235/2016

M krafðist þess aðallega að viðurkennd yrði skaðabótaskylda B á tjóni félagsmanna M, vegna hlutabréfa sem þeir, eða aðilar sem þeir leiddu rétt sinn frá, hefðu átt í L hf. 7. október 2008 vegna þrenns konar mismunandi atvika. Í dómi Hæstaréttar kom fram að það leiddi af 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að málsóknarfélagi væri heimilt í samræmi við tilgang sinn að höfða mál í eigin nafni og krefjast viðurkenningar í einu lagi á skaðabótaskyldu þess, sem stefnt væri, á tjóni félagsmanna sinna, enda væru uppfyllt skilyrði 1. mgr. 19. gr. og 2. mgr. 25. gr. laganna. Þar sem áskilið væri í 1. mgr. 19. gr. a. að kröfur félagsmanna yrðu að vera af sömu rót runnar yrði sami bótagrundvöllur að búa að baki kröfunum þannig að málatilbúnaður allra félagsmanna yrði einsleitur. Eins og kröfur M væru úr garði gerðar þá tefldi hann í raun fram þremur aðalkröfum sem ættu það sammerkt að fela í sér viðurkenningu á skaðabótaskyldu B á ætluðu tjóni félagsmanna M með skírskotun til þrenns konar mismunandi atvika. Þessi háttur á kröfugerð var talinn í andstöðu við 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 19/1991. Þá yrði málatilbúnaður M ekki skilinn á þann hátt að hann héldi því fram að B hefði með athafnaleysi sínu valdið því að hlutabréf félagsmanna hefðu orðið verðlaus í byrjun október 2008, heldur að félagsmennirnir hefðu ekki verið í þeirri stöðu að eiga hlut í bankanum á þeim tíma ef B hefði hagað sér á þann veg sem honum hefði borið. Eins og varakrafa M væri orðuð í héraðsdómsstefnu var talið að hún endurspeglaði ekki þennan málatilbúnað og fullnægði því ekki þeim áskilnaði sem gerður væri til skýrleika kröfugerðar í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Var úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og E-kk-nf T-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. mars 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2016 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt 3. grein samþykkta fyrir sóknaraðila er tilgangur hans „að höfða og reka dómsmál um skaðabótakröfur félagsmanna á hendur B-kk-þgf T-kk-þgf B-kk-þgf ... vegna tjóns sem félagsmenn urðu fyrir sem hluthafar í Landsbanka Íslands hf., sem og innheimta á skaðabótum.“ Þar segir jafnframt að heimilt sé „að láta fyrst reyna á það hvort bótaskylda sé fyrir hendi í viðurkenningarmáli.“ Í 4. grein samþykktanna er svohljóðandi ákvæði: „Þeir einir geta verið félagsmenn sem geta átt aðild að því dómsmáli sem félagið er stofnað til að reka“.

Í héraðsdómsstefnu gerir sóknaraðili svofelldar kröfur á hendur varnaraðila: „Stefnandi krefst þess aðallega að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjóni félagsmanna stefnanda, vegna hlutabréfa sem þeir, eða aðilar sem þeir leiða rétt sinn frá, áttu í Landsbanka Íslands hf. þann 7. október 2008, vegna þess að: 1. Ekki voru veittar upplýsingar um lánveitingar Landsbanka Íslands hf. til stefnda og tengdra félaga, í ársreikningi Landsbanka Íslands hf. fyrir rekstrarárið 2005 sem birtur var þann 27. janúar 2006 og í síðari árshlutauppgjörum og ársreikningum Landsbanka Íslands hf., allt til þess að Fjármálaeftirlitið tók yfir stjórn Landsbanka Íslands hf. og skipaði honum skilanefnd með ákvörðun þann 7. október 2008. 2. Stefndi vanrækti á tímabilinu frá 30. júní 2006 til 7. október 2008, að upplýsa opinberlega um að Samson eignarhaldsfélag ehf. færi með yfirráð yfir Landsbanka Íslands hf., og teldist því móðurfélag bankans. 3. Stefndi vanrækti að sjá til þess að Samson eignarhaldsfélag ehf. gerði öðrum hluthöfum Landsbanka Íslands hf. yfirtökutilboð hinn 30. júní 2006, eða síðar, í samræmi við ákvæði laga um verðbréfaviðskipti ... Stefnandi krefst þess til vara að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjóni félagsmanna stefnanda vegna hlutabréfa sem þeir, eða aðilar sem þeir leiða rétt sinn frá, áttu í Landsbanka Íslands hf. þann 7. október 2008, þegar Fjármálaeftirlitið tók yfir stjórn bankans og skipaði honum skilanefnd.“

Eftir því sem fram kemur í stefnunni byggir sóknaraðili málsókn sína meðal annars á því að félagsmenn sínir „hefðu ekki verið hluthafar í Landsbanka Íslands hf. og þar með ekki orðið fyrir tjóni, ef ekki hefði komið til hinnar saknæmu og ólögmætu háttsemi stefnda ... Bótaskylda stefnda gagnvart félagsmönnum stefnanda byggir því á sömu atvikum og aðstæðum, skv. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991“. Kröfugerð sóknaraðila er skýrð svo í stefnunni: „Aðalkrafa stefnanda miðar að því að fá viðurkennt að hin ólögmæta og saknæma háttsemi stefnda hafi leitt til tjóns fyrir félagsmenn stefnanda. Stefnandi hefur skipt hinni ólögmætu háttsemi stefnda í þrennt og leitar eftir því að fá úr því skorið með dómi hvort bótaskylda verði viðurkennd fyrir hvert tilvik fyrir sig. Byggir stefnandi á því að tjón félagsmanna hans gæti verið mismunandi eftir því á hvaða grundvelli fallist yrði á skaðabótakröfu þeirra og frá hvaða tíma talið verður að slíkur bótaréttur hafi stofnast. Af þessari ástæðu telur stefnandi að félagsmenn hans hafi hagsmuni af því að fá úr því leyst fyrir hvert tilvik fyrir sig hvort bótaskylda sé fyrir hendi og þá frá hvaða tíma ... Af réttarfarslegum ástæðum og í varfærnisskyni gerir stefnandi einnig varakröfu ef svo ólíklega vildi til að dómurinn teldi sig ekki geta leyst úr aðalkröfu stefnanda eins og hún er sett fram, en einnig ef talið verður að bótaskylda stefnda byggi á því að saman leiði brot hans til bótaskyldu þó svo hvert og eitt tilvik leiði ekki sjálfstætt til bótaskyldu.“ Í umfjöllun um málsástæður og lagarök sóknaraðila í stefnunni er ekki gerður greinarmunur á kröfum hans, sem teflt er fram aðallega og til vara, þar sem sömu röksemdir eru sagðar eiga við um þær.

Í kæru sinni til Hæstaréttar lætur sóknaraðili meðal annars svo um mælt: „Vandinn sem sóknaraðili leitast eftir að leysa með aðalkröfu sinni er sá að ef viðurkenningarkrafa er sett fram án tilgreiningar til bótaskyldrar háttsemi gæti niðurstaða dóms orðið sú að viðurkenndur sé bótaréttur þegar eftir úrlausn á fyrstu málsástæðu sóknaraðila, sem snýr að vanrækslu á upplýsingagjöf um viðskipti varnaraðila við Landsbanka Íslands hf. Þar sem dómurinn hafi þá þegar fallist á kröfu sóknaraðila um viðurkenningu bótaréttar verði ekki leyst frekar úr málsástæðum hans. Í bótamáli í framhaldi af slíkri niðurstöðu er hugsandi að bótaréttur á þeim grundvelli reynist takmarkaðri en á þeim grundvelli ef brotið hefði verið gegn upplýsingaskyldu um að bankinn lyti yfirráðum Samson eignarhaldsfélags ehf. eða ef skylt hefði verið að setja fram yfirtökutilboð. Ljóst er að hagræði af rekstri viðurkenningarmálsins hefur þá ekki orðið það sem að var stefnt.“

