722/2009

Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 var meðal annars kveðið á um að landsvæði innan nánar tilgreindra marka væri þjóðlenda. D o.fl. kröfðust þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að þessu leyti og viðurkennt að þetta landsvæði væri háð beinum eignarrétti þeirra sem eigenda jarðarinnar Hvamms í Svalbarðshreppi. Í úrskurði óbyggðanefndar var vísað til þess að suðurmörk Hvamms samkvæmt landamerkjabréfi jarðarinnar 16. ágúst 1886 hafi verið í ósamræmi við sóknarlýsingu fyrir Svalbarðssókn, sem talið er að rituð hafi verið um 1875. Var niðurstaða nefndarinnar um mörk eignarlands jarðarinnar við þjóðlendur því ekki reist á landamerkjabréfinu, heldur því sem greindi í sóknarlýsingunni, en í milli þessara tveggja heimilda bar það landsvæði sem deilt var um í málinu. Um þá heimild segir meðal annars í dómi Hæstaréttar að gæta verði að því að sóknarlýsingin hafi ekki verið gerð í þeim tilgangi að vera heimild um merki einstakra jarða. Að því virtu, sem og því sem rakið var í dómi Hæstaréttar um það sem fram kemur í sóknarlýsingunni um mörk landsvæðisins var ekki talið unnt, gegn andmælum D o.fl.  að gefa þessari lýsingu slíkt vægi að hún yrði látin standa því í vegi að viðurkenndur yrði eignarréttur þeirra að því landi sem um var deilt í málinu. Ekki lægju fyrir heimildir um annað en að jörðin Hvammur hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma allt frá því að til hennar var stofnað. Þá yrði ekki séð að ágreiningur hafi staðið um að merkjum hennar væri rétt lýst í landamerkjabréfinu 16. ágúst 1886 eða athugasemdir verið gerðar um að land innan þeirra væri ekki háð beinum eignarrétti. Gegn þeim réttindum færu heldur ekki staðhættir, gróðurfar eða nýting þessa lands. Taldi Hæstiréttur af þessum sökum ekki efni til annars en að fallast á kröfu D o.fl. í málinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 16. desember 2009. Þau krefjast þess aðallega að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að land innan eftirgreindra marka sé þjóðlenda: „Frá Hafralónskíl fer línan að Heljardalsárósi en þá ræður Heljardalsá að upptökum sínum sem eru innst í Heljardal. Úr Heljardalsbotninum er farið með hæstu brúnum Heljardalsfjalla að norðan þar til kemur vestur á þau mið eða svo langt að bein stefna verður tekin af fjöllunum milli Bræðravatna í Skessuhamar. Þeirri línu er síðan fylgt norður þar til komið er á móts við Hávarðsdalsá þar sem hún rennur syðst og þaðan í Hávarðsdalsá. Þeirri á er síðan fylgt til norðausturs þar til hún rennur í Hafralónsá en þá er Hafralónsá fylgt í Hafralónskíl.“ Þá krefjast áfrýjendur að viðurkennt verði að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda og landsvæðið allt háð beinum eignarrétti þeirra sem eigenda jarðarinnar Hvamms. Til vara krefjast þau að viðurkenndur verði einkaréttur þeirra til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu án endurgjalds á framangreindu svæði, þótt það verði talið þjóðlenda. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 9. september 2010.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 1. mars 2004 til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem réðist að vestan af Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði að Dyngjujökli, en þaðan var fylgt jaðri hans að Kverkfjöllum í Hveradal, þar sem dregin var lína til suðurs inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Lagarfljóti frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á var svo fylgt og síðan mörkum Fljótsdalshrepps að Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin inn á Vatnajökul. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 ákvað hún að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Eitt þeirra var nr. 4/2005, sem náði til Svalbarðshrepps, Þórshafnarhrepps og Skeggjastaðahrepps, en þeir tveir síðastnefndu hafa nú verið sameinaðir í eitt sveitarfélag, Langanesbyggð. Málið tók meðal annars til landsvæðis, sem áfrýjendur sem eigendur jarðanna Hvamms I, Hvamms II, Hvamms III og Hvamms IV í Svalbarðshreppi töldu falla innan sameignarlands síns og kölluðu til eignarréttar yfir, en stefndi taldi það til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að þetta landsvæði væri þjóðlenda með þeim mörkum, sem áður greinir í dómkröfum áfrýjenda, en viðurkennt var á hinn bóginn að það væri afréttareign eigenda jarðarinnar Hvamms samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998.

Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 17. janúar 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerðu áfrýjendur sömu kröfur og þau gera nú fyrir Hæstarétti, en með héraðsdómi var stefndi sýknaður af þeim.

II

Samkvæmt gögnum málsins var landamerkjabréf gert fyrir jörðina Hvamm 16. ágúst 1886, þar sem merkjum var lýst sem hér segir: „Að austan ræður Hafralónsá í Þistilfirði frá Merkidalskílsósi að Heljardalsárósi, þá ræður Heljardalsá að upptökum sínum, sem eru innst í Heljardal, að sunnan ræður Heljardalsbotn og hæstu brúnir Heljardalsfjalla að norðan þar til kemur vestur á þau mið eða svo langt að bein stefna verður tekin af fjöllunum milli Bræðravatna í Skessuhamar, sem ræður landamerkjum að vestan. Frá Merkidalskílsósi, sem fyrr er nefndur, ræður að norðan Merkidalur til nyrðri botnsins, fyrir miðjum botninum er varða og úr henni ræður bein stefna yfir einstakt holt í mýrunum í vörðu á Nónás og þaðan sama stefna í Garðá, þá ræður Garðá að upptökum sínum og svo bein stefna í Skessuhamar. Í þessu landi liggur hjáleiga Gunnarsstaða Hávarðsstaðir. Landamerki hjáleigu þessarar eru: Að austan Hafralónsá, að norðan Grímólfsá frá ósi að kíl þeim, sem kemur sunnan með syðri Kálfafjöllum. Að vestan ræður kíllinn og bein stefna úr botni hans í Hvappslæk fast við fjöllin, að sunnan ræður Hvappslækur að efri krók sínum og úr króknum bein stefna í Stórugljúfur í Hafralónsá.“ Í málinu er óumdeilt að rétt sé greint frá merkjum þessa lands, sem samkvæmt málatilbúnaði áfrýjenda er í óskiptri sameign þeirra. Að austan ráðast merkin af Hafralónsá norðan frá Merkidalskílsósi suður að mótum hennar og Heljardalsár, en sú síðarnefnda þaðan að upptökum sínum innst í Heljardal. Nyrst liggja þessi merki að Hallgilsstöðum I og II, því næst að sameiginlegu landi Tungusels og Þorsteinsstaða, síðan að svokallaðri Grímólfsártungu, sem eigandi Syðra-Lóns í Langanesbyggð gerir tilkall til og fjallað er um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 517/2009, en syðst að afrétti Svalbarðshrepps. Frá þessum syðri enda merkjanna að austan fylgja þau Heljardalsbotni og hæstu brúnum Heljardalsfjalla til syðri enda vesturmerkjanna, en á því bili liggur landið einnig að afrétti Svalbarðshrepps. Bein lína, sem dregin er norðan frá Skessuhamri suður til Bræðravatna, er lengd áfram til suðurs þannig að hún skeri áðurgreind suðurmörk landsins á brúnum Heljardalsfjalla og ræður hún merkjum til vesturs á móti landi, sem eigendur jarðarinnar Laxárdals kalla til eignarréttar yfir og fjallað er að hluta um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 723/2009. Norðan við Skessuhamar fara vesturmerkin eftir beinni línu til upptaka Garðár og fylgja henni upp frá því að norðurmerkjum Hvamms, sem lýst er eins og áður greinir í landamerkjabréfi, en þau koma ekki frekar við sögu í máli þessu. Frá norðurmerkjunum eru um 3 km til Þistilfjarðar. Síðastgreindur hluti merkjanna til vesturs liggja ásamt norðurmerkjunum að landi Gunnarsstaða í Svalbarðshreppi. Landið innan þessara merkja liggur sem næst í beinni stefnu úr norðri tæplega 40 km til suðurs, en á milli merkja til vesturs og austurs eru á bilinu frá um 2 til 5 km. Fyrir óbyggðanefnd kröfðust áfrýjendur að allt land innan þessara merkja teldist utan þjóðlendna. Stefndi krafðist þess á hinn bóginn að mörk eignarlands og þjóðlendu yrðu dregin vestan frá þeim stað, þar sem Grasamannalækur rennur úr Bræðravötnum, í beinni línu austur í mót Hafralónsár og Hávarðsdalsár. Óbyggðanefnd varð ekki við þessari kröfu stefnda, en lét mörk eignarlands áfrýjenda við þjóðlendu fylgja úr austri Hávarðsdalsá frá mótum hennar og Hafralónsár suður til upptaka þeirrar fyrrnefndu og síðan beinni línu vestur að merkjum Hvamms og Laxárdals, eins og þeim var lýst í landamerkjabréfi. Óbyggðanefnd afmarkaði landið, sem hún felldi þannig undir þjóðlendur, á þann hátt, sem lýst er í fyrrgreindri dómkröfu áfrýjenda fyrir Hæstarétti.

Í úrskurði óbyggðanefndar er staðháttum á landsvæðinu, sem málið varðar, lýst þannig að það heyri til Hvammsheiði og sé syðst á því Heljardalur, sem sé gróinn og á milli Stakfells í 891 m hæð að austan og Heljardalsfjalla í 950 m hæð að vestan. Heljardalsá renni í norður eftir dalnum til Hafralónsár, en þar fyrir norðan sé meðal annars Krókavatnsflói og Krókavötn í 472 m hæð og síðan Krókavatnshæð, sem nái í 528 m. Til austurs sé brattur og grösugur Hávarðsdalur milli fjalls, sem kennt sé við hann og fari í 471 m hæð, og Fremrafjallshlíðar. Sé landsvæðið gróið og mikið um votlendi.

Samkvæmt gögnum málsins munu elstu heimildir um jörðina Hvamm vera í skrá um eignir Hóladómkirkju og Hólastóls í föstu og lausu eptir J-kk-nf biskup A-kk-nf frá fallinn, sem gerð var af syni hans S-kk-þgf og dagsett 25. desember 1550, en af reikningum Svalbarðskirkju frá árinu 1591 verður ráðið að jörðin hafi áður tilheyrt henni og komist í eigu Hólastóls fyrir atbeina J-kk-ef biskups með makaskiptum á hálfri jörðinni Hermundarfelli. Ekkert liggur fyrir í málinu um hver átt hafi Hvamm eftir þetta fyrr en því var lýst í jarðamati frá 1804 að jörðin væri „Holums forrige Bispestoels Jord“, en samkvæmt málatilbúnaði áfrýjenda var þessi jörð eins og aðrar jarðir Hólastóls við Þistilfjörð seld á uppboði á fyrstu árum 19. aldar. Um áðurnefnda Gunnarsstaði, sem liggur að landi Hvamms að norðan og vestan, virðast elstu heimildir vera í kaupbréfi 22. ágúst 1378, en með því var fyrrnefnda jörðin seld Möðruvallaklaustri „med ollum gognum ok giædum til fiallz ok fioru“ og verður ráðið af jarðatali frá 1847 að hún hafi þá enn verið klausturjörð. Í jarðamati frá 1849 voru Gunnarsstaðir metnir til verðs í einu lagi með hjáleigunni Hávarðsstöðum, sem áður munu einnig hafa verið nefndir hjáleiga Gunnarsstaða í jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef. Í landamerkjabréfi fyrir Hvamm frá 16. ágúst 1886, sem áritað var um samþykki af eiganda Laxárdals og umboðsmanni Munkaþverárklausturs vegna Gunnarsstaða og lesið á manntalsþingi 18. maí 1887, kom fram eins og áður greinir að í landi Hvamms væru með nánar tilteknum merkjum Hávarðsstaðir, sem væru hjáleiga Gunnarsstaða. Í málinu eru engar heimildir um ástæður þess að Hávarðsstaðir, sem lágu austast í landi Hvamms samkvæmt landamerkjabréfinu, hafi átt undir Gunnarsstaði, en samkvæmt málatilbúnaði áfrýjenda fóru Hávarðsstaðir í eyði 1913 og teljist landið, sem afmarkað var undir hjáleiguna í landamerkjabréfinu, nú til Hvamms. Í eldri heimildum en þessu landamerkjabréfi er einungis vikið að merkjum Hvamms í sóknarlýsingu fyrir Svalbarðssókn, sem V-kk-nf Á-kk-nf er talinn hafa ritað um 1875, þar sem sagði að á Hvammi væri landrými mikið, allgott sauðland og engjar nokkrar, en afréttarlöndin í Dalsheiði og Hvammsheiði væru „almenningar framan við landamerki Dals (um Grasamannalæk, sem rennur úr Bræðravötnum vestur í Hólkná) og Gunnarsstaða (um Hávarðsdalsá).“ Í úrskurði óbyggðanefndar var tekið mið af þessari lýsingu á suðurmörkum Gunnarsstaða við ákvörðun á mörkum eignarlands Hvamms og þjóðlendna með þeirri athugasemd að fyrir gerð landamerkjabréfsins 16. ágúst 1886 hafi verið ágreiningur um merki þessara tveggja jarða og þau því ekki að öllu ljós. Þannig hafnaði nefndin að styðjast í þessum efnum við landamerkjabréfið, en í milli þessara tveggja heimilda ber landsvæðið, sem deilt er um í málinu.

Í málinu liggur ekkert fyrir um að byggð hafi nokkru sinni verið á landsvæðinu, sem hér um ræðir. Í skýrslu fyrir óbyggðanefnd lýsti áfrýjandinn S-kk-nf J-kk-nf S-kk-nf því að þetta land hafi aðallega verið notað til beitar fyrir sauðfé frá jörðunum Hvammi og Laxárdal, en þar hafi einnig verið rjúpnaveiðar.

III

Í Landnámabók segir að K-kk-nf þ-kk-nf hafi numið Þistilfjörð milli Hundsness og Sauðaness. Í úrskurði óbyggðanefndar var lagt til grundvallar að Hundsnes hafi áður verið heiti á Rauðanesi, sem er syðst á austurströnd Melrakkasléttu við Þistilfjörð, en Sauðanes sé það sama og Grenjanes á vesturströnd Langaness. Þetta hefur ekki verið vefengt í málinu. Af lýsingu Landnámabókar, sem tekur þannig aðeins til kennileita við sjávarsíðu, verður ekkert ályktað um hversu langt land hafi í öndverðu verið numið til suðurs frá Þistilfirði, en þess er að gæta að landsvæðið, sem deilt er um í málinu, liggur næst í meira en 22 km fjarlægð frá sjó.

Eins og áður greinir er Laxárdalur næsta jörð vestan við Hvamm. Samkvæmt landamerkjabréfi Laxárdals, sem var gert 15. ágúst 1886, ráðast vesturmörk jarðarinnar í meginatriðum af Hölkná allt norðan frá Þistilfirði. Austurmörk Hvamms fylgja sem áður segir Hafralónsá frá merkjum hans til norðurs við jörðina Gunnarsstaði í um 3 km fjarlægð frá sjó og til upptaka árinnar, en þar fyrir sunnan Heljardalsá. Tvö minni vatnsföll, Laxá og Garðá, ráða að mestu merkjum Gunnarsstaða, sem liggja milli Hvamms og Laxárdals að norðanverðu, en þegar landi Gunnarsstaða sleppir nálægt Skessuhamri í um 17 km fjarlægð frá sjó fara merki Hvamms og Laxárdals eftir beinum línum milli kennileita án þess að nokkuð verði séð í landslagi til að ráða skilum milli landa þessara tveggja jarða. Samræmi er í lýsingu merkja þeirra gagnvart öðrum jörðum að því leyti að þau eru sögð ná allt suður til hálendis í Heljardalsfjöllum. Fornar heimildir eru um þessar jarðir, sem virðast hafa verið byggðar óháð hvorri annarri svo lengi sem vitað er. Ætla verður að búskapur á þeim hafi löngum verið háður því að halda mætti búfénaði til beitar suður til heiða og nýta þar land til annarra þarfa eins og aðstæður leyfðu, enda er stutt á milli merkja hvorrar jarðar til vesturs og austurs og þannig takmarkað landrými nyrst, þar sem landið er lægst. Ljóst má vera að áðurnefndar ár, Hafralónsá og Hölkná, hafi sett því veruleg mörk að búfénaður gengi út af þessu landi eða kæmi inn á það frá öðrum jörðum og er því engin ástæða til að líta svo á að þetta land hafi staðið öðrum til afnota svo að máli skipti. Þótt land Hvamms og Laxárdals samkvæmt merkjabréfum þeirra nái 35 til 40 km til suðurs frá sjó verður að gæta að því að það er tiltölulega vel gróið og fremur aflíðandi inn til landsins. Hvorki verða fundin náttúruleg skil né farartálmar, sem máli skipta, eftir því sem haldið er suður eftir landinu allt þar til komið er að Heljardalsfjöllum. Að þessu athuguðu mæla hvorki staðhættir, gróðurfar né heimildir um nýtingu gegn því að þetta land geti hafa verið hluti af jörðunum allt frá öndverðu.

Austan við Hvamm koma Hallgilsstaðir nyrst og síðan á kafla sameiginlegt land Tungusels og Þorsteinsstaða handan sveitarfélagamarka um Hafralónsá. Vestan við Laxárdal eru jarðir á Álandstungu, en því næst er Svalbarð, sem liggur milli Sandár í austri og Svalbarðsár í vestri. Lega þessara jarða og staðhættir þar og gróðurfar er í meginatriðum sambærilegt við Hvamm. Að því er varðar jarðirnar vestan við Laxárdal verður að líta til þess að í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá því að A-kk-nf prestur J-kk-nf hafi 13. janúar 1379 selt Möðruvallarklaustri jörðina Áland og var þess getið í kaupbréfi að hún ætti „alla iardar eign millum haulknar ok sandar.” Í úrskurðinum var einnig greint frá því að í vísitasíu fyrir kirkjuna á Svalbarði frá 10. mars 1686 hafi henni verið eignað „Land Allt Austur J Sandá og Vestur J Ormarsá”, en þessi heimild ásamt öðrum yngri leiddi þar til þeirrar niðurstöðu að svokallað Svalbarðskirkjuland milli Svalbarðsár í vestri og Sandár í austri taldist til eignarlands innan merkja, sem lýst var í landamerkjabréfi frá árinu 1887. Um áðurnefndar jarðir austan við Hvamm komst óbyggðanefnd jafnframt að þeirri niðurstöðu að land allt suður til svokallaðs afréttar Þórshafnarhrepps teldist eignarland þeirra, þótt fyrir þeim merkjum hafi ekki verið eldri heimildir en frá síðari hluta 19. aldar, en þau liggja álíka sunnarlega og merkin, sem greinir í landamerkjabréfum Hvamms og Laxárdals. Leggja verður til grundvallar að til eignarréttar að landinu, sem óbyggðanefnd viðurkenndi að heyrði til Svalbarðskirkjulands, Hallgilsstaða, Tungusels og Þorsteinsstaða, hljóti að hafa stofnast með námi. Engin rökræn ástæða getur staðið til þess að álykta að landnám á samfelldu og einsleitu svæði, sem að auki er hermt í sögulegum heimildum að hafi verið á einni hendi, hafi í tilteknum tilvikum náð lengra inn til landsins en í öðrum án þess að sérstakar skýringar verði fundnar fyrir því, svo sem vegna staðhátta, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 16. maí 2007 í málum nr. 448/2006, 536/2006 og 24/2007, sem vörðuðu mörk eignarlanda og þjóðlendna sunnan við Mýrdalsjökul, og 21. október 2004 í máli nr. 48/2004 um mörk jarðarinnar Hóla í Biskupstungum. Eftir gögnum málsins verða slíkar skýringar ekki fundnar að því er varðar Hvamm.

Svo sem áður segir var í úrskurði óbyggðanefndar vísað til þess að suðurmörk Hvamms samkvæmt landamerkjabréfi jarðarinnar 16. ágúst 1886 hafí verið í ósamræmi við sóknarlýsingu fyrir Svalbarðssókn, sem talið er að rituð hafi verið um 1875, og var niðurstaða nefndarinnar um mörk eignarlands jarðarinnar við þjóðlendur því ekki reist á landamerkjabréfinu, heldur á því, sem greindi í sóknarlýsingunni. Á sama veg varð niðurstaða nefndarinnar að því er varðar jörðina Laxárdal, en landamerkjabréf hennar var gert 15. ágúst 1886. Eins og áður kom fram sagði í sóknarlýsingunni að það væru „almenningar framan við landamerki Dals (um Grasamannalæk, sem rennur úr Bræðravötnum vestur í Hólkná) og Gunnarsstaða (um Hávarðsdalsá).“ Þessa lýsingu er að finna í riti, sem ber heitið Þingeyjarsýslur - Sýslu- og sóknarlýsingar Hins íslenska bókmenntafélags og var gefið út árið 1994. Um áðurnefndan höfund kaflans um Svalbarðshrepp var þess getið í ritinu að hann hafi fæðst árið 1852 og notið „almennrar tilsagnar í æsku ... auk nokkurra vikna leiðsagnar hjá séra G-kk-þgf G-kk-þgf presti á Svalbarði.” Í æviágripi höfundarins í ritinu var að öðru leyti ekki rætt um búsetu eða dvöl hans á þessu svæði eða tengsl hans við menn þar, en leitt var getum að því að sóknarlýsing hafi ekki verið gerð fyrir Svalbarðssókn á árunum kringum 1840, þegar slíkar lýsingar voru annars gerðar vegna þessa landshluta, og höfundurinn „því bætt úr en á Svalbarði dvaldi hann um tíma hjá séra G-kk-þgf G-kk-þgf.” Að þessu virtu verður ekki annað ætlað en að höfundurinn, sem var ungur að árum, hljóti að hafa stuðst við frásögn annarra við gerð sóknarlýsingarinnar, en slíkra heimildarmanna er þar að engu getið. Í henni er eingöngu rætt um suðurmerki Hvamms og Laxárdals, en ekki annarra jarða í Svalbarðshreppi. Þar var hermt að merkin lægju að almenningum, en í ljósi þess, sem áður segir, er engin ástæða til að ætla að land á þessu svæði hafi staðið almenningi til afnota eða yfirleitt öðrum en þeim, sem bjuggu á jörðum milli Hafralónsár og Hölknár. Merkin, sem dregin voru í sóknarlýsingunni fyrir sunnanverðum Hvammi, fylgdu Hávarðsdalsá, sem ekki liggur fyrir að teljist farartálmi um landið, og var að auki ranglega hermt þar að þetta væru merki Gunnarsstaða. Eftir þessari lýsingu lágu suðurmörk Hvamms að vestanverðu um 9 km í beinni línu sunnar en merki Laxárdals að austanverðu án þess að sú lína fylgi neinum náttúrulegum skilum. Að því verður og að gæta að sóknarlýsing þessi var ekki gerð í þeim tilgangi að vera heimild um merki einstakra jarða. Þegar þetta allt er virt er ekki fært gegn andmælum áfrýjenda að gefa þessari lýsingu slíkt vægi að hún verði látin standa því í vegi að viðurkenndur verði eignarréttur þeirra að landinu, sem deilt er um í málinu.

Ekki liggja fyrir heimildir um annað en að jörðin Hvammur hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma allt frá því að til hennar var stofnað. Ekki verður séð að ágreiningur hafi staðið um að merkjum hennar sé rétt lýst í landamerkjabréfinu 16. ágúst 1886 eða athugasemdir verið gerðar um að land innan þeirra væri ekki háð beinum eignarrétti. Gegn þeim réttindum mæla heldur ekki staðhættir, gróðurfar eða nýting þessa lands, svo sem áður var rakið. Af þessum sökum eru ekki efni til annars en að verða við dómkröfum áfrýjenda á þann hátt, sem í dómsorði greinir.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða látin standa óröskuð og er rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem segir í dómsorði, en við ákvörðun málflutningsþóknunar lögmanns þeirra er tekið tillit til þess að hann hefur samhliða þessu máli farið með sex önnur mál hér fyrir dómi um mörk eignarlanda og þjóðlendna við Þistilfjörð.

Dómsorð:

Fellt er úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að land innan eftirgreindra marka sé þjóðlenda: „Frá Hafralónskíl fer línan að Heljardalsárósi en þá ræður Heljardalsá að upptökum sínum sem eru innst í Heljardal. Úr Heljardalsbotninum er farið með hæstu brúnum Heljardalsfjalla að norðan þar til kemur vestur á þau mið eða svo langt að bein stefna verður tekin af fjöllunum milli Bræðravatna í Skessuhamar. Þeirri línu er síðan fylgt norður þar til komið er á móts við Hávarðsdalsá þar sem hún rennur syðst og þaðan í Hávarðsdalsá. Þeirri á er síðan fylgt til norðausturs þar til hún rennur í Hafralónsá en þá er Hafralónsá fylgt í Hafralónskíl.“

Viðurkennt er að framangreint landsvæði sé háð beinum eignarrétti áfrýjenda, D-kvk-ef A-kvk-ef, D-kvk-ef A-kvk-þgf, G-kvk-ef R-kvk-ef A-kvk-ef, V-kk-ef A-kk-ef, M-kvk-þgf J-kvk-þgf J-kvk-þgf, A-kk-ef J-kk-ef, E-kk-ef A-kk-ef J-kk-ef, V-kk-ef J-kk-ef, Ú-kk-ef H-kk-ef M-kk-ef, R-kvk-ef Ó-kvk-ef, S-kk-ef J-kk-ef S-kk-ef, E-kvk-ef B-kvk-þgf og F-kk-ef P-kk-ef G-kk-ef, sem eigenda jarðarinnar Hvamms í Svalbarðshreppi.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 300.000 krónur.