64/2017

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu A o.fl. um að Þ yrði gert að afhenda þeim fjögur nánar tilgreind skjöl til afnota í máli sem L ehf. höfðaði gegn þeim ásamt öðrum. Var krafan reist 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem starfsmenn Þ hefðu hvorki samið umrædd skjöl né orðið vitni að nokkru því sem efnislega kynni að vera fjallað um í þeim gætu þeir ekkert borið af eigin raun um atvik sem gæti varðað málið milli L ehf. og A o.fl., sbr. 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991. Ættu A o.fl. því ekki rétt á að krefjast þess að Þ léti skjölin af hendi á þeirri forsendu að starfsmönnum hans væri skylt að bera vitni í málinu um efni þeirra, sbr. 3. mgr. 67. gr. laganna. Um það hvort uppfyllt væri það skilyrði síðastgreinds lagaákvæðis að A o.fl. ættu rétt til skjalanna án tillits til málsins, kom fram að samkvæmt síðari málslið 5. mgr. 17. gr. laga nr. 142/2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða giltu ákvæði upplýsingalaga um aðgang að gögnum sem Þ hefði tekið við úr hendi rannsóknarnefndar Alþingis. Þar sem 2., 3. og 4. liður í beiðni A o.fl. lyti að vinnuskjölum stjórnvalda yrði með vísan til 8. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012 að hafna þeim hluta kröfu A o. fl. Um 1. lið beiðninnar sagði síðan að þótt ákvæði upplýsingalaga kynnu að veita A o.fl. rétt til aðgangs að viðkomandi skjali yrði ekki ráðið að það yrði haft til sönnunar um eitthvert þeirra atriða sem L ehf. og A o.fl. greindi á um í málinu og yrði Þ af þeim sökum ekki látinn afhenda skjalið á grundvelli 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. janúar 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 1. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. janúar 2017, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að sóknaraðila yrði gert að afhenda þeim fjögur nánar tilgreind skjöl til afnota í máli, sem LBI ehf. hefur höfðað gegn þeim ásamt öðrum. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðili krafðist ekki málskostnaðar úr hendi varnaraðila við meðferð framangreindrar kröfu þeirra fyrir héraðsdómi. Kemur því krafa hans um málskostnað í héraði ekki frekar til álita hér fyrir dómi.

I

Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., vék stjórn félagsins frá og setti yfir það skilanefnd. Tveimur dögum síðar tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um að ráðstafa tilteknum réttindum og skyldum Landsbanka Íslands hf. til nýs banka, sem nú ber heitið Landsbankinn hf., en í þeirri ákvörðun fólst meðal annars að nýi bankinn tæki yfir „gagnasöfn“ þess eldri. Á grundvelli laga nr. 44/2009, sem breyttu lögum nr. 161/2002, var Landsbanki Íslands hf. tekinn til slita 22. apríl 2009, en þeim lauk með nauðasamningi, sem komst á 25. desember 2015. Það félag ber nú heitið LBI ehf.

LBI ehf. höfðaði mál 17. janúar 2012 gegn varnaraðilum ásamt sjö fyrrverandi starfsmönnum og stjórnarmönnum í Landsbanka Íslands hf. Krafðist LBI ehf. þess að gagnaðilum sínum yrði, að nokkru óskipt og að öðru leyti að tiltölu, gert að greiða sér 14.116.395.373 krónur, 10.546.970 bandaríkjadali og 10.840.714 evrur með nánar tilgreindum vöxtum frá 6. október 2008 til greiðsludags auk málskostnaðar. Kröfur LBI ehf. á hendur fyrrverandi starfsmönnum og stjórnarmönnum voru um skaðabætur vegna nánar tiltekinna ráðstafana á fé Landsbanka Íslands hf. 6. október 2008. Gagnvart varnaraðilum voru kröfur á hinn bóginn reistar á ábyrgðartryggingu, sem LBI ehf. kvað Landsbanka Íslands hf. hafa keypt fyrir stjórnendur sína og aðra starfsmenn, en hana hafi varnaraðilarnir veitt 9. janúar 2008 og hún tekið gildi 1. febrúar sama ár. Málið var þingfest 8. mars 2012 og tóku allir, sem LBI ehf. beindi kröfum að, til varna með greinargerðum sem lagðar voru fram í þinghaldi 22. janúar 2013. Nokkrir þeirra gerðu þar kröfu um að málinu yrði vísað frá dómi og varð héraðsdómur við því með úrskurði 27. júní 2013. Með dómi Hæstaréttar 26. september sama ár í máli nr. 491/2013 var sá úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Að þessu frágengnu stóð eftir krafa allra gagnaðila LBI ehf. um sýknu. Varnaraðilar reistu þá kröfu fyrir sitt leyti meðal annars á því að Landsbanki Íslands hf. hafi með aðgerðum stjórnenda sinna og starfsmanna, þar á meðal þeirra sem LBI ehf. hafi stefnt í málinu, brotið verulega gegn upplýsingaskyldu samkvæmt lögum nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga þegar áðurnefnd ábyrgðartrygging var tekin með því að veita varnaraðilum rangar eða ófullnægjandi upplýsingar um atriði, sem hafi miklu skipt fyrir mat á áhættu þeirra.

