40/2001

O seldi S skipið OW árið 1994. Á árunum 1997 og 1999 fékk S úthlutað hlutdeild í úthafskarfa og þorskafla í Barentshafi. Var sú úthlutun að hluta byggð á veiðireynslu skipsins á árinu 1993, er það var enn í eigu O. Á þeim tíma voru slíkar veiðar ekki háðar leyfi íslenskra stjórnvalda. Taldi O að sér bæri sú hlutdeild sem rakin yrði til veiðireynslu á árinu 1993. Hann átti þó ekkert skip er hér var komið sögu en úthlutun var bundin við skipseign. Engin réttindi höfðu verið tengd veiðireynslu utan fiskveiðilögsögunnar þegar skipið var selt og var ósannað að þess hefði þá mátt vænta innan skamms tíma. Verðmæti, sem rekja mátti til veiðireynslu O, sköpuðust fyrst tæpum þremur árum eftir undirritun kaupsamnings. Þar sem O glataði þannig engum réttindum við úthlutunina sjálfa var ekki talið að áfrýjandi hefði auðgast á kostnað hans við hana. Þá var ekki fallist á að O ætti einkaréttarlegt tilkall til hlutdeildar í þeim réttindum, sem S var úthlutað, enda var ekki á það minnst í kaupsamningnum hvernig með skyldi fara ef til kæmu önnur réttindi en vitað var um á þeim tíma og bundin væru aflahlutdeild O. Var talið að S hefði haft réttmæta ástæðu til að ætla að með efndum sínum á ákvæðum kaupsamningsins og afsals væri lögskiptum aðila lokið. Var S því sýknaður af kröfu O.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. janúar 2001. Krefst hann sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Með kaupsamningi 5. febrúar 1994 seldi stefndi áfrýjanda skipið Otto Wathne NS-90, sem er 598 rúmlesta skuttogari, smíðaður á Spáni 1990. Skipið ber nú nafnið Rán HF-42. Skipið hafði ekki veiðileyfi í íslenskri lögsögu þegar kaupin voru gerð og var kveðið svo á um í kaupsamningnum að áfrýjandi skyldi leggja „til nægjanlega rúmlestatölu í skipum til úreldingar á móti skipinu, svo það fái að veiða innan íslenzkrar landhelgi.“ Ennfremur sagði að engar aflaheimildir fylgdu skipinu. Afsal var gefið út 29. mars 1994 og var skipið afhent áfrýjanda þann dag.

Af gögnum málsins þykir verða ráðið að Otto Wathne NS-90 hafi, síðasta árið er skipið var í eigu stefnda, þ.e. 1993, einkum verið haldið til úthafsveiða. Samkvæmt gögnum Fiskistofu hafði skipið veitt 1.618.823 kg af úthafskarfa á Reykjaneshrygg á því ári og 1.536.785 kg af þorski í Barentshafi. Áður en til sölu þess kom virðist hafa verið búið að færa af því allar aflaheimildir á grundvelli laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, en ekkert liggur fyrir um hverjar þær voru. Af hálfu áfrýjanda er fullyrt að stefndi hafi verið að hætta í útgerð og hafi ekki frá afhendingardegi haft yfir skipi að ráða. Hefur þeirri fullyrðingu ekki verið hnekkt.

Óumdeilt er að áfrýjandi keypti tvö fiskiskip til úreldingar til að hið nýkeypta skip fengi veiðileyfi í íslenskri fiskveiðilögsögu.

Þegar ofangreind kaup voru gerð voru úthafskarfaveiðar á Reykjaneshrygg og þorskveiðar í Barentshafi ekki háðar leyfi íslenskra stjórnvalda. Liggur fyrir í málinu að skipinu var af hálfu áfrýjanda næstu ár haldið til slíkra veiða. Samkvæmt gögnum Fiskistofu veiddi skipið á árinu 1994 561.458 kg af úthafskarfa á Reykjaneshrygg og 1.016.067 kg af þorski í Barentshafi. Samsvarandi tölur fyrir árið 1995 voru 363.189 kg og 1.152.411 kg og fyrir árið 1996 1.514.255 kg og 466.468 kg.

Í árslok 1996 tóku gildi lög nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Segir þar í 4. gr. að öllum íslenskum skipum séu heimilar veiðar utan lögsögu Íslands með þeim takmörkunum sem leiðir af lögum og reglum settum með stoð í þeim. Í 1. mgr. 5. gr. segir að um veiðar utan lögsögu úr stofnum, sem veiðast bæði innan og utan hennar, skuli gilda ákvæði laga um stjórn fiskveiða eftir því sem við geti átt, sbr. þó ákvæði greinarinnar. Í 2. mgr. segir að sé tekin ákvörðun um að takmarka heildarafla úr slíkum stofni sem samfelld veiðireynsla er á skuli aflahlutdeild einstakra skipa ákveðin á grundvelli veiðireynslu þeirra miðað við þrjú bestu veiðitímabil þeirra á undangengnum sex veiðitímabilum. Í 1. mgr. 6. gr. segir að verði ákveðinn heildarafli úr öðrum stofnum en þeim sem um ræðir í 5. gr., á grundvelli samnings sem Ísland er aðili að, skuli ráðherra setja reglur um veiðar íslenskra skipa á þeim hluta heildaraflans sem kemur í hlut Íslands. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skal skipting veiðiheimilda miðast við veiðireynslu, ef hún er fyrir hendi, á sama hátt og mælt er fyrir um í 2. mgr. 5. gr. Í 2. gr. laganna segir, að úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögunum myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum.

Með reglugerð nr. 27/1997, er tók gildi 28. janúar 1997, ákvað sjávarútvegsráðherra að frá þeim tíma skyldi íslenskum fiskiskipum óheimilt að stunda flotvörpuveiðar á úthafskarfa án sérstaks leyfis Fiskistofu, sbr. 1. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar, en í 1. gr. hennar segir að ákvæði hennar taki til flotvörpuveiða á úthafskarfa utan fiskveiðilandhelgi Íslands og einnig til úthafskarfaveiða fiskiskipa, sem leyfi hafi til veiða í fiskveiðilandhelgi Íslands, er þau stunda flotvörpuveiðar þar utan línu, sem tiltekin er í greininni. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. reglugerðarinnar skal hverju íslensku fiskiskipi reiknuð aflahlutdeild í úthafskarfa og skuli aflahlutdeild hvers skips reiknuð í hlutfalli við afla þess, miðað við þrjú bestu veiðiár skipsins almanaksárin 1991-1996. Þó skuli 5% heildarkvótans úthlutað til þeirra skipa einna, sem úthafskarfaveiðar stunduðu á árunum 1989, 1990 og 1991 og skal miðað við afla allra áranna. Í 5. gr. reglugerðarinnar segir að úthlutun aflahlutdeildar samkvæmt henni sé bundin því skilyrði að útgerð skips afsali sér aflahlutdeild, sem úthlutað er á grundvelli laga nr. 38/1990, sem nemi 8% af þeirri úthafskarfahlutdeild, sem þeim er úthlutað á árinu 1997. Þau skip, sem ekki hafi veiðiheimildir innan lögsögunnar skuli sæta 8% skerðingu í úthlutun aflahlutdeildar í úthafskarfa.

Hinn 10. maí 1999 var með stoð í lögum nr. 151/1996 sett reglugerð nr. 306/1999 um úthlutun þorskaflahlutdeildar í Barentshafi. Var í 1. gr. hennar kveðið á um að úthluta skuli aflahlutdeild í þorski til skipa á grundvelli veiðireynslu miðað við þrjú bestu ár þeirra á síðustu sex árum frá og með 1993 að telja.

II.

Í héraðsdómi er greint frá úthlutun Fiskistofu á aflaheimildum í úthafskarfa á Reykjaneshrygg til áfrýjanda og bréfaskiftum í því sambandi. Í bráðabirgðaúthlutun 7. febrúar 1997 var miðað við veiðireynslu áranna 1994, 1995 og 1996, eða samtals 2.438.902 kg. Áfrýjandi gerði athugasemd við þetta og óskaði þess að miðað yrði við árin 1993, 1994 og 1996, en á fyrstnefnda árinu hafði skipið verið í eigu stefnda eins og áður er fram komið. Féllst Fiskistofa á þetta og leiddi þetta til hækkunar á viðmiðunartölu, sem nam 1.618.944 kg og varð hún 4.057.846 kg. Er krafa stefnda í málinu miðuð við að honum hafi borið 43,82% af þessari úthlutun, en um þá hlutfallstölu er ekki ágreiningur.

Á árinu 1999 var áfrýjanda úthlutuð aflahlutdeild í þorski í Barentshafi á grundvelli reglugerðar nr. 306/1999. Var við úthlutunina miðað við veiðireynslu áranna 1993, 1994 og 1995. Miðar stefndi kröfu sína við að honum hafi borið 41,48% af þeirri úthlutun, þ.e. vegna veiðireynslu á árinu 1993 og er heldur ekki ágreiningur um þá hlutfallstölu.

III.

Stefndi telur að áfrýjandi hafi einungis keypt af honum skipið sjálft en ekki þá aflareynslu sem það hafði áunnið sér meðan það var í hans eigu. Því eigi áfrýjandi að greiða honum bætur sem svari matsverði þeirrar aflahlutdeildar og þess aflamarks sem hann hafi notið umfram það sem hann hafði sjálfur áunnið sér. Heldur stefndi því fram að kröfur sínar styðjist við fordæmi Hæstaréttar í dómum hans, sbr. H.1996.126, H.1998.799,1724 og H.1999.262. Mál þessi fjölluðu öll um veiðar innan íslensku efnahagslögsögunnar og voru háðar heildarstjórnunarkerfi fiskveiða þegar þau skipakaup urðu, sem voru tilefni þessara mála. Við þau skipakaup varð því að hafa þetta stjórnunarkerfi í huga. Mál það sem hér er til úrlausnar varðar hins vegar veiðar utan efnahagslögsögunnar sem voru öllum frjálsar þegar kaupin voru gerð og lutu ekki heildarstjórnun stjórnvalda fyrr en með lögum nr. 151/1996, en það varð nær þremur árum eftir að stefndi seldi áfrýjanda skip sitt. Verða áminnstir dómar ekki taldir hafa fordæmisgildi í máli þessu.

Eins og áður er rakið var mælt fyrir um það í lögum nr. 151/1996 og reglugerðum nr. 27/1997 og nr. 306/1999 að miða skyldi aflahlutdeild einstakra skipa við veiðireynslu þrjú bestu veiðitímabilin á undangengnum sex árum. Var hér um að ræða aðferð, sem stjórnvöld skyldu hafa við þessa úthlutun. Verður ekki litið á veiðireynslu sem eign útgerðar í þessu samhengi, enda hefðu lög allt eins getað mælt fyrir um aðra og öðruvísi viðmiðun. Í greindum ákvæðum var ekkert á það minnst hvort við úthlutunina skyldi líta til þess hvort viðkomandi skip væri í eigu og útgerð sömu lögaðila og áttu skipið og gerðu það út á viðmiðunarárunum. Undantekningarlaust var mælt fyrir um það að aflahlutdeild skyldi úthlutað til skips. Stefndi átti er hér var komið sögu ekkert skip sjálfur, sem hann gat vísað á. Er ekki annað fram komið en að hann hafi hætt úthafsveiðum við sölu skipsins.

Samkvæmt ósk áfrýjanda var við úthlutanir aflahlutdeildar til hans meðal annars miðað við veiðireynslu ársins 1993, en á því ári hafði skipið verið í eigu stefnda. Má um það deila hvaða rétt áfrýjandi átti til þessa að lögum, en ekki er um það ágreiningur að þessi hafi framkvæmdin almennt verið. Þessi úthlutun stjórnvalda þykir þó ekki leiða sjálfkrafa til þess að stefndi geti byggt rétt á henni. Til þess að svo geti orðið verður hann annað hvort að hafa átt einhvern rétt til úthlutunar frá stjórnvöldum eða á hendur áfrýjanda til að hann yfirfærði þau réttindi sem honum hlotnuðust til sín, í heild eða að hluta.

Stefndi hafði selt skip, sem engan veiðirétt átti í íslenskri lögsögu, en gat veitt utan hennar þar sem veiðar voru öllum frjálsar og voru ekki háðar úthlutunum stjórnvalda hér á landi. Engin réttindi höfðu verið tengd veiðireynslu utan fiskveiðilögsögunnar þegar skipið var selt og er ósannað að þess hafi þá mátt vænta innan skamms tíma, enda liðu nær þrjú ár eftir kaupin þar til það var gert. Þá fyrst sköpuðust einhver verðmæti sem rekja mátti til úthlutunar aflahlutdeildar á grundvelli veiðireynslu. Stefndi átti ekkert skip er að úthlutun aflahlutdeildar kom 1996. Leit Fiskistofa svo á að engin lagaheimild væri til þess að verða við kröfu hans um aflahlutdeild á grundvelli veiðireynslu meðan skipið var í hans eigu. Verður á það sjónarmið að fallast.

Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið glataði stefndi engum réttindum við úthlutunina sjálfa. Áfrýjandi auðgaðist þannig ekki á hans kostnað við hana.

IV.

Af því sem að framan er sagt leiðir, að úrlausn málsins ræðst af skýringu á því, hvort stefndi gat á grundvelli kaupsamnings aðila og með hliðsjón af aðstæðum við samningsgerðina, átt kröfu á hendur áfrýjanda um að hann yfirfærði til hans hluta þeirrar aflahlutdeildar, sem Fiskistofa hafði reiknað honum.

Svo sem áður er getið var skipið Otto Wathne NS-90 án aflaheimilda og veiðileyfis er áfrýjandi keypti það af stefnda. Af gögnum málsins verður ekki séð að stefndi hafi hugað að áframhaldandi útgerð til fiskveiða utan fiskveiðilögsögunnar eða haft yfir veiðiheimildum að ráða innan hennar eftir að salan átti sér stað.

Þegar kaupsamningur var gerður sættu veiðar úthafskarfa á Reykjaneshrygg og þorski í Barentshafi ekki takmörkunum af hálfu íslenskra stjórnvalda og þurfti ekki sérstakt veiðileyfi til þeirra veiða. Þegar til þessa er litið, svo og ákvæðis í kaupsamningi um að áfrýjandi þyrfti að útvega skip til úreldingar á móti hinu nýkeypta skipi, þykir ljóst að vísun til aflaheimilda í samningnum var miðuð við hugsanlegar aflaheimildir á þeim tíma innan fiskveiðilögsögunnar.

Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er ljóst að áfrýjandi keypti skipið við þær aðstæður að hann þurfti sjálfur að koma sér upp heimildum fyrir það til að veiða innan fiskveiðilögsögunnar. Veiðar utan lögsögunnar voru hins vegar öllum frjálsar og voru ekki takmarkaðar eða bundnar við skip að boði laga. Um réttindi til úthlutunar aflahlutdeildar í þeim veiðum var þá ekki að ræða, heldur komu þau til tæpum þremur árum eftir gerð kaupsamningsins og leiddu af skerðingu á því frelsi sem áður ríkti. Ekkert liggur fyrir um það að komið hafi til umræðu við samningsgerðina að til slíkrar skerðingar kynni að koma. Var ekkert á það minnst í samningnum hvernig með skyldi fara ef til skjalanna kæmu önnur réttindi en vitað var um á þeim tíma, og bundin væru aflareynslu stefnda. Þegar litið er til málsatvika og aðstæðna við samningsgerðina verður að telja að áfrýjandi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að með efndum sínum á ákvæðum kaupsamningsins og afsals væri lögskiptum aðila lokið, svo sem almennast er. Verður ekki fallist á að stefndi eigi á grundvelli samningsins einkaréttarlegt tilkall til hlutdeildar í þeim réttindum, sem áfrýjanda var úthlutað vegna skerðingar á úthafsveiðum á árunum 1997 og 1999.

V.

Niðurstaða málsins verður samkvæmt því sem áður er sagt sú að stefndi geti ekki á grundvelli kaupsamnings aðila byggt rétt til skaðabóta á því að áfrýjandi hafi með óréttmætum hætti haldið fyrir honum aflahlutdeild og aflamarki því sem áfrýjandi fékk úthlutað vegna skerðinga á úthafsveiðum á árunum 1997 og 1999. Þá verði krafa ekki heldur reist á því að áfrýjandi hafi auðgast á kostnað stefnda vegna þess að veiðireynsla stefnda árið 1993 nýttist honum við úthlutun vegna þessarar skerðingar, þar sem stefndi átti ekki rétt á úthlutun stjórnvalda lögum samkvæmt og tapaði því engum rétti við nýtingu áfrýjanda. Áfrýjandi er vegna þessa sýknaður af kröfum stefnda.

Eftir framangreindum úrslitum þykir rétt að stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Stálskip ehf., skal sýkn af kröfum stefnda, OttoWathne ehf.

Stefndi greiði áfrýjanda 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.