461/2002

S krafði Í hf. um endurgreiðslu vegna óútskýrðrar úttektar úr sparisjóðsbók hans auk inneignar sem í henni var við gjaldþrot S, svo og úttekta af tékkareikningi hans, ógreidds andvirðis viðskiptabréfa, fit-kostnaðar og oftekinna vaxta bankans. Þá krafðist hann að áhvílandi veðskuldir hans við bankann, sem hvíldu á 2.-5. veðrétti fasteignar sem seld var á nauðungaruppboði 1992, yrðu færðar niður í ljósi þess að sannvirði fasteignarinnar hefði við uppboð á eigninni verið mun hærra að mati yfirmatsmanna en uppboðsandvirðið. Í Hæstarétti þótti bankanum ekki hafa tekist að sína fram á inntak ráðstafana sinna vegna tékkareiknings S. Hins vegar hefði bankinn mátt treysta því að S gerði ekki svo löngu seinna athugasemdir um færslur á reikninginn. Voru endurgreiðslukröfur S sem rót áttu að rekja til þessa reiknings því taldar fallnar niður fyrir tómlæti. Öðru gegndi um ráðstafanir bankans af sparisjóðsreikningi S, en bankinn hafði ekki sýnt fram á heimildir sínar til ráðstafana af reikningnum eða til hvers þær voru gerðar. Vegna tilgangs slíkrar innstæðu þótti varhugavert að telja hana fallna niður fyrir tómlæti S en ekki var talið að skuldajafnaðarréttur fylgdi slíkum innstæðum. Var Í hf. því gert að greiða S þessar upphæðir. Fyrir lá að bankinn hafði þegar viðurkennt að eftirstöðvar kröfu á 2. veðrétti bæri að fella niður, sbr. 32. gr. laga nr. 57/1949. Fallist var á það með héraðsdómi að skýra bæri ákvæði 3. og 4. mgr. 32. gr. laga nr. 57/1949 um nauðungaruppboð svo að miða yrði sannvirði eignarinnar á uppboðsdegi við mat yfirmatsmanna. Með vísan til þessa var niðurstaða héraðsdóms um niðurfærslu kröfu Í hf. samkvæmt veðskuldabréfi á 3. veðrétti staðfest. Þótt niðurfærsluheimild 3. mgr. 32. gr. laga nr. 57/1949 væri samkvæmt orðalagi helst miðuð við veðkröfur, sem hvíldu á eign við uppboð og væri jafnframt lýst við það, var talið óeðlilegt að láta þar við sitja þar sem uppboðskaupandi gæti á þann hátt hagnast á kostnað uppboðsþola eða ábyrgðarmanns. Fasteignin stóð samkvæmt tryggingarbréfum á 4. og 5. veðrétti á uppboðsdegi til tryggingar öllum skuldum S við bankann, þar með yfirdrættinum á tékkareikningnum, sem breytt hafði verið í víxilskuld. Þar sem skuldin samkvæmt víxlinum féll öll innan matsverðsins bar að fella hana í heild niður. S þótti ekki hafa sýnt fram á að hann ætti frekari kröfur til niðurfærslu samkvæmt 3. mgr. 32. gr. laga nr. 57/1949 og var bankinn því sýknaður af frekari niðurfærslukröfum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 9. október 2002. Hann gerir eftirgreindar kröfur:

1. Að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að endurgreiða honum 23.074.054,20 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. janúar 1997 til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

2. Að viðurkennt verði með dómi að sannvirði fasteignarinnar að Kirkjubraut 11 á Akranesi hafi á nauðungaruppboði 20. febrúar 1992 numið 37.050.000 krónum. Jafnframt að eftirstöðvar áhvílandi veðskulda hans við gagnáfrýjanda, sem hvíldu á 2.-5. veðrétti alls að fjárhæð 18.344.868,93 krónur verði færðar niður að fullu.

3. Að gagnáfrýjandi verður dæmdur til að greiði honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu með stefnu 14. nóvember 2002. Hann krefst aðallega staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um fyrsta lið kröfu aðaláfrýjanda, en auk þess að öðrum kröfum hans verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann verulegrar lækkunar á kröfum aðaláfrýjanda og að málskostnaður verði felldur niður.

I.

Niðurfærslukrafa aðaláfrýjanda er á því reist að viðurkennt verði að sannvirði fasteignarinnar að Kirkjubraut 11 á Akranesi hafi á nauðungaruppboði 20. febrúar 1992 numið að staðgreiðsluverðmæti 37.050.000 krónum og er það byggt á yfirmati 13. desember 2001. Við úrlausn niðurfærslukröfunnar verður að taka afstöðu til þessa og hefur aðaláfrýjandi ekki getað sýnt fram á að hann hafi hagsmuni að lögum af því að leyst verði sérstaklega úr viðurkenningarkröfu hans, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður henni vísað sjálfkrafa frá dómi.

II.

Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Svo sem þar kemur fram hóf aðaláfrýjandi verslunarrekstur á Akranesi 1988 í nafni einkafirma síns PC-tölvunnar. Heimili fyrirtækisins var að Kirkjubraut 11, Akranesi, en þar bjó aðaláfrýjandi einnig. Húseignina átti hlutafélagið Tækniveröld hf., sem aðaláfrýjandi mátti skuldbinda ásamt K-kvk-þgf H-kvk-þgf. Aðaláfrýjandi átti upphaflega bankaviðskipti við Alþýðubankann hf. á Akranesi en síðar gagnáfrýjanda eftir að fyrrnefndi bankinn sameinaðist honum. Aðaláfrýjandi hafði tékkareikning nr. 1021 við bankann og auk þess sparisjóðsbók nr. 803173 og fóru viðskipti hans um þessa reikninga.

Uppboðs var krafist á Kirkjubraut 11 og eignin seld 20. febrúar 1992 og var gagnáfrýjandi hæstbjóðandi og var honum lögð út eignin 8. apríl 1992. Gagnáfrýjandi bað um að aðaláfrýjandi yrði borinn út af eigninni 24. apríl 1992 og sama dag fór hann fram á löghald til tryggingar meðal annars á víxilskuld, sem þannig var tilkomin að hann hafði breytt yfirdráttarskuld á tékkareikningi aðaláfrýjanda nr. 1021 í það form með því að fylla út óútfylltan víxil, sem hann hafði fengið í hendur nokkrum árum áður. Löghaldsgerðin reyndist árangurslaus og var því beðið um gjaldþrotaskipti á búi aðaláfrýjanda 13. maí 1992. Búið var tekið til gjaldþrotaskipta 14. maí og sett í forsjá bústjóra og var þeim skiptum lokið 30. september 1996. Skiptin voru síðan endurupptekin af bústjóra í tilefni máls þessa og 23. janúar 2001 veitti skiptastjóri aðaláfrýjanda umboð til málshöfðunar fyrir hönd þrotabúsins, en fyrir eigin reikning.

III.

Kröfur aðaláfrýjanda eru af tvennum toga. Annars vegar er um að ræða endurgreiðslukröfu að fjárhæð 23.074.054,20 krónur, sem reist er á úttekt úr sparisjóðsbók nr. 803173 að fjárhæð 559.167,40 krónur og þeirri inneign, sem var á bankabókinni við gjaldþrot aðaláfrýjanda 292.085,63 krónur, en aðaláfrýjandi telur gagnáfrýjanda ekki hafa útskýrt hvernig fjárhæðum þessum var ráðstafað. Auk þessa nær krafan til úttekta af tékkareikningi nr. 1021, alls að fjárhæð 17.172.684 krónur, ógreiddu andvirði viðskiptabréfa alls að fjárhæð 1.530.853,20 krónur, fit-kostnaði að fjárhæð 1.108.361 krónu og ofteknum vöxtum gagnáfrýjanda 2.410.902 krónur, en aðaláfrýjandi telur þessar ráðstafanir einnig óskýrðar.

Hins vegar er kröfugerð aðaláfrýjanda byggð á því að tekið verði til greina að sannvirði fasteignarinnar að Kirkjubraut 11, Akranesi, hafi við uppboð numið 39.000.000 krónum, svo sem yfirmatsmenn komust að raun um í desember 2001. Með staðgreiðsluafslætti nemi þessi matsfjárhæð 37.050.000 krónum. Á þessum grunni krefst hann þess að áhvílandi veðskuldir aðaláfrýjanda við gagnáfrýjanda verði færðar niður um alls 18.344.868,93 krónur, sem hvíldu á 2.-5. veðrétti eignarinnar og sundurliðuðust þannig að eftirstöðvar samkvæmt 2. veðrétti hafi numið 2.031.123,10 krónum, eftirstöðvar á 3. veðrétti 697.192,70 krónum og eftirstöðvar samkvæmt 4. og 5. veðrétti 15.616.553,13 krónum. Aðaláfrýjandi gefur þá skýringu á kröfum sínum að verði fallist á fyrri kröfuna falli síðari krafan niður. Verði síðari krafan hins vegar tekin til greina feli sú niðurstaða í sér að 18.344.868,93 krónur greiðist upp í fyrri kröfuna. Í síðara tilvikinu sé krafist greiðslu á mismuni krafnanna, eða 4.729.182,27 krónum.

Gagnáfrýjandi gerir þær athugasemdir við kröfugerð aðaláfrýjanda að staða á tékkareikningi hans hafi verið neikvæð um 9.966.196 krónur þegar tryggingarvíxill var gefinn út 13. mars 1992. Aðaláfrýjandi taki ekki tillit til þess í kröfugerð sinni að úttektir á tékkareikningi hafi farið fram í formi aukins yfirdráttar. Hér hafi því verið um lán að ræða, sem aðaláfrýjandi geti ekki krafist „endurgreiðslu“ á. Gagnáfrýjandi heldur því jafnframt fram að kröfur aðaláfrýjanda, sem hafi verið eldri en 10 ára þegar mál þetta var höfðað, séu fyrndar, sbr. 2. tl. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Þá telur hann að kröfur aðaláfrýjanda séu niður fallnar fyrir sakir tómlætis hans, en hann hafi aldrei gert athugasemdir við úttektir af tékkareikningi, af sparisjóðsbók eða um ráðstöfun á söluandvirði viðskiptabréfa sem gagnáfrýjanda voru seld. Greiðslum þessum hafi öllum verið ráðstafað til niðurgreiðslu skulda aðaláfrýjanda. Þá hafi skiptastjóri samþykkt án fyrirvara kröfur gagnáfrýjanda í þrotabúið að fjárhæð samtals 13.476.309 krónur og sé aðaláfrýjandi bundinn við það og geti ekki 10 árum síðar krafist niðurfærslu þeirra.

Gagnáfrýjandi mótmælir því að sannvirði eignar í skilningi 32. gr. laga nr. 57/1949 um nauðungaruppboð, sem í gildi voru þegar uppboð á eigninni fór fram, geti verið hærra en 20.000.000 krónur sem var það verð sem hann fékk fyrir eignina við sölu hennar í október 1992. Mótmælir hann sérstaklega sönnunargildi matsgerða bæði undir- og yfirmats, þar sem svo langur tími hafi liðið frá uppboði til þess er mat fór fram og í ljósi ýmissa annmarka, sem hann telur vera á mötum þessum. Niðurfærslukröfum aðaláfrýjanda mótmælir hann sem of seint fram komnum og telur þær jafnframt fallnar niður fyrir tómlæti. Þá bendir hann á að krafa á 2. veðrétti hafi verið gerð upp að fullu 29. október 1992. Engar kröfur hafi legið að baki tryggingarbréfum á 4. og 5. veðrétti þar sem engum kröfum hafi verið lýst á grundvelli þeirra við nauðungarsöluna. Telur hann ekki lagaheimild til þess að beita lækkun vegna þessara veðrétta. Loks gerir hann þá kröfu til vara, að krafa aðaláfrýjanda verði öll dæmd fallin niður fyrir skuldajöfnuð, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 og 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

IV.

