146/2014

X var ákærður fyrir skilasvik með því að hafa sem stjórnarformaður og framkvæmdastjóri A ehf. tekið ákvörðun um og beint þeirri ósk til viðskiptamanna félagsins að þeir myndu greiða andvirði vörureikninga inn á bankareikning félagsins við A hf. þótt hann hefði áður samkvæmt handveðsyfirlýsingu og þremur tryggingarbréfum verið búinn að skuldbinda félagið til að láta greiðsluandvirði vörureikninganna renna inn á reikning A ehf. í L hf. X var sakfelldur í héraði og gert að sæta fangelsi í 12 mánuði en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár. Í dómi Hæstaréttar var rakið að hvorki í handveðsyfirlýsingunni né í tryggingarbréfunum væri kveðið á um þá skyldu A ehf. sem veðsala að ráðstafa andvirði vörureikninganna eða tilkynna viðskiptamanni að greiða kröfur inn á reikning félagsins hjá L hf. Var ákæran því í veigamiklum atriðum í ósamræmi við þau gögn er lágu fyrir við útgáfu hennar og hún var reist á. Taldi Hæstiréttur slíka annmarka á ákærunni að vísa bæri málinu frá héraðsdómi, sbr. 1. málsl. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2014 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd.

Ákærði krefst þess aðallega að máli þessu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur, en að því frágengnu að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Þá krefst ákærði þess aðallega að skaðabótakröfu Landsbankans hf. verði vísað frá dómi, en til vara sýknu af henni.

Landsbankinn hf. krefst þess að ákærði greiði sér 58.380.491 krónu með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. október 2010 til 1. mars 2013, en dráttarvöxtum eftir 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í máli þessu eru ákærða gefin að sök skilasvik samkvæmt 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hafi hann sem stjórnarformaður og framkvæmdastjóri A ehf. í lok september 2010 tekið ákvörðun um og beint þeirri ósk til viðskiptamanna félagsins að þeir myndu eftirleiðis greiða andvirði vörureikninga inn á bankareikning félagsins við Arion banka hf., nr. [...]-[...]-[...]02. Þetta hafi ákærði gert þótt hann hafi áður samkvæmt handveðsyfirlýsingu, útgefinni af A ehf. 19. júní 2008 um handveð í innstæðu bankareiknings nr. [...]-[...]-[...]49, til tryggingar á öllum skuldum veðsalans A ehf. gagnvart Landsbanka Íslands hf., verið búinn að skuldbinda félagið til að láta greiðsluandvirði vörureikninganna renna inn á reikning A ehf. í Landsbanka Íslands hf. nr. [...]-[...]-[...]49, sem handveðsettur hafi verið bankanum. Þá hafi ákærði fyrir hönd A ehf. sett að veði vörureikningana hjá Landsbanka Íslands hf. samkvæmt þremur nánar tilgreindum tryggingarbréfum, sem öll hafi kveðið á um skyldu veðsala til að tilkynna viðskiptamanni samkvæmt vörureikningi um skyldu hans til að greiða kröfur samkvæmt vörureikningi inn á framangreindan reikning A ehf. í Landsbanka Íslands hf. Í samræmi við ákvæði tryggingarbréfanna um greiðslustað skuldara vörureikninga, sem Landsbanki Íslands hf. hafi samþykkt og var bankareikningur A ehf. í bankanum nr. [...]-[...]-[...]49, hafi greiðslur borist inn á reikninginn allt fram til loka september 2010. Með þessari háttsemi sinni hafi ákærði ráðstafað fjármunum, sem NBI hf. hafði eignast réttindi yfir samkvæmt framangreindum tryggingarbréfum, og fólu í sér vörureikningsveð í samræmi við 47. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð, og þær ráðstafanir verið ósamrýmanlegar réttindum bankans sem veðhafa. Hafi ákærði með háttsemi sinni skert rétt NBI hf. til fullnustu krafna sem bankinn hafði öðlast réttindi yfir með því að tilkynna viðskiptamönnum um nýjan greiðslustað vörureikninga hjá Arion banka hf., án þess að tilkynna um það til NBI hf., og hafi kröfunum þannig verið skotið undan fullnustu bankans. Voru greiðslur, sem þannig hafi runnið inn á umræddan reikning A ehf. í Arion banka hf., sagðar í ákæru hafa numið 71.537.709 krónum, en fjárhæðin var lækkuð í 58.380.491 krónu við upphaf aðalmeðferðar málsins.

II

Samkvæmt tryggingarbréfi um vörureikningsveð eftir 47. gr. laga nr. 75/1997, sem ákærði ritaði undir 18. janúar 2006 fyrir hönd A ehf. sem veðsala og þinglýst var 22. janúar 2007, skuldbatt veðsali sig, til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum við bankann allt að fjárhæð 30.000.000 krónur, að veðsetja með fyrsta veðrétti allar almennar kröfur samkvæmt vörureikningum. Í bréfinu var kveðið á um að veðsala væri skylt að tilkynna skuldara vörureiknings um skyldu hans til að greiða slíkan reikning á ákveðinn hátt sem bankinn samþykkti er skyldi tryggja að hann fengi greiðslu vörureiknings sem veðhafi.

Í öðru tryggingarbréfi um allsherjarveð, sem ákærði ritaði undir 30. nóvember 2007 fyrir hönd veðsalans A ehf. og þinglýst var 5. desember sama ár, var meðal annars kveðið á um veð í vörureikningum félagsins. Skuldbatt veðsali sig þar, til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum við Landsbanka Íslands hf. allt að fjárhæð 70.000.000 krónur, að veðsetja með „öðrum (þriðja)“ veðrétti og uppfærslurétti allar almennar kröfur samkvæmt vörureikningum. Var veðsala skylt að tilkynna skuldara vörureiknings um skyldu hans til að greiða reikninginn á ákveðinn hátt sem bankinn samþykkti og skyldi tryggja að hann fengi greiðslu reikningsins sem veðhafi.

Eftir þriðja tryggingarbréfinu, sem kvað á um allsherjarveð og ákærði ritaði undir 12. mars 2008 fyrir hönd umrædds einkahlutafélags og þinglýst var 14. sama mánaðar, skuldbatt A ehf. sig, til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum við Landsbanka Íslands hf. allt að fjárhæð 200.000.000 krónur, að veðsetja með fimmta veðrétti og uppfærslurétti allar almennar kröfur samkvæmt vörureikningum, sem veðsali átti eða myndi eignast síðar. Á sama hátt og í fyrrgreindum tryggingarbréfum skuldbatt veðsali sig til að tilkynna skuldara vörureiknings um skyldu hans til að greiða reikninginn á ákveðinn hátt sem bankinn samþykkti og tryggja skyldi að hann fengi greiðslu reikningsins sem veðhafi.

Þá er meðal gagna málsins viðskiptasamningur 30. júlí 2008 milli A ehf. og Landsbanka Íslands hf., þar sem fram kom að bankinn hefði samþykkt að veita félaginu „rekstrarfjármögnun í formi reikningslánalínu til fjármögnunar á viðskiptakröfum að fjárhæð allt að kr. 68.000.000 ... með þeim skilyrðum og skilmálum sem fram koma í samningi þessum“. Skyldu útgreiðslur fara fram með þeim hætti að bankinn veitti yfirdráttarlán (reikningslán) að fyrrgreindri fjárhæð á reikningi félagsins nr. [...]-[...]-[...]49. Yrði reikningurinn stofnaður sem þjónustureikningur í nafni félagsins, en í umsjón bankans. Þá var kveðið á um það í samningnum að bankinn skyldi greiða yfirdráttarlán samkvæmt honum inn á tilgreindan ráðstöfunarreikning A ehf. Enn fremur sagði þar að fram til þess tíma að samningurinn félli úr gildi eða væri sagt upp og veitt yfirdráttarlán að fullu endurgreitt skuldbyndi félagið sig meðal annars til að beina innheimtu allra veðsettra vörureikninga í gegnum innheimtukerfi bankans. Jafnframt skuldbatt félagið sig til að trufla ekki eða koma í veg fyrir að hinar útistandandi kröfur væru greiddar beint og milliliðalaust inn á áðurnefndan þjónustureikning. Bærust greiðslur af einhverjum ástæðum til félagsins með öðrum hætti skuldbyndi það sig til þess að hafa án tafar samband við bankann og sjá til þess að fjárhæðin yrði lögð inn á umræddan þjónustureikning. Að lokum var kveðið á um að A ehf. tækist á herðar þá skyldu að allir útsendir greiðsluseðlar og vörureikningar yrðu áritaðir með tilteknum hætti og að skuldari leystist aðeins undan greiðsluskyldu sinni með greiðslu inn á þjónustureikninginn. Viðaukar voru gerðir við samninginn 22. júlí 2009, 26. október sama ár, svo og 20. janúar 2010 og 28. júlí sama ár. Hinn 2. september 2010 var gildistími samningsins loks framlengdur til 15. sama mánaðar og rann út þann dag.

Samkvæmt handveðsyfirlýsingu 19. júní 2008 setti A ehf. Landsbanka Íslands hf. að handveði innstæðu á fyrrnefndum þjónustureikningi í bankanum, nr. [...]-[...]-[...]49, eins og hún væri á hverjum tíma.

Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 tók NBI hf., sem nú ber heitið Landsbankinn hf., yfir réttindi og skyldur Landsbanka Íslands hf. samkvæmt framangreindum tryggingarbréfum, viðskiptasamningi og handveðsyfirlýsingu.

III

Eins og rakið hefur verið er ákærða gefið að sök að hafa í lok september 2010 tekið ákvörðun um og beint þeirri ósk til viðskiptamanna A ehf. að þeir myndu eftir það greiða andvirði vörureikninga inn á tilgreindan reikning í Arion banka hf. „þrátt fyrir að ákærði hafi áður, samkvæmt handveðsyfirlýsingu útgefinni af A ehf. þann 19. júní 2008, um handveð í innstæðu bankareiknings nr. [...]-[...]-[...]49, til tryggingar á öllum skuldum veðsalans A ehf. gagnvart Landsbanka Íslands hf., nú NBI hf., verið búinn að skuldbinda félagið til að láta greiðsluandvirði vörureikninganna renna inn á reikning A ehf. í Landsbanka Íslands hf. ... nr. [...]-[...]-[...]49“.

Í handveðsyfirlýsingu þeirri, sem um ræðir í ákæru og áður hefur verið gerð grein fyrir, er ekki fyrir að fara neinni skuldbindingu um ráðstöfun andvirðis vörureikninga A ehf. inn á þann reikning félagsins hjá Landsbanka Íslands hf. sem vísað er til í ákæru eða annan reikning í eigu bankans.

Þá er ákæran reist á því að ákærði hafi fyrir hönd A ehf. „sett að veði vörureikningana hjá Landsbanka Íslands hf., samkvæmt þremur tryggingabréfum, ... sem öll kváðu á um skyldu veðsala að tilkynna viðskiptamanni samkvæmt vörureikningi um skyldu hans til að greiða kröfur samkvæmt vörureikningi inn á umræddan reikning A ehf. í Landsbanka Íslands hf.“ Jafnframt er áréttað í ákærunni að í „samræmi við ákvæði tryggingabréfanna um greiðslustað skuldara vörureikninga sem Landsbanki Íslands hf. hafði samþykkt, og var bankareikningur A ehf. í Landsbanka Íslands hf. nr. [...]-[...]-[...]49“.

Efni þeirra þriggja tryggingarbréfa, sem tilgreind eru í ákæru, hefur áður verið rakið. Í engu þeirra er kveðið á um þá skyldu A ehf. sem veðsala að tilkynna viðskiptamanni samkvæmt vörureikningi að greiða kröfur inn á reikning félagsins hjá Landsbanka Íslands hf. nr. [...]-[...]-[...]49.

Samkvæmt framansögðu er ákæran í veigamiklum atriðum í ósamræmi við þau gögn er lágu fyrir við útgáfu hennar og hún er reist á. Verður því að telja slíka annmarka á ákærunni að vísa verður málinu frá héraðsdómi, sbr. 1. málslið 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 14. október 2004 í máli nr. 142/2004.

Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður málsins verður lagður á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða í einu lagi að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti, K-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, samtals 2.510.000 krónur.