142/2011

A o.fl. kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem kröfum þeirra í máli S á hendur G hf. o.fl. var vísað frá dómi. S og G hf. höfðu gert samning um svokölluð heildsölulán 7. júní 2002. S mun hafa efnt skyldu sína í samræmi við ákvæði samningsins réttu hálfu ári síðar með því að leggja umsamda fjárhæð inn á reikning G hf. í enskum banka. G hf. skyldi síðan endurgreiða S féð með tilgreindum vöxtum 5. desember 2008 en af því varð ekki. Hinn efnislegi ágreiningur í málinu snerist um það hvernig flokka skyldi kröfu S við slit G hf. en slitastjórn G hf. hafði hafnað því að hún væri forgangskrafa einkum vegna þess að krafan og viðskiptin að baki henni hefðu öll einkenni lánasamnings en ekki innláns. Hafði höfuðstóll kröfunnar verið viðurkenndur sem almenn krafa og einnig krafa um vexti og kostnað við meðferð málsins. A o.fl. höfðu tekið afstöðu með G hf. að hafna því að krafa S nyti forgangs og byggðu m.a. á því að 6. gr. laga nr. 125/2008 sem gert hafði innistæður að forgangskröfum væri í andstöðu við stjórnarskrá, mannréttindasáttmála Evrópu og samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Í ágreiningsmáli samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. var A o.fl. skipað til varnar við hlið G hf. Fyrir Hæstarétti reistu A o.fl. málatilbúnað sinn á því að þeir ættu lögvarða hagsmuni af því að eiga aðild að málinu við hlið G hf. þrátt fyrir að dómkröfur þeirra væru hinar sömu og G hf. Í málinu var vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 638/2010 en þar hafði kröfuhafahópur, sem síðar kærði úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar, hvorki fyrr né síðar mótmælt afstöðu slitastjórnar heldur samsinnt henni og var talið þegar af þeirri ástæðu að þeir hefðu hvorki getað látið ágreining þess sem lýsti kröfunni og slitastjórnar til sín taka fyrir héraðsdómi né Hæstarétti. Taldi Hæstiréttur að aðstaðan í málinu félli saman við þá sem var í máli nr. 638/2010 og væri sá dómur skýrt fordæmi við úrlausn um aðild A o.fl. Var engu talið breyta þótt héraðsdómari hefði á fyrri stigum ranglega talið að þeir ættu aðild að málinu. Með vísan til þessa var hinn kærði úrskurður staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 24. febrúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2011 þar sem kröfum sóknaraðila í máli varnaraðila gegn Glitni banka hf. og fleirum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfur þeirra til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Í úrskurði héraðsdóms er greint frá samningi varnaraðila, sem er sveitarfélag í Englandi, og Glitnis banka hf. 7. júní 2007 um svokallað heildsölulán, og að varnaraðili hafi efnt skyldu sína í samræmi við ákvæði samningsins réttu hálfu ári síðar með því að leggja umsamda fjárhæð inn á reikning Glitnis banka hf. í enskum banka. Glitnir banki hf. skyldi síðan endurgreiða varnaraðila féð með tilgreindum vöxtum 5. desember 2008. Áður en kom að gjalddaga kynnti Fjármálaeftirlitið með auglýsingu 7. október 2008 ákvörðun sína að taka yfir vald hluthafafundar í áfrýjanda og víkja stjórn hans frá störfum þegar í stað. Var Glitni banka hf. jafnframt skipuð skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnar hans samkvæmt ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Bankanum var veitt greiðslustöðvun 24. nóvember 2008 og kom ekki til þess að hann efndi samninginn við varnaraðila á gjalddaga. Honum var síðan skipuð slitastjórn 12. maí 2009, sem gaf í kjölfarið út innköllun til kröfuhafa félagsins í samræmi við ákvæði laga nr. 21/1991 og birtist hún í Lögbirtingablaði hið fyrra sinn 26. maí 2009. Kröfulýsingarfresti lauk 26. nóvember 2009 og lýsti varnaraðili fyrir slitastjórn kröfu vegna áðurnefndra viðskipta hans við Glitni banka hf. Kröfunni lýsti hann að meginstefnu sem forgangskröfu samkvæmt 112 gr. laga nr. 21/1991 á þeim grunni að um innlán hafi verið að ræða. Slitastjórn bankans hafnaði að forgangsréttur fylgdi kröfunni þar eð samningurinn 7. júní 2007 hefði öll einkenni þess að vera lánssamningur en ekki samningur um innlán. Á hinn bóginn var fallist á að höfuðstóll kröfunnar væri almenn krafa við slit bankans. Varnaraðili mótmælti afstöðu slitastjórnar um rétthæð kröfunnar og náðist ekki að jafna ágreining um það. Með bréfi slitastjórnar til Héraðsdóms Reykjavíkur 22. mars 2010 var krafist úrlausnar dómsins um ágreininginn með vísan til 171. gr., sbr. 2. mgr. 120. gr., laga nr. 21/1991. Sóknaraðilar og fleiri kröfuhafar við slit bankans höfðu mótmælt við slitastjórn afstöðu varnaraðila um rétthæð kröfu hans og gerði slitastjórn héraðsdómi grein fyrir því og að þeir krefðust að eiga aðild að dómsmálinu. Ákvað héraðsdómur að verða við því. Í samræmi við það að afstaða þeirra til kröfu varnaraðila féll saman við afstöðu Glitnis banka hf. til hennar var þeim ákveðin staða í málinu við hlið bankans, sbr. 3. mgr. 171. gr. laga nr. 21/1991.

