433/2002

J varð fyrir líkamstjóni í umferðarslysi á árinu 1992. Í álitsgerð tveggja lækna á árinu 1995 var varanleg læknisfræðilega örorka hennar metin 5%, en fjárhagsleg örorka engin. Samdi J á grundvelli þessa við vátryggingafélagið T hf. um bætur vegna slyssins með fyrirvörum um rétt sinn til frekari bóta. Lutu þeir að rétti J til frekari bóta annars vegar ef henni yrði síðar metin fjárhagsleg örorka og hins vegar ef dómaframkvæmd þróaðist á þann veg að eingöngu bæri að miða bætur við læknisfræðilega örorku vegna slysa, sem orðið hefðu fyrir gildistöku skaðabótalaga. Í álitsgerð tveggja lækna á árinu 1999 var varanleg læknisfræðileg örorka J metin 20% og varanleg fjárhagsleg örorka sú sama. J taldi sig á hinn bóginn með öllu ófæra um að afla sér vinnutekna og krafði T hf. um bætur fyrir 100% varanlega örorku o.fl. Bauð T hf. henni þá bætur í samræmi við niðurstöðu álitsgerðarinnar um 20% varanlega örorku auk miskabóta, vaxta, kostnaðar vegna þóknunar lögmanns ásamt útlögðum kostnaði að frádregnu verðmæti greiðslunnar sem félagið innti af hendi á árinu 1995. Tók J við greiðslu samkvæmt boðinu, en gerði fyrirvara um fjárhæð einstakra liða hennar. Höfðaði hún í framhaldi af því mál á hendur T hf. til greiðslu mismunarins auk bóta vegna tannlækniskostnaðar o.fl. Undir rekstri málsins fékk J dómkvadda tvo lækna sem komust að þeirri niðurstöðu að varanleg læknisfræðileg örorku hennar væri 20%, en fjárhagsleg örorka 60%. Í dómi Hæstaréttar voru ekki taldar forsendur til að víkja frá þeirri aðferð að leggja læknisfræðilega örorku til grundvallar varðandi verðmæti tapaðra framtíðartekna vegna örorku þótt matsgerð dómkvaddra manna hafi leitt í ljós að fjárhagsleg örorka væri meiri en læknisfræðileg örorka. Þá var T hf. í uppgjörinu frá 1995 ekki talið hafa skuldbundið sig við hugsanlega endurupptöku til að greiða J bætur fyrir varanlega örorku til samræmis við fjárhagslega örorku. Var J því talin þegar hafa fengið varanlega örorku sína hæfilega bætta frá T hf. Þá var T hf. jafnframt sýknað af öðrum liðum í kröfu J með vísan til þess að hún hafi þegar fengið þá bætta eða þeir væru ósannaðir.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2002. Hún krefst þess að stefndu verði í sameiningu dæmdir til að greiða sér aðallega 20.268.339 krónur en til vara aðra lægri fjárhæð með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 21. október 1992 til 27. febrúar 2000 og dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 300.000 krónum og 3.326.329 krónum, sem hún hafi fengið greiddar 18. ágúst 1995 og 31. maí 2000. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast þeir þess að krafa áfrýjanda verði lækkuð og nánar tilteknir ársvextir dæmdir frá 28. júní 1997 til þess dags, sem dómur verður kveðinn upp í málinu, en frá þeim tíma beri krafan dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Verði málskostnaður þá látinn falla niður.

I.

Eins og nánar greinir í héraðsdómi varð áfrýjandi fyrir meiðslum þegar hún ók bifreið sinni af Langholtsvegi inn á Sæbraut í Reykjavík 21. október 1992, en árekstur varð þá milli bifreiðar hennar og bifreiðar stefnda E-kk-ef Þ-kk-ef B-kk-ef, sem ók yfir gatnamótin gegn rauðu umferðarljósi. Í málinu er ekki ágreiningur um bótaskyldu stefndu vegna tjóns, sem áfrýjandi hlaut af slysinu, en bifreið stefnda E-kk-ef var vátryggð hjá Tryggingu hf., sem hefur síðan sameinast stefnda Tryggingamiðstöðinni hf.

