300/2013

Vegna hjónaskilnaðar fóru fram opinber skipti til fjárslita milli M og K. Í málinu krafðist K þess að við skiptin yrði vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 þannig að henni yrði heimilað að taka að óskiptu nánar tilgreinda fasteign, sem hún hafði keypt fyrir stofnun hjúskapar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að framlög M til framfærslu heimilisins og vegna kostnaðar af fasteigninni hefðu ekki numið háum fjárhæðum. Var fallist á það með K að þau hefðu ekki leitt til verulegrar fjárhagslegrar samstöðu og að meirihluti kostnaðar við rekstur heimilisins hefði sýnilega verið borinn af henni. Þá var ekki hægt að líta svo á að framlög M hefðu leitt til eignaaukningar sem rök stæðu til að taka mið af. Þótt krafa K yrði ekki sérstaklega studd við það að hjúskapurinn hefði staðið stutt, var talið að önnur skilyrði 1. og 2. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga væru uppfyllt til þess að víkja frá helmingaskiptareglu 103. gr. laganna. Var því fallist á kröfu K, enda yrðu skipti að öðrum kosti bersýnilega ósanngjörn fyrir hana.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. apríl 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. apríl 2013, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að vikið yrði á þann hátt frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 við opinber skipti til fjárslita milli málsaðilanna að fasteignin [...] í [...], fastanúmer [...]-[...], falli að óskiptu til hennar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Fyrir Hæstarétti gerir sóknaraðili sömu kröfu og áður er getið, auk þess að krefjast málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar að öðru leyti en því „að þeim hluta úrskurðar héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi kröfunni um greiðslu húsaleigu að fjárhæð kr. 1.650.000 verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að fjalla um kröfu varnaraðila um greiðslu húsaleigu.“ Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Með hinum kærða úrskurði var hluta af kröfu varnaraðila vísað frá dómi. Hann hefur ekki fyrir sitt leyti kært úrskurðinn til Hæstaréttar hvað þann hluta málsins varðar og kemur krafa varnaraðila um greiðslu húsaleigu þegar af þeirri ástæðu ekki til neinna álita í málinu.

I

Málsaðilar gengu í hjúskap í [...] 27. maí 2007 og hófu í kjölfarið sambúð í íbúð sóknaraðila í fjöleignarhúsinu nr. [...] við [...] í [...]. Þau eignuðust eitt barn í hjúskapnum en fyrir átti sóknaraðili annað barn. Sambúðinni lauk rúmlega þremur árum síðar þegar varnaraðili flutti út úr íbúðinni en aðilana greinir á um hvenær það var. Heldur sóknaraðili fram að þau hafi slitið samvistir í nóvember 2010 en varnaraðili kveður sambúðinni hafa lokið 11. mars 2011. Þann 1. apríl sama ár sótti sóknaraðili um skilnað við varnaraðila að borði og sæng. Sú niðurstaða liggur nú fyrir að sóknaraðili fer ein með forsjá beggja barnanna, en í málinu deila aðilarnir um fjárslit við opinber skipti vegna skilnaðar. Krefst sóknaraðili þess að áðurnefnd íbúð falli að óskiptu til hennar á grundvelli 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga, en íbúðin er hjúskapareign hennar sem hún eignaðist tæplega tveimur árum fyrir stofnun hjúskapar aðilanna. Varnaraðili krefst á hinn bóginn helmingaskipta samkvæmt reglu 103. gr. sömu laga.

