149/2002

S gerði fjárnám hjá F vegna ógreiddra opinberra gjalda og virðisaukaskatts. Í máli sem var rekið um gildi fjárnámsgerðarinnar krafðist F þess að honum yrði heimilað að leiða fimm vitni til skýrslugjafar. Taldi F að öll vitnin gætu borið um atriði sem skiptu máli þegar leyst væri úr því hvort ákvarðanir skattyfirvalda hefðu verið reistar á réttum grunni. Í dómi Hæstaréttar segir að við mat á því hvort F geti fengið notið undanþágu samkvæmt 94. gr. laga nr. 90/1989 um aðför til að leiða vitni í málinu verði að líta sérstaklega til þess að S hafi ekki stutt beiðni sína um fjárnám hjá F við dómsúrlausn, heldur við sérreglu 9. töluliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um heimild til fá gert án undangengins dóms eða sáttar fjárnám fyrir kröfu um skatta. Þegar svo sé ástatt geti komið til þess í máli, sem rekið sé eftir ákvæðum 15. kafla sömu laga, að vafi sé uppi um réttmæti kröfu, sem fjárnám hafi verið gert fyrir, en hann verði ekki af tekinn nema með því að hlýða á framburð vitna. Samkvæmt þeirri meginreglu, sem komi fram í síðari málslið 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989, verði dómari að öðru jöfnu að bregðast þannig við slíkum vafa að hann heimili ekki vitnaleiðslu, heldur leysi að efni til úr máli og felli þá ef nauðsyn ber til úr gildi fjárnám, verði talið varhugavert að láta það standa óraskað á grundvelli þeirra sönnunargagna, sem almennt fái komist að í máli af þessum toga. Yrði þá gerðarbeiðandi knúinn til að leita sér aðfararheimildar með því að höfða mál eftir almennum reglum, þar sem ekki gildi sömu takmarkanir á sönnunarfærslu. Í málinu hafi F ekki borið því við að brýnum hagsmunum hans gæti verið búin svo mikil hætta af slíkri málsmeðferð að efni séu til að víkja frá þeirri almennu reglu 94. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 90/1989 að vitni verði ekki leidd í máli, sem er rekið eftir ákvæðum 15. kafla laganna. Verði því kröfu F hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. mars 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. mars 2002, þar sem varnaraðila var heimilað að leiða fimm nafngreinda menn fyrir dóm sem vitni til skýrslugjafar í máli sínu gegn sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði ekki heimilað að leiða þessi vitni í málinu, en kærumálskostnaður verði felldur niður.

Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður.

I.

Í máli þessu, sem var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjaness 18. mars 1999 og er rekið samkvæmt ákvæðum 15. kafla laga nr. 90/1989, er til úrlausnar krafa, sem varnaraðili bar upp við dóminn með bréfi 23. janúar sama árs, um að fjárnám, sem sóknaraðili gerði hjá honum 21. desember 1998 fyrir skattkröfu að höfuðstól 6.792.229 krónur, verði aðallega fellt úr gildi, en til vara breytt þannig að það taki til lægri fjárhæðar. Samkvæmt gögnum, sem lögð voru fram við fjárnámið, var skattkrafan, sem sóknaraðili hefur til innheimtu, annars vegar um opinber gjöld varnaraðila frá árunum 1992 og 1994 að fjárhæð samtals 4.553.778 krónur og hins vegar um virðisaukaskatt hans frá árunum 1991 til 1994 alls að fjárhæð 2.238.451 króna. Af málatilbúnaði aðilanna verður ekki annað ráðið en að þessi krafa eigi rætur að rekja til endurákvörðunar ríkisskattstjóra 3. október 1997 á gjöldum varnaraðila, sem hafi verið reist á niðurstöðum skattrannsóknar, sem hafi lokið 6. mars 1995. Þessa endurákvörðun mun varnaraðili hafa kært til ríkisskattstjóra 20. október 1997, en sá síðastnefndi staðfesti hana með úrskurði 21. október 1998. Var staða málsins því þessi þegar fjárnám sóknaraðila var gert 21. desember sama árs.

Varnaraðili kærði 12. janúar 1999 til yfirskattanefndar áðurnefndan úrskurð ríkisskattstjóra frá 21. október 1998. Að ósk varnaraðila, sem sóknaraðili samþykkti, féllst héraðsdómari við þingfestingu málsins á að fresta því um ótiltekinn tíma þar til niðurstaða um kæruna yrði fengin hjá yfirskattanefnd. Nefndin kvað upp úrskurð um hana 8. mars 2000. Að hluta tók hún þar til greina kröfur varnaraðila og lækkaði gjöld hans, sem fjárnámið hafði verið gert fyrir. Hinn 17. júlí sama árs mun varnaraðili hafa krafist þess að málið yrði tekið upp á ný fyrir yfirskattanefnd. Því hafnaði nefndin með úrskurði 11. apríl 2001. Héraðsdómari tók málið aftur til meðferðar 17. maí 2001. Hefur sóknaraðili krafist þess að fjárnámið verði staðfest, en þó þannig að höfuðstóll kröfunnar, sem það taki til, verði 4.905.895 krónur.

Í greinargerð fyrir héraðsdómi, sem lögð var fram í málinu 16. október 2001, lét varnaraðili uppi ósk um að umrædd fimm vitni yrðu leidd til skýrslugjafar við aðalmeðferð þess. Þeirri ósk andmælti sóknaraðili í þinghaldi 19. febrúar 2002. Var leyst úr ágreiningi aðilanna um þetta með hinum kærða úrskurði.

II.

Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði ber varnaraðili fyrir sig að í málinu eigi hann rétt á að fá leyst úr efnislegu réttmæti kröfu sóknaraðila, en það verði ekki gert nema umrædd vitni komi fyrir dóm. Eigi að afla frásagnar eins vitnisins um viðskipti sín við varnaraðila, en annað vitnanna geti einnig borið um þau, auk þess sem það geti greint frá framkvæmd nánar tiltekins verks og fjárhagslegu uppgjöri fyrir það. Þriðja vitninu, sem hafi verið starfsmaður varnaraðila, sé ætlað að segja frá því hvernig staðið hafi verið að framleiðslu tiltekinnar vörutegundar. Fjórða vitnið geti borið um að það hafi tekið að sér að farga gölluðum vörum fyrir varnaraðila, en það fimmta um rýrnun á ákveðinni vörutegund. Öll þau atriði, sem hér um ræðir, skipti máli þegar leyst verði úr því hvort áætlun skattyfirvalda að baki endurákvörðun gjalda varnaraðila hafi verið reist á réttum grunni.

Ákvæði laga nr. 90/1989 leggja ekki hömlur við því að í máli, sem rekið er fyrir dómi samkvæmt V. þætti þeirra, verði tekin efnisleg afstaða til kröfu, sem leita á eða leitað hefur verið aðfarargerðar fyrir. Það verður þó að öðru jöfnu aðeins gert á grundvelli þeirra takmörkuðu sönnunargagna, sem aflað verður í slíku máli og um ræðir í 1. mgr. 83. gr. og 1. mgr. 90. gr., sbr. 94. gr. laganna. Við mat á því hvort varnaraðili geti fengið notið undanþágu samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði til að leiða í málinu vitnin, sem ágreiningur aðilanna stendur um, verður að líta sérstaklega til þess að sóknaraðili studdi ekki beiðni sína um fjárnám hjá varnaraðila við dómsúrlausn, heldur við sérreglu 9. töluliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um heimild til fá gert án undangengins dóms eða sáttar fjárnám fyrir kröfu um skatta. Þegar svo er ástatt getur komið til þess í máli, sem rekið er eftir ákvæðum 15. kafla sömu laga, að vafi sé uppi um réttmæti kröfu, sem fjárnám hefur verið gert fyrir, en hann verði ekki af tekinn nema með því að hlýða á framburð vitna. Samkvæmt þeirri meginreglu, sem kemur fram í síðari málslið 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989, verður dómari að öðru jöfnu að bregðast þannig við slíkum vafa að hann heimili ekki vitnaleiðslu, heldur leysi að efni til úr máli og felli þá ef nauðsyn ber til úr gildi fjárnám, verði talið varhugavert að láta það standa óraskað á grundvelli þeirra sönnunargagna, sem almennt fá komist að í máli af þessum toga. Yrði þá gerðarbeiðandi knúinn til að leita sér aðfararheimildar með því að höfða mál eftir almennum reglum, þar sem ekki gilda sömu takmarkanir á sönnunarfærslu. Í málinu hefur varnaraðili ekki borið því við að brýnum hagsmunum hans gæti verið búin svo mikil hætta af slíkri málsmeðferð að efni séu til að víkja frá þeirri almennu reglu 94. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 90/1989 að vitni verði ekki leidd í máli, sem er rekið eftir ákvæðum 15. kafla laganna. Verður því hafnað kröfu varnaraðila um að honum verði heimilað að leiða fyrir dóm þau vitni, sem nánar greinir í dómsorði.

Með því að sóknaraðili krefst ekki málskostnaðar í þessum þætti málsins verður hann ekki dæmdur.

Dómsorð:

Hafnað er kröfu varnaraðila, F-kk-ef G-kk-ef, um að honum verði heimilað að leiða E-kk-þf J-kk-þf, M-kk-þf G-kk-þf, S-kk-þf B-kk-þf, E-kk-þf Á-kk-þf og E-kk-þf I-kk-þf I-kk-þf fyrir dóm sem vitni í máli þessu.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.