604/2010

Hjónin S og M tóku fimm lán hjá F hf. til húsnæðiskaupa á árunum 2004 og 2006. F hf. var skipuð slitastjórn í júní 2009. S og M töldu sig hafa ofgreitt af lánum sínum hjá F hf. og lýstu kröfum þar að lútandi við slit F hf., sem slitastjórn F hf. hafnaði. S og M höfðuðu mál þetta á hendur F hf. til viðurkenningar á kröfum sínum við slit F hf. Ágreiningur aðila laut einkum að tvennu. Annars vegar því hvort skuldbinding S og M samkvæmt lánssamningum hafi verið ákveðin í íslenskum krónum eða erlendum myntum. Hins vegar hvaða vexti skuldin bæri yrði niðurstaðan sú að höfuðstóllinn væri í íslenskum krónum og að óheimilt hefði verið að binda fjárhæð hans við breytingar á gengi krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Um hið fyrrnefnda taldi Hæstiréttur að um ræddi lán í íslenskum krónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla, og vísaði í því samhengi til dóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010. F hf. bar sérstaklega fyrir sig að samkvæmt lokamálslið 2. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hefði verið heimilt að binda lán í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, enda hefði það verið til hagsbóta fyrir skuldara. Hæstiréttur vísaði til þess að umrætt lagaákvæði hefði að geyma undantekningu frá meginreglu laga nr. 38/2001 um að óheimilt væri að semja um grundvöll verðtryggingar, sem ekki væri stoð fyrir í lögum, og að F hf. bæri sönnunarbyrði fyrir því að hagstæðari kosturinn fyrir skuldara hefði orðið ofan á. Við mat á því hvort lánskjör hefðu verið S og M til hagsbóta í samanburði við annan kost sem þeim stóð til boða, gæti engum úrslitum ráðið hvort svo kynni að hafa verið á því tímamarki sem lánin voru tekin. Var F hf. talið óheimilt að verðtryggja lán S og M með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Um hið síðarnefnda vísaði Hæstiréttur til dóms réttarins frá 16. september 2010 í máli nr. 471/2010, sem hann taldi að væri fordæmi fyrir úrlausn um vexti í málinu að því marki sem atvik væru sambærileg og málsástæður féllu saman við það sem var í málinu. Hæstiréttur taldi að lengd lánstíma, ólík veð eða heimild til að breyta vöxtum hefðu ekki þýðingu í þessum efnum. Í málinu byggðu S og M sérstaklega á ákvæðum laga nr. 121/1994 um neytendalán, einkum 14. gr. þeirra, sem þau töldu eiga að leiða til annarrar niðurstöðu um vexti. Niðurstaða Hæstaréttar var á hinn bóginn sú að umrætt ákvæði haggaði ekki fordæmisgildi dóms réttarins frá 16. september 2010. Um vexti af skuldbindingum samkvæmt lánssamningum S og M færi því eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 og skyldu þeir vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum, sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Loks segir í dómi Hæstaréttar að kröfur S og M væru í mörgum liðum og bæði hafðar uppi sem fjárkröfur og viðurkenningarkröfur. Fjárhæðir næmu því sem væri umfram greiðsluáætlanir og væru meðal annars fundnar á grundvelli forsendna um vexti, sem hefði verið hafnað. Samkvæmt þessum forsendum fyrir útreikningum hefðu sóknaraðilar ekki ofgreitt af lánum sínum heldur skorti þvert á móti upp á að full skil teldust hafa verið gerð. Kröfum um viðurkenningu á tilgreindum fjárhæðum við slit F hf. var því hafnað. Fyrir Hæstarétti héldu S og M því fram að þau teldu ekki fá staðist að vaxtaskilmálum lánanna yrði breytt aftur í tímann og að fyrirvaralaus móttaka greiðslu fyrir hverri afborgun væri fullnaðargreiðsla. Í dómi Hæstaréttar er vísað til þess að kröfur S og M lytu ekki að uppgjöri á vaxtaskuld þeirra vegna liðins tíma, né heldur væri nokkuð í kröfugerð F hf. sem varðaði viðurkenningu á rétti til greiðslu úr hendi S og M vegna liðins tíma. Vegna þessa taldi Hæstiréttur að framangreind umfjöllun S og M fæli í sér lögspurningu sem kæmi ekki til álita í málinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 11. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2010, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í fyrsta lagi krefjast sóknaraðilar aðallega viðurkenningar á því að krafa þeirra að fjárhæð 1.625.952 krónur njóti stöðu í réttindaröð við slit varnaraðila sem búskrafa samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991, en til vara að henni verði skipað í réttindaröð sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laganna. Í öðru lagi krefjast sóknaraðilar viðurkenningar á því að kröfu þeirra að fjárhæð 13.698.797 krónur verði skipað í réttindaröð sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Í þriðja lagi krefjast sóknaraðilar aðallega viðurkenningar á því að þeim verði að hámarki gert að greiða varnaraðila 10.106.216 krónur vegna láns nr. 000033, 24.525.304 krónur vegna láns nr. 712986, 8.779.350 krónur vegna láns nr. 713011 og 16.144.530 krónur vegna láns nr. 713020, í öllum tilvikum að teknu tilliti til niðurgreiðslna á höfuðstól. Til vara krefjast þau að ákvæði 2. gr. í skilmálum veðskuldabréfa, sem útgefin voru af sóknaraðilum fyrir framangreindum fjórum lánum, verði hvert fyrir sig ógilt með dómi og viðurkennt að skuldir sóknaraðila samkvæmt veðskuldabréfunum séu í íslenskum krónum en haldi að öðru leyti gildi sínu. Til þrautavara krefjast þau að ákvæði 2. gr. í skilmálum veðskuldabréfanna verði hvert fyrir sig ógilt með dómi og viðurkennt að skuldir sóknaraðila samkvæmt veðskuldabréfunum séu í íslenskum krónum og að ákvæðum þeirra, hvers um sig, verði breytt á þá leið að lánsfjárhæðin beri 5% ársvexti. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 12. október 2010. Endanleg krafa hans er sú að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um að hafna kröfum sóknaraðila við slit varnaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2009 var varnaraðila skipuð slitastjórn samkvæmt 101. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt fyrir réttinum 19. janúar 2011.

I

Svo sem nánar greinir í hinum kærða úrskurði eru sóknaraðilar hjón sem tóku fimm lán hjá varnaraðila til húsnæðiskaupa, hið fyrsta síðla árs 2004 en hin fjögur á fyrstu tveimur mánuðum ársins 2006. Veðskuldabréf, sem gefin voru út í tilefni af hverri lánveitingu, eru eins hvað texta og skilmála varðar að undanskilinni lánsfjárhæð, lánstíma, gengisviðmiðun og vöxtum. Skuldabréfin bera öll fyrirsögnina „Veðskuldabréf: Fasteignalán í erlendri mynt“ og áritunina „Skuldabréfið er gengistryggt, með breytilegum LIBOR vöxtum og jöfnum afborgunum.“ Lánsfjárhæð skuldabréfanna er tiltekin fjárhæð í íslenskum krónum, en tekið fram að hún sé „jafnvirði“ nánar tilgreindra erlendra mynta í hlutföllum sem þar greinir. Í 2. gr. skuldabréfanna er meðal annars kveðið á um að lánið sé „bundið sölugengi Seðlabanka Íslands á ofangreindum myntum. Höfuðstóll skuldarinnar breytist í hlutfalli við breytingar á sölugengi hverrar myntar eins og það er á útborgunardegi til fyrsta gjalddaga, og síðan í hlutfalli við breytingar á sölugengi myntanna milli gjalddaga. Afborganir eru reiknaðar þannig, að á hverjum gjalddaga er deilt í höfuðstól hverrar myntar með þeim fjölda gjalddaga sem þá eru eftir, að meðtöldum þeim gjalddaga sem er í það sinn.“ Skuldabréfin fimm eru þannig:

1. Skuldabréf nr. 000033, útgefið 29. október 2004 til 20 ára, lánsfjárhæð 7.700.000 krónur í evrum (EUR 100%), með þriggja mánaða LIBOR vöxtum og 1,40% vaxtaálagi, tryggt með veði í fasteign sóknaraðila að Mjóstræti 6 í Reykjavík. Skilmálum var breytt 20. janúar 2006 og 8. apríl 2008 og var lánið eftirleiðis bundið við gengi japanskra yena (JPY 50%) og svissneskra franka (CHF 50%) að jöfnu.

2. Skuldabréf nr. 712986, útgefið 26. janúar 2006 til 30 ára, lánsfjárhæð 19.200.000 krónur í japönskum yenum (JPY 50%) og svissneskum frönkum (CHF 50%), með þriggja mánaða LIBOR vöxtum og 1,50% vaxtaálagi, tryggt með veði í fasteign sóknaraðila að Suðurgötu 8 í Reykjavík. Skilmálum var lítillega breytt 9. apríl 2008.

3. Skuldabréf nr. 713020, útgefið 26. janúar 2006 til 30 ára, lánsfjárhæð 12.600.000 krónur í japönskum yenum (JPY 50%) og svissneskum frönkum (CHF 50%), með þriggja mánaða LIBOR vöxtum og 1,50% vaxtaálagi, tryggt með veði í fasteign sóknaraðila að Suðurgötu 8. Skilmálum var lítillega breytt 9. apríl 2008.

4. Skuldabréf nr. 713011, útgefið 23. febrúar 2006 til 25 ára, lánsfjárhæð 7.185.000 krónur í japönskum yenum (JPY 50%) og svissneskum frönkum (CHF 50%), með þriggja mánaða LIBOR vöxtum og 1,40% vaxtaálagi, tryggt með veði í fasteign sóknaraðila að Mjóstræti 6. Skilmálum var lítillega breytt 8. apríl 2008.

5. Skuldabréf nr. 712990, útgefið 22. febrúar 2006 til 25 ára, lánsfjárhæð 11.287.000 krónur í japönskum yenum (JPY 50%) og svissneskum frönkum (CHF 50%), með þriggja mánaða LIBOR vöxtum og 1,35% vaxtaálagi, tryggt með veði í fasteign sóknaraðila að Sogavegi 78 í Reykjavík. Sóknaraðilar greiddu lánið upp að fullu 31. október 2008.

Við útgáfu hvers skuldabréfs var sóknaraðilum afhent fylgiskjal, sem var eins konar greiðsluáætlun. Í fylgiskjalinu var yfirlit yfir greiðslur á hverjum hinna nánar tilgreindu gjalddaga, þar sem fram kom við hvern þeirra hvernig hverri greiðslu yrði skipt í afborgun, vexti og kostnað, allt í íslenskum krónum. Við sama tækifæri undirrituðu sóknaraðilar skjal með yfirskriftinni „YFIRLÝSING: Fylgiskjal með láni í erlendri mynt“. Þar lýsa sóknaraðilar því yfir að þeir geri sér grein fyrir því að lántaka með þessum hætti sé áhættusamari en lántaka í íslenskum krónum, eins og bankinn hafi kynnt þeim sérstaklega. Þá segir þar meðal annars: „Um er að ræða gengisáhættu, sem lýsir sér m.a. í því, að samkvæmt tölfræðilegu mati sem byggir á sögulegum sveiflum á áhættu lána með ofangreindum hætti, getur höfuðstóll láns sem tekið er í framangreindri mynt hækkað umtalsvert á lánstímanum. Jafnframt er um að ræða vaxtaáhættu sem felst m.a. í því, að lánið er með breytilegum vaxtagrunni, 3 mánaða LIBOR/EURIBOR vöxtum, með föstu álagi.“

Svo sem þegar er rakið greiddu sóknaraðilar upp lán samkvæmt skuldabréfi nr. 712990 í októbermánuði 2008. Ekki er annað komið fram en að sóknaraðilar hafi staðið í skilum við varnaraðila hvað hin fjögur lánin varðar.

II

Ágreiningur málsaðila lýtur í meginatriðum að tvennu. Í fyrsta lagi greinir þá á um hvort skuldbinding sóknaraðila samkvæmt öllum veðskuldabréfunum hafi verið ákveðin í íslenskum krónum eða erlendum myntum, þar sem varnaraðili heldur hinu síðarnefnda fram, en til vara byggir hann á því að höfuðstóllinn hafi með lögmætum hætti verið ákveðinn í íslenskum krónum og að hann skuli jafnframt breytast á lánstímanum í takt við breytingar á gengi krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum sem við sé miðað í skuldabréfunum. Í öðru lagi snýst deila aðilanna um hvaða vexti skuldin beri verði niðurstaðan sú að höfuðstóllinn sé í íslenskum krónum og að óheimilt hafi verið að binda fjárhæð hans við breytingar á gengi krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Sóknaraðilar halda fram að þá eigi ákvæði lánssamninganna að standa óhögguð um annað en gengisviðmiðun þannig að greiða skuli LIBOR vexti með álagi eins og skuldabréfin kveði á um. Varnaraðili heldur á hinn bóginn fram að við þær aðstæður beri að greiða þá vexti, sem eru á hverjum tíma jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá halda sóknaraðilar fram að áðurnefndar greiðsluáætlanir hafi verið hluti af lánssamningunum og þeim sé óskylt að greiða hærri fjárhæðir á einstökum gjalddögum en þar komi fram. Varnaraðili mótmælir að þær hafi verið hluti af samningum aðila heldur aðeins kynning á fjárhæð afborgana að öllum forsendum óbreyttum.

Með dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 var skorið úr ágreiningi lánveitenda og lántaka þar sem deiluefnið var um höfuðstól skulda svonefndra bílalána og atvik voru að öðru leyti um margt áþekk og er í þessu máli og lýst var að framan. Niðurstaðan varð þar sú að um væri að ræða lán í íslenskum krónum og að tenging höfuðstóls skuldabréfanna við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla hafi verið ólögmæt. Sóknaraðilar byggja á því að ágreiningsefnið nú sé að þessu leyti í raun hið sama og í áðurnefndum málum og að niðurstaðan í þeim feli í sér skýrt fordæmi fyrir úrlausnarefnið. Varnaraðili heldur á hinn bóginn fram að sitthvað sé með öðru móti nú, sem ætti að leiða til gagnstæðrar niðurstöðu. Kröfugerð málsaðila í fyrrnefndum málum gaf á hinn bóginn ekki tilefni til að í þeim yrði leyst úr hvernig færi um vexti að fenginni niðurstöðu um að tenging lána í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla væri ólögmæt. Úrlausn um það álitaefni fékkst 16. september 2010 með dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 þar sem um var að ræða sams konar bílalán og í fyrrnefndu málunum, en samkvæmt dóminum skulu þá greiddir vextir jafnháir þeim, sem Seðlabanki Íslands ákveður af nýjum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum.

Varnaraðili byggir á því að verði niðurstaðan sú að skuldin sé í íslenskum krónum og án þess að vera tengd gengi erlendra gjaldmiðla, beri að ákveða vexti á sama veg og gert var í áðurnefndum dómi Hæstaréttar, sem eigi þá beint við. Sóknaraðilar halda á hinn bóginn fram að staðan sé ólík nú þannig að greiða beri þá vexti, sem samið hafi verið um og skuldabréfin beri með sér eins og fram er komið.

