560/2009

LR krafðist þess að Í og L yrði gert að þola ógildingu á samningi eigenda jarðarinnar R við Í frá 18. mars 1971, þar sem mælt var fyrir um að jarðhitaréttindi í landi jarðarinnar væru Í til frjálsra umráða og ráðstöfunar. Árið 1985 keypti L Kröfluvirkjun af Í og réttinn til að virkja og hagnýta til raforkuframleiðslu jarðhitaorku á þessu svæði. Talið var að líta yrði svo á að samningurinn frá 1971 hefði með stoð í 1. mgr. 13. gr. þágildandi orkulaga nr. 58/1967 falið í sér fullnaðarafsal eigenda R til Í fyrir beinum eignarrétti að jarðhitaréttindum á svæðinu, jarðhita sem þar fyndist og aðstöðu til mannvirkjagerðar til nýtingar hans, án þess að önnur réttindi yfir landinu hefðu fylgt í kaupunum. Samkvæmt samningnum bar Í að endurgjaldi fyrir þetta að leggja til nánar tilgreind mannvirki í tengslum við hitaveitu fyrir byggðahverfi í landinu og greiða kostnað af slíkum framkvæmdum. Því hefði ekki verið borið við í málinu að Í hefði vanefnt þessar skyldur sínar. Ennfremur skuldbatt Í sig til að láta endurgjaldslaust í té heitt vatn til hitaveitunnar og var ekki kveðið á um að sú skylda væri bundin til ákveðins tíma. Talið var óhjákvæmilegt að skýra samninginn svo að með honum hefði Í skuldbundið sig til að fella kvöð á réttindin, sem Í keypti, um varanlegt tilkall viðsemjanda síns til tiltekinnar hlutdeildar í þeim. Þessi skuldbinding hefði verið efnd af hálfu Í með undirritun samningsins. Ekki þótti fært að víkja samningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, þar sem samningsaðilar höfðu hvor fyrir sitt leyti efnt skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum þegar það lagaákvæði tók gildi. Þá var gátu dómkröfur LR ekki sótt stoð í óskráðar reglur um ógildingu samninga vegna brostinna eða rangra forsenda, enda gæti LR ekki talist hafa sýnt fram á að eigendur R hefðu gengið til þessa samnings á þeim forsendum að orkuvinnsla á landsvæðinu færi ekki fram úr einhverju tilteknu marki. Enn síður yrði ætlast til að Í hefði mátt vera ljós slík forsenda viðsemjanda síns. Voru Í og L því sýkn af kröfum LR.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. október 2009. Hann krefst þess að stefndu verði gert að þola ógildingu á samningi 18. mars 1971 milli eigenda jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi og stefnda íslenska ríkisins um jarðhitaréttindi í landi hennar og að áhrif þeirrar ógildingar miðist aðallega við þann dag, sem samningurinn var undirritaður, en til vara við dómsuppsögu í málinu. Að þessu frágengnu krefst áfrýjandi þess að stefndu verði gert að þola að samningnum verði breytt á þá leið að jarðhitaréttindi, sem stefnda íslenska ríkinu eru „til frjálsra umráða og ráðstöfunar“ samkvæmt hljóðan hans, svari að afli aðeins til jarðhitaorku allt að 70 MW til raforkuframleiðslu og taki sú breyting gildi aðallega miðað við þann dag, sem samningurinn var undirritaður, en til vara við uppsögu dóms í málinu. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu.

