171/2002

S, sem var með starfstöð í Rússlandi, samdi við D, félag í Líberíu, um leigu á togveiðiskipi. S fékk síðan lán hjá W, sem var með starfstöð í Bandaríkjunum, og samdi við A, norskt félag, M, íslenskt félag, og D um endurgreiðslu lánsins. Í aðfararorðum samningsins var tekið fram að A hefði tekið að sér að selja afla skipsins og að M annaðist útgerð þess, en W hefði lagt til nánar greinda fjárhæð til kaupa á aflaheimildum fyrir skipið. Í umræddum samningi lýsti S sig skuldbundið til að endurgreiða W þessa fjárhæð af söluverði afla, sem A tæki að sér að selja. Þá lýsti S því og yfir ásamt M að A væru á óafturtækan hátt gefin fyrirmæli um að greiða fjárhæðina inn á tiltekinn bankareikning W af andvirði afla skipsins. A lýsti því síðan yfir að hann staðfesti gagnvart W að hann myndi halda eftir fé fyrir umsaminni greiðslu af andvirði aflans og inna hana af hendi inn á bankareikning W innan 30 daga frá löndun. Í lokaákvæði samningsins var tekið fram að um hann færi eftir íslenskum lögum, svo og að mál um hvers konar ágreining, sem kynni að rísa vegna samningsins eða í tengslum við hann, skyldi rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. W, sem var ekki aðili að þessum samningi, taldi að A hefði ekki staðið við fyrrgreint loforð sitt og höfðaði því mál á hendur A fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Málinu var vísað frá þar sem varhugavert var talið að skýra varnarþingsákvæði samningsins á þann hátt að þau gætu fellt skyldu á A til að sæta því að W ræki í þeirra skjóli mál á hendur honum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2002, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði ásamt kærumálskostnaði.

Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður.

I.

Samkvæmt gögnum málsins veitti sóknaraðili, sem hefur starfstöð á nánar tilteknum stað í Delaware í Bandaríkjunum, félaginu Sarmat Nord Ltd., með starfstöð í Murmansk í Rússlandi, samtals 452.823 bandaríkjadali að láni með samningum 26. apríl, 19. júní og 2. júlí 2001. Í hverju tilviki átti að endurgreiða lánsféð ásamt 24% ársvöxtum að liðnum þremur mánuðum frá dagsetningu viðkomandi samnings.

Hinn 27. apríl 2001 gerði Sarmat Nord Ltd. samning við varnaraðila, sem hefur starfstöð í Álasundi í Noregi, Melbrún hf., með starfstöð í Garðabæ, og Daybreak Fishing Company Ltd., Monróvíu í Líberíu. Í aðfararorðum þessa samnings var tekið fram að Sarmat Nord Ltd. væri leigutaki nafngreinds togveiðiskips, sem skrásett væri í Rússlandi, að varnaraðili hefði með samningi 6. ágúst 1999 tekið að sér að selja afla skipsins, að Melbrún hf. annaðist útgerð þess og Daybreak Fishing Company Ltd. væri eigandi þess, en sóknaraðili hefði lagt til nánar greinda fjárhæð í bandaríkjadölum til kaupa á aflaheimildum fyrir skipið. Var þar um að ræða þá fjárhæð, sem sóknaraðili hafði á áðurgreindan hátt lánað Sarmat Nord Ltd. 26. apríl 2001. Í umræddum samningi frá 27. apríl 2001 lýsti Sarmat Nord Ltd. sig skuldbundið til að endurgreiða sóknaraðila þessa fjárhæð af söluverði afla, sem landað yrði í Noregi í maí á því ári og varnaraðili tæki að sér að selja. Sama félag lýsti því og yfir ásamt Melbrún hf. að varnaraðila væru á óafturtækan hátt gefin fyrirmæli um að greiða fjárhæðina inn á tiltekinn bankareikning sóknaraðila af andvirði afla skipsins. Varnaraðili lýsti því yfir að hann staðfesti gagnvart sóknaraðila að hann myndi halda eftir fé fyrir umsaminni greiðslu af andvirði aflans og inna hana af hendi inn á bankareikning sóknaraðila innan 30 daga frá löndun. Í lokaákvæði samningsins var tekið fram að um hann færi eftir íslenskum lögum, svo og að mál um hvers konar ágreining, sem kynni að rísa vegna samningsins eða í tengslum við hann, skyldi rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Samsvarandi samningar voru gerðir milli þessara fjögurra félaga 19. júní og 2. júlí 2001 um endurgreiðslu lána, sem sóknaraðili veitti Sarmat Nord Ltd. með fyrrnefndum samningum þeirra tveggja frá sömu dögum.

Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðila 10. október 2001 og var það þingfest á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur 16. sama mánaðar. Í héraðsdómsstefnu kom meðal annars fram að eina greiðslan, sem sóknaraðila hafi borist frá varnaraðila, hafi komið 11. júní 2001 og verið að fjárhæð 300.000 bandaríkjadalir. Af henni hafi 72.340 bandaríkjadölum verið varið til „endurgreiðslu á öðrum kostnaði“ sóknaraðila, en eftirstöðvarnar, 227.660 bandaríkjadalir, hafi gengið upp í skuld Sarmat Nord Ltd. við hann. Þar af hafi greiðst 10.164 bandaríkjadalir í áfallna vexti, en 217.496 bandaríkjadalir upp í höfuðstól skuldarinnar, sem stæði þá í 235.327 bandaríkjadölum, sem var dómkrafa sóknaraðila. Samkvæmt stefnunni beindi sóknaraðili þessari kröfu að varnaraðila aðallega á þeim grundvelli að sá síðastnefndi hefði í fyrrnefndum samningum sínum við Sarmat Nord Ltd., Melbrún hf. og Daybreak Fishing Company Ltd. gefið sóknaraðila sjálfstætt loforð um greiðslu, en jafnframt að varnaraðili væri skaðabótaskyldur við sóknaraðila ef andvirði afla umrædds fiskiskips hefði verið ráðstafað á annan veg en kveðið var á um í samningunum.

Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila um að málinu yrði vísað frá dómi á þeim grundvelli að heimild skorti gegn andmælum hans til að reka það fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.

II.

Sóknaraðili reisir heimild sína til að reka málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á áðurgreindu ákvæði um varnarþing í samningum varnaraðila við Sarmat Nord Ltd., Melbrún hf. og Daybreak Fishing Company Ltd. frá 27. apríl, 19. júní og 2. júlí 2001. Með 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991, sem heimilar aðilum einkamáls að semja um meðferð þess í hverri þinghá sem er hér á landi, er vikið frá þeirri almennu reglu að mál verði rekið á heimilisvarnarþingi stefnda, sbr. 32. gr. og 33. gr. sömu laga. Skuldbinding aðila í samningi um að sæta málsókn á hendur sér utan heimilisvarnarþings síns horfir honum almennt til íþyngingar, auk þess sem af því getur leitt að um lögskiptin verði beitt réttarreglum annars ríkis en hann er búsettur í. Gegn andmælum þess, sem stefnt er á slíkum grunni í einkamáli, verður því að vera ótvíræð stoð fyrir að hann hafi gengist undir að málið verði rekið á hendur sér utan þess varnarþings, sem ella hefði átt við eftir almennum reglum.

Sóknaraðili var ekki aðili að umræddum samningum frá 27. apríl, 19. júní og 2. júlí 2001, þótt þeir hafi varðað hagsmuni hans. Hann hafði ekki fyrir sitt leyti gengist undir að mál á hendur sér um þessa hagsmuni hans yrði rekið í þeirri þinghá, sem þar greindi. Að öllu þessu gættu er varhugavert að skýra varnarþingsákvæði þessara samninga á þann hátt að þau geti fellt skyldu á varnaraðila til að sæta því að sóknaraðili reki í þeirra skjóli mál þetta á hendur honum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.

Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Wellington Management Services Ltd., greiði varnaraðila, Aalesund Seafood AS, 60.000 krónur í kærumálskostnað.