163/2010

Fjármálafyrirtækið S gaf út skuldabréf í fjórum flokkum á árunum 2004 og 2008, sem skráð voru í Kauphöll Íslands. Í einum flokknum var S viðskiptavaki vegna skuldabréfanna, en í skilmálum skuldabréfanna í öllum flokkummun hafa verið tekið fram að engin uppgreiðsluheimild væri í skuldabréfunum. Fyrir lá að G eignaðist skuldabréf í öllum  flokkunum. Við breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem tóku gildi í október 2008, var kröfum vegna innstæðna veitt aukin rétthæð við skipti á búi fjármálafyrirtækis. Í nóvember 2008 bauðst S til að kaupa skuldabréfin af G gegn því að kaupverðið yrði lagt á bundinn innlánsreikning hjá sér og G léti að auki af hendi fjárhæð, sem svaraði til helmings kaupverðsins og yrði einnig lagt á slíkan reikning. Það gekk eftir og S keypti bréfin 11. nóvember 2008. S var síðan tekið til slitameðferðar samkvæmt XII. kafla laga nr. 161/2002 í mars 2009. Slitastjórn S lýsti því yfir í júní 2009 að hún teldi að ráðstafanirnar í nóvember 2008 væru riftanlegar, en G mótmælti þessari afstöðu til kröfunnar og lýsti henni sem forgangskröfu við slit S. Ekki var fallist á með G að líta mætti á þessa ráðstöfun sem kaup S á skuldabréfum og taldist hún hafa falið í sér greiðslu á skuld S sem ekki var fallin í gjalddaga og hafi greiðslan því verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var, sbr. 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Ekki gæti talist venjulegt að stórfelldum skuldum fjármálafyrirtækis samkvæmt skuldabréfum, sem ekki féllu í gjalddaga fyrr en eftir þó nokkurn tíma, væri breytt í innlán, sem bundið var til þriggja ára og bar sömu eða hærri vexti en skuldabréfin hefðu borið, hvað þá þegar atvikum var að auki þannig háttað að kröfuhafinn skuldbatt sig til að leggja til frekara lánsfé og öðlaðist um leið forgangsrétt fyrir allri kröfu sinni gagnvart öðrum lánardrottnum. Þá hefðu ráðstafanir málsaðilanna í nóvember 2008, sem gerðar voru innan sex mánaða fyrir frestdag við slit S, miðað að því að G fengi forgangsrétt gagnvart hliðsettum lánardrottnum, sem hann hefði ella ekki notið. Af þeim sökum var talið að þessar ráðstafanir hefðu leitt til tjóns og því væri fullnægt skilyrðum laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu, sem fólst í þeim kaupum S á skuldabréfum sem um ræddi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2010, þar sem staðfest var riftun á greiðslu varnaraðila 11. og 12. nóvember 2008 að fjárhæð samtals 2.224.761.948 krónur til sóknaraðila á kröfu samkvæmt nánar tilteknum skuldabréfum og jafnframt hafnað að krafa sóknaraðila sömu fjárhæðar að viðbættum verðbótum og vöxtum til 22. apríl 2009, 183.970.616 krónum, yrði við slitameðferð varnaraðila viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans, samtals 2.408.732.564 krónur, verði viðurkennd sem forgangskrafa eftir áðurnefndum heimildum við slit varnaraðila. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins gaf varnaraðili 1. júní 2004 út 800 rafræn skuldabréf að fjárhæð samtals 4.000.000.000 krónur í flokki, sem auðkenndur var STRB 04 1. Skuldabréfin, sem voru að fjárhæð 5.000.000 krónur hvert, áttu að bera 5% ársvexti, sem greiddir yrðu 1. júní hvert áranna frá 2005 til 2010, en höfuðstól átti að greiða í einu lagi síðastgreindan dag og var hann bundinn vísitölu neysluverðs. Skuldabréfin voru skráð í Kauphöll Íslands 21. júlí 2004 og var meðal annars tekið fram í skilmálum þeirra að varnaraðila bæri að setja daglega fram tilboð um kaup á þeim og sölu að lágmarki 40.000.000 krónur. Þá gaf varnaraðili 1. nóvember 2004 út 600 rafræn skuldabréf að fjárhæð samtals 6.000.000.000 krónur í flokki BURD 04 1, en skuldabréfin, sem voru að fjárhæð 10.000.000 krónur hvert, áttu að bera 4,75% ársvexti. Greiðslukjör á þessum skuldabréfum voru að öðru leyti þau sömu og lýst var um fyrrnefndan skuldabréfaflokk, en þó þannig að árlegur gjalddagi var 1. nóvember. Um þessi skuldabréf, sem skráð voru í kauphöll 19. nóvember 2004, var enginn skilmáli um svokallaða viðskiptavakt. Varnaraðili gaf jafnframt út 1. nóvember 2004 skuldabréf í flokki STRB 04 3, sem voru 600 talsins og hvert að fjárhæð 10.000.000 krónur. Skuldabréfin áttu að bera 4,5% ársvexti, en um önnur atriði, sem áður var getið varðandi skuldabréf í flokki BURD 04 1, voru þessi skuldabréf sams konar. Loks er þess að geta að enn gaf varnaraðili út nýjan flokk rafrænna skuldabréfa 13. júní 2008, sem fékk auðkennið STRB 08 6. Samkvæmt því, sem liggur fyrir í málinu um skilmála skuldabréfa í þessum flokki, var heildarfjárhæð þeirra 4.000.000.000 krónur og hvert að fjárhæð 10.000.000 krónur, ársvextir áttu að vera 7,25% og greiðast 13. júní á hverju árinu 2009 til 2013, en gjalddagi höfuðstóls, sem bundinn var vísitölu neysluverðs, átti að vera í einu lagi þann dag á síðastnefnda árinu. Skuldabréf í þessum flokki munu hafa verið skráð í kauphöll. Ekki liggur fyrir hvort viðskiptavakt hafi tekið til þeirra eða varnaraðila verið heimilt að greiða þau fyrir umsaminn gjalddaga, en í skilmálum skuldabréfanna í hinum flokkunum þremur, sem að framan var lýst, var tekið fram að engin „uppgreiðsluheimild“ væri í skuldabréfunum. Fyrir liggur í málinu að sóknaraðili eignaðist skuldabréf að nafnverði samtals 865.000.000 krónur í flokknum STRB 04 1, 100.000.000 krónur í flokknum BURD 04 1, 500.000.000 krónur í flokknum STRB 04 3 og 200.000.000 krónur í flokknum STRB 08 6.

Með 6. gr. laga nr. 125/2008, sem tóku gildi 7. október 2008, var bætt við 103. gr. laga nr. 161/2002 þeim nýmælum að kröfur vegna innstæðna samkvæmt lögum nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta skyldu njóta rétthæðar samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við „skipti á búi fjármálafyrirtækis“. Samkvæmt greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi leitaði varnaraðili til hans um miðjan október 2008 með ósk um að hann legði varnaraðila til fé í bundnu innláni, en sá síðarnefndi væri „á móti reiðubúinn til að kaupa af honum áður útgefin skuldabréf gegn því að kaupverði þeirra yrði jafnharðan ráðstafað á bundinn innlánsreikning hjá varnaraðila.“ Varnaraðili hafi síðan aflað yfirlýsingar frá Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta 24. október 2008, þar sem staðfest væri að innlán á reikningum hjá varnaraðila nytu verndar samkvæmt lögum nr. 98/1999 og hafi hann kynnt þetta sóknaraðila með rafpósti 28. sama mánaðar. Af þessu hafi leitt viðræður aðilanna í byrjun nóvember 2008, þar sem varnaraðili hafi boðist til að kaupa skuldabréfin, sem áður var getið, gegn því að kaupverðið yrði lagt á bundinn innlánsreikning hjá sér og sóknaraðili léti að auki af hendi fjárhæð, sem svaraði til helmings kaupverðsins og yrði einnig lagt á slíkan reikning. Á grundvelli þessara viðræðna, sem varnaraðili hafi efnt til og snúist hafi meðal annars um vaxtakjör og binditíma innlána, hafi hann 11. nóvember 2008 keypt skuldabréfin. Fyrir liggur að kaupverðið nam samtals 2.224.761.948 krónum miðað við uppgjörsdag 12. nóvember 2008 og skiptist það þannig að skuldabréfin í flokki STRB 04 1 voru keypt á genginu 138,9518 fyrir 1.201.932.896 krónur, í flokki BURD 04 1 á genginu 134,1384 fyrir 134.138.400 krónur og í flokki STRB 04 3 á genginu 134,1286 fyrir 670.643.000 krónur, en gengi skuldabréfanna í flokki STRB 08 6 var 99,9385 og verð þeirra þannig 199.877.000 krónur, sem samtals 18.170.652 krónur bættust við vegna áfallinna vaxta og verðbóta. Í fjórum skjölum, sem aðilarnir undirrituðu á uppgjörsdeginum, var staðfest að samið hafi verið um að fjárhæðin, sem nam kaupverði allra skuldabréfanna, væri innlán hjá varnaraðila, þar sem „gjalddagi“ yrði 14. nóvember 2011, og hún verðtryggð með vísitölu neysluverðs. Síðastgreindan dag bæri varnaraðila að greiða sóknaraðila innlánið ásamt verðbótum og ársvöxtum, sem voru misjafnir eftir skuldabréfaflokkunum sem einstakir hlutir af innláninu áttu rætur að rekja til, en þeir voru á bilinu frá 5,58% til 7,25%. Samhliða þessu stofnaði sóknaraðili jafnframt til sérstaks innláns hjá varnaraðila að fjárhæð 1.112.381.061 króna, sem átti að vera bundið til 12. febrúar 2009 og bera 21,5% ársvexti.

Fjármálaeftirlitið ákvað 9. mars 2009 að taka yfir vald hluthafafundar varnaraðila, víkja stjórn hans frá störfum og skipa honum skilanefnd í samræmi við þágildandi ákvæði 100. gr. a. laga nr. 161/2002, eins og þeim hafði verið breytt með 5. gr. laga nr. 125/2008. Varnaraðila var veitt heimild til greiðslustöðvunar 19. mars 2009, sem standa átti til 11. júní sama ár, en áður en sá tími var á enda var honum skipuð slitastjórn 11. maí 2009 samkvæmt 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009 og 4. tölulið ákvæðis II til bráðabirgða við þau lög. Slitastjórnin mun hafa gefið út innköllun til lánardrottna varnaraðila 12. maí 2009 og kröfulýsingarfresti lokið 18. júlí sama ár. Á þeim fresti ritaði slitastjórnin bréf 19. júní 2009 til sóknaraðila, þar sem hún lýsti því áliti að framangreindar ráðstafanir 11. og 12. nóvember 2008 væru riftanlegar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. og 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 eins og henni var breytt með 7. gr. laga nr. 44/2009, en þessu andmælti sóknaraðili með bréfi 30. júní 2009. Í framhaldi af því lýsti sóknaraðili 17. júlí sama ár kröfu að höfuðstól 2.224.761.948 krónur á grundvelli fyrrgreinds innláns ásamt 183.970.616 krónum vegna áfallinna vaxta og verðbóta og krafðist hann þess að þær fjárhæðir samanlagðar nytu stöðu forgangskröfu samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. Í skrá slitastjórnar um lýstar kröfur á hendur varnaraðila mun þessi krafa sóknaraðila hafa verið viðurkennd með þeirri heildarfjárhæð, sem hann lýsti, 2.408.732.564 krónum, en sem almenn krafa. Í tilkynningu um þetta til sóknaraðila 30. júlí 2009 kom fram að slitastjórnin reisti þessa afstöðu til kröfunnar á því að hún hafi verið „skuldabréfalán til Straums sem breytt hafi verið í innlán innan 6 mánaða fyrir frestdag og áður en komið var að umsömdum gjalddaga skuldabréfanna. Breyting þessi hafi verið framkvæmd sem uppgreiðsla skuldabréfanna og andvirðið fært inn á innlánsreikning. Með þessari aðgerð var rétthæð hverrar kröfu við gjaldþrotaskipti breytt og kröfuhafinn fékk þannig auknar tryggingar fyrir ógjaldfallinni kröfu. Ráðstöfun þessi er riftanleg að mati slitastjórnar og vísar slitastjórn í því sambandi til bréfs sem hún sendi kröfuhafanum 19. júní 2009“. Þessari afstöðu til kröfunnar mótmælti sóknaraðili með bréfi 5. ágúst 2009. Ekki var leyst úr ágreiningi aðilanna um þetta á kröfuhafafundum, sem slitastjórnin hélt 6. og 25. ágúst 2009, og vísaði hún því ágreiningnum til Héraðsdóms Reykjavíkur með bréfi 3. september sama ár. Mál þetta var þingfest af því tilefni 21. september 2009.

II

Samkvæmt áðurnefndum skilmálum skuldabréfa í flokknum STRB 04 1 bar varnaraðila að gegna hlutverki svonefnds viðskiptavaka og setja daglega fram í kauphöll tilboð um kaup og sölu á þeim fyrir tiltekna lágmarksfjárhæð. Þá var og tekið fram í skilmálum skuldabréfa í þessum flokki og flokkunum BURD 04 1 og STRB 04 3 að „engin uppgreiðsluheimild“ fylgdi þeim. Með þessu hefur sýnilega verið gengið út frá því að varnaraðili kynni að eiga viðskipti með skuldabréf, sem að minnsta kosti áttu undir einhverja þá flokka, sem mál þetta varðar. Þrátt fyrir það stendur engin haldbær réttarheimild til að víkja við þessar aðstæður frá þeirri meginreglu fjármunaréttar að krafa falli niður með því að réttindi og skyldur komist á sömu hendi og getur þar engu breytt þótt varnaraðili hefði í kjölfar kaupa á skuldabréfum, sem hann hafði sjálfur gefið út, getað stofnað á nýjan leik til skuldar með því að selja þau öðrum. Að lögum verður því að líta svo á að varnaraðili hafi greitt kröfu sóknaraðila á hendur sér 11. nóvember 2008 án tillits til þess að í skiptum þeirra hafi orðum verið hagað þannig að varnaraðili hafi þá keypt af sóknaraðila skuldabréf að nafnverði samtals 1.665.000.000 krónur, sem varnaraðili hafði gefið út. Á þeim tíma var næsti gjalddagi áfallinna vaxta af þessum skuldabréfum ýmist 1. júní, 13. júní eða 1. nóvember 2009, en gjalddagi alls verðbætts höfuðstóls þeirra ýmist 1. júní eða 1. nóvember 2010 eða 13. júní 2013. Að því virtu greiddi varnaraðili þessar skuldir sínar við sóknaraðila fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

Með 6. gr. laga nr. 125/2008 var sem fyrr segir gerð sú breyting á lögum nr. 161/2002 að kröfur vegna innstæðna hjá viðskiptabanka öðluðust forgangsstöðu í réttindaröð við slit fjármálafyrirtækis eða eftir atvikum nauðasamningsumleitanir þess eða gjaldþrotaskipti á því, sbr. nú 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, eins og þeim var breytt með 6. gr. laga nr. 44/2009. Nokkru eftir að þessi lagabreyting tók gildi bauðst varnaraðili til að kaupa af sóknaraðila ógjaldfallin skuldabréf, sem varnaraðili hafði gefið út, gegn því að kaupverðið yrði bundið innlán hjá sér, samhliða því að sóknaraðili léti af hendi helming kaupverðsins til viðbótar, sem einnig yrði bundið innlán hjá varnaraðili. Óumdeilt er að þetta boð var kveikjan að þeim ráðstöfunum, sem gerðar voru 11. og 12. nóvember 2008, en með þeim var fénu, sem sóknaraðili átti áður hjá varnaraðila á grundvelli skuldabréfa, ráðstafað á innlánsreikning, sem var þó bundinn til tiltekins dags, sem var ýmist fyrir eða eftir gjalddaga skuldabréfanna, og bar vexti, sem ýmist voru hærri eða þeir sömu og skuldabréfin höfðu borið. Þótt fjármálafyrirtæki afli sér lánsfjár eftir ýmsum leiðum og með margvíslegum kjörum, þar á meðal með því að taka við innlánum hafi þau starfsleyfi sem nái til þess samkvæmt 4. gr. laga nr. 161/2002, getur engan veginn talist venjulegt að stórfelldum skuldum þess samkvæmt skuldabréfum, sem falla ekki í gjalddaga fyrr en eftir þó nokkurn tíma, sé breytt í innlán, sem bundið er til þriggja ára og ber sömu eða hærri vexti en skuldabréfin hefðu borið, hvað þá þegar atvikum er að auki þannig háttað að kröfuhafinn skuldbindi sig til að leggja til frekara lánsfé og öðlist um leið forgangsrétt fyrir allri kröfu sinni gagnvart öðrum lánardrottnum. Ráðstafanir málsaðilanna 11. og 12. nóvember 2008, sem gerðar voru innan sex mánaða fyrir frestdag við slit varnaraðila, leiddu að sönnu ekki til þess að fé gengi að svo komnu úr höndum hans, en þær miðuðu á hinn bóginn að því að sóknaraðili fengi forgangsrétt gagnvart hliðsettum lánardrottnum, sem hann hefði ella ekki notið. Af þeim sökum leiddu þessar ráðstafanir til tjóns. Að þessu öllu virtu er fullnægt skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu, sem fólst í þeim kaupum varnaraðila á skuldabréfum sem hér um ræðir.

Með riftun á greiðslu varnaraðila, sem að framan getur, raknar við það réttarsamband, sem var við lýði milli hans og sóknaraðila áður en hún var innt af hendi. Samkvæmt 143. gr. laga nr. 21/1991 leiðir þetta til þess að sóknaraðili telst eftir riftun eiga kröfu á hendur varnaraðila á grundvelli skuldabréfanna, sem málið varðar, en varnaraðili getur fyrir sitt leyti endurheimt greiðsluna, sbr. og 1. mgr. 142. gr. sömu laga. Eftir samningi aðilanna 11. nóvember 2008, sem leiddi til þeirrar greiðslu, hefur fjárhæð hennar allar götur síðan verið í höndum varnaraðila sem innstæða sóknaraðila á innlánsreikningi. Vegna þessa verður að líta svo á að riftun greiðslunnar leiði sjálfkrafa til þeirrar niðurstöðu að fjárhæð hennar teljist ekki lengur til innstæðna, sem ákvæði 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 taki til. Krafa sóknaraðila samkvæmt skuldabréfunum nýtur því stöðu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 í réttindaröð við slit varnaraðila.

Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Gildi-lífeyrissjóður, greiði varnaraðila, Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf., 500.000 krónur í kærumálskostnað.