410/2005

Fiskiskipið GP var í eigu útgerðarfélagsins GP ehf. Var skipinu lagt 10. desember 2003 og sagði þá útgerðarfélagið upp skiprúmssamningum annarra skipverja en HMK, ÖA, HAS, OS og KFS. Þann 5. apríl 2004 var þessum skipverjum einnig sagt upp og skipið selt nauðungarsölu daginn eftir. Varð Í hæstbjóðandi í skipið en framangreindir fimm skipverjar lýstu kröfum í söluverð ásamt BVÓ, sem var einn þeirra skipverja sem sagt var upp störfum strax 10. desember 2003. Þá lýsti L einnig kröfum í söluverð vegna vangoldinna lífeyrissjóðsiðgjalda, meðal annars á grundvelli þeirra krafna sem framangreindir skipverjar lýstu. Allir þessir aðilar töldu sig eiga lögveðrétt fyrir kröfum sínum. Fyrrum skipverjar á grundvelli 1. tl. 1. mgr. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985 en L á grundvelli 7. gr. þágildandi  laga nr. 45/1999 um lífeyrissjóð sjómanna. Í lýsti einnig kröfu í söluverð á grundvelli skuldabréfs. Mótmælti Í við sýslumann að lögveðréttur væri fyrir kröfum skipverjanna og L en mótmæli hans voru ekki tekin til greina og skaut hann því málinu til héraðsdóms. Undir rekstri málsins var bú GP ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og byggði Í meðal annars á því við munnlegan flutning málsins í héraði að kröfur framangreindra skipverja hefðu fallið niður fyrir vanlýsingu þar sem fyrir lá að þeir höfðu ekki lýst þeim í þrotabúið. Talið var að ekki hafi verið tilefni til að byggja á fyrrnefndri málsástæðu fyrr en kröfulýsingafresti var lokið í þrotabú GP ehf. og því teldist hún ekki of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Skipið sem um ræddi var selt við nauðungarsölu meira en sjö mánuðum áður en bú GP ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta og töldust þeir sem kölluðu til greiðslu af söluverði skipsins því geta haldið réttindum sínum til streitu við nauðungarsöluna, enda hafi kröfu þeirra um fullnustu ekki verið beint að þrotabúinu og gætu kröfur þeirra því ekki talist hafa fallið niður fyrir vanlýsingu. Þá var talið að Í hefði ekki sýnt fram á það með haldbærum rökum að ráðningarsamningum fyrrgreindra skipverja hefði verið sagt upp fyrr en 5. apríl 2004 eða að laun sem þeir kröfðust greiðslu á væru ekki til komin vegna starfa þeirra um borð í skipinu í skilningi 1. tl. 1. mgr. 197. gr. siglingalaga og nytu þau því sjóveðréttar samkvæmt lagaákvæðinu. Einnig var fallist á að kröfur L nytu sjóveðréttar. Hins vegar var talið að kröfulýsing BVÓ hefði ekki verið sett réttilega  fram og var því hafnað að hann ætti rétt á úthlutun af söluverði skipsins. Þar sem Í hafði aðeins byggt á því fyrir sýslumanni að framangreindar kröfur ættu ekki að njóta sjóveðréttar en hafði ekki sett fram rökstudd mótmæli að því er varðaði kröfufjárhæðir þótti ekki unnt að taka til skoðunar varakröfu Í um lækkun. Hins vegar höfðu L og skipverjarnir HMK og KFS lækkað kröfur sínar undir rekstri málsins og voru fjárhæðir lækkaðar til samræmis. Að öðru leyti var framvarp  sýslumanns til úthlutunar látið standa óbreytt.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. ágúst 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. september sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 22. ágúst 2005, þar sem leyst var úr ágreiningi málsaðila um ákvörðun sýslumannsins á Húsavík 23. júní 2004 um að láta standa óbreytt frumvarp 10. maí sama ár til úthlutunar á söluverði fiskiskipsins Geira Péturs ÞH 344. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess aðallega að frumvarpi sýslumanns verði breytt á þann veg að engu verði úthlutað upp í kröfur varnaraðila, en til vara að lægri fjárhæð verði úthlutað upp í þær en þeir krefjist. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur að öðru leyti en því, að varnaraðilarnir H-kk-nf M-x-x K-kk-nf og K-kk-nf F-kk-nf S-kk-nf hafa fallið frá kröfum um dráttarvexti eftir 10. maí 2004, sem teknar voru til greina í hinum kærða úrskurði. Varnaraðilar krefjast jafnframt kærumálskostnaðar.