Hinn 21. mars 1995 gerðu Trygging hf. og áfrýjandi sameiginlega beiðni til tveggja nafngreindra lækna um að þeir legðu meðal annars mat á tímabundna og varanlega örorku hennar, bæði læknisfræðilega og fjárhagslega örorku. Í álitsgerð læknanna 17. maí sama árs var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hafi með öllu verið óvinnufær í tvær vikur eftir slysið. Varanleg læknisfræðileg örorka hennar væri 5%, en fjárhagsleg örorka engin. Að fengnu þessu áliti beindi lögmaður, sem þá gætti hagsmuna áfrýjanda, kröfu um skaðabætur til Tryggingar hf. 27. júní 1995 og kvaðst þar leggja til að „uppgjör skaðabóta fari fram í anda nýju skaðabótalaganna“ með nánar tilteknum fyrirvörum. Lutu þeir að rétti áfrýjanda til frekari bóta annars vegar ef henni yrði síðar metin fjárhagsleg örorka og hins vegar ef dómaframkvæmd myndi þróast á þann veg að eingöngu bæri að miða bætur við læknisfræðilega örorku vegna slysa, sem orðið hafi fyrir gildistöku skaðabótalaga nr. 50/1993. Á þessum grunni var gerð krafa áfrýjanda um þjáningabætur, samtals 63.450 krónur, bætur fyrir varanlegan miska að fjárhæð 207.050 krónur og 2% ársvexti frá slysdegi, 14.821 krónu, eða alls 285.321 krónu auk 53.242 króna í þóknun lögmanns. Þessu svaraði Trygging hf. 5. júlí 1995 með orðsendingu, þar sem sagði að félagið væri reiðubúið til að bæta líkamstjón áfrýjanda með 300.000 krónum að meðtöldum vöxtum, auk þóknunar lögmanns að fjárhæð 54.000 krónur. Lögmaðurinn tók 18. ágúst 1995 við greiðslu samkvæmt þessu boði Tryggingar hf., en í kvittun fyrir henni voru fyrrnefndar 300.000 krónur í einu lagi sagðar vera „samkomulagsbætur“.

Með bréfi 23. september 1998 til Tryggingar hf. greindi lögmaður áfrýjanda frá því að komið væri fram að örorka hennar væri talsvert meiri en ætlað var við framangreint uppgjör skaðabóta á árinu 1995. Vísaði lögmaðurinn um þetta til vottorðs læknis, sem fylgdi bréfinu, og fór þess á leit að málið yrði tekið upp á ný. Þessi beiðni var ítrekuð með bréfi 19. janúar 1999, sem frekari læknisfræðileg gögn fylgdu. Af þessu tilefni gerðu áfrýjandi og Trygging hf. á ný sameiginlega beiðni 18. mars 1999 til tveggja lækna um að þeir legðu mat á tímabundna og varanlega örorku áfrýjanda. Í álitsgerð þessara lækna 12. janúar 2000 var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hafi verið tímabundið óvinnufær í samtals 16 mánuði af völdum slyssins. Varanleg læknisfræðileg örorka hennar var metin 20% og varanleg fjárhagsleg örorka sú sama. Í framhaldi af þessu aflaði áfrýjandi útreiknings tryggingarfræðings 8. febrúar 2000 á tjóni sínu. Þar voru bætur vegna tímabundins atvinnutjóns hennar taldar nema 1.524.938 krónum, en vegna varanlegrar örorku 3.695.116 krónum. Þá sagði þar að miðað við heilsufar áfrýjanda mætti ætla að slysið leiddi ekki til taps lífeyrisréttinda, en yrði það reiknað í hlutfalli við tekjumissi væri fjárhæð þess 292.130 krónur.

Með bréfi 26. apríl 2000 krafði lögmaður áfrýjanda stefndu Tryggingamiðstöðina hf. um greiðslu frekari skaðabóta. Kom þar fram sú skoðun að áfrýjandi væri í reynd með öllu ófær um að afla sér vinnutekna og var vitnað því til stuðnings til ýmissa ummæla í áðurnefndum vottorðum um heilsufar hennar og álitsgerðum um örorku. Þá kom einnig fram að áfrýjandi hafi haldið óskertum launum þann tíma, sem hún væri talin hafa verið tímabundið óvinnufær. Á þessum grunni krafðist áfrýjandi þess að sér yrðu greiddar skaðabætur fyrir 100% varanlega örorku, sem næmu fimmfaldri fjárhæð, sem tryggingarfræðingur hafði reiknað fyrir 20% örorku, eða 18.475.580 krónum, en vegna skattfrelsis bóta og hagræðis af eingreiðslu skyldi síðastnefnd fjárhæð lækka um 15% eða 2.771.337 krónur. Þá var krafist bóta vegna missis lífeyrisréttinda, sem með sams konar útreikningi töldust að fjárhæð 1.460.650 krónur. Þá krafðist áfrýjandi 2.500.000 króna í miskabætur og 965.933 króna vegna þóknunar lögmanns og útlagðs kostnaðar, en frá öllu framangreindu voru dregnar 300.000 krónur, sem greiddar voru 18. ágúst 1995. Auk heildarfjárhæðar þessara liða, 20.330.826 króna, krafðist áfrýjandi nánar tilgreindra vaxta frá slysdegi til greiðsludags. Hið stefnda félag svaraði þessari kröfu áfrýjanda með bréfi 19. maí 2000, þar sem boðnar voru fram bætur í samræmi við niðurstöðu fyrrnefndrar álitsgerðar um 20% varanlega örorku eða 3.000.000 krónur, auk miskabóta að fjárhæð 400.000 krónur, 125.176 króna í vexti og samtals 329.079 króna í þóknun lögmanns ásamt útlögðum kostnaði. Til frádráttar kæmu 293.900 krónur, sem væru verðmæti greiðslunnar frá 18. ágúst 1995 á slysdegi, en samkvæmt því voru áfrýjanda boðnar 3.560.355 krónur í bætur. Tekið var fram í bréfinu að áfrýjandi nyti bóta úr almannatryggingum, en í boði félagsins fælist að hvorki kæmu þær til frádráttar né bætur úr lífeyrissjóði. Lögmaður áfrýjanda tók við greiðslu samkvæmt þessu boði 31. maí 2000, en gerði fyrirvara um fjárhæð einstakra liða hennar, enda litið á hana sem innborgun.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 28. júní 2001 og krafðist greiðslu á 20.268.339 krónum. Sú fjárhæð var sundurliðuð á sama hátt og krafa áfrýjanda í áðurgreindu bréfi 26. apríl 2000 að því er varðar bætur fyrir 100% varanlega örorku, lækkun þeirra bóta vegna skattfrelsis og hagræðis af eingreiðslu, bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda og miskabætur, en alls nema þessir liðir 19.664.893 krónum. Við þá var bætt kröfu um bætur vegna tannlækniskostnaðar, 503.455 krónur, auk kröfu um 99.991 krónu vegna vangreiddrar lögmannsþóknunar í uppgjöri 31. maí 2000.

Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi fékk áfrýjandi dómkvadda tvo lækna til að meta meðal annars tímabundna og varanlega læknisfræðilega og fjárhagslega örorku hennar. Í matsgerð 6. mars 2002 var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hafi tímabundið verið óvinnufær vegna slyssins í samtals 17 mánuði. Varanleg læknisfræðileg örorka var metin 20%, en fjárhagsleg örorka 60%.

II.

Samkvæmt því, sem áður greinir, liggur fyrir í málinu matsgerð dómkvaddra manna, sem er í samræmi við álit tveggja lækna, sem aðilarnir höfðu áður sammælst um að leita til 18. mars 1999, um að varanleg læknisfræðileg örorka áfrýjanda sé 20%. Svo sem ítrekað hefur verið tekið fram í dómum Hæstaréttar í málum, þar sem krafist hefur verið skaðabóta vegna líkamstjóns frá því fyrir gildistöku laga nr. 50/1993, hefur í dómaframkvæmd varðandi verðmæti tapaðra framtíðartekna vegna örorku almennt verið litið til læknisfræðilegrar örorku og lagt til grundvallar að hundraðshluti tekjutaps sé sá sami og þannig ákveðið örorkustig. Þótt matsgerð dómkvaddra manna hafi leitt í ljós að fjárhagsleg örorka áfrýjanda sé meiri en læknisfræðileg örorka eru ekki forsendur til að víkja hér frá framangreindri aðferð til ákvörðunar bóta fremur en í öðrum tilvikum, þar sem líkt hefur staðið á. Verður því ekki fallist á með áfrýjanda að ákveða eigi bætur handa henni eins og um væri að ræða 100% varanlega læknisfræðilega örorku eða annað lægra örorkustig umfram það, sem dómkvaddir matsmenn komust að niðurstöðu um.

Eins og áður er getið setti áfrýjandi fram í bréfi til Tryggingar hf. 27. júní 1995 skaðabótakröfu, sem reiknuð var út eftir reglum laga nr. 50/1993, þótt þau tækju ekki til tjóns hennar vegna ákvæðis 28. gr. þeirra. Að fram kominni þeirri kröfu bauð félagið áfrýjanda tiltekna heildarfjárhæð í bætur, sem reyndar var hærri en hún hafði krafist. Í orðsendingu félagsins 5. júlí 1995, þar sem þetta boð var gert, var í engu lýst afstöðu til aðferða áfrýjanda við útreikning kröfunnar og hvorki beint né óbeint samsinnt að beita ætti þar ákvæðum laga nr. 50/1993. Í kvittun fyrir greiðslu þessara bóta var fjárhæðin sem fyrr segir nefnd samkomulagsbætur. Að þessu athuguðu eru ekki efni til að líta svo á að stefndu hafi með þessu uppgjöri skuldbundið sig við hugsanlega endurupptöku þess til að greiða áfrýjanda bætur fyrir varanlega örorku til samræmis við fjárhagslega örorku hennar, svo sem ákvæði laga nr. 50/1993 miða við. Þess ber að geta að óumdeilt er fyrir Hæstarétti að áfrýjandi hafi haldið fram málsástæðu á þessum grunni við munnlegan flutning málsins fyrir héraðsdómi, en til þess hafði hún fyrst tilefni að framkomnu áðurgreindu mati dómkvaddra manna, þar sem gerður var greinarmunur á örorkustigi hennar eftir því hvort miðað væri við læknisfræðilega örorku eða fjárhagslega.

Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða héraðsdómara að áfrýjandi hafi fengið varanlega örorku sína hæfilega bætta með greiðslu stefndu Tryggingamiðstöðvarinnar hf. 31. maí 2000 á 3.000.000 krónum.

Við áðurnefnt bótauppgjör hins stefnda félags við áfrýjanda var í engu fallist á kröfu hennar um bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda, en samkvæmt útreikningi tryggingarfræðings 8. febrúar 2000 myndi fjárhæð þeirra nema 292.130 krónum ef tekið væri mið af 20% varanlegri örorku, svo sem lagt er til grundvallar hér að framan. Varðandi þennan lið í kröfu áfrýjanda er til þess að líta að hún hefur engin gögn lagt fram til stuðnings því að óvinnufærni hennar hafi í raun skert þau lífeyrisréttindi, sem hún hefði getað áunnið sér með áframhaldandi störfum við embætti tollstjórans í Reykjavík, en samkvæmt gögnum málsins vann hún þar frá árinu 1978 þar til hún lét endanlega af störfum síðla árs 1999 vegna heilsubrests. Í þessu efni verður ekki horft fram hjá því að lok iðgjaldagreiðslna og taka örorkulífeyris leiða ekki ávallt sjálfkrafa til skerðingar á lífeyrisréttindum ríkisstarfsmanna, sbr. meðal annars lokamálslið 2. mgr. 26. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Af þessum sökum verður ekki komist hjá því að hafna þessum lið í kröfu áfrýjanda, svo sem gert var í hinum áfrýjaða dómi.

Í öðrum atriðum en að framan greinir verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest með vísan til forsendna hans.

Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, J-kvk-ef G-kvk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur.