388/2003

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli tveggja erlendra fyrirtækja á hendur íslenska ríkinu var vísað frá dómi. Í málinu var þess annars vegar krafist að viðurkennt yrði að öðru fyrirtækinu væri heimilt þrátt fyrir ákvæði 3. töluliðar 3. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2002 um tóbaksvarnir að fjalla í fjölmiðlum um upplýsingar sem lytu að lýsingum á þeim tóbaksvörum sem það setti á markað og hins vegar að fyrirtækjunum væri heimilt þrátt fyrir ákvæði 6. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2002 að hafa tóbakið eða vörumerki þess sýnilegt á sölustöðum. Í Hæstarétti var með vísan til þess að fyrri liður kröfugerðarinnar væri ekki í því horfi að dómsniðurstaða gæti orðið skýr og afgerandi um það hvernig rétti fyrirtækisins væri háttað, staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að vísa henni frá dómi. Varðandi síðari kröfuliðinn var talið fram komið að viðskiptum lyki ekki með öllu við það að varningurinn væri seldur ÁTVR. Þá mætti ganga út frá því að hömlur samkvæmt 6. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2002 væru líklegar til að hafa áhrif á sölu til neytenda á varningi frá fyrirtækjunum, en árangur í sölustarfi smásala hefði augljós áhrif á hagsmuni þeirra. Var því fallist á að áskilnaður um lögvarða hagsmuni stæði því ekki í vegi að fyrirtækin gætu fengið dóm um þessa kröfu. Var úrskurðurinn að því er varðaði þennan kröfulið felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka hann til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Málið dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 29. september 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. október sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. september 2003, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður, en til vara að málskostnaður á báðum dómstigum falli niður.

I.

Í fyrri lið kröfugerðar fyrir héraðsdómi krefst sóknaraðilinn British American Tobacco Nordic Oy þess að viðurkennt verði að honum sé heimilt þrátt fyrir ákvæði 3. töluliðar 3. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2002 um tóbaksvarnir að fjalla í fjölmiðlum um þær upplýsingar, sem fram komi í héraðsdómsskjali nr. 18, og lúti að lýsingu á þeim tóbaksvörum, sem hann setur á markað. Í öðrum lið kröfugerðarinnar krefjast báðir sóknaraðilar þess að viðurkennt verði að þeim sé heimilt þrátt fyrir ákvæði 6. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2002 að hafa sýnilegt viðskiptavinum á útsölustöðum það tóbak eða vörumerki tóbaks, sem sá sóknaraðilanna setur á markað, sem nefndur var í fyrri kröfulið. Er í hinum kærða úrskurði gerð grein fyrir tengslum sóknaraðilanna innbyrðis og með hvaða hætti hvor þeirra kemur að því að setja á markað hér á landi margs kyns tóbaksvörur, sem seldar eru í Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins (ÁTVR), sem aftur selur þær smásölum.

Sóknaraðilinn British American Tobacco Nordic Oy hefur lagt fyrir Hæstarétt nýtt skjal til skýringar á því að hann og fyrirrennari hans hafi um langt árabil haft samning við Globus hf. um að vera einkaumboðsmaður sinn á Íslandi. Segir sóknaraðilinn samkeppni ríkja milli framleiðenda tóbaksvara, sem allir hafi það markmið að tryggja sem mesta sölu á sínum tegundum hjá smásölum og á sölustöðum á hótelum og veitingahúsum. Kemur fram að umboðssamningurinn við Globus hf. skyldi íslenska félagið til að vinna fyrir hönd sóknaraðilans og tryggja árangursríka markaðssetningu og sölu á vörum hans innan þess ramma, sem heimilt sé samkvæmt ákvæðum laga um tóbaksvarnir. Hafi félagið í því skyni margvísleg samskipti við smásala, meðal annars til að tryggja að nægilegt magn af vörum sóknaraðilans sé jafnan fyrir hendi til að anna eftirspurn. Liður í því sé að umboðsmaðurinn eigi jafnan vörubirgðir á lager til öryggis ef smásala vanti birgðir og þær fáist ekki hjá ÁTVR. Globus hf. geti þannig brugðist við með skjótum hætti og gætt hagsmuna sóknaraðilans, en félagið hafi leyfi til að selja í smásölu birgðir tóbaksvöru, sem það kaupi frá ÁTVR. Með þessum og margvíslegum öðrum hætti hafi umboðsmaðurinn skyldum að gegna fyrir sóknaraðilann. Kveðst sóknaraðilinn þannig hafa mikil samskipti bæði við heildsala og smásala á tóbaksvörum, ýmist beint eða fyrir milligöngu umboðsmanns síns. Liður í því séu reglubundnir, mánaðarlegir fundir með fulltrúum ÁTVR, sóknaraðilans og Globusar hf.

II.

Fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðilinn British American Tobacco Nordic Oy gefið þá skýringu að með tilvísun í fyrri kröfulið í málinu til héraðsdómsskjals nr. 18 sé eingöngu átt við upplýsingar um umbúðir og efnisinnihald tóbaksvara. Telji hann það fara gegn stjórnarskrá að meina honum að tjá sig um umbúðir og efnisinnihald einstakra vörutegunda, líkt og gert sé með 3. tölulið 3. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2002. Tilgangur sóknaraðilans sé að geta veitt neytendum upplýsingar um staðreyndir, sem varði vöru hans, og sú niðurstaða héraðsdóms að ógjörningur sé að ráða hver umfjöllun hans kunni að verða sé ekki reist á viðunandi grunni. Sé sú aðferð héraðsdóms að túlka þröngt d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 til þess fallin að koma í veg fyrir að einstaklingar og lögaðilar geti notið réttar síns samkvæmt 70. gr. stjórnarskrárinnar til að fá úrlausn um rétt sinn fyrir dómstólum. Að því er varðar síðari kröfuliðinn mótmælir sami sóknaraðili því að hann eigi ekki lögvarinna hagsmuna að gæta um þá kröfu, svo sem héraðsdómur hafi komist að niðurstöðu um. Vísar hann í því sambandi til samskipta sinna við heildsala og smásala um sölu á tóbaksvörum, sem getið var í I. kafla að framan. Í ljósi þess, sem þar kemur fram, fái sú staðhæfing í hinum kærða úrskurði ekki staðist að afskiptum sóknaraðila af vörunni sé lokið þegar þeir hafi selt hana ÁTVR. Telur sóknaraðilinn að þeir hafi augljósa hagsmuni af því hvaða reglur gildi um sölu á tóbaki á Íslandi. Hann selji vöruna íslensku fyrirtæki og afdrif hennar hafi áhrif á fjárhagslega afkomu hans. Sóknaraðilar eigi hagsmuna að gæta af árangri smásalans í sölu til neytandans, en takist smásalanum ekki að selja vöruna kaupi hann ekki framvegis af heildsalanum, sem kaupi þá heldur ekki af framleiðandanum. Geti þá engum úrslitum ráðið um lögvarða hagsmuni sóknaraðila þótt eignarhald á vörunni færist til ÁTVR við sölu á henni. Engu skipti heldur að sóknaraðilinn sé erlendur en ekki íslenskur. Að því leyti séu hagsmunir sóknaraðila í engu frábrugðnir hagsmunum innlendra eða erlendra vöruframleiðenda eða þeirra, sem selji vörur sínar hér á landi. Þá sé ekki um einskiptis viðskipti að ræða heldur viðvarandi viðskipti, sem í þessu tilviki hafi staðið í áratugi. Þá telur sóknaraðilinn sig eiga skýra og sérgreinda hagsmuni í réttindum, sem hann hafi samkvæmt vörumerkjum fyrir tóbaksvörur, en með hömlum, sem settar séu með 6. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2002 sé hann sviptur rétti til að nota vörumerki sín. Ennfremur séu lagðar á sóknaraðila umfangsmiklar skyldur samkvæmt reglugerð nr. 236/2003 um viðvörunarmerkingar á tóbaki og mælingar og hámark skaðlegra tóbaksefna. Sé þeim þannig gert skylt að prenta viðvörunarmerki á umbúðir, láta fara fram tilteknar prófanir og fleira, auk þess að standa straum af kostnaði, sem af þessu hlýst. Einnig af þessum ástæðum eigi sóknaraðilar lögvarða hagsmuni af því hvaða lagareglur gildi um þær vörur, sem þeir setji á markað á Íslandi. Vísar hann einnig til 70. gr. stjórnarskrárinnar um þennan kröfulið, en með niðurstöðu hins kærða úrskurðar sé gengið allt of langt með þeim afleiðingum að brotið sé gegn rétti sóknaraðila til að fá úrlausn fyrir dómi um réttindi sín. Sóknaraðilinn British American Tobacco (Investments) Limited vísar til þess að hann sé nytjaleyfishafi vörumerkja svonefndrar BAT-samstæðu, sem hinn sóknaraðilinn markaðssetji á Íslandi í skjóli undirleyfis frá sér. Reglur, sem gildi um notkun vörumerkjanna, hafi því bein og augljós áhrif á hagsmuni hans.

