169/2017

J ehf. höfðaði mál á hendur H ehf. og krafðist þess að viðurkennt yrði að hann ætti sem eigandi jarðarinnar Skógarness veiðirétt í Þverá í Borgarfirði. H ehf. eignaðist jörðina Efra-Nes með afsali á árinu 1998 en ágreiningslaust var að jörðinni fylgdu við söluna veiðiréttindi í Þverá. Árið 2003 var jörðinni skipt í Efra-Nes annars vegar og Efra-Nesland hins vegar sem síðar hlaut heitið Skógarnes. Í skjölum er vörðuðu skiptinguna var ekki getið hvort Skógarnesi fylgdi veiðiréttur í Þverá og í afsölum fyrir jörðinni eftir það var ekki tekið fram hvaða hlunnindi fylgdu henni. Af hálfu H ehf. var því lýst yfir við flutning málsins fyrir Hæstarétti að þegar Efra-Nesi var skipt hefði þar ekki verið stundaður búskapur og var það í samræmi við önnur gögn málsins. Var því ekki talið að jörðin hefði verið landareign í skilningi þágildandi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax- og silungaveiði. Á þeim tíma hefði því ekkert staðið að lögum í vegi fyrir að unnt væri að skipta Efra-Nesi ásamt tilheyrandi veiðirétti. Þar sem réttur til veiða í Þverá var ekki sérstaklega undanskilinn, hvorki þegar Efra-Nesi var skipt né í afsölum um Skógarnes eftir það, yrði að leggja til grundvallar að sá réttur hefði fylgt jörðinni allt frá upphafi. Var krafa J ehf. því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma Þ-kk-nf Ö-kk-nf hæstaréttardómari, E-kk-nf Ó-kk-nf fyrrverandi héraðsdómari og E-kk-nf G. G-kk-nf prófessor.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. mars 2017 þar sem áfrýjað var héraðsdómi ásamt úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 15. júlí 2016. Áfrýjandi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara sýknu af kröfum stefnda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að málskostnaður í héraði verði látinn niður falla.

Stefndi krefst þess að hafnað verði kröfu áfrýjanda um að vísa málinu frá héraðsdómi. Jafnframt krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða úrskurðar er hafnað kröfu áfrýjanda um að vísa viðurkenningarkröfu stefnda frá héraðsdómi.

Áfrýjandi afsalaði jörðinni Efra-Nesi til Camp2 ehf. 10. ágúst 2016. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að stefnda hafi þrátt fyrir þetta afsal verið heimilt að halda málinu áfram gagnvart áfrýjanda sem upphaflegum varnaraðila.

II

Í forsendum hins áfrýjaða dóms er þess getið að fram hafi komið hjá lögmanni áfrýjanda við aðalmeðferð málsins í héraði að jörðin Efra-Nes væri í Borgarbyggð sem teldist kaupstaður eða löggiltur verslunarstaður í skilningi þágildandi 1. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Ekki verður séð af greinargerð stefnda í héraði og endurritum úr þingbók héraðsdóms að áfrýjandi hafi reist varnir sínar í málinu á þessum grunni. Þótt þessi málsástæða kunni að einhverju leyti að hafa verið höfð uppi við munnlegan flutning málsins í héraði, svo sem áfrýjandi hefur haldið fram fyrir Hæstarétti, hefði það verið um seinan án tillits til þess hvort stefndi hefði mótmælt henni af þeirri ástæðu, sbr. e-lið 1. mgr. 80. gr. og 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þessari málsástæðu verður heldur ekki komið að fyrir Hæstarétti samkvæmt 2. mgr. 187. gr. sömu laga, áður 2. mgr. 163. gr. laganna, sbr. og dóm Hæstaréttar 27. janúar 2011 í máli nr. 145/2010.

III

Áfrýjandi eignaðist jörðina Efra-Nes með afsali 8. september 1998. Sagði þar að jörðinni væri afsalað „ásamt öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber, þ.m.t. hlunnindi.“ Ágreiningslaust er að jörðinni fylgdu við söluna veiðiréttindi í Þverá í Borgarfirði. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir skiptingu jarðarinnar árið 2003 í Efra-Nes annars vegar og Efra-Nesland hins vegar sem árið 2008 hlaut heitið Skógarnes og var sama ár gert að lögbýli. Báðar eiga jarðirnar land að Þverá í Borgarfirði.

Áfrýjandi var upphaflegur eigandi Skógarness en afsalaði jörðinni til Íslandsbanka hf. 23. september 2004. Sagði í afsalinu að jörðinni væri afsalað „ásamt með öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber þ.m.t. hlunnindi.“ Eftir þetta gekk Skógarnes kaupum og sölum nokkrum sinnum eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Stefndi eignaðist jörðina fyrst 3. maí 2005 og aftur 16. desember 2014. Í öllum afsölum um jörðina var tekið fram að hún væri seld ásamt öllu því sem fylgdi og fylgja bæri. Þá var í öllum afsölunum, nema afsali stefnda til Íslenska skipafélagsins ehf. 30. desember 2010, tekið fram að með í sölunni væru hlunnindi. Eins og greinir í héraðsdómi var þess ekki getið í skjölum er varða skiptingu jarðarinnar Efra-Ness árið 2003 hvort Skógarnesi fylgdi veiðiréttur í Þverá og í afsölum fyrir jörðinni eftir það var heldur ekki tekið fram hvaða hlunnindi fylgdu henni.

Af hálfu áfrýjanda var því lýst yfir við flutning málsins fyrir Hæstarétti að þegar Efra-Nesi var skipt árið 2003 var þar ekki stundaður búskapur og er það í samræmi við önnur gögn málsins eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Taldist jörðin því ekki landareign í skilningi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði sem í gildi voru á þeim tíma. Stóð að lögum á þeim tíma ekkert því í vegi að unnt væri að skipta Efra-Nesi ásamt tilheyrandi veiðirétti í Þverá, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 28. apríl 1994 í máli nr. 169/1990, sem birtur er í dómsafni réttarins það ár á bls. 924, og dóma réttarins 15. október 2009 í málum nr. 552 og 553/2008. Var það og er í samræmi við þá fornu meginreglu íslensks réttar að hver maður eigi vatn og veiði fyrir sínu landi, sbr. áðurgreinda dóma. Regla þess efnis kom á þeim tíma sem hér skiptir máli fram í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970, þar sem sagði að landeiganda væri einum heimil veiði í vatni á landi sínu enda væri ekki á annan veg mælt í lögum. Þar sem réttur til veiða í Þverá var ekki sérstaklega undanskilin, hvorki þegar Efra-Nesi var skipt árið 2003 né í afsölum um Skógarnes eftir það, verður að leggja til grundvallar að sá réttur hafi fylgt jörðinni allt frá upphafi. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að stefndi sem eigandi jarðarinnar Skógarness eigi fyrir landi sínu veiðirétt í Þverá í Borgarfirði.

Eftir framangreindum úrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Hólsfell ehf., greiði stefnda, J. Brynjólfssyni ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.