124/2014

B o.fl., sem voru meðal þeirra sem veitt höfðu S ehf. lán, höfðuðu mál á hendur L hf. til heimtu skaðabóta vegna ætlaðra vanefnda á skuldbindingum samkvæmt yfirlýsingum sem LÍ hf. gaf, um að ekki kæmi til útborgunar veðsala S ehf. af nánar tilgreindum bankareikningum, sem voru veðsettir B o.fl., nema að fengnum skriflegum fyrirmælum C, en sá síðastgreindi var í fyrirsvari fyrir lánveitendur. Báru B o.fl. því við að L hf. hefði yfirtekið þessar skuldbindingar vegna ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 um að honum bæri að yfirtaka skuldbindingar í útibúum LÍ hf. á Íslandi vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum og öðrum viðskiptavinum. Héldu B o.fl. því fram að L hf. hefði brotið gegn þeim skuldbindingum sem hann þannig hefði undirgengist með þeim afleiðingum að tryggingarréttindi B o.fl. hefðu ónýst. B o.fl. töldu að þeir hefðu ella getað fullnustað fjárkröfur sínar á hendur S ehf. á grundvelli 4. mgr. 116. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og þannig fengið innstæðurnar greiddar upp í kröfur sínar. Fyrir lá að við gjaldþrotaskipti S ehf. hafði verið lýst kröfum, meðal annars af hálfu B o.fl., vegna þeirra skuldbindinga, sem fyrrgreindra yfirlýsingar stóðu í tengslum við, en við það tilefni var ekki gerð krafa um viðurkenningu handveðréttar sem stofnað hafði verið til í innstæðum á áðurgreindum bankareikningum. Síðar var útkljáð með dómum Hæstaréttar að veðréttur í innstæðum á reikningunum væri fallinn niður vegna vanlýsingar svo og að ekki hefði stofnast skaðabótakrafa á hendur þrotabúi S ehf. vegna ráðstafana skiptastjóra þessu tengdu. Í dómi Hæstaréttar var rakið að meðferð og skráning hinna tilgreindu bankareikninga hjá LÍ hf. hafi ekki borið það með sér að þeir væru veðsettir og þeir hafi ekki verið læstir fyrir úttektum veðsala 9. október 2008. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að að því leyti sem meðferð starfsmanna LÍ hf. á áðurgreindum bankareikningum hefði farið í bága við yfirlýstar skuldbindingar LÍ hf., meðal annars gagnvart B o.fl., kynni hún að hafa bakað LÍ hf. skaðabótaskyldu vegna tjóns, sem af því hefði leitt fyrir B o.fl. Þar sem skaðabótaskylda hefði ekki verið meðal þeirra skuldbindinga sem fluttust yfir til L hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins í október 2008 var á hinn bóginn talið að L hf. yrði ekki krafinn um skaðabætur vegna ætlaðrar saknæmrar og ólögmætrar háttsemi starfsmanna LÍ hf. Var L hf. því sýknaður af kröfu B o.fl.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 18. febrúar 2014. Þeir krefjast þess hver fyrir sitt leyti að stefnda verði gert að greiða hverjum þeirra nánar tilgreinda fjárhæð, aðallega í evrum en til vara í íslenskum krónum, eftir svofelldri kröfu hvers þeirra um sig, í báðum tilvikum með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. desember 2008 til 30. júní 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags: Basisbank PFS A/S krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 82.500,17 evrur en til vara 13.239.585 krónur, Bayerische Landesbank AG gerir aðallega kröfu um 188.297,99 evrur en til vara 30.145.671 krónu, Brookdale International Partners L.P. gerir aðallega kröfu um 11.648,82 evrur en til vara 1.833.250 krónur, Commerzbank AG gerir aðallega kröfu um 564.893,97 evrur en til vara 90.437.012 krónur, Finansiel Stabilitet A/S gerir aðallega kröfu um 188.297,99 evrur en til vara 30.145.671 krónu, HSH Nordbank AG gerir aðallega kröfu um 23.297,65 evrur en til vara 3.666.500 krónur, Natixis gerir aðallega kröfu um 46.595,30 evrur en til vara 7.333.000 krónur, Phoenix Fund gerir aðallega kröfu um 11.648,82 evrur en til vara 1.833.250 krónur, Raiffeisen Bank International AG gerir aðallega kröfu um 376.595,98 evrur en til vara 60.291.342 krónur, Société Générale gerir aðallega kröfu um 46.595,30 evrur en til vara 7.333.000 krónur, Totalbanken A/S gerir aðallega kröfu um 94.148,99 evrur en til vara 15.072.835 krónur, UBI Banca International gerir aðallega kröfu um 23.297,65 evrur en til vara 3.666.500 krónur og UniCredit Bank gerir aðallega kröfu um 69.892,95 evrur en til vara 10.999.500 krónur. Í öllum tilvikum krefjast áfrýjendur hver fyrir sig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara lækkunar á kröfum áfrýjenda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda.

I

Áfrýjendur krefjast skaðabóta úr hendi stefnda vegna ætlaðra vanefnda hans á skyldum samkvæmt tveimur yfirlýsingum, hinni fyrri frá 17. nóvember 2005 en síðari frá 3. apríl 2007. Báðar yfirlýsingarnar voru gefnar vegna handveðsetningar Samsonar eignarhaldsfélags ehf. á innstæðum á tilgreindum bankareikningum hjá Landsbanka Íslands hf. til tryggingar greiðslu lána, sem veðsali tók hjá hópi banka, sem áfrýjendur tilheyrðu, að fjárhæð 50.000.000 evrur og 100.000.000 evrur. Samkvæmt fyrri yfirlýsingunni skuldbatt Landsbanki Íslands hf. sig til þess að varðveita hina veðsettu reikninga veðsala hjá bankanum, númer 0111-26-490902 og 0111-38-714909, og ábyrgjast að veðsali myndi ekki geta greitt ,,vörslufjárhæðina á tryggingartímabilinu“ nema samkvæmt skriflegum fyrirmælum þar um frá Commerzbank International S.A. Samkvæmt hinni síðari staðfesti Landsbanki Íslands hf. að hafa móttekið eintak af veðsamningi veðsala og Commerzbank International S.A. 28. mars 2007. Í yfirlýsingunni sagði meðal annars svo í íslenskri þýðingu löggilts skjalaþýðanda: ,,Ég staðfesti hér með að veðið verður ekki ógilt undir neinum kringumstæðum nema Landsbanka berist undirrituð beiðni frá Commerzbank International með tveimur heimiluðum undirskriftum.“ Samkvæmt tilvitnuðum veðsamningi var meðal annars veðsett innstæða á reikningi veðsala hjá Landsbanka Íslands hf. númer 0101-38-711046.

Upplýst er í málinu að þrátt fyrir framangreindar yfirlýsingar Landsbanka Íslands hf. voru bankareikningar þeir, sem um ræðir, ekki læstir fyrir úttektum veðsala. Reikningur númer 0111-38-714909 sem var stofnaður 24. október 2005 var læstur 1. desember það ár. Læsingin mun hafa verið tekin af 23. maí 2007 og ekki sett á aftur fyrr en að undangenginni beiðni skiptastjóra í þrotabúi Samsonar eignarhaldsfélags ehf. 14. nóvember 2008. Yfirlit um færslur á reikningnum ber með sér að átta úttektir voru framkvæmdar frá stofnun þessa reiknings og þar til honum var lokað. Reikningur númer 0101-38-711046 var stofnaður 27. mars 2007. Engin innstæða virðist myndast á þeim reikningi fyrr en með innborgun 28. október 2008, en hann var ekki læstur fyrir úttektum fyrr en 14. nóvember sama ár og þá að beiðni skiptastjóra. Báðum reikningunum var lokað 5. desember 2008 eftir að innstæður á þeim höfðu verið millifærðar á reikning sem var á forræði skiptastjóra. Eftir gögnum málsins virðist aldrei hafa verið innstæða á fyrrnefndum reikningi númer 0111-26-490902. Ómótmælt er að skráning reikninganna í Landsbanka Íslands hf. hafi ekki borið með sér að innstæður á þeim hafi verið veðsettar eða útborganir af þeim háðar öðrum takmörkunum en að framan greinir.

Fjármálaeftirlitið ákvað 7. október 2008 að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., víkja félagsstjórn frá störfum og skipa skilanefnd til að taka við öllum heimildum stjórnar félagsins samkvæmt ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Í kjölfarið tók Fjármálaeftirlitið 9. sama mánaðar ákvörðun um ráðstöfun tilgreindra eigna og skuldbindinga Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf., sem nú ber heiti stefnda.

