505/2016

S ehf. o.fl. kröfðust þess aðallega að viðurkennt yrði að orkunýtingaréttur vatns fyrir landi jarðarinnar Breiðaness í Skeiða- og Gnúpverjahreppi væri í óskiptri sameign þeirra sem eigenda jarðanna Sandlækjarkots II, Gunnbjarnarholts og Kletta og eigenda jarðanna Breiðaness, Sandlækjar I og Sandlækjar II. Allar höfðu jarðirnar tilheyrt svokallaðri Sandlækjartorfu, en á grundvelli samninga um landskipti var jörðin Breiðanes sú eina þeirra sem land átti að Þjórsá. Eigendur jarðarinnar Breiðaness, G og L ehf., byggðu á því að við landskipti sem gerð höfðu verið 20. janúar 1964 hefðu vatnsréttindi í Þjórsá fylgt þeim hluta landsins sem féll síðar undir jörðina Breiðanes, en þau réttindi gætu ekki talist til hlunninda sem vera skyldu í óskiptri sameign jarðanna samkvæmt samningnum svo sem S ehf. o.fl. héldu fram. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að allt frá gildistöku vatnalaga nr. 15/1923 hefði meginreglan verið sú að vatnsréttindi, m.a. réttur til að vinna orku úr fallvatni, fylgdu því landi, sem vatn lægi að eða félli um, nema annað hefði verið ákveðið á lögmætan hátt, þar á meðal með samningi um kaup eða landskipti. Samkvæmt landamerkjabréfi 3. júní 1885 hefðu jarðirnar Sandlækur og Sandlækjarkot átt land í óskiptri sameign að Þjórsá. Hefðu eigendur þessara jarða því haft saman á hendi réttindin, sem af þessi leiddi eftir gildistöku vatnalaga. Á þeim grunni hefði eigendunum verið frjálst að taka ákvörðun um eignarhald að vatnsréttindunum við landskiptin 20. janúar 1964 og eftir atvikum við síðari landskipti. Vísaði H-kk-nf til þess að vegna framangreindrar meginreglu vatnalaga væri óhjákvæmilegt að líta svo á að hefði ekki annað verið ákveðið með landskiptum hefðu vatnsréttindin eingöngu fylgt eignarrétti að landinu, sem bakki Þjórsár og þar með botn hennar fram í miðjan farveg hefði hverju sinni verið hluti af. Því næst rakti Hæstiréttur að með landskiptunum milli Sandlækjar og Sandlækjarkots 20. janúar 1964 hefðu eigendur jarðanna neytt heimildar 1. mgr. 16. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 til að skipta landi með samningi, en eftir 2. mgr. sömu lagagreinar hefði þeim borið að skrá um skiptin greinilega skiptagerð, þar á meðal um þau réttindi sem landinu átti að fylgja. Yrði inntak samningsins að ráðast af hlutlægri skýringu texta hans, en jafnframt yrði að gæta að því að tilgangur landskipta eftir ákvæðum landskiptalaga væri að ljúka óskiptri sameign að landi og gæðum jarða. Yrði því að leggja til grundvallar að mæla þyrfti í samningi ótvírætt fyrir um að slík sameign skyldi haldast um tiltekin réttindi ef svo hefði verið samið. Í samningnum frá 20. janúar 1964 hefði verið mælt fyrir um að Neseyja í Stóru-Laxá skyldi áfram vera í óskipti sameign sem og „hlunnindi öll sem eru á jörðunum og þau sem kunna að finnast“. Taldi Hæstiréttur að líkur stæðu gegn því í ljósi 3. gr. landskiptalaga að hugtakið hlunnindi gæti í samningi um landskipti tekið til vatnsréttinda og yrði slík merking þess ekki ótvírætt leidd af almennri málvenju. Yrðu S ehf. o.fl. auk E o.fl., eigenda annarra jarða í fyrrum Sandlækjartorfu, að bera af því halla að ekki hefði verið kveðið sérstaklega á um þetta í samningnum frá 20. janúar 1964. Lagði Hæstiréttur því til grundvallar að eftir landskiptin 20. janúar 1964 hefðu vatnsréttindin komið í hlut eiganda Sandlækjar, en við landskipti á þeirri jörð 24. janúar 1964 hefðu þau réttindi gengið áfram til eiganda jarðarinnar Breiðaness. Voru G og L ehf. því sýknuð af kröfum S ehf. o.fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu hvort fyrir sig til Hæstaréttar 11. júlí 2016. Þau krefjast sýknu af kröfum gagnáfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 9. september 2016. Þau krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað, en til vara að viðurkennt verði að orkunýtingarréttur vatns fyrir landi jarðarinnar Breiðaness sé í óskiptri sameign gagnáfrýjenda og aðaláfrýjenda. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi höfðuðu gagnáfrýjendur mál þetta 6. febrúar 2015, gagnáfrýjandinn Strá ehf. sem eigandi Sandlækjarkots II, A-kk-nf B-kk-nf E-kk-nf og B-kvk-nf B-kvk-nf sem eigendur Gunnbjarnarholts og S-kvk-nf M-kvk-nf E-kvk-nf sem eigandi Kletta, en þessar jarðir og aðrar, sem málið varðar, eru allar í Skeiða- og Gnúpverjahreppi. Málinu beindu gagnáfrýjendur að aðaláfrýjandanum G-kvk-þgf L-kvk-þgf ásamt H-kvk-þgf G-kvk-þgf L-kvk-þgf, H-kvk-þgf L-kvk-þgf, L-kk-þgf S-kk-þgf L-kk-þgf og S-kvk-þgf L-kvk-þgf sem eigendum jarðarinnar Breiðaness, og stefndu E-kk-þgf L-kk-þgf, E-kvk-þgf E-kvk-þgf, L-kk-þgf E-kk-þgf og V-kvk-þgf E-kvk-þgf sem eigendum Sandlækjar I og Sandlækjar II. Samkvæmt því, sem komið hefur fram fyrir Hæstarétti, hefur aðaláfrýjandinn Leirljós ehf. fengið afsal fyrir eignarhlutum H-kvk-ef G-kvk-ef L-kvk-ef, H-kvk-ef L-kvk-ef, L-kk-ef S-kk-ef L-kk-ef og S-kvk-ef L-kvk-ef í jörðinni Breiðanesi og hefur félagið á þeim grunni tekið við aðild að málinu í þeirra stað.

