177/2002

O krafðist þess fyrir dómi að Samkeppnisstofnun yrði gert að eyða afritum af öllum skjölum í rafrænu formi en til vara af öllum tölvupósti, sem stofnunin hafði afritað við húsleit hjá O vegna gruns um brot O á samkeppnislögum með samráði við tvö önnur olíufélög. O var talið rétt að eiga aðild að slíku máli fyrir dómstólum, þótt kröfur fyrirtækisins vörðuðu að nokkru leyti lögmæti þess að við húsleitina hafi verið lagt hald á tölvutæk gögn sem O kvað vera í eigu starfsmanna sinna. O var ekki talið heimilt að bera lögmæti heimildar til húsleitar undir dómstóla, né atriði er vörðuðu framkvæmd hennar, þar sem húsleitinni hafi þá verið lokið. Á hinn bóginn var tekið fram að heimilt væri að leita úrlausnar dómstóla um hvort leggja hafi mátt hald á einstök gögn án þess að áður hafi verið lagt mat á sönnunargildi þeirra, svo og hvort farið hafi verið fram úr hófi við haldlagningu gagna, enda hafi þolandi slíkrar aðgerðar ekki fengið gögnin í hendur. Ljóst þótti að Samkeppnisstofnun hafi við framkvæmd umræddrar rannsóknar afritað m.a. verulegan fjölda tölvutækra gagna án þess að athuga nánar efni þeirra þá þegar. Þótt ætla yrði að stofnunin hafi með þessu tekið í vörslur sínar mikið af gögnum sem ekki gátu varðað rannsókn hennar, varð ekki horft fram hjá því að athugun allra tölvutækra gagna á vettvangi hefði bersýnilega tekið langan tíma og truflað mjög starfsemi O. Að þessu gættu var ekki unnt að líta svo á að aðgerðir Samkeppnisstofnunar hafi farið úr hófi. Þá var talið að þótt starfsmenn O kynnu, svo sem O hélt fram, að hafa varðveitt á vinnustað sínum tölvutæk gögn, sem tilheyrðu þeim persónulega, gæti það engu breytt um að Samkeppnisstofnun hafi verið rétt vegna rannsóknar sinnar og í skjóli húsleitarheimildar að taka afrit af öllum gögnum í tölvubúnaði O. Var þá horft til þess að hafi starfsmenn O varðveitt persónuleg gögn sín í tækjabúnaði O bæru þeir áhættu af því að þau kæmust í hendur annarra vegna lögmætra aðgerða handhafa opinbers valds í garð O. Var kröfum O hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. apríl 2002, þar sem hafnað var nánar tilgreindum kröfum varnaraðila varðandi skjöl í tölvutæku formi, sem sóknaraðili lagði hald á við húsleit hjá varnaraðila 18. desember 2001. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að sóknaraðila verði gert að eyða afritum af öllum skjölum í tölvutæku formi en til vara af öllum tölvupósti, sem hald var lagt á hjá varnaraðila áðurgreindan dag og vistuð eru í tölvum sóknaraðila. Að þessu frágengnu krefst varnaraðili þess að kveðið verði á um að sóknaraðila sé óheimilt að opna þau skjöl, sem aðalkrafa varnaraðila lýtur að. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður.

I.

Samkvæmt gögnum málsins leitaði sóknaraðili 17. desember 2001 eftir heimild Héraðsdóms Reykjavíkur til þess að mega gera húsleit hjá varnaraðila vegna gruns um að hann hefði með samráði við tvö önnur nafngreind olíufélög brotið gegn ákvæði 10. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Heimildar þessarar var leitað á grundvelli 40. gr. sömu laga. Með beiðni sóknaraðila um heimildina fylgdi yfirlit hans um verðbreytingar á bifreiðaeldsneyti á tímabilinu frá 1. janúar 1992 til 1. desember 2001, svo og útdráttur úr viðtali við forstjóra annars olíufélags, sem mun hafa birst í Morgunblaðinu 11. janúar 2001. Samhliða þessu mun sóknaraðili hafa leitað samsvarandi heimildar til húsleitar hjá hinum olíufélögunum tveimur. Með úrskurði héraðsdómara 17. desember 2001 var fallist á beiðni sóknaraðila og tekið þar fram, eins og hann hafði krafist, að heimild hans næði til leitar og haldlagningar á munum og gögnum í húsnæði og læstum hirslum og til að taka afrit af gögnum í tölvutæku formi.

Húsleit samkvæmt framangreindri heimild fór fram hjá varnaraðila 18. desember 2001 og um leið hjá hinum olíufélögunum tveimur. Áður hafði sóknaraðili 14. sama mánaðar beint skriflegu erindi til lögreglustjórans í Reykjavík um að lögreglumenn yrðu fengnir „til aðstoðar við umrædda leit“. Liggur fyrir að þrír lögreglumenn fóru ásamt nokkrum fjölda starfsmanna sóknaraðila og aðstoðarmanna á hans vegum á skrifstofur varnaraðila nokkru eftir kl. 10 að morgni fyrrgreinds dags. Verður ráðið af lögregluskýrslum um húsleitina að umræddir lögreglumenn hafi kynnt starfsmönnum varnaraðila heimildina til hennar og verið viðstaddir framkvæmd hennar, en skrár um haldlögð gögn virðast á hinn bóginn allar hafa verið gerðar af starfsmönnum sóknaraðila. Lauk þessum aðgerðum nokkru fyrir kl. 16 sama dag með því að ýmis gögn, sem hald var lagt á, voru flutt af vettvangi. Jafnframt tóku menn á vegum sóknaraðila afrit af miklum fjölda gagna í tölvum á skrifstofum varnaraðila, þar á meðal um 600.000 tölvupóstsendingum að sögn þess síðastnefnda. Öll þessi gögn voru síðan afrituð inn á tölvur hjá sóknaraðila, þar sem þau munu þó ekki enn hafa komið til efnislegrar skoðunar.

Með bréfi 25. febrúar 2002 leitaði varnaraðili úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur um lögmæti þess að sóknaraðili hafi lagt hald á framangreind tölvutæk gögn, en um heimild til þessa vísaði varnaraðili til 75. gr. og 79. gr. laga nr. 19/1991. Af því tilefni var mál þetta þingfest í héraði 26. sama mánaðar og gerði varnaraðili þar sömu kröfur og hann gerir nú fyrir Hæstarétti. Með hinum kærða úrskurði var þeim öllum hafnað.

II.

Fyrrgreindri kröfu sóknaraðila um húsleit var beint að varnaraðila og fór leitin fram í húsakynnum hans, þar sem lagt var hald á þau gögn, sem mál þetta varðar. Í því ljósi er varnaraðila rétt sem vörsluhafa gagnanna, sbr. 79. gr. laga nr. 19/1991, að leggja málið fyrir dómstóla, þótt kröfur hans varði að nokkru leyti lögmæti þess að sóknaraðili hafi við húsleitina lagt hald á tölvutæk gögn, sem varnaraðili kveður vera í eigu starfsmanna sinna.

III.

Samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 verður úrskurður héraðsdómara ekki kærður til Hæstaréttar ef athöfn, sem kveðið er á um í úrskurðinum, hefur þegar farið fram eða ástand, sem leitt hefur af ákvæðum hans, er þegar um garð gengið. Með þessum reglum er tekið mið af því að þótt heimild til að kæra til Hæstaréttar úrskurð héraðsdómara líði undir lok þegar ákvæðum hans hefur verið hrundið í framkvæmd, þá geti sá, sem verður að þola rannsóknaraðgerð samkvæmt úrskurðinum, allt að einu fengið leyst úr atriðum varðandi lögmæti heimildar til hennar eða aðferðir við framkvæmd hennar í opinberu máli, sem kann að verða höfðað um sakarefnið, eða með því að höfða einkamál til heimtu skaðabóta á grundvelli XXI. kafla laga nr. 19/1991.

Þegar sóknaraðili hafði lokið húsleit hjá varnaraðila 18. desember 2001 féll niður heimild þess síðastnefnda til að kæra til Hæstaréttar úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur frá 17. sama mánaðar. Samkvæmt framangreindum rökum að baki 3. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 getur varnaraðili ekki nú beitt ákvæðum 75. gr. eða 79. gr. sömu laga til að leita eftir sérstakri úrlausn dómstóla um hvort héraðsdómara hafi með þeim úrskurði verið rétt að heimila húsleit hjá honum. Af sömu ástæðu getur varnaraðili heldur ekki beitt síðastnefndum tveimur lagaákvæðum til að fá leyst í máli þessu úr atriðum, sem varða framkvæmd húsleitar, sem þegar er lokið. Vegna þessa geta ekki komið frekar til skoðunar í máli þessu röksemdir varnaraðila, sem snúa að því hvort annmarki hafi verið á stjórn húsleitarinnar með því að lögreglumenn hafi ekki haft hana með höndum og hvort haldlögð gögn hafi verið skráð á fullnægjandi hátt. Sama máli gegnir um röksemdir varnaraðila, sem lúta að því hvort meðalhófs hafi verið gætt við húsleitina. Hafi haldi ekki verið aflétt í kjölfar húsleitar má á hinn bóginn leita úrlausnar dómstóla í máli, sem rekið er með stoð í 79. gr. laga nr. 19/1991, um hvort leggja hafi mátt hald á einstök gögn án þess að áður væri lagt mat á sönnunargildi þeirra, svo og hvort farið hafi verið fram úr hófi við haldlagningu gagna.

IV.

Í ljósi þess, sem áður greinir, verður að leggja til grundvallar að sóknaraðili hafi ekki enn kannað efni gagna, sem hann afritaði við húsleit hjá varnaraðila úr tölvum á skrifstofum hans. Sóknaraðili fékk áðurnefnda heimild héraðsdómara 17. desember 2001 til húsleitarinnar, svo og til að leggja hald á þessi gögn með því að afrita þau, en fyrir þessu var nægileg stoð í 1. mgr. 40. gr. samkeppnislaga, sbr. 78. gr. laga nr. 19/1991. Gögn þessi eru ekki slík að ákvæði 1. mgr. 80. gr. síðastnefndra laga geti átt við um þau. Af þeim sökum getur sóknaraðili reist heimild til að kanna á síðari stigum efni umræddra gagna á þeim úrskurði, sem hann aflaði sér fyrir dómi til að leita þeirra, en til að leggja hald á gögnin við leitina naut hann sjálfstæðrar heimildar í 2. mgr. 78. gr. laga nr. 19/1991.

Þótt varnaraðili sé hlutafélag nýtur hann jafnt sem einstaklingur þeirrar friðhelgi, sem um ræðir í 1. mgr. og 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 9. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, gagnvart aðgerðum sóknaraðila við leit á skrifstofum hans og könnun þar á skjölum og tölvutækum gögnum. Eins og áskilið er í síðarnefndu málsgreininni hafði sóknaraðili aflað sér dómsúrskurðar fyrir leitinni og naut hann þannig sem áður segir lagaheimildar til að leggja þar hald á gögn og aðra muni. Við framkvæmd rannsóknar á skrifstofum varnaraðila afritaði sóknaraðili meðal annars verulegan fjölda tölvutækra gagna án þess að athuga nánar efni þeirra þá þegar. Þótt ætla verði að sóknaraðili hafi með þessu tekið í vörslur sínar mikið af gögnum, sem geta ekki varðað rannsókn hans, verður ekki horft fram hjá því að athugun allra tölvutækra gagna á vettvangi hefði bersýnilega tekið langan tíma og truflað mjög starfsemi varnaraðila. Að þessu gættu er ekki unnt að líta svo á að aðgerðir sóknaraðila hafi farið úr hófi, enda helgaðist heimild hans til húsleitar af því að á skrifstofum varnaraðila kynni að mega finna gögn, sem vörðuðu rannsókn hans, þar á meðal í tölvutæku formi.

Í málinu hafa ekki verið bornar brigður á að aðgerðir sóknaraðila við leit að tölvutækum gögnum og haldlagningu þeirra hafi snúið að tækjabúnaði, sem var í eigu varnaraðila og staðsett á skrifstofum hans, en ekki að tölvubúnaði í eigu starfsmanna hans eða í híbýlum þeirra. Þótt starfsmenn varnaraðila kunni, svo sem hann heldur fram, að hafa varðveitt á vinnustað sínum tölvutæk gögn, sem tilheyrðu þeim persónulega og komu starfsemi hans ekki við, getur það engu breytt um að sóknaraðila var rétt vegna rannsóknar sinnar og í skjóli húsleitarheimildar að taka afrit af öllum gögnum í tölvubúnaði varnaraðila. Er þá horft til þess að ef starfsmenn varnaraðila hafa varðveitt persónuleg gögn sín í þeim búnaði, í stað þess að geyma slík gögn á heimili sínu eða öðrum stað, sem friðhelgi þeirra sjálfra samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar tekur til, er óhjákvæmilegt að þeir beri áhættu af því að þau komist í hendur annarra vegna lögmætra aðgerða handhafa opinbers valds í garð varnaraðila.

Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest, þar á meðal ákvæði hans um málskostnað.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.