30/2004

E, sem selt hafði B og G firmað Þ, krafði kaupendur um greiðslu eftirstöðva samkvæmt kaupsamningi, en þær kröfðust á móti riftunar samningsins á grundvelli vanefnda E, með því að upplýsingar sem fyrir lágu við kaupin um veltu Þ, hafi verið rangar og tækjabúnaður gallaður. Til vara kröfðust B og G skaðabóta eða afsláttar. Með hliðsjón af því sem fyrir lá í málinu þótti verða að leggja til grundvallar að raunveruleg velta í hinum selda rekstri hafi verið önnur og meiri en framlögð bókhalds- og skattgögn gáfu til kynna. Með framburði starfsmanns fasteignasölunnar sem haft hafði milligöngu um kaupin, var talið sannað að B og G hefði verið kynnt bankayfirlit um veltu Þ síðustu 17 mánuðina fyrir söluna og að þeim hafi sérstaklega verið bent á minni veltu síðustu mánaða. Því var ekki talið að B og G gætu byggt rétt á að hafa fengið rangar upplýsingar um veltu í rekstrinum. Á grundvelli matsgerðar voru B og G ekki taldar hafa sýnt fram á að hin seldu tæki hafi verið verulega gölluð í skilningi laga um lausafjárkaup nr. 50 /2000. Í samræmi við þessa niðurstöðu voru B og G dæmdar til greiðslu eftirstöðva kaupverðsins, að frádregnum einum lið skaðabótakröfu þeirra vegna viðgerðarkostnaðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. janúar 2004. Endanlegar dómkröfur áfrýjenda eru aðallega að þær verði sýknaðar af kröfu stefndu og að staðfest verði með dómi riftun áfrýjenda 1. nóvember 2002 á kaupsamningi þeirra við stefndu 2. júlí 2002. Jafnframt verði stefndu gert að greiða áfrýjendum 1.097.865 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.057.000 krónum frá 8. nóvember 2002 til 14. janúar 2004, en af 1.097.865 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefjast áfrýjendur þess að stefndu verði gert að greiða þeim skaðabætur að fjárhæð 863.629 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 14. janúar 2003 til greiðsludags. Að því frágengnu krefjast þær greiðslu 822.764 króna úr hendi stefndu með dráttarvöxtum samkvæmt áðurnefndri lagagrein frá 14. janúar 2003 til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefnda hefur lagt fyrir Hæstarétt símbréf frá þjónustuveri Íslandsbanka hf. og skýrslu, sem E-kk-nf H-kk-nf gaf fyrir héraðsdómi Reykjavíkur 29. mars 2004.

I.

Með kaupsamningi 2. júlí 2002 seldi stefnda áfrýjendum „rekstur áhöld, tæki og nafn firmans „Þitt mál“, sem rekið hefur verið að Garðatorgi 7 í Garðabæ.“ Kaupverðið var 3.400.000 krónur og var í samningnum tekið fram að það byggðist annars vegar á áætluðu mati vörubirgða, tækja og áhalda að fjárhæð 2.005.485 krónur, en þau voru talin upp á lista er samningnum fylgdi, og hins vegar viðskiptavild firmans, sem metin væri á 1.394.515 krónur. Skyldu 500.000 krónur af kaupverðinu greiddar við afhendingu 3. júlí 2003, en eftirstöðvarnar með sex afborgunum á tímabilinu 4. september 2002 til 4. júlí 2003. Samkvæmt málatilbúnaði aðila mun hið selda hafa verið svonefnt „heilsustúdíó“, sem stefnda hafði keypt af K-kvk-þgf G-kvk-þgf og annarri nafngreindri konu tæpu ári áður fyrir 4.000.000 krónur.

Salan fór fram fyrir milligöngu fasteignasölunnar Laufáss. Meðal gagna málsins er söluyfirlit frá fasteignasölunni dagsett 15. apríl 2002. Er þar svofelld lýsing á hinu selda: „Heilsustúdíó með Euro Wave og hitaklefa. Hljóðbylgjur, ljós og leirvafningar. Var áður 5 ár í rekstri, hefur sjálf rekið fyrirtækið síðan í júní 2001. Velta 650 þúsund á mán. síðustu 2 ár. Tækin eru góð og lítið viðhalds er krafist. Er með veltitölur síðustu tvö ár og efnahagsreikn. síðan 2000. Verð 4,7 milljónir...“ Með þessu söluyfirliti fylgdi blað með fyrirsögninni „Verðlagning merkis og viðskiptavildar“. Er uppsettu verði rekstrarins þar skipt í þrennt: Tækjalisti 2.615.485 krónur, þriggja mánaða velta 1.662.180 krónur og viðskiptavild 422.335 krónur, samtals 4.700.000 krónur.

Áfrýjendur greiddu umsamda útborgun kaupverðs. Af 800.000 krónum, sem greiða skyldi 4. september 2002 greiddu þær 350.000 krónur 5. september 2002, 86.000 krónur 11. sama mánaðar og 120.000 krónur 16. sama mánaðar. Með bréfi 1. nóvember 2002 lýstu þær yfir riftun á kaupunum vegna vanefnda stefndu á kaupsamningnum þar sem í ljós hafi komið að ástand áhalda og tækja, er rekstrinum skyldu fylgja, hafi engan veginn samræmst yfirlýsingum áfrýjenda og enn fremur væri einsýnt að uppgefnar veltutölur hafi verið rangar. Með bréfi 8. nóvember 2002 hafnaði stefnda því að hún hafi vanefnt kaupsamninginn og kvaðst myndu halda fast við kaupin. Í máli þessu krefst stefnda greiðslu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningnum 2. júlí 2002 en kröfur áfrýjenda eru reistar á því að stefnda hafi vanefnt samninginn.

II.

Fyrir Hæstarétti reisa áfrýjendur aðalkröfu sína fyrst og fremst á því að hið selda hafi verið haldið galla þar sem þær upplýsingar, sem legið hafi fyrir við kaupin um veltu hins selda rekstrar, hafi verið rangar. Í söluyfirlitinu hafi verið upplýst að mánaðarleg velta hafi verið 650.000 krónur síðustu tvö ár og verðlagning í fylgiskjali söluyfirlits hafi byggt á að þriggja mánaða veltu að fjárhæð 1.662.180 krónur, sem samsvari rúmlega 554.000 króna mánaðarlegri veltu. Engar aðrar upplýsingar hafi legið fyrir við kaupin og engin bókhaldsgögn, ársreikningar eða virðisaukaskattgögn vegna rekstrarins hafi verið kynnt kaupendum. Þessi gögn, sem fram hafi verið lögð undir rekstri málsins, sýni hins vegar að veltan hafi verið mun minni eða tæpar 270.000 krónur að meðaltali á mánuði á þeim 11 mánuðum sem stefnda sá um reksturinn og rekstrarreikningur fyrir árið 2000 sýni að mánaðarleg velta það ár, í höndum forvera hennar, hafi verið tæpar 280.000 krónur. Stefnda hafi sjálf sagt svo frá í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að skýringin á þeim mun, sem sé á uppgefnum veltutölum í söluyfirliti annars vegar og tölum í bókhaldsgögnum hins vegar, sé sú að hún hafi gefið minni tekjur upp til skatts en reksturinn hafi í raun gefið af sér. Hafi hún viðurkennt að þær upplýsingar um veltu, sem á sé byggt í söluyfirliti, stafi frá henni. Það sé ósamrýmanlegt þeirri yfirlýsingu hennar að halda því fram að hún hafi gefið áfrýjendum upplýsingar um veltu rekstrarins samkvæmt bókhaldsgögnum og að þær tölur hafi verið lagðar til grundvallar kaupunum. Áfrýjendur mótmæla því að þeim hafi við kaupin verið kunnugt um að stefnda hafi ekki gefið upp alla veltu rekstrarins í bókhaldi þess og skattskilum. Telja áfrýjendur að gallinn hafi verið verulegur enda skipti velta afar miklu við ákvörðun um kaup á rekstri af þessu tagi og því sé mikilvægt að upplýsingar um hana standist. Eigi þær því rétt til riftunar.

