845/2017

SP höfðaði mál vegna tjóns sem lífeyrissjóðurinn SL taldi sig hafa orðið fyrir vegna viðskipta með hlutabréf í K hf. en SL hafði framselt SP skaðabótakröfu sem SL taldi sig eiga af þessum sökum. Staðhæfði SP að H, I, M, Ó og S hefðu á árunum 2007 og 2008 staðið að markaðsmisnotkun til að halda uppi verði á hlutabréfum í K hf. og valdið þannig hluthöfum, meðal annars SL, í félaginu tjóni. Í dómi Hæstaréttar var fallist á með SP að honum nægði að reisa staðhæfingar í málatilbúnaði sínum um saknæma háttsemi H, I, M, Ó og S á tilvísun til dóma Hæstaréttar í málum nr. 498/2015 og 145/2014 að því leyti sem hann byggði á sakarefni þeirra enda hefðu þeir dómar fullt sönnunargildi um þau atvik sem þar greindi, sbr. 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varðandi önnur atriði sem SP byggði á taldi dómurinn að eins og málið lægi fyrir væru málsástæður SP um saknæma og ólögmæta háttsemi H, I, M, Ó og S verulega vanreifaðar og litlum gögnum studdar. Þá kom fram að þótt rétt væri hjá SP að engu gæti breytt um óskipta skaðabótaábyrgð H, I, M, Ó og S hvort hlutur hvers þeirra í ætlaðri saknæmri háttsemi kynni að hafa verið misjafn mætti vera ljóst að slík skaðabótaábyrgð gæti ekki fallið á einstaka varnaraðila vegna atvika sem kynnu að hafa gerst áður en þeir áttu hlut að máli. Þá kom einnig fram að reifun SP á atriðum varðandi umfang tjóns hans hefði verið háð verulegum annmörkum. Var því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar og málinu vísað frá dómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. desember 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 3. janúar 2018. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 8. desember 2017, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild var í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðilarnir H-kk-nf M-kk-nf S-kk-nf, M-kk-nf G-kk-nf, Ó-kk-nf Ó-kk-nf og S-kk-nf E-kk-nf krefjast hver fyrir sitt leyti staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefjast varnaraðilarnir H-kk-nf, M-kk-nf og S-kk-nf kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn I-kk-nf H-kk-nf hefur ekki látið málið til sín taka.

I

Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila átti Stapi lífeyrissjóður hlutabréf í Kaupþingi banka hf. 1. nóvember 2007, sem hann hafði keypt fyrir samtals 4.230.351.596 krónur, og keypti hann síðan frá þeim tíma fram til 7. ágúst 2008 þessu til viðbótar hlutabréf í félaginu fyrir alls 2.161.176.732 krónur. Á tímabilinu frá 1. nóvember 2007 þar til Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki til að víkja stjórn Kaupþings banka hf. frá, taka yfir vald hluthafafundar í félaginu og setja yfir það skilanefnd hafi lífeyrissjóðurinn selt hlutabréf í því fyrir samtals 5.455.837.008 krónur og fengið að auki arð af hlutabréfum sínum að fjárhæð alls 33.197.560 krónur. Síðastgreindan dag hafi hlutabréf í félaginu orðið verðlaus, en lífeyrissjóðurinn hafi þá átt eftir 196.108 hluti í því. Sóknaraðili segir tap lífeyrissjóðsins vegna þessara viðskipta hafa þannig orðið 902.493.733 krónur. Sóknaraðili kveður lífeyrissjóðinn hafa eftir þetta framselt sér áðurnefnda 196.108 hluti ásamt skaðabótakröfu, sem hann kynni að eiga vegna þessara viðskipta með hlutabréf í Kaupþingi banka hf.