I.

Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, var fiskiskipið Geiri Péturs gert út af samnefndu einkahlutafélagi og haldið til veiða þar til skipinu var lagt 10. desember 2003. Félagið virðist þá hafa sagt upp skiprúmssamningum annarra skipverja en varnaraðilanna H-kk-ef M-kk-ef K-kk-ef, A-kk-ef A-kk-ef, H-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef, O-kk-ef S-kk-ef og K-kk-ef F-kk-ef S-kk-ef, en þeim mun öllum hafa verið sagt upp störfum 5. apríl 2004. Degi síðar var skipið selt nauðungarsölu á uppboði, þar sem sóknaraðili varð hæstbjóðandi.

Við uppboðið 6. apríl 2004 lýstu allir varnaraðilar kröfu um greiðslu af söluverði skipsins. Í kröfulýsingu varnaraðilans H-kk-ef var greint frá því að hann hafi gegnt stöðu yfirvélstjóra á skipinu á tilteknu tímabili fram til 10. desember 2003. Gerði hann kröfu um greiðslu launa fyrir tímabilið frá 11. sama mánaðar til 6. apríl 2004, en skaðabóta vegna riftunar skiprúmssamnings, sem nemi launum í þrjá mánuði frá síðastnefndum degi að telja. Í kröfulýsingunni var við útreikning launa og skaðabóta tekið mið á nánar tiltekinn hátt af meðallaunum varnaraðilans fyrir störf hjá Geira Péturs ehf. á árinu 2003. Krafa hans um laun og skaðabætur var þannig talin nema alls 2.121.467 krónum, þegar tekið hafði verið tillit til greiðslna frá útgerðinni eftir 10. desember 2003. Að viðbættum dráttarvöxtum, 7.030 krónum, og innheimtukostnaði, 223.196 krónum, var krafa þessa varnaraðila samtals um greiðslu á 2.351.693 krónum, sem hann taldi sig njóta sjóveðréttar fyrir í skipinu samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985.

Kröfulýsing varnaraðilans A-kk-ef, sem hafði verið bátsmaður og netamaður á skipinu, var reist á sömu forsendum og að framan greinir, að því frágengnu að þar var gerð krafa um skaðabætur samsvarandi launum í einn mánuð frá 6. apríl 2004. Krafa hans um laun og skaðabætur nam alls 1.390.620 krónum, en að viðbættum dráttarvöxtum, 6.999 krónum, og innheimtukostnaði, 177.698 krónum, krafðist hann greiðslu af söluverðinu á samtals 1.575.317 krónum.

Kröfulýsing varnaraðilans H-kk-ef, sem hafði verið 1. stýrimaður á skipinu og skipstjóri í afleysingum, var reist á sömu forsendum og áður var getið varðandi varnaraðilann H-kk-nf. Krafa um laun og skaðabætur var alls 3.487.483 krónur, en að viðbættum 27.559 krónum í dráttarvexti og 309.133 krónum í innheimtukostnað var samtals krafist greiðslu á 3.824.175 krónum af söluverðinu.

Kröfulýsing varnaraðilans O-kk-ef, sem hafði verið skipstjóri á skipinu, var einnig reist á sömu forsendum og kröfulýsing varnaraðilans H-kk-ef. Gerði hann kröfu um laun og skaðabætur, samtals 4.573.403 krónur, dráttarvexti að fjárhæð 32.407 krónur og 349.873 krónur í innheimtukostnað, eða alls 4.955.683 krónur.

Kröfulýsing varnaraðilans K-kk-ef, sem hafði verið stýrimaður á skipinu, var jafnframt reist á sömu forsendum og kröfulýsing varnaraðilans H-kk-ef. Krafa um laun og skaðabætur var samtals að fjárhæð 2.461.546 krónur, auk 19.499 króna í dráttarvexti og 245.141 krónu í innheimtukostnað, eða alls 2.726.186 krónur.

Af því, sem liggur fyrir í málinu, verður ráðið að varnaraðilinn B-kk-nf V-kk-nf Ó-kk-nf hafi verið meðal þeirra skipverja á fiskiskipinu Geira Péturs, sem sagt var upp störfum þegar því var lagt. Í kröfulýsingu hans var ekki skýrt hvernig höfuðstóll kröfunnar, 102.342 krónur, væri kominn til, en kröfulýsingunni fylgdu gögn, sem virðast benda til þess að hér geti verið um að ræða ógreitt orlofsfé fyrir tímabilið frá 3. september til 30. desember 2003. Við síðastnefnda fjárhæð bættist innheimtukostnaður, 63.475 krónur, og var krafa hans því samtals 165.817 krónur. Krafðist hann greiðslu á henni af söluverði skipsins í skjóli sjóveðréttar samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 197. gr. siglingalaga.

