390/2016

Afkomendur G og H deildu um eignarhald á landspildu sem hafði verið í eigu I og J, foreldra H. Byggðu A, B og C á því að þau hefðu, ásamt F, öðlast beinan eignarrétt að landinu, meðal annars fyrir hefð. D og E héldu því á hinn bóginn fram að þau ættu eignarrétt að umræddu landi og vísuðu í því sambandi til þess að faðir þeirra, G, hefði eignast lóðina sem hluta af jörðinni L á uppboði árið 1954 og þau síðan fengið hana frá honum árið 2009. Þá byggðu þau á því að svonefndur grunnleigusamningur, sem G hafði gert við I árið 1933, hefði fallið niður. Í dómi héraðsdóms var talið ósannað að þar sem afnot A, B og C af spildunni hefðu stofnast á grundvelli samningsins stæði 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð því í vegi að umráð þeirra yfir landinu á gildistíma samningsins hefðu skapað þeim eignarrétt að því fyrir hefð. Meðal annars af þeirri ástæðu var tekin til greina krafa D og E um viðurkenningu á að A, B og C hefðu ekki öðlast beinan eignarrétt að umræddri landspildu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að D og E hefðu við flutning málsins í héraði haldið fast við þá kröfu sína að fyrrgreindur samningur frá árinu 1933 hefði fallið niður við andlát G og H. Þau hefðu hins vegar einnig teflt fram þeirri málsástæðu að A, B, C og F hefðu ekki stofnað til beins eignarréttar yfir landinu fyrir hefð þar sem leigusamningurinn hefði útilokað það. Þar sem þessi málsástæða gengi þvert gegn kröfunni yrðið við það miðað að D og E hefðu með upphaflegri kröfugerð sinni og málatilbúnaði ráðstafað sakarefninu þannig að miða skyldi við að leigusamningurinn frá 1933 hefði fallið niður við andlát H. Kom þá til skoðunar hvort A, B, C og F hefðu unnið til beins eignarréttar yfir landinu á grundvelli hefðar. Í því sambandi var vísað til þess að eignarhald þeirra á landinu hefði staðið yfir að minnsta kosti frá 22. mars 1988, þegar gengið var frá skiptum á dánarbúi H og þau rituðu undir skiptayfirlýsingu um að það væri sameign þeirra fjögurra. Þau hefðu því haft óslitið eignarhald á landinu í rúm 20 ár þegar F hefði þinglýst stofnskjali vegna áðurnefndrar lóðar 28. ágúst 2008, og enn lengri tíma þegar D og E höfðuðu málið, og því öðlast beinan eignarrétt yfir landinu á grundvelli 1. mgr. 6. gr. laga nr. 46/1905. Voru A, B og C því sýknuð af kröfu D og E.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og Á-kk-nf K-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 24. maí 2016. Þau krefjast sýknu af kröfu stefndu D og E og málskostnaðar úr þeirra hendi í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu D og E krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi F hefur ekki uppi kröfu í málinu fyrir sitt leyti.

I

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi verður ráðið af málsgögnum að hjónin I og J hafi átt jarðirnar K og M á N sem tilheyra nú sveitarfélaginu O. J andaðist í lok árs 1919 og sat I í óskiptu búi eftir hann. Hinn 11. nóvember 1933 gerði I samning með yfirskriftinni „grunnleigusamningur“ við tengdason sinn, G, þar sem hún seldi honum „á leigu svonefnt „L“, stærð átta dagsláttur“ með nánar greindum mörkum. Í samningnum var tekið fram að hús þau, er leigutaki reisti á lóðinni, svo og önnur mannvirki, yrðu hans eign og mætti hann selja þau og veðsetja ásamt lóðarréttindum sínum. Þar var einnig kveðið á um árlegt gjald fyrir þau réttindi. Síðan sagði: „Leigutíminn er 99 ár frá undirskrift samnings þessa að telja.“ Samningurinn var afhentur til þinglestrar á manntalsþingi P árið 1934. Sama dag, 11. nóvember 1933, afsalaði I jörðinni M til H, dóttur sinnar og eiginkonu G.

Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf, sem G sendi búnaðarmálastjóra 21. febrúar 1936, þar sem hann sótti um lán eða styrk til að reisa nýbýli samkvæmt þágildandi lögum nr. 25/1936 um nýbýli og samvinnubyggðir á jörðinni M. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. þeirra laga var eiganda jarðar heimilt að stofna til nýbýlis að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Í bréfi til nýbýlastjóra 16. mars 1936 kvaðst G eiga landið og gæti „fengið keypta erfðafestulóðina og það dálítið stærri en hún er nú, svo að hún og M myndi samfellt land.“ Ekki hafa verið lögð fram í málinu gögn um að af þessum kaupum hafi orðið eða að leyfi hafi verið veitt til stofnunar nýbýlis í samræmi við fyrrgreinda umsókn. Á hinn bóginn kom fram í fasteignamati 29. apríl 1940 að reist hafi verið nýbýlið R „í L, en undir það er lögð eyðijörðin M“. ð"ðin G, en undir það er lögð fi orðið eða að leyfi hafi verið veitt til stofnunar nMeð skjali, útgefnu 28. desember sama ár, veðsetti G með leyfi konu sinnar „jörðina (nýbýlið) R (L og M)“ til tryggingar láni frá Nýbýlasjóði. Þá er meðal málsgagna leyfi, sem menntamálaráðherra veitti G til að taka upp nafnið „R á nýbýli því, er hann hefur reist í landi K í P“.

Svo sem rakið er í héraðsdómi lést I í október [...]. Í uppskriftargerð á dánarbúi hennar 4. desember [...] kom fram að „jörðin K, án húsa“ væri eina eign búsins auk viða úr gömlu bæjarhúsunum. Þar var jafnframt tekið fram að tveir synir hinnar látnu hafi látið þess getið að við uppskrift á búi foreldra þeirra 5. febrúar [...] hafi „grasbýlið M fylgt jörðinni K“. Að sögn bræðranna hafi þau hjónin H, systir þeirra, og G „reist nýbýli á landi þessu, ásamt spildu úr landi aðaljarðarinnar.“ Jörðin K var síðan seld á uppboði 9. júlí 1954 og keypti stefndi F hana ásamt tveimur öðrum. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir því, sem gerðist í kjölfarið, þar á meðal að jörðinni hafi verið skipt upp 30. mars 1993 og F orðið einn eigandi hennar. Í samkomulagi um skiptingu jarðarinnar, sem undirritað var af honum, var meðal annars tekið fram að fyrir jarðirnar R, K og M giltu „sömu landamerki og áður, nema þeim sé breytt með þessu samkomulagi.“ Ekki verður séð að þar hafi verið gerðar breytingar á landamerkjum milli fyrstgreindu jarðanna tveggja.

Að G látnum sat eftirlifandi eiginkona hans, H, í óskiptu búi eftir hann. Hún lést [...] og var búinu skipt 22. mars 1988 milli fjögurra barna hennar og G, sem voru áfrýjendurnir A og B, stefndi F og S. Í skiptagerð kom fram að meðal eigna búsins væru jarðeignirnar R og M og yrðu þær „í jöfnum hlutföllum sameignir“ framangreindra erfingja. Í skiptayfirlýsingu, sem þau rituðu undir sama dag og var þinglýst [...], sagði: „Við skipti á dánar- og félagsbúi G og H ... varð jarðeignin R (hús í L, nýbýli í L, erfðafestulandið u. svonefnt [...]) P ... í jöfnum hlutföllum (1/4) sameign erfingjanna“. Eins og greinir í héraðsdómi er eitt systkinanna, S, fallin frá og er sonur hennar, áfrýjandinn A, nú eigandi að einum fjórða hluta jarðeignarinnar sem áður tilheyrði henni.

