668/2014

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu, sem G hafði lýst við slit F hf. Byggði G kröfu sína á því að undir slitum F hf. hefði slitastjórn gengið að innstæðu á bankareikningi hans til fullnustu kröfu á hendur honum, sem reist hefði verið á ólögmætum samningi. Vísaði G m.a. til þess að starfsheimildir F hf. hefðu verið takmarkaðar við viðskipti fyrir eigin reikning á grundvelli starfsleyfis sem honum hefði verið veitt. Taldi Hæstiréttur að þótt gögn málsins gæfu til kynna að starfsheimildir F hf. hefðu verið þessum takmörkunum háðar og viðskiptin sem um ræddi, hefðu ekki getað talist vera fyrir eigin reikning, væri ekki að finna í lögum nr. 161/2002 fyrirmæli um hvaða áhrif slíkt hefði á skuldbindingargildi löggernings sem fjármálafyrirtæki hefði staðið að. Hefði G ekki byggt á því í þessu sambandi að samningurinn sem um ræddi væri ógildanlegur með vísan til ákvæða III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða ólögfestum reglum fjármunaréttar um ógildingu samninga. Þótt það gæti varðað fjármálafyrirtæki eða starfsmenn þess viðurlögum samkvæmt XIV. kafla laga nr. 161/2002 að standa að löggerningi, sem ekki væri starfsheimild til, hefði það eitt engar sjálfgefnar afleiðingar á rétt þess til að krefjast efnda á honum. Eins og málatilbúnaði G var háttað gæti framangreint ekki leitt til að krafa hans yrði tekin til greina. Þá féllst Hæstiréttur ekki á með G að kröfu hans skyldi taka til greina þar sem það hefði ekki verið á hans færi sem almenns fjárfestis að gera framvirkan samning um gjaldmiðlaskipti og að F hf. hefði ekki farið að ákvæðum laga nr. 108/2007 við veitingu upplýsinga um eðli viðskiptanna og áhættu af þeim eða við mat á því hvort þau hæfðu honum. Vísaði H-kk-nf til þess að engar reglur væri að finna í lögum nr. 108/2007 um skuldbindingargildi eða ógildingu samninga ef einhverjir annmarkar hefðu verið á undirbúningi eða framkvæmd tiltekinna viðskipta. Taldi Hæstiréttur jafnframt að málsástæður G um að af þessum sökum væri samningurinn ógildanlegur væru of seint fram komnar. Að framangreindu virtu taldi Hæstiréttur að bankanum hefði hvorki verið óheimilt að taka til sín eign G til uppgjörs á skuld hans í skjóli handveðréttar né hefði það bakað bankanum skaðabótaskyldu að neyta þeirrar heimildar. Var niðurstaða héraðsdóms um að hafna viðurkenningu krafna G því staðfest.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma M-kk-nf S-kk-nf hæstaréttardómari og I-kvk-nf E-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf settir hæstaréttardómarar.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. október 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2014, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfur, sem sóknaraðili hafði lýst við slit Frjálsa hf. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að við slitin verði viðurkennd annars vegar krafa sín að fjárhæð 13.313.089 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 og hins vegar krafa að fjárhæð 1.597.571 króna með stöðu samkvæmt 110. gr. sömu laga. Til vara krefst hann þess að við slitin verði viðurkennd krafa sín að fjárhæð 14.910.660 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins virðist sóknaraðili hafa lagt drög að því að stofna til verðbréfaviðskipta við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. 22. febrúar 2008 með því að fylla út eyðublað, sem ætlað var bankanum til að leggja mat á hæfi hans til slíkra viðskipta. Meðal þess, sem þar kom fram, var að sóknaraðili teldi sig áhættusækinn með því að hann væri reiðubúinn til að taka talsverða áhættu í fjármálum gegn kosti á mikilli ávöxtun, árlegar launatekjur hans væru á bilinu 2.000.000 til 5.000.000 krónur og fjármagnstekjur 5.000.000 til 10.000.000 krónur, hann ætti innan við 5.000.000 krónur á bankareikningum, en fasteignir að andvirði 50.000.000 til 100.000.000 krónur. Hann hefði litla reynslu af viðskiptum með gjaldmiðla, reynslu í meðallagi af framvirkum samningum með gjaldmiðla, en mikla reynslu af lánum í erlendri mynt. Hann hefði hvorki menntun, sem máli skipti á þessu sviði, né starfsreynslu hjá fjármálafyrirtækjum. Á þessum grunni var sóknaraðili sama dag metinn af bankanum sem almennur fjárfestir, sem hann samþykkti með sérstakri yfirlýsingu, ásamt því að staðfesta að hann hafi fengið afhenta almenna markaðsskilmála bankans og gengist undir þá.

Sóknaraðili gerði 25. febrúar 2008 lánssamning við Frjálsa fjárfestingarbankann hf., þar sem kveðið var á um að hann tæki að láni jafnvirði 7.000.000 króna, en skuldin, sem bæri að endurgreiða 20. febrúar 2009 með LIBOR vöxtum ásamt 3,95% álagi, yrði að 60% í svissneskum frönkum og 40% í japönskum jenum. Sóknaraðili kveður 5.000.000 krónur af þessu lánsfé hafa verið ráðstafað inn á reikning sinn nr. 1155-15-42416 hjá svonefndum Netbanka, sem mun hafa verið á vegum Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. Í framhaldi af þessu gerði sóknaraðili 27. febrúar 2008 samning við bankann um gjaldmiðlaskipti. Samkvæmt samningnum átti sóknaraðili á lokadegi hans 2. mars 2009 að greiða bankanum 753.975 svissneska franka gegn því að bankinn greiddi sér 50.000.000 krónur, en greiðslur hvors um sig áttu að mætast og mismunurinn einn að koma til útborgunar. Kveðið var á um að sóknaraðili legði fram 5.000.000 krónur sem tryggingu fyrir viðskiptunum og yrði sú fjárhæð á reikningi, sem stæði bankanum að handveði, en sami reikningur yrði notaður til uppgjörs á viðskiptunum. Í samræmi við þetta undirritaði sóknaraðili 27. febrúar 2008 yfirlýsingu um að bankanum væri sett að handveði innstæða á áðurnefndum reikningi nr. 1155-15-42416 til tryggingar efndum á skuldbindingum sóknaraðila samkvæmt samningnum um gjaldmiðlaskipti, svo og að bankanum væri heimilt að ganga að þessari tryggingu án fyrirvara eða tilkynninga. Samhliða þessu undirritaði sóknaraðili svonefnda áhættuyfirlýsingu, þar sem tekið var fram að hann gerði sér grein fyrir því að samningurinn um gjaldmiðlaskipti fæli í sér „töluvert mikla áhættu“ fyrir sig, sem stafaði af því að breytingar á gengi gjaldmiðlanna hefðu áhrif á hagnað eða tap af samningnum. Þá sagði einnig: „Ég geri mér að fullu grein fyrir því að þeir peningar sem ég lagði inn sem tryggingu fyrir þessum samningi geti að fullu tapast og áskil ég mér engan rétt til þess að eiga kröfu á Frjálsa fjárfestingarbankann hf. vegna þessa.“ Af gögnum málsins verður ráðið að sóknaraðili hafi með bréfi 9. febrúar 2009 komið því á framfæri við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. að hann teldi alvarlega misbresti hafa verið á því að bankinn fullnægði skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti þegar stofnað var til framangreindra gjaldmiðlaskipta. Þessu mótmælti bankinn í bréfi til sóknaraðila 23. sama mánaðar.

Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. gerði skriflegt uppgjör vegna samningsins um gjaldmiðlaskipti, þar sem fram kom að á lokadegi hans 2. mars 2009 hafi sóknaraðili staðið í skuld að fjárhæð 14.840.169 krónur. Virðist óumdeilt í málinu að þann dag hafi innstæða á fyrrnefndum reikningi, sem stóð að handveði vegna viðskiptanna, numið 11.631.329 krónum, en ekki liggur fyrir hvernig sú innstæða hafi myndast umfram þær 5.000.000 krónur, sem áður var getið. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. mars 2009 var innstæðum hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf. ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf., sem nú ber heitið Arion banki hf. Við það mun umræddur reikningur sóknaraðila hafa flust til þess banka og fengið þar númerið 0344-13-042416.

Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. var tekinn til slita 23. júní 2009 og honum skipuð slitastjórn, sem gaf út innköllun til skuldheimtumanna. Á kröfulýsingarfresti lýsti þáverandi lögmaður sóknaraðila kröfum 21. október 2009, sem í meginatriðum lutu að endurgreiðslu fjár, sem sóknaraðili teldi sig hafa ofgreitt vegna skuldbindinga sem virðast hafa verið bundnar við gengi erlendra gjaldmiðla. Í kröfulýsingunni var þó einnig tekið fram að „kröfu í handveð, er lýst skv. 109. og eða 111. gr. laga nr. 21/1991 sem kröfu utan skuldaraðar eða sem veðkröfu og er krafist afhendingar á bankainnistæður, kr. 11.361.955 ... sem er að fullu eign kröfuhafa inni á bankareikn. kröfuhafa 344-13-42416.“ Af skrá slitastjórnar um lýstar kröfur á hendur bankanum verður ráðið að öllum kröfum sóknaraðila hafi verið hafnað. Þessari afstöðu slitastjórnarinnar virðist hafa verið mótmælt og ekki tekist að jafna ágreining um kröfur sóknaraðila, en með bréfi til lögmannsins 25. nóvember 2009 tilkynnti slitastjórnin að hún hygðist vísa ágreiningi um þær til héraðsdóms 18. desember sama ár. Áður en til þess kom beindi lögmaðurinn orðsendingu 17. desember 2009 til slitastjórnarinnar, þar sem óskað var eftir fundi um kröfur sóknaraðila og tekið fram að þess væri farið á leit að ágreiningi um þær yrði „alls ekki“ vísað til héraðsdóms eins og slitastjórnin hafi ætlað. Ekki virðist hafa orðið af fundi um þetta efni. Slitastjórnin sendi bréf til þáverandi lögmanns sóknaraðila 16. maí 2011, þar sem boðað var til fundar 31. sama mánaðar og tekið fram að yrði ekki mætt til hans yrði „litið svo á að fallið sé frá mótmælum við afstöðu slitastjórnar“. Svo virðist sem hvorki hafi þessu bréfi verið svarað né að mætt hafi verið til fundarins af hálfu sóknaraðila.

