563/2013

H höfðaði mál gegn L hf. en H taldi að L hf. bæri að efna samning S sparisjóðs við H um vaxtakjör á innlánsreikningi H hjá sparisjóðnum og síðar L hf. Ekki var fallist á það með H að L hf. gæti ekki tekið til varna þar sem bankinn væri bundinn af niðurstöðu úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki sem hefði úrskurðað H í vil. Þótt fram kæmi í samþykktum fyrir úrskurðarnefndina að fjármálafyrirtæki, sem væru aðilar að nefndinni, væru skuldbundin til að fylgja ákvörðunum hennar nema í tilteknum undantekningartilvikum, hefði fjármálafyrirtækum verið gert skylt með lögum að vera aðilar að nefndinni og þeim einnig tryggður réttur til að leggja fyrir dóm þau ágreiningsefni sem nefndin hefði leyst úr. Fóru ákvæði samþykktar fyrir úrskurðarnefndina því að þessu leyti í bága við lög og gátu ekki haft þau réttaráhrif að L hf. gæti ekki tekið til varna gegn kröfum H. Þá var talið að þau samningskjör sem H hafði notið hjá S sparisjóði hefðu farið í bága við fyrirmæli reglna Seðlabanka Íslands nr. 492/2001 um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár sem áttu sér stoð í ófrávíkjanlegu ákvæði 15. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Var L því ekki bundinn af samningi H og S sparisjóðs.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. ágúst 2013. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara að viðurkennt verði að innlánsreikningur stefnda hjá áfrýjanda númer 0121-26-010800, en áður númer 1109-26-010800 hjá SpKef sparisjóði, skuli vegna ársins 2011 bera vexti samkvæmt fyrri málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 18. gr. sömu laga. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málsatvikum og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er rakið reisir stefndi málatilbúnað sinn á því að áfrýjandi sé bundinn af niðurstöðu úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, en hún úrskurðaði 17. febrúar 2012 að áfrýjanda bæri að efna samning SpKef sparisjóðs við stefnda frá því í janúar 2011 um vaxtakjör á innlánsreikningi hans í sparisjóðnum og síðar hjá stefnda. Verði ekki á þetta fallist byggir stefndi á því að samkomulagið um vaxtakjörin hafi verið lögmætt og því beri áfrýjanda, sem tekið hafi við réttindum og skyldum sparisjóðsins, að efna það.

II

Hinn 26. september 1995 gerðu Neytendasamtökin, Samband íslenskra sparisjóða, Samband íslenskra viðskiptabanka og viðskiptaráðuneytið með sér samkomulag um stofnun úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Það samkomulag var leyst af hólmi með samkomulagi 8. júní 2000, en aðild að síðara samkomulaginu áttu að auki Samband lánastofnana, Samband verðbréfafyrirtækja og Fjármálaeftirlitið. Sama dag voru settar samþykktir fyrir úrskurðarnefndina, en þar er kveðið á um störf hennar og málsmeðferð.

Í 1. mgr. 12. gr. samþykktanna segir um úrskurði nefndarinnar að hvor aðili um sig geti skotið máli til dómstóla. Þó eru þau fjármálafyrirtæki, sem eru aðilar að nefndinni, skuldbundin til að fylgja ákvörðunum hennar og greiða hugsanlegar bætur innan tilgreinds frests nema við eigi þær undantekningar sem fram koma í 2. mgr. þeirrar greinar. Þar segir að fjármálafyrirtæki sem sætti sig ekki við úrskurð nefndarinnar geti tilkynnt henni og gagnaðila að það muni ekki greiða bætur nema að undangengnum dómi en skilyrði fyrir því eru að úrskurður nefndarinnar hafi í för með sér veruleg útgjöld fyrir fjármálafyrirtækið eða fordæmisgildi. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi sendi áfrýjandi tilkynningu til stefnda og nefndarinnar í samræmi við þetta.

