189/2016

Í málinu krafðist K ehf. á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, riftunar á greiðslu skuldar við U, sem K ehf. taldi að hefði falist í nánar tilgreindum kaupum á hlutdeild í tveimur skuldabréfum, sem hann gaf út árið 2006 í tengslum við skuldabréfaútboð, svo og endurheimt á því fé sem hann lét af hendi í þeim viðskiptum. Talið var að umræddar greiðslur hefðu farið fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit K ehf. og þær að öllu leyti verið inntar af hendi fyrir umsaminn gjalddaga og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að samkvæmt skilmálum, sem giltu um skuldabréfin og komu ýmist fram í útgáfulýsingu, verðviðauka við hana eða samningi K ehf. við D, þar sem þeim síðarnefnda var meðal annars falið í þágu C, skráðs eiganda skuldabréfanna, að taka við og koma til skila greiðslum frá K ehf. vegna þeirra svo og að leita eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmt þeim, hefði K ehf. borið greiðsluskyldu samkvæmt skuldabréfunum við D í þágu C. Að þessu gættu og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 398/2011 var talið að K ehf. hefði hvorki staðið í skuld við U né hefði U átt kröfu um greiðslu úr hendi K ehf. og hafði þannig ekki myndast milli þeirra kröfuréttarsamband í skilningi meginreglna fjármunaréttar. Á hinn bóginn var litið svo á að heimildin í 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu á skuld væri ekki háð því að hún hefði farið fram við aðstæður, þar sem beint réttarsamband hefði staðið milli kröfuhafa og skuldara, heldur gæti ákvæðið einnig tekið til ráðstöfunar, sem í raun leiddi til þess í senn að kröfuhafi fengi efndir á kröfu sinni og skuldari losnaði undan greiðsluskyldu sinni. Samkvæmt þessu og að virtum atvikum málsins var talið að engu gæti breytt gagnvart skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 að umþrættar ráðstafanir hefðu farið fram beint milli K ehf. og U í stað þess að greiðslur færu á þeirri leið um hendur annarra, sem kröfuréttarsamband hefði verið á milli. Samkvæmt þessu væri því fullnægt skilyrði ákvæðisins að ráðstafanir K ehf. hefðu falið í sér greiðslu á skuld við U. Hins vegar var litið svo á að umþrætt viðskipti hefðu virst venjuleg eftir atvikum í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 og var U því sýknað af kröfum K ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. mars 2016. Hann krefst þess að rift verði sex nánar tilgreindum greiðslum sínum til stefnda á skuld á tímabilinu frá 21. til 25. ágúst 2008 að fjárhæð samtals 21.377.077,75 bandaríkjadalir og að stefnda verði gert að greiða sér þá fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. maí 2012 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að fjárkrafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Svo sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi lét áfrýjandi, sem þá bar heitið Kaupþing banki hf., frá sér fara útgáfulýsingu 27. mars 2006 vegna fyrirhugaðrar lántöku með skuldabréfum samtals að fjárhæð allt að 10.000.000.000 bandaríkjadalir. Var ætlunin að skuldabréfin yrðu gefin út á síðari stigum í áföngum með skilmálum, sem tilgreindir væru annars vegar í þeirri lýsingu og getið yrði hins vegar í svonefndum verðviðaukum, sem gerðir yrðu við hverja útgáfu. Áfrýjandi gaf út slíkan verðviðauka 27. september 2006 vegna þriggja skuldabréfa, þar á meðal eins að fjárhæð 1.500.000.000 bandaríkjadalir með lokagjalddaga 4. október 2011 og annars að fjárhæð 500.000.000 bandaríkjadalir með lokagjalddaga 4. október 2016. Bæði þessi skuldabréf áttu að bera fasta vexti, sem greiða átti á sex mánaða millibili, í fyrsta sinn 4. apríl 2007, en höfuðstóll þeirra skyldi greiddur í einu lagi á lokagjalddaga. Óumdeilt er í málinu að skuldabréf voru gefin út á þessum grunni til bandarísks félags með heitinu Cede & Co. Í tengslum við fyrrnefnda útgáfulýsingu gerði áfrýjandi jafnframt samning 12. apríl 2006 við Deutsche Bank Trust Company Americas, þar sem þeim síðarnefnda var meðal annars falið í þágu eiganda skuldabréfanna að taka við og koma til skila greiðslum frá áfrýjanda á vöxtum af skuldabréfunum og höfuðstól þeirra, svo og að leita eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmt þeim. Í skilmálunum og samningnum, sem hér um ræðir, var gengið út frá því að tiltekin alþjóðleg fjármálafyrirtæki myndu kaupa hlutdeild í skuldabréfunum til að miðla áfram sjálf eða fyrir milligöngu annarra fjármálafyrirtækja í heild eða að hluta til fjárfesta, en hlutdeild, sem myndaðist á þennan hátt, yrði að vera að lágmarki 100.000 bandaríkjadalir og fjárhæð hennar, færi hún fram úr því, að öðru leyti í þúsundum dala. Skráður eigandi skuldabréfanna, Cede & Co., mun hafa verið tengdur öðru bandarísku fyrirtæki með heitinu Depository Trust Company, sem hafi fengist við verðbréfaskráningu og annast eða haft yfirumsjón með rafrænni skráningu á eignarhaldi að hlutdeild í skuldabréfunum. Slík hlutdeild var framseljanleg á verðbréfamarkaði, en skráður eigandi hennar á hverjum tíma naut réttar til að fá frá Deutsche Bank Trust Company Americas sinn hluta af greiðslum, sem áfrýjandi myndi inna af hendi til þess banka vegna vaxta af skuldabréfunum og höfuðstól þeirra. Ekki verður séð af skilmálum fyrir skuldabréfin að skráður eigandi hlutdeildar teldist að öðru leyti en þessu eiga kröfu á grundvelli hennar á hendur Deutsche Bank Trust Company Americas, Cede & Co. eða Depository Trust Company. Í útgáfulýsingunni og samningi áfrýjanda við Deutsche Bank Trust Company Americas voru jafnframt efnislega samhljóða ákvæði um að áfrýjandi mætti hvenær sem er kaupa á verðbréfamarkaði eða öðrum vettvangi hlutdeild í skuldabréfum, sem gefin yrðu út með stoð í fyrrgreindum heimildum. Eftir slík kaup gæti áfrýjandi ráðið því hvort hann ætti hlutdeildina til frambúðar, endurseldi hana eða afhenti hana til Deutsche Bank Trust Company Americas til að fá hana fellda úr gildi.

Í málinu liggja fyrir tölvubréf, sem fóru milli starfsmanna áfrýjanda og stefnda 15. ágúst 2008 og næstu daga þar á eftir. Af fyrstu bréfunum í þeirri röð verður ekki annað ráðið en að samskipti þessi hafi byrjað með því að áfrýjandi hafi lýst við stefnda áhuga á að kaupa hlutdeild í fyrrgreindum skuldabréfum fyrir samtals allt að 20.000.000 bandaríkjadali. Í framhaldi af því keypti áfrýjandi í fimm áföngum hlutdeild í skuldabréfinu á lokagjalddaga 4. október 2016, en í einu lagi hlutdeild í skuldabréfinu á lokagjalddaga 4. október 2011. Hlutdeild, sem áfrýjandi keypti á þennan hátt í fyrrnefnda skuldabréfinu, var samtals að nafnverði 16.845.000 bandaríkjadalir, en hana keypti hann í einu tilviki á genginu 73,25 og í hinum fjórum á genginu 73,5. Á þessum grunni nam kaupverðið 12.370.437,50 dölum, en við þá fjárhæð bættust síðan vextir, sem fallið höfðu á hlutdeildina frá síðasta vaxtagjalddaga 4. apríl 2008 og greiddust að fullu, þannig að alls voru greiddir vegna þessa 12.764.369,42 dalir. Hlutdeildin í síðarnefnda skuldabréfinu var að nafnverði 10.000.000 bandaríkjadalir, sem áfrýjandi keypti á genginu 83,875 eða fyrir 8.387.500 dali. Þar bættust einnig við áfallnir vextir frá 4. apríl 2008, 225.208,33 dalir, og greiddi áfrýjandi fyrir hlutdeildina 8.612.708,33 dali. Heildarkaupverðið nam þannig 21.377.077,75 bandaríkjadölum. Fyrir þessum viðskiptum gaf áfrýjandi út sex kaupnótur 18., 19. og 20. ágúst 2008 og var uppgjörsdagur þar tiltekinn ýmist þremur eða fimm dögum síðar. Í nótunum var seljandi í öllum tilvikum sagður vera „UBS Warburg“ í Svíþjóð. Í fimm tilvikum var einnig tekið fram að um endurkaup væri að ræða.

Jafnframt liggja fyrir í málinu yfirlýsingar frá Euroclear Bank SA/NV í Belgíu, þar sem fram kemur að þessi viðskipti hafi öll farið gegnum uppgjörskerfi, sem mun vera kennt við bankann. Að því er varðar viðskiptin með hlutdeild í skuldabréfinu á lokagjalddaga 4. október 2016 hafi hún í þremur tilvikum verið færð af vörslureikningi ónafngreinds seljanda inn á vörslureikning stefnda gegn greiðslu, en síðan af þeim reikningi inn á vörslureikning áfrýjanda gegn greiðslu á hærri fjárhæð. Í einu tilviki hafi hlutdeild verið færð af vörslureikningi ónafngreinds framseljanda inn á reikning stefnda án greiðslu, en síðan af þeim reikningi yfir á reikning áfrýjanda gegn greiðslu. Loks hafi í einu tilviki verið án sérstaks undanfara færð hlutdeild af vörslureikningi stefnda inn á reikning áfrýjanda gegn greiðslu. Um viðskiptin með hlutdeild í skuldabréfinu á lokagjalddaga 4. október 2011 kom fram að fyrst hafi hlutdeild að nafnverði 13.750.000 bandaríkjadalir verið færð af vörslureikningi ónafngreinds framseljanda inn á vörslureikning stefnda án greiðslu, en þar af hafi síðan hlutdeild að nafnverði 10.000.000 dalir verið færð af síðastnefndum reikningi yfir á vörslureikning áfrýjanda gegn greiðslu.

Áfrýjandi hefur lagt fram í málinu yfirlýsingu löggilts endurskoðanda, þar sem staðfest er að við færslur um framangreind kaup á hlutdeild í skuldabréfum í bókhaldi áfrýjanda hafi skuldir hans verið færðar niður um samtals 26.845.000 bandaríkjadali eða sem svarar samanlögðu nafnverði þess, sem keypt var. Svo virðist sem mismunur á nafnverði og kaupverði hafi um leið verið færður áfrýjanda til tekna. Eftir gögnum málsins hafði áfrýjandi þrátt fyrir þetta ekki neytt áðurgreindrar heimildar samkvæmt útgáfulýsingu fyrir skuldabréfin og samningi sínum við Deutsche Bank Trust Company Americas til að afhenda þeim banka hlutdeildina í skuldabréfunum til að fá hana fellda úr gildi. Þess í stað átti áfrýjandi enn hlutdeildina þegar Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í áfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Slitameðferð áfrýjanda, sem fór síðan í hönd með frestdegi 15. nóvember 2008, var lokið með nauðasamningi 23. desember 2015. Meðan á slitunum stóð höfðaði áfrýjandi mál þetta 19. júní 2012, en í því leitar hann á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, riftunar á greiðslu skuldar við stefnda, sem áfrýjandi telur hafa falist í áðurgreindum kaupum á hlutdeild í skuldabréfum, svo og endurheimt á þeim 21.377.077,75 bandaríkjadölum, sem hann lét af hendi í þeim viðskiptum.

II

Af málatilbúnaði stefnda fyrir Hæstarétti verður ekki ráðið að hann beri lengur fyrir sig málsástæður, sem hafnað var í hinum áfrýjaða dómi og lutu annars vegar að misræmi, sem stefndi taldi vera milli dómkrafna áfrýjanda og gagna málsins um dagsetningu greiðslna hans vegna viðskipta þeirra, og hins vegar að því að stefndi hafi ekki nema í einu tilviki verið eigandi hlutdeildar í fyrrnefndum skuldabréfum áður en viðskiptin fóru fram, en hann hafi í hinum tilvikunum aðeins haft milligöngu um kaup áfrýjanda og væri að því leyti ekki réttur aðili að málinu. Þarf því ekki að víkja hér frekar að þessum atriðum.

Samkvæmt því, sem áður greinir, gerði áfrýjandi alls sex kaupnótur 18., 19. og 20. ágúst 2008 vegna viðskipta sinna við stefnda, sem málið er sprottið af. Því til samræmis verður að leggja til grundvallar að þessa daga hafi komist á samningur um viðskiptin í einstaka tilvikum. Hvað sem líður lítils háttar ósamræmi í gögnum málsins um dagsetningu greiðslna, sem áfrýjandi innti í kjölfarið af hendi til að efna þessa samninga, er ljóst að þær fóru fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit áfrýjanda, sem eins og fyrr segir var 15. nóvember 2008. Skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftun greiðslu á grundvelli ákvæðisins er því að þessu leyti fullnægt.

Með viðskiptunum, sem hér um ræðir, keypti áfrýjandi hlutdeild í skuldabréfum, sem greiða átti upp í einu lagi á umsömdum lokagjalddaga, annars vegar 4. október 2011 og hins vegar 4. október 2016. Um leið greiddi áfrýjandi að fullu vexti, sem fallið höfðu á hlutdeild í höfuðstól skuldabréfanna á tímabilinu frá síðasta gjalddaga vaxta, 4. apríl 2008, fram til fyrirhugaðs uppgjörsdags viðskiptanna í ágúst sama ár, sem tilgreindur var í einstökum tilvikum í fyrrnefndum kaupnótum. Gjalddagi þeirra vaxta hefði ella verið 4. október 2008. Greiðslur þessar voru þannig að öllu leyti inntar af hendi fyrir umsaminn gjalddaga og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Er því einnig að þessu leyti fullnægt skilyrðum ákvæðisins fyrir riftun greiðslnanna.

Hér að framan var lýst nokkrum meginatriðum í skilmálum, sem giltu um skuldabréfin sem áfrýjandi keypti hlutdeild í af stefnda og komu ýmist fram í útgáfulýsingu 27. mars 2006, samningi áfrýjanda við Deutsche Bank Trust Company Americas 12. apríl sama ár eða verðviðauka um skuldabréfin 27. september á því ári. Eins og málið liggur fyrir verður ekki annað ráðið af þessum skilmálum en að áfrýjandi hafi borið greiðsluskyldu samkvæmt skuldabréfunum við Deutsche Bank Trust Company Americas í þágu skráðs eiganda þeirra, Cede & Co. Þessa skyldu hafi áfrýjandi á hinn bóginn ekki borið við þá, sem eignast höfðu hlutdeild í skuldabréfunum. Hann hefði því ekki getað losnað undan skyldunni með greiðslu beint til eigenda hlutdeildar í skuldabréfunum og hefði eftir sem áður borið hana óskerta við skráðan eiganda þeirra þótt hann hefði innt af hendi slíkar greiðslur. Þá verður ekki annað ráðið af þessum heimildum en að eigendur hlutdeildar í þessum skuldabréfum hafi ekki sjálfir getað snúið sér beint til áfrýjanda og krafið hann um greiðslu sér til handa, heldur hafi aðeins verið á færi Deutsche Bank Trust Company Americas í þágu skráðs eiganda skuldabréfanna að krefja áfrýjanda um greiðslu í einu lagi handa öllum eigendum hlutdeildar í þeim, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 12. október 2011 í máli nr. 398/2011. Í þessu ljósi stóð áfrýjandi því hvorki í skuld við stefnda né átti stefndi kröfu um greiðslu úr hendi áfrýjanda og hafði þannig ekki myndast milli þeirra kröfuréttarsamband í skilningi meginreglna fjármunaréttar. Til þess verður á hinn bóginn að líta að heimildin í 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu á skuld er ekki háð því að hún hafi farið fram við aðstæður, þar sem beint réttarsamband hefur staðið milli kröfuhafa og skuldara, heldur getur ákvæðið einnig tekið til ráðstöfunar, sem í raun leiðir til þess í senn að kröfuhafi fái efndir á kröfu sinni og skuldari losni undan greiðsluskyldu sinni. Í máli þessu háttar svo til að ráðstafanir áfrýjanda voru í þeim búningi að hann keypti af stefnda hlutdeild í skuldabréfum, sem áfrýjandi bar greiðsluskyldu á, en með því fékk stefndi í raun efndir á kröfuréttindum sínum, sem hann felldi sig við að gefa eftir að hluta, með því að í viðskiptunum var ekki greitt fullt nafnverð krafna hans. Eftir þessi kaup hefði áfrýjandi getað kosið sem fyrr segir að fá kröfu Cede & Co. á hendur sér samkvæmt skuldabréfunum fellda niður að því marki, sem svaraði til hlutdeildarinnar í þeim sem hann hafði eignast með þessum ráðstöfunum, en með því hefði hann losnað að þessu leyti undan skuldum sínum. Þá leið fór áfrýjandi ekki, heldur valdi hann að eiga áfram hlutdeild í skuldabréfunum, svo sem heimilt var samkvæmt skilmálunum sem giltu um þau. Þetta val hafði í raun þá afleiðingu að hann hefði á hverjum gjalddaga þurft að standa Deutsche Bank Trust Company Americas skil á fullri greiðslu samkvæmt skuldabréfunum, en fengið síðan fyrir atbeina milliliða til baka þann hluta af þeirri greiðslu, sem svaraði til hlutdeildar hans sjálfs í skuldabréfunum. Með þessu var áfrýjandi nánast eins settur og ef hlutdeild hans í skuldabréfunum hefði verið felld niður og hann losnað að því leyti undan skuldum sínum. Að þessu öllu virtu getur engu breytt gagnvart skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 að þessar ráðstafanir hafi farið fram beint milli áfrýjanda og stefnda í stað þess að greiðslur færu á þeirri leið um hendur annarra, sem kröfuréttarsamband var á milli. Er því jafnframt fullnægt því skilyrði ákvæðisins að ráðstafanir áfrýjanda, sem hér um ræðir, hafi falið í sér greiðslu á skuld við stefnda, en til þess verður og að líta að samkvæmt yfirlýsingunum frá Euroclear Bank SA/NV, sem áður var lýst, verður að leggja til grundvallar að stefndi hafi í öllum tilvikum sjálfur verið orðinn eigandi hlutdeildarinnar í skuldabréfunum þegar áfrýjandi keypti hana.

Eftir 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 verður ekki komið fram riftun á greiðslu skuldar, þótt öllum framangreindum skilyrðum ákvæðisins sé fullnægt, ef greiðslan hefur virst venjuleg eftir atvikum. Eins og fyrr greinir var ætlast til að viðskipti gætu farið fram á verðbréfamarkaði með hlutdeild í skuldabréfunum, sem áfrýjandi hafði gefið út, og verður ráðið af gögnum málsins að sú hafi einnig verið raunin. Í skilmálunum, sem giltu samkvæmt áðursögðu um skuldabréfin, var beinlínis tekið fram að áfrýjandi gæti sjálfur átt slík viðskipti, bæði með því að kaupa hlutdeild í skuldabréfunum og selja hana á ný. Liggur jafnframt fyrir að það hafi hann gert í talsverðum mæli, svo og að viðskipti af þessum toga hafi verið alvanaleg í tilvikum annarra fjármálafyrirtækja, bæði innlendra og erlendra. Þegar af þessari ástæðu verður að líta svo á að fyrir liggi að viðskiptin milli áfrýjanda og stefnda, sem málið varðar, hafi verið venjuleg eftir atvikum. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af kröfum áfrýjanda.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.