522/2011

Málsaðilar höfðu gert með sér leigusamning um lands- og vatnsréttindi á jörð J í Eyjafjarðarsveit. J taldi að óháð þeim samningi bæri F ehf. að greiða sér aukreitis fyrir töku malar úr umræddu landi vegna virkjunarframkvæmda á svæðinu. Ekki var fallist á með J að annar samningur hefði verið gerður þess efnis að hann hlyti sérstakar greiðslur vegna umrædds malarnáms. Með hliðsjón af aðdraganda og efni leigusamnings aðila var á hinn bóginn fallist á með F ehf. að túlka bæri leigusamninginn þannig að í leigugjaldi fyrir nýtingu landsins hefði einnig falist greiðsla vegna umrædds malarnáms og jarðrasks sem virkjunarframkvæmdunum óhjákvæmilega fylgdu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. september 2011. Hann krefst þess aðallega stefnda verði gert að greiða sér 3.569.943 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. ágúst 2006 til greiðsludags, en til vara 2.867.424 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. janúar 2006 til 19. ágúst sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður hér fyrir dómi verði felldur niður.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Með samningi 20. júní 2005 gerði stefndi sem leigutaki og áfrýjandi sem leigusali með sér samning um leigu lands- og vatnsréttinda vegna Djúpadalsvirkjunar 2. Í samningnum segir svo: „LEIGUANDLAG 1. Hluti jarðarinnar Stóra-Dals í Eyjafjarðarsveit er fellur undir uppistöðulón virkjunaráfanga 2 við Djúpadalsá og veg. 2. Þau vatnsréttindi jarðarinnar Stóra-Dals í Djúpadalsá sem nauðsynleg eru til viðkomandi raforkuframleiðslu. LEIGUGJALD OG SAMNINGSTÍMI Leigutaki greiðir leigusala, eiganda jarðarinnar Stóra-Dals, fjárhæð sem nemur kr. 1.280.000 árlega. Leigugjaldið skal breytast til hækkunar eða lækkunar eftir breytingum á vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitölu 240,7 stig í júní 2005. Gjalddagi skal vera 1. febrúar ár hvert. Leigugjald vegna ársins 2005 skal greitt við undirskrift samningsins. Samningur þessi gildir svo lengi sem virkjunin er starfrækt. Unnt er að óska eftir endurskoðun samningsins vegna breyttra forsendna s.s. vegna nýrra mannvirkja eða annarra breytinga á virkjunarsvæðinu eða verulegra breytinga á rekstrarforsendum virkjunarinnar. ÖNNUR ÁKVÆÐI Fyrirkomulag mannvirkja og umfang verður eins og gert er ráð fyrir í gildandi deiliskipulagi. [...]“ Ekki er deilt um stærð hins leigða lands.

Aðilar deila einkum um hvort stefnda hafi verið heimilt samkvæmt samningnum að taka efni úr lónsstæðinu í tengslum við virkjunarframkvæmdir sínar án frekari greiðslu en þar um ræðir. Óumdeilt er að 71.400 rúmmetrar af möl voru teknir úr lónsstæðinu og fór megnið af efninu til stíflugerðar. Fyrir Hæstarétti féll áfrýjandi frá aðalkröfu þeirri sem hann hafði uppi í héraði. Aðalkrafa áfrýjanda hér fyrir dómi er reist á því að H-kk-nf Þ-kk-nf, verktaki við gerð virkjunarinnar, hafi fyrir hönd stefnda samið við áfrýjanda um efnistöku en þó án tilgreiningar á magni efnis og gjalds fyrir hvern rúmmetra malar. Fyrir það beri stefnda að greiða sanngjarnt endurgjald í samræmi við meginreglu 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Það sé 50 krónur auk virðisaukaskatts fyrir hvern rúmmetra efnis í samræmi við yfirmatsgerð, eða samtals 3.569.943 krónur. Verði ekki fallist á að slíkur samningur hafi komist á um malartökuna gerir áfrýjandi kröfu um greiðslu bóta fyrir heimildarlausa töku stefnda á mölinni. Séu þær bætur 50 krónur fyrir hvern rúmmetra efnis án virðisaukaskatts, eða samtals 2.867.424 krónur. Þessari kröfu til stuðnings vísar áfrýjandi til almennu skaðabótareglunnar, reglunnar um vinnuveitandaábyrgð og eftir atvikum óskráðrar bótareglu um óréttmæta auðgun.

II

H-kk-nf Þ-kk-nf andmælti því við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi að hann hefði gert munnlegan samning við áfrýjanda fyrir hönd stefnda um malartöku. Hann kvaðst á hinn bóginn hafa falast eftir því við áfrýjanda að fá án endurgjalds að taka efni úr lónsstæðinu vegna framkvæmdanna. H-kk-nf var ekki starfsmaður stefnda og hafði því sem slíkur ekki umboð til samningsgerðar fyrir stefnda hönd. Þá er ósannað að H-kk-nf hafi á öðrum grundvelli haft umboð til gerðar þess samnings sem áfrýjandi heldur fram að komist hafi á fyrir milligöngu hans. Af þessum sökum verður ekki fallist á aðalkröfu áfrýjanda.

Eins og fram kemur í héraðsdómi var langur aðdragandi að gerð samningsins 20. júní 2005. Höfðu aðilarnir án árangurs átt í viðræðum um leigugjald og gjald fyrir malartöku. Áfrýjandi naut aðstoðar lögmanns við gerð samningsins. Í málinu liggja fyrir tvenn drög að samningi milli aðila. Þau fyrri eru frá 28. maí 2004, þar sem gert var ráð fyrir 1.100.000 króna árlegu leigugjaldi sem breytast skyldi til samræmis við breytingu á vísitölu neysluverðs. Þau síðari eru frá 12. nóvember 2004, þar sem gert var ráð fyrir 1.200.000 króna leigugjaldi árlega sem taka skyldi breytingum miðað við svokallaða heildsölugjaldskrá Landsvirkjunar. Í báðum samningsdrögunum var tekið fram að leigusali skyldi hafa „rétt á öllu malarnámi fyrir landi sínu“.

Þótt ekki sé í ljós leitt að sérstaklega hafi verið tiltekið í deiliskipulagi að efnið í stífluna ætti að taka úr lónsstæðinu lá það beinast við í ljósi eðlis framkvæmdanna, en báðir aðilar vissu um fyrirhuguð not hins leigða lands samkvæmt skipulaginu. Er auk þess fram komið að megnið af jarðveginum, sem um ræðir, var fært til á leigulandinu svo mynda mætti lónið, en einungis lítill hluti efnisins notaður undir vegstæði. Þá ber að líta til þess að þótt áfrýjandi kveði H-kk-þf Þ-kk-þf hafa samið munnlega fyrir hönd stefnda um malartöku þegar vorið 2005 og að sérstök ákvæði um malarnám hafi verið í fyrri drögum að samningi var eigi að síður ekkert ákvæði um malartökuna í hinum skriflega samningi sem gerður var síðar þá um sumarið. Þegar litið er til alls framanritaðs um aðdraganda og efni samningsins verður fallist á með stefnda að túlka beri samninginn þannig að í leigugjaldi fyrir nýtingu landsins hafi einnig falist greiðsla vegna þess malarnáms og jarðrasks sem virkjunarframkvæmdunum óhjákvæmilega fylgdu. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

Það athugast að til samræmis við ákvæði d. liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hefði verið rétt af héraðsdómara að lýsa í upphafi dóms á sjálfstæðan hátt atvikum að baki málinu.

Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal óraskaður.

Áfrýjandi, J-kk-nf H. J-kk-nf, greiði stefnda, Fallorku ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.