580/2012

S var í stjórn félagsins E og annar af prókúruhöfum þess. Hann hafði unnið hjá félaginu á árunum 2001 til 2003. Við útreikning örorkulífeyris til S tók SL ekki tillit til iðgjalda á framangreindu tímabili sökum þess að E ehf. hafði ekki staðið skil á þeim til sjóðsins. S hélt því m.a. fram að samkvæmt 2. málslið 28. gr. laga nr. 88/2003 um Ábyrgðasjóð launa ætti að beita ákvæðum 10. gr. þeirra um undanþágur frá ábyrgð við úrlausn um það hvort krafa SL á hendur Á um greiðslu hinna vangoldnu iðgjalda skyldu njóta ábyrgðar hans. Samkvæmt skýru orðalagi lagagreinarinnar tæki hún og þar með undanþáguákvæði hennar í engu til kröfu lífeyrissjóðs samkvæmt d. lið 5. gr. laganna. Því hafi synjun sjóðsins á að greiða kröfuna verið ólögmæt og þar með hafi SL verið skylt að líta til iðgjaldanna við ákvörðun lífeyrisgreiðslna til S. Í dómi Hæstaréttar kom fram að hvorki í athugasemdum né öðrum lögskýringargögnum kæmi fram að með setningu laga nr. 88/2003 hafi verið ætlunin að breyta þeirri reglu sem lögfest hefði verið allt frá árinu 1985 að undanþáguákvæðin skyldu framvegis ekki taka til kröfu lífeyrissjóðs um vangoldin lífeyrissjóðsiðgjöld. Ekki væri hægt að fallast á með S að taka bæri kröfu hans til greina á grundvelli þeirrar málsástæðu að samkvæmt orðalagi 10. gr. tæki hún og þar með undanþáguákvæði hennar í engu til kröfu SL á hendur Á. Þá kom fram að S hafi verið einn þriggja stjórnarmanna í félaginu og á honum hafi hvílt skyldur samkvæmt 44. gr. laga nr. 138/1994 um hlutafélög. Þá hafi hann verið prókúruhafi þess. Yrði talið að krafa SL vegna lífeyrissjóðsiðgjalda S hafi fallið undir 10. gr. laga nr. 88/2003 og samkvæmt því hafi Á verið rétt að hafna kröfu SL á hendur sjóðnum og væru aðilar málsins bundnir af þeirri niðurstöðu. Var staðfestur hinn áfrýjaði dómur um sýknu SL af kröfu S.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. september 2012. Hann krefst þess að viðurkennt verði að framreikna beri lífeyrisréttindi sín hjá stefnda í samræmi við ákvæði 13.3 og 13.4 gr. í samþykktum hans 30. júní 2010. Jafnframt krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að hann eigi frá og með 1. október 2003 rétt til greiðslu úr hendi stefnda á mismun á örorkulífeyri miðað við framreiknuð lífeyrisréttindi sín hjá stefnda, og þeim örorkulífeyri sem stefndi hefur greitt honum, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá gjalddaga hverrar greiðslu. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram var áfrýjandi meðal stofnenda hlutafélagsins E.S.G., sem síðar varð einkahlutafélag, ásamt móður sinni og bróður. Hann sat í stjórn félagsins og var jafnframt annar af prókúruhöfum þess. Félagið var úrskurðað gjaldþrota 21. mars 2003.

Áfrýjandi vann við trésmíðar hjá félaginu á árunum 2001 og 2002 og fram í ársbyrjun 2003. Þáði hann laun fyrir þá vinnu og samkvæmt launaseðlum voru lífeyrissjóðsiðgjöld dregin af laununum. Mun félagið hafa sent stefnda skilagreinar vegna iðgjaldanna í júlí og desember 2001 fyrir fyrstu tíu mánuði þess árs, í janúar 2003 fyrir tvo síðustu mánuði ársins 2001 og ellefu fyrstu mánuði ársins 2002 og loks í apríl 2003 fyrir desember 2002 og janúar og febrúar 2003. Á hinn bóginn stóð félagið ekki skil á iðgjöldunum til stefnda. Af þeim sökum lýsti stefndi kröfu í þrotabú félagsins og með vísan til laga nr. 88/2003 um Ábyrgðasjóð launa krafði hann sjóðinn um greiðslu hinna vangoldnu iðgjalda. Með bréfi 17. febrúar 2006 hafnaði sjóðurinn kröfunni á grundvelli 10. gr. laga nr. 88/2003 að því er tók til iðgjalda áfrýjanda þar sem hann hafi verið í stjórn hins gjaldþrota félags. Var jafnframt vakin athygli á heimild til að kæra ákvörðunina til stjórnar sjóðsins, en stefndi mun ekki hafa neytt þeirrar heimildar.

