421/2011

G hf. og M hf. gerðu árið 2006 með sér fimm samninga um afleiðuviðskipti, svonefnda gjaldmiðlaskiptasamninga. Síðla árs 2008 skipaði fjármálaeftirlitið G hf. slitastjórn og félaginu var síðar veitt heimild til greiðslustöðvunar, en í kjölfar þess deildu málsaðilar um uppgjör samninganna. Báru aðilarnir undir dómstóla ágreining sinn um hvaða aðferð bæri að beita við uppgjörið, en þeir höfðu áður komist að samkomulagi um önnur atriði þar að lútandi. Talið var að beita bæri svonefndri uppsöfnunaraðferð, enda miðaði hún að því að gera G hf. eins settan og ef M hf. hefði rift samningum aðilanna í samræmi við almennar reglur, en sú var og talin raunin í lögskiptum aðilanna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júlí 2011. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.920.181,31 evru með 6% ársvöxtum frá 3. febrúar 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Eftir uppkvaðningu héraðsdóms var nafni áfrýjanda breytt úr Glitni banka hf. í Glitni hf.

I

Í máli þessu greinir aðila á um uppgjör fimm svonefndra gjaldmiðlaskiptasamninga. Samningar þessir voru gerðir á tímabilinu frá 5. apríl til 28. desember 2006, en lokadagur þeirra allra skyldi vera 8. febrúar 2012. Samkvæmt hverjum þessara samninga um sig átti áfrýjandi við upphaf samningstímans að greiða stefnda tiltekna fjárhæð í erlendum gjaldmiðlum, sterlingspundum í fyrsta samningnum en evrum í hinum fjórum, gegn greiðslu stefnda á tiltekinni fjárhæð í íslenskum krónum. Á lokadegi hvers samnings skyldu þessi gjaldmiðlaskipti snúast við þannig að áfrýjandi greiddi stefnda sömu fjárhæð í íslenskum krónum sem hann hafði fengið í upphafi samningstímans gegn greiðslu stefnda á þeirri fjárhæð í erlendum gjaldmiðli, sem í hans hlut hafði komið í upphafi. Jafnframt var samið um tilteknar vaxtagreiðslur af þessum fjárhæðum á samningstímanum. Þannig átti stefndi að greiða fastan hundraðshluta, sem var tilgreindur í hverjum samningi, af höfuðstólnum í erlendum gjaldmiðli í einu lagi á lokadegi samninganna 8. febrúar 2012. Áfrýjandi skyldi hins vegar greiða 6% ársvexti af höfuðstól kröfunnar í íslenskum krónum, sem bundinn yrði vísitölu neysluverðs. Þessa vexti átti áfrýjandi að greiða á sex mánaða fresti á samningstímanum, 8. febrúar og 8. ágúst ár hvert. Í samningunum var kveðið á um að almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti í Glitni banka hf. ættu að gilda um þá, svo og almennir skilmálar um vaxta- og gjaldmiðlaskipti útgefnir af Sambandi íslenskra viðskiptabanka og Sambandi íslenskra sparisjóða í febrúar 1998. Ákvæði 9. gr. og 10. gr. síðastnefndu skilmálanna eru tekin upp í heild í hinum áfrýjaða dómi.

Fjármálaeftirlitið tók 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., vék félagsstjórn frá störfum og skipaði bankanum skilanefnd í samræmi við 100 gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, eins og þeim lögum hafði verið breytt með lögum nr. 125/2008. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2008 var félaginu veitt heimild til greiðslustöðvunar.

Meðal gagna málsins eru fjögur bréf sem stefndi sendi áfrýjanda á tímabilinu frá 12. október 2008 til 4. febrúar 2009. Af þessum bréfum, svo og bréfi stefnda 18. febrúar 2011 til lögmanns félagsins þar sem samskipti aðila voru rakin, sést að fyrst eftir fall Glitnis banka hf. gerði stefndi tillögu um að öllum afleiðusamningum milli þeirra yrði lokað, en frá því í janúar 2009 lýsti stefndi þeirri afstöðu að þeir fimm gjaldmiðlaskiptasamningar, sem mál þetta snýr að, yrðu látnir gilda til loka samningstímans og efndir samkvæmt efni sínu. Á þetta féllst áfrýjandi ekki og innti hann ekki af hendi greiðslu þeirra vaxta sem voru á gjalddaga 8. febrúar 2009.

Aðilarnir komust að samkomulagi 5. maí 2009 varðandi afleiðuviðskipti sín, sem meðal annars tók til samninganna fimm sem málið varðar. Samkvæmt því átti að loka öllum samningunum og miða uppgjör þeirra við 3. febrúar 2009. Aðilar náðu á hinn bóginn ekki samkomulagi um hvorri af tveimur uppgjörsaðferðum, sem þeir nefndu annars vegar núvirðisaðferð og hins vegar uppsöfnunaraðferð, skyldi beitt við uppgjörið. Þeir lýstu sig sammála um að heildarskuld stefnda við áfrýjanda samkvæmt fyrrgreindu aðferðinni næmi 24.256.266,05 evrum en 20.336.084,74 evrum samkvæmt þeirri síðarnefndu. Aðilarnir sömdu síðan 1. desember 2009 um að leita úrlausnar dómstóla um hvorri aðferðinni skyldi beitt og greiddi stefndi þá skuld, sem hann var í við áfrýjanda miðað við svonefnda uppsöfnunaraðferð, en áfrýjandi skyldi höfða mál til heimtu þeirrar fjárhæðar sem á vantaði miðað við svonefnda núvirðisaðferð. Sá mismunur er fjárhæðin, sem hann krefst í málinu samkvæmt áðursögðu.

II

Í áðurnefndum samningum, sem aðilarnir gerðu um ágreiningsefni sín, er ekki að finna lýsingu á þeim tveimur útreikningsaðferðum við uppgjör gjaldmiðlaskiptasamninganna fimm sem þeir töldu koma til greina og nefndu annars vegar núvirðisaðferð og hins vegar uppsöfnunaraðferð. Þessum aðferðum var á hinn bóginn lýst í héraðsdómsstefnu og verður ekki séð að ágreiningur sé með aðilunum um þær. Samkvæmt því byggðist svonefnd núvirðisaðferð á því að gera báða samningsaðilana eins setta og ef þeir hefðu efnt gjaldmiðlaskiptasamningana samkvæmt efni þeirra, þó þannig að allar greiðslur, sem hefði átt að inna af hendi fram að lokadegi samninganna, yrðu núvirtar miðað við umsaminn uppgjörsdag 3. febrúar 2009. Þessi aðferð gerði því í reynd ráð fyrir að áfrýjandi yrði eins settur fjárhagslega og ef lokadagur samninganna hefði ekki verið færður fram. Með svonefndri uppsöfnunaraðferð yrði hins vegar litið svo á að áfrýjandi myndi ekki standa í skilum í framtíðinni og samningarnir yrðu því gerðir upp þegar í stað miðað við stöðu þeirra 3. febrúar 2009. Að þessu leyti svipaði uppsöfnunaraðferðinni til þess að stefndi hefði rift samningunum.

Í sérstökum skilmálum einstakra gjaldmiðlaskiptasamninga aðilanna er ekki að finna ákvæði sem leitt geta til niðurstöðu um ágreining þeirra. Í almennum skilmálum fyrir markaðsviðskipti Glitnis Banka hf., sem vísað er til í samningunum, var að sönnu ákvæði í 2. mgr. 4. gr. um að skyldur samningsaðila samkvæmt afleiðusamningum skyldu við nánar tilteknar aðstæður jafnast hver á móti annarri, en ekki verður séð að það ákvæði skipti máli við úrlausn þess ágreinings sem hér er uppi. Eins og að framan er rakið áttu almennir skilmálar fyrir skiptasamninga frá febrúar 1998 einnig að gilda um gjaldmiðlaskiptasamninga aðilanna. Í 9. gr. skilmálanna voru ákvæði um vanefndir, en í 10. gr. um greiðslur við samningsslit. Samkvæmt ákvæðum gjaldmiðlaskiptasamninganna bar stefnda sem áður segir ekki að inna af hendi greiðslur samkvæmt þeim fyrr en á lokadegi þeirra 8. febrúar 2012. Þá er ljóst af fyrrnefndum bréfum að af hans hálfu var vilji til að samningarnir yrðu látnir gilda til lokadags og yrðu efndir eftir efni sínu. Á áfrýjanda hvíldi á hinn bóginn skylda til greiðslu vaxta tvisvar á ári á samningstímanum. Af áðurnefndu bréfi stefnda 18. febrúar 2011, en efni þess hefur að þessu leyti ekki sætt andmælum, er ljóst að í samskiptum aðilanna í janúar og febrúar 2009 kom fram að skilanefnd áfrýjanda féllst ekki á ósk stefnda um að samningarnir héldu gildi sínu. Í samræmi við þessa afstöðu greiddi áfrýjandi ekki vexti á gjalddaga þeirra 8. febrúar 2009 og voru samningarnir því vanefndir af hans hálfu. Má ljóst vera að í þessari afstöðu áfrýjanda fólst í raun riftun hans á samningunum. Samkvæmt grein 9.1 í áðurnefndum almennum skilmálum veitti vanefnd áfrýjanda á vaxtagjalddaganum 8. febrúar 2009 stefnda heimild til að rifta samningunum af sinni hálfu og skyldi sú riftun tilkynnt skriflega. Það gerði stefndi ekki, en við mat á réttaráhrifum þess verður bæði að líta til þess að fyrir lá skýr afstaða áfrýjanda til óska stefnda um að samningarnir yrðu látnir gilda áfram og að áfrýjandi naut á þessum tíma heimildar til greiðslustöðvunar, en af þeim sökum höfðu samningsákvæði um áhrif vanefnda af hans hálfu takmarkað gildi samkvæmt 1. mgr. 22. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Áðurnefnd grein 10 í almennu skilmálunum bar fyrirsögnina: „Greiðslur við samningsslit“. Í grein 10.2, sem geymdi eftir fyrirsögn sinni ákvæði um hagnað og tap vegna markaðsaðstæðna, var lýst uppgjörsaðferð, sem beita átti til að reikna út hagnað og tap sem myndaðist hjá samningsaðilum sökum þess að samningur félli úr gildi. Ekki virðist leika vafi á því að aðferðin, sem þar var lýst, samsvari þeirri uppgjörsaðferð sem aðilarnir nefna núvirðisaðferð í samkomulagi sínu. Í grein 10.1 var meðal annars fjallað um við hvaða aðstæður beita ætti þessari uppgjörsaðferð samkvæmt grein 10.2. Í 2. mgr. greinar 10.1 sagði að félli skiptasamningur úr gildi samkvæmt samkomulagi samningsaðila skyldi reikna út hagnað og tap þeirra samkvæmt grein 10.2. Eins og að framan er rakið verður afstaða skilanefndar áfrýjanda til óskar stefnda um áframhaldandi gildi skiptasamninganna ekki skilin öðru vísi en svo að í henni hafi falist einhliða ákvörðun áfrýjanda um að loka samningunum. Gjaldmiðlaskiptasamningar aðilanna voru því ekki felldir úr gildi með samkomulagi þeirra 5. maí 2009, þar sem þeim hafði samkvæmt þessu þegar verið lokað. Ákvæði 2. mgr. greinar 10.1 í skilmálunum leiðir því ekki til þess að svonefndri núvirðisaðferð skuli beitt við uppgjör aðilanna. Í 1. mgr. greinar 10.1 var mælt svo fyrir að félli skiptasamningur úr gildi samkvæmt grein 9 í skilmálunum skyldi sá aðili, sem vanefndi samninginn, bæta þeim aðila, sem segði upp eða rifti samningnum, allt það tjón sem hann yrði fyrir, þar á meðal tap samkvæmt grein 10.2. Ljóst er að krafa áfrýjanda um beitingu svonefndrar núvirðisaðferðar verður ekki reist á þessu ákvæði, þar sem því var ætlað að tryggja þeim, sem yrði fyrir vanefnd, efndabætur úr hendi gagnaðilans, en eins og að framan segir var það áfrýjandi sem vanefndi samninga aðilanna og rifti þeim í raun. Af orðalagi greinar 10.2 verður að draga þá gagnályktun að ákvæðinu verði ekki beitt til hagsbóta þeim, sem hefur vanefnt samning, og er sú ályktun einnig í samræmi við almennar reglur fjármunaréttar um áhrif vanefnda. Í ljósi þess og þar sem svonefnd uppsöfnunaraðferð miðar að því samkvæmt málatilbúnaði aðilanna að gera áfrýjanda eins settan og ef stefndi hefði rift samningi vegna vanefnda áfrýjanda í samræmi við almennar reglur verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Glitnir hf., greiði stefnda, Marel hf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.