374/2014

Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu M um dómkvaðningu matsmanns í máli sem félagið hafði höfðað á hendur M ehf. til viðurkenningar á innlausnarskyldu M ehf. á hlutum M í félaginu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt leitað væri álits á einhverju sem öðrum þærði snerti lagaleg atriði myndi niðurstaða þar um í matsgerð ekki binda hendur dómara eða þrengja svigrúm hans og skyldu til að meta þau endanlega sjálfur. Þá yrði ekki slegið föstu að útilokað væri fyrir matsmann að svara í matsgerð þeim spurningum sem greindi í matsbeiðninni þótt þær væru að nokkru leyti óljósar og matskenndar. Yrði M því ekki meinað að afla matsgerðar um spurningarnar, enda bæri hann sjálfur kostnað af matsgerðinni og áhættu af því hvort hún kæmi honum að notum.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. maí 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. maí 2014, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og fallist á beiðni hans um dómkvaðningu matsmanns. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Varnaraðili var stofnaður á árinu 2000 í þeim tilgangi að setja upp sýningar á leikritinu Hellisbúanum í Þýskalandi og bar hann þá heitið Leikhúsmógúlinn ehf. Með hluthafasamkomulagi 21. ágúst 2006 komu inn nýir eigendur hluta í varnaraðila, en tilgangur þessa samkomulags og samninga sem því tengdust var að skipta hlutum í varnaraðila upp í forgangshluti og almenna hluti og tryggja þannig forgangsstöðu þeirra sem um þetta leyti lögðu fram fjármuni til varnaraðila. Var samþykktum varnaraðila breytt þennan dag til samræmis við hluthafasamkomulagið. Einkahlutafélagið Brú II sem nú er í eigu sóknaraðila skráði sig fyrir nýjum forgangshlutum. Annað hluthafasamkomulag var gert 30. nóvember 2007 um hverjir skyldu vera stjórnarmenn í varnaraðila. Brú II ehf. mun hafa selt öðrum félögum hluti sína í varnaraðila, en 23. júlí 2008 mun sóknaraðili hafa eignast öll réttindi og skyldur þeirra hluta sem Brú II ehf. hafði eignast samkvæmt hluthafasamkomulaginu 21. ágúst 2006, auk þess að kaupa hluti til viðbótar 30. maí 2010.

Á fundum 15. desember 2008 samþykktu stjórnir varnaraðila og félags er bar núverandi nafn varnaraðila, en sömu menn sátu í stjórnum beggja félaganna, samrunaáætlun þannig að hið síðarnefnda rynni inn í sóknaraðila og að samþykktir sóknaraðila giltu eftir samrunann. Skyldi samruninn miðast við 30. júní 2008 og var hann auglýstur í Lögbirtingablaði 12. janúar 2009. Á stjórnarfundi varnaraðila 24. febrúar 2009 var staðfest ákvörðun um samrunann, en samþykkt að varnaraðili tæki eigi að síður upp nafn hins yfirtekna félags, Mogul Holding ehf. Voru gögn er vörðuðu samrunann móttekin hjá fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra 13. mars 2009. Samkvæmt hlutaskrá í félaginu frá mars það ár voru eigendur hluta hinir sömu og fyrir samrunann og skipting eignarhluta hin sama.

Með dómi Hæstaréttar 28. febrúar 2013 í máli nr. 418/2012, í máli fjögurra hluthafa í varnaraðila gegn sóknaraðila, komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að við áðurgreindan samruna hefðu forgangshlutir þeir, sem um var deilt í málinu og sóknaraðili krefst nú innlausnar á, breyst í almenna hluti. Þá var fellt úr gildi hluthafasamkomulagið frá 30. nóvember 2007. Að gengnum dómi Hæstaréttar, eða 21. mars 2013, krafðist sóknaraðili á ný innlausnar á hlutum sínum í varnaraðila auk arðs að tiltölu við eignarhluti sína. Vísaði sóknaraðili um þá kröfu til samþykkta varnaraðila. Með bréfi 23. apríl 2013 hafnaði varnaraðili þessum kröfum sóknaraðila og 2. maí það ár var haldinn hluthafafundur í varnaraðila um niðurfellingu á svokölluðum forgangsflokki hluta í félaginu. Voru þær breytingar skráðar í fyrirtækjaskrá.

Hinn 24. júní 2014 höfðaði sóknaraðili dómsmál á hendur varnaraðila með dómkröfum eins og raktar eru í hinum kærða úrskurði. Gerði hann þá kröfu að viðurkennd yrði innlausnarskylda varnaraðila á „forgangshlutum ... pr. 1.1.2009 að nafnvirði ISK 1.082.250.“ Þá krafðist hann þess að varnaraðili yrði dæmdur til að greiða sér tilgreinda fjárhæð, en til vara aðra lægri. Var í stefnunni og áskilnaður um að sóknaraðili myndi óska eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta virði varnaraðila.

