137/2009

Í ágúst 2004 keyptu G og R að jöfnum hlutum einkahlutafélagið T ehf. Fljótlega eftir kaupin stofnuðu þeir dótturfélagið, HP ehf. Í janúar 2006 seldi R, G sinn hlut í T ehf. Vegna kaupanna útbjó R skriflegan kaupsamning sem gilti um kaupin. Samkvæmt samningnum skyldi kaupverðið greitt með þrennum hætti, í fyrsta lagi með 10.000.000 krónum í peningum við undirskrift, í öðru lagi með 10.000.000 krónum í peningum þann 25. apríl 2006 og í þriðja lagi með greiðslu jafnvirðis 25% af hagnaði beggja félaganna á árinu 2006. Þá skyldi verð hlutanna miða við að niðurstaða ársins 2005 hefði verið 5.000.000 krónur í tap. Ef afkoman yrði betri skyldi kaupverð hækka um sem næmi 70% af þeirri upphæð og skyldi slík hækkun þá koma til greiðslu þann 1. apríl 2006. Sömu aðferð skyldi beitt ef tap reyndist meira og skyldi þá kaupverð lækka og sú lækkun dragast af greiðslunni þann 25. apríl 2006. Þá var sérstaklega tiltekið í samningnum að R ætti rétt á að skipa einhvern til að kanna bóhald félaganna til að staðreyna afkomu ársins 2005 og 2006 og skyldi hann hafa fullan aðgang að öllum bókhaldsgögnum félaganna á meðan athugun hans stæði yfir. Í samræmi við kaupsamninginn greiddi G, R fyrstu greiðsluna að fjárhæð 10.000.000 krónur en ekki greiðsluna 25. apríl 2006. Krafði R, G nú aðallega um þá greiðslu en til vara lægri fjárhæðir. Þá krafði G, R um endurgreiðslu á þeim 10.000.000 krónum sem hann hafði nú þegar greitt R samkvæmt samningnum. Deildu þeir um hvaða gögn ætti að leggja til grundvallar útreikningi á kaupverði vegna afkomu félaganna á árinu 2005, hvaða aðferð ætti að nota við ákvörðun viðmunarfjárhæða vegna þess árs, svo og skýringu á ákvæðum kaupsamningsins. Talið var að leggja yrði framlagða ársreikninga T ehf. og HP ehf. til grundvallar við útreikning á kaupverði aðila þrátt fyrir að þeir kynnu að vera háðir annmörkum, þar sem R hafði ekki nýtt sér þann rétt samkvæmt kaupsamningnum að fá einhvern til að kanna bókhald félaganna. Þá þótti R ekki hafa fært sönnur að því að það væri venja í viðskiptum að niðurstöður í ársreikningi ætti að miða við svonefndan EBIDTA hagnað við greiningu á afkomu auk þess sem ekki hafi verið getið um það í kaupsamningi aðila. Með vísan til orðalags kaupsamningsins þótti rétt að skýra ákvæði hans um afkomu ársins 2005 þannig að það ákvæðið tæki til afkomu beggja félaganna. Samanlagt tap félaganna á árinu 2005 var 28.083.533 krónur. Frá því hafði G dregið 5.000.000 krónur sem svaraði til þess hlutafjár HP ehf. sem var afskrifað í reikningum T ehf. á árinu 2005. Þá skyldi einnig samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins draga frá 5.000.000 krónur, sem næmi því tapi sem gert var ráð fyrir við samningsgerðina. Eftir stóðu því 18.083.533 krónur en samkvæmt kaupsamningi aðila bæri að lækka kaupverðið um 70% af þeirri fjárhæð eða um 12.658.473 krónur. Þá hafði ákvæði samningsins um að G bæri að greiða 25% af hagnaði beggja félaganna á árinu 2006 ekki áhrif á kaupverðið þar sem tap var á rekstri félaganna á árinu 2006. Var endanlegt kaupverð því 20.000.000 krónur að frádreginni fjárhæð vegna afkomu ársins 2005, 12.658.473 krónur eða 7.341.527 krónur. Hefði R mátt vera það ljóst að til endurgreiðslu gæti komið ef tapið yrði meira en málsaðilar ráðgerðu og var hann því dæmdur til að endurgreiða G 2.658.473 krónur (10.000.000-7.341.527).

