723/2012

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem synjað var kröfu C um að dómkvaddur yrði matsmaður til að svara spurningum er lutu að því hvort að um skuldajöfnuð kröfu C og kröfu K hf. færi að enskum rétti og hvort ensk lög heimiluðu þann skuldajöfnuð. Í málinu var á því byggt af hálfu C að samkvæmt samningi aðila skyldu ensk lög gilda um samninginn og þar með um heimild til skuldajafnaðar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt ákvæðum laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki skyldu lög nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. gilda um rétt C við slit K hf. til að lýsa gagnkröfu til skuldajafnaðar við kröfu K hf. Beiðni C um dómkvaðningu matsmanns til að afla matsgerðar um efni enskra laga um skuldajafnaðarrétt hans við slitin væri því bersýnilega um atriði sem ekki skipti máli við úrlausn á ágreiningi aðila og því tilgangslaus til sönnunar í málinu. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. nóvember 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. nóvember 2012 þar sem synjað var kröfu sóknaraðila um að dómkvaddur yrði lögfræðingur „til að rannsaka, meta og svara“ nánar tilgreindum spurningum í matsbeiðni sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að dómkvaddur verði hæfur, óvilhallur og sérfróður lögfræðingur „til að rannsaka, meta og svara“ nánar tilgreindum spurningum sem fram koma í matsbeiðni sóknaraðila 10. október 2012. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Forsaga máls þessa er sú að aðilar gerðu 7. janúar 2003 með sér rammasamning um afleiðuviðskipti ásamt viðauka sem hafði að geyma nánari útfærslur um framkvæmd viðskiptanna. Ágreiningslaust er að sama dag og varnaraðila var skipuð skilanefnd lauk sjálfkrafa afleiðuviðskiptum aðila og í kjölfarið voru þau gerð upp. Niðurstaða uppgjörsins var sú að varnaraðili átti vegna afleiðuviðskiptanna kröfu á hendur sóknaraðila að fjárhæð 86.128.529,14 evrur, sbr. bréf sóknaraðila til varnaraðila 10. desember 2009. Með bréfi sóknaraðila til varnaraðila 14. nóvember 2008 lýsti sóknaraðili gagnkröfu til skuldajafnaðar við framangreindu kröfu varnaraðila. Gagnkröfuna reisti hann á skuldaviðurkenningu sem varnaraðili gaf út 4. maí 2004 til Erste Europäische Pfandbrief- und Kommunalkreditbank AG í Luxemborg, dótturfélags sóknaraðila, að fjárhæð 20.000.000 bandaríkjadalir, en þá kröfu fékk sóknaraðili framselda frá dótturfélaginu 14. nóvember 2008.

Sóknaraðili mun hafa lýst 29. desember 2009 kröfu á hendur varnaraðila samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, samtals að fjárhæð 20.776.742,04 bandaríkjadalir, og er það sú krafa sem sóknaraðili fékk framselda og fyrr er frá greint. Með bréfi slitastjórnar varnaraðila 17. ágúst 2010 var sóknaraðila tilkynnt að lýst krafa hans hefði verið samþykkt sem almenna krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slitin, samtals að fjárhæð 2.715.727.952 krónur. Í sama bréfi var sóknaraðila jafnframt tilkynnt að skuldajöfnuði hans væri hafnað þar sem skilyrðum 100. gr. laga nr. 21/1991 væri ekki fullnægt. Afstöðu slitastjórnar hvað skuldajöfnuðinn varðar mótmælti sóknaraðili með bréfi 21. september 2010 með þeim rökum að ensk lög giltu um skuldajöfnuðinn en ekki ákvæði laga nr. 21/1991. Ekki tókst að jafna ágreining aðila um skuldajafnaðaryfirlýsingu sóknaraðila og með bréfi slitastjórnar til Héraðsdóms Reykjavíkur 8. október 2010 var þeim ágreiningi vísað til héraðsdóms, sbr. 120. og 171. gr. laga nr. 21/1991.

II

Efnislegur ágreiningur aðila í máli þessu snýst um það eitt hvort sóknaraðila sé heimilt að skuldajafna framangreindri kröfu samkvæmt skuldaviðurkenningunni 4. maí 2004 við kröfu varnaraðila vegna afleiðuviðskiptanna. Rétt sinn til skuldajafnaðar reisir sóknaraðili á 5. gr. (c) í viðauka við rammasamninginn um afleiðuviðskiptin sem hann telur veita sér skýran og víðtækan rétt í þeim efnum. Sakarefnið fari að öllu leyti eftir lögum Englands með vísan til þess í fyrsta lagi að í rammasamningnum og viðaukanum komi fram að samningurinn skuli „ráðast af og vera túlkaður í samræmi við lög Englands.“ Í öðru lagi vísar sóknaraðili til þess að samkvæmt j. lið 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki skuli fara með samning um skuldajöfnuð eftir lögum þess ríkis sem um samninginn gilda. Í þessu tilviki sé það rammasamningurinn sem gildi ásamt viðaukanum. Löggjöf um gjaldþrotaskipti í Englandi og meginreglur enskra laga um skuldajöfnuð heimili sóknaraðila að skuldajafna kröfu sinni á hendur varnaraðila gagnvart kröfu varnaraðila á hendur sér, og sá réttur haldist þótt varnaraðili hafi verið tekinn til slitameðferðar. Varnaraðili hafnar rétti sóknaraðila til skuldajafnaðar þar sem krafa hans fullnægi ekki skilyrðum 100. gr. laga nr. 21/1991, en þar sé þess getið að kröfuhafi verði að hafa eignast kröfuna þremur mánuðum fyrir frestdag. Því sé ekki að heilsa í tilviki sóknaraðila. Hann hafi fengið gagnkröfuna framselda frá dótturfélagi sínu 14. nóvember 2008, og þar með innan þriggja mánaða fyrir frestdag, sem verið hafi 15. sama mánaðar, og þá gagngert til að lýsa yfir skuldajöfnuði.

