42/2011

Kærð var frávísun í dómi héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu H o.fl. á hendur Í. H o.fl. áttu allir hlutdeildarskírteini í fjárfestingarsjóðnum PL sem rekinn var af L hf. en vörsluaðili hans var LÍ hf. Stjórn L hf. ákvað 6. október 2008 að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í fjárfestingarsjóðnum. Sama dag samþykkti Alþingi lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði en með þeim var m.a. bætt nýrri málsgrein við 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki þar sem kveðið var á um að við skipti á búi fjármálafyrirtækja nytu kröfur vegna innstæðna rétthæðar samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Á grundvelli heimildar í 5. gr. laga nr. 125/2008 tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í LÍ hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Í framhaldi af þessu lét L hf. frá sér fara tilkynningu til sjóðfélaga í PL hf. þar sem fram kom að stjórn L hf. hefði tekið þá ákvörðun að selja allar eignir sjóðanna í ljósi tilmæla Fjármálaeftirlitsins að unnið yrði að slitum á öllum peningamarkaðssjóðum og sjóðfélögum greiddar út eignir í formi innlána í hlutfalli við eign hvers og eins og yrði útgreiðsluhlutfall PL yrði 68,8%. Í málinu kröfðust H o.fl. þess til þrautavara að viðurkennd yrði skaðabótaábyrgð íslenska ríkisins en til þrautaþrautavara fébótaábyrgð þess á tjóni þeirra vegna skerðingar á verðmæti hlutdeildarskírteina í PL sem hlotist hefði af setningu 1. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008. Í dómi Hæstaréttar segir m.a. að erfitt sé að henda reiður á málatilbúnaði H o.fl. í einstökum atriðum. Munur á þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu sé óskýr og í raun væri um að ræða einu og sömu kröfuna sem studd væri að hluta mismunandi málsástæðum. Það tjón sem H o. fl. töldu sig hafa orðið fyrir af völdum lagasetningar Í teldist í merkingu skaðabótaréttar almennt fjártjón afleitt af frumtjóni fjárfestingartjónsins. Taldi Hæstiréttur að í málatilbúnaði þeirri skorti mjög á að gerð væri grein fyrir þeim lagasjónarmiðum sem lúta af því hvaða skilyrðum þurfi að vera fullnægt svo unnt sé að krefjast viðurkenningar á skaðabótarétti vegna lagasetningar Alþingis um breytingu á kröfuröð við skipti á búi fjármálafyrirtækja. Var málatilbúnaður þeirra talinn svo vanreifaður að óhjákvæmilegt væri að vísa þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu þeirra frá héraðsdómi sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var ákvæði héraðsdóms um frávísun þessara krafna því staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 4. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærð er frávísun í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2010, þar sem vísað var frá dómi kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila annars vegar „þrautavarakröfu“ þeirra um að viðurkennd yrði „skaðabótaábyrgð“ varnaraðila á tjóni sóknaraðila „vegna skerðingar á verðmæti hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK ... sem hlaust af setningu 1. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008“ og hins vegar „þrautaþrautavarakröfu“ þeirra um að viðurkennd yrði „fébótaábyrgð“ varnaraðila á tjóni sóknaraðila vegna hins sama. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að héraðsdómi verði gert að taka þessar kröfur til efnislegrar meðferðar. Þá gera sóknaraðilar aðallega kröfu um að þeim verði óskipt tildæmdur kærumálskostnaður en til vara að hann falli niður.

Varnaraðili krefst þess að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um frávísun framangreindra krafna. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

