760/2014

S og G, eigendur spildu úr landi Haga í Rangárþingi ytra, deildu um umferðarrétt um Hólaveg, sem liggur um spilduna frá Hagavegi að Burstabrekku, sem er í eigu K og stendur á Ketilstaðahnjúki og var á sínum tíma skipt úr landi Haga. Eignarrétt sinn að spildunni úr landi Haga höfðu S og G eignast 1997 með makaskiptasamningi við GH í Haga og báru þau því við að samkvæmt orðalagi þess samnings tilheyrði spildunni landið sem vegurinn liggur eftir. Hæstiréttur taldi að með makaskiptasamningnum árið 1997 hefðu S og G öðlast eignarhald á allri spildunni úr landi Haga sem þeim var seld og þar með talið því landi innan hennar sem síðar fór undir Hólaveg. Þá taldi rétturinn að í þeim orðum afsals GH árið 1999 til þeirra sem K leiddi rétt sinn frá, að meðfylgjandi væri vegur frá Hagabraut og heim að bústað, gæti í samræmi við efnislegan rétt GH ekki falist annað og meira en yfirlýsing um umferðarrétt þeim til handa eftir vegslóðanum. Þar sem GH hefði brostið að lögum heimild til að afsala afsalshöfum eignarrétti að vegstæði Hólavegar, hafi slíkt á annað borð verið tilætlan hans, ætti sami heimildarbrestur við um þá sem leiddu rétt sinn til lóðarinnar frá afsalshöfunum við síðari sölur hennar, þ. á m. K. Var að virtri kröfugerð S og G tekin til greina varakrafa þeirra um umferðarrétt um veginn.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 15. september 2014. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu 29. október 2014 og var áfrýjað öðru sinni 26. nóvember sama ár. Áfrýjandi krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Með málsókn sinni leita stefndu í reynd viðurkenningar á því að spildu þeirri úr landi Haga í Rangárþingi ytra, sem þau öðluðust eignarhald á með makaskiptasamningi við G-kk-þf H-kk-þf í Haga 2. nóvember 1997, tilheyri land það er svokallaður Hólavegur liggur eftir. Sá vegur liggur um spilduna frá Hagavegi að Burstabrekku sem er í eigu áfrýjanda og stendur á Ketilstaðahnjúki og var á sínum tíma skipt úr landi Haga.

Í héraði höfðu stefndu uppi aðalkröfu um viðurkenningu á eignarrétti sínum að umræddu vegstæði en varakröfu um umferðarrétt um veginn. Kröfur stefndu voru á því reistar að í makaskiptasamningnum hefði mörkum spildunnar verið lýst og þar tekið fram að í suðvesturhorni hennar væri undanskilið þriggja hektara land en að öðru leyti væri spildan seld „ásamt öllu sem eigninni fylgir og fylgja ber að engu undanskildu, í því ásigkomulagi sem kaupandi hefur þegar kynnt sér með skoðun og sættir sig við í einu og öllu.“ Með hinum áfrýjaða dómi var kröfu stefndu sem laut að viðurkenningu á eignarrétti vísað frá dómi, sbr. 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem hún hefði áður verið dæmd að efni til. Þá niðurstöðu kærðu stefndu ekki og sætir hún því ekki endurskoðun hér fyrir dómi.

II

Í hinum áfrýjaða dómi er getið dómsmála þeirra sem rekin hafa verið um umferðarrétt um Hólaveg og um mörk spildunnar sem stefndu eignuðust með makaskiptasamningnum árið 1997. Með dómi Hæstaréttar 8. desember 2008 í máli nr. 640/2008 var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að þegar litið væri til þess hversu óskýr makaskiptasamningurinn væri í lýsingu á vestur- og norðurmörkum spildunnar yrði ekki með ótvíræðum hætti ráðið af samningnum að hinn umdeildi vegur lægi innan marka spildunnar. Var því hafnað kröfu stefndu um að þau yrðu með beinni aðfarargerð sett inn í óhindruð umráð að veginum. Þá var einnig hafnað kröfu þeirra um að verða með beinni aðfarargerð sett inn í óhindraðan umferðarrétt um sama veg.

Stefndu höfðuðu á árinu 2010 mál til viðurkenningar á því hver væru mörk spildu sinnar að norðvestan. Beindu þau málsókninni að fimm erfingjum G-kk-ef H-kk-ef og þremur eigendum aðliggjandi sumarbústaðalóða auk S-kvk-ef B-kvk-ef E-kvk-ef, sem þá var eigandi Burstabrekku, en S-kvk-nf mun vera eiginkona réttargæslustefnda í héraði. Dómkrafa stefndu var mörkuð á loftmynd milli hnitsettra punkta og tekið fram að hún væri að gættum umferðarrétti stefndu þess máls og þeirra sem stefnt var til réttargæslu. Dómkrafa stefndu um viðurkenningu merkjanna á þessu svæði spildunnar var tekin til greina að því frátöldu að mörkin voru talin ná í beinni línu milli hnitpunkta 18 og 21 í stað þess að fara milli hnitpunkta 18, 19, 20 og þaðan í punkt 21. Sagði í forsendum héraðsdómsins sem var kveðinn upp 25. október 2012 að ella „myndast tota frá lýstum mörkum lands [stefndu] og verður ekki fallist á það með þeim að draga beri vesturmörk á þrætusvæðinu eins og gert er í aðalkröfu þeirra.“ Dómi þessum var ekki áfrýjað.

III

Í makaskiptasamningnum frá því í nóvember 1997 var eins og áður segir tekið fram að í suðvesturhorni spildu þeirrar er G-kk-nf H-kk-nf afsalaði stefndu væri undanskilið þriggja hektara land en að öðru leyti væri spildan seld „ásamt öllu sem eigninni fylgir og fylgja ber að engu undanskildu, í því ásigkomulagi sem kaupandi hefur þegar kynnt sér með skoðun og sættir sig við í einu og öllu.“ Þá sagði að meðfylgjandi samningnum væri „ljósrit af Hagalandi“ útgefið af Landkostum hf. og teiknað í nóvember 1991 til febrúar 1992 og skyldi það áritað af kaupendum og seljendum í votta viðurvist. Samningi þessum var þinglýst athugasemdalaust 16. desember 1997.

G-kk-nf H-kk-nf mun á sínum tíma hafa selt D-kk-þgf bróður sínum á leigu land á Ketilstaðahnjúki þar sem nú stendur Burstabrekka. Þar reisti D-kk-nf sér sumarhús sem hann seldi Ó-kvk-þgf K-kvk-þgf á árinu 1995. Í yfirlýsingu D-kk-ef 27. febrúar 2009 sagði að vegslóði hafi legið frá þjóðveginum Hagabraut að sumarhúsinu. Slóðinn hafi ekki tilheyrt húsinu en D-kk-nf og síðari eigandi hafi haft afnota- og umferðarrétt um slóðann að húsinu gegn viðhaldsskyldu. Með leigusamningi 25. ágúst 1995 seldi G-kk-nf H-kk-nf þeim Ó-kvk-þgf K-kvk-þgf og G-kk-þgf B-x-x S-kk-þgf umrædda lóð á leigu til 25 ára með þeim áskilnaði að leigutakar sæju um viðhald á vegi að bústaðnum. G-kk-nf afsalaði 15. mars 1999 þeim Ó-kvk-þgf og G-kk-þgf lóðinni og er efni afsalsins og frágangi þess nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram sagði í afsalinu handritað að meðfylgjandi lóðinni væri vegur frá Hagabraut og heim að bústað.

