750/2012

M krafðist þess að L hf. yrði gert að afhenda sér innstæðu handveðsreiknings gegn uppgreiðslu áhvílandi lána á eigninni H á grundvelli samkomulags sem komist hefði á milli hennar og L. L hf., sem tekið hafið við réttindum og skyldum L samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008, hélt því hins vegar fram að ekkert slíkt samkomulag hefði verið gert og að hann hefði aldrei fengið beiðni M um uppgjör þessara lána. Þá krafðist M skaðabóta vegna þess tjóns sem

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. desember 2012. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 21. febrúar 2013. Hún krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms að öðru leyti en því að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér skaðabætur aðallega að fjárhæð 6.454.351 krónu með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. febrúar 2008 til 28. júní 2011 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, en til vara að fjárhæð 6.293.483 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. mars 2008 til 28. júní 2011 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

I

Mál þetta er sprottið af fasteignaviðskiptum gagnáfrýjanda í lok árs 2007 og byrjun árs 2008. Í þeim viðskiptum seldi hún fasteignina að Hjallavegi 28 með kaupsamningi 6. febrúar 2008 fyrir 95.000.636 krónur og keypti daginn eftir fasteign að Vífilsgötu 15 fyrir 19.000.000 krónur. Tilboð frá kaupendum Hjallavegar 28 var undirritað 22. desember 2007 og samþykkt sama dag en kaupsamningur var ekki undirritaður fyrr en 6. febrúar 2008. Ástæða þess mun vera sú, eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi, að kaupendur hugðust fjármagna kaupin með láni frá Landsbanka Luxembourg SA, sem gerði þá kröfu að lánið hvíldi á 1. veðrétti eignarinnar. Þurfti að afla veðleyfa hjá þeim er fyrir áttu veðréttindi í eigninni til þess að svo mætti verða og tók Landsbanki Íslands hf. að sér að afla þeirra og gekkst í ábyrgð fyrir efndum á hluta þeirra eins og síðar verður rakið. Fyrsta veðleyfið var dagsett 21. janúar 2008 en hin veðleyfin eru dagsett 5. febrúar sama ár, daginn áður en kaupsamningur um Hjallaveg 28 var undirritaður.

Í október 2007 tók gagnáfrýjandi skuldabréfalán hjá Landsbanka Íslands hf., forvera áfrýjanda, nr. 9608, að fjárhæð 16.000.000 krónur með þeim kjörum sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi og tryggt með 7. - 9. veðrétti efri hæðar Hjallavegar 28. Meðal gagna málsins er svokallað ákvörðunarblað Landsbanka Íslands hf. vegna útlána til einstaklings dagsett 26. september 2007. Þar kom meðal annars fram að gagnáfrýjandi hafi sótt um lán að fjárhæð 16.000.000 krónur og um tildrög þess sagði að „M-kvk-nf og J-kk-nf E. Á-kk-nf ... hafa fengið fjármögnun á kaupum og endurnýjun á Hjallavegi 28. Þau keyptu eignina á síðasta ári og hafa nú endurgert hana frá grunni. J-kk-nf hefur lengi verið traustur viðskiptavinur ... M-kvk-nf og J-kk-nf eru nú að skilja og mun M-kvk-nf yfirtaka eignina og skuldir sem henni tengjast. M-kvk-nf mun setja eignina á sölu á næstu vikum og gerir ráð fyrir að vera búin að selja hana fyrir áramót og verður lán þetta þá greitt upp ... M-kvk-nf óskar eftir 16mkr kúluláni til 4ra mánaða til að a) greiða upp 8mkr heimild á reikningi nr. 116-26-47 sem er tilkomin vegna framkvæmda b) greiða J-kk-þgf 3mkr c) ljúka framkvæmdum 4mkr á Hjallavegi 28.“

