432/2011

Eigandi jarðarinnar Þorbrandsstaða í Vopnafjarðarhreppi, V, höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Þorbrandsstaðatungur væri þjóðlenda í afréttareign jarðarinnar, á þeim grundvelli að landsvæðið væri hluti af eignarlandi jarðarinnar Þorbrandsstaða. Hæstiréttur taldi að ekki yrði dregin einhlít ályktun um hvort í öndverðu hefði verið stofnað til beins eignarréttar að landi Þorbrandsstaðatungna með námi. Talið var að af landamerkjabréfi frá 19. öld yrði ráðið að ekki hafi verið litið svo á að Þorbrandsstaðatungur væru hluti af jörðinni Þorbrandsstöðum. Vísað var til þess að það væri ekki á valdi eiganda jarðar að auka með gerð landamerkjabréfs við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður hefði verið, sbr. dóm Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, þótt slíkt bréf, sem gert hefði verið réttilega eftir fyrirmælum laga, gæti haft ríkt sönnunargildi um eignarrétt að landi. Talið var að þótt getið hefði verið um tilvist landsvæðis með heitinu Þorbrandsstaðatungur í vitnisburði þriggja manna um landamerki jarðarinnar Sunnudals frá 17. öld nyti engra eldri heimilda við um réttindi Þorbrandsstaða yfir landi þar eða afmörkun þess, en fyrrgreinds landamerkjabréfs frá 19. öld. Landsvæðið Þorbrandsstaðatungur hefði ekki verið kennt við Þorbrandsstaði í neinni heimild annarri en vitnisburðinum, að meðtalinni örnefndaskrá Þorbrandsstaða, og eldri heimildir styddu því ekki efni landamerkjabréfsins frá 19. öld, að því er varðaði heiðarlandið sem þar var nefnt. Yngri eignarheimildum var heldur ekki til að dreifa sem styddu það að landsvæðið gæti hafa verið háð beinum eignarrétti, þ. á m. landamerkjabréf fyrir Þorbrandsstaði frá 20. öld og gögn um fasteignamat 1916 til 1918 og 1930 til 1932. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest um sýknu Í af kröfum V.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júlí 2011. Hann krefst þess að fellt verði úr gildi svofellt ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 3/2005: „Þorbrandsstaðatungur, svo sem þær eru afmarkaðar hér á eftir, eru þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998: Ræður Þórðará að innan og neðan þar til hún fellur í Sunnudalsá; svo ræður Sunnudalsá upp í Sandfell, þá er sveitarfélagamörkum fylgt til vesturs í áðurnefnda Þórðará. Sama landsvæði er í afréttareign Þorbrandsstaða, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga.“ Áfrýjandi krefst þess jafnframt að viðurkennt verði að innan framangreindra merkja Þorbrandsstaðatungna sé engin þjóðlenda og landið þar með háð beinum eignarrétti hans sem eiganda Þorbrandsstaða í Vopnafjarðarhreppi. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 1. mars 2004 til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem réðist að vestan af Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði að Dyngjujökli, en þaðan var fylgt jaðri hans að Kverkfjöllum í Hveradal, þar sem dregin var lína til suðurs inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fóru eftir Lagarfljóti frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á var svo fylgt og síðan mörkum Fljótsdalshrepps að Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin inn á Vatnajökul. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 ákvað hún að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum og var eitt þeirra nr. 3/2005, sem náði til Vopnafjarðarhrepps. Það mál tók meðal annars til landsvæðisins Þorbrandsstaðatungna, sem áfrýjandi taldi hluta af eignarlandi jarðar sinnar Þorbrandsstaða, en stefndi taldi það til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að Þorbrandsstaðatungur væru þjóðlenda með þeim mörkum, sem áður greinir í dómkröfum áfrýjanda, en viðurkennt á hinn bóginn samkvæmt fyrrnefndri 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998 að þetta landsvæði væri í afréttareign Þorbrandsstaða.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 17. janúar 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerði áfrýjandi efnislega sömu kröfur og hann gerir fyrir Hæstarétti, en með héraðsdómi var stefndi sýknaður af þeim.

II

Um landsvæðið Þorbrandsstaðatungur, sem deilt er um í málinu, var fjallað með svofelldum hætti í ódagsettu skjali um landamerki Þorbrandsstaða, sem þinglesið var 14. júlí 1885: „Þess utan eiga Þorbrandsstaðir heiðarland undir Sandfelli, og ræður Þórðará að innan og neðan þar til hún fellur í Sunnudalsá; svo ræður Sunnudalsá upp í Sandfell, þaðan beina sjónhending í áðurnefnda Þórðará.“ Innan þessara merkja myndast landsvæði með óreglulegri lögun, sem endar í horni að norðanverðu í mótum Þórðarár og Sunnudalsár, sem einnig virðist vera nefnd Grjótá fremri sunnan við þessi ármót, en frá þeim eru nærri 26 km norðaustur til sjávar í Vopnafirði. Merki jarðarinnar Þorbrandsstaða liggja ekki að Þorbrandsstaðatungum, en frá áðurnefndum ármótum eru nærri 12 km í beinni línu norður að bæjarstæði Þorbrandsstaða og liggur sú leið að mestu gegnum land jarðanna Hraunfells og Einarsstaða. Að norðvestan og síðan vestan þegar sunnar dregur ráðast merki Þorbrandsstaðatungna af Þórðará allt suður í norðvestanvert Sandfell. Milli móta Þórðarár og Sunnudalsár nyrst á Þorbrandsstaðatungum og þessara endimarka til suðvesturs eru um 8 km í beinni línu, en handan Þórðarár er land Hraunfells. Frá ármótunum fylgja merki Þorbrandsstaðatungna til austurs Sunnudalsá þar til komið er að norðaustanverðu Sandfelli og eru þar á milli um 8 km í beinni línu, en handan árinnar er land jarðarinnar Gnýsstaða í Vopnafjarðarhreppi. Landið vestan Þórðarár og austan Sunnudalsár, sem hér að framan greinir, telst til eignarlanda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar, sem mál þetta varðar. Samkvæmt áðurnefndu skjali um landamerki eiga suðurmerki Þorbrandsstaðatungna að ráðast af sjónhendingu frá Sunnudalsá að Þórðará og eru þar á milli rúmlega 5 km frá austri til vesturs um Sandfell. Handan þeirra merkja er land jarðanna Hjarðarhaga og Hjarðargrundar, sem nú eru í Fljótsdalshéraði en heyrðu áður til Jökuldalshrepps. Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 2/2005 telst land þeirra jarða til eignarlands.

Í úrskurði óbyggðanefndar er landi innan Þorbrandsstaðatungna lýst þannig að það sé að stærstum hluta í 600 til 800 m hæð yfir sjávarmáli undir hlíðum Sandfells og Hellisaxlar og í útjaðri Smjörvatnsheiðar. Ofan til sé landið að mestu ógróið eða lítt gróið, en að neðan megi finna allnokkurt mólendi og votlendi nálægt mótum Þórðarár og Sunnudalsár.

Engar heimildir eru um að byggð hafi nokkru sinni verið í Þorbrandsstaðatungum.

III

Elstu heimild um Þorbrandsstaði mun vera að finna í Vopnfirðingasögu, sem talin er frá fyrri hluta 13. aldar. Að því frágengnu virðist í varðveittum heimildum fyrst hafa verið minnst á þessa jörð í máldaga O-kk-ef biskups Þ-kk-ef fyrir Laurentíuskirkju á Refsstöðum í Vopnafirði frá árinu 1367, þar sem þess var getið að hún ætti viðarteig í landi Þorbrandsstaða. Þá var gerður máldagi, sem ekki var ársettur en talinn hefur verið frá tímabilinu 1491 til 1518, fyrir bænhús á Þorbrandsstöðum og var þar getið um eign þess í lausafé.

