443/2005

Deilt var um hvort V ehf., sem var eigandi jarðarinnar Þverfells í Borgarfjarðarsveit, eða I, sem var ábúandi jarðarinnar, ætti rétt til greiðslu, sem íslenska ríkið hafði innt af hendi árið 1992, vegna sölu á hluta fullvirðisréttar jarðarinnar. Fyrir lá að fullvirðisrétturinn hafði verið ákveðinn út frá framleiðslu ábúenda en ekki landeiganda. Var talið að fullnægt hefði verið skilyrðum 4. gr. reglugerðar nr. 313/1991 um að greiða skyldi ábúendum jarðarinnar kaupverð fullvirðisréttarins og var I því sýknuð af kröfu V ehf. um þetta atriði. Einnig var deilt um hvor aðilanna ætti rétt á arðgreiðslum vegna veiðiréttar jarðarinnar, sem Veiðifélag Grímsár og Tunguár hafði árlega lagt inn á bankabók í vörslu þess. Í erfðafestusamningi frá 1951 hafði þáverandi eigandi jarðarinnar áskilið sér rétt til „veiðivatna jarðarinnar“. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að það hefði staðið eigandanum nær að tryggja sér sönnun um umfang þess veiðiréttar, sem undanskilja átti við samningsgerðina. Ekki var talið sannað að hann hafi haft arðgreiðslur af Tunguá í huga þegar samningurinn var gerður, enda var þá engin veiði í ánni fyrir landi jarðarinnar. Niðurstaða héraðsdóms um að V ehf. ætti ekki rétt til arðgreiðslnanna var því staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf B-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 12. október 2005. Hann krefst þess, að viðurkennt verði að sér beri sem eiganda jarðarinnar Þverfells í Borgarfjarðarsveit réttur til innistæðu bankabókar nr. 66605 í útibúi Landsbanka Íslands hf., Laugavegi 77 í Reykjavík. Þá krefst hann þess einnig, að viðurkennt verði að sér beri sem eiganda Þverfells réttur til arðs af veiðiréttindum jarðarinnar í Tunguá, sem greiddur hafi verið árlega frá 1994 inn á bankabók í vörslu Veiðifélags Grímsár og Tunguár. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt fyrir Hæstarétti.

I.

Áfrýjandi máls þessa er eigandi jarðarinnar Þverfells í Borgarfjarðarsveit en stefnda er ábúandi jarðarinnar á grundvelli erfðafestusamnings 27. mars 1951. Í máli þessu deila aðilar annars vegar um það hvor þeirra eigi rétt til greiðslu, sem íslenska ríkið innti af hendi vegna sölu á hluta fullvirðisréttar jarðarinnar Þverfells og lögð hefur verið inn á bankabók nr. 66605 í útibúi Landsbanka Íslands hf. að Laugavegi 77 í Reykjavík. Hins vegar deila aðilar um það hvor þeirra eigi rétt til arðgreiðslna vegna veiðiréttar jarðarinnar, sem greiddar hafa verið árlega frá árinu 1994 inn á bankabók í vörslu Veiðifélags Grímsár og Tunguár.

II.

Lög nr. 46/1985 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum tóku gildi 1. júlí 1985. Í 1. mgr. a. 30. gr. laganna var kveðið á um það, að landbúnaðarráðherra væri rétt að leita eftir samningum fyrir hönd ríkisstjórnarinnar við Stéttarsamband bænda um magn mjólkur- og sauðfjárafurða, sem framleiðendum yrði ábyrgst fullt verð fyrir á samningstímanum. Í reglugerðum, sem settar voru með stoð í lögunum, var fullvirðisréttur síðan skilgreindur sem það magn sauðfjárafurða, sem búmarkssvæði og/eða framleiðendum væri ábyrgst fullt verð fyrir á grundvelli framangreinds ákvæðis í lögunum.

Með samningi ríkisins og stéttarsambands bænda 11. mars 1991 um stefnumörkun í mjólkurframleiðslu og sauðfjárrækt voru teknar upp beingreiðslur, sem miðuðust við innanlandsmarkað á hverjum tíma, og horfið frá greiðslum útflutningsbóta. Samkvæmt viðauka I með samningnum var stefnt að því að fullvirðisréttur í sauðfjárframleiðslu yrði lagaður að innanlandsmarkaði í tveimur áföngum. Í fyrri áfanganum, á tímabilinu frá 1. maí 1991 til 31. ágúst sama ár, skuldbatt ríkissjóður sig til að kaupa fullvirðisrétt, allt að 3.700 tonnum, en síðan skyldi fara fram niðurfærsla á fullvirðisrétti að því marki sem á vantaði til að markmiðum samningsins um 10% fækkun sauðfjár á því hausti frá fyrra ári yrði náð. Kveðið var á um, að verð fyrir keyptan fullvirðisrétt skyldi vera 600 krónur á kg, auk þess sem greiða skyldi förgunarbætur, sem voru ýmist 5.000 krónur eða 3.500 krónur fyrir hverja kind. Við niðurfærslu átti ríkissjóður hins vegar að greiða 450 krónur á kg, auk 3.500 króna í förgunarbætur. Í síðara áfanganum, á tímabilinu frá 1. september 1991 til 31. ágúst 1992, skuldbatt ríkissjóður sig til að kaupa fullvirðisrétt gegn 380 króna greiðslu á kg, auk 3.500 króna bóta fyrir hverja fargaða kind. Þá var gert ráð fyrir því að 15. september 1992 færi fram önnur niðurfærsla fullvirðisréttar um það, sem á vantaði til að ná settum markmiðum um aðlögun að innanlandsmarkaði. Við þessa niðurfærslu átti að greiða 380 krónur á kg. Í viðaukanum var ekki tekið fram, hverjum bæri réttur til greiðslna fyrir fullvirðisréttinn.

Þrátt fyrir framangreind tímamörk var í samningi um kaup á fullvirðisrétti, sem undirritaður var af hálfu ríkissjóðs og stefndu 31. mars og 1. apríl 1992, skýrt tekið fram að kaupverðið væri 600 krónur á kg. Virðist hann því hafa verið gerður á grundvelli fyrirmæla framangreinds samnings ríkisins við Stéttarsamband bænda um kaup ríkisins á fullvirðisrétti við fyrri áfanga aðlögunarinnar.

Lögum nr. 46/1985 var ekki breytt strax í kjölfar samningsins 11. mars 1991 milli ríkisins og Stéttarsambands bænda. Hins vegar var reglugerð nr. 313/1991 um aðlögun fullvirðisréttar til framleiðslu sauðfjárafurða að innanlandsmarkaði gefin út 2. júlí 1991. Í 4. gr. hennar var fjallað um ráðstöfun fullvirðisréttar og segir þar í 1. mgr.: „Fullvirðisréttur á lögbýli fylgir því og er kaupverð hans greitt til eiganda þess eða eftir tilvísun hans, nema sá fullvirðisréttur sem ábúandi hefur keypt eða flutt með sér á leigujörð, sem er greiddur ábúanda. Samningi um sölu fullvirðisréttar þarf að fylgja samþykki eiganda (eigenda) og ábúanda (ábúenda) lögbýlis, sem nýtir fullvirðisrétt á lögbýlum haustið 1991, ef ekki er um sama (sömu) aðila að ræða.” Í 8. gr. reglugerðarinnar var fjallað um greiðslu förgunarbóta og sagt að þær skyldi greiddar seljanda fullvirðisréttar, en ábúanda væri hann annar en seljandi. Samkvæmt 21. gr. átti að fylgja sömu reglum við kaup ríkisins á fullvirðisrétti við síðari áfanga aðlögunarinnar, að öðru leyti en því, að fjárhæðir voru lægri eins og ákveðið hafði verið í viðaukanum með samningnum. Í 13. gr. var kveðið á um greiðslur vegna niðurfærslu fullvirðisréttar, en ekki var þar hins vegar mælt fyrir um hverjir fengju þessar greiðslur í sinn hlut.

Lögum nr. 46/1985 var breytt til samræmis við ofangreindan samning milli ríkisins og Stéttarsambands bænda með lögum nr. 5/1992 frá 28. febrúar 1992. Þar sagði í 7. gr. a., sem varð 39. gr. laganna, að frá 1. maí 1991 til 31. ágúst 1992 skyldi laga fullvirðisrétt til framleiðslu sauðfjárafurða að innanlandsmarkaði með því að ríkissjóði væri heimilt að greiða fyrir fullvirðisrétt til framleiðslu sauðfjárafurða allt að 3.700 tonnum og greiða förgunarbætur vegna fækkunar áa eftir nánari ákvörðun í reglugerð. Ekki var mælt fyrir um það í lögunum hvort greiða skyldi ábúanda eða eiganda lögbýlis fyrir fullvirðisréttinn.

