511/2016

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi M og K er risið hafði við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna slita á óvígðri sambúð. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti lögðu báðir aðilar fram ný gögn sem ekki voru lögð til grundvallar við úrlausn málsins og var málið því dæmt eftir þeim gögnum sem lágu fyrir í héraði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að leggja yrði til grundvallar í málinu skattframtal M um óverulega eignastöðu hans við upphaf sambúðar aðila. Þá var meðal annars litið til þess að óvígð sambúð M og K hafði staðið yfir í rúm sextán ár. Allan sambúðartímann hefðu þau haldið sameiginlegt heimili og talið saman fram til skatts bróðurpartinn af tímanum. Þótt K hefði ekki haft launatekjur heldur sinnt heimilisstörfum var þess að gæta að hún hafði átt eignir í upphaf sambúðarinnar, fengið umtalsverðar fjárhæðir í fyrirframgreiddan arf og haft fjármagnstekjur. Þá var jafnframt litið til þess að lengst af sambúðartímanum hafði M starfað hjá fyrirtækjum í eigu fjölskyldu K og því notið tengsla við hana í þeim efnum. Loks mátti ráða af gögnum málsins að fjárhagur þeirra hefði verið samofinn og með þeim rík fjárhagsleg samstaða. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar um að skipta eignum M og K jafnt á milli þeirra því staðfest, en ákvörðun skiptastjóra um útlagningu fasteignar þeirra til K felld úr gildi, enda var ekki talið að skilyrðum 1. mgr. 110 gr. laga nr. 20/1991 væri fullnægt að svo stöddu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júlí 2016 en kærumálsgögn bárust réttinum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. júní 2016, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi aðila við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna slita á óvígðri sambúð. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess í fyrsta lagi að hrundið verði þeirri niðurstöðu héraðsdóms að við skiptin beri að miða við að skipt verði að jöfnu þeim eignum sem málsaðilar áttu við upphaf skipta óháð því hvernig skráningu einstakra eigna er háttað. Í öðru lagi krefst sóknaraðili þess að viðurkennt verði að hann sé einn eigandi innlendra og erlendra bankainnistæðna, er voru við upphaf skipta á bankareikningum sem sóknaraðili er skráður fyrir, einkahlutafélaganna A, B og C og annarrar hlutafjár- og verðbréfaeignar, innlendrar sem erlendrar, er skráð var á sóknaraðila við upphaf skipta. Í þriðja lagi krefst sóknaraðili þess aðallega að felld verði úr gildi ákvörðun skiptastjóra um útlagningu fasteignarinnar [...] í [...], til varnaraðila, en til vara að ákvæði í úrskurði héraðsdóms um frávísun þeirrar kröfu frá héraðsdómi verði fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka hana til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

I

Varnaraðili færir þau rök fyrir kröfu sinni um frávísun málsins frá Hæstarétti að kæra sóknaraðila fullnægi ekki skilyrðum 2. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sé áskilið, ef kærandi vill bera fyrir sig ný sönnunargögn, að frá þeim sé greint í kæru, svo og því hvað hann hyggst sanna með þeim. Þá skuli slík gögn fylgja kæru í frumriti eða staðfestu endurriti. Varnaraðili bendir á að sóknaraðili hafi lagt fram tuttugu ný skjöl fyrir Hæstarétt, en af þeim hafi fimmtán verið tilgreind í upptalningu í kæru sóknaraðila. Þannig hafi fimm skjöl ekki verið tilgreind í kærunni, auk þess sem þar sé ekki vikið orði að því hvað sanna eigi með þessum gögnum. Þá hafi þessi skjöl ekki fylgt kærunni til héraðsdóms. Af þessu leiði að varnaraðili hafi ekki getað kynnt sér gögnin og brugðist við með gagnaöflun af sinni hálfu um leið og héraðsdómur sendi henni kæruna í samræmi við 1. mgr. 147. gr. laganna. Þannig hafi varnaraðili ekki haft það svigrúm sem lög mæla fyrir um til að undirbúa vörn sína fyrir Hæstarétti, en með þessu hafi sóknaraðili vegið gróflega að meginreglu réttarfars um jafnræði aðila við rekstur máls fyrir dómi og valdið hættu á því að varnaraðili yrði fyrir réttarspjöllum. Þar sem málatilbúnaðurinn fari að þessu leyti í bága við ófrávíkjanlegar reglur um hvernig standa skuli að kæru til réttarins beri að vísa málinu frá honum.

Um mál sem sæta kæru til Hæstaréttar eftir lögum nr. 20/1991 gilda sömu reglur og í almennu einkamáli um kærufresti, kæruna sjálfa, meðferð hennar í héraði og fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 133. gr. laganna. Samkvæmt 5. mgr. 147. gr. laga nr. 91/1991 er kæranda heimilt að byggja á nýjum sönnunargögnum og skal þá farið svo að sem segir í 2. mgr. 145. gr. þeirra. Af því ákvæði leiðir að tiltaka á ný gögn í kæru og lýsa hvað þau eigi að sanna, en gögnin eiga síðan að fylgja kærunni til héraðsdóms. Þótt málatilbúnaður kæranda fullnægi ekki þessum áskilnaði um hvernig nýjum sönnunargögnum verður komið að fyrir Hæstarétti getur það ekki valdið því að hann fari á mis við heimild sína til að leita endurskoðunar á niðurstöðu héraðsdóms í þeim búningi sem málið var þegar það kom þar til úrlausnar. Af þeirri ástæðu verður hafnað kröfu varnaraðila um frávísun málsins frá Hæstarétti.

II

Samkvæmt 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 skal sá sem vill kæra dómsathöfn afhenda héraðsdómara skriflega kæru sína, en héraðsdómari sendir kæruna til Hæstaréttar og gagnaðila þess sem kærir svo fljótt sem verða má, nema dómari kjósi sjálfur að fella kærðan úrskurð úr gildi, sbr. 1. mgr. 147. gr. laganna. Svo sem áður segir á að greina frá nýjum sönnunargögnum í kæru og hvað kærandi hyggst sanna með þeim. Að baki þessum áskilnaði býr það að héraðsdómari geti, með því að kynna sér efni kærunnar, metið hvort efni standi til í ljósi nýrra gagna að fella kærðan úrskurð úr gildi. Að sama skapi þjónar þetta þeim tilgangi að gagnaðila sé kleift um leið og honum berst kæran frá héraðsdómi að haga vörn sinni í ljósi nýrra gagna sem lögð eru fyrir Hæstarétt. Til að kæra sé að þessu leyti fullnægjandi verður hún því sjálf að greina berum orðum frá því hvað ný gögn eiga að sanna og nægir ekki í þeim efnum það eitt að tilgreina skjölin. Skiptir þá ekki máli þótt hugsanlega megi af þeirri upptalningu draga einhverjar ályktanir í ljósi þess sem fram kemur í almennri lýsingu á ástæðum sem kæra er reist á, sbr. c. lið 1. mgr. 145. gr. laganna, en þær ástæður verða að koma fram í kærunni án tillits til þess hvort hún er studd nýjum gögnum. Í kæru sóknaraðila er ekkert vikið að því hvað sanna eigi með þeim fjölda nýrra gagna sem hann hefur lagt fyrir Hæstarétt. Þegar af þeirri ástæðu verða þessi gögn ekki lögð til grundvallar við úrlausn málsins.

Samkvæmt 148. gr. laga nr. 91/1991 á gagnaðili þess sem kærir úrskurð kost á að skila skriflegri greinargerð til Hæstaréttar er geymir kröfur hans og málsástæður sem byggt er á. Þótt ekki sé tekið fram berum orðum að gagnaðilinn geti lagt fram ný sönnunargögn er honum það heimilt með vísan til meginreglunnar um jafnræði málsaðila. Aftur á móti takmarkast heimild beggja aðila kærumáls til að leggja fram ný skjöl hér fyrir dómi af svonefndri útilokunarreglu réttarfars, en hún felur meðal annars í sér að aðila ber að leggja fram sönnunargögn af sinni hálfu svo fljótt sem verða má og í síðasta lagi áður en fresti til gagnaöflunar lýkur. Eftir það er aðilum að jafnaði óheimilt að leggja fram sýnileg sönnunargögn en frá því má þó víkja meðal annars af þeirri ástæðu að ekki hafi áður verið unnt að afla tiltekinna gagna, sbr. 5. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt þessu er aðila óheimilt að leggja fram skjal, sem ekki hefur verið lagt fram við meðferð máls í héraði, nema hann hafi ekki haft skjalið undir höndum eða skjalið hafi þá ekki verið orðið til. Það sama á við um skjal sem verður til eftir málsmeðferðina í héraði ef afla hefði mátt þess meðan hún stóð yfir. Þetta á sérstaklega við ef aðili leitast við með síðbúinni gagnaöflun að bera í raun fyrir sig nýjar málsástæður fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. og 4. mgr. 150. gr. laga nr. 91/1991. Um þetta má meðal annars benda á til hliðsjónar dóm réttarins 6. september 2016 í máli nr. 520/2016.

Varnaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt sautján skjöl ef frá er talinn reikningur sem hann telur fela í sér útlagðan kostnað vegna reksturs málsins. Þessi skjöl eru öll því marki brennd að hafa verið til eða að þeirra hefði mátt afla undir rekstri málsins í héraði. Þess utan er framlagning flestra þessara gagna viðbrögð varnaraðila við gagnaöflun sóknaraðila hér fyrir dómi. Þar sem þau gögn verða ekki lögð til grundvallar geta ekki skipt máli þau gögn sem varnaraðili hefur lagt fram af því tilefni. Samkvæmt öllu þessu verður heldur ekki byggt á þeim gögnum sem varnaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt og málið dæmt eftir þeim gögnum sem lágu fyrir í héraði.

III

Sóknaraðili bendir á að í hinum kærða úrskurði sé vísað til skattframtals hans árið 2000 og það lagt til grundvallar um eignir hans við upphaf sambúðar aðila sem hófst síðla árs 1998. Byggir sóknaraðili á þeirri málsástæðu fyrir Hæstarétti að skattframtalinu hafi aldrei verið skilað til skattyfirvalda og því hafi skattur vegna ársins 1999 verið áætlaður á sóknaraðila. Af þessum sökum sé ekki um eiginlegt skattframtal að ræða eins og ætla megi að lagt hafi verið til grundvallar í úrskurði héraðsdóms. Í greinargerð til héraðsdóms var byggt á þeirri málsástæðu af hálfu varnaraðila að engin eignamyndun, svo einhverju næmi, hafi orðið hjá aðilum áður en þau hófu sambúðina. Til stuðnings þessu lagði hún fram með greinargerðinni afrit af umræddu skattframtali. Var því ríkt tilefni fyrir sóknaraðila til að andmæla framtalinu á þeirri forsendu að því hefði aldrei verið skilað til skattyfirvalda og halda því fram að það gæti haft áhrif á sönnunargildi þess. Kemst þessi nýja málsástæða ekki að fyrir Hæstarétti, enda standa ekki til þess lagaskilyrði 2. mgr. 163. gr., sbr. 4. mgr. 150. gr., laga nr. 91/1991. Jafnframt er ekki fullnægt þeim lagaskilyrðum til að sóknaraðili komi að hér fyrir dómi þeirri nýju málsástæðu að hann hafi við upphaf sambúðarinnar átt nánar tilgreindar eignir, sem ekki koma fram á framtalinu, en sú gagnaöflun fyrir réttinum, sem áður er fjallað um, var ætlað að sanna það eignarhald.

Í greinargerð sóknaraðila til héraðsdóms var byggt á því að hann hefði áður en sambúðin hófst átt töluverðar eignir, en sú staðhæfing var ekki studd neinum gögnum. Þegar hann gaf aðilaskýrslu fyrir dómi taldi hann að mistök hefðu orðið við framtalsgerðina árið 2000 þannig að láðst hefði að geta um frekari eignir án þess þó að hann vefengdi framtalið að öðru leyti. Því er óhætt að leggja til grundvallar að það sem fram kemur á framtalinu um tekjur sóknaraðila, eignir hans og skuldir sé byggt á upplýsingum frá honum sjálfum, en á þessum árum voru upplýsingar á framtöl ekki forskráðar í sama mæli og síðar hefur verið gert. Samkvæmt þessu og að því gættu sem áður er rakið um sönnunarhlið málsins hér fyrir dómi verður skattframtalið lagt til grundvallar um eignastöðu sóknaraðila og að hún hafi verið óveruleg við upphaf sambúðar aðila.

Svo sem nánar er rakið í hinum kærða úrskurði stóð óvígð sambúð aðila í rúm sextán ár og á þeim tíma eignuðust þau þrjú börn. Allan sambúðartímann héldu aðilar sameiginlegt heimili og töldu saman fram til skatts á árunum 2001 til 2014. Þótt varnaraðili hafi á sambúðartímanum ekki haft launatekjur heldur sinnt heimilsstörfum er þess að gæta að hún átti eignir í upphafi sambúðarinnar, fékk umtalsverðar fjárhæðir í fyrirframgreiddan arf frá foreldrum sínum og hafði fjármagnstekjur af eignarhlutum í fyrirtækjum sem voru í eigu fjölskyldu hennar. Þá verður að líta til þess að sóknaraðili starfaði lengst af á sambúðartímanum hjá fyrirtækjum í eigu fjölskyldu varnaraðila og má slá því föstu að hann hafi í þeim efnum notið tengsla sinna við hana. Þá verður ráðið af gögnum málsins að fjárhagur aðila hafi verið samofinn og með þeim rík fjárhagsleg samstaða.

Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða að skipta jafnt á milli aðila eignum þeirra á þann veg sem greinir í dómsorði.

Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er fallist á þá niðurstöðu að ekki sé að svo stöddu fullnægt skilyrðum 1. mgr. 110. gr. laga 20/1991 til að fallast á kröfu um útlagningu á fasteign aðila að [...] í [...]. Þegar af þeirri ástæðu bar að réttu lagi að fella úr gildi ákvörðun skiptastjóra þess efnis og verður sú krafa sóknaraðila tekin til greina.

Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Varnaraðili hefur hins vegar ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur því ekki til álita krafa hennar um málskostnað í héraði.

Það athugast að eftir að aðilar höfðu skilað greinargerðum til Hæstaréttar bárust réttinum viðbótargreinargerðir þeirra beggja. Fyrir þessum skriflega málflutningi er engin heimild og er hann aðfinnsluverður.

Dómsorð:

Við opinber skipti til fjárslita milli sóknaraðila, M, og varnaraðila, K, við lok óvígðrar sambúðar þeirra skal skipta jafnt eignum þeirra á viðmiðunardegi skiptanna án tillits til þess hvernig skráningu eigna er hagað.

Felld er úr gildi ákvörðun skiptastjóra að leggja út til varnaraðila fasteignina [...] í [...].

Sóknaraðili greiði varnaraðila 800.000 krónur í kærumálskostnað.