Í bréfi Frjálsa Fjárfestingarbankans hf., sem þá virðist hafa fengið heitið Frjálsi hf., til sóknaraðila 23. október 2012 var vísað til þess að hann hafi gert kröfu um að innstæða á reikningi nr. 0344-13-042416 yrði afhent sér. Þeirri kröfu væri hafnað, þar sem innstæðan hafi verið háð handveðrétti og gengið hafi verið að henni 2. mars 2009 vegna skuldar sóknaraðila samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningnum frá 27. febrúar 2008, sem ekki væri enn að fullu greidd.

Sóknaraðili lýsti 19. febrúar 2013 kröfu á hendur Frjálsa hf. um greiðslu á 13.313.089 krónum auk 1.597.571 krónu vegna innheimtukostnaðar. Sagði meðal annars í kröfulýsingunni að fjárhæð höfuðstóls kröfunnar hafi 21. janúar 2013 verið færð af reikningi sóknaraðila nr. 0344-13-042416 inn á tiltekinn reikning Frjálsa hf. Frjálsi hf. hafnaði þessari kröfu með bréfi 11. mars 2013. Viðleitni til að leysa ágreining um kröfuna bar ekki árangur og beindi Frjálsi hf. honum 21. júní 2013 til Héraðsdóms Reykjavíkur, þar sem mál þetta var þingfest af því tilefni 27. september sama ár.

II

Fyrir liggur að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti 17. desember 2013 nauðasamning fyrir Frjálsa hf. Samkvæmt því, sem segir í hinum kærða úrskurði, var því lýst yfir við munnlegan flutning málsins í héraði 1. september 2014 að félagið hafi verið sameinað Dróma hf., sem hafi af þeim sökum tekið við aðild að því. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið gengið út frá því að máli, sem beint er til héraðsdóms samkvæmt 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með síðari breytingum til að fá leyst úr ágreiningi um viðurkenningu kröfu á hendur slíku fyrirtæki meðan slit þess standa enn yfir, verði lokið eftir reglum 5. þáttar laga nr. 21/1991 þótt slitum ljúki undir rekstri málsins með því að fyrirtækið geri nauðasamning, sbr. meðal annars dóma réttarins 25. nóvember 2010 í máli nr. 620/2010 og 20. mars 2014 í máli nr. 724/2013. Þótt Frjálsi hf. hafi samkvæmt framansögðu síðan verið sameinaður varnaraðila, sem ekki er til slita eftir reglum XII. kafla laga nr. 161/2002, verður að fara á sama veg með mál þetta.

Varnaraðili hefur meðal annars borið fyrir sig að hafna beri kröfu sóknaraðila í máli þessu með því að henni hafi áður verið haldið fram í fyrrnefndri kröfulýsingu hans 21. október 2009, en kröfunni hafi í framhaldi af því verið hafnað svo að bindandi sé fyrir hann. Eins og áður greinir var þess meðal annars krafist með óljósum hætti í fyrri kröfulýsingu sóknaraðila að honum yrði afhent innstæða á bankareikningnum, sem um ræðir í málinu, en annað var þar ekki tekið fram en að hún næmi tiltekinni fjárhæð, sem háð væri handveðrétti, og var frekari atvika í engu getið eða rök færð fyrir þeirri kröfu. Í máli þessu byggir sóknaraðili á hinn bóginn á því að undir slitum Frjálsa fjárfestingarbankans hf. hafi slitastjórn gengið að innstæðunni til fullnustu kröfu á hendur sóknaraðila, sem reist hafi verið á samningi sem hafi verið „ólögmætur“, svo sem komist var að orði í greinargerð hans í héraði. Með því hafi slitastjórnin tekið til sín eign sóknaraðila, sem hann geti nú krafist að fá í hendur eftir 109. gr. laga nr. 21/1991, eða stofnað til skaðabótakröfu á hendur Frjálsa fjárfestingarbankanum hf., sem standi í réttindaröð við slitin samkvæmt 3. tölulið 110. gr. sömu laga. Ekki verður litið svo á að þetta sé sama krafa og getið var í kröfulýsingu sóknaraðila 21. október 2009, en samkvæmt 4. og 5. tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991 er unnt að gera kröfu, sem nyti stöðu í réttindaröð eftir framangreindum ákvæðum, óháð því að kröfulýsingarfresti sé lokið. Kröfu sóknaraðila verður því ekki hafnað á þessum grunni.

Sóknaraðili hefur reist kröfu sína meðal annars á þeirri málsástæðu að í starfsleyfi, sem Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. naut, hafi verið tiltekið samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 161/2002 að starfsheimildir hans tækju meðal annars til þeirra þátta, sem getið væri í 7. tölulið 1. mgr. 20. gr. sömu laga, en þó „fyrir eigin reikning eingöngu“, svo sem tekið var fram í tölvubréfi Fjármálaeftirlitsins til sóknaraðila 2. maí 2013. Samkvæmt c. lið síðastnefnds lagaákvæðis geti fjármálafyrirtæki notið heimildar til viðskipta fyrir eigin reikning eða fyrir viðskiptavini með framvirka samninga, en til þeirra heyri meðal annars gjaldmiðlaskiptasamningar eins og sá, sem sóknaraðili gerði við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. 27. febrúar 2008. Þann samning hafi bankinn ekki gert fyrir eigin reikning, sem starfsheimildir hans hafi í þessum efnum verið bundnar við. Um þetta verður að gæta að því að þótt fyrirliggjandi gögn um starfsheimildir Frjálsa fjárfestingarbankans hf. gefi til kynna að þær hafi verið þessum takmörkunum háðar og viðskiptin, sem málið varðar, geta ekki talist hafa verið fyrir eigin reikning bankans í skilningi 7. töluliðar 1. mgr. 20. gr. laga nr. 161/2002 er ekki að finna í þeim lögum fyrirmæli um hvaða áhrif slíkur heimildarbrestur geti haft á skuldbindingargildi löggernings, sem fjármálafyrirtæki hefur staðið að. Sóknaraðili hefur ekki í málatilbúnaði sínum byggt á því að samningurinn frá 27. febrúar 2008 sé ógildanlegur vegna þessa samkvæmt einhverju nánar tilgreindu ákvæði III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða ólögfestum reglum fjármunaréttar um ógildingu samninga, heldur hefur hann þess í stað borið því einu við að samningurinn hafi af þessum sökum verið ólögmætur. Þótt það geti varðað fjármálafyrirtæki eða starfsmenn þess viðurlögum samkvæmt XIV. kafla laga nr. 161/2002 að standa að löggerningi, sem fyrirtækið brestur starfsheimild til, hefur það eitt út af fyrir sig engar sjálfgefnar afleiðingar á rétt þess til að krefjast efnda á honum úr hendi viðsemjanda síns. Eins og málatilbúnaði sóknaraðila er samkvæmt þessu háttað getur sá brestur á starfsheimildum Frjálsa fjárfestingarbankans hf., sem hér um ræðir, ekki leitt til þess að krafa hans verði tekin til greina.

Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði hefur sóknaraðili reist kröfu sína að öðru leyti á málsástæðum, sem snúa einkum að því að ekki hafi verið á færi hans sem almenns fjárfestis að gera framvirkan samning um gjaldmiðlaskipti og að Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. hafi ekki farið að ákvæðum laga nr. 108/2007 við veitingu upplýsinga til sóknaraðila um eðli viðskipta þeirra og áhættu af þeim eða við mat á því hvort þau hæfðu honum. Um þessar málsástæður sóknaraðila verður að líta til þess að í lögum nr. 108/2007 eru engar reglur um skuldbindingargildi eða ógildingu samninga fjármálafyrirtækis við viðskiptavin ef einhverjir þeir annmarkar hafa verið á undirbúningi eða framkvæmd viðskipta þeirra, sem sóknaraðili heldur fram að hér hafi orðið, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 24. janúar 2011 í máli nr. 638/2010. Sóknaraðili hélt því hvorki fram fyrir héraðsdómi né í kæru til Hæstaréttar að samningur sinn við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. frá 27. febrúar 2008 væri ógildanlegur af þessum sökum. Var þessu fyrst borið við í greinargerð hans til réttarins en málsástæður á þessum grunni eru of seint fram komnar sbr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Þegar af þeirri ástæðu getur það hvorki hafa talist bankanum óheimilt að taka til sín eign sóknaraðila til uppgjörs á skuld hans í skjóli handveðréttar né bakað bankanum skaðabótaskyldu að neyta þeirrar heimildar.

Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest um annað en málskostnað, en rétt er að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.