II

Með lögum nr. 117/2010 var leitt í lög sérstakt úrræði til málshöfðunar, kennt við málsóknarfélög. Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 117/2010, er þremur aðilum eða fleiri, sem eiga kröfur á hendur sama aðila, heimilt að láta málsóknarfélag, sem þeir eiga hlut að, reka í einu lagi mál um kröfur þeirra allra, enda eigi þær rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings, í stað þess að sækja málið á grundvelli 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Skal málsóknarfélag stofnað til að reka tiltekið mál fyrir dómi og er óheimilt að láta það starfa við annað en rekstur málsins og eftir atvikum fullnustu á réttindum félagsmanna og uppgjör krafna þeirra. Séu málsóknarfélagi ekki settar sérstakar samþykktir skulu gilda um það almennar samþykktir sem ráðherra ákveður í reglugerð. Þá skal halda skrá um félagsmenn. Í 2. mgr. 19. gr. a. er kveðið á um að þótt málsóknarfélag eigi aðild að máli eigi félagsmenn hver fyrir sitt leyti þá hagsmuni sem málið varðar og njóti þar sömu stöðu og aðilar að því leyti sem annað leiði ekki af ákvæðum lagagreinarinnar. Í stefnu skal dómkrafa gerð í einu lagi í nafni félagsins en greint skal allt að einu frá félagsmönnum. Í 3. mgr. segir að gangi nýr aðili í málsóknarfélag eftir að mál er höfðað en áður en aðalmeðferð þess er hafin geti félagið aukið við dómkröfur sínar í þágu nýja félagsmannsins. Slík breyting á dómkröfum skal eftir þörfum gerð með framhaldsstefnu og gildir þá ekki það skilyrði 29. gr. laga nr. 91/1991 að félaginu verði metið til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar í einu lagi í öndverðu.

Í greinargerð með frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 117/2010, var megininntaki þess lýst svo: „Í frumvarpinu felst sú grundvallarregla að um mál sem er höfðað og rekið af málsóknarfélagi gilda allar reglur réttarfarslaga að því marki sem ekki er beinlínis vikið frá þeim með reglum frumvarpsins. Frumvarpið nær til þeirra tilvika þar sem hver og einn sem telur til réttar á hendur öðrum hefði getið rekið mál fyrir dómi upp á sitt eindæmi eða með því að standa ásamt fleirum að málsókn með samlagsaðild samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála. Þess í stað er með frumvarpinu lögð til heimild til stofnunar málsóknarfélags í því skyni að félagið komi fram og reki dómsmál en ekki þeir sem eiga þá hagsmuni sem leitað er fyrir dómi.“ Í skýringum með 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins sagði meðal annars: „Einnig er áskilið með sama hætti og á við um samlagsaðild að félagsmenn í málsóknarfélagi eigi allir kröfur á hendur sama aðila sem eiga rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Með öllu er ógerlegt að víkja frá þessu skilyrði enda verður ekki rekið í einu lagi mál þar sem sakarefnið er ekki eins gagnvart öllum sem eiga í hlut þannig að málatilbúnaður allra sé samhljóða ... Eins og beinlínis er tekið fram í 1. mgr. verður málsóknarfélag aðeins myndað til að reka tiltekið mál fyrir dómi og verður sakarefni þess að liggja fyrir við stofnun félagsins. Ef nauðsynlegt er af einhverju tilefni að reka fleiri mál fyrir dómi væri vitanlega hægt að stofna samtímis fleiri málsóknarfélög um hvert sakarefni og tæki þá aðild að hverju félagi mið af því hverjir ættu þá hagsmuni sem málareksturinn stendur um ... Þegar málsóknarfélag hefur verið myndað rekur það í einu lagi mál um kröfur allra félagsmanna. Í þessu felst að peningakröfur félagsmanna verða lagðar saman þannig að úr verði ein heildarkrafa sem beint verður að þeim sem málið er höfðað gegn. Ef málsóknarfélag gerir á hinn bóginn aðeins viðurkenningarkröfu er gert ráð fyrir því að sú krafa sé höfð uppi fyrir alla félagsmenn í senn án þess að þar sé gerður nokkur greinarmunur. Þannig yrði mál ekki rekið á þessum grundvelli ef aðstæður væru með því móti að tíunda yrði sérstaklega réttindi hvers og eins, enda er þá viðbúið að málatilbúnaður þeirra allra sé ekki einsleitur eins og áskilið er í frumvarpinu.“