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. mars 2009. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 10.000.000 krónur ,,með dráttarvöxtum skv. lögum nr. 38/2001“ um vexti og verðtryggingu frá 16. janúar 2006 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 22. maí 2009. Hann krefst aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 10.000.000 krónur en til vara 6.360.833 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. apríl 2006 til greiðsludags. Til þrautavara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms en að því frágengnu að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 619.731 krónu með sömu dráttarvöxtum og í aðal- og varakröfu. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Aðilar keyptu að jöfnum hlutum einkahlutafélagið Task 6. ágúst 2004. Umsamið kaupverð var 12.500.000 krónur, sem greiðast skyldi í þremur hlutum. Upplýst er að málsaðilar greiddu 8.687.500 krónur samtals fyrir hlutina í félaginu. Ekki eru aðrar skýringar á því hvers vegna umsamið kaupverð var ekki greitt að fullu en að birgðir félagsins hafi reynst minni en gert hafi verið ráð fyrir.

Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi gekk rekstur Task ehf. ekki sem skyldi. Málsaðilar stofnuðu fljótlega eftir kaupin einkahlutafélagið HP búðin sem var dótturfélag Task ehf. Þeir ráku félögin til 16. janúar 2006, en ósamræmi er í skýrslum þeirra fyrir dómi um hvor hafi sinnt rekstri þeirra meira. Upplýst er að aðaláfrýjandi var í stjórn Task ehf. þann tíma sem málsaðilar áttu félagið. Síðast greindan dag seldi gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda hlut sinn í Task ehf. Vegna kaupanna útbjó gagnáfrýjandi skriflegan kaupsamning sem aðilar eru sammála um að hafi komist á milli þeirra. Meginefni hans er svohljóðandi: ,,Kaupverð skal greitt með eftirfarandi hætti: 1. Kr. 10.000.000 í peningum við undirskrift samnings 2. Kr. 10.000.000 í peningum þann 25. apríl 2006 3. Með greiðslu jafnvirðis 25% af hagnaði beggja félaganna, HP búðarinnar og Task á árinu 2006.

Verð hlutanna er miðað við að niðurstaða ársins 2005 hafi verið kr. 5.000.000 í tap. Reynist afkoman betri skal kaupverðið hækka um sem nemur 70% af þeirri upphæð. Reynist tap t.d. einungis 3.000.000, hækkar kaupverðið um 1.400.000. Skal slík hækkun þá koma til greiðslu þann 1. apríl 2006. Sömu aðferð skal beitt ef tap reynist meira og skal þá kaupverð lækka og sú lækkun dragast af greiðslunni þann 25. apríl 2006.

Reynir skal eiga rétt á að skipa einhvern til að kanna bókhald félaganna til að staðreyna afkomu ársins 2005 og afkomu ársins 2006 þegar þar að kemur. Sá aðili skal hafa fullan aðgang að öllum bókhaldsgögnum félaganna meðan á athugun hans stendur.“

Fyrir liggur að aðaláfrýjandi innti af hendi fyrstu greiðsluna til gagnáfrýjanda, en ekki greiðslu 25. apríl 2006 þótt gagnáfrýjandi krefðist hennar. Gerð ársreikninga Task ehf. og HP búðarinnar ehf. fyrir árið 2005 dróst verulega eða að því er virðist allt fram í desember 2006. Ástæður þess voru einkum að bókhald Task ehf. fyrir árið 2004 var í mikilli óreiðu og hafði ekki verið bætt úr á árinu 2005. Í bréfi endurskoðunarfirmans Deloitte hf. 15. apríl 2008 um gerð reikninganna segir svo: ,,Í tengslum við ársreikninga fyrir Task ehf. og HP búðina ehf. fyrir árið 2005 viljum við undirritaðir gefa eftirfarandi yfirlýsingu: Bókhald félaganna var unnið af starfsmönnum félaganna og með aðstoð bókara frá Fjárstoð ehf. Vinna Deloitte fólst í að stilla upp ársreikningum fyrir félögin og voru þeir byggðir á fjárhæðum úr bókhaldi. Umræddir ársreikningar voru ekki endurskoðaðir og hafa ekki verið áritaðir að öðru leyti af hálfu Deloitte og mun Deloitte því ekki geta staðfest um réttmæti fjárhæða í ársreikningum félaganna fyrir árið 2005.“

Samkvæmt þessum ársreikningum var tap Task ehf. talið 17.665.297 krónur og tap HP búðarinnar ehf. 10.418.236 krónur.