Kröfulýsingu varnaraðilans Lífeyrissjóðs sjómanna fylgdi reikningsyfirlit, sem geymdi upplýsingar um iðgjöld samkvæmt skilagreinum og innborganir Geira Péturs ehf. á nánar tilgreindu tímabili, en samkvæmt því stóð félagið í skuld við varnaraðilann 5. apríl 2004 að fjárhæð 758.758 krónur. Þá var í kröfulýsingunni vísað til þess að aðrir varnaraðilar teldu sig eiga ógreiddar kröfur vegna launa, skaðabóta og orlofsfjár, samtals að fjárhæð 14.136.861 krónu. Bæri að standa skil á iðgjöldum til lífeyrissjóðsins, sem næmu alls 10% af þeirri fjárhæð, eða 1.413.686 krónum. Taldi því þessi varnaraðili að ógreidd iðgjöld frá félaginu væru samtals 2.172.444 krónur. Að viðbættum 225.931 krónu í innheimtukostnað nam krafa varnaraðilans alls 2.398.375 krónum. Krafðist hann greiðslu hennar af söluverði skipsins í skjóli lögveðréttar samkvæmt 7. gr. þágildandi laga nr. 45/1999 um Lífeyrissjóð sjómanna.

Sýslumaðurinn á Húsavík samþykkti 20. apríl 2004 áðurnefnt boð sóknaraðila í fiskiskipið Geira Péturs, sem var að fjárhæð 80.000.000 krónur, og gerði frumvarp 10. maí sama ár til úthlutunar á söluverðinu. Af því áttu 800.000 krónur að renna í ríkissjóð vegna sölulauna, en því næst skyldu fyrrgreindar kröfur varnaraðilanna H-kk-ef, A-kk-ef, H-kk-ef, O-kk-ef, K-kk-ef og B-kk-ef greiðast að fullu með samtals 15.598.871 krónu. Að baki þessu átti að greiða þrjár nánar tilteknar lögveðkröfur að fjárhæð alls 795.067 krónur, en síðan kröfu varnaraðilans Lífeyrissjóðs sjómanna með áðurgreindum 2.398.375 krónum. Eftirstöðvum söluverðsins, 60.407.687 krónum, átti loks að verja til greiðslu upp í tiltekið veðskuldabréf í eigu sóknaraðila.

Með bréfi til sýslumanns 28. maí 2004 mótmælti sóknaraðili því að varnaraðilar fengju greitt af söluverði skipsins samkvæmt framangreindu frumvarpi. Voru mótmælin reist á því að kröfur varnaraðila fullnægðu ekki skilyrðum til að njóta sjóveðréttar og var greint frá röksemdum, sem að því sneru. Einnig var tekið fram í bréfinu að áskilinn væri réttur til að mótmæla útreikningi á kröfum varnaraðila á síðari stigum, ef þess gerðist þörf. Sýslumaður tók þessi mótmæli fyrir 23. júní 2004. Samkvæmt endurriti úr gerðabók mótmælti sóknaraðili því að varnaraðilar nytu sjóveðréttar fyrir kröfum sínum af fjórum nánar tilgreindum ástæðum. Einnig tók sóknaraðili fram að hann teldi sig ekki þurfa á því stigi að fjalla efnislega um útreikning krafna varnaraðila, en áskildi sér rétt til að mótmæla honum síðar. Bókað var eftir lögmanni varnaraðila að hann mótmælti því að unnt væri að breyta málsástæðum, sem sóknaraðili hefði borið upp, eða bæta nýjum við. Við fyrirtökuna tók sýslumaður ákvörðun um að hafna mótmælum sóknaraðila gegn frumvarpinu, sem stæði þannig óbreytt. Sóknaraðili lýsti því þegar yfir að hann leitaði úrlausnar Héraðsdóms Norðurlands eystra um þessa ákvörðun. Af því tilefni var mál þetta þingfest þar fyrir dómi 9. september 2004.

Í greinargerðum varnaraðila fyrir héraðsdómi var því lýst yfir að viðurkennt væri að frá framangreindum kröfum varnaraðilans H-kk-ef bæri að draga 50.000 krónur og varnaraðilans K-kk-ef 19.106 krónur vegna innborgana frá Geira Péturs ehf., sem láðst hafi að taka tillit til við útreikning á kröfunum. Þá lækkaði einnig varnaraðilinn Lífeyrissjóður sjómanna höfuðstól kröfu sinnar í 1.956.578 krónur, þannig að heildarfjárhæð hennar að meðtöldum innheimtukostnaði breyttist í 2.182.509 krónur.

Meðan málið var rekið fyrir héraðsdómi var bú Geira Péturs ehf. tekið til gjaldþrotaskipta 8. nóvember 2004. Fyrir liggur að varnaraðilar lýstu ekki kröfum í þrotabúið.

II.

Þegar málið var flutt fyrir héraðsdómi fyrra sinni 9. febrúar 2005 bar sóknaraðili meðal annars fyrir sig að kröfur varnaraðila, sem deilt er um í málinu, væru fallnar niður fyrir vanlýsingu, enda hafi þeim svo sem áður greinir ekki verið haldið uppi við gjaldþrotaskipti á búi Geira Péturs ehf. Sóknaraðili hafði ekki ástæðu til að halda fram þessari málsástæðu fyrr en eftir að kröfulýsingarfresti í þrotabúið lauk 1. febrúar 2005. Af þeim sökum og með vísan til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 90/1991, eru ekki efni til að líta svo á að þessi málsástæða hafi komið of seint fram.

Samkvæmt 118. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. hefur vanlýsing kröfu við gjaldþrotaskipti að meginreglu í för með sér að hún falli niður, en þeirra áhrifa gætir þó aðeins gagnvart þrotabúinu, svo sem tekið er fram í ákvæðinu. Skipið, sem mál þetta varðar, hafði verið selt við nauðungarsölu meira en sjö mánuðum áður en bú gerðarþolans, Geira Péturs ehf., var tekið til gjaldþrotaskipta. Þeir, sem kölluðu til greiðslu af söluverði skipsins, gátu því haldið réttindum sínum til streitu við nauðungarsöluna, enda var kröfu þeirra um fullnustu ekki beint að þrotabúinu. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á með sóknaraðila að varnaraðilar hafi glatað rétti til úthlutunar af söluverði skipsins sökum þess að þeir lýstu ekki kröfum sínum við gjaldþrotaskiptin.

Í málinu bera varnaraðilarnir H-kk-nf, Ö-kk-nf, H-kk-nf, O-kk-nf og K-kk-nf meðal annars fyrir sig að þeim hafi ekki verið sagt upp störfum þegar fiskiskipinu Geira Péturs var lagt 10. desember 2003, enda hafi útgerðin haft í hyggju að halda því aftur til veiða og viljað tryggja að þeir yrðu þá áfram þar við störf, auk þess sem sinna hafi þurft eftirliti og öðrum verkum á skipinu, þótt það væri bundið við bryggju. Eigi þeir því rétt til launa fyrir tímabilið fram að því að þeim var sagt upp störfum 5. apríl 2004, svo og til bóta vegna riftunar skiprúmssamninga fyrir tímabilið þar á eftir, en fyrir þessum kröfum sé sjóveðréttur samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 197. gr. siglingalaga. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að ráðningarsamningar þessara varnaraðila hafi í raun fallið niður fyrr en samkvæmt framlögðum tilkynningum um uppsögn, sem Geiri Péturs ehf. beindi til þeirra 5. apríl 2004. Meðan á ráðningartímanum stóð var varnaraðilunum á öllum stigum skylt að verða við kvaðningu útgerðarinnar til skips, sbr. 59. sjómannalaga nr. 35/1985, ef sú ákvörðun hefði verið tekin að halda því til veiða. Ekkert liggur fyrir um að þessir varnaraðilar hafi á tímabilinu eftir 10. desember 2003 sinnt störfum fyrir Geira Péturs ehf., sem vörðuðu ekki skipið. Samkvæmt þessu verður í samræmi við 1. tölulið 1. mgr. 197. gr. siglingalaga að líta svo á að kröfur varnaraðilanna, sem um ræðir í málinu, séu um laun, sem þeir telji sig eiga rétt á fyrir störf um borð í skipinu. Með því að sóknaraðili hefur ekki fært fram önnur haldbær rök gegn því að þessir varnaraðilar njóti sjóveðréttar fyrir kröfum sínum verður að fallast á að sá réttur sé fyrir hendi.

