451/2009

Síðla árs 2007 hóf stjórn B athugun á ýmsum ráðstöfunum S, sem gegndi á þeim tíma starfi sviðsstjóra rekstrarsviðs félagsins, og tveggja annarra aðila. Í framhaldinu var endurskoðunarfirma  fengið til  að gera úttekt á rekstri og fjárhag félagsins. Með tilkynningu stjórnar B 21. desember 2007 var F tímabundið leystur frá störfum. Í kjölfarið eða þann 9. apríl 2008 lýsti B yfir riftun á ráðningarsamningi S vegna ætlaðra alvarlegra trúnaðarbrota og brota á starfsskyldum.  Í málinu var deilt um réttmæti riftunarinnar. B hafði greitt S laun til loka febrúar 2008, en S krafðist þess meðal annars að B greiddi sér laun til 31. desember 2008,  í samræmi við ráðningarsamning aðila sem kvað á um 12 mánaða uppsagnarfrest. Talið var að ráðningarsamningi S hefði ekki verið slitið er S var leystur tímabundið undan störfum þann 21. desember 2007. Það hefði ekki gerst fyrr en með yfirlýsingu um riftun 9. apríl 2008 og ætti hann þegar af þeirri ástæðu rétt til óskertra launa fyrir tímabilið 1. mars til 9. apríl 2008. Við mat á því hvort B bæri að greiða S laun frá því að ráðningarsamningi var rift til 31. desember 2008 yrði að leggja mat á lögmæti riftunarinnar og hvort hún hefði falið í sér verulega vanefnd af hálfu S. Talið var að S hefði með tiltekinni háttsemi brotið svo gegn starfsskyldum sínum hjá B að hann hefði verulega vanefnt  ráðningarsamning aðila. Var B því sýknað af kröfu S um greiðslu launa, og viðurkenningarkröfu um laun og launatengdar greiðslur, eftir að ráðningarsamningi  félagsins við S hafði verið rift.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. ágúst 2009. Hann krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnda en til vara að hann verði sýknaður að svo stöddu af viðurkenningarkröfu stefnda og að krafa stefnda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Stefndi var ráðinn til starfa sem rekstrarstjóri Byggingafélags námsmanna frá 1. janúar 2004 og gegndi samfellt starfi hjá áfrýjanda þar til ráðningarsamningi hans var slitið af áfrýjanda, en deilt er um þau ráðningarslit í málinu. Byggingafélagi námsmanna, sem upphaflega var almennt félag, var breytt 28. febrúar 2007 í sjálfseignarstofnun samkvæmt lögum nr. 33/1999 um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Starfar áfrýjandi á grundvelli þeirra laga. Starfssviði stefnda sem rekstrarstjóra var í 3. gr. ráðningarsamnings hans lýst svo: ,,Starf rekstrarstjóra heyrir undir stjórn Byggingafélags námsmanna (BN) og framkvæmdastjóra BN. Rekstarstjóri skal vera framkvæmdastjóra til aðstoðar við daglegan rekstur félagsins, við áætlanagerð, uppgjör nýbyggingaframkvæmda, útreikninga leiguverðs og tilfallandi sérverkefni, ásamt því að hafa umsjón með stýringu og áætlanagerð viðhaldsverkefna fasteigna. Rekstrarstjóri skal hafa yfirumsjón með innra tölvukerfi BN og gagnagrunnskerfinu Starfanda, stuðla að uppfærslu kerfis með endurbótum, virku viðhaldi og vinnslu kerfis gagnvart umsóknum og úthlutun leigueininga. Rekstarstjóri er ábyrgur fyrir úttektum á leigueiningum BN og samskiptum við leigutaka og húsverði sem og að vera tengiliður BN gagnvart internetþjónustu BN við leigutaka og tengilið Símans. Allt gert í samráði við framkvæmdastjóra BN og samkvæmt samþykktum stjórnar Byggingafélags námsmanna.“

Að frumkvæði stefnda var gerður nýr ráðningarsamningur við hann, sem gilti frá 1. október 2006. Starfsheiti hans samkvæmt þeim samningi var sviðsstjóri rekstrarsviðs og jafnframt tekið fram að hann væri staðgengill framkvæmdastjóra. Fól þessi samningur í sér nokkuð betri starfskjör stefnda til handa. Starfssviði stefnda er lýst í 2. gr. samningsins og er sú lýsing að mestu í samræmi við framangreinda lýsingu í fyrri ráðningarsamningi, en nokkrar breytingar eru þó gerðar. Meðal þeirra var að mælt er fyrir um að stefndi skyldi sinna daglegum rekstri félagsins og umsjón með rekstrarsviði og hafa ,,3. Umsjón með bókhaldi í samvinnu við framkvæmdastjóra, bókara og endurskoðanda.“ Í 8. gr. samningsins er ákvæði um starfslok, en greinin hljóðar svo: ,,Sviðsstjóri rekstrarsviðs skal halda fullum launum og hlunnindum í 12 mánuði eftir starfslok komi til uppsagnar af hálfu BN. Segi sviðsstjóri rekstrarsviðs starfi sínu lausu skal hann halda fullum launum og hlunnindum í þann tíma sem hér er tilgreindur: ... Uppsögn eftir 1. september 2007 - 12 mánuðir. Réttindi þau sem hér greinir eru óháð því hvort hann ræðst til annarra starfa á því tímabili sem réttindi ná til.“ Í 9. gr. segir að um starfskjör sviðsstjóra rekstrarsviðs að öðru leyti fari ,,eftir landslögum.“

Af gögnum málsins kemur fram að meiri hluti stjórnar áfrýjanda hóf athugun á ýmsum ráðstöfunum stefnda, formanns stjórnar áfrýjanda og framkvæmdastjóra félagsins síðla árs 2007. Var lögmannsstofa fengin til aðstoðar við þá athugun. Reikningur vegna starfa lögmannsstofunnar mun hafa borist skrifstofu áfrýjanda fyrir mistök í desember 2007. Í framhaldi af því sagði formaður stjórnar af sér og var skrifleg tilkynning hans um það lögð fram á stjórnarfundi 21. desember 2007. Á þessum stjórnarfundi var samþykkt tillaga um að fá endurskoðunarfirmað KPMG hf. til þess að gera úttekt á rekstri og fjárhag áfrýjanda. Jafnframt var samþykkt tillaga um að framkvæmdastjóri áfrýjanda, sem er bróðir stefnda, yrði ,,tímabundið leystur frá störfum í ljósi úttektar KPMG“ og að stefndi yrði ,,tímabundið leystur frá stöfum í ljósi skyldleika hans við framkvæmdastjóra BN og þeirrar úttektar sem KPMG hefur verið ætlað að gera ...“. Stefnda var sama dag afhent skrifleg tilkynning stjórnar um að hún hefði samþykkt að fela KPMG hf. að framkvæma innri endurskoðun á rekstri áfrýjanda. Í tilkynningunni segir einnig: ,,Meðan sú endurskoðun fer fram var einnig einróma samþykkt af stjórn BN að veita F-kk-þgf G-kk-þgf, ... framkvæmdastjóra BN, tímabundna lausn frá störfum. Varðandi þig, ... var jafnframt samþykkt einróma af stjórn BN að veita þér sömuleiðis lausn frá störfum, sökum skyldleika við framkvæmdastjórann, sem er bróðir þinn. Ekki er því óskað starfskrafta þinna meðan að ofangreind rannsókn stendur yfir ... Ákvörðun stjórnar tekur gildi samstundis og mun standa þar til frekari ákvörðun varðandi málefni félagsins og stöðu þína innan félagsins verður tekin.“ Stefnda var gert að afhenda áfrýjanda lykla að skrifstofu félagsins svo og greiðslu- og kreditkort sem hann hafði starfs síns vegna.

Stefndi ritaði bréf til áfrýjanda 11. janúar 2008 og lýsti þeirri skoðun sinni að honum hefði verið sagt upp með framangreindri tilkynningu.

Áfrýjandi sendi stefnda bréf 9. apríl 2008 og lýsti yfir riftun á ráðningarsamningi hans vegna ætlaðra alvarlegra trúnaðarbrota og brota á starfsskyldum. Riftunin skyldi taka gildi þá þegar. Riftunarástæður voru tilgreindar í bréfi til lögmanns stefnda sama dag, sem fylgdi bréfinu til hans.

Óumdeilt er að áfrýjandi greiddi stefnda laun til loka febrúar 2008, en hann hefur ekki fengið frekari launagreiðslur. Í máli þessu er deilt um réttmæti framangreindrar riftunar og miðar stefndi kröfu sína við að áfrýjanda beri að efna sínar skyldur samkvæmt ráðningarsamningnum til 31. desember 2008, en þá hafi verið liðnir tólf mánuðir frá næstu mánaðarmótum eftir þau slit á ráðningarsamningi, sem stefndi telur að hafi orðið 21. desember 2007.

II

Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að ráðningarsamningur stefnda, sem tók gildi 1. október 2006, hafi ekki verið gildur þar sem hann hafi ekki verið lagður fyrir stjórn til samþykktar. Ákvæði hans séu um margt sérstök meðal annars um lengd uppsagnarfrests og réttindi stefnda í uppsagnarfresti. Hafi stefnda mátt vera ljóst að samningurinn væri svo óvenjulegur að hann ætti að leggja fyrir stjórn til samþykktar.

Ráðningarsamningurinn er undirritaður af formanni stjórnar fyrir hönd áfrýjanda. Í ljósi þess var það ekki hlutverk stefnda að leggja hann fyrir stjórn til samþykktar. Verður málsástæðu þessari því hafnað.

III

Tilkynning sú, sem reist var á samþykkt stjórnar áfrýjanda, og hann sendi stefnda 21. desember 2007, fól í sér að stefndi var leystur undan vinnuskyldu á meðan svonefnd innri endurskoðun færi fram á rekstri áfrýjanda, en með henni var ráðningarsamningi hans ekki slitið, hvorki með uppsögn né riftun. Það var fyrst gert með yfirlýsingu um riftun 9. apríl 2008. Ákvæði 8. gr. ráðningarsamnings stefnda, sem tekið er upp að framan, á samkvæmt orðum sínum og efni aðeins við ef ráðningarsamningi er slitið með uppsögn. Réttindi þau, sem stefndi krefst í máli þessu, ráðast, að öðru leyti en því sem lýtur að tímabilinu frá 1. mars til 9. apríl 2008 af því, hvort riftun áfrýjanda á ráðningarsamningnum við hann var lögmæt eða ekki. Við mat á því verður að taka til úrlausnar, hvort riftunarástæðurnar feli í sér verulega vanefnd stefnda á ráðningarsamningnum. Þar sem ráðningarsamningi stefnda var slitið 9. apríl 2008 á hann þegar af þeirri ástæðu rétt til óskertra launa, að þeim fjárhæðum sem síðar greinir, til þess dags.

Stefndi var sviðsstjóri rekstrarsviðs áfrýjanda. Auk ákvæða í framangreindum ráðningarsamningi hans giltu um réttindi hans og skyldur almennar reglur vinnuréttar.

IV

Eins og áður greinir tiltók áfrýjandi í bréfi til lögmanns stefnda 9. apríl 2008, sem fylgdi riftunaryfirlýsingu áfrýjanda sama dag, ástæður sem yfirlýsingin var reist á. Hann hefur í öðrum gögnum málsins leitast við að renna frekari stoðum undir riftunarástæðurnar. Við mat á lögmæti riftunarinnar verður að miða við hvort í þeim ástæðum, sem hún var reist á, hafi falist veruleg vanefnd af hálfu stefnda, þannig að réttlætt hafi riftun. Verður, eins og málið liggur fyrir, við mat á því ekki litið til ástæðna, sem áfrýjandi hefur síðar vísað til um meintar vanefndir stefnda. Óumdeilt er að stefnda var ekki veitt viðvörun og að honum var ekki gefinn kostur á því að tjá sig um riftunarástæður, áður en ráðningarsamningnum var rift. Er slík aðvörun ekki skilyrði riftunar.

