33/2009

Varnaraðilar kröfðust þess að við skipti á dánarbúi X ætti að taka tillit til arfs þeirra eftir föður sinn, fyrri eiginmann X. Sóknaraðilar héldu því hins vegar fram að skipti hefðu farið fram og varnaraðilar fengið greiddan sinn arfshluta fyrir stofnun hjúskapar X og föður sóknaraðila í samræmi við lagafyrirmæli þar um. Talið var að sóknaraðilum hefði ekki tekist að sýna fram á að varnaraðilar hefðu fengið greiddan lögmæltan erfðahluta eftir föður þeirra. Var krafan því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 15. janúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 9. janúar 2009 þar sem kveðið var á um að við skipti á dánarbúi X bæri að leggja til grundvallar að út úr búinu hefði ekki verið skipt arfi eftir Z, fyrri maka hennar og föður varnaraðila. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að kröfu varnaraðila um að taka eigi tillit til arfs þeirra eftir Z við skipti á dánarbúi X verði hafnað. Til vara krefjast þeir þess að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilar eru fjögur af níu börnum X og síðari eiginmanns hennar, Y. Fimm alsystkini þeirra hafa ekki látið málið til sín taka, hvorki í héraði né fyrir Hæstarétti.

Meginreglur réttarfarslaga, sem meðal annars koma fram í 100. gr. og 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, standa til þess að leyst sé úr kröfum sem varða formsatriði máls áður en tekin er afstaða til krafna sem lúta að efnislegri úrlausn þess. Varakrafa sóknaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar kemur því til athugunar á undan aðalkröfu þeirra.

Kröfuna um ómerkingu úrskurðarins reisa sóknaraðilar, að því er virðist, á því að ekki hafi í hinum kærða úrskurði verið leyst úr því ágreiningsefni sem skiptastjóri í dánarbúi X vísaði til héraðsdóms með bréfi 29. ágúst 2008 með heimild í 122. gr. laga nr. 20/1991. Í bréfi þessu er tekið fram að ágreiningur sé í búinu um hvort taka eigi tillit til arfs eftir Z við skipti á dánarbúi X, „þ.e. hvort inni í dánarbúinu ... sé arfur eftir Z.“ Muni börn Z gera þá kröfu fyrir héraðsdómi að við skiptin á dánarbúinu eigi að miða við að arfur eftir Z standi inni í búinu. Þeirri kröfu muni að minnsta kosti hluti af sameiginlegum börnum X og Y mótmæla og halda því fram að skiptin nái aðeins til dánarbús X og Y en ekki Z. Í hinum kærða úrskurði er kröfum málsaðila fyrir héraðsdómi lýst og á þær lagður úrskurður. Varða þær að efni til að öllu leyti þann ágreining sem skiptastjóri vísaði til dómsins samkvæmt nefndri heimild. Engin efni eru því til að taka til greina kröfu sóknaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar.

Í íslenskri löggjöf hefur um aldir verið gert ráð fyrir að til þess kunni að koma að skipta þurfi úr dánarbúum ekkja og ekkla eignum eftir hinn látna maka þegar sá eftirlifandi hefur gengið í hjúskap á ný án þess að gætt hafi verið að því að skipta dánarbúi eftir fyrri makann. Þannig var til dæmis að finna líkindareglu um hvernig haga beri skiptingu bús við þessar aðstæður í Norsku lögum K-kk-ef V. frá 15. apríl 1687, 5. bók, 2. kafla, 70. gr. Liggur ljóst fyrir að í tilvikum sem þessum verður talið að erfingjar hins fyrri maka geti átt tilkall til hlutar við skiptingu bús eftir hinn langlífari, þótt hann hafi gegnið í hjúskap á ný. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðilar, A, B, C og D, greiði óskipt varnaraðilum, E, F, G, H og I, 40.000 krónum hverri í kærumálskostnað.