93/2006

Þ krafðist þess að lög nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta yrðu felld úr gildi með dómi, en til vara aðeins 10. gr. laganna. Þá krafðist hann viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta úr hendi Í vegna nánar tilgreindra atvika og að Í yrði gert að greiða málskostnað hans af máli nr. 4/2001 fyrir óbyggðanefnd. Með dómi Hæstaréttar 13. júní 2005 í máli nr. 217/2005 var framangreindum kröfum Þ um að lög nr. 58/1998 yrðu felld úr gildi með dómi og um viðurkenningu á rétti hans til skaðabóta vísað frá héraðsdómi. Þessar kröfur yrðu ekki

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2006. Endanlega krefst hann þess að „lög um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta nr. 58/1998 verði felld úr gildi með dómi“, en til vara „verði 10. gr. laganna felld úr gildi með dómi.“ Þá krefst hann þess einnig að viðurkenndur verði réttur sinn til skaðabóta úr hendi gagnáfrýjanda „vegna endurtekinna þinglýsinga og aflýsinga óbyggðanefndar á kvöðum á jörðinni Hólum“, að gagnáfrýjanda verði gert að greiða málskostnað aðaláfrýjanda af máli nr. 4/2001 fyrir óbyggðanefnd að fjárhæð 1.883.648 krónur með dráttarvöxtum frá 29. nóvember 2003 til greiðsludags og að gagnáfrýjanda verði gert að greiða málskostnað í máli þessu í héraði, að fjárhæð 13.001.732 krónur, og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 28. mars 2006. Hann krefst þess aðallega að vísað verði frá Hæstarétti framangreindum kröfum aðaláfrýjanda, sem lúta að öðru en málskostnaði fyrir óbyggðanefnd og af dómsmáli þessu, en að öðru leyti verði hann sýknaður. Til vara krefst gagnáfrýjandi sýknu af öllum kröfum aðaláfrýjanda. Í báðum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I.

Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998, tilkynnti gagnáfrýjanda 13. júlí 2000 að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar Sveitarfélagið Hornafjörð, sem afmarkað var á nánar tiltekinn hátt. Nefndinni bárust 13. desember 2000 kröfur gagnáfrýjanda um mörk eignarlanda og þjóðlendna á svæðinu. Í framhaldi af því birti nefndin tilkynningu um meðferð svæðisins ásamt útdrætti úr kröfum gagnáfrýjanda og skoraði á þá, sem teldu til eignarréttinda á því, að lýsa kröfum sínum innan frests, sem lauk 3. maí 2001. Jafnframt þessu fékk nefndin þinglýst 3. janúar 2001 yfirlýsingu um sama efni á þær jarðir, sem málið varðaði, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998, eins og þeim var breytt með 4. gr. laga nr. 65/2000. Meðal þeirra fasteigna, sem þessi yfirlýsing var þinglýst á, var jörð aðaláfrýjanda, Hólar. Eftir að fyrrnefndum fresti lauk ákvað nefndin að fjalla um landsvæðið í fimm aðgreindum málum, þar á meðal í máli nr. 4/2001, en svæðið, sem það tók til, var kennt við Nes í Sveitarfélaginu Hornafirði.

