308/2014

M krafðist þess að fá þrjú börn sín og K afhent sér með beinni aðfarargerð á grundvelli laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Beiðninni var beint að B sem M kvað hafa umsjón með börnunum, en K sætti þá gæsluvarðhaldi erlendis, og undir meðferð málsins í héraði var K heimiluð aukameðalganga. Með hinum kærða úrskurði var beiðni M tekin til greina, en Hæstiréttur hafnaði henni með skírskotun til þess að fyrirmæli 5. mgr. 15. gr. barnaverndarlaga nr. 76/2003 leiddu ekki sjálfkrafa til þess að barnaverndarnefnd ætti aðild að máli á grundvelli laga nr. 160/1995 og að samkvæmt 73. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 1. mgr. 13. gr. laga nr. 160/1995, skyldi gerðarbeiðandi beina kröfu sinni að þeim sem án heimildir héldi aðfararandlaginu, en fyrir lá að að börnin voru í umsjá ömmu sinnar á Íslandi.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 22. og 25. apríl 2014 sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. apríl 2014, þar sem varnaraðila var heimilað að liðnum sex vikum frá uppkvaðningu úrskurðarins að fá þrjár dætur sínar og sóknaraðilans K teknar úr umráðum sóknaraðilans barnaverndarnefndar Reykjavíkur og afhentar sér með beinni aðfarargerð, hefði sóknaraðilinn ekki áður flutt þær til [...]. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðilinn barnaverndarnefnd Reykjavíkur krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu varnaraðila hafnað. Sóknaraðilinn K krefst þess aðallega að hafnað verði kröfu varnaraðila, en til vara að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og „dómsálagningar á ný“. Einnig krefst hún staðfestingar hins kærða úrskurðar um málskostnað. Þá krefst hún kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, aðallega úr hendi sóknaraðilans barnaverndarnefndar Reykjavíkur en til vara úr ríkissjóði, sbr. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl.

I

Varnaraðili og sóknaraðilinn K voru í sambúð og síðar í hjúskap, sem lauk með skilnaði þeirra á árinu 2010. Þau eignuðust saman þrjár dætur, A fædda [...], B fædda [...] og C fædda [...]. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði fer varnaraðili, sem búsettur er í [...] í [...], einn með forsjá allra telpnanna og dvöldu þær hjá honum þar sem þær munu og eiga lögheimili. Móðir þeirra mun hafa notið umgengni við þær frá 2. ágúst 2013 og átt að afhenda þær sóknaraðila til baka 4. sama mánaðar. Það gerði hún ekki heldur er upplýst að hún fór með telpurnar til [...] þar sem þær dvöldu í nokkrar vikur en þaðan til Íslands þangað sem þær komu í september sama ár. Telpurnar dvelja nú hjá móðurmóður sinni, D, sem búsett er í [...] og ganga þær þar í skóla.

Að kröfu [...] yfirvalda var þess krafist að sóknaraðilinn K yrði handtekin og framseld til [...] vegna meðferðar sakamáls á hendur henni fyrir ætluð brot á [...] hegningarlögum sem fólust í ítrekuðu brottnámi telpnanna frá heimili þeirra í [...] og flutningi til Íslands. Hún var 13. maí 2014 dæmd af héraðsdómstól í [...] til að sæta fangelsi í 18 mánuði fyrir brot sem hún var sakfelld fyrir og hefur hún lýst því yfir að hún uni þeim dómi. Hún hefur þegar hafið afplánun dómsins.