Í bréfinu kemur fram að stjórnin reisir riftun á því að stefndi hafi verið eigandi einkahlutafélagsins FH Ráðgjöf ásamt bróður sínum, framkvæmdastjóra áfrýjanda. Hafi þetta félag unnið fyrir Þverás ehf. og Þórtak ehf. sem bæði hafi unnið að stórum verkum fyrir áfrýjanda síðustu ár án útboða. Segir í bréfinu að áfrýjandi telji að eignaraðild stefnda að félaginu og vinna hans í þágu þess samrýmist ekki ,,starfs- og trúnaðarskyldum“ hans sem sviðsstjóra rekstrarsviðs áfrýjanda enda megi með réttu draga í efa að hagsmuna áfrýjanda hafi verið nægilega gætt í viðskiptum við fyrrgreind félög. ,,Verður ekki annað ráðið en að [stefndi] hafi haft fjárhagslega hagsmuni af samningum [áfrýjanda] við Þórtak ehf. og Þverás ehf. Þá samrýmist það ekki starfsskyldum [stefnda] sem rekstrarstjóra [áfrýjanda] að starfa á sama tíma hjá FH Ráðgjöf ehf. við ráðgjöf á sviði húsbygginga og rekstur fasteignar.“ Hafi starf stefnda hjá áfrýjanda verið fullt starf og hann ekki heimilað stefnda að sinna jafnframt öðrum störfum.

Stefndi kveðst ekki vera stofnandi FH Ráðgjafar ehf. heldur hafi hann í mars eða apríl 2006 keypt helmingshlut í félaginu af syni bróður síns, F-kk-ef G-kk-ef framkvæmdastjóra áfrýjanda. Hann kveðst hafa sinnt störfum við bókhald hjá félaginu samhliða starfi sínu hjá áfrýjanda. Hann kveður félagið ekki hafa sinnt verkefnum fyrir áfrýjanda. Hann segir í skýrslu fyrir dómi að félagið hafi sinnt störfum fyrir Þverás ehf., en ekki í tengslum við verkefni, sem það félag hafi unnið fyrir áfrýjanda. Hann áætlar í skýrslunni að félagið hafi unnið fyrir Þverás ehf. fyrir ,,svona tíu, fimmtán milljónir, eitthvað svoleiðis“ á árunum 2006 og 2007. Stefndi hefur ekki orðið við áskorun áfrýjanda sem lögð var fram í þinghaldi 25. ágúst 2008 um að leggja fram upplýsingar og gögn um þessi viðskipti. Spurður hvort hann hafi upplýst stjórn áfrýjanda um að hann ynni samhliða starfi sínu hjá áfrýjanda fyrir þetta einkahlutafélag sitt, svaraði stefndi svo: ,,Ég talaði við stjórnarformann.“ Í skýrslu B-kk-ef M-kk-ef, þáverandi stjórnarformanns, fyrir dómi staðfesti hann að stefndi hefði upplýst sig um eignaraðild sína að FH Ráðgjöf ehf. og að hann sinnti störfum fyrir það. B-kk-nf sagði jafnframt: ,, ... mér var sagt að það myndi ekki skarast við rekstur [áfrýjanda], mér var ekki sagt við hverja þetta félag ætlaði að eiga viðskipti og ég hafði ekki neitt við þetta að athuga ...“. Í skýrslu fyrirsvarsmanns Þveráss ehf. og Þórtaks ehf. fyrir dómi kom fram að FH Ráðgjöf ehf. hefði unnið fyrir bæði félögin.

Sannað er samkvæmt framansögðu að stefndi upplýsti formann stjórnar um eignaraðild sína að FH Ráðgjöf ehf. og að hann myndi sinna störfum fyrir það félag, jafnhliða starfinu hjá áfrýjanda. Verður eignaraðild stefnda að félaginu og störf í þágu þess því ekki ein og sér talin fela í sér vanefnd af hans hálfu á ráðningarsamningnum við áfrýjanda. Á hinn bóginn hefur stefndi ekki sýnt fram á að hann hafi gert stjórn áfrýjanda eða formanni hennar grein fyrir því að félagið sinnti störfum fyrir Þverás ehf. og Þórtak ehf. sem voru tveir stærstu viðskiptavinir áfrýjanda. Með þessu braut stefndi trúnaðarskyldu sem hann hafði við áfrýjanda sem sviðsstjóri rekstrarsviðs og staðgengill framkvæmdastjóra. Ein af starfsskyldum stefnda var samkvæmt fyrri ráðningarsamningi hans, sem gilti til 1. október 2006, að vera framkvæmdastjóra til aðstoðar við uppgjör nýbyggingarframkvæmda. Sem sviðsstjóri rekstrarsviðs þurfti hann að hafa mikil samskipti við báða þessa viðskiptavini áfrýjanda og gæta hagsmuna hans gagnvart þeim. Með þessari háttsemi telst stefndi hafa brotið svo starfsskyldur sínar hjá áfrýjanda að til verulegrar vanefndar teljist á ráðningarsamningnum, sem réttlætti riftun hans.

V

Þá var riftun áfrýjanda reist á því að stefndi hefði brotið starfsskyldur sínar með því að hafa í nóvember 2007 farið til Noregs með bróður sínum, framkvæmdastjóra áfrýjanda, og látið félagið greiða fyrir. Um hafi verið að ræða ,,persónulega ferð“ sem farin hafi verið án vitundar stjórnar áfrýjanda og ekki í þágu hagsmuna félagsins.

Stefndi kveður ferðina hafa verið farna af starfsnauðsynjum og framkvæmdastjóri áfrýjanda hafi tekið ákvörðun um að hún skyldi farin.

Verður ekki talið að það hafi verið hlutverk stefnda að leita samþykkis stjórnar fyrir þátttöku í slíkri ferð. Er ekki sýnt fram á að stefndi hafi með þátttöku í ferðinni brotið starfsskyldur sínar.

Riftun áfrýjanda var einnig reist á því að stefndi hefði brotið starfsskyldur sínar með því að hafa ekki upplýst stjórn áfrýjanda um ýmis brot framkvæmdastjóra í starfi, sem stefnda hafi verið kunnugt um. Nefnir áfrýjandi sérstaklega í þessu sambandi eignaraðild framkvæmdastjórans að einkahlutafélaginu GG Innflutningi, sem hafi átt viðskipti við Þórtak ehf. og Þverás ehf.

Stefndi neitar því að sér hafi verið kunnugt um að framkvæmdastjórinn hafi átt hlut í þessu félagi. Er þessi ásökun áfrýjanda ósönnuð.

VI

Samkvæmt framansögðu var vanefnd stefnda á ráðningarsamningi hans við áfrýjanda, sem lýst er í kafla IV, veruleg. Ómótmælt er að stjórn áfrýjanda hafi fyrst verið kunnugt um þessa vanefnd í lok árs 2007. Var riftun áfrýjanda á ráðningarsamningnum því lögmæt. Verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda sem miðar við rétt hans til launa eftir riftunina 9. apríl 2008 og viðurkenningarkröfu um laun og launatengdar greiðslur eftir það tímamark.

Eins og greinir í kafla III á stefndi rétt til óskertra launa frá 1. mars til 9. apríl 2008. Er fjárhæð launa miðuð við ákvæði ráðningarsamnings stefnda. Verður áfrýjandi dæmdur til að greiða honum laun fyrir mars 2008. Stefndi krefst 699.128 króna í mánaðarlaun og er sú fjárhæð innan þess sem umsaminn mánaðarlaun eru í ráðningarsamningi hans. Verður sú fjárhæð og krafa hans um yfirvinnu lögð til grundvallar. Samkvæmt því verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda fyrir þennan mánuð mánaðarlaun 699.128 krónur, fasta yfirvinnu 161.345 krónur og orlof 12,07% 103.859 krónur eða samtals 964.335 krónur. Hafnað er kröfu stefnda um bifreiðahlunnindi, enda var hann leystur undan starfsskyldum hjá áfrýjanda á þessum tíma og þurfti því ekki að nota bifreið í þágu starfs síns. Fyrir tímabilið 1. til 9. apríl 2008 verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 289.301 krónu (209.738 + 48.404 + 31.158). Stefndi hefur ekki forræði á kröfu um lífeyrisframlag vinnuveitanda og framlag hans í séreignarlífeyrissjóð og er þeim kröfuliðum hafnað. Áfrýjandi verður samkvæmt framansögðu dæmdur til að greiða stefnda 1.253.636 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði.

Áfrýjandi greiði stefnda hluta málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Byggingafélag námsmanna ses, greiði stefnda, S-kk-þgf G-kk-þgf, 1.253.636 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 964.335 krónum frá 1. apríl 2008 til 9. apríl sama ár, en af 1.253.636 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.