142/2012

G hf. lýsti kröfum við slit þrotabús F hf. á grundvelli krafna vegna framvirkra hlutabréfaviðskipta og samninga um gjaldmiðlaviðskipti. Skiptastjóri þrotabúsins hafnaði kröfunum með vísan til þess að P, framkvæmdastjóri F hf., og G, fjármálastjóri þess, hefðu ekki haft nægilegt umboð til samningsgerðar við G hf. um áðurgreind viðskipti. Hæstiréttur vísaði til þess að tilgangur F hf. samkvæmt samþykktum félagsins hefði meðal annars verið verðbréfaviðskipti og að ágreiningur aðila lyti að skuldbindingum samkvæmt samningum sem teldust til slíkra viðskipta. Um hefði verið að ræða marga samninga, sem sumir hverjir hefðu komið í stað eldri samninga. Hæstiréttur taldi því að viðskiptin hefðu verið venjuleg í starfsemi F hf. og í samræmi við skráðan tilgang félagsins og heyrðu undir þær heimildir sem prókúruhafi hefði, til að annast allt það sem snerti atvinnu umbjóðanda síns og rita firma hans. Þau P og G hefðu haft prókúruumboð fyrir F hf. á þeim tíma sem stofnað var til skuldbindinganna og voru þau talin hafa haft fullnægjandi umboð til að gera þá samninga fyrir hönd F hf. sem um var deilt. Var kröfum G hf. því skipað í réttindaröð við slit þrotabús F hf. sem almennum kröfum samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. febrúar 2012 sem barst héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 2. mars 2012. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2012, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kröfum hans samtals að fjárhæð 9.589.006.769 krónur verði skipað í réttindaröð við slit varnaraðila sem almennum kröfum samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði var bú Fons hf. tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2009. Kröfulýsingarfrestur rann út 25. júlí 2009. Sóknaraðili lýsti kröfum í búið. Meðal þeirra voru kröfur þær sem ágreiningur aðila snýst um í máli þessu, en það eru annars vegar kröfur vegna sjö samninga um framvirk hlutabréfaviðskipti og hins vegar kröfur vegna átta samninga um gjaldmiðlaviðskipti. Ekki tókst að jafna ágreining aðila um þessar kröfur og var honum vísað til héraðsdóms með bréfi skiptastjóra varnaraðila 20. ágúst 2010. Með sameiginlegri bókun aðila 18. júlí 2011 afmörkuðu þeir ágreiningsefni málsins þannig að eingöngu þurfi að leysa úr því „hvort réttmætt hafi verið af hálfu skiptastjóra að hafna kröfum sóknaraðila á þeim grundvelli að P-kk-nf H-kk-nf framkvæmdastjóri Fons hf. og G-kvk-nf H. R-kvk-nf fjármálastjóri Fons hf. hafi ekki haft nægilegt umboð til samningsgerðar við sóknaraðila.“ Jafnframt féll varnaraðili frá öðrum málsástæðum en þeim sem vörðuðu nauðsyn á atbeina stjórnar Fons hf. til samningsgerðar við sóknaraðila og umboðsskort P-kk-ef H-kk-ef og G-kvk-ef H. R-kvk-ef.

Samkvæmt 3. gr. samþykkta Fons hf. var tilgangur félagsins lánastarfsemi, rekstur fasteigna, verðbréfaviðskipti og fjárfestingar í félögum sem félagið teldi arðvænlegar á hverjum tíma. Í 25. gr. samþykktanna var hlutverk framkvæmdastjóra skilgreint með hliðstæðum hætti og gert er í 2. og 3. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Með bréfi til hlutafélagaskrár 15. ágúst 2006, sem undirritað var af meirihluta stjórnar félagsins, var tilkynnt að P-kk-nf H-kk-nf hefði verið ráðinn framkvæmdastjóri þess og einnig hefði honum verið veitt prókúra fyrir félagið. Hann var jafnframt einn af þremur stjórnarmönnum í félaginu. Samkvæmt skýrslu P-kk-ef H-kk-ef hjá skiptastjóra 7. janúar 2010 var Fons hf. allan þann tíma sem hér skiptir máli að fullu í eigu félagsins Matthew Holding S.A. sem stofnsett mun hafa verið í Luxembourg. Það félag hafi verið að meirihluta í eigu P-kk-ef til ársloka 2008, en eftir það að fullu í eigu hans. Með bréfi Fons hf. til hlutafélagaskrár 4. október 2007, sem undirritað var af meirihluta stjórnar, var tilkynnt að G-kvk-þgf H. R-kvk-þgf hefði verið veitt prókúruumboð fyrir félagið. G-kvk-nf gegndi stöðu fjármálastjóra þess.

Eins og að framan er getið eru þær kröfur sem ágreiningur aðila varðar af tvennum toga. Annars vegar er um að ræða kröfur vegna sjö afleiðusamninga um framvirk viðskipti með hlutabréf. Með samningum þessum lofar sóknaraðili að selja Fons hf. nánar tiltekin hlutabréf fyrir tilgreint gengi á afhendingardegi. Jafnframt lofar sóknaraðili að afhenda Fons hf. nafnverð hinna seldu bréfa á sama degi. Samningar þessir voru gerðir á tímabilinu 5. september til 8. október 2008. Sex þeirra má rekja til eldri samninga þar sem hver samningurinn hefur tekið við af öðrum. Verður upphaf viðskiptanna þannig varðandi þessa sex samninga rakið til samninga sem gerðir voru á árinu 2007, sem hefur verið „velt áfram“, eins og sóknaraðili orðar það, sjö til fjórtán sinnum. Sjöundi samningurinn, sem gerður var 16. september 2008, verður ekki rakinn til fyrri viðskipta aðila. Í afleiðusamningunum er vísað til þess að um viðskiptin gildi almennir skilmálar sóknaraðila vegna markaðsviðskipta sem viðskiptamaður hafi kynnt sér og undirritað. Í stöðluðum texta almennu skilmálanna er tekið fram að krafa sé gerð til þess að stjórn félags undirriti skilmálana fyrir þess hönd og gefi þeim sem hún óskar umboð til þess að eiga viðskipti við bankann samkvæmt skilmálunum. Þessir skilmálar voru undirritaðir fyrir hönd Fons hf. af P-kk-þgf H-kk-þgf einum 12. september 2007. Þá var ekki útfyllt eyðublað fyrir viðauka, sem skilmálunum fylgdi, þar sem gert var ráð fyrir að stjórn félags staðfesti umboð til handa tilgreindum starfsmönnum til að eiga viðskipti samkvæmt skilmálunum og strikað yfir texta þess.

Með fyrrgreindri bókun 18. júlí 2011 lækkaði sóknaraðili kröfu sína vegna þessara sjö samninga frá upphaflegri kröfulýsingu og nemur hún eftir það samtals 7.161.555.693 krónum. Ekki er ágreiningur um fjárhæð þessarar kröfu. Við það verður miðað að P-kk-nf H-kk-nf hafi gert þessa samninga fyrir hönd Fons hf.

Síðari þáttur kröfu sóknaraðila verður rakinn til fjögurra samninga um gjaldmiðla- og framvirk gjaldmiðlaviðskipti 23. september 2008 og fjögurra samninga um gjaldmiðlaviðskipti 2. október sama ár. Afleiðusamningarnir 23. september 2008 voru undirritaðir af P-kk-þgf H-kk-þgf en samningarnir 2. október 2008 eru óundirritaðir. Í samræmi við forsendur héraðsdóms verður við það miðað að G-kvk-nf H. R-kvk-nf hafi stofnað til þessara viðskipta og „lokað“ þeim. Krafa sóknaraðila vegna þessara samninga er samtals 2.427.451.075 krónur. Er hún óbreytt frá upphaflegri kröfulýsingu og sætir ekki tölulegum andmælum.

II

Eins og að framan er rakið höfðu P-kk-nf H-kk-nf og G-kvk-nf H. R-kvk-nf prókúruumboð fyrir Fons hf. á þeim tíma sem stofnað var til þeirra skuldbindinga sem um er deilt í máli þessu. Samkvæmt 25. gr. laga nr. 42/1903 um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð hefur sá sem veitt hefur verið umboð, sem berum orðum er kallað prókúra, vald til fyrir umbjóðanda sinn að annast allt það, er snertir rekstur atvinnu hans, og rita firmað. Þó má prókúruhafi eigi selja né veðsetja fasteignir umbjóðanda síns, nema hann hafi til þess beint umboð. Eins og að framan er rakið var tilgangur Fons hf. samkvæmt 3. gr. samþykkta félagsins meðal annars verðbréfaviðskipti. Þau framvirku hlutabréfa- og gjaldmiðlaviðskipti sem um ræðir í máli þessu falla undir að vera fjármálagerningar í skilningi 2. töluliðs 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og þar með verðbréfaviðskipti í skilningi laga. Eins og áður greinir var um að ræða marga samninga, sem sumir komu í stað eldri samninga. Þessi viðskipti voru því venjuleg í starfsemi félagsins og í samræmi við skráðan tilgang þess. Þau falla því undir þær heimildir sem prókúruhafi hefur til að annast allt það sem sem snertir atvinnu umbjóðandans og rita firmað, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 12. febrúar 2009 í máli nr. 202/2008. Í þessu sambandi verður haft í huga að af dómi Hæstaréttar 24. september 2009 í máli nr. 678/2008 verður ekki dregin sú ályktun að þær takmarkanir á stöðuumboði framkvæmdastjóra hlutafélags sem leiða af 68. gr. laga nr. 2/1995 takmarki sértækt umboð sem stjórn félagsins hefur veitt honum. Úrlausnarefni þess máls laut ekki að takmörkunum á heimild umboðsmanns gagnvart viðsemjanda hlutafélags, sbr. 74. gr. og 77. gr. laganna, heldur því hversu víðtækar heimildir stjórn félags gat veitt umboðsmanni þannig að bindandi væri gagnvart einstökum hluthöfum í félaginu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 10. júní 2011 í máli nr. 201/2011.

Að framan er rakið að á stöðluðu samningsformi almennra skilmála vegna markaðsviðskipta sóknaraðila var gert ráð fyrir að stjórn viðkomandi félags ritaði undir skilmálana fyrir þess hönd og að P-kk-nf H-kk-nf hafi þrátt fyrir það undirritað skilmálana einn fyrir hönd Fons hf. Þegar til þess er litið að tilgangur félagsins samkvæmt samþykktum þess var meðal annars að stunda verðbréfaviðskipti og P-kk-nf hafði samkvæmt framansögðu prókúruumboð sem heimilaði honum að annast fyrir umbjóðanda sinn allt það sem snerti rekstur atvinnu hans verður ekki talið að sóknaraðila hafi, vegna þess hvernig undirritun undir almennu skilmálana var háttað, mátt vera ljóst að P-kk-þgf hafi skort umboð til að annast afleiðuviðskipti fyrir hönd Fons hf. Í þessu sambandi verður einnig að líta heildstætt til stöðu P-kk-ef gagnvart félaginu. Hann sat á þessum tíma í stjórn þess, var framkvæmdastjóri þess með prókúruumboð og í stöðu sem jafna má við það að vera eigandi meirihluta hlutafjár í gegnum eignarhlut sinn í áðurnefndu félagi í Luxembourg. Fyrir liggur að ekki var útfyllt hið sérstaka eyðublað sem fylgdi almennu skilmálunum, þar sem gert var ráð fyrir að stjórn félags veitti tilteknum starfsmönnum sérstakt umboð til að eiga viðskipti í samræmi við skilmálana. Þetta þykir heldur ekki skipta máli hér þar sem P-kk-þgf hafði þegar með prókúruumboðinu verið veitt fullnægjandi umboð af hálfu stjórnar félagsins til að annast slík viðskipti.

Eins og fyrr greinir hafði G-kvk-nf H. R-kvk-nf prókúruumboð fyrir félagið og gegndi stöðu fjármálastjóra þess. Samkvæmt gögnum málsins höfðu þeir samningar sem hún gerði fyrir hönd Fons hf., og um er fjallað í þessu máli, þann tilgang að takmarka gengisáhættu félagsins.

Samkvæmt öllu framansögðu verður talið að P-kk-þgf H-x-x og G-kvk-nf H. R-kvk-nf hafi haft fullnægjandi umboð til að gera þá samninga fyrir hönd Fons hf. sem um er deilt í máli þessu. Verður því tekin til greina krafa sóknaraðila um að kröfum hans að fjárhæð samtals 9.589.006.769 krónur verði við slit varnaraðila skipað í réttindaröð sem almennum kröfum samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.

Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Kröfum sóknaraðila, Glitnis hf., að fjárhæð 9.589.006.769 krónur, skal við slit varnaraðila, þrotabús Fons hf., skipað í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl.

Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.