376/2014

Á árinu 2008 veitti vátryggingafélagið T fjárfestingarbankanum V peningamarkaðsinnlán sem voru framlengd til skamms tíma í senn. Þegar leið að gjalddaga 6. október 2008 tilkynnti T að lánið sem nam orðið 2.544.537.668 krónum yrði ekki framlengt frekar. Daginn fyrir gjalddagann lagði V til við T að lánið yrði gert upp annars vegar með framsali lánssamnings V við félag sem tengt var T og hins vegar með greiðslu eftirstöðva er annað félag, er einnig var tengt T, hefði greitt skuld sína við V, en því hafnaði T. V greiddi ekki á gjalddaga og setti T kröfu sína í innheimtu. Af orðsendingu sem V lét frá sér fara í framhaldi af þessu mátti ráða að hann teldi sig ekki færan um að greiða kröfuna. Lét T í framhaldi af því af aðgerðum til innheimtu kröfunnar og hófust viðræður aðilanna um leiðir til að gera hana upp. Í tengslum við þær fékk T ítarlegar trúnaðarupplýsingar um eignir, skuldir og rekstur V og gerði T loks tillögu í byrjun apríl 2009 sem fól í sér að skuld V yrði greidd með framsali nánar tiltekinna skuldabréfa og hlutabréfa í eigu V, með afsali tiltekinna fasteigna og með skuldabréfi sem V gæfi út. Á grundvelli þessarar tillögu gerðu T og V samkomulag 18. maí 2009 sem dótturfélög hvors um sig, TF og HK, áttu jafnframt aðild að. Samkvæmt samkomulaginu nam skuld V að meðtöldum áföllnum vöxtum 2.817.787.657 krónum og átti að greiða hana í fyrsta lagi með framsali veðskuldabréfa í eigu V að nafnverði 197.500.000 krónur, í öðru lagi með því að HK afsalaði til TF 41 íbúð að andvirði 418.179.443 krónur, í þriðja lagi með því að V framseldi T hlutabréf sín í M hf. og H ehf. sem voru talin að verðmæti 700.000.000 krónur, í fjórða lagi með því að T fengi framseld hlutabréf í V að andvirði 300.000.000 krónur og loks með því að V gæfi út skuldabréf til T til fjögurra ára að nafnverði 1.217.112.321 króna sem tryggt yrði með veði í nánar tilgreindum kröfum V og fasteignum. Þessu samkomulagi var síðan hrundið í framkvæmd með því að gerðir voru kaupsamningar og afsöl fyrir einstökum eignum. Fjármálaeftirlitið skipaði V bráðabirgðastjórn 3. mars 2010 samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og var V síðan tekinn til slita eftir 101. gr. laganna 9. apríl sama ár. Í bréfi til T 10. febrúar 2012 lýsti slitastjórn V yfir riftun á greiðslum samkvæmt samkomulaginu og höfðaði mál þetta í framhaldi af því. Í málinu krafðist V riftunar á greiðslum sem fólgnar voru í afsali á 41 íbúð, framsali hlutabréfa í M hf., H ehf. og V og veðskuldabréfinu sem V gaf út til T, og reisti V þessa kröfu aðallega á 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. V krafðist jafnframt skaðabóta úr hendi T að fjárhæð 1.118.179.443 krónur eða sem nam samanlögðu andvirði íbúðanna og hlutabréfanna í M hf. og H ehf. samkvæmt samkomulaginu. Í dómi Hæstaréttar var talið að V hefði ekki lögvarða hagsmuni af því að fá rift greiðslum sem inntar voru af hendi með hlutabréfum í V og veðskuldabréfinu sem hann gaf út til T, þar sem V gerði hvorki kröfu um greiðslu skaðabóta vegna þeirra ráðstafana né um aðrar lögfylgjur riftunar. Talið var að fullnægt væri skilyrðum 141. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftun annarra ráðstafana samkvæmt samkomulaginu, þar sem það hafi verið gert eftir að V var orðinn ógjaldfær og ráðstafanirnar hafi verið ótilhlýðilegar, en um bæði þau atriði taldist T hafa verið grandsamur. Þessar ráðstafanir töldust jafnframt hafa verið T til hagsbóta á kostnað annarra lánardrottna V. Litið var svo á að afsal HK til TF á 41 íbúð hafi falið í sér greiðslu frá V til T sem unnt væri að rifta og var T dæmdur til að greiða V skaðabætur sem svöruðu til andvirðis íbúðanna samkvæmt samkomulagi þeirra. Hafnað var kröfu T um að verða leystur undan greiðslu skaðabóta vegna greiðslna með hlutabréfum í M hf. og H ehf. gegn því að hann skilaði þeim aftur til V, sbr. 144. gr. laga nr. 21/1991, en hlutabréfin voru orðin verðlaus. Við ákvörðun skaðabóta vegna greiðslna sem inntar voru af hendi með þessum hlutabréfum þótti verða að taka mið af verðgildi þeirra samkvæmt samkomulagi aðilanna. Var T því gert að greiða V þá fjárhæð í skaðabætur sem hann krafðist.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf settur hæstaréttardómari og G-kk-nf G-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. maí 2014. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda, en til vara sýknu af fjárkröfu gagnáfrýjanda gegn því að aðaláfrýjandi skili honum hlutabréfum í MP banka hf. að nafnverði 58.078.332 krónur, hlutum í Hraunbjargi ehf. að nafnverði 77.614 krónur, hlutabréfum í gagnáfrýjanda að nafnverði 13.636.364 krónur og veðskuldabréfi útgefnu af gagnáfrýjanda 29. júní 2009 að fjárhæð 1.217.112.321 króna. Að því frágengnu krefst aðaláfrýjandi þess að fjárkrafa gagnáfrýjanda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi skaut málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 27. júní 2014. Hann krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um riftun á greiðslum sínum til aðaláfrýjanda með fyrrgreindum hlutabréfum í MP banka hf. og gagnáfrýjanda, hlutum í Hraunbjargi ehf. og veðskuldabréfi útgefnu 29. júní 2009, en jafnframt verði rift greiðslum að fjárhæð samtals 418.179.443 krónur, sem fólgnar hafi verið í afsölum fyrir 41 nánar tilgreindri íbúð. Einnig verði aðaláfrýjanda gert að greiða sér 1.118.179.443 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. júní 2009 til 10. mars 2012, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Af gögnum málsins virðist mega ráða að aðaláfrýjandi hafi farið að eiga viðskipti við gagnáfrýjanda, sem þá hét VBS fjárfestingarbanki hf., með svonefnd peningamarkaðsinnlán með því að veita honum slíkt lán 7. febrúar 2008 að fjárhæð 500.000.000 krónur. Þessi innlán virðast síðan hafa færst í vöxt og numið um 2.400.000.000 krónum í apríl 2008, en hverju sinni þó verið framlengd til skamms tíma. Gagnáfrýjandi kveður þessi viðskipti hafa tengst því að hann hafi tekið að sér að kaupa hlutabréf í FL Group hf., sem síðar hafi fengið heitið Stoðir hf., að ósk þess félags, sem hafi verið móðurfélag aðaláfrýjanda. FL Group hf. hafi átt að bera áhættu af viðskiptunum og leggja gagnáfrýjanda til fé í þessu skyni, en hann kveðst á þessum grunni hafa keypt hlutabréf í félaginu fyrir samtals um 2.350.000.000 krónur. Svo hafi farið að gagnáfrýjandi hafi gert samning 31. júlí 2008 um að selja Styrk Invest ehf. hlutabréf í FL Group hf. að nafnverði 208.159.265 krónur fyrir 1.373.851.149 krónur. Sama dag hafi gagnáfrýjandi gert samning um lán til Styrks Invest ehf. að fjárhæð 1.380.642.739 krónur til að standa straum af kaupverði hlutabréfanna, en lánið hafi átt að endurgreiða í einu lagi 5. nóvember 2008. Þá hafi gagnáfrýjandi jafnframt gert samning 31. júlí 2008 um að veita Baugi Group hf., sem hafi verið stærsti hluthafi í FL Group hf., lán til jafn langs tíma að fjárhæð 982.805.659 krónur „til að greiða niður skuldir Baugs Group hf.“ við sig, svo sem tekið var fram í samningnum. Gagnáfrýjandi kveðst hafa með þessu selt Styrk Invest ehf. öll hlutabréfin, sem hann hafi keypt í FL Group hf., fyrir markaðsverð þeirra á kaupsamningsdegi, en fjárhæðin, sem lánssamningurinn við Baug Group hf. hafi tekið til, hafi svarað til tapsins, sem hafi orðið á þessum hlutabréfaviðskiptum frá því að þau hófust.

Aðilarnir gerðu samning 22. september 2008, þar sem aðaláfrýjandi framlengdi enn peningamarkaðsinnlánið til gagnáfrýjanda til tveggja vikna, en fjárhæð innlánsins nam þá orðið 2.544.537.668 krónum og átti að greiða það á gjalddaga 6. október sama ár að viðbættum 20,2% ársvöxtum. Með tölvubréfi 1. október 2008 tilkynnti aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda að stjórn þess fyrrnefnda hafi ákveðið að framlengja ekki peningamarkaðsinnlánið og yrði því að endurgreiða það á gjalddaganum 6. sama mánaðar. Gagnáfrýjandi svaraði þessu 5. október 2008 með tillögu um að gera upp innlánið með því annars vegar að framselja aðaláfrýjanda áðurnefndan lánssamning við Styrk Invest ehf. og hins vegar að greiða eftirstöðvarnar þegar Baugur Group hf. hefði greitt skuld sína á gjalddaga 5. nóvember sama ár. Þessu tilboði hafnaði aðaláfrýjandi 6. október 2008 með þeim orðum að hann hefði ekki áhuga á að leysa málið með þessum hætti og ítrekaði kröfu um greiðslu. Í svari gagnáfrýjanda sama dag var vísað til þess að „öllum aðilum“ væri ljóst hvernig málið hafi komið til og væri ekki unnt að láta eins og þetta væri eingöngu sitt vandamál. Gagnáfrýjandi hafi boðið lausn, sem hann teldi færa, en lausn „um greiðslu er ekki uppbyggileg því hún er ófær eins og fram kom.“ Að þessu sögðu ítrekaði hann tilboð sitt. Við þessu virðist aðaláfrýjandi hafa brugðist með innheimtubréfi vegna peningamarkaðsinnlánsins 8. október 2008. Þann dag sendi gagnáfrýjandi tölvubréf til forsvarsmanns Baugs Group hf., J-kk-ef Á-kk-ef J-kk-ef, með bón um liðveislu „varðandi mál sem tengist fjármögnun lánasamninga við Styrk og Baug“ sem hafi orðið til „vegna uppgjörs á framvirkum samningi um bréf í FL-group.“ Hafi fjármögnun á þessu fyrst verið frá FL Group hf. en síðan frá aðaláfrýjanda í formi peningamarkaðsinnláns, sem hann hafi nú sett í innheimtu. Gagnáfrýjandi hafi talið að innlánið yrði greitt samhliða uppgjöri á lánssamningunum við Styrk Invest ehf. og Baug Group hf., en hann hafi boðist til að framselja aðaláfrýjanda þessa samninga. Margar forsendur hafi breyst, en „hagsmunir TM felast ekki í því að setja VBS á hliðina“, enda hafi ekki staðið til að „við verðum sviðnir fyrir þetta verkefni sem við tókum að okkur í framhaldi af fundi okkar í Túngötu í byrjun mars - ég hef orð þín fyrir því.“

Eftir síðastgreindar orðsendingar virðast viðræður aðilanna hafa beinst inn á þá braut að leita annarra leiða til uppgjörs á skuld gagnáfrýjanda. Þannig sendi aðaláfrýjandi tölvubréf 13. október 2008 til gagnáfrýjanda með yfirskriftinni: „Efnahagsreikningur VBS“, þar sem leitað var upplýsinga um fjölmörg atriði tengd eignum hans og skuldum. Þá sendi gagnáfrýjandi tillögu 25. nóvember sama ár um að aðaláfrýjandi breytti kröfu sinni í hlutafé í gagnáfrýjanda, sem samhliða myndi breyta kröfum sínum á hendur Styrk Invest ehf. og Baugi Group hf. í fimm ára eingreiðslulán. Enn leitaði aðaláfrýjandi 19. og 29. desember 2008 nánari upplýsinga um efnahag og rekstur gagnáfrýjanda, sem svaraði 23. og 30. sama mánaðar. Í síðastnefndu svari gagnáfrýjanda sagði meðal annars: „Það er auðvitað fullkomlega eðlilegt að þið fáið sem besta mynd af okkur. En í ljósi þess að við erum að láta ítarlegar upplýsingar af hendi, er nauðsynlegt að við göngum frá trúnaðaryfirlýsingu á milli okkar. Sendi hana viðfest.“ Í trúnaðaryfirlýsingu, sem aðaláfrýjandi sendi aftur til gagnáfrýjanda sama dag, sagði meðal annars að hún væri gefin „vegna skoðunar á ýmsum trúnaðarupplýsingum er varða VBS fjárfestingarbanka hf. ... en upplýsingarnar eru veittar í tengslum við viðræður milli aðila vegna mögulegrar hlutafjárþátttöku TM í VBS fjárfestingarbanka hf.“

