383/2012

J höfðaði mál á hendur B og krafðist m.a. ómerkingar tiltekinna ummæla sem birtust um hann í bók B sem fjallaði um tiltekið dómsmál þar sem J var sakfelldur fyrir brot samkvæmt einum ákærulið. Eftir útgáfu bókarinnar hafði lögmaður J ritað bréf til B þar sem bent var á rangfærslur í bókinni að því er varðaði J og í kjölfarið birti B afsökunarbeiðni og leiðréttingu á heimasíðu sinni og í dagblaði auk þess sem texta bókarinnar var lítillega breytt í 2. prentun. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ummæli þau sem ómerkt hefðu verið í héraðsdómi hefðu verið röng og óviðurkvæmileg og hefðu eintök bókarinnar ekki verið innkölluð. Var niðurstaða héraðsdóms um ómerkingu ummælanna því staðfest. Hæstiréttur féllst hins vegar ekki á kröfu J um miskabætur úr hendi B þar sem ekki yrði talið að ummælin, að teknu tilliti til leiðréttingar og opinberrar afsökunarbeiðni B og stöðu J og þátttöku hans í opinberri umræðu um málefnið, hefðu slík áhrif á persónu og æru J að fullnægt væri skilyrðum b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Þá var ekki fallist á kröfu J um að B greiddi honum kostnað vegna birtingar dóms í málinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. júní 2012 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi ritaði bók, sem gefin var út á árinu 2011, er hann nefndi ,,Rosabaugur yfir Íslandi“ og fjallar samkvæmt lýsingu áfrýjanda um sögu svonefnds Baugsmáls. Málið hafi varðað rannsókn lögreglu á ætluðum brotum í starfsemi Baugs hf. og síðan ætluðum brotum fyrirsvarsmanna félagsins. Áfrýjandi rekur í bókinni aðdraganda málsins frá janúar 2002 og sögu þess fram á árið 2009. Áfrýjandi er lögfræðingur að mennt og var dóms- og kirkjumálaráðherra frá maí 2003 til 1. febrúar 2009 eða mest af þeim tíma sem hið svonefnda Baugsmál spannaði. Í aðfaraorðum bókarinnar kveður áfrýjandi að málið hafi byrjað sumarið 2002. Umfjöllun um málið í fjölmiðlum hafi verið harðvítug og fram hafi komið hatrammar árásir á stjórnmálamenn og ,,aðra sem Baugsmönnum voru ekki að skapi.“ Í bókinni sé leitast við að greina á hlutlægan hátt og draga að því loknu saman niðurstöður um aðferðir sem beitt hafi verið ,,til að móta almenningsálit í þágu Baugsmanna, vega að réttarvörslukerfinu og hafa áhrif á niðurstöðu dómara.“ Áfrýjandi kveður efnistök í bókinni ráðast af vitneskju hans og athugunum á fjölmiðlum á því tímabili, sem um ræðir. Stuðst sé við opinberar heimildir, dagblöð, bækur, útvarps- og sjónvarpsefni, umræður á Alþingi og það sem finna megi í öðrum opinberum heimildum og gögnum.

Alkunna er að fjölmiðlaumfjöllun um rannsóknir á ætluðum refsilagabrotum Baugs hf., síðar Baugs Group hf., og fyrirsvarsmanna félagsins og dómsmálum sem af þeim risu, var afar umfangsmikil. Hún var um sumt hatrömm og persónuleg og voru aðilar máls þessa áberandi í þeirri umræðu, áfrýjandi sem dóms- og kirkjumálaráðherra og stefndi sem helsti fyrirsvarsmaður hlutafélagsins. Tóku þeir báðir nokkurn þátt í hinni opinberu umræðu. Líta verður á bók áfrýjanda sem framlag hans til umræðu um málið.

Í bókinni birtust ummæli, sem stefndi telur ærumeiðandi fyrir sig. Lögmaður hans ritaði bréf til áfrýjanda 8. júní 2011 þar sem bent var á að á bls. 368 í bókinni segi svo: ,,Hæstiréttur staðfesti niðurstöðuna frá 28. júní um 19. [og seinasta] ákæruliðinn um fjárdrátt með þeim rökum að um greinargóða sundurliðun væri að ræða á einstökum kreditreikningum. Var [stefndi] því dæmdur fyrir fjárdrátt og í 3 mánaða skilorðsbundið fangelsi ...“ Þetta sé rangt þar eð stefndi hafi ekki verið ákærður í 19. lið ákærunnar. Þá segir: ,,[Stefndi] var ekki sakfelldur fyrir fjárdrátt. Gildir það jafnt um 19. lið ákærunnar og aðra þætti hennar.“

Í bréfinu segir einnig, að á sömu síðu bókarinnar sé sagt: ,, ... að því er varðaði ákæruliði 11-17 um meiriháttar bókhaldsbrot og rangfærslu staðfesti hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms frá 3. maí um sekt [stefnda] ...“ Hið rétta sé að stefndi hafi verið sýknaður af ákæruliðum 11, 12, 13, 14, 16 og 17. Sakfellingu héraðsdóms samkvæmt ákærulið 15 hafi verið breytt á þann veg að stefndi hafi einungis verið sakfelldur fyrir bókhaldsbrot en sýknaður af því að hafa sent Verðbréfaþingi Íslands ranga tilkynningu sem hann hafði verið sakfelldur fyrir í héraðsdómi. Bókhaldsbrotið hafi verið það eina sem stefndi hafi verið sakfelldur fyrir í málinu.

Þá segir að stefndi telji rangfærslur um lyktir málsins mjög alvarlegar og fela í sér meiðyrði í sinn garð. Í bréfinu er skorað á áfrýjanda að ,,leiðrétta villurnar þegar í stað með áberandi hætti og biðja [stefnda] opinberalega afsökunar á rangfærslunum.“ Lögmaður stefnda krafðist þess jafnframt að óselt upplag bókarinnar yrði innkallað og bókinni ekki dreift frekar fyrr en leiðrétting hefði átt sér stað.

Áfrýjandi brást við bréfi þessu með því að birta tilkynningu í formi greinar í Morgunblaðinu 11. júní 2011. Þar segir meðal annars: ,,Við undirbúning 2. prentunar [bókarinnar] sá ég mér til leiðinda fáeinar villur, einkum stafa- eða frágangsvillur. Verst þótti mér að við lokafrágang bókarinnar, við heimildarvinnu um dóm hæstaréttar 5. júní 2008, urðu mér á þau leiðu mistök að segja [stefnda] sakfelldan fyrir fjárdrátt. Með því vakti alls ekki fyrir mér að gera á hlut hans og bið ég hann afsökunar á mistökunum. [Stefndi] hlaut dóm samkvæmt 15. ákærulið fyrir meiri háttar bókhaldsbrot samkvæmt 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga en var sýknaður að öðru leyti af ákæruliðum 2 til 17. Hann hlaut engan dóm samkvæmt 19. ákærulið eins og skilja má af texta mínum á bls. 368. Þetta leiðrétti ég hér með og mun einnig gera í 2. prentun bókar minnar sem væntanleg er á markað innan skamms.“

Degi fyrr hafði áfrýjandi birt tilkynningu sama efnis á vefsíðu, sem hann heldur úti. Hann svaraði einnig lögmanni stefnda með bréfi 14. júní 2011 og vakti meðal annars athygli á afsökunarbeiðni sinni og leiðréttingu.

Í 2. prentun bókarinnar er texta á bls. 368 breytt lítillega, en eftir þá breytingu er fyrri textinn, sem stefndi taldi ærumeiðandi í sinn garð, svohljóðandi: ,,Hæstiréttur staðfesti niðurstöðuna frá 28. júní 2007 um 19. og seinasta ákæruliðinn um fjárdrátt með þeim rökum að um greinargóða sundurliðun væri að ræða á einstökum kreditreikningum. Var [stefndi] því dæmdur fyrir meiri háttar bókhaldsbrot í 3 mánaða skilorðsbundið fangelsi.“

Texta efst á sömu síðu var breytt og hljóðaði svo eftir það: ,,Rétturinn sakfelldi [stefnda] samkvæmt 15. ákærulið fyrir meiri háttar bókhaldsbrot samkvæmt 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga en sýknaði hann að öðru leyti af ákæruliðum 2 til 17.“

Stefndi höfðaði mál þetta 20. september 2011 og krafðist ómerkingar ummæla sem tilgreind voru í þremur stafliðum. Þá krafðist hann þess að áfrýjanda yrði gerð refsing, hann dæmdur til greiðslu miskabóta og bóta vegna kostnaðar við að birta forsendur og niðurstöðu dóms í málinu í víðlesnu dagblaði.

Í héraðsdómi var hafnað kröfu um að ómerkja þau ummæli sem tilgreind voru í a lið kröfu stefnda, en fallist á kröfu um ómerkingu ummæla í b og c lið, auk þess sem dæmdar voru miskabætur og bætur vegna kostnaðar af birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í málinu.

II

Í málinu er tekist á um mörk tjáningarfrelsis og æruverndar, en bæði þessi mannréttindi njóta verndar ákvæða í stjórnarskránni. Í 73. gr. er mælt fyrir um að allir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Hver maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en hann verði að ábyrgjast þær fyrir dómi. Þá segir í 3. mgr. greinarinnar að tjáningarfrelsi megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu, öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs, enda teljist þær skorður nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Í 71. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um vernd friðhelgi einkalífs manna og fellur æra og mannorð undir hugtakið einkalíf í þeirri grein. Í samræmi við efni 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar hafa verið lögfest ákvæði í almennum hegningarlögum nr. 19/1940 um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs, sem fela í sér takmarkanir á því tjáningarfrelsi, sem greinin ella kveður á um.

Viðurkennt hefur verið að þeir sem þátt taka í opinberri umræðu um þjóðfélagsleg málefni sem hafa almenna þýðingu geti vænst þess að tjáningarfrelsi þeirra verði síður skert en ella væri. Að sama skapi hefur verið litið svo á að þeir sem eru í hringiðu stjórnmálaátaka eða umsvifamiklir og áberandi í viðskiptum geti þurft að sæta meiri skerðingu á æruvernd sinni en aðrir. Eins og áður greinir er bók áfrýjanda framlag til opinberrar umræðu um málefni sem telst mikilvægt að fram fari í lýðræðisþjóðfélagi. Stefndi tók sem fyrr segir þátt í hinni opinberu umræðu, hann var einn helsti fyrirsvarsmaður eins stærsta fyrirtækis landsins um skeið og átti ásamt viðskiptafélögum sínum ráðandi hluti í nokkrum öðrum stórum fyrirtækjum.

III

Ummæli þau, sem ómerkt voru með hinum áfrýjaða dómi og birtust í 1. prentun bókar áfrýjanda, ,,Rosabaugur yfir Íslandi“, voru röng. Þau voru líka óviðurkvæmileg í skilningi 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Þessi eintök bókarinnar hafa ekki verið innkölluð. Er fallist á niðurstöðu héraðsdóms um ómerkingu þeirra.

Eins og fyrr greinir varð áfrýjandi við kröfu stefnda um að leiðrétta hin röngu ummæli og biðjast opinberlega afsökunar. Afsökunarbeiðni áfrýjanda var bæði birt á vefsíðu hans og í grein í Morgunblaðinu. Afsökunarbeiðnin var opinber og henni var samkvæmt orðum sínum beint til stefnda. Sú leiðrétting, sem þar er að finna, tekur til hinna ærumeiðandi ummæla. Í 2. prentun bókarinnar hefur ekki að öllu leyti tekist hönduglega til um leiðréttingu þar sem enn kemur fram í textanum að Hæstiréttur hafi staðfest niðurstöðuna frá 28. júní 2007 um 19. og seinasta ákæruliðinn um fjárdrátt með þeim rökum að um greinargóða sundurliðun væri að ræða á einstökum kreditreikningum. Í framhaldinu segir: ,,Var [stefndi] því dæmdur fyrir meiri háttar bókhaldsbrot í 3 mánaða skilorðsbundið fangelsi.“

Í réttarframkvæmd hefur lengi verið litið svo á að leiðrétting rangra ummæla og afsökunarbeiðni þess, sem þau viðhafði, eigi að hafa réttaráhrif að því leyti að milda eða fella niður refsingu fyrir ummælin. Má til hliðsjónar um þetta vísa til dóma Hæstaréttar í máli nr. 163/1977 frá 21. febrúar 1978, sem birtur er í dómasafni á síðu 210 og í máli nr. 76/1988 frá 1. desember 1989 sem birtur er í dómasafni á síðu 1586. Á síðari árum hefur slík eftirfarandi háttsemi einnig verið talin eiga að hafa áhrif á bótaábyrgð þess sem ummælin viðhafði.

Þótt ónákvæmni gæti í leiðréttingu hinna ómerktu ummæla í 2. prentun bókarinnar ,,Rosabaugur yfir Íslandi“ verður að líta til þess að áfrýjandi varð við kröfu um að leiðrétta hin röngu ummæli og biðja stefnda opinberlega afsökunar á þeim bæði í dagblaði og á vefsíðu sinni. Verða ekki gerðar athugasemdir við síðarnefndu leiðréttingarnar. Verður að telja að hin ómerktu ummæli hafi upphaflega verið sett fram vegna mistaka áfrýjanda. Verður ekki talið að hin ómerktu ummæli, að teknu tilliti til leiðréttingar og opinberrar afsökunarbeiðni áfrýjanda og stöðu stefnda og þátttöku hans í opinberri umræðu um málefnið, hafi slík áhrif á persónu og æru stefnda að fullnægt sé skilyrðum b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til að dæma honum miskabætur úr hendi áfrýjanda. Verður áfrýjandi því sýknaður af þeirri kröfu stefnda. Með tilliti til leiðréttingar ummælanna verður heldur ekki fallist á að beita eigi heimild 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga og dæma stefnda bætur fyrir kostnað við birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í málinu.

Að teknu tilliti til krafna málsaðila í héraði og fyrir Hæstarétti og niðurstöðu máls þessa og með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður hvorum málsaðila gert að bera sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um ómerkingu ummæla.

Áfrýjandi, B-kk-nf B-kk-nf, skal að öðru leyti sýkn af kröfum stefnda, J-kk-ef Á-kk-ef J-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.