356/2001

E krafðist þess að dánarbú móður sinnar (S) yrði tekið til opinberra skipta en faðir hans (K) sat í óskiptu búi eftir andlát hennar. Vísaði E til þess að tilefni væri til að óttast rýrnun á efnum búsins með óhæfilegri fjárstjórn K, sbr. 1. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962, þar sem hann hyggðist veðsetja allar eignir búsins til tryggingar greiðslu láns, sem taka ætti til fjármögnunar viðbótarhlutafjár í félaginu B. Hæstiréttur kvað fyrirætlanir K til þess fallnar að gefa tilefni til að óttast slíka rýrnun og féllst á kröfu  um opinber skipti E til handa á dánarbúi S.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. september 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. september sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. september 2001, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að dánarbú I-kvk-ef S-kvk-ef S-kvk-ef yrði tekið til opinberra skipta. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að dánarbú móður sinnar verði tekið til opinberra skipta og varnaraðilar dæmdir óskipt til greiðslu málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilarnir K-kk-nf E-kk-nf og H-kk-nf S-kk-nf K-kk-nf krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur, en til vara að dánarbúið verði einungis tekið til skipta sóknaraðila til handa. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Þ-kvk-nf K-kvk-nf hefur ekki látið málið til sín taka.

I.

Varnaraðilinn K-kk-nf E-kk-nf, faðir sóknaraðila, fékk leyfi til setu í óskiptu búi 1. júlí 1997 eftir lát eiginkonu sinnar I-kvk-ef S-kvk-ef S-kvk-ef, sem lést 10. júní sama ár. Er leyfi til setu í óskiptu búi var veitt voru eignir búsins taldar 5 fasteignir, samtals að fasteignamati 25.722.630 krónur, hlutabréf í Bræðrunum Ormsson ehf. að nafnverði 968.240 krónur, hlutabréf í öðrum félögum að nafnverði 128.497 krónur og inneign hjá Bræðrunum Ormsson ehf. 7.630.697 krónur. Töldust eignir búsins samkvæmt þessu nema samtals 34.450.064 krónum en skuldir 2.640.879 krónur. Óumdeilt er að eignir búsins eru að mestu óbreyttar frá því að leyfi var veitt til setu í óskiptu búi. Tap á rekstri Bræðranna Ormsson ehf. á árinu 2000 nam um 30 milljónum króna og var eigið fé félagsins í árslok tæplega 97 milljónir króna. Samkvæmt rekstrarreikningi tímabilsins 1. janúar til 30. júní 2001 nam tap félagsins rúmum 88 milljónum króna og var eigið fé þess í lok tímabilsins rúmar 9 milljónir krónur. Á stjórnarfundi sem haldinn var í Bræðrunum Ormsson ehf. 10. september 2001 var samþykkt tillaga til framhaldshluthafafundar í félaginu að styrkja stöðu félagsins með því að auka hlutafé þess að lágmarki um 800.000 krónur en að hámarki um 1.500.000 krónur með áskrift nýrra hluta og skyldi gengi þeirra vera 100. Var þessi tillaga samþykkt á framhaldshluthafafundi sem haldinn var sama dag. Ákvörðun þessi var tekin í framhaldi af viðræðum sóknaraðilans K-kk-ef og stjórnar félagsins um að Kaupþing hf. eða dótturfélag þess keypti fasteignir Bræðranna Ormsson ehf. og yfirtæki allar áhvílandi skuldir á þeim og greiddi auk þess um 135 milljónir króna en félagið tæki fasteignirnar á leigu til 10 ára. Eitt skilyrða viðskiptanna af hálfu Kaupþings hf. var að hlutafé félagsins yrði aukið um að minnsta kosti 100 milljónir króna. Varnarðilinn K-kk-nf ætlaði að skrá sig fyrir hinum nýju hlutum og taka lán í því skyni, en veðsetja eignir búsins til tryggingar á greiðslu lánsins. Málavöxtum er nánar lýst í úrskurði héraðsdóms.

Með úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur 12. og 19. september sl. var fallist á þá kröfu sóknaraðila, sem er einn þriggja barna varnaraðilans K-kk-ef E-kk-ef og hinnar látnu eiginkonu hans, að réttaráhrif leyfis föður hans til setu í óskiptu búi skuli niður falla meðan skorið er úr ágreiningi um hvort búið skuli tekið til opinberra skipta.

II.

Sóknaraðili krefst í máli þessu opinberra skipta á dánarbúi móður sinnar. Reisir hann kröfu sína á 1. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og vísar til þess að ætla megi, að tilefni sé til að óttast rýrnun á efnum búsins með óhæfilegri fjárstjórn varnaraðilans K-kk-ef. Bendir hann því til stuðnings á að Bræðurnir Ormsson ehf. hafi tapað verulegum fjármunum á árinu 2000 og fram til loka júnímánaðar 2001. Viðurkennt sé að K-kk-nf hyggist veðsetja eignir hins óskipta bús til kaupa á viðbótarhlutafé í Bræðrunum Ormsson ehf. Sóknaraðili mótmælir þessari meðferð á móðurarfi sínum og telur þessar fyrirætlanir afar áhættusamar og líklegast að þær muni ekki skila þeim árangri sem að sé stefnt. Varnaraðilarnir K-kk-nf og H-kk-nf S-kk-nf telja aftur á móti að fyrirhugaðar ráðstafanir K-kk-ef séu vel ígrundaðar og geti á engan hátt talist þess konar að þær gætu fallið undir „óhæfilega fjárstjórn” í skilningi 15. gr. erfðalaga. Þvert á móti sé K-kk-nf að bjarga hagsmunum búsins í rekstrarerfiðleikum félagsins og forða því frá hugsanlegu gjaldþroti.

Samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 getur erfingi krafist þess að dánarbú verði tekið til opinberra skipta þótt maki þess látna hafi fengið leyfi til setu í óskiptu búi, enda hafi viðkomandi erfingi heimild til þess eftir ákvæðum erfðalaga. Í 1. mgr. 15. gr. erfðalaga með áorðnum breytingum er meðal annars kveðið á um að erfingi geti krafist skipta sér til handa, ef hann sannar að maki veiti tilefni til að óttast megi rýrnun á efnum búsins með óhæfilegri fjárstjórn sinni. Fallast verður á það með sóknaraðila að fyrirætlanir varnaraðilans K-kk-ef, sem greint er frá hér að framan, séu til þess fallnar að gefa tilefni til að óttast slíka rýrnun, enda mun hann hafa hug á að veðsetja eignir búsins til tryggingar umfangsmiklum fjárskuldbindingum sínum vegna kaupa á hlutafé í áhættusömum rekstri. Með skýrum orðum 1. mgr. 15. gr. laganna eru tekin af tvímæli um það, að erfingi geti aðeins krafist þess að fá erfðahlut sinn greiddan. Samkvæmt framangreindu er fallist á kröfu sóknaraðila um opinber skipti í þessu skyni á dánarbúi móður hans, I-kvk-ef S-kvk-ef S-kvk-ef.

Varnaraðilarnir K-kk-nf E-kk-nf og H-kk-nf S-kk-nf K-kk-nf skulu greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.

Fallist er á kröfu sóknaraðila, E-kk-ef K-kk-ef, um opinber skipti sér til handa á dánarbúi I-kvk-ef S-kvk-ef S-kvk-ef.

Varnaraðilar K-kk-nf E-kk-nf og H-kk-nf S-kk-nf K-kk-nf skulu í sameiningu greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, samtals 60.000 krónur.