Sóknaraðili vísar til þess að varnaraðilinn H-kk-nf hafa verið forstjóri Kaupþings banka hf. frá árinu 2003 þar til skilanefnd hafi samkvæmt áðursögðu verið sett yfir félagið. Varnaraðilinn I-kk-nf hafi verið forstjóri yfir starfsemi Kaupþings banka hf. á Íslandi fram til sama tíma. Varnaraðilinn M-kk-nf hafi verið forstjóri dótturfélags Kaupþings banka hf. í Luxembourg frá 1998 til 2010. Þá hafi varnaraðilinn S-kk-nf verið formaður stjórnar Kaupþings banka hf. frá árinu 2003 til 9. október 2008. Loks hafi varnaraðilinn Ó-kk-nf eða félög í eigu hans verið næst stærsti hluthafinn í félaginu allar götur frá árinu 2003, en á þeim grunni hafi hann „átt sérlegan fulltrúa“ í stjórn þess, svo sem komist er að orði í málatilbúnaði sóknaraðila.

Sóknaraðili staðhæfir að varnaraðilarnir hafi á árunum 2007 og 2008 staðið að markaðsmisnotkun til að halda uppi verði á hlutabréfum í Kaupþingi banka hf. og valdið þannig hluthöfum í félaginu tjóni með því annars vegar að blekkja þá til að kaupa hlutabréf í félaginu á of háu verði og hins vegar að selja þau ekki áður en þau urðu verðlaus. Stapi lífeyrissjóður, sem sóknaraðili leiði rétt sinn frá, hafi verið meðal þeirra, sem hafi orðið fyrir tjóni af þessum sökum. Á þessum grunni höfðaði sóknaraðili mál þetta með stefnu 9. febrúar 2016 og krefst þess að varnaraðilum verði óskipt gert að greiða sér aðallega 902.493.733 krónur en til vara aðra lægri fjárhæð með nánar tilgreindum vöxtum frá 9. október 2008 til greiðsludags. Að þessu frágengnu krefst sóknaraðili þess að viðurkennd verði óskipt skaðabótaskylda varnaraðila gagnvart sér vegna fjártjóns síns, sem hafi hlotist af markaðsmisnotkun varnaraðila með hlutabréf í Kaupþingi banka hf. á tímabilinu frá 1. nóvember 2007 til 9. október 2008. Í öllum tilvikum krefst sóknaraðili jafnframt málskostnaðar.

II

Í málatilbúnaði sóknaraðila er byggt á því að markaðsmisnotkun, sem hann telur varnaraðila hafa staðið að í starfsemi Kaupþings banka hf. og valdið hafi því tjóni sem hann leitar skaðabóta fyrir, hafi verið fólgin í sex atriðum.

Í fyrsta lagi vísar sóknaraðili til þess að í dómi Hæstaréttar 6. október 2016 í máli nr. 498/2015 hafi þótt sannað að varnaraðilarnir H-kk-nf, I-kk-nf og S-kk-nf hafi á tímabilinu frá 1. nóvember 2007 til 8. október 2008 staðið að því að deild eigin viðskipta innan Kaupþings banka hf. hafi keypt verulegan hluta af hlutabréfum í félaginu, sem seld hafi verið í svonefndum sjálfvirkum pörunarviðskiptum í kauphöll, og látið með því líta svo út að spurn væri eftir hlutabréfunum, sem í raun hafi ekki verið fyrir hendi. Með þessu hafi verði á hlutabréfunum verið haldið uppi og það ekki ráðist af framboði og eftirspurn á markaði. Hafi þessir varnaraðilar verið sakfelldir í dóminum fyrir að hafa brotið á þennan hátt gegn 117. gr., sbr. 146. gr., laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti.

