578/2015

Þrotabú M ehf. krafðist riftunar á nánar tilgreindum ráðstöfunum M ehf. til K, stjórnarformanns og stærsta hluthafa M ehf. Auk þess hafði þrotabúið uppi endurgreiðslukröfu á hendur K. Í matsgerð dómkvaddra manna kom fram að eftir fall G banka hf. hefði M ehf. ekki getað staðið við skuldbindingar gagnvart lánardrottnum sínum þegar kröfur þeirra féllu í gjalddaga og ekki verið sennilegt að greiðsluerfiðleikar félagsins myndu líða hjá innan skamms. Í dómi Hæstaréttar kom fram að matsgerðinni hefði ekki verið hnekkt með yfirmati og á henni væru engir þeir annmarkar að hún yrði ekki lögð til grundvallar. Jafnvel þótt fyrir lægi samkvæmt matsgerðinni að blikur hefðu verið á lofti um greiðsluhæfi M ehf. á fyrstu mánuðum 2008 og skuldir félagsins verið orðnar hærri en markaðsverðmæti eigna undir lok fyrsta ársfjórðungs eða í byrjun annars ársfjórðungs 2008 yrði við mat á hugtakinu gjaldfærni í skilningi XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. lagður til grundvallar sá mælikvarði sem stuðst væri við í 64. gr. og 2. mgr. 65. gr. laganna. Tæki það mið af því að ekki skipti máli þótt andvirði eigna væri á tímabili lægra en næmi skuldum ef skuldari gæti til framtíðar litið staðið í skilum með skuldir sínar. Talið var ósannað að M ehf. hefði orðið ógjaldfært áður en Fjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar í G banka hf. 7. október 2008 og skilanefnd var skipuð, en ekki lægi annað fyrir í málinu en að fram til þess tíma hefði M ehf. staðið í skilum við lánardrottna sína. Var riftun á ráðstöfun 30. maí 2008 hafnað þar sem ekki þótt sýnt fram á að hún hefði falið í sér gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Þá var ekki fallist á riftun ráðstöfunar 31. desember 2008 eftir 2. mgr. 131. gr., 136. gr. eða 141. gr. laganna þar sem í henni hefði aðeins falist lækkun á arðgreiðslu sem hefði þegar verið færð á viðskiptamannareikning K 1. september 2008 en á þeim tíma hefði félagið verið gjaldfært. Á hinn bóginn var fallist á riftun ráðstöfunar 18. febrúar 2009 á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 enda hefði hún farið fram eftir að K mátti vera ljóst að M ehf. væri ógjaldfært og yrði ekki af gögnum málsins ráðið að um væri að ræða kostnað sem M ehf. hefði að réttu lagi átt að greiða. Hefði ráðstöfunin verið ótilhlýðileg og leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Loks var talið að endurgreiðslukrafa þrotabús M ehf. væri svo vanreifuð að vísa yrði henni frá héraðsdómi, sbr. d. og e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma B-kk-nf B-kk-nf hæstaréttardómari og H-kvk-nf H-kvk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settir hæstaréttardómarar.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. september 2015. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 20. október 2015. Hann krefst þess að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um riftun greiðslna Milestone ehf. til aðaláfrýjanda 31. desember 2008 að fjárhæð 139.576.000 krónur og 18. febrúar 2009 að fjárhæð 54.781.007 krónur. Þá krefst hann þess að rift verði greiðslu Milestone ehf. til aðaláfrýjanda 30. maí 2008 að fjárhæð 10.598.953 krónur og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 98.949.739 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. ágúst 2010 til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Af gögnum málsins verður ráðið að Milestone ehf. hafi verið stofnað í mars 1988 en þá borið annað heiti. Tilgangur félagsins var eignarhald á öðrum félögum og fjárfestingarstarfsemi, inn- og útflutningur, leigu- og lánastarfsemi, rekstur fasteigna og annar skyldur rekstur. Í upphafi árs 2004 var félagið sameinað Apóteki Austurbæjar ehf., Vesturbæjarapóteki ehf. og Ísrann ehf. og nafninu breytt í kjölfarið í Milestone ehf. Umsvif félagsins jukust mjög á árunum 2005 til 2007 og átti félagið meðal annars stóra eignarhluti í Glitni banka hf., Sjóvá-Almennum tryggingum hf. og Lyfjum og heilsu ehf., auk þess sem félagið keypti á fyrri hluta ársins 2007 sænskt fjármálafyrirtæki.

Bú Milestone ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóms 18. september 2009 og var frestdagur við skiptin 22. júní sama ár. Var aðaláfrýjandi stjórnarformaður og stærsti hluthafi Milestone ehf. á árunum 2005 til 2009.

II

Gagnáfrýjandi krefst staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um riftun annars vegar á ráðstöfun 31. desember 2008 að fjárhæð 139.576.000 krónur, sem færð var í viðskiptamannareikningi aðaláfrýjanda hjá Milestone ehf. sem ,,Arður 2007“, og hins vegar ráðstöfun 18. febrúar 2009 að fjárhæð 54.781.007 krónur, sem færð var á viðskiptamannareikningi hans vegna ,,Netjets“. Þá krefst gagnáfrýjandi þess að rift verði ráðstöfun 30. maí 2008 að fjárhæð 10.598.953 krónur. Á hinn bóginn unir hann niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að hafna riftun ráðstöfunar 24. september 2007 að fjárhæð 299.288.364 krónur. Um lagarök fyrir riftunarkröfum sínum hefur gagnáfrýjandi vísað til 2. mgr. 131. gr., 2. mgr. 134. gr., 136. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá hefur hann vísað til 1. mgr. 142. gr. sömu laga um endurgreiðslukröfu sína, en að auki vísaði hann til 79. gr. og 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Fyrir Hæstarétti hefur hann einnig vísað til 77. gr. síðastnefndra laga, en sú málsástæða var ekki höfð uppi í héraði og kemst hún því ekki að í málinu, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Til að riftun nái fram að ganga samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 21/1991 þarf sönnun að liggja fyrir um það að Milestone ehf. hafi verið ógjaldfært á því tímabili sem ákvæðin taka til. Samkvæmt ársreikningi Milestone ehf. fyrir árið 2007 var eigið fé félagsins 84.132.000.000 krónur í árslok 2007, en ársreikningurinn var áritaður án fyrirvara af endurskoðendum félagsins.

Af hálfu skiptastjóra gagnáfrýjanda var aflað matsgerðar dómkvaddra manna um ,,ógjaldfærni Milestone ehf. í aðdraganda gjaldþrots félagsins“. Þess var óskað að metið yrði hvenær markaðsvirði eigna Milestone ehf. hafi orðið minna en skuldir félagsins og einnig með hvaða hætti Milestone ehf. hafi fjármagnað skuldbindingar félagsins frá september 2007 og fram að gjaldþroti þess. Þá var óskað mats á því hvort Milestone ehf. hafi fjármagnað greiðslur skuldbindinga félagsins með lánum frá Glitni banka hf. með beinum eða óbeinum hætti. Jafnframt hvort Milestone ehf. hafi fjármagnað greiðslur skuldbindinga félagsins með lánum frá dótturfélögum eða tengdum félögum með beinum eða óbeinum hætti. Enn fremur að metið yrði hvenær Milestone ehf. hafi ekki getað staðið að fullu í skilum við lánardrottna sína, með öðrum hætti en beinum eða óbeinum lánveitingum frá Glitni banka hf. eða félögum tengdum Milestone ehf., þegar kröfur lánardrottna féllu í gjalddaga og ekki var talið sennilegt að greiðsluerfiðleikar félagsins myndu hjá líða innan skamms. Að lokum var óskað mats á því hvenær Milestone ehf. gat ekki staðið að fullu í skilum við lánardrottna sína, þegar kröfur þeirra féllu í gjalddaga og ekki var talið sennilegt að greiðsluerfiðleikar félagsins myndu hjá líða innan skamms.

Í samantekt matsgerðar hinna dómkvöddu manna 28. apríl 2014 sagði að markaðsvirði eigna Milestone ehf. hafi verið talsvert lægra en fram kom í ársreikningum móðurfélagsins frá miðju ári 2006. Eignir Milestone ehf. hafi rýrnað um rúmar 83.000.000.000 krónur frá miðju ári 2006 fram á mitt ár 2008, samkvæmt varfærnu mati, sem byggði á forsendu um áframhaldandi rekstur undirliggjandi eigna. Skuldir Milestone ehf. hafi verið hærri en markaðsverðmæti eigna undir lok fyrsta ársfjórðungs eða í byrjun annars ársfjórðungs 2008. Það að Milestone ehf. hafi þurft að nota Sjóvá-Almennar tryggingar hf. til þess að standa í skilum við Morgan Stanley í lok nóvember 2007 bendi til þess að gjaldfærni Milestone ehf. hafi verið dregin í efa undir lok árs 2007 af viðskiptabanka félagsins, þar sem jákvæð eiginfjárstaða hafi ekki verið álitin nægilega traust til þess að viðskiptabanki félagsins vildi lána því meira fé. Á fyrstu mánuðum ársins 2008 hafi komið enn í ljós takmarkað greiðsluhæfi Milestone samstæðunnar. Sú staðreynd að Milestone ehf. hafi einungis getað fengið lánsfé frá viðskiptabanka sínum með því að fara í gegnum dótturfélög frá lokum ársins 2007 bendi til þess að greiðslufærni Milestone ehf. hafi verið orðin takmörkuð talsvert áður en skuldir urðu meiri en eignir. Ef félagið hefði ekki getað fengið lán frá viðskiptabanka sínum í gegnum dótturfélög undir lok ársins 2007 og á fyrstu mánuðum ársins 2008 hefði það neyðst til að selja lykileignir sem hefði valdið því að eigið fé þess hefði orðið neikvætt fyrr en raun bar vitni. Að lokum segir í matsgerðinni: ,,Eftir fall Glitnis banka gat Milestone ekki staðið við skuldbindingar gagnvart lánardrottnum sínum þegar kröfur lánardrottnanna féllu á gjalddaga. Þá var ekki sennilegt að greiðsluerfiðleikar félagsins myndu hjá líða innan skamms tíma og félagið því ekki greiðslufært.“

Matsgerð þessari hefur ekki verið hnekkt með yfirmati og á henni eru engir þeir annmarkar að hún verði ekki lögð til grundvallar. Jafnvel þótt fyrir liggi samkvæmt ofangreindu að miklar blikur hafi verið á lofti varðandi greiðsluhæfi Milestone ehf. á fyrstu mánuðum ársins 2008 og að skuldir félagsins hafi verið orðnar hærri en markaðsverðmæti eigna undir lok fyrsta ársfjórðungs eða í byrjun annars ársfjórðungs 2008 verður við mat á hugtakinu gjaldfærni í skilningi XX. kafla laga nr. 21/1991 lagður til grundvallar sá mælikvarði sem stuðst er við í 64. gr. og upphafsorðum 2. mgr. 65. gr. laganna. Tekur þetta mið af því að ekki skiptir máli þótt andvirði eigna sé á tímabili lægra en nemur skuldum ef skuldari getur til framtíðar litið staðið í skilum með skuldir sínar.

Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að ósannað sé að Milestone ehf. hafi orðið ógjaldfært áður en Fjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf. 7. október 2008 og skilanefnd var skipuð, en ekki liggur annað fyrir í málinu en að fram til þess tíma hafi Milestone ehf. staðið í skilum við lánardrottna sína.

III

Samkvæmt fundargerð aðalfundar Milestone ehf. 29. febrúar 2008 var samþykkt að greiða arð að fjárhæð 2.000.000.000 krónur til eigenda félagsins, sem skiptast skyldi í samræmi við eignarhlut þeirra. Samþykkt arðgreiðsla nam um 5% af bókfærðum hagnaði ársins 2007 samkvæmt ársreikningi og var því ekki andstæð XII. kafla laga nr. 138/1994. Hinn 1. september 2008 var arðgreiðsla til aðaláfrýjanda samkvæmt framangreindri samþykkt færð á viðskiptamannareikning hans og nam hún 584.000.000 krónum. Við færsluna breyttist skuldastaða aðaláfrýjanda á viðskiptamannareikningi hans hjá gagnáfrýjanda þannig að eftir hana jafnaðist skuld hans út og félagið stóð í skuld við aðaláfrýjanda sem nam 467.164.325 krónum. Færslan á arði var síðan bakfærð 31. desember 2008 og lækkuð í 139.576.000 krónur en eftir það var skuld félagsins við aðaláfrýjanda 49.990.492 krónur. Þessi ráðstöfun fól því aðeins í sér lækkun á arðgreiðslu sem hafði þegar verið færð á viðskiptamannareikning 1. september 2008, eins og áður greinir. Á þeim tíma verður eins og að framan er rakið lagt til grundvallar að félagið hafi verið gjaldfært. Er því ekki fallist á að ráðstöfunin hafi verið riftanleg samkvæmt 2. mgr. 131. gr., 136. gr., eða 141. gr. laga nr. 21/1991, eins og gagnáfrýjandi hefur byggt á.

Í öðru lagi hefur gagnáfrýjandi krafist riftunar á ráðstöfun 18. febrúar 2009 að fjárhæð 54.781.007 krónur, sem færð var á viðskiptamannareikning aðaláfrýjanda vegna ,,Netjets“. Sú ráðstöfun fór fram eftir að aðaláfrýjanda mátti vera ljóst að Milestone ehf. var ógjaldfært og verður ekki af gögnum málsins ráðið að um sé að ræða kostnað sem Milestone ehf. hafi að réttu lagi átt að greiða. Var ráðstöfunin því ótilhlýðileg, en hún leiddi til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns og verður því fallist á riftun hennar, sbr. 141. gr. laga nr. 21/1991.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafnað verði riftun ráðstöfunar 30. maí 2008 að fjárhæð 10.598.953 krónur.

IV

Í stefnu til héraðsdóms krafðist gagnáfrýjandi þess að aðaláfrýjandi greiddi sér 418.793.766 krónur og byggði fjárhæð kröfunnar á því að samkvæmt bókhaldi Milestone ehf. hefði félagið á árunum 2007 til 2009 innt af hendi fjölda greiðslna til aðaláfrýjanda sem færðar hefðu verið sem skuld á viðskiptareikningi hans. Taldi gagnáfrýjandi greiðslur þessar vera lán félagsins til aðaláfrýjanda sem honum bæri að endurgreiða. Í stefnu var krafist endurgreiðslu ætlaðra ólögmætra lána frá 24. júlí 2007, er aðaláfrýjandi stóð í skuld við félagið samkvæmt viðskiptamannareikningi, til 13. mars 2009, en þá stóð félagið í 92.048.621 krónu skuld við aðaláfrýjanda.

Fyrir Hæstarétti lækkaði gagnáfrýjandi kröfu sína í 98.949.739 krónur og kvaðst una niðurstöðu héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um riftun á greiðslu 24. september 2007 að fjárhæð 299.288.364 krónur. Sá ágalli er á málatilbúnaði gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti að upphafstími kröfu hans er síðar en miðað var við í kröfu hans fyrir héraðsdómi, eða 28. september 2007 í stað 24. júlí sama ár. Fyrir vikið fellur sú ráðstöfun sem héraðsdómur hafnaði riftun á, að fjárhæð 299.288.364 krónur, utan kröfugerðar hans fyrir Hæstarétti. Hefur aðaláfrýjandi mótmælt því að þessi breyting komist að í málinu, enda hafi gagnáfrýjandi lagt málið fyrir á þeim grundvelli sem varnir aðaláfrýjanda hafi miðast við. Er fallist á með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjanda hafi verið óheimilt að gera þessar breytingar á málatilbúnaði sínum, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 sem leitt hafi til breytinga á málsgrundvelli.

Auk framangreindra breytinga á málsgrundvelli gagnáfrýjanda milli dómstiga, er kröfugerð hans um margt óljós. Þannig er í stefnu byggt á 79. gr. laga nr. 138/1994 og vísað almennt til þess hvernig félag megi ráðstafa fjármunum til hluthafa og stjórnenda og til þess að ekkert gagngjald hafi komið frá aðaláfrýjanda vegna þeirra ætluðu ólögmætu lána sem gagnáfrýjandi telur að hann hafi notið. Engin grein er þó gerð fyrir einstökum færslum og hvernig þær tengjast því sakarefni. Þá var endurgreiðslukrafa gagnáfrýjanda samhliða reist á 142. gr. laga nr. 21/1991 þótt hún tæki til ráðstafana sem voru eldri en þær ráðstafanir sem krafist var riftunar á. Að öllu framangreindu virtu er endurgreiðslukrafa gagnáfrýjanda svo vanreifuð að vísa verður henni frá héraðsdómi, sbr. d., og e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

Eftir þessum úrslitum verður málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Rift er greiðslu Milestone ehf. til aðaláfrýjanda, K-kk-ef E-kk-ef W-kk-ef, 18. febrúar 2009 að fjárhæð 54.781.007 krónur. Að öðru leyti er aðaláfrýjandi sýkn af riftunarkröfum gagnáfrýjanda, þrotabús Milestone ehf.

Endurgreiðslukröfu gagnáfrýjanda er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.