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins hóf stefndi íslenska ríkið á árinu 1963 undirbúning að vinnslu jarðgufu í Námafjalli í Skútustaðahreppi og fjórum árum síðar framkvæmdir við gufuveitu frá Bjarnarflagi vestan við Námafjall að verksmiðju Kísiliðjunnar hf. Á árinu 1969 mun síðan hafa verið ákveðið að Orkustofnun hæfi rannsóknir á háhitasvæði við Námafjall og Kröflu, en um þær mundir mun einnig hafa verið reist tilraunastöð til raforkuframleiðslu við Bjarnarflag á vegum Laxárvirkjunar. Eins og málið liggur fyrir verður ekki annað ráðið en að þessar framkvæmdir og rannsóknir í tengslum við nýtingu jarðhita hafi að mestu leyti eða öllu farið fram á svæði, sem var innan jarðarinnar Reykjahlíðar og eigendur hennar gerðu samning um við stefnda íslenska ríkið 18. mars 1971. Í þeim samningi var nánar tiltekið mælt fyrir um að „jarðhitaréttindi í landi Reykjahlíðar á jarðhitasvæði því, sem afmarkað er á viðfestum uppdrætti og landamerkjalýsingu, ásamt jarðhita þeim, sem þar er að finna, og aðstaða til mannvirkjagerðar til nýtingar hans“ væru þessum stefnda „héðan í frá ... til frjálsra umráða og ráðstöfunar.“ Til endurgjalds fyrir þetta skuldbatt stefndi sig annars vegar til að leggja aðalæð til flutnings á heitu vatni frá safnþró við Bjarnarflag að vesturmörkum svæðisins, sem samningurinn tók til, og greiða síðan eigendum Reykjahlíðar samtals 4.400.000 krónur til að standa straum af kostnaði við lagningu hitaveitu þaðan að byggðahverfi í landi jarðarinnar, en hins vegar bæri eigendum hennar að fá úr fyrrnefndri aðalæð „allt að 20 l/sek af heitu vatni“. Þennan samning, sem hvorki var tímabundinn né geymdi ákvæði um endurskoðun, undirrituðu P-kk-nf S. P-kk-nf hæstaréttarlögmaður sem umboðsmaður eigenda Reykjahlíðar, en af hálfu „ríkisstjórnar Íslands“ J-kk-nf H-kk-nf sem iðnaðarráðherra og M-kk-nf J-kk-nf fjármálaráðherra. Tveir þeir síðastnefndu undirrituðu jafnframt 4. maí 1971 samning við eigendur jarðarinnar Voga í Skútustaðahreppi, sem geymdi samsvarandi ákvæði um réttindi stefnda íslenska ríkisins á nánar tilgreindu landi innan hennar, en það tók við til suðurs af áðurnefndu svæði úr landi Reykjahlíðar. Að endurgjaldi skuldbatt stefndi sig til að greiða eigendum Voga 1.900.000 krónur til að koma upp tilteknum mannvirkjum til að flytja heitt vatn til byggðahverfis innan jarðarinnar og láta þeim í té allt að 4,5 sekúndulítra af heitu vatni frá varmaveitu í Bjarnarflagi.

Með lögum nr. 21/1974 um jarðgufuvirkjun við Kröflu eða við Námafjall í Suður-Þingeyjarsýslu var meðal annars veitt heimild til að reisa og reka jarðgufuaflsstöð á öðrum hvorum fyrrnefndra staða með allt að 55 MW afli til að framleiða raforku. Á grundvelli þessarar heimildar hóf stefndi íslenska ríkið framkvæmdir við raforkuver við Kröflu og mun það hafa verið tekin í notkun 1978, en með takmörkuðu afli, enda höfðu síðla árs 1975 hafist eldgos á svæðinu, sem stóðu allt til ársins 1984. Á þessu tímabili gerði stefndi jafnframt tvívegis samninga við eigendur Reykjahlíðar, 1. júlí 1975 og 23. júní 1982, þar sem hann tók að sér ýmist að annast framkvæmdir eða greiða kostnað af slíku til að ráða bót á vandkvæðum, sem munu hafa komið upp við starfrækslu hitaveitu vegna eiginleika vatns, sem lagt var til hennar á grundvelli áðurnefndra samninga stefnda við landeigendur, en að samningnum frá 23. júní 1982 áttu jafnframt aðild eigendur Voga.

Með samningi stefnda íslenska ríkisins 26. júlí 1985 við stefnda Landsvirkjun, sem stoð var veitt fyrir í lögum nr. 102/1985 um heimild fyrir ríkisstjórnina til að selja Kröfluvirkjun í Suður-Þingeyjarsýslu, keypti sá síðarnefndi hana að meðtöldum mannvirkjum og rétti til að virkja og hagnýta til raforkuframleiðslu jarðhitaorku að afli allt að 70 MW, sem fengist innan nánar tiltekinna marka á nyrðri hluta svæðisins, sem samningur stefnda íslenska ríkisins við eigendur Reykjahlíðar frá 18. mars 1971 tók til. Fyrir þetta greiddi stefndi Landsvirkjun 1.170.000.000 krónur með verðtryggðu skuldabréfi til 25 ára, en þegar kaupin voru gerð munu skuldir stefnda íslenska ríkisins vegna virkjunarinnar hafa numið samtals um 3.207.000.000 krónum, sem kaupandinn tók ekki við. Stefndu munu síðan hafa gert samning 17. september 1986, sem einnig átti stoð í lögum nr. 102/1985, en með honum keypti stefndi Landsvirkjun jarðgufuaflsstöð í Bjarnarflagi ásamt rétti til að hagnýta jarðhitaorku að afli allt að 25 MW á öðrum hlutum svæðisins, sem samningar stefnda íslenska ríkisins við eigendur Reykjahlíðar og Voga frá 18. mars og 4. maí 1971 sneru að. Samkvæmt málatilbúnaði stefnda Landsvirkjunar hafði þegar hér var komið sögu tekist að koma rekstri Kröfluvirkjunar í það horf að framleiðsla á raforku hafi náð 30 MW, en ekki hafi fengist þar full afköst með 60 MW framleiðslu fyrr en á árinu 1999.

Í 2. gr. laga nr. 38/2002 um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar var heimilað að veita stefnda Landsvirkjun leyfi til að stækka síðastnefnda virkjun í allt að 220 MW. Með bréfi þessa stefnda til iðnaðarráðuneytisins 18. desember 2003 var óskað eftir viðræðum um leyfi til orkunýtingar í skjóli þessarar heimildar, en í fylgiskjali með bréfinu var meðal annars greint frá því að Orkustofnun teldi svokallað Kröflusvæði geta staðið undir allt að 375 MW raforkuvinnslu og Bjarnarflag eða Námafjall 100 MW. Stefndu gerðu á þessum grundvelli rammasamning 18. mars 2006 um „afnot á jarðhitaréttindum innan jarðhitaréttindasvæðisins við Kröflu, Bjarnarflag og Námafjall“, þar sem kveðið var á um rétt stefnda Landsvirkjunar, sem nánar yrði afmarkaður í sérstökum viðaukum við samninginn hverju sinni, til að nýta jarðhita innan svæðisins, sem fyrrnefndir samningar stefnda íslenska ríkisins við eigendur Reykjahlíðar og Voga frá árinu 1971 tóku til, til vinnslu allt að 350 MW til raforkuframleiðslu gegn afgjaldi, sem reiknað yrði eftir nánar tilteknum reglum. Nokkru fyrir gerð þessa samnings milli stefndu hafði stefndi Landsvirkjun gert rammasamning við áfrýjanda 6. nóvember 2005 um „nýtingu jarðhita, kaup á fasteignum og fleira“, en í honum var meðal annars kveðið á um einkarétt þessa stefnda til rannsókna á jarðhita og nýtingar hans á svæði, sem afmarkað var á uppdrætti og kennt við Sandbotnasvæði, Hágöng og Gjástykki, og væri það utan „jarðhitaréttindasvæða ríkisins og Landsvirkjunar“. Í þessum rammasamningi voru jafnframt fyrirmæli um endurgjald úr hendi stefnda Landsvirkjunar fyrir þessi réttindi.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 15. desember 2008 og beindi í héraðsdómsstefnu sömu kröfum að stefndu og hann gerir nú fyrir Hæstarétti, en aðild sína að málinu reisir áfrýjandi á málsóknarumboði frá eigendum Reykjahlíðar, sbr. dóm Hæstaréttar 30. apríl 2004 í máli nr. 119/2004. Í stefnu sagði meðal annars að áfrýjandi teldi samning eigenda jarðarinnar við stefnda íslenska ríkið frá 18. mars 1971 „á ýmsa vegu alfarið kominn úr takti við þann raunveruleika sem nú blasir við í nýtingu jarðhitaauðlindar“ og væri hann bersýnilega ósanngjarn, forsendur hans hafi brostið eða verið rangar og færi hann að auki „í bága við lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins.“ Málsástæður áfrýjanda, sem raktar eru í einstöku atriðum í hinum áfrýjaða dómi, eru reistar á þessum grunni.

II

Í samningi stefnda íslenska ríkisins við eigendur Reykjahlíðar 18. mars 1971 var sem fyrr segir kveðið á um að upp frá því skyldu jarðhitaréttindi á nánar afmörkuðu svæði innan jarðarinnar ásamt jarðhita, sem þar fyndist, og aðstöðu til mannvirkjagerðar til að nýta hann, vera þessum stefnda „til frjálsra umráða og ráðstöfunar.“ Ákvæði samningsins um þetta verða ekki eftir orðanna hljóðan skýrð á þann veg að stefndi hafi tekið þessi réttindi á leigu eða fengið þau á annan hátt einvörðungu til afnota, en ætlast hafi verið til að beinn eignarréttur að þeim héldist í höndum eigenda Reykjahlíðar. Samkvæmt 1. mgr. 13. gr. þágildandi orkulaga nr. 58/1967 var landeiganda heimilt með leyfi iðnaðarráðherra, sbr. 1. mgr. 1. gr. laganna, að undanskilja jarðhitaréttindi landareign sinni og skyldi þá fara um kaup á slíkum réttindum sem um landkaup. Af síðastnefndum fyrirmælum verður ekki ályktað að jarðhitaréttindi, sem skilin væru á þennan hátt undan landareign, skyldu teljast sjálfstæð fasteign, en á hinn bóginn leiddu þessi fyrirmæli til þess að slík réttindi lytu sömu reglum og fasteignir í stað þess að fara eftir reglum, sem gilda um óbein eignarréttindi í fasteignum annarra, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 14. maí 2009 í máli nr. 562/2008. Að þessu virtu verður að líta svo á að samningurinn hafi með stoð í þessu lagaákvæði falið í sér fullnaðarafsal eigenda Reykjahlíðar til stefnda íslenska ríkisins fyrir beinum eignarrétti að jarðhitaréttindum á svæðinu, sem um ræðir, jarðhita sem þar fyndist og aðstöðu til mannvirkjagerðar til nýtingar hans, án þess að önnur réttindi yfir landinu hafi fylgt í kaupunum. Þegar með undirritun samningsins efndu seljendur skyldu sína til að láta stefnda í té þau réttindi, sem þar var kveðið á um. Þáverandi iðnaðarráðherra stóð með öðrum af hálfu stefnda íslenska ríkisins að samningnum 18. mars 1971 við eigendur Reykjahlíðar og verður að fallast á með stefndu að með því hafi verið fullnægt áðurnefndu skilyrði 1. mgr. 13. gr. orkulaga um samþykki ráðherra fyrir ráðstöfun sem þessari.

Í samningnum frá 18. mars 1971 var eins og áður er getið mælt fyrir um tvíþætt endurgjald úr hendi stefnda íslenska ríkisins fyrir framangreind réttindi. Annars vegar bar þessum stefnda að leggja til nánar tilgreind mannvirki í tengslum við hitaveitu fyrir byggðahverfi í landi Reykjahlíðar og greiða kostnað af öðrum tilteknum framkvæmdum við hana. Því hefur ekki verið borið við í málinu að stefndi hafi vanefnt þessar skyldur sínar, en sem fyrr segir gerði hann að auki samninga við eigendur Reykjahlíðar 1. júlí 1975 og 23. júní 1982 um tilteknar úrbætur á hitaveitunni og telur hann sig hafa gert það umfram skyldu. Hins vegar skuldbatt stefndi íslenska ríkið sig til að láta endurgjaldslaust í té 20 sekúndulítra af heitu vatni til hitaveitunnar, sem hér um ræðir, og var ekki kveðið á um að sú skylda væri bundin til ákveðins tíma. Óumdeilt virðist í málinu að stefndi Landsvirkjun hafi tekið við þessari skuldbindingu í tengslum við fyrrgreind kaup á raforkuvirkjunum af stefnda íslenska ríkinu á árunum 1985 og 1986 og að staðið hafi verið við hana jafnt fyrir þann tíma sem eftir. Eðli máls samkvæmt getur ekki staðist að fyrirmæli um þetta í samningnum teljist geyma ákvæði um skyldu til greiðslu kaupverðs, sem innt sé af hendi samfellt um ókominn tíma, heldur verður óhjákvæmilega að skýra samninginn svo að með honum hafi stefndi íslenska ríkið skuldbundið sig til að fella kvöð á réttindin, sem hann keypti, um varanlegt tilkall viðsemjanda síns til tiltekinnar hlutdeildar í þeim. Þessi skuldbinding var efnd af hálfu stefnda með undirritun samningsins.

Í málinu styður áfrýjandi dómkröfur sínar meðal annars við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eins og þeim lögum var breytt með 6. gr. laga nr. 11/1986. Þegar þetta lagaákvæði tók gildi 1. maí 1986 höfðu eigendur Reykjahlíðar sem seljandi og stefndi íslenska ríkið sem kaupandi hvor fyrir sitt leyti efnt samkvæmt framansögðu skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum frá 18. mars 1971 að fullu og verður ákvæðinu því hvorki beitt til að víkja honum til hliðar né breyta honum. Geta dómkröfur áfrýjanda því ekki náð fram að ganga á þessum grunni.

Að öðru leyti en að framan greinir reisir áfrýjandi dómkröfur sínar á óskráðum reglum um ógildingu samninga vegna brostinna eða rangra forsendna. Um málsástæður áfrýjanda, sem að þessu snúa, er þess að gæta að þegar samningur eigenda Reykjahlíðar við stefnda íslenska ríkið var gerður 18. mars 1971 hafði eftir gögnum málsins verið komið á fót gufuveitu frá Bjarnarflagi fyrir verksmiðju Kísiliðjunnar hf. og tilraunastöð til óverulegrar raforkuframleiðslu með nýtingu jarðhita hafði verið reist á þeim stað, en umfangsmiklar rannsóknir Orkustofnunar stóðu yfir á háhitasvæði við Námafjall og Kröflu. Af fyrirliggjandi gögnum verða ekki dregnar ályktanir um hvað hafi almennt verið ætlað á þeim tíma um hversu mikla raforku kynni að mega framleiða með nýtingu jarðhita á svæðinu, sem samningurinn tók til, eða að eigendur Reykjahlíðar hafi þá haft í huga tilteknar forsendur í þeim efnum. Rúmum þremur árum eftir gerð samningsins voru sett áðurnefnd lög nr. 21/1974, þar sem heimilað var að reisa jarðgufuaflstöð við Kröflu með allt að 55 MW afli til raforkuframleiðslu. Ekki verður séð að eigendur Reykjahlíðar hafi á þeim tíma hreyft því að framleiðsla í þeim mæli færi fram úr því eða næmi hámarki þess, sem þeir hefðu reiknað með við gerð samningsins. Þegar þetta er virt getur áfrýjandi ekki talist hafa sýnt fram á að eigendur Reykjahlíðar hafi gengið til þessa samnings á þeim forsendum að orkuvinnsla á landsvæðinu færi ekki fram úr einhverju tilteknu marki. Enn síður verður ætlast til að stefnda íslenska ríkinu hafi mátt vera ljós slík forsenda viðsemjanda síns. Af þessum sökum geta dómkröfur áfrýjanda ekki sótt stoð í þær réttarreglur, sem hér um ræðir.

Samkvæmt öllu framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Landeigendur Reykjahlíðar ehf., greiði stefndu, íslenska ríkinu og Landsvirkjun, hvorum um sig 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.