242/2016

I ehf. og L hf. deildu um hvort L hf. hefði við endurútreikning á lánssamningi, sem hafði verið bundinn ólögmætri gengistryggingu, verið heimilt að reikna vexti á gjalddaga sem gjaldfallið hefðu fyrir endurútreikninginn eftir 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að við heildarmat á öllum aðstæðum yrði að líta til þess hvaða áhrif viðbótarkrafan hefði á efnahag I ehf. og óhagræði hans af því að þurfa að standa skil á henni. Var talið að þegar litið væri til stærðar I ehf. og umsvifa félagsins væru áhrif viðbótarkröfunnar á I ehf. svo veruleg að L hf. yrði sjálft að bera þann vaxtamun sem um var deilt í málinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. mars 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 178.428.296 krónur, en til vara 100.000.000 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. júní 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi tekur mál þetta til lánssamnings 25. janúar 2006 sem áfrýjandi gerði við Landsbanka Íslands hf. Með samningnum tók áfrýjandi lán að jafnvirði 250.000.000 króna í tiltekinni erlendri mynt. Skilmálum lánssamningsins er nánar lýst í héraðsdómi. Samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var samningi þessum ráðstafað til stefnda.

Áfrýjandi greiddi alls 58 afborganir af láninu á tímabilinu frá 10. apríl 2006 til 10. desember 2010. Í október 2010 gekk áfrýjandi að tilboði stefnda um að greiða upp lánið miðað við stöðu þess 1. apríl sama ár gegn 25% niðurfærslu höfuðstóls. Það uppgjör fjármagnaði áfrýjandi með nýju láni frá stefnda 10. desember 2010, en með því voru stefnda greiddar 329.560.778 krónur. Í kjölfar uppgjörsins lýsti áfrýjandi því yfir gagnvart stefnda 14. janúar 2011 að hann áskildi sér rétt til frekari niðurfærslu ef hann ætti betri rétt miðað við dóma um sambærilega samninga. Með kvittun stefnda 24. sama mánaðar var áfrýjanda sendur útreikningur á fjárhæð lánsins að teknu tilliti til niðurfærslunnar.

Stefndi taldi að lánssamningurinn 25. janúar 2006 hefði haft að geyma ólögmæta bindingu við gengi erlends gjaldmiðils. Því endurreiknaði hann lánið til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010 um breytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 18. gr. þeirra laga, og tilkynnti það áfrýjanda með bréfi 15. desember 2011. Niðurstaða þess endurútreiknings var að áfrýjandi ætti inneign hjá stefnda að fjárhæð 82.011.177 krónur og var þeirri fjárhæð ráðstafað inn á fyrrgreint lán sem tekið var til að gera upp lánssamninginn. Við þennan endurútreikning var tekið tillit til viðbótarkröfu stefnda vegna vaxta fyrir liðna tíð.

Með aðilum er ágreiningslaust að viðbótarkrafa stefnda vegna mismunar á umsömdum vöxtum og vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 nemur 141.018.476 krónum. Aðalkrafa áfrýjanda svarar til þeirrar fjárhæðar að viðbættum síðargreindum vöxtum frá uppgjörsdegi 10. desember 2010 til 4. júní 2014 þegar málið var höfðað í héraði. Af hálfu áfrýjanda var því haldið fram í stefnu til héraðsdóms að sammæli væru milli aðila um að reka málið sérstaklega um þessa viðbótarkröfu. Að fengnum dómi yrðu síðan önnur lán áfrýjanda hjá stefnda gerð upp í samræmi við þá niðurstöðu. Um væri að ræða þrjú lán en viðbótarkröfur vegna vaxta af þeim næmu samtals 315.049.907 krónum. Heildarkrafa að teknu tilliti til fjárkröfunnar í máli þessu nemur því 456.068.383 krónum. Í héraði andmælti stefndi ekki þessum málatilbúnaði áfrýjanda. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var því hins vegar mótmælt að litið yrði til umræddra þriggja lána við úrlausn málsins. Var það reist á því að tvö af þessum lánum hefðu verið lögmæt erlend lán og því hefði engri viðbótarkröfu vegna þeirra verið beint að áfrýjanda. Þriðja lánið hefði verið gert upp með erlendu láni liðlega ári eftir lántöku 2. nóvember 2008 en viðbótarkrafa vegna þess næmi um 27.000.000 krónum. Þessi andmæli fela í sér nýja málsástæðu, sem reist er á þessum atvikum, en lagaskilyrði standa ekki til þess að hún komist að í málinu, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt þessu verður við úrlausn málsins að meta áhrif viðbótarkröfunnar gagnvart áfrýjanda að því gættu að mismunur á umsömdum vöxtum og vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 vegna lánanna allra nemi samtals 456.068.383 krónum.

II

Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hafnað þeirri málsástæðu áfrýjanda að stefndi hafi með athöfnum sínum viðurkennt ríkari rétt en leiðir af lögum til að greiðslur áfrýjanda á vöxtum fyrir liðna tíð teldust fela í sér fullnaðaruppgjör. Jafnframt verður fallist á röksemdir héraðsdóms fyrir því að stefndi hafi ekki með lögskiptum sínum við aðra viðskiptavini sína skuldbundið sig til að veita áfrýjanda frekari rétt en leiðir af almennum reglum. Tekur varakrafa áfrýjanda mið af því að stefndi hafi fallið frá viðbótarkröfu vegna vaxta gagnvart öllum skuldurum sínum ef krafan nam lægri fjárhæð en 100.000.000 krónum.

Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur þeirri meginreglu kröfuréttar verið slegið fastri að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann á rétt til úr hendi skuldara, eigi tilkall til viðbótarkröfu. Frá þeirri meginreglu gilda þó undantekningar við sérstakar aðstæður, sem ráðast af heildarmati á öllum atvikum og lögskiptum aðila. Meðal þeirra atriða sem vega þungt er óhagræði skuldara af viðbótarkröfunni, en því meira sem það er því ríkari eru rökin til að víkja frá meginreglunni.

Að því er varðar viðbótarkröfur vegna vaxta af lánum, sem bundin hafa verið ólögmætri gengistryggingu, hefur verið talið skipta máli hvort skuldari er annars vegar einstaklingur, lítið fyrirtæki eða fámennt sveitarfélag eða hins vegar stórt fyrirtæki. Svo sem nánar er rakið í dómum réttarins 20. desember 2016 í málum nr. 82/2016, 149/2016 og 150/2016 er ekki útilokað að vikið verði frá umræddri meginreglu þótt í hlut eigi meðalstór og jafnvel stærri fyrirtæki, en þá þarf eðli máls samkvæmt meira að koma til. Verður því aðeins vikið frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til fullra efnda, þegar stærri fyrirtæki eiga í hlut, að beiting reglunnar leiði til svo verulegrar röskunar á hagsmunum skuldara og jafnvægi í skuldarsambandinu að ekki verði við unað.

Fallist verður á það með héraðsdómi að viðbótarkrafa áfrýjanda vegna fyrrgreindra fjögurra lána sé umtalsverð. Einnig verður ekki talið að um hafi verið að ræða svo fáar greiðslur eða lítið hlutfall afborgana að ekki hafi myndast næg festa í lögskiptum aðila við framkvæmd lánssamninga sem áfrýjandi hafði greitt af um árabil. Jafnframt verður lagt til grundvallar að báðir aðilar hafi gengið út frá því að gengistrygging höfuðstóls lánanna væri gild og eru því engin efni til að telja að áfrýjandi hafi ekki verið í góðri trú um að greiðslur hans á vöxtum hverju sinni fælu í sér fullar efndir. Mæla þessi atriði með því að krafa áfrýjanda verði tekin til greina án þess þó að þau ein og sér geti ráðið úrslitum. Að þessu gættu verður við heildarmat á öllum aðstæðum að líta til þess hvaða áhrif viðbótarkrafan hefur á efnahag áfrýjanda og óhagræði hans af því að þurfa að standa skil á henni.

Eins og áður greinir var áfrýjanda tilkynnt um endurútreikning stefnda á því láni sem kröfugerð hans tekur til með bréfi 15. desember 2011, en viðbótarkrafa vegna vaxta var innifalin í útreikningnum. Samkvæmt ársreikningi áfrýjanda fyrir það ár námu tekjur hans 4.459.444.534 krónum, en rekstrargjöld voru samtals 4.196.290.718 krónur. Að teknu tilliti til afskrifta að fjárhæð 135.434.239 krónur var rekstarhagnaður ársins 127.719.577 krónur. Þegar tillit hafði verið tekið til fjármagnsliða og skatta nam hagnaður ársins 429.720.173 krónum, en um þá niðurstöðu skipti mestu leiðrétting skulda að fjárhæð 526.027.412 krónur. Viðbótarkrafa vegna vaxta í heild sinni svarar því ríflega til hagnaðar alls ársins en þau áhrif eru enn meiri þegar aðeins er litið til rekstarhagnaðarins fyrir fjármagnsliði og skatta. Þá nam eigið fé í árslok 696.436.207 krónum og því er hlutfall viðbótarkröfunnar í heild sinni af þeirri fjárhæð verulegt. Þegar allt þetta er virt og litið til stærðar og umsvifa félagsins á þessum tíma eru áhrif viðbótarkröfunnar á áfrýjanda svo veruleg að stefndi verður sjálfur að bera þann vaxtamun sem krafa áfrýjanda tekur til og leiðir af því að lán voru bundin ólögmætri gengistryggingu. Er þá einnig höfð hliðsjón af dómi réttarins 20. desember 2016 í máli nr. 82/2016.

Samkvæmt framansögðu verður tekin til greina krafa áfrýjanda á hendur stefnda að fjárhæð 141.018.476 krónur, sem svarar til viðbótarkröfu vegna vaxta fyrir liðna tíð er hann stóð stefnda skil á vegna lánssamnings 25. janúar 2006. Krafa áfrýjanda um vexti á þá fjárhæð samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 á sér ekki stoð í samningi, lögum eða venju, sbr. 3. gr. þeirrar laga. Aftur á móti verður fallist á kröfu áfrýjanda um dráttarvexti frá því málið var höfðað 4. júní 2014, sbr. 3. mgr. 5. gr. laganna.

Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, Landsbankinn hf., greiði áfrýjanda Innnesi ehf., 141.018.476 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. júní 2014 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.