I

Sóknaraðilar áttu 6. október 2008 samkvæmt staðfestingu Landsvaka hf. 20. október 2009 allir hlutdeildarskírteini í fjárfestingarsjóði, sem nefndist Peningabréf Landsbankans ISK, en engra upplýsinga nýtur í málinu um hver eignarhluti hvers og eins hafi verið, hvenær hver þeirra hafi eignast sinn hlut eða fyrir hvaða verð. Fjárfestingarsjóðurinn var rekinn af Landsvaka hf. en svokallaður vörsluaðili sjóðsins var Landsbanki Íslands hf. Í reglum fyrir sjóðinn sem stjórn Landsvaka hf. samþykkti 17. apríl 2008 sagði að hann ætti að veita „viðtöku fé frá almenningi til sameiginlegrar fjárfestingar í fjármálagerningum og öðrum eignum á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrirfram kunngerðri fjárfestingarstefnu sjóðsins og í samræmi við ákvæði laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði...“ Sjóðnum var ætlað að „ná góðri ávöxtun og dreifingu áhættu með því að fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum að mati stjórnar Landsvaka hf.“ Til staðfestingar á hlutdeild í eignum sjóðsins skyldi gefa út hlutdeildarskírteini. Eigandi slíks skírteinis átti að njóta „réttarstöðu lánardrottins gagnvart sjóðnum“ og skyldu þeir allir njóta sama réttar til tekna hans og eigna í hlutfalli við eign sína. Landsvaka hf. bar skylda til að leysa hlutdeildarskírteini til sín á svonefndu innlausnarvirði, sem reiknað yrði daglega, og átti að ráðast af markaðsvirði samanlagðra eigna sjóðsins á útreikningsdegi að frádregnum skuldum hans „deilt niður á heildarfjölda útgefinna og óinnleystra hlutdeildarskírteina.“

Samkvæmt gögnum málsins ákvað stjórn Landsvaka hf. 6. október 2008 að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK. Sama dag samþykkti Alþingi lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Með 5. gr. þeirra var bætt við nýrri grein, gr. 100 a, í lög nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki þar sem Fjármálaeftirlitinu var heimilað að grípa til ýmissa ráðstafana vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði og samkvæmt 6. gr. laganna var nýrri 1. mgr. bætt við 103. gr. laga nr. 161/2002 þar sem kveðið var á um að við skipti á búi fjármálafyrirtækja nytu kröfur vegna innstæðna, samkvæmt lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, rétthæðar samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Á grundvelli heimildar í 5. gr. laga nr. 125/2008 tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Með sama hætti var Glitni banka hf. skipuð skilanefnd 7. október 2008 og Kaupþingi banka hf. degi síðar. Landsvaki hf. lét í framhaldi af þessu frá sér fara ódagsetta tilkynningu „til sjóðfélaga í Peningabréfum Landsbankans“ þar sem meðal annars var greint frá því að Fjármálaeftirlitið hafi 17. október 2008 beint „þeim tilmælum til rekstrarfélaga verðbréfasjóða að unnið yrði að slitum á öllum peningamarkaðssjóðum og sjóðfélögum greiddar út eignir í formi innlána í hlutfalli við eign hvers og eins þannig að jafnræðis sé gætt.“ Í ljósi þessara tilmæla hafi stjórn Landsvaka hf. tekið þá ákvörðun að selja allar eignir sjóðanna. Útgreiðsluhlutfall Peningabréfa Landsbankans ISK yrði 68,8% og myndi greiðsla sem því svaraði verða lögð inn á innlánsreikning fyrir hvern eiganda hlutdeildarskírteinis 29. sama mánaðar.

Sóknaraðilar höfðuðu mál þetta 13. október 2009. Kröfðust þeir þess aðallega að viðurkennd yrði sjálfskuldarábyrgð varnaraðila, en til vara einföld ábyrgð hans, á tjóni sóknaraðila vegna þess mismunar sem verið hafi á verðmæti hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK við lokun markaða 3. október 2008 annars vegar og við uppgjör til sóknaraðila 29. sama mánaðar hins vegar. Til þrautavara kröfðust sóknaraðilar að viðurkennd yrði „skaðabótaábyrgð“ varnaraðila, en til þrautaþrautavara „fébótaábyrgð“ hans, á tjóni sóknaraðila vegna skerðingar á verðmæti hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK, sem hlotist hafi af setningu 1. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008. Varnaraðili var sýknaður af aðal- og varakröfu sóknaraðila með héraðsdómi. Þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu sóknaraðila var hins vegar vísað frá dómi og leita þeir endurskoðunar á þeirri niðurstöðu með málskoti þessu.

II

Erfitt er að henda reiður á málatilbúnaði sóknaraðila í einstökum atriðum. Þannig er munur á þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu þeirra óskýr. Eini munur á orðalagi þeirra er að annars vegar er krafist að viðurkennd verði „skaðabótaábyrgð“ varnaraðila en hins vegar að viðurkennd verði „fébótaábyrgð“ hans. Í raun er þetta ein og sama krafan en að hluta studd mismunandi málsástæðum. Þær fjölmörgu málsástæður sem teflt er fram til stuðnings þessari kröfu eru ruglingslega fram settar og fléttast með ýmsu móti hver inn í aðra. Kjarninn í málatilbúnaði sóknaraðila að baki þessari kröfu sýnist vera að Landsvaki hf. hafi varið fjármunum fjárfestingarsjóðsins Peningabréf Landsbankans ISK að hluta til kaupa á skuldabréfum banka og fjármálstofnana. Sum þessara félaga hafi farið í þrot. Verðmæti krafna í bú þeirra, þar á meðal krafna fjárfestingarsjóðsins, ráðist meðal annarra þátta af innbyrðis stöðu krafna í réttindaröð. Með 6. gr. laga nr. 125/2008 hafi innstæðum samkvæmt lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta verið veittur forgangur í réttindaröð umfram það sem áður var. Við það hafi möguleiki á fullnustu skuldabréfakrafna af eignum búsins rýrnað og sóknaraðilar orðið fyrir tjóni.

Sóknaraðilar voru eigendur hlutdeildarskírteina í fjárfestingarsjóði sem fylgdi tilteknum reglum í starfsemi sinni og skyldi fjárfesta í skammtímaverðbréfum af nánar tilgreindu tagi að mati stjórnar sjóðsins innan marka starfsreglna hans. Fjárfestingarstarfsemi af þessu tagi er í eðli sínu áhættusöm, en mistakist fjárfestingar hljóta hugsanlegar bótakröfur eigenda hlutdeildarskírteina fyrst og fremst að beinast að stjórnendum eða vörsluaðilum sjóðsins. Liggur ekki í augum uppi að einstakir eigendur hlutdeildarskírteina gætu beint bótakröfum að viðskiptamönnum sjóðsins, til dæmis stjórnendum banka sem fjárfestingarsjóðurinn hefði keypt skuldabréf af, enda þótt mistökum stjórnenda þess banka yrði kennt um versnandi hag hans og þar með verðrýrnun skuldabréfa útgefnum af honum. Hið sama má segja um hugsanlega bótaábyrgð þeirra sem áhrif hafa haft á innbyrðis stöðu krafna í þrotabúi slíks viðskiptamanns. Það tjón sem sóknaraðilar telja sig hafa orðið fyrir af völdum lagasetningar Alþingis teldist því í merkingu skaðabótaréttar almennt fjártjón afleitt af frumtjóni fjárfestingarsjóðsins. Í málatilbúnaði sóknaraðila skortir mjög á að gerð sé grein fyrir á hvaða grunni þeir séu, þrátt fyrir það sem að framan segir, bærir til að sækja beint rétt á hendur varnaraðila vegna breytingar á ákvæðum laga um forgang innstæðna við skipti á fjármálafyrirtækjum og hvernig tjón þeirra geti talist sennileg afleiðing bótaskyldrar háttsemi fyrirsvarsmanna varnaraðila. Þá skortir á að fullnægjandi grein sé gerð fyrir þeim lagasjónarmiðum sem lúta að því hvaða skilyrðum þurfi að vera fullnægt til þess að unnt sé að krefjast viðurkenningar á skaðabótarétti vegna lagasetningar Alþingis um breytingu á kröfuröð við skipti á búi fjármálafyrirtækja. Er málatilbúnaður sóknaraðila svo vanreifaður að óhjákvæmilegt er að vísa þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu þeirra frá héraðsdómi, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Verður ákvæði héraðsdóms um frávísun þessara krafna því staðfest.

Rétt er að hver aðili beri sinn kostnað af kærumáli þessu.

Dómsorð:

Frávísunarákvæði héraðsdóms er staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.