Meðal gagna málsins er bréf til byggingarfulltrúa P 10. janúar 1998, undirritað af áfrýjendum, stefnda F og T, eftirlifandi eiginmanni S, þar sem þau gáfu leyfi til að settur yrði niður sumarbústaður í landi R. Einnig skiptayfirlýsing 4. maí 2003 varðandi sumarbústað í landinu þar sem vísað var til meðfylgjandi yfirlýsingar landeigenda um leyfi til að setja þar niður slíkan bústað. Samkvæmt yfirlýsingunni skiptist eignarhald á sumarbústaðnum þannig að U og Ú áttu þriðjung hans og V og X sinn þriðjunginn hvor. Þau U, V og X munu vera börn áfrýjandans E. Í bréfi áfrýjenda til O 19. ágúst 2004 gerðu þau athugasemdir við að leyfi hafi verið veitt til byggingar tveggja sumarbústaða „á R“ á vegum stefnda F sem hafi „reist þá nýlega án þess að samþykkis okkar hafi verið leitað og heimild hafi komið til.“ Í bréfinu var bent á að bústaður hafi verið byggður árið 1998 af afkomendum B og þeim verið „gert að afla tilskilinna leyfa frá öllum eignaraðilum til að fá leyfi O til að reisa hann.“ Það leyfi var þó fyrst veitt í apríl 2010.

Stefndi F afsalaði jörðinni K og fjórðungshlut sínum í jörðinni M 13. maí og 18. nóvember 2008, svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi. Í afsali vegna K var tekið fram að kaupunum fylgdu þó ekki tveir sumarbústaðir í landi jarðarinnar og lóð umhverfis þá. Lóðin hafði áður fengið heitið K1 samkvæmt stofnskjali sem undirritað var af skipulags- og byggingarfulltrúa O 30. júní 2008 og þinglýst 28. ágúst sama ár. Eignuðust börn F, stefndu D og E, lóðina ásamt sumarbústöðunum með afsali frá föður sínum 24. júlí 2009.

Ekki liggur fyrir í málsgögnum uppdráttur þar sem fram kemur staðsetning lóðarinnar K1 og svonefnds L sem samningurinn frá 11. nóvember 1933 tók til. Hins vegar er óumdeilt að það land fellur nær að öllu leyti innan marka lóðarinnar.

II

Mál þetta var upphaflega höfðað af áfrýjendum gegn stefndu og tveimur öðrum 20. og 25. mars 2013. Stefndu D og E höfðuðu síðan gagnsök gegn áfrýjendum og stefnda F 16. maí sama ár. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var aðalsök málsins vísað frá héraðsdómi og var því eingöngu leyst úr gagnsökinni í héraði.

Í gagnstefnu til héraðsdóms gerðu gagnstefnendur, stefndu D og E, eftirfarandi aðalkröfur: „1. Að viðurkennt verði með dómi að gagnstefndu eigi ekki beinan eignarrétt að neinu landi innan marka K1 ... eins og þau mörk eru tilgreind á hnitsettum uppdrætti meðfylgjandi stofnskjali þinglýstu 28. ágúst 2008 ... 2. Að viðurkennt verði með dómi að grunnleigusamningurinn, dagsettur 11. nóvember 1933, milli G, sem leigutaka, og I, sem leigusala sé niður fallinn. 3. Að gagnstefndu A, B og C verði gert að fjarlægja sumarhús á þeirra vegum, sem er óskráð, ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber, af landspildunni K1“. Í gagnstefnunni var 2. aðalkrafan um að leigusamningurinn frá 11. nóvember 1933 væri niður fallinn reist á tveimur málsástæðum. Í fyrsta lagi að gagnstefndu hefðu ekki erft réttindin samkvæmt honum við andlát föður síns, G, þar sem samningurinn hefði ekki verið erfðafestusamningur. Yrði ekki á það fallist, væri samningurinn niður fallinn fyrir vanefndir gagnstefndu. Var því haldið fram í gagnstefnunni að gagnstefnendur teldu ljóst, að virtum öllum málsatvikum, að samningurinn frá árinu 1933 hefði fallið niður við andlát G og H konu hans og þar með hefðu erfingjar þeirra engan rétt eignast samkvæmt honum með skiptagerðinni frá árinu 1988. Til stuðnings 3. aðalkröfunni um að þremur gagnstefndu yrði gert að fjarlægja sumarhús á sínum vegum var einnig vísað til þess að gagnstefnendur teldu samninginn frá 1933 niður fallinn.

Í greinargerð þriggja gagnstefndu í gagnsökinni, sem eru áfrýjendur hér fyrir dómi, var krafist sýknu af fyrrgreindum kröfum gagnstefnenda fyrst og fremst af þeim ástæðum að L hefði verið sjálfstæð jörð frá því að G stofnaði til nýbýlis á henni og þeir, sem leiddu rétt frá honum, þeirra á meðal áfrýjendur, ættu því beinan eignarrétt að landinu sem honum var selt á leigu árið 1933. Í raun hefði því ekki verið um að ræða leigusamning. Þá var vísað til þess, sem fram kæmi af hálfu gagnstefnenda í gagnstefnu, að leigusamningurinn frá 1933 hefði fallið niður við andlát hjónanna G og H. Væri svo hefði augljóslega stofnast til hefðar yfir landinu, enda liðin meira en 20 ár frá þeim tíma. Vegna þessarar málflutningsyfirlýsingar bæri þegar af þeirri ástæðu að fallast á sjónarmið gagnstefndu um hefð.

Við flutning málsins í héraði héldu gagnstefnendur fast við aðalkröfur sínar. Í talningu málsástæðna þeirra, sem lögð var fram við aðalmeðferð samkvæmt 1. mgr. 103. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sagði meðal annars að gagnstefndu hefðu ekki stofnað til beins eignarréttar yfir hinu umþrætta landi fyrir hefð þar sem til grundvallar lægi leigusamningur sem útilokaði slíkt. Í umfjöllun í héraðsdómi um málatilbúnað gagnstefnenda var þessarar málsástæðu getið, en þar kom jafnframt fram að til stuðnings 2. og 3. aðalkröfu þeirra væri á því byggt að samningurinn væri niður fallinn.

Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á 1. aðalkröfu gagnstefnenda, en hinum tveimur aðalkröfum þeirra vísað frá héraðsdómi. Þar sem þeim þætti málsins hefur ekki verið skotið til Hæstaréttar kemur fyrstnefnda krafan eingöngu til úrlausnar hér fyrir dómi.

III

Kröfugerð í einkamálum er í meginatriðum háð vilja málsaðila og ráðstafa þeir með henni sakarefni málsins. Samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 má dómari almennt ekki fara út fyrir kröfur aðila í dómi nema með samþykki gagnaðila, en aðilarnir geta einhliða fallið frá kröfum sínum eða dregið úr þeim. Með sama hætti hafa aðilar einkamála forræði á málsástæðum, en með þeim er átt við staðhæfingar um atvik sem aðilarnir telja að eigi eftir réttarreglum að leiða til þess að kröfur þeirra verði teknar til greina. Þá verða kröfur og málsástæður aðila að koma fram jafnharðan og efni eru til, auk þess sem kröfugerð þeirra, ekki síst stefnanda, verður að vera ákveðin og ljós. Af þessum sökum verður að telja stefnanda bundinn af þeim málsgrundvelli, sem hann leggur sjálfur á frumstigi máls, þannig að hann geti ekki breytt honum síðar nema eftir atvikum með samþykki gagnaðila.

Eins og áður greinir gerðu stefndu D og E, sem gagnstefnendur í héraði, þrjár aðalkröfur á hendur áfrýjendum og beindust tvær þeirra jafnframt gegn stefnda F. Í 1. aðalkröfunni, sem til úrlausnar er hér fyrir dómi, er krafist viðurkenningar á því að áfrýjendur og stefndi F eigi ekki beinan eignarrétt að landi innan marka lóðarinnar K1. Með 2. aðalkröfunni var þess krafist að „grunnleigusamningurinn“ frá 11. nóvember 1933 væri niður fallinn. Til stuðnings þeirri kröfu var því haldið fram í gagnstefnu að umræddur samningur hefði fallið niður við andlát G og E. Sýknukrafa áfrýjenda var í greinargerð í gagnsök aðallega reist á þeirri málsástæðu að eftir stofnun nýbýlis á jörðinni R skömmu eftir að samningurinn var gerður hefði stofnast til beins eignarréttar yfir hinu umþrætta landi og upp frá því hefði í raun ekki verið um að ræða leigusamning. Til vara var á því byggt að áfrýjendur hefðu eignast beinan eignarrétt að landinu fyrir hefð. Við flutning málsins í héraði héldu stefndu D og E fast við 2. aðalkröfu sína um að samningurinn frá 11. nóvember 1933 væri niður fallinn, en tefldu einnig fram þeirri málsástæðu að áfrýjendur og stefndi F hefðu ekki stofnað til beins eignarréttar yfir landinu fyrir hefð þar sem til grundvallar lægi leigusamningur sem útilokaði slíkt. Þar sem þessi málsástæða gekk þvert gegn kröfunni verður fallist á með áfrýjendum, að teknu tilliti til þeirra meginreglna einkamálaréttarfars sem að framan greinir, að D og E hafi með upphaflegri kröfugerð sinni og málatilbúnaði, sem þau ákváðu að hvika ekki frá við meðferð málsins í héraði, ráðstafað sakarefninu þannig að miða skuli við að leigusamningurinn frá árinu 1933 hafi fallið niður við andlát H 18. mars 1986.

Meðal eigna dánarbús þeirrar síðastnefndu var sem fyrr segir jarðeignin Log kom hún við skipti á búinu í hlut fjögurra barna hennar, áfrýjendanna A og B, S, móður áfrýjandans C, og stefnda F sem stefndu E og D leiða rétt sinn frá. Í skiptayfirlýsingu, sem erfingjarnir fjórir rituðu undir 22. mars 1988 og þinglýst var 12. apríl sama ár, sagði að jarðeignin væri í jöfnum hlutföllum sameign þeirra. Þar kom jafnframt fram að eigninni tilheyrði „hús í L, nýbýli í L, erfðafestulandið u. svonefnt [...]“. Af gögnum málsins verður ráðið að áfrýjendur hafi litið svo á að þau ættu beinan eignarrétt að umræddu landi og þar sem aldrei mun hafa verið stofnað til erfðafestu yfir því var sú afstaða þeirra ekki í andstöðu við orðalag yfirlýsingarinnar. Samkvæmt framansögðu verður lagt til grundvallar að erfingjar H hafi ekki haft landið á leigu og því stendur 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð því ekki í vegi að þau geti hafa unnið hefð á því, svo sem áfrýjendur halda fram.

Eftir því, sem áður greinir, hafa áfrýjendurnir A og B og stefndi F farið með eignarhald á hinu umþrætta landi að minnsta kosti frá 22. mars 1988 og eignarhald áfrýjandans A reiknast samkvæmt 3. gr. laga nr. 46/1905 frá sama tíma. Í 2. mgr. 4. gr. sömu laga segir að álíta skuli hefðarhaldi slitið ef réttur hefðanda er vefengdur með löglega birtri dómstefnu, áður en hefðartíminn er fullnaður, ef dómur gengur sækjanda í vil. Þá hefur 2. mgr. 2. gr. laganna verið skýrð svo að vitneskja þess, sem eignarhald hefur á landi, um að annar telji til réttar yfir því geti eftir atvikum slitið hefðarhaldi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 13. desember 2007 í máli nr. 152/2007. Þegar stofnskjali fyrir lóðina K1 var þinglýst 28. ágúst 2008 höfðu áfrýjendur ásamt stefnda F haft óslitið eignarhald á hinu umþrætta landi samkvæmt framansögðu í rúm 20 ár og í enn lengri tíma þegar stefndu E og D höfðuðu mál það sem hér er til umfjöllunar. Að öllu þessu virtu höfðu áfrýjendur með óslitnu eignarhaldi á landinu þann tíma, sem áskilinn er í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905, öðlast beinan eignarrétt yfir því á grundvelli 1. mgr. 6. gr. laganna. Af þeim sökum verða áfrýjendur sýknuð af kröfu þessara stefndu.

Eftir þessum málsúrslitum verður stefndu D og E gert að greiða áfrýjendum málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjendur, A, B og C, eru sýkn af kröfu stefndu D og E um að þau eigi ekki beinan eignarrétt að landi innan marka L, eins og þau mörk eru tilgreind á hnitsettum uppdrætti meðfylgjandi stofnskjali, þinglýstu 28. ágúst 2008.

Stefndu D og E greiði óskipt áfrýjendum samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.