Sóknaraðili reisir dómkröfur sínar einkum á því að vegna framangreinds samruna eigi hann, sem eigandi forgangshluta, samningsbundinn rétt til innlausnar á hlutum sínum í félaginu með sama hætti eins og félaginu hefði verið slitið samkvæmt tilgreindum ákvæðum í samþykktum varnaraðila 21. ágúst 2006. Verði ekki á þetta fallist leiði tilgreind ákvæði í áskriftarsamningi 21. ágúst 2006 til sömu niðurstöðu. Hvað sem öðru líði sé varnaraðili skuldbundinn samkvæmt áskriftarsamningnum til að leysa til sín hlutina „á verði sem samsvari annað hvort sanngjörnu markaðsverði hlutanna eða forgangsverði forgangshluthafa við slit.“ Færir sóknaraðili fram þær röksemdir til stuðnings kröfum sínum að þótt framangreindur samruni hafi miðast við 30. júní 2008 hafi hann ekki verið ákveðinn af stjórnum samrunafélaganna fyrr en 15. desember 2008 og staðfestur af stjórn 24. febrúar 2009. Verði því að telja að forgangshlutir hafi ekki getað fallið niður fyrr en í fyrsta lagi 15. desember 2008.

Við meðferð málsins kom fram krafa varnaraðila um að málinu yrði vísað frá héraðsdómi. Var hún einkum á því reist að með framangreindum dómi Hæstaréttar 28. febrúar 2013 hefði fengist úrlausn um þau atriði sem sóknaraðili reisi nú kröfur sínar á. Héraðsdómur hafnaði kröfu varnaraðila með úrskurði 9. janúar 2014. Í kjölfar þess bar sóknaraðili fram 26. febrúar 2014 beiðni um dómkvaðningu matsmanns. Með matsbeiðninni óskar sóknaraðili eftir því að metið verði hvert hafi verið innlausnarverð 1.082.250 forgangshluta hans í varnaraðila á grundvelli þeirrar aðferðar sem tilgreind er í 24. gr. samþykkta varnaraðila 21. ágúst 2006 og 24. febrúar 2009, sbr. einkum ákvæði í 2. mgr. og 4. mgr. greinarinnar. Þá er óskað svara um hver sé fjárhæð útgreiðslu til sóknaraðila miðað við 1.082.250 forgangshluti eða 22,81% eignarhlutdeild sóknaraðila í varnaraðila, í fyrsta lagi á grundvelli þeirrar aðferðar sem tilgreind sé í 24. gr. samþykkta varnaraðila, að frádregnu innlausnarverði forgangshluta, í öðru lagi á grundvelli þeirrar aðferðar sem tilgreind sé í grein 3.2 í áskriftarsamningi 21. ágúst 2006, að teknu tilliti til greiðslu forgangsfjárhæðar, en í þriðja lagi á grundvelli þeirra aðferða sem tilgreindar séu í grein 3.6 í áskriftarsamningnum.

Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði telur varnaraðili að með framangreindum dómi Hæstaréttar hafi í raun fengist niðurstaða um ágreining aðila og sóknaraðili hafi ekki lengur lögvarða hagsmuni fyrir kröfum sínum. Tilvísun sóknaraðila til hluthafasamkomulagsins og samþykkta varnaraðila 21. ágúst 2006 hafi því ekki þýðingu. Þá séu matsspurningar of óljósar með tilliti til dagsetninga og myntar sem sóknaraðili vilji að miðað verði við. Auk þess sé umbeðinni matsgerð ætlað að leysa úr lagalegum ágreiningi. Þá sé ósamræmi milli matsspurninga og ekki teknar með nauðsynlegar forsendur fyrir matsbeiðni.

II

Í máli þessu er deilt um hvort varnaraðila beri skylda til innlausnar á hlutum sóknaraðila í sér eftir nánar tilgreindum uppgjörsaðferðum miðað við tiltekin tímamörk. Kveður sóknaraðili sig eiga lögvarðan rétt til að verða leystur út úr varnaraðila og fá endurgreitt kaupverð hluta sinna í honum. Með matsbeiðni sinni freistar hann þess að renna stoðum undir fjárkröfu sína á hendur varnaraðila miðað við tilteknar forsendur sem hann reisir málatilbúnað sinn á.

Samkvæmt 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 leggur dómari sjálfur mat á atriði sem krefjast almennrar þekkingar og menntunar eða lagaþekkingar. Þótt með matsbeiðni í máli þessu sé leitað álits á einhverju sem öðrum þræði snertir lagaleg atriði myndi niðurstaða þar um í matsgerð ekki binda hendur dómara eða þrengja svigrúm hans og skyldu til að meta þau endanlega sjálfur. Þá geta staðhæfingar í matsbeiðni um atriði sem sóknaraðili telur hafa áhrif við matið ekki skert frelsi matsmanns til að leggja á þau sjálfstætt mat. Er þess jafnframt að gæta að sóknaraðili ber hallann af þýðingu matsgerðar og þá því ef sönnunargildi hennar verður rýrara en ella vegna þess að lögð hefur verið til grundvallar mati forsenda sem reynist ekki eiga við rök að styðjast. Þá verður því ekki slegið föstu að útilokað sé að svara í matsgerð þeim spurningum sem greinir í matsbeiðni þótt talið verði að þær séu að nokkru leyti óljósar og matskenndar. Verður sóknaraðila því ekki meinað að afla matsgerðar um þessar spurningar, enda ber hann sjálfur kostnað af matsgerðinni og áhættu af því hvort hún komi honum að notum. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmann í samræmi við beiðni sóknaraðila.

Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmann í samræmi við beiðni sóknaraðila, Mango Tree B.V.

Varnaraðili, Mogul Holding ehf., greiði sóknaraðila 400.000 krónur í kærumálskostnað.