Varnaraðili óskaði þess með bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur 26. febrúar 2014 að fá dætur sínar afhentar og kvað þær sæta umsjón barnaverndarnefndar Reykjavíkur á grundvelli 5. mgr. 15. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þegar beiðnin var send sætti sóknaraðilinn K gæsluvarðhaldi í [...] á meðan fyrrgreint sakamál á hendur henni var til meðferðar. Beiðni varnaraðila var reist á 1. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995. Af hálfu sóknaraðilans barnaverndarnefndar Reykjavíkur var þess krafist að beiðninni yrði hafnað þar sem nefndin væri ekki réttur aðili að málinu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í þinghaldi 18. mars 2014 var mætt af hálfu sóknaraðilans K og lögð fram krafa um að henni yrði heimiluð aukameðalganga í málinu. Sætti sú krafa ekki andmælum af hálfu málsaðila og féllst dómari á hana. Í greinargerð sem þessi sóknaraðili lagði fram 21. sama mánaðar tók hún undir kröfu hins sóknaraðilans um að beiðni varnaraðila yrði hafnað. Hún reisti þá kröfu á sömu málsástæðu og nefndin en tefldi einnig fram öðrum málsástæðum, svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði.

II

Mál þetta er rekið á grundvelli laga nr. 160/1995. Í V. kafla þeirra er að finna ákvæði um málsmeðferð. Segir meðal annars í 13. gr. að leiði annað ekki af ákvæðum kaflans skuli farið með beiðni um afhendingu barns samkvæmt Haagsamningnum eftir lögum um aðför, en þó þannig að beiðni um aðfarargerð sæti alltaf í byrjun meðferð fyrir dómi samkvæmt ákvæðum 13. kafla þeirra laga. Jafnframt er tekið fram að ákvæði 45. gr. barnalaga nr. 76/2003 um framkvæmd forsjárákvarðana eigi við samkvæmt lögum nr. 160/1995 þegar afhending fer fram samkvæmt Haagsamningnum.

Eins og fram er komið eru telpurnar þrjár í umsjá móðurmóður þeirra á heimili hennar í [...] og verður að ætla að sóknaraðilinn K hafi falið henni umsjána. Í 5. mgr. 15. gr. barnaverndarlaga er kveðið á um að eigi barn ekki lögheimili á Íslandi eða sé hér án forsjáraðila sinna skuli barnaverndarnefnd í umdæmi, þar sem barn dvelst eða er statt, fara með mál þess. Barnaverndarnefnd fer þá með umsjá barnsins eftir því sem þörf krefur og ber að gera allar nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja hagsmuni þess. Þótt ekki sé ágreiningur um að telpurnar þrjár eigi hvorki lögheimili hér á landi né að forsjáraðili þeirra sé hér staddur leiðir 5. mgr. 15. gr. ekki sjálfkrafa til þess að barnaverndarnefnd, í umdæmi þar sem barn er, eigi aðild að máli sem þessu. Fyrir liggur að telpurnar eru í umsjá móðurmóður sinnar. Sóknaraðilinn barnaverndarnefnd Reykjavíkur kannaði aðstæður á heimilinu og taldi í framhaldi af því, svo sem fram kemur í bókun af fundi nefndarinnar, 4. mars 2014, að aðstæður væru með þeim hætti að ekki væri þörf fyrir nefndina að taka við umsjá þeirra og grípa til úrræða samkvæmt barnaverndarlögum. Telur nefndin að telpurnar séu því ekki á sínum vegum.

Af 73. gr. laga nr. 90/1989 leiðir að beiðni um innsetningu ber að beina að þeim sem hefur umráð þess sem krafa lýtur að. Þar sem sóknaraðilinn barnaverndarnefnd Reykjavíkur hefur ekki umráð barnanna er beiðninni ekki beint að réttum aðila og verður henni því hafnað á grundvelli meginreglu 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verður staðfest svo og ákvæði í úrskurðinum um gjafsóknarkostnað.

Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.

Gjafsóknarkostnaður sóknaraðilans K greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Kröfu varnaraðila, M, um afhendingu dætra hans og sóknaraðilans K, þeirra A, B og C, úr umráðum sóknaraðilans barnaverndarnefndar Reykjavíkur er hafnað.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms sem og ákvæði hans um gjafsóknarkostnað sóknaraðilans K er staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðilans K greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, G-kk-ef I-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 500.000 krónur.