Með lögum nr. 112/1992 frá 29. desember 1992 var síðan bætt tveimur nýjum málsgreinum við 39. gr. laga nr. 46/1985. Þar var kveðið á um í fyrri málsgreininni, að greiðslur vegna niðurfærslu fullvirðisréttar til framleiðslu sauðfjárafurða skyldu greiddar handhafa réttar til beinna greiðslna á lögbýlinu vegna framleiðslu sauðfjárafurða verðlagsárið 1993 til 1994 samkvæmt skrám Framleiðsluráðs landbúnaðarins 31. janúar 1993. Þetta gilti þó ekki, ef gert var samkomulag um annan hátt á greiðslum milli ábúanda og eiganda lögbýlis, þegar ekki var um sömu aðila að ræða, enda bærist tilkynning um það til landbúnaðarráðuneytisins fyrir 31. janúar 1993. Í síðari málsgreininni sagði, að tæki leiguliði við greiðslunum gæti eigandi lögbýlis óskað eftir því við ábúðarlok, að tekið yrði tillit til þeirra við mat samkvæmt 16. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 að því marki sem þær teldust bætur fyrir skerðingu á búrekstraraðstöðu eftir lok ábúðartímans.

Lög nr. 112/1992 höfðu ekki tekið gildi þegar ríkið keypti fullvirðisrétt jarðarinnar Þverfells um mánaðamótin mars/apríl 1992. Framangreint ákvæði í lögunum tók aðeins til greiðslu úr ríkissjóði vegna niðurfærslu fullvirðisréttar vegna framleiðslu sauðfjárafurða verðlagsárið 1993 til 1994, enda áttu kaup ríkisins á slíkum rétti að vera um garð gengin, þegar lögin tóku gildi. Ekki verður séð að nein rök hafi staðið til þess að haga greiðslum með mismunandi hætti eftir því hvort um kaup eða niðurfærslu á fullvirðisrétti var að ræða, en báðar þessar leiðir miðuðu að því að draga úr framleiðslu sauðfjárafurða til að laga framleiðsluna að innanlandsmarkaði. Þessar aðgerðir bitnuðu fyrst og fremst á framleiðendum afurðanna án tillits til þess hvort framleiðslan fór fram á lögbýlum sem þeir áttu sjálfir eða leigðu. Sú framleiðslustýring, sem komið var á með lögum nr. 46/1985, átti meðal annars að tryggja lífsafkomu framleiðenda landbúnaðarafurða þegar draga þurfti úr framleiðslunni. Var það gert með því að tryggja þeim ákveðið verð fyrir tiltekið magn, sem þeir framleiddu. Aðgerðir þær, sem kveðið var á um í viðauka I í samningi ríkisins við Stéttarsamband bænda miðuðu að því að draga úr því magni og skertu því afkomu framleiðenda, ef ekki kæmu greiðslur fyrir. Greiðslurnar samkvæmt samningnum, hvort sem þær voru vegna kaupa eða niðurfærslu á fullvirðisréttinum, áttu að bæta fyrir þá skerðingu hjá framleiðendum sauðfjárafurða.

Eins og að framan greinir voru engin fyrirmæli í lögum um hverjum bæri greiðsla vegna kaupa ríkisins á fullvirðisrétti á grundvelli framangreinds samnings ríkisins við Stéttarsamband bænda. Gögn málsins bera með sér, að ábúendur Þverfells hafa nýtt jörðina til sauðfjárræktar allt frá því að erfðafestusamningurinn var gerður 1951. Fullvirðisréttur jarðarinnar, og áður búmark hennar, var því ákveðinn út frá framleiðslu ábúenda hennar en ekki landeiganda. Eins og áður getur segir í 4. gr. reglugerðar nr. 313/1991 að kaupverð fullvirðisréttar skyldi greiða til eiganda lögbýlis eða eftir tilvísun hans, nema ábúandi hefði keypt eða flutt með sér fullvirðisrétt á leigujörð sem þá skyldi greiða ábúanda. Ef skilja skal þetta ákvæði á þann veg, að við þær aðstæður sem hér um ræðir eigi að greiða eiganda en ekki ábúanda við kaup fullvirðisréttar lögbýlisins, virðist það hvorki samrýmast þeim sjónarmiðum, sem lög nr. 46/1985 eru byggð á né forsendum samningsins 11. mars 1991 milli ríkisins og Stéttarsambands bænda. Með þetta í huga verður að telja að fullnægt sé skilyrðum ákvæða reglugerðarinnar um að greiða skuli ábúanda Þverfells kaupverð fullvirðisréttarins. Gera verður ráð fyrir því, að eftir gildistöku laga nr. 112/1992 hafi eigandi Þverfells getað óskað eftir því við ábúðarlok, að tekið yrði tillit til greiðslunnar að því marki sem hún teldist bætur fyrir skerðingu á búrekstraraðstöðu eftir lok ábúðartímans, sbr. 2. mgr. 16. gr. laganna.

Samkvæmt framansögðu ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um þessa kröfu.

III.

Með samningi 27. mars 1951 seldi þáverandi eigandi Þverfells, S-kk-nf F-kk-nf, föður stefndu, B-kk-þgf D-kk-þgf, jörðin á leigu til erfðafestu. Samkvæmt 2. mgr. samningsins áskildi S-kk-nf sér rétt til „veiðivatna jarðarinnar” að því undanskildu að ábúandi hefði jafnan rétt til veiði fyrir heimili sitt. Á þessum tíma voru í gildi lög nr. 112/1941 um lax- og silungsveiði. Í 3. mgr. 2. gr. laganna var kveðið á um það að væri jörð byggð á leigu fylgdi veiði ábúðinni, nema öðruvísi semdist og atvinnumálaráðherra samþykkti. Framangreindur erfðafestusamningur var ekki áritaður um samþykki ráðherra og engin gögn hafa verið lögð fram sem sýni, að ráðherra hafi samþykkt þá tilhögun veiðiréttar, sem kveðið var á um í samningnum.

Fyrir liggur, að á því hefur verið byggt um áratuga skeið að um gildan samning hafi verið að ræða hvað varðar rétt til veiði. Þegar eigandi jarðarinnar afsalaði henni 19. febrúar 1963 var tekið fram, að allur veiðiréttur í Reyðarvatni fylgdi jörðinni við söluna og í afsali til áfrýjanda fyrir jörðinni 13. september 1976 var tekið fram, að jörðin seldist með öllum gögnum og gæðum, þar með töldum veiðirétti óskoruðum í Reyðarvatni, án þess að vikið væri að veiðirétti í öðrum vötnum. Enginn ágreiningur hefur verið um það, að veiðiréttur í Reyðarvatni tilheyri áfrýjanda sem eiganda jarðarinnar. Veiðifélag Grímsár og Tunguár greiddi eftir 1979 eigendum og ábúanda Þverfells arð af veiði í Tunguá í ákveðnum hlutföllum samkvæmt samkomulagi aðila, en árið 1994 var það samkomulag fellt niður og frá þeim tíma hefur hvor aðili um sig talið sig eiga rétt til alls arðs af veiði í ánni.

Þegar erfðafestusamningurinn var gerður 1951 var meginreglan sú, að veiðiréttur fylgdi ábúð, sbr. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 112/1941. Ef bregða skyldi frá þeirri reglu þurfti því að kveða skýrt á um það í samningi milli eiganda og ábúanda. Það stóð eiganda jarðarinnar nær að tryggja sér sönnun um umfang þess veiðiréttar, sem undanskilja átti við samningsgerðina. Í erfðafestusamningnum var eingöngu sagt, að eigandi jarðarinnar áskildi sér rétt til veiðivatna hennar. Engin veiði var þá í Tunguá fyrir landi jarðarinnar frekar en nú, og náði veiðifélag Grímsár og Tunguár ekki til árinnar fyrr en síðar. Ósannað verður að telja, að við gerð erfðafestusamningsins hafi eigandi jarðarinnar haft arðgreiðslur af Tunguá í huga. Samkvæmt þessu verður niðurstaða héraðsdóms einnig staðfest um þessa kröfu.

Samkvæmt framansögðu skal héraðsdómur vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi greiði málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði svo sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Áfrýjandi, Veiðifélagið Bláskógar ehf., greiði stefndu, I-kvk-þgf H-kvk-þgf B-kvk-þgf, málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 900.000 krónur, og renni 400.000 krónur af því í ríkissjóð.

Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hennar, 400.000 krónur.