Samkvæmt áðurgreindum kaupsamningi 6. febrúar 2008 hvíldu á 1. - 6. veðrétti efri hæðar Hjallavegar 28 tvö lán frá Lífeyrissjóði VR, tvö frá Íbúðalánasjóði og önnur tvö frá Landsbanka Íslands hf. Munu eftirstöðvar þeirra á kaupsamningsdegi hafa numið samtals um 34.980.000 krónum, en eftirstöðvar láns nr. 9608 voru á kaupsamningsdegi samtals um 21.400.000 krónur. Á 1. og 2. veðrétti neðri hæðar fasteignarinnar hvíldu samkvæmt kaupsamningnum tvö lán frá Íbúðalánasjóði og munu eftirstöðvar þeirra 6. febrúar 2008 hafa numið samtals um 9.765.000 krónum. Samkvæmt þessu voru eftirstöðvar þeirra lána sem hvíldu á Hjallavegi 28 á kaupsamningsdegi 6. febrúar 2008 því samtals um 66.145.000 krónur.

Í kaupsamningnum 6. febrúar 2008 um efri hæð fasteignarinnar var tekið fram að framangreind lán sem hvíldu á eigninni væru kaupendunum óviðkomandi og skyldi seljandi aflýsa þeim svo fljótt sem verða mætti og ekki síðar en 5. mars sama ár. Þá kom þar og fram að lán á 2. og 6. veðrétti skyldu flutt yfir á eign sem seljandi væri að kaupa en önnur áhvílandi lán yrðu „greidd upp af Landsbanka Íslands með hluta af andvirði láns ... skv. skilyrtu veðleyfi bankans.“ Í kaupsamningi sama dag um neðri hæðina sagði að veðskuldir á 1. og 2. veðrétti væru kaupanda óviðkomandi og skyldi seljandi aflýsa þeim svo fljótt sem verða mætti og ekki síðar en 5. mars 2008. Þá sagði að lán þessi „verða greidd upp með hluta af tryggingabréfi hjá Landsbanka Íslands sem sér um uppgreiðslu á áhvílandi lánum skv. skilyrtu veðleyfi.“

Í tengslum við fasteignakaup þau sem að framan greinir stofnaði gagnáfrýjandi innlánsreikning nr. 0116-15-380166 hjá Landsbanka Íslands hf. Í umsókn hennar um stofnun reikningsins sagði í reit þar sem greina skyldi tilganginn með stofnun hans: „Handveð.“ Í reit þar sem greina skyldi uppruna fjár á reikningnum sagði: „Andvirði skbr. vegna húsnæðiskaupa/sölu“ og í reit þar sem gera skyldi grein fyrir því hvaðan fyrsta greiðsla inn á reikninginn kæmi sagði: „Andvirði skbr. vegna húsnæðiskaupa/sölu“. Auk þess að stofna innlánsreikning þennan gaf gagnáfrýjandi út fimm handveðsyfirlýsingar og voru fjórar þeirra til tryggingar lánum Íbúðalánasjóðs sem hvíldu á Hjallavegi 28 á kaupsamningsdegi. Í fimmtu yfirlýsingunni setti gagnáfrýjandi Landsbanka Íslands hf. „að handveði innstæðu á bankareikningi nr. 0116-15-380166, eins og hún er á hverjum tíma ... til tryggingar skaðlausri greiðslu á skuldum þeim, sem ... veðsali ... nú eða síðar, á hvaða tíma sem er, stendur í við veðhafa, hvort sem það eru víxilskuldir, víxilábyrgðir, yfirdráttur á tékkareikningi, skuldabréf, innlendir og erlendir lánasamningar, erlent endurlán, reikningslán, afurðalán, afleiðuviðskipti eða hvers konar aðrar skuldir við bankann, þar með taldar ábyrgðir er bankinn hefur tekist eða kann að takast á hendur vegna veðsala.“