Með lögum nr. 75/2010 öðlaðist úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki lögbundna tilvist. Samkvæmt þeim lögum var 19. gr. a. bætt við lög nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, en þar segir í 2. mgr. að fjármálafyrirtækjum sé skylt að eiga aðild að nefndinni. Einnig er tekið fram að úrskurðum nefndarinnar verði ekki skotið til stjórnvalda, en heimilt sé aðilum máls að leggja ágreining sinn fyrir dómstóla með venjubundnum hætti.

Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið er áfrýjanda að lögum skylt að eiga aðild að úrskurðarnefnd um viðskipti með fjármálafyrirtæki, en fyrir setningu laga nr. 75/2010 hefði honum verið kleift eftir samþykktum um nefndina að segja upp aðild að henni. Með lögunum var áfrýjanda hins vegar tryggður réttur til að leggja fyrir dóm þau ágreiningsefni sem nefndin hefur leyst úr og er það í samræmi rótgróna réttarfarsreglu í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem varin er af 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Að þessu leyti fara því samþykktirnar í bága við lög og geta þær ekki haft þau réttaráhrif að áfrýjandi gæti ekki tekið til varna gegn kröfum stefnda. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á það með stefnda að áfrýjandi sé bundinn af úrlausn nefndarinnar með úrskurði hennar 17. febrúar 2012.

III

Um heimild til verðtryggingar sparifjár og lánsfjár fer eftir VI. kafla laga nr. 38/2001. Með verðtryggingu í skilningi þess kafla laganna er átt við breytingu á hlutfalli við innlenda vísitölu, sbr. 1. mgr. 13. gr. þeirra. Samkvæmt 1. mgr. 14. gr. skal grundvöllur verðtryggingar vera vísitala neysluverðs sem Hagstofa Íslands reiknar lögum samkvæmt og birtir mánaðarlega í Lögbirtingablaði. Þá segir í 15. gr. að Seðlabankinn geti að fengnu samþykki ráðherra meðal annars ákveðið lágmarkstíma verðtryggðra innstæðna en gert er ráð fyrir að bankinn setji nánari reglur um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Á grundvelli þessarar heimildar hefur bankinn sett reglur nr. 492/2001 um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. þeirra er innlánsstofnunum því aðeins heimilt að taka á móti sparifé gegn verðtryggingu miðað við vísitölu neysluverðs að innstæða sé bundin í 36 mánuði eða lengur. Frá þessu gilda undantekningar samkvæmt 2. mgr. sömu greinar en þær eiga ekki við um það sakarefni sem hér er til úrlausnar.

Í kjölfar þess að stefndi stofnaði óbundinn innlánsreikning í Sparisjóði Keflavíkur 24. ágúst 2009 komst á munnlegur samningur milli stefnda og sparisjóðsins um að reikna bæri vexti af reikningnum miðað við verðtryggð kjör á tilgreindum bundnum reikningum, ef þau væru hagstæðari en óverðtryggð kjör reikningsins. Samningurinn var endurnýjaður 28. desember 2009 vegna ársins 2010 og aftur í janúar 2011 vegna þess árs, en þá hafði SpKef sparisjóður tekið við starfseminni. Samkvæmt þessu naut stefndi verðtryggðra kjara á reikningi sínum þótt hann væri ávallt laus til úttekta. Þessi kjör fóru í bága við 1. mgr. 2. gr. fyrrgreindra reglna nr. 492/2001 um lágmarksbinditíma verðtryggðra innlánsreikninga, en þau fyrirmæli eiga sér stoð í 15. gr. laga nr. 38/2001. Það ákvæði, eins og aðrar reglur VI. kafla laganna, er ófrávíkjanlegt, sbr. 2. gr. þeirra, og verður því ekki samið um styttri binditíma en stoð er fyrir í lögum og reglum samkvæmt þeim. Að þessu leyti er áfrýjandi ekki bundinn af áðurnefndum samningi og verður hann því sýknaður af aðalkröfu stefnda.

Stefndi krefst þess til vara að viðurkennt verði að innlánsreikningur hans beri vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Þegar af þeirri ástæðu að samið var um tiltekin óverðtryggð vaxtakjör verður áfrýjandi sýknaður af þeirri kröfu.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum stefnda, H-kk-ef I-kk-ef J-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.