II

Mál þetta höfðaði aðaláfrýjandi til endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar, 10.000.000 krónur, sem hann hafði innt af hendi til gagnáfrýjanda þann dag sem kaupsamningur málsaðila um helmingshlut í Task ehf. var gerður. Gagnáfrýjandi telur á hinn bóginn að honum beri réttur til greiðslunnar, 10.000.000 krónur, sem aðaláfrýjandi skyldi greiða 25. apríl 2006 og höfðaði mál í héraði aðallega til heimtu þeirrar fjárhæðar, en til vara lægri fjárhæða eins og gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi. Voru málin sameinuð 5. júní 2008 með samþykki beggja málsaðila svo sem heimilt er, sbr. 30. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Aðilar deila um hvaða gögn eigi að leggja til grundvallar útreikningi á kaupverði vegna afkomu félaganna á árinu 2005 og hvaða aðferð eigi að nota við ákvörðun viðmiðunarfjárhæðar vegna þess árs. Þá greinir aðila um skýringu á ákvæðum í kaupsamningnum 16. janúar 2006 sem vikið verður að síðar. Röksemdir málsaðila eru raktar í hinum áfrýjaða dómi.

III

Ekki liggja önnur gögn fyrir í málinu um afkomu Tasks ehf. og HP búðarinnar ehf. árið 2005 en framangreindir ársreikningar að því frátöldu að lagt hefur verið fram skjal sem sagt er vera útprentun úr bókhaldi Task ehf. fyrir árið 2005. Samkvæmt kaupsamningi aðila hafði gagnáfrýjandi heimild til þess að skipa einhvern til að kanna bókhald beggja félaganna til að staðreyna afkomu ársins 2005. Ekkert liggur fyrir um að hann hafi nýtt sér þennan rétt. Verður því að miða við að hann sé í lögskiptum aðila bundinn við niðurstöður í ársreikningum þeim, sem um ræðir, þótt þeir kunni að vera háðir annmörkum, en málsaðilum var báðum kunnugt um að óreiða var á bókhaldi Task ehf. Verða ársreikningarnir lagðir til grundvallar við útreikning á kaupverði svo sem síðar greinir.

Gagnáfrýjandi heldur því fram að ekki beri að miða við framangreindar niðurstöður í ársreikningi Task ehf. heldur eigi að miða við svonefndan EBIDTA hagnað við greiningu á afkomu. Þar sé um að ræða rekstrarhagnað án tillits til vaxtagjalda og vaxtabóta, skatta og afskrifta, en sú aðferð sýni raunverulegan hagnað af rekstri félagsins. Kveður hann þessa aðferð almennt notaða við kaup og sölu fyrirtækja enda gefi hún raunhæfasta mynd af rekstri félags og takmarki möguleika stjórnar til að hafa áhrif á tölur. Í kaupsamningi málsaðila er þess ekki getið að nota eigi þessa aðferð við ákvörðun á forsendum útreiknings kaupverðsins. Gagnáfrýjandi hefur heldur ekki leitt sönnur að því að það sé venja í viðskiptum að nota hana við ákvörðun á niðurstöðum rekstrar. Verður ekki fallist á framangreind sjónarmið hans.

Af kaupsamningnum verður ráðið að kaupverð hlutanna er þar ekki endanlega ákveðið og þar er heldur engin tilgreining á lágmarkskaupverði. Segir efnislega að verð hlutanna sé miðað við tiltekna niðurstöðu rekstrar ársins 2005, það er 5.000.000 króna tap. Verði niðurstaðan önnur skuli kaupverðið hækka eða lækka um 70% af mismuninum. Skýra verður kaupsamninginn svo að þetta ákvæði hans taki til afkomu beggja félaganna, enda var HP búðin ehf. dótturfélag Task ehf. og afkoma fyrrnefnda félagsins og fjárhagsstaða hefur því bein áhrif á stöðu hins síðarnefnda. Svo sem áður sagði er þess einnig getið í kaupsamningnum að gagnáfrýjandi geti skipað einhvern til ,,að kanna bókhald félaganna til að staðreyna afkomu ársins 2005 og afkomu ársins 2006 þegar þar að kemur.“ Skírskotun til ,,félaganna“ í þessu sambandi, sem einnig á við um afkomu ársins 2005, styður þá niðurstöðu að leggja beri afkomu þeirra beggja til grundvallar.

Tap á rekstri Task ehf. samkvæmt fyrrgreindum ársreikningi 2005 var 17.665.297 krónur og tap HP búðarinnar ehf. á sama tíma 10.418.236 krónur. Samanlagt tap félaganna á árinu 2005 var því 28.083.533 krónur. Aðaláfrýjandi hefur miðað við að draga beri frá þessari fjárhæð 5.000.000 krónur sem svarar til þess hlutafjár HP búðarinnar ehf. sem var afskrifað í reikningum Task ehf. á árinu 2005. Þá skuli einnig samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins draga frá 5.000.000 krónur, sem nemur því tapi sem gert var ráð fyrir. Eftir standi því sem viðmiðunartala 18.083.533 krónur. Hefur þessum útreikningi hans ekki verið andmælt tölulega. Samkvæmt kaupsamningnum ber að lækka kaupverðið um 70% af þessari fjárhæð eða um 12.658.473 krónur. Aðaláfrýjandi skyldi greiða samkvæmt 1. og 2. tölulið samningsins 20.000.000 krónur og hafði hann þegar innt af hendi helming þeirrar upphæðar.

Skýra verður kaupsamninginn svo, að greiðsla samkvæmt 3. tölulið hafi aðeins falið í sér skyldu aðaláfrýjanda til að greiða 25% af hagnaði beggja félaganna á árinu 2006. Ekki er getið um að hugsanlegt tap eða hluti þess á árinu 2006 eigi að leiða til lækkunar kaupverðs. Þar sem fyrir liggur að tap varð á rekstri beggja félaganna 2006 hefur ákvæði þessa töluliðar kaupsamningsins ekki áhrif á endanlegt kaupverð.

Með því að lágmarkskaupverð var ekki ákveðið í samningi málsaðila verður hann samkvæmt framansögðu skýrður svo að endanlegt kaupverð sé 20.000.000 krónur að frádreginni fjárhæð vegna afkomu ársins 2005, 12.658.473 krónur eða 7.341.527 krónur. Aðaláfrýjandi hefur þegar greitt 10.000.000 krónur en sú greiðsla var innt af hendi við gerð samningsins. Líta verður svo á að um hafi verið að ræða innborgun á kaupverðið og að regla kaupsamningsins um hækkun eða lækkun kaupverðs hafi ekki verið bundin við greiðsluna samkvæmt 2. tölulið, enda er það ekki tekið fram. Mátti því gagnáfrýjanda vera ljóst að til endurgreiðslu gæti komið ef tapið yrði meira en málsaðilar ráðgerðu svo sem raunin varð. Verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 2.658.473 krónur (10.000.000 - 7.341.527).

Af framangreindu leiðir að aðaláfrýjandi verður sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda í gagnsök.

IV

Aðaláfrýjandi hefur krafist dráttarvaxta ,,samkvæmt lögum nr. 38/2001 frá 16. janúar 2006 til greiðsludags.“ Samkvæmt d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, eins og það ákvæði hefur verið skýrt í dómaframkvæmd, ber að tilgreina, svo glöggt sem verða má, auk þeirrar fjárhæðar sem vaxta eða dráttarvaxta er krafist af, upphafstíma vaxta og þá vaxtaprósentu sem krafa er gerð um. Í 11. gr. laga nr. 38/2001 er heimilað frávik frá þessu á þann veg að ef mál er höfðað til heimtu peningakröfu og krafist vaxta með tilvísun til 4. eða 8. gr. eða dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. má dæma slíka vexti, enda þótt hundraðshluti þeirra sé ekki tilgreindur í stefnu. Krafa aðaláfrýjanda um dráttarvexti uppfyllir ekki þessi skilyrði og verður henni því vísað frá héraðsdómi.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Ágripsgerð í máli þessu er í verulegu ósamræmi við reglur nr. 463/1994 um málsgögn (ágrip) í einkamálum. Samkvæmt 4. gr. þeirra ber aðilum að forðast að leggja fram gögn, sem ekki hafa sjálfstætt gildi í máli. Af sjálfu leiðir að ekki eiga að vera í ágripi fleiri en eitt eintak hvers skjals. Í málsgögnum er fjöldi skjala í tveimur og jafnvel þremur eintökum, auk þess sem þar eru gögn sem enga þýðingu hafa. Þá eru efnisskrár í málsgögnum ekki í samræmi við fyrirmæli 9. gr. reglnanna. Er þetta aðfinnsluvert.

Aðalmeðferð máls þessa fyrir héraðsdómi fór fram 31. október 2008. Dómsuppsaga dróst til 22. desember 2008, en áður höfðu lögmenn aðila tilkynnt með tölvupósti að þeir teldu óþarft að flytja málið að nýju þótt liðinn væri sá fjögurra vikna frestur, sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Þessa er ekki getið í héraðsdómi.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, R-kk-nf F-kk-nf G-kk-nf, greiði aðaláfrýjanda, G-kk-þgf K-kk-þgf, 2.658.473 krónur.

Kröfu aðaláfrýjanda um dráttarvexti er vísað frá héraðsdómi.

Aðaláfrýjandi skal vera sýkn af kröfu gagnáfrýjanda í gagnsök.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samtals 800.000 krónur