575/2015

S gerði samning við L hf. um eignastýringu lífeyrissparnaðar síns þar sem kveðið var á um að lífeyrinn skyldi ávaxta í erlendum verðbréfum með tilteknum hætti. Hluta lífeyrisins átti að ávaxta með kaupum á skuldabréfum í félaginu IF fyrir andvirði 1.000.000 punda og lagði L hf. inn pöntun um millilagslán í tengslum við þau viðskipti. Uppgjör viðskiptanna drógust á langinn og þegar L hf. keypti pund vegna viðskiptanna hafði gengi krónunnar veikst talsvert og vantaði þá inn á lífeyrisreikning S fjárhæð sem svaraði til rúmlega 174.000 punda sem greiða þurfti fyrir millilagslánið. L hf. lagði andvirði þeirrar upphæðar inn á lífeyrisreikning S en ekkert varð hins vegar af viðskiptunum. Í málinu krafðist slitastjórn L hf. að greiðslunni yrði rift á grundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 og að S yrði gert að endurgreiða sér samsvandi fjárhæð. Talið var að S hefði ekki tekist, gegn andmælum L hf., að sýna fram á að viðskiptalegar forsendur hefðu búið að baki greiðslunni og var riftunarkrafa L hf. því tekin til greina. Þá var S jafnframt gert að endurgreiða umrædda fjárhæð á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma K-kk-nf A-kk-nf hæstaréttardómari og H-kvk-nf H-kvk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settir hæstaréttardómarar.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. september 2015. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Á hluthafafundi í stefnda 19. febrúar 2016 var félaginu breytt úr hlutafélagi í einkahlutafélag.

Að því gættu að kaup á bandaríkjadölum og evrum vegna fyrirhugaðra verðbréfakaupa í þágu einkalífeyrissparnaðar áfrýjanda fóru fram í áföngum dagana 26. og 28. ágúst 2008 er málsatvikum nægilega lýst í hinum áfrýjaða dómi.

I

Áfrýjandi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að aðild málsins sé röng bæði til sóknar og varnar. Hvað aðild sína varði þá hagi svo til að greiðsla sú sem deilt sé um hafi verið ráðstafað inn á reikning lífeyrissparnaðar hans, þá í vörslu Landsbanka Íslands hf., nú Kvika banki hf., og hafi áfrýjandi ekkert forræði haft á þeirri ráðstöfun og þeim reikningi, þar sem lífeyrissjóðssparnaður hans hafi í raun verið sjálfstæður aðili með sérstaka kennitölu. Þá geti áfrýjandi fyrst nýtt umrædd verðmæti þegar hann nái sextíu ára aldri. Af þessu leiði að með réttu beri að beina kröfum að vörsluaðila lífeyrissparnaðarins en sýkna hann á grundvelli aðildarskorts.

Hvað sem líður vörslu á lífeyrissparnaði áfrýjanda þá er til þess að líta að hann er einn rétthafi þeirra verðmæta sem um er að ræða, svo sem samningur hans um viðbótarlífeyrissparnað og viðauki við þann samning 19. ágúst 2008, bera með sér. Í 2. gr. reglna Landsbanka Íslands hf. um lífeyrissparnað, sem áritaðar voru af aðilum sama dag, kemur fram að umrædd réttindi séu séreign áfrýjanda. Þó svo vörslu umræddra verðmæta hafi verið hagað með sérstökum hætti og þrátt fyrir skilyrði um að þau séu eigandanum ekki til frjálsrar ráðstöfunar fyrr en náð sé sextíu ára aldri er það vafalaust að áfrýjandi er einn eigandi umræddra verðmæta og að umþrætt greiðsla, sem fram fór 2. október 2008, var innt af hendi í hans þágu. Aðild áfrýjanda á sér þannig fullnægjandi stoð í 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá ber jafnframt að gæta að því að riftun ráðstafana samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti beinist að þeim aðila sem haft hefur hag af viðkomandi ráðstöfun. Í þessu tilviki er það engum vafa undirorpið að þar er áfrýjanda einum til að dreifa og verður sýknukrafa hans því ekki byggð á aðildarskorti hans.

Áfrýjandi hafði fyrst uppi við aðalmeðferð málsins í héraði þá málsástæðu, að af málflutningsyfirlýsingu lögmanns stefnda fyrir héraðsdómi mætti ráða, að krafa um riftun og endurgreiðslu hafi á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 flust til Nýja Landsbankans hf. Ráðstöfun sú sem krafist er riftunar á átti sér stað 2. október 2008 eins og áður greinir og var innt af hálfu stefnda í þágu áfrýjanda. Gegn andmælum stefnda hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að krafan hafi verið meðal þeirra réttinda, samkvæmt samningum um vörslu og eignastýringu viðskiptavina Landsbanka Íslands hf., sem Nýi Landsbanki Íslands hf. yfirtók þann 9. október 2008, sbr. 5. töluliður ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins sama dag. Með vísan til þessa er hafnað kröfu áfrýjanda um sýknu á grundvelli aðildarskorts stefnda.

II

Í hinum áfrýjaða dómi er ítarlega rakinn aðdragandi þeirrar ráðstöfunar 2. október 2008 sem stefndi krefst að rift verði á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991. Fallist er á það með stefnda að uppfyllt séu skilyrði ákvæðisins um að greiðslan hafi verið afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag, hún hafi verið til hagsbóta fyrir áfrýjanda og falið í sér skerðingu á eigum stefnda.

Áfrýjandi byggir sýknukröfu sína í öðru lagi á því að greiðslan sem innt var af hendi 2. október 2008 hafi ekki falið í sér gjöf í skilningi áðurgreinds ákvæðis laga nr. 21/1991, heldur hafi tilgangur hennar verið viðskiptalegs eðlis, það er að bæta áfrýjanda tjón sem hann hefði orðið fyrir vegna mistaka starfsmanna stefnda í tengslum við kaup á skuldabréfum í tilgreindu félagi. Stefndi byggir á hinn bóginn á því að greiðslan hafi farið fram í gjafatilgangi eða örlætisskyni. Sú staðhæfing áfrýjanda að ákveðið hafi verið seinni hluta ágústmánaðar 2008 að fjárfesta fyrir 1.000.000 sterlingspund í svokölluðu millilagsláni, sem breska verslunarkeðjan Iceland Food gaf út, á sér stoð í fyrirliggjandi gögnum og framburðum þáverandi starfsmanna stefnda. Fyrir dómi báru starfsmennirnir að fyrir mistök hefðu sterlingspund ekki verið keypt samhliða því að verðbréf í félaginu Iceland Food voru pöntuð. Greiðslan 2. október að fjárhæð 35.140.000 krónur hafi því átt að bæta áfrýjanda þann neikvæða gengismun sem orðið hafði frá því ákveðið var að stofna til kaupanna til greiðsludags skaðabótanna. Um hefðbundið verklag hafi verið að ræða undir þeim kringumstæðum þegar mistök af þessu tagi hafi komið upp.

Um þetta er til þess að líta að slík framkvæmd og verklag virðist ekki hafa stuðst við neinar formlega settar eða skráðar reglur. Þá má ráða af framburði regluvarðar og forstöðumanns á eignastýringasviði stefnda fyrir dómi að umrædd kaup á gjaldeyri helguðust alfarið af því að af viðskiptum með millilagslánið yrði. Sá skilningur á sér jafnframt stoð í þeirri fjárfestingarstefnu sem fram kemur í viðauka um eignastýringu frá 19. ágúst 2008 þar sem ekki er gert ráð fyrir því að fjárfest sé sérstaklega í gjaldeyri. Af gögnum málsins verður ekki nákvæmlega ráðið hvenær pöntun vegna umræddra viðskipta kom fram og hefur ýmist verið vísað til 21. eða 22. ágúst 2008 í því sambandi. Hins vegar er það óumdeilt að aðilum var ljóst að ferill vinnslu í tengslum við kaup á skuldabréfum í Iceland Food myndi taka nokkurn tíma. Í skriflegri aðilaskýrslu sinni tiltók áfrýjandi að slíkt tæki að jafnaði um 2-3 mánuði og í greinargerð áfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram að frágangur kaupa á slíkum skuldabréfum tæki að jafnaði 8 til 12 vikur. Að þessu gættu fæst ekki séð hvaða ástæður gátu búið því að baki að greiða skaðabætur vegna neikvæðs gengismunar 2. október 2008. Ekkert hefur komið fram um að á þeim tíma hafi legið fyrir hvenær af kaupunum yrði og hvenær stefnda bæri, fyrir hönd áfrýjanda, að greiða tilgreinda fjárhæð í sterlingspundum. Hvað sem líður umdeildri bótaskyldu stefnda af þeim sökum að hafa ekki keypt sterlingspund þá þegar viðskiptin voru afráðin í ágúst og mögulega ábyrgð á gengismun, þá lá ekkert staðreynt tjón fyrir af þeim sökum 2. október 2008. Slíkt mögulegt tjón gat fyrst legið fyrir þegar af kaupunum varð og greiða bar kaupverðið en ágreiningslaust er að ekkert varð af þeim. Eðli málsins samkvæmt var ekki ljóst 2. október 2008 hvort gengismunur yrði áfram neikvæður á þeim degi þegar til greiðslu kæmi ellegar hið öndverða yrði ofaná og gengi krónunnar rétti úr kútnum gagnvart sterlingspundi.

Að framangreindu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á það með stefnda að umrædd greiðsla 2. október 2008 hafi verið umfram skyldu og hefur áfrýjanda ekki tekist, gegn andmælum stefnda, að sýna fram á að viðskiptalegar forsendur hafi búið að baki henni. Greiðslan fól því í sér örlætisgerning sem verður að kröfu stefnda rift á grundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991.

Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um fjárkröfu stefnda að fjárhæð 35.140.000 krónur auk dráttarvaxta verður staðfest með vísan til forsendna og að því gættu að sú inneign áfrýjanda í krónum sem nýta átti til kaupa á umræddu millilagsláni var allan tímann varðveitt á innlánsreikningi hjá stefnda með þeirri ávöxtun sem um slíka reikninga gilti. Þá verður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að ekki séu skilyrði til þess að fjárkrafan á hendur áfrýjanda verði lækkuð með vísan til 145. gr. laga nr. 21/1991.

Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms skal vera óröskuð. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, S-kk-nf Þ-kk-nf Á-kk-nf, greiði stefnda, LBI ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.