Stefnda heldur því fram að áfrýjendum hafi verið fullkunnugt um á hvaða forsendum um veltu uppsett verð í söluyfirliti byggðist. Hafi hún sagt áfrýjendum að hluti af tekjum af rekstrinum hafi ekki verið gefinn upp í bókhaldi og skattskilum. Áfrýjendur hafi hins vegar ekki verið reiðubúnar til að miða kaupverðið við raunverulega veltu. Hafi síðara tilboð þeirra í reksturinn, sem samþykkt hafi verið og sé grunnur að kaupsamningum, miðast við veltu samkvæmt bókhalds- og virðisaukaskattgögnum, sem þær hafi fengið afhent. Sjáist það við samanburð á kaupsamningi annars vegar og fylgiblaði með söluyfirliti hins vegar að kaupverðið miðist við mánaðarlega veltu að fjárhæð um það bil 325.000 krónur. Kaupverðið sjálft og forsendur þess sé því ótvíræð sönnun þess að við kaupin hafi umrædd gögn legið fyrir. Þá styðji framburður K-kvk-ef G-kvk-ef fyrri eiganda rekstursins þetta, en hún hafi fyrir héraðsdómi skýrt svo frá að stefnda hafi óskað eftir ársreikningum fyrir reksturinn til að sýna væntanlegum kaupendum og fengið þá. Það geri einnig framburður S-kvk-ef B-kvk-ef H-kvk-ef, sem séð hafi um bókhald fyrir stefndu, en hún hafi að beiðni stefndu sent í símbréfi virðisaukaskatts- og veltutölur úr bókhaldi rekstrarins til viðtakanda, sem hún taldi vera á vegum væntanlegs kaupanda. Hafi hún einnig borið að hún hafi gefið veltutölur fyrstu fjögurra mánaða ársins 2002 upp í síma, en bókhald vegna þeirra mánaða hafi hún verið búin að færa að beiðni stefndu. Þá sýni framburður E-kk-ef H-kk-ef, sem síðar verður rakinn, að áfrýjendur hafi verið mikið í sambandi við fasteignasöluna í tengslum við kaupin og hafi verið búnar að kynna sér reksturinn rækilega.

III.

Eins og að framan er getið var af hálfu stefndu lagt fram í Hæstarétti símbréf frá þjónustuveri Íslandsbanka hf. Símbréfið er ekki dagsett en ber með sér að hafa verið sent 5. júní 2002. Er texti bréfsins svohljóðandi: „Reikningseigandi: Þitt mál Mávahlíð 13 105 Reykjavík. Prókúruhafi: E-kvk-nf H-kvk-nf G-kvk-nf. Heildarvelta 2001 6.596 millj. Velta það sem af er árinu 1.401 millj. Fax sent skv. beiðni frá prókúruhafa.“

Þá hefur verið lögð fram skýrsla, sem E-kk-nf H-kk-nf sölumaður á fasteignasölunni Laufási gaf fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 29. mars 2004, eftir að hinn áfrýjaði dómur gekk. Hann skýrði svo frá að Ó-kk-nf S-kk-nf, þáverandi sölumaður, hafi í fyrstu algerlega haft með sölu á þessum rekstri að gera en hann hafi engu að síður fylgst með og vitað hvað var að gerast. Vitnið sagðist muna að áfrýjendur hafi gert tilboð í reksturinn, sem hafi verið hafnað. Hafi hann bent þeim á að þær þyrftu að skoða þetta vel „vera á staðnum, fara og vera við ... reksturinn í viku, hálfan mánuð, sjá sjálfar hvað væri að gerast vegna þess að þetta væri lítið fyrirtæki og þær þyrftu að skoða bókhaldstölur ...“ Vitnið hvað áfrýjendur hafa komið til sín tveimur til fjórum vikum síðar. Hafi þær þá sagst búnar að vera á staðnum og vera tilbúnar til að ganga frá samningi um kaupin en þær hefðu lækkað tilboð sitt og stefnda gengið að því. Hann eða Ó-kk-nf hafi áður verið búinn að fá framangreint símbréf frá 5. júní 2002 frá Íslandsbanka hf. um veltu í rekstrinum með leyfi stefndu. Hafi hann sýnt áfrýjendum þetta skjal og spurt hvort þær hefðu skoðað það og gert sér grein fyrir þeim mismun, sem væri milli veltu ársins 2001 annars vegar og fyrri hluta ársins 2002 hins vegar. Hafi þær sagst vita allt um þetta og vera búnar „að fara í gegnum þetta með bókara“. Hafi hann skilið áfrýjendur svo að þær hafi verið búnar „að skoða fyrirtækið niður í kjölinn og kanna alla þætti þess rekstrar“. Vitnið kvaðst hafa spurt stefndu um ástæðu þess að veltan minnkaði svo mikið á fyrri hluta ársins 2002. Hafi hann ekki fengið svör við þeirri spurningu. Kvaðst hann einnig hafa spurt áfrýjendur hvort þær vissu þetta og þær svarað því til að þær væru búnar að fá á þessu skýringar. Vitnið var spurt að því hvort þetta væru einu upplýsingarnar, sem fasteignasalan hefði aflað um reksturinn. Hann kvaðst ekki vita hvað gert hefði verið til viðbótar í þeim efnum.

IV.

Eins og að framan er rakið kvaðst stefnda í skýrslu fyrir héraðsdómi ekki hafa fært í bókhaldi allar tekjur, sem reksturinn hafi gefið af sér. Kvað hún raunverulega veltu hafa verið að meðaltali milli 550.000 krónur og 650.000 krónur á mánuði þá 11 til 12 mánuði sem hún annaðist reksturinn. Hafi hún gefið starfsmönnum fasteignasölunnar þessar upplýsingar og séu veltutölur í söluyfirliti því frá henni komnar. Þegar hún hafi keypt reksturinn í júlí 2001 hafi svipað verið upp á teningnum, en seljendur hafi þá gefið henni upplýsingar um raunverulega veltu, sem staðist hafi nokkurn veginn. K-kvk-nf G-kvk-nf, önnur þeirra sem seldu stefndu reksturinn, gaf skýrslu fyrir héraðsdómi. Kvaðst vitnið hafa gefið stefndu upp að árleg velta rekstrarins hafi í raun verið rúmlega 6.000.000 krónur. Hafi 40 til 45% teknanna ekki verið gefin upp til skatts. Samkvæmt rekstrarreikningi ársins 2000 var seld vara og þjónusta 3.336.633 krónur. Er framburður vitnisins trúverðugur að þessu leyti þegar litið er til aðstöðu hennar. Í framangreindu símbréfi Íslandsbanka hf. kemur fram að heildarvelta á árinu 2001 hafi verið 6.596.000 krónur, en veltan á fyrstu mánuðum ársins 2002 hafi verið 1.401.000 krónur. Þegar allt þetta er virt verður að leggja til grundvallar að raunveruleg velta í hinum selda rekstri hafi verið önnur og meiri en þau bókhalds- og skattgögn, sem lögð hafa verið fram í málinu, gefa til kynna. Þá verður að telja sannað með framburði vitnisins E-kk-ef H-kk-ef að áfrýjendum hafi verið kynnt framangreint yfirlit viðskiptabanka firmans þar sem fram koma tölur um veltu þess síðustu 17 mánuðina fyrir söluna og að áfrýjendum hafi sérstaklega verið bent á minni veltu síðustu mánaða. Verður því ekki talið að áfrýjendur geti byggt rétt á því að þær hafi fengið rangar upplýsingar um veltu í rekstrinum. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um annað en upphafsdag dráttarvaxta af þeirri fjárhæð sem stefndu var gert að greiða áfrýjendum á þann hátt sem í dómsorði greinir.

Áfrýjendur verða dæmdar til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjendur, B-kvk-nf Ó-kvk-nf K-kvk-nf og G-kvk-nf M-kvk-nf K-kvk-nf, greiði stefndu, E-kvk-þgf H-kvk-þgf G-kvk-þgf, 2.289.135 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 436.000 krónum frá 4. september 2002 til 11. sama mánaðar, af 350.000 krónum frá þeim degi til 16. sama mánaðar, af 230.000 krónum frá þeim degi til 4. nóvember 2002, af 2.330.000 krónum frá þeim degi til 14. janúar 2003 en af 2.289.135 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað.

Áfrýjendur greiði stefndu óskipt 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.