Áfrýjandi hlaut líkamstjón af völdum slyss árið 1994 og varð að nýju fyrir slysi 2003. Vegna þessa sótti hann um örorkulífeyri frá stefnda og var umsóknin samþykkt 16. júlí 2004. Af svari stefnda mátti ráða að ekki hafi verið tekið tillit til fyrrgreindra iðgjalda áfrýjanda við útreikning örorkulífeyris, auk þess sem ekki kom þar fram að hann ætti rétt til greiðslu barnalífeyris. Þegar áfrýjandi fór fram á skýringu á þessu tilkynnti stefndi honum með bréfi 18. nóvember 2004 að trúnaðarlæknir stefnda hafi metið örorku áfrýjanda 100% frá 6. september 2003. Síðan sagði orðrétt í bréfinu: „Greiðslur til þín eru frá 01.10.2003 út á áunnin stig. Þar sem ekki er um framreikning að ræða, er ekki greiddur barnalífeyrir. Ástæðan fyrir að ekki er framreikningur er vegna iðgjalda sem ekki eru greidd vegna áranna, 2001, 2002 og hluta árs 2003.“

II

Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða á sjóðfélagi rétt á örorkulífeyri ef hann verður fyrir orkutapi sem metið er 50% eða meira, hefur greitt í lífeyrissjóð í að minnsta kosti tvö ár og orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Eftir 2. mgr. sömu lagagreinar skal örorkulífeyrir framreiknaður samkvæmt reglum sem nánar er kveðið á um í samþykktum, enda hafi sjóðfélagi greitt til lífeyrissjóðs í að minnsta kosti þrjú ár á undanfarandi fjórum árum, þar af að minnsta kosti sex mánuði á síðasta tólf mánaða tímabili, sbr. a. og b. liði 13.3 gr. í samþykktum stefnda. Í 4. mgr. 15. gr. laga nr. 129/1997 segir að eigi sjóðfélagi ekki rétt á framreikningi skuli fjárhæð örorkulífeyris miðast við áunnin réttindi. Þá er það skilyrði þess samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laganna, sbr. 14.2.3 gr. í samþykktum stefnda, að barn sjóðfélaga öðlist rétt til barnalífeyris vegna örorku hans að hann hafi öðlast rétt til framreiknings.

Ágreiningur aðila lýtur að því hvort stefnda hafi verið heimilt samkvæmt lögum og samþykktum sínum að horfa framhjá vangoldnum lífeyrissjóðsiðgjöldum áfrýjanda á fyrrgreindu tímabili við ákvörðun lífeyrisgreiðslna. Vegna áðurnefndra lagaákvæða hafði það þær afleiðingar í för með sér að örorkulífeyrir áfrýjanda var ekki framreiknaður, heldur var fjárhæð hans miðuð við áunnin réttindi á grundvelli áður greiddra iðgjalda, auk þess sem dóttir hans öðlaðist ekki rétt til barnalífeyris frá stefnda.

Áfrýjandi reisir kröfur sínar á hendur stefnda í fyrsta lagi á því að E.S.G. ehf. hafi sem launagreiðandi sannanlega dregið lífeyrissjóðsiðgjöld af launum hans á umræddu tímabili og skilað skilagreinum vegna iðgjaldanna til stefnda, þannig að honum hafi borist vitneskja um skyldu félagsins til að greiða þau innan þeirra tímamarka sem greind séu í öðrum málslið 2. mgr. 13. gr. laga nr. 129/1997. Því beri að meta iðgjöldin að fullu til réttinda eins og þar sé kveðið á um, en sambærilegt ákvæði sé að finna í 10.10 gr. í samþykktum stefnda. Í öðru lagi byggir áfrýjandi á því að samkvæmt öðrum málslið 2. mgr. 28. gr. laga nr. 88/2003 skuli beita ákvæðum 10. gr. laganna við úrlausn um það hvort krafa stefnda á hendur Ábyrgðasjóði launa um greiðslu hinna vangoldnu iðgjalda skuli njóta ábyrgðar sjóðsins. Samkvæmt skýru orðalagi síðastnefndrar lagagreinar taki hún og þar með undanþáguákvæði hennar í engu til kröfu lífeyrissjóðs samkvæmt d. lið 5. gr. laganna. Því hafi synjun sjóðsins um að greiða kröfuna með skírskotun til 10. gr. laga nr. 88/2003 verið ólögmæt og þar með sé stefnda skylt að líta til iðgjaldanna við ákvörðun lífeyrisgreiðslna til áfrýjanda. Í þriðja lagi heldur áfrýjandi því fram að hann hafi aðeins setið í stjórn E.S.G. ehf. til málamynda og falli því ekki undir undanþáguákvæði 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2003 vegna þess hvernig skýra beri ákvæðið samkvæmt lögskýringargögnum. Í fjórða lagi reisir áfrýjandi kröfur sínar á því að stefnda hafi verið óheimilt að byggja synjun um að framreikna réttindi áfrýjanda á 10.10 gr. í samþykktum sínum þar sem tekið sé mið af undanþáguákvæðum 6. gr. eldri laga nr. 53/1993 um ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrots. Í fimmta lagi verði synjunin ekki reist á framangreindri ákvörðun Ábyrgðasjóðs launa og í sjötta lagi sé stefndi, hvað sem öðru líður, óbundinn af þeirri ákvörðun. Í sjöunda lagi hafi stefnda verið óheimilt að bakfæra áunnin réttindi áfrýjanda sem fram hafi komið í yfirliti stefnda. Loks hafi stefndi vanrækt að gæta hagsmuna áfrýjanda, meðal annars með því að hafa ekki hafið innheimtu á hinum vangoldnu iðgjöldum fyrr og ekki leitað frekari réttarúrræði vegna ákvörðunar Ábyrgðasjóðs launa.

III

Í 1. mgr. 13. gr. laga nr. 129/1997 er meðal annars kveðið á um að sjóðfélagi ávinni sér og eftir atvikum börnum sínum rétt til lífeyris með iðgjaldagreiðslum. Samkvæmt fyrsta málslið 2. mgr. sömu lagagreinar reiknast réttur til lífeyris frá þeim tíma sem iðgjald berst lífeyrissjóði. Frá þeirri meginreglu er gerð sú undantekning í öðrum málslið málsgreinarinnar að iðgjöld launþega, sem launagreiðandi hefur sannanlega innheimt en ekki staðið lífeyrissjóði skil á, skuli þó meta að fullu til réttinda frá eindaga iðgjaldagreiðslu, enda hafi sjóðnum borist vitneskja um iðgjaldsgreiðsluskyldu innan 60 daga frá dagsetningu yfirlits samkvæmt 18. gr. laganna. Í þriðja málslið 2. mgr. 13. gr. segir að lífeyrissjóður beri þó ekki ábyrgð á réttindum sjóðfélaga vegna þeirra iðgjalda sem glatast við gjaldþrot og ábyrgðasjóður launa ber ekki ábyrgð á samkvæmt lögum um ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrota. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 129/1997 voru ákvæði annars og þriðja málsliðar meðal annars skýrð á þann veg að eðlilegt þætti að rýmri regla gilti um það en áður var frá hvaða tíma lífeyrisréttur launþega stofnaðist. Þessi rýmri regla gilti þó ekki um þá launþega sem féllu undir 6. gr. þágildandi laga nr. 53/1993, en það væru til dæmis stjórnarmenn í gjaldþrota félögum. Ábyrgðasjóðurinn bæri ekki ábyrgð á kröfum þessara aðila og því þætti ekki eðlilegt að láta lífeyrissjóði veita réttindi á grundvelli iðgjalda sem tapast hefðu við gjaldþrot. Í niðurlagi 10.10 gr. í samþykktum stefnda er tekið fram að hann beri ekki ábyrgð á réttindum vegna þeirra iðgjalda sem glatast við gjaldþrot og Ábyrgðasjóður launa beri ekki ábyrgð á.

Samkvæmt framansögðu verður ekki talið að meta beri lífeyrissjóðsiðgjöld áfrýjanda til réttinda honum til handa hjá stefnda án tillits til þess hvort Ábyrgðasjóður launa hafi borið ábyrgð á greiðslu þeirra. Skiptir í því sambandi ekki máli þótt iðgjöldin hafi verið dregin af launum áfrýjanda á áðurgreindu tímabili og stefnda borist vitneskja um skyldu E.S.G. ehf. til að standa skil á þeim innan þeirra tímamarka sem greind eru í öðrum málslið 2. mgr. 13. gr. laga nr. 129/1997.

IV

Ákvæði þess efnis að ríkisábyrgð tæki til kröfu viðurkennds lífeyrissjóðs um vangoldin lífeyrissjóðsiðgjöld í þrotabú vinnuveitanda, að tilteknum skilyrðum uppfylltum, var fyrst lögtekið með c. lið 1. mgr. 4. gr. laga nr. 23/1985 um ríkisábyrgð á launum. Ákvæðið var ekki að finna í frumvarpi því sem síðar varð lítið breytt að lögum nr. 23/1985, heldur var það tekið upp í meðförum Alþingis að tillögu félagsmálanefndar. Jafnframt var gerð sú breyting á upphafi 5. gr. frumvarpsins, síðar 5. gr. laganna, að vísað var til fyrstu fjögurra stafliða 4. gr. í stað þeirra þriggja fyrstu, að því er virðist í þeim tilgangi að undanþáguákvæði þeirrar greinar tækju jafnt til kröfu lífeyrissjóðs um vangoldin iðgjöld samkvæmt c. lið 1. mgr. 4. gr. og kröfu launþega um vinnulaun, orlofsfé og bætur vegna riftunar eða uppsagnar vinnusamnings eftir a., b. og d. liðum málsgreinarinnar. Þess var þó ekki gætt að breyta orðalagi upphafsákvæðis 5. gr. að fullu til samræmis við áðurnefnda breytingu vegna þess að þar var eftir sem áður vísað til krafna launþega einna.

Nokkrar breytingar voru gerðar á löggjöf um ábyrgð á launum vegna gjaldþrots vinnuveitanda uns lög nr. 53/1993 tóku gildi, þar á meðal var með 6. gr. laga nr. 1/1992 um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992 settur á stofn ábyrgðasjóður launa vegna gjaldþrota sem ábyrgðist greiðslu vinnulaunakröfu launþega á hendur vinnuveitanda við gjaldþrot. Í 1. gr. laga nr. 52/1992 um ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrota var síðan kveðið á um að sjóðurinn skyldi einnig ábyrgjast kröfu viðurkennds lífeyrissjóðs vegna lífeyrisiðgjalda á hendur vinnuveitanda við gjaldþrot. Ákvæði sama efnis var að finna í 1. gr. laga nr. 53/1993. Því til samræmis sagði meðal annars í 1. mgr. 5. gr. þeirra laga að ábyrgð ábyrgðasjóðs launa tæki til „kröfu viðurkennds lífeyrissjóðs um vangoldin lífeyrissjóðsiðgjöld“, sbr. c. lið málsgreinarinnar. Upphaf 1. mgr. 6. gr. laganna, sem var óbreytt frá 1. mgr. 5. gr. laga nr. 23/1985 að öðru leyti en því að ábyrgðasjóður launa var kominn í stað ríkissjóðs, hljóðaði svo: „Eftirtaldir launþegar geta þó ekki krafið sjóðinn um greiðslu krafna skv. a-d-liðum 1. mgr. 5. gr.“ Á eftir kom upptalning í fjórum stafliðum, þar á meðal voru þeir sem sæti höfðu átt í stjórn gjaldþrota félags eftir að fjárhag þess tók verulega að halla, sbr. a. lið 1. mgr. 6. gr.

Samkvæmt 5. gr., sbr. 1. gr. laga nr. 88/2003 tekur ábyrgð Ábyrgðasjóðs launa meðal annars til „kröfu lífeyrissjóðs um lífeyrisiðgjöld“ við gjaldþrot vinnuveitanda, að tilteknum skilyrðum uppfylltum, sbr. d. lið 5. gr., sbr. og 4. gr. laganna. Í fyrri málslið 1. mgr. 10. gr. þeirra er tekið fram að „kröfur framkvæmdastjóra og stjórnarmanna hins gjaldþrota fyrirtækis njóta ekki ábyrgðar samkvæmt lögum þessum.“ Samkvæmt síðari málslið málsgreinarinnar gildir sama „um kröfur launamanns sem var eigandi, einn eða ásamt maka sínum eða öðrum nákomnum, að verulegum hlut í hinu gjaldþrota fyrirtæki og hafði umtalsverð áhrif á rekstur þess.“ Fram kom í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 88/2003 að með ákvæðum 10. gr. væru lagðar til ýmsar breytingar á efni þágildandi laga. Hefðu breytingarnar það í för með sér að í mörgum tilvikum myndi afstaða til þess hvort krafa þeirra sem tengjast eigendum eða stjórnendum hins gjaldþrota fyrirtækis ráðast af huglægu mati, en í gildandi lögum væri að mestu byggt á hlutlægum reglum. Í athugasemdunum var ennfremur tekið fram, að því er varðaði sérstaklega stjórnarmenn, að gera mætti ráð fyrir að Ábyrgðasjóðnum yrði þrátt fyrir orðalag 1. mgr. 10. gr. heimilt að greiða kröfur þeirra í undantekningartilvikum. Mætti sem dæmi gera ráð fyrir að kröfuhafi gæti í einhverjum tilvikum sýnt fram á að skipan sín í stjórn félags hefði verið til málamynda og í raun aldrei ætlast til þess að hann skipti sér af störfum stjórnar. Lög nr. 88/2003 tóku gildi 10. apríl 2003. Samkvæmt fyrri málslið 2. mgr. 28. gr. laganna njóta kröfur í bú vinnuveitanda sem úrskurðaður var gjaldþrota fyrir gildistöku þeirra „ábyrgðar samkvæmt lögum um ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrota, nr. 53/1993.“ Síðari málsliður málsgreinarinnar er svohljóðandi: „Ákvæði 10. gr. laga þessara taka þó strax gildi vegna krafna í bú vinnuveitanda sem úrskurðuð eru gjaldþrota fyrir gildistöku þessara laga leiði þau til hagstæðari niðurstöðu fyrir kröfuhafa.“ Í athugasemdum með frumvarpi að lögum nr. 88/2003 var hnykkt á því að í hinu tilvitnaða ákvæði væri kveðið á um að 10. gr. skyldi taka strax gildi leiddi hún til hagstæðari niðurstöðu fyrir kröfuhafa en 6. gr. laga nr. 53/1993.

Hvorki í athugasemdunum né öðrum lögskýringargögnum kom fram að með setningu laga nr. 88/2003 hafi verið ætlunin að breyta þeirri reglu sem hafði verið lögfest allt frá árinu 1985 að undanþáguákvæði 6. gr. laga nr. 53/1993, sem tekin voru upp verulega breytt í 10. gr. laga nr. 88/2003, skyldu framvegis ekki taka til kröfu lífeyrissjóðs um vangoldin lífeyrissjóðsiðgjöld. Í ljósi þess verður gildistökuákvæði 2. mgr. 28. gr. laganna skýrt með þeim hætti að hinar þrengri reglur 10. gr. um það hverjir skuli falla undir undanþáguákvæðin hafi tekið gildi strax við gildistöku þeirra, að því tilskildu að þær leiði til hagstæðari niðurstöðu fyrir kröfuhafa. Að öðru leyti skulu kröfur í bú vinnuveitanda sem úrskurðaður var gjaldþrota fyrir gildistökuna, eins og E.S.G. ehf., njóta ábyrgðar samkvæmt lögum nr. 53/1993. Meðal þeirra er krafa lífeyrissjóðs um vangoldin lífeyrissjóðsiðgjöld samkvæmt c. lið 1. mgr. 5. gr. þeirra laga, nema um sé að ræða kröfu vegna einhvers þess sem talinn var upp í 6. gr. þeirra, sbr. upphafsákvæði þeirrar greinar, þó að teknu tilliti til hinna þrengri reglna 10. gr. laga nr. 88/2003 leiði þær til hagstæðari niðurstöðu fyrir þann sem hlut á að máli. Þegar af þessari ástæðu er ekki fallist á með áfrýjanda að taka beri kröfur hans gegn stefnda til greina á grundvelli þeirrar málsástæðu að samkvæmt orðalagi síðastgreindrar lagagreinar taki hún og þar með undanþáguákvæði hennar í engu til kröfu stefnda á hendur Ábyrgðasjóði launa.

V

Áfrýjandi var einn þriggja stjórnarmanna í E.S.G. ehf. og hvíldu þar af leiðandi á honum skyldur samkvæmt 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög eins og nánar er gerð grein fyrir í forsendum hins áfrýjaða dóms. Að auki var hann prókúruhafi félagsins. Að þessu virtu og með skírskotun til þess sem fram kemur í IV. kafla að framan verður talið að krafa stefnda vegna lífeyrissjóðsiðgjalda áfrýjanda hafi fallið undir 10. gr. laga nr. 88/2003. Samkvæmt því var Ábyrgðasjóði launa rétt að hafna þeirri kröfu stefnda á hendur sjóðnum og eru aðilar málsins bundnir af þeirri niðurstöðu. Aðrar málsástæður sem áfrýjandi hefur reist kröfur sínar á og ekki hefur verið sérstaklega leyst úr eru haldlausar, þar á meðal sú að stefndi hafi vanrækt að gæta hagsmuna áfrýjanda, sem sat í stjórn áðurnefnds félags og var prókúruhafi þess, við innheimtu kröfunnar á hendur félaginu.

Með skírskotun til þess sem að framan greinir verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, S-kk-ef G-kk-ef E-kk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 1.000.000 krónur.