III

Eins og fyrr greinir gerir sóknaraðili þá kröfu í kærumáli þessu að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja hæfan, óvilhallan og sérfróðan lögfræðing „til að rannsaka, meta og svara“ tveimur spurningum sem greindar eru í matsbeiðni sóknaraðila til Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2012. Fyrri spurningin er sú hvort fari um „skuldajöfnuð kröfu [sóknaraðila] á hendur [varnaraðila] samkvæmt USD 20.000.000 skuldaviðurkenningu (þ. S-x-x) frá 10. maí 2004 („Krafan“) gegn skuld [sóknaraðila] við [varnaraðila] vegna ISDA rammasamnings og viðauka við hann á milli [sóknaraðila] og [varnaraðila] frá 7. janúar 2003 („Skuldin“) að enskum rétti samkvæmt enskum lögum.“ Síðari spurningin er sú hvort ensk lög heimili „þar með talin en án takmarkana ensk gjaldþrotalög, [sóknaraðila] að jafna Skuldinni á móti Kröfunni með skuldajöfnuði?“

IV

Í kjölfar setningar laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar Kaupþings banka hf., vék félagsstjórn frá störfum 9. október 2008 og skipaði bankanum skilanefnd sama dag. Eftir gildistöku laga nr. 44/2009 um breytingar á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og eftir skriflegri beiðni skilanefndar skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur bankanum slitastjórn 25. maí 2009, sbr. 4. tölulið V. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 161/2002. Frestdagur við slitin var 15. nóvember 2008, sbr. 3. gr. laga nr. 129/2008, og upphafsdagur slita við greiðslustöðvun var 22. apríl 2009, sbr. 2. tölulið V. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 161/2002.

Í 104. gr. laga nr. 161/2002 kemur fram að taki dómstóll hér á landi ákvörðun um slit lánastofnunar, sem hefur staðfestu og starfsleyfi hér á landi, nái sú heimild sjálfkrafa til allra útibúa sem lánastofnunin starfrækir í öðrum aðildarríkjum EES-samningsins. Um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunarinnar fer að íslenskum lögum með þeim takmörkunum er greinir í 2. mgr. 99. gr. laganna. Í 1. mgr. hinnar síðastnefndu lagagreinar kemur fram að veiti dómstóll hér á landi lánastofnun heimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings skal sú heimild ná sjálfkrafa til allra útibúa sem lánastofnunin starfrækir í öðru aðildarríki. Þá segir í 2. mgr. að um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunar skuli fara að íslenskum lögum með þeim frávikum sem talin eru upp í a. til n. liðum ákvæðisins. Samkvæmt j. lið skulu samningar um skuldajöfnuð fara að lögum þess ríkis sem um samninginn gilda.

Í fyrsta málslið 1. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 kemur á hinn bóginn fram að við slit fjármálafyrirtækis gilda sömu reglur og við gjaldþrotaskipti um gagnkvæma samninga fyrirtækisins og kröfur á hendur því, að öðru leyti en því að dómsúrskurður um að fyrirtækið sé tekið til slita leiðir ekki sjálfkrafa til þess að kröfur á hendur fyrirtækinu falli í gjalddaga. Samningsákvæði það um skuldajöfnuð sem sóknaraðili vísar til fjallar almennt um efnisleg skilyrði skuldajafnaðar í lögskiptum aðila og getur ekki haft áhrif á þær réttarreglur sem gilda um skuldajafnaðarrétt við slit fjármálafyrirtækis sem fram fara hér á landi. Af þessu leiðir að um rétt sóknaraðila við slit varnaraðila til að lýsa gagnkröfu til skuldajafnaðar við kröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila gilda ákvæði laga nr. 21/1991 en ekki ensk lög. Beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns til þess að afla matsgerðar um efni enskra laga um skuldajafnaðarrétt hans við slitin er því bersýnilega um atriði sem ekki skiptir máli við úrlausn á ágreiningi aðila og því tilgangslaus til sönnunar í málinu, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest og er þá ekki efni til að fjalla sérstaklega um aðra þá annmarka sem eru á matsbeiðni sóknaraðila og kynnu að leiða til sömu niðurstöðu.

Eftir framangreindum málsúrslitum verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Commerzbank AG, greiði varnaraðila, Kaupþingi hf., 500.000 krónur í kærumálskostnað.