Varnaraðilar lögðu fram á dómþingi 26. nóvember 2013 beiðni um að dómkvaddir yrðu menn til að leggja mat á nánar tiltekin atriði í tengslum við fyrrgreindar varnir þeirra. Beiðni þessi sætti andmælum annarra málsaðila, en héraðsdómur varð að mestu við henni með úrskurði 14. mars 2014, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 29. apríl sama ár í máli nr. 243/2014. Að fenginni þeirri niðurstöðu urðu tafir á því að menn yrðu dómkvaddir til matsstarfa, en leyst var úr ágreiningi um val á matsmönnum með úrskurði héraðsdóms 24. september 2014, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 3. nóvember sama ár í máli nr. 691/2014. Matsmenn voru síðan dómkvaddir í þinghaldi 17. nóvember 2014. Af fyrirliggjandi gögnum verður ráðið að matsmenn hafi í tengslum við störf sín ráðist í viðamikla gagnaöflun, einkum með því að leita eftir gögnum, sem sneru að starfsemi Landsbanka Íslands hf. fram til 7. október 2008 en voru þá komin í vörslur Landsbankans hf. Að nokkru reis ágreiningur um hvort því félagi bæri að láta af hendi gögn og gekk af því tilefni úrskurður í héraðsdómi 16. desember 2015, sem ekki var kærður til Hæstaréttar. Aftur kom upp ágreiningur um þetta efni, sem héraðsdómur leysti úr með úrskurði 4. janúar 2017, en þeim úrskurði var skotið til Hæstaréttar. Rétturinn hefur tekið afstöðu til þess ágreinings í dómi í máli nr. 43/2017, sem kveðinn er upp samhliða þessum dómi.

Þá er þess að geta að undir rekstri málsins reis einnig ágreiningur um beiðni LBI ehf. um dómkvaðningu matsmanna. Um hann gekk úrskurður í héraði 24. september 2014, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 3. nóvember sama ár í máli nr. 687/2014.

II

Í þinghaldi 16. nóvember 2016 lögðu varnaraðilar fram beiðni um að sóknaraðili yrði með úrskurði skyldaður til „að afhenda skjöl fyrir dómi“ sem talin voru upp í fjórum liðum. Varnaraðilar lýstu þessum skjölum á þann hátt að þar væri í fyrsta lagi um að ræða minnisblað með yfirskriftinni „Background memorandum“, sem gert hafi verið í Seðlabanka Íslands, en hann hafi sent það bankastjórum í nokkrum erlendum seðlabönkum með bréfi 15. apríl 2008. Í öðru lagi minnisblað, sem gert hafi verið í Fjármálaeftirlitinu 7. september 2009 um fund 29. mars 2007, en það hafi verið auðkennt með málsnúmeri 2005040012 og séu þar „reifuð atriði um útlánaáhættu Landsbanka Íslands hf.“ Í þriðja lagi minnisblað frá nóvember 2008, sem einnig hafi verið gert í Fjármálaeftirlitinu, um „hvernig Landsbanki tengdi saman áhættur o.fl.“ Í fjórða lagi skjal frá Fjármálaeftirlitinu, sem varnaraðilar nefndu „CAMELS-mat ... fyrir Landsbanka Íslands hf., júní 2008“, en tekið var fram að slíkt mat væri gert til að „rannsaka eigið fé, eignir, stjórnun, arðsemi, lausafjárstöðu og næmni fyrir áhættu á markaði hjá fjármálafyrirtækjum.“ Í beiðninni var um tilvist þessara gagna bent á að til þeirra hafi verið „vísað í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sem skilað var 23. apríl 2010“, og tekið fram að samkvæmt 5. mgr. 17. gr. laga nr. 142/2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða hafi öll gögn, sem aflað hafi verið í tengslum við þá rannsókn, verið afhent að henni lokinni sóknaraðila til varðveislu. Hann hafi því þessi skjöl í vörslum sínum.