Með afsali 10. september 2007 seldi G-kk-nf B-x-x S-kk-nf sem þá var orðinn ekkill G-kvk-þgf Ó-kvk-þgf G-kvk-þgf sumarhús sitt í Hagalandi og lóðina sem það stóð á. Sagði í afsalinu að meðfylgjandi væri vegur frá Hagabraut og heim að bústað og væri eignin seld með öllu sem fylgdi og fylgja bæri. G-kvk-nf afsalaði 7. október 2009 móður sinni S-kvk-þgf B-kvk-þgf E-kvk-þgf eignarrétti sínum „að íbúðarhúsalóð og tilheyrandi mannvirki nefnt Hagi lóð, Rangárþingi ytra ... í landi Haga sunnan þjóðvegar ... Meðfylgjandi er vegur frá Hagabraut og heim að lóðinni ... Eignin er seld með öllu sem fylgir og fylgja ber ... Kaupandi hefur kynnt sér efni og eignarheimildir seljanda.“ S-kvk-nf gaf lóðinni og sumarhúsinu heitið Burstabrekka. Samkvæmt því sem ráðið verður af gögnum málsins mun S-kvk-nf B-kvk-nf hafa selt syni sínum, áfrýjandanum K-kk-þgf G. G-kk-þgf, sumarhúsið og landspilduna með afsali 7. nóvember 2012. Þá kemur einnig fram í gögnum málsins að réttargæslustefndi í héraði sé leigutaki og byggingarleyfishafi á umræddri lóð en eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er óumdeilt að hún var undanskilin því landi sem stefndu eignuðust í makaskiptunum 1997.

IV

Þegar G-kk-nf H-kk-nf, rúmum tveimur árum fyrir gerð makaskiptasamningsins í nóvember árið 1997, seldi Ó-kvk-þgf K-kvk-þgf og G-kk-þgf B-x-x S-kk-þgf umrædda lóð á Ketilstaðahnjúki á leigu með samningi 25. ágúst 1995 var sem fyrr segir áskilnaður um að þau sæju um viðhald á vegi að bústaðnum. Í makaskiptasamningnum árið 1997 var tekið fram að G-kk-nf afsalaði stefndu umræddri spildu ásamt öllu sem henni fylgdi og fylgja bæri að engu undanskildu í því ásigkomulagi sem kaupandi hefði þegar kynnt sér með skoðun og sætti sig við í einu og öllu. Þá sagði í samningnum að undanskilið sölunni væri nánar tilgreint þriggja hektara land í suðvesturhorni spildunnar.

Þegar framangreint er virt verður lagt til grundvallar að með makaskiptasamningnum árið 1997 hafi stefndu öðlast eignarhald á allri spildunni sem þeim var seld og þar með talið á því landi innan hennar sem síðar fór undir Hólaveg, en um þetta atriði var ekki dæmt í fyrrnefndum dómi 25. október 2012. Ef annað og meira átti að undanskilja sölunni en áðurgreint þriggja hektara land hefði slíkt þurft að koma fram í samningnum. Í þessu ljósi breytir engu um niðurstöðuna þótt á korti því er stefndu var sýnt við kaupin hafi verið markaður vegslóði í átt að lóðinni á Ketilsstaðahnjúki sem D-kk-nf H-kk-nf hafði áður tekið á leigu af bróður sínum G-kk-þgf. Fær þetta og stoð í áðurgreindri yfirlýsingu D-kk-ef 27. febrúar 2009 um að vegslóðinn hafi ekki tilheyrt sumarhúsinu en hann og síðari eigendur á hinn bóginn haft afnota- og umferðarrétt um slóðann gegn viðhaldskyldu. Af þessu leiðir að í þeim orðum afsals G-kk-ef 15. mars 1999 fyrir lóðinni á Ketilstaðahnjúki til þeirra Ó-kvk-ef og G-kk-ef, að meðfylgjandi væri vegur frá Hagabraut og heim að bústað, gat í samræmi við efnislegan rétt hans ekki falist annað og meira en yfirlýsing um umferðarrétt þeim til handa eftir vegslóðanum. Þar sem G-kk-þf brast að lögum heimild til að afsala þeim Ó-kvk-þgf og G-kk-þgf eignarrétti að vegstæði Hólavegar, hafi slíkt á annað borð verið tilætlan hans, átti sami heimildarbrestur við um þá sem leiddu rétt sinn til lóðarinnar frá G-kk-þgf við síðari sölur hennar, þeirra G-kvk-ef Ó-kvk-ef G-kvk-ef, S-kvk-ef B-kvk-ef E-kvk-ef og áfrýjanda. Samkvæmt þessu og til samræmis við það hvernig stefndu hafa kosið að haga kröfugerð sinni í málinu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms.

Eftir framangreindum úrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera órasakaður.

Áfrýjandi, K-kk-nf G. G-kk-nf, greiði stefndu, S-kvk-þgf Ó-kvk-þgf og G-kk-þgf J-kk-þgf S-kk-þgf, sameiginlega 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.