526/2005

Ó stefndi P og krafðist viðurkenningar á ábúðarrétti á jörðinni L, en Ó hafði verið kvæntur dóttur P og hafði bú þeirra hjóna verið tekið til opinberra skipta vegna skilnaðar þeirra. Varð ekki betur séð en Ó byggði á því að þau hjón hefðu átt hinn umdeilda ábúðarrétt sameiginlega. Var talið að þar sem Ó hefði uppi í málinu kröfur, sem kona hans kynni að eiga með honum, án þess að gefa henni kost á að gæta þar réttar síns, yrði samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að vísa málinu frá dómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf B-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. desember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 17. nóvember 2005, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Ágreiningur aðila varðar ábúðarrétt að jörðinni Litlu-Sandvík og Stóru-Sandvík II. í Árborg, en varnaraðili hefur óðalsrétt á jörðinni. Sóknaraðili krefst aðallega að viðurkenndur verði lífstíðarábúðarréttur hans á jörðinni, en til vara að hann verði talinn hafa ótímabundinn ábúðarrétt. Sóknaraðili hefur verið kvæntur dóttur varnaraðila og hafa þau átt lögheimili að Litlu-Sandvík frá 1. desember 1986 og hafa sinnt búskap þar ásamt foreldrum hennar, varnaraðila og konu hans. Enginn samningur hefur verið gerður milli aðila um afnot yngri hjónanna að jörðinni, en sóknaraðili reisir kröfu sína á 9. gr. núgildandi ábúðarlaga nr. 80/2004 og 6. gr. fyrri ábúðarlaga nr. 64/1976. Bú yngri hjónanna er nú undir opinberum skiptum samkvæmt úrskurði 18. janúar 2005, en konan hefur krafist skilnaðar. Ágreiningur varð við skiptin um hvort hjónanna ætti rétt til dvalar í íbúðarhúsinu að Litlu-Sandvík, sem þau deila með eldri hjónunum. Skiptastjóri tók ákvörðun 1. mars 2005 um að konan héldi íbúðarhúsnæðinu. Hefur þeim ágreiningi nú verið vísað til héraðsdóms og er þar til meðferðar.

Varnaraðili reisir frávísunarkröfu sína á því að vera sóknaraðila á jörðinni sé tilkomin vegna hjúskapar hans og dóttur sinnar. Í 26. gr. núgildandi ábúðarlaga segi að komi til hjónaskilnaðar ábúenda skuli skorið úr því eftir hjúskaparlögum nr. 31/1993 hvort hjóna haldi ábúðarrétti. Bú þeirra sé undir opinberum skiptum og sé það skiptastjóra að taka ákvörðun um þennan ágreining. Þá séu hagsmunir hjónanna svo samþættir að ekki sé unnt að krefjast dóms aðeins um ábúðarrétt annars þeirra og sé samaðild þeirra nauðsynleg. Þar sem þau standi ekki bæði að málsókninni og ábúðarrétturinn verði ekki dæmdur öðru þeirra beri að vísa málinu frá dómi samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991.

Sóknaraðili kveðst hins vegar hafa sjálfstæða lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um ábúðarrétt sinn. Hagsmunir hans og dóttur varnaraðila séu ekki samþættir lengur. Verði niðurstaðan sú að ábúðarréttur sé fyrir hendi verði að taka afstöðu til hans við búskiptin. Honum sé því nauðsyn á að fá úr þessu skorið.

Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð bókun á skiptafundi 23. nóvember 2005. Kemur þar fram að á fyrri skiptafundum hafi verið rætt um hugsanlegan ábúðarrétt sóknaraðila og konu hans að jörðinni Litlu-Sandvík. Skiptastjóri tekur fram að sóknaraðili hafi haft heimild til að höfða mál um ábúðarréttinn á eigin ábyrgð og kostnað. Af hálfu konunnar kemur fram sú afstaða að þau hafi hvorugt ábúðarrétt að jörðinni og enginn grundvöllur sé því til málshöfðunarinnar. Sóknaraðili geti ekki átt sjálfstæðan rétt til ábúðar enda hafi búseta þeirra á jörðinni verið í skjóli varnaraðila.

Við skilnað hjóna fer það samkvæmt 26. gr. ábúðarlaga eftir ákvæðum hjúskaparlaga hvort þeirra eigi að hljóta ábúðarrétt sé hann fyrir hendi. Opinber skipti milli hjóna fara að ákvæðum laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Samkvæmt 1. mgr. 104. gr. þeirra skulu eignir og réttindi aðila á þeim tíma, sem yfirvald tekur fyrst fyrir umsókn um leyfi til skilnaðar, koma til skipta, verði þau ekki talin til séreigna. Við skipti milli sóknaraðila og konu hans ætti því skiptastjóri að kveða á um hvort þeirra hlyti ábúðarréttinn sé hann fyrir hendi. Ágreiningi um það mætti skjóta til héraðsdóms. Í máli þessu er hins vegar deilt um það hvort ábúðarréttur sé yfirleitt fyrir hendi og er sá ágreiningur milli sóknaraðila og fyrrum tengdaföður hans, sem hefur óðalsrétt að jörðinni. Getur sóknaraðili haft af því lögvarða hagsmuni að fá úr því skorið fyrir dómi hvort ábúðarrétturinn sé yfirleitt fyrir hendi. Samkvæmt málflutningi sóknaraðila verður ekki annað séð en hann telji þau hjónin hafi haft sameiginlegan ábúðarrétt að jörðinni og hefði honum því verið rétt að stefna konu sinni inn í málið. Þar sem hann hefur þannig uppi kröfur, sem kona hans kann að eiga með honum, án þess að henni sé gefinn kostur á að gæta réttar síns ber að vísa málinu frá dómi samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða héraðsdóms er því staðfest.

Samkvæmt þessari niðurstöðu verður sóknaraðili dæmdur til greiðslu kærumálskostnaðar, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður skal vera óraskaður.

Sóknaraðili, Ó-kk-nf P-kk-nf G-kk-nf, greiði varnaraðila, P-kk-þgf L-kk-þgf, 100.000 krónur í kærumálskostnað.