197/2001

E var fyrsti stýrimaður á fiskiskipi, sem H ehf. átti og gerði út. B ehf. keypti öll hlutabréfin í H ehf. 18. mars 2000 og 24. sama mánaðar sagði félagið E og öðrum skipverjum upp starfi. Útgerð skipsins var hætt 31. mars 2000 og það síðan selt 7. apríl sama árs. E krafði B ehf. um bætur vegna ráðningarslitanna sem námu þriggja mánaða launum miðað við aflahlut. Hæstiréttur taldi að E ætti rétt á launum í þrjá mánuði frá því að honum var sagt upp störfum 24. mars 2000. Með vísan til dóms réttarins 29. mars 2001 í máli nr. 326/2000 var fallist á að E ætti rétt á aflahlut í uppsagnarfresti sínum, en ekki aðeins kauptryggingu. Af hálfu B ehf. var byggt á því að við ákvörðun um aflahlut E bæri ekki að taka mið af aflareynslu skipsins síðustu mánuðina, sem það var gert út, heldur leggja til grundvallar það, sem eftir stóð af aflaheimildum skipsins fyrir yfirstandandi fiskveiðitímabil þegar því var lagt. Í dómi Hæstiréttar kemur fram að í dómum réttarins þar sem bótareglu 25. gr. sjómannalaga hafi verið beitt við líkar aðstæður og séu fyrir hendi í málinu, hafi jafnan verið litið til launa sjómanna næstu mánuðina fyrir starfslok. Ef breyta eigi frá þeirri framkvæmd hefði það í för með sér verulega óvissu, meðal annars vegna þess að aflaheimildir séu framseljanlegar. Verði bætur til E því ákveðnar með hliðsjón af launum hans síðustu mánuðina í starfi. Um ákvörðun bótanna kemur fram að tekjur skipverja hafi augljóslega ekki fallið jafnt til yfir árið og tilefni hefði verið til að miða við lengra tímabil en þrjá síðustu mánuðina fyrir starfslok. B ehf. hafi hins vegar ekki lagt fram nein gögn til að sýna fram á að meðaltal launa yfir lengra tímabil hefði leitt til annarrar niðurstöðu. Var B ehf. því gert að greiða E bætur með hliðsjón af launum hans síðustu mánuðina í starfi að frádreginni kauptryggingu sem hann hafði fengið greidda eftir að honum hafði verið sagt upp störfum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. maí 2001. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.335.742 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. september 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og að áfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að honum verði aðeins gert að greiða áfrýjanda 477.385 krónur og að málskostnaður verði felldur niður.

I.

Áfrýjandi starfaði sem fyrsti stýrimaður á fiskiskipinu Valdimar Sveinssyni VE 22, sem Hörgeyri ehf. átti og gerði út. Stefndi keypti öll hlutabréfin í félaginu 18. mars 2000 og 24. sama mánaðar sagði hann áfrýjanda og öðrum skipverjum upp starfi. Útgerð skipsins var hætt 31. mars 2000 og það síðan selt 7. apríl sama árs.

Með málsókn þessari leitar áfrýjandi eftir að fá greiddar skaðabætur, sem svari til þriggja mánaða launa vegna ráðningarslitanna. Telur hann stefnda hafa rift ráðningu sinni með því að selja skipið og beri að miða upphaf þriggja mánaða frestsins við söludaginn. Þar eð útgerðarmaðurinn hafi hætt rekstri skipsins sé ekki unnt að miða kröfuna við laun eftirmanns í starfinu. Verði því að taka mið af aflareynslu skipsins fyrir söluna. Leggur áfrýjandi til grundvallar laun sín 11. janúar 2000 til 31. mars sama árs, 1.522.355 krónur, sem svari til 19.270 króna fyrir hvern úthaldsdag miðað við 79 daga. Frá því dregur hann 186.613 krónur, sem hann kveður stefnda hafa greitt sér í kauptryggingu fyrir apríl 2000. Er krafa hans, 1.335.742 krónur, þannig fundin.

Stefndi ber ekki fyrir sig aðildarskort og vefengir heldur ekki rétt áfrýjanda til launa í uppsagnarfresti, sem nemi þremur mánuðum frá 24. mars 2000 að telja. Beri þá að miða við kauptryggingu, sem þegar hafi verið greidd áfrýjanda fyrir apríl 2000, og standi honum einnig til boða fyrir maí og júní sama árs.

II.

Með uppsögn stefnda 24. mars 2000 hófst þriggja mánaða uppsagnarfrestur áfrýjanda. Einni viku síðar var skipi stefnda lagt og áfrýjandi þá í reynd leystur að mestu eða öllu undan vinnuskyldu. Með sölu skipsins var honum vikið úr skiprúmi vegna afstöðu kaupandans, en ekki hefur verið sýnt fram á að hann hafi gefið áfrýjanda kost á áframhaldandi starfi. Af hálfu stefnda var hins vegar ekkert aðhafst til að rifta ráðningarsambandi aðilanna og áfrýjandi lýsti heldur ekki yfir að hann nýtti rétt sinn samkvæmt 2. mgr. 22. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 vegna sölu skipsins. Ráðningarsambandi aðilanna var því slitið með uppsögninni 24. mars 2000, en ekki með sölu skipsins 7. apríl sama árs. Frá uppsögninni átti því við ákvæði 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga, sbr. 2. mgr. 9. gr. sömu laga. Naut áfrýjandi samkvæmt því réttar til launa í þrjá mánuði frá 24. mars 2000 að telja.

Við flutning málsins fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi einkum vísað til dóms réttarins 29. mars 2001 í máli nr. 326/2000 til stuðnings því að hann eigi rétt á aflahlut í uppsagnarfresti og þurfi ekki að sætta sig við að greiðsla kauptryggingar feli í sér fullnaðaruppgjör af hálfu stefnda. Ekkert er fram komið um að skipið hefði að óbreyttu ekki verið gert út á því tímabili, sem krafa áfrýjanda tekur til, og óumdeilt er að hann var ráðinn þar upp á aflahlut. Skipinu var lagt og það síðan selt, en af því leiddi að áfrýjandi fékk ekki lengur greiddan hlut af afla skipsins, enda ekki lengur um hann að ræða. Er fallist á með áfrýjanda að áðurnefndur dómur Hæstaréttar feli í sér fordæmi, sem hér beri að líta til, og leiðir til þeirrar niðurstöðu að áfrýjandi telst eiga rétt á aflahlut í uppsagnarfresti sínum.

III.

Svo sem áður segir krefst áfrýjandi þess að við ákvörðun launa sinna í uppsagnarfresti verði tekið mið af aflareynslu Valdimars Sveinssonar VE 22 fyrstu þrjá mánuði ársins 2000 og launum, sem hann hafi fengið á því tímabili. Hefur áfrýjandi þó ekki tekið tillit til þess að greidd laun fyrir síðustu sjö daga marsmánaðar eru fyrir vinnu hans eftir uppsögn ráðningarsamningsins og ættu því með réttu að teljast til launa í uppsagnarfresti.

Í varakröfu stefnda felst að við ákvörðun um aflahlut áfrýjanda í uppsagnarfresti verði ekki tekið mið af aflareynslu skipsins síðustu mánuðina, sem það var gert út. Þess í stað verði lagt til grundvallar það, sem eftir stóð af aflaheimildum skipsins fyrir fiskveiðitímabilið 1. september 1999 til 31. ágúst 2000 þegar því var lagt. Kveður hann mjög hafa verið gengið á veiðiheimildirnar þegar skipinu var lagt og óhugsandi að laun áfrýjanda hefðu orðið jafn há eftir 31. mars 2000 og áður, hefði skipið verið gert út áfram til loka fiskveiðiársins. Hefur hann lagt fram yfirlit yfir ónýttar aflaheimildir skipsins 1. apríl 2000 og fundið út líklegt skiptaverðmæti afla næstu þrjá mánuði miðað við hæsta meðalverð hverrar fisktegundar á fiskmarkaði. Með þeirri aðferð telur hann að laun áfrýjanda í uppsagnarfresti hefðu orðið nálægt því, sem í varakröfu hans greinir. Kveður stefndi það vera bersýnilega ósanngjarnt að leggja til grundvallar þá útreikninga, sem áfrýjandi miðar kröfu sína við.

Við beitingu réttarreglna um ákvörðun skaðabóta er að meginreglu litið til liðins tíma við ákvörðun um hvert líklegt fjártjón í framtíðinni hafi orðið við tjónsatvik. Þá er þekkt í öðrum tilvikum að skaðabætur séu staðlaðar með tilteknum hætti. Nokkrir dómar Hæstaréttar hafa fallið þar sem bótareglu 25. gr. sjómannalaga hefur verið beitt við líkar aðstæður og hér eru fyrir hendi, sbr. einkum dóm í dómasafni 1988, bls. 518. Hefur þá jafnan verið litið til launa sjómanna næstu mánuðina fyrir starfslok. Ef breyta ætti frá þeirri framkvæmd til samræmis við kröfu stefnda, hefði það í för með sér verulega óvissu, meðal annars vegna þess að aflaheimildir eru framseljanlegar. Að öllu virtu er ókeift að fallast á málsvörn stefnda um að taka mið af aðstæðum, sem kunna að vera fyrir hendi í einstökum tilvikum, og hafna um leið að framtíðartjón verði ákveðið með hliðsjón af launagreiðslum síðustu mánaða fyrir starfslok. Verða bætur til áfrýjanda því ákveðnar með hliðsjón af launum hans síðustu mánuðina í starfi, svo sem hann krefst, en sömu grundvallarsjónarmið eiga hér við og endranær um hvað reynsla liðins tíma hefði leitt til í stað þess að reyna óháð því að leiða getum að hvernig mál kynnu að hafa þróast.

Fram er komið í málinu að útgerð Valdimars S-kk-ef VE 22 var um nokkurt skeið hagað þannig að hluta ársins var veitt með netum, en með snurvoð annan hluta þess. Þá hafi skipið jafnan verið bundið við bryggju í ágústmánuði og stundum einnig í júlí auk hefðbundinna veiðihléa um jól og páska. Hafa tekjur skipverja samkvæmt því augljóslega ekki fallið jafnt til yfir árið. Þótt fallist sé á sjónarmið áfrýjanda um viðmiðun við meðallaun í starfi fyrir uppsögn er þess að gæta að tilefni hefði verið til að miða við lengra tímabil en þrjá síðustu mánuðina fyrir starfslok. Stefndi hefur hins vegar ekki lagt fram nein gögn til að sýna fram á að meðaltal launa yfir lengra tímabil hefði leitt til annarrar niðurstöðu en þrír síðustu mánuðirnir fyrir starfslok. Stóð honum þó næst að gera það fyrst áfrýjandi lét sitja við að leggja fram launaseðla þriggja mánaða.

Stefndi hefur loks andmælt viðmiðun við laun í janúar til mars með þeim rökum að óvenjulega hafi verið staðið að veiðum í síðustu ferðum skipsins. Eftir kaup stefnda á hlutabréfum í Hörgeyri ehf. 18. mars 2000 hafi áhöfn skipsins sótt sjó af mun meiri þunga en áður og lagt net á gjöfulli miðum. Hafi afli frá þeim degi til mánaðarloka af þessum sökum orðið hlutfallslega mun meiri en í jafnlangan tíma áður á sama fiskveiðiári og laun skipverja að sama skapi hærri. Hafi stefndi látið þetta viðgangast af tillitssemi við áhöfn skipsins og sýnt þannig vilja í verki til að skilja vel við hana áður en skipinu yrði lagt. Ekki er fram komið hver laun áfrýjanda urðu samtals 18. til 31. mars 2000, en laun fyrir marsmánuð í heild eru tilgreind á launaseðli. Er þegar af þeirri ástæðu ekki unnt að líta framhjá launum áfrýjanda á þessu tímabili við ákvörðun um framtíðartekjur hans. Þessara tekna var hins vegar að nokkru aflað eftir uppsögn 24. mars 2000 og á sá hluti þeirra með réttu að koma til lækkunar kröfu áfrýjanda. Með því að ekki er sundurliðað á launaseðli hver launin urðu fyrir síðustu viku marsmánaðar og stefndi hefur ekki bætt úr því, verða þau dregin frá kröfu áfrýjanda samkvæmt skýringum hans sjálfs um meðaltalslaun á dag frá 11. janúar 2000 til marsloka á sama ári. Koma samkvæmt því laun í sjö daga eða samtals 134.890 krónur til frádráttar kröfu áfrýjanda. Launatekjur áfrýjanda vegna starfa fyrir aðra í uppsagnarfresti koma ekki til frádráttar kröfu hans.

Samkvæmt öllu framanröktu verður krafa áfrýjanda tekin til greina með 1.200.852 krónum, sem beri vexti eins og krafist er og nánar greinir í dómsorði. Skal stefndi jafnframt greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, Bergur-Huginn ehf., greiði áfrýjanda, E-kk-þgf Ó-kk-þgf S-kk-þgf, 1.200.852 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. september 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.