Héraðsdómur í málinu var kveðinn upp 11. apríl 2016 og var honum sem fyrr segir áfrýjað 11. júlí sama ár af hendi aðaláfrýjenda. Gagnáfrýjendur skutu málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 9. september 2016 og var það gert á grundvelli 3. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Heimild í því ákvæði til málskots án tillits til áfrýjunarfrests er bundin við gagnáfrýjun gagnvart þeim aðila, sem hefur þegar áfrýjað héraðsdómi sem aðaláfrýjandi. Henni verður á hinn bóginn ekki beitt gagnvart öðrum, sem átt hafa aðild að máli í héraði en hafa ekki áfrýjað dómi. Við útgáfu gagnáfrýjunarstefnu 9. september 2016 var lokið fresti gagnáfrýjenda samkvæmt 1. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 til áfrýjunar gagnvart stefndu E-kk-þgf L-kk-þgf, E-kvk-þgf E-kvk-þgf, L-kk-þgf E-kk-þgf og V-kvk-þgf E-kvk-þgf, sem höfðu ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti. Verður því að vísa málinu frá Hæstarétti að því er varðar gagnáfrýjun héraðsdóms gagnvart þessum stefndu.

II

Samkvæmt gögnum málsins var gert bréf 3. júní 1885 um „landamerki fyrir Sandlækjar og Sandlækjarkotslöndum“, þar sem meðal annars kom fram að merki þeirra að austan gagnvart Skarði og Þrándarholti lægju á nánar tiltekinn hátt til suðurs „beint í Stórabug við Þjórsá“. Merkin fylgdu síðan Þjórsá vestur „að Mánagarði, síðan ræður það Garðbrot meðfram Reykjalandi uppí Sandlækjará, þaðan ræður hún (Sandlækjará) uppí Stórulaxá.“ Þar sagði einnig: „Líka fylgir þessum sömu jörðum Neseyja og ræður þá norðurkvísl árinnar uppað Þverkvísl, sem skilur Kúhólma og Neseyju, síðan ræður suðurkvísl árinnar upp og austur í Laxárholt.“

Samningur var gerður 20. janúar 1964 um landskipti milli Sandlækjar og Sandlækjarkots. Þar var lýst legu línu, sem dregin var gegnum sameiginlegt land jarðanna, og sagði síðan eftirfarandi: „Land frá þessum merkjum að Stóru-Laxá tilheyrir Sandlækjarkoti en land hinum megin merkjanna tilheyrir Sandlæk. Að öðru leyti ráða þinglýst landamerki Sandlækjartorfunnar og aðliggjandi jarða. Neseyja í Stóru-Laxá skal vera óskipt og eign beggja jarða að jöfnu. Sandlækjarkot skal hafa rétt til að beita mjólkurkúm næstu fjögur sumur að næturlagi í Engjar, sem eftir þessi landskipti tilheyra Sandlæk. Hlunnindi öll sem eru á jörðunum og þau sem kunna að finnast eru óskipt sameign jarðanna.“ Samningi þessum var þinglýst 3. mars 1964.

Landi því, sem kom í hlut Sandlækjar með framangreindum samningi, var í framhaldi af honum skipt í þrennt með öðrum samningi 24. janúar 1964. Þar var fyrst lýst landi, sem falla skyldi undir jörðina Sandlæk II, en því næst landi fyrir ónafngreint nýbýli, sem síðar fékk heitið Breiðanes. Við afmörkun á síðarnefnda landinu var meðal annars tekið fram að til vesturs réðu „þinglýst landamerki milli Sandlækjartorfu og Reykja úr Þjórsá að Sandlækjarósi“ og að austan næði það syðst að beinni línu „um flóðgáttina á áveituskurðinum í Þjórsá“, en þar á milli lægju merki þess að sunnan að Þjórsá. Á eftir lýsingunni á landi, sem eiga skyldi undir Sandlæk II og Breiðanes, var eftirfarandi tekið fram í samningnum: „Annað land en það, sem hér er lýst, tilheyrir Sandlæk I, nema hvað hálf Neseyja á móti Sandlækjarkoti er óskipt.“ Þessum samningi var einnig þinglýst 3. mars 1964.

Í málinu liggur fyrir samningur frá 6. nóvember 1990 um skipti á landi Sandlækjarkots, sem var þinglýst 8. sama mánaðar. Í honum var vísað til þess að landi hafi áður verið skipt úr jörðinni annars vegar fyrir Kletta í júní 1977 og hins vegar Gunnbjarnarholt 6. desember 1989, en gögn um þau landskipti hafa ekki verið lögð fram. Samkvæmt samningi þessum mun 1/10 hluti jarðarinnar hafa áður verið lagður undir Kletta, 3/10 undir Gunnbjarnarholt og 5/10 undir Sandlækjarkot II, þannig að 1/10 hluti af upphaflega landinu hafi staðið eftir fyrir Sandlækjarkot. Aftur var gerður samningur 1. desember 2009 um skipti á sama landi og var honum þinglýst 17. maí 2010. Þar var kveðið á um merki milli jarðanna, en þess einnig getið að „hlunnindi Sandlækjarkots“, sem ekki var nánar lýst, skyldu skiptast þannig að 1/10 hluti ætti undir Kletta, 4/10 undir Gunnbjarnarholt og 5/10 undir Sandlækjarkot II. Engin hlunnindi ættu á hinn bóginn að fylgja Sandlækjarkoti. Loks var gerður enn einn samningur um landskipti 15. janúar 2012 og var honum þinglýst 24. febrúar sama ár, en samkvæmt honum skiptust ótilgreind hlunnindi þannig að 1/10 félli undir Kletta, 5/10 undir Gunnbjarnarholt og 4/10 undir Sandlækjarkot II.

H-kvk-nf G-kvk-nf L-kvk-nf, H-kvk-nf L-kvk-nf, L-kk-nf S-kk-nf L-kk-nf og S-kvk-nf L-kvk-nf rituðu undir yfirlýsingar 20. janúar 2012, þar sem staðfest var að þau hefðu hvert fyrir sig „selt á leigu sinn hluta í öllum vatnsréttindum sem fylgja jörðinni Breiðanes í Þjórsá til Landsvirkjunar til 65 ára frá undirritun samnings þar um.“ Var tekið fram í yfirlýsingunum, sem var þinglýst 13. febrúar 2012, að hvert þeirra fjögurra væri „eigandi að 20% af eignarhluta jarðarinnar“. Af þeirra hálfu var gagnáfrýjendum ritað bréf 26. júní 2013, þar sem fram kom að Landsvirkjun hafi „haldið því fram að eigendur nágrannajarða telji sig eiga hlut í vatnsréttindum Breiðaness“ og af þeim sökum „haldið eftir stórum hluta þeirra greiðslna sem falla eiga eigendum Breiðaness í skaut uns búið er að útkljá ágreining um þetta efni í dómsmáli.“ Var af þessu tilefni beint fyrirspurn til gagnáfrýjenda um hvort þau teldu sig eiga hlut í „vatnsréttindum Breiðaness“, svo og á hvaða grunni það væri reist. Þessu svöruðu gagnáfrýjendur með bréfi 29. júlí 2013, þar sem þau lýstu þeirri skoðun að vatnsréttindin væru „hlunnindi í óskiptri sameign Sandlækjar og Sandlækjarkots eins og skýrlega kemur fram í landskiptagjörð frá árinu 1964“ og ættu þau því hlutdeild í þeim réttindum.

Gagnáfrýjendur höfðuðu sem áður segir málið 6. febrúar 2015 og kröfðust þess aðallega að viðurkennt yrði að orkunýtingarréttur vatns fyrir landi jarðarinnar Breiðaness væri í óskiptri sameign allra upphaflegra aðila málsins, en til vara í óskiptri sameign gagnáfrýjenda og þáverandi eigenda Breiðaness. Með hinum áfrýjaða dómi var aðalkrafa gagnáfrýjenda tekin til greina.

III

Samkvæmt 2. gr. vatnalaga nr. 15/1923, eins og þau hljóðuðu þegar landi Sandlækjar og Sandlækjarkots var skipt 20. janúar 1964, fylgdi landareign hverri réttur til umráða og hagnýtingar á vatni, sem á henni var, eftir því sem nánar var heimilað í lögunum. Í 1. mgr. 3. gr. vatnalaga var mælt svo fyrir að þegar á eða lækur skildi landareignir ætti hvor þeirra land í miðjan farveg. Í 1. mgr. 16. gr. laganna var gert ráð fyrir því að vatnsréttindi mætti láta af hendi án þess að eignarréttur að landi væri jafnframt látinn, í 2. mgr. sömu lagagreinar var kveðið á um að vatnsbotn og vatnsréttindi fælust í kaupum á landareign nema öðru vísi væri samið og í 3. mgr. hennar var áskilið að við skipti á sameignarlandi skyldi hverri eign fylgja svo auðnotuð réttindi, sem unnt væri, til vatns til heimilisþarfa, búsþarfa og jarðræktar, svo og nægilegt land eða not af landi til að hagnýta þau réttindi. Þá var í 1. mgr. 49. gr. vatnalaga mælt fyrir um að eiganda landareignar, sem vatnsréttindi fylgdu, svo og öðrum, sem tekið hafi heimildir á þeim, væri rétt að nota vatn, sem um landið rynni, til að vinna úr því orku. Eftir að lögunum var breytt með lögum nr. 132/2011 eru samsvarandi fyrirmæli nú í 1. mgr. 2. gr., 1. mgr. 3. gr., 2. mgr., 3. mgr. og 4. mgr. 15. gr. og 1. mgr. 49. gr. vatnalaga.

Samkvæmt framansögðu hefur meginreglan verið sú allt frá gildistöku vatnalaga að vatnsréttindi, meðal annars réttur til að vinna orku úr fallvatni, fylgja því landi, sem vatn liggur að eða fellur um, nema annað hafi verið ákveðið á lögmætan hátt, þar á meðal með samningi um kaup eða landskipti. Eftir fyrrnefndu bréfi 3. júní 1885 um „landamerki fyrir Sandlækjar og Sandlækjarkotslöndum“ áttu jarðirnar, sem það tók til, land í óskiptri sameign að Þjórsá. Höfðu eigendur jarðanna því saman á hendi réttindin, sem af þessu leiddi eftir ákvæðum vatnalaga þegar þau höfðu tekið gildi. Á þeim grunni var eigendunum jafnframt frjálst að taka ákvörðun um eignarhald að vatnsréttindunum við landskiptin, sem gerð voru 20. janúar 1964, og eftir atvikum við síðari landskipti. Vegna framangreindrar meginreglu er á hinn bóginn óhjákvæmilegt að líta svo á að hafi ekki annað verið ákveðið með landskiptunum hafi vatnsréttindin að þeim gerðum eingöngu fylgt eignarrétti að landinu, sem bakki Þjórsár og þar með botn hennar fram í miðjan farveg hefur hverju sinni verið hluti af.

Með landskiptunum milli Sandlækjar og Sandlækjarkots 20. janúar 1964 neyttu eigendur jarðanna heimildar samkvæmt 1. mgr. 16. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 til að skipta landi með samningi, en eftir 2. mgr. sömu lagagreinar bar þeim þá að skrá um skiptin greinilega skiptagerð með nákvæmri lýsingu á afstöðu þess lands, sem hver um sig hlyti, takmörkum þess og öllum réttindum, sem því áttu að fylgja. Inntak þessa samnings verður eftir meginreglum samningaréttar að ráðast af hlutlægri skýringu texta hans og getur þar engum sköpum skipt hvað kunni við gerð hans að hafa vakað fyrir einstökum aðilum að honum, svo sem gagnáfrýjendur hafa þó haldið fram, en um það liggur heldur ekkert fyrir í málinu. Við skýringu samningsins verður jafnframt að gæta að því að tilgangur landskipta eftir ákvæðum síðastnefndra laga er eðli máls samkvæmt að ljúka óskiptri sameign að landi og gæðum jarða. Verður í því ljósi að leggja til grundvallar að mæla þurfi í samningi ótvírætt fyrir um að slík sameign skuli þrátt fyrir þetta haldast um tiltekin réttindi ef svo hefur verið samið. Í samningnum 20. janúar 1964 var mælt fyrir á þann veg um Neseyju í Stóru-Laxá, svo sem áður var getið. Þar var jafnframt kveðið á um að eins skyldi fara um „hlunnindi öll sem eru á jörðunum og þau sem kunna að finnast“. Við skýringu á orðinu hlunnindi í þessu samhengi verður að líta til þess að samkvæmt 1. mgr. 3. gr. landskiptalaga má ekki gera staðbundin skipti á námarétti, veiði, reka, vergögnum, lóðagjöldum, beitutekjum, þörungum eða fjörubeit nema skipti séu það hagkvæm að á engan eiganda sé hallað eða samþykki þeirra allra komi til. Um vatnsréttindi er þar ekki rætt, en á hinn bóginn segir í niðurlagi 3. mgr. sömu lagagreinar að um umráð og notkun vatns og fallvatna fari eftir almennum lögum. Vegna þessara lagaákvæða standa þannig líkur gegn því að hugtakið hlunnindi geti í samningi um landskipti að réttu lagi talist án nánari tilgreiningar taka til vatnsréttinda og verður slík merking þess heldur ekki ótvírætt leidd af almennri málvenju. Hafi aðilar samningsins verið einhuga um að vatnsréttindi jarðanna í Þjórsá yrðu áfram í óskiptri sameign þeirra höfðu þeir í hendi sér að kveða þar beinlínis á um það, svo sem borið hefði að gera eftir áðurnefndri 2. mgr. 16. gr. landskiptalaga, en í því sambandi verður einnig að huga að því að gagnáfrýjendur hafa meðal annars borið því við að öllum samningsaðilum hafi verið kunnugt um að réttindi þessi væru verðmæt. Ekkert var þó berum orðum sagt um þetta í samningnum og er óhjákvæmilegt að gagnáfrýjendur ásamt stefndu beri af því halla. Að þessu öllu virtu verður að skýra samninginn frá 20. janúar 1964 á þann veg að hann hafi ekki efnislega geymt fyrirmæli um að vatnsréttindi í Þjórsá fyrir landi Sandlækjar og Sandlækjarkots yrðu áfram í óskiptri sameign eigenda beggja jarðanna, heldur hafi þögn um þau réttindi falið í sér að ráða yrði af meginreglum vatnalaga á hvers hendi þau yrðu framvegis. Eftir þeirri skýringu á samningnum komu vatnsréttindin með honum í hlut eiganda Sandlækjar, en við landskipti á þeirri jörð 24. janúar 1964 gengu þau réttindi á sama grunni áfram til eiganda Breiðaness. Samkvæmt þessu verða aðaláfrýjendur sýknuð af kröfum gagnáfrýjenda.

Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Málinu er vísað frá Hæstarétti að því er varðar áfrýjun gagnáfrýjenda, Strás ehf., A-kk-ef B-kk-ef E-kk-ef, B-kvk-ef B-kvk-ef og S-kvk-ef M-kvk-ef E-kvk-ef, gagnvart stefndu, E-kk-þgf L-kk-þgf, E-kvk-þgf E-kvk-þgf, L-kk-þgf E-kk-þgf og V-kvk-þgf E-kvk-þgf.

Aðaláfrýjendur, G-kvk-nf L-kvk-nf og Leirljós ehf., eru sýkn af kröfum gagnáfrýjenda.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.