15/2015

Árið 2007 gerði L hf. lánssamning við H ehf. og gekkst S í sjálfskuldarábyrgð fyrir greiðslu hluta lánsfjárhæðarinnar. Afborganir og vextir voru greiddir af láninu til og með gjalddaga 10. september 2008, en upp frá því voru engar greiðslur inntar af hendi. Með bréfi 2. mars 2009 beindi L hf. til H ehf. kröfu um greiðslu á nánar tilgreindum fjárhæðum sem hefðu átt að greiðast á tímabilinu frá 10. október 2008 til 10. febrúar 2009. Samhliða þessu fékk S bréf frá L hf. þar sem honum var tilkynnt að skuldin væri í vanskilum. Þá beindi L hf. innheimtubréfi 30. mars 2009 til S þar sem hann var krafinn um greiðslu sömu skuldar að viðbættum fjárhæðum sem hefði fallið í gjalddaga 10. þess mánaðar, en þar var jafnframt greint frá því að „ógjaldfallnar eftirstöðvar“ skuldarinnar næmu tiltekinni fjárhæð. Í öðru innheimtubréfi, sem L hf. sendi S 21. júlí sama ár, kom á hinn bóginn fram sundurliðun á skuld samkvæmt lánssamningnum, þar sem tilgreindar voru fjárhæðir, sem höfðu annars vegar fallið í gjalddaga mánaðarlega frá 10. október 2008 til 14. apríl 2009 og hins vegar verið gjaldfelldar 30. apríl 2009. Þá höfðaði L hf. 28. október 2009 mál á hendur H ehf. og S þar sem meðal annars var tiltekið í stefnu að lánið hafði verið gjaldfellt 30. apríl það ár. Málið var fellt niður að beiðni L hf. í nóvember 2011. Mál þetta var höfðað fyrir héraðsdóm með stefnu 23. apríl 2013. Greindi aðila einkum á um það hvort sjálfskuldarábyrgð S hafði þá verið fallin niður fyrir fyrningu. Með hliðsjón af því sem fram kom í áðurnefndu innheimtubréfi 21. júlí 2009 og stefnu 28. október sama ár var talið að leggja yrði til grundvallar við úrlausn málsins að L hf. hefði ekki fyrr en 30. apríl 2009 neytt heimildar samkvæmt ákvæði lánssamningsins frá 2007 til að gjaldfella þann hluta skuldar samkvæmt honum, sem ekki hafði þá verið kominn í gjalddaga. Hvað sem liði kröfu um afborganir og vexti af skuldinni, sem hefðu verið á gjalddaga fyrir 23. apríl 2009 eftir skilmálum lánssamningsins, gæti sá hluti skuldarinnar, sem hafði verið gjaldfelldur 30. þess mánaðar, ekki verið fallinn niður gagnvart S fyrir fyrningu samkvæmt 4. tölulið 3. gr., sbr. 2. málslið 2. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, enda næmi sá hluti skuldarinnar hærri fjárhæð en þeirri ábyrgð sem S hafði tekist á hendur. Þá var ekki fallist á með S að víkja bæri sjálfskuldarábyrgð hans til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Loks var ekki talið að síðastgreindum lögum nr. 32/2009 yrði beitt um ábyrgð S í máli þessu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna. Með hliðsjón af framangreindu var S gert að greiða L hf. umkrafða fjárhæð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. janúar 2015. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta á rætur að rekja til þess að Landsbanki Íslands hf. gerði samning 30. ágúst 2007 við Húsaleigu ehf. og áfrýjanda um að veita félaginu „fjölmyntalán að jafnvirði samtals kr. 80.000.000 ... í neðanskráðum myntum og hlutföllum: JPY 30% CHF 70%“, meðal annars með þeim skilmála að áfrýjandi gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir greiðslu á 50.000.000 krónum af lánsfjárhæðinni auk vaxta, dráttarvaxta og kostnaðar, sem hann tókst á hendur með undirritun samningsins. Samkvæmt gögnum málsins var áfrýjandi framkvæmdastjóri og stjórnarmaður í Húsaleigu ehf., sem var að fullu í eigu Framkvæmdaráðs ehf., en áfrýjandi gegndi sömu stöðum hjá því félagi og var þar eini hluthafinn. Lánið, sem samningurinn tók til, var greitt út 3. september 2007 með innborgun á 79.190.000 krónum á reikning Húsaleigu ehf. við bankann. Átti lánið að bera svonefnda LIBOR vexti með 2,1% álagi, en endurgreiðslum að verða hagað þannig að mánaðarlegar afborganir af höfuðstól og vaxtagreiðslur yrðu 60 talsins, í fyrsta sinn 10. október 2007. Fyrstu 59 skiptin átti hverju sinni að endurgreiða 1/240 hluta af höfuðstól skuldarinnar, en 181/240 hluta á lokagjalddaga 10. september 2012. Í samningnum voru ákvæði um afleiðingar vanefnda, þar á meðal um að lánveitandanum væri „heimilt að fella lán skv. samningi þessum í gjalddaga einhliða og fyrirvaralaust og án aðvörunar ... ef vanskil á greiðslu afborgana eða vaxta hafa varað í 14 daga eða lengur.“

Fyrir liggur að afborganir og vextir voru greiddir af framangreindu láni fyrstu tólf skiptin eða til og með gjalddaga 10. september 2008, en upp frá því munu engar greiðslur hafa verið inntar af hendi. Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., leysa stjórn félagsins frá störfum og setja yfir það skilanefnd. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. sama mánaðar var nánar tilgreindum eignum félagsins ráðstafað til nýs banka, sem nú ber heiti stefnda, og er óumdeilt að réttindi samkvæmt fyrrgreindum lánssamningi hafi verið meðal þeirra.

Stefndi beindi bréfi 2. mars 2009 til Húsaleigu ehf. með yfirskriftinni „lokaaðvörun“, þar sem krafist var greiðslu á nánar tilgreindum fjárhæðum í krónum, japönskum jenum og svissneskum frönkum. Samkvæmt bréfinu námu þessar fjárhæðir afborgunum, vöxtum, dráttarvöxtum og kostnaði, sem hafi átt að greiðast eftir hljóðan áðurnefnds lánssamningsins á fimm mánaðarlegum gjalddögum á tímabilinu frá 10. október 2008 til 10. febrúar 2009. Samhliða þessu sendi stefndi bréf til áfrýjanda, þar sem honum var tilkynnt að sama skuld, sem hann stæði í sjálfskuldarábyrgð fyrir, væri í vanskilum. Þá beindi stefndi innheimtubréfi 30. mars 2009 til áfrýjanda, þar sem hann var krafinn um greiðslu sömu skuldar að viðbættum fjárhæðum, sem hafi fallið í gjalddaga 10. mars 2009, en þar var jafnframt greint frá því að „ógjaldfallnar eftirstöðvar“ skuldarinnar næmu tiltekinni fjárhæð. Í öðru innheimtubréfi, sem stefndi sendi áfrýjanda 21. júlí 2009, kom á hinn bóginn fram sundurliðun á skuld samkvæmt lánssamningnum, þar sem tilgreindar voru fjárhæðir, sem hafi annars vegar fallið í gjalddaga mánaðarlega frá 10. október 2008 til 14. apríl 2009 og hins vegar verið gjaldfelldar 30. apríl 2009. Ekki liggur fyrir í málinu hvort áfrýjandi hafi brugðist við þessum bréfum, en stefndi höfðaði mál á hendur honum og Húsaleigu ehf. með stefnu 28. október 2009, þar sem krafist var að félagið yrði dæmt til að greiða stefnda 172.195.310 krónur, þar af 50.000.000 krónur óskipt með áfrýjanda, auk nánar tilgreindra dráttarvaxta og málskostnaðar. Krafan um dráttarvexti tók mið af því að tilteknar fjárhæðir af höfuðstól skuldarinnar hafi fallið í gjalddaga mánaðarlega á tímabilinu frá 10. október 2008 til 14. apríl 2009, en eftirstöðvar höfuðstólsins 30. apríl 2009. Var jafnframt tiltekið í stefnunni að lánið „var gjaldfellt þann 30.04.2009“. Málið, sem hér um ræðir, virðist hafa verið þingfest 15. desember 2009, en í þinghaldi 16. nóvember 2011 óskaði stefndi eftir að það yrði fellt niður, sem mun hafa verið gert í framhaldi af því.

Áður en síðastgreind atvik gerðust tilkynnti stefndi Húsaleigu ehf. með bréfi 12. október 2011 að skuld samkvæmt lánssamningnum frá 30. ágúst 2007 hafi verið endurreiknuð vegna ólögmætra ákvæða hans um bindingu fjárhæðar hennar við gengi erlendra gjaldmiðla, en með þessu hafi eftirstöðvar skuldarinnar lækkað úr 243.830.158 krónum í 113.367.739 krónur. Stefndi höfðaði loks mál þetta á hendur áfrýjanda 23. apríl 2013 til greiðslu á 50.000.000 krónum ásamt dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 17. október 2012 til greiðsludags og málskostnaði. Samkvæmt héraðsdómsstefnu reisir stefndi þessa kröfu á sjálfskuldarábyrgð áfrýjanda á 50.000.000 krónum af höfuðstól skuldarinnar samkvæmt lánssamningnum, en tekið var þar fram að aðalskuldaranum, Húsaleigu ehf., væri „ekki stefnt að þessu sinni“ sökum „hugsanlegrar óvissu um nákvæma stöðu lánsins“ vegna dóma Hæstaréttar í nánar tilteknum málum um uppgjör gengistryggðra skuldbindinga.

II

Í samræmi við það, sem fram kom í áðurnefndu innheimtubréfi 21. júlí 2009 og stefnu 28. október sama ár, verður með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að stefndi hafi ekki fyrr en 30. apríl 2009 neytt heimildar samkvæmt ákvæði lánssamningsins frá 30. ágúst 2007 til að gjaldfella þann hluta skuldar samkvæmt honum, sem ekki var þá kominn í gjalddaga eftir skilmálum um greiðslu afborgana og vaxta af henni. Mál þetta var sem fyrr segir höfðað 23. apríl 2013. Hvað sem líður kröfu um afborganir og vexti af skuldinni, sem voru á gjalddaga fyrir 23. apríl 2009 eftir skilmálum lánssamningsins, getur sá hluti skuldarinnar, sem var gjaldfelldur 30. þess mánaðar, ekki verið fallinn niður gagnvart áfrýjanda fyrir fyrningu samkvæmt 4. tölulið 3. gr., sbr. 2. málslið 2. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem hér eiga við eftir 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Þótt stefndi hafi eins og áður greinir lýst því í héraðsdómsstefnu að hann teldi óvissu uppi um nákvæma fjárhæð kröfu sinnar á hendur aðalskuldaranum samkvæmt lánssamningnum, er engum vafa háð eins og málið liggur fyrir að sá hluti skuldarinnar, sem var gjaldfelldur 30. apríl 2009, nemi hærri fjárhæð en þeirri ábyrgð áfrýjanda, sem hann tókst á hendur og stefndi leggur til grundvallar dómkröfu sinni gegn honum. Að þessu gættu og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti verður niðurstaða hans staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, S-kk-nf K-kk-nf, greiði stefnda, Landsbankanum hf., 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.