Í málinu liggur fyrir eftirrit af kaupbréfi 25. febrúar 1640, þar sem makaskipti voru höfð á hálfum Þorbrandsstöðum, sem voru sagðir sex hundruð að dýrleika, og annarri tilgreindri jörð í Vopnafirði, en að merkjum Þorbrandsstaða var ekki vikið. Það var á hinn bóginn gert í skoðunargerð 17. ágúst 1657 um hús á jörðinni, þar sem sagði að merkin „ad framan“ hafi verið talin í Mörk, sem væri „gil eitt framm og yfer undan Bustarfelle“, en „ad utan i gard og ofan j Hofsä“. Tekið var fram að þetta væri „ytre gardurenn sem gyrder af Refstadar kyrkiu Skögar Itak“. Af þessari merkjalýsingu er ljóst að landið, sem hún tók til, kom hvergi nærri Þorbrandsstaðatungum, en í skoðunargerðinni var að öðru leyti getið um tvenns konar réttindi Þorbrandsstaða í öðrum löndum, annars vegar beitarrétt í landi Refsstaða, sem væri endurgjald fyrir skógarítakið, og hins vegar viðreka, sem nánar væri greint frá í máldaga fyrir Hofskirkju í Vopnafirði.

Þrír nafngreindir menn gáfu vitnisburð 30. maí 1669 um landamerki jarðanna Haga, Hrafnsstaða, Egilsstaða og Sunnudals í Vopnafjarðarhreppi. Þar var meðal annars tekið fram um merki síðastnefndu jarðarinnar að hún næði „framm I Wpptök Sunnudalsär, fyrer utann Þorbrandstada Tungur og allt landed fyrer austann Sunnudalsä“. Þess er að geta að Gnýsstaðir, sem áður var getið og teljast nú eiga land á móti Þorbrandsstaðatungum eftir Sunnudalsá, munu hafa byggst úr jörðinni Sunnudal, en heimildin, sem hér um ræðir, mun vera sú elsta, þar sem tungnanna er sérstaklega getið.

Í fyrirliggjandi gögnum í tengslum við jarðamat 1804 er ekkert að sjá í umfjöllun um Þorbrandsstaði, sem varðað gæti Þorbrandsstaðatungur.

Í samantekt um sögu jarða í Vopnafjarðarhreppi, sem Þjóðskjalasafnið gerði fyrir óbyggðanefnd, sagði frá því að sýslumaður Norður-Múlasýslu hafi ritað bréf 13. júní 1864 til allra hreppstjóra í sýslunni og óskað eftir tillögum þeirra varðandi fjallskil. Í svari frá hreppstjóra Vopnafjarðarhrepps hafi eftirfarandi meðal annars komið fram: „Lögréttir skulu vera ... 4. á Einarstöðum þar réttist fé af Einarstaðaafrétt og svo nefndum Parti sem tilheyrir Þorbrandsstöðum (afréttar stykkji.)“

Áðurnefnt skjal með lýsingu merkja Þorbrandsstaða var þinglesið 14. júlí 1885. Fyrirsögn skjalsins var: „Landamerki Þorbrandsstaða“ og sagði eftirfarandi í framhaldi af því: „Að utan úr Hofsá eftir gömlu garðlagi þvert upp á há hálsendan, þaðan sjónhending eftir háhálsinum í svo kallað Skjónugil, þaðan þvert ofan í Merkigil, sem fellur í Hofsá.“ Undir þennan texta rituðu eigendur Þorbrandsstaða og Einarsstaða og prestur á Hofi. Þar á eftir voru rituð áðurgreind orð um að þess utan ættu „Þorbrandsstaðir heiðarland undir Sandfelli“ með merkjum, sem réðust af Þórðará og Sunnudalsá, og var sá hluti skjalsins undirritaður af eiganda Þorbrandsstaða og manni, sem var sagður umráðamaður Hraunfells. Í skjalinu var þetta heiðarland ekki nefnt Þorbrandsstaðatungur.

Í gögnum varðandi fasteignamat 1916 til 1918 var í byrjun umfjöllunar um Þorbrandsstaði liður um lýsingu jarðarinnar, þar sem greint var frá jarðnytjum, matjurtagörðum, útengjum og beitilandi, en því næst liður með fyrirsögninni „Önnur jarðargæði.“ Þar sagði meðal annars: „Jörðin á upprekstur fyrir 200 fjár undir Sandfelli.“

Landamerkjabréf var aftur gert fyrir Þorbrandsstaði 14. júlí 1922 og var merkjum þar lýst sem hér segir: „Að utan: Eftir gömlu merkigarðs garðlagi, (sem nú er vírgirt) yfir Miðdegisgil og upp á hálsenda, svo inn eftir hálsi eins og hæst liggur fram sanda, alt inn á móti Skjónugili. Þaðan þvert í Skjónugil, og úr Skjónugili í Merkigil og með Merkigili í Hofsá. Þaðan Hofsá að fyrgreindum merkigarði.“ Auk eiganda Þorbrandsstaða rituðu eigendur Einarsstaða, Hraunfells, Síreksstaða, Bustarfells og Teigs undir þetta skjal ásamt umboðsmanni eiganda Hofs, en allar þessar jarðir munu vera í Vopnafjarðarhreppi. Því er ekki borið við í málinu að framangreind merkjalýsing varði á nokkurn hátt Þorbrandsstaðatungur og var ekkert vikið að því landsvæði í bréfi þessu.

Í gögnum, sem tengjast fasteignamati frá 1930 til 1932, kom fram varðandi Þorbrandsstaði í lið um „Afrjettarlandið“ að jörðin þyrfti „að kaupa afrétt“, en ekkert var þar vikið að Þorbrandsstaðatungum.

Í framlögðu efni um Þorbrandsstaði úr örnefnaskrá var meðal annars sérstakur liður með fyrirsögninni: „Heiðarstykki í Hraunfellsparti“, þar sem sagði eftirfarandi: „Ræður þar Þórðará að sunnan og norðan, er fellur ofan sunnan við Sandfell, myndar horn og ræður allt í Sunnudalsá. Sunnudalsá ræður að austan. Óákveðið hve langt upp í Sandfell, líklega eins og vötn falla.“ Í framhaldi af því var síðan getið um fimm örnefni „í þessu stykki“, sem voru Sandfell, Fremra Sandfellshorn, Ytra Sandfellshorn, Urðardalur og Urðardalsflói.

IV

Í Landnámabók er því lýst að E-kk-nf v-kk-nf hafi numið allan Vopnafjörð frá Vestradalsá og búið í Krossavík. E-kk-nf hafi gefið bróðursyni sínum, S-kk-þgf R-kk-þgf, allt land milli Vestradalsár og Vopnafjarðarár og hann búið að Hofi. Vestradalsá mun nú vera nefnd Vesturá, en heitið Vopnafjarðará mun hafa verið notað um Hofsá. Af uppdráttum verður séð að Vesturá eigi upptök sín í stöðuvatni, sem eyðibýlið Arnarvatn stendur við, og munu þau þannig vera um 13 km norðvestan við Þórðará, þar sem hún ræður merkjum Þorbrandsstaðatungna í þá átt. Hofsá kemur næst tungunum þar sem hún fellur um 7 km fyrir norðvestan Þórðará, en upptök Hofsár munu vera á Jökuldalsheiði, fjarri deilusvæðinu í máli þessu. Krossavík er austan við þann stað, þar sem Hofsá fellur til sjávar í Vopnafirði, og verður að ætla af lýsingu Landnámabókar að E-kk-nf v-kk-nf hafi áfram átt að eiga land fyrir suðaustan Hofsá eftir fyrrnefnda gjöf. Sú lýsing tekur á hinn bóginn ekki af skarið um hversu langt land gæti hafa verið numið til suðvesturs frá ströndum Vopnafjarðar, en sem áður segir eru um 26 km frá hafi að þeim stað, þar sem mót Þórðarár og Sunnudalsár marka jaðar Þorbrandsstaðatungna til norðurs. Verður því ekki dregin einhlít ályktun af þessu um hvort hugsanlegt sé að stofnað hafi verið til beins eignarréttar að landi í Þorbrandsstaðatungum með námi, en staðhættir þar, hæð landsins yfir sjávarmáli og fjarlægð frá byggð, sem heimildir eru til um, mæla þó gegn því.

Hér áður var lýst efni skjals, sem var þinglesið 14. júlí 1885, þar sem annars vegar var lýst landamerkjum Þorbrandsstaða og hins vegar merkjum heiðarlands undir Sandfelli, sem jörðin ætti, en hvor hluti skjalsins var undirritaður sérstaklega. Af orðalagi og framsetningu skjalsins að öðru leyti getur engum vafa verið háð að ekki hefur verið litið svo á að þetta heiðarland, sem í málinu er nefnt Þorbrandsstaðatungur, væri hluti af jörðinni. Án tillits til þess hvort skilja eigi orðalag skjalsins um heiðarlandið á þann veg að átt hafi verið við að það væri háð beinum eignarrétti fremur en afnotarétti verður að gæta að því að allt frá dómi Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004 hefur í dómum réttarins í málum, sem varða mörk eignarlanda og þjóðlendna, ítrekað verið vísað til þess að þótt landamerkjabréf, sem gert hefur verið réttilega eftir fyrirmælum laga, geti haft ríkt sönnunargildi um eignarrétt að landi, hafi ekki verið á valdi eiganda jarðar að auka með gerð þess við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður hafi verið. Verði því að meta gildi landamerkjabréfs sérstaklega hverju sinni, meðal annars með tilliti til eldri heimilda um réttindi yfir landi. Í máli þessu háttar svo til að þótt getið hafi verið um tilvist landsvæðis með heitinu Þorbrandsstaðatungur í fyrrnefndum vitnisburði 30. maí 1669 um merki jarðarinnar Sunnudals eru engar eldri heimildir til um réttindi Þorbrandsstaða yfir landi þar eða afmörkun þess en skjalið, sem var þinglesið 14. júlí 1885. Af gögnum málsins verður heldur ekki ráðið að þetta landsvæði hafi í nokkurri annarri heimild en vitnisburði þessum verið kennt við Þorbrandsstaði og er þá meðtalin áðurnefnd skrá um örnefni, þar sem tekið var fram að heimildarmenn við gerð hennar hafi verið tveir nafngreindir bændur á Þorbrandsstöðum. Ekki er það aðeins svo að eldri heimildir styðji þannig ekki efni skjalsins frá 1885 að því er varðar heiðarlandið, sem þar um ræddi, því að í yngri heimildum er heldur ekki að finna stuðning fyrir því að það geti hafa verið háð beinum eignarrétti. Þannig var þessa heiðarlands í engu getið í yngra landamerkjabréfi fyrir Þorbrandsstaði frá 14. júlí 1922, í gögnum um fasteignamat 1916 til 1918 var rætt um að Þorbrandsstaðir ættu upprekstur fyrir 200 fjár undir Sandfelli og í gögnum um sams konar mat 1930 til 1932 sagði það eitt um afréttarland jarðarinnar að kaupa þyrfti afrétt. Að þessu virtu eru engin efni til annars en að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms.

Eins og atvikum í máli þessu er háttað verður að dæma áfrýjanda til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Um gjafsóknarkostnað hans hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorðinu segir.

Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 21. febrúar 2008, en aðalmeðferð í því fór fram rúmum tveimur árum síðar, 2. mars 2010, og var það þá dómtekið. Málið var tekið fyrir að nýju á dómþingi 23. ágúst sama ár og fært til bókar að dómsuppsaga hafi dregist þannig að flytja bæri það á nýjan leik, sem síðan hafi verið gert og málið dómtekið. Enn var málið tekið fyrir 17. desember 2010 og sömu atriði færð til bókar og að framan getur. Loks var þetta aftur gert 14. apríl 2011 og dómur felldur á málið í framhaldinu. Þessi málsmeðferð er aðfinnsluverð.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Vopnafjarðarhreppur, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 750.000 krónur.