Í fréttatilkynningu, sem gagnáfrýjandi birti á heimasíðu sinni 23. mars 2009, kvaðst hann hafa gengið frá samkomulagi til sjö ára við „ríkissjóð um skuldbindingar sínar“ við Seðlabanka Íslands „vegna endurhverfra viðskipta“. Þá birti fjármálaráðuneytið tilkynningu 26. sama mánaðar, þar sem þessu samkomulagi var lýst með svofelldum hætti: „Í því skyni að treysta innheimtu veðskulda, hefur fjármálaráðuneytið nú gengið frá lánasamningum við ... VBS fjárfestingarbanka hf. um endurgreiðslu þessara krafna. Með samningnum er verðbréfum breytt í lán til sjö ára sem er verðtryggt með 2% vöxtum.“

Af tölvubréfi, sem aðaláfrýjandi sendi gagnáfrýjanda 2. apríl 2009, má ráða að þá hafi verið komnar fram nýjar hugmyndir um uppgjör á skuld þess síðarnefnda vegna peningamarkaðsinnláns, en aðaláfrýjandi kvaðst þar hafa fengið upplýsingar um „margar eignir“ gagnáfrýjanda og á grundvelli þeirra „sett saman tillögu að lausn“, sem mun hafa fylgt bréfinu. Vildi aðaláfrýjandi þó fá „nokkur atriði ... á hreint“ áður en gengið yrði til uppgjörs, en þau vörðuðu meðal annars hlutabréf í MP banka hf., hluti í Hraunbjargi ehf. og nánar tilteknar fasteignir. Í framlögðu skjali með fyrirsögninni: „Tillaga að endurgreiðslu láns TM til VBS“, sem gagnáfrýjandi kveður hafa verið áðurnefnt fylgiskjal með tölvubréfinu, var ráðgert að greiðsla færi fram með skuldabréfi „v/Ferjuvaðs“, 192.000.000 krónur, hlutabréfum í MP banka hf. og hlutum í Hraunbjargi ehf., alls 650.000.000 krónur, íbúðum „í Kórahverfi“, 438.000.000 krónur, skrifstofuhúsnæði í Hlíðarsmára, 100.000.000 krónur, skuldabréfi tryggðu með veði í fasteignum gagnáfrýjanda og dótturfélags hans, 1.140.000.000 krónur, og hlutabréfum í gagnáfrýjanda, 300.000.000 krónur, eða samtals 2.820.000.000 krónur.

Ársreikningur gagnáfrýjanda fyrir 2008 var undirritaður 8. apríl 2009. Í rekstrarreikningi var meðal annars færður til tekna liður að fjárhæð 9.354.787.000 krónur, sem var sagður vera „fjárskuld færð til gangvirðis“. Að gættum áhrifum af þessari tekjufærslu var bókfærður hagnaður af rekstri 2008 samtals 1.095.268.000 krónur, en samkvæmt efnahagsreikningi leiddi sá hagnaður til þess að eigið fé gagnáfrýjanda í lok þess árs taldist vera 8.942.556.000 krónur. Í skýringum með rekstrarreikningnum kom fram að lántökur gagnáfrýjanda 31. desember 2008 hafi alls numið 44.369.577.000 krónum og væru þær skuldir við fjármálafyrirtæki og vegna útgefinna skuldabréfa og víxla, svo og skuld við ríkissjóð að fjárhæð 17.075.616.000 krónur. Í tengslum við þetta sagði meðal annars: „Bankinn og fjármálaráðuneytið, fyrir hönd ríkissjóðs, hafa undirritað lánssamning að fjárhæð 26.430 millj. kr. um endurgreiðslu krafna vegna uppgjörs á skuldum bankans við Seðlabankann miðað við 31. desember 2008. Um er að ræða kröfur sem tryggðar voru með veði í skuldabréfum Landsbanka Íslands hf. og Kaupþings banka hf. Lánið ber að endurgreiða á næstu sjö árum með verðbótum og 2% vöxtum. Fyrstu tvö árin verða einungis greiddir vextir en eftir það verður lánið greitt niður með jöfnum afborgunum á fimm árum. Bankinn beitir alþjóðlegum reikningsskilastöðlum við gerð ársreikningsins. Þar sem hér er um verulega lægri vexti að ræða en bankanum bjóðast á markaði, ber samkvæmt stöðlunum að núvirða greiðslur af láninu miðað við markaðsvexti og færa skuldina miðað við gangvirði við upphaflega skráningu í bókhald. Munurinn sem þannig myndast er færður til tekna í rekstrarreikningi. Vegna þessa eru í ársreikningi 2008 tekjufærðar 9.355 millj. kr. Eftirleiðis verða gjaldfærðir í rekstri virkir vextir og er hlutfall þeirra það sama og notað er við núvirðingu greiðslnanna í upphafi.“

Í fundargerð stjórnarfundar gagnáfrýjanda 4. maí 2009 kom fram að gengið hafi verið frá samkomulagi við aðaláfrýjanda um uppgjör skuldar vegna peningamarkaðsinnláns. Yrði hún greidd „með fasteignum, skuldabréfum og hlutabréfum í VBS.“

II

Samkomulagið, sem vísað var til í síðastnefndri fundargerð, var undirritað 18. maí 2009, en auk málsaðila stóðu að því dótturfélag aðaláfrýjanda, TM fé ehf., og dótturfélag gagnáfrýjanda, HK húseignir ehf. Þar kom fram að uppgjörið tæki mið af stöðu skuldar gagnáfrýjanda 31. mars 2009, en áfallnir vextir frá gjalddaga, 6. október 2008, til þess dags væru samtals 253.261.232 krónur. Skuldin sem samkomulagið lyti að væri því samtals 2.817.787.657 krónur og var mælt fyrir um uppgjör hennar í fimm aðskildum liðum.

Í fyrsta lagi var mælt fyrir um að frestað yrði greiðslu á 197.500.000 krónum til 15. júní 2009, en þá yrði sá hluti skuldarinnar annaðhvort greiddur með afhendingu skuldabréfa útgefinna af Leiguliðum ehf. með veði í fasteign að Ferjuvaði 13-15, sem næmu þeirri fjárhæð að samanlögðu nafnverði, eða „með öðrum hætti.“ Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda var þessi hluti skuldarinnar gerður upp með afhendingu nánar tilgreindra hlutabréfa, en um þá ráðstöfun var rekið annað mál milli aðilanna, sem leyst var úr með dómi Hæstaréttar 6. desember 2012 í máli nr. 139/2012. Dómkröfur gagnáfrýjanda í máli þessu snúa því að engu leyti að þessum hluta samkomulagsins.

Í öðru lagi skyldi gagnáfrýjandi greiða aðaláfrýjanda 418.179.443 krónur með sex íbúðum að Ásakór 9 til 11 í Kópavogi, tuttugu íbúðum að Hörðukór 3 í Kópavogi og fimmtán íbúðum að Tjarnarbraut 12 í Reykjanesbæ. Heildarverð fyrir þessar íbúðir var sagt vera 1.142.255.800 krónur, en á þeim munu hafa hvílt veðskuldir við Íbúðalánasjóð að fjárhæð 724.076.357 krónur þannig að mismunurinn teldist áðurnefnd greiðsla. Hún færi fram á þann hátt að þinglýstur eigandi íbúðanna, fyrrnefnt dótturfélag gagnáfrýjanda, HK húseignir ehf., afsalaði þeim til fyrrnefnds dótturfélags aðaláfrýjanda, TM fjár ehf. Til þess að koma þessu við lýsti aðaláfrýjandi sig samþykkan því að HK húseignir ehf. tæki yfir skuld gagnáfrýjanda við sig að fjárhæð 418.179.443 krónur og jafnframt samþykkti gagnáfrýjandi að TM fé ehf. tæki yfir kröfu aðaláfrýjanda á hendur sér með sömu fjárhæð „svo skuldajöfnun sé möguleg við hluta af kaupverði fasteignanna.“ Á grundvelli þessa hluta samkomulagsins voru gerðir þrír kaupsamningar 5. júní 2009 milli HK húseigna ehf. og TM fjár ehf., einn um íbúðirnar að Ásakór 9 til 11, annar um íbúðirnar að Hörðukór 3 og sá þriðji um íbúðirnar að Tjarnarbraut 12. Afhending íbúða samkvæmt fyrstnefndum tveimur samningum átti að taka mið af 31. mars 2009, en afhenda átti íbúðir samkvæmt þeim þriðja í september sama ár. Þessum kaupsamningum virðist ekki hafa verið þinglýst. Afsöl voru gefin út fyrir íbúðunum í Ásakór og Hörðukór 17. ágúst 2009 og var þeim þinglýst 27. sama mánaðar, en afsöl fyrir íbúðunum við Tjarnarbraut voru gefin út 26. nóvember 2009 og þeim þinglýst 2. desember sama ár.

Í þriðja lagi skyldi gagnáfrýjandi greiða aðaláfrýjanda 550.000.000 krónur með því að afhenda hlutabréf að nafnverði 58.078.332 krónur í MP banka hf. og 150.000.000 krónur með afhendingu hluta í Hraunbjargi ehf. að nafnverði 77.614 krónur. Á grundvelli ákvæðis um þetta gerðu aðilarnir tvo kaupsamninga 22. maí 2009, þar sem fram kom að hlutabréfin og hlutirnir skyldu afhentir sama dag.

Í fjórða lagi átti gagnáfrýjandi að greiða aðaláfrýjanda 300.000.000 krónur með því að afhenda honum hlutabréf í gagnáfrýjanda að nafnverði 13.636.364 krónur. Þessu til samræmis gerðu aðilarnir kaupsamning um þessi hlutabréf 22. maí 2009 og átti að afhenda þau aðaláfrýjanda sama dag.

Loks skyldi gagnáfrýjandi í fimmta lagi gefa út veðskuldabréf til aðaláfrýjanda fyrir „þeirri fjárhæð sem þarf til þess að greiða eftirstandandi skuldir“, sem voru áætlaðar 1.202.108.214 krónur auk vaxta af skuld gagnáfrýjanda frá 31. mars 2009 til greiðsludags. Höfuðstól þessarar skuldar átti að greiða í einu lagi 15. febrúar 2013, en vexti af henni, sem skyldu vera REIBOR vextir með 2,5% álagi, bar að greiða árlega, í fyrsta sinn 2010. Til tryggingar skuldinni skyldi gagnáfrýjandi setja að veði 90 veðskuldabréf útgefin af Dalshúsum ehf. samtals að nafnverði 450.000.000 krónur, 56 veðskuldabréf útgefin af Dalsafli ehf. að nafnverði alls 280.000.000 krónur, fasteign að Rafstöðvarvegi 1A í Reykjavík og fimmtán íbúðir að Vindakór 8 í Kópavogi. Til samræmis við þessi ákvæði samkomulagsins gaf gagnáfrýjandi út veðskuldabréf til aðaláfrýjanda 29. júní 2009 að fjárhæð 1.217.112.321 króna. Því var þinglýst að því er fasteignirnar varðaði 6. og 13. júlí 2009.

Gagnáfrýjandi mun í kjölfarið hafa veitt aðaláfrýjanda handveðrétt með yfirlýsingu 9. október 2009 til tryggingar öllum skuldum sínum við hann annars vegar í 32 veðskuldabréfum útgefnum af Stórási ehf. að nafnverði samtals 160.000.000 krónur og hins vegar í þremur veðskuldabréfum útgefnum af Leiguliðum ehf. að nafnverði 13.500.000 krónur.

Áður en samkomulag þetta var undirritað hafði bú Baugs Group hf. verið tekið til gjaldþrotaskipta 13. mars 2009. Þá liggur fyrir að bú Styrks Invest ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 6. október sama ár.

III

Með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 4. gr. laga nr. 44/2009, tók Fjármálaeftirlitið 3. mars 2010 til greina beiðni gagnáfrýjanda um að skipa honum bráðabirgðastjórn, en í framhaldi af því var hann tekinn til slita 9. apríl sama ár og honum skipuð slitastjórn samkvæmt fyrirmælum 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009. Til samræmis við þetta er frestdagur við slit gagnáfrýjanda 3. mars 2010. Fyrrnefnt dótturfélag gagnáfrýjanda, HK húseignir ehf., var tekið til gjaldþrotaskipta 18. mars 2011.