Eftir þingfestingu málsins 23. júní 2010 voru háð nokkur þinghöld þar sem aðilarnir lögðu fram greinargerðir sínar og fjölmörg önnur skjöl. Í þinghaldi 1. febrúar 2011 krafðist varnaraðili þess að kröfum annarra gagnaðila hans en Glitnis banka hf. yrði vísað frá dómi. Krafan var borin fram í tilefni þess að 7. janúar 2011 féll dómur í Hæstarétti í máli nr. 638/2010, sem varnaraðili taldi skipta máli sem fordæmi varðandi aðild annarra gagnaðila sinna í málinu en Glitnis banka hf. Flestir þeirra, sem krafan beindist gegn, mótmæltu henni en Glitnir banki hf. lét þann ágreining ekki til sín taka. Var málið síðan munnlega flutt um þetta álitaefni, en ágreiningur aðilanna um efni málsins var ekki til úrlausnar í þessum þætti. Niðurstaða héraðsdóms varð sú að krafa varnaraðila var tekin til greina og kröfum gagnaðila hans, annarra en Glitnis banka hf., vísað frá dómi.

Fyrir héraðsdómi höfðu ekki aðeins Glitnir banki hf. og sóknaraðilar mótmælt afstöðu varnaraðila um rétthæð kröfu þess síðastnefnda, heldur einnig fleiri sem lýst höfðu kröfu við slit Glitnis banka hf. og urðu aðilar málsins í upphafi. Þessir kröfuhafar og sóknaraðilar eru allir erlend fjármálafyrirtæki. Eftir að áðurnefndur dómur Hæstaréttar lá fyrir 7. janúar 2011 drógu ellefu kröfuhafar sig út úr málinu 1. febrúar 2011. Ellefu þeirra, sem áttu aðild að málinu við uppkvaðningu úrskurðar héraðsdóms, una honum, en aðrir gagnaðilar varnaraðila að Glitni banka hf. undanskildum standa að kæru hans til Hæstaréttar.

II

Við munnlegan flutning málsins fyrir héraðsdómi var bókað í þingbók að lögmaður sóknaraðila hafi bent á að reglur um meðalgöngu í einkamálum væru til að auðvelda þriðja manni að koma að sínum sjónarmiðum í dómsmáli milli annarra aðila. Þá sé réttur til aðgangs að dómstólum varinn í 70. gr. stjórnarskrárinnar og í 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Fyrir Hæstarétti reisa þeir málatilbúnað sinn á því að þeir eigi lögvarða hagsmuni af því að eiga aðild að málinu við hlið Glitnis banka hf., þrátt fyrir að dómkröfur þeirra séu hinar sömu og bankans. Málsástæður og lagarök séu að nokkru leyti hin sömu en að öðru leyti séu þau ólík. Þannig telji sóknaraðilar að lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. og lög nr. 44/2009 um breyting á lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, með síðari breytingum, brjóti gegn tilteknum ákvæðum stjórnarskrárinnar og sé ókleift að reisa dóm á þeim. Verði sóknaraðilum synjað um aðild að málinu nái „héraðsdómur ekki að gaumgæfa hin stjórnskipulegu rök né heldur taka afstöðu til þeirra.“ Færi málið við svo búið til Hæstaréttar verði þau rök ekki heldur flutt þar fyrir dómi. Skýra beri 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar með hliðsjón af þessari aðstöðu og því fái ekki staðist að vísa kröfum sóknaraðila frá dómi. Ekki sé á hinn bóginn byggt á reglum um meðalgönguaðild í lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála, andstætt því sem hafi verið í áðurnefndu máli nr. 638/2010. Þá hafi krafa varnaraðila um að vísa kröfu sóknaraðila frá dómi verið of seint fram borin, sbr. 5. mgr. 101. gr. síðastnefndra laga. Loks hafi héraðsdómara borið að gæta samræmis við meðferð annarra sambærilegra mála, sem til úrlausnar hafi verið við sama dómstól, en ákvörðun hans um að láta flytja málið sérstaklega um formhlið sé í ósamræmi við ákvörðun annarra dómara um að við aðalmeðferð yrðu mál flutt bæði um form og efni.

Í greinargerð sem varnaraðili lagði fyrir héraðsdóm 13. september 2010 lýsti hann þeirri skoðun að sóknaraðilar gætu ekki átt aðild að málinu, enda hafi þeir ekki mótmælt ákvörðun slitastjórnar Glitnis banka hf. um skipan kröfu varnaraðila í réttindaröð, heldur ættu þeir það erindi eitt inn í málið að bæta við nýjum rökum til stuðnings ákvörðun slitastjórnar. Varnaraðili krafðist þess þó ekki fyrr en í þinghaldi 1. febrúar 2011 að kröfum sóknaraðila yrði vísað frá dómi, svo sem áður er getið. Varnaraðili mótmælir jafnframt að sóknaraðilar eigi lögvarða hagsmuni af aðild að málinu, enda hafi afstaða Glitnis banka hf. ekki áhrif á hagsmuni þeirra þar sem þeir geri sömu kröfur og bankinn. Varnaraðili og Glitnir banki hf., hafi forræði á málatilbúnaði sínum og kjósi þeir að líta ekki til hugsanlegra málsástæðna til stuðnings kröfum sínum sé það þeirra val.

III

Í þinghaldi 13. janúar 2011 vakti héraðsdómari athygli lögmanna málsaðila á dómi Hæstaréttar, sem fallið hafði fáum dögum fyrr í máli nr. 638/2010 „með tilliti til þess hvort aðilar telji hann geta skipt máli“ varðandi aðild sóknaraðila og fleiri kröfuhafa sem þá áttu aðild að málinu. Var jafnframt bókað að lögmenn aðila teldu rétt að fara betur yfir dóminn áður en þeir tjáðu sig um álitaefnið. Var málinu við svo búið frestað til 1. febrúar 2011 og bókað að gengið væri út frá að það yrði munnlega flutt sérstaklega um þennan þátt málsins í því þinghaldi ef ágreiningur reyndist vera um aðild þeirra, sem að framan var getið. Í þinghaldi þann dag bar varnaraðili fram kröfu sína um frávísun krafna sóknaraðila og fleiri kröfuhafa og fór þá fram munnlegur málflutningur um þann þátt málsins. Að þessu virtu og með vísan til 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991, verður ekki talið að ákvæði 5. mgr. 101. gr. laganna, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, standi því í vegi að krafa varnaraðila komi til úrlausnar.

Í áðurnefndu máli nr. 638/2010 stóð svo á að slitastjórn fjármálafyrirtækis hafði hafnað tiltekinni kröfu og hópur annarra kröfuhafa lýst sig samþykkan afstöðu slitastjórnar, þótt þeir væru ekki nema að hluta sammála forsendum slitastjórnar fyrir þeirri afstöðu og þá einkum vegna málsástæðu kröfuhafahópsins um stjórnskipulegt gildi laga nr. 125/2008 og nr. 44/2009, sem var hin sama og í þessu máli. Þeir kusu hins vegar ekki að láta ágreining fyrstnefnda kröfuhafans og slitastjórnar til sín taka fyrr en fyrir Hæstarétti. Sóknaraðilar vefengja að dómur Hæstaréttar í áðurnefndu máli sé fordæmi, sem með réttu eigi að leiða til þeirrar niðurstöðu, sem varð í hinum kærða úrskurði. Aðstaðan sé ólík þar sem kröfuhafahópurinn í fyrra málinu hafi ekki átt aðild að því fyrir héraðsdómi, en talið sig engu að síður eiga aðild að því fyrir Hæstarétti, meðal annars á grundvelli reglna í lögum nr. 91/1991 um meðalgöngu. Í því máli, sem hér sé til úrlausnar, hafi sóknaraðilar á hinn bóginn verið aðilar frá þingfestingu þess fyrir héraðsdómi.

Í niðurstöðu dóms Hæstaréttar í máli nr. 638/2010 er til þess vísað að samkvæmt 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum gildi ákvæði XVIII. kafla og 5. þáttar laga nr. 21/1991 um meðferð krafna á hendur fjármálafyrirtæki við slit þess. Eftir 119. gr. síðarnefndu laganna beri slitastjórn fjármálafyrirtækis að gera skrá um lýstar kröfur og taka þar afstöðu til þess hvort og þá hvernig viðurkenna skuli hverja þeirra. Af 1. mgr. 120. gr. laganna leiði að kröfuhafa, sem vilji ekki una afstöðu slitastjórnar til viðurkenningar sinnar eigin kröfu, sé heimilt að bera fram mótmæli gegn þeirri afstöðu og stuðla þannig að því að ágreiningi þeirra yrði beint til úrlausnar dómstóla eftir 171. gr. sömu laga. Eftir sama ákvæði geti kröfuhafi jafnframt mótmælt afstöðu slitastjórnar til viðurkenningar kröfu, sem annar kröfuhafi lýsti, hafi niðurstaðan áhrif á hagsmuni þess sem mótmælir. Sá sem lýsti kröfunni, sem það mál snerist um, hafi nýtt þessa heimild til að mótmæla afstöðu slitastjórnar sem gekk gegn kröfu hans. Kröfuhafahópur, sem síðar kærði úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar, hafi á inn bóginn hvorki fyrr né síðar mótmælt afstöðu slitastjórnar heldur samsinnt henni. Þegar af þeirri ástæðu hafi þeir hvorki getað látið ágreining þess sem lýsti kröfunni og slitastjórnar til sín taka fyrir héraðsdómi né Hæstarétti á grundvelli almennra reglna 1. mgr. 120. gr. og 171. gr. laga nr. 21/1991. Breyti engu í því efni þótt slitastjórnin hafi ranglega talið að þeir hafi átt að eiga aðild að málinu í héraði.

Slitastjórn Glitnis banka hf. hafnaði kröfu varnaraðila um að skipa kröfu hans í réttindaröð sem forgangskröfu og sóknaraðilar samsinntu þeirri afstöðu. Aðstaðan fellur að þessu leyti saman við þá, sem var í máli nr. 638/2010 og að framan var greint frá. Sá dómur er því skýrt fordæmi við úrlausn um aðild sóknaraðila að málinu. Breytir engu þótt héraðsdómari hafi á fyrri stigum ranglega talið að þeir ættu aðild að málinu og hinu sama gegnir um þá viðbáru sóknaraðila að samræmis hafi ekki verið gætt þegar litið sé til meðferðar sambærilegra mála, sem rekin séu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, og áður var nefnt. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

Sóknaraðilar verða dæmdir til að greiða óskipt varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði segir, en við ákvörðun hans er litið til þess að kæra þeirra er að ófyrirsynju.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðilar, ACMO S.a.r.l., Bank Hapoalim B.M., Berkshire Life Insurance Company of America, Black Diamond Arbitrage Offshore Ltd., Black Diamond Offshore Ltd., Burlington Loan Management Ltd., Centerbridge Credit Partners Master LP, Centerbridge Credit Partners LP, Centerbridge Special Credit Partners LP, Conseq Invest plc, Crescent 1, LP, CRS Fund Ltd., CVI GVF (Lux) Master S.a.r.l., Cyrus Opportunities Master Fund II Ltd., Cyrus Select Opportunities Fund Ltd., Double Black Diamond Offshore Ltd., Eton Park Fund Ltd., Eton Park Master Fund Ltd., FBC S.a.r.l., Fortelus Special Situations Master Fund Ltd., FPFO Corporates Ltd., GLG European Distressed Fund, GLG Market Neutral Fund, GRF Master Fund LP, Guardian Life Insurance Company of America, HSBC Bank Australia Limited Sidney, ING Life Insurance and Annuity Company, ING USA Annuity and Life Insurance Company, Leonardo LP, Longacre Capital Partners (QP) Ltd., Longacre Master Fund II, LP, Longacre Master Fund Ltd., Longacre Opportunity Fund, LP, Lyxor Asset Management, Lyxor/Third Point Fund Ltd., National Bank of Egypt (UK) Ltd., Octavian Advisors LP, Octavian Special Master Fund LP, Ohio National Life Assurance Corporation, Pacific Life Assurance Company, PCI Fund LLC, Perry Partners International Inc., Perry Partners LP, Ramius Enterprise Master Fund Ltd., RCG PB Ltd., Reliastar Life Insurance Company, Security Life of Denver Life Insurance Company, Silver Point Luxembourg Platform S.a.r.l., The City of Edmonton, The Guardian Insurance and Annuity Company, Inc., Third Point Offshore Master Fund LP, Third Point Partners LP, Third Point Qualified Partners LP, Third Point Ultra Master Fund LP, Tiberius OC Fund, Ltd., Värde Investment Partners LP, WGZ Bank Ireland plc, WGZ Bank Luxembourg S.A. og Woldwide Transactions Ltd., greiði óskipt varnaraðila, Solihull Metropolitan Borough Council, 3.000.000 krónur í kærumálskostnað.