Héraðsdómur tók framangreinda beiðni varnaraðila fyrir 16. desember 2016 að tilkvöddum sóknaraðila, sem lagði þá fram greinargerð um mótmæli gegn henni. Með hinum kærða úrskurði var beiðnin tekin til greina.

Í tengslum við þetta skal þess getið að varnaraðilar höfðu á fyrri stigum málsins krafist að Fjármálaeftirlitinu yrði gert að afhenda þeim gögn til framlagningar í því, en til ágreinings um þá kröfu tók héraðsdómur afstöðu með úrskurði 21. nóvember 2014, þar sem henni var hafnað. Sá úrskurður var staðfestur með dómi Hæstaréttar 7. janúar 2015 í máli nr. 840/2014. Áður en það gerðist höfðu varnaraðilar leitað eftir því við Fjármálaeftirlitið með bréfi 5. apríl 2013 að þeim yrði veittur aðgangur að tilteknum gögnum vegna rekstrar þessa máls á hendur þeim, en því hafnaði Fjármálaeftirlitið 10. júní sama ár. Varnaraðilar höfðuðu af því tilefni mál gegn Fjármálaeftirlitinu 10. september 2013 og kröfðust að ákvörðun um þetta yrði felld úr gildi, svo og að viðurkenndur yrði réttur þeirra til aðgangs að tilteknum gögnum. Samhliða rekstri þess máls kærðu varnaraðilar sömu ákvörðun Fjármálaeftirlitsins til úrskurðarnefndar um upplýsingamál, sem staðfesti hana með úrskurði 1. apríl 2014. Að fenginni þeirri niðurstöðu höfðuðu varnaraðilar framhaldssök í máli sínu gegn Fjármálaeftirlitinu til að bæta þar við kröfu um að sá úrskurður yrði felldur úr gildi. Dómur gekk í því máli í héraði 8. janúar 2015 og var Fjármálaeftirlitið þar sýknað af kröfum varnaraðila. Dómurinn var síðan staðfestur með dómi Hæstaréttar 17. desember 2015 í máli nr. 263/2015. Loks er þess að geta að varnaraðilar lögðu fram í þinghaldi 9. mars 2016 kröfu um að Seðlabanka Íslands yrði gert að afhenda fjögur nánar tilgreind skjöl til framlagningar í málinu. Seðlabankinn andmælti þessari kröfu, en hún var tekin til greina með úrskurði héraðsdóms 2. maí 2016, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 15. júní sama ár í máli nr. 385/2016.

III

Varnaraðilar reisa kröfu sína um að sóknaraðila verði gert að afhenda áðurnefnd gögn á 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt fyrrnefnda ákvæðinu er réttur aðila máls til að krefja þann, sem ekki á aðild að því, um afhendingu skjals á þessum grunni háður því að sá hafi skjalið í sínum vörslum og annaðhvort sé honum skylt að afhenda það aðilanum án tillits til málsins eða efni þess sé slíkt að honum sé skylt að bera vitni um það í málinu.

Í málatilbúnaði sóknaraðila er staðfest að skjölin, sem varnaraðilar krefjast að fá til framlagningar í málinu, séu í vörslum hans. Verður því að líta svo á að hann sé vörslumaður þessara skjala í skilningi 3. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991, þótt ætla verði að þau séu aðeins eftirgerðir af frumritum, sem ýmist séu í höndum Seðlabanka Íslands eða Fjármálaeftirlitsins. Ganga verður út frá því að þessar vörslur séu komnar til á þann hátt, sem um ræðir í áðurnefndri 5. mgr. 17. gr. laga nr. 142/2008, og getur í því ljósi ekki orkað tvímælis að starfsmenn sóknaraðila sömdu hvorki sem slíkir þessi skjöl né urðu vitni að nokkru því, sem efnislega kann að vera fjallað um í þeim. Starfsmenn sóknaraðila geta af þessum sökum ekkert borið af eigin raun um atvik, sem á einhvern hátt geta varðað málið milli LBI ehf. og varnaraðila, sbr. 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991. Ekki yrði unnt að beita ákvæðum VIII. kafla þeirra laga til að kveðja starfsmenn sóknaraðila fyrir dóm og krefja þá vættis um hvers þeir kynnu að hafa orðið áskynja með því að lesa þau skjöl í vörslum hans, sem krafa varnaraðila tekur til. Enn síður yrði unnt að beita undantekningarreglu 5. mgr. 51. gr. sömu laga til að leggja fyrir starfsmenn sóknaraðila að hafa þau skjöl meðferðis við skýrslugjöf fyrir dómi til þess eins að lesa þau orðrétt upp undir hljóðritun. Getur því ekki átt hér við að varnaraðilar eigi samkvæmt 3. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 rétt á að krefjast þess að sóknaraðili láti skjölin af hendi á þeirri forsendu að starfsmönnum hans væri skylt að bera vitni í málinu um efni þeirra.

Við mat á því hvort varnaraðilar geti krafist skjalanna á þeim grundvelli að sóknaraðila sé skylt að afhenda þeim þau án tillits til málsins er þess að gæta að samkvæmt síðari málslið 5. mgr. 17. gr. laga nr. 142/2008 gilda ákvæði upplýsingalaga um aðgang að gögnum, sem sóknaraðili hefur tekið við úr hendi rannsóknarnefndar Alþingis. Málatilbúnaður varnaraðila verður ekki skilinn svo að þeir telji sig án tillits til málsins eiga rétt á að fá þessi skjöl afhent á öðrum grunni en þessum. Slíkur réttur varnaraðila, sem studdur verður við 5. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012, er eftir öðrum fyrirmælum laganna háður takmörkunum, þar á meðal varðandi vinnugögn stjórnvalda, sbr. 8. gr. þeirra.

Í beiðninni, sem varnaraðilar lögðu fram í þinghaldi 16. nóvember 2016, var að nokkru lýst þeim fjórum skjölum, sem þeir krefjast að sóknaraðila verði gert að láta af hendi. Þar kom sem fyrr segir fram að 2. liður beiðninnar snúi að minnisblaði Fjármálaeftirlitsins frá 7. september 2009 um fund, sem hafi verið haldinn 29. mars 2007. Af þeirri lýsingu og svonefndu málsnúmeri, sem einnig var tilgreint í þessum lið, verður ekki annað séð en að kröfu varnaraðila um afhendingu þessa sama skjals á grundvelli upplýsingalaga hafi þegar verið hafnað með dómi Hæstaréttar í máli nr. 263/2015. Þá kom fram varðandi 3. lið beiðninnar að hann taki til minnisblaðs Fjármálaeftirlitsins frá nóvember 2008, þar sem fjallað hafi verið um hvernig Landsbanki Íslands hf. „tengdi saman áhættur“ í starfsemi sinni. Þegar minnisblaðið var gert hafði það félag ekki lengur á hendi starfsemi af þessum toga og má því ljóst vera að efni þess hljóti að hafa snúið að liðnum tíma að því leyti, sem það kann að hafa varðað Landsbanka Íslands hf. Af þessari lýsingu á skjalinu er ekki annað að sjá en að það verði, eins og einnig á við um skjalið sem um ræddi í 2. lið, að teljast til vinnugagna Fjármálaeftirlitsins í skilningi 8. gr. upplýsingalaga, sem undanþegin eru upplýsingarétti samkvæmt 5. tölulið 6. gr. laganna. Um það skjal, sem varnaraðilar nefndu í 4. lið beiðni sinnar „CAMELS-mat ... fyrir Landsbanka Íslands hf.“, kom fram í frekari skýringum þeirra að skjalið bæri með sér að um væri að ræða „drög að CAMELS mati“ frá júní 2008, sem Fjármálaeftirlitið hafi gert. Á sama hátt og segir hér á undan verður ekki annað séð af þessari lýsingu en að skjal þetta hafi verið vinnuskjal stjórnvalds og eigi undir 8. gr. upplýsingalaga. Þegar af þessum ástæðum verður að hafna kröfum varnaraðila, sem fram komu í 2., 3. og 4. lið beiðninnar.

Varnaraðilar kröfðust þess sem fyrr segir í 1. lið beiðni sinnar að sóknaraðili léti af hendi minnisblað, sem þeir kveða Seðlabanka Íslands hafa sent bankastjórum tiltekinna erlendra seðlabanka með bréfi 15. apríl 2008. Sé það rétt með farið að seðlabankinn hafi dreift þessu minnisblaði á þann hátt getur það í ljósi síðari málsliðar 1. mgr. 8. gr. upplýsingalaga ekki talist til vinnugagna stjórnvalda. Fram hjá því verður á hinn bóginn ekki litið að þó svo að ákvæði upplýsingalaga kynnu af þessum sökum að veita varnaraðilum rétt til aðgangs að skjalinu, sem um ræðir, fær sú aðstaða því ekki breytt að úrræði samkvæmt 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 verður því aðeins beitt hér gagnvart sóknaraðila sem þriðja manni að skjalið geti haft sönnunargildi í málinu milli LBI ehf. og varnaraðila, sbr. 3. mgr. 46. gr. sömu laga. Á varnaraðilum hvílir að sýna fram á að svo sé. Í beiðni þeirra kom ekki annað fram um efni þessa skjals en að þar hafi verið fjallað um „ýmis málefni í tengslum við tiltekna samninga sem Seðlabanki Íslands var með í vinnslu við aðra seðlabanka“, um „viðskiptamenn Seðlabanka Íslands á þeim tíma sem minnisblaðið er ritað“ og um „skuldatryggingarálag íslensku bankanna“, sem gæfi ekki „rétta mynd af fjármögnunarkostnaði bankanna.“ Af þessari lýsingu verður ekki ráðið að þetta skjal gæti verið haft til sönnunar um eitthvert þeirra atriða, sem LBI ehf. og varnaraðila greinir á um í málinu. Af þeirri ástæðu getur ekki komið til þess að sóknaraðili verði hér krafinn um að láta þetta skjal af hendi á grundvelli 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991, þó svo að varnaraðilar kynnu á öðrum vettvangi að geta krafist að fá það afhent með stoð í ákvæðum upplýsingalaga.

Samkvæmt öllu framansögðu verður að hafna kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði gert að afhenda þeim fyrrnefnd gögn og fella þar með hinn kærða úrskurð úr gildi. Eftir þeim úrslitum verður varnaraðilum gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.

Varnaraðilar, Allianz Global Corporate & Specialty AG, Alterra Corporate Capital 2 Ltd., Alterra Corporate Capital 3 Ltd., B-x-x J-x-x T-x-x, Bridget Anne C-x-x, Brit Insurance Ltd., C-x-x J-x-x H-x-x, D-x-x J-x-x D-x-x M-x-x C-x-x, E-x-x E-x-x H-x-x, G-x-x F-x-x S-x-x, I-x-x R-x-x P-x-x, J-x-x L-x-x G-x-x, J-x-x E-x-x, J-x-x M-x-x W-x-x, Kelvin Underwriting Ltd., Liberty Mutual Insurance Europe, Nameco (No 11) Ltd., Nameco (No 231) Ltd., Norman Thomas Rea, Novae Corporate Underwriting Ltd., QBE International Insurance Ltd., QBE Corporate Ltd., R-x-x M-x-x H-x-x R-x-x, SCOR Underwriting Ltd. og Sorbietrees Underwriting Ltd., greiði óskipt sóknaraðila, Þjóðskjalasafninu, 500.000 krónur í kærumálskostnað.