652/2008

M og K deildu um forsjá sonar síns. Með héraðsdómi var K falin forsjáin. Talið var að báðir aðilar væru hæfir til að fara með forsjá sonarins og honum liði vel hjá þeim báðum. Niðurstöður dómkvadds matsmanns um hæfi M og K til að fara með forsjána voru M í vil. Þá stóð vilji drengsins frekar til þess að M yrði falin forsjáin. Með því að M lýsti því yfir að hann væri nú reiðubúinn til að fylgja leiðsögn lækna um lyfjagjöf fyrir drenginn vegna athyglisbrests hans var litið svo á að forsendur væru svo breyttar að rétt væri að virtum öllum öðrum atriðum, þar á meðal vilja M til að styðja drenginn við heimanám, að taka til greina kröfu hans um að honum yrði falin forsjá sonar aðila. Þá var kveðið á um meðlag og umgengnisrétt.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. desember 2008. Hann krefst þess að honum verði falin forsjá sonar aðilanna, A, og stefnda dæmd til að greiða einfalt meðlag með barninu eins og það er ákveðið hverju sinni af Tryggingastofnun ríkisins. Þá krefst hann málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt.

I

Málsaðilar deila um forsjá sonar þeirra, A, sem nú er á tólfta aldursári. Í héraðsdómi eru atvik málsins rakin og gerð grein fyrir stöðu aðilanna og sonar þeirra, þar á meðal um athyglisbrest sem hann á við að glíma og ólíkri afstöðu foreldranna til þess hvernig takast eigi á við þann vanda, sem þessu fylgir. Meðal annars kemur fram að áfrýjandi hefur verið andvígur því að drengnum sé gefið lyfið ritalín, sem læknar hafa ávísað honum og mælt eindregið með að hann taki. Áfrýjandi hefur þar á móti haldið fram að aðrar aðferðir séu vænlegri til að hamla gegn vanda sonar síns, svo sem regluleg hreyfing, sem áfrýjandi hafi séð til að drengurinn leggi stund á þegar hann dvelji á heimili áfrýjanda. Í forsendum héraðsdóms kemur fram að við mat á því hvar hagsmunum drengsins sé betur borgið vegi þungt sú staðreynd að áfrýjandi hafi með öllu kosið að virða að vettugi álit sérfræðinga um að sonur hans þurfi lyf vegna athyglisbrests. Mat dómsins, sem tveir sérfróðir meðdómsmenn skipuðu ásamt héraðsdómara, var að ekki væri forsvaranlegt að hunsa ráðleggingar sérfræðinga um læknismeðferð á drengnum, en þeir telji að velferð hans sé undir því komin að hann fái lyf til að vinna bug á röskun vegna athyglisbrests. Niðurstaða héraðsdóms var sú að þörfum og hagsmunum drengsins væri betur borgið með því að stefnda færi með forsjá hans.

II

Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð allmörg ný gögn, en meðal þeirra er yfirlýsing 3. mars 2009 frá D, umsjónarkennara A í [...]skóla, og E sérkennara. Þar segir að A eigi við mikinn athyglisvanda að etja og hafi skólahjúkrunarfræðingi verið falið að gefa drengnum lyf við honum á morgnana. Drengurinn hafi neitað að taka lyfið og gefið þá skýringu að börn undir 14 ára aldri eigi ekki að taka ritalín. Faðir hans hafi fundið þær upplýsingar á netinu og segi A að börn deyi ef þau taki lyfið. Annað ítarlegra vottorð sömu kennara 25. maí 2009 er einnig meðal nýrra málskjala. Þar segir meðal annars að A hafi átt í erfiðleikum með að fylgja jafnöldrum sínum eftir, jafnt félagslega sem í námi. Hann hafi tekið lyf við athyglisbresti á tímabili fyrir síðustu áramót, en ekki upp frá því. Meðan svo standi sakir sé lítil von um að hann taki framförum, sem sé slæmt fyrir sjálfsmynd hans og líðan. Fyrirmæli til A þurfi að margítreka og síðastliðinn vetur, einkum eftir áramót, hafi hegðun hans verið erfiðari en árið áður. Þá sé farið að bera á andfélagslegri hegðun og hann brjóti reglur ítrekað. Hann virðist oft vera þreyttur, dapur og leiður, syfjaður á morgnana og erfitt sé að fá hann til að sinna námi. Hann sé neikvæður, áhugalaus og afkasti litlu, sýni lítið frumkvæði í námi og leik og einbeiting sé lítil sem engin. Framfarir séu litlar og A hafi dregist mikið aftur úr jafnöldrum sínum í námi. Þá sé hann óvirkur félagslega, taki aldrei þátt í hópleikjum bekkjarins í frímínútum og forðist að taka þátt í hópastarfi í kennslustundum. Hann eigi nú tvo vini í skólanum, en samskipti við aðra bekkjarfélaga séu lítil. Þá kemur fram að samskipti kennara við móður A séu góð, en lítil við föður.

Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð yfirlýsing áfrýjanda 3. júní 2009, þar sem meðal annars segir eftirfarandi: „ ... ég er reiðubúinn til að fara að ráðleggingum lækna varðandi lyfjagjöf fyrir son minn A og mun fara yfir það með drengnum að hann þurfi að taka þau lyf sem læknar telja að hann þurfi, þ.á m. lyf við athyglisbresti. Þá mun ég leggja áherslu á að sinna heimanámi drengsins þegar hann býr hjá mér og hef gert það síðan hann flutti til mín í byrjun maí sl. Fram til þessa hef ég verið andsnúinn lyfjagjöf fyrir A og hef talið önnur úrræði duga til að vinna á erfiðleikum hans. Eftir að hafa séð umsögn umsjónarkennara og sérkennara drengsins, dags. 25. maí sl., þar sem fram kemur að skólavist A og nám hefur gengið mjög illa þennan skólavetur, sem kennarar hans rekja aðallega til þess að drengurinn taki ekki lyf við athyglisbresti, tel ég ljóst að ekki verði við svo búið lengur. Ég er því eins og að framan greinir, með hagsmuni hans að leiðarljósi, reiðubúinn að fara að ráðleggingum lækna og sérfræðinga varðandi lyfjagjöf.“

III

Undir rekstri málsins í héraði var O-kk-nf E-kk-nf sálfræðingur dómkvaddur til að meta og gefa rökstudda álitsgerð meðal annars um hæfi aðilanna hvors um sig til að fara með forsjá barnsins, aðstæður þeirra, tengsl barnsins við þau, námslega stöðu þess og sérþarfir og hvernig best henti barninu að hafa umgengni við það foreldri, sem það er ekki búsett hjá. Matsgerð sálfræðingsins 23. júní 2008 er ítarleg og hefur henni ekki verið hnekkt með yfirmatsgerð. Niðurstöðum hans er lýst í héraðsdómi, en hinar helstu eru að báðir foreldrar séu hæfir til að fara með forsjá drengsins og hafi hann lýst yfir að honum líði vel hjá báðum. Niðurstöður matsmannsins eru áfrýjanda í vil um fleiri þætti en stefndu og kemur hann í heild ótvírætt betur út í þessu mati sem uppalandi drengsins en stefnda. Þar greinir einnig frá því að vilji drengsins hafi frekar staðið til þess að föður yrði falin forsjáin en móður. Ný gögn benda ekki til að breyting hafi orðið á þeirri afstöðu drengsins og frá byrjun maí 2009 bjó hann um nokkurt skeið á heimili föður samkvæmt eigin ósk.

Að framan var rakið að áfrýjandi hefur lýst yfir að hann sé nú reiðubúinn til að fylgja leiðsögn lækna um lyfjagjöf fyrir drenginn vegna athyglisbrests hans. Í yfirlýsingunni kemur einnig fram hvað ráðið hafi þessari viðhorfsbreytingu. Líta verður svo á að með þessu séu forsendur svo breyttar að rétt sé að virtum öllum öðrum atriðum, þar á meðal vilja áfrýjanda til að styðja drenginn við heimanám, að taka til greina kröfu áfrýjanda um að honum verði falin forsjá sonar aðila, enda eru ekki efni til að fallast á efasemdir stefndu, sem lýst var við flutning málsins fyrir Hæstarétti, um að áfrýjandi muni standa við orð sín um lyfjagjöf þegar á reynir. Samkvæmt þessu verður jafnframt fallist á kröfu áfrýjanda um að stefnda greiði honum einfalt meðlag með barninu, en um umgengnisrétt skal farið eins og nánar segir í dómsorði.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði.

Það athugast að í hinum áfrýjaða dómi var þess ekki gætt að tiltaka hvort áfrýjun myndi fresta réttaráhrifum hans, sbr. 1. mgr. 44. gr. barnalaga nr. 76/2003.

Dómsorð:

Áfrýjandi, M, skal fara með forsjá sonar málsaðila, A, til fullnaðs 18 ára aldurs hans.

Stefnda, K, greiði frá uppsögu þessa dóms einfalt meðlag með drengnum eins og það er ákveðið hverju sinni af Tryggingastofnun ríkisins til fullnaðs 18 ára aldurs hans.

Umgengni sonar málsaðila við stefndu verði aðra hverja viku frá miðvikudegi til mánudags. Sumarumgengni við stefndu verði árlega fjórar vikur. Drengurinn verði til skiptis hjá aðilunum annars vegar um jól og hins vegar um áramót. Umgengni um páska skiptist jafnt milli aðila.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur.