513/2015

Í málinu kröfðust R ehf., Ó og S þess að ógilt yrði ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá árinu 2014 um annars vegar heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, um jörð þeirra í Vogum á Vatnsleysuströnd og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jörðina. Reistu R ehf., Ó og S kröfu sína á því að ekki væri fullnægt skilyrði um almenningsþörf og meðalhóf fyrir framkvæmdunum, auk þess sem ráðherra hefði ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni áður en tekin hefði verið ákvörðun um að heimila eignarnám. Loks hefði L hf. brotið gegn skyldu sinni til samráðs við R ehf., Ó og S vegna framkvæmdanna og andmælaréttur þeirra ekki verið virtur við meðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að undirbúningur framkvæmdanna hefði farið eftir formlega lögboðnu ferli. Hefðu til að mynda verið haldnir kynningarfundir, fjallað hefði verið um væntanlegar framkvæmdir hjá sveitarstjórnum og tillögur L hf. sætt meðferð hjá Skipulagsstofnun og Orkustofnun. Á hinn bóginn var fallist á með R ehf., Ó og S að L hf. hefði ekki rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti, eins og eignarnámsbeiðnin hafði kveðið á um. Talið var að R ehf., Ó og S og aðrir landeigendur hefðu með rökum ítrekað andmælt þeim gögnum sem L hf. hefði vísað til um nauðsyn línulagnar í lofti. Jafnframt hefðu þeir lagt fram gögn sem sýna áttu að jarðstrengir væru raunhæfur kostur og rökstutt þörf á að kanna hann til þrautar áður en ráðist væri í stórvægilegar aðgerðir. Þrátt fyrir þetta hefði L hf. við undirbúning framkvæmdanna ekki látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng, heldur hefði hann einkum vísað til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Þá hefði ráðherra ekki haft forgöngu um að þetta atriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tók ákvörðun um að heimila eignarnám. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, var fallist á kröfur R ehf., Ó og S.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 7. ágúst 2015. Þau krefjast þess að ógilt verði ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 um annars vegar heimild stefnda Landsnets hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, á landi undir 4.463 metra langt og tæplega 46 metra breitt háspennulínubelti, samtals 476 metra langa og 6 metra breiða vegslóða og 13 burðarmöstur og eitt hornmastur á landareign áfrýjenda, Heiðarlandi Vogajarða, landnúmer 206748, í Vogum á Vatnsleysuströnd og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á landareignina. Þá krefjast þau þess að kvöð þessi sem þinglýst var 1. apríl 2014 verði afmáð úr þinglýsingarbókum. Loks krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu.

Stefndu krefjast hvor fyrir sitt leyti staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi stendur deila málsaðila um þá ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 að heimila stefnda Landsneti hf. að framkvæma eignarnám vegna lagningar 220 kV háspennulínu um Heiðarland Vogajarða, sem er í eigu áfrýjenda meðal annarra, en áfrýjendurnir Ó-kk-nf og S-kvk-nf eru einnig eigendur að Stóra Knarrarnesi I sem jafnframt sætti á sama tíma eignarnámi að hluta vegna umræddra framkvæmda.

Gögn málsins bera með sér að undirbúningur að framkvæmdum hafi staðið í langan tíma. Þannig sendi stefndi Landsnet hf. 9. nóvember 2007 bréf til áfrýjandans Ó-kk-ef undir heitinu „Undirbúningur framkvæmda við raforkuflutningskerfið á Reykjanesskaga“. Þar var því lýst að stefndi hefði hafið undirbúning framkvæmda til styrkingar á raforkuflutningskerfinu á Reykjanesskaga. Var tilgreint að samráð hefði hafist við sveitarfélög á svæðinu og þess getið að framkvæmdirnar væru matsskyldar samkvæmt lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum og stæði undirbúningur matsvinnu yfir. Var boðað að fulltrúar stefnda Landsnets hf. myndu kynna betur framlagðar tillögur um framkvæmdir og bent á að unnt væri að fá frekari upplýsingar um málefnið hjá tilgreindum starfsmönnum stefnda. Þá var tilkynnt að síðar yrði leitað formlegs leyfis landeigenda um afnot lands. Bréfinu fylgdi yfirlitskort sem sýndi mismunandi mögulegar línuleiðir og var vísað til þess að nánari upplýsingar um framkvæmdirnar myndu verða aðgengilegar á heimasíðum stefnda og Línuhönnunar hf. verkfræðistofu, sem hefði umsjón með mati á umhverfisáhrifum framkvæmdanna í samstarfi við verkfræðistofuna AFL og Landmótun sf.

Stefndi Landsnet hf. hafði áður sent sveitarfélaginu Vogum erindi 11. júlí 2007 með ósk um „að ákveðnir valkostir um uppbyggingu raforkuflutningskerfisins á Reykjanesi yrðu teknir til umfjöllunar og hafinn yrði nauðsynlegur undirbúningur að breytingum á aðalskipulagi.“ Í öðru bréfi stefnda til sveitarfélagsins 25. febrúar 2008 var vísað til þess að „nú þegar er verkefnið orðið mjög aðþrengt í tíma“ og farið fram á að „niðurstaða varðandi skipulagsmálin“ fengist við fyrsta tækifæri en lægi hún ekki fyrir innan mánaðar myndi það raska áformum um uppbyggingu verkefna á Reykjanesskaga. Í bréfinu sagði: „Lagt er til að nýjar línur verði reistar meðfram núverandi Suðurnesjalínu 1 frá Hafnarfirði að nýju tengivirki á Njarðvíkurheiði, líkt og kynnt hefur verið fyrir sveitarfélaginu. Landsnet leggur til að háspennukerfið verði byggt til reksturs á 400 kV spennu að Kúagerði og þaðan sem 220 kV háspennukerfi að aðveitustöð á Njarðvíkurheiði. Hluti af fyrirhuguðum framkvæmdum við háspennulínurnar er að leggja ljósleiðara meðfram þeim innan áhrifasvæðis þeirra. Aðveitustöð á Njarðvíkurheiði mun koma í stað tengivirkis á Rauðamel m.a. í þeim tilgangi að einfalda og minnka umfang flutningsmannvirkja fyrir raforku á þessu svæði. Þá er fyrirhugað að fjarlægja Suðurnesjalínu 1 frá Hamranesi að Njarðvíkurheiði sem mótvægisaðgerð.“

Í mars 2008 skilaði Almenna verkfræðistofan hf. greinargerð fyrir Suðurlindir ehf. í kjölfar ódagsettrar greinargerðar stefnda Landsnets hf. um „Fyrirhugaðar háspennulínur í landi Voga“ með þeirri meginniðurstöðu að gerð var „athugasemd við þá staðhæfingu Landsnets að jarðstrengur sé ekki raunhæfur valkostur.“

Hinn 16. desember 2008 sendu áfrýjendur stefnda Landsneti hf. „athugasemdir við drög að tillögu að matsáætlun“. Lutu þær einkum að fyrirhuguðu línustæði og jafnframt þeirri sjónmengun sem fylgja myndi framkvæmdunum.

Hinn 27. janúar 2009 sendi stefndi Landsnet hf. tillögu sína að matsáætlun til Skipulagsstofnunar samkvæmt 8. gr. laga nr. 106/2000. Með vísan til framangreinds ákvæðis sendi Skipulagsstofnun stefnda Landsneti hf. bréf 26. mars sama ár þar sem kynnt var niðurstaða stofnunarinnar. Undir kaflanum „framkvæmdasvæði og kostir“ sagði meðal annars: „Í kafla 2.2.2 í tillögu að matsáætlun er fjallað um jarðstrengi. Skipulagsstofnun vill leggja áherslu á að í frummatsskýrslu þurfi að koma fram samanburður á áhrifum af lagningu háspennulínu sem loftlínu eða sem jarðstrengs á hina mismunandi umhverfisþætti, auk fyrirætlana Landsnets um samanburð hvað varðar kostnaðar- og rekstrarþætti.“

Skipulagsstofnun óskaði 18. maí 2009 eftir umsögn Umhverfisstofnunar um frummatsskýrslu stefnda Landsnets hf. og veitti síðarnefnda stofnunin umsögn sína 25. júní það ár með þeirri niðurstöðu að frummatsskýrslan væri „mjög ýtarleg“. Þóttu ekki líkur á því að styrking suðvesturlína myndi hafa umtalsverð umhverfisáhrif í för með sér ef gætt yrði að tilteknum atriðum. Áfrýjendur sendu Skipulagsstofnun athugasemdir sínar við frummatsskýrsluna 1. júlí 2009 með sams konar athugasemdum og áður. Þá um sumarið bárust stofnuninni jafnframt athugasemdir annarra landeigenda við frummatsskýrsluna þar sem meðal annars kom fram sú ósk að háspennulínurnar yrðu lagðar í jörð.

