425/2002

Héraðsdómari féllst á kröfu ríkislögreglustjóra um að honum yrði heimilað að gera leit í húsnæði B hf. og A hf. til að handtaka þar tvo menn, formann stjórnar B hf. og forstjóra, og finna muni og gögn, sem hald yrði lagt á vegna rannsóknar á ætluðu broti gegn ákvæðum almennra hegningarlaga, laga um bókhald og laga um tekjuskatt og eignarskatt. Á grundvelli úrskurðar héraðsdómara gerði ríkislögreglustjóri húsleit hjá B hf. þar sem lagt var hald á nokkurn fjölda skjala, tölvudisklinga og ljósmynda, auk farsíma og fartölvu. Jafnframt voru tekin afrit gagna úr nánar tilgreindum hlutum tölvukerfis félagsins. Leitaði B hf. í kjölfarið úrlausnar héraðsdóms um lögmæti aðgerða lögreglu við umrædda húsleit, svo og um lögmæti haldlagningar gagna við hana. Héraðsdómari hafnaði kröfum B hf. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að þegar leit hafi verið lokið í húsakynnum félagsins hafi fallið niður heimild þess til að kæra til Hæstaréttar úrskurð héraðsdóms um heimild til húsleitarinnar. Samkvæmt þeim rökum sem búi að baki 3. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála geti félagið ekki nú beitt ákvæðum 75. gr. eða 79. gr. sömu laga til að leita úrlausnar dómstóla um atriði, sem snúi að því hvort ríkislögreglustjóri hafi undirbúið nægilega rannsókn sína áður en húsleitar var krafist eða hvort þörf hafi í raun verið á húsleit. Af sömu ástæðu geti B hf. ekki beitt síðastnefndum tveimur lagaákvæðum til að fá leyst í málinu úr atriðum, sem varði framkvæmd húsleitarinnar, þar með talið hvort nægilega hafi verið greint á vettvangi frá tilefni húsleitar og heimild fyrir henni áður en aðgerðir við hana hófust, hvort farið hafi verið út fyrir heimild héraðsdóms við framkvæmd leitarinnar eða hvort meðalhófs hafi þar verið gætt. Að öllu þessu athuguðu verði að vísa frá héraðsdómi þeirri dómkröfu félagsins að „úrskurðað verði um ... lögmæti aðgerða lögreglu varðandi húsleit í höfuðstöðvum [B hf.], dags. 28. ágúst 2002“, svo sem komist sé að orði í kæru til Hæstaréttar. Í málinu gerði B hf. jafnframt kröfu um að úrskurðað yrði um lögmæti haldlagningar gagna við umrædda húsleit. Var ríkislögreglustjóri með haldlagningunni ekki talinn hafa farið út fyrir þá heimild sem honum hafði verið veitt með úrskurði héraðsdóms

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. september 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. september 2002, þar sem hafnað var kröfum varnaraðila, sem lutu að lögmæti aðgerða sóknaraðila við leit í húsakynnum varnaraðila 28. ágúst 2002 og haldlagningar þar á gögnum. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að athafnir sóknaraðila verði dæmdar ólögmætar.

Sóknaraðili kærði úrskurðinn fyrr sitt leyti 12. september 2002. Hann krefst þess aðallega að vísað verði frá héraðsdómi kröfu varnaraðila, sem snýr að lögmæti aðgerða sóknaraðila við húsleitina, en hafnað þeirri kröfu, sem snýr að lögmæti haldlagningar á gögnum. Til vara krefst sóknaraðili þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur.

I.

