39/2005

B hafði verið í sambúð með E og áttu þau saman einkahlutafélagið K. Vegna reksturs félagsins gaf S, faðir E, út víxil á árinu 2002, sem ábektur var af E en samþykktur til greiðslu af K. Sambúðarslit urðu með B og E á árinu 2002. Voru af því tilefni gerð drög að fjárskiptasamningi, en samkvæmt þeim átti B m.a. að fá til sín félagið K. Einnig gaf B skriflega yfirlýsingu þar sem hann lofaði m.a. að leysa S undan ábyrgðum vegna félagsins K og var í yfirlýsingunni vísað sérstaklega til fjárskiptasamningsins. Ekki varð af því að fjárskiptasamningurinn yrði undirritaður og fékk B aldrei yfirráð yfir K og var félagið loks tekið til gjaldþrotaskipta. Framangreindur víxill fór í vanskil og greiddi S hann. Beindi hann í málinu kröfu að B og K um endurgreiðslu víxilsins. Héraðsdómur dæmdi kröfuna á hendur félaginu en sýknaði B að svo stöddu. Var dóminum einungis áfrýjað varðandi þátt B en krafa gagnvart honum byggðist á fyrrgreindri yfirlýsingu hans. Talið var að yfirlýsingin hefði verið gefin í tengslum við fjárskiptasamning þeirra B og E. Þar sem hann var aldrei undirritaður og B fékk aldrei yfirráð yfir félaginu K hefði brostið forsenda fyrir yfirlýsingunni og væri hún því ekki bindandi fyrir B. Þar sem B hafði ekki áfrýjað af sinni hálfu var niðurstaða héraðsdóms um sýknu að svo stöddu staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. janúar 2005. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.897.071 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. október 2003 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins hóf stefndi 1995 óvígða sambúð með dóttur áfrýjanda, E-kvk-þgf S-kvk-þgf. Á árinu 1998 stofnaði stefndi með henni Kaldaberg ehf. um atvinnurekstur sinn við tannlækningar, en félagið, sem hvort þeirra átti að helmingi, mun meðal annars hafa keypt húsnæði og tæki fyrir starfsemina. Erfiðleikar munu hafa orðið í rekstrinum og félagið ekki getað staðið í skilum með skuldbindingar sínar. Á fyrri hluta árs 2002 mun stefndi af þessum sökum hafa lagt drög að því að fá til samstarfs við sig annan tannlækni og haft í huga að sá keypti hlut í félaginu. Til að auðvelda þetta mun stefndi hafa talið þörf á að koma skuldum félagsins í skil. Í því skyni var Búnaðarbanka Íslands hf. seldur víxill að fjárhæð 3.300.000 krónur, sem mun hafa verið gefinn út af áfrýjanda 6. maí 2002 og ábektur af E-kvk-þgf, en samþykktur til greiðslu af Kaldabergi ehf. Um gjalddaga víxilsins er það eitt upplýst í málinu að hann hafi verið fáum vikum eftir útgáfudaginn. Ekkert varð af ráðagerðum um sölu á hlut í félaginu og fór víxillinn jafnframt í vanskil.

Sambúð stefnda og E-kvk-ef var slitið 25. ágúst 2002. Fyrir liggur að þau áttu í framhaldi af því viðræður um fjárslit og voru meðal annars gerð drög að samningi um það efni. Samkvæmt honum átti E-kvk-nf að fá í sinn hlut íbúð, sem hún var þinglýstur eigandi að, ásamt bifreið í eigu Kaldabergs ehf. og helmingi hlutabréfa í tilteknum hlutabréfasjóði, en taka um leið að sér áhvílandi veðskuldir á íbúðinni og bifreiðinni. Stefndi átti á hinn bóginn að fá í sinn hlut öll hlutabréf í Kaldabergi ehf., bifreið á nafni E-kvk-ef, hlutabréf í öðru tilteknu félagi, sem þau áttu hvort sinn hlut í, og helming hlutabréfa í áðurnefndum hlutabréfasjóði, en gegn þessu átti stefndi að taka að sér allar skuldir, sem vörðuðu Kaldaberg ehf., og áhvílandi veðskuld á bifreiðinni. Um innbúsmuni sagði að þeim hefði þegar verið skipt og stæði enginn ágreiningur um þá. Jafnframt áttu stefndi og E-kvk-nf að halda þeim innistæðum á bankareikningum, sem skráðir væru á nafni hvors um sig, og taka að sér skuldir, sem á hvoru hvíldu. Sérstaklega var tekið fram að E-kvk-nf og foreldrar hennar skyldu verða skaðlaus af ábyrgðum, sem þau hefðu gengist undir vegna skulda stefnda og Kaldabergs ehf., og skyldi það sama gilda um foreldra stefnda að því er varðaði ábyrgðir á skuldum E-kvk-ef. Þá átti stefndi að fá nýja ábyrgðarmenn fyrir skuldum Kaldabergs ehf. í stað E-kvk-ef og aflétta veði fyrir skuld félagsins, sem hvíldi á íbúð hennar. Í drögunum að samningi þessum var ráðgert að hann yrði undirritaður í október 2002.

Stefndi ritaði 29. október 2002 undir yfirlýsingu, þar sem sagði meðal annars eftirfarandi: „Í tengslum við sambúðarslit mín og E-kvk-ef S-kvk-ef lýsi ég undirritaður ... því hér með yfir að ég mun aflétta ábyrgðum föður E-kvk-ef, S-kk-ef S-kk-ef, ... af lánum tengdum Kaldabergi ehf., en ég er nú einn eigandi félagsins. Annars vegar er um að ræða víxil að fjárhæð kr. 3.300.000, sem fallinn er í gjalddaga, en verður framlengdur með óbreyttum ábyrgðum til 1. febrúar 2003 ... Víxillinn var upphaflega gefinn út 6. maí 2002 af S-kk-þgf S-kk-þgf, greiðandi er Kaldaberg ehf. og ábyrgðarmaður E-kvk-nf S-kvk-nf. Við undirskrift yfirlýsingar þessarar verður víxillinn framlengdur til 1. febrúar 2003. Ég mun sjá til þess að víxillinn verði greiddur upp eigi síðar en 1. júlí 2003 og ábyrgðum þessara aðila verði aflétt fyrir þann tíma.... Ég ábyrgist jafnframt að foreldrar E-kvk-ef verði skaðlaus af þeim lánum sem þau eru í ábyrgðum á, lendi þau í vanskilum.... Yfirlýsing þessi er undirrituð í tengslum við samkomulag mitt og E-kvk-ef S-kvk-ef vegna sambúðarslita okkar.“ Fyrir liggur í málinu að E-kvk-nf hafi samið drög að þessari yfirlýsingu í samráði við stefnda, en áfrýjandi og móðir hennar síðan fengið nafngreindan hæstaréttarlögmann, sem E-kvk-nf mun þá hafa starfað með, til að fara yfir drögin. Mun textinn síðan hafa verið borinn undir stefnda, sem hafi fengið því framgengt að framangreindum lokamálslið yfirlýsingarinnar yrði bætt þar við, en við svo búið ritað undir hana. Í tengslum við það gaf áfrýjandi út víxil 4. nóvember 2002 að fjárhæð 3.300.000 krónur til framlengingar á áðurnefndri víxilskuld við Búnaðarbanka Íslands hf., en nýi víxillinn, sem var ábektur af E-kvk-þgf, var samþykktur af Kaldabergi ehf. til greiðslu 1. febrúar 2003.

Eftir þessar ráðstafanir reis ágreiningur milli stefnda og E-kvk-ef varðandi sambúðarslitin og luku þau því aldrei samningi um fjárslit, sem áðurgreind drög höfðu verið lögð að. Á árinu 2003 var leitað samkomulags um þetta efni með atbeina lögmanna, en án árangurs. Eftir þetta mun ekkert frekar hafa verið gert til að ljúka fjárslitum. Eins og málið liggur fyrir virðist E-kvk-nf hafa selt fyrrnefnda íbúð, sem hún átti á sambúðartímanum, og greitt þá meðal annars veðskuld Kaldabergs ehf., sem hvíldi á íbúðinni. Þá virðist hún hafa fengið bifreiðina, sem félagið átti og ráðgert var að kæmi í hlut hennar í drögunum að samningi um fjárslit. Stefndi heldur því á hinn bóginn fram að hann hafi aldrei fengið afhentan hlut E-kvk-ef í Kaldabergi ehf. og heldur ekki bifreiðina, sem skráð var á hennar nafni og áður var getið, en um afdrif annarra fyrrnefndra hlutabréfa þeirra liggja ekki fyrir upplýsingar. Stefndi heldur því einnig fram að E-kvk-nf hafi ekkert gert til að leysa foreldra hans undan ábyrgðum fyrir skuldum hennar eða til að greiða á annan hátt úr skuldbindingum þeirra tveggja. Fram er komið að Kaldaberg ehf. seldi 30. september 2003 fasteignina, þar sem rekstur félagsins fór fram, og hafi jafnframt í tengslum við það ráðstafað lausafjármunum varðandi reksturinn.

Vanskil urðu á áðurnefndum víxli að fjárhæð 3.300.000 krónur, sem samþykktur var af Kaldabergi ehf. til greiðslu 1. febrúar 2003. Varð áfrýjandi að leysa víxilinn til sín 30. október 2003 frá Kaupþingi Búnaðarbanka hf. með 3.897.071 krónu og höfðaði hann síðan mál þetta með stefnu 30. desember sama ár á hendur Kaldabergi ehf. og stefnda til greiðslu sömu fjárhæðar. Að því er félagið varðaði var málsóknin reist á víxlinum, en krafa á hendur stefnda hins vegar á fyrrgreindri yfirlýsingu hans frá 29. október 2002. Með hinum áfrýjaða dómi var krafa áfrýjanda á hendur félaginu tekin til greina, en stefndi sýknaður að svo stöddu. Í málinu er ekki til endurskoðunar niðurstaða héraðsdóms um greiðsluskyldu félagsins við áfrýjanda, en fram er komið að bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 25. mars 2004. Ekki liggur fyrir hvort skiptum sé lokið, en svo virðist sem gengið sé út frá því að ekkert muni fást þar greitt upp í kröfur, sem áfrýjandi hefur meðal annarra lýst fyrir sitt leyti.

II.

Áðurgreindri yfirlýsingu stefnda frá 29. október 2002 var ekki eftir orðanna hljóðan beint til ákveðins viðtakanda. Ljóst er af því, sem fram er komið í málinu, að hún var gerð í beinum tengslum við fyrirhugað uppgjör skuldar Kaldabergs ehf. við Búnaðarbanka Íslands hf. samkvæmt víxli útgefnum af áfrýjanda 6. maí 2002, sem var í vanskilum, en til þess uppgjörs var meðal annars nýttur víxillinn, sem áfrýjandi gaf út 4. nóvember sama ár og mál þetta varðar. Ætla verður að stefnda hafi sem fyrirsvarsmanni Kaldabergs ehf. verið mjög í mun að geta framlengt víxilskuld félagsins á þennan hátt. Þegar þar var komið sögu hafði sambúð stefnda við E-kvk-þf S-kvk-þf verið slitið. Gagnvart henni hafði stefndi ekkert tilefni til að gera sérstaka skriflega yfirlýsingu um að hann tryggði skaðleysi foreldra hennar af ábyrgðum þeirra fyrir skuldum Kaldabergs ehf., enda var gert ráð fyrir ákvæði um það í áðurnefndum drögum að fjárslitasamningi, sem þau virðast hafa haft í hyggju að ljúka við um þær mundir. Er því engin ástæða til annars en að skýra umrædda yfirlýsingu á þann veg að með henni hafi stefndi beint loforði til áfrýjanda og eiginkonu hans með því efni, sem þar greindi nánar.

Í niðurlagi yfirlýsingar stefnda, sem hér um ræðir, var sérstaklega tekið fram að hún væri undirrituð í tengslum við samkomulag hans við E-kvk-þf S-kvk-þf vegna sambúðarslita þeirra. Eins og áður er rakið voru þau á sama tímabili að leitast við að ljúka samningi um fjárslit sín á milli, en ekkert virðist hafa þá bent til annars en að það gæti tekist. Í fyrrnefndum drögum að fjárslitasamningi var meðal annars gert ráð fyrir að Kaldaberg ehf., þar sem E-kvk-nf átti helming hlutafjár, kæmi að öllu leyti í hlut stefnda, en hann myndi tryggja skaðleysi hennar og foreldra hennar af ábyrgðum fyrir félagið. Af þessari samningsgerð varð á hinn bóginn ekkert og hefur fjárslitum stefnda og E-kvk-ef ekki verið lokið formlega á annan hátt. Stefndi hefur því ekki fengið til sín hlut E-kvk-ef í Kaldabergi ehf., svo sem ráðgert var í drögunum að samningi um fjárslit, og mun heldur ekki geta fengið hlutinn til sín síðar, enda hefur bú félagsins verið tekið til gjaldþrotaskipta. Vegna þessarar þróunar mála eftir gerð yfirlýsingarinnar 29. október 2002 hafa brostið forsendur, sem þar var skýrlega vísað til, fyrir skuldbindingargildi hennar gagnvart stefnda. Samkvæmt þessu og með því að hann hefur ekki gagnáfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti verður dómurinn að standa óraskaður.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, S-kk-nf S-kk-nf, greiði stefnda, B-kk-þgf Á-kk-þgf, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.