35/2013

M höfðaði mál á hendur L hf. vegna ráðstöfunar bankans á tiltekinni fjárhæð af reikningi hennar inn á greiðslu skuldar félagsins V hf. Krafðist M aðallega endurgreiðslu fjárhæðarinnar og byggði á því að L hf. hefði aldrei öðlast veðrétt í innstæðu á bankareikningnum. Til vara krafðist M þess að felld yrði úr gildi ábyrgð hennar samkvæmt handveðsyfirlýsingu og endurgreiðslu áðurnefndrar fjárhæðar. Við aðalmeðferð málsins í héraði hafði M m.a. uppi nýja kröfu til þrautavara um að L hf. yrði gert að greiða sér aðra lægri fjárhæð og byggði á því að henni hafi einungis borið að standa skil á sérgreindum hluta veðréttinda vegna afleiðuviðskipta. Fyrir Hæstarétti féll M svo frá aðalkröfu sinni í héraði. Taldi Hæstiréttur varakröfu hennar fyrir dóminum, sem verið hafði þrautavarakrafa hennar í héraði, hafa verið reista á öðrum atvikum en aðalkrafa hennar í héraði. Krafan væri því ekki studd sömu málsástæðum og upphaflega krafan og rúmaðist því ekki innan hennar. Fyrir Hæstarétti lýsti L hf. því yfir að samþykkt hafi verið af hans hálfu við meðferð málsins í héraði að sú krafa, sem fyrir Hæstarétti var höfð uppi sem varakrafa, kæmist að í málinu. Hæstiréttur taldi að héraðsdómara því hafa borið að fjalla um kröfuna en hennar hafi einungis verið getið í upphafi hins áfrýjaða dóms. Yrði af þessum sökum að ómerkja dóminn og vísa málinu heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar á ný.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. janúar 2013. Hún krefst þess aðallega að felld verði úr gildi ábyrgð sín á grundvelli yfirlýsingar 20. maí 2008 um handveð í innstæðu á reikningi nr. 0140-15-[...] hjá gagnáfrýjanda. Jafnframt krefst hún þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 153.982.735 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. apríl 2012 til greiðsludags. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 80.000.000 krónur með sömu vöxtum og greinir í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 2. apríl 2013. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms að öðru leyti en því að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Aðaláfrýjandi var um árabil í viðskiptum hjá Landsbanka Íslands hf. og síðan hjá gagnáfrýjanda. Það sama á við um eiginmann hennar, S-kk-þf Þ-kk-þf, einkahlutafélagið Kvótasöluna, sem mun vera í eigu hjónanna, og einkahlutafélagið Víborg, sem mun vera í eigu mannsins. Meðal þeirra viðskipta aðaláfrýjanda hjá Landsbanka Íslands hf. voru afleiðuviðskipti með framvirkum kaupsamningum, en þeir samningar munu hafa verið gerðir á árunum 2007 og 2008.

Með yfirlýsingu 22. febrúar 2007 setti aðaláfrýjandi að handveði nánar tilgreinda fjármálagerninga í vörslum bankans og innstæðu á tveimur gjaldeyrisreikningum í bankanum til tryggingar á öllum skuldum eiginmanns hennar, Kvótasölunnar ehf. og Víborgar ehf. gagnvart Landsbanka Íslands hf. Jafnframt gaf aðaláfrýjandi út tvær handveðsyfirlýsingar 20. maí 2008 til tryggingar á öllum skuldum þeirra hjóna og áðurnefndra fyrirtækja. Með annarri yfirlýsingunni var sett að veði innstæða hennar á reikningi nr. 0140-15-[...] í bankanum, en með hinni var sett að veði innstæða á öðrum reikningi og fjármálagerningar á VS-reikningi, en báðir þessir reikningar voru í bankanum.

Með ákvörðun 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf., vék stjórn bankans frá, skipaði honum skilanefnd á grundvelli heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, svo sem þeim var breytt með lögum nr. 125/2008. Í kjölfarið tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun á sama lagagrundvelli 9. október 2008 um að ráðstafa eignum og skuldum bankans til gagnáfrýjanda sem þá hét Nýi Landsbanki Íslands hf. Náði þetta meðal annars til kröfuréttinda bankans og þeirra tryggingarréttinda sem hann naut, þar með talin veðréttindi, ábyrgðir og önnur sambærileg réttindi sem tengdust kröfum bankans. Þá tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun 12. október 2008 en samkvæmt henni var fyrri ákvörðun frá 9. sama mánaðar breytt þannig að réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum yrðu ekki færðar til gagnáfrýjanda. Enn var með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 19. október 2008 gerð breyting á umræddri ákvörðun 9. þess mánaðar, en í þeirri breytingu fólst að gagnáfrýjanda bar að standa Landsbanka Íslands hf. skil á sérgreindum tryggingum viðskiptamanna eftir því sem við ætti vegna kröfuréttinda og afleiðusamninga sem ekki yrðu færðir til gagnáfrýjanda.

Með bréfi formanns skilanefndar Landsbanka Íslands hf. 2. febrúar 2009 var aðaláfrýjanda sent yfirlit um afleiðu- og gjaldeyrissamninga hennar við bankann. Samkvæmt því yfirliti nam gjaldfallin skuld áfrýjanda samkvæmt þeim samningum 85.441.956 krónum og var henni gefinn 14 daga frestur til að greiða eða semja um skuldina. Hinn 23. júní 2009 gerði aðaláfrýjandi samkomulag við Landsbanka Íslands hf. um fullnaðargreiðslu vegna allra gjaldfallinna afleiðu- og gjaldeyrissamninga hennar við bankann, en samkvæmt því bar henni að greiða tvær greiðslur, hvora að fjárhæð 10.000.000 krónur. Fyrri greiðsluna átti að inna af hendi 1. júlí 2009 en þá síðari 1. september það ár. Til frádráttar fyrri greiðslunni átti að koma virði tiltekins gjaldeyrisvalréttarsamnings að fjárhæð 800.673 krónur miðað við stöðu hans 3. júní 2009.

Lögmaður aðaláfrýjanda ritaði gagnáfrýjanda bréf 5. janúar 2010 en það bréf var sagt vera ítrekun á samhljóða bréfi 14. desember 2009. Í þessu bréfi voru ítarlega rakin viðskipti aðaláfrýjanda, eiginmanns hennar og fyrirtækja á hans vegum við gagnáfrýjanda og Landsbanka Íslands hf. og þess farið á leit að ábyrgðum hennar yrði vikið til hliðar eða þær takmarkaðar við ákveðnar fjárhæðir. Til stuðnings því var meðal annars bent á að lán sem hún hefði gengist í ábyrgð fyrir hefðu snarhækkað meðan verulegur hluti af eignum hennar hefði orðið verðlaus. Þessu erindi svaraði gagnáfrýjandi með bréfi 8. febrúar 2010 þar sem beiðni aðaláfrýjanda var hafnað.

Með tölvubréfi 23. mars 2011 óskaði lögmaður aðaláfrýjanda eftir upplýsingum frá gagnáfrýjanda um þá fjárhæð sem hún þyrfti að greiða til að gera upp við hann vegna skulda og ábyrgða. Í tölvubréfi lögmanns gagnáfrýjanda 12. apríl sama ár var að finna yfirlit yfir skuldir Víborgar ehf. við hann, en þær voru vegna yfirdráttar tékkareiknings og lánssamnings í íslenskum krónum, auk þess sem tveggja lánssamninga í erlendum myntum var getið. Þá kom fram í tölvubréfi 3. maí 2011 frá sama lögmanni að aðaláfrýjandi væri ekki í skuld við gagnáfrýjanda. Aftur á móti hefði hún sett nánar tilgreindar eignir að veði til tryggingar skuldum annarra, þar með talin Víborg ehf. Var meðal annars vísað til yfirlýsingar 20. maí 2008 þar sem innstæða á reikningi nr. 0140-15-[...] var sett að handveði til tryggingar á skuldum þess félags.

Í árslok 2011 skiptust lögmenn aðila á tölvubréfum um uppgjör á skuldum Víborgar ehf. án þess að samkomulag næðist. Fór svo að gagnáfrýjandi leitaði fullnustu í handveðsettri innstæðu á fyrrgreindum reikningi aðaláfrýjanda og ráðstafaði af honum 154.787.139 krónum með tveimur greiðslum sem fram fóru 23. og 24. febrúar 2012. Samkvæmt yfirliti gagnáfrýjanda var þeirri fjárhæð ráðstafað til greiðslu á fyrrgreindum skuldum félagsins vegna tékkareiknings og þriggja lánssamninga, samtals að fjárhæð 153.982.735 krónur að teknu tilliti til afsláttar á dráttarvöxtum og kostnaði. Í kjölfarið endurgreiddi gagnáfrýjandi 21. maí 2012 mismun þeirra fjárhæða. Þessari ráðstöfun mótmælti lögmaður aðaláfrýjanda með bréfum 28. febrúar og 5. mars 2012 en þeim andmælum hafnaði bankinn með bréfi 26. mars sama ár.

II

Í stefnu til héraðsdóms krafðist aðaláfrýjandi þess aðallega að gagnáfrýjanda yrði gert að greiða sér 154.787.139 krónur með dráttarvöxtum frá 3. apríl 2012 til greiðsludags. Þessi krafa var reist á því að gagnáfrýjandi hefði aldrei öðlast veðrétt í innstæðu aðaláfrýjanda á reikningi nr. 0140-15-[...], enda hefði reikningurinn verið settur að veði til tryggingar á afleiðuviðskiptum hennar við Landsbanka Íslands hf., sem hefðu orðið eftir í þeim banka. Til vara krafðist aðaláfrýjandi þess að felld yrði úr gildi ábyrgð sín samkvæmt yfirlýsingu 20. maí 2008 um handveð á nefndum reikningi og að gagnáfrýjanda yrði gert að greiða sömu fjáhæð og vexti og greindi í aðalkröfu. Sú krafa var reist á því að ábyrgð aðaláfrýjanda hefði verið fallin niður þegar gagnáfrýjandi ráðstafaði fjármunum af reikningnum þar sem ekki hefði verið gætt að því að senda henni tilkynningar, sbr. 1. og 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn.

Við aðalmeðferð málsins í héraði 22. nóvember 2012 lagði aðaláfrýjandi fram skjal sem fól í sér breytta kröfugerð að tvennu leyti. Annars vegar var fjárkrafa í aðal- og varakröfu lækkuð í 153.982.735 krónur til samræmis við endurgreiðslu gagnáfrýjanda í kjölfar þess að hann hafði ráðstafað fjármunum af reikningi aðaláfrýjanda til greiðslu á skuldum Víborgar ehf. Hins vegar hafði aðaláfrýjandi uppi nýja kröfu til þrautavara um að gagnáfrýjanda yrði gert að greiða sér 80.000.000 krónur með sömu vöxtum og í aðal- og varakröfu. Þessi krafa var reist á skjölum sem gagnáfrýjandi lagði fram í þinghaldi 5. nóvember 2012 um afleiðuviðskipti aðaláfrýjanda. Samkvæmt þeim gögnum hafði svokallaður afleiðurammi aðaláfrýjanda hjá Landsbanka Íslands hf. numið 80.000.000 króna, en meðal þeirra trygginga sem þar voru tilgreindar vegna þeirra viðskipta var innstæða á fyrrgreindum reikningi hennar. Telur hún að fyrst eftir að þessi gögn voru lögð fram hafi henni verið kleift að setja fram fjárkröfu sem tæki mið af sérgreindum tryggingum vegna afleiðuviðskiptanna, en gagnáfrýjanda hafi borið að standa Landsbanka Íslands hf. skil á slíkum tryggingum í samræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 19. október 2008.

Fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandi fallið frá aðalkröfu sinni í héraði. Heldur hún því fram að varakrafa sín hér fyrir dómi sé studd öllum sömu málsástæðum og aðalkrafan í héraði var reist á og hafi í raun falið í sér lækkun á fjárhæð þeirrar kröfu.

Svo sem hér hefur verið rakið var aðalkrafa aðaláfrýjanda í héraði byggð á því að gagnáfrýjandi hefði aldrei öðlast veðrétt í innstæðu á bankareikningi hennar. Aftur á móti er varakrafan hér fyrir dómi reist á því að gagnáfrýjanda hafi borið að standa Landsbanka Íslands hf. skil á sérgreindum hluta veðréttindanna og virðist þá miðað við að réttindin hafi tilheyrt gagnáfrýjanda að öðru leyti. Þannig er þessi krafa reist á öðrum atvikum en hin krafan í samræmi við ný gögn sem lögð voru fram undir rekstri málsins. Umrædd krafa er því ekki studd sömu málsástæðum og upphaflega krafan og rúmast því ekki innan hennar. Við þessar aðstæður gat hins vegar komið til álita að tefla kröfunni fram með því að höfða framhaldssök í héraði, sbr. 29. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Samkvæmt öðrum málslið 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 skal vísa frá dómi kröfu sem ekki kemur fram í stefnu nema stefndi hafi samþykkt að hún kæmist að án þess. Fyrir Hæstarétti hefur gagnáfrýjandi lýst því yfir að samþykkt hafi verið af hans hálfu við meðferð málsins í héraði að sú krafa, sem hér fyrir dómi er höfð uppi sem varakrafa, kæmist að í málinu. Samkvæmt því bar héraðsdómara að fjalla um kröfuna en hennar er getið í upphafi hins áfrýjaða dóms þar sem rakin er kröfugerð aðila. Að öðru leyti er þar ekki vikið að kröfunni eða úr henni leyst. Af þessum sökum verður að ómerkja dóminn og vísa málinu heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar á ný.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar á ný.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.