Hinn 10. ágúst 2009 gaf stefndi Landsnet hf. út endanlega matsskýrslu þar sem fyrirhuguðum framkvæmdum og línuleiðum var lýst og mat lagt á áhrif framkvæmda á þá umhverfisþætti sem tilgreindir höfðu verið í matsáætlun. Í skýrslunni var að finna samanburð á lagningu loftlína og jarðstrengja þar sem kom meðal annars fram að háspennulínur með meira en 100 kV spennu væru almennt lagðar sem loftlínur, en dæmi væru þó um að slíkar línur væru lagðar sem jarðstrengir, aðallega vegna mikilla umhverfishagsmuna eða af öryggisástæðum. Helstu kostir jarðstrengja umfram loftlínur væru minni sjónræn áhrif og minna „byggingarbann“, auk þess sem þeir væru óháðir ýmsum ytri þáttum eins og ísingu, vindálagi og áflugi fugla. Vankantar þeirra væru á hinn bóginn margfalt meiri kostnaður, sem ykist eftir því sem kröfur um flutningsgetu væru meiri, erfiðari bilanaleit og lengri viðgerðartími, meira jarðrask, styttri endingartími, minna þol vegna svokallaðrar yfirlestunar og minni sveigjanleiki við endurnýjun. Þá kom fram að til að uppfylla lagalegar skyldur sínar hefði stefndi Landsnet hf. markað sér þá stefnu að leggja meginflutningslínur með mikilli flutningsgetu sem loftlínur, bæði til að tryggja afhendingaröryggi raforku og einnig til að halda niðri kostnaði við uppbyggingu og rekstur. Í sérstökum kafla um samanburð á kostnaði milli loftlína og jarðstrengja sagði að sú skylda væri lögð á stefnda Landsnet hf. samkvæmt 9. gr. raforkulaga nr. 65/2003 að byggja flutningskerfið upp á hagkvæman hátt að teknu tilliti til öryggis, skilvirkni, áreiðanleika afhendingar og gæða raforku. Til að uppfylla þessa skyldu væri ávallt reynt að halda kostnaði við uppbyggingu og rekstur flutningskerfisins í lágmarki. Þá sagði: „Ef bera á saman kostnað við jarðstrengi og loftlínur af einhverri nákvæmni þá er nauðsynlegt að gera það á grundvelli hvers verkefnis fyrir sig þar sem aðstæður geta verið mjög mismunandi. Þannig er t.d. mjög dýrt að fara með jarðstrengslögn í gegnum hraunasvæði en kostnaður við loftlínu á slíku svæði þarf ekki að vera hár.“

Hinn 17. september 2009 gaf Skipulagsstofnun út álit sitt um mat á umhverfisáhrifum hinna fyrirhuguðu framkvæmda. Stofnunin taldi að neikvæðustu áhrifin yrðu sjónræn, áhrif á landslag og þar með einnig á útivist og ferðaþjónustu. Yrðu heildaráhrif þessara framkvæmda óhjákvæmilega verulega neikvæð. Um væri að ræða umfangsmiklar framkvæmdir þar sem fyrirhugað væri að reisa 500 ný möstur og leggja milli 180 og 190 km af loftlínum og um 50 km af jarðstrengjum. Áhrifasvæði línanna myndi liggja á löngum köflum um svokallað hverfisverndarsvæði, svæði sem væru á náttúruminjaskrá og fólkvanga og í grennd við fjölförnustu þjóðvegi landsins. Umfang raforkulína og mastra myndi aukast talsvert miðað við núverandi aðstæður þegar á heildina væri litið. Þá yrðu heildaráhrif á jarðmyndanir, gróður og fuglalíf talsvert neikvæð. Taldi Skipulagsstofnun að við leyfisveitinguna þyrfti að setja skilyrði um vöktun.

Stefndi Landsnet hf. gaf út skýrslu ársetta 2009 sem unnin var af EFLA verkfræðistofu um „Notkun jarðstrengja í flutningskerfum raforku“. Í henni var fjallað með almennum hætti um jarðstrengslagnir í flutningskerfum raforku, farið í gegnum nokkur undirstöðuatriði um hönnun slíkra lagna og framkvæmdir, skýrt hvaða atriði kæmu upp við hönnun þeirra og greint frá lausnum. Þá var fjallað um hvernig kostnaður við jarðstrengslagnir kæmi til og um umhverfisþætti þeirra auk þess sem gerður var samanburður við lagningu loftlína. Loks var umfjöllun um notkun jarðstrengja í raforkukerfum almennt.

Sumarið 2009 gerðu nokkrir landeigendur á Vatnsleysuströnd athugasemdir við tillögu um breytingu á aðalskipulagi sveitarfélagsins Voga 2008-2028 vegna áætlana um lagningu háspennulína um lönd innan sveitarfélagsins. Var þar meðal annars bent á að samanburður stefnda Landsnets hf. á kostnaðarmun á jarðstreng og línumöstrum væri ekki réttur og nú gæti verið ódýrara að leggja jarðstreng. Í umsögn umhverfis- og skipulagsnefndar sveitarfélagsins í tilefni af athugasemdunum kom fram að sveitarstjórnin hefði, án árangurs, eytt mikilli orku og tíma í viðræðum við stefnda Landsnet hf. um lagningu jarðstrengja, einkum vegna kostnaðarsjónarmiða og flutningsöryggis. Vísaði nefndin til samkomulags sem sveitarfélagið gerði við stefnda Landsnet hf. 17. október 2008 sem gekk meðal annars út á það að lágmarka umhverfisáhrif og tryggja að línurnar yrðu lagðar í jörð, myndu forsendur fyrir lagningu slíkra lína breytast, svo sem vegna skipulagsmála sveitarfélagsins í framtíðinni. Loks kom fram í umsögninni að þó nefndin tæki í raun undir sjónarmið landeigenda um að heppilegra væri að allar línur lægju í jörðu þá væri ekki hægt að verða við slíkri kröfu.

Með bréfum stefnda Landsnets hf. í apríl 2011 mun öllum landeigendum sem málið varðaði hafa verið tilkynnt að Skipulagsstofnun hefði fallist á mat á umhverfisáhrifum framkvæmdanna með skilyrðum um vöktun. Þar sagði að áætlanir stefnda samræmdust samþykktum sveitarfélaganna um að fylgja í megindráttum háspennulínum sem fyrir væru. Óskaði stefndi eftir því að hefja samningaviðræður við landeigendur vegna framkvæmdanna.

Stefndi Landsnet hf. hélt fund með áfrýjendum 20. júní 2011 þar sem hann lagði fram tillögu að samkomulagi um greiðslu bóta vegna fyrirhugaðra framkvæmda. Með bréfi 19. júlí sama ár höfnuðu áfrýjendur tilboði þessu. Ítrekuðu þau fyrri andmæli sín og bentu meðal annars á að kanna þyrfti fleiri kosti, þar á meðal lagningu línu í jörð. Þá áttu sér stað í kjölfarið bréfaskipti milli áfrýjenda og stefnda Landsnets hf. um fyrirhugaðar framkvæmdir þar sem áfrýjendur ítrekuðu andmæli sín um lagningu háspennulínu í lofti og sendu landeigendur stefnda frekari gögn um samanburð milli lagningar jarðstrengja og loftlína. Eins og nánar greinir í héraðsdómi er eitt af ágreiningsefnum málsins hvort inntak samskipta þessara hafi verið í samræmi við það sem lög áskilja. Þá gerði stefndi Landsnet hf. í júní 2012 greinargerð um lagningu raflína í jörðu. Þar var rakin stefna hans í málum sem þessum og talið að jarðstrengir væru hvorki tæknilega né kostnaðarlega fýsileg lausn til flutnings raforku á hæsta spennustigi.

Hinn 20. febrúar 2013 fór stefndi Landsnet hf. fram á heimild ráðuneytis á grundvelli 1. mgr. 23. gr. raforkulaga til eignarnáms á landi áfrýjenda sem málið varðar og var eignarnám heimilað 24. febrúar 2014. Höfðuðu áfrýjendur málið af því tilefni 24. júní sama ár. Í málatilbúnaði stefnda íslenska ríkisins hafa ekki verið gerðar athugasemdir við að máli þessu sé beint að honum samhliða stefnda Landsneti hf., þótt aðild þess fyrrnefnda sé ástæðulaus.

Til viðbótar þessu máli reka áfrýjendur og fleiri landeigendur mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með kröfu um að ákvörðun Orkustofnunar 5. desember 2013 um „leyfi til að reisa og reka flutningsvirkið, Suðurnesjalínu 2“ verði felld úr gildi. Þá munu einnig vera rekin mál fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála þar sem annars vegar er krafist ógildingar á ákvörðun Reykjanesbæjar 16. júní 2014 um framkvæmdaleyfi vegna Suðurnesjalínu 2 og hins vegar um að stefnda Landsneti hf. verði gert að endurskoða matsskýrslu vegna framkvæmdanna. Einnig gekk dómur í Hæstarétti 13. maí 2015 í máli nr. 53/2015, þar sem ógiltur var úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta frá 29. júlí 2014 um heimild handa stefnda Landsneti hf. til að taka umráð lands úr landareign áfrýjenda undir framkvæmdirnar sem um ræðir, þótt ekki væri lokið máli um ákvörðun eignarnámsbóta. Loks gekk dómur í Hæstarétti 8. apríl 2016 í máli nr. 204/2016 þar sem hafnað var kröfu stefnda Landsnets hf. um að honum yrðu með beinni aðfarargerð fengin umráð landsréttinda áfrýjenda á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms með skírskotun til framangreindrar ákvörðunar um heimild til eignarnáms.

Málsástæður og lagarök málsaðila eru rækilega rakin í hinum áfrýjaða dómi, þar á meðal þau sérfræðigögn sem málsaðilar vísa í máli sínu til stuðnings.

II

Eins og að framan er rakið hefur undirbúningur að framkvæmdum til að efla raforkuflutningskerfið á Reykjanesi staðið yfir í mörg ár. Var það eigi síðar en á árinu 2008 að stefndi Landsnet hf. miðaði við að lögð yrði 220 kV háspennulína í lofti milli Hafnarfjarðar og Reykjanesbæjar. Í framkvæmdunum mun felast að reisa línuna milli tengivirkis við Hamranes í Hafnarfirði og tengivirkis við Rauðamel norðan Svartsengis. Mun línan liggja um eignarland tuga jarða, þar með talið landareign áfrýjenda. Frá Hamranesi og um land Hafnarfjarðar, Skógræktar ríkisins, Óttarsstaða og Lónakots að landamerkjum Hvassahrauns, mun hún liggja í nýju línubelti nokkuð fjarri Suðurnesjalínu 1. Þá hefur stefndi Landsnet hf. uppi áform um að í framtíð verði þarna tvær 220 kV línur, jafnframt því sem tekin verði niður sú lína sem fyrir er. Þannig verði háspennulínur færðar töluvert fjær núverandi byggð við Hafnarfjörð. Á hinn bóginn muni línan fylgja núverandi Suðurnesjalínu 1 að tengivirkinu við Rauðamel. Samhliða heimild til að leggja línur í lofti kveður eignarnámsheimildin á um að stefnda Landsneti hf. verði heimilt að leggja ljósleiðara í jörðu meðfram rafmagnslínunni í eldri línuvegi.

Samkvæmt 1. gr. raforkulaga er markmið þeirra að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. Í því skyni skal meðal annars stuðla að skilvirkni og hagkvæmni í flutningi og dreifingu raforku, tryggja öryggi raforkukerfisins og hagsmuni neytenda og taka tillit til umhverfissjónarmiða. Umræddar framkvæmdir voru matsskyldar eftir lögum nr. 106/2000, en samkvæmt 9. gr. laganna skal ávallt gera grein fyrir helstu möguleikum sem til greina koma og umhverfisáhrifum þeirra og bera þá saman. Um þetta sagði í athugasemdum með frumvarpi að lögunum að um nýmæli væri að ræða sem hefði mikla þýðingu því að samanburður á helstu möguleikum væri ein helsta forsendan fyrir því að raunveruleg umhverfisáhrif hinna fyrirhuguðu framkvæmda væru metin. Telst kostnaður við framkvæmdir ekki til umhverfisáhrifa í skilningi laganna þótt fjárhagsleg sjónarmið geti ráðið úrslitum um endanlega ákvörðun um þær, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 22. október 2009 í máli nr. 671/2008.

Af því sem að framan er rakið var gætt að því að undirbúningur framkvæmdanna færi eftir formlega lögboðnu ferli. Voru til að mynda haldnir kynningarfundir, fjallað var um væntanlegar framkvæmdir hjá sveitarstjórnum og sættu tillögur stefnda Landsnets hf. meðferð hjá Skipulagsstofnun og Orkustofnun.

Áfrýjendur gera ekki athugasemdir við það meginmarkmið stefnda Landsnets hf. að á Reykjanesi þurfi að auka flutningsgetu á rafmagni. Röksemdir þeirra fyrir kröfu sinni eru á hinn bóginn þær að ekki séu uppfyllt skilyrði um almenningsþörf og meðalhóf fyrir þessum tilteknu framkvæmdum og að ráðherra hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni. Þá hafi stefndi Landsnet hf. brotið gegn skyldu sinni til samráðs við áfrýjendur vegna framkvæmdanna og loks hafi andmælaréttur þeirra ekki verið virtur við meðferð málsins.

Samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar er eignarrétturinn friðhelgur og engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf lagafyrirmæli til og skal fullt verð koma fyrir. Verður því að gera ríkar kröfur um töku ákvörðunar um heimild til eignarnáms og að stjórnvöld viðhafi vandaða stjórnsýsluhætti og gæti að meginreglum stjórnsýsluréttar. Er þá haft í huga að þótt sá, sem hyggur á framkvæmdir að gerðu eignarnámi, hafi forræði á því hvaða kostir uppfylli markmið þeirra, þarf mat hans í þeim efnum að vera reist á hlutlægum og málefnalegum grunni, sbr. dóm Hæstaréttar 22. október 2009 í máli nr. 22/2009. Leiðir af því að uppfylla þarf skyldu til fullnægjandi rannsóknar áður en eignarnám er gert í þágu framkvæmda. Verður beinn eignaréttur áfrýjenda ekki skertur sé unnt með öðrum úrræðum með viðunandi hætti að ná þeim tilgangi sem framkvæmdir miða að, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 19. mars 2009 í máli nr. 425/2008 og 15. nóvember 2012 í máli nr. 60/2012.

Samkvæmt gögnum málsins andmæltu landeigendur framkvæmdum frá fyrstu stigum undirbúnings þeirra og gerðu margítrekað athugasemdir við ráðagerðir stefnda Landsnets hf. um að leggja línur í lofti og lýstu því að strengir í jörðu yrði síður íþyngjandi. Hafa áfrýjendur og aðrir landeigendur með rökum andmælt þeim gögnum sem stefndi Landsnet hf. hefur vísað til um nauðsyn línulagnar í lofti og jafnframt lagt fram gögn sem sýna eiga að jarðstrengir séu raunhæfur kostur og rökstutt þörf á að kanna hann til þrautar áður en ráðist væri í stórvægilegar aðgerðir. Þrátt fyrir þetta verður ekki séð af gögnum málsins að stefndi Landsnet hf. hafi við undirbúning framkvæmdanna látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng vegna þeirrar línu sem hér um ræðir, heldur hefur hann einkum vísað til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Fékk ráðherra málefnið til sín í þessum búningi en lét eigi að síður hjá líða að hafa forgöngu um að þetta atriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tók ákvörðun um að heimila eignarnám. Verður til að mynda ekki með viðhlítandi hætti ráðið af gögnum eða flutningi málsins hvar slíkur strengur gæti legið eða hver yrðu umhverfisáhrif hans og kostnaður af lagningu hans eftir atvikum með tilliti til þjóðhagslegrar hagkvæmni, sbr. 1. gr. raforkulaga. Við meðferð málsins fyrir dómi hafa stefndu heldur ekki sýnt fram á að atvik séu með þeim hætti að líta beri fram hjá þessum galla á meðferð málsins.

Samkvæmt öllu framansögðu og að virtri meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, verður af þessum sökum fallist á dómkröfu áfrýjenda um ógildingu ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 um heimild stefnda Landsnets hf. til eignarnámsins. Leiðir af þessu að fallist verður á kröfu áfrýjenda um að kvöð á landareigninni Heiðarland Vogajarða, sem þinglýst var 1. apríl 2014, verði afmáð úr þinglýsingarbók.

Verða stefndu dæmdir óskipt til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun um fjárhæð hans er tekið tillit til þess að samhliða þessu máli eru rekin þrjú önnur samkynja mál.

Dómsorð:

Ógilt er ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 um heimild stefnda Landsnets hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, á landi undir 4.463 metra langt og tæplega 46 metra breitt háspennulínubelti, samtals 476 metra langa og 6 metra breiða vegslóða og 13 burðarmöstur og eitt hornmastur á landareigninni Heiðarland Vogajarða í sveitarfélaginu Vogum og skal kvöð um þessa heimild sem þinglýst var á landareignina 1. apríl 2014 afmáð úr þinglýsingarbók.

Stefndu, Landsnet hf. og íslenska ríkið, greiði sameiginlega áfrýjendum, Reykjaprenti ehf., Ó-kk-þgf Þ-kk-þgf J-kk-þgf og S-kvk-þgf J-kvk-þgf, samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.