Kaupendur Hjallavegar 28 munu 8. febrúar 2008 hafa greitt 70.000.000 krónur af kaupverðinu og fjármagnað þá greiðslu með láni frá Landsbanka Luxembourg SA og var greiðslan lögð inn á reikning nr. 0116-15-380166. Sá banki setti eins og áður segir það skilyrði fyrir lánveitingunni að þeir sem fyrir áttu veðrétt í eigninni samþykktu að lán hans myndi hvíla á 1. veðrétti eignarinnar og veðréttindi annarra þoka að sama skapi. Slíkt samþykki veittu veðhafarnir með því skilyrði að Landsbanki Íslands hf. ábyrgðist uppgreiðslu lánanna ef veðréttindum þeirra hefði ekki verið létt af eigninni fyrir þann tíma sem tilgreindur var í veðleyfunum. Tvö þeirra lána sem hvíldu á Hjallavegi 28 munu í framhaldi af kaupum gagnáfrýjanda á Vífilsgötu 15 hafa verið flutt yfir á þá eign. Önnur lán sem hvíldu á Hjallavegi 28 hafa verið greidd upp, ef frá eru talin tvö lán Landsbanka Íslands hf. Annað þeirra, lán nr. 6189 sem upphaflega var að fjárhæð 11.000.000 krónur en að eftirstöðvum 12.500.000 krónur á kaupsamningsdegi, hvíldi 6. febrúar 2008 á 5. veðrétti eignarinnar. Hitt lánið, nr. 9608, var tryggt með tryggingarbréfum sem munu hafa hvílt á 7.- 9. veðrétti eignarinnar en óumdeilt er að uppreiknuð staða tryggingarbréfanna var 21.400.000 krónur á kaupsamningsdegi.

II

Í máli þessu krefur gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda um afhendingu innstæðu þeirrar sem nú er á bankareikningi nr. 0116-15-380166 gegn uppgreiðslu lána nr. 6189 og 9608, sem frá greinir í kafla I hér að framan. Er krafan miðuð við endurreiknaða stöðu lánanna og á því reist að Landsbanka Íslands hf. hafi, í samræmi við samkomulag gagnáfrýjanda og bankans, borið að greiða lánin upp með þeirri innstæðu, sem var á fyrrgreindum reikningi 8. febrúar 2008, en þá samningsskyldu hafi bankinn vanefnt. Aðalkrafa gagnáfrýjanda tekur mið af endurreiknaðri stöðu lánanna 8. febrúar 2008 en í varakröfum hennar er miðað við aðrar dagsetningar. Að auki krefur hún aðaláfrýjanda um greiðslu skaða- og miskabóta vegna tjóns sem hún telur sig hafa orðið fyrir og rekja megi til vanefnda Landsbanka Íslands hf. á þeirri skyldu sem hann samkvæmt framansögðu hafi tekist á hendur.

Varnir aðaláfrýjanda eru byggðar á aðildarskorti að því marki sem atvik málsins áttu sér stað fyrir 9. október 2008 í tíð forvera hans, Landsbanka Íslands hf. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi er ekki um það deilt að innlánsreikningur sá sem gagnáfrýjandi handveðsetti Landsbanka Íslands hf. fluttist til aðaláfrýjanda við stofnun hans með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Þá er og ágreininglaust að lán þau nr. 6189 og 9608, sem gagnáfrýjandi tók hjá Landsbanka Íslands hf. og hvíldu 6. febrúar 2008 á Hjallavegi 28, færðust með sömu ákvörðun Fjármálaeftirlitsins til aðaláfrýjanda. Er því fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að aðaláfrýjandi verði ekki sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda í málinu vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, hvað varðar kröfu um afhendingu innstæðu á innlánsreikningnum og um uppgreiðslu þeirra lána sem kröfugerð gagnáfrýjanda lýtur að. Þá er og með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms staðfest sú niðurstaða að sýkna beri aðaláfrýjanda af skaðabótakröfum gagnáfrýjanda í málinu.

III

Í ljósi málatilbúnaðar gagnáfrýjanda og að fenginni þeirri niðurstöðu sem greinir í kafla II kemur næst til úrlausnar hvort gagnáfrýjandi hafi sannað að Landsbanki Íslands hf. hafi samþykkt að greiða upp áhvílandi lán á Hjallavegi 28 með því fé, sem fékkst fyrir sölu eignarinnar 6. febrúar 2008 og ráðstafað var inn á reikning nr. 0116-15-380166. Í annan stað, ef talið verður að slík skuldbinding hafi stofnast af hálfu bankans gagnvart gagnáfrýjanda, hvort bankinn hafi vanefnt þá samningsskyldu. Aðalkrafa gagnáfrýjanda tekur mið af endurreiknaðri stöðu lána nr. 6189 og 9608 þann 8. febrúar 2008 en málsaðilar eru sammála um að lánin fólu í sér ólögmæta gengistryggingu og að haga beri uppgjöri lánanna í samræmi við það. Eins og fyrr greinir er krafa gagnáfrýjanda á því reist að hún hafi gert um það samkomulag við Landsbanka Íslands hf. að hann sæi um að innstæðu á hinum handveðsetta reikningi yrði án tafar varið til uppgreiðslu allra annarra lána en þeirra sem átti að flytja á aðra eign. Áfrýjandi hafnar því að nokkurt slíkt samkomulag hafi verið gert og segir Landsbanka Íslands hf. aldrei hafa fengið beiðni frá gagnáfrýjanda um uppgjör þessara lána.

Eins og nánar greinir í kafla I höfðu gagnáfrýjandi og fyrrum sambýlismaður hennar lengi átt í viðskiptum við Landsbanka Íslands hf. áður en atvik þau urðu sem um er deilt í málinu. Þar kemur og fram að tilefni þess að gagnáfrýjandi tók lán nr. 9608 hjá bankanum í október 2008 var sambúðarslit gagnáfrýjanda og sambýlismanns hennar. Lánið hugðist gagnáfrýjandi meðal annars nýta til kaupa á eignarhluta sambýlismannsins í Hjallavegi 28, ljúka framkvæmdum á eigninni og selja hana í framhaldinu, ganga frá heildaruppgjöri skulda sinna, kaupa aðra fasteign og leigja út og halda við svo búið til náms erlendis. Var að því stefnt að sala eignarinnar yrði frágengin fyrir lok árs 2007 og tók upphaflegur gjalddagi láns nr. 9608, sem var 25. janúar 2008, mið af því. Samkvæmt gögnum málsins var Landsbanka Íslands hf. um þetta kunnugt.

Af ástæðum sem ekki verða raktar til gagnáfrýjanda dróst kaupsamningsgerðin um Hjallaveg 28 og þar með fyrirhugað skuldauppgjör gagnáfrýjanda og féllu samskipti hennar og Landsbanka Íslands hf. við það mjög í annan farveg svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi. Af umsókn gagnáfrýjanda um stofnun innlánsreiknings nr. 0116-15-380166, sem rituð var á staðlað eyðublað Landsbanka Íslands hf., er ljóst að ráðstafa átti söluandvirði Hjallavegar 28 inn á reikninginn og nýta það fé til að greiða upp lán þau sem hvíldu á eigninni og ekki yrðu flutt á aðra eign. Þetta fær og stoð í öðrum gögnum málsins sem stafa frá Landsbanka Íslands hf. Er þar helst að geta veðleyfa þeirra sem bankinn tók að sér að afla, en þar var uppgreiðsla lána gagnáfrýjanda með ábyrgð Landsbanka Íslands hf. gagnvart veðhöfunum, gerð að skilyrði fyrir veðleyfunum. Í þessu ljósi verður að virða þau ákvæði kaupsamninganna tveggja um Hjallaveg 28 sem áður eru rakin um að áhvílandi lán á eigninni væru kaupanda óviðkomandi, að seljanda væri skylt að aflýsa þeim eigi síðar en 5. mars 2008, að tiltekin lán yrðu flutt á eign sem seljandi væri að kaupa og að Landsbanki Íslands hf. tæki að sér uppgreiðslu áhvílandi lána.

