390/2012

Málsaðilar deildu um hvort G hf. hefði við lok gildistíma ábyrgðartryggingar stjórnarmanna og yfirmanna 1. maí 2009 öðlast rétt til að kaupa viðbótar tilkynningarfrest eða hvort tryggingin hefði fallið niður með öllu. Eftir að samningur aðilanna gekk úr gildi tilkynnti G hf. T hf. um fjölmörg tjónstilvik, sem orðið hefðu á vátryggingartímanum. Talið var að samkvæmt orðalagi vátryggingarsamnings aðilanna gæti ekki reynt á rétt vátryggðs til kaupa á viðbótar tilkynningarfresti nema vátryggjandi hefði áður neitað að bjóða endurnýjun samningsins. Vísað var til þess að fjárhagsleg staða G hf. við lok gildistíma samningsins hefði vegna bankahruns verið gjörbreytt frá því sem var við gerð hans ári fyrr og að T hf. hefði átt rétt til að fá upplýsingar um hag G hf. í tilefni af ósk félagsins um endurnýjun tryggingarinnar. T hf. hefði margsinnis leitað eftir upplýsingum um stöðu G hf. sem félagið hefði ekki sinnt, án þess að gefa á því haldbæra skýringu hví það gat ekki veitt neinar upplýsingar. Vegna háttsemi G hf. var T hf. talið hafa verið gert ókleift að gera tilboð í endurnýjun samningsins. Loks var vísað til þess að ef G hf. taldi að T hf. hefði synjað um endurnýjun samningsins, án þess að því félagi væri það ljóst, hefði G hf. borið að upplýsa T hf. um þá afstöðu sína og bjóða fram greiðslu iðgjalds. Voru því ekki talin uppfyllt skilyrði þess að G hf. gæti krafist þess að fá að kaupa viðbótar tilkynningarfrest og var T hf. sýknað af kröfu G hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. júní 2012. Hann krefst þess að viðurkennt verði að uppfyllt séu skilyrði greina A.3 og A.4 í III. kafla skilmála svonefndrar ábyrgðartryggingar stjórnarmanna og yfirmanna (e. Directors' and Officers' Liability Insurance), frumtryggingar nr. WB 103750X og aukatrygginga nr. WB 103751X og WB 103752X, með gildistíma frá 1. maí 2008 til 1. maí 2009, til kaupa á 36 mánaða viðbótar tilkynningarfresti. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., sem nú ber nafn áfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Á grundvelli laga nr. 44/2009, sem einnig breyttu ákvæðum laga nr. 161/2002, var áfrýjandi tekinn til slita.

Áfrýjandi kveður upphaf ágreinings málsaðila það að til þess að afla sér heildstæðrar vátryggingarverndar hafi hann tekið fjórar vátryggingar af stefnda, sem allar hafi gilt fyrir tímabilið frá 1. maí 2008 til jafnlengdar 2009. Einn liðurinn í þessari samsettu vátryggingu hafi verið svonefnd ábyrgðartrygging stjórnarmanna og yfirmanna, sem samanstóð af frumtryggingu og tveimur viðbótartryggingum. Í samriti vátryggingarskírteina fyrir síðastnefndu trygginguna sé tekið fram að um hana gildi tilteknir erlendir skilmálar. Ágreiningur málsaðila er sprottinn af þessum þætti í samningum áfrýjanda um töku á vátryggingum hjá stefnda.

Í áðurnefndum skilmálum ábyrgðartryggingar stjórnarmanna og yfirmanna kemur fram í upphafi að vátryggingin gildi um kröfur sem gerðar eru á vátryggingartíma. Ennfremur segir að hún taki til tjóns sem verði vegna tiltekinna óréttmætra athafna stjórnenda, en tryggingin mun ná til tjónstilvika af völdum þessara starfsmanna áfrýjanda hvort heldur þau bitna á honum eða þriðja manni. Þriðji kafli skilmálanna fjallar um viðbót við vátryggingarvernd og ber A-hluti kaflans fyrirsögnina „tilkynningarfrestur.“ Hann hefur að geyma átta liði en fjórir þeirra skipta hér einkum máli. Þeir hljóða svo:

„A.1. 30 daga tilkynningarfrestur bætist sjálfkrafa við VÁTRYGGINGARTÍMA án viðbótariðgjalds ef vátryggingin er ekki endurnýjuð og FÉLAGIÐ og STJÓRNARMENN OG YFIRMENN nýta ekki réttinn til að kaupa tilkynningarfrest í samræmi við eftirfarandi ákvæði.

A.3. Ef vátryggjandi neitar að bjóða endurnýjun skilmála og skilyrða eftir að vátryggingin rennur úr gildi skal FÉLAGIÐ og STJÓRNARMENN OG YFIRMENN eiga rétt á að kaupa 12, 24 eða 36 mánaða tilkynningarfrest að eigin vali.

A.4. Það er skilyrði fyrir kaupum á tilkynningarfresti að skrifleg tilkynning um kaupin berist innan 30 daga frá lokum VÁTRYGGINGARTÍMA og skal þá greiða viðbótariðgjald eins og hér segir:

(i) 12 mánuðir: 25 prósent af árlegu iðgjaldi skv. vátryggingarsamningi þessum

(ii) 24 mánuðir: 50 prósent af árlegu iðgjaldi skv. vátryggingarsamningi þessum

(iii) 36 mánuðir: 75 prósent af árlegu iðgjaldi skv. vátryggingarsamningi þessum.

A.7. Þótt VÁTRYGGJANDI bjóði nýja skilmála, skilyrði, takmörkun ábyrgðar og/eða iðgjöld sem eru frábrugðin því sem kveðið er á um í þeirri vátryggingu sem er að renna út, þá jafngildir það ekki því að VÁTRYGGJANDI hafi neitað að bjóða endurnýjun skilmála.“

Áður er komið fram að vátryggingin rann út 1. maí 2009 og ekki var í samningi aðila kveðið á um sjálfkrafa framlengingu hans. Degi áður sendi áfrýjandi stefnda bréf þar sem óskað var eftir „framlengingarskilmálum frá tryggjendum til að framlengja ábyrgðartryggingu stjórnarmanna og yfirmanna næstu 12 mánuði hið minnsta. Ef endurtryggjendurnir geta ekki boðið upp á slíka endurnýjunarskilmála þá óskar bankinn eftir því að virkja 36 mánaða tilkynningarfrestinn samkvæmt skilmálum og skilyrðum tryggingarinnar.“ Með þessu upphófust bréfaskipti og símtöl milli aðila um þetta erindi áfrýjanda, sem stóðu allt til 8. júlí 2009 og eru nánar rakin í héraðsdómi. Af einstökum bréfum ber helst að nefna að 6. maí 2009 tjáði stefndi áfrýjanda að endurtryggjendur myndu hugsanlega gera tilboð í endurnýjun samnings, en áfrýjandi þyrfti að senda stefnda útfyllta og undirritaða umsókn á eyðublaði, sem fylgdi bréfinu, auk ársreiknings eða annarra upplýsinga um efnahag þess fyrrnefnda. Þann 8. sama mánaðar bauð stefndi fram aðstoð sína ef áfrýjandi hefði spurningar fram að færa um umsóknina eða önnur atriði. Aftur sendi stefndi bréf 12. sama mánaðar, þar sem sagði að fyrirvari væri gerður um það hvort tilboð um endurnýjun samnings yrði gert, en upplýsingar frá áfrýjanda myndu skera úr um það. Stefndi sendi næst bréf 21. maí 2009 og kvað engin gögn hafa enn borist frá áfrýjanda og spurði hvort unnið væri að því að safna saman umbeðnum upplýsingum. Áfrýjandi svaraði samdægurs og sagðist gera sitt besta „til þess að ná utan um þetta“. Þá óskaði hann eftir að áfrýjandi sendi honum afrit af síðustu umsókn áfrýjanda um samning, afrit af vátryggingarsamningnum og öllum tilkynningum sem sendar hafi verið stefnda eftir fall áfrýjanda í október 2008, en þetta myndi flýta fyrir. Stefndi sendi áfrýjanda umbeðin gögn degi síðar. Þann 25. sama mánaðar sendi stefndi fyrirspurn um hvort áfrýjandi hygðist leggja fram þær upplýsingar, sem óskað hafði verið eftir, eða í það minnsta upplýsingar sem unnt væri að veita á því stigi. Stefndi sendi áfrýjanda enn bréf 29. maí 2009 um að hann gæti hugsanlega fengið tilboð í endurnýjun vátryggingarinnar, en einungis gegn því að umbeðnar upplýsingar yrði veittar. Þann 5. júní 2009 áréttaði stefndi enn að hann þyrfti að fá gögn frá áfrýjanda og 9. sama mánaðar bauð hann fram aðstoð við gerð umsóknar. Þann 18. júní 2009 minnti stefndi á að hann hefði engin gögn fengið og spurði hvort málið væri enn í vinnslu. Degi síðar ítrekaði hann ósk sína um fjárhagslegar upplýsingar og fyrirspurn um hvort áfrýjandi hygðist senda umsókn. Ekki væri unnt að taka afstöðu til beiðni áfrýjanda um endurnýjun vátryggingarinnar eða framlengingu á tilkynningarfresti vegna óvissu og skorts á upplýsingum frá honum. Í bréfi stefnda 30. júní 2009 kom fram að honum væri kunnugt um að áfrýjandi hafi fengið tilboð frá erlendum vátryggingamiðlara í ábyrgðartryggingu fyrir stjórnendur. Áfrýjandi tilkynnti stefnda síðan 8. júlí 2009 að hann hafi ákveðið að taka hinu erlenda tilboði. Tími til að taka ákvörðun hefði verið skammur og „þar sem við höfðum ekki fengið svar frá fyrri vátryggjanda okkar var ákveðið að taka þessu tilboði.“ Stefndi svaraði samdægurs þar sem meðal annars var ítrekað að helsti endurtryggjandi hans hafi verið tilbúinn til að íhuga endurnýjun vátryggingarinnar að því gefnu að áfrýjandi sendi umsókn um hana og veitti upplýsingar um vátryggingaráhættu og fjárhag sinn.

Áfrýjandi sendi stefnda nokkrar tilkynningar á árinu 2010 um tjón, sem hann taldi falla undir skilmála áðurnefndrar vátryggingar hjá honum. Þá sendi lögmaður áfrýjanda stefnda bréf 12. nóvember 2010 þar sem kom fram að áfrýjandi teldi sig í fullum rétti til að tilkynna vátryggingaratburði sem orðið hefðu á gildistíma tryggingarinnar. Þess var krafist að stefndi staðfesti rétt áfrýjanda til kaupa á viðbótar tilkynningarfresti á grundvelli skilmála hinnar útrunnu vátryggingar. Var jafnframt boðin fram greiðsla iðgjalds og óskað upplýsinga um fjárhæð þess og greiðslustað. Þessu var svarað með bréfi lögmanns stefnda 30. desember 2010 þar sem hafnað var allri ábyrgð samkvæmt tryggingunni þar sem hún væri niður fallin.

II

Vátryggingin, sem um ræðir í málinu, er svokölluð kröfugerðartrygging, en í því felst að tilkynna verður um tjónsatvik á meðan vátryggingin er enn í gildi, en eftir það tímamark innan tilkynningarfrests samkvæmt skilmálum hennar. Samkvæmt ákvæði A.1 í III. kafla skilmálanna njóta þær kröfur einar vátryggingarverndar sem tilkynntar eru á gildistímanum eða innan 30 daga frá því tryggingin féll úr gildi. Ákvæði A.3 og A.4 í sama kafla fjalla síðan um endurnýjun tryggingar eða kaup á viðbótar tilkynningarfresti. Samkvæmt fyrrnefnda ákvæðinu á vátryggður rétt á að kaupa 12, 24 eða 36 mánaða tilkynningarfrest að eigin vali hafi vátryggjandi neitað að bjóða endurnýjun samnings eftir að vátrygging rann úr gildi. Síðarnefnda ákvæðið hefur að geyma frekari skilyrði fyrir framlengdum fresti, en þau eru að skrifleg tilkynning um kaup hafi borist innan 30 daga og að iðgjald sé greitt. Ágreiningur aðilanna snýst einkum um það hvort stefndi hafi neitað að bjóða áfrýjanda að endurnýja vátrygginguna og um leið hvort sá síðarnefndi eigi rétt til að kaupa lengri tilkynningarfrest á tjónsatvikum samkvæmt skilmálum hinnar útrunnu vátryggingar eins og krafa hans í málinu lýtur að. Af hálfu áfrýjanda er fram komið að hann hafi eftir að vátryggingin gekk úr gildi tilkynnt stefnda um fjölmörg tjónstilvik, sem orðið hafi á vátryggingartímanum, á þeim grundvelli að skilyrði fyrir framlengdum fresti séu uppfyllt.

Áfrýjandi telur að skýra verði orðin „ef vátryggjandi neitar að bjóða endurnýjun skilmála ...“ í ákvæði A.3 skilmálanna svo að stefnda hafi verið skylt að taka afstöðu til fram kominnar beiðni 30. apríl 2009 um endurnýjun vátryggingarinnar innan þeirra tímamarka sem greinir í ákvæði A.4. Að öðrum kosti hefði stefndi haft í hendi sér að láta hjá líða að taka afstöðu til beiðninnar þar til frestur áfrýjanda til að kaupa aukinn tilkynningarfrest rann út. Með því yrði réttur áfrýjanda samkvæmt ákvæði A.4 í raun gerður að engu, en það sé í andstöðu við almenn sjónarmið um skýringu samningsákvæða, gagnkvæma tillitsskyldu og sanngirnissjónarmið. Stefndi geti þannig ekki hamlað framgangi þessara samningsákvæða með því að tefja að vild að taka afstöðu til beiðni um endurnýjun tryggingar, eins og hann hafi í raun gert. Það hafi fyrst verið með áðurnefndu bréfi 30. desember 2010 sem stefndi hafi með beinum hætti svarað beiðni áfrýjanda um kaup á lengri fresti. Á því sé byggt að tregða stefnda á því að gefa upp afstöðu til beiðninnar feli í sér neitun í skilningi ákvæðis A.3 skilmálanna og réttur áfrýjanda til að kaupa lengri frest sé þar með fyrir hendi. Þá mótmælir áfrýjandi að stefnda hafi ekki verið unnt að taka afstöðu til beiðninnar þar eð áfrýjandi hafi ekki útfyllt og sent inn umsókn eða afhent sérstök gögn um fjárhag sinn. Meðan viðræður stóðu yfir vorið 2009 hafi stefnda verið greint frá því að áfrýjanda væri ókleift að senda þær upplýsingar sem stefndi óskaði eftir. Hvorki hafi verið gerður ársreikningur áfrýjanda fyrir árið 2008 né reikningur fyrir 3. og 4. hluta þess árs. Þannig hafi umbeðnar fjárhagsupplýsingar ekki legið fyrir og ekki hafi heldur verið unnt að svara tilteknum liðum á umsóknareyðublaði með neinni vissu, enda miklar breytingar orðið á stöðu áfrýjanda og málefni hans háð mikilli óvissu. Líta verði svo á að stefndi hafi búið yfir sömu upplýsingum um fjárhag áfrýjanda og hann sjálfur en með því er vísað til þess ársreiknings, sem síðast var gerður fyrir hann. Því hafi ekki verið um neinn skort á upplýsingum að ræða. Áðurnefnd samskipti aðila telur áfrýjandi bera með sér að stefndi hafi hvorki ætlað sér að endurnýja trygginguna né gera áfrýjanda kleift að nýta rétt sinn til að kaupa lengri tilkynningarfrest.

Stefndi kveðst vorið 2009 hafa ítrekað óskað eftir útfylltri umsókn og fjárhagsupplýsingum frá áfrýjanda svo unnt væri að meta beiðni hans um endurnýjun tryggingarinnar. Þessar upplýsingar hafi verið honum nauðsynlegar til að geta metið þá áhættu, sem samningsgerð fylgdi, en miklar breytingar hafi orðið á fjárhagsstöðu áfrýjanda á þeim tíma meðan tryggingin var enn í gildi. Áfrýjandi hafi svarað því til að hann væri að vinna í málinu, en þegar upp var staðið hafi engar umbeðnar upplýsingar verið veittar. Engar skýringar hafi heldur verið gefnar á þessu athafnaleysi. Þá mótmælir stefndi skýringum fyrirsvarsmanns áfrýjanda fyrir dómi þess efnis að hann hafi á þessum tíma greint stefnda frá því að „algjörlega ómögulegt“ væri fyrir áfrýjanda að veita umbeðnar upplýsingar eða að þær væru ekki tiltækar og að stefndi yrði þar með að taka ákvörðun um endurnýjun samnings í slíkri stöðu. Þessi framganga áfrýjanda hafi í reynd gert stefnda ókleift með öllu, uns úr hefði verið bætt, að taka ákvörðun um hvort og þá með hvaða kjörum hann væri tilbúinn að bjóða áfrýjanda að endurnýja trygginguna. Þá hafi sú háttsemi áfrýjanda að tilkynna stefnda ítrekað að hann ynni að öflun umbeðinna gagna, en afhenda síðan engar upplýsingar eða gögn, falið í sér gróft brot á tillitsskyldu áfrýjanda við stefnda. Málatilbúnaður áfrýjanda þess efnis að stefndi hafi tafið málið fari gegn því sem gerðist í raun í samskiptum þeirra. Loks sé því mótmælt að áfrýjanda hafi ekki verið unnt að veita neinar upplýsingar, svo sem nú sé haldið fram. Það hafi hann örugglega getað gert, svo sem með því að kanna bókhald sitt eða vísa á endurskoðendur sína um upplýsingar. Framganga áfrýjanda vorið 2009 verði ekki skilin á annan veg en þann að hann hafi í raun ekki haft áhuga á því að endurnýja trygginguna, heldur hafi vakað fyrir honum að fá framlengdan tilkynningarfrest á tjónstilvikum og hann talið sig ná fram þeim rétti með þessu. Stefndi hafi á hinn bóginn talið skárri kost felast í því fyrir sig að endurnýja trygginguna heldur en að áfrýjandi fengi framlengdan tilkynningarfrest. Þessari viðleitni stefnda hafi hins vegar lokið 8. júlí 2009 þegar áfrýjandi tilkynnti að hann hafi samið við annan um kaup á ábyrgðartryggingu stjórnenda.

