579/2014

Í Landeyjum í Rangárvallasýslu eru jarðirnar Berjanes, Kanastaðir, Vorsabær, Straumur og Stífla. Við kaupsamning árið 1994 var Straumi skipt úr landi Kanastaða og festi HJ kaup á jörðinni árið 1997. Í málinu deildu eigendur jarðanna um landamerki Straums. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með dómi réttarins í málinu nr. 297/2008 hefði verið leyst úr landamerkjum milli Straums annars vegar og Kanastaða, Vorsabæjar og Stíflu hins vegar. Því yrði í máli þessu ekki dæmt um þau merki á nýjan leik, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eftir stæði því að dæma um landamerki milli Straums og Berjaness. JG o.fl. töldu að merki Straums gagnvart Berjanesi réðist í öllum aðalatriðum af mörkum spildunnar eins og þau voru ákveðin þegar hún var skilin frá Kanastöðum árið 1994, en HJ hélt því fram að miðlína Affallsins, eins af fjórum vatnsföllum á svæðinu, eins og hún var við gerð og þinglýsingu landamerkjabréfs Berjaness árið 1884, réði að mestu framangreindum mörkum. Með hliðsjón af landamerkjabréfum frá árunum 1884 og 1889, matsgerðar sem HJ hafði aflað við meðferð málsins í héraði og sem hefði ekki verið hnekkt af JG o.fl. og loks þeirri fornu meginreglu íslenskrar réttar að ekki breytast merki þótt farvegur breytist, sbr. nú 2. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923, taldi Hæstiréttur ljóst að miða ætti við að miðlínan á framangreindum árum hefði legið um nánar tilgreinda hnitapunkta sem að mestu lægju utan Straums eins og land jarðarinnar hafði verið markað í landamerkjalýsingu frá árinu 1999. Var því að mestu leyti fallist á aðalkröfu HJ og landamerki Berjaness og Straums ákvörðuð í samræmi við það.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. september 2014. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði að landamerki Straums liggi um línu sem dregin er milli eftirtalinna hnitsettra punkta samkvæmt hnitakerfinu ÍSN93, mælt með GPS-tækni: Frá punkti 001 hnit: A442462,2 og N352760,3, sem er girðingarstaur á girðingu sem liggur upp miðjan Affalsaur, í punkt A hnit: A442404,5 og N352389,2. Frá punkti A er línan dregin í punkt 2 hnit: A422418,7 og N352902,3, þaðan í punkt 3 hnit: A442643,3 og N352955,8, frá punkti 3 í punkt 4 hnit: A442765,4 og N353000,0, þaðan í punkt B hnit: A442921,9 og N352973,7 og þaðan í punkt M hnit: A442967,465 og N352994,885 sem er punktur á línu sem dregin er 10 metra frá miðlínu þjóðvegar 1, sunnan vegarins samsíða miðlínunni. Norðan þjóðvegarins liggi merkin um línu sem dregin er frá punkti N hnit: A442898,278 og N353004,932 sem er punktur á línu sem dregin er 10 metra frá miðlínu þjóðvegarins, samsíða miðlínunni, í punkt C hnit: A443192,8 og N353099,4, þaðan í punkt 7 hnit: A443259,6 og N353219,6, frá punkti 7 í punkt D hnit: A443365,8 og N353325,4 og þaðan í punkt 005 hnit: A443353,9 og N353174,2.

Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Að því frágengnu krefst hann þess að viðurkennt verði að landamerki Straums, landnr. 172477, liggi um línu sem dregin er milli eftirtalinna hnitsettra punkta samkvæmt áðurnefndu hnitakerfi: Frá punkti 001 hnit: A442462,2 og N352760,3, sem er girðingarstaur á girðingu sem liggur upp miðjan Affalsaur, í punkt B hnit: A442921,9 og N352973,7, þaðan í punkt 5 hnit: A442963,7 og N352966,7 og þaðan í punkt K hnit: A442992,400 og N352979,682. Norðan þjóðvegarins liggi merkin um línu sem dregin er frá punkti L hnit: A443014,528 og N352989,831 í punkt 6 hnit: A443171,7 og N353061,4, þaðan í punkt C hnit: A443192,8 og N353099,4 og frá punkti C í punkt 005 hnit: A443353,9 og N353174,2. Í öllum tilvikum krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjendurnir J-kk-nf, E-kvk-nf, G-kk-nf J-kk-nf, S-kk-nf og J-kvk-nf E-kvk-nf skutu málinu upphaflega fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 2. september 2014. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 15. október sama ár og var áfrýjað öðru sinni 27. sama mánaðar. Þau krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum aðaláfrýjanda. Að því frágengnu gera þau fjórar kröfur til vara. Í fyrsta lagi að viðurkennt verði að landamerkin milli Berjaness með Stíflu og Straums liggi um línu milli eftirtalinna hnitsettra punkta samkvæmt hnitakerfi ISNET93: Frá punkti A1 hnit: A442462,6 og N352759,7 um línu sem dregin er í suðaustlæga átt í stefnu á útfall Spjaralækjar, eins og það var 1930, þar til línan sker sjónlínu milli Elliðaeyjar og Flókastaðagils í punkti K1 hnit: A443333,6 og N352896,1. Í öðru lagi að viðurkennt verði að greind landamerki liggi um línu milli eftirtalinna hnitsettra punkta: Frá punkti A1 hnit: A442462,6 og N352759,7 í austurátt eftir núverandi girðingu í punkt B1 hnit: A442623,7 og N352834,6, þaðan eftir línu sem dregin er milli punktanna C1 hnit: A442797,0 og N352836,1, D1 hnit: A442858,0 og N352840,0, E1 hnit: A443030,8 og N352878,1, F1 hnit: A443106,8 og N352903,7, sem er við sunnanverðan núverandi þjóðveg og þaðan í beinni línu í endapunktinn L1 hnit: A443325,5 og N352798,7, sem er á enda markalínu Kanastaða og jafnframt á sjónlínu milli Elliðaeyjar og Flókastaðagils. Í þriðja lagi að viðurkennt verði að greind landamerki liggi um línu milli eftirtalinna hnitsettra punkta: Frá punkti A1 hnit: A442462,6 og N352759,7 í suðaustlæga átt í punkt C1 hnit: A442797,0 og N352836,1, D1 hnit: A442858,0 og N352840,0, E1 hnit: A443030,8 og N352878,1, F1 hnit: A443106,8 og N352903,7 og þaðan yfir núverandi þjóðveg í punktinn G1 hnit: A443168,3 og N352924,4 við veginn norðanverðan og þaðan í beina línu með stefnu á útfall Spjaralækjar þar til línan sker sjónlínuna milli Elliðaeyjar og Flókastaðagils í punkti J1 hnit: A443335,6 og N352919,1. Í fjórða lagi að viðurkennt verði að greind landamerki liggi um línu milli eftirtalinna hnitsettra punkta: Frá punkti A1 hnit: A442462,6 og N352759,7 í austurátt eftir núverandi girðingu í punkt B1 hnit: A442623,7 og N352834,6, þaðan eftir línu sem dregin er milli punktanna C1 hnit: A442797,0 og N352836,1, D1 hnit: A442858,0 og N352840,0, E1 hnit: A443030,8 og N352878,1, F1 hnit: A443106,8 og N352903,7, G1 hnit: A443168,3 og N352924,4 og þaðan í punktinn H1 hnit: A443247,0 og N352951,0 og í endapunktinn I1 hnit: A443346,3 og N353049,5, sem er á sjónlínunni milli Elliðaeyjar og Flókastaðagils. Í öllum tilvikum krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjendurnir B-kk-nf, E-kk-nf, S-kvk-nf U-kvk-nf, G-kvk-nf og B-kvk-nf skutu málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 4. nóvember 2014. Þau krefjast sýknu af öllum kröfum aðaláfrýjanda. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Vegagerðinni var stefnt til réttargæslu í aðalsök. Hún lét málið ekki til sín taka fyrir Hæstarétti.

Dómendur fóru á vettvang 13. maí 2015.

I

Í Landeyjum í Rangárvallasýslu eru jarðirnar Berjanes, Kanastaðir, Vorsabær, Straumur og Stífla. Deila eigendur þeirra um hvar séu merki Straums. Sveitin Landeyjar liggur milli Ála og Hólsár neðan Rangárvalla og Fljótshlíðar allt í sjó fram og eru þær ásamt nokkru af flatlendi Vestur-Eyjafjalla óshólmar Rangánna og Markarfljóts. Í Landeyjum er landslag flatt, þar er votlent og grösugt en vatnaágangur var þar mikill áður en vatnsföllin voru heft með fyrirhleðslu. Landið er skorið af eldri og yngri farvegum Markarfljóts og munu hinir eldri farvegir oft vera nefndir fljótsvegir. Landeyjar skiptast um ána Affall í Austur- og Vestur-Landeyjar og eru Berjanes og Stífla í Vestur-Landeyjum en Kanastaðir, Straumur og Vorsabær í Austur-Landeyjum. Aðaláfrýjandinn H-kk-nf er eigandi Straums. Gagnáfrýjendurnir E-kk-nf og S-kvk-nf eru eigendur Kanastaða, en Straumi var skipt úr landi Kanastaða. Gagnáfrýjandinn B-kk-nf er eigandi Vorsabæjar 1 og 2 sem liggja norðan og austan Kanastaða. Vorsabær í gögnum málsins einnig nefndur Vosbær eða Ossabær. Gagnáfrýjendurnir J-kk-nf, E-kvk-nf og G-kk-nf J-kk-nf eru eigendur Berjaness sem liggur norðan Kanastaða. Gagnáfrýjendurnir S-kk-nf og J-kvk-nf E-kvk-nf eru eigendur Stíflu sem einnig liggur norðan Kanastaða og gagnáfrýjendurnir G-kvk-nf og B-kvk-nf eru eigendur lóða sem skipt hefur verið úr landi Berjaness.

Affall er eitt af fjórum vatnsföllum sem fyrir árið 1930 féllu óhindruð um Markarfljótsaura og allt til sjávar en hin eru Þverá, Álar og Markarfljót. Mest af því vatni sem rennur í þessum ám mun samkvæmt gögnum málsins eiga uppruna sinn í bráðnum jökulís í Mýrdals-, Eyjafjalla- og Tindfjallajöklum auk þess sem snjóbráðnun og úrkoma leggur þeim til vatn. Þverá, Affall og Álar verða til þegar komið er vestur fyrir Stóra-Dímon. Markarfljótsaurar eru austan og sunnan við Stóra-Dímon og á efri hluta auranna flæmist Markarfljót til vesturs á móts við Stóra-Dímon. Flæði vatns um Markarfljótsaura er stýrt með leiðigörðum sem ná allt frá Vatnsdal í Fljótshlíð um þvera aurana í Stóra-Dímon. Þaðan eru garðar með fljótinu að gömlu brúnni á Markarfljóti og áfram að hinni nýju og ná frá henni langleiðina til sjávar. Leiðigarðar norðan við Stóra-Dímon, sem beina vatni frá farvegum Þverár og Affalls í farvegi Markarfljóts og Ála ásamt leiðigörðum sunnan við Stóra-Dímon, voru reistir á árunum milli 1930 og 1950. Það hafði samkvæmt gögnum málsins í för með sér að náttúrulegir rennslishættir Markarfljóts breyttust þannig að meginflaumur fljótsins mun nú næstum alltaf ná í farvegi Markarfljóts og Ála í stað þess að áður gat hann færst í farveg Þverár eða Affallsins.

Tilgangur fyrrgreindra framkvæmda mun samkvæmt því sem fram er komið í málinu hafa verið að takmarka flæði vatns í og um farvegi Þverár og Affallsins og beina þess í stað vatnsflaumnum sem mest í farveg Markarfljóts. Við þær aðgerðir hætti jökulvatn að eiga greiða leið í og um farveg Affallsins sem aftur varð til þess að vatn hætti að flæmast um farveg þess. Eins og nánar verður rakið síðar tóku hlutar hans að gróa upp, meðal annars á því svæði sem um er deilt í málinu. Frá því gripið var inn í náttúrulegt streymi jökulvatns í farveg Affallsins á árunum 1930 til 1950 mun vatn meira og minna hafa runnið um sama hluta farvegarsins. Affall er í dag lindá eða lindarlækur með fremur takmörkuðum árstíðabundnum sveiflum í rennsli og rennslisháttum og rennur í núverandi farvegi meðal annars innan marka Straums.

II

Svo sem nánar verður rakið síðar var í október 1883 gert landamerkjabréf fyrir Berjanes og það þinglesið 5. júní 1884. Í því kemur fram að Affallið ráði merkjum milli Berjaness og Kanastaða. Sameiginlegt landamerkjabréf fyrir Kanastaði og Vorsabæ var gert 5. maí 1889 og það þinglesið 25. sama mánaðar. Í því kemur einnig fram að Affallið ráði merkjum milli Berjaness og Kanastaða annars vegar og Berjaness og Vorsabæjar hins vegar.

Þáverandi eigendur Kanastaða, þeir D-kk-nf S-kk-nf og G-kk-nf D-kk-nf, seldu jörðina gagnáfrýjendunum E-kk-þgf og S-kvk-þgf með kaupsamningi 20. apríl 1994. Við þá sölu héldu seljendur eftir spildu úr landi jarðarinnar sem samkvæmt orðum kaupsamningsins sjálfs var efsti hluti hennar á mörkum Kanastaða og Berjaness að vestan og Kanastaða og Vorsabæjar að austan. Í kaupsamningnum sagði að landamerki Kanastaða væru ágreiningslaus og væru þau samkvæmt landamerkjabréfi 5. maí 1887 innfærð í landamerkjabók Rangárvallasýslu. Um hina undanskildu spildu sagði að hún væri um 15 hektarar „(500m x 300m) á mörkum Kanastaða og Berjanes að vestan og Vosbæjar að norðan, efsti hlutinn. Seljandi hefur gert uppdrátt af spildu þessari og skoðast hann sem hluti samnings þessa.“

Á uppdrætti sem var fylgiskjal kaupsamningsins frá árinu 1994 var spilda sú sem undan var skilin sýnd í tvennu lagi, skorin í sundur af þjóðvegi 1. Sunnan þjóðvegarins var spildan sýnd fimmhyrnd og bein lína sem sýndi mörk þessa hluta spildunnar að norðan meðfram þjóðvegi 1 var tilgreind 412 metrar. Bein lína frá þjóðveginum með stefnu til suðvesturs á mörkum Berjaness og Straums var sögð 500 metrar, bein lína til suðausturs frá þjóðveginum meðfram Austur-Landeyjavegi 300 metrar, bein lína til vesturs frá síðastnefndri línu á mörkum Kanastaða og Straums 600 metrar og bein lína til norðvesturs frá síðastnefndri línu á línuna milli Berjaness og Straums um það bil 168 metrar. Norðan þjóðvegarins var hluti spildunnar sýndur sem þríhyrningur án þess að lengdarmetrar væru tilgreindir.

Með kaupsamningi 10. desember 1997 festi aðaláfrýjandi kaup á framangreindri spildu úr landi Kanastaða og var seljandinn dánarbú D-kk-ef S-kk-ef. Í kaupsamningnum sagði að seljandi „lofar að selja og kaupandi að kaupa u.þ.b. 15 ha spildu úr landi Kanastaða ásamt sumarhúsi sem á spildunni er, Austur-Landeyjahreppi, ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber þ.m.t. hlunnindi ... Um eignarheimild seljenda vísast til veðbókarvottorðs fyrir eignina dags. 25.11.1997. Ofangreint skjal ásamt fasteignamatsvottorði liggja frammi við undirritun samnings þessa og hefur kaupandi kynnt sér þau og hefur ekkert við þau að athuga.“ Ágreiningslaust er að spilda sú sem aðaláfrýjandi keypti árið 1997 er sama spildan og seljendur Kanastaða skildu undan jörðinni við sölu hennar árið 1994.

Eins og greinir í dómi Hæstaréttar 12. febrúar 2009 í máli nr. 297/2008 var aðaláfrýjanda veitt leyfi 2. febrúar 2000 til að stofna á spildu þeirri, er hann hafði sem fyrr segir keypt 10. desember 1997, nýbýli til fiskeldis og skógræktar. Spilduna nefndi hann Straum. Til undirbúnings stofnunar nýbýlisins hafði aðaláfrýjandi útbúið landamerkjalýsingu milli Straums og aðliggjandi jarða. Á framhlið hennar sagði: „Berjanes: Milli Berjanes og Straums ræður núverandi girðing sem liggur upp miðjan Affallsaur, úr girðingarstaur sem merktur er númer 1 á uppdrætti, að Suðurlandsvegi. Berjanes/Stífla. Óskipt land: Norðan þjóðvegar ræður sama stefnulína frá girðingu við þjóðveg að hornpunkti, merktur númer 2 á uppdrætti sem er skurðarpunktur línu sem dregin er úr girðingarhorni við pípuhlið á Landeyjavegi með stefnu í Flókastaðagil, merkt 3 á uppdrætti. Vorsabær: Milli Straums og Vorsabæjar ræður lína milli punkta 3 og 2, sem sé úr hornstaur girðingar við pípuhlið á A-Landeyjavegi og sjónhendingu í Flókastaðagil. Kanastaðir: Milli Straums og Kanastaða ræður núverandi girðing úr hornstaur í Affallsaur, merktum nr. 1 á uppdrætti, að staur númer 5 þaðan að girðingarhorni við A-Landeyjaveg merkt númer 4. Þaðan ræður girðing til norðurs meðfram A-Landeyjavegi að girðingarhorni við pípuhlið merkt númer 3 á uppdrætti.“

Bakhlið landamerkjalýsingar Straums bar yfirskriftina: „Samþykkir sem landeigendur“. Þar undir voru með dagsetningunum 20. og 21. nóvember 1999 handrituð nöfn eigenda Kanastaða, nafn eiganda Vorsabæjar 1 og 2, nafn eiganda Stíflu og nöfn tveggja eigenda Berjaness, gagnáfrýjendanna E-kvk-ef og J-kk-ef, sem þá áttu 7/8 hluta jarðarinnar í óskiptri sameign með P-kvk-þgf G-kvk-þgf er átti 1/8 hluta hennar. Hún ritaði ekki nafn sitt á bakhlið landamerkjalýsingarinnar sem afhent var til þinglýsingar 24. nóvember 1999 ásamt meðfylgjandi uppdrætti af spildunni. Uppdrátturinn var gerður 15. nóvember 1999 af verkfræðistofunni Hnit hf. Hann var ekki áritaður sérstaklega af eigendum jarðanna.

Á uppdrættinum frá nóvember 1999 var jörðin Straumur sýnd í tvennu lagi eins og á uppdrættinum sem fylgdi kaupsamningnum árið 1994, skorin í sundur af þjóðvegi 1. Sunnan þjóðvegarins var spildan sýnd fimmhyrnd og bein lína sem sýndi mörk þessa hluta hennar að norðan meðfram þjóðveginum var tilgreind 412,72 metrar. Bein lína frá þjóðveginum með stefnu til suðvesturs á mörkum Straums og Berjaness var sögð 543,56 metrar, bein lína til suðausturs frá þjóðveginum meðfram Austur-Landeyjavegi 296,19 metrar, bein lína til vesturs frá síðastnefndri línu á mörkum Kanastaða og Straums 642,74 metrar og bein lína til norðvesturs frá síðastnefndri línu á línuna milli Berjaness og Straums 164,44 metrar. Norðan þjóðvegarins var hluti spildunnar sýndur sem þríhyrningur en með aðra og hvassari lögun en þríhyrningurinn á uppdrættinum frá árinu 1994. Hlið spildunnar meðfram þjóðveginum var í beinni línu sögð 364,59 metrar, hliðin frá þjóðveginum til norðvesturs var í beinni línu sögð 326,32 metrar og hliðin frá þjóðveginum til norðausturs var í beinni línu 388,74 metrar. Allir punktar á uppdrættinum voru hnitsettir samkvæmt mælingu og hönnun Vegagerðar ríkisins og þar kom fram að land norðan þjóðvegarins væri 5,524 hektarar og land sunnan hans 25,313 hektarar, samtals 30,837 hektarar.

III

Ágreiningslaust er eins og áður segir að spilda sú sem aðaláfrýjandi keypti árið 1997 er sama spildan og skilin var frá Kanastöðum við sölu jarðarinnar árið 1994. Hins vegar deila aðilar um stærð spildunnar og mörk hennar gagnvart aðliggjandi jörðum. Gagnáfrýjendur telja að merki Straums gagnvart Berjanesi ráðist í öllum aðalatriðum af mörkum spildunnar eins og þau voru ákveðin þegar hún var skilin frá Kanastöðum árið 1994. Þessu er aðaláfrýjandi ósammála og heldur því fram að miðlína Affallsins, eins og hún var við gerð og þinglýsingu landamerkjabréfs Berjaness árið 1884, ráði að mestu mörkum Straums gagnvart Berjanesi. Er krafa hans reist á mati dómkvadds manns sem aflað var af aðaláfrýjanda í því skyni að fá úr því skorið hvar Affallið rann árið 1884. Ef fallist yrði á kröfu aðaláfrýjanda myndu merki Straums færast til norðurs yfir í fornan, uppþornaðan og gróinn farveg Affallsins. Þá er um það deilt hvaða þýðingu hafi í málinu fyrrgreindur dómur Hæstaréttar frá árinu 2009 í máli nr. 297/2008 en það höfðuðu gagnáfrýjendur, aðrir en G-kvk-nf og B-kvk-nf, til að fá ógilta fyrrgreinda landamerkjalýsingu S-kk-ef frá árinu 1999. Aðaláfrýjandi heldur því fram að með dóminum hafi verið skorið úr um merki Straums gagnvart öllum aðliggjandi jörðum öðrum en Berjanesi. Þessu eru gagnáfrýjendur ósammála og telja að þar sem umræddur dómur hafi ekki verið dómur í landamerkjamáli hafi með honum ekki verið skorið úr um merki jarða þeirra er aðild áttu að málinu heldur einvörðungu um gildi tiltekins skjals.

IV

Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 297/2008 sagði um málatilbúnað gagnáfrýjenda að ekki kæmi skýrt fram í hvaða augnamiði krafist væri dóms um að ógilda bæri landamerkjalýsingu Straums frá nóvember 1999 en málið væri ekki rekið sem landamerkjamál. Hins vegar væri ljóst að gagnáfrýjendur hefðu lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfuna meðal annars í ljósi traustfangsreglna. Í dóminum var hafnað málsástæðum gagnáfrýjenda er lutu að því að landamerkjalýsing Straums væri fölsuð og aðaláfrýjandi hefði beitt þau svikum við gerð hennar. Þá var einnig hafnað þeirri málsástæðu gagnáfrýjenda að ákvæði 32. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga gætu leitt til þess að fallist yrði á dómkröfu þeirra.

Auk framangreindra málsástæðna byggðu gagnáfrýjendur einnig á því að landamerkjalýsing Straums fullnægði ekki skilyrðum 1. mgr. 2. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki o.fl., þar sem ekki hefði verið aflað samþykkis P-kvk-ef G-kvk-ef sem verið hefði þinglýstur eigandi 1/8 hluta óskiptrar jarðarinnar Berjaness. Um það sagði í dómi Hæstaréttar að sú ráðstöfun sem fram kom í merkjalýsingunni milli Straums og Berjaness hafi verið þess eðlis að þurft hafi að afla samþykkis allra eigenda hinnar óskiptu jarðar til þess að hún væri skuldbindandi. Þá sagði í dóminum að þegar litið væri til eðlis þeirrar ráðstöfunar sem falist hafi í merkjalýsingunni væri ekki fallist á að tómlæti P-kvk-ef, sem ekki hreyfði andmælum gegn gildi landamerkjalýsingarinnar fyrr en tæpum átta árum eftir gerð hennar, hafi verið slíkt að hún hafi fyrirgert rétti sínum af þeim sökum. Loks sagði að samkvæmt „því sem rakið hefur verið er fallist á að landamerkjalýsingin frá nóvember 1999 sé ekki gild að því er varðar merki milli jarðanna Straums og Berjaness, en kröfu [gagnáfrýjenda] er að öðru leyti hafnað.“ Í dómsorði hæstaréttardómsins sagði að „Landamerkjalýsing frá nóvember 1999 milli jarðarinnar Straums í Rangárvallasýslu og jarðanna Berjaness, Kanastaða, Stíflu og Vorsabæjar, sem liggja að Straumi, er ógild að því er varðar merki milli jarðanna Straums og Berjaness.“

Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta á árinu 2012 til viðurkenningar á legu þess hluta landamerkja Straums sem hann kveður landamerkjalýsinguna frá nóvember 1999 ekki ná til eftir dóm Hæstaréttar í máli nr. 297/2008. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 9. janúar 2013 var málinu vísað frá dómi. Þann úrskurð kærði aðaláfrýjandi til Hæstaréttar sem með dómi 4. mars sama ár í máli nr. 66/2013 felldi hann úr gildi og lagði fyrir héraðsdómara að taka málið til löglegrar meðferðar. Í dómi Hæstaréttar sagði meðal annars að aðaláfrýjandi krefðist þess aðallega að viðurkennt yrði „að mörk Straums og Berjaness liggi nokkru norðar en fram kemur í fyrrnefndri landamerkjalýsingu. Verði fallist á aðalkröfu [aðaláfrýjanda] verður jörð hans stærri sem þessu nemur borið saman við þau merki sem miðað er við í landamerkjalýsingunni ... Er [aðaláfrýjanda] þetta heimilt enda laut ... dómur Hæstaréttar [í máli nr. 297/2008] ekki að kröfu um viðurkenningu á mörkum jarðanna Straums og Berjaness heldur að kröfu framangreindra [gagnáfrýjenda] um ógildingu landamerkjalýsingar Straums frá árinu 1999. Varakrafa [aðaláfrýjanda] sýnist aftur á móti að mestu í samræmi við þau mörk sem fram koma í umræddri landamerkjalýsingu.“

V

Eins og fram kemur meðal annars í dómum Hæstaréttar 11. október 2012 í máli nr. 457/2011 og 26. september 2013 í máli nr. 547/2012 er landamerkjabréf í eðli sínu samningur um landamerki ef það er samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða um þau atriði sem þeir hafa heimild til að ráðstafa með löggerningi. Af dómi Hæstaréttar í máli nr. 297/2008 leiðir að í undirritun eigenda Kanastaða, Vorsabæjar og Stíflu á landamerkjalýsingu Straums frá nóvember 1999, um samþykki á efni hennar, fólst ráðstöfun af hálfu landeigenda sem í eðli sínu var skuldbindandi samningur um merki milli jarða þeirra. Er ekki fram komið að þeim samningi hafi síðar verið breytt með öðrum samningum landeigenda.

Samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er dómur bindandi um úrslit sakarefnis milli aðila og þeirra sem að lögum koma í þeirra staða um þær kröfur sem þar eru dæmdar að efni til. Áðurgreindur dómur Hæstaréttar í máli nr. 297/2008 fól í sér bindandi úrslit um landamerki milli Straums annars vegar og Kanastaða, Vorsabæjar og Stíflu hins vegar, eins og þau voru ákveðin í landamerkjalýsingunni frá nóvember 1999. Því verður í máli þessu ekki dæmt um þau merki á nýjan leik. Samkvæmt þessu og í samræmi við dómkröfur aðila stendur eftir að dæma um landamerki milli Straums og Berjaness, en í síðastgreindum dómi Hæstaréttar var komist að þeirri niðurstöðu að ákvæði landamerkjalýsingarinnar væru ógild að því er varðar merki milli þessara jarða. Við úrlausn um merki milli jarðanna er til þess að líta að aðilar eru sammála um að land í óskiptri sameign Berjaness og Stíflu liggi utan þess svæðis sem um er deilt í málinu. Þá er og ágreiningslaust að spildur gagnáfrýjendanna B-kvk-ef og G-kvk-ef liggja utan þrætusvæðisins.

