152/2002

S ritaði nafn sitt sem útgefandi á víxileyðublað, sem var óútfyllt að öðru leyti. Gerði S það í því skyni að ábyrgjast yfirdrátt á tékkareikningi bróður hennar hjá SÓ. Ritaði bróðir hennar nafn sitt sem samþykkjandi á eyðublaðið og afhenti síðan SÓ. Var yfirdráttarheimildin á reikningnum í upphafi 100.000 krónur, en var eftir það hækkuð í nokkrum áföngum uns hún stóð í 3.705.000 krónum. Leitaði SÓ hvorki samþykkis S fyrir þessum hækkunum né tilkynnti henni um þær. Svo fór að SÓ fyllti út eyðublaðið fyrir 3.830.379 krónum og skoraði á S að greiða þá fjárhæð. Höfðaði SÓ í framhaldi af því mál gegn S til heimtu skuldar samkvæmt víxlinum. Var málið rekið sem víxilmál á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Tók S til varna og bar fyrir sig atriði, sem meðal annars lutu að lögskiptum að baki víxlinum, en gegn mótmælum SÓ komust þær varnir ekki að í víxilmálinu. Var S dæmd til að greiða SÓ víxilfjárhæðina með dráttarvöxtum ásamt málskostnaði. Innti hún af hendi greiðslu samkvæmt dóminum og höfðaði í kjölfarið mál gegn SÓ til heimtu skaðabóta á grundvelli 2. mgr. 119. gr. laga nr. 91/1991 vegna tjóns, sem hún taldi sig hafa orðið fyrir við að fara á mis við að koma að vörnum í áðurnefndu víxilmáli. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að S hafi mátt treysta því að yfirdráttarheimildin yrði ekki hækkuð á hennar áhættu án þess að samþykkis hennar yrði leitað. Verði ábyrgð hennar eins og atvikum sé háttað ekki skýrð með rýmkandi hætti þannig að hún nái til þeirrar hækkunar, sem síðar varð á yfirdráttarheimildinni. Var SÓ því gert að greiða S þá fjárhæð, sem S innti af hendi til fullnustu á dóminum í víxilmálinu að frádregnum 100.000 krónum. Þá var SÓ gert að greiða S þann kostnað sem hún hafði af því að taka til varna í áðurnefndu víxilmáli.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. apríl 2002. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 24. júlí 2002. Hún krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og aðaláfrýjandi að auki dæmdur til að greiða sér 202.748 krónur, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Málsatvik eru þau að á árinu 1989 ritaði gagnáfrýjandi nafn sitt sem útgefandi á víxileyðublað, sem var óútfyllt að öðru leyti. Gerði hún það að beiðni bróður síns, sem um það leyti stofnaði tékkareikning hjá aðaláfrýjanda. Bróðir hennar ritaði nafn sitt á eyðublaðið sem samþykkjandi og afhenti það síðan aðaláfrýjanda til tryggingar yfirdrætti á tékkareikningnum. Var yfirdráttarheimild á reikningnum í upphafi 100.000 krónur. Er ekki ágreiningur um að áritun gagnáfrýjanda var gerð í því skyni að hún ábyrgðist yfirdrátt á reikningi þessum.

Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi var yfirdráttarheimildin óbreytt fram á mitt ár 1995, en hækkaði eftir það í nokkrum áföngum uns hún stóð í 3.705.000 krónum í júní 1997. Var heimildin felld niður í september það ár. Ekki er ágreiningur um að aðaláfrýjandi leitaði hvorki samþykkis gagnáfrýjanda fyrir þessum hækkunum né tilkynnti henni um þær. Í mars 1999 var áðurnefnt víxileyðublað útfyllt af aðaláfrýjanda. Var útgáfudagur tilgreindur 17. mars 1999, gjalddagi 7. apríl sama árs og fjárhæð 3.830.379 krónur. Með bréfi 17. mars 1999 tilkynnti aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda að tékkareikningnum hefði verið lokað og næmu vanskil ásamt kostnaði 4.070.329,42 krónum. Var skorað á hana sem ábyrgðarmann að greiða þá fjárhæð. Óumdeilt er að þetta hafi verið í fyrsta skipti sem aðaláfrýjandi tilkynnti gagnáfrýjanda um stöðu reikningsskuldarinnar.

Með stefnu 14. apríl 1999 höfðaði aðaláfrýjandi mál á hendur gagnáfrýjanda til heimtu skuldar samkvæmt víxlinum. Var málið rekið sem víxilmál á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gagnáfrýjandi tók til varna í málinu og bar meðal annars fyrir sig atriði, sem lutu að lögskiptum að baki víxlinum. Skoraði hún á aðaláfrýjanda að heimila henni að koma þeim vörnum að í víxilmálinu. Því hafnaði aðaláfrýjandi. Mun dómur hafa gengið í málinu 14. júlí 2000, þar sem gagnáfrýjandi var dæmd til að greiða víxilfjárhæðina með dráttarvöxtum og málskostnað. Innti hún af hendi greiðslu samkvæmt dóminum með tékka að fjárhæð 5.242.498 krónur, sem innleystur mun hafa verið af aðaláfrýjanda 2. október 2000. Höfðaði hún mál þetta með stefnu 15. maí 2001 og var það þingfest 31. sama mánaðar. Voru dómkröfur hennar jafn háar framangreindri greiðslu, en að auki krafði hún gagnáfrýjanda um 202.748 krónur, sem hafi verið kostnaður hennar vegna málsvarnar í framangreindu víxilmáli.

II.

Ljóst er af málatilbúnaði gagnáfrýjanda að mál þetta er höfðað til heimtu skaðabóta á grundvelli 2. mgr. 119. gr. laga nr. 91/1991 vegna tjóns, sem hún telur sig hafa orðið fyrir við að fara á mis við að koma að vörnum í áðurnefndu víxilmáli.

Aðilar deila um hvað falist hafi í ábyrgð þeirri, sem aðaláfrýjandi veitti með áritun sinn á víxileyðublaðið 1989 til tryggingar yfirdrætti á tékkareikningi bróður síns, svo og hvort sú ábyrgð sé niður fallin eða hvort unnt sé að víkja henni til hliðar.

Ekkert er fram komið í málinu um að ábyrgð gagnáfrýjanda á fyrrgreindum yfirdrætti hafi verið tímabundin. Verður því ekki fallist á að hún sé fallin niður vegna þess tíma, sem leið frá því að hún var veitt og þar til gengið var að gagnáfrýjanda í skjóli hennar.

Eins og að framan greinir var yfirdráttarheimildin, sem ábyrgðinni var ætlað að tryggja, í upphafi 100.000 krónur. Var það sú hámarksfjárhæð yfirdráttar, sem ábyrgðin gat náð til þegar hún var veitt. Gagnáfrýjandi mátti treysta því að sú heimild yrði ekki hækkuð á hennar áhættu án þess að samþykkis hennar yrði leitað. Verður ábyrgð hennar eins og atvikum er háttað ekki skýrð með rýmkandi hætti þannig að hún verði látin ná til þeirrar hækkunar, sem síðar varð á yfirdráttarheimild á tékkareikningnum. Samkvæmt því verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 5.142.498 krónur vegna fyrri liðar kröfugerðar hennar. Er það sú fjárhæð, sem gagnáfrýjandi innti af hendi 2. október 2000 til fullnustu dómi í fyrrgreindu víxilmáli, að frádregnum 100.000 krónum, sem var hámark þeirrar ábyrgðar, sem hún tókst á herðar samkvæmt framansögðu. Verður aðaláfrýjandi að bera hallann af því að ekki liggja fyrir upplýsingar um hver hluti vaxta og kostnaðar, sem innifalinn var í fjárhæð þeirri sem gagnáfrýjandi innti af hendi 2. október 2000, varðar framangreindar 100.000 krónur af yfirdrættinum.

Samkvæmt gögnum málsins nam kostnaður gagnáfrýjanda við að taka til varna í framangreindu víxilmáli 202.748 krónum. Telur hún það hluta af tjóni sínu við að koma ekki að efnisvörnum í málinu og gerir kröfu um að aðaláfrýjandi bæti sér það. Í ljósi þess að gagnáfrýjanda var nauðsynlegt að láta á það reyna hvort aðaláfrýjandi samþykkti að frekari varnir en um getur í 118. gr. laga nr. 91/1991 kæmust að í málinu verður ekki litið svo á að þessi kostnaður hafi verið óþarfur. Verður því fallist á þennan kröfulið. Samkvæmt framansögðu verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 5.345.246 krónur með dráttarvöxtum frá þingfestingardegi málsins í héraði, eins og nánar greinir í dómsorði, en ekki liggur fyrir að gagnáfrýjandi hafi fyrr en þá krafið aðaláfrýjanda um greiðslu þessarar skaðabótakröfu sinnar.

Aðaláfrýjandi skal greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Sparisjóður Ólafsfjarðar, greiði gagnáfrýjanda, S-kvk-þgf K-kvk-þgf, 5.345.246 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. maí 2001 til 1. júlí sama árs, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti