28/2007

Með úrskurði 10. desember 2004, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda á Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Stakkholt væri þjóðlenda. R o.fl., sem töldu til réttinda yfir landsvæðinu sem eigendur nánar tilgreindra jarða, kröfðust þess aðallega að úrskurður nefndarinnar yrði að þessu leyti felldur úr gildi. Til vara kröfðust þau viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti sínum á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að í heimildum frá 18. og 19. öld væri þess getið að Stakkholt hefði fylgt öllu Dalshverfi. Þá væri í landamerkjabréfum þriggja nánar tilgreindra jarða frá 1888 og 1890 rætt um að afréttarlandið Stakkholt tilheyrði svokallaðri Stóradalstorfu og eftir atvikum Hamragörðum eða að landsvæðið væri afréttur jarðanna. Þá hefði landamerkjaskrá fyrir Steinsholt frá 1882 verið árituð um samþykki fyrir afréttinn Stakkholt. Tekið var fram að í þessum heimildarbréfum væri ekki skýrlega kveðið á um hverjar jarðirnar væru, sem nytu þessara réttinda, og hefði ekki verið reifað af hálfu R o.fl. að hvaða marki þau kynnu hvert um sig að telja til réttinda yfir Stakkholti á grundvelli þessara bréfa. Eins og orðalagi bréfanna var háttað var ekki talið unnt að skýra þau á annan hátt en þann að þau fælu í sér lýsingu á upprekstrarrétti á landsvæðinu. Gætu þau að engu leyti talist haldbær heimild um beinan eignarrétt R o.fl., einhverra eða allra, að því. Þá lægi ekkert fyrir um að umráðamenn jarðanna hefðu nokkru sinni um margra alda skeið haft önnur not af landsvæðinu en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Í úrskurði óbyggðanefndar hafði því verið slegið föstu að Stakkholt væri afréttareign eigenda þeirra jarða, sem hér áttu í hlut, og var ekki talið að R o.fl. hefðu reifað hver þau frekari réttindi gætu verið sem varakrafa þeirra tók til. Var Í því sýknað af kröfum S o.fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2007 og krefjast þess aðallega að úrskurður óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 5/2003, Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, verði felldur úr gildi að því leyti sem þar var ákveðið að landsvæðið Stakkholt sé þjóðlenda og að viðurkennt verði að þau eigi í óskiptri sameign eignarrétt að landinu með tilteknum merkjum, sem hafi mörk gagnvart þjóðlendu í Eyjafjallajökli eins og jaðar hans er á hverjum tíma. Til vara krefjast áfrýjendur viðurkenningar á ,,fullkomnum afnotarétti áfrýjenda á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum.“ Í báðum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 12. október 2000 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af Þjórsá og að austan af vesturmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að norðan að línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands mun hafa notað við vinnu sína. Að fram komnum kröfum stefnda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í janúar 2003 að fjalla um það í níu málum. Eitt þeirra, sem varð nr. 5/2003, tók til Eyjafjallasvæðis og Þórsmerkur í Rangárþingi eystra. Þetta svæði náði nánar tiltekið að vestan og norðan frá fyrrum mörkum Vestur-Eyjafjallahrepps annars vegar og Austur-Landeyjahrepps, Fljótshlíðarhrepps og Hvolhrepps hins vegar. Til austurs náði svæðið að fyrrum mörkum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu og til suðurs að hafi. Innan þess féll jafnframt allur Eyjafjallajökull, svo og hluti Mýrdalsjökuls eftir nánar tilgreindum línum á honum.

Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda á framangreindu svæði yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt úr vestri frá punkti utan marka fyrrum Vestur-Eyjafjallahrepps í Fremra Kanastaðagili suður um Öldustein að þeim stað, sem Steinsholtsá rennur út á Markarfljótsaura. Frá þeim hornpunkti fylgdi krafa stefnda línu suðvestur með Eyjafjallajökli gegnum land jarðanna Stóru-Merkur, Mið-Merkur, Syðstu-Merkur, Eyvindarholts, Dalskots, Stóra-Dals, Mið-Dals og Neðri-Dals, þar til komið var þar í punkt í fjallinu Stórhöfða. Frá honum réðst krafa stefnda af línu sunnan við Eyjafjallajökul til austurs gegnum land jarðanna Núps, Ysta-Skála og Mið-Skála, svokallaðra Ásólfsskálajarða og Holtshverfisjarða, og jarðanna Núpakots, Þorvaldseyrar, Seljavalla, Selkots, Raufarfells og Rauðafells, svo og landsvæðin Hólatungur og Borgartungur. Þaðan dró stefndi kröfu sína um mörkin áfram til austurs gegnum land jarðanna Hrútafells, Skarðshlíðar, Drangshlíðar, Drangshlíðardals, Ytri-Skóga og Eystri-Skóga, þar sem komið var að austurmörkum svæðisins í punkti neðan við Skógafjall á mörkum fyrrum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu. Í þessari kröfugerð stefnda fólst meðal annars í meginatriðum að landsvæðin Stakkholt, Steinsholt, Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur, Þórsmörk og Almenningar teldust til þjóðlendna ásamt Eyjafjallajökli og þeim hluta Mýrdalsjökuls, sem málið tók til. Eigendur jarðanna, sem hér var getið, svo og þeir, sem kölluðu til réttinda yfir öðrum þessum landsvæðum, andmæltu kröfu stefnda um þjóðlendumörk, sem þeir töldu að fylgja ættu jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls eins og hann yrði á hverjum tíma, en að öðru leyti yrðu engar þjóðlendur á svæðinu.

Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendna og eignarlanda á þessu svæði yrðu dregin eftir jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls, eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998, og væru jöklarnir innan þessara marka þjóðlendur. Að auki töldust til þjóðlendna landsvæðin Stakkholt, Steinsholt, Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur, Þórsmörk og Almenningar norðan Eyjafjallajökuls og vestan Mýrdalsjökuls, fyrrnefndar Borgartungur og Hólatungur sunnan Eyjafjallajökuls og Skógafjall sunnan Mýrdalsjökuls með nánar tilgreindum merkjum ásamt tilteknu landsvæði norðvestan Entujökuls í Mýrdalsjökli. Útdráttur úr þessum úrskurði var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Áfrýjendur, sem kveðast vera eigendur Stóra-Dals, Dalskots, Eyvindarholts, Syðstu-Markar, Miðdals, Neðri-Dals I og II, Hamragarða, Brúna, Borgareyra, Dalsels I og II, Bjarkalands og Steinmóðarbæjar, vildu ekki una niðurstöðu hans varðandi Stakkholt og höfðuðu mál þetta 14. september sama ár. Jafnframt þessu máli eru rekin fyrir Hæstarétti mál nr. 22, 23, 25 og 26/2007, sem höfðuð voru á hendur stefnda til að fá hnekkt niðurstöðum óbyggðanefndar um að landsvæðin Þórsmörk og Goðaland, Steinsholt, Almenningar og Merkurtungur teldust þjóðlendur.

II.

Landsvæðið Stakkholt er í dómkröfum áfrýjenda afmarkað að vestan frá þeim stað, þar sem Steinsholtsá rennur undan Eyjafjallajökli, og eftir ánni þangað sem hún rennur í Markarfljót. Þaðan er Markarfljóti fylgt til austurs þangað sem Krossá rennur í það, en henni síðan fylgt þangað, sem Hvanná rennur í hana. Frá þeim stað ráðast mörkin af Hvanná upp í Suðurgil eða Fremra-Hvannárgil og eftir því til Eyjafjallajökuls. Á milli upptaka Steinsholtsár og Hvannár ræður svo jaðar jökulsins. Að Stakkholti liggur Steinsholt til vesturs, en Þórsmörk til norðurs. Austan svæðisins eru Goðaland og Merkurtungur. Að sunnan liggur landsvæðið að Eyjafjallajökli. Stakkholt er meðal sex svokallaðra smáafrétta, sem liggja frá vestri til austurs með norðurbrún Eyjafjallajökuls og Fimmvörðuhálsi inn að vesturhlíðum Mýrdalsjökuls sunnan Krossár, en hinir eru Steinsholt fyrir vestan Stakkholt og Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur og Teigstungur fyrir austan. Norðan þessara afrétta handan Krossár er Þórsmörk, en enn norðar landsvæðið Almenningar.

Í úrskurði óbyggðanefndar voru þessi merki Stakkholts lögð til grundvallar og er ekki ágreiningur um þau í máli þessu. Með áðurgreindri kröfugerð fyrir óbyggðanefnd dró stefndi línuna, sem hann taldi eiga að ráða mörkum eignarlanda og þjóðlendna, gegnum hluta þessa landsvæðis til norðurs frá tilteknum punkti á merkjum Stakkholts og Steinsholts að Öldusteini. Með þeirri niðurstöðu að telja Stakkholt allt til þjóðlendna fór óbyggðanefnd samkvæmt þessu út fyrir þær kröfur, sem stefndi hafði þar uppi. Áfrýjendur hafa ekki borið þetta fyrir sig í málinu eða krafist sérstaklega að mörkum þjóðlendu verði breytt af þessum sökum. Kemur þetta því ekki frekar til álita við úrlausn málsins.

III.

Samkvæmt Landnámabók námu nafngreindir landnámsmenn land frá Jökulsá á Sólheimasandi sunnan Mýrdalsjökuls vestur og norður fyrir Eyjafjallajökul allt að Markarfljóti. Á-kvk-nf A-kvk-nf var sögð hafa numið land milli Seljalandsmúla og Markarfljóts og Langanes allt upp til Jöldusteins og búið í Katanesi. Einnig var getið um tvo bræður, Á-kk-þf og S-kk-þf R-kk-þf, sem hafi numið land „fyrir ofan Krossá ok fyrir austan Fljót“. Á-kk-nf hafi helgað landnám sitt Þ-kk-þgf og kallað Þórsmörk, en ekki er vitað hvar bær hans kann að hafa verið. S-kk-nf var sagður hafa búið á Steinfinnsstöðum, en ekki er heldur vitað hvar þeir voru. Í Landnámu segir og að bjór, sem svo var nefndur, hafi legið ónuminn fyrir austan Fljót milli Krossár og Jöldusteins. Það land hafi J-kk-nf g-kk-nf H-kk-nf farið eldi og lagt til hofs. Ekki er vitað nánar um landnám þetta.

Fyrsta ritaða heimild um Stakkholt mun vera lögfesta fyrir Stóra-Dal 19. desember 1665, en þar sagði meðal annars: „Þessi eru skőgatakmörk Stőradals: í fyrstu þridja hvör hrísla í öllu Lánganesi inn undir Falljökul, item í Stakkholti allar Sudurhlídar“. Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1709 er ekki getið um sameiginlega afrétti Eyfellinga, en einstaka jarðir sagðar eiga afrétt. Um jörðina Stóra-Dal sagði þar meðal annars að „afrjettur fylgir þar sem heitir Stakkholt, er brúkaður fyrir lamba upprekstur frá Dal og Dalshverfi, líka hefur hann frá fleirum bæjum brúkaður verið, en tolllaust.“ Í lögfestu og máldaga fyrir jarðirnar Neðri-Dal og Hamragarða frá 8. júní 1816 sagði meðal annars: „Afréttur Stakkholt filgir öllu Dalshverfi, milli Steinsholtsár og Hvannár.“ Stakkholts var getið í lýsingu E-kk-ef S-kk-ef, hreppstjóra á Ysta-Skála, á Þórsmörk og nálægum afréttum frá því um miðja 19. öld, en þó aðeins með því að greint var frá merkjum svæðisins.

Ekki var gerð sérstök merkjalýsing fyrir Stakkholt eftir gildistöku landamerkjalaga nr. 5/1882, en svæðisins var á hinn bóginn getið í nokkrum landamerkjabréfum. Þannig sagði meðal annars í landamerkjaskrá Stóra-Dals frá 12. maí 1888 að „afréttarlandið Stakkholt, sem liggur sunnan Krossár í millum Steinsholtsár og Hvannár heyrir til Stóradalstorfunni ásamt jörðunum Syðstu-Mörk, Neðra-Dal og Hamragörðum.“ Í landamerkjabréfi Syðstu-Markar frá 12. maí 1890 sagði að „afréttarlandið Stakkholt sem liggur sunnan Krossár á millum Steinsholtsár og Hvannár, er afréttur jarðarinnar að réttri tiltölu við aðrar jarðir Stóradalstorfunnar.“ Þá sagði meðal annars eftirfarandi í landamerkjaskrá Neðri-Dals frá 22. maí 1890: „Afrétt á jörðin: Stakkholt er liggur sunnan Krossár í millum Steinsholtsár og Hvannár að réttri tiltölu við aðrar jarðir Stóradalstorfunnar.“ Þegar gerð var landamerkjaskrá fyrir Steinsholt 14. maí 1892 var lýst austurmerkjum þess landsvæðis gagnvart Stakkholti um Steinsholtsá frá jökli að þeim stað, þar sem hún rynni í Markarfljót. Bréf þetta var áritað um samþykki af tveimur nafngreindum mönnum „fyrir afréttinn Stakkholt“.

Í 66. gr. fjallskilareglugerðar fyrir Rangárvallasýslu nr. 58/1894 og yngri reglugerðum um sama efni allt til ársins 1943 voru sérstök ákvæði um svokallaða smáafrétti, en mælt var fyrir um að hreppsnefnd Vestur-Eyjafjallahrepps skyldi annast fjallskil, réttahöld og grenjaleitir meðal annars á Stakkholti. Þá er þess að geta að í gerðabók fasteignamatsnefndar 1916 sagði að „allar Stóra-Dalstorfujarðir og Hamragarðar, Neðri-Dalur og Syðsta-Mörk eiga rétt til uppreksturs á „Stakkholt“.“

IV.

Í skýrslu um rannsókn sérfræðings, sem gerð var að tilhlutan óbyggðanefndar, er Stakkholti lýst þannig að bratt og sundurskorið fjalllendi einkenni stóran hluta þess, en skörp skil séu þar milli fjalllendis og flatlendis. Hæst sé landið við jaðar Eyjafjallajökuls í um 850 m hæð. Grassléttur séu norður undir svokölluðum Hátindum, en annars sé efri hluti landsvæðisins að miklum hluta gróðurlitlir klettar og urðir. Breið og djúp Stakkholtsgjá skeri það þvert í tvo hluta. Vestan hennar sé svæði, sem kallist Fagriskógur, en þar sé nú skóglaust. Jarðir áfrýjenda, sem áður er getið, liggja fjarri Stakkholti, en bæjarstæði þeirra, sem næstar eru, eru í um 15 km loftlínu þaðan.

Í áðurnefndum heimildum frá 18. og 19. öld var þess getið að afrétturinn Stakkholt fylgdi „öllu Dalshverfi“. Í landamerkjabréfunum fyrir Stóra-Dal, Syðstu-Mörk og Neðri-Dal frá árunum 1888 og 1890 var ýmist rætt um að afréttarlandið Stakkholt tilheyrði svokallaðri Stóradalstorfu og eftir atvikum Hamragörðum eða landsvæðið væri afréttur jarðanna. Þá var landamerkjaskráin fyrir Steinsholt frá 1892 árituð um samþykki „fyrir afréttinn Stakkholt“. Í þessum heimildarbréfum var ekki skýrlega kveðið á um hverjar jarðirnar væru, sem nutu þessara réttinda, og hefur ekki verið reifað af hendi áfrýjenda að hvaða marki þau kunni hvert um sig að telja til réttinda yfir Stakkholti á grundvelli þessara bréfa. Eins og orðalagi þeirra var háttað verða þau þó ekki skýrð á annan hátt en þann að þau feli í sér lýsingu á upprekstrarrétti á landsvæðinu. Geta þau að engu leyti talist haldbær heimild um beinan eignarrétt áfrýjenda, einhverra eða allra, að því. Ekkert liggur fyrir um að umráðamenn jarðanna, sem málið varðar, hafi nokkru sinni um margra alda skeið haft önnur not af Stakkholti en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Í úrskurði óbyggðanefndar var því slegið föstu að Stakkholt væri afréttareign eigenda þeirra jarða, sem hér eiga í hlut, og hafa áfrýjendur ekki reifað hver þau frekari réttindi geti verið, sem varakrafa þeirra tekur til. Eru því ekki efni til að hnekkja úrskurði óbyggðanefndar um þetta landsvæði og verður stefndi sýknaður af kröfum áfrýjenda.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda á báðum dómstigum fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum áfrýjenda, R-kk-ef M-kk-ef L-kk-ef, F-kvk-ef B-kvk-ef H-kvk-ef, S-kvk-ef K-kvk-ef, Ó-kk-ef K-kk-ef, B-kk-ef G-kk-ef, S-kvk-ef K-kvk-ef, G-kvk-ef H. A-kvk-ef, F-kk-ef A-kk-ef, A-kk-nf S-kk-ef H-kk-ef, S-kk-ef L-kk-ef G-kk-ef, Rangárþings eystra, S-kk-ef O-kk-ef, Ísen ehf., A-kk-ef A-kk-ef, B-kvk-ef Þ-kvk-ef, Ó-kk-ef O-kk-ef, S-kk-ef Á-kk-ef, B-kk-ef Á-kk-ef og L-kvk-ef S-kvk-þf.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra á báðum dómstigum, samtals 500.000 krónur.