Þegar það er virt sem hér var rakið og horft er til samskipta gagnáfrýjanda og Landsbanka Íslands hf. frá því í október 2007 og fram til 8. febrúar 2008 verður lagt til grundvallar að Landsbanki Íslands hf. hafi gagnvart gagnáfrýjanda skuldbundið sig til að greiða upp, með því fé sem fengist fyrir Hjallaveg 28 við sölu eignarinnar, þau lán sem á henni hvíldu og ekki átti að flytja á aðra eign. Jafnframt verður við það að miða að þessa skuldbindingu skyldi bankinn efna svo fljótt sem verða mætti og í framhaldinu greiða gagnáfrýjanda það sem eftir stæði á reikningnum í samræmi við 9. grein handveðsyfirlýsingarinnar. Þar sagði: „Þeim hluta inneignar veðsala sem ekki er þörf á til greiðslu á kröfum veðhafa samkvæmt framangreindu skal hann skila til veðsala innan sjö daga frá því ljóst er að hvaða marki nota þarf veðandlagið til fullnustu á kröfum veðhafa.“ Hafði gagnáfrýjandi samkvæmt þessu réttmæta ástæðu í samningum sínum við kaupendur fasteignarinnar og við kaup á Vífilsgötu 15 að haga skilmálum kaupa í samræmi við ofangreint samkomulag við bankann.

Ágreiningslaust er að 8. febrúar 2008 barst inn á hinn handveðsetta reikning greiðsla frá kaupendum Hjallavegar 28 að fjárhæð 70.000.000 krónur. Af því sem rakið er í kafla I er ljóst að eftirstöðvar allra áhvílandi skulda á fasteigninni námu um 66.145.000 krónum. Er þá ekki tekið tillit til þess að eftirstöðvar hinna gengistryggðu lána nr. 6189 og 9608 voru í reynd lægri en gengið hafði verið út frá við gerð kaupsamningsins 6. febrúar 2008. Þá liggur og fyrir samkvæmt gögnum málsins að tvö af þeim lánum sem á eigninni hvíldu skyldu flutt á þá fasteign sem gagnáfrýjandi hafði fest kaup á deginum áður, en þar var um að ræða lán Íbúðalánasjóðs á 2. veðrétti að eftirstöðvum um 4.730.000 krónur og lán Landsbanka Íslands hf. á 6. veðrétti að eftirstöðvum um 12.000.000 krónur, samtals 16.730.000 krónur. Samkvæmt þessu er ekki fram komið að neitt hafi verið því til fyrirstöðu að Landsbanki Íslands hf. greiddi upp á þessu tímamarki í samræmi við áður gert samkomulag þau lán sem hvíldu á Hjallavegi 28. Fær þetta og að nokkru samrýmst framburði K-kk-ef G-kk-ef fyrrum útibússtjóra hjá Landsbanka Íslands hf. fyrir dómi.

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi er aðalkrafa gagnáfrýjanda samkvæmt útreikningum hennar á því reist að endurreiknaðar eftirstöðvar láns nr. 6189 hafi 8. febrúar 2008 verið 10.323.287 krónur og eftirstöðvar láns nr. 9608 á sama degi verið 16.889.778 krónur, samtals 27.213.065 krónur. Aðaláfrýjandi lýsti því yfir við flutning málsins fyrir Hæstarétti að þessa útreikninga vefengdi hann ekki. Samkvæmt öllu framansögðu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um skyldu aðaláfrýjanda til að afhenda gagnáfrýjanda innstæðu á innlánsreikningi nr. 0116-15-380166 að frádregnum 27.213.065 krónum í samræmi við uppgjör lána nr. 6189 og 9608 miðað við endurreiknaða stöðu þeirra 8. febrúar 2008.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verður staðfest.

Eftir þessum úrslitum málsins verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð, en um þann málskostnað og gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda fer samkvæmt því, sem nánar greinir í dómsorði.

Það er aðfinnsluvert að bæði stefna gagnáfrýjanda í héraði og greinargerð aðaláfrýjanda þar eru að mun lengri og ítarlegri en gert er ráð fyrir í e. lið 1. mgr. 80. gr. og 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Aðaláfrýjandi, Landsbankinn hf., greiði 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, M-kvk-ef J-kvk-ef, fyrir Hæstarétti, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.000.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.