622/2011

Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um sýknu V af kröfu LÍN um að felldur yrði úr gildi úrskurður málskotsnefndar LÍN þar sem úrskurður stjórnar LÍN var felldur úr gildi og ábyrgð V á tilteknu láni var felld niður. Var það niðurstaða Hæstaréttar að skýra yrði ákvæði 4. mgr. 8. gr. þágildandi laga nr. 57/1976 um námslán og námsstyrki á þann veg að ábyrgð ábyrgðarmanns á endurgreiðslum gæti ekki staðið lengur en í 20 ár frá fyrsta gjalddaga láns, óháð því hvort lántaki fengi undanþágur eða frestun á greiðslu þess. Þar sem 20 ár voru liðin frá fyrsta gjalddaga lánsins er V hafði uppi kröfu um niðurfellingu ábyrgðar, var hann talinn laus undan ábyrgð sinni á láninu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma S-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari, S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf prófessor og S-kk-nf Þ-kk-nf hæstaréttarlögmaður.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. nóvember 2011. Hann krefst þess að „felldur verði úr gildi úrskurður málskotsnefndar Lánasjóðs íslenskra námsmanna, dagsettur 9. maí 2011, í málinu nr. L-40/2010 þar sem úrskurður stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna frá 17. ágúst 2010 var felldur úr gildi og ábyrgð stefnda, V-kk-ef M-kk-ef M-kk-ef, á láni nr. V-007230 felld niður.“

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi undirritaði stefndi 22. ágúst 1985 yfirlýsingu um ábyrgð sem sjálfskuldarábyrgðarmaður á námsláni að fjárhæð 270.617 krónur vegna endurnýjunar námslána I-kk-ef A-kk-ef hjá áfrýjanda. Í yfirlýsingunni kemur fram að um sé að ræða lán sem veitt sé til endurnýjunar lána til greiðslu á námstíma skv. 3. mgr. 7. gr. laga nr. 57/1976, um námslán og námsstyrki. Í skilmálum yfirlýsingarinnar er tekið fram að lánið sé að fullu greitt þegar höfuðstóll sé að fullu greiddur, eða ,,greiddar hafa verið afborganir í 20 ár. Sé lán þá eigi að fullu greitt falla eftirstöðvar þess ásamt verðbótum niður.“ Þá er tekið fram í skilmálum að sjóðsstjórn geti veitt undanþágu frá endurgreiðslureglum ef lánþegi búi við stórlega skertar fjárhagsástæður til langframa, t.d. vegna örorku. Einnig er tekið fram að séu árlegar afborganir ekki inntar af hendi á réttum tíma teljist öll skuldin, ásamt verðbótum, gjaldfallin og sé innheimt á kostnað lántaka, nema sérstakar ástæður valdi að mati sjóðsstjórnar, sem geti þá samið um greiðslufrest. Skuldabréf að fjárhæð 270.617 krónur vegna endurnýjunar námslána I-kk-ef A-kk-ef var gefið út 4. september 1985. Í skuldabréfinu er samhljóða ákvæði um greiðslutíma, undanþágur frá endurgreiðslureglum og greiðslufresti og fram komu í ábyrgðaryfirlýsingunni. Ekki er ágreiningur um að lántaki hafi árlega greitt af umræddu skuldabréfi í samræmi við skilmála þess frá fyrsta gjalddaga 1. júlí 1986 til og með 1. nóvember 1991. Þá er ágreiningslaust að á árunum 1992 til 1995 hafi lánþegi ekki greitt árlegar afborganir af láninu á grundvelli reglna áfrýjanda um undanþágur frá greiðslum á grundvelli lánshæfs náms. Jafnframt er ekki ágreiningur um að á árunum 1996 til 2002 hafi ekki verið greitt af láninu þar sem lántaki hafi verið að greiða af svonefndu R-láni, sem voru námslán veitt á árunum 1992 til 2004, en í 2. mgr. 18. gr. laga nr. 21/1992 um lánasjóð íslenskra námsmanna er ákvæði þess efnis að greiðslur af eldri námsskuld frestist þar til R-lán sé að fullu greitt. Lántaki hóf á ný greiðslur af láninu á árinu 2003, en við gjalddaga 1. júlí 2008 fór lánið í vanskil. Þá veitti áfrýjandi lántaka undanþágur frá greiðslu lánsins á árunum 2009 og 2010. Stefndi ritaði áfrýjanda bréf 18. janúar 2010 þar sem hann lýsti yfir að í ljósi skilmála ábyrgðaryfirlýsingarinnar frá 22. ágúst 1985 teldi hann ábyrgð sína niður fallna. Eftirstöðvar lánsins námu samtals 1.137.300 krónum við framlagningu yfirlits um stöðu þess í héraðsdómi 20. september 2011.

Ágreiningur með aðilum stendur fyrst og fremst um skýringu á gildistíma ábyrgðaryfirlýsingarinnar í ljósi ákvæða 4. mgr. 8. gr. laga nr. 57/1976 og skilmála hennar. Samkvæmt tilvitnuðu ákvæði skyldu endurgreiðslur af veittum námslánum ,,standa yfir í 20 ár hið lengsta.“ Væru eftirstöðvar lánsins þá óafturkræfar. Áfrýjandi leggur þann skilning í ákvæði laganna og skilmála lánsins að skilja beri lánstíma þannig að miðað sé við að eftirstöðvar láns falli niður að liðnum 20 ársgreiðslum af láninu. Þar sem lántaki hafi fengið frest af greiðslu lánsins á árunum 1992 til 1995 og ákvæði laga nr. 21/1992 hafi mælt fyrir um forgang greiðslna samkvæmt R-lánum á árunum 1996 til 2002, hafi 20 ársgreiðslur af láninu ekki verið inntar af hendi og standi því ábyrgð stefnda á láninu óhögguð. Hvorki ákvæði laganna, ábyrgðaryfirlýsingarinnar, né skuldabréfsins verði skýrð á þann veg að greiðslutími sé að hámarki 20 ár frá 1. gjalddaga skuldabréfsins. Enn standi ógreiddar ársgreiðslur af láninu í samtals 8 ár. Stefndi byggir hins vegar meðal annars á því að skilja verði ákvæði 4. mgr. 8. gr. á þann veg að endurgreiðslur geti ekki staðið yfir lengur en í 20 ár, hvað sem líði undanþágum eða frestunum á greiðslum.

Lög um íslenska námsmenn hafa frá upphafi kveðið á um endurgreiðslur námslána. Fyrstu lög um þetta efni, nr. 5/1952 um lánasjóð stúdenta og lög nr. 17/1960 um lánasjóð íslenskra námsmanna erlendis, höfðu að geyma samhljóða ákvæði um að lán skyldu greidd upp með jöfnum afborgunum á 10 árum. Með lögum nr. 52/1961 um lánasjóð íslenskra námsmanna runnu eignir lánasjóðanna tveggja inn í einn sameiginlegan sjóð. Í 5. gr. laganna var kveðið á um að lán skyldu endurgreidd með jöfnum afborgunum á allt að 15 árum. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna kemur fram að lánskjörum öllum sé haldið óbreyttum frá því sem áður var, að öðru leyti en því, að endurgreiðslutími lánanna sé lengdur úr 10 í 15 ár. Samhljóða ákvæði um endurgreiðslu var að finna í lögum nr. 7/1967 um námslán og námsstyrki, nema nú skyldu lánin endurgreidd með jöfnum ársgreiðslum. Á þessum árum var ekki vikið að undanþágum frá endurgreiðslu eða frestun á greiðslu námslána í lögum. Ákvæði um endurgreiðslur námslána tekur breytingum með lögfestingu laga nr. 57/1976 um námslán og námsstyrki. Í athugasemdum með frumvarpi er varð að lögum nr. 57/1976 er rakið að með frumvarpinu sé verið að gera róttæka breytingu á gildandi endurgreiðslukjörum lánasjóðsins. Sú mikla verðbólga er ríkt hafi hér á landi hin síðari ár hafi í raun leitt til þess að núverandi námslán hafi aðeins að litlu leyti komið til endurgreiðslu á raunvirði. Hafi þau nánast komið lánþegum að sama gagni og styrkir. Með ákvæðum frumvarpsins sé ætlunin að snúa af þessari braut og tryggja það í senn að lánasjóðurinn fái umtalsverðan hluta námslána endurgreiddan á raunvirði og að engum lánþega verði ofþyngt með endurgreiðslum. Lánin séu vaxtalaus en vísitölutryggð. Endurgreiðslutími lána skuli vera allt að 20 árum eftir að afborganir hefjist.

Um ábyrgð þá sem mál þetta er sprottið af fer eftir lögum nr. 57/1976. Verða ákvæði um gildistíma ábyrgðaryfirlýsingarinnar, sem er sjálfstæður samningur að lögum, skýrð með hliðsjón af ákvæðum laganna. Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 57/1976 er ákvæði um endurgreiðslutíma í 4. mgr. 8. gr. laga nr. 57/1976 ekki skýrt umfram það sem segir í ákvæðinu sjálfu. Hið sama á við um forvera þess. Þá eru ákvæði laga nr. 57/1976 ekki skýr um samspil ákvæða laganna um endurgreiðslu og hvaða áhrif undanþágur frá greiðslu og greiðslufresti hafa á endurgreiðslutíma og um leið gildistíma ábyrgðarinnar. Hefði löggjafanum verið í lófa lagið að kveða afdráttarlaust á um þessi atriði við lögfestingu laga nr. 57/1976, enda ábyrgðin þá orðin til muna meira íþyngjandi fyrir ábyrgðarmann en áður. Óljós atriði í þessum efnum verða skýrð stefnda í hag en áfrýjandi er opinber lánasjóður stofnaður á grundvelli laga og á ábyrgð íslenska ríkisins. Af þeim ástæðum verður ákvæði 4. mgr. 8. gr. laga nr. 57/1976 skýrt á þann veg að ábyrgð ábyrgðarmanns á endurgreiðslum geti ekki staðið lengur en í 20 ár frá fyrsta gjalddaga lánsins, óháð því hvort lántaki fái undanþágur eða frestun á greiðslu lánsins. Þar sem meira en 20 ár voru liðin frá fyrsta gjalddaga lánsins er stefndi hafði uppi kröfu um niðurfellingu ábyrgðar, er stefndi þar með laus undan ábyrgð sinni á láninu. Með hliðsjón af því verður héraðsdómur staðfestur.

Samkvæmt þessum málsúrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður.

Áfrýjandi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, greiði stefnda, V-kk-þgf M-kk-þgf M-kk-þgf, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.