688/2014

Fyrir Hæstarétti krafðist X þess að sér yrði ekki gert að sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun, sbr. 62. gr. almennra hegningarlaga, svo sem hann hafði verið dæmdur til með héraðsdómi í kjölfar sýknu á grundvelli 15. gr. sömu laga. X bar því við að vægari úrræði en kveðið var á um í héraðsdóminum ættu við. Hæstiréttur taldi að ætla mætti að vægari ráðstafanir en víst á viðeigandi hæli væru vegna réttaröryggis ekki nægilegar til tryggingar því að háski stafaði ekki að X, einkum að virtum geðhögum hans og alvarleika þeirrar háttsemi sem hann gerðist sekur um, og staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um öryggisgæslu X.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf hæstaréttardómari, G-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari og G-kk-nf G-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. október 2014 að fengnu áfrýjunarleyfi. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að staðfest verði sú niðurstaða héraðsdóms að ákærði skuli sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun.

Ákærði krefst þess að sér verði ekki gert að sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun, en staðfestingar héraðsdóms að öðru leyti.

A krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða sér 4.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. nóvember 2013 til 10. maí 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, „allt að frádregnum kr. 2.000.000,-, með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 15.11.2013 til 10.05.2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, sem eru þær bætur ásamt vöxtum og dráttarvöxtum sem brotaþola hafa þegar verið dæmdar í héraði, en þeim hluta kröfu brotaþola er ekki áfrýjað.“

I

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var ákærði svo sjúkur, er hann framdi þann verknað sem í ákæru greinir, að hann var alls ófær um að stjórna gerðum sínum. Var hann því sýknaður af refsikröfu, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en gert að sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun, sbr. 62. gr. laganna.

Í héraðsdómi eru rakin gögn um geðhagi ákærða, meðal annars greinargerð B yfirlæknis réttar- og öryggisdeilda á Kleppi 6. maí 2014 þar sem fram kemur að áður en dómur gekk hafi ákærða verið sinnt í samræmi við áætlun, sem hann hefði gengist undir, um útskrift frá Kleppi. Við skýrslugjöf í héraði kom fram hjá lækninum að hann teldi að ekki væri háski búinn af ákærða, að því gefnu að ákærði fylgdi skilyrðum áætlunarinnar sem voru um lyfjameðferð, viðtöl hjá læknum og öðru fagfólki og um algjört bann við neyslu áfengis og fíkniefna. Á hinn bóginn rauf ákærði skilyrðin með neyslu fíkniefnis, en hann hafði verið undir áhrifum sömu tegundar fíkniefnis er hann framdi brot sitt.

Að gengnum dómi héraðsdóms fór verjandi ákærða með bréfi 21. nóvember 2014 þess á leit við áðurnefndan lækni að hann veitti upplýsingar um „andlegt ástand“ ákærða „undanfarna mánuði“ og álit á hvort fyrri áætlun um útskrift ákærða „væri enn viðeigandi úrræði eftir reynslu undanfarinna mánaða.“ Í svari læknisins 24. nóvember 2014 sagði: „1) Ástand X undanfarna 3 mánuði hefur verið ágætt. Fyrstu vikuna eftir innlögn á lokaðri réttargeðdeild versnaði þó heilsa hans. Hann varð kvíðinn, þunglyndur, stressaður við meiri innilokun en viðhöfð var mánuðinn fyrir dóminn. Styttra var þá í upplifun radda. Síðar þegar þetta álag og aðlögun gekk yfir leið honum betur. Undanfarna mánuði hefur hann haft eðlilega geðskoðun. X stundar nú iðjuþjálfun og fjarnám í tveimur áföngum í framhaldsskóla og hefur staðið sig mjög vel í náminu. 2) Að mínu mati hefur geðgreining og áhættumat teymis okkar á Réttar- og öryggisdeildum reynst sannspá. X er viðkvæmur fyrir álagi og tryggja þarf því í framtíðinni að hann fari í einu og öllu eftir útskriftaráætlun.“ Í vottorðinu var því næst farið nánar yfir skilyrði áætlunarinnar, með þeirri niðurstöðu að brot gegn þeim gæti „leitt til tafarlausrar innlagnar.“ Loks sagði: „Samantekt: X er einstaklingur með veikleika í sínum persónuleika, sem léttilega undir álagi eða við neyslu getur farið í geðrof. Örugg geðrofseinkenni eru staðfest og hafa sést, en þau hafa í eðli sínu alltaf varað mjög stutt („[...]“, [...]). Yfirleitt hafa raddir beinst gegn honum sjálfum, ekki umhverfinu. X á auðvelt með nám og engin skerðingar einkenni hafa sést líkt og við geðklofa sjúkdóm. X verður að taka reglulega geðrofslyf í framtíðinni. Mitt mat er því að X útskrifist úr ítrustu öryggisgæslu því hennar hefur ekki verið þörf undanfarna mánuði. Hann fái nú að sanna sig og byggja líf sitt upp að nýju. Tryggja þarf með dómi að X fari eftir útskrifaráætlun líkt og lýst var áður fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.“

II

Ákærði reisir kröfu sína einkum á vottorði þessu, framburði læknisins við meðferð málsins í héraði, sem og á greinargerð læknisins sem lá þá frammi. Telur hann að vægari úrræði en kveðið var á um í héraði eiga við, en hann hafi hvorki þá né nú átt að þurfa að þola „fulla öryggisgæslu“ samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga.

Í síðastgreindu lagaákvæði segir: „Nú er maður sýknaður samkvæmt ákvæðum 15. gr., eða niðurstaða dóms verður sú, samkvæmt ákvæðum 16. gr., að refsing sé árangurslaus, og má þá ákveða í dómi, ef nauðsynlegt þykir vegna réttaröryggis, að gerðar skuli ráðstafanir til að varna því, að háski verði að manninum. Ef ætla má, að vægari ráðstafanir, svo sem trygging, bann við dvöl á ákveðnum stöðum eða svipting lögræðis, komi ekki að notum, má ákveða, að honum sé komið fyrir á viðeigandi hæli. Skal þá hæstiréttur skipa honum tilsjónarmann, sem eftirlit hefur með því, að dvöl hans á hælinu verði ekki lengri en nauðsyn ber til. Þegar ástæða þykir til, getur ráðherra leitað úrlausnar héraðsdóms, þar sem hælið er, hvort téðar ráðstafanir skuli teljast lengur nauðsynlegar, enda hafi umsagnar læknis verið leitað. Svo getur og tilsjónarmaður krafist þess, þegar ár er liðið frá dómsuppsögn eða síðasta dómsúrskurði, eða fyrr, ef ráðherra samþykkir, að málið skuli að nýju lagt undir úrskurð dómstóls þess, sem áður segir. Mál samkvæmt þessari grein sæta meðferð eftir lögum um meðferð sakamála.“

Hugtakið öryggisgæsla kemur ekki fyrir í almennum hegningarlögum en sagt að koma megi manni fyrir „á viðeigandi hæli“ samkvæmt framangreindu ákvæði. Inntak þeirrar gæslu sem um ræðir felur samkvæmt ákvæðinu ekki annað í sér en það sem nauðsynlegt telst til að tryggja að háski stafi ekki af þeim sem henni sætir. Þegar komist er að niðurstöðu í refsimáli um hvort ákærður maður skuli vegna sakhæfisskorts sæta öryggisgæslu verður samkvæmt venju að færa ákvörðun um inntak hennar fyrst um sinn í hendur fullnustuyfirvalda. Ber þeim stjórnsýsluaðilum að gæta meðalhófs við framkvæmd gæslunnar á því hæli sem telst viðeigandi, sbr. að sínu leyti dóm Hæstaréttar 18. desember 2008 í máli nr. 659/2008. Þá veita ákvæði 62. gr. almennra hegningarlaga heimild til að krefjast, eigi síðar en innan árs frá dómsúrlausn, í sérstöku máli á hendur stjórnvöldum lausnar úr öryggisgæslu eða breytingar á þeirri vistun og meðferð sem fullnustuyfirvöld hafa ákveðið að viðkomandi maður sæti. Slík krafa sætir sérstakri dómsmeðferð í samræmi við ofangreint og að gættri 3. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008. Koma þá til athugunar nánari skilyrði gæslunnar svo að viðeigandi stjórnsýsluaðili megi framfylgja þeim og sá sem í hlut á viti sem gleggst hvaða skilyrðum hann þurfi að hlíta. Kemur þá einnig eftir atvikum til úrlausnar ákvörðun um vistunarstað viðkomandi manns.

Af framangreindum gögnum B og framburði hans fyrir héraðsdómi verður ekki annað ráðið en að nauðsynlegt sé að ákærði sinni þeim skilyrðum sem honum eru sett við framkvæmd gæslu hans. Annað ætti að leiða til „tafarlausrar innlagnar.“ Verður samkvæmt því ekki ráðið að læknirinn telji tækt að öryggisgæsla verði alfarið felld niður. Með vísan til þess sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi og hér að framan um geðhagi ákærða og alvarleika þeirrar háttsemi sem hann gerðist sekur um, verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að ætla megi að vægari ráðstafanir en vist á viðeigandi hæli séu vegna réttaröryggis ekki nægilegar til tryggingar því að háski stafi ekki af ákærða. Verður héraðsdómur því staðfestur um að ákærði skuli sæta viðeigandi gæslu.

Einkaréttarkrafa brotaþola hefur ekki sætt andmælum hér fyrir dómi af hálfu ákærða. Samkvæmt því, en jafnframt að virtri kröfugerð bótakrefjanda fyrir Hæstarétti, verður ákærði dæmdur til að greiða honum 2.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest.

Að virtri 2. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 verður allur áfrýjunarkostnaður málsins felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um að ákærði, X, sæti öryggisgæslu á viðeigandi stofnun samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði greiði A 2.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð.

Allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, B-kk-ef L. B-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 744.000 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, J-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 223.200 krónur.