tímabundinn til þriggja ára frá 1. janúar 2000 og skyldi honum ljúka án uppsagnar 31. desember 2002. Á ráðningartímanum var samningurinn uppsegjanlegur af beggja hálfu með sex mánaða fyrirvara. Í 1. mgr. 13. gr. samningsins var sérstakt samkeppnisákvæði, sem er tekið upp orðrétt í hinum kærða úrskurði. Efni þess er á þann veg að komi til slita ráðningarsambands aðila vegna uppsagnar af hálfu forstjórans eða vegna uppsagnar eða riftunar af hálfu félagsins, enda hafi forstjórinn gefið félaginu tilefni til slíks, skuli forstjóranum í tvö ár frá lokum uppsagnarfrests óheimilt, sjálfum eða með rekstri eigin fyrirtækis eða fyrirtækis undir hans yfirráðum að hluta eða öllu leyti, að annast rekstur eða aðra starfsemi í beinni eða óbeinni samkeppni við þá starfsemi, sem félagið rak þegar til uppsagnar kom. Þá sé honum óheimilt að ráða sig til starfa hjá viðskiptamönnum félagsins eða öðrum þeim, sem tengdust félaginu með viðskiptum, eða hafa önnur bein eða óbein viðskiptatengsl við slíka aðila. Í 2. mgr. 13. gr. samningsins eru framangreindum takmörkunum á heimild forstjórans til að stunda atvinnustarfsemi ákveðin landfræðileg mörk og sagt að þær gildi vegna sérstakra aðstæðna félagsins á tímabilinu í allri Skandinavíu ( „for hele Skandinavien“).

Á stjórnarfundi í sóknaraðilans, Global Refund á Íslandi hf. 26. janúar 2000 var ákveðið að ráða varnaraðilann J-kk-þf sem framkvæmdastjóra félagsins frá 1. apríl þess árs. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur um það starf. Gengdi varnaraðilinn starfinu samhliða forstjórastarfinu hjá Global Rerfund A/S í Danmörku og fékk ekki greitt sérstaklega fyrir það að öðru leyti en því að hann naut árangurstengdrar launauppbótar miðað við afkomu íslenska félagsins í samræmi við almennar reglur Global Refund fyrirtækjanna um kjör forstjóra þar að lútandi.

Seint í júlímánuði 2001 fannst á skrifstofu sóknaraðilans Global Refund á Íslandi hf. texti bréfs, sem varnaraðilinn J-kk-nf hafði skrifað til nafngreinds lögmanns í Reykjavík. Lýsti varnaraðilinn því í bréfinu að hann hefði áform um að segja upp samningum sínum við sóknaraðila miðað við júlímánuð 2002 og stofna eigið félag til að hefja rekstur hér á landi í samkeppni við Global Refund. Var erindi hans við lögmanninn að biðja um álit hans á lagalegri stöðu sinni gagnvart sóknaraðilum ef þessum áformum yrði hrint í framkvæmd sem og stöðu helstu viðskiptavina Global Refund á Íslandi hf. til að hætta þeim viðskiptum og beina þeim þess í stað að slíku nýju félagi. Segir í bréfinu að meðfylgjandi því séu samningar Global Refund á Íslandi hf. við tíu stærstu viðskiptamenn þess sem og sérstakir „prentara“ samningar, sem allir séu samhljóða. Varnaraðilinn J-kk-nf var af þessu tilefni kvaddur á fund í starfsstöð sóknaraðilans Global Refund A/S í Danmörku 30. júlí 2000. Kemur fram í fundargerð að varnaraðilanum hafi í fundarlok verið afhent bréf um riftun ráðningarsamninga hans við félögin tvö, sóknaraðilana Global Refund A/S í Danmörku og Global Refund á Íslandi hf. Er bréf dagsett 30. júlí 2000 frá sóknaraðilanum Global Refund A/S í Danmörku meðal gagna málsins, en riftunarbréf frá sóknaraðilanum Global Refund á Íslandi hf. hefur ekki verið lagt fram í málinu. Með bréfinu lýsti Global Refund A/S í Danmörku yfir riftun á ráðningarsamningi aðila og vék varnaraðilanum J-kk-þgf samdægurs úr starfi sínu vegna trúnaðarbrots. Jafnframt var minnt á að varnaraðilanum væri samkvæmt 13. gr. samningsins óheimilt að stunda samkeppnisrekstur í Danmörku og öðrum hlutum Skandinavíu, en tekin skyldu af tvímæli um að samkeppnistakmörkunin næði einnig til Íslands.

Þegar eftir riftun samningsins hófst varnaraðilinn J-kk-nf handa um að hrinda í framkvæmd áformun sínum um rekstur í samkeppni við sóknaraðila hér á landi. Var í því skyni stofnað einkahlutafélagið Refund á Íslandi. Er dagsetning samþykkta þess 7. ágúst 2001. Hefur félagið hafið rekstur og orðið vel ágengt við að ná til sín viðskiptavinum Global Refund á Íslandi hf. að mati sóknaraðila. Ekki er í ljós leitt að varnaraðilinn J-kk-nf hafi hafið beinan undirbúning að samkeppnisrekstri áður en ráðningu hans var rift með því að hafa samband við viðskiptavini sóknaraðila eða á annan hátt.

II.

Sóknaraðilar reisa lögbannskröfu sína á þrem málsástæðum. Í fyrsta lagi er á því byggt að stofnun og starfsemi Refund á Íslandi ehf. sé brot á áðurnefndu samkeppnisákvæði í samningi varnaraðilans J-kk-ef og sóknaraðilans Global Refund A/S í Danmörku. Í öðru lagi telja þeir að með því að nýta í samkeppnisrekstri upplýsingar, sem sami varnaraðili hafði um viðskipti og starfsemi sóknaraðila, séu brotin ákvæði 27. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 og í þriðja lagi að með samkeppnisrekstri hafi hann gerst brotlegur gagnvart þeim almennu reglum vinnuréttar, sem gildi um trúnaðarskyldur starfsmanns.

Ekki verður talið að varnaraðilinn J-kk-nf hafi gefið sóknaraðilum tilefni til fyrirvaralausrar riftunar ráðningarsamninga aðila með því einu að leita með fyrrgreindu bréfi álits lögmanns á réttarstöðu sinni ef hann gerði alvöru úr þeim áformum sínum að segja ráðningarsamningunum upp ári síðar og hefja þá samkeppnisrekstur, enda er ekki í ljós leitt að hann hafi gert neinar ráðstafanir til að hrinda þeim áformun sínum í framkvæmd meðan hann starfaði í þágu sóknaraðila. Eftir slíku áliti gat hann leitað án þess að senda með bréfinu til lögmannsins eintök af samningum við tíu stærstu viðskiptamenn sóknaraðilans Global Refund á Íslandi hf. og svonefnda prentarasamninga, en í bréfi hans kemur beinlínis fram að þetta sé gert í því skyni að lögmaðurinn meti jafnframt hvort umræddar verslanir gætu hætt viðskiptum við sóknaraðila og tekið í stað þess upp viðskipti við varnaraðila. Verður að fallast á að með þessu hafi varnaraðilinn J-kk-nf brotið trúnað við sóknaraðila og gefið þeim tilefni til fyrirvaralausrar riftunar á samningum aðila. Við það varð virkt ákvæði samningsins um samkeppnishömlur. Samkvæmt 2. mgr. 13. gr. hans skyldu samkeppnishömlurnar gilda í allri Skandinavíu eða „for hele Skandinavien.“ Samkvæmt niðurstöðu álitsgerðar T-kk-ef B-x-x prófessors við Kaupmannahafnarháskóla, sem sóknaraðilar öfluðu einhliða, getur orðið „Skandinavien“ í nútíma dönsku haft tvær merkingar, annars vegar þrengri merkingu og taki þá til Damnerkur, Noregs og Svíþjóðar og hins vegar víðari merkingu, er taki auk fyrrnefndra landa til Finnlands og Íslands. Telur hann tilhneigingu í Danmörku til að nota orðið „Norden“ þegar átt sé við stærra svæðið (Danmörku, Noreg, Svíþjóð, Finnland og Ísland) en „Skandinavien“ þegar átt sé við hið minna (Danmörku, Noreg og Svíþjóð). Telur hann að þessi munur sé nú ríkjandi málvenja enda þótt víðari merking orðsins „Skandinavien“ sé ekki óalgeng. Í ljósritum úr flestum þeirra orðabóka, sem lögð hafa verið fram í málinu, er orðið „Skandinavien“ skýrt svo að með því sé átt við Danmörku, Noreg og Svíþjóð en sums staðar er hinnar víðari merkingar einnig getið, en þá sem sjaldgæfari merkingarkosts. Verða sóknaraðilar að bera hallann af óskýrleika samningsins að þessu leyti enda halda þeir fram skýringarkosti, sem ekki sýnist í samræmi við ríkjandi málvenju og ósannað er gegn andmælum varnaraðilans J-kk-ef að hann hafi í tengslum við samningsgerðina sérstsaklega samþykkt að samkeppnishömlurnar skyldu ná til Íslands. Þá verður heldur ekki talið að með því að ráða sig til forstjórastarfa hjá sóknaraðilanum Global Refund á Íslandi hf. hafi varnaraðilinn gengist undir sams konar samkeppnishömlur á Íslandi og um var samið að gilda skyldu í Skandinavíu í samningi hans við sóknaraðilann Global Refund A/S í Danmörku, enda eru engin gögn í málinu til stuðnings því að um slíkt hafi verið sérstaklega samið. Samkvæmt framansögðu verður ekki talið að varnaraðilinn J-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf hafi með samningi skuldbundið sig til að hefja ekki samkeppni við sóknaraðila hér á landi.

Samkvæmt 27. gr. samkeppnislaga má sá, sem fengið hefur vitneskju um atvinnuleyndarmál í starfi sínu, ekki án heimildar veita upplýsingar um eða hagnýta sér slík leyndarmál. Gildir bannið í þrjú ár frá því að samningi er slitið. Hugtakið atvinnuleyndarmál er ekki er skilgreint í lögunum. Í athugasemdum með frumvarpi til samkeppnislaga segir meðal annars að verslunar- og viðskiptaleyndarmál geti til dæmis verið fólgin í sérstöku sölu- eða innkaupaskipulagi, skrám yfir viðskiptavini, þekkingu á viðskiptavinum og ýmsum tölulegum upplýsingum. Almenn þekking og reynsla geti hins vegar ekki fallið undir að vera viðskiptaleyndarmál.

Við mat á því hvort um brot á 27. gr samkeppnislaga sé að ræða verður meðal annars að líta til þess hversu almenns eðlis viðkomandi upplýsingar eru, á hve margra vitorði þær eru og hversu auðvelt er fyrir utanaðkomandi mann að afla sér þeirra. Starfsemi sóknaraðila er í eðli sínu einföld og hliðstæð starfsemi er stunduð af aðildarfélögum Global Refund samstæðunnar og samkeppnisaðilum þeirra víða um heim. Upplýsingar um helstu viðskiptavini eru aðgengilegar meðal annars í bæklingum, sem sóknaraðilar hafa sjálfir gefið út. Ekki verður séð að varnaraðilinn J-kk-nf hafi búið yfir vitneskju um reksturinn almennt umfram aðra starfsmenn sóknaraðilans Global Refund á Íslandi hf. og sóknaraðilar hafa ekki bent á neina sérstaka vitneskju hans um starfsemi sóknaraðilans, sem teljist til viðskiptaleyndarmála. Þegar litið er til alls þessa verður fallist á með héraðsdómara að sóknaraðilar hafi ekki sýnt fram á að varnaraðilar hafi með starfsemi sinni brotið gegn tilvitnuðu ákvæði. Ekki verður lögbann heldur reist á brotum varnaraðila á öðrum ákvæðum samkeppnislaga.

Loks byggja sóknaraðilar lögbannskröfu sína á því að varnaraðilinn J-kk-nf hafi með framferði sínu brotið gegn almennum trúnaðarskyldum vinnuréttar. Samkvæmt því, sem að framan er rakið, verður það ekki talið brot á trúnaðarskyldu varnaraðilans við sóknararaðila að hann íhugaði að segja upp ráðningarsamningi þeirra og efna til samkeppnisrekstrar og leitaði lögfræðiráðgjafar um réttarstöðu sína í því sambandi. Þar var einnig komist að þeirri niðurstöðu að ekki væri í ljós leitt að varnaraðilinn hafi gripið til ráðstafana til að hrinda þeim áformum í framkvæmd á meðan hann starfaði hjá sóknaraðilum. Verður ekki á það fallist að aðgerðir hans til að stofna til samkeppnisrekstrar eftir að sóknaraðilar slitu einhliða ráðningu hans hafi skapað skilyrði til að beita lögbanni gegn starfsemi hans á grundvelli almennra reglna um trúnaðarskyldu vinnuréttar. Samkvæmt öllu framansögðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest, þar á meðal ákvæði hans um málskostnað.

Sóknaraðilar greiði varnaraðilum óskipt kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðilar, Global Refund á Íslandi hf., Global refund A/S og Global Refund AB, greiði óskipt varnaraðilum, J-kk-þgf H-kk-þgf G-kk-þgf og Refund á Íslandi ehf., hvorum fyrir sig 100.000 krónur í kærumálskostnað.