257/2004

S krafðist miskabóta vegna gæsluvarðhalds sem hann taldi sig hafa sætt að ósekju en mál er varðaði þátt hans í tiltekinni líkamsárás hafði verið fellt niður. Tekið var fram að ákvæði XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála hefðu með hliðsjón af 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar verið skýrð þannig, að þeir sem sæta þurfi gæsluvarðhaldi, án þess að hafa sannanlega til frelsisskerðingar unnið, nytu bótaréttar, nema eitthvað sérstakt komi til sem skerði hann eða felli hann niður. Talið var ljóst að framburður S hefði breyst stöðugt um veigamikil atriði við upphaf rannsóknarinnar. Hefði hann því stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisti kröfu sína á. Þá var ekki fallist á sjónarmið S um að upplýsingar, sem felldu hann undan grunsemdum um aðild að brotinu, hefðu verið komnar fram með þeim hætti, að hann hefði átt kröfu á lausn úr gæsluvarðhaldi fyrr en raun varð á. Að lokum var tekið fram að S hefði ekki tekist sönnun um þá staðhæfingar sínar að hann hefði á hluta gæsluvarðhaldstímans ekki notið viðhlítandi læknisþjónustu. Var ríkið því sýknað af kröfum S.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf hæstaréttardómari og H-kk-nf H-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómarar.

Héraðsdómi var áfrýjað 21. júní 2004. Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. desember 2002 til 30. júní 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en áfrýjandi nýtur gjafsóknar á báðum dómstigum.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist, að dómkrafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður fyrir Hæstarétti látinn falla niður.

I.

Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um miskabætur vegna gæsluvarðhalds sem honum var gert að sæta tímabilið 4. ágúst 2002 til 13. september sama ár. Stóð þá yfir lögreglurannsókn á alvarlegri líkamsárás, sem átt hafði sér stað í íbúð tveggja sona áfrýjanda að Skeljagranda 4 í Reykjavík og eftir atvikum utan við það hús aðfararnótt 2. ágúst 2002 og að morgni þess dags. Áfrýjandi hafði dvalið í íbúðinni um nokkra hríð og verið staddur þar umrædda nótt. Var hann auk sonanna grunaður um aðild að líkamsárásinni. Með bréfi ríkissaksóknara 20. desember 2002 var málið fellt niður að því er varðaði áfrýjanda. Synir hans voru hins vegar ákærðir fyrir þennan verknað og sakfelldir með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 8. maí 2003.

Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi telur áfrýjandi sig hafa sætt gæsluvarðhaldi að ósekju. Hann hafi alveg frá upphafi rannsóknarinnar lýst sig saklausan af þessum verknaði og telur hann ekkert hafa komið fram við rannsóknina sem benti til aðildar hans, þannig að réttlætti gæsluvarðhaldið yfir honum. Þá byggir hann kröfu sína einnig á því, að við framkvæmd gæsluvarðhaldsins hafi verið gengið óþarflega nærri sér, þar sem hann hafi ekki notið viðhlítandi læknisaðstoðar meðan á því stóð. Verði talið hafa verið réttmætt að hneppa hann í gæsluvarðhald telur hann það hafa staðið lengur en efni hafi þá staðið til.

Við málflutning sinn vísar áfrýjandi til 67. gr. og 70. gr. stjórnarskrárinnar til stuðnings kröfu sinni. Þá vísar hann einnig til ákvæða í XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, einkum 175. gr. og 176. gr. laganna. Loks vísar hann til 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Af hálfu stefnda er á því byggt að áfrýjandi uppfylli ekki skilyrði 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991 til þess að geta átt rétt á bótum. Ekki felist ríkari bótaréttur honum til handa í tilvitnuðum ákvæðum stjórnarskrár eða mannréttindasáttmála Evrópu heldur en leiði af þessum lagaákvæðum.

II.

Í 67. gr. stjórnarskrárinnar er fjallað um rétt borgara til verndar fyrir frelsissviptingum og við framkvæmd þeirra. Í 1. - 4. mgr. er vikið að efnislegum atriðum sem þetta varða. Síðan er í 5. mgr. kveðið svo á, að maður skuli eiga rétt til skaðabóta hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju. Ákvæði 5. mgr. komu ný inn í stjórnarskrána með 5. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi að lögunum segir meðal annars, að í orðin „verið sviptur frelsi að ósekju“ sé unnt að leggja þann almenna skilning að þau vísi til þess „að maður hafi verið sviptur frelsi saklaus eða að ástæðulausu. Með orðalagi ákvæðisins er ætlunin að mönnum verði tryggður bótaréttur ef þeim hefur verið gert að sæta frelsissviptingu án þess að hafa til þess unnið.“

Við skýringu þessa stjórnarskrárákvæðis verður að hafa í huga, að það úrræði að handtaka menn og loka þá inni, felur í sér afar íþyngjandi skerðingu á frelsi þeirra. Heimild til þessa án þess að staðreynt hafi verið, hvort þeir hafi unnið til frelsisskerðingar, helgast fyrst og fremst af hagsmunum þjóðfélagsins af því að upplýsa afbrot í því skyni að geta beitt refsingum lögum samkvæmt. Standa rök til þess að sá maður, sem þurft hefur að sæta sviptingu á frelsi sínu í þágu slíkra almannahagsmuna, geti átt rétt á bótum frá ríkinu ef niðurstaðan verður sú, að rannsókn máls leiði ekki til málsóknar gegn honum eða hann verður fyrir dómi sýknaður af sakargiftum á þeim grundvelli að sök hans hafi ekki sannast. Í nokkrum dómum Hæstaréttar á undanförnum árum hefur verið fjallað um skilyrði bótaréttar samkvæmt áðurnefndum ákvæðum í XXI. kafla laga nr. 19/1991 og þau þá verið skýrð með hliðsjón af 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Þannig er ljóst að þeir sem sæta þurfa gæsluvarðhaldi, án þess að hafa sannanlega til frelsisskerðingar unnið njóta bótaréttar, nema eitthvað sérstakt komi til sem skerði eða felli hann niður.

III.

Grunur hlaut að falla á áfrýjanda um aðild að líkamsárásinni, sem tekin var til rannsóknar 2. ágúst 2002, þegar hann var handtekinn þann dag. Fyrir lá að hann hafði dvalist í íbúðinni, þar sem verknaðurinn var framinn og hann var blóðugur og með áverka í andliti, þegar lögregla handtók hann. Það verður því fallist á það með héraðsdómi að nægilegt tilefni hafi verið til vistunar hans í gæsluvarðhaldi, eins og á stóð við upphaf rannsóknarinnar. Réttur hans til bóta fyrir gæsluvarðhald það sem honum var gert að sæta 4. ágúst til 13. september 2002 ræðst þá einkum af því hvort talið verði að hann hafi sjálfur átt þátt í að skapa þær aðstæður sem réttlættu gæsluvarðhaldið, auk þess sem taka þarf afstöðu til málsástæðna hans um að hann hafi ekki notið viðhlítandi læknishjálpar meðan á því stóð, sem og þess hvort það hafi staðið lengur en efni stóðu til.

Áfrýjandi var fyrst yfirheyrður af lögreglu eftir handtökuna aðfararnótt 3. ágúst 2002. Þá kvaðst hann meðal annars ekkert kannast við líkamsárás í íbúðinni, ekki þekkja SV, enginn hefði gist hjá þeim feðgum nóttina áður og engar skýringar geta gefið á áverkum sínum í andliti. Við yfirheyrslu fyrir dómi síðar sama dag kvaðst hann á hinn bóginn kannast við heimsókn SV og hafi hann verið í íbúðinni um morguninn, þegar áfrýjandi hafi farið út. Hann sagðist þá ekkert vita til þess að átök hefðu átt sér stað. Áverkana á andliti sínu sagði hann stafa af því, að hann hefði gengið á útidyrahurð. Kvaðst hann ekki hafa verið blóðugur þegar hann var handtekinn. Í þessari sömu skýrslu staðfesti áfrýjandi að rétt væri eftir sér haft í lögregluskýrslunni sem hann hafði gefið um nóttina.

Fyrir dómi daginn eftir sagði áfrýjandi að það hefði rifjast upp fyrir sér að áverki á kinnbeini við vinstra auga væri eftir son sinn S, sem hefði slegið sig, þegar hann hefði reynt að ganga á milli hans og SV eftir að þeir hafi verið byrjaðir að slást. Nú sagði hann að blóð á fötum sínum hefði getað smitast á sig þegar hann hefði gengið á milli mannanna.

Af þessari lýsingu á framburði áfrýjanda við upphaf rannsóknarinnar er ljóst, að hann breyttist stöðugt um veigamikil atriði, sem snertu hugsanlegan þátt hans í líkamsárásinni. Honum tjáir ekki að bera því við, að þetta skýrist af áfengis- og fíkniefnaneyslu sinni, enda ber hann sjálfur ábyrgð á röngum og misvísandi framburði af þeim sökum. Samkvæmt þessu stuðlaði áfrýjandi að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á, eins og þetta er orðað í niðurlagi 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 og verða honum ekki dæmdar bætur fyrir að gripið var til þess úrræðis að hneppa hann í gæsluvarðhald við rannsókn málsins.

IV.

Kemur þá til athugunar, hvort gæsluvarðhaldsvist áfrýjanda hafi orðið lengri en nauðsynlegt var vegna rannsóknarinnar. Fyrsti úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur um gæsluvarðhald áfrýjanda var kveðinn upp 4. ágúst 2002 og staðfestur í Hæstarétti 9. sama mánaðar. Samkvæmt honum sætti hann gæsluvarðhaldi til 14. ágúst. Þann dag var gæsluvarðhaldsvist áfrýjanda framlengd til 4. september og staðfesti Hæstiréttur þá ákvörðun með dómi 19. ágúst 2002. Gæsluvarðhaldið var svo enn framlengt til 18. september með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur. Stytti Hæstiréttur þann tíma til 13. september með dómi 9. sama mánaðar. Að liðnum gæsluvarðhaldstíma samkvæmt þessum síðasta dómi var áfrýjanda sleppt.

Fallist verður á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að unnið hafi verið ötullega að rannsókn málsins á gæsluvarðhaldstímanum. Rannsóknin laut meðal annars að því að rannsaka blóðsýni sem tekin höfðu verið á vettvangi og af fötum og líkama hinna grunuðu, þar á meðal áfrýjanda. Voru sýni þessi send til Rettsmedisinsk Institutt í Osló til skoðunar í tvennu lagi, 8. ágúst og 27. ágúst 2002. Bréfleg svör bárust þaðan 22. ágúst 2002 og með bréfi dagsettu 5. september sama ár. Í áðurnefndum dómi Hæstaréttar 9. september var tekið fram að frekari úrvinnsla á rannsóknargögnum frá Noregi stæði yfir auk þess sem eftir væri að bera niðurstöður þessarar rannsóknar undir áfrýjanda. Af hálfu áfrýjanda hefur ekki sérstaklega verið á því byggt, að skort hafi á hraða við framgang þessa þáttar rannsóknarinnar. Hann hefur á hinn bóginn talið að sakleysi sitt hafi verið leitt í ljós fljótlega eftir að rannsóknin hófst.

Í lögregluskýrslu 12. ágúst 2002 játaði annar sona áfrýjanda aðild sína að líkamsárásinni og kvað áfrýjanda hvergi hafa komið nærri. Hinn sonurinn bar á þessum tíma við minnisleysi um atburði. Ekki verður talið að framburður sonanna hafi einn sér verið til þess fallinn að leysa áfrýjanda undan grunsemdum um refsiverða þátttöku í líkamsárásinni. Réttarmeinafræðileg rannsókn á áverkum SV lá fyrir 26. ágúst 2002. Um sama leyti var lokið yfirheyrslu flestra vitna sem talið var að gætu gefið upplýsingar um mannaferðir við íbúðina að Skeljagranda 4 á þeim tíma sem máli skipti. Skýrslur þeirra voru bornar undir áfrýjanda 30. ágúst 2002. Eftir að rannsóknargögn úr fyrrnefndri blóðrannsókn höfðu borist var gæsluvarðhaldstíma áfrýjanda að ljúka. Var þá tekin skýrsla af honum 12. september 2002, þar sem hann var meðal annars spurður um niðurstöður úr rannsókninni. Daginn eftir var honum sleppt úr gæsluvarðhaldi.

Þegar þetta er virt verður ekki fallist á sjónarmið áfrýjanda um að upplýsingar, sem felldu hann undan grunsemdum um aðild að brotinu, hafi verið komnar fram með þeim hætti, að hann hafi átt kröfu á lausn úr gæsluvarðhaldi fyrr en raun varð á. Verður því fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms, að ekki séu efni til þess í málinu að dæma áfrýjanda bætur á þeim grundvelli, að gæsluvarðhaldsvist hans hafi staðið lengur en efni stóðu til.

V.

Áfrýjandi hefur einnig reist kröfu sína á því að hann hafi á hluta gæsluvarðhaldstímans ekki notið viðhlítandi læknisþjónustu. Í hinum áfrýjaða dómi eru raktar vitjanir lækna og annarra heilbrigðisstarfsmanna til áfrýjanda eins og þær voru skráðar í dagbók gæsluvarðhaldsdeildar fangelsisins að Litla-Hrauni. Af hálfu áfrýjanda hefur þeirri skráningu ekki verið mótmælt. Hann hefur á hinn bóginn haldið því fram að kvörtunum sínum hafi ekki verið nægilega sinnt.

Áfrýjandi hefur ekki leitast við að sanna í málinu réttmæti staðhæfinga sinna um þetta. Þannig hefur hann ekki aflað og lagt fram vottorð eða aðrar upplýsingar frá þeim læknum og öðrum heilbrigðisstarfsmönnum, sem til hans komu, um það sem fram fór við heimsóknir þeirra og raunar ekki heldur um þá sjúkdóma sem hann kveðst hafa verið haldinn. Áfrýjandi ber sönnunarbyrði í málinu um staðhæfingar sínar sem að þessu lúta. Þá sönnun hefur hann ekki fært fram og verður stefndi því sýknaður af kröfum sem hann reisir á þessum ástæðum.

VI.

Samkvæmt því sem að framan er rakið verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er staðfestur.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, S-kk-ef S-kk-ef B-kk-ef, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, H-kk-ef I-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur.