527/2016

Bú I var tekið til gjaldþrotaskipta 2014. Þb. I krafðist riftunar á ráðstöfunum I til M samkvæmt kaupmála og afsölum í janúar 2009 en með þeim ráðstafaði I verulegum hluta eigna sinna án þess að nokkurt endurgjald hefði komið fyrir. Byggði þb. I riftunarkröfu sína m.a. á 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Taldi M að ekki væri hægt að byggja á því ákvæði þar sem hún taldi kröfurnar fyrndar þar sem meira en fjögur ár voru frá gerð kaupmálans sbr. 2. og 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að þrotabú gæti ekki í skilningi 1. mgr. 2. gr. laganna átt rétt til efnda á kröfu um endurheimt fjár við riftun fyrr en í fyrsta lagi þegar bú hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta og því hefði krafan ekki verið fyrnd þegar málið var höfðað. Þá taldi Hæstiréttur að öll skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 væru fyrir hendi það er að segja að ráðstafanirnar hefðu verið ótilhlýðilegar, að eignir I hefðu ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum hans, að I hefði að minnsta kosti orðið ógjaldfær við ráðstafanirnar og að M hefði verið grandsöm um ógjaldfærni I. Var því riftunarkrafa þb. I tekin til greina en vísað var frá héraðsdómi skaðabótakröfu búsins að áætlaðri fjárhæð vegna vanreifunar sbr. d. og e. lið 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma K-kk-nf A-kk-nf hæstaréttardómari og I-kvk-nf B-kvk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settir hæstaréttardómarar.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. júlí 2016 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hún krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hún verði sýknuð af kröfum stefnda. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi og I-kk-nf J-kk-nf K-kk-nf hófu sambúð árið 2002 en gengu í hjónaband 31. janúar 2009. Gerðu þau kaupmála 28. janúar 2009 og var hann móttekinn til skráningar í kaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík 30. sama mánaðar. Sama dag afsalaði I-kk-nf þremur bifreiðum í sinni eigu til áfrýjanda. Með dómi Hæstaréttar 3. apríl 2014 í máli nr. 204/2014 var tekin til greina krafa Landsbankans hf. um að bú I-kk-ef J-kk-ef yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Frestdagur við skiptin var 12. febrúar 2013 og lauk kröfulýsingarfresti 10. maí 2014. Samkvæmt skrá skiptastjóra um lýstar kröfur nam heildarfjárhæð þeirra 2.336.688.534 krónum.

Við skoðun skiptastjóra á eignum og skuldum búsins kom í ljós að þrotamaður hafði ráðstafað til áfrýjanda verulegum hluta eigna sinna án þess að nokkurt endurgjald kæmi fyrir. Á skiptafundi 1. október 2014 var ákveðið að láta reyna á gildi kaupmálans fyrir dómi og skiptastjóri höfðaði því dómsmál á hendur áfrýjanda fyrir héraðsdómi með stefnu birtri í Lögbirtingablaðinu 21. nóvember 2014. Var málið höfðað til riftunar á ráðstöfunum samkvæmt kaupmálanum 28. janúar 2009 og afsals á bifreiðum 30. janúar 2009. Enn fremur krafðist stefndi þess að áfrýjanda yrði gert að skila eignunum ella greiða stefnda bætur allt að fjárhæð 900.000.000 krónur.

Málið var þingfest 19. mars 2015. Ekki var sótt þing af hálfu áfrýjanda. Málið var dómtekið 26. mars sama ár en með úrskurði 17. júlí 2015 var því vísað frá héraðsdómi þar sem talið var að það hefði verið höfðað að liðnum málshöfðunarfresti samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Með dómi Hæstaréttar 27. ágúst 2015 í máli nr. 495/2015 var frávísunarúrskurðurinn felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Hinn 2. september 2015 gekk dómur í málinu þar sem fyrrgreindum ráðstöfunum var rift og áfrýjanda gert að afhenda stefnda eignirnar.

Með beiðni 1. október 2015 óskaði áfrýjandi endurupptöku málsins á grundvelli 137. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hinn 16. október 2015 var fallist á þá beiðni og málið endurupptekið. Hinn áfrýjaði dómur gekk 4. maí 2016.

II

Krafa áfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi er byggð á tvíþættum grunni. Aðallega krefst áfrýjandi frávísunar á málinu í heild á þeim grundvelli að málið hafi verið höfðað á röngu varnarþingi. Verði ekki fallist á það krefst hún frávísunar fjárkröfu stefnda samkvæmt fjórða lið kröfugerðar hans.

Mál til riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 á þeim ráðstöfunum sem fólust í kaupmálanum 28. janúar 2009 var heimilt að höfða í Reykjavík samkvæmt 41. gr. laga nr. 91/1991, enda kaupmálinn gerður þar, af aðilum búsettum þar og skráður í kaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík 2. febrúar 2009. Þegar af þeirri ástæðu koma ekki til frekari skoðunar önnur ákvæði V. kafla laga nr. 91/1991 um varnarþing og er kröfu áfrýjanda um frávísun málsins á þeim grundvelli hafnað.

Á hinn bóginn er fallist á það með stefnda að ekki fái samþýðst að gera fyrirvaralausa kröfu um afhendingu þeirra verðmæta sem riftun tekur til, sbr. 144. gr. laga nr. 21/1991, en jafnframt fyrirvarabundna skaðabótakröfu áætlaðrar fjárhæðar á grundvelli 3. mgr. 142. gr. vegna þeirra sömu verðmæta, að því marki sem ekki reynist mögulegt að skila þeim. Gerði stefndi upphaflega kröfu þessa efnis að fjárhæð 900.000.000 krónur en lækkaði hana undir rekstri málsins í héraði í 200.000.000 krónur. Engin haldbær útlistun hefur komið fram hjá áfrýjanda um hvernig sú fjárhæð sé fundin og engar eignir felldar út á móti samkvæmt kröfu hans um afhendingu eigna. Krafan í þessu horfi er vanreifuð með þeim hætti að á hana verður ekki felldur dómur og verður henni því vísað frá héraðsdómi, sbr. d. og e. lið 80. gr. laga nr. 91/1991.

III

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að hafna beri riftunarkröfum stefnda á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991.

Stefndi byggir riftunarkröfur sínar í öðru lagi á riftunarreglu 141. gr. laga nr. 21/1991. Áfrýjandi telur að ekki sé hægt að byggja á því ákvæði þar sem kröfur stefnda um riftun kaupmálans séu fyrndar en um fyrningu þeirra fari eftir almennum fjögurra ára fyrningarfresti kröfuréttinda samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Telur áfrýjandi að upphaf frestsins beri að miða við þann dag þegar kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda, sbr. 1. mgr. 2. gr. sömu laga sem hljóti að teljast vera við gerð kaupmálans.

Krafa um riftun ráðstöfunar þrotamanns eftir ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991 verður eðli máls samkvæmt ekki höfð uppi fyrr en bú þess, sem í hlut á, hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta. Getur þrotabú því ekki í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 átt rétt til efnda á kröfu um endurheimt fjár við riftun fyrr en í fyrsta lagi á því tímamarki. Bú þrotamanns var tekið til gjaldþrotaskipta 27. febrúar 2014 og höfðaði stefndi málið þegar 21. nóvember sama ár. Samkvæmt því var krafa stefnda ekki fallin niður fyrir fyrningu þegar málið var höfðað.

Samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991 má krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaður var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hag hafði af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg.

Við mat á skilyrðinu um ótilhlýðileika er til þess að líta að með umræddum ráðstöfunum 28. og 30. janúar 2009 afhenti þrotamaður, eiginmaður áfrýjanda, henni stærstan hluta eigna sinna, sem samkvæmt kaupmálanum voru að andvirði 445.485.288 krónur, en líklegt er að gangvirði eignanna hafi verið töluvert hærra. Óumdeilt er að á því tímamarki námu skuldir hans að lágmarki 737.000.000 krónum og þær eignir sem hann hélt eftir voru að verðmæti tæpra 18.000.000 króna miðað við upplýsingar samkvæmt skattframtali 2009 vegna ársins 2008. Þær skýringar að til þessara ráðstafana hafi þrotamaður gripið vegna hjartasjúkdóms og áhættu við aðgerð sem þá stóð fyrir dyrum eru ekki trúverðugar, ekki síst í ljósi þess að því markmiði að tryggja hagsmuni áfrýjanda mátti ná með mun viðurhlutaminni ráðstöfunum svo sem erfðafyrirmælum um heimild til setu í óskiptu búi á grundvelli II. kafla erfðalaga nr. 8/1962. Þá er til þess að líta að áfrýjandi var nákominn þrotamanni, sbr. 1. tölulið 3. gr. laga nr. 21/1991, og enginn vafi er á því að umræddar ráðstafanir hefðu verið riftanlegar á grundvelli 2. mgr. 131. gr. sömu laga stæðu tímafrestir því ekki í vegi. Við þær aðstæður eru löglíkur fyrir því að ráðstafanir teljist ótilhlýðilegar. Að þessu virtu eru skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 um ótilhlýðileika fyrir hendi.

Þá er það hafið yfir vafa að umræddar ráðstafanir leiddu til þess að eignir þrotamanns urðu ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum hans, sbr. skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 þar að lútandi.

Þessu næst ber að taka afstöðu til þess áskilnaðar lagagreinarinnar að þrotamaður hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar. Með vísan til fyrrgreindrar umfjöllunar um stöðu eigna samkvæmt skattframtali 2009 og óumdeildra skulda þrotamanns er ljóst að hann gat ekki, að minnsta kosti eftir umræddar ráðstafanir, staðið í fullum skilum við lánardrottna sína. Áfrýjandi hefur hins vegar bent á að hluti þeirra eigna sem ráðstafað var með kaupmálanum hafi verið veðsettar til tryggingar heildarskuldum þrotamanns við sinn helsta lánardrottin, Landsbanka Íslands hf., og sú veðsetning hafi ekki fallið niður við gerð kaupmálans. Hafi raunvirði hinna veðsettu eigna staðið að fullu til tryggingar umræddum skuldum og af því leiði að þrotamaður hafi eftir sem áður verið gjaldfær. Vísar áfrýjandi meðal annars um þetta til staðfestingar löggilts endurskoðanda, 28. september 2015, þess efnis að í árslok 2008 hafi raunverulegt verðmæti afsalaðs eignarhluta þrotamanns í Lífsvali ehf., sem veðsettur var bankanum með framangreindum hætti, numið 716.200.000 krónum. Þá vísar áfrýjandi til yfirlýsingar þess sama, 8. nóvember 2014, þar sem hann leggur til grundvallar að verðmæti 10% hlutar í Hveralandi ehf., sem jafnframt var veðsettur bankanum, hafi í árslok 2008 numið 489.044.353 krónum. Samkvæmt kaupmálanum og skattframtali þrotamanns 2009 voru hinir veðsettu eignarhlutar í Hveralandi ehf. og Lífsvali ehf. hins vegar að verðmæti 167.614.808 krónur samtals. Framangreind síðar tilkomin gögn endurskoðandans, sem ekki var aflað á grundvelli ákvæða IX. kafla laga nr. 91/1991, fá ekki hnekkt því sem fram kemur um verðmæti eignanna í tilvitnuðum samtímagögnum, kaupmála og skattframtali. Þá var eignarhlutur í K-kk-þgf K. K-kk-þgf einnig veðsettur Landsbanka Íslands hf. vegna skulda þrotamanns en samkvæmt kaupmálanum var eignarhluturinn að verðmæti 23.674.177 krónur. Þá hefur áfrýjandi vísað til þess að þrotamaður var dæmdur til að greiða ákveðnar fjárhæðir í fimm dómum vegna uppgjörs við bankann á framvirkum samningum gegn afhendingu á hlutabréfum í sjö erlendum félögum. Ekki liggur fyrir í gögnum málsins annað verðmat á umræddum hlutum en þann dag er fyrrnefndir dómar féllu í Héraðsdómi Reykjavíkur eða 10. september 2012 en þá nam verðmæti þeirra 48.611.276 krónum. Aðrar marktækar upplýsingar liggja ekki fyrir samkvæmt gögnum málsins, þar með talið skattframtali þrotamanns 2009, um eignir sem áfram voru á hendi hans að kaupmálanum gerðum og þýðingu geta haft við mat á gjaldfærni hans á umræddu tímamarki. Að þessu virtu er það hafið yfir vafa að þrotamaður varð að minnsta kosti ógjaldfær, sbr. 141. gr. laga nr. 21/1991, við þær ráðstafanir sem fram fóru 28. og 30. janúar 2009.

Loks þarf að taka til þess afstöðu hvort áfrýjandi vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg. Hér að framan hefur þegar verið komist að þeirri niðurstöðu að umræddar ráðstafanir þrotamanns 28. og 30. janúar 2009 hafi verið ótilhlýðilegar í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991. Áfrýjandi hafði verið í sambúð með þrotamanni frá árinu 2002. Með umræddum gerningum fékk hún afhentar nær allar eignir hans að gjöf. Hafi hún í raun ekki þekkt til eigna- og skuldastöðu þrotamanns, svo sem hún heldur fram, bar henni að kanna stöðuna í hörgul áður en hún þáði gjöf af þessu tagi og undir þeim kringumstæðum sem um ræddi. Verður hún að bera hallann af slíku aðgæsluleysi og verður því lagt til grundvallar að hún hafi verið grandsöm um ógjaldfærni þrotamanns og ótilhlýðileika umræddra ráðstafana eigna hans til hennar.

Að öllu þessu gættu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um riftun ráðstafana samkvæmt kaupmálanum 28. janúar 2009 og afsali þrotamanns á þremur nánar tilgreindum bifreiðum sem fram fór 30. sama mánaðar og áfrýjandi dæmd til þess að skila stefnda umræddum verðmætum.

Krafa stefnda um greiðslu útlagðs kostnaðar vegna reksturs málsins fyrir héraðsdómi, 11.254.286 krónur, hefur ekki sætt sérstökum og tölulegum andmælum af hálfu áfrýjanda. Að því gættu verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi kröfu stefnda, þrotabús I-kk-ef J-kk-ef K-kk-ef, um að áfrýjandi, M-kvk-nf S-kvk-nf, greiði honum 200.000.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum.

Að öðru leyti skal héraðsdómur vera óraskaður um annað en málskostnað.

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 16.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.