78/2010

I var ákærður fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum sem framkvæmdastjóri X ehf. og meiri háttar brot gegn skatta- og bókhaldslögum í sjálfstæðri atvinnustarfsemi I sjálfs. I krafðist frávísunar málsins þar sem fyrrverandi eiginkona hans hefði einnig átt að sæta ákæru, en hún hafði verið stjórnarmaður í X ehf., haft prókúru fyrir það og annast bókhald þess. Tekið var fram að ætluð vanræksla stjórnarmanns á eftirlitsskyldu firrti framkvæmdastjóra ekki ábyrgð á rekstri félags. Ekki yrði talið að málið hefði verið í því horfi að lokinni lögreglurannsókn að ákæruvaldinu hefði ekki að réttu lagi verið fært að meta hvort af saksókn ætti að verða á hendur I. Brotin voru talin sönnuð og réttilega heimfærð til refsiákvæða. Hæstiréttur taldi að þegar litið væri lagaákvæða sem kvæðu skýrt á um fésektarlágmark væru ekki efni til þess við ákvörðun refsingar I að líta til fullyrðinga hans um ætlaða samábyrgð annars einstaklings vegna starfa hans í þágu X ehf. Slíkt kæmi eingöngu til greina ef fleiri menn hefðu verið ákærðir og sakfelldir fyrir sömu brot. Með vísan til ákvæða stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu kæmi ekki til álita að dómstóll fjallaði um mögulega sakfellingu manns á slíkum grundvelli sem ekki hefði verið ákærður.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. febrúar 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða, en refsing hans þyngd.

Ákærði krefst aðallega að ákærunni eða einstökum liðum hennar verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann sýknu. Að því frágengnu krefst hann þess að refsing hans verði milduð.

I

Til stuðnings kröfu sinni um frávísun málsins frá héraðsdómi vísar ákærði nú til þess að ákæra beri þess merki að vera reist á ófullnægjandi lögreglurannsókn. Ákærði telur að fyrrverandi eiginkona sín, A, hefði einnig átt að sæta ákæru í málinu vegna þeirrar háttsemi sem um er fjallað í báðum liðum A hluta ákærunnar og varðar starfsemi X ehf. Í því sambandi verði að líta til þeirrar venju sem skapast hafi í dómaframkvæmd í málum sem þessum að fjárhæð sektarrefsingar sé deilt milli þeirra sem dæmdir eru ábyrgir fyrir brot gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda í stað þess að taka til greina til þyngingar refsingu að fleiri en einn gerist sekur um ákæruatriði. Vegna aðkomu A að þeirri háttsemi sem um getur í 2. lið A hluta ákæru hafi einnig átt að halda utan ákæru 1.136.665 krónum vegna afdreginnar staðgreiðslu af launum hennar vegna vinnu í þágu X ehf. Í því sambandi verði að líta til þess að A hafi verið eini stjórnarmaðurinn í félaginu, haft prókúru fyrir það og annast bókhald þess. Af þessum sökum hafi hún, líkt og ákærði, einnig sætt kæru skattrannsóknarstjóra ríkisins til ríkislögreglustjóra vegna þeirra atriða sem greinir í A hluta ákæru.

Þá kveður ákærði að háttsemi sú, sem lýst sé í 1. lið A hluta ákæru, verði ekki heimfærð undir 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 heldur hefði eftir atvikum átt að vísa til 5. eða 6. mgr. 40. gr. laganna. Loks vísar ákærði til þess að rannsókn lögreglu hafi verið ófullnægjandi vegna tveggja tilgreindra krafna sem ekki hafi fengist innheimtar frá fyrirtækjum sem verið hafi í viðskiptum við X ehf.

II

Eins og greinir í héraðsdómi var ákærði framkvæmdastjóri X ehf. og hafði prókúru fyrir félagið. Við meðferð málsins hjá skattrannsóknarstjóra höfðu bæði ákærði og A skýrt frá því að hún hafi annast bókhaldsvinnu fyrir félagið og ásamt ákærða sinnt daglegum rekstri þess og tekið ákvörðun um skil á staðgreiðslu og virðisaukaskatti. Við rannsókn ríkislögreglustjóra voru borin undir ákærða rannsóknargögn frá skattrannsóknarstjóra og hann spurður um aðkomu sína að rekstri félagsins með tilliti til þeirra atriða sem kæruefni lutu að. Bókað var eftir ákærða að hann hafi „sjálfur, sem framkvæmdastjóri félagsins, tekið allar ákvarðanir um fjármálastjórn, þ.e.a.s. tekið ákvörðun hverju sinni um hvað hafi verið greitt og hvað ekki. Hann kveðst því bera alla ábyrgð af hálfu félagsins, á öllum skattskilum vegna þeirra tímabila sem hér eru til rannsóknar.“ Sérstaklega aðspurður um þátt A við stjórn félagsins kvað hann hana hafa „annast almenn skrifstofustörf fyrir félagið, en hafi ekkert haft með neinar ákvarðanir að gera varðandi ráðstöfun fjár“. Þá kvað ákærði bróður sinn, sem skráður var fyrir helmingi hlutafjár í félaginu móti fyrrverandi eiginkonu ákærða, aldrei hafa komið að rekstri félagsins. Ekki var tekin skýrsla af þessu fólki hjá lögreglu, en A gaf skýrslu við meðferð málsins fyrir dómi. Er meðferð málsins hjá rannsóknaraðilum, framburður ákærða og vitna rakinn í hinum áfrýjaða dómi.

Fallist er á með ákærða að það sé skylda lögreglu að athuga ábyrgð allra þeirra sem koma að stjórnun hlutafélaga enda kann það að hafa þýðingu við ákvörðun refsingar manna, sbr. 57. gr., sbr. og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í því sambandi ber að líta til þess að stjórnarmenn einkahlutafélaga bera almennt ábyrgð á því að skipulags félags og starfsemi sé jafnan í réttu og góðu horfi, sbr. 1. og. 3. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, þar á meðal að nægilegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins. Á hinn bóginn bera framkvæmdastjórar slíkra félaga einnig ábyrgð, sbr. 2. og 3. mgr. 44. gr. laganna. Skal framkvæmdastjóri meðal annars annast daglegan rekstur félags og sjá um að bókhald þess sé fært í samræmi við lög og venjur og meðferð eigna félagsins sé með tryggilegum hætti. Ætluð vanhöld á því að stjórnarmaður sinni ekki eftirlitsskyldu sinni firrir ekki framkvæmdastjóra ábyrgð á rekstri félagsins í þá veru sem hér um ræðir.

Af gögnum málsins verður ráðið að einkahlutafélagið X var stofnað um starfsemi sem ákærði áður sinnti undir eigin nafni, sbr. B hluta ákæru. Eins og áður segir var framburður ákærða skýr um það hjá lögreglu að hann einn bæri ábyrgð á því sem miður hafi farið í starfsemi félagsins og ákæran lýtur að. Er að minnsta kosti ljóst að ákærði hafði það í höndum sér hvort uppfylltar væru skyldur þær sem A hluti ákærunnar lýtur að sem og B hluti hennar. Samkvæmt 145. gr. laga nr. 88/2008 skal ákærandi, þegar hann hefur fengið gögn máls í hendur, ganga úr skugga um að rannsókn sé lokið. Að þeirri athugun lokinni ber honum annað hvort að láta rannsaka málið betur, telji hann þess þörf, ellegar tekur hann ákvörðun um hvort rétt sé að sækja mann til sakar samkvæmt 152. gr. laganna á grundvelli fyrirliggjandi gagna og gefur eftir atvikum út ákæru. Sú ákvörðun um meðferð valdheimilda ákæruvalds getur eðli sínu samkvæmt ekki sætt endurskoðun dómstóla við úrlausn málsins. Á hinn bóginn geta verið slíkir ágallar á rannsókn máls, sem bersýnilega verður ekki bætt úr undir rekstri þess og leiða af þeim sökum til frávísunar á grundvelli 1. mgr. 159. gr. laganna. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á með ákærða að málið hafi verið í því horfi að lokinni lögreglurannsókn að ákæruvaldinu hafi ekki að réttu lagi verið fært að meta hvort af saksókn ætti að verða á hendur ákærða. Að þessu frágengnu geta ætlaðir gallar á rannsókn komið til athugunar við mat á því hvort ákæruvaldið hafi axlað sönnunarbyrði fyrir sök ákærða og eftir atvikum haft þýðingu við refsiákvörðun. Önnur atriði sem ákærði færir fram til stuðnings kröfu sinni um frávísun málsins frá héraðsdómi lúta að efnisatriðum máls.

III

Að öðru leyti en að framan greinir eru röksemdir ákærða er varða efnisþátt málsins nægilega raktar í héraðsdómi. Ákæruvaldið fellst á rökstuðning og niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um háttsemi ákærða sem réttilega er færð til refsiákvæða.

Ákvæði 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt kveða öll á um fésektarlágmark í tilvikum eins og þeim sem hér um ræðir, er nemur tvöfaldri þeirri skattfjárhæð sem undan var dregin og vanrækt var að greiða. Það var ótvírætt undir ákærða komið að annast þessi skil bæði vegna reksturs einkahlutafélagsins X ehf. og eins er rekstur hans var í hans eigin nafni. Á þessu bar ákærði sjálfstæða refsiábyrgð að lögum. Þegar virt eru framangreind ákvæði sem kveða skýrt á um fésektarlágmark eru ekki efni til að líta til fullyrðinga ákærða um ætlaða samábyrgð annars einstaklings vegna starfa hans í þágu félagsins. Slíkt kæmi eingöngu til greina ef fleiri menn hafa verið ákærðir og sakfelldir fyrir sömu brot. Ekki kemur til álita að dómstóll fjalli um mögulega sakfellingu manns á slíkum grundvelli sem ekki hefur verið ákærður, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu.

Eins og nánar er rakið í héraðsdómi eru brot ákærða ýmist framin með því að skila ekki virðisaukaskattskýrslum eða skilagreinum á réttum tíma, skila slíkum gögnum alls ekki eða efnislega röngum virðisaukaskattskýrslum og skattframtali. Ákærði er einnig fundinn sekur um að hafa látið undir höfuð leggjast að færa tilskilið bókhald vegna atvinnustarfsemi sinnar, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 145/1997 um bókhald. Teljast brot ákærða gegn framangreindum ákvæðum stórfelld í skilningi 1. og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu sem hér skiptir máli. Auk þess verður litið til þess að ákæruvaldið sættir sig við niðurstöðu héraðsdóms um að taka að nokkru tillit til varna ákærða vegna 1. töluliðar B hluta ákæru. Samkvæmt framansögðu verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í 10 mánuði, sem bundin verður skilorði eins og í dómsorði greinir, en niðurstaða héraðsdóms um sektarrefsingu ákærða verður staðfest. Vararefsing verður ákveðin í samræmi við almennar reglur, sbr. dóm Hæstaréttar 31. maí 2007 í máli nr. 392/2006.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest.

Ákærði verður dæmdur til að greiða áfrýjunarkostnað málsins þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, I-kk-nf O-kk-nf, sæti fangelsi í 10 mánuði, en fresta skal fullnustu fangelsisrefsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði greiði 42.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna en sæti ella fangelsi í eitt ár.

Ákvæði héraðsdóms um sakakostnað skal vera óraskað.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins 383.974 krónur þar með talin málflutningslaun skipaðs verjanda síns, K-kvk-ef E-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur.