462/2016

H höfðaði mál gegn S hf. og G á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til heimtu frekari bóta vegna afleiðinga líkamstjóns sem hann hlaut í umferðarslysi árið 2005. Fyrir lá að S hf. greiddi H bætur árið 2007 í samræmi við álit tveggja lækna en H reisti kröfu sína um endurupptöku uppgjörsins á niðurstöðu yfirmatsgerðar frá árinu 2014. S hf. og G andmæltu því ekki að síðara skilyrði 11. gr. skaðabótalaga um verulega hækkun miskastigs og varanlegrar örorku væri fullnægt en mómæltu að H hefði axlað sönnunarbyrði fyrir því að þær breytingar hefðu verið ófyrirsjáanlegar eins og áskilið væri í ákvæðinu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að beiðni um nýtt mat á afleiðingum líkamstjóns í framangreindu skyni ætti að réttu lagi að lúta að því að metnar væru eingöngu þær breytingar sem orðið hefðu á heilsufari tjónþola frá því að fyrra mat var gert og hvort þær breytingar hefðu verið ófyrirsjáanlegar eða ekki. Nýtt mat ætti almennt ekki að fela í sér nýtt heildarmat á þeim varanlegu afleiðingum sem tjónþoli hlaut við slysi. Vísað var til þess að yfirmatsmenn hefðu ekki getið þess í matsgerð sinni hvort sú verulega breyting á heilsufari H, sem þar væri kveðið á um, hefði verið ófyrirsjáanleg eða ekki. Þá hefðu þeir ekki heldur verið spurðir um það þegar þeir komu fyrir dóm til skýrslugjafar. Að þessu gættu var talið að H hefði ekki tekist að færa sönnur fyrir því að skilyrðum endurupptöku skaðabótaákvörðunar samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga væri fullnægt. Voru S hf. og G sýknuð af kröfu H.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. júní 2016. Hann krefst þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 9.599.262 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 21. apríl 2011 til 5. júní 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi slasaðist alvarlega í umferðarslysi 23. apríl 2005, en hann var þá farþegi í bifreið sem ökumaðurinn, stefnda G-kvk-nf, missti stjórn á. Bifreiðin fór margar veltur og mun áfrýjandi, sem ekki var spenntur í öryggisbelti, hafa kastast út úr henni, líklega í gegnum hliðarrúðu. Bifreiðin, sem mun hafa eyðilagst í slysinu, var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Áfrýjandi var fluttur með sjúkrabifreið á heilsugæslustöð en þaðan á slysa- og bráðadeild Landspítalans. Í vottorði læknis á deildinni 14. mars 2006 segir meðal annars: ,,Slasast mikið. Fær mar og yfirborðs áverka í andlit, sár á hæ. efra augnlok, nefbrot. Þessir áverkar leiddu til aðgerða. Þá var hann með áverka á brjóstkassa og kvið, en ekki sáust áverkar á brjóst- eða kviðarholslíffærum. Við eftirlit 3 vikum eftir slysið bentu einkenni til rifbrots og tognunar á hæ. mjöðm.“ Eftir slysið komst áfrýjandi ekki til fyrri starfa sinna en hann hafði, er slysið varð, unnið við akstur og á vinnuvélum í fullu starfi. Hann vitjaði lækna vegna meina sinna og kom fram í vottorði S-kk-ef S-kk-ef, sérfræðings í bæklunarskurðlækningum, 5. febrúar 2006, að hann væri ,,illa haldinn af verkjum í mest öllum skrokknum, hálsi, hrygg, með stöðugan höfuðverk og í vinstra mjaðmarsvæði.“ Í vottorði sama læknis 28. ágúst sama ár sagði meðal annars svo: ,,Hér er um að ræða mann sem lendir í all harkalegu umferðarslysi ... hann mun hafa rotast að einhverju leyti og fengið höfuðhögg því ekki man hann eftir atvikinu og rankaði ekki við sér fyrr en stuttu seinna. Í slysinu hlaut hann höfuðhögg, áverka á vinstra auga, áverka á bak aðallega mjóbak og neðri hluta brjóstbaks, afleiðingar áverka á vinstri mjöðm og mjaðmargrindarsvæði vinstra megin og einnig afleiðingar áverka á vinstra hné líklega högg sem hefur orsakað breytingar á innra borði hnéskeljar.“

Áfrýjandi og stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. sammæltust um að fela tveimur læknum að meta það líkamstjón sem áfrýjandi hlaut í slysinu. Í áliti þeirra 25. febrúar 2007 voru batahvörf talin vera 23. október 2005, sex mánuðum frá slysdegi. Varanlegur miski var metinn 20 stig og varanleg örorka 20%. Til grundvallar mati þeirra á varanlegum miska lögðu þeir ,,eftirstöðvar háls- og baktognunar, tognunar á vinstri mjöðm og hugsanlega vinstra hné, þó óþægindi hafi komið fram síðar, þá telst hann búa við vægar eftirstöðvar heilahristings. Þá er einnig grunur um eftirstöðvar áverka á hægra auga.“ Rök þeirra fyrir mati á varanlegri örorku voru einkum þau, að þeir töldu ljóst að áfrýjandi byggi við ,,skerðingu á álagsgetu og úthaldsþoli til allra almennra starfa og sérstaklega líkamlega erfiðra starfa þegar litið er til afleiðinga umferðarslyssins ... Framtíð þessa unga manns er með öllu óviss, starfsval hans telst takmarkað komi til breytinga á starfssviði.“ Læknarnir töldu að áfrýjandi byggi við ,,all nokkra starfsorku í léttara starfi, jafnvel í fullu starfi.“

Á grundvelli framangreinds álits læknanna fór fram uppgjör 30. mars 2007 á skaðabótum til áfrýjanda vegna afleiðinga umferðarslyssins. Undir það var ritað af hálfu lögmanns hans með fyrirvara um breytingar vegna greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins.

Áfrýjandi náði ekki þeirri heilsu að geta hafið störf að nýju að neinu marki en kvaðst þó hafa reynt það ítrekað. Hann sótti um endurhæfingarlífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins 16. júlí 2007 en fullnægði þá ekki því skilyrði að hafa byrjað endurhæfingu.

Áfrýjandi leitaði eftir því við stefnda Sjóvá-Almennar tryggingar hf. 8. janúar 2010 að skaðabótauppgjör til hans yrði endurupptekið. Forsendur læknanna um starfsorku hans stæðust ekki og niðurstaða þeirra um varanlega örorku og varanlegan miska ekki heldur. Málaleitan áfrýjanda var hafnað.

Áfrýjandi óskaði dómkvaðningar matsmanna 2. september 2011 til að meta afleiðingar líkamstjónsins. Í matsbeiðni var fyrst gerð grein fyrir slysinu og síðan getið um álit læknanna tveggja, sem áður greinir, á afleiðingum slyssins og að skaðabætur vegna líkamstjónsins hefðu verið gerðar upp á grundvelli álitsins. Þá sagði að áfrýjandi hafi verið ,,mjög ósáttur við niðurstöður“ læknanna. Forsendur þeirra og rökstuðningur fyrir niðurstöðu hafi að mati áfrýjanda alls ekki gengið eftir og ástand hans versnað til muna eftir að matið var framkvæmt. Þessu til stuðnings var bent á að forsendurnar hafi gengið út frá því að áfrýjandi myndi í framtíðinni búa við allnokkra starfsorku til léttari starfa og myndi jafnvel geta sinnt þeim í fullu starfi. Þessi framtíðarspá hafi alls ekki gengið eftir og líkamlegu og andlegu atgervi áfrýjanda hrakað verulega frá því að álitsgerð læknanna var unnin. Jafnframt sagði að ljóst væri að álit læknanna ,,frá 25. febrúar 2007 á varanlegum miska og varanlegri örorku er mjög lágt ef tekið er mið af alvarlegum og útbreiddum einkennum H-kk-ef og hvaða áhrif slysið hefur haft á starfsmöguleika hans og starfsgetu.“ Áfrýjandi teldi að breyting hafi orðið á heilsu og vinnugetu hans frá því að læknarnir létu í ljós álit sitt á afleiðingum slyssins. ,,Varanlegur miski og varanleg örorka hans er verulega hærri en áður var talið.“ Var þess óskað að dómkvaddir yrðu menn til að meta og láta í ljós álit á: ,,A. Hvenær heilsufar H-kk-ef var orðið stöðugt skv. 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga ... B. Hver er varanlegur miski H-kk-ef af völdum slyssins ... C. Hver er varanleg örorka H-kk-ef af völdum slyssins“.

Til að gera matið voru dómkvaddir bæklunarskurðlæknir og hæstaréttarlögmaður og luku þeir matsgerð sinni 28. september 2012. Í henni kom fram að matsmenn hafi látið framkvæma myndgreiningarrannsóknir til nota við matið. Niðurstaða þeirra var að öllu leyti hin sama og læknanna tveggja sem áður höfðu látið í ljós álit sitt á afleiðingum slyssins fyrir áfrýjanda. Matsmenn rökstuddu niðurstöðu sína um varanlegan miska einkum svo: ,,Við miskamat vegna umferðarslyssins ... leggja matsmenn til grundvallar að um er að ræða eftirstöðvar andlitsáverka, háls- og baktognunar auk tognunar á mjöðm. Þá telst hann búa við eftirstöðvar heilahristings. Sjónskerðingu er ítrekað lýst en það er aðeins staðfest rétt tímabundið en að öðru leyti hafa 3 augnlæknar lýst svo til eðlilegri sjón. Eins hefur verið lýst í vottorðum ýmsum áverkum s.s. á hrygg, mjöðm og hné sem ekki eru staðreyndir í myndgreiningarrannsóknum.“ Rökstuðningur matsmanna fyrir niðurstöðu þeirra um 20% varanlega örorku var einkum á þann veg að áfrýjandi ætti að geta stundað léttari almenn störf, til dæmis afgreiðslustörf að minnsta kosti í hlutastarfi. Tekið var tillit til lítillar menntunar hans og takmarkaðs starfsvals sem og annarra atriða.

Áfrýjandi undi ekki niðurstöðu matsmannanna og beiddist dómkvaðningar yfirmatsmanna 25. september 2013. Sú beiðni var að efni til eins og beiðnin 2. september 2011, en þó var sérstaklega vikið að því að niðurstaða dómkvaddra matsmanna um varanlega örorku væri afar lág þegar tekið væri tillit til þess hve alvarlegar þær afleiðingar væru sem hann glímdi við vegna slyssins. Var einnig bent á að áfrýjandi uppfyllti þá skilyrði staðals Tryggingastofnunar ríkisins um örorkustyrk enda teldist færni hans til almennra starfa hafa skerst að hluta. Loks kom fram í beiðninni að dómkveðja ætti þrjá yfirmatsmenn alla með mikla reynslu af matsstörfum, lögfræðing, taugalækni og geðlækni ,,til að meta afleiðingar umferðarslyss sem“ áfrýjandi lenti í tilgreindan dag.

Yfirmatsmenn luku mati sínu 28. apríl 2014. Niðurstaða þeirra var á þann veg að batahvörf hefðu orðið tólf mánuðum eftir slysdag, þeir töldu varanlegan miska vera 40 stig og varanlega örorku 45%. Rökstuðningur þeirra fyrir niðurstöðu um varanlegan miska var á þann veg að hann væri 20 stig vegna stoðkerfiseinkenna. Áfrýjandi byggi við verulega vitræna skerðingu eftir heilaskaða þann, sem hann varð fyrir í slysinu, og hafi sú skerðing veruleg áhrif á daglega færni hans og sé varanlegur miski vegna heilaskaðans því metinn 20 stig.