Í kröfulýsingu, sem varnaraðilinn B-kk-nf gerði um greiðslu af söluverði skipsins, var þess í engu gætt að greina frá því við hvaða heimild tilkall hans til greiðslu væri stutt, sbr. 2. mgr. 49. gr. laga nr. 90/1991. Ekki er unnt að líta svo á að gögn, sem fylgdu kröfulýsingunni, geti án nokkurra skýringa komið í stað slíkrar tilgreiningar. Undir rekstri málsins hefur ekkert frekar komið fram um kröfu varnaraðilans eða hvernig hún geti notið sjóveðréttar. Verður því að fallast á með sóknaraðila að krafa þessi geti ekki komið til álita við úthlutun á söluverði skipsins.

Varnaraðilinn Lífeyrissjóður sjómanna hefur sem fyrr segir stutt rétt sinn til að krefjast greiðslu af söluverði skipsins við ákvæði 7. gr. laga nr. 45/1999, þar sem veittur var lögveðréttur fyrir ógreiddum iðgjöldum sjóðfélaga og launagreiðenda til lífeyrissjóðsins. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að hluti af kröfunni, sem þessi varnaraðili leitar greiðslu á, sé studdur við skilagreinar frá Geira Péturs ehf., sem lagðar hafi verið til grundvallar í áðurnefndu reikningsyfirliti, en að öðru leyti geri varnaraðilinn tilkall til lífeyrissjóðsiðgjalda af launum, þar með talið í uppsagnarfresti, sem aðrir varnaraðilar leita greiðslu á af söluverði skipsins. Lögveðréttur samkvæmt fyrrgreindu ákvæði var ekki bundinn við kröfu um lífeyrissjóðsiðgjöld, sem studd væri við skilagreinar launagreiðanda. Verður því að hafna mótbárum sóknaraðila gegn því að þessi varnaraðili geti notið lögveðréttar fyrir kröfum sínum.

Mótmælin, sem sóknaraðili hafði uppi við sýslumann gegn því að varnaraðilar fengju greiðslu við úthlutun á söluverði fiskiskipsins Geira Péturs, voru að efni til bundin við atriði, sem vörðuðu veðréttindi fyrir kröfum varnaraðilanna. Því til samræmis tók sýslumaður með ákvörðun sinni 23. júní 2004 eingöngu afstöðu til þessara atriða og komst þar að þeirri niðurstöðu að frumvarpi til úthlutunar á söluverðinu yrði ekki breytt. Um þá ákvörðun er dómsmál þetta rekið, sbr. 2. mgr. 75. gr. laga nr. 90/1991. Þegar af þeirri ástæðu komast kröfur og málsástæður sóknaraðila, sem varða lækkun á kröfum varnaraðilanna, ekki að í málinu.

Svo sem áður var getið hafa undir rekstri málsins verið gerðar breytingar til lækkunar á kröfum nokkurra varnaraðilanna frá því, sem lagt var til grundvallar í frumvarpi sýslumanns til úthlutunar á söluverði. Verður því kveðið á um breytingar á frumvarpinu þessu til samræmis eins og nánar greinir í dómsorði, auk þess sem hafnað er samkvæmt framansögðu tilkalli varnaraðilans B-kk-ef til greiðslu af söluverðinu. Með þeim breytingum hækkar úthlutun til sóknaraðila samkvæmt frumvarpinu, en að öðru leyti skal vera óröskuð ákvörðun sýslumanns um að það standi óbreytt.

Rétt er að málskostnaður á báðum dómstigum falli niður milli sóknaraðila og varnaraðilans B-kk-ef. Á hinn bóginn verður sóknaraðili dæmdur til að greiða öðrum varnaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi handa hverjum þeirra eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Ákvörðun sýslumannsins á Húsavík 23. júní 2004 er staðfest að öðru leyti en því að frumvarp 10. maí sama ár til úthlutunar á söluverði fiskiskipsins Geira Péturs ÞH 344 breytist á þann hátt að varnaraðilinn H-kk-nf M-x-x K-kk-nf fái greiddar 2.301.693 krónur, varnaraðilinn K-kk-nf F-kk-nf S-kk-nf 2.707.080 krónur og varnaraðilinn Lífeyrissjóður sjómanna 2.182.509 krónur, varnaraðilinn B-kk-nf V-kk-nf Ó-kk-nf fái ekkert greitt, en sóknaraðili, Íslandsbanki hf., fái greiddar 60.858.476 krónur.

Sóknaraðili greiði varnaraðilunum H-kk-þgf M-kk-þgf K-kk-þgf, E-kk-þgf A-kk-þgf, H-kk-þgf A-kk-þgf S-kk-þgf, O-kk-þgf S-kk-þgf, K-kk-þgf F-kk-þgf S-kk-þgf og Lífeyrissjóði sjómanna hverjum fyrir sig samtals 100.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Að öðru leyti fellur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður niður.