Samkvæmt 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga má víkja frá meginreglu um helmingaskipti ef skipti yrðu að öðrum kosti bersýnilega ósanngjörn fyrir annað hjóna. Á þetta meðal annars við þegar tekið er tillit til fjárhags hjónanna og lengdar hjúskapar, svo og ef annað hjóna hefur flutt í búið verulega miklu meira en hitt við hjúskaparstofnun. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar geta frávik frá helmingaskiptum einnig átt sér stað meðal annars þegar annað hjóna hefur með vinnu, fjárframlögum til framfærslu fjölskyldu eða á annan hátt stuðlað verulega að aukningu á þeirri fjáreign sem falla ætti hinu í skaut. Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að sú aðstaða, sem lýst sé í 104. gr., eigi við í þessu tilviki og því beri að taka kröfuna til greina. Varnaraðili andmælir því að svo sé, en málsástæðum aðilanna er nánar lýst í úrskurði héraðsdóms þar sem niðurstaðan varð sú að kröfu sóknaraðila var hafnað.

II

Sóknaraðili keypti áðurnefnda íbúð 9. ágúst 2005 fyrir 15.000.000 krónur. Þar af greiddi hún 5.000.000 krónur með reiðufé en að öðru leyti efndi hún kaupsamninginn með andvirði láns hjá Landsbanka Íslands hf. Í nærfellt tvö ár stóð hún ein undir greiðslu afborgana og vaxta af fasteignarláninu, en óumdeilt er að á sambúðartímanum greiddi varnaraðili helming vaxta og afborgana á móti henni þótt deilt sé um hvenær greiðsluþátttöku hans lauk. Eftir það hefur hún borið ein þennan kostnað. Sóknaraðili fékk löggiltan fasteignasala til að meta íbúðina til verðs og er verðmat hans dagsett 26. mars 2012. Þar kemur meðal annars fram að húseignin sé í góðu ástandi að utan og nýlega viðgerð. Líklegt söluverð íbúðarinnar taldi hann vera 18.500.000 krónur. Af hálfu varnaraðila hefur verðmati fasteignasalans ekki verið andmælt.

Fyrir héraðsdómi lagði varnaraðili fram færsluyfirlit um greiðslur af tveimur bankareikningum hans inn á reikning sóknaraðila, samtals 3.075.585 krónur. Þessar millifærslur náðu yfir tímabilið frá 6. september 2007 til 7. janúar 2011, en tvær þeirra bárust alllöngu síðar eða í nóvember 2011, samtals 25.000 krónur. Sóknaraðili heldur fram að með þessum greiðslum hafi varnaraðili staðið undir afborgunum og vöxtum af fasteignarláninu að jöfnu á móti henni, en að auki hafi hann greitt vatns- og fráveitugjöld vegna fasteignarinnar. Varnaraðili hafi engin önnur gjöld innt af hendi vegna hennar en þau sem að framan er getið. Þá hafi hann greitt helming kostnaðar af síma, nettengingu og leikskóla og auk þess vátryggingariðgjöld fyrir sína eigin bifreið, en tryggingar fyrir bifreiðir þeirra beggja hafi verið skráðar á hennar nafn. Með þessu sé greiðsluþátttaka hans í rekstri heimilisins upp talin. Sóknaraðili hafi að öðru leyti borið hitann og þungann af heimilisútgjöldum, þar á meðal vegna matarkaupa fyrir sig og dætur sínar, en varnaraðili hafi keypt sinn eigin mat vegna ólíkra matarvenja. Varnaraðili hafi hætt allri greiðsluþátttöku í þágu heimilisins í lok árs 2010. Þá hefur sóknaraðili lagt fram færsluyfirlit af eigin bankareikningum á tímabili sambúðar sem hún telur sýna að nær öllum tekjum hennar hafi verið varið til heimilisþarfa. Áðurnefndar millifærslur af reikningum varnaraðila koma fram á þessum yfirlitum, en einnig eru þar tvær „almennar innborganir“ frá varnaraðila, samtals 81.000 krónur. Sóknaraðili skoraði á varnaraðila fyrir héraðsdómi að sýna fram á að hann hafi að öðru leyti en felst í millifærslum af reikningum hans tekið þátt í heimilisrekstri aðila, svo sem með því að leggja fram færsluyfirlit af eigin reikningum á tímabili sambúðar eins og hún hafi sjálf gert. Varnaraðili varð ekki við þessari áskorun og krefst sóknaraðili að það verið metið honum í óhag. Hann hafi þar með ekki sýnt fram á frekari framlög í þágu heimilisins. Hann hafi á hinn bóginn sent stóran hluta tekna sinna til fjölskyldu sinnar í [...]. Samkvæmt þessu hafi ekki verið um að ræða fjárhagslega samstöðu milli aðilanna á sambúðartímanum, en greiðslur á þeim gjöldum, sem standa þurfti skil á við heimilishaldið, hafi verið í mjög föstum skorðum.

Fram er komið að á árunum 2009 og 2011 voru gerðar endurbætur á húseigninni að [...] á vegum húsfélagsins. Kveðst sóknaraðili af því tilefni hafa greitt 256.800 krónur til húsfélagsins árið 2009 og 1.391.000 krónur árið 2011. Kveður hún varnaraðila engan þátt hafa tekið í greiðslu kostnaðar vegna framkvæmdanna.

Sóknaraðili mótmælir sérstaklega þeirri niðurstöðu héraðsdóms að varnaraðili hafi með fjárframlögum sínum stuðlað að eignarmyndun í nefndri fasteign. Þvert á móti liggi fyrir að frá því hún keypti íbúðina fyrir 15.000.000 krónur hafi eignarmyndun í henni verið neikvæð. Hrein eign sóknaraðila í íbúðinni hafi í upphafi numið 5.000.000 krónum eða einum þriðja hluta af kaupverði hennar. Miðað við verðmat fasteignasala í mars 2012 sé líklegt söluverð hennar 18.500.000 krónur og markaðsverð íbúðarinnar hafi þannig hækkað um 3.500.000 krónur. Á sama tíma hafi áhvílandi lán hækkað samkvæmt greiðsluseðli frá Landsbankanum hf. um 4.584.259 krónur miðað við gjalddaga í mars 2012. Eftirstöðvar skuldabréfsins eftir greiðslu á gjalddaga 15. mars 2012 hafi numið 14.584.259 krónum og því hafi hrein eign hennar í fasteigninni lækkað frá því hún var keypt og engin eignarmyndun hafi orðið í henni gagnstætt því sem byggt sé á í úrskurði héraðsdóms.

Varnaraðili mótmælir að yfirlit um millifærslur af bankareikningum hans hafi að geyma upplýsingar um allar greiðslur sem hann hafi innt af hendi. Þvert á móti hafi hann margoft keypt matvæli, fatnað á börnin og greitt margs kyns annan kostnað í þágu heimilisins. Þannig hafi nánast verið tilviljunum háð hver greiddi breytilegan kostnað hverju sinni. Fyrir Hæstarétti mótmælti hann einnig að sóknaraðili hafi ein staðið straum af kostnaði við áðurnefndar framkvæmdir húsfélagsins árin 2009 og 2011. Hið rétta sé að hann hafi verið „greiddur af fjármunum heimilisins“ eins og það er orðað í greinargerð hans til Hæstaréttar, en fyrir héraðsdómi mótmælti hann ekki staðhæfingu sóknaraðila um að hún hefði ein greitt þennan kostnað. Þá hafi varnaraðili með því að leggja hluta tekna sinn inn í sameiginlegt fjárfélag aðilanna haft áhrif á verðmætasköpun á því tímabili er sambúð þeirra stóð yfir. Hann hafi mátt gera ráð fyrir að hann væri ekki einungis að reka hið sameiginlega fjárfélag heldur einnig að ávaxta fé sitt með því að eignast hlutdeild í íbúðinni. Þá mótmælir hann því að afar takmörkuð fjárhagsleg samstaða hafi verið á milli aðila á hjúskapartímanum.

III

Við úrlausn um kröfu sóknaraðila að vikið verði frá reglu 103. gr. hjúskaparlaga á grundvelli 1. og 2. mgr. 104. gr. sömu laga verður fyrst að líta til þess að sóknaraðili átti áðurnefnda íbúð við stofnun hjúskapar aðilanna þótt meirihluti kaupverðsins hafi verið fenginn að láni sem hvílir enn með veði í íbúðinni eins og að framan var lýst. Sóknaraðili heldur fram að við stofnun hjúskaparins hafi varnaraðili verið eignalaus, sem sá síðarnefndi hefur ekki mótmælt sérstaklega. Samkvæmt framlögðum skattframtölum hefur lítill munur verið á tekjum þeirra á sambúðartímanum.

Málsaðila greinir á um þátttöku varnaraðila í greiðslu kostnaðar af heimilishaldinu. Sóknaraðili hefur lagt fram bankayfirlit um ráðstöfun tekna hennar á sambúðartímanum, en varnaraðili hefur ekki brugðist við áskorun um að gera hið sama. Eins og málið liggur fyrir verður lagt til grundvallar að fjárframlög hans til heimilisins hafi verið þau, sem fram koma í yfirlitum um millifærslur af bankareikningum hans yfir á reikninga sóknaraðila auk þess sem þar koma fram tvær aðrar innborganir. Fyrsta greiðsla varnaraðila var ekki innt af hendi fyrr en í september 2007 og hin síðasta í byrjun janúar 2011 ef undan eru skildar tvær lágar fjárhæðir í nóvember sama ár. Tímabilið frá stofnun hjúskaparins 27. maí 2007 til 1. apríl 2011, þegar sóknaraðili sótti um skilnað að borði og sæng, nær yfir sem næst 46 mánuði. Framlög varnaraðila til heimilisins hafa samkvæmt því numið rúmlega 68.000 krónum á mánuði að meðaltali á því tímabili. Hvað varðar sérstaklega greiðslu kostnaðar af framkvæmdum við endurbætur árið 2011 liggur fyrir yfirlitsblað húsfélagsins um skiptingu kostnaðarins á einstakar íbúðir og hvernig hann skyldi greiddur. Þar kemur fram að greiðslum væri jafnt skipt á sex gjalddaga á tímabilinu frá febrúar 2011 til júlí sama ár. Áður er komið fram að síðasta greiðsla varnaraðila til sóknaraðila var í byrjun janúar 2011 fyrir utan 25.000 krónur í nóvember sama ár. Verður samkvæmt því að leggja til grundvallar að hann hafi ekki tekið þátt í greiðslu þessa kostnaðar.

Framlög varnaraðila til framfærslu heimilisins og vegna kostnaðar af fasteigninni námu ekki háum fjárhæðum. Eins og málið liggur fyrir verður fallist á með sóknaraðila að þau framlög séu ekki til marks um verulega fjárhagslega samstöðu málsaðila. Meirihluti kostnaðar við rekstur heimilisins hefur sýnilega verið borinn af sóknaraðila. Ekki verður fallist á með varnaraðila að unnt sé að líta svo á að framlög hans hafi leitt til eignaaukningar sem rök standi til að taka mið af. Þótt krafa sóknaraðila verði ekki sérstaklega studd við það að hjúskapurinn hafi staðið stutt eru uppfyllt önnur skilyrði 1. og 2. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga, sem áður var getið, svo fallast ber á kröfu sóknaraðila enda yrðu skipti að öðrum kosti bersýnilega ósanngjörn fyrir hana. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður krafa sóknaraðila tekin til greina eins og nánar segir í dómsorði.

Eftir þessum úrslitum verður varnaraðili dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómsorð:

Við opinber skipti til fjárslita milli sóknaraðila, K, og varnaraðila M, vegna hjónaskilnaðar kemur fasteignin [...] í [...], fastanúmer [...]-[...], óskipt í hlut sóknaraðila.

Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 550.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.