Það leiðir af 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991 að málsóknarfélagi er heimilt í samræmi við tilgang sinn að höfða mál í eigin nafni og krefjast viðurkenningar í einu lagi á skaðabótaskyldu þess, sem stefnt er, á tjóni félagsmanna sinna, enda séu uppfyllt skilyrði 1. mgr. 19. gr. og 2. mgr. 25. gr. laganna. Vegna þess að áskilið er í 1. mgr. 19. gr. a. að kröfur félagsmannanna verði að vera af sömu rót runnar verður sami bótagrundvöllur að búa að baki kröfunum þannig að málatilbúnaður allra félagsmanna sé einsleitur. Sé ekki um það að ræða, til dæmis ef kröfur þeirra um viðurkenningu á bótaskyldu styðjast við ólíkar málsástæður, væri af þeim sökum ekki unnt að beita því málsóknarúrræði sem hér um ræðir. Ef leiddar eru hins vegar nægar líkur að því að félagsmenn málsóknarfélags hafi orðið fyrir tjóni, svo sem vegna sömu atvika, jafnframt því sem gerð er grein fyrir í hverju tjón þeirra felist og hver tengsl þess séu við atvik máls, þannig að fullnægt sé áskilnaði 2. mgr. 25. gr. um lögvarða hagsmuni væri ekkert því til fyrirstöðu að félagið krefðist í einu lagi viðurkenningar á bótaskyldu gagnvart félagsmönnunum án tillits til bótafjárhæðar sem kæmi í hlut hvers og eins þeirra.

III

Eins og kröfur sóknaraðila eru úr garði gerðar teflir hann í raun fram þremur aðalkröfum sem eiga það sammerkt að fela í sér viðurkenningu á skaðabótaskyldu varnaraðila á ætluðu tjóni félagsmanna sóknaraðila með skírskotun til þrenns konar mismunandi atvika. Svo sem áður greinir kveðst sóknaraðili vænta þess að tekin afstaða til allra krafnanna í þessu máli, jafnvel þótt mismunandi málsástæður búi þeim að baki og þær eigi við suma af félagsmönnum hans, en ekki aðra. Þessi háttur á kröfugerð er í andstöðu við 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991, eins og þau ákvæði verða skýrð samkvæmt framansögðu.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður málatilbúnaður sóknaraðila ekki skilinn á þann hátt að hann haldi því fram að varnaraðili hafi með athafnaleysi sínu valdið því að hlutabréf félagsmanna sóknaraðila hafi orðið verðlaus í byrjun október 2008, heldur að félagsmennirnir hefðu ekki verið í þeirri stöðu að eiga hlut í bankanum á þeim tíma ef varnaraðili hefði hagað sér á þann veg sem honum hefði borið. Eins og varakrafa sóknaraðila er orðuð í héraðsdómsstefnu endurspeglar hún ekki þennan málatilbúnað hans og fullnægir af þeim sökum ekki þeim áskilnaði, sem gerður er til skýrleika kröfugerðar í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, auk þess sem hún er sama marki brennd og aðrar kröfur hans að röksemdir að baki henni eru ekki einsleitar, svo sem gert er ráð fyrir í 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laganna.

Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Málsóknarfélag hluthafa Landsbanka Íslands, greiði varnaraðila, B-kk-þgf T-kk-þgf B-kk-þgf, 500.000 krónur í kærumálskostnað.