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði krafðist sóknaraðili þess fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 28. ágúst 2002 að sér yrði heimilað að gera leit í húsnæði Baugs hf. og Aðfanga hf. að Skútuvogi 7 í Reykjavík til að handtaka þar tvo menn, formann stjórnar varnaraðila og forstjóra, og finna muni og gögn, sem hald yrði lagt á vegna rannsóknar á ætluðu broti gegn 247. gr. og 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 36. gr., sbr. 37. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald og 107. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Rannsókn þessari væri beint að fyrrnefndum tveimur mönnum ásamt öðrum stjórnarmanni varnaraðila. Vísaði sóknaraðili til þess að nafngreindur maður, sem reki útflutningsfyrirtæki í Bandaríkjunum, hafi borið í lögregluskýrslu að hann hafi gefið út í nafni fyrirtækisins 33 reikninga á hendur Baugi hf. á árunum 2000 til 2002 fyrir samtals 491.691,43 bandaríkjadölum. Reikningarnir hafi verið búnir til samkvæmt fyrirmælum stjórnarformanns og forstjóra varnaraðila og hljóðað á greiðslu fyrir þjónustu, sem Baugi hf. hafi verið látin í té. Þetta efni reikninganna hafi verið rangt, því þeir hafi í raun verið gerðir vegna nánar tiltekinna persónulegra útgjalda þessara manna. Þá hafi sami maður borið að forstjóri varnaraðila hafi óskað eftir að hann gerði í nafni fyrirtækis síns svokallaðan kreditreikning á hendur Baugi hf. að fjárhæð 589.890 bandaríkjadalir vegna afslátta, vörutjóns og rýrnunar á vörusendingum frá miðju ári 2000 til jafnlengdar á næsta ári, en þessi reikningur hafi verið tilbúningur og engin viðskipti búið að baki honum. Maður þessi hafi afhent s-kk-þgf gögn um framangreint efni, þar á meðal útskrift orðsendinga, sem gengið hafi milli hans og forráðamanna varnaraðila í tölvupósti. Sóknaraðili hygðist kanna með húsleit hvort og þá hvernig reikningar þessir hafi verið færðir í bókhaldi Baugs hf., svo og að leita staðfestingar á þeim samskiptum, sem borið hafi verið um í umræddri lögregluskýrslu, meðal annars í tölvukerfi félagsins og á skrifstofum þess að öðru leyti. Héraðsdómari veitti sóknaraðila umbeðnar heimildir með úrskurði, sem kveðinn var upp 28. ágúst 2002.

Húsleit var gerð síðastgreindan dag hjá varnaraðila á grundvelli úrskurðar héraðsdómara. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum stóðu aðgerðir við hana yfir frá kl. 16.20 til 23.54. Var forstjóri varnaraðila jafnframt handtekinn og færður til skýrslutöku hjá sóknaraðila, en stjórnarformaður félagsins var staddur erlendis. Við húsleitina var lagt hald á nokkurn fjölda skjala, tölvudisklinga og ljósmynda, auk farsíma og fartölvu, sem getið var í sérstakri skýrslu lögreglunnar um þá aðgerð. Jafnframt voru tekin afrit gagna úr nánar tilgreindum hlutum tölvukerfis varnaraðila.

Með bréfi 29. ágúst 2002 leitaði varnaraðili úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur um lögmæti aðgerða lögreglu við framangreinda húsleit, svo og um lögmæti haldlagningar gagna við hana, en um heimild til þessa vísaði varnaraðili til 75. gr. og 79. gr. laga nr. 19/1991. Af því tilefni var mál þetta þingfest í héraði 2. september 2002.

II.

Áðurgreind krafa sóknaraðila um heimild Héraðsdóms Reykjavíkur til leitar beindist að húsakynnum varnaraðila. Að fenginni þeirri heimild lét sóknaraðili verða af húsleitinni og lagði við framkvæmd hennar hald á gögn og muni, sem voru í vörslum varnaraðila. Að því leyti, sem lögmæti þessara aðgerða verður að þeim loknum borið undir dómstóla eftir ákvæðum 75. gr. og 79. gr. laga nr. 19/1991, getur varnaraðili átt aðild að slíku máli í ljósi þeirra aðstæðna, sem hér var getið.

III.

Samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 verður úrskurður héraðsdómara ekki kærður til Hæstaréttar ef athöfn, sem kveðið er á um í úrskurðinum, hefur þegar farið fram eða ástand, sem leitt hefur af ákvæðum hans, er þegar um garð gengið. Eins og sérstaklega hefur verið tekið fram í fyrri dómum Hæstaréttar, meðal annars í dómi 3. maí 2002 í máli nr. 178/2002, taka þessar reglur mið af því að þótt heimild til að kæra til Hæstaréttar úrskurð héraðsdómara líði undir lok þegar ákvæðum hans hefur verið hrundið í framkvæmd, þá geti sá, sem hefur orðið að þola rannsóknaraðgerð samkvæmt úrskurðinum, allt að einu fengið leyst úr atriðum varðandi lögmæti heimildar til hennar eða aðferðir við framkvæmd hennar í opinberu máli, sem kann að verða höfðað um sakarefnið, eða með því að höfða einkamál til heimtu skaðabóta á grundvelli XXI. kafla laga nr. 19/1991. Þótt varnaraðili sé ekki hafður fyrir sökum við þá lögreglurannsókn, sem málið varðar, og því ekki viðbúið að opinbert mál verði höfðað gegn honum, verður framangreindum reglum allt að einu beitt um hann, enda stendur honum opin leið til að krefjast í einkamáli eftir almennum reglum skaðabóta vegna aðgerða sóknaraðila, sem fyrr er getið, ef hann telur efni standa til þess.

Þegar leit var lokið í húsakynnum varnaraðila 28. ágúst 2002 féll niður heimild hans til að kæra til Hæstaréttar úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur, sem kveðinn var upp sama dag. Samkvæmt framangreindum rökum að baki 3. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 getur varnaraðili ekki nú beitt ákvæðum 75. gr. eða 79. gr. sömu laga til að leita úrlausnar dómstóla um atriði, sem snúa að því hvort sóknaraðili hafi undirbúið nægilega rannsókn sína áður en húsleitar var krafist eða hvort þörf hafi í raun verið á húsleit. Af sömu ástæðu getur varnaraðili heldur ekki beitt síðastnefndum tveimur lagaákvæðum til að fá leyst í málinu úr atriðum, sem varða framkvæmd húsleitarinnar, þar með talið hvort nægilega hafi verið greint á vettvangi frá tilefni húsleitar og heimild fyrir henni áður en aðgerðir við hana hófust, hvort farið hafi verið út fyrir heimild héraðsdóms við framkvæmd leitarinnar eða hvort meðalhófs hafi þar verið gætt. Að öllu þessu athuguðu verður að vísa frá héraðsdómi þeirri dómkröfu varnaraðila að „úrskurðað verði um ... lögmæti aðgerða lögreglu varðandi húsleit í höfuðstöðvum kæranda, dags. 28. ágúst 2002“, svo sem komist var að orði í kæru hans til Hæstaréttar.

IV.

Í málinu hefur varnaraðili gert kröfu, sem hann orðar þannig í málatilbúnaði sínum fyrir Hæstarétti að „úrskurðað verði um ... lögmæti haldlagningar gagna í umræddri húsleit.“ Líta verður svo á að með þessu sé varnaraðili í raun að leita úrlausnar dómstóla um hvort sóknaraðila hafi verið heimilt að leggja hald á gögn og muni, sem hann tók í vörslur sínar við húsleitina 28. ágúst 2002, og hvort honum beri eftir atvikum að skila þeim aftur til varnaraðila að því leyti, sem það hefur ekki þegar verið gert. Með þessari skýringu á kröfu varnaraðila er unnt að taka efnislega afstöðu til hennar á grundvelli 79. gr. laga nr. 19/1991.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða héraðsdómara um þann þátt í dómkröfum varnaraðila, sem að framan er getið.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi kröfu varnaraðila, Baugs Group hf., sem varðar lögmæti aðgerða sóknaraðila, ríkislögreglustjóra, við leit í húsakynnum varnaraðila 28. ágúst 2002.

Að öðru leyti er hinn kærði úrskurður staðfestur.