Landamerkjabréf var sem fyrr segir gert fyrir Berjanes í október 1883, það upplesið og bókað á manntalsþingi að Eystra-Fíflholti 5. júní 1884 og innfært í landamerkjabók Rangárvallasýslu. Í bréfinu sagði meðal annars að merki milli Berjaness og Breiðabólstaðar í Fljótshlíð lægju „skáhalt fram á miðjan Krossdalshöfða þar sem gamla Ossabæ ber laust vestan við stóru Dranga og Árnagerðisbæ í miðjan Þórunefsnúp og þaðan liggja mörkin fram í Affall við svokölluð Ölduminni og ber það miðað frá markinu á Krossdalshöfða í Neðradalsgil. Að sunnan ræður svo Affallið landamerkjum (vestur) að mörkunum við Eystra-Fíflholt.“ Undir bréfið rituðu sem samþykkir S-kk-nf G-kk-nf, S. M-kk-nf, Þ-kk-nf B-kk-nf, J-kk-nf E-kk-nf, M-kk-nf J-kk-nf og P-kk-nf Ö-kk-nf.

Í landamerkjabréfi Kanastaða og Vorsabæjar 5. maí 1889, sem var upplesið og bókað á manntalsþingi að Krossi 25. sama mánaðar og innfært í landamerkjabók Rangárvallarsýslu, sagði meðal annars: „No 75 Kanastaðir og Ossabær. Landamerki jarðanna Kanastaða og Ossabæjar ... er markað eftir skjölum sem við í höndum höfum einnig samkvæmt bréfum að sögn núlifandi manna sem nú skal greina. Landnorður hornmarkið er svokölluð Hrossleggjaþúfa sem er skammt fyrir sunnan svonefndar Taglaborgir ... Þaðan liggur markalína í útsuður beina stefnu í Grenihól ... Þegar á Grenihól er verið ber bæinn Bryggjur í Álsey og Markhóll í bæinn Strandarhöfuð og er bein stefna yfir hann upp í Affall og ræður sú stefna líka mörkum milli Úlfsstaða og Kanastaða. Svo ræður Affallið mörkum milli Berjaness og Kanastaða, Ossabæjar og Breiðabólsstaðar en markalínan milli Teigs og Ossabæjar er úr áðurnefndri Hrossleggjaþúfu beint í Affallið þar sem Teigsland tekur enda á vesturkantinum í Affallinu.“ Undir skjalið rituðu Í-kk-nf M-kk-nf, G-kvk-nf J-kvk-nf handsalað í tvígang, Ó-kk-nf Ó-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og J-kk-nf Þ-kk-nf. Samkvæmt framangreindu er ljóst að Affallið eins og það rann árin 1884 og 1889 réði mörkum milli Berjaness og Kanastaða.

Lýsing spildunnar sem seljendur Kanastaða héldu eftir við sölu jarðarinnar árið 1994 var að sönnu ónákvæm í kaupsamningnum bæði hvað varðar uppgefna stærð og afmörkun. Eigi að síður var orðalag samningsins afdráttarlaust um það að spildan var efsti hluti Kanastaða og náði að vestan að merkjum Berjaness. Þá veldur ekki vafa þegar virtur er uppdrátturinn sem fylgdi kaupsamningnum að undanskilda landið var í tveimur hlutum skorið í sundur af þjóðvegi 1. Þegar aðaláfrýjandi keypti árið 1997 „spildu úr landi Kanastaða“ var hún sem fyrr segir sögð vera um það bil 15 hektarar að stærð og er ágreiningslaust að þarna er um að ræða sömu spilduna og D-kk-nf S-kk-nf hélt eftir við sölu Kanastaða árið 1994. Af framangreindu leiðir að merki Straums og Berjaness ráðast af merkjum Berjaness og Kanastaða eins og þau voru við gerð og þinglýsingu landamerkjabréfa jarðanna árin 1884 og 1889. Þar var eins og fram er komið við það miðað að Affallið skipti merkjum milli jarðanna og í samræmi við þær lagareglur er þá giltu var það miðlína árinnar sem réði merkjum, sbr. 56. kapítula landsleigubálks Jónsbókar.

Þótt merkjum Berjaness og Kanastaða hafi ekki verið breytt eftir gerð landamerkjabréfa jarðanna hefur farvegur Affallsins breyst eins og áður er fram komið og er miðlína árinnar því önnur nú en hún var þá. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi óskaði aðaláfrýjandi eftir að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta hvar farvegur Affallsins hafi verið 5. júní 1884 og hnitasetja miðju hans á uppdrætti á móts við Berjanes, Stíflu, Kanastaði og Vorsabæ.

Í matsgerð H-kk-ef N-kk-ef jarðfræðings 29. september 2011 kemur fram að mikið jökulvatn hafi verið í farvegi Affallsins fram til ársins 1300 og þá hafi farvegur þess verið að minnsta kosti 400 metra breiður. Útlínur hans megi enn greina bæði ofan og neðan Kanastaða. Um árið 1510 hafi minna vatn verið í farveginum en það þó aldrei horfið enda hafi gróður ekki náð sér á strik þarna þar sem áin hafi haldið áfram að flæmast um farveginn þótt vatnsmagnið væri minna. Eftir það hafi líklega alltaf verið vatn í farvegi Affallsins og á stundum umtalsverður hluti alls þess vatns sem þá féll um Markarfljótsaura eða allt fram á 20. öld þegar hafin var gerð leiðigarða. Affallið hafi ekki verið samtímis í öllum farveginum heldur hafi meginstrengur árinnar ýmist verið við annað landið eða hitt og hafi það verið breytilegt frá einum tíma til annars.

Þá segir í matsgerðinni að á uppdrætti danska herforingjaráðsins sem mældur hafi verið árið 1907, gefinn út 1941, endurskoðaður 1950 og endurútgefinn 1955 sé farvegur Affallsins skýrt afmarkaður. Á eldri uppdrættinum séu bakkarnir skýrt afmarkaðir og á milli þeirra teiknaður mikill fjöldi áreyra. Á uppdrættinum sé breidd farvegarins á bilinu frá 250 metrum norðvestur af Kanastöðum og allt að 600 metrum ofan og neðan við Spjaralæk en þar á milli sé breiddin oftast um 400 metrar. Á flugljósmyndum af svæðinu megi glögglega sjá útlínur farvegar Affallsins og séu þær í nær öllum aðalatriðum eins og þær birtist á uppdrætti danska herforingjaráðsins. Þetta hafi verið tiltölulega auðvelt að sannreyna á jörðu niðri. Af þessu leiði að hægt sé að afmarka farveg Affallsins sem það svæði sem áin hafi flæmst um í tímans rás og sé það farvegur sem ekki hafi tekið neinum umtalsverðum breytingum hvað legu og breidd varðar frá því hann var fullmótaður á árunum 1300 til 1500. Þetta þýði að vatn hafi ekki alltaf verið í öllum farveginum í einu heldur hafi áin ýmist verið við vinstri eða hægri bakka farvegarins þegar horft sé í straumstefnu árinnar. Hafi áin á einum stað verið við vinstri bakkann þá myndi hún með tíð og tíma flytjast yfir að hægri bakkanum.

Í matsgerðinni kemur fram að þegar farið sé um það svæði sem um sé deilt í málinu verði fljótt ljóst að vinstri bakki farvegarins sé mjög skýr og að nærri honum í farvegi Affallsins séu lítt grónar áreyrar. Eyrarnar sem séu eitt helsta einkenni farvega jökuláa verði til þegar árnar kvíslist og flæmist um farvegi sína. Munurinn á gróðurþekju í þessum hluta farvegarins og þeim hlutum hans sem liggi fjær bakkanum stafi fyrst og fremst af því að tilltölulega stutt sé síðan Affallið breyttist úr jökulá í lindá á árunum milli 1930 og 1950 þegar vatn hvarf af miklum hluta eyranna í farvegi Affallsins. Þetta bendi til þess að lengra sé síðan vatn hafi runnið með hægri bakkanum en þeim vinstri. Uppdráttur danska herforingjaráðsins bendi óneitanlega til þess að ummerki vatnsrennslis árið 1907 hafi verið skýr við hægri bakkann. Líklegt verði að telja að það ár hafi verið ljóst að vatn var af og til um allan farveg Affallsins á þessum slóðum og einnig verði að telja líklegt að árið 1884 hafi vatn flæmst um allan farveg þess. Niðurstaða matsmannsins var sú að miðlína farvegarins á þessu tíma hafi legið um nánar tilgreinda hnitpunkta sem að langmestu leyti liggja utan Straums eins og land jarðarinnar er markað í landamerkjalýsingunni frá nóvember 1999. Byggir aðalkrafa aðaláfrýjanda að mestu á niðurstöðu matsgerðarinnar.

Sú regla hefur lengi gilt í íslenskum rétti að þar sem á eða lækur skilur að landareignir á hvort land í miðjan farveg vatns og sé ekki vöxtur í því, nema önnur lögmæt skipan hafi þar verið á gerð, sbr. nú 1. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Er regla þessi í samræmi við þá reglu sem áður kom meðal annars fram í 56. kapítula landsleigubálks Jónsbókar en þar sagði að „ef á rennr millum bæja manna eða bekkr, og eru fiskar í, þá eigu hálfa hvárir, ef þeir eigu svá jǫrð til tveim megin“. Samkvæmt þessu er ljóst að miður farvegur Affallsins, eins og hann var við gerð og þinglestur landamerkjabréfs Berjaness árið 1884, réð merkjum milli jarðanna. Þótt farvegur Affallsins hafi breyst frá því landamerkjabréf Berjaness var gert breytir það ekki þessari niðurstöðu því eins og getur í dómi Hæstaréttar 12. júní 2014 í máli nr. 609/2013 er það forn meginregla íslensks réttar að ekki breytast merki þótt farvegur breytist, sbr. nú 2. mgr. 3. gr. vatnalaga. Sama regla kom áður fram í 56. kapítula landsleigubálks Jónsbókar en þar sagði að „ef á brýtr af annars þeirra jǫrð, þá á sá á er jǫrð átti þá sem hon braut, en hinn granda eða eyri eptir þangað til sem hon var mið, meðan hon rann rétt að fornu.“ Samkvæmt þessu og þar sem niðurstöðum fyrrgreindrar matsgerðar hefur ekki verið hnekkt með yfirmati verður að leggja hana til grundvallar um það hvar verið hafi miðlína Affallsins árið 1884.

Í matsgerðinni er miður farvegur Affallsins markaður eins og hann var árið 1884 og hnitasettur. Tekur aðalkrafa áfrýjanda mið af þessu að því undanskildu að á svæðinu þar sem kröfulínan liggur á milli hnitpunkta B og C í aðalkröfunni er tekið mið af girðingu sem vísað var til í landamerkjalýsingunni frá nóvember 1999. Er sá þáttur í mörkun kröfulínunnar reistur á sjónarmiðum um hefð, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Kveður aðaláfrýjandi girðinguna hafa verið reista um árið 1980 eins og gagnáfrýjandinn E-kvk-nf, einn eigenda Berjaness, hafi borið fyrir dómi. Samkvæmt því hafi girðingin staðið fullan hefðartíma með tilheyrandi athugasemdalausum notum eigenda Kanastaða og síðar aðaláfrýjanda á landi sem liggur suðaustan við stefnulínu hennar norðan þjóðvegarins. Af gögnum málsins verður ráðið að umrædd girðing var sett sem gripagirðing milli Kanastaða og Berjaness og nýtt sem slík. Eru því engin skilyrði til þess að fallast á með aðalafrýjanda að fullnægt sé skilyrðum þess að eigendur Kanastaða og síðar Straums hafi getað unnið hefð á því landsvæði sem er milli girðingarinnar og miðlínu Affallsins.

Samkvæmt landamerkjalýsingu Straums frá nóvember 1999, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 297/2008, liggja landamerki Straums og Kanastaða frá girðingarhorni við pípuhlið á Austur-Landeyjavegi sem var punktur 3 á meðfylgjandi uppdrætti og áfram með girðingunni til suðurs að girðingarhorni í punkti 4. Þaðan liggja merki Straums og Kanastaða til suðvesturs í staur í punkti 5 og áfram þaðan í hornstaur í Affallsaur í punkti 1 á uppdrættinum og er sá punktur óumdeilt hornmark Straums, Kanastaða og Berjaness. Í kröfugerð aðaláfrýjanda, sem mörkuð er 4. apríl 2014 af Landnotum ehf. á loftmynd á hæstaréttarskjali E, hefur punktur 1 á uppdrættinum frá árinu 1999 hnitin A442462,2 og N352760,3 í hnitakerfinu ÍSN93 mælt með GPS-tækni. Að þessu gættu liggja landamerki Straums og Berjaness sunnan þjóðvegar 1 á miðlínu Affallsins, eins og hún var árið 1884 samkvæmt matsgerð H-kk-ef N-kk-ef, frá punkti 001 hnit: A442462,2 og N352760,3 sem er girðingarstaur á girðingu sem liggur upp miðjan Affallsaur, í punkt A hnit: A442404,5 og N352389,2 í punkt 2 hnit: A422418,7 og N352902,3, þaðan í punkt 3 hnit: A442643,3 og N352955,8, þaðan í punkt 4 hnit: A442765,4 og N353000,0, þaðan í punkt B hnit: A442921,9 og N352973,7, þaðan í punkt 5 hnit: A442963,7 og N352966,7, og þaðan í punkt K hnit: A442992,400 og N352979,682. Við það er miðað í aðalkröfu aðaláfrýjanda að íslenska ríkið sé samkvæmt dómvenju eigandi 12 metra breiðs vegstæðis og gerir hann því ekki kröfu um að landamerkjalína Straums skeri vegstæðið. Norðan þjóðvegarins liggja merki Straums og Berjaness á miðlínu Affallsins, eins og hún var árið 1884 samkvæmt áðurnefndri matsgerð, frá punkti L hnit: A443014,528 og N352989,831 og þaðan í punkt 6 hnit: A443171,7 og N353061,4, þaðan í punkt C hnit: A443192,8 og N353099,4, þaðan í punkt 7 hnit: A443259,6 og N353219,6 og eftir línu að punkti D hnit: A443365,8 og N353325,4, allt þar til sú lína mætir í skurðpunkti landamerkjalínu Straums og Vorsabæjar sem samkvæmt landamerkjalýsingunni frá nóvember 1999 liggur úr hornstaur girðingar við pípuhlið á Austur-Landeyjavegi og sjónhending í Flókastaðagil, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 297/2008.

Eftir framangreindum úrslitum verður gagnáfrýjendunum J-kk-þgf, E-kvk-þgf, G-kk-þgf, S-kk-þgf, J-kvk-þgf, B-kk-þgf, E-kk-þgf og S-kvk-þgf U-x-x gert að greiða aðaláfrýjanda óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Þar sem lóðir gagnáfrýjendanna G-kvk-ef og B-kvk-ef úr landi Berjaness liggja utan þess svæðis sem ágreiningur aðila tekur til var engin þörf á aðild þeirra að málinu. Verður aðaláfrýjanda því gert að greiða hvorri þeirra fyrir sig málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Viðurkennt er að landamerki milli Straums og Berjaness eru lína sem liggur milli hnitpunkta 001, A, 2, 3, 4, B, 5, K, L, 6, C og 7 og áfram úr þeim punkti að hnitpunkti D, eins og línan er mörkuð á loftmynd Landnota ehf. á hæstaréttarskjali E frá 4. apríl 2014, allt þar til sú lína mætir í skurðpunkti landamerkjalínu Straums og Vorsabæjar, sem samkvæmt landamerkjalýsingu Straums frá nóvember 1999 liggur úr hornstaur girðingar við pípuhlið á Austur-Landeyjavegi og sjónhending í Flókastaðagil.

Gagnáfrýjendurnir J-kk-nf G-kk-nf, E-kvk-nf Á-kvk-nf, G-kk-nf J-kk-nf J-kk-nf, S-kk-nf E-kk-nf, J-kvk-nf E-kvk-nf G-kvk-nf, B-kk-nf H. G-kk-nf, E-kk-nf Þ. D-kk-nf og S-kvk-nf U-kvk-nf E-kvk-nf greiði óskipt aðaláfrýjanda, H-kk-þgf J-kk-þgf, 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjendunum G-kvk-þgf G-kvk-þgf og B-kvk-þgf S-kvk-þgf hvorri fyrir sig 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.