511/2017

L höfðaði mál gegn HS, K, M og HJ til heimtu skuldar samkvæmt skuldabréfi fyrir námslánum sem HS gaf út árið 2006. Með áritun á skuldabréfið gekkst S í sjálfskuldarábyrgð fyrir kröfu L á grundvelli þess. S lést á árinu 2007 og var ekkju hans, HJ, veitt leyfi til setu í óskiptu búi. Við það féll á hana skuldbinding S við L en hámark ábyrgðarinnar var þá fært niður í fjárhæð hennar á dánardegi S. Hinn 27. febrúar 2008 gekkst M í sjálfskuldarábyrgð fyrir tiltekinni fjárhæð vegna námslána HS til viðbótar fyrri sjálfskuldarábyrgð og gerði K slíkt hið sama 16. júlí sama ár. Talið var að ekki væru skilyrði til annars en að taka til greina kröfu L um skyldu HS til að greiða skuldina ásamt dráttarvöxtum að frádregnum innborgunum inn á hana. Þá var talið að þar sem HJ hafði sótt þing í héraði en engar kröfur gert yrði að meta þá þögn hennar sem samþykki á kröfu L, sbr. 3. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og fella dóm á kröfuna því til samræmis, sbr. 1. mgr. 98. gr. sömu laga. Var HJ því gert að greiða L óskipt með HS samanlagða fjárhæð námslána sem HS hafði fengið fyrir andlát S og hann hafði staðið í ábyrgð fyrir. L hélt því fram í málinu að yfirlýsing M um sjálfskuldarábyrgð fæli í sér ábyrgð á allri skuld HS samkvæmt skuldabréfinu. Talið var að skilja yrði texta yfirlýsingar M á þann veg að sjálfskuldarábyrgðinni hefði aðeins verið ætlað að taka við þar sem sleppti eldri ábyrgð, sem þá var komin á herðar HJ, og ná þannig til skulda sem HS stofnaði til við L með nýjum námslánum eftir þann tíma. Var M því gert að greiða L óskipt með HS fjárhæð námsláns sem HS fékk greitt út eftir að ábyrgðin var veitt en til frádráttar kom innborgun M inn á skuldina. Loks kom fram að í yfirlýsingu K um sjálfskuldarábyrgð hefði verið tekið fram að hún væri gerð af því tilefni að ábyrgð hefði vantað vegna væntanlegra lána. Þar sem fyrir lá að HS stofnaði ekki til skuldar við L vegna nýrra námslána eftir að ábyrgðin var veitt var K sýknaður af kröfu L.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma M-kk-nf S-kk-nf hæstaréttardómari, G-kk-nf G-kk-nf settur hæstaréttardómari og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf landsréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. ágúst 2017. Hann krefst þess að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um skyldu stefndu H-kvk-ef S-kvk-ef S-kvk-ef til að greiða sér 4.277.497 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. mars 2013 til greiðsludags, svo og um skyldu stefndu H-kvk-ef J-kvk-ef S-kvk-ef til að greiða sér óskipt með stefndu H-kvk-þgf 3.689.159 krónur með vöxtum á sama hátt og að framan greinir. Áfrýjandi krefst þess á hinn bóginn að héraðsdómi verði breytt á þann veg að stefnda M-kvk-nf G-kvk-nf G-kvk-nf verði dæmd til að greiða óskipt með stefndu H-kvk-þgf 4.277.497 krónur og stefndi K-kk-nf M-kk-nf óskipt með öllum öðrum stefndu 1.559.410 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum af nánar greindum fjárhæðum frá 1. mars 2013 til greiðsludags. Til frádráttar kröfum komi innborganir á 10.000 krónum 2. apríl 2014 og 635.242 krónum 25. ágúst 2017. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu H-kvk-nf og K-kk-nf hafa ekki látið málið til sín taka.

Stefnda M-kvk-nf krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, en þó þannig að til frádráttar kröfu áfrýjanda, sem þar var tekin til greina á hendur henni, komi innborgun hennar 25. ágúst 2017 að fjárhæð 635.242 krónur. Til vara krefst hún þess að fjárhæð kröfu áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefnda H-kvk-nf krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins gaf stefnda H-kvk-nf út skuldabréf til áfrýjanda 3. febrúar 2006 vegna námslána. Í skuldabréfinu var meðal annars kveðið á um heimild áfrýjanda til að fylla inn í eyðu í texta þess fjárhæð heildarskuldar lántakans við námslok, en fjárhæðin yrði framreiknuð eftir vísitölu neysluverðs við útfyllingu bréfsins. Upp frá því yrði skuldin verðtryggð með sömu vísitölu og bæri tiltekna ársvexti. Endurgreiðsla á skuldinni átti að hefjast að liðnum tilgreindum tíma eftir að lántakinn lyki námi og yrðu þá greiddar tvær afborganir á ári, annars vegar föst greiðsla 1. mars og hins vegar svonefnd viðbótargreiðsla 1. september, en í skuldabréfinu voru nánari ákvæði um hvernig þær yrðu ákveðnar. Ráðstafa átti hverri greiðslu fyrst til uppgjörs á áföllnum vöxtum og síðan inn á höfuðstól með verðbótum, en lánstími skyldi vera ótilgreindur þar til skuldin yrði að fullu greidd. Tekið var fram að gjaldfallnar afborganir og vextir bæru dráttarvexti frá gjalddaga, en áfrýjanda væri heimilt að gjaldfella skuldina alla án fyrirvara eða uppsagnar vegna verulegra vanskila, sem teldust fyrir hendi ef greiðsla drægist fimmtán daga eða lengur. Þá kom fram í fyrirsögn skuldabréfsins að það væri „með sjálfskuldarábyrgð“, en um hana sagði eftirfarandi í meginmáli þess: „Neðangreind sjálfskuldarábyrgð gildir jafnt þótt greiðslufrestur verði veittur á láninu einu sinni eða oftar uns skuldin er að fullu greidd. Látist ábyrgðarmaður eða hann fullnægir ekki lengur þeim skilyrðum sem sjóðurinn setur, getur LÍN krafist þess að lántakandi fái nýjan ábyrgðarmann í hans stað. Verði lántakandi ekki við því getur LÍN stöðvað allar frekari lánveitingar til lántakanda og gjaldfellt lánið.“ Með ódagsettri áritun á skuldabréfið gekkst faðir stefndu H-kvk-ef, S-kk-nf G. G-kk-nf, í sjálfskuldarábyrgð fyrir kröfu áfrýjanda á grundvelli þess, en þó með hámarksfjárhæðinni 6.500.000 krónur, sem tæki breytingum eftir vísitölu neysluverðs miðað við grunntöluna 240,7 stig.

Fyrir liggur að stefnda H-kvk-nf fékk greidd út námslán frá áfrýjanda, sem féllu undir skuldabréfið, í fimm skipti á tímabilinu 6. febrúar 2006 til 17. júlí 2007 og var fjárhæð þeirra, samtals 2.311.157 krónur, bundin vísitölu frá útborgunardegi hverju sinni. Ábyrgðarmaðurinn S-kk-nf lést 20. júlí 2007 og var ekkju hans, stefndu H-kvk-þgf, veitt leyfi til setu í óskiptu búi 16. ágúst sama ár. Við það féll á hana skuldbinding S-kk-ef við áfrýjanda, sbr. 12. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Í málatilbúnaði áfrýjanda segir að á dánardegi S-kk-ef hafi ábyrgð hans náð til námslána stefndu H-kvk-ef að fjárhæð samtals 2.101.232 krónur og hafi „hámark ábyrgðar hans“ verið „fært niður í þá fjárhæð“.

Stefnda M-kvk-nf undirritaði 27. febrúar 2008 skjal á eyðublaði frá áfrýjanda með fyrirsögninni: „Sjálfskuldarábyrgð vegna námsláns til viðbótar fyrri sjálfskuldarábyrgð“. Neðan við þessa fyrirsögn var vísað til þess að lántakinn væri stefnda H-kvk-nf, tilgreint var númer láns, sem var það sama og fram kom á áðurnefndu skuldabréfi, og væri fjárhæð lánsins 2.460.021 króna með áföllnum verðbótum. Um „tilefni viðbótarábyrgðar“ sagði eftirfarandi: „Ábyrgð vantar þar sem fjárhæð eldri ábyrgðar hefur verið takmörkuð eða felld niður. Neðangreind ábyrgðarfjárhæð er tilgreind með hliðsjón af upplýsingum sjóðsins. Ef lántakandi vill breyta henni eða tilgreina fleiri en einn ábyrgðarmann verður að tilkynna það til LÍN og útbúa nýtt ábyrgðareyðublað. Ekki er hægt að tilgreina ábyrgðarmann með hærri fjárhæð en 7.000.000 kr.“ Í framhaldi af þessu kom fram að „staða ábyrgðar m.v. vísitöluna 281,8“ væri 2.460.022 krónur, en þetta væri „takmörkuð ábyrgðarfjárhæð“, sem S-kk-nf G. G-kk-nf hafi tekið á sig. Um ábyrgðina, sem stefnda M-kvk-nf gekkst undir, var þess getið að fjárhæð hennar, 3.000.000 krónur, yrði bundin vísitölu neysluverðs með grunntölunni 271,0 stig og sagði jafnframt eftirfarandi: „Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á höfuðstól að framangreindri fjárhæð ásamt vöxtum, verðbótum, dráttarvöxtum og öllum kostnaði ef vanskil verða, tekst ég á hendur sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu framangreinds námsláns in solidum með undirskrift minni.“ Daginn eftir að þetta skjal var undirritað eða 28. febrúar 2008 fékk stefnda H-kvk-nf greitt út frá áfrýjanda námslán að fjárhæð 413.364 krónur.

Stefndi K-kk-nf, eiginmaður stefndu H-kvk-ef, skrifaði 16. júlí 2008 undir skjal á eyðublaði frá áfrýjanda, sem einnig bar fyrirsögnina: „Sjálfskuldarábyrgð vegna námsláns til viðbótar fyrri sjálfskuldarábyrgð“, og var á sama hátt og áður greinir vísað til þess að skjalið varðaði námslán stefndu H-kvk-ef, sem næmu 2.876.924 krónum með áföllnum verðbótum. Um tilefni þessarar viðbótarábyrgðar sagði: „Ábyrgð vantar vegna væntanlegra lána, sbr. lánsáætlun. Neðangreind ábyrgðarfjárhæð er tilgreind með hliðsjón af upplýsingum sjóðsins. Ef lántakandi vill breyta henni eða tilgreina fleiri en einn ábyrgðarmann verður að tilkynna það til LÍN og útbúa nýtt ábyrgðareyðublað. Ekki er hægt að tilgreina ábyrgðarmann með hærri fjárhæð en 7.000.000 kr.“ Undir yfirskriftinni: „Staða ábyrgðar m.v. vísitöluna 282,3“ var greint frá nafni annars vegar S-kk-ef G. G-kk-ef og tekið fram að „takmörkuð ábyrgðarfjárhæð“, sem hann hafi gengist undir, væri 2.464.386 krónur og hins vegar stefndu M-kvk-þf, en fjárhæð ábyrgðar hennar væri 3.125.092 krónur. Tekið var fram að ábyrgð stefnda K-kk-ef yrði bundin við fjárhæðina 1.000.000 krónur, sem háð yrði breytingum á vísitölu neysluverðs með grunntölunni 271,0 stig. Ofan við undirskrift stefnda K-kk-ef var sami texti og fram kom samkvæmt áðursögðu í yfirlýsingunni, sem stefnda M-kvk-nf undirritaði 27. febrúar 2008.

Eftir gögnum málsins tók stefnda H-kvk-nf ekki frekari námslán hjá áfrýjanda. Í bréfi til hennar 26. október 2010 vísaði áfrýjandi til þess að á árinu 2011 yrðu liðin tvö ár frá því að hún hafi síðast fengið námslán eða skilað upplýsingum um „lánshæfan námsárangur“. Bæri því áfrýjanda að „loka skuldabréfi“ og yrði í því sambandi miðað samkvæmt úthlutunarreglum hans við lok skólaárs 29. júní 2009. Í tilkynningu „um frágang skuldabréfs“, sem áfrýjandi sendi síðan stefndu H-kvk-þf 1. febrúar 2011, var greint frá því að fjárhæð námslána hennar, sem féllu undir áðurgreint skuldabréf, væri samtals 3.724.817 krónur miðað við vísitölu neysluverðs 365,5 stig. Stæði stefnda M-kvk-nf í sjálfskuldarábyrgð fyrir þeirri fjárhæð allri, en stefndi K-kk-nf fyrir 1.348.708 krónum og S-kk-nf G. G-kk-nf fyrir 3.190.695 krónum af henni. Væri „lokunardagur skuldabréfs“ 29. júní 2009 og bæri skuldin vexti frá 30. sama mánaðar, en gjalddagi fyrstu afborgunar yrði 30. júní 2011. Þessu til samræmis fyllti áfrýjandi inn í eyðu á skuldabréfinu, sem stefnda H-kvk-nf gaf út 3. febrúar 2006, fjárhæðina 3.424.182 krónur og grunnvísitölu 336,0 stig. Sú fjárhæð er í raun sú sama og fram kom í fyrrgreindri tilkynningu áfrýjanda til stefndu H-kvk-ef 1. febrúar 2011 að teknu tilliti til vísitölustiga.

Samkvæmt gögnum málsins var fyrsta afborgun af skuldabréfinu, sem var á gjalddaga 30. júní 2011 og nema átti 108.330 krónum, greidd með dráttarvöxtum 19. október sama ár. Eins var næsta afborgun greidd 19. júlí 2012, en gjalddagi var 1. mars sama ár og fjárhæð hennar 113.991 króna að frátöldum dráttarvöxtum. Á hinn bóginn var hvorki greidd þriðja afborgun af skuldabréfinu að fjárhæð 119.554 krónur, sem var á gjalddaga 1. mars 2013, né sú fjórða að fjárhæð 123.505 krónur með gjalddaga 1. mars 2014. Fyrir liggur að áfrýjandi tilkynnti stefndu öllum um þessi vanskil, en í bréfum hans til þeirra 4. nóvember 2014 var síðan greint frá því að eftirstöðvar skuldarinnar, 4.034.438 krónur, hefðu verið gjaldfelldar vegna vanskilanna og voru stefndu krafin um greiðslu á þeirri fjárhæð auk áðurgreindra gjaldfallinna afborgana frá árunum 2013 og 2014, sem væru alls 243.059 krónur.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta með stefnu 20. apríl 2016. Í endanlegri kröfugerð fyrir héraðsdómi krafði hann stefndu H-kvk-þf sem aðalskuldara samkvæmt skuldabréfinu um greiðslu á 4.277.497 krónum eða samanlagða fjárhæð afborgananna frá 2013 og 2014 og gjaldfelldra eftirstöðva skuldarinnar. Þá krafðist áfrýjandi þess að stefndu M-kvk-þgf yrði aðallega gert að greiða sér sömu fjárhæð á þeim grunni að ábyrgð hennar frá 27. febrúar 2008 tæki til allra námslána stefndu H-kvk-ef, en til vara 618.801 krónu, sem væri fjárhæð námslánsins, sem stefnda H-kvk-nf fékk samkvæmt áðursögðu 28. febrúar 2008, uppfærð með vísitölu neysluverðs í nóvember 2014 þegar skuldin hafi verið gjaldfelld. Áfrýjandi krafðist þess jafnframt að stefnda H-kvk-nf yrði dæmd til að greiða sér 3.689.159 krónur, en það væri samanlögð fjárhæð námslánanna, sem stefnda H-kvk-nf hafi fengið fyrir andlát S-kk-ef G. G-kk-ef 20. júlí 2007 og hann hafi staðið í ábyrgð fyrir, fyrrgreindar 2.101.232 krónur, færð upp með vísitölu neysluverðs í nóvember 2014. Loks krafðist áfrýjandi þess að stefnda K-kk-þgf yrði gert að greiða sér 1.559.410 krónur, en það væri fjárhæð ábyrgðarinnar, sem hann gekkst undir 16. júlí 2008, 1.000.000 krónur, uppfærð með vísitölu neysluverðs við höfðun málsins í apríl 2016. Í öllum tilvikum krafðist áfrýjandi þess að stefndu yrði gert að greiða framangreindar fjárhæðir óskipt að því marki, sem þær féllu saman, ásamt dráttarvöxtum en að frádreginni innborgun 2. apríl 2014 að fjárhæð 10.000 krónur. Voru þetta efnislega sömu kröfur og áfrýjandi gerir fyrir Hæstarétti að gættri frekari innborgun, sem getið er hér á eftir.

Stefndu H-kvk-nf og K-kk-nf sóttu ekki þing í héraði. Í greinargerð, sem lögð var fram í héraði sameiginlega í þágu stefndu M-kvk-ef og H-kvk-ef, krafðist sú fyrrnefnda þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, til vara að hún yrði sýknuð af kröfu áfrýjanda, en að því frágengnu að fjárhæð kröfunnar yrði lækkuð. Þá krafðist stefnda M-kvk-nf málskostnaðar úr hendi áfrýjanda. Stefnda H-kvk-nf krafðist á hinn bóginn þess eins að málinu yrði vísað frá dómi. Þessar stefndu féllu frá kröfum sínum um frávísun málsins í þinghaldi í héraði 16. janúar 2017. Að því gerðu hafði stefnda H-kvk-nf engar kröfur uppi í málinu, en þingsókn hennar féll þó ekki niður.

Með hinum áfrýjaða dómi voru framangreindar kröfur áfrýjanda á hendur stefndu H-kvk-þgf og H-kvk-þgf teknar að fullu til greina, svo og varakrafa hans á hendur stefndu M-kvk-þgf, en stefndi K-kk-nf var á hinn bóginn sýknaður af kröfu áfrýjanda. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms barst áfrýjanda samkvæmt kvittun, sem hann hefur lagt fram fyrir Hæstarétti, greiðsla 25. ágúst 2017 að fjárhæð 635.242 krónur. Óumdeilt er að stefnda M-kvk-nf hafi innt þessa greiðslu af hendi og telur hún sig hafa þannig að fullu staðið skil á kröfunni, sem henni var gert að greiða áfrýjanda með hinum áfrýjaða dómi að meðtöldum dráttarvöxtum.

II

1

Stefnda H-kvk-nf hefur sem áður segir ekki sótt þing í málinu. Samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber því að dæma málið að því er hana varðar eftir kröfu áfrýjanda og málatilbúnaði hans að því leyti sem er samrýmanlegt lögum og framkomnum gögnum.

Stefnda H-kvk-nf gaf út skuldabréfið frá 3. febrúar 2006 til áfrýjanda og er höfuðstóll kröfu hans á hendur henni, svo og krafa hans um dráttarvexti, í samræmi við skuldabréfið og önnur gögn málsins. Eru því ekki skilyrði til annars en að taka til greina kröfu áfrýjanda um skyldu stefndu H-kvk-ef til að greiða skuld þessa ásamt dráttarvöxtum, allt að frádregnum áðurnefndum innborgunum 2. apríl 2014 og 25. ágúst 2017.

Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 voru ekki efni til að fella niður í héraði málskostnað milli stefndu H-kvk-ef og áfrýjanda, svo sem gert var í hinum áfrýjaða dómi. Verður hún dæmd til að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

2

Stefnda H-kvk-nf hefur sótt þing í málinu í héraði og fyrir Hæstarétti, en eftir að hún féll samkvæmt áðursögðu frá kröfu um frávísun þess í þinghaldi í héraði 16. janúar 2017 hefur hún einskis krafist annars en málskostnaðar hér fyrir dómi. Meta ber þessa þögn stefndu H-kvk-ef gagnvart kröfu áfrýjanda sem samþykki, sbr. 3. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, og fella dóm á kröfuna því til samræmis, sbr. 1. mgr. 98. gr. sömu laga. Um annað en málskostnað verður héraðsdómur þannig staðfestur um skyldu stefndu H-kvk-ef við áfrýjanda, en að því er hana varðar kemur áðurnefnd innborgun 25. ágúst 2017 ekki til frádráttar af ástæðum, sem nánar greinir hér á eftir.

Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 voru ekki efni til að fella niður málskostnað í héraði milli stefndu H-kvk-ef og áfrýjanda eins og gert var í hinum áfrýjaða dómi. Hún verður dæmd til að greiða honum málskostnað á báðum dómstigum, sem ákveðinn er í einu lagi eins og segir í dómsorði.

3

Áfrýjandi reisir kröfu sína á hendur stefndu M-kvk-þgf á fyrrgreindri yfirlýsingu hennar um sjálfskuldarábyrgð frá 27. febrúar 2008. Telur hann yfirlýsinguna fela í sér ábyrgð á allri skuld stefndu H-kvk-ef samkvæmt skuldabréfinu frá 3. febrúar 2006, jafnt vegna námslána, sem veitt voru fyrir undirritun yfirlýsingarinnar, og láns, sem greitt var út eftir þann tíma, en hámarksfjárhæð ábyrgðarinnar uppfærð með vísitölu neysluverðs hrökkvi fyrir skuldinni allri. Fyrir Hæstarétti hefur stefnda M-kvk-nf fallið frá málsástæðum, sem hún hafði uppi í héraði til stuðnings kröfu um sýknu af kröfu áfrýjanda á hendur sér. Hún byggir á hinn bóginn sem fyrr á því að sjálfskuldarábyrgð sín geti aðeins náð til námsláns, sem stefnda H-kvk-nf tók eftir að yfirlýsingin frá 27. febrúar 2008 var undirrituð.

Þegar afstaða er tekin til umfangs sjálfskuldarábyrgðar stefndu M-kvk-ef er til þess að líta að svo sem 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna hljóðaði fyrir breytingu, sem gerð var með 1. gr. laga nr. 78/2009, bar námsmanni, sem fékk lán frá áfrýjanda, að leggja fram yfirlýsingu að minnsta kosti eins manns um að hann tæki á sig sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins ásamt vöxtum og verðtryggingu allt að tiltekinni hámarksfjárhæð. Um þetta var nánar mælt svo fyrir í 5. gr. reglugerðar nr. 602/1997 um Lánasjóð íslenskra námsmanna, sem var í gildi við undirritun yfirlýsingar stefndu M-kvk-ef 27. febrúar 2008, að námsmaður skyldi láta áfrýjanda í té viðurkenningu eins til tíu manna, sem tækju að sér sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu höfuðstóls skuldabréfs fyrir námsláni, vöxtum, dráttarvöxtum og öllum kostnaði vegna þess. Gæti hver ábyrgðarmaður takmarkað ábyrgð sína við ákveðna fjárhæð, en miða skyldi við „að samtala sjálfskuldarábyrgða sé sem næst þeirri upphæð sem námsmaður hyggst taka að láni til þess að ljúka námi sínu.“ Að auki er þess að gæta að á grundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr. 21/1992 setti stjórn áfrýjanda á því tímabili, sem málið varðar, úthlutunarreglur fyrir einstök skólaár, sem menntamálaráðherra staðfesti og birtar voru í B-deild Stjórnartíðinda í auglýsingum nr. 483/2005, 443/2006, 467/2007 og 511/2008. Ákvæði þessara reglna voru í öllum tilvikum samhljóða um að útborgun námsláns væri háð því að lántaki hafi undirritað skuldabréf til áfrýjanda og tryggt lánið með sjálfskuldarábyrgð eða veði. Sjálfskuldarábyrgð skyldi bundin við ákveðna hámarksfjárhæð, sem tæki breytingum eftir vísitölu neysluverðs, auk vaxta, dráttarvaxta og kostnaðar. Ætti einn maður að lágmarki að gangast í sjálfskuldarábyrgð fyrir lántaka og yrði hann að jafnaði að vera íslenskur ríkisborgari með lögheimili hér á landi, en óheimilt væri að samþykkja ábyrgð manns, sem væri á vanskilaskrá eða stjórn áfrýjanda teldi af öðrum ástæðum bersýnilega ótryggan ábyrgðarmann. Breyttist staða ábyrgðarmanns þannig að hann teldist ekki lengur uppfylla þessi skilyrði bar lántaka að fá nýjan ábyrgðarmann fyrir námsláni sínu áður en hann fengi frekara lán og ábyrgðist þá sá nýi lán, sem lántakinn kynni að fá til viðbótar. Þá var tekið fram að við andlát ábyrgðarmanns gæti lántaki fengið nýjan ábyrgðarmann, en að öðrum kosti félli skuldbinding á erfingja ábyrgðarmanns, enda ábyrgðust þeir skuldir dánarbús hans.

Af framangreindum ákvæðum laga og stjórnvaldsfyrirmæla verður ekki annað ráðið en að á þeim tíma, sem stefnda H-kvk-nf tók námslánin sem málið varðar, hafi verið gengið út frá því að sjálfskuldarábyrgðarmaður fyrir slíkri skuld við áfrýjanda skyldi almennt vera einn ef lán næmi ekki hærri fjárhæð en annaðhvort hámarki samkvæmt úthlutunarreglum áfrýjanda eða því takmarki, sem ábyrgðarmaður kynni að hafa sett ábyrgð sinni í einstöku tilviki. Færi fjárhæð láns á hinn bóginn á annan hvorn veg fram úr þeim mörkum yrðu ábyrgðarmenn að vera tveir eða fleiri, en þó hver þeirra fyrir tiltekinni fjárhæð þannig að til samans nægðu ábyrgðir þeirra allra fyrir heildarfjárhæð skuldar, sbr. fyrrnefnda 5. gr. reglugerðar nr. 602/1997. Við andlát ábyrgðarmanns væri um þá tvo kosti að velja að annaðhvort yrði fenginn nýr ábyrgðarmaður fyrir allri skuldinni eða ábyrgðin félli á erfingja þess látna. Að öðru leyti var hvergi ráðgert að nýr ábyrgðarmaður yrði fenginn fyrir láni, sem þegar hefði verið veitt, nema fyrri ábyrgðarmaður uppfyllti ekki lengur áðurgreind skilyrði um ríkisfang, búsetu hér á landi og greiðslugetu, en þegar svo væri ástatt yrði ný ábyrgð að taka jöfnum höndum til eldra láns og yngra. Eftir gögnum málsins voru þessar síðastgreindu aðstæður ekki fyrir hendi hér.

Þegar áðurgreindur texti í yfirlýsingunni, sem stefnda M-kvk-nf undirritaði 27. febrúar 2008, er virtur í þessu ljósi verður að skilja hann á þann veg að sjálfskuldarábyrgðinni, sem hún gekkst þar undir, hafi aðeins verið ætlað að taka við þar sem sleppti eldri ábyrgð, sem þá var komin á herðar stefndu H-kvk-þgf, og ná þannig til skulda, sem stefnda H-kvk-nf stofnaði til við áfrýjanda með nýjum námslánum eftir þann tíma. Óumdeilt er að höfuðstóll skuldar stefndu H-kvk-þgf við áfrýjanda vegna námsláns, sem hún fékk eftir 27. febrúar 2008, hafi með verðbótum numið 618.801 krónu, en í héraði krafðist áfrýjandi þess til vara að stefndu M-kvk-þgf yrði gert að greiða sér þá fjárhæð með dráttarvöxtum frá uppsögu dóms. Sú krafa var sem fyrr segir tekin til greina. Stefnda M-kvk-nf innti af hendi áðurnefnda greiðslu til áfrýjanda 25. ágúst 2017 á 635.242 krónum og getur sú fjárhæð ekki komið til frádráttar skuld annarra en hennar og aðalskuldarans, stefndu H-kvk-ef, enda ber stefnda M-kvk-nf að þessu frágengnu ekki óskipta ábyrgð með öðrum stefndu.

Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest að því er stefndu M-kvk-þf varðar, þar á meðal um málskostnað, en þó að teknu tilliti til fyrrnefndrar innborgunar hennar til áfrýjanda. Verður honum gert að greiða henni málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

4

Stefndi K-kk-nf hefur eins og fyrr segir ekki sótt þing í málinu og ber því samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 að dæma málið eftir kröfu áfrýjanda og málatilbúnaði hans að því leyti sem er samrýmanlegt lögum og framkomnum gögnum.

Krafa áfrýjanda á hendur stefnda K-kk-þgf er reist á yfirlýsingu hans um sjálfskuldarábyrgð frá 16. júlí 2008, en áfrýjandi telur þá ábyrgð taka til kröfu sinnar á hendur stefndu H-kvk-þgf án tillits til þess hvenær stofnað var til einstakra hluta skuldarinnar, allt að tilgreindri hámarksfjárhæð ábyrgðarinnar, sem hann kveður nema 1.559.410 krónum. Svo sem áður hefur verið lýst var tekið fram í yfirlýsingu þessari að hún hafi verið gerð í tilefni af því að ábyrgð hafi vantað „vegna væntanlegra lána“. Fyrir liggur að stefnda H-kvk-nf stofnaði ekki til skuldar við áfrýjanda vegna nýrra námslána eftir að ábyrgð þessi var veitt. Að gættu þessu ásamt því, sem áður var rakið um réttarheimildir um ábyrgðarskuldbindingar við áfrýjanda, á krafa hans á hendur stefnda K-kk-þgf ekki stoð í lögum og gögnum málsins. Verður því þrátt fyrir útivist stefnda K-kk-ef í málinu að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um sýknu hans af kröfu áfrýjanda.

Málskostnaður milli áfrýjanda og stefnda K-kk-ef verður ekki dæmdur.

Dómsorð:

Stefnda H-kvk-nf S-kvk-nf S-kvk-nf greiði áfrýjanda, Lánasjóði íslenskra námsmanna, 4.277.497 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 119.554 krónum frá 1. mars 2013 til 1. mars 2014, af 243.059 krónum frá þeim degi til 4. desember 2014, en af 4.277.497 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 2. apríl 2014 að fjárhæð 10.000 krónur og 25. ágúst 2017 að fjárhæð 635.242 krónur.

Stefnda H-kvk-nf J-kvk-nf S-kvk-nf greiði áfrýjanda óskipt með stefndu H-kvk-þgf 3.689.159 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 119.554 krónum frá 1. mars 2013 til 1. mars 2014, af 243.059 krónum frá þeim degi til 4. desember 2014, en af 3.689.159 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 2. apríl 2014 að fjarhæð 10.000 krónur.

Stefnda M-kvk-nf G-kvk-nf G-kvk-nf greiði áfrýjanda óskipt með stefndu H-kvk-þgf 618.801 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 8. júní 2017 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 25. ágúst sama ár að fjárhæð 635.242 krónur.

Héraðsdómur skal vera óraskaður um sýknu stefnda K-kk-ef M-kk-ef af kröfu áfrýjanda.

Stefndu H-kvk-nf og H-kvk-nf greiði óskipt áfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað eru að öðru leyti staðfest.

Áfrýjandi greiði stefndu M-kvk-þgf 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.