Fallist er á það með héraðsdómi að fáist endurgreiðslukröfur aðaláfrýjanda viðurkenndar eigi andvirði þeirra að renna til þrotabús aðaláfrýjanda og að reiknað verði með niðurfærslukröfunum við uppgjör þrotabúsins. Samkvæmt 2. mgr., sbr. 1. mgr., 130. gr. gjaldþrotalaga er aðaláfrýjandi réttur aðili máls þessa.

Að framan er því lýst á hverju aðaláfrýjandi reisir endurgreiðslukröfu sína. Varðar krafan ráðslag gagnáfrýjanda með sparisjóðsreikning aðaláfrýjanda nr. 803173 við bankaútibúið á Akranesi og með tékkareikning hans þar nr. 1021. Gagnáfrýjandi breytti yfirdráttarskuld aðaláfrýjanda á tékkareikningi nr. 1021 í víxilskuld með innlögn á reikninginn 12. maí 1992 að fjárhæð 9.921.046,76 krónur og lýsti á þeim grunni 10.685.668,90 krónum í þrotabú aðaláfrýjanda og hefur ekki fallið frá henni. Víxillinn er útgefinn 13. mars 1992 af K-kk-þgf Þ. J-kk-þgf, samþykktur af aðaláfrýjanda með gjalddaga 23. sama mánaðar og að fjárhæð 9.966.196 krónur. Gagnáfrýjandi heldur því fram að aðaláfrýjanda hafi verið veitt fyrirgreiðsla í formi yfirdráttar á tékkareikning nr. 1021 og að baki víxlinum sé því slíkt lán. Af framlögðum ljósritum yfir færslur af þessum reikningi kemur ekki fram hversu mikið var heimilt að yfirdraga reikninginn á hverjum tíma eða hversu háa vexti skyldi greiða af þessu láni. Þá er óútskýrt hvenær hafna átti tékkum á reikninginn, þannig að þeir lentu á fit-reikningi með tilheyrandi kostnaði. Gagnáfrýjandi hefur borið því við að gögnum frá árinu 1990 hafi verið eytt í árslok 1997, þar sem honum sé einungis skylt að varðveita bókhaldsgögn í 7 ár samkvæmt 20. gr. laga 145/1994 um bókhald, sem nú eru í gildi. Þar sem gagnáfrýjandi telur skuld þessa enn útistandandi verður ekki á þetta fallist.

Samkvæmt málatilbúnaði aðaláfrýjanda voru báðir reikningar hans notaðir í þágu rekstrar einkafirma hans, PC-tölvunnar. Samkvæmt 2. gr. B. laga nr. 51/1968 um bókhald, sbr. nú 8. tl. 1. gr. laga nr. 145/1994 sama efnis, var aðaláfrýjandi bókhaldsskyldur. Honum bar því samkvæmt 18. gr. laganna að gera ársreikning einu sinni á hverju reikningsári. Skyldi ársreikningurinn vera fullgerður og undirritaður eigi síðar en 5 mánuðum eftir lok reikningsársins. Bókhaldið varð samkvæmt 5. grein laganna að veita sundurliðaðar upplýsingar um rekstur og efnahag, eins og þarfir eigenda, lánardrottna og hins opinbera kröfðust. S-kvk-nf R-kvk-nf yfirféhirðir gagnáfrýjanda á Akranesi bar fyrir dómi að aðaláfrýjandi hefði um áramótin 1990/1991 og aftur 1991/1992 fengið afhentar möppur með ljósritum af öllum kvittunum og skjölum hans vegna sem fóru um gjaldkerastúkuna. Bæði hún og B-kk-nf F-kk-nf, sem tók við starfi útibússtjóra í nóvember 1991, báru fyrir héraðsdómi að aldrei hefðu komið athugasemdir frá aðaláfrýjanda vegna úttekta af tékkareikningi nr. 1021.

Ljósrit af færslum þessa tékkareiknings hafa verið lögð fram í málinu og bera öll með sér áritun um að athugsemdir óskist gerðar innan 20 daga frá viðtöku yfirlitsins, annars teljist reikningurinn réttur. Aðaláfrýjanda var nauðsynlegt vegna ársreiknings fyrirtækisins að stemma bókhald sitt af við niðurstöður bankareikninga. Hlaut honum því í síðasta lagi við gerð ársreikninga viðkomandi ára að verða ljóst hvernig bankinn á Akranesi tók út af tékkareikningi hans, færði keypt viðskiptabréf til niðurfærslu yfirdráttar hans á reikningnum og skuldfærði hann fyrir fit-kostnaði og vöxtum. Samkvæmt málatilbúnaði aðaláfrýjanda sjálfs var það ekki fyrr en á árinu 1997, sem hann spurðist fyrir um ráðstafanir bankans af reikningum sínum. Af hálfu þrotabúsins voru engar athugasemdir gerðar. Nægilega er fram komið að aðaláfrýjandi fékk yfirlit reikningsins í hendur. Brýnt var að hann gerði strax athugasemdir við færslur á hann vildi hann ekki við þær kannast og þar sem hann var bókhaldsskyldur bar honum í síðasta lagi við gerð ársreiknings fyrirtækis síns að koma athugasemdum á framfæri teldi hann ráðstafanir gagnáfrýjanda varðandi reikninginn ekki í samræmi við samninga þeirra í milli. Þótt gagnáfrýjanda hafi ekki tekist að sýna fram á inntak þessara ráðstafana sinna verður að telja að hann hafi mátt treysta því að aðaláfrýjandi gerði ekki svo löngu seinna athugasemdir um færslur á reikninginn. Ber þegar vegna tómlætis aðaláfrýjanda að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms varðandi þá endurgreiðslukröfu aðaláfrýjanda, sem frá þessum reikningi stafar.

Öðru gegnir um ráðstafanir gagnáfrýjanda af sparisjóðsreikningi nr. 803173, en eðli slíks reiknings er annað en tékkareikningsins. Fé er lagt inn á sparisjóðsreikninga til ávöxtunar eða geymslu. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. fyrningarlaga fyrnast slíkar kröfur á 20 árum. Endurgreiðslukrafa aðaláfrýjanda vegna sparisjóðsreiknings nr. 803173 var því ófyrnd þegar mál þetta var höfðað. Gagnáfrýjandi hefur ekki getað sýnt fram á heimildir sínar til ráðstafana af reikningnum eða til hvers þær voru gerðar. Sá sem tekur út af slíkri bók á samkvæmt skilmálum hennar að útfylla og undirrita þar til gerðan úttektarmiða. Vegna tilgangs slíkrar innstæðu þykir varhugavert að telja hana fallna niður fyrir tómlæti aðaláfrýjanda. Þar sem gagnáfrýjandi hefur ekki getað framvísað úttektarmiða fyrir úttekt 13. september 1991, að fjárhæð 559.167,40 krónur, eða gert grein fyrir hvað varð af innstæðu bókarinnar, 292.085,63 krónum, eftir það, ber að dæma hann til að greiða aðaláfrýjanda fyrir hönd þrotabúsins greindar fjárhæðir. Skuldajafnaðarréttur fylgir ekki slíkum innstæðum.

V.

Þriðja og síðasta nauðungaruppboð fór fram á fasteigninni Kirkjubraut 11 á Akranesi 20. febrúar 1992. Landsbanki Íslands átti kröfu á 1. veðrétti en gagnáfrýjandi kröfur samkvæmt veðskuldabréfum á 2. og 3. veðrétti, sem aðaláfrýjandi var skuldari að. Þá átti hann tryggingarbréf á 4. veðrétti fyrir ótilgreindum skuldum PC-tölvunnar allt að 4.000.000 króna og tryggingarbréf á 5. veðrétti fyrir ótilgreindum skuldum Tækniveraldar hf. allt að 10.000.000 króna. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð yfirlýsing PC-tölvunnar 12. júlí 1991 um að síðarnefnt tryggingarbréf á nafni Tækniveraldar hf. standi að fullu fyrir skuldbindingum PC-tölvunnar. Yfirlýsing þessi er undirrituð af aðaláfrýjanda og K-kvk-þgf H-kvk-þgf, sem samkvæmt áður sögðu höfðu heimild til að skuldbinda Tækniveröld hf., og var hún móttekin til þinglýsingar 24. júlí 1991. Verður að telja hana hafa haft fullt skuldbindingargildi fyrir Tækniveröld hf., þrátt fyrir galla á framsetningu hennar. Engum kröfum byggðum á tryggingarbréfum þessum var lýst við nauðungarsöluna. Gagnáfrýjandi átti hæsta boð í eignina 13.500.000 krónur og var honum lögð út eignin sem ófullnægðum veðhafa. Af uppboðsandvirðinu greiddust 377.678,20 krónur upp í kröfu hans á hendur aðaláfrýjanda samkvæmt veðskuldabréfi á 2. veðrétti, en hún stóð þá í 2.408.801,30 krónum.

Forsendum yfirmatsmanna fyrir áliti sínu á sannvirði fasteignarinnar Kirkjubrautar 11 á Akranesi á uppboðsdegi 20. febrúar 1992 er lýst í héraðsdómi. Af hálfu gagnáfrýjanda var mætt við yfirmatið og kom hann að sjónarmiðum sínum. Hefur honum ekki tekist að hrekja niðurstöðu yfirmatsmanna. Verður að leggja matið til grundvallar niðurstöðu í máli þessu með vísun til forsendna héraðsdóms. Gagnáfrýjandi hefur ekki mótmælt því að miðað við matsfjárhæðina 39.000.000 krónur sé sannvirði eignarinnar við staðgreiðslu 37.050.000 krónur, svo sem ákveðið er í héraðsdómi og verður það lagt til grundvallar.

Í héraðsdómi er því lýst að gagnáfrýjandi hafi þegar viðurkennt að 2.031.123,10 króna eftirstöðvar kröfu á 2. veðrétti fasteignarinnar beri að fella niður með vísun til 32. gr. laga nr. 57/1949. Þá hefur hann lagt fram gögn um að hann hafi ráðstafað 3.000.000 króna til lækkunar á yfirdráttarskuld á tékkareikningi.

Ágreiningur er með aðilum hvort aðrar kröfur en samkvæmt veðskuldabréfi á 2. veðrétti beri að færa niður á grundvelli 3. og 4. mgr. 32. gr. laga nr. 57/1949, sbr. til hliðsjónar 57. gr. núgildandi laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Fallast verður á það með héraðsdómi að skýra beri ákvæði 3. og 4. mgr. 32. gr. svo að heimild til niðurfærslu er svarar mismuni á sannvirði eignar á uppboðsdegi og uppboðsfjárhæð sé ekki bundin við þá kröfu eina sem eitthvað greiðist upp í af kaupverði á uppboði heldur veiti það heimild til að færa niður allar kröfur uppboðskaupanda á hendur skuldara, séu þær tryggðar með veði í fasteigninni og falli innan sannanlegs sannvirðis eignarinnar. Þá er fallist á það með héraðsdómi að kröfurnar séu ófyrndar meðan gagnáfrýjandi heldur upphaflegu kröfunum í gildi, en hann hefur ekki fallið frá þeim. Samkvæmt þessu ber að staðfesta héraðsdóm um niðurfærslu kröfu gagnáfrýjanda á 3. veðrétti, upphaflega að fjárhæð 1.500.000 krónur, sem nam 697.192 krónum við lýsingu í þrotabú aðaláfrýjanda.

