473/2009

Hæstaréttar var talið að engra heimilda nyti við sem bent gætu til þess að það land hefði nokkurn tíma verið háð beinum eignarrétti. Staðhættir og fjarlægð þess frá byggð væru jafnframt þannig að ólíklegt væri að nokkur hluti þess hefði verið numinn. Áfrýjendur hefðu ekki fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á landinu hefði verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum o

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf dómstjóri.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. ágúst 2009. Þeir krefjast þess aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar 6. júní 2008 í máli nr. 1/2007 að því er varðar þjóðlendu á landsvæði innan eftirgreindra marka: „Frá ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum er Kreppu fylgt þar til Kverká rennur í hana og síðan Kverká að upptökum sínum í Brúarjökli. Síðan er jaðri jökulsins fylgt að meginupptökum Jökulsár á Fjöllum í Dyngjujökli og er þá miðað við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998 ... Loks ræður Jökulsá á Fjöllum að ármótum Kreppu.“ Þá er krafist viðurkenningar á því að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda, en til vara að á ofangreindu svæði sé þjóðlenda í afréttareign áfrýjenda. Áfrýjendur krefjast að auki málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi stefnda án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Réttargæslustefndu, sem áfrýjendur kveða vera sameigendur Reykjahlíðartorfu í Skútustaðahreppi, krefjast þess aðallega að fyrrgreindur úrskurður óbyggðanefndar verði felldur úr gildi og viðurkennd krafa áfrýjenda um að á áðurnefndu landsvæði sé engin þjóðlenda, en til vara að svæðið sé þjóðlenda í afréttareign réttargæslustefndu. Í báðum tilvikum krefjast réttargæslustefndu málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjenda án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt hér fyrir dómi. Til vara krefjast þeir að málskostnaður verði felldur niður.

I

Áfrýjendur eru eigendur jarðarinnar Brúar á Jökuldal. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 102/2009, sem kveðinn var upp 24. september 2009, var skorið úr ágreiningi áfrýjenda við stefnda vegna kröfu hans um þjóðlendu á suðurhluta svæðis, sem áfrýjendur töldu vera innan marka jarðar sinnar. Niðurstaðan varð sú að krafa stefnda var tekin til greina, en þó þannig að mörk þjóðlendu og eignarlands áfrýjenda voru ákveðin sunnar á svæðinu en stefndi krafðist upphaflega þegar málið var rekið fyrir óbyggðanefnd. Vesturmörk þess svæðis, sem áðurnefndur dómur Hæstaréttar tók til og telst þjóðlenda, liggja frá jaðri Brúarjökuls til norðurs um Kverká og síðan Kreppu, eftir að fyrrnefnda áin fellur í hana, að þeim stað er hún nær suðurmörkum eignarlands áfrýjenda.

Þegar stefndi lýsti á fyrri stigum kröfu um þjóðlendu fyrir óbyggðanefnd tók hún jafnframt til þess svæðis, sem er til úrlausnar í þessu máli og nefnt Krepputunga. Það liggur milli Kverkár og Kreppu að austan en Jökulsár á Fjöllum í vestri að þeim stað sem árnar sameinast. Að sunnan markast Krepputunga af Brúarjökli, Kverkfjöllum og Dyngjujökli. Áfrýjendur mótmæltu kröfu stefnda og töldu svæðið innan marka Brúar. Í kjölfarið skildi óbyggðanefnd Krepputungu undan því svæði, sem endanlega var skorið úr um með dómi Hæstaréttar í máli nr. 102/2009, og felldi úrskurð um kröfu stefnda sem laut að Krepputungu 6. júní 2008 í máli nr. 1/2007, þar sem fallist var á kröfu hans um að umrætt landsvæði teldist vera þjóðlenda. Með hinum áfrýjaða dómi var hafnað kröfu áfrýjenda um að hnekkt yrði ákvæði úrskurðarins um það efni.

II

Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp áður en dómur Hæstaréttar gekk í máli milli áfrýjenda og stefnda nr. 102/2009. Málsástæður áfrýjenda í fyrra málinu fyrir aðalkröfu, sem laut að eignarrétti á víðlendum landsvæðum fjarri byggð, voru um flest hinar sömu og teflt er fram í þessu máli til stuðnings beinum eignarrétti þeirra á Krepputungu og hinu sama gegnir um málsástæður stefnda fyrir gagnstæðri niðurstöðu. Til viðbótar málsástæðum í fyrra málinu vísa áfrýjendur til þess að skáli fyrir ferðamenn hafi verið reistur í Krepputungu við Kverkfjöll. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var af hálfu áfrýjenda greint frá því að þeir hafi gert munnlegan samning við tvö ferðafélög um leigulóð tiltekinnar stærðar undir skálann á árinu 1996, en árlegt endurgjald hafi jafnan komið fyrir, sem ýmist hafi verið greitt í peningum eða á annan hátt. Þá hafi fornar rústir af bústað útilegumanna og fjárrétt í Hvannalindum verið friðlýstar á árinu 1969 og þá komið fram skrifleg viðurkenning þjóðminjavarðar á því að þær væru í landi Brúar.

Fyrir Hæstarétti hefur málatilbúnaður áfrýjenda einnig lotið að því að hvað sem öðru líði beri að viðurkenna aðalkröfu þeirra að því er varðar nyrsta hluta Krepputungu. Nánar tilgreint taki hann yfir svæðið norðan frá ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum suður að línu, sem hugsast dregin sem framhald þeirrar, sem ræður suðurmörkum Brúar samkvæmt fyrrnefndum dómi Hæstaréttar, til vesturs yfir Kreppu að Jökulsá á Fjöllum. Í fyrra málinu hafi verið lagt til grundvallar að allur Arnardalur tilheyrði Brú og því nái jörðin lengra til suðurs en stefndi vildi viðurkenna í upphafi. Telja áfrýjendur að dalurinn nái að sama skapi lengra til vesturs, yfir Kreppu allt að Jökulsá á Fjöllum. Þá megi einnig ganga út frá því að Kreppa hafi á fyrri tíð fallið í Jökulsá á Fjöllum mun sunnar en hún geri nú auk þess sem hún hafi þá eingöngu verið bergvatnsá líkt og Sauðá og Kringilsá, sem nú eigi upptök í Brúarjökli en hafi á vissum tímaskeiðum verið bergvatnsár. Kreppa hafi því áður verið mun minna vatnsfall en nú og ekki sá farartálmi að hindrað hafi að umræddur hluti Krepputungu væri nýttur frá Brú.

Í fyrri dómi Hæstaréttar var sem áður sagði dæmt að þrætusvæðið í því máli væri þjóðlenda. Málsástæður fyrir aðalkröfu áfrýjenda nú voru flestar einnig hafðar uppi í fyrra málinu. Með vísan til forsendna þess dóms er því hafnað að aðalkrafa áfrýjenda nái fram að ganga á þeim grunni, en þær forsendur eiga eins við í þessu máli. Vísun til munnlegs leigusamnings frá 1996 um lóð undir skála og friðlýsingar þjóðminjavarðar á rústum, sem styðja á við kröfu um viðurkenningu beins eignarréttar, skiptir engu fyrir úrlausn málsins. Þá hafa áfrýjendur engum haldbærum rökum stutt aðalkröfu sína að því leyti, sem hún snýr sérstaklega að nyrsta hluta Krepputungu, og á það jafnt við um þá staðhæfingu að Kreppa hafi fyrrum runnið í öðrum farvegi en nú og að hún hafi þá verið bergvatnsá en ekki sú vatnsmikla jökulá sem hún er. Ekki er heldur neitt fram komið um nýtingu lands frá Brú vestur yfir Kreppu á þessu svæði. Samkvæmt öllu framanröktu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af aðalkröfu áfrýjenda.

III

Fyrir óbyggðanefnd gerðu réttargæslustefndu auk áfrýjenda tilkall til beins eignarréttar yfir Krepputungu sem var hafnað. Við höfðun málsins stefndu áfrýjendur þeim til réttargæslu á grundvelli 1. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Réttargæslustefndu áttu þess kost að gerast aðilar að málinu með meðalgöngu, sem þeir gerðu ekki. Við svo búið var þeim samkvæmt framangreindu lagaákvæði heimilt að styðja kröfu áfrýjenda, sem þeir gerðu að því er varðar kröfu um að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi og að í Krepputungu sé ekki þjóðlenda. Varakrafa þeirra felur hins vegar í sér að viðurkennd verði réttindi þeim sjálfum til handa andstætt kröfu áfrýjenda, en slík kröfugerð er þeim óheimil samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar. Varakrafa réttargæslustefndu kemur þegar af þeirri ástæðu ekki til álita í málinu.

Varakrafa áfrýjenda hefur ekki verið studd gögnum fyrir Hæstarétti. Að gættu því að dómur um þá kröfu yrði ekki bindandi gagnvart réttargæslustefndu stendur hugsanlegt tilkall þeirra til afnota af landinu því ekki í vegi að úr þessari kröfu áfrýjenda verði leyst. Með þessari athugasemd verður niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af henni staðfest.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest og er rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður vegna áfrýjunar héraðsdóms gagnvart stefnda. Réttargæslustefndu létu málið til sín taka fyrir Hæstarétti og var veitt gjafsókn 12. nóvember 2009. Áfrýjendur gátu því aðeins náð fram endanlegum úrslitum um varakröfu sína gagnvart réttargæslustefndu að þeim hefði verið stefnt til aðildar að málinu, en ekki einungis til réttargæslu, þannig að þeir yrðu bundnir af dómi, sem gengi áfrýjendum í vil. Ljóst var að málatilbúnaður áfrýjenda kæmi í þessu skyni að engu haldi í því horfi, sem hann er. Verður áfrýjendum samkvæmt því gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem svarar til þóknunar lögmanns réttargæslustefndu í skjóli gjafsóknar, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjenda og réttargæslustefndu verða staðfest. Gjafsóknarkostnaður þeirra fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, S-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf H-kk-nf, greiði óskipt stefnda, íslenska ríkinu, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda og réttargæslustefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns áfrýjenda, 500.000 krónur, og þóknun lögmanns réttargæslustefndu, 250.000 krónur.