Rök varnaraðila fyrir því að vísa beri kröfum sóknaraðila frá dómi eru í meginatriðum rakin í hinum kærða úrskurði. Að því er varðar fyrri kröfuliðinn bendir hann á að þótt sóknaraðili hafi með nýju skjali lagt fram þýðingu á héraðsdómskjali nr. 18 sé ekki vísað til þess í kröfugerð hans heldur til hins enska texta skjalsins. Sú nýja afmörkun, sem komi fram í málatilbúnaði sóknaraðilans fyrir Hæstarétti, um að átt sé við umfjöllun í fjölmiðlum um umbúðir og efnisinnihald tóbaksvara, komi alls ekki fram í kröfugerðinni sjálfri. Í raun sé krafist viðurkenningar á einhverri umfjöllun, sem geti orðið margs konar, og engin leið sé að sjá fyrir endann á umfjöllun um þetta dómskjal. Krafan sé óljós og ókleift að henda reiður á hvers krafist sé í raun. Að því er varðar síðari kröfulið sóknaraðila telur varnaraðili að áskilnaði um lögvarða hagsmuni sé ekki fullnægt svo hinir fyrrnefndu geti fengið dóm um þá kröfu. Engu máli skipti fyrir úrlausn málsins sú starfsemi, sem Globus hf. reki í þágu sóknaraðila. Við mat á lögvörðum hagsmunum skipti jafnan máli hver lagaleg staða viðkomandi sé. Verði þá að líta til þess að hvorki fari fram starfsemi af hálfu sóknaraðila á Íslandi né hafi þeir heimild til að dreifa tóbaki hér á landi eða selja það í smásölu. Rök varnaraðila fyrir því að vísa beri frá dómi síðari kröfulið sóknaraðila eru að öðru leyti rakin í hinum kærða úrskurði.

III.

Fallist verður á með varnaraðila að fram komin skýring sóknaraðilans British American Tobacco Nordic Oy á efni héraðsdómskjals nr. 18 í málatilbúnaði hans fyrir Hæstarétti bæti ekki úr þeim annmörkum, sem eru á fyrri lið kröfugerðar hans. Er hún ekki í því horfi að dómsniðurstaða geti orðið skýr og afgerandi um það hvernig rétti hans sé háttað. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður niðurstaða hans um þennan kröfulið staðfest.

Varðandi síðari kröfulið sóknaraðila vísar varnaraðili til þess að hinir fyrrnefndu hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um þá kröfu. Um það er fyrst til þess að líta að í I. kafla að framan eru raktar þær skýringar, sem sóknaraðilinn British American Tobacco Nordic Oy hefur veitt um samskipti sín og umboðsmanns síns við heildsala og smásala vegna viðskipta með tóbaksvörur. Er þannig fram komið að umsvifum sóknaraðilans vegna viðskiptanna lýkur ekki með öllu við það að varningur hans er seldur ÁTVR. Vegna ákvæðis 6. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2002 er þeim, sem selja tóbak, hvorki heimilt að hafa vöruna sýnilega viðskiptavinum né vörumerki tóbaks. Má ganga út frá því að slíkar hömlur séu líklegar til að hafa áhrif á sölu til neytenda á varningi frá sóknaraðilum, en árangur í sölustarfi smásala hefur augljós áhrif á hagsmuni sóknaraðila. Um er að ræða viðvarandi viðskipti, sem staðið hafa um árabil. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður fallist á að áskilnaður um lögvarða hagsmuni standi því ekki í vegi að sóknaraðilar geti fengið dóm um þessa kröfu. Eins og málið liggur fyrir eru ekki efni til að greina á milli hagsmuna sóknaraðilanna að því leyti. Niðurstaðan um síðari kröfulið sóknaraðila er samkvæmt því sú að hinn kærði úrskurður verður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka þann þátt málsins til efnismeðferðar.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verður staðfest. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.

Dómsorð:

Staðfest er niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa frá dómi fyrri kröfulið sóknaraðilans British American Tobacco Nordic Oy.

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi að því er varðar síðari kröfulið sóknaraðila, British American Tobacco Nordic Oy og British American Tobacco (Investments) Limited, og er lagt fyrir héraðsdóm að taka þann kröfulið til efnismeðferðar.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.