24/2011

Í hf. keypti traktorsgröfu og beltagröfu af S ehf. á árunum 2007 og 2008, vegna fjármögnunarleigusamninga Í hf. við þriðja aðila. Á árinu 2009 hóf T hf. innheimtuaðgerðir gagnvart Í hf. á grundvelli veðskuldabréfa sem hvíldu á tækjunum, en þá kom í ljós að S ehf. hafði veðsett tækin. Bú S ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta í ársbyrjun 2010 og lýsti Í hf. kröfu í þrotabúið, sem hafnaði kröfunni. Í hf. höfðaði mál þetta gegn N hf. og krafðist þess að krafa hans í þb. S ehf. yrði viðurkennd sem almenn krafa, sbr. 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Reisti Í hf. kröfu sína á því að hann ætti skaðabótakröfu vegna sviksamlegrar háttsemi S ehf. í tveimur samningum, sem hann hefði lýst við gjaldþrotaskipti þb. S ehf. N hf., sem einnig lýsti kröfu í búið, andmælti því að krafa Í hf. yrði tekin til greina. Deila aðila laut einkum að því hvort Í hf. hefði hvorki vitað né mátt vita um vanheimildina í skilningi 2. mgr. 41. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Hæstiréttur taldi að Í hf. hefði sýnt af sér gáleysi með því að ganga ekki úr skugga um hvort veðbönd hvíldu á tækjunum og að ríkar kröfur yrði að gera til aðgæsluskyldu Í hf. sem fjármálafyrirtækis. Þegar metið yrði hvort gáleysi Í hf. ætti að leiða til brottfalls skaðabótaréttar bæri að líta til þess að S ehf. hefði við kaupin sýnt af sér framferði, andstætt heiðarleika og góðri trú, með því að greina ekki frá veðböndum á tækjunum. Leiddi því gáleysi Í hf. ekki til þess að hann glataði skaðabótarétti sínum, sbr. 2. mgr. 20. gr. laga nr. 50/2000.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 2010, þar sem krafa varnaraðila að fjárhæð 17.766.329 krónur var viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., við gjaldþrotaskipti á þrotabúi Sturlaugs & co ehf. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins var einkahlutafélagið Sturlaugur & co stofnað á árinu 2005, en bú þess tekið til gjaldþrotaskipta 20. janúar 2010. Félagið flutti inn og seldi margs konar atvinnutæki og vinnuvélar, en í nóvember 2007 og júlí 2008 keypti varnaraðili af félaginu tvær vinnuvélar, sem síðar leiddi til þess ágreinings um rétt varnaraðila á hendur þrotabúi Sturlaugs & co ehf., sem hér er til úrlausnar.

G-kk-nf Á-kk-nf gaf skýrslu fyrir dómi, en hann kvaðst vera viðskiptastjóri varnaraðila við fjármögnun atvinnufyrirtækja. Hann lýsti viðskiptunum þannig að almennt hefðu viðskiptamenn varnaraðila leitað til hans um aðstoð við að fjármagna kaup eða leigu á tilteknu tæki. Varnaraðili hafi síðan keypt það, en í mörgum tilvikum hafi Sturlaugur & co ehf. verið seljandi. Kaup á traktorsgröfu á árinu 2007 og beltagröfu 2008, sem deila málsaðila á rætur að rekja til, hafi gengið fyrir sig með þessum hætti. Ekki hafi verið gerðir skriflegir samningar við Sturlaug & co ehf. um einstök viðskipti, enda „myndaðist ákveðið traust og hefð á milli aðila.“ Við samningsgerð hafi ákveðin atriði ætíð þurft að liggja fyrir, en það hafi verið frumrit reiknings og að varnaraðili hefði verið skráður sem eigandi að tæki hverju sinni auk þess sem tækið hefði verið tryggt. Spurður um hvort veðbókarvottorði hafi verið framvísað svaraði hann á þann veg að Sturlaugur & co ehf. hafi haft umboð fyrir dráttarvélar, malarvagna og trukka, en þessi tæki hafi sams konar skráningarnúmer og bifreiðir og því verið í miðlægum gagnagrunni Umferðarstofu og lítil fyrirhöfn að fletta þeim upp þar. Um vinnuvélar, sem beri númer sem slíkar, gildi annað, en miðlægur gagnagrunnur sé ekki til fyrir þær og því ekki unnt að komast að með þeim hætti hvort veðskuldir hvíli á þeim eða ekki. Ef slíkt hefði átt að kanna um hverja einstaka vél „hefðum við þurft að hringja í hvern einasta sýslumann á landinu til þess að ganga úr skugga um það.“ Viðskipti hafi verið mikil með vinnutæki á þeim tíma. Traust hafi ríkt milli aðila viðskiptanna og „menn voru bara ávallt í góðri trú um að menn væru ekki að svindla.“

Í hinum kærða úrskurði er rakið að Sturlaugur & co ehf. tók lán hjá Tryggingamiðstöðinni hf. og veitti lánveitandanum veðrétt í tveimur vinnuvélum til tryggingar skuldinni áður en hann seldi varnaraðila þær. Sá síðastnefndi kveðst ekki hafa komist að þessu fyrr en veðhafinn krafðist þess að vélarnar yrðu seldar nauðungarsölu vegna vanefnda lántakans, Sturlaugs & co ehf. Önnur vélin var seld nauðungarsölu án þess að varnaraðili fengi nokkuð af söluverði hennar, en í hinu tilvikinu leysti hann til sín kröfu veðhafans til að draga úr tjóni sínu. Krafa varnaraðila í málinu er á því reist að hann eigi skaðabótakröfu vegna sviksamlegrar háttsemi Sturlaugs & co ehf. í tveimur samningum, en kröfunni hefur hann lýst við gjaldþrotaskipti á búi félagsins. Sóknaraðili, sem jafnframt hefur lýst kröfu í búið, andmælir því að krafa varnaraðila verði tekin til greina. Málavextir að öðru leyti og málsástæður aðilanna eru raktar í úrskurði héraðsdóms.

II

Í málinu greinir aðilana á um það hvort varnaraðili geti reist kröfu sína á 41. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, en í 1. mgr. hennar segir meðal annars að eigi þriðji maður eignarrétt, veðrétt eða annan rétt yfir söluhlut (vanheimild) gildi reglur laganna um galla eftir því sem við eigi. Í 2. mgr. greinarinnar segir síðan að kaupandi geti í öllum tilvikum krafist skaðabóta fyrir tjón af völdum vanheimildar sem var til staðar við kaupin enda hafi hann hvorki vitað né mátt vita um vanheimildina. Af hálfu sóknaraðila er haldið fram að síðastnefnt skilyrði sé ekki uppfyllt í málinu og því beri að hafna kröfu varnaraðila. Lagt verður til grundvallar að vanefnd Sturlaugs & co ehf. við sölu áðurnefndra tækja til varnaraðila teljist vera upprunaleg vanheimild í skilningi 2. mgr. 41. gr. laganna. Síðastgreint ákvæði mælir fyrir um hlutlæga ábyrgð á upprunalegri vanheimild, hvort sem hún er alger eða að hluta, svo sem var í þeim tilvikum, sem hér um ræðir. Hin hlutlæga ábyrgð tekur bæði til beins og óbeins tjóns. Ákvæðið kveður einnig á um að kaupandi glati skaðabótarétti sínum ef hann vissi eða mátti vita um vanheimildina. Fallist verður á með sóknaraðila að varnaraðili hafi sýnt af sér gáleysi með því að ganga ekki úr skugga um hvort veðbönd hvíldu á þeim tækjum, sem að framan greinir. Verður að meta þær kröfur, sem gera má til aðgæslu varnaraðila í því ljósi að félagið er fjármálafyrirtæki, sem almennt má gera ríkari kröfur til í þessum efnum en annarra. Þegar metið er hvort þetta gáleysi eigi að leiða til brottfalls skaðabótaréttar varnaraðila ber að líta til þess að seljandi, Sturlaugur & co ehf., sýndi af sér framferði við kaupin, sem var andstætt heiðarleika og góðri trú, með því að greina ekki frá veðböndum á tækjunum, sem stofnað hafði verið til í október 2007. Leiðir því gáleysi varnaraðila ekki til þess að hann glati skaðabótarétti sínum, sbr. 2. mgr. 20. gr. laga nr. 50/2000.

Sóknaðili vefengir að tjón varnaraðila hafi numið þeirri fjárhæð, sem lögð er til grundvallar í hinum kærða úrskurði. Með vísan til forsendna hans í þeim þætti málsins og að virtu því sem að framan er rakið verður niðurstaða hans staðfest.

Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað sem er ákveðinn eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, NBI hf., greiði varnaraðila, Íslandsbanka hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.