Samkvæmt gögnum málsins barst óbyggðanefnd engin krafa vegna jarðar aðaláfrýjanda innan frestsins, sem hún hafði sett. Við aðra fyrirtöku málsins fyrir nefndinni 9. október 2001 bar hún fram fyrirspurn til aðila þess um hvort þeir teldu kröfugerð gagnáfrýjanda varða nánar tilgreindar jarðir, sem kröfum hafði ekki verið lýst fyrir, þar á meðal jörðina Hóla. Þessi fyrirspurn var ítrekuð þegar málið var tekið fyrir næstu skipti á fundum nefndarinnar 15. apríl, 27. maí og 16. ágúst 2002 án þess að niðurstaða fengist. Nefndin ritaði loks bréf til aðaláfrýjanda 20. ágúst 2002, þar sem hún óskaði eftir afstöðu hans til þess hvort kröfugerð gagnáfrýjanda gengi gegn eignarréttindum hans. Þessu bréfi var svarað 28. sama mánaðar af lögmanni, sem upp frá því hefur gætt hagsmuna aðaláfrýjanda, og var þar mótmælt hvernig nánar tiltekin markalína hefði verið dregin um land Hóla. Þess var krafist að „núverandi landamerki Hóla verði óbreytt“ og að málskostnaður aðaláfrýjanda fyrir óbyggðanefnd yrði greiddur úr ríkissjóði. Óbyggðanefnd tók málið næst fyrir 12. september 2002 til vettvangsgöngu og aðalmeðferðar. Þar mætti lögmaður aðaláfrýjanda og lagði fram greinargerð ásamt nokkrum skjölum. Þegar það hafði verið gert var því lýst yfir af hálfu gagnáfrýjanda að hann væri reiðubúinn til að gera sátt við aðaláfrýjanda, þar sem kröfur hans yrðu teknar til greina. Því boði hafnaði aðaláfrýjandi og tók lögmaður hans áfram þátt í meðferð málsins. Í úrskurði óbyggðanefndar í málinu 14. nóvember 2003 var gerð grein fyrir kröfum aðaláfrýjanda, sáttaboði gagnáfrýjanda og afstöðu aðaláfrýjanda til þess, en síðan sagði þar: „Óbyggðanefnd lítur svo á að með þessu hafi íslenska ríkið dregið umrædda kröfu til baka. Endanleg kröfugerð íslenska ríkisins snertir því ekki land sem samkvæmt landamerkjabréfi liggur innan landamerkja Hóla. Hólar koma því ekki sérstaklega til umfjöllunar í úrskurði þessum umfram það sem sjálfstæð rannsóknarskylda óbyggðanefndar, sbr. 5. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998, leiðir af sér, nema að því er varðar ákvörðun málskostnaðar.“ Í niðurstöðum úrskurðarins var ekki vikið frekar að landi Hóla, en í röksemdum nefndarinnar fyrir ákvörðun málskostnaðar sagði meðal annars: „Við mat á kostnaði við hagsmunagæslu vegna jarðarinnar Hóla hefur nefndin enn fremur litið til þess að við upphaf aðalmeðferðar féll íslenska ríkið frá kröfu um þjóðlendu inn fyrir merki jarðarinnar. Lögmaður eiganda Hóla kaus engu að síður að taka áfram þátt í aðalmeðferð málsins. Verður því að teljast bæði sanngjarnt og eðlilegt að kostnað vegna þess þáttar beri umbjóðandi hans sjálfur.“ Í úrskurðarorði var tiltekið að allur kostnaður aðilanna, að frátöldum gagnáfrýjanda, hefði þegar verið greiddur, annar en þóknun lögmanna þeirra. Hún var ákveðin þannig að í hlut lögmanns aðaláfrýjanda skyldu koma 300.000 krónur, en þrír lögmenn, sem komið höfðu fram af hálfu annarra aðila við rekstur málsins, skyldu hver um sig fá 900.000 krónur í þóknun. Mælt var fyrir um að þessi þóknun lögmannanna fjögurra skyldi greiðast úr ríkissjóði, sbr. 17. gr. laga nr. 58/1998.

Yfirlýsing óbyggðanefndar um meðferð lands innan Sveitarfélagsins Hornafjarðar, sem þinglýst var sem áður segir 3. janúar 2001, ber með sér að hún hafi verið afmáð úr þinglýsingabók sýslumannsins á Höfn 20. janúar 2004.

Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta fyrir Héraðsdómi Austurlands 5. apríl 2004. Í héraðsdómsstefnu krafðist hann þess að lög nr. 58/1998 yrðu „felld úr gildi með dómi“, að fyrrgreindur úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi, að „núverandi landamerki Hóla, sem lýst var af Þ-kvk-þgf Þ-kvk-þgf með yfirlýsingu, dags. 8. maí 1885, verði staðfest í einu og öllu“, að aflýst yrði tafarlaust „kvöð óbyggðanefndar á þinglýsingarvottorði Hóla“ og að gagnáfrýjanda yrði gert að greiða málskostnað aðaláfrýjanda fyrir óbyggðanefnd, 1.883.648 krónur, auk málskostnaðar í dómsmálinu án tillits til gjafsóknar, sem hann hafði fengið. Gagnáfrýjandi krafðist þess aðallega að fjórum fyrstu kröfum aðaláfrýjanda yrði vísað frá dómi og hann sýknaður að öðru leyti, en til vara að hann yrði sýknaður af öllum kröfunum. Aðaláfrýjandi höfðaði síðan framhaldssök 4. apríl 2005, þar sem fyrri dómkröfur hans voru endurteknar en jafnframt bætt við kröfu um að viðurkennt yrði að hann ætti rétt til skaðabóta úr hendi gagnáfrýjanda „vegna þinglýsingar og aflýsingar óbyggðanefndar á kvöðum á jörðinni Hólum, hvorttveggja án hans vitundar.“ Í greinargerð gagnáfrýjanda í framhaldssök krafðist hann þess aðallega að málinu yrði í heild vísað frá dómi, en til vara að hann yrði sýknaður. Með úrskurði héraðsdóms 6. maí 2005 var málinu vísað frá dómi. Aðaláfrýjandi kærði þann úrskurð til Hæstaréttar, sem með dómi 13. júní 2005 í máli nr. 217/2005 staðfesti niðurstöðu héraðsdóms að öðru leyti en því að fellt var úr gildi ákvæði úrskurðarins um frávísun kröfu aðaláfrýjanda um málskostnað fyrir óbyggðanefnd, sem lagt var fyrir héraðsdóm að taka til efnislegrar meðferðar. Í hinum áfrýjaða dómi var leyst úr þeirri kröfu, svo og kröfu aðaláfrýjanda um málskostnað og gjafsóknarkostnað.

II.

Í áfrýjunarstefnu og greinargerð fyrir Hæstarétti gerði aðaláfrýjandi sömu dómkröfur og hann hafði uppi með framhaldsstefnu í héraði, en við meðferð málsins hér fyrir dómi breytti hann tvívegis kröfum sínum og urðu þær að endingu í því horfi, sem áður er getið. Kröfunum, sem aðaláfrýjandi gerði í héraði, var sem fyrr segir vísað frá héraðsdómi með dómi Hæstaréttar 13. júní 2005 að öðru leyti en kröfum um málskostnað fyrir óbyggðanefnd, málskostnað í máli þessu og gjafsóknarkostnað, en úr þeim var leyst að efni til með hinum áfrýjaða dómi. Meðal þeirra dómkrafna, sem þannig var vísað frá héraðsdómi, voru kröfur aðaláfrýjanda um að lög nr. 58/1998 yrðu „felld úr gildi með dómi“ og að viðurkenndur yrði réttur hans til skaðabóta úr hendi gagnáfrýjanda „vegna þinglýsingar og aflýsingar óbyggðanefndar á kvöðum á jörðinni Hólum“. Þessar kröfur verða ekki bornar undir Hæstarétt með áfrýjun héraðsdóms, þar sem efnisleg afstaða var ekki tekin til þeirra, og heldur ekki varakrafa, sem aðaláfrýjandi gerir nú við hluta þessara krafna. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti að þessu leyti.

Krafa aðaláfrýjanda um greiðslu málskostnaðar fyrir óbyggðanefnd að fjárhæð 1.883.648 krónur er studd við reikning, sem lögmaður hans gaf út 13. september 2002 á hendur nefndinni vegna máls nr. 4/2001. Í meginmáli reikningsins sagði eftirfarandi: „Málskostnaður ef reiknað er með tímakaupi skv. gjaldskrá frá því undirritaður hóf störf að gagnaöflun og varna í þessu máli, 26. ágúst 2002 til og með 31. ágúst, 6 dagar 10 klst. á dag, kr. 7.500-“. Fyrir þennan lið hljóðaði reikningurinn á 450.000 krónur. Í annan stað sagði: „1. sept. til 13. sept, 13 dagar kr. 75.000 á dag“, en vegna þessa var áskilin greiðsla á 975.000 krónum. Í lið vegna útlagðs kostnaðar var gerð krafa vegna fimm ferða milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur, alls 44.150 krónur, aksturs til Hornafjarðar, 10.000 krónur, dagpeninga þar í tvo daga, 30.000 krónur, og ljósmynda, 3.820 krónur. Við samtölu þessara fjárhæða, 1.512.970 krónur, var bætt virðisaukaskatti, 370.678 krónum, og fékkst þannig heildarfjárhæð reikningsins.

Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laga nr. 58/1998, eins og þeim var breytt með 7. gr. laga nr. 65/2000, skal greiða úr ríkissjóði nauðsynlegan kostnað vegna gæslu hagsmuna málsaðila fyrir óbyggðanefnd. Með 2. mgr. fyrrnefnda lagaákvæðisins er lagt í hendur nefndarinnar að úrskurða um kröfur aðila um þann kostnað. Meðal þess, sem nefndin á að líta til við ákvörðun á nauðsynlegum kostnaði aðila, er hvað telja megi sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir hagsmunagæslu í viðkomandi máli. Loks er óbyggðanefnd heimilað í 3. mgr. ákvæðisins að gera aðila að bera málskostnað sinn og gagnaðila að nokkru eða öllu leyti ef hún telur málatilbúnað hans gefa tilefni til þess. Á grundvelli þessara reglna og með þeim röksemdum, sem áður var getið, ákvað óbyggðanefnd í úrskurði sínum 14. nóvember 2003 að þóknun handa lögmanni aðaláfrýjanda skyldi vera 300.000 krónur. Við mat á því hvort þóknun lögmannsins hafi verið hæfilega ákveðin af óbyggðanefnd eftir framangreindum ákvæðum 17. gr. laga nr. 58/1998 verður að líta til þess að hann kom fyrst að málinu skömmu fyrir aðalmeðferð þess í framhaldi af bréfi nefndarinnar til aðaláfrýjanda 20. ágúst 2002, en á því stigi var rannsókn hennar á málinu langt komin. Lögmaðurinn mætti fyrst fyrir nefndinni við aðalmeðferð málsins og lagði þá fram greinargerð, sem var á þriðju blaðsíðu að lengd og varðaði öðrum þræði atriði varðandi landamerki jarðarinnar Hóla, sem ekki átti undir óbyggðanefnd að taka afstöðu til. Við það tækifæri lagði lögmaðurinn einnig fram áðurnefnt bréf sitt til óbyggðanefndar 28. ágúst 2002, uppdrátt af landamerkjum jarðarinnar, þinglýsingarvottorð og vottorð um fasteignamat hennar, afrit af tveimur heimildarbréfum vegna hennar og ljósrit úr tveimur ritum. Þegar í upphafi aðalmeðferðar bauð gagnáfrýjandi sættir, sem fólu í sér að krafa aðaláfrýjanda yrði tekin til greina um þau atriði, sem voru á valdi óbyggðanefndar að taka afstöðu til. Því boði hafnaði lögmaður aðaláfrýjanda og tók áfram þátt í meðferð málsins, sem stóð í tvo daga í það sinn. Óbyggðanefnd hlýddi á munnlegan flutning lögmannsins og hefur þá virt vinnuframlag hans varðandi þann þátt málsins við ákvörðun þóknunar. Að öllu þessu gættu eru engin efni til að hnekkja ákvörðun óbyggðanefndar um þóknun handa lögmanninum. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti hefur lögmaðurinn ekki vitjað greiðslu þessarar þóknunar. Til þess verður að líta að leita má með fjárnámi fullnustu ákvæðis um þetta efni í úrskurði óbyggðanefndar, sbr. 4. mgr. 17. gr. laga nr. 58/1998. Eru því ekki efni til að dæma gagnáfrýjanda til að greiða aðaláfrýjanda þær 300.000 krónur, sem hér um ræðir, enda hefur sá síðarnefndi ekki fallið frá réttindum til þessarar greiðslu samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Gagnáfrýjandi hefur mótmælt sem órökstuddri kröfu aðaláfrýjanda vegna útlagðs kostnaðar fyrir óbyggðanefnd. Í málinu hefur aðaláfrýjandi hvorki fært fram skýringar á ástæðum þess að stofnað hafi verið til einstakra kostnaðarliða né hefur hann lagt fram viðhlítandi gögn fyrir þeim. Gegn mótmælum gagnáfrýjanda verður því að hafna kröfu aðaláfrýjanda um þetta efni. Samkvæmt þessu verður gagnáfrýjandi því sýknaður af kröfu aðaláfrýjanda um greiðslu málskostnaðar fyrir óbyggðanefnd.

Rétt er að staðfesta ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda. Eftir úrslitum málsins verður honum á hinn bóginn gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu aðaláfrýjanda, Þ-kk-ef H-kk-ef, um greiðslu á 1.883.648 krónum. Að öðru leyti er dómkröfum aðaláfrýjanda vísað frá Hæstarétti.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.