Í öðru lagi hafi varnaraðilarnir H-kk-nf, I-kk-nf og S-kk-nf í sama dómi verið sakfelldir fyrir að hafa brotið gegn áðurnefndum ákvæðum laga nr. 108/2007 með því að hafa staðið að því að Kaupþing banki hf. seldi hlutabréf í félaginu, sem hafi safnast fyrir með fyrrgreindum kaupum, til þriggja félaga í stórum viðskiptum, sem hafi farið fram utan kauphallar. Þetta hafi verið gert meðal annars með þeim skilmálum að félögin þrjú fengju lán frá Kaupþingi banka hf. til kaupanna án þess að setja aðrar tryggingar fyrir endurgreiðslu lánanna en hlutabréfin, sem keypt voru. Með þessum viðskiptum hafi ranglega verið látið líta svo út að kaupendurnir hafi borið áhættu af kaupunum, sem hafi í raun hvílt á Kaupþingi banka hf., og hafi þetta leitt til þess að verði á hlutabréfum í félaginu hafi verið haldið uppi í stað þess að ráðast af framboði og eftirspurn á markaði. Í dóminum hafi varnaraðilinn M-kk-nf einnig verið sakfelldur fyrir hlutdeild í broti hinna þriggja í einum af þessum viðskiptum.

Í þriðja lagi vísar sóknaraðili til þess að rakið sé í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 og tengda atburði að Kaupþing banki hf. hafi á því ári veitt félögum í eigu varnaraðilans Ó-kk-ef lán að fjárhæð 280.000.000 evrur til að greiða skuldir þeirra við tiltekinn erlendan banka, sem tryggðar hafi verið með veði í hlutabréfum félaganna í Kaupþingi banka hf. Með þessu hafi verið komið í veg fyrir að erlendi bankinn leitaði fullnustu á kröfum sínum með því að ganga að hlutabréfunum, en Kaupþing banki hf. hafi í staðinn fengið tryggingu í bréfunum og eftir það borið af þeim alla markaðsáhættu. Á þennan hátt hafi því verið forðað að verulegur fjöldi hlutabréfa í félaginu færi á markað, en hefði það gerst hefðu þau lækkað mjög í verði. Telji sóknaraðili „engin lagaskilyrði“ hafa verið fyrir þessari ráðstöfun Kaupþings banka hf., en um hana hafi varnaraðilar allir sammælst.

Í fjórða lagi byggir sóknaraðili á því að í sömu skýrslu komi fram að Kaupþing banki hf. hafi frá árinu 2004 boðið starfsmönnum sínum að kaupa hlutabréf í félaginu með lánum frá því, veitt starfsmönnum kauprétt að hlutabréfum og tryggt þeim sölurétt. Í byrjun október 2008 hafi samanlögð fjárhæð slíkra lána numið um 60.000.000.000 krónum, en fyrir þeim hafi ekki verið aðrar tryggingar en veð í hlutabréfunum. Þegar verð á bréfunum hafi farið að lækka á árinu 2007 og andvirði þeirra ekki lengur nægt til tryggingar fyrir lánunum hafi varnaraðilarnir H-kk-nf, I-kk-nf og S-kk-nf ákveðið að Kaupþing banki hf. myndi ekki neyta réttar til að kalla eftir frekari tryggingum og um leið meinað starfsmönnum félagsins að selja hlutabréfin. Í kjölfarið hafi þeir samþykkt að gefa eftir ábyrgð starfsmannanna á endurgreiðslu þessara lána að því leyti, sem andvirði hlutabréfanna nægði ekki til uppgjörs á lánunum. Með þessu hafi verið komið í veg fyrir mikið framboð hlutabréfa í Kaupþingi banka hf. á markaði og hafi verði þeirra verið haldið þar uppi með þessum ráðstöfunum.

Í fimmta lagi kveður sóknaraðili Gnúp fjárfestingafélag ehf. hafa 11. desember 2007 selt verulegan fjölda hlutabréfa í Kaupþingi banka hf. annars vegar til Giftar fjárfestingarfélags ehf. og hins vegar AB 57 ehf. Fyrir þeim kaupum í heild hafi Kaupþing banki hf. veitt lán, til fyrrnefnda kaupandans að fjárhæð 20.000.000.000 krónur og þess síðarnefnda 3.000.000.000 krónur. Fyrir 16.000.000.000 krónum af láni til þess fyrrnefnda hafi verið veitt veð í hlutabréfunum, en engin trygging hafi verið sett fyrir láninu að öðru leyti. Sóknaraðili telji að verð á hlutabréfum í Kaupþingi banka hf. hefði lækkað ef svo verulegur fjöldi bréfa hefði verið boðinn til sölu á markaði og hafi því „stjórnendur bankans“ tryggt „óeðlilegt verð“ á bréfunum í andstöðu við b. lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007.

Í sjötta lagi vísar sóknaraðili til þess að með dómi Hæstaréttar 12. febrúar 2015 í máli nr. 145/2014 hafi varnaraðilarnir H-kk-nf, M-kk-nf, Ó-kk-nf og S-kk-nf verið sakfelldir meðal annars fyrir brot gegn 117. gr., sbr. 146. gr., laga nr. 108/2007 með því að hafa staðið að nánar tilgreindum viðskiptum með rúmlega 5% af heildarhlutafé í Kaupþingi banka hf., sem bankinn hafi í september 2008 selt félagi í eigu nafngreinds erlends manns. Hafi með opinberri umfjöllun um viðskiptin verið látið líta svo út að kaupandinn hafi greitt fyrir hlutabréfin með eigin fjármunum og lýst með kaupunum trausti á Kaupþingi banka hf., en sóknaraðili kveður bankann hafa í raun „með talsverðri launung“ veitt lán fyrir öllu kaupverði bréfanna og borið alla áhættu af viðskiptunum. Hafi því einnig verið leynt að varnaraðilinn Ó-kk-nf hafi að helmingi staðið að baki kaupunum og átt að njóta að því leyti hugsanlegs ábata af þeim. Telji sóknaraðili að markaðsmisnotkun, sem í þessu hafi falist, hafi haft veruleg áhrif á verðbréfamarkaði, enda hafi lækkun á verði hlutabréfa í Kaupþingi banka hf., sem hafi verið nær samfelld frá 2007 „stöðvast við tilkynninguna“ um þessi viðskipti og gengi á bréfunum tekið „í kjölfarið skyndilega kipp upp á við.“

III

Fallast verður á með sóknaraðila að honum nægi að reisa staðhæfingar í málatilbúnaði sínum um saknæma háttsemi varnaraðila á tilvísun til áðurnefndra dóma Hæstaréttar 12. febrúar 2015 og 6. október 2016 að því leyti, sem hann byggir á sakarefni í þeim í máli þessu, enda hafa þeir dómar fullt sönnunargildi hér um þau atvik, sem í þeim greinir, þar til það gagnstæða yrði sannað, sbr. 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í málinu er um slíkar tilvísanir í dóma þessa að ræða varðandi þrjú af þeim sex atriðum, sem áður var lýst og sóknaraðili telur fela í sér skaðabótaskylda háttsemi varnaraðila. Um hin atriðin þrjú á þetta á hinn bóginn ekki við. Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti eru málsástæður sóknaraðila um saknæma og ólögmæta háttsemi varnaraðila í þeim tilvikum verulega vanreifaðar og virðast þær litlum sem engum gögnum studdar. Í því sambandi er þess að gæta að skírskotanir til áðurnefndrar skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis verða engan veginn lagðar að jöfnu við tilvísanir til dóma, sem hafa í máli þessu bindandi áhrif eftir fyrrgreindu ákvæði laga nr. 88/2008.

Eins og áður var lýst snúa dómkröfur sóknaraðila að tjóni, sem hann telur Stapa lífeyrissjóð hafa orðið fyrir í viðskiptum með hlutabréf í Kaupþingi banka hf. á tímabilinu frá 1. nóvember 2007 til 9. október 2008. Í dómi Hæstaréttar 6. október 2016 voru varnaraðilarnir H-kk-nf, I-kk-nf og S-kk-nf sem fyrr segir sakfelldir fyrir að hafa staðið að markaðsmisnotkun í viðskiptum með hlutabréf í félaginu á þessu tímabili öllu. Þá var varnaraðilinn M-kk-nf jafnframt sakfelldur fyrir hlutdeild í einu broti hinna varnaraðilanna þriggja, sem framið var í nánar tilgreindum viðskiptum með hlutabréf í Kaupþingi banka hf. 25. mars 2008. Í dómi réttarins 12. febrúar 2015 voru varnaraðilarnir H-kk-nf, M-kk-nf, Ó-kk-nf og S-kk-nf jafnframt sakfelldir fyrir markaðsmisnotkun í viðskiptum með hlutabréf í félaginu á tímabili, sem hófst 22. september 2008. Þessir dómar taka sem áður segir til þriggja af þeim sex tilvikum, þar sem sóknaraðili heldur fram að varnaraðilar hafi bakað sér skaðabótaskyldu með markaðsmisnotkun. Í einu af hinum tilvikunum þremur er tiltekið í málatilbúnaði sóknaraðila að atvik hafi gerst 11. desember 2007, en eins og málið liggur fyrir verður ekki skýrlega ráðið hvenær nákvæmlega atburðir eigi að hafa orðið í öðrum þessum tilvikum. Þá er því í einu af þessum þremur tilvikum borið við að varnaraðilarnir H-kk-nf, I-kk-nf og S-kk-nf hafi staðið að ráðstöfunum, sem sóknaraðili telur varða skaðabótaskyldu, í öðru þeirra virðist haldið fram án frekari skýringa að varnaraðilar hafi allir sammælst um ráðstöfun, en í því þriðja kemur ekki fram hver eða hverjir þeirra eigi að hafa átt í hlut. Þegar þetta er virt í heild kann að mega ætla að sóknaraðili miði í málatilbúnaði sínum við að varnaraðilarnir H-kk-nf, I-kk-nf og S-kk-nf beri vegna atvika, sem þeir voru sakfelldir fyrir í dómi Hæstaréttar 6. október 2016, skaðabótaskyldu á tjóni, sem rakið verði til viðskipta með hlutabréf í Kaupþingi banka hf. á tímabilinu frá 1. nóvember 2007 til 9. október 2008. Að því slepptu verður á hinn bóginn hvergi séð í málinu skýring á því hvers vegna varnaraðilarnir M-kk-nf eða Ó-kk-nf eigi að bera skaðabótaábyrgð vegna slíkra viðskipta á þessu tímabili öllu eða hvort haldið sé fram að varnaraðilarnir H-kk-nf, I-kk-nf eða S-kk-nf séu af öðrum ástæðum en greinir í nefndum dómi skaðabótaskyldir vegna viðskiptanna á öllu tímabilinu. Þótt rétt sé, sem sóknaraðili heldur fram, að engu gæti breytt um óskipta skaðabótaábyrgð varnaraðila hvort hlutur þeirra í ætlaðri saknæmri háttsemi kynni að hafa verið misjafn, má ljóst vera að slík skaðabótaábyrgð gæti ekki fallið á einstaka varnaraðila vegna atvika, sem kunna að hafa gerst áður en þeir áttu hlut að máli. Er þess þá jafnframt að gæta að í málatilbúnaði sóknaraðila er ekki að sjá viðhlítandi skýringar á því hvort eða hvernig hann telji tjón hafa í einstökum atriðum myndast innan heildartímabilsins frá 1. nóvember 2007 til 9. október 2008.

Auk þess, sem að framan greinir, verður að líta til þess að í umfjöllun í héraðsdómsstefnu um orsakatengsl vísaði sóknaraðili meðal annars til þess að saknæm og ólögmæt háttsemi varnaraðila hafi leitt til þess að „þátttakendur á verðbréfamarkaði 1) keyptu hlutabréf í Kaupþingi á röngum forsendum, sem þeir ella hefðu ekki gert eða 2) keyptu hlutabréf í Kaupþingi á of háu verði eða 3) seldu ekki hlutabréf í Kaupþingi sem þeir höfðu áður keypt sem þeir ella hefðu selt ef markaðsmisnotkunar stefndu hefði ekki notið við.“ Í málatilbúnaði sóknaraðila verður ekki skýrlega séð hvort hann telji einn eða tvo þessara þriggja kosta eða þá alla jöfnum höndum hafa átt við um viðskipti Stapa lífeyrissjóðs, sem hann kveðst leiða rétt sinn frá, með hlutabréf í Kaupþingi banka hf. Ef miðað yrði við fyrsta kostinn einan verður að ætla að markmið skaðabótakröfu væri að gera tjónþolann eins settan og ef kaupin hefðu aldrei farið fram, en sóknaraðili yrði þá að bera sönnunarbyrði fyrir því að lífeyrissjóðurinn hefði ekki keypt hlutabréf í félaginu ef markaðsmisnotkun hefði ekki haft áhrif á verðmyndun þeirra á markaði. Hvorki verður séð að sóknaraðili haldi fram í málinu að atvik hefðu farið á þann veg né að hann hafi leitast við að sanna það. Ef miðað yrði við annan kostinn einan yrði tjón vegna kaupa á hlutabréfum ekki staðreynt nema með því að komast fyrst að niðurstöðu um hvert kaupverð gæti hafa orðið ef markaðsmisnotkunar hefði ekki gætt. Í málatilbúnaði sóknaraðila er engu haldið fram um þetta efni. Að því verður einnig að gæta að í útreikningi á skaðabótakröfu hans, sem áður var lýst, er að hluta byggt á heildarfjárhæð, sem Stapi lífeyrissjóður mun hafa greitt fyrir hlutabréf í Kaupþingi banka hf. í kaupum fyrir 1. nóvember 2007, en á tímabilinu eftir þann dag mun lífeyrissjóðurinn hafa selt meira af hlutabréfum en hann átti þá og verður að ætla að markaðsmisnotkun hlyti að hafa valdið því að söluverðið hafi þá orðið hærra en ef hennar hefði ekki gætt. Yrði miðað við þriðja kostinn einan myndi hvíla á sóknaraðila að sýna ekki aðeins fram á að líkur væru til að Stapi lífeyrissjóður hefði fyrir 9. október 2008 selt öll hlutabréf sín í Kaupþingi banka hf. ef ekki hefði komið til ætlaðrar saknæmrar og ólögmætrar háttsemi varnaraðila, heldur einnig hvaða verð hefði getað fengist við þær aðstæður fyrir hlutabréfin. Myndi þá tjón lífeyrissjóðsins væntanlega hafa svarað til þess söluverðs. Að þessu er ekki vikið í málatilbúnaði sóknaraðila.

Af þeim ástæðum, sem hér voru raktar, er reifun sóknaraðila á atriðum varðandi fjárhæð aðalkröfu hans háð verulegum annmörkum. Fram hjá þeim annmörkum yrði ekki komist með því að ákveða sóknaraðila „skaðabætur að álitum“, svo sem hann krefst til vara, enda yrði slíkt ekki fært að öðrum skilyrðum fullnægðum nema fyrir lægi á hvaða grundvelli áætla ætti slíkar bætur. Ekki væri heldur tækt að viðurkenna í dómi skaðabótaskyldu varnaraðila vegna fjártjóns sóknaraðila án þess að kveða á um fjárhæð bóta, svo sem hann krefst til ítrustu vara, nema fyrir lægi á hvaða grundvelli hann teldist hafa orðið fyrir tjóni.

Vegna alls þess, sem að framan greinir, verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar. Verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðilunum H-kk-þgf, M-kk-þgf og S-kk-þgf kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en aðrir varnaraðilar hafa ekki krafist hans.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Samtök sparifjáreigenda, greiði varnaraðilunum H-kk-þgf M-kk-þgf S-kk-þgf, M-kk-þgf G-kk-þgf og S-kk-þgf E-kk-þgf hverjum fyrir sig 350.000 krónur í kærumálskostnað.