584/2013

K höfðuðu mál gegn útfararþjónustunni Ú ehf. til innheimtu gjalds fyrir notkun á aðstöðu K við útfarir. K höfðu tilkynnt útfararþjónustum um að heppilegast yrði að gjaldið yrði fært á reikning þeirra og að útfararþjónusturnar innheimtu það síðan hjá aðstandendum hinna látnu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ef kostnaður hlytist af notkun á aðstöðu K félli hann að réttu lagi á dánarbú viðkomandi eða þá aðstandendur sem að athöfn stæðu. Engin lagaheimild stæði til að fella slíkan kostnað á útfararþjónustu og engu breytti þótt útfararþjónustur bókuðu tíma fyrir athafnir hjá K með rafrænum hætti eftir því fyrirkomulagi um bókanir sem K höfðu einir tekið ákvörðun um. Þess væri þó að gæta að þetta fyrirkomulag fæli ekki í sér neina greiðsluviðurkenningu viðkomandi útfararþjónustu, auk þess sem gefa þyrfti upp nafn hins látna og aðstandanda. Því væri K í lófa lagið að beina kröfu sinni að dánarbúi eða þeim sem kæmu fram fyrir þess hönd. Að því gættu og þar sem Ú ehf. hefði frá upphafi hvorki fallist á að greiða gjaldið né innheimta það stæði engin heimild til að leggja gjaldið á Ú ehf. Þegar af þeirri ástæðu og án þess að skorið væri úr um lögmæti gjaldtökunnar eða fjárhæðar gjaldanna var Ú ehf. sýknuð vegna aðildarskorts sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. september 2013 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 471.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. desember 2012 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi er sjálfseignarstofnun samkvæmt 8. gr. laga nr. 36/1993 um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu, en hann annast rekstur kirkjugarða í Reykjavík og nágrenni. Um starfsemi áfrýjanda fer eftir reglum nr. 241/1995 um Kirkjugarða Reykjavíkurprófastdæma. Meðal eigna hans er kirkja, kapella og bænahús í Fossvogskirkjugarði.

Allt frá því að kirkja áfrýjanda var reist í Fossvogi um miðbik fimmta áratugar liðinnar aldar mun ekki hafa verið innheimt gjald fyrir kistulagningabænir og útfarir í húsum áfrýjanda. Á fundi í framkvæmdastjórn áfrýjanda 6. desember 2011 var samþykkt tillaga um að innheimta frá næstu áramótum gjald fyrir aðstöðuna að fjárhæð 3.000 krónur vegna kistulagningabæna og 6.000 krónur vegna útfara. Í kjölfarið ritaði áfrýjandi bréf 15. sama mánaðar til þeirra sem reka útfararþjónustu í umdæmi áfrýjanda og tilkynnti um gjaldtökuna. Einnig kom fram í bréfinu að á liðnum árum hefði ýmis kostnaður verið færður á reikning þeirra sem rækju útfararþjónustu sem síðan hefðu innheimt þann kostnað hjá aðstandendum þess látna. Tók áfrýjandi fram að hann teldi heppilegast að innheimta gjaldsins yrði með sama hætti og óskaði eftir athugasemdum við þetta fyrirkomulag innheimtunnar. Þessu erindi svaraði stefndi með bréfi 28. desember 2011 þar sem hafnað var að innheimta gjaldið vegna þess að ekki yrði séð að gjaldtakan ætti sér viðhlítandi lagastoð. Aftur á móti tók stefndi fram að til sérstakrar athugunar gæti komið að innheimta gjaldið ef áfrýjandi sýndi fram á heimild til gjaldtökunnar.

Með bréfi áfrýjanda 11. janúar 2012 til stjórnar Félags íslenskra útfararstjóra var tilkynnt að útfararþjónustum yrðu mánaðarlega sendar upplýsingar um allar athafnir hjá áfrýjanda svo þær gætu innheimt gjaldið hjá dánarbúi viðkomandi eða aðstandendum. Jafnframt yrðu útfararþjónustum sendur reikningur í upphafi hvers mánaðar vegna athafna liðins mánaðar. Stefndi var krafinn í samræmi við þetta en hann neitaði að greiða og endursendi reikninga. Í kjölfarið var mál þetta höfðað til heimtu gjaldsins.

II

Í málinu er tvíþættur ágreiningur með aðilum. Fyrst í stað deila þeir um hvort gjaldtaka áfrýjanda fyrir aðstöðu til kistulagningabæna og útfara í húsum hans sé lögmæt. Telur áfrýjandi að þessi aðstaða verði ekki talin til lögmæltrar þjónustu hans og því sé gjaldtakan heimil. Stefndi telur aftur á móti að gjaldið verði ekki lagt á nema með lagaheimild en hún sé ekki fyrir hendi. Auk þess heldur hann því fram að áfrýjandi hafi ekki gert viðhlítandi grein fyrir þeim kostnaði sem gjaldtakan á að standa undir og af þeim sökum sé hún einnig ólögmæt. Í annan stað deila aðilar um hvort gjaldið verði lagt á stefnda. Vísar áfrýjandi til þess að stefndi, eins og aðrar útfararþjónustur, óski eftir og bóki aðstöðuna í hvert sinn og komi þannig fram gagnvart áfrýjanda við umsýslu fyrir aðstandendur þess látna. Einnig standi löng venja til þess að útfararþjónustur hafi milligöngu fyrir aðstandendur og geri þeim svo að lokum heildarreikning vegna útfararkostnaðar. Stefndi telur aftur á móti að engin heimild sé fyrir hendi til að krefja hann um gjaldið sem hann hafi frá upphafi eindregið neitað að innheimta fyrir áfrýjanda.

Um útfararþjónustu gildir samnefnd reglugerð nr. 426/2006 sem sett var samkvæmt heimild í 1. mgr. 21. gr. laga nr. 36/1993. Í 4. gr. hennar segir að viðskiptavinum útfararþjónustu skuli gerð grein fyrir mismunandi þjónustu sem í boði er en skylt sé að leggja ávallt fram bindandi kostnaðaráætlun um alla þætti þjónustunnar. Af þessu leiðir að þjónustan er breytileg eftir því hvernig samið er hverju sinni milli útfararþjónustu og aðstandenda í samræmi við óskir þeirra. Eftir atvikum er svo aflað þjónustu af ýmsu tagi við útförina og fyrir það greitt annað hvort beint af aðstandendum eða útfararþjónustu sem síðan endurkrefur þá vegna útlagðs kostnaðar og eigin þjónustu.

Ef kostnaður hlýst af aðstöðu fyrir kistulagningabænir eða útför fellur hann að réttu lagi á dánarbú viðkomandi eða þá aðstandendur sem að athöfn standa. Engin lagaheimild stendur til að fella slíkan kostnað á útfararþjónustu og breytir engu í því tilliti þótt stefndi bóki tíma fyrir athafnir hjá áfrýjanda með rafrænum hætti eftir því fyrirkomulagi um bókanir sem áfrýjandi einn tók ákvörðun um. Er þess þó að gæta að það fyrirkomulag felur ekki í sér neina greiðsluviðurkenningu viðkomandi útfararþjónustu, auk þess sem gefa þarf upp nafn þess látna og aðstandanda. Því er áfrýjanda í lófa lagið að beina kröfu sinni að dánarbúi eða þeim sem koma fram fyrir þess hönd. Að því gættu og þar sem stefndi hefur frá upphafi hvorki fallist á að greiða gjaldið né innheimta það stendur engin heimild til að leggja gjaldið á hann. Þegar af þeirri ástæðu og án þess að skorið verði úr um lögmæti gjaldtökunnar eða fjárhæðar gjaldanna verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að sýkna stefnda af kröfum áfrýjanda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað sem ákveðinn er í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, Útfararþjónustan ehf., er sýkn af kröfu áfrýjanda, Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma.

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.