762/2016

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fellt var úr gildi fjárnám sem gert var að kröfu A hf. hjá I. Hafði hann gengist í sjálfskuldarábyrgð með því að undirrita skuldabréf vegna láns sem sparisjóðurinn S veitti P. Var greiðslugeta P metin af þessu tilefni og niðurstaða matsins um jákvæða greiðslugetu hans kynnt I áður en hann samþykkti að takast á hendur ábyrgð á láninu. Talið var að greiðslumatið hefði verið alls ófullnægjandi, enda hefði gætt þar innbyrðis ósamræmis, auk þess sem það var hvorki undirritað af hálfu sparisjóðsins né skuldarans. Ef fyrir hefðu legið þær upplýsingar, sem sparisjóðinum hefði verið í lófa lagið að afla um greiðslugetu P, hefði matið bent til að hann gæti ekki efnt skuldbindingar sínar, en borið hefði að tilkynna I þá niðurstöðu, sbr. 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Engar líkur hefðu verið leiddar að því að I hefði gengist í ábyrgð fyrir láninu ef honum hefði verið kynnt greiðslumat á skuldaranum sem reist hefði verið á réttum og fullnægjandi upplýsingum. Var því talið fullnægt skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga um að ósanngjarnt væri af hálfu A hf. að bera fyrir sig loforð I um að veita sjálfskuldarábyrgð á láninu og þar með tekin til greina krafa hans um ógildingu ábyrgðaryfirlýsingarinnar. Þá var ekki talið að I hefði fyrirgert rétti til að hafa uppi ógildingarkröfuna með tómlæti af sinni hálfu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. nóvember 2016 þar sem fellt var úr gildi fjárnám sem gert var 27. nóvember 2015 að kröfu sóknaraðila í eignarhluta varnaraðila í fasteigninni Sunnuflöt 33 í Garðabæ. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreind aðfarargerð verði staðfest. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, en til vara að málskostnaður í héraði verði lækkaður.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gekkst varnaraðili ásamt öðrum manni í sjálfskuldarábyrgð með því að undirrita skuldabréf vegna láns sem Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis veitti P-kk-þgf D-kk-þgf Ó-kk-þgf 16. september 2005 að fjárhæð 1.500.000 krónur. Af þessu tilefni mat sparisjóðurinn greiðslugetu skuldarans. Á stöðluðu skjali með yfirskriftinni „Fjárhagsyfirlit“, sem var óundirritað, kom fram að hreinar tekjur hans eftir lánveitingu væru 137.000 krónur á mánuði, en sú upphæð var handskrifuð og jafnframt strikað yfir fjárhæðina 96.858 krónur. Þá var mánaðarleg greiðslubyrði lána sögð vera 47.000 krónur og framfærslukostnaður 38.457 krónur, en afgangur 11.401 króna. Í dálk með heitinu „Annar fastur kostnaður“ var ekki færð nein fjárhæð. Óumdeilt er að niðurstaða matsins um jákvæða greiðslugetu skuldarans var kynnt varnaraðila áður en hann samþykkti að takast á hendur ábyrgð á láninu. Þá er meðal gagna málsins yfirlýsing 6. september 2005 vegna hinnar fyrirhuguðu lánveitingar þar sem varnaraðili staðfesti að hafa fengið og kynnt sér bækling um sjálfskuldarábyrgðir og lánsveð.

Vanskil munu fljótlega hafa orðið á greiðslum af láninu og var skilmálum skuldabréfsins breytt af þeim sökum þrisvar sinnum, 27. október 2006, 8. ágúst 2007 og 31. ágúst 2009, þar sem greiðslum í vanskilum var bætt við höfuðstól þess. Samþykkti varnaraðili þær skilmálabreytingar sem sjálfskuldarábyrgðarmaður með undirritun sinni. Bú skuldarans var síðar tekið til gjaldþrotaskipta og mun skiptum á því hafa lokið á árinu 2013.

Varnaraðila voru frá árinu 2011 reglulega sendar tilkynningar sem ábyrgðarmanni skuldarinnar þar sem fram kom hver væru vanskil skuldarans, síðast frá sóknaraðila 18. mars 2016, en skuldabréfið hafði verið framselt honum 31. desember 2013. Hinn 23. mars 2015 beindi sóknaraðili greiðsluáskorun til varnaraðila þar sem honum var tilkynnt að skuldabréfið hefði verið gjaldfellt vegna vanskila frá 1. apríl 2010 og skorað á hann að greiða höfuðstól þess ásamt áföllnum vöxtum og kostnaði. Þegar varnaraðili varð ekki við þeirri áskorun var gert fjárnám hjá honum að kröfu sóknaraðila og er sem fyrr segir deilt um gildi þeirrar gerðar í þessu máli.

II

Málsaðila greinir ekki á um að Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hafi á sínum tíma verið skylt að meta greiðslugetu skuldarans, P-kk-ef D-kk-ef Ó-kk-ef, samkvæmt 3. grein samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, sem Samband íslenskra sparisjóða, fyrir hönd sparisjóðsins, var aðili að. Á hinn bóginn deila þeir um hvort rétt hafi verið staðið að matinu og hafi sú ekki verið raunin hvort varnaraðili hafi með tómlæti fyrirgert rétti sínum til að bera það atriði fyrir sig.

Varnaraðili reisir kröfu sína um ógildingu fjárnámsins á því að mat á greiðslugetu skuldarans hafi ekki verið gert með forsvaranlegum hætti. Því er ekki haldið fram af hans hálfu að upphæð hreinna mánaðartekna, sem voru handskrifaðar á matsskjalið, hafi verið röng, heldur hafi mánaðarlegur kostnaður skuldarans verið þar stórlega vanmetinn. Í fyrsta lagi hafi greiðslubyrði lána verið mun meiri en 47.000 krónur á mánuði. Samkvæmt útreikningi varnaraðila, sem sóknaraðili hefur ekki mótmælt, námu mánaðarlegar greiðslur af láninu, sem mál þetta snýst um, 37.118 krónum. Þá telur varnaraðili að greiðslubyrði af helmingi láns, sem Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hafði veitt skuldaranum og unnustu hans til kaupa á fasteign 7. júlí 2005, hafi numið 14.539 krónum á mánuði, svo sem ráða megi af greiðsluseðli frá sparisjóðnum 1. mars 2006. Sé aðeins tekið mið af þessu tvennu hafi greiðslubyrði af skuldbindingum hans við sparisjóðinn einan numið rúmum 51.000 krónum á mánuði. Þar við bætist greiðslur af lánum sem skuldarinn hafi tekið hjá Lýsingu hf. og SP-Fjármögnun hf. til kaupa á tveimur bifreiðum. Ennfremur hafi komið í ljós á yfirliti yfir lán skuldarans, sem sparisjóðurinn aflaði við gerð matsins og sóknaraðili hefur lagt fram hér fyrir dómi, að aðrar skuldir hans hafi numið umtalsverðum fjárhæðum 15. september 2005 eða degi áður en varnaraðili tókst á hendur ábyrgðina án þess að þessi sæjust merki í matsskjalinu. Í annan stað hafi skuldarinn átt á þessum tíma fyrrgreindar tvær bifreiðar og hafi kostnaðar við rekstur þeirra ekki verið getið í skjalinu þar sem aðeins hafi komið fram framfærslukostnaður hans sem barnslauss einstaklings í samræmi við neysluviðmið Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna og umboðsmanns skuldara. Samkvæmt þeim viðmiðum hafi kostnaður við að reka bifreið numið 23.000 krónum á mánuði og því hafi borið að greina tvöfalda þá fjárhæð, 46.000 krónur, sem annan fastan kostnað, auk helmings mánaðarlegs kostnaðar við áðurgreinda fasteign skuldarans og unnustu hans sem ekki falli undir framfærslukostnað. Þegar til alls þessa sé litið hafi við gerð matsins ekki verið viðhöfð þau vinnubrögð, sem ætlast hafi mátt til af sparisjóðnum sem fjármálafyrirtæki, og því hafi það ekki gefið rétta mynd af greiðslugetu skuldarans. Varnaraðili bendir einnig á að hann hafi engan persónulegan ávinning haft af því að gangast í sjálfskuldarábyrgðina, en á hinn bóginn hafi sparisjóðurinn, með því að veita lánið, fengið greidd ótryggð lán skuldarans við sig. Varnaraðili kveður verulega hafa hallað á sig þegar loforðið var gefið, enda hafi sparisjóðurinn verið stórt fjármálafyrirtæki á þessum tíma sem haft hafi í sinni þjónustu sérhæft starfsfólk á því sviði sem um ræðir. Vegna þessa lítur varnaraðili svo á að ábyrgðaryfirlýsing sín, sem krafa sóknaraðila um fjárnám er byggð á, sé ógild með skírskotun til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Sóknaraðili telur að umrætt greiðslumat hafi gefið rétta mynd af fjárhag skuldarans þegar varnaraðili tókst ábyrgðina á hendur. Til stuðnings þeirri staðhæfingu hefur sóknaraðili lagt fyrir Hæstarétt þau gögn sem lögð voru til grundvallar við matið. Kveður hann ljóst að sparisjóðurinn hafi aflað sumra þeirra, svo sem yfirlita úr kerfi Reiknistofu bankanna, en önnur hafi skuldarinn afhent. Í matsskjalinu hafi mismunur á mánaðarlegum tekjum hans og kostnaði eftir lántöku ranglega hafa verið sagður 11.401 króna, en hefði að réttu lagi átt að vera 51.543 krónur. Svo virðist sem skuldarinn hafi ekki upplýst um eignarhald sitt á fyrrgreindum tveimur bifreiðum og þar sem yfirlit yfir skuldir hans, sem aflað hafi verið samkvæmt framansögðu, hafi ekki haft að geyma upplýsingar um kröfur allra fjármálafyrirtækja, svo sem þeirra sem veittu bílalán, hafi ekki verið tilefni til að gera ráð fyrir afborgunum af lánum og kostnaði vegna bifreiðanna við mat á greiðslugetu hans. Þótt til álita hefði komið að taka tillit til annarra útgjalda skuldarans, svo sem helmings kostnaðar vegna fasteignar hans og unnustu hans, hefði það ekki megnað að gera niðurstöðu greiðslumatsins neikvæða. Í samræmi við það hafnar sóknaraðili því að brotið hafi verið gegn ákvæðum samkomulagsins frá 2001 við gerð matsins. Verði ekki á það fallist byggir hann á því að varnaraðili hafi sýnt af sér verulegt tómlæti, þar á meðal hafi hann ekki brugðist við fyrr en við fyrirtöku hjá sýslumanni 27. nóvember 2015 vegna aðfararbeiðni sóknaraðila á hendur honum, en þá hafi verið liðin rúm tíu ár frá því að hann tókst á hendur ábyrgðina. Á þeim tíma hafi hann þrisvar sinnum samþykkt að skilmálum skuldabréfsins yrði breytt og fengið reglulega sendar tilkynningar þar sem vanskil af hendi skuldarans hafi komið skýrlega fram. Með vísan til þessa hafi varnaraðili glatað rétti til að krefjast ógildingar á ábyrgðaryfirlýsingu sinni.

III

Eins og að framan greinir eru málsaðilar sammála um að mánaðartekjur P-kk-ef D-kk-ef Ó-kk-ef hafi verið rétt greindar 137.000 krónur þegar Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis, sem sóknaraðili leiðir rétt sinn frá, lagði mat á greiðslugetu hans sem skuldara vegna lánsins sem varnaraðili gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Einnig liggur nú fyrir hvaða gögn sparisjóðurinn lagði til grundvallar við mat á kostnaði skuldarans, en meðal þeirra var yfirlit yfir lán hans sem fengið var úr kerfi Reiknistofu bankanna. Á yfirlitinu komu fram skuldir hans við önnur fjármálafyrirtæki, þar á meðal vegna viðskipta með greiðslukort, sem námu umtalsverðum fjárhæðum, án þess að séð verði að tekið hafi verið tillit til þeirra við matið. Þá var tekið fram á yfirlitinu að engin svör væru komin frá Lýsingu hf. og SP-Fjármögnun hf. Vitneskja um að svör hefðu ekki borist frá þessum tveimur fjármálafyrirtækjum um skuldbindingar skuldarans hjá þeim lagði þá skyldu á herðar sparisjóðnum að afla frekari upplýsingar um þær, annaðhvort hjá skuldaranum sjálfum eða fyrirtækjunum, að fengnu samþykki hans. Ef það hefði verið gert hefði komið í ljós að hann var eigandi þeirra tveggja bifreiða, sem skráðar voru eign hans á skattframtali ársins 2006, og því borið að líta til kostnaðar við rekstur þeirra við matið. Sem fyrr segir nam sá kostnaður 46.000 krónum á mánuði í samræmi við neysluviðmið Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna og umboðsmanns skuldara sem styðjast skyldi við samkvæmt 3. grein samkomulagsins um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001.

Að þessu virtu og öðru því, sem að framan hefur verið rakið, er fallist á með varnaraðila að greiðslumatið, sem gert var, hafi verið alls ófullnægjandi, enda gætti þar innbyrðis ósamræmis, auk þess sem það var hvorki undirritað af hálfu sparisjóðsins né skuldarans. Ef fyrir hefðu legið þær upplýsingar, sem sparisjóðnum var í lófa lagið að afla um greiðslugetu skuldarans, hefði matið bent til að hann gæti ekki efnt skuldbindingar sínar, sem varnaraðili gekkst í ábyrgð fyrir, en borið hefði að tilkynna honum þá niðurstöðu, sbr. 4. grein áðurnefnds samkomulags. Engar líkur hafa verið leiddar að því að varnaraðili hefði gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir láninu ef honum hefði verið kynnt greiðslumat á skuldaranum sem reist var á réttum og fullnægjandi upplýsingum. Þá er ómótmælt staðhæfingu varnaraðila um að hann hafi enga fjárhagslega hagsmuni haft af því að veita ábyrgðina og að með láninu hafi sparisjóðurinn fengið greiddar skuldir sem ekki voru tryggðar. Er því fullnægt skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 um að ósanngjarnt sé af hálfu sóknaraðila að bera fyrir sig loforð varnaraðila um að veita sjálfskuldarábyrgð á láninu og þar með tekin til greina krafa hans um ógildingu ábyrgðaryfirlýsingarinnar.

Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðili ekki krafinn um greiðslu skuldarinnar sem sjálfskuldarábyrgðarmaður fyrr en með greiðsluáskoruninni 23. mars 2015 þótt skuldin hefði verið í vanskilum frá 1. apríl 2010. Hann hafði því ekki tilefni til að bregðast við kröfu um greiðslu skuldarinnar fyrr en þá sem hann gerði 27. nóvember sama ár. Af þeim sökum verður hann ekki talinn hafa fyrirgert rétti til að hafa uppi fyrrgreinda ógildingarkröfu gagnvart sóknaraðila með tómlæti af sinni hálfu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 21. október 2013 í máli nr. 569/2013.

Með vísan til alls þess, sem að framan greinir, verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Arion banki hf., greiði varnaraðila, I-kk-þgf E-kk-þgf G-kk-þgf, 350.000 krónur í kærumálskostnað.