176/1999

Á ók vörum fyrir S frá Reykjavík til ýmissa smásala í öðrum landshlutum samkvæmt verksamningi. Þeirra á meðal var H, sem fékk vörurnar sendar ásamt gíróseðli, en samkvæmt skilmálum um svonefndar gírókröfur, sem ekki var deilt um að voru í gildi á þessum tíma, átti farmflytjandi ekki að afhenda smásölum vörur nema gegn staðgreiðslu að viðlagðri ábyrgð. H varð gjaldþrota og skuldajafnaði S kröfum, sem það taldi sig eiga á Á vegna þess að H hefði fengið vörur afhentar án greiðslu, á móti farmgjaldareikningum frá Á, en Á stefndi S til greiðslu reikninganna. Talið var, að S hefði sjálft ekki farið eftir skilmálum um gírókröfur í viðskiptum sínum við H, heldur haft verslunina í reikningsviðskiptum. Var skuldajafnaðarrétti S því hafnað og það dæmt til að greiða kröfu Á.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, A-kk-nf B-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. apríl 1999. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Stefndi, sem hefur starfstöð á Bolungarvík, hefur annast vöruflutninga milli landshluta. Á þeim tíma, sem hér skiptir máli, munu sendendur varnings frá Reykjavík hafa afhent vörusendingar í afgreiðslu Vöruflutningamiðstöðvarinnar hf. í Reykjavík og stefndi flutt þær þaðan.

Málsaðilar gerðu með sér verksamning 11. maí 1994 þess efnis að stefndi tók að sér alla flutninga með bifreiðum fyrir áfrýjanda til sölustaða hans á Vestfjörðum. Í samningnum var kveðið á um tiltekið flutningsgjald og að gjaldagi þess væri á 20. degi eftir „úttektarmánuð“. Engin ákvæði voru í samningnum um skilmála, sem farið skyldi eftir þegar stefndi afhenti vöru á ákvörðunarstað. Hins vegar liggja fyrir ódagsettir og óundirritaðir „skilmálar um gírókröfur“, sem aðilar eru sammála um að hafi gilt almennt um slíkar kröfusendingar í viðskiptum sendenda, flytjenda og viðtakenda vara, er fluttar voru með milligöngu Vöruflutningamiðstöðvarinnar hf. Í 1. lið skilmála þessara segir meðal annars svo: “Sendandi vöru sem vill láta vöruflytjanda innheimta andvirði vörunnar hjá móttakanda skal láta reikning og útfylltan C-gíróseðil fylgja sendingu.” Í 3. lið skilmálanna kemur fram, að ábyrgð á gírókröfum og skilum kröfufjárhæðar sé að öllu leyti hjá flytjanda, sem skráður er á gíróseðil, en ekki vöruafgreiðslu þeirri, sem tekur á móti sendingu til flutnings. Um ábyrgð þessa er nánar kveðið á í 4. lið, sem hljóðar svo: „Vöruflytjandi skuldbindur sig til þess að viðlagðri persónulegri ábyrgð að hvorki hann né starfsmenn hans afhendi viðtakanda vörurnar nema gegn greiðslu gírókröfufjárhæðarinnar.“ Þá eru ákvæði í skilmálunum þess efnis, að flytjandi skuldbindi sig til að inna af hendi C-gírógreiðslur svo fljótt, sem verða má. Loks segir þar að varan verði endursend, ef viðtakandi greiðir ekki innan 15 daga frá því að hún kom á ákvörðunarstað.

II.

Verslunin Heimaval ehf. á Suðureyri var eitt af þeim fyrirtækjum, sem stefndi flutti vörur til fyrir áfrýjanda. Pantaði verslunin vörur ýmist beint frá áfrýjanda eða afgreiðslumanni hans á Ísafirði.

Að sögn stefnda flutti hann vörusendingar, sem ætlaðar voru félaginu, í flestum tilvikum frá Vöruflutningamiðstöðinni hf. í Reykjavík til afgreiðslumannsins á Ísafirði, sem flokkaði þær frá vörum, sem fara áttu til annarra viðtakenda. Síðan ók stefndi með einstakar sendingar frá Ísafirði til Heimavals ehf.

Óumdeilt er að ekki var farið eftir skilmálunum um gírókröfur frá upphafi viðskipta málsaðila þar til fram í október eða nóvember 1995. Fram að þeim tíma afhenti stefndi Heimavali ehf. vörur án greiðslu, en svonefndur A-gíróseðill mun hafa fylgt vörusendingum þessum. Færði áfrýjandi andvirði vörunnar versluninni til skuldar í viðskiptareikningi. Mun hún hafa haft heimild til að skulda áfrýjanda andvirði vöru allt að tiltekinni fjárhæð.

Skuld verslunarinnar Heimavals ehf. vegna vöruúttektar hjá áfrýjanda nam samkvæmt viðskiptareikningi 1.025.792 krónum hinn 31. október 1995. Verslunin samþykkti um það leyti sjö víxla hvern að fjárhæð 100.000 krónur með gjalddögum á tímabilinu frá 13. nóvember 1995 til 12. febrúar 1996 til greiðslu á 700.000 krónum upp í viðskiptaskuldina. Færði áfrýjandi versluninni andvirði víxlanna að frádregnum vöxtum til tekna 2. nóvember 1995. Ekki liggur fyrir hvort verslunin og áfrýjandi sömdu um fyrirkomulag greiðslu á því, sem stóð eftir af skuldinni. Hins vegar kveðst áfrýjandi við þetta tækifæri hafa ákveðið að breyta greiðsluskilmálum þannig að framvegis fengi verslunin aðeins afhentar vörur gegn greiðslu C-gíróseðils. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda ætlaðist hann til að frá þessum tíma yrði um afhendingu og greiðslur farið eftir umræddum skilmálum um gírókröfur.

Áfrýjandi hefur lagt fram 12 vörureikninga stílaða á Heimaval ehf., alls að fjárhæð 642.182 krónur, sem hann heldur fram að lúti að vörusendingum, er stefndi hafi afhent Heimavali ehf. án greiðslu, þrátt fyrir ákvæði skilmálanna. Eru þeir dagsettir á tímabilinu frá 21. nóvember 1995 til 30. janúar 1996. Á þeim öllum er ritað nafn Vöruflutningamiðstöðvarinnar hf. og stefnda. Einnig lagði áfrýjandi fram útskrift af viðskiptareikningi, sem sýnir úttektir og innborganir Heimavals ehf. hjá honum fyrir tímabilið frá 1. ágúst 1995 til 31. janúar 1997. Í viðskiptareikningnum eru Heimavali ehf. frá 2. nóvember 1995 til 29. maí 1996 færðir til skuldar 33 reikningar auk áðurgreindra 12 reikninga, sem fram voru lagðir. Upplýsingar liggja ekki fyrir um hvar þessar vörusendingar voru afhentar Heimavali ehf. eða hver það gerði. Á sama tímabili eru færðar margar greiðslur án þess að séð verði hvort þær stafi beint frá Heimavali ehf. eða stefnda.

III.

Heimaval ehf. hætti starfsemi í maí 1996 og mun bú félagsins síðar hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta. Samkvæmt viðskiptareikningi félagsins hjá áfrýjanda skuldaði það honum 1.095.842 krónur í maílok 1996. Viðskiptareikningurinn sýnir innborganir í júní og júlí 1996 samtals að fjárhæð 425.250 krónur. Af reikningnum verður ekki séð hver innti af hendi þessar greiðslur. Í september, október og desember sama árs eru færðar sem innborganir á viðskiptareikninginn nokkrar fjárhæðir, sem nema alls 642.182 krónum. Er nafn stefnda skráð við síðastgreindar færslur og er ekki deilt um að þar er um að ræða skuldajöfnuð áfrýjanda á reikningum stefnda vegna flutningsgjalda.

Um þennan skuldajöfnuð vísar áfrýjandi til svohljóðandi bréfs, sem hann ritaði stefnda 4. febrúar 1997: „Það staðfestist hér með að Á-kk-nf L-kk-nf, vörufl. ..., hefur greitt til Sláturfélags Suðurlands svf. kr. 642.182,oo vegna ógreiddra gíró-krafna á Heimaval hf. ..., þar sem flutningsaðilinn afhenti viðtakanda vörurnar án þess að móttaka greiðslu. Þar sem flutningsaðilinn er í ábyrgð fyrir greiðslu á framangreindum gíró-kröfum hefur Sláturfélags Suðurlands svf. skuldfært fyrrnefnda upphæð af mánaðarreikningum Á-kk-ef L-kk-ef, vörufl. hf.“.

Stefndi krafðist þess í bréfi til áfrýjanda 11. nóvember 1997 að hann greiddi sér 642.182 krónur ásamt vöxtum og innheimtukostnaði lögmanns. Áfrýjandi neitaði greiðslu og höfðaði stefndi því mál þetta 25. ágúst 1998. Áfrýjandi hefur ekki vefengt að stefnufjárhæðin, 643.743 krónur, verði lögð til grundvallar, ef fallist verði á skuldajafnaðarrétt hans.

IV.

Innheimtustjóri áfrýjanda gaf skýrslu fyrir héraðsdómi. Hann skýrði svo frá að hann hefði tekið við starfi innheimtustjóra í október 1995. Þá hafi vanskil Heimavals ehf. verið um 700.000 krónur „í formi A-gíróviðskipta, það er hann fékk vöruna afhenta og fékk svo að greiða gíróseðilinn í banka og eftir að ég byrjaði ... fórum við að setja svona yfirdráttarþök á viðskipti viðskiptamanna og þau hámörk eru miðuð við ... cirka tveggja mánaða veltu fyrirtækja þannig að menn hefðu þarna tveggja mánaða úttektarheimild.“ Kvaðst innheimtustjórinn hafa haft samband við framkvæmdastjóra Heimavals ehf. og skuld félagsins um 700.000 krónur þá verið komið á víxla. Síðar segir í framburði innheimtustjórans að „heimildin 700.000 krónur hélt áfram bara að vera á fyrirtækinu, við vorum ekkert að keyra það neitt niður ...”. Þá bar hann fyrir dómi að Heimaval ehf. hefði verið „áfram með þessa ... tveggja mánaða yfirdráttarheimild hjá okkur“. Hafi framkvæmdastjóri félagsins oft hringt suður til þess að spyrja hvort tilteknar greiðslur hafi borist áfrýjanda þannig að greiðslustaða félagsins væri innan umsamins hámarks yfirdráttar. Ef svo var hafi söludeild áfrýjanda afgreitt nýja pöntun frá félaginu.

Framburður framkvæmdastjóra Heimavals ehf. um þetta er í samræmi við frásögn innheimtustjórans. Kvað framkvæmdastjórinn það hafa komið fyrir að reikningur verslunarinnar hafi verið lokaður. Hafi hann þá hringt í skrifstofumenn áfrýjanda „til að fá opnun“.

Skýrsla bifreiðarstjóra, sem ók vörum til Heimavals ehf. með bifreið stefnda á árunum 1995 til 1996, er á svipaða lund. Bifreiðarstjórinn sagði forráðamann stefnda hafa brýnt fyrir sér að innheimta andvirði gíróseðla við afhendingu vöru, en framkvæmdastjóri Heimavals ehf. hafi skýrt sér frá að félagið væri í skuldareikningi hjá áfrýjanda. Bifreiðarstjórinn kvaðst þá hafa hringt suður til áfrýjanda og hafi sér verið tjáð þar að „þessi seðill í sjálfu sér skipti engu máli því að hann hafi skuldaheimild upp á rúm 200.000 krónur sem að þá átti að fara að hækka“.

Telja verður nægilega leitt í ljós af framansögðu að þrátt fyrir þá breytingu, sem áfrýjandi heldur fram að hafi verið gerð á afhendingarskilmálum til Heimavals ehf. síðla árs 1995, hafi hann ekki sjálfur hagað gerðum sínum til samræmis við þá, heldur beitt samsvarandi háttum í viðskiptum sínum og tíðkuðust fyrir þann tíma. Af þeirri ástæðu verður ekki fallist á að hann geti gagnvart stefnda borið fyrir sig ákvæði í áðurnefndum skilmálum um gírókröfur um að flytjandi beri ábyrgð á vanskilum viðtakanda vöru, ef flytjandinn afhendir vörusendingar án þess að krefja viðtakandann um greiðslu.

Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Sláturfélag Suðurlands svf., greiði stefnda, Á-kk-þgf L-kk-þgf vöruflutningum ehf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.