546/2010

Í krafði R um greiðslu á kröfu, sem var tilkomin vegna kaupa R á hlutabréfum í G. R undirritaði afgreiðslupöntun 1. október 2008 um kaup á hlutabréfunum og fóru viðskiptin fram í kauphöll degi síðar. Skyldi R inna kaupverðið af hendi 7. október 2008. Fyrir lá að bankinn reyndi margsinnis að skuldfæra reikning R fyrir viðskiptunum, en án árangurs. Greindi aðila á um hver aðdragandinn hefði verið að því að R gerði pöntun um kaup á hlutabréfunum. R hélt því fram að hann hefði leitað ráðgjafar hjá G og starfsmaður hefði bent honum á þessi kaup. Í hélt því á hinn bóginn fram að R hefði komið á fund starfsmannsins gagngert til að fá milligöngu um kaup á hlutabréfum í G. Talið var að af gögnum málsins væri ljóst að bankinn hefði 2. október 2008 gert kauptilboð fyrir R í kauphöll, sem tekið hefði verið þegar í stað. Þetta hefði verið gert í umboði R og þannig komist á bindandi samningur um kaup hans á hlutabréfunum. Þá lægi einnig fyrir að bankinn hefði ekki verið seljandi hlutabréfanna, heldur komið fram til milligöngu fyrir R um kaup á þeim. Seljandi hlutabréfanna hefði verið S og hefði G greitt kaupverð þeirra 7. október 2008. Í því sambandi gæti engu skipt að Fjármálaeftirlitið hefði daginn áður stöðvað viðskipti með hlutabréf í G, enda hefðu kaupin verið gerð 2. október 2008 og bankinn ekki getað losnað undan skyldu til greiðslu kaupverðs vegna þessara síðari atvika. Með því að G var ekki seljandi hlutabréfanna var talið að R gæti hvorki borið fyrir sig málsástæður sem lytu að því að samningur um kaupin væri ógildanlegur né reist kröfu sína um sýknu á því að skilyrði væru til að rifta kaupunum. Þá hefði R ekki haft uppi til skuldajafnaðar við Í gagnkröfu um skaðabætur. Voru því ekki efni til annars en að taka til greina kröfu Í.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. september 2010. Hann krefst að stefnda verði gert að greiða sér 1.999.495 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. október 2008 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins samþykkti VÍB hf., sem seinna mun hafa runnið saman við Glitni banka hf., umsókn stefnda 28. desember 2000 um stofnun vörslureiknings hjá félaginu og svokallaðs VS-reiknings hjá Verðbréfaskráningu Íslands hf. Í framhaldi af því átti stefndi nokkur viðskipti með hlutabréf, sem fóru um þessa reikninga, en þau tóku til fremur lágra fjárhæða. Óumdeilt er að stefndi kom síðla miðvikudags 1. október 2008 á starfstöð Glitnis banka hf., þar sem hann mun jafnframt hafa átt almenn bankaviðskipti. Stefndi kveður erindi sitt hafa verið að leita þar ráðgjafar um hvernig hann gæti ávaxtað og varðveitt á öruggan hátt sparifé að fjárhæð 2.000.000 krónur. Honum hafi verið vísað til starfsmanns að nafni S-kvk-nf B-kvk-nf, sem hafi tjáð honum að kaup á hlutabréfum í Glitni banka hf. væru „öruggustu hlutafjárkaup sem völ væri á“, svo sem segir í greinargerð hans fyrir héraðsdómi. Á grundvelli þeirrar ráðgjafar hafi hann undirritað skjal með yfirskriftinni „afgreiðslupöntun“, þar sem sagði að hann hefði „beðið um eftirfarandi viðskipti“, sem yrðu kaup á hlutabréfum í bankanum að markaðsverði 2.000.000 krónur „á hagst. verði“. Hafi verið rætt um að stefndi innti af hendi þessa fjárhæð þriðjudaginn 7. október 2008, á þriðja viðskiptadegi eftir væntanleg hlutabréfakaup, með því að leggja hana á sérstakan tékkareikning sinn vegna verðbréfaviðskipta, sem bankinn myndi síðan skuldfæra fyrir greiðslunni. Áfrýjandi heldur á hinn bóginn fram að stefndi hafi komið umræddan dag á fund áðurnefnds starfsmanns og engrar ráðgjafar leitað, heldur verið gagngert kominn til að fá milligöngu um kaup á hlutabréfum í Glitni banka hf. fyrir framangreinda fjárhæð. Hann hafi undirritað fyrrnefnda afgreiðslupöntun, en um það hafi verið rætt að hann legði fjárhæðina á reikning sinn næsta dag. Í vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi greindi þessi starfsmaður frá atvikum á sama veg.

Fyrir liggur að þegar stefndi hafði undirritað afgreiðslupöntunina var opnunartími kauphallar liðinn 1. október 2008. Samkvæmt gögnum, sem áfrýjandi hefur lagt fram, gerði hann strax við opnun kauphallarinnar morguninn eftir kauptilboð í þágu stefnda í hlutabréf í Glitni banka hf. fyrir 2.000.000 krónur og mun því tilboði hafa verið tekið sem næst samstundis af Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. Áfrýjandi hefur lagt fram staðfestingu frá Nasdaq OMX Iceland hf. um að viðskipti þessi hafi farið fram á fyrrgreindan hátt með svokallaðri pörun kauptilboðs, sem borist hafi frá miðlara Glitnis banka hf., við fyrirliggjandi sölutilboð seljandans í viðskiptakerfi kauphallarinnar. Í beinu framhaldi af þessu gaf bankinn út bráðabirgðakvittun á nafn stefnda fyrir kaupum á hlutum að nafnvirði 420.318 krónur á genginu 4,71 fyrir 1.979.698 krónur, en við það bættist þóknun að fjárhæð 19.797 krónur og 300 krónur í afgreiðslugjald og hljóðaði því kvittunin á samtals 1.999.795 krónur. Á kvittuninni kom einnig fram að fjárhæðin yrði skuldfærð á áðurnefndan tékkareikning stefnda á uppgjörsdegi, sem yrði 7. október 2008, svo og að hlutabréfakaupin væru skráð á vörslureikning hans hjá bankanum.

Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt endurrit af hljóðritun símtals, sem fyrrnefndur starfsmaður Glitnis banka hf. átti við stefnda kl. 17.30 sunnudaginn 5. október 2008. Kemur þar fram að starfsmaðurinn sagði stefnda að „viðskiptin gengu þarna bara í gegn samdægurs, en það á eftir að leggja inn á reikninginn.“ Stefndi spurði á hvaða gengi þau hafi verið gerð og að veittu svari við því sagði starfsmaðurinn að ágætt yrði að hann legði kaupverðið inn á fyrrnefndan tékkareikning, sem starfsmaðurinn tiltók númerið á. Stefndi sagði þá að hann hefði haldið „að ekkert hefði gerst ... því að peningarnir mínir fóru ekki út af reikningnum“, en starfsmaðurinn svaraði því að tilboð um hlutabréfakaup hefði verið sent strax eins og alltaf væri gert og færu peningar ekki af reikningnum fyrr en eftir þrjá daga þegar uppgjör færi fram. Að ósk stefnda endurtók starfsmaðurinn reikningsnúmerið og fjárhæðina, sem yrði „að fara inn á morgun og þetta verður skuldfært á þriðjudagsmorguninn.“ Samtalinu lauk síðan með ítrekuðum ummælum af hendi beggja um staðfestingu og þakkir.

Af gögnum málsins verður séð að hlutabréfin í Glitni banka hf. voru skráð inn á VS-reikning stefnda í verðbréfaskráningu kauphallarinnar þriðjudaginn 7. október 2008. Þann dag reyndi bankinn ítrekað að skuldfæra reikning stefnda fyrir kaupverði hlutabréfanna og reyndist engin innstæða á honum, en áfrýjandi staðhæfir að sama dag hafi verðbréfaskráning Íslands skuldfært kaupverðið á reikning Glitnis banka hf. í svokölluðu stórgreiðslukerfi Seðlabanka Íslands og gert það upp við seljanda hlutabréfanna. Að kvöldi þessa dags ákvað Fjármálaeftirlitið að taka yfir vald hlutahafafundar í Glitni banka hf., vék stjórn félagsins þegar frá störfum og skipaði því skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnarinnar, en daginn áður hafði Fjármálaeftirlitið stöðvað tímabundið öll viðskipti með fjármálagerninga, sem meðal annars höfðu verið gefnir út af Glitni banka hf. Í framhaldi af þessu var stofnaður Nýi Glitnir banki hf., sem nú hefur tekið upp heiti áfrýjanda. Fyrir liggur að á tímabilinu 8. til 17. október 2008 reyndi bankinn margsinnis að skuldfæra reikning stefnda fyrir kaupverði hlutabréfanna, en án árangurs. Á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda eldri bankans féll krafan, sem Glitnir banki hf. hafði þannig átt á hendur stefnda vegna hlutabréfakaupanna, til áfrýjanda. Hann höfðaði mál þetta 20. júní 2009 til greiðslu kröfunnar.

II

Samkvæmt því, sem að framan segir, greinir aðilana á um hver aðdragandinn hafi verið að því að stefndi gerði 1. október 2008 pöntun um kaup á hlutabréfum í Glitni banka hf. fyrir 2.000.000 krónur. Á hinn bóginn er ljóst af gögnum málsins að bankinn gerði að morgni næsta dags kauptilboð fyrir stefnda í kauphöll, sem tekið var þegar í stað með svonefndri pörun þess við fyrirliggjandi sölutilboð. Þetta gerði bankinn í umboði stefnda og komst þannig á bindandi samningur um kaup þess síðarnefnda á hlutabréfunum, en engu breytir í því efni að þau hafi ekki verið skráð á svokallaðan VS-reikning hans fyrr en 7. október 2008. Þá liggur einnig fyrir að bankinn var ekki seljandi hlutabréfanna, heldur kom hann fram til milligöngu fyrir stefnda um kaup á þeim. Seljandi þessara hlutabréfa var sem áður segir Straumur-Burðarás Fjárfestingabanki hf. og greiddi Glitnir banki hf. honum kaupverð þeirra 7. október 2008. Í því sambandi gat engu skipt að Fjármálaeftirlitið hafi daginn áður stöðvað viðskipti með hlutabréf í Glitni banka hf., enda höfðu kaupin verið gerð 2. október 2008 og hefði bankinn ekki getað losnað undan skyldu til greiðslu kaupverðsins vegna þessara síðari atvika. Með því að Glitnir banki hf. var ekki seljandi hlutabréfanna stoðar stefnda ekki að bera fyrir sig gagnvart honum málsástæður, sem lúta að því að samningur um kaupin sé ógildanlegur. Af sömu sökum getur stefndi heldur ekki reist kröfu sína um sýknu á því að skilyrði séu til að rifta kaupunum.

Af málatilbúnaði stefnda verður ráðið að hann líti svo á að framangreind kaup hafi komist á vegna saknæmrar háttsemi starfsmanns Glitnis banka hf. Í málinu hefur stefndi þó ekki haft uppi til skuldajafnaðar við áfrýjanda gagnkröfu um skaðabætur á þessum grunni. Eru því ekki efni til annars en að taka til greina kröfu áfrýjanda eins og í dómsorði greinir.

Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi svo sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, R-kk-nf S-kk-nf R-kk-nf, greiði áfrýjanda, Íslandsbanka hf., 1.999.495 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. október 2008 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.