Eins og greinir í héraðsdómi var bú Samsonar eignarhaldsfélags ehf. tekið til gjaldþrotaskipta 4. nóvember 2008. Skiptastjórinn í þrotabúinu ritaði stefnda bréf 14. sama mánaðar og óskaði upplýsinga um innstæður og eignir þrotabúsins hjá bankanum. Í svari nokkrum dögum síðar kom fram að þrotabúið ætti alls níu reikninga hjá bankanum, sem allir voru tilgreindir í bréfinu, en þar á meðal voru þeir þrír reikningar sem áður er getið. Engin innstæða var á einum en samanlögð innstæða miðað við 19. nóvember 2008 á hinum tveimur var 2.115.956,92 evrur.

Skiptastjóri ritaði þekktum kröfuhöfum bréf 27. nóvember 2008 og tilkynnti að hann hefði fengið tilboð um tilgreinda vexti á innstæður á reikningi þrotabúsins hjá stefnda og teldi það skyldu sína að yfirfæra innstæður á erlendum reikningum þrotabúsins í íslenskar krónur þar sem það væri hagfelldara. Óskaði hann athugasemda frá kröfuhöfum ef einhverjar væru. Andmæli komu frá þeim bönkum sem veitt höfðu framangreind tvö lán þar sem þeirri skoðun var lýst að hagsmunum kröfuhafa væri betur borgið með því að halda í erlendan gjaldeyri í ljósi þeirrar miklu óvissu sem þá ríkti um stöðu íslensku krónunnar. Skiptastjóri lét þrátt fyrir andmælin breyta erlendu innstæðunum í íslenskar krónur og millifæra á reikning í eigu þrotabúsins 5. desember 2008.

Lánveitendurnir lýstu kröfum vegna lánanna tveggja í þrotabúið 21. janúar 2009, sama dag og kröfulýsingarfresti lauk, en gerðu þá ekki kröfu um viðurkenningu á handveðrétti þeim sem stofnað hafði verið til í innstæðum á bankareikningunum sem áður greinir. Með bréfum 23. júní og 17. júlí 2009 kröfðust lánveitendurnir á hinn bóginn þess að fá greiddar þær fjárhæðir sem veðsettar höfðu verið og að þær yrðu millifærðar á tiltekinn reikning í eigu áfrýjandans Commerzbank AG í Frankfurt. Rökstuddu þeir kröfu sína meðal annars svo að þar sem til lögmæts veðréttar hefði verið stofnað sem nyti réttarverndar samkvæmt lögum og þar sem hinar veðsettu innstæður hefðu verið millifærðar til skiptastjóra þrotabúsins vegna mistaka leiddu meginreglur íslensks réttar um gjaldþrotaskipti og réttindi lánardrottna, sem ættu veð í eign skuldara, til þess að greiða ætti þeim hinar veðsettu fjárhæðir ásamt vöxtum. Skiptastjóri varð ekki við þessum kröfum.

Lánveitendurnir lýstu svo með tveimur bréfum 23. september 2009 kröfum í þrotabúið sem þeir reistu á 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Svaraði samanlagður höfuðstóll krafnanna til þeirra innstæðna sem voru á reikningunum tveimur 19. nóvember 2008. Rökstuddu þeir kröfurnar meðal annars svo að hinar veðsettu innstæður á reikningunum hefðu að kröfu skiptastjóra þrotabúsins verið millifærðar af þeim 5. desember 2008 og inn á reikning í eigu þrotabúsins og þeim lokað ,,þrátt fyrir skýlausa samningsskuldbindingu samkvæmt veðsamningnum til að viðhalda veðinu“. Þar með hafi skiptastjóri brotið gegn ákvæðum laga nr. 21/1991 um meðferð og ráðstöfun krafna er nytu veðréttinda og ónýtt veðið áður en kröfulýsingarfrestur rann út. Væri þessi háttsemi skiptastjóra saknæm og ólögmæt og hefði valdið kröfuhöfum tjóni sem væri bótaskylt. Skiptastjóri hafnaði einnig þessum kröfum og þegar ekki tókst að útkljá ágreining um þær var honum skotið til úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur. Með úrskurðum héraðsdóms sem staðfestir voru í Hæstarétti 24. ágúst 2010 í málum nr. 459/2010 og 460/2010 var staðfest ákvörðun skiptastjóra þrotabúsins um að veðréttur lánveitenda í innstæðum á áðurnefndum reikningum væri niður fallinn vegna vanlýsingar. Í dómunum kom einnig fram að ráðstafanir skiptastjóra hefðu ekki verið með þeim hætti að lánveitendur hefðu öðlast skaðabótakröfu á hendur þrotabúinu.

II

Svo sem fram er komið krefjast áfrýjendur skaðabóta úr hendi stefnda vegna ætlaðra vanefnda á skuldbindingum samkvæmt yfirlýsingum þeim sem Landsbanki Íslands hf. gaf um að ekki kæmi til útborgunar veðsala, Samsonar eignarhaldsfélags ehf., af hinum veðsettu bankareikningum nema að fengnum skriflegum fyrirmælum Commerzbank International S.A. Telja áfrýjendur að stefndi hafi yfirtekið þessar skuldbindingar vegna þeirrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 að honum bæri að yfirtaka skuldbindingar í útibúum Landsbanka Íslands hf. á Íslandi vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum og öðrum viðskiptavinum. Þar undir falli skyldur Landsbanka Íslands hf. sem vörslumanns þeirra bankareikninga sem handveðsettir voru. Hafi stefndi brotið gegn þeim skuldbindingum sem hann þannig hafi undirgengist með þeim afleiðingum að tryggingarréttindi áfrýjenda hafi ónýst. Halda áfrýjendur því fram að ef ekki hefði verið fyrir þessa ráðstöfun stefnda hefðu þeir getað fullnustað fjárkröfur sínar á hendur þrotabúi Samsonar eignarhaldsfélags ehf. á grundvelli 4. mgr. 116. gr. laga nr. 21/1991 og þannig fengið innstæðurnar greiddar upp í kröfur sínar. Sé þessu slegið föstu í dómum Hæstaréttar í áðurnefndum málum.

Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var mælt fyrir um hvaða eignum og skuldbindingum Landsbanka Íslands hf. skyldi ráðstafað til stefnda. Í 7. tölulið ákvörðunarinnar sagði að stefndi yfirtæki ,,skuldbindingar í útibúum Landsbanka Íslands hf. á Íslandi vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum ... og öðrum viðskiptavinum“. Samkvæmt 8. tölulið ákvörðunarinnar skyldu innlendar innstæður við Landsbanka Íslands hf. flytjast yfir til stefnda miðað við stöðu þeirra klukkan 9 að morgni 9. október 2008.

Samkvæmt þessu fluttust til stefnda innlendar innstæður við Landsbanka Íslands hf. og skuldbindingar vegna þeirra. Eins og áður greinir báru skráðar upplýsingar í Landsbanka Íslands hf., tengdar reikningum númer 0111-38-714909 og 0101-38-711046, ekki með sér að innstæður á þeim væru veðsettar og einungis annar þeirra var lokaður fyrir úttektum tímabundið, sem opnað hafði verið fyrir 23. maí 2007. Ekki liggur annað fyrir í málinu en að reikningarnir hafi báðir verið opnir fyrir úttektum Samsonar eignarhaldsfélags ehf. og ekki borið merki um að innstæður á þeim væru veðsettar 9. október 2008. Að því leyti sem meðferð starfsmanna Landsbanka Íslands hf. á reikningunum tveimur fór í bága við yfirlýstar skuldbindingar bankans kann hún að hafa bakað þeim banka skaðabótaskyldu vegna tjóns, sem af því hefur leitt fyrir áfrýjendur. Sú skaðabótaskylda var ekki meðal þeirra skuldbindinga sem fluttust yfir til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008, sbr. og dóm Hæstaréttar 27. mars 2014 í máli nr. 546/2013. Stefndi verður því ekki krafinn um skaðabætur vegna ætlaðrar saknæmrar og ólögmætrar háttsemi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. Samkvæmt framansögðu og þar sem ekki er sannað að starfsmenn stefnda hafi bakað áfrýjendum tjón með skaðabótaskyldri háttsemi verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af kröfum áfrýjenda.

Áfrýjendur greiði stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, Basisbank PFS A/S, Bayersiche Landesbank AG, Brookdale International Partners L.P., Commerzbank AG, Finansiel Stabilitet A/S, HSH Nordbank AG, Natixis, Phoenix Fund, Raiffeisen Bank International AG, Société Générale, Totalbanken A/S, UBI Banca International og UniCredit Bank, greiði óskipt stefnda, Landsbankanum hf., samtals 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.