III

Við lok gildistíma vátryggingarsamningsins 1. maí 2009 var fjárhagsleg staða áfrýjanda gjörbreytt frá því sem verið hafði við gerð hans ári fyrr vegna bankahruns í byrjun október 2008. Vegna beiðni um endurnýjun tryggingarinnar átti stefndi rétt á að fá upplýsingar um hag áfrýjanda svo unnt væri að leggja mat á það sem þurfti, svo sem áhættu sem slíkri endurnýjun fylgdi og fjárhæð iðgjalds. Er haldlaus sú viðbára áfrýjanda að til þess hafi stefnda dugað gögn, sem birt höfðu verið fyrir bankahrunið, svo sem ársreikningur áfrýjanda. Um þetta verður jafnframt að gæta að ákvæði A.7 í III. kafla skilmálanna, en samkvæmt því var vátryggjanda heimilt að bjóða nýja skilmála, skilyrði, takmörkun ábyrgðar og iðgjöld, sem væru frábrugðin því sem kveðið var á um í hinni útrunnu vátryggingu án þess að það jafngilti því að vátryggjandi hafi neitað að bjóða endurnýjun skilmálanna.

Í kafla I að framan er rakið að stefndi leitaði margsinnis eftir upplýsingum frá áfrýjanda, auk þess sem útfyllt yrði umsóknareyðublað eins og áfrýjandi hafði gert ári fyrr. Hann bauðst jafnframt til að aðstoða áfrýjanda við gerð umsóknar eða önnur atriði. Þegar á leið óskaði stefndi eftir því að áfrýjandi sendi í það minnsta upplýsingar sem unnt væri að veita á því stigi. Þrátt fyrir þetta bárust engin gögn eða upplýsingar frá áfrýjanda, jafnvel þótt hann hafi lýst yfir í maí og júní 2009 að unnið væri að því að afla þeirra. Áfrýjandi hefur enga haldbæra skýringu gefið á því hvers vegna hann taldi sig ekki geta gefið neinar upplýsingar um stöðu sína, svo sem úr bókhaldi, eða útfyllt umsóknareyðublað með fyrirvara um atriði sem hann teldi óvissu háð. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á með áfrýjanda að stefndi hafi leitast við að þæfa málið. Gögn málsins benda þvert á móti skýrlega til þess að rekja megi til háttsemi áfrýjanda sjálfs að stefnda var gert ókleift að gera tilboð í endurnýjun fyrri vátryggingarsamnings. Þannig stóðu enn sakir þegar áfrýjandi tilkynnti stefnda 8. júlí 2009 að hann hefði tekið ábyrgðartryggingu fyrir stjórnendur hjá öðrum og samningsumleitunum málsaðila var hætt. Stefndi hafði ekki neitað að endurnýja trygginguna og getur engu breytt þótt áfrýjandi hafi nú í málatilbúnaði sínum borið við að hin nýja ábyrgðartrygging sé ekki sams konar eða framhald þeirrar, sem hann tók áður hjá stefnda. Orðalag ákvæðis A.3 í III. kafla skilmálanna er ótvírætt um að ekki getur reynt á rétt vátryggðs til að kaupa viðbótar tilkynningarfrest nema vátryggjandi hafi áður neitað að bjóða endurnýjun fyrri samnings. Loks verður ekki litið framhjá því að hafi áfrýjandi talið 8. júlí 2009, án þess að stefnda væri það ljóst, að sá síðarnefndi hafi neitað að endurnýja trygginguna og áfrýjandi ætti þar með rétt á framlengdum fresti, bar honum að gera stefnda kunna þá afstöðu sína og bjóða fram greiðslu iðgjalds. Skilyrði voru samkvæmt öllu framanröktu ekki uppfyllt til að áfrýjandi gæti krafist þess að fá að kaupa viðbótar tilkynningarfrest. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Glitnir hf., greiði stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.