392/2015

Með dómi héraðsdóms var fallist á kröfu Á o.fl. um að spilda sem M átti ein í landi jarðarinnar Sturlureykja I í Reykholtsdal skyldi afmörkuð með nánar tilgreindum hætti. M átti einnig ásamt sambúðarmanni sínum, Þ, einn eignarhluta af 15 í jörðinni. Þar sem að krafan fól í sér að nokkuð af landi spildunnar ætti að teljast til þess hluta jarðarinnar sem var í óskiptri sameign hennar, beindu Á o.fl. málsókninni í héraði jafnframt gegn öðrum sameigendum sem vildu ekki standa að málshöfðuninni með þeim. M og Þ áfrýjuðu málinu en stefndu fyrir Hæstarétti einungis þeim sem höfðuðu málið í héraði, en ekki hinum sameigendum sem einnig var stefnt fyrir dóm í héraði en létu þar málið ekki til sín taka. Í dómi Hæstaréttar kom fram að meginágreiningsefni málsins varðaði landsvæði sem annað hvort væri í óskiptri sameign eignarhlutanna 15 eða eign M. Hefði því verið óhjákvæmilegt að allir sameigendur ættu aðild að málinu til sóknar eða varnar, sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem þess hefði ekki verið gætt við áfrýjun héraðsdóms að aðrir sameigendur en Á o.fl. ættu aðild að málinu var því vísað frá Hæstarétti.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 27. mars 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 13. maí sama ár og áfrýjuðu þau öðru sinni 10. júní 2015 samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þau krefjast sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi þeirra.

Stefndu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, til vara að héraðsdómur verði staðfestur en að því frágengnu að viðurkennt verði að öll vatns- og veiðiréttindi fyrir landi jarðarinnar Sturlureykja I tilheyri sameigendum jarðarinnar og að málskostnaðarákvörðun héraðsdóms verði staðfest. Í öllum tilvikum krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda.

I

Með kaupsamningi 23. ágúst 1987 seldi Þ-kvk-nf Á-kvk-nf G-kvk-nf fimmtán mönnum jörðina Sturlureyki I í Reykholtsdal sem nú tilheyrir Borgarbyggð. Um merki jarðarinnar var í kaupsamningi vísað til landamerkjalýsingar 17. mars 1882. Við söluna hélt seljandi eftir tveimur landspildum. Annars vegar tveggja hektara spildu, sem samkvæmt kaupsamningi