Með bréfi til aðaláfrýjanda 10. febrúar 2012 lýsti slitastjórn gagnáfrýjanda yfir riftun á greiðslu skuldar hans við aðaláfrýjanda samkvæmt lánssamningnum 22. september 2008, sem fram fór á grundvelli samkomulagsins 18. maí 2009, en um heimild til þessa vísaði gagnáfrýjandi til 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Jafnframt krafðist hann greiðslu skaðabóta að fjárhæð 1.118.179.443 krónur.

Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta 23. maí 2012. Í héraðsdómsstefnu krafðist hann þess að rift yrði greiðslum á skuld sinni við aðaláfrýjanda á grundvelli ákvæða samkomulags þeirra 18. maí 2009 að því leyti, sem þær voru inntar af hendi með afsali sex íbúða að Ásakór 9 til 11 í Kópavogi, tuttugu íbúða að Hörðukór 3 í Kópavogi og fimmtán íbúða að Tjarnarbraut 12 í Reykjanesbæ, svo og afhendingu hlutabréfa að nafnverði 58.078.332 krónur í MP banka hf., hluta í Hraunbjargi ehf. að nafnverði 77.614 krónur, hlutabréfa í gagnáfrýjanda að nafnverði 13.636.364 krónur og veðskuldabréfs til aðaláfrýjanda að fjárhæð 1.217.112.321 króna. Jafnframt krafðist gagnáfrýjandi greiðslu skaðabóta að fjárhæð 1.118.179.443 krónur, sem hann skýrði nánar á þann hátt að um væri að ræða verðmæti greiðslna, sem inntar voru af hendi með framangreindum íbúðum, 418.179.443 krónur, hlutabréfum í MP banka hf., 550.000.000 krónur, og hlutum í Hraunbjargi ehf., 150.000.000 krónur. Með þessum dómkröfum leitaði gagnáfrýjandi hvorki riftunar á greiðslu á 197.500.000 krónum, sem inna átti af hendi 15. júní 2009 samkvæmt samkomulagi aðilanna 18. maí sama ár með afhendingu veðskuldabréfa útgefinna af Leiguliðum ehf. eða „með öðrum hætti“, né krafðist hann skaðabóta vegna greiðslna, sem fóru fram með afhendingu hlutabréfa í gagnáfrýjanda að andvirði 300.000.000 krónur og veðskuldabréfinu 29. júní 2009 að fjárhæð 1.217.112.321 króna. Í héraði krafðist aðaláfrýjandi aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda, til vara að kröfu hans um skaðabætur yrði hafnað og aðaláfrýjanda þess í stað heimilað að skila öllum þeim greiðslum, sem krafist væri riftunar á, en að þessu frágengnu yrði fjárhæð skaðabótakröfu lækkuð. Með hinum áfrýjaða dómi voru kröfur gagnáfrýjanda um riftun teknar til greina að undanskilinni þeirri, sem laut að afsali íbúða, og var aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 400.000.000 krónur í skaðabætur, sem tóku mið af verðmæti hlutabréfa í MP banka hf. og hluta í Hraunbjargi ehf. samkvæmt matsgerð dómkvadds manns.

Fyrir Hæstarétti heldur gagnáfrýjandi til streitu sömu kröfum og hann hafði uppi í héraði. Sem fyrr segir krefst aðaláfrýjandi þess á hinn bóginn hér fyrir dómi að hann verði aðallega sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda, til vara að hafnað verði kröfu hans um skaðabætur og aðaláfrýjanda heimilað í stað þess að skila hlutabréfunum í MP banka hf., hlutunum í Hraunbjargi ehf., hlutabréfunum í gagnáfrýjanda og veðskuldabréfinu að fjárhæð 1.217.112.321 króna, en að því frágengnu að skaðabótakrafa gagnáfrýjanda verði lækkuð. Hefur aðaláfrýjandi þannig ekki krafist þess að sér verði heimilað að skila íbúðunum að Ásakór 9 til 11, Hörðukór 3 og Tjarnarbraut 12 í stað þess að standa gagnáfrýjanda skil á skaðabótum að fjárhæð 418.179.443 krónur.

IV

Svo sem rakið hefur verið hér að framan krafðist gagnáfrýjandi þess í héraðsdómsstefnu að rift yrði „með dómi greiðslu á skuld“ sinni við aðaláfrýjanda, sem innt hafi verið af hendi í fyrsta lagi með afsali 41 nánar tiltekinnar íbúðar, í öðru lagi með framsali hlutabréfa í MP banka hf., í þriðja lagi með framsali hluta í Hraunbjargi ehf., í fjórða lagi með framsali á hlutabréfum í gagnáfrýjanda og í fimmta lagi með veðskuldabréfi útgefnu af gagnáfrýjanda. Leitaði hann riftunar aðallega á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991. Krafa gagnáfrýjanda um skaðabætur í tengslum við þetta, sem reist var á 3. mgr. 142. gr. sömu laga, tók eingöngu til andvirðis greiðslna, sem hann kvað aðaláfrýjanda hafa notið með afsali íbúðanna og framsali hlutabréfa í MP banka hf. og hluta í Hraunbjargi ehf. Að því er varðar hlutabréfin í gagnáfrýjanda og veðskuldabréfið, sem hann gaf út, gerði hann á hinn bóginn hvorki kröfu um greiðslu skaðabóta né um aðrar lögfylgjur riftunarinnar. Kröfugerð gagnáfrýjanda er að þessu leyti óbreytt fyrir Hæstarétti.

Í málinu hefur gagnáfrýjandi gefið þá einu skýringu á því að hann krefjist riftunar á greiðslu á 300.000.000 krónum, sem hann telur aðaláfrýjanda hafa fengið með framsali á hlutabréfum í g-kk-þgf, að með þessu gæti hann „samræmis við riftun á öðrum greiðslum ... skv. samkomulaginu“ frá 18. maí 2009. Þessi skýring fær engu breytt um að gagnáfrýjandi getur ekki talist hafa nokkurra lögvarinna hagsmuna að gæta af því að krafa hans um riftun nái að þessu leyti fram að ganga.

Gagnáfrýjandi kveðst í málatilbúnaði sínum leita riftunar að því er varðar veðskuldabréfið, sem hann gaf út til aðaláfrýjanda 29. júní 2009, „til þess að ógilda veðtryggingu sem fylgdi veðskuldabréfinu“. Um þessa skýringu gagnáfrýjanda verður að líta til þess að krafa hans, sem snýr að veðskuldabréfinu, beinist samkvæmt hljóðan sinni að riftun á „greiðslu á skuld stefnanda við stefnda að fjárhæð kr. 1.217.112.321“, svo sem komist var að orði í héraðsdómsstefnu. Riftun á greiðslu, sem gagnáfrýjandi telur aðaláfrýjanda hafa fengið á þennan hátt, gæti engu breytt um að veðbönd samkvæmt skuldabréfinu myndu eftir sem áður hvíla á þeim eignum, sem settar voru til tryggingar fyrir greiðslu þess en gagnáfrýjandi hefur ekki krafist riftunar á veðsetningunni, sem ákvæði skuldabréfsins fólu í sér. Markmiði þessarar dómkröfu, svo sem gagnáfrýjandi hefur lýst því samkvæmt framansögðu, verður þannig á engan hátt náð eins og hann leggur málið fyrir dómstóla. Að þessu virtu getur gagnáfrýjandi heldur ekki talist eiga lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn um dómkröfu sína um riftun þessarar greiðslu.

Samkvæmt framangreindu verður að vísa af sjálfsdáðum frá héraðsdómi kröfum gagnáfrýjanda um riftun greiðslu til aðaláfrýjanda með framsali hlutabréfa í gagnáfrýjanda að nafnverði 13.636.364 krónur og veðskuldabréfi að fjárhæð 1.217.112.321 króna.

V

Samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991, sem gagnáfrýjandi reisir málsókn þessa aðallega á, má meðal annars krefjast riftunar ráðstafana, sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, hafi þrotamaður verið ógjaldfær og sá, sem hag hafði af ráðstöfun, vissi eða mátti vita um ógjaldfærnina og þær aðstæður sem gerðu ráðstöfunina ótilhlýðilega.

Eins og áður hefur verið rakið virðist aðaláfrýjandi hafa byrjað að veita gagnáfrýjanda peningamarkaðsinnlán á fyrstu mánuðum ársins 2008 og þá í tengslum við viðskipti, sem gagnáfrýjandi kveðst hafa átt við FL Group hf. og Baug Group hf. varðandi hlutabréf í fyrrnefnda félaginu. Peningamarkaðsinnlán þetta, sem óx eftir því sem leið á árið, var framlengt í síðasta sinn 22. september 2008 til tveggja vikna og nam þá orðið 2.544.537.668 krónum. Áður en kom að gjalddaga þess tilkynnti aðaláfrýjandi 1. október 2008 að stjórn hans hefði ákveðið að framlengja ekki lánið frekar og bæri því gagnáfrýjanda að greiða það á gjalddaga 6. sama mánaðar. Aðaláfrýjandi hafnaði síðan eindregið þeirri tillögu, sem gagnáfrýjandi bar upp fyrir gjalddagann, um að endurgreiða innlánið að hluta með framsali lánssamnings síns við Styrk Invest ehf. og eftirstöðvar þess með peningum þegar Baugur Group hf. hefði staðið skil á skuld við sig samkvæmt lánssamningi á gjalddaga 5. nóvember 2008. Eftir gjalddaga peningamarkaðsinnlánsins hóf aðaláfrýjandi 8. október 2008 aðgerðir til innheimtu þess. Sama dag leitaði gagnáfrýjandi til forráðamanns Baugs Group hf., þar sem kynntar voru hugmyndir gagnáfrýjanda um aðferðir til uppgjörs á skuldinni og jafnframt vísað til þess að hagsmunir aðaláfrýjanda fælust ekki í því að setja gagnáfrýjanda „á hliðina“. Áður hafði gagnáfrýjandi í fyrrgreindu tölvubréfi til aðaláfrýjanda 6. sama mánaðar upplýst að sér væri ófært að greiða kröfu hans. Án þess að víst sé um ástæðu þess hvarf aðaláfrýjandi í framhaldi af þessu frá þeirri fyrirætlan að innheimta skuld gagnáfrýjanda og virðist hafa þess í stað sýnt vilja til að fá hana gerða upp með öðru móti. Þegar hér var komið sögu hafði gagnáfrýjandi, sem var starfandi fjármálafyrirtæki, þannig ekki aðeins vanefnt að greiða verulega háa skuld á gjalddaga, heldur einnig látið í ljós að hann fengi ekki við hana ráðið.

Fyrir liggur að aðaláfrýjandi fékk á næstu mánuðum eftir þetta mjög ítarlegar upplýsingar um efnahag og rekstur gagnáfrýjanda, meðal annars trúnaðarupplýsingar um margvísleg atriði í tengslum við eignir hans og skuldbindingar. Á því tímaskeiði virðist aðaláfrýjandi hafa skoðað þann möguleika að breyta kröfu sinni í hlutafé í gagnáfrýjanda, sem sá síðarnefndi tengdi við boð sitt um að breyta skuldum Styrks Invest ehf. og Baugs Group hf., sem voru á gjalddaga 5. nóvember 2008 og komnar voru í vanskil, í fimm ára eingreiðslulán. Þau félög voru bæði tekin til gjaldþrotaskipta á árinu 2009 svo sem fyrr er rakið.

Í byrjun apríl 2009 var kynntur ársreikningur gagnáfrýjanda fyrir 2008, en í rekstrarreikningi myndaðist hagnaður að fjárhæð 1.095.268.000 krónur meðal annars fyrir áhrif fyrrnefndrar færslu tekna að fjárhæð 9.354.787.000 krónur. Sú færsla átti rætur að rekja til samnings milli gagnáfrýjanda og íslenska ríkisins í mars 2009 vegna uppgjörs á skuld þess fyrrnefnda við Seðlabanka Íslands. Augljóst mátti vera að fjárhæðin, sem bætti bókfærða rekstrarstöðu gagnáfrýjanda á þennan hátt, jók í engu getu hans til að standa skil á skuldum sínum með peningum. Af málflutningi aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti virðist mega ráða að hann hafi vegna áðurgreindrar upplýsingagjafar gagnáfrýjanda búið yfir vitneskju að minnsta kosti frá ársbyrjun 2009 um hver rekstrarafkoma gagnáfrýjanda hafi í megindráttum orðið á árinu 2008 án þess að gætt hafi áhrifa af fyrrnefndri tekjufærslu vegna samnings hans við íslenska ríkið í mars 2009, svo og hvernig háttað yrði getu hans til að standa skil á skuldbindingum sínum sem féllu í gjalddaga á næstunni. Um þetta leyti virðast ráðagerðir aðilanna hafa þróast í átt að þeirri niðurstöðu, sem aðaláfrýjandi lagði til með tölvubréfi sínu 2. apríl 2009 og samkomulag tókst svo um 18. maí sama ár. Hún fól í sér að gagnáfrýjandi, sem enn var starfandi sem fjármálafyrirtæki og hafði vanefnt í meira en hálft ár stórfellda skuldbindingu við aðaláfrýjanda um greiðslu peningaupphæðar, gerði upp skuld sína að öllu leyti með afhendingu annarra verðmæta. Af síðastnefndu tölvubréfi verður skýrlega ráðið að aðaláfrýjandi hafi valið þær eignir gagnáfrýjanda, sem látnar yrðu af hendi við þetta uppgjör, eftir ítarlega athugun á trúnaðarupplýsingum um fjárhag hans.

Að þessu öllu virtu voru ráðstafanir, sem kveðið var á um í samkomulagi aðilanna 18. maí 2009, ótilhlýðilegar í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991 og fer ekki á milli mála að um þetta var aðaláfrýjandi grandsamur.

Ekki getur orkað tvímælis að þessar ráðstafanir voru aðaláfrýjanda til hagsbóta, enda fékk hann með þeim í hendur verðmæti, sem hann taldi sjálfur, samkvæmt fyrirliggjandi gögnum, nægja til fullnustu kröfu sinnar á hendur gagnáfrýjanda, sem var ófær um að standa skil á henni samkvæmt aðalefni hennar. Þessar hagsbætur aðaláfrýjanda verða að teljast hafa verið á kostnað annarra lánardrottna gagnáfrýjanda, enda voru eignir, sem aðaláfrýjandi fékk afhentar á þennan hátt, eða hefðu síðar getað komið í þeirra stað ekki lengur fyrir hendi til að veita þeim fullnustu. Að því er varðar andvirði 41 íbúðar, sem aðaláfrýjandi fékk afsal fyrir úr hendi dótturfélags gagnáfrýjanda, HK húseigna ehf., á grundvelli samkomulagsins verður að gæta að því að fram að afsali þessu mun gagnáfrýjandi hafa átt fjárkröfu á hendur dótturfélaginu sem svaraði til skuldlauss andvirðis þessara íbúða, en vegna afsals þeirra féll sú krafa niður. Fóru því aðrir lánardrottnar gagnáfrýjanda á mis við að sú fjárkrafa stæði til fullnustu krafna þeirra.

Skýra verður fyrirmæli 141. gr. laga nr. 21/1991, þar sem sett eru skilyrði fyrir riftun um ógjaldfærni þrotamanns á þeim tíma sem ráðstöfun var gerð, með hliðsjón af ákvæðum 2. mgr., sbr. 1. mgr. 64. gr. sömu laga, þar sem lögð er skylda á skuldara sem er bókhaldsskyldur til að gefa bú sitt upp til gjaldþrotaskipta geti hann ekki staðið í fullum skilum við lánardrottna sína þegar kröfur þeirra falla í gjalddaga eða innan skamms tíma frá því. Þessu til samræmis verður að telja skuldara ógjaldfæran í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991 þegar svo er orðið ástatt fyrir honum sem um ræðir í 64. gr. laganna. Gagnáfrýjandi var sem áður segir ófær um að standa í skilum við aðaláfrýjanda á gjalddaga kröfu þess síðarnefnda 6. október 2008. Af fyrrnefndum tölvubréfum gagnáfrýjanda til aðaláfrýjanda þann dag og 8. sama mánaðar til forráðamanns Baugs Group hf. kom skýlaust fram að gagnáfrýjandi gæti ekki greitt skuld sína við aðaláfrýjanda. Til greiðslu eftir aðalefni skuldbindingarinnar varð gagnáfrýjandi heldur ekki fær í framhaldi af þessu, heldur gengu aðilarnir til uppgjörs meira en sjö mánuðum síðar, þar sem önnur verðmæti en peningar skiptu um hendur. Er þannig hafið yfir vafa að gagnáfrýjandi var ógjaldfær í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991 þegar samkomulag aðilanna var gert 18. maí 2009 og þegar einstökum ákvæðum þess var hrundið í framkvæmd með kaupsamningum og öðrum ráðstöfunum.

Sem fyrr segir var aðaláfrýjandi grandsamur við gerð samkomulagsins 18. maí 2009 um ótilhlýðileika ráðstafananna, sem það tók til. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður jafnframt að líta svo á að hann hafi verið grandsamur um ógjaldfærni gagnáfrýjanda. Samkvæmt þessu er í málinu fullnægt öllum almennum efnisskilyrðum 141. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta ráðstöfunum á grundvelli samkomulagsins.

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur aðaláfrýjandi varist kröfu gagnáfrýjanda um riftun þeirrar greiðslu, sem fólst í afsali fyrir 41 íbúð, á þeim grunni að sú ráðstöfun hafi í reynd verið milli dótturfélaga þeirra þar sem að HK húseignir ehf. hafi afsalað íbúðunum til TM fjár ehf. og geti því hvorki aðaláfrýjandi né gagnáfrýjandi með réttu átt aðild að máli um þetta. Er þá til þess að líta að með samkomulaginu 18. maí 2009 fékk aðaláfrýjandi greidda skuld gagnáfrýjanda við sig, meðal annars með afsali fyrir íbúðunum, og var það ákvörðun hans að sá hluti greiðslunnar rynni til dótturfélags síns í stað þess að hann tæki hana beint til sín. Greiðsla þessi var að öllu leyti á kostnað gagnáfrýjanda, þótt hún hafi borist úr hendi dótturfélags hans, enda mun skuld þess við gagnáfrýjanda hafa lækkað sem svaraði verðmæti íbúðanna. Leiddi þessi ráðstöfun þannig í senn til ábata fyrir aðaláfrýjanda og tjóns fyrir lánardrottna gagnáfrýjanda. Að virtu þessu og ákvæði 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 er unnt, að kröfu gagnáfrýjanda, að rifta þeirri greiðslu til aðaláfrýjanda, sem hér um ræðir á grundvelli 141. gr. sömu laga.

Gagnáfrýjandi krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér skaðabætur samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 að fjárhæð 418.179.443 krónur vegna andvirðis íbúðanna að Ásakór, Hörðukór og Tjarnarbraut. Aðaláfrýjandi hefur sem áður segir fallið frá varakröfu, sem hann gerði í héraði, um að verða leystur undan greiðslu skaðabóta af þessum sökum gegn því að skila gagnáfrýjanda íbúðunum. Aðaláfrýjandi hefur á hinn bóginn borið því við að efni séu til að lækka fjárhæð skaðabóta vegna ýmiss kostnaðar í tengslum við íbúðirnar og aukningar á verðmæti þeirra. Í málinu liggja ekki fyrir gögn til að styðja þennan málatilbúnað að því er varðar íbúðirnar í Ásakór og Hörðukór. Á hinn bóginn var í máli, sem þrotabú HK húseigna ehf. höfðaði 20. desember 2011 á hendur TM fé ehf. til riftunar á ráðstöfun íbúðanna að Tjarnarbraut, sem hafnað var með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2014, aflað matsgerðar dómkvadds manns um kostnað TM fjár ehf. af því að koma fasteignunum í það ástand, sem samið hafði verið um að afhenda þær í, og missi leigutekna. Á þessari matsgerð hefur aðaláfrýjandi byggt í máli þessu. Gagnáfrýjandi átti ekki aðild að nefndu dómsmáli og gafst honum enginn kostur á að láta matsbeiðni til sín taka eða framkvæmd mats eftir ákvæðum IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki byggt á matsgerðinni við úrlausn þessa máls gegn andmælum hans. Að þessu virtu eru ekki efni til annars en að taka til greina kröfu gagnáfrýjanda um skaðabætur vegna andvirðis íbúðanna.

Hér áður hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að skilyrði séu til að rifta greiðslu, sem aðaláfrýjandi fékk úr hendi gagnáfrýjanda með framsali hlutabréfa í MP banka hf. að nafnverði 58.078.332 krónur og hluta í Hraunbjargi ehf. að nafnverði 77.614 krónur. Í samkomulagi aðilanna 18. maí 2009 var lagt til grundvallar að samanlagt verðmæti þeirra næmi 700.000.000 krónum og tekur krafa gagnáfrýjanda um skaðabætur af þessum sökum mið af því. Aðaláfrýjandi hefur krafist þess að verða leystur undan greiðslu skaðabóta að þessu leyti gegn því að afhenda gagnáfrýjanda hlutabréfin og hlutina á ný, sbr. 144. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt því ákvæði er það skilyrði fyrir kröfu sem þessari að skilum verði komið við án óhæfilegrar rýrnunar verðmæta. Í málinu er óumdeilt að hlutabréf þessi og hlutir séu nú verðlausir með öllu. Líta verður svo á að hlutabréfin og hlutirnir hafi á hinn bóginn haft verulegt verðgildi þegar þeir voru afhentir á grundvelli kaupsamninga aðilanna 22. maí 2009, svo sem fram kom í samkomulagi þeirra 18. sama mánaðar. Í stað þess að framselja aðaláfrýjanda þessi verðmæti hefði g-kk-þgf verið kleift að koma þeim í verð, en aðaláfrýjandi gat einnig gert það sama þegar eftir framsal þeirra. Það gerði hann ekki, heldur kaus að eiga hlutabréfin og hlutina áfram og urðu þeir síðan verðlausir í höndum hans. Afleiðingum þeirrar ákvörðunar getur aðaláfrýjandi ekki varpað nú yfir á gagnáfrýjanda með því að koma fram skilum á þessum hlutum. Er því ekki fullnægt skilyrðum 144. gr. til að verða við kröfu hans um þetta.

Í héraðsdómi er rakið efni matsgerðar, sem aðaláfrýjandi aflaði undir rekstri þessa máls um áætlað verðmæti hlutabréfanna og hlutanna í fyrsta lagi 22. maí 2009 við framsal þeirra, í öðru lagi 10. febrúar 2012 þegar gagnáfrýjandi lýsti yfir riftun og í þriðja lagi á matsdegi. Við úrlausn málsins getur þessi matsgerð ekkert vægi haft til að hnekkja þeirri ákvörðun á verðmæti hlutabréfanna og hlutanna, sem fólst í samkomulagi aðilanna 18. maí 2009, þar sem þeir lögðu báðir til grundvallar að samanlagt verðmæti þessa væri 700.000.000 krónur. Verður aðaláfrýjanda því gert að greiða gagnáfrýjanda þá fjárhæð í skaðabætur.

Samkvæmt framansögðu verður tekin til greina krafa gagnáfrýjanda um greiðslu á 1.118.179.443 krónum úr hendi aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi varð fyrir tjóni, sem bætt verður með þeirri fjárhæð, annars vegar með framsali hlutabréfa í MP banka hf. og hluta í Hraunbjargi ehf. 22. maí 2009 og hins vegar með eigendaskiptum að 41 íbúð með kaupsamningum um þær 5. júní sama ár. Verður því tekin til greina krafa gagnáfrýjanda um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá síðastgreindum degi til 10. mars 2012, þegar liðinn var mánuður frá því að hann lýsti yfir riftun í bréfi til aðaláfrýjanda. Samkvæmt 3. mgr. 5. gr. sömu laga ber krafa gagnáfrýjanda dráttarvexti frá þeim degi til greiðsludags, allt eins og nánar greinir í dómsorði.

Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi kröfu gagnáfrýjanda, VBS eignasafns hf., um riftun á greiðslu skuldar við aðaláfrýjanda, Tryggingamiðstöðina hf., með framsali á hlutabréfum í gagnáfrýjanda að nafnverði 13.636.364 krónur og veðskuldabréfi útgefnu af honum 29. júní 2009 að fjárhæð 1.217.112.321 króna.

Rift er greiðslu að fjárhæð 418.179.443 krónur á skuld gagnáfrýjanda við aðaláfrýjanda, sem fram fór með afsali á sex íbúðum að Ásakór 9 til 11 í Kópavogi með fastanúmer 228-6601, 228-6604, 228-6606, 228-6785, 228-6788, 228-6794, tuttugu íbúðum að Hörðukór 3 í Kópavogi með fastanúmer 228-5227, 228-5230, 228-5231, 228-5233, 228-5234, 228-5235, 228-5236, 228-5238, 228-5240, 228-5242, 228-5243, 228-5244, 228-5245, 228-5247, 228-5253, 228-5354, 228-5258, 228-5263, 228-5267 og 228-5270 og fimmtán íbúðum að Tjarnarbraut 12 í Reykjanesbæ með fastanúmer 228-6988, 228-6989, 228-6990, 228-6991, 228-6992, 228-6993, 228-6994, 228-6995, 228-6996, 228-6997, 228-6998, 228-6999, 228-7000, 228-7001 og 228-7002.

Staðfest eru ákvæði héraðsdóms um riftun greiðslu gagnáfrýjanda til aðaláfrýjanda með framsali á hlutabréfum í MP banka hf. að nafnverði 58.078.332 krónur og hlutum í Hraunbjargi ehf. að nafnverði 77.614 krónur.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 1.118.179.443 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. júní 2009 til 10. mars 2012, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 3.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.