230/2001

Talið var að mál S gegn B hefði engan veginn verið hæft til efnisdóms þegar það var dómtekið í héraði. Í stað þess að vísa því frá dómi, svo sem rétt hefði verið, kvað héraðsdómari upp efnisdóm, en eins og hann var úr garði gerður var í verulegum atriðum brotið gegn ákvæðum 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Héraðsdómur var því ómerktur og málinu vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 30. apríl 2001. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 13. júní 2001 og áfrýjaði þá aðaláfrýjandi öðru sinni 21. sama mánaðar með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 550.650 krónur, en til vara aðra lægri fjárhæð, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. janúar 2000 til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 23. ágúst 2001. Hann krefst sýknu af kröfu aðaláfrýjanda, svo og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I.

Aðaláfrýjandi höfðaði þetta mál með stefnu 23. ágúst 2000, þar sem hann krafðist þess að gagnáfrýjanda yrði gert að greiða sér 550.650 krónur með vöxtum eins og að framan greinir, auk málskostnaðar. Í stefnunni var greint þannig frá atvikum málsins að krafa aðaláfrýjanda væri reist á tveimur reikningum, með nánar tilteknum númerum og útgáfudegi, vegna vinnu í þágu gagnáfrýjanda. Var gerð grein fyrir einstökum liðum í hvorum reikningi án þess þó að fram kæmi nein teljandi skýring á efni þeirra umfram það, sem ráðið verður af texta þeirra. Þá kom þar fram að aðaláfrýjandi hafi krafið gagnáfrýjanda um greiðslu þessara reikninga. Hafi gagnáfrýjandi færst undan greiðslu, en þó ekki á þeirri forsendu að aðaláfrýjandi hafi ekki innt af hendi umrædda vinnu, heldur að hann hafi gert þetta af greiðasemi við gagnáfrýjanda. Sá síðastnefndi hafi þó boðist til að greiða nánar tiltekinn lið í öðrum reikningi aðaláfrýjanda. Um málsástæður aðaláfrýjanda kom fram í héraðsdómsstefnu að gagnáfrýjandi hafi neitað að greiða aðaláfrýjanda fyrir þau verk, sem hann hafi unnið, og væri hann því knúinn til að höfða mál á grundvelli reikninga sinna. Teldi aðaláfrýjandi að fjárskortur gagnáfrýjanda væri eina ástæðan fyrir því að hann hafi ekki greitt umrædda reikninga. Að öðru leyti var greint í þessum hluta stefnunnar lítillega frá atvikum, sem tekið var þó sérstaklega fram að vörðuðu í engu kröfu aðaláfrýjanda samkvæmt reikningunum.

Í greinargerð lögmannsins, sem fór með málið af hálfu gagnáfrýjanda fyrir héraðsdómi, var atvikum að baki málinu lýst að nokkru marki. Meðal annars kom þar fram að aðaláfrýjandi hafi um árabil átt og búið á jörðinni Saurbæ í Húnaþingi vestra, þar til hann seldi hana Jarðasjóði ríkisins 19. apríl 1999. Hafi aðaláfrýjandi átt að afhenda jörðina 20. júní sama árs. Kaupandinn hafi auglýst hana lausa til ábúðar, sem gagnáfrýjandi hafi sóst eftir og fengið frá 1. ágúst 1999 að telja. Aðaláfrýjandi hafi um þær mundir margsinnis tjáð gagnáfrýjanda að hann vildi taka þátt í heyskap þetta sumar og tekið sérstaklega fram að hann áskildi sér ekki endurgjald fyrir þá vinnu. Sláttur hafi byrjað á jörðinni 18. júlí 1999, en gagnáfrýjandi hafi flutt á hana með fjölskyldu sinni um miðjan næsta mánuð. Fram kom í atvikalýsingu í greinargerðinni að gagnáfrýjandi hafi samið við aðaláfrýjanda um að kaupa af honum nánar tiltekna heyvinnuvél, en sá fyrrnefndi hafi að öðru leyti átt kost á að fá lánaðan hjá nafngreindum aðstandendum sínum vélakost til að sinna heyskap þetta sumar. Aðaláfrýjandi hafi á hinn bóginn krafist þess að fá að taka þátt í heyskapnum og sinnt honum óumbeðinn, að því er virtist af greiðasemi við gagnáfrýjanda. Þá var í atvikalýsingunni fundið að nokkrum nánar tilgreindum liðum í reikningum aðaláfrýjanda. Í þeim kafla greinargerðarinnar, þar sem málsástæður gagnáfrýjanda voru raktar, kom fram að aðalkrafa hans í málinu um sýknu væri í fyrsta lagi reist á því að samið hafi verið berum orðum um að aðaláfrýjandi fengi ekki annað endurgjald fyrir vinnu sína í þágu gagnáfrýjanda en að fá að njóta ýmissa fríðinda og hlunninda á jörðinni eftir að sá síðarnefndi hefði tekið við henni. Í öðru lagi að samningur hafi að minnsta kosti aldrei komist á um að aðaláfrýjanda bæri endurgjald fyrir störf sín, en í þriðja lagi að gagnáfrýjandi væri ekki réttur aðili að málinu, þar sem mest öll vinna þess fyrrnefnda hefði verið leyst af hendi áður en sá síðarnefndi tók við jörðinni. Varakrafa gagnáfrýjanda um lækkun á kröfu aðaláfrýjanda væri studd þeim rökum að reikningar hans væru í nánar tilteknum atriðum rangir og í engu samræmi við það, sem aðilarnir sömdu um, auk þess að vera bersýnilega ósanngjarnir.

II.

Eins og ráðið verður af því, sem áður segir um efni héraðsdómsstefnu, kom hvergi þar fram af hendi aðaláfrýjanda hvernig hann teldi réttarsamband hafa komist á með aðilunum, hvort verksamningur hafi verið gerður milli þeirra eða hann hafi ráðið sig til vinnu hjá gagnáfrýjanda, hvort eða hvernig samið hafi verið um það endurgjald, sem aðaláfrýjandi áskildi sér með reikningum sínum, og þá hvers efnis sá samningur hafi verið eða hvar verk hans eða vinna var leyst af hendi. Úr þessum verulegu annmörkum á reifun málsins var að nokkru bætt með því, sem fram kom af hendi gagnáfrýjanda í greinargerð fyrir héraðsdómi, en eftir sem áður skorti með öllu afstöðu aðaláfrýjanda til þeirra atriða, sem hér á undan var getið. Þrátt fyrir þetta hefur héraðsdómari talið fært að láta málið koma til efnismeðferðar. Ekki er tilefni til að hreyfa við því mati, enda var ekki útilokað að skýrslugjöf aðila og vitna fyrir dómi ásamt munnlegum flutningi málsins gæti varpað nægu ljósi á ágreiningsefni þess til að fella mætti á það efnisdóm. Eins og málið liggur fyrir í Hæstarétti verður í engu ráðið af hinum áfrýjaða dómi eða öðrum gögnum þess hvort munnlegur málflutningur í héraði hafi komið þannig að haldi. Þá verður ekki annað séð en að munnlegar skýrslur aðilanna hafi ef eitthvað er gert málið óskýrara en fyrr, enda virðist frásögn þeirra fyrir dómi, einkum a-kk-ef, í ýmsum atriðum hafa stangast á við annan málatilbúnað þeirra eða verið óákveðin. Með aðilaskýrslunum og að nokkru með framburði vitna mátti að auki verða ljóst að verulega meiri ágreiningur var uppi en ráðið varð af málatilbúnaði aðilanna fram að því um það hvaða vinnu aðaláfrýjandi hafi í reynd leyst af hendi í þágu gagnáfrýjanda og hvert hæfilegt endurgjald fyrir hana kynni að geta verið. Málið var því engan veginn hæft til efnisdóms þegar það var dómtekið í héraði.

Í stað þess að vísa málinu frá dómi, svo sem rétt hefði verið, kvað héraðsdómari upp hinn áfrýjaða dóm. Í honum er ekki önnur greinargerð um atvik málsins en frásögn um sölu aðaláfrýjanda á jörðinni Saurbæ, deilur hans við kaupandann um riftun kaupanna, sem reyndar koma þessu máli ekki við, og byggingu jarðarinnar til gagnáfrýjanda, en þar að auki er tekið fram að krafa aðaláfrýjanda eigi rætur að rekja til tveggja nánar tiltekinna reikninga fyrir vinnu og vélanotkun við heyskap að Saurbæ í júlí og ágúst 1999, fjárhæð reikninganna er greind og dagsetning. Að frágenginni þessari ófullkomnu lýsingu atvika er rakið í löngu máli og að ófyrirsynju meginefni skýrslna aðilanna og vitna fyrir dómi, án þess að nokkuð komi fram um það hvernig þau atriði, sem þar er getið, varði sakarefni málsins. Að reifun á málsástæðum aðaláfrýjanda í hinum áfrýjaða dómi verður á engan hátt fundið, en verulega skortir á að viðhlítandi grein sé þar gerð fyrir málsástæðum gagnáfrýjanda. Í dóminum er svo loks komist að niðurstöðu um að ósannað sé að aðaláfrýjandi hafi fyrir fram gert gagnáfrýjanda greint fyrir því að hann myndi áskilja sér endurgjald fyrir vinnu sína og jafnframt að aðaláfrýjandi hafi yfirleitt ætlað sér slíkt endurgjald. Í stað þess að láta niðurstöðu þar með ráðast, vísaði héraðsdómari til þess að ljóst væri að aðaláfrýjandi hafi haft nokkurn kostnað vegna aðstoðar sinnar og dæmdi honum „fjárhæð að álitum“, sem ekki verður þó séð að eigi sér stoð í málsástæðum hans. Var þessi fjárhæð að auki ákveðin sem 125.000 krónur „að viðbættum virðisaukaskatti“. Eins og hinn áfrýjaði dómur var hér úr garði gerður var í verulegum atriðum brotið gegn ákvæðum 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.

Að gættu því, sem að framan greinir, verður að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Aðaláfrýjandi, S-kk-nf I-kk-nf G-kk-nf, greiði gagnáfrýjanda, B-kk-þgf H-kk-þgf, samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.