III

Eins og að framan greinir heldur varnaraðili fram að lánin hafi verið ákveðin í erlendri mynt, gagnstætt því sem var í málunum sem skorið var úr með dómum Hæstaréttar 16. júní 2010, en lánveiting í erlendri mynt sé lögmæt. Úrlausn um það hvort lán teljist vera í íslenskum krónum eða erlendri mynt ráðist af atvikum hverju sinni, en hér sé margt með öðru móti en í áðurnefndum málum. Þar beri einkum að nefna að í fyrirsögn veðskuldabréfanna sé tekið fram að um sé að ræða lán í erlendri mynt. Hið sama eigi við um skjöl vegna skilmálabreytinga, þar sem í fyrirsögn sé vísað til slíkra lána. Við útborgun lánanna hafi sóknaraðilar jafnframt fengið sendar kaupnótur, þar sem tekið sé fram að lánin séu veitt í erlendri mynt, sem seld hafi verið sama dag fyrir íslenskar krónur. Á öllum greiðsluseðlum og kvittunum, sem varnaraðili hafi sent sóknaraðilum, hafi komið fram fjárhæð afborgunar í erlendri mynt, hvert gengi hennar væri gagnvart krónu og greiðslufjárhæð í íslenskum krónum. Sóknaraðilar hafi sótt um að fá lán í erlendri mynt og síðan undirritað yfirlýsingu um að þeim væri ljóst að lántaka með þessum hætti væri áhættumeiri en í íslenskum krónum. Um þetta og annað hafi sérhæfðir starfsmenn varnaraðila leiðbeint sóknaraðilum. Þá hafi þeim verið fullljóst að varnaraðili væri að endurlána þeim fé, sem hann hafi fengið frá erlendum lánastofnunum og bæri áhættu af í samræmi við það. Fyrirkomulag á útborgunum til sóknaraðila skipti ekki máli, en það sé í samræmi við nútíma bankaviðskipti. Engin skuldbinding eða loforð hafi falist í greiðsluáætlun, sem útbúin var samhliða lánsskjölum hverju sinni. Sóknaraðilum hafi verið frjálst að endurgreiða í erlendum myntum hefðu þau kosið svo. Að öllu virtu sé um erlent lán að ræða sem niðurstaða dóms hljóti að taka mið af. Verði á hinn bóginn talið að um sé að ræða lán í íslenskum krónum eigi lokamálsliður 2. gr. laga nr. 38/2001 við og tenging lánsfjárhæðar við gengi erlendra gjaldmiðla þá ekki andstæð ákvæðum VI. kafla laganna, en samkvæmt ákvæðinu sé ávallt heimilt að víkja frá lögunum til hagsbóta fyrir skuldara. Þegar sóknaraðilar tóku lánin hafi gengi íslensku krónunnar verið stöðugt gagnvart erlendum myntum og þau talið hag sínum best borgið með því að taka slík lán með tiltölulega lágum LIBOR vöxtum. Á þetta hafi ekki reynt í dómum Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010, en lánastofnanir sem áttu aðild að þeim hafi ekki borið umrætt lagaákvæði fyrir sig.

Sóknaraðilar byggja á því að ekki sé um að ræða lán í erlendri mynt heldur íslenskum krónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Slík lán séu ólögmæt og niðurstaða Hæstaréttar um það í áðurnefndum dómum 16. júní 2010 eigi með sama hætti við í þessu máli. Breyti engu þótt orðalag samninga sé ekki hið sama í öllum atriðum. Helstu einkenni lánssamninganna séu þau að höfuðstóll lána sé einungis tilgreindur í íslenskum krónum og útborgun þeirra hafi verið í sömu mynt. Lánin hafi þegar verið endurgreidd að hluta með vöxtum í íslenskum krónum. Þá skuli endurgreiðslur og höfuðstóll lána breytast í samræmi við gengi erlendra gjaldmiðla gagnvart íslenskri krónu. Þetta komi ítrekað fyrir í texta skuldabréfanna, orðað með ýmsu móti, svo sem að skuldabréf sé gengistryggt, lán sé bundið sölugengi Seðlabanka Íslands á umræddum gjaldmiðlum og að höfuðstóll skuldar breytist í hlutfalli við breytingar á sölugengi hverrar myntar eins og það sé á útborgunardegi til fyrsta gjalddaga og síðan í hlutfalli við breytingar á sölugengi þeirra milli gjalddaga. Sóknaraðilar hafi ekki fengið neinar erlendar myntir að láni og líta beri til efnis lánssamninganna frekar en forms. Þá hafi þeim heldur ekki verið gefinn kostur á að endurgreiða með erlendum gjaldmiðlum. Líkindi við úrlausnarefnið í málum, sem dæmd voru 16. júní 2010, séu augljós. Þá mótmæla sóknaraðilar að þau lánakjör, sem um var samið, hafi verið þeim hagfelld.

Í málinu reynir á hvort um sé að ræða erlend lán eða lán í íslenskum krónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Sama álitaefni var til úrlausnar í áðurnefndum málum nr. 92/2010 og 153/2010, þar sem hið síðarnefnda var talið felast í efni lánssamninga. Niðurstaðan var jafnframt sú að lög nr. 38/2001 heimili ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla, en reglur 13. gr. og 14. gr. laganna séu ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. þeirra, og verði ekki samið um grundvöll verðtryggingar sem ekki sé stoð fyrir í lögum.

Að framan var gerð grein fyrir lánssamningum aðilanna, en þar skiptir mestu það efni þeirra að lánsfjárhæð var í öllum tilvikum ákveðin í íslenskum krónum og hana bar að endurgreiða í sama gjaldmiðli. Þá voru lánin bundin við sölugengi Seðlabanka Íslands á tilteknum erlendum gjaldmiðlum eins og áður er lýst, sem einnig bendir ótvírætt til að þau séu í íslenskum krónum, enda engin þörf á að kveða á um gengistryggingu ef lán væri í raun í erlendri mynt, svo sem varnaraðili heldur fram að samningarnir kveði á um. Slík verðtrygging skuldbindinga í íslenskum krónum er ólögmæt samkvæmt áðurnefndum ákvæðum laga nr. 38/2001. Að þessu virtu skiptir hvorki máli þótt staðhæfing um erlent lán komi fram í fyrirsögn lánssamninga né yfirlýsing sóknaraðila um að skulda í erlendum gjaldmiðlum „jafnvirði“ tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum. Aðrar fram bornar málsástæður varnaraðila fá heldur ekki hnekkt því að lánin voru ákveðin í íslenskum krónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla.

Varnaraðili ber sérstaklega fyrir sig að samkvæmt lokamálslið 2. gr. laga nr. 38/2001 hafi verið heimilt að binda lán í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, enda hafi það verið til hagsbóta fyrir skuldara. Sá eini kostur annar, sem sóknaraðilum hafi staðið til boða hjá varnaraðila, hafi verið að taka lán í íslenskum krónum, bundin við innlenda verðvísitölu með vöxtum, sem slík lán beri. Það hefði á hinn bóginn verið mun óhagstæðara, enda hafi gengi íslenskrar krónu þá verið stöðugt gagnvart erlendum gjaldmiðlum og höfuðstóll lána sóknaraðila ekki hækkað. Varðandi þetta er þess að gæta að umrætt lagaákvæði hefur að geyma undantekningu frá þeirri meginreglu laga nr. 38/2001 að óheimilt er að semja um grundvöll verðtryggingar, sem ekki er stoð fyrir í lögum, og varnaraðili ber sönnunarbyrði fyrir því að hagstæðari kosturinn fyrir skuldara hafi orðið ofan á. Áður var getið sérstakrar yfirlýsingar, sem varnaraðili lét sóknaraðila undirrita samhliða lánsskjölum, um að þeim væri ljóst að meiri áhætta fylgdi slíkri lántöku en láni í íslenskum krónum. Sóknaraðilar tóku fyrsta lán sitt hjá varnaraðila á árinu 2004, en þá hafði gengi íslenskrar krónu verið stöðugt um skeið gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Hin fjögur lánin voru öll tekin 2006, en á því ári tók að gæta óstöðugleika á gengi íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum og tveimur árum síðar féll gengi krónunnar mjög mikið. Lán sóknaraðila voru ýmist til 20, 25 eða 30 ára og óvissu háð hvernig höfuðstóll og greiðslur kynnu að þróast á löngum tíma. Við mat á því hvort lánskjör hafi verið sóknaraðilum til hagsbóta í samanburði við annan kost sem þeim stóð til boða, getur engum úrslitum ráðið hvort svo kunni að hafa verið á því tímamarki sem lánin voru tekin. Svo unnt sé að slá föstu að gengisbundin lán væru til hagsbóta fyrir sóknaraðila varð að líta til þess hvað ætla mætti um það þegar upp væri staðið að lánstíma loknum. Það varð á hinn bóginn ekki gert nema með samanburði lánskjara samkvæmt leiðum, sem val stóð um, í ljósi reynslu á löngu tímabili til samræmis við lánstíma. Varnaraðili átti þess kost að afla matsgerðar til stuðnings áðurnefndri staðhæfingu sinni, en engin slík sönnunarfærsla hefur verið viðhöfð í málinu. Að öllu virtu er þessi málsástæða varnaraðila haldlaus. Er fallist á með sóknaraðilum að varnaraðila hafi verið óheimilt að verðtryggja lán þeirra fyrrnefndu með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Niðurstaða héraðsdóms í þessum þætti málsins verður samkvæmt því staðfest.

IV

Deila málsaðila lýtur í annan stað að því hvaða áhrif ógilding gengistryggingar hafi á vexti af lánum sóknaraðila, sem samkvæmt skuldabréfum áttu að ráðast af millibankavöxtum í London af þeim myntum sem hin ólögmæta gengistrygging tók mið af. Sóknaraðilar telja að ógildi gengisviðmiðunar höfuðstóls lánanna hafi engin áhrif á vexti af þeim. Varnaraðili telur á hinn bóginn að ógildi gengisviðmiðunar valdi því að líta verði framhjá ákvæðum samninganna um vexti. Hann heldur fram að dómur Hæstaréttar 16. september 2010 sé skýrt fordæmi um þetta, en að framan var greint frá niðurstöðu dómsins um það hvaða vexti skyldi greiða af láni, sem kvað á um gengistryggingu skuldbindingar í íslenskum krónum og LIBOR vexti. Í forsendum dómsins sagði meðal annars að fullljóst væri að slík vaxtakjör af láni hefðu aldrei komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu þess, sem nú lægi fyrir að óheimilt hafi verið að kveða á um. Í því ljósi og að bein og órjúfanleg tengsl væru milli ákvæða um gengistryggingu og vaxta væri hvorki unnt að styðjast við fyrirmæli um vexti óbreytt eftir orðanna hljóðan né gefa þeim með skýringu annað inntak, enda lægi fyrir að á millibankamarkaði í London hafi aldrei verið skráðir LIBOR vextir af lánum í íslenskum krónum. Í lánssamningi hafi verið ákveðið að skuldin bæri vexti. Með því að áðurnefndum ákvæðum um hæð þeirra yrði ekki beitt væri óhjákvæmilegt að líta svo á að atvik í málinu svari til þess að samið hafi verið um að greiða vexti af peningakröfu án þess að tiltaka hverjir þeir skyldu vera. Þegar svo stæði á skyldu vextir samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum, sem Seðlabanki Íslands ákveði með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir séu samkvæmt 10. gr. laganna.

Áðurnefndur dómur Hæstaréttar er fordæmi fyrir úrlausn um vexti í þessu máli að því marki sem atvik eru sambærileg og málsástæður falla saman við það, sem var í fyrra málinu. Málsástæður þá til stuðnings því að vextir skyldu vera óbreyttir svara um flest til þess sem sóknaraðilar tefla nú fram. Frávik felast helst í því að sóknaraðilar byggja nú jafnframt á ákvæðum laga nr. 121/1994 um neytendalán og vísa einkum til 14. gr. þeirra, sem þau telja að leiði til annarrar niðurstöðu um vexti. Óumdeilt er að ekki var byggt á þessari málsástæðu í eldra málinu. Þá telja sóknaraðilar atvik nú ólík að því leyti að lán þeirra séu til langs tíma, gagnstætt því sem eigi við um bílalán, og veð sem veitt séu vegna fasteignakaupa haldbetri en þegar bifreið sé veðandlag. Þá er því hreyft að í lánssamningum séu ákvæði um að vaxtastig geti tekið breytingum á lánstímanum. Ekki verður fallist á að lengd lánstíma, ólík veð eða heimild til að breyta vöxtum skipti máli um það hvaða vextir skuli gilda við þær aðstæður, sem hér reynir á.

Varnaraðili andmælir því að lög nr. 121/1994 komi til álita í málinu nema að því er varðar eitt lána sóknaraðila, enda uppfylli þau að öðru leyti ekki skilyrði a. liðar 4. gr. laganna um það að geta talist vera neytendur. Samkvæmt ákvæðinu sé neytandi einstaklingur sem eigi lánsviðskipti sem lögin taki til, enda séu þau ekki gerð í atvinnuskyni af hans hálfu. Þetta geti ekki átt við um sóknaraðila, en þau hafi veitt veð fyrir lánum í þremur fasteignum sínum við Sogaveg, Mjóstræti og Suðurgötu í Reykjavík. Þau búi ekki í neinni þessara íbúða og eignin við Suðurgötu sé leigð út. Lántökurnar hafi því verið liður í atvinnustarfsemi að undanskildu láni með veði í Mjóstræti. Sóknaraðilinn S-kk-nf hefur gefið skýringar á þessu í skýrslutöku fyrir dómi, þar sem fram kom að lán með veði í fasteign við Sogaveg hafi verið tekið til að greiða upp eldra lán í íslenskum krónum, sem hvíldi með veði í þessari eign, sem nú hafi verið seld. Sóknaraðilar hafi til skamms tíma búið í Mjóstræti og ætli sér að flytja í Suðurgötu, en þrjú lánanna hafi verið tekin til kaupa á þeirri íbúð. Breyttar fjárhagslegar aðstæður og stórhækkun lánanna hafi hins vegar valdið því að þau hafi ekki enn flutt í íbúð sína við Suðurgötu, heldur leigt hana út. Að virtum skýringum sóknaraðilans og því að ekkert er fram komið um atvinnustarfsemi sóknaraðila líkt og varnaraðili heldur fram er hafnað þeirri mótbáru hans að sóknaraðilar séu ekki neytendur í merkingu laga nr. 121/1994.

Í 1. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994 segir að séu vextir eða annar lántökukostnaður ekki tilgreindur í lánssamningi sé lánveitanda ekki heimilt að krefja neytanda um greiðslu þeirra, en að öðru leyti fari um vexti samkvæmt ákvæðum vaxtalaga. Þegar lögin voru sett giltu enn vaxtalög nr. 25/1987, sem lög nr. 38/2001 leystu af hólmi, en 4. og 5. gr. eldri laganna voru efnislega eins og 3. og 4. gr. þeirra yngri að því leyti sem hér skiptir máli. Þá var þess getið að framan að í dómi Hæstaréttar 16. september 2010 var vísað til 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um það hvað skuli gilda þegar samningur kveði á um vexti, en hæð þeirra ekki tiltekin að öðru leyti. Samkvæmt lánssamningum aðilanna skyldu sóknaraðilar greiða vexti af lánunum. Kemur því til úrlausnar hvort 14. gr. laga nr. 121/1994 hafi að geyma sérreglu, sem leiði til þess að 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 verði hér ekki talin eiga við gagnstætt því sem var í fyrrgreindu dómsmáli.

Samkvæmt orðum 14. gr. laga nr. 121/1994 verður neytandi ekki krafinn um vexti af skuld ef vextir eru ekki tilgreindir í lánssamningi. Ákvæðið í núverandi mynd var lögfest með 8. gr. laga nr. 101/1994, sem breyttu þágildandi lögum nr. 30/1993 um neytendalán. Í athugasemdum sem fylgdu þessari grein í frumvarpi er varð að lögum nr. 101/1994 segir meðal annars að lagt sé til að sú breyting verði gerð á 14. gr. laganna að ef ekki sé kveðið á um vaxtatöku í lánssamningi þá skuli vextir ekki reiknaðir af láninu. Í athugasemdunum kemur jafnframt fram að í þágildandi 14. gr. laganna fælist að ef ekki væri getið um vexti í lánsamningi skyldu þeir engu að síður greiddir og þá hinir sömu og af almennum skuldabréfum samkvæmt auglýsingum Seðlabanka Íslands, en það stríði bæði gegn meginreglu vaxtalaga um að vextir skyldu einungis greiddir ef um þá væri samið og almennum reglum kröfuréttar. Af þessu er ljóst að réttur neytenda var fram til 1994 að þessu leyti lakari en leiddi af vaxtalögum. Breytingin fólst í því að rétta hlut neytenda varðandi þetta atriði, en um leið var kveðið á um að reglur vaxtalaga skyldu gilda um neytendalán að öðru leyti. Að því gættu, sem að framan er rakið, haggar 14. gr. laga nr. 121/1994 ekki fordæmisgildi dóms Hæstaréttar 16. september 2010 við úrlausn ágreinings aðilanna um vexti af skuldbindingum samkvæmt lánssamningum þeirra. Þá er haldlaus sú málsástæða sóknaraðila að greiðsluáætlun, sem fylgdi hverjum lánssamningi, hafi verið hluti af samningnum eða að í henni hafi falist loforð varnaraðila um að fjárhæð einstakra afborgana yrði sú sem þar kom fram óháð forsendum um lánskjör, sem að framan er lýst. Niðurstaða hins kærða úrskurðar í þessum þætti málsins verður samkvæmt því staðfest.

Einn dómenda, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, tekur fram að hann telur að rétt hefði verið við meðferð málsins fyrir Hæstarétti að fallast á beiðni sóknaraðila þannig að leitað yrði álits EFTA-dómstólsins um skýringar á þeim tilskipunum sem þau vísa til í málatilbúnaði sínum.

V

Við munnlegan flutning málsins lagði varnaraðili fyrir Hæstarétt skjal, sem sýnir stöðu lána sóknaraðila 17. janúar 2011 miðað við mismunandi forsendur, en sóknaraðilar gera ekki tölulegar athugasemdir við þessar skýringar varnaraðila. Í skjalinu kemur í fyrsta lagi fram hvaða heildarfjárhæð greiðslur sóknaraðila námu af hverju fjögurra lána þeirra hjá varnaraðila frá upphafi til áðurnefnds dags og hverju eftirstöðvar höfuðstóls þeirra námu miðað við gengistryggingu lánanna. Í öðru lagi koma þar fram upplýsingar um þessi fjögur lán miðað við að höfuðstóll þeirra væri óverðtryggður frá upphafi, en þau borið vexti frá sama tíma samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, og sýnt miðað við þær forsendur hverjar greiðslur hefðu átt að vera til 17. janúar 2011 og hver höfuðstóll lánanna væri þá miðað við sömu forsendur. Loks greinir í skjalinu frá greiðslum af fimmta láninu, sem var greitt upp í október 2008. Samanlagður upphaflegur höfuðstóll lánanna fjögurra nam 46.627.105 krónum, en samtala höfuðstóls þeirra 17. janúar 2011 miðað við umsamin lánskjör 93.148.684 krónum. Í skjali varnaraðila er höfuðstóll lánanna samkvæmt þessari aðferð talinn vera samtals 94.641.893 krónur, en ekki er ljóst í hverju munurinn liggur. Sama dag nemur samtala höfuðstóls þessara fjögurra lána 57.444.570 krónum miðað við að þau sé óverðtryggð og beri vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Í skjali varnaraðila er hún talin vera 50.161.431 króna eftir að dregin er frá ofgreiðsla vegna uppgreidds láns, 7.283.139 krónur. Höfuðstóll lánanna er þannig til muna lægri nú samkvæmt síðarnefndu útreikningsaðferðinni, sem samkvæmt áðursögðu er sú, sem miða ber við. Þótt sú niðurstaða sé sóknaraðilum til hags er engu að síður einnig sá munur á, þeim í óhag, að greiðslubyrði á fyrstu árum lánstímans hefði með þessari aðferð verið þyngri vegna hærri vaxta en leiddi af umsömdum lánskjörum og greiðslur sóknaraðila tóku í raun mið af. Í áðurnefndu skjali varnaraðila er þannig talið vanta verulega upp á að lánin fjögur væru í skilum miðað við forsendur um óverðtryggðan höfuðstól og vexti samkvæmt lögum nr. 38/2001, en samtals vanti 13.487.566 krónur upp á að fullgreitt væri. Á móti komi ofgreiðsla vegna uppgreidds láns, 7.283.139 krónur.

Kröfur sóknaraðila eru í mörgum liðum, eins og greinir í upphafi dómsins, og eru bæði hafðar uppi sem fjárkröfur og viðurkenningarkröfur. Fjárhæðir nema því, sem er umfram greiðsluáætlanir, og eru meðal annars fundnar á grundvelli forsendna um vexti, sem hefur verið hafnað eins og fram er komið. Samkvæmt þessum forsendum fyrir útreikningum hafa sóknaraðilar ekki ofgreitt af lánum sínum, heldur skortir þvert á móti upp á að full skil teljist hafa verið gerð. Kröfum um viðurkenningu á tilgreindum fjárhæðum við slit varnaraðila er því hafnað. Allar viðurkenningarkröfur sóknaraðila að undanskilinni þrautavarakröfu hafa að geyma þá forsendu að greiða beri LIBOR vexti á óverðtryggðan höfuðstól og koma því ekki til álita. Þrautavarakrafa þeirra er sú að skuldirnar skuli bera 5% ársvexti, en um hana er vísað til eðlis máls og sanngirnissjónarmiða. Krafan telst hvorki vera rökstudd né er vísað til heimilda fyrir dómstóla til að kveða á um vexti af peningakröfum án tillits til lagafyrirmæla. Krafan kemur því ekki til álita.

Í kæru sóknaraðila til Hæstaréttar segir að þau telji ekki fá staðist að vaxtaskilmálum lánanna sé breytt aftur í tímann. Hljóti að þurfa að túlka niðurstöðu héraðsdóms með þeim hætti að umrædda vexti samkvæmt lögum nr. 38/2001 skuli greiða af lánunum frá dómsuppsögu, en lánið verði ekki endurreiknað frá upphafi miðað við þá vexti. Þar segir einnig: „Óhjákvæmilegt er að Hæstiréttur taki afstöðu til þessa atriðis og skýri, óháð því hver niðurstaða málsins verður.“ Þessu var fylgt eftir við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti og því haldið fram að fyrirvaralaus móttaka greiðslu fyrir hverri afborgun væri fullnaðargreiðsla. Varnaraðili mótmælir því að í málinu geti reynt á álitamál, sem snúi að því hvernig skuli standa að uppreikningi lána sóknaraðila, en lögmenn aðila hafi við munnlegan flutning málsins fyrir héraðsdómi verið sammála um þennan skilning á sakarefninu.

Viðurkenningarkrafa sóknaraðila um að þeim sé að hámarki skylt að greiða tilteknar fjárhæðir samkvæmt lánssamningunum horfir til framtíðar samkvæmt yfirlýsingu þeirra í greinargerð til héraðsdóms. Þegar af þeirri ástæða verður ekki tekin afstaða til þess hvernig fari um uppgjör þeirra fjárhæða sem á skortir svo sóknaraðilar hafi gert skil samkvæmt framangreindum forsendum varnaraðila. Varakrafa felur í sér að greiða beri LIBOR vexti og þrautavarakrafa 5% vexti, sem samkvæmt framansögðu er hafnað. Þær fela ekki frekar en fyrsta viðurkenningarkrafa sóknaraðila í sér að afstaða verði tekin vegna hugsanlegrar kröfu varnaraðila um þann mismun, sem að framan var getið. Kröfur sóknaraðila lúta þannig á engan hátt að uppgjöri á vaxtaskuld þeirra vegna liðins tíma. Í hinum kærða úrskurði var hafnað kröfum sóknaraðila við slit varnaraðila, en að auki var tekin til greina þrautavarakrafa varnaraðila og viðurkennt að skuldbindingar sóknaraðila beri á hverjum tíma vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Fyrir Hæstarétti krefst varnaraðili nú einungis staðfestingar á að hafnað verði öllum kröfum sóknaraðila, en féll við munnlegan flutning málsins frá síðarnefndu kröfunni. Þar með er ekkert í kröfugerð hans sem lýtur að viðurkenningu á rétti til greiðslu úr hendi sóknaraðila vegna liðins tíma. Að þessu virtu felur áðurnefnd umfjöllun í kæru sóknaraðila í sér lögspurningu, sem ekki kemur til neinna álita í málinu.

Niðurstaða málsins verður samkvæmt framansögðu sú að öllum kröfum sóknaraðila um annað en málskostnað er hafnað. Við ákvörðun um málskostnað verður litið til þess að í héraði var fallist á kröfu sóknaraðila um að skuldbindingar þeirra séu í íslenskum krónum og að ólögmætt hafi verið að binda þær við gengi erlendra gjaldmiðla, sem staðfest er með þessum dómi. Öðrum kröfum þeirra er hins vegar hafnað. Verður varnaraðili dæmdur til að greiða þeim málskostnað í héraði eins og nánar greinir í dómsorði, en rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Kröfum sóknaraðila, S-kk-ef H-kk-ef S-kk-ef og M-kvk-ef E-x-x M-x-x P-x-x, er hafnað.

Varnaraðili, Frjálsi fjárfestingarbankinn hf., greiði sóknaraðilum samtals 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi.

Kærumálskostnaður fellur niður.