350/2012

R höfðaði mál á hendur Í til heimtu skaðabóta vegna líkamstjóns sem hann hlaut í svonefndum gangaslag í Menntaskólanum í Reykjavík vorið 2009. Hæstiréttur taldi það ófullnægjandi háttsemi af hálfu menntaskólans að gera ekki nægar ráðstafanir við slaginn til að koma í veg fyrir augljósa hættu á að nemendur slösuðust. Yrði það metið stjórnendum skólans til gáleysis sem Í bæri skaðabótaábyrgð á. Á hinn bóginn vísaði rétturinn til þess að R hefði sjálfur ráðið þátttöku sinni í slagnum og verið fulltíða maður er atvik gerðust. Samkvæmt því yrði R látinn bera helming tjónsins sjálfur. Var Í gert að greiða R skaðabætur að helmingi vegna tímabundins atvinnutjóns, þjáninga, varanlegs miska og varanlegrar örorku, auk hluta umkrafinna kostnaðarliða vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. maí 2012. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á kröfu stefnda og að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 7. desember 2012.

I

Eins og greinir í héraðsdómi slasaðist stefndi 21. apríl 2009, þá rétt tvítugur að aldri, er hann tók þátt í svokölluðum gangaslag í aðalbyggingu Menntaskólans í Reykjavík. Meiðslum stefnda og afleiðingum slyssins er ítarlega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Slagur sem þessi mun hafa farið fram í skólanum einu sinni til tvisvar á ári allt frá 19 öld. Umgjörð hans var sú að útskriftarnemendur úr 6. bekk vildu hringja inn til kennslustundar en nemendur úr yngri árgöngum skólans, einkum 5. bekk, reyndu að varna því. Sjöttubekkingar leituðust þá við að hringja gamalli bjöllu sem komið var fyrir á gangi í norðurálmu á fyrstu hæð skólans fáum metrum frá stiga upp á efri hæðir byggingarinnar. Áður en slagur hófst söfnuðust nemendur úr 6. bekk saman á annarri hæð hússins og réðu ráðum sínum um hvernig komast skyldi framhjá varnarliði yngri nemenda og að bjöllunni. Því næst ávarpaði einhver fulltrúi sjöttubekkinga yngri nemendur úr þrepum stigans. Féll það gjarnan í hlut hringjara skólafélags nemenda, inspectoris platearum, en stundum tók einhver annar það að sér. Hvatti sá sína menn til átaka til að verja heiður sinn en gerði jafnframt hróp að yngri nemendum og skoraði á þá að víkja. Síðan var ráðist til atlögu sem fólst í því að eldri bekkingar komu niður stigann og köstuðu sér á hóp yngri nemenda og reyndu að krafla sig áfram í átt að bjöllunni. Atgangur var einatt mikill, ekki síst hin síðari ár, eftir að leikurinn þróaðist á þann veg að nemendur úr útskriftarárgangi viðhöfðu ýmsar tilfæringar áður en slagur hófst, einkum í því skyni að andstæðingar þeirra næðu ekki á þeim taki. Þegar þar var komið ætluðust stjórnendur skólans til að einungis piltar úr tveimur elstu árgöngum tækju þátt eða væru á átakasvæðinu.

Fram er komið að á árunum 2005 og 2006 urðu þrisvar sinnum meiðsli í gangaslag. Lýsa báðir málsaðilar því að rektor hafi af þeim sökum viljað banna þennan sið en hætt við vegna þrýstings frá nemendum og heimilað hann að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Óumdeilt er, sem kemur fram í greinargerð rektors um málefnið, að í rektorstíð hans frá árinu 2001 hafi hann og sex til átta starfsmenn skólans fylgst með slagnum frá völdum stöðum og skyldi leik hætt er kennari blés í flautu. Samkvæmt greinargerð rektors munu viðbótarskilyrðin hafa falist í því að nemendur 6. bekkjar mættu ekki setja límband yfir buxnastreng, þeir skyldu hvorki vera berir að ofan né smyrja sig olíu, jafnframt því sem miðað yrði við að ekki fleiri en 50 nemendur úr 5. og 6. bekk væru í hvoru liði, en þrengsli voru mikil. Umrætt sinn munu sjö kennarar hafa fylgst með slagnum og samkvæmt því sem fram er komið var hann stöðvaður um sinn áður en hann var flautaður af samkvæmt fyrirmælum rektors, að líkindum innan 10 mínútna frá því að hann hófst. Var það þó ekki gert vegna meiðsla stefnda sem engin var varð við í fyrstu. Myndbandsupptöku af leiknum er nánar lýst í héraðsdómi en eins og þar greinir köstuðu nemendur 6. bekkjar sér úr stiga og af stigahandriði yfir yngri nemendur sem stóðu í hnapp á gólfinu fyrir framan stigann. Eftir að stefndi slasaðist var gangaslagur lagður af samkvæmt ákvörðun rektors.

II

Bæði rektor og H-kk-nf S-kk-nf íþróttakennari skýrðu frá því í skýrslum sínum við aðalmeðferð málsins að farið hafi verið yfir reglur áður en gangaslagurinn hófst umrætt sinn. Hafi H-kk-nf talað við yngri árganginn, en Y-kk-nf þann eldri. Af því sem fram er komið er þó ekki með öllu upplýst hvaða skilyrði voru kynnt nemendum. Til að mynda kvað H-kk-nf það ekki hafa verið bannað að vera ber að ofan eða hafa límband yfir buxnastreng. Þá er fram komið að margir útskriftarnemenda voru berir að ofan og höfðu sett límband yfir buxnastreng en ekki verður séð að rektor hafi gengið eftir að þessum skilmálum hans yrði fylgt. Stefndi, sem var í útskriftarárgangi, kvaðst í aðilaskýrslu sinni fyrir héraðsdómi hvorki hafa heyrt af þessum reglum né áhyggjum kennara eða skólastjórnar af þróun mála. Hafi hann gengið til leiks ber að ofan, en ekki getað límt yfir buxnastreng vegna þess að límband hafi verið uppurið.

Stefndi hafði verið valinn af samnemendum sínum sem hringjari skólans. Hafði hann það hlutverk að hringja inn og út úr tímum allt skólaárið. Til þess var ekki notuð áðurnefnd bjalla heldur bjalla sem staðsett er við stiga milli hæða í aðalbyggingu skólans. Stefndi kvaðst hafa talið það hlutverk sitt sem hringjara að taka þátt í slagnum. Rektor sagðist hafa gefið sig á tal við stefnda á annarri hæð skólans áður en slagur hófst og spurt hann sérstaklega hvort hann ætlaði að taka þátt. Stefndi hafi lýst vilja sínum til þess en upplýst að annar nemandi myndi leiða hópinn. Sérstaklega aðspurður fyrir dómi kvaðst stefndi ekki muna hvort rektor hafi átt þetta samtal við sig.

Stefndi lýsti málavöxtum nánar þannig að eftir að hann hafi hringt út í matarhlé hafi hann skipt um föt fyrir gangaslaginn og nokkrir nemendur elsta árgangsins hafi hist í svokallaðri T-stofu á annarri hæð hússins þar sem sett hafi verið saman „hernaðaráætlun“. Hún hafi falist hafi í því að nokkrir stórir og sterkir nemendur færu fremstir niður stigann. Skyldu þeir mynda með bakhluta sínum nokkurs konar gangveg fyrir þá sem á eftir kæmu, en þeim var ætlað að fara upp á þvögu yngri bekkinga og í átt að bjöllunni. Þeir sem teknir yrðu niður skyldu vera í þvögunni og reyna að ýta þeim eldribekkingum áfram sem ofan á þvögunni væru. Hafi þeir eldribekkingar ákveðið að vera berir að ofan, svo síður yrði gripið í þá, og setja límband yfir buxnastreng í sama tilgangi. Eftir að sá sem leiddi sjöttubekkinga hafði ávarpað yngri nemendur hafi þeir eldri myndað röð og slagurinn hafist í samræmi við áætlun. Stefndi kvaðst ekki hafa verið með allra fyrstu mönnum og raunar ekki náð upp á þvöguna. Hann hafi reynt að komast upp á handrið stigans en strax verið dreginn niður á gólfið. Hafi hann þá ákveðið að fara inn í þvöguna til að hjálpa sínum mönnum. Næsta sem hann myndi eftir væri að hann hefði hnigið niður, fengið mikla hellu fyrir eyrun og átt erfitt með andardrátt. Hafi hann haft þá einu hugsun að komast í ferskt loft. Sér hafi einhvern veginn tekist það og hitt L-kvk-þf S-kvk-þf íþróttakennara við útidyr skólans. Í þann mund hafi hlé verið gert á leiknum en hann svo hafist aftur. Stefndi kvaðst ekki minnast þess að hafa fengið högg umrætt sinn og ekki vita hvað olli meiðslum sínum.

Ekkert þeirra vitna, sem skýrslur gáfu við meðferð málsins, gat upplýst frekar hvernig stefndi meiddist. Sá sem næst komst því var jafnaldri hans, P-kk-nf A-kk-nf, er var í liði útskriftarárgangsins. Sérstaklega aðspurður kvaðst vitnið hafa séð að stefndi hélt um háls sér og reyndi að komast úr þvögunni og að vegg þar sem minni troðningur var. Vitnið sagði atgang hafa verið svo mikinn að þrátt fyrir að hann hafi verið í góðu líkamlegu formi og stundað reglulega líkamsrækt hefði hann að slag loknum lagst örmagna niður.

III

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi reisir stefndi kröfu sína á því að hann hafi verið að sinna störfum sínum sem hringjari skólans og að slysið megi rekja til gáleysis skólastjórnar og kennara sem leyft hafi þennan hættulega slag sem þátt í skólastarfinu eftir ákveðnum reglum sem skólinn hafi síðan ekki framfylgt. Á því beri áfrýjandi skaðabótaskyldu eftir reglum um húsbóndaábyrgð. Áfrýjandi byggir á hinn bóginn einkum á því að stefndi hafi á sína ábyrgð tekið þátt í slagnum og andmælir fullyrðingu stefnda um að leikurinn hafi verið hluti af starfi skólans sem stefnda hafi verið skylt að taka þátt í.

Fram er komið að stefndi hlaut líkamstjón meðan á gangaslagnum stóð. Á hinn bóginn verður hvorki af skýrslu stefnda né vitna ráðið hvað varð til þess að hann slasaðist. Verður því ekki talin sönnuð sú fullyrðing í stefnu að meginorsök slyssins megi rekja til þess að einhver nemenda hafi kastað sér yfir stefnda, en þess að gæta að stefndi kveðst hafa verið dreginn niður á gólfið og er óvíst á hvaða augnabliki átakanna meiðsli hans urðu. Þá hefur stefndi á engan hátt reynt að færa sönnur fyrir fullyrðingum sínum um að tjónið hafi aukist vegna saknæmra athafna starfsmanna skólans eftir slysið.

Eins og að framan er rakið var afar löng hefð fyrir slag fjölda ungmenna í tiltölulega þröngum húsakynnum Menntaskólans í Reykjavík. Þrátt fyrir að viðburður þessi hafi talist vera á vegum skólafélags nemenda var ákvörðun á síðari tímum um framkvæmd hans tekin í samráði við skólastjórnendur. Höfðu þeir síðastnefndu í hendi sér að ákveða hvort siðurinn skyldi aflagður. Vegna hættu á líkamsmeiðingum hafði rektor gripið til þess ráðs að láta starfsfólk skólans hafa eftirlit með slagnum. Urðu slysin 2006 til þess að rektor tók ákvörðun um að banna þennan harkalega slag framvegis. Fyrir þrýsting frá skólafélagi nemenda var sú ákvörðun dregin til baka með skilyrðum um frekari afskipti af hálfu skólans við framkvæmd slagsins, sem þó var ekki fylgt eftir sem skyldi. Er fallist á með stefnda að af hálfu skólans hafi ekki verið gripið til nægra ráðstafana til að koma í veg fyrir augljósa hættu á að nemendur slösuðust. Verður þetta metið stjórnendum skólans til gáleysis sem áfrýjandi ber skaðabótaábyrgð á.

Einungis hluti nemenda skólans átti þess kost að gerast þátttakendur í slagnum og gegn andmælum áfrýjanda hefur stefndi ekki sýnt fram á að honum hafi borið að taka þátt sem hringjari skólans. Verður því að miða við að hann hafi sjálfur ráðið þátttöku sinni. Stefndi var fulltíða maður er atvik gerðust. Hann hafði áður fylgst með slag sem þessum og vissi hvernig hann fór fram. Hann kom jafnframt að skipulagningu atlögu sjöttubekkinga sem hann réðst óhikað til. Af þessum sökum verður stefndi látinn bera helming tjóns síns sjálfur.

Í máli þessu er ekki tölulegur ágreiningur um tímabundið atvinnutjón, þjáningabætur eða varanlegan miska stefnda. Þá verður með vísan til forsendna héraðsdóms fallist á niðurstöðu hans um varanlega örorku.

Krafa stefnda um bætur vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns byggist á 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en þar segir meðal annars að sá sem bótaábyrgð ber á líkamstjóni skuli greiða skaðabætur fyrir sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hlýst. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á að gögn málsins beri með sér útlagðan kostnað stefnda vegna læknisskoðana 26.565 krónur, sjúkraflutninga 9.400 krónur, sjúkraþjálfunar 24.097 krónur, lyfja 14.579 krónur og hálskraga 11.768 krónur. Krafa stefnda um kostnað vegna leigu á sérstöku rúmi að fjárhæð 88.097 krónur er nægilega rökstudd og hefur ekki verið tölulega andmælt. Verður því á hana fallist. Á hinn bóginn nýtur ekki við gagna um nauðsyn þess að kaupa umrætt rúm og verður kröfu um endurgreiðslu kaupverðs þess því hafnað. Hið sama gildir um kröfu vegna kaupa á svokölluðu veggsjóvarpi og hjálpartæki fyrir tölvu. Verður áfrýjandi því dæmdur til að greiða stefnda helming af tjóni hans eða samtals 4.265.449 krónur.

Áfrýjandi hefur mótmælt upphafstíma vaxtakröfu stefnda. Samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga skulu dæmdar bætur fyrir þjáningar, varanlegan miska og tímabundið atvinnutjón bera 4,5% ársvexti frá því að tjón varð og bætur fyrir varanlega örorku bera þá vexti frá upphafsdegi metinnar örorku samkvæmt 5. gr. laganna, en um dráttarvexti fer eftir ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Batahvörf stefnda voru metin 12. janúar 2010. Ekki liggur annað fyrir en að það hafi fyrst verið við höfðun máls þessa 29. júní 2011 sem stefndi gerði fjárkröfu á hendur áfrýjanda. Samkvæmt þessu skal áfrýjandi greiða 4,5% ársvexti af 1.531.660 krónum frá 21. apríl 2009 til 12. janúar 2010, en af 4.178.196 krónum frá þeim degi til 29. júlí 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 4.265.449 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Rétt er að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest, en um þann kostnað stefnda fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, R-kk-þgf S-kk-þgf 4.265.449 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.531.660 krónum frá 21. apríl 2009 til 12. janúar 2010, en 4.178.196 krónum frá þeim degi til 29. júlí 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.265.449 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 450.000 krónur.