Að framan er því lýst að tryggingarbréf í eigninni á 4. og 5. veðrétti stóðu til tryggingar öllum skuldum aðaláfrýjanda við gagnáfrýjanda og þá einnig þeim sem hann lýsti síðar í búið. Þótt niðurfærsluheimild 3. mgr. 32. gr. laga nr. 57/1949 sé samkvæmt orðalagi helst miðuð við veðkröfur, sem hvíla á eign við uppboð og er jafnframt lýst við það, væri óeðlilegt að láta þar við sitja þar sem uppboðskaupandi getur á þann hátt hagnast á kostnað uppboðsþola eða ábyrgðarmanns. Fasteignin að Kirkjuvegi 11 stóð samkvæmt tryggingarbréfum á 4. og 5. veðrétti á uppboðsdegi til tryggingar öllum skuldum aðaláfrýjanda við gagnáfrýjanda, þar með yfirdrættinum á tékkareikningi nr. 1021. Að framan er því lýst að fallast verði á það með héraðsdómi að miða verði sannvirði eignarinnar á uppboðsdegi við mat yfirmatsmanna. Þar sem skuldin samkvæmt víxlinum fellur öll innan matsverðsins ber að fella hana í heild niður. Aðaláfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að hann eigi frekari kröfur til niðurfærslu samkvæmt greindu lagaákvæði.

VI.

Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða héraðsdóms varðandi skuld á 2. og 3. veðrétti staðfest. Jafnframt verður öll skuld aðaláfrýjanda samkvæmt framangreindum víxli gagnáfrýjanda, alls 9.966.196 krónur, felld niður. Gagnáfrýjanda ber hins vegar að greiða aðaláfrýjanda inneign á sparisjóðsbók nr. 803173 og óútskýrða úttekt af henni, samtals 851.253 krónur, sem renna í þrotabú hans. Vaxtakrafa aðaláfrýjanda af dæmdri fjárhæð er viðurkennd. Frekari kröfur aðaláfrýjanda eru ekki teknar til greina.

Samkvæmt þessari niðurstöðu er rétt að gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda málskostnað í héraði, þar með talinn matskostnaður, og fyrir Hæstarétti, svo sem greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi kröfu aðaláfrýjanda, S-kk-ef P. H-kk-ef, um að viðurkennt verði með dómi að sannvirði fasteignarinnar að Kirkjubraut 11 á Akranesi hafi á nauðungaruppboði 20. febrúar 1992 numið 37.050.000 krónum.

Gagnáfrýjandi, Íslandsbanki hf., greiði aðaláfrýjanda 851.253 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. janúar 1997 til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags með höfuðstólsfærslu dráttarvaxta í fyrsta sinn 31. janúar 1998.

Eftirstöðvar áhvílandi veðskulda, sem hvíldu á 2. og 3. veðrétti eignarinnar að Kirkjubraut 11 á Akranesi, alls að fjárhæð 2.728.316 krónur, skulu færðar niður að fullu. Jafnframt skal færa niður að fullu víxilkröfu gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda að fjárhæð 9.966.196 krónur, sem tryggð var með tryggingarbréfum á 4. og 5. veðrétti sömu eignar.

Gagnáfrýjandi skal sýkn af frekari kröfum aðaláfrýjanda.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 1.500.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.