Niðurstaða yfirmatsmanna um varanlega örorku var einkum studd þeim rökum að hún væri mun meiri en áður var talið. ,,Kemur þar fyrst og fremst til vitræn skerðing sem ekki var metin í fyrri matsgerðum. Matsmenn telja skerðingu á vitrænni getu slíka að hún takmarki mjög getu til starfa á almennum vinnumarkaði og þá umfram það sem leiðir af líkamlegum vandamálum.“

II

Áfrýjandi reisir kröfu sína um endurupptöku á ákvörðun 30. mars 2007, um skaðabætur vegna varanlegs miska og varanlegrar örorku, á 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Skilyrði þess að réttur til endurupptöku samkvæmt lagagreininni sé fyrir hendi er að tjónþoli sanni að orðið hafi ófyrirsjáanlegar breytingar á heilsu hans þannig að ætla megi að miskastig og varanleg örorka sé verulega hærri en áður var talið.

Stefndu andmæla því ekki að síðara skilyrðinu um verulega hækkun miskastigs og varanlegrar örorku sé fullnægt. Þau mótmæla því á hinn bóginn að áfrýjandi hafi axlað sönnunarbyrði fyrir því að þær breytingar hafi verið ófyrirsjáanlegar. Áfrýjandi hafi í beiðnum sínum um dómkvaðningu matsmanna og síðar yfirmatsmanna óskað án fyrirvara mats á afleiðingum líkamstjónsins fyrir sig og í engu gætt þess að óska eingöngu mats á þeim breytingum sem orðið hafi á heilsu hans frá því að álit læknanna tveggja lá fyrir 25. febrúar 2007. Útilokað sé því að átta sig á að hvaða marki yfirmatsgerðin sé endurskoðun á áliti læknanna og að hvað marki hún varði einungis breytingar á heilsu áfrýjanda frá niðurstöðu þeirra og þar með á því hvort þær breytingar hafi verið ófyrirsjáanlegar eða ekki.

Við mat á því hvort áfrýjandi hafi fullnægt þeirri sönnunarskyldu sem á honum hvílir samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga gildir meginregla 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt því getur tjónþoli fullnægt sönnunarbyrði sinni samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga með hverjum þeim hætti sem lög leyfa. Beiðni um nýtt mat á afleiðingum líkamstjóns í því skyni ætti þó að réttu lagi að lúta að því að metnar séu eingöngu þær breytingar sem orðið hafi á varanlegum miska og varanlegri örorku tjónþolans frá því að mat það, sem skaðabótauppgjör var reist á, fór fram og hvort þær breytingar hafi verið ófyrirsjáanlegar eða ekki. Þannig ætti slíkt mat almennt ekki að fela í sé nýtt heildarmat á þeim varanlegu afleiðingum sem tjónþoli hlaut við slysið.

Yfirmatsmenn geta þess ekki í matsgerð sinni hvort sú verulega hækkun á mati á varanlegum miska og varanlegri örorku hafi verið ófyrirsjáanleg eða ekki. Þeir voru heldur ekki um það spurðir þegar þeir komu fyrir dóm til skýrslugjafar þar sem þeir staðfestu einnig yfirmatsgerðina. Af yfirmatsgerðinni má ráða að það sé einkum hin vitræna skerðing sem áfrýjandi býr við sem leiddi til svo verulegrar hækkunar á miskastigi og varanlegri örorku. Mat á því hvort breyting á vitrænni skerðingu hafi verið ófyrirsjáanleg eða ekki er læknisfræðilegt og var nauðsynlegur þáttur í sönnunarfærslu áfrýjanda.

Samkvæmt framansögðu er ekki sannað að skilyrðum endurupptöku skaðabótaákvörðunar samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga hafi verið fullnægt og verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur sem og ákvæði hans um málskostnað og gjafsóknarkostað.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað fer sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, H-kk-ef A-kk-ef V-kk-ef, greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns hans, 1.000.000 krónur.