317/2015

Í málinu kröfðust H ehf. og A endurgreiðslu á fjárhæðum sem þeir höfðu innt af hendi til Í, annars vegar fyrir svonefnda tollkvóta og hins vegar sem greiðslu á magntolli fyrir landbúnaðarafurðir sem þeir hefðu flutt inn á grundvelli heimildar sem þeir hefðu áunnið sér með greiðslu fyrir tollkvóta. Talið var að þótt A hefði samkvæmt gögnum málsins sótt um tollkvóta í eigin nafni og fengið honum úthlutað og innt af hendi þær greiðslur til Í, sem krafist væri endurgreiðslu á, yrði að líta svo á að það hefði verið gert í umboði H ehf. A, sem deild í félaginu, gæti ekki átt sjálfstæð réttindi eða borið slíkar skyldur að deildin fullnægði skilyrðum 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til þess að geta átt aðild að dómsmáli. Fór H ehf. því einn með þá hagsmuni sóknarmegin, sem deilt var um í málinu. Ekki var fallist á með H ehf. að gildandi viðmið við álagningu á magntolli samkvæmt 1. mgr. 12. gr. tollalaga nr. 88/2005 færi í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Á hinn bóginn var talið að reglur 65. gr., sbr. 65. gr. B, í búvörulögum nr. 99/1993 um að ráðherra hefði frjálst val um það, þegar umsóknir bærust um meiri innflutning vöru en tollkvóta hennar nam hverju sinni, hvort hlutkesti skyldi ráða úthlutun eða hvort leita skyldi tilboða í heimildir til innflutnings samkvæmt tollkvótunum, hefði farið í bága við fyrrgreind ákvæði stjórnarskrárinnar. Í þessari skipan hefði falist að ráðherra gæti einhliða ákveðið hvort greiða skyldi gjald fyrir tollkvóta eða ekki, en slík gjaldtaka væri allsherjarréttarlegs eðlis og teldist skattheimta að því leyti til að lagaheimildir til hennar þyrftu að uppfylla skilyrði þau, sem gerð væru til fullgildrar sköttunarheimildar. Loks var talið að krafa um endurgreiðslu oftekinna skatta, sem með réttu væri reist á lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, væri ekki bundin því skilyrði að sá, sem hana gerði, sannaði að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna hinnar ólögmætu skattheimtu, þótt sú regla kynni að hafa gilt fyrir gildistöku laganna. Yrði eðli málsins samkvæmt að miða við að álagning gjaldsins hefði haft áhrif á rekstur H ehf. og að sönnunarbyrði um annað hvíldi á Í. Samkvæmt framansögðu var fallist á endurgreiðslukröfu H ehf. vegna þeirra fjárhæða sem hann hafði greitt fyrir tollkvóta.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. apríl 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 282.403.395 krónur, en til vara 245.215.249 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 29. desember 2009 til 16. desember 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður á báðum dómstigum felldur niður.

I

Mál þetta var höfðað af Högum verslunum ehf. og Aðföngum. Í stefnu til héraðsdóms er sú grein gerð fyrir þeirri aðild að hinn fyrrnefndi eigi ,,100% hlut í stefnanda Aðföngum, sem er ein stærsta birgða- og dreifingarstöð á matvælamarkaði á Íslandi. Starfsemi stefnanda Aðfanga felst í innflutningi, birgðahaldi og dreifingu fyrir matvöruverslanir Hagasamstæðunnar. Meðal þess sem stefnandi Aðföng flytur inn til landsins eru ýmis konar ostar og kjötvörur.“ Fyrir Hæstarétti var upplýst að Aðföng sé ekki sérstakt félag, heldur deild innan Haga verslana ehf. Þótt Aðföng hafi samkvæmt gögnum málsins sótt um tollkvóta í eigin nafni og fengið honum úthlutað og innt af hendi þær greiðslur til stefnda, sem krafist er endurgreiðslu á, verður að líta svo á að það hafi verið gert í umboði Haga verslana ehf. Aðföng, sem deild í félaginu, getur ekki átt sjálfstæð réttindi eða borið slíkar skyldur að deildin fullnægi skilyrðum 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til þess að geta átt aðild að dómsmáli. Fer áfrýjandinn Hagar verslanir ehf. einn með þá hagsmuni sóknarmegin, sem deilt er um í málinu.

II

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjandi krefst í málinu endurgreiðslu á fjárhæðum, sem hann innti af hendi til stefnda, annars vegar fyrir svonefnda tollkvóta og hins vegar sem greiðslu á magntolli fyrir landbúnaðarafurðir er hann flutti inn á grundvelli heimildar, sem hann ávann sér með greiðslu fyrir tollkvóta. Tollkvótarnir marka heimild til þess að fá að flytja inn tilteknar landbúnaðarafurðir á sérstökum tollkjörum. Stefnda er skylt að heimila slíkan innflutning á takmörkuðu magni landbúnaðarafurða, annars vegar vegna skuldbindinga sem hann hefur undirgengist í samningum um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, sbr. 1. mgr. 12. gr. tollalaga nr. 88/2005, en þeir hafa verið nefndir WTO tollkvótar, og hins vegar samkvæmt skuldbindingum á grundvelli annarra fríverslunar- og milliríkjasamninga, sbr. 5. mgr. sömu greinar. Þeir hafa verið nefndir ESB tollkvótar. Þegar innflutningur landbúnaðarafurða á sér stað á grundvelli fyrrnefndu heimildarinnar greiðist að auki tollur, sem mælt er fyrir um í tilgreindri málsgrein, en enginn tollur er á hinn bóginn greiddur þegar slíkar afurðir eru fluttar inn á grundvelli síðarnefndu heimildarinnar.

Í þeim tilvikum sem lýst er í héraðsdómi greiddi áfrýjandi 45.292.000 krónur fyrir innflutning á grundvelli WTO tollkvóta og 37.188.142 krónur í toll af hinum innfluttu vörum, en 199.923.249 krónur fyrir innflutning á grundvelli ESB tollkvóta. Í málinu krefst hann aðallega endurgreiðslu á öllum framangreindum fjárhæðum, en til vara þeim fjárhæðum sem hann innti af hendi fyrir tollkvótana.

Ákvæðum tollalaga og búvörulaga nr. 99/1993, sem áður hétu lög um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, sem hafa þýðingu við úrlausn málsins var breytt á því tímabili, sem atvik málsins taka til og meðan á rekstri málsins hefur staðið. Síðast var báðum lögunum breytt með lögum nr. 46/2015, sem tóku gildi 11. júlí 2015. Með þeim lögum var meðal annars breytt 3. mgr. 65. gr. búvörulaga. Sú regla sem áður gilti fól í sér að ráðherra hefði, þegar borist hefðu umsóknir um meiri innflutning en sem næmi tollkvóta, heimild til þess að ákveða hvort varpað skyldi hlutkesti milli umsækjenda til að skera úr um það hver þeirra fengi rétt til að flytja inn landbúnaðarvörur á grundvelli tollkvótans eða leita tilboða bjóðenda í heimildirnar. Fyrri kosturinn var felldur niður við lagabreytinguna og er ráðherra eftir hana því skylt við framangreindar aðstæður að leita tilboða í heimildirnar. Í lögskýringargögnum kom fram sú skýring við tillögu til þessarar breytingar að tilefni hennar hafi verið niðurstaða héraðsdóms í nokkrum málum, meðal annars því máli, sem hér er til endurskoðunar.

III

Áfrýjandi reisir kröfu sína um endurgreiðslu á þeim tolli, sem hann greiddi af hluta þeirra landbúnaðarvara er hann flutti inn, á því að gildandi viðmið við álagningu á magntolli á þær vörur, sbr. 1. mgr. 12. gr. tollalaga, standist ekki. Samkvæmt ákvæðinu skal tollur á vörur sem fluttar eru inn á grundvelli WTO tollkvóta vera 32% af grunntaxta ,,viðkomandi vöruliðar“ eins og hann er tilgreindur í viðauka IIA með lögunum, miðað við sérstök dráttarréttindi (SDR) á hvert kílógramm vörunnar hverju sinni. Áfrýjandi telur þessa viðmiðun ekki tæka, hún feli í sér ,,verðtengingu“ við myntkörfu og taki því breytingum til samræmis við breytingar á gengi þeirra mynta sem í körfunni eru. Í því felist að breytingar á þeim tolli sem greiða skal hverju sinni séu ófyrirsjáanlegar fyrir þá sem greiða þurfi. Auk þess sé það algerlega lagt í hendur ráðherra að velja viðmiðunardagsetningu fyrir SDR gengið, en ljóst sé að gengið taki daglegum breytingum. Þetta þýði að tollurinn taki breytingum án þess að til komi lagabreyting og telur áfrýjandi að það fari í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Síðarnefnda málsástæðan, að það sé lagt í vald ráðherra að ákveða við hvaða dag skuli miða gengi sérstakra dráttarréttinda hverju sinni við innflutning á landbúnaðarafurðum, kom fyrst fram fyrir Hæstarétti og verður því ekki tekin afstaða til réttmætis hennar, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991.

Niðurstaða héraðsdóms um að viðmiðun við sérstök dráttarréttindi í 1. mgr. 12. gr. tollalaga hafi verið nægilega skýr verður staðfest með vísan til forsendna hans.

Með framangreindum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna beri kröfu áfrýjanda um endurgreiðslu á þeim tolli sem hann innti af hendi.

IV

Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða að reglur 65. gr., sbr. 65. gr. B, í búvörulögum að ráðherra hefði frjálst val um það, þegar umsóknir bárust um meiri innflutning vöru en tollkvóta hennar nam hverju sinni, hvort hlutkesti skyldi ráða úthlutun eða hvort leita skyldi tilboða í heimildir til innflutnings samkvæmt tollkvótunum, hafi farið í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Fólst enda í þessari skipan að ráðherra gat einhliða ákveðið hvort greiða skyldi gjald fyrir tollkvóta eða ekki, en slík gjaldtaka er allsherjarréttarlegs eðlis og telst skattheimta að því leyti til að lagaheimildir til hennar þurfa að uppfylla skilyrði þau, sem gerð eru til fullgildrar sköttunarheimildar.

Krafa áfrýjanda um endurgreiðslu þeirra fjárhæða, sem hann hefur greitt fyrir tollkvóta, er reist á lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Með vísan til þess, sem áður greinir, eru greiðslur áfrýjanda til stefnda fyrir tollkvóta reistar á skattheimtu og verður lögunum beitt um þær. Eins og fram kemur í héraðsdómi hefur áfrýjandi bent á að hin ólögmæta skattheimta sem hér um ræðir hafi skilað sér í hærra verðlagi til neytenda og hann þannig að minnsta kosti að einhverju leyti velt þeim kostnaði yfir á neytendur. Krafa um endurgreiðslu oftekinna skatta, sem með réttu er reist á lögum nr. 29/1995, er ekki bundin því skilyrði að sá, sem hana gerir, sanni að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna hinnar ólögmætu skattheimtu, þótt sú regla kunni að hafa gilt fyrir gildistöku laganna, sbr. dóm Hæstaréttar frá 16. mars 2000 í máli nr. 359/1999, sem birtur er á blaðsíðu 1183 í dómasafni ársins 2000. Verður eðli málsins samkvæmt að miða við að álagning gjaldsins hafi haft áhrif á rekstur áfrýjanda og að sönnunarbyrði um annað hvíli á stefnda.

Samkvæmt öllu framansögðu verður varakrafa áfrýjanda tekin til greina. Krafa um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 og dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga rúmast innan ákvæða 1. og 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 og verður hún tekin til greina.

Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi, eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Högum verslunum ehf., 245.215.249 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 26.250.000 krónum frá 29. desember 2009 til 1. janúar 2010, en frá þeim degi af 26.275.000 krónum til 27. desember sama ár, frá þeim degi af 66.691.509 krónum til 29. desember 2011, frá þeim degi af 104.723.249 krónum til 22. júní 2012, frá þeim degi af 127.509.249 krónum til 21. desember sama ár, frá þeim degi af 222.709.249 krónum til 24. júní 2013, frá þeim degi af 245.215.249 krónum til 16. desember sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.