72/2002

Sannað þótti að augnskaði sem G varð fyrir hefði orðið við það að svokallaðri krónusprengju hafi verið kastað fyrir framan hann. Ekki var vitað hver kastað hafði sprengjunni. Deilt var um það skilyrði bótaábyrgðar ríkisins samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, að um brot á almennum hegningarlögum hafi verið að ræða. Talið var, að gera yrði ráð fyrir að allir, sem handleika heimatilbúnar sprengjur eins og þessa, mættu vita um hættueiginleika þeirra. Líkamstjón G var talið hafa leitt af refsiverðri háttsemi, sem hvað sem öðru liði félli undir 219. gr. laga nr. 19/1940. Bótaskilyrði 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995, sbr. 9. gr., var samkvæmt því fullnægt og var íslenska ríkið dæmt til greiðslu bóta.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir P-kk-nf K-x-x H-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. febrúar 2002. Hann krefst sýknu af öllum kröfum stefnda en til vara lækkunar þeirra, og að málskostnaður falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum var veitt fyrir báðum dómstigum.

I.

Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar greinir slasaðist stefndi á auga 8. maí 1997 er hann var á ferð með félaga sínum á reiðhjóli nærri Grafarvogskirkju. Hann var þá ellefu ára gamall. Kveður hann sprengju hafa verið varpað á götuna fyrir framan þá félaga og hún sprungið með miklum hvelli og hann hlotið augnskaðann við að hlutur úr sprengjunni hafi skotist í auga hans. Reisir hann kröfu sína á því að tjónvaldurinn hafi ekki fundist þrátt fyrir leit lögreglu og beri ríkissjóður ábyrgð á greiðslu bótanna. Héraðsdómur féllst á þessi sjónarmið stefnda andstætt niðurstöðu bótanefndar samkvæmt 13. gr. laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, sem tekur ákvörðun um greiðslu slíkra bóta. Stefndi lagði fyrst erindi sitt fyrir nefndina 11. júní 1998, en hún hafnaði því með þeim rökum að ekki yrði slegið föstu á grundvelli fyrirliggjandi gagna að fullnægt væri skilyrðum 1. gr. laga nr. 69/1995 um greiðslu bóta. Stefndi óskaði 23. mars 1999 eftir því að nefndin endurskoðaði afstöðu sína, en hún hafnaði því 19. september 2000 með þeim rökum „að ekki hafi verið leitt í ljós að um hafi verið að ræða slíkan ásetning eða gáleysi af hálfu einhvers ótiltekins aðila að unnt sé að slá því föstu að framið hafi verið refsivert brot á almennum hegningarlögum nr. 19/1940.“

Áfrýjandi telur að atvikið sé enn óupplýst og að héraðsdómur byggi á getgátum. Héraðsdómari hafi á grundvelli framburðar augnlæknis talið líklegt að sprengja hafi sprungið í næsta nágrenni við stefnda og málmhlutur hrokkið í auga hans. Af þessu dragi dómarinn síðan þær ályktanir að um brot á almennum hegningarlögum hafi verið að ræða og þar með sé bótaskylda fyrir hendi samkvæmt lögum nr. 69/1995. Áfrýjandi telur þessa niðurstöðu óviðunandi þar sem forsenda bótaskyldu ríkisins sé að almenn hegningarlög hafi verið brotin og að ekki nægi að líkur séu til þess að svo hafi verið. Þegar litið sé til athugasemda með lagafrumvarpinu sé tekið fram að meginákvæði frumvarpsins séu að ríkið greiði bætur vegna líkamstjóns og miska, sem leiði af broti á almennum hegningarlögum, en ekki sérlögum. Í athugasemdum með 9. gr. sé kveðið á um að þegar ekki sé vitað hver tjónvaldur sé eða hann finnist ekki verði bótanefnd að meta sjálfstætt hvort tjón sé afleiðing af verknaði sem sé refsiverður samkvæmt almennum hegningarlögum. Tekið sé fram að það sé skilyrði bóta að um ásetningsverknað hafi verið að ræða eða refsivert gáleysi, þannig að unnt yrði að refsa tjónvaldi ef hann væri sakhæfur. Bótanefnd hafi metið það sem henni sé í lögunum falið að meta. Þegar litið sé til þessara lögskýringargagna verði að telja að ströng sönnun gildi í þessu tiltekna mati sem í refsimálum, og ágiskanir í slíkum málum nái ekki fram að ganga. Hér verði því að beita þröngri lögskýringu sem í refsimálum almennt.

Áfrýjandi vefengir ekki tölulega kröfu stefnda um bætur fyrir varanlega örorku, varanlegan miska og þjáningar. Varakröfu sína styður hann hins vegar við 7. gr. laga nr. 69/1995, sem hafi að geyma ákvæði um hámark bóta úr ríkissjóði til þolenda afbrota.

II.

Ágreiningur málsaðila snýst um það skilyrði bótaábyrgðar ríkisins samkvæmt lögum nr. 69/1995 að um brot á almennum hegningarlögum sé að ræða, sbr. 1. gr. laganna, en öðrum skilyrðum er fullnægt, sbr. 1. og 2. mgr. 6. gr. laganna.

Stefndi kveður að algengt hafi verið á þessum tíma að strákar í hverfinu límdu hvellhettur utan um krónupeninga og byggju þannig til sprengjur sem kastað væri í götuna eða á vegg og þannig sprengdar. Hafi eitt vitni, sem lögreglan ræddi við, munað eftir sprengjukasti þennan dag. Sé því nægilega fram komið að hann hafi slasast við það að sprengju var kastað að honum og að slíkt varði við 218. gr. eða 219. gr. almennra hegningarlaga, enda megi gera ráð fyrir því að þeim, sem það gerði, hefði verið refsað fyrir brot gegn almennum hegningarlögum hefði hann fundist.

S-kvk-nf A-kvk-nf S-kvk-nf, sem bjó á þriðju hæð í fjölbýlishúsi við Hverafold 27, bar fyrir héraðsdómi að hún hafi gengið út á svalir eftir að hún heyrði hvellinn og séð stefnda liggja á gangstéttinni beint fyrir neðan. Hún hafi og séð strák, sem stóð við hornið á blokkinni, hlaupa yfir götuna og niður meðfram kirkjunni og hverfa fyrir hornið. Hún kvaðst ekki geta borið kennsl á hann, þetta hafi gerst svo snöggt. Hann hafi hlaupið „eins og raketta niður eftir“ og horfið, hann hafi augsýnilega verið að leggja á flótta.

G-kk-nf J-kk-nf F-kk-nf, félagi stefnda, bar fyrir héraðsdómi að þeir hafi verið að hjóla og síðan heyrt einhvern hvell og hann tekið eftir því að stefndi lá í götunni. Hann hafi litið í kringum sig og séð einhvern fyrir neðan kirkjuna vera að hreyfa sig, „skokka eða hlaupa eða eitthvað.“ Hann bar og að „rosalega margir“ hafi verið með svona krónusprengjur og krakkar verið að leika sér að búa þetta til, og komið með þetta í skólann en þó ekki sprengt inni á skólalóðinni. Skemmtilegt hefði þótt að láta einhverjum bregða með þessu. Sprengjurnar hafi sprungið við högg þannig að nóg hafi verið að kasta þeim í eitthvað og krónan „bara skýst eitthvert“. Hann hafi fundið leifar af límbandi, þar sem stefndi féll, sem bent hafi til að svona sprengja hafi sprungið og lent í auga stefnda.

G-kk-nf V-kk-nf augnlæknir, sem stundaði stefnda, kom fyrir héraðsdóm og bar að brunamerki hafi ekki sést á stefnda, áverkinn hafi virst eins og eftir högg af hraðgengum hlut eins og af teygjubyssuskoti. Honum hafi skilist af stefnda að einhverjir strákar hafi verið að leika þennan leik að búa til svona sprengjur, varpa í stéttir og fá þá hvelli. Læknirinn bar að líklega hafi sprengjan sprungið á götunni og peningurinn kastast upp, enda séu aðskotahlutir inni í svona sprengjum „alveg rosalega öflugir“, og séu rörasprengjur dæmi um það.

III.

Af því sem fram er komið í málinu um tjónsatburðinn er fallist á það með héraðsdómi að meiðsl stefnda hafi orðið við það að svokallaðri krónusprengju hafi verið kastað fyrir framan þá félaga, þar sem þeir hjóluðu, og hún sprungið við að lenda í götunni en peningurinn skotist af afli í auga stefnda. Það er því ljóst að um skaðabótaskylt atvik hefur verið að ræða, en undir það er tekið með héraðsdómi að engin stoð verði fundin fyrir þeirri ályktun að meiðsl stefnda hafi orsakast af óhappatilviki eða saklausum leik barna. Líta beri á atvikið hlutlægt og án hliðsjónar af hugsanlegum refsileysisástæðum þess, sem sekur kynni að reynast.

Stefndi var ekki að taka þátt í leik eða ærslum og átti sér einskis ills von, þegar heimatilbúinni sprengju var varpað að honum. Gera verður ráð fyrir því að allir, sem handleika slíka hluti, unglingar jafnt sem fullorðnir, megi vita um hættueiginleika þeirra. Verður því að fallast á það með héraðsdómi að líkamstjón stefnda hafi leitt af refsiverðri háttsemi, sem hvað sem öðru líður félli undir 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Bótaskilyrði 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995, sbr. 9. gr., er því fullnægt og ber að fella umrædda ákvörðun bótanefndar úr gildi. Málinu hefur ekki verið gagnáfrýjað og kemur þá ekki til endurskoðunar úrlausn héraðsdóms um vexti og miskabætur. Verður niðurstaða héraðsdóms því staðfest, þó þannig að samanlögð fjárhæð höfuðstóls og vaxta fari ekki fram úr 2.500.000 krónum, sem er hámark bóta úr ríkissjóði til þolenda afbrota vegna líkamstjóns, sbr. b. lið 2. mgr. 7. gr. laga nr. 69/1995.

Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og segir í dómsorði.

Það er aðfinnsluvert, hversu mjög afgreiðsla erindis stefnda dróst fyrir bótanefnd, einkum þegar leitað var endurskoðunar á afstöðu hennar, auk þess sem rökstuðningi nefndarinnar var verulega áfátt.

D ó m s o r ð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að samanlögð fjárhæð höfuðstóls og vaxta fari ekki fram úr 2.500.000 krónum.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, G-kk-ef J-kk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 250.000 krónur.