163/2009

Bú V&Þ var tekið til gjaldþrotaskipta 7. september 2004. Félagið gaf út á árinu 1998 tryggingarbréf til bankans B fyrir greiðslu hvers konar skuldbindinga þess að fjárhæð allt að 404.000.000 krónur, en þessu til tryggingar voru bankanum meðal annars veðsettar með 1. veðrétti allar vörubirgðir félagsins. Með bréfi 27. ágúst 2004, sem birt var samdægurs fyrir fyrirsvarsmanni V&Þ, beindi bankinn K, sem þá var kominn í stað áðurnefnds banka, áskorun til félagsins um að greiða nánar tilteknar skuldir var og jafnframt vísað til tryggingarbréfsins og tekið fram að vegna fyrirmæla í lögum um samningsveð væri félaginu upp frá þessu óheimilt án samþykkis bankans að skipta út eða framselja veðsettar vörubirgðir. V&Þ gaf út reikning dagsettan 26. ágúst 2004 á hendur T fyrir vörubirgðum sem greiða skyldi fyrir samtals 31.186.999 krónur. Nafni T var breytt í V 6. október 2004 en þá var stjórnarmaður og framkvæmdastjóri þess félags sami maður og gegnt hafði starfi framkvæmdastjóra V&Þ. Í skýrslu sem hann gaf skiptastjóra í þrotabúi V&Þ var bókað eftir honum að þessi viðskipti milli félaganna tveggja hefðu verið ákveðin 26. ágúst 2004, en fyrrnefndur reikningur ekki gerður fyrr en þremur eða fjórum dögum síðar. Tékki að fjárhæð 30.440.000 krónur sem T gaf út fyrir meginhluta kaupverðsins var ekki innleystur fyrr en 30. sama mánaðar. Með því var greidd upp skuld vegna yfirdráttar á reikningnum V&Þ hjá K. Með bréfi til K lýsti skiptastjóri þrotabús V&Þ yfir riftun á greiðslu skuldar að fjárhæð 30.440.000 krónur. K greiddi skiptastjóra þessa fjárhæð með fyrirvara. Þrotabú V&Þ höfðaði síðan mál á hendur V og fleirum til riftunar á gjafagerningi, sem þrotabúið taldi fólginn í áðurnefndum viðskiptum. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur voru kröfur þrotabúsins teknar til greina og var sú niðurstaða staðfest í Hæstarétti. Ágreiningur um réttindi N, sem tekið hafði yfir réttindi K gagnvart búinu, samkvæmt tryggingarbréfinu í verðmætum, sem komið hefðu í stað vörubirgða félagsins var skotið til dómstóla. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 2. mgr. 34. gr., sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997 var V&Þ óheimilt að skipta út vörubirgðum sínum eða framselja þær án samþykkis K eftir að hann fékk birta greiðsluáskorun á hendur félaginu til undirbúnings fullnustugerðar fyrir veðkröfu sinni 27. ágúst 2004. Eins og staðið var að gerð reiknings og greiðslu hans var talið að forráðamönnum V&Þ hefði verið í lófa lagið að tryggja sér viðhlítandi sönnur fyrir því að þessi kaup hefðu í reynd verið gerð á þeim tíma, sem síðar var haldið fram. Af þeim sökum varð að fella á L sönnunarbyrði fyrir því að svo hefði verið. Gegn andmælum N var talið að slík sönnun hefði ekki komið fram og því til samræmis var lagt til grundvallar að V&Þ hefði ekki selt vörubirgðirnar sem um ræðir fyrr en eftir greiðsluáskorun K hafði verið birt forráðamanni félagsins. Var því fallist á með N að veðréttur samkvæmt tryggingarbréfinu hefði færst yfir á andvirði veðsettra vörubirgða, sem þrotabú V&Þ fékk í hendur annars vegar með greiðslu K 8. október 2004 á 30.440.000 krónum og hins vegar með uppgjöri á kröfu samkvæmt áðurnefndum dómi Hæstaréttar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. mars 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 2009, þar sem fallist var á andmæli varnaraðila gegn því að sóknaraðili nyti veðréttar yfir tveimur nánar tilteknum greiðslum að fjárhæð samtals 82.198.922 krónur við skipti á þrotabúi V & Þ hf. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að ákveðið verði að andvirði greiðslu til þrotabúsins á annars vegar 30.440.000 krónum 8. október 2004 og hins vegar 51.758.922 krónum 27. desember 2007 verði ráðstafað við skiptin upp í veðtryggðar kröfur hans ásamt áföllnum vöxtum frá innborgunardegi til úthlutunardags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins var bú V & Þ hf. tekið til gjaldþrotaskipta 7. september 2004 samkvæmt beiðni félagsins, en fram til 3. sama mánaðar mun það hafa borið heitið Vélar og þjónusta hf. Félagið gaf út 31. desember 1998 tryggingarbréf til Búnaðarbanka Íslands hf. fyrir greiðslu hvers konar skuldbindinga þess að fjárhæð allt að 404.000.000 krónur, sem bundin yrði vísitölu neysluverðs, en þessu til tryggingar voru bankanum meðal annars veðsettar með 1. veðrétti allar „vörubirgðir, hverju nafni sem nefnast, sem við eigum nú eða eignumst síðar í atvinnurekstri á hverjum tíma, eða hefur til endursölu, - allt í samræmi við 33. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð.“ Í tryggingarbréfinu var tekið fram að veðsetningin næði „ ... til allra hinna veðsettu verðmæta í heild sinni eins og þau eru á hverjum tíma. ... Til vörubirgða teljast; Allar tegundir vörubirgða og rekstrarvara, hvort sem eru verslunarvörur nýjar eða notaðar eða hverskonar rekstrarvörur og aðrar vörur sem notaðar eru í atvinnurekstrinum, hverju nafni sem vörubirgðir eða aðrar rekstrarvörur nefnast, þ.m.t. umbúðir. ... Skrár úr birgðabókhaldi veðsala á hverjum tíma um vörubirgðir eru hluti þessa tryggingarbréfs til nánari tilgreiningar á tegundum, magni og samsetningu vörubirgða og rekstrarvara sem veðsett er á hverjum tíma samkvæmt þessu tryggingarbréfi.“ Bréfinu var þinglýst 12. janúar 1999.

Með bréfi 27. ágúst 2004, sem birt var samdægurs fyrirsvarsmanni Véla og þjónustu hf., beindi Kaupþing Búnaðarbanki hf., sem þá var kominn í stað áðurnefnds banka, áskorun til félagsins um að greiða nánar tilteknar skuldir að fjárhæð samtals 142.035.330 krónur, þar á meðal 41.834.823 krónur vegna yfirdráttarskuldar á tveimur tékkareikningum. Í bréfinu var jafnframt vísað til þess að bankinn nyti veðréttar í vörubirgðum félagsins á grundvelli tryggingarbréfsins frá 31. desember 1998 og tekið fram að vegna ákvæða 2. mgr. 34. gr., sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997 væri félaginu upp frá þessu óheimilt án samþykkis bankans að skipta út, framselja, selja eða ráðstafa á annan hátt að hluta eða öllu leyti veðsettum vörubirgðum.

Vélar og þjónusta hf. gaf út reikning dagsettan 26. ágúst 2004 á hendur Tá ehf. fyrir „vörulager skv. meðf. skjölum“, sem greiða skyldi fyrir 25.048.202 krónur, auk skráningargjalds að fjárhæð 1.597 krónur og 6.137.200 króna í virðisaukaskatt, eða samtals 31.186.999 krónur. Nafni Táar ehf. mun 6. október 2004 hafa verið breytt í Vélaborg ehf., en stjórnarmaður og framkvæmdastjóri þess félags mun þá hafa verið sami maður og gegnt hafði starfi framkvæmdastjóra Véla og þjónustu hf. Í skýrslu, sem hann gaf fyrir skiptastjóra í þrotabúi V & Þ hf. 6. október 2004, var bókað eftir honum að þessi viðskipti milli félaganna tveggja hafi verið ákveðin 26. ágúst 2004, en fyrrnefndur reikningur ekki gerður fyrr en þremur eða fjórum dögum síðar, því það væri „margra klukkustunda verk að ljúka við reikning eins og þennan.“ Sá, sem gegndi starfi stjórnarformanns Véla og þjónustu hf. á þessum tíma, bar á sama veg fyrir skiptastjóra 9. desember 2004. Fyrir liggur að 746.999 krónur af fjárhæð reikningsins munu hafa verið greiddar með skuldajöfnuði, en að öðru leyti gaf Tá ehf. út tékka til Véla og þjónustu hf., dagsettan 26. ágúst 2004 og að fjárhæð 30.440.000 krónur, til greiðslu kaupverðsins. Tékkinn var innleystur í Kaupþingi Búnaðarbanka hf. 30. sama mánaðar og fjárhæðin lögð inn á tékkareikning Véla og þjónustu hf. við bankann. Með því var greidd upp skuld vegna yfirdráttar á reikningnum, sem þá nam 29.986.083 krónum. Fyrir þeirri skuld höfðu áðurnefndir fyrirsvarsmann Véla og þjónustu hf. staðið í sjálfskuldarábyrgð gagnvart bankanum.

Með bréfi til Kaupþings Búnaðarbanka hf. 22. september 2004 lýsti skiptastjóri í þrotabúi V & Þ hf. yfir riftun á greiðslu skuldar að fjárhæð 30.440.000 krónur. Bankinn greiddi skiptastjóra þessa fjárhæð með fyrirvara 8. október 2004, en lýsti í framhaldi af því kröfu í þrotabúið um greiðslu yfirdráttarskuldar á tékkareikningnum, sem áður var getið. Jafnframt mun bankinn hafa lýst frekari kröfum í þrotabúið og krafist fullnustu þeirra í skjóli veðréttinda samkvæmt tryggingarbréfinu frá 31. desember 1998.

Þrotabú V & Þ hf. höfðaði mál 23. maí 2005 á hendur Vélaborg ehf. og fleirum til riftunar á gjafagerningi, sem þrotabúið taldi fólginn í áðurgreindum viðskiptum félaganna með vörubirgðir, svo og til greiðslu af þeim sökum á 46.941.306 krónum með nánar tilgreindum vöxtum. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2006 voru kröfur þrotabúsins teknar til greina á þann hátt að rift var gjafagerningi og Vélaborg ehf. ásamt framkvæmdastjóra félagsins gert að greiða þrotabúinu 26.044.108 krónur með dráttarvöxtum frá 28. júní 2005, svo og 5.900.000 krónur í málskostnað. Með dómi Hæstaréttar 20. desember 2007 í máli nr. 212/2007 var héraðsdómur staðfestur og þrotabúinu dæmdar 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Óumdeilt er að skuld samkvæmt þessum dómi, samtals 51.758.922 krónur, hafi verið greidd þrotabúinu 27. desember 2007.

Á skiptafundi í þrotabúi V & Þ hf. 19. nóvember 2008 ítrekaði sóknaraðili, sem þá hafði tekið yfir réttindi Kaupþings Búnaðarbanka hf. gagnvart búinu, kröfu um viðurkenningu veðréttinda samkvæmt tryggingarbréfinu 31. desember 1998 í verðmætum, sem komið hefðu í stað vörubirgða félagsins og væru í vörslum þrotabúsins annars vegar vegna endurgreiðslu eldri bankans 8. október 2004 á 30.440.000 krónum og hins vegar vegna greiðslu 27. desember 2007 á 51.758.922 krónum til uppgjörs á kröfu samkvæmt dómi Hæstaréttar 20. sama mánaðar. Varnaraðili, sem einnig mun fara með kröfu á hendur þrotabúinu, mótmælti kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á veðrétti og beindi skiptastjóri því ágreiningsefni 24. nóvember 2008 til úrlausnar héraðsdóms. Mál þetta var þingfest af því tilefni 5. desember sama ár.

II

Fallast verður á með héraðsdómi að ekki séu þeir annmarkar á málatilbúnaði sóknaraðila, sem valdið gætu því að ekki verði leyst úr málinu að efni til.

Áður er rakið hvernig greint var í tryggingarbréfi Véla og þjónustu hf. 31. desember 1998 frá þeim verðmætum, sem þar voru sett að veði fyrir skuldum félagsins við Búnaðarbanka Íslands hf. Að virtu ákvæði 1. málsliðar 3. mgr. 33. gr. laga nr. 75/1997 verður ekki ætlast til að vörubirgðir, sem settar eru á þennan hátt að sjálfsvörsluveði samkvæmt F. lið III. kafla laganna, verði almennt tilgreindar nánar en þar var gert þegar neytt er heimildar til að setja í einni heild að veði allar vörubirgðir veðsalans eins og þær eru á hverjum tíma. Með því að þess var gætt að afla réttarverndar fyrir þessum réttindum eftir 1. mgr. 34. gr. laga nr. 75/1997 og ekki er vefengt að vörubirgðirnar, sem veðsettar voru og Vélar og þjónusta hf. ráðstafaði að hluta til Táar ehf. síðla í ágúst 2004, hafi verið af þeim toga, sem um ræðir í 2. mgr. 33. gr. sömu laga, eru ekki efni til að taka til greina andmæli varnaraðila gegn gildi veðréttar samkvæmt tryggingarbréfinu.

Samkvæmt 2. mgr. 34. gr., sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997 var Vélum og þjónustu hf. óheimilt að skipta út vörubirgðum sínum eða framselja þær án samþykkis Kaupþings Búnaðarbanka hf. eftir að hann fékk 27. ágúst 2004 birta greiðsluáskorun á hendur félaginu til undirbúnings fullnustugerð fyrir veðkröfu sinni. Eins og áður var getið hefur maður sá, sem á þessum tíma gegndi starfi framkvæmdastjóra Véla og þjónustu hf. og var jafnframt stjórnarmaður og framkvæmdastjóri Táar ehf., lýst því að þessi félög hafi 26. ágúst 2004 samið um kaup þess síðarnefnda á vörubirgðum af því fyrrnefnda, sem reikningur með þeirri dagsetningu var gerður fyrir. Hann hefur þó einnig borið fyrir skiptastjóra í þrotabúi V & Þ hf. að reikningurinn hafi ekki verið gerður fyrr en þremur eða fjórum dögum eftir dagsetningu hans og hefur fyrrum stjórnarformaður félagsins borið á sama veg. Skýring þeirra á ástæðum þess er fjarstæð að virtu því að í reikningnum var engra annarra efnisatriða getið en þeirra, sem áður er greint frá. Greiðsla á meginhluta fjárhæðar reikningsins var innt af hendi með tékka, sem dagsettur var 26. ágúst 2004, en honum var þó ekki framvísað af viðtakandanum í banka fyrr en 30. sama mánaðar. Forráðamönnum Véla og þjónustu hf. var í lófa lagið gagnstætt þessu að tryggja sér viðhlítandi sönnur fyrir því að þessi kaup hafi í reynd verið gerð á þeim tíma, sem síðar hefur verið haldið fram, og verður af þeim sökum að fella á varnaraðila sönnunarbyrði fyrir því að svo hafi verið. Gegn andmælum sóknaraðila er slík sönnun ekki komin fram, en í þeim efnum er ekki hald í skriflegum yfirlýsingum tveggja fyrrverandi starfsmanna Véla og þjónustu hf., sem varnaraðili hefur lagt fram í Hæstarétti. Því til samræmis verður að leggja til grundvallar að Vélar og þjónusta hf. hafi ekki selt vörubirgðirnar, sem hér um ræðir, fyrr en eftir að greiðsluáskorun Kaupþings Búnaðarbanka hf. hafði verið birt forráðamanni félagsins.

Að virtu því, sem að framan greinir, verður samkvæmt 2. mgr. 34. gr., sbr. 4. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997 að fallast á með sóknaraðila að veðréttur samkvæmt tryggingarbréfinu frá 31. desember 1998 hafi færst yfir á andvirði veðsettra vörubirgða, sem þrotabú V & Þ hf. fékk í hendur annars vegar með greiðslu Kaupþings Búnaðarbanka hf. 8. október 2004 á 30.440.000 krónum og hins vegar með greiðslu 27. desember 2007 á 51.758.922 krónum til uppgjörs á kröfu samkvæmt dómi Hæstaréttar 20. sama mánaðar. Samkvæmt niðurlagsorðum 1. mgr. 111. gr. laga nr. 21/1991 nær sá veðréttur jafnframt til arðs, sem þrotabúið kann að hafa haft af þessu fé frá því að það var innt af hendi. Af þessum sökum eru ekki efni til að kveða sérstaklega á um tilkall sóknaraðila til vaxta, sem engin nánari grein hefur verið gerð fyrir, svo sem hann gerir kröfu um. Þess er einnig að gæta að eftir gögnum málsins virðist í fjárhæð þeirri, sem þrotabúið fékk greidda 27. desember 2007, vera innifalinn málskostnaður, sem sóknaraðili getur ekki gert kröfu til, sbr. 3. mgr. 111. gr. og 2. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Í samræmi við allt framangreint verður krafa sóknaraðila tekin til greina á þann hátt, sem nánar segir í dómsorði.

Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Viðurkennt er að sóknaraðili, Nýi Kaupþing banki hf., njóti eftir ákvæðum 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. réttar til fullnustu af eignum þrotabús V & Þ hf., sem raktar verða til greiðslna til þess á 30.440.000 krónum 8. október 2004 og 51.758.922 krónum 27. desember 2007.

Varnaraðili, Leiguvélar ehf., greiði sóknaraðila samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.