253/2001

K og Þ höfðu verið tæp 34 ár í hjúskap, er þau slitu samvistir. K, sem ekki hafði unnið utan heimilis, krafðist þess að fá andvirði helmings lífeyrissjóðseignar Þ í sinn hlut með vísan til 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. K og Þ höfðu ekki gert með sér samkomulag um skiptingu lífeyrisgreiðslna, svo sem þeim var heimilt samkvæmt 3. mgr. 14. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Að kröfu Þ voru réttindin ekki dregin undir skiptin, sbr. 2. tl. 1. mgr. 102. gr. laga nr. 31/1993, þar sem ekki þótti hafa verið sýnt fram á, að ósanngjarnt væri að halda þeim utan skipta, sbr. 2. mgr. 102. gr. laganna. Samkvæmt þessu var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Þ.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 3. júlí 2001. Hún krefst þess aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.471.579 krónur „með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 1998 til dómsuppsögudags“ en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi annarrar og lægri fjárhæðar, sem dæmd verði að álitum með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

I.

Aðilar máls þessa gengu í hjónaband 6. september 1964 og höfðu verið tæp 34 ár í hjúskap, er þau slitu samvistir 14. júlí 1998, en lögskilnaðarleyfi milli þeirra var gefið út 21. janúar 1999. Áfrýjandi, sem fædd er 1943 og er 75% öryrki, vann ekki utan heimilis en annaðist það og uppeldi tveggja dætra þeirra hjóna. Stefndi, sem fæddur er 1930, vann verka- og vélamannavinnu hjá Vegagerð ríkisins og greiddi sem almennur launþegi í Lífeyrissjóðinn Framsýn 4% af tekjum sínum og naut 6% mótframlaga launagreiðanda. Samkvæmt skilnaðarsamningi aðila var hjúskapareignum þeirra skipt til helminga milli þeirra. Ágreiningur er um lífeyrisréttindi stefnda. Áfrýjandi krefst þess að fá andvirði helmings lífeyrissjóðsinneignar stefnda í sinn hlut með vísan til 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, en stefndi krefst þess, að lífeyrisréttindin verði ekki dregin undir skiptin á grundvelli 2. tl. 1. mgr. 102. gr. sömu laga.

II.

Samkvæmt 54. gr. laga nr. 31/1993 verður eign maka hjúskapareign hans og skiptist til helminga milli maka við slit hjúskapar, sbr. 103. gr. laganna. Í 57. gr. er fjallað um persónubundin réttindi og kveðið á um það, að reglur um hjúskapareignir eigi við um þau réttindi að svo miklu leyti sem þær koma ekki í bága við sérreglur þær, sem um réttindin gilda, enda séu þau ekki séreign. Um fjárskipti þessara réttinda segir í 1. mgr. 102. gr. laganna, að maki geti krafist þess, að tiltekin verðmæti komi ekki undir skiptin, þar með talin réttindi í opinberum lífeyrissjóðum eða einkalífeyrissjóðum, sbr. 2. tl. ákvæðisins. Í 2. mgr. 102. gr. segir síðan, að þyki ósanngjarnt gagnvart hinum makanum að réttindum sé haldið utan skipta, sé heimilt að bæta honum það með fjárgreiðslum, sem eftir atvikum megi inna af hendi með nánar greindum afborgunum.

Lífeyrisréttindi eru persónubundin réttindi, sem ætluð eru til framfærslu sjóðfélaga. Lífeyrissjóðurinn Framsýn er samtryggingarsjóður og segir í grein 2.2 reglugerðar nr. 388/1998 fyrir sjóðinn, sem í gildi var á þeim tíma sem fjárskipti aðila eru miðuð við, 14. júlí 1998, sbr. nú grein 2.2 í samþykktum fyrir lífeyrissjóðinn, að sjóðurinn starfi samkvæmt lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Samkvæmt 3. mgr. 14. gr. þeirra laga getur sjóðfélagi og maki eða fyrrverandi maki hans gert með sér gagnkvæmt samkomulag um skiptingu ellilífeyrisgreiðslna. Slíkt samkomulag liggur ekki fyrir milli aðila þessa máls, og falla réttindin því utan skipta samkvæmt kröfu stefnda, sbr. 2. tl. 1. mgr. 102. gr. laga nr. 31/1993, verði það ekki talið ósanngjarnt gagnvart áfrýjanda, sbr. 2. mgr.

III.

Áfrýjandi byggir bæði aðalkröfu sína og varakröfu á því, að það sé ósanngjarnt að halda lífeyrisréttindum stefnda utan skipta, þar sem hún hafi jafnt og hann unnið að uppbyggingu inneignar hans í lífeyrissjóðnum með vinnu sinni á sameiginlegu heimili þeirra. Sé því óréttlátt, að stefndi einn fái að njóta framfærslu af inneigninni.

Stefndi hætti vinnu er hann varð sjötugur haustið 2000. Tekjur hans í dag eru ellilífeyrir frá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrisgreiðslur úr Lífeyrissjóðnum Framsýn, en þær leiða til þess, að hann nýtur ekki fullrar tekjutryggingar ellilífeyris. Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, nema þessar greiðslur samtals 91.924 krónum á mánuði eftir skatta. Tekjur áfrýjanda eru örorkulífeyrir frá Tryggingastofnun ríkisins, sem að hennar sögn nemur um 74.000 krónum á mánuði. Báðir aðilar búa í eigin íbúðum, en eins og að framan er lýst fóru fram jöfn skipti á eignum þeirra við skilnaðinn. Við mat á því, hvort halda skuli lífeyrisréttindum utan skipta, sbr. 2. mgr. 102. gr. laga nr. 31/1993, verður að líta heildstætt á allar aðstæður aðila, eins og þær eru í raun. Í athugasemdum, sem fylgdu 2. mgr. 102. gr. frumvarps að lögunum er tekið fram, að í einstaka tilviki kunni að reynast ósanngjarnt að halda persónubundnum réttindum utan skipta. Verður að telja, að sérstakar aðstæður þurfi að vera fyrir hendi til þess, að þau komi undir skiptin. Þótt tekið sé undir það með héraðsdómi, að hlutur áfrýjanda í myndun lífeyrisréttinda stefnda hafi verið umtalsverður, þykir þó ekki, eins og þar greinir, hafa verið sýnt fram á, að það sé ósanngjarnt að halda þeim utan skipta. Samkvæmt þessu verður héraðsdómur staðfestur.

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður aðila greiðist úr ríkissjóði svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, K-kvk-ef J. H. G-x-x, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 250.000 krónur.

Gjafsóknarkostnaður stefnda, Þ-kk-ef A. G-kk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 250.000 krónur.