403/2005

Talið var að ákvörðun sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli um að svipta A aðgangsheimild að varnarsvæðum til bráðabirgða í nóvember 2002 hafi haft næga efnislega heimild í 10. gr. laga nr. 82/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Þurfti þá ekki að leysa úr því hvort ákvæði reglugerðar nr. 293/2002 hefðu lagastoð. Annmarkar sem A taldi vera á umræddri ákvörðun, meðal annars að andmælaréttar hans hafi ekki verið gætt, voru ekki taldir þess eðlis eins og á stóð, að ákvörðunin yrði talin ógild af þeim sökum. Var A því talinn hafa verið réttilega sviptur aðgangsheimild sinni til bráðabirgða. Með vísan til þeirra brýnu hagsmuna A sem tengdust aðgangsheimild hans að svæðinu, en hann komst ekki til vinnu sinnar án hennar, var sá dráttur sem varð á að fella bráðabrigðasviptinguna úr gildi, talinn ólögmætur. Var ekki sýnt fram á að efnisleg skilyrði hefðu verið til að svipta hafi mátt A varanlega aðgangsheimild sinni, svo sem loks var gert 1. apríl 2003. Var ríkið talið bera skaðabótaábyrgð á því tjóni A sem af þessu leiddi. Ekki var fallist á kröfu ríkisins um sýknu vegna aðildarskorts. Voru A dæmdar bætur vegna launamissis fram til loka aprílmánaðar 2003, er ráðningarsamningur hans rann út, en ekki vegna ætlaðs fjártjóns hans eftir 1. maí 2003, sem hann reisti á því að hafa ekki fengið atvinnu annars staðar. Þá var kröfu hans um miskabætur hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. september 2005. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 10.780.477 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 248.935 krónum frá 6. desember til 13. desember 2002, af 1.123.095 krónum frá þeim degi til 20. desember sama ár, af 1.372.030 krónum frá þeim degi til 3. janúar 2003, af 1.620.964 krónum frá þeim degi til 17. janúar sama ár, af 1.869.899 krónum frá þeim degi til 31. janúar sama ár, af 2.118.834 krónum frá þeim degi til 14. febrúar sama ár, af 2.367.768 krónum frá þeim degi til 28. febrúar sama ár, af 2.616.703 krónum frá þeim degi til 14. mars sama ár, af 2.865.638 krónum frá þeim degi til 28. mars sama ár, af 3.114.572 krónum frá þeim degi til 11. apríl sama ár, af 3.363.507 krónum frá þeim degi til 25. apríl sama ár, af 3.612.442 krónum frá þeim degi til 2. maí sama ár, af 3.839.735 krónum frá þeim degi til 5. maí sama ár, af 4.189.090 krónum frá þeim degi til 6. maí sama ár, af 4.480.477 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, en af 10.780.477 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 16. nóvember 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að kröfur aðaláfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður í því tilviki felldur niður á báðum dómstigum.

Aðaláfrýjandi heitir nú A-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf samkvæmt skráningu í þjóðskrá eftir nafnbreytingu 8. apríl 2005.

I.

Málavöxtum og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli svipti aðaláfrýjanda 18. nóvember 2002 til bráðabirgða aðgangsheimild að varnarsvæðum, en þá var hafin rannsókn á hendur honum vegna tveggja bifreiða, sem fluttar höfðu verið án tilskilinna leyfa út af svæðunum 7. nóvember 2002, auk þess sem hann hafði viðurkennt við yfirheyrslu hjá lögreglu að hafa heimildarlaust keypt hjólbarða og pantað varahluti fyrir bifreið sína inni á svæðunum. Var honum kunngerð þessi ákvörðun er tveir lögreglumenn komu á skrifstofu hans þennan dag og gerðu honum að afhenda lykla að vinnustað sínum og svonefndan vallarpassa. Heldur hann því fram að ákvörðun sýslumanns um þessa bráðabirgðasviptingu aðgangsheimildar standist ekki lög, bæði vegna þess að ákvæði í reglugerð nr. 293/2002 um umferð og dvöl manna á varnarsvæðum, sem hún hafi byggst á, skorti lagaheimild, auk þess sem ekki hafi, hvað sem því líði, verið nægileg efni til hennar. Þá telur hann einnig að ekki hafi verið gætt málsmeðferðarreglna við þessa ákvörðun. Hann hafi þannig ekki notið andmælaréttar samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1992 og 2. mgr. 16. gr. reglugerðarinnar, ekki hafi verið gætt meðalhófs við ákvörðunina, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga, og ákvörðunin hafi ekki verið rökstudd svo sem skylt hafi verið samkvæmt nefndu ákvæði reglugerðarinnar.

Aðaláfrýjandi hefur bent á að héraðsdómari hafi ekki berum orðum fjallað um málsástæðu sína um að fyrrgreind ákvæði reglugerðar skorti lagastoð, svo sem skylt hafi verið. Fallist er á að annmarki sé á héraðsdómi að því er þetta varðar, en með því að málsástæðunnar er getið í forsendum dómsins og niðurstaða hans síðan byggð á ákvæðum reglugerðarinnar verður talið að í honum sé tekin afstaða til þessarar málsástæðu og henni hafnað. Þykir þetta því ekki næg ástæða til að ómerkja dóminn og vísa málinu til málsmeðferðar á ný í héraði.

Í 17. gr. reglugerðar nr. 293/2002 kemur fram að hún sé meðal annars sett með heimild í 10. gr. laga nr. 82/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Í 1. mgr. 10. gr. þeirra er kveðið svo á að íslenskum starfsmönnum og öðrum sem ekki séu á ábyrgð varnarliðsins sé heimill aðgangur að varnarsvæðunum ef þeir eigi þangað lögmæt erindi og hafi gilda aðgangsheimild, útgefna af sýslumanninum á Keflavíkurflugvelli, í samræmi við ákvæði laganna og ákvæði loftferðalaga. Heimilt sé að takmarka eða synja um aðgangsheimild af öryggisástæðum eða ef allsherjarregla krefjist þess. Í 2. mgr. 10. gr. er utanríkisráðherra síðan veitt heimild til að kveða í reglugerð „nánar á um för manna inn og út af varnarsvæðunum og um dvöl manna á þeim.“ Er jafnframt tekið fram að brot á reglunum varði tímabundinni sviptingu aðgangsheimildar samkvæmt ákvörðun sýslumanns eða varanlegri við ítrekuð brot.

Sviptingin á aðgangsheimild aðaláfrýjanda til bráðabirgða 18. nóvember 2002 var samkvæmt málflutningi gagnáfrýjanda byggð á 3. mgr. 5. gr., sbr. 16. gr. reglugerðar nr. 293/2002. Í fyrrnefnda ákvæðinu er kveðið svo á að heimilt sé að afturkalla leyfi tímabundið eða að fullu og öllu fyrirvaralaust ef brýna nauðsyn beri til að vernda öryggishagsmuni ríkisins, grundvallaröryggi í starfsemi varnarliðsins eða liðsmanna þess, almannahagsmuni eða allsherjarreglu á svæði varnarstöðvarinnar með þeim hætti, svo og ef grunur leiki á um að leyfishafi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi. Í síðarnefndu greininni er meðal annars í 1. mgr. kveðið á um heimild sýslumanns til að svipta leyfishafa aðgangsheimild að varnarstöð tímabundið, eða að fullu og öllu við ítrekað brot. Í 2. mgr. er síðan svofellt ákvæði: „Séu skilyrði fyrir veitingu aðgangsheimildar ekki lengur fyrir hendi eða ef leyfishafi hefur brotið gegn ákvæðum reglugerðar þessarar getur sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli svipt leyfishafa aðgangsheimild tímabundið, eða að fullu og öllu við ítrekað brot. Ákvörðun um sviptingu skal rökstudd og leyfishafa skal gefinn kostur á að neyta andmælaréttar áður en ákvörðun er tekin. Sýslumaður getur, ef þörf er á eðli máls samkvæmt, afturkallað tímabundið aðgangsheimild leyfishafa að svæði varnarstöðvarinnar meðan á meðferð máls stendur.“

Þegar bráðabirgðasviptingin 18. nóvember 2002 var ákveðin stóð svo á að aðaláfrýjandi hafði viðurkennt hjá lögreglu að hafa átt í fyrrgreindum ólögmætum viðskiptum inni á varnarsvæðinu með hjólbarða og varahluti fyrir bifreið sína. Jafnframt var hann grunaður um ólögmæta aðild að flutningi tveggja bifreiða út af svæðinu, svo sem fyrr var nefnt. Telja verður að ákvörðun sýslumanns um að svipta hann aðgangsheimild til bráðabirgða við þessar aðstæður hafi haft næga efnislega heimild í ákvæði 10. gr. laga nr. 82/2002 og þarf þá ekki að leysa úr því, hvort fyrrgreind ákvæði reglugerðar nr. 293/2002 hafi veitt víðtækari heimildir til slíkrar sviptingar en felist í lögunum. Þá verður fallist á það með gagnáfrýjanda að vegna eðlis bráðabirgðasviptingarinnar hafi ekki verið þörf á að veita aðaláfrýjanda sérstakan kost á að andmæla sviptingunni, enda hafði afstaða hans til málsins komið fram við skýrslugjöf hjá lögreglu. Aðrir annmarkar sem aðaláfrýjandi telur vera á ákvörðun þessari eru ekki þess eðlis eins og á stóð, að ákvörðunin verði talin ógild af þeim sökum. Samkvæmt þessu verður fallist á það með gagnáfrýjanda að aðaláfrýjandi hafi réttilega verið sviptur aðgangsheimild sinni til bráðabirgða með ákvörðun sýslumanns 18. nóvember 2002.

II.

Sýslumanninum á Keflavíkurflugvelli, sem eins og að framan segir fer með stjórnsýslu að því er varðar veitingu og sviptingu aðgangsheimilda að varnarsvæðum, mátti vera ljóst að mjög brýnir hagsmunir aðaláfrýjanda tengdust heimild hans til aðgangs að varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli, þar sem hann komst ekki til vinnu sinnar án hennar. Á sýslumanni hvíldi því brýn skylda til að hraða allri meðferð máls aðaláfrýjanda þannig að ljóst yrði svo fljótt sem unnt var, hvort hann fengi aðgangsheimild að nýju. Gögn málsins benda til þess að strax í nóvembermánuði 2002 hafi verið komnar fram allar upplýsingar í máli aðaláfrýjanda sem þurfti til að leiða þetta til lykta, það er að segja þær upplýsingar sem leiddu til sáttargerðar 28. mars 2003 um sekt aðaláfrýjanda vegna brota á tollalögum og ákvörðunar sýslumanns 1. apríl 2003 um varanlega sviptingu á aðgangsheimild aðaláfrýjanda að varnarsvæðunum. Hefur gagnáfrýjandi ekki fært fram haldbær rök fyrir því að ekki hafi mátt taka ákvarðanir um þessi efni í síðasta lagi í árslok 2002. Var þessi dráttur eins og á stóð ólögmætur gagnvart aðaláfrýjanda.

Gagnáfrýjandi hefur haldið því fram að strax í nóvember 2002 hafi verið komin fram skilyrði, sem heimiluðu sýslumanni að svipta aðaláfrýjanda aðgangsheimildinni varanlega. Telur gagnáfrýjandi tollalagabrotin, sem aðaláfrýjandi hafði strax viðurkennt við upphaf lögreglurannsóknar, og viðurkenningu hans fyrir lögreglu 15. nóvember 2002 á að hafa fallist á brottflutning fyrrgreindra bifreiða út af varnarsvæðinu, hafa falið í sér slík brot gegn skyldum sem hvílt hafi á handhöfum aðgangsheimilda, að varanleg svipting væri heimil. Samkvæmt 16. gr. reglugerðar nr. 293/2002 er varanleg svipting heimil ef skilyrði fyrir veitingu aðgangsheimildar eru ekki lengur fyrir hendi eða leyfishafi hefur ítrekað brotið gegn ákvæðum reglugerðarinnar. Ljóst er að á þessum tíma var aðaláfrýjandi enn í starfi hjá varnarliðinu, þannig að skilyrði voru að því leyti enn fyrir hendi til þess að hann héldi heimildinni. Ekki verður fallist á að brotin sem aðaláfrýjandi hafði orðið uppvís að og síðar leiddu til sektargerðarinnar 28. mars 2003 hafi uppfyllt skilyrði reglugerðarinnar um ítrekun brota. Því verður ekki fallist á þessi sjónarmið gagnáfrýjanda.

Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið verður talið að sýslumanninum á Keflavíkurflugvelli hafi í síðasta lagi í árslok 2002 borið að fella bráðabirgðasviptinguna frá 18. nóvember 2002 úr gildi og veita aðaláfrýjanda á ný aðgangsheimild sína. Ber gagnáfrýjandi skaðabótaábyrgð á því tjóni sem af þessu leiddi fyrir aðaláfrýjanda, enda verði tjón hans talið afleiðing þess að sýslumaður sinnti ekki skyldu sinni að þessu leyti.

III.

Aðaláfrýjandi hefur krafist skaðabóta úr hendi gagnáfrýjanda vegna launamissis frá vinnuveitanda sínum tímabilið 17. nóvember 2002 til loka aprílmánaðar 2003. Gagnáfrýjandi hefur sérstaklega andmælt þessari kröfu á þeim grundvelli að hann verði ekki krafinn um laun til handa aðaláfrýjanda og beri því að sýkna hann af henni vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málatilbúnaður aðaláfrýjanda byggist á því að gagnáfrýjandi sé skaðabótaskyldur en ekki á því að gagnáfrýjanda beri að efna ráðningarsamning hans við varnarliðið. Eru því ekki efni til að taka þessa málsvörn gagnáfrýjanda til greina.

Fallist verður á það með aðaláfrýjanda að hann hafi vegna fyrrgreindrar bótaskyldrar háttsemi embættis sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli orðið fyrir tjóni sem nemur launamissi tímabilið 1. janúar 2003 til 30. apríl sama ár, en kröfugerð aðaláfrýjanda miðar að þessu leyti við lok þess tímabils sem ráðningarsamningur hans við varnarliðið var í gildi. Fyrir þetta tímabil hefur hann gert kröfu að fjárhæð 2.714.011 krónur. Gagnáfrýjandi hefur meðal annars mótmælt kröfu aðaláfrýjanda um bifreiðastyrk, þar sem um sé að ræða útlagðan kostnað sem ekki falli á aðaláfrýjanda, nema þegar hann er í vinnu sinni. Ber að fallast á þessi mótmæli. Nemur fjárhæð bifreiðastyrksins framangreint tímabil 149.902 krónum sem dragast frá kröfu aláfrýjanda. Nemur hún þá 2.564.109 krónum. Ekki eru efni til að taka önnur andmæli gagnáfrýjanda við kröfufjárhæðum aðaláfrýjanda til greina.

Aðaláfrýjandi hefur krafist bóta að fjárhæð 5.000.000 krónur að álitum vegna fjártjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir eftir 1. maí 2003 þar sem hann hafi ekki fengið atvinnu annars staðar. Hann hefur ekki sýnt fram á að skilyrði séu til að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða honum bætur vegna þessa auk þess sem bótafjárhæðin er engum gögnum studd. Eru því ekki efni til að taka þessa kröfu til greina.

Loks hefur aðaláfrýjandi krafist miskabóta að fjárhæð 1.300.000 krónur. Reisir hann kröfu sína annars vegar á því að þvingunaraðgerðir lögreglu við rannsókn málsins, er hann var handtekinn og hald lagt á muni í hans eigu, hafi verið ólögmætar. Með vísun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans um að hafna þessum sjónarmiðum staðfest. Í annan stað verður að skilja málatilbúnað aðaláfrýjanda svo að krafa þessi sé einnig reist á b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, þar sem skilyrði miskabóta er ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns. Ekki verður fallist á að atvik þau, sem að framan eru talin valda því að skaðabótaábyrgð er lögð á gagnáfrýjanda vegna embættisfærslu við embætti sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli, séu þess háttar að uppfyllt séu þessi skilyrði til að dæma aðaláfrýjanda miskabætur. Verður krafa hans um þær því ekki tekin til greina.

Samkvæmt framansögðu verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 2.564.109 krónur með dráttarvöxtum frá þeim degi er mál þetta var höfðað svo sem nánar greinir í dómsorði.

Þar sem aðaláfrýjandi hefur gjafsókn á báðum dómstigum eru ekki efni til að dæma gagnáfrýjanda til að greiða honum málskostnað. Gjafsóknarkostnaður hans í héraði og fyrir Hæstarétti ákveðst í einu lagi svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, A-kk-þgf B-kk-þgf Þ-kk-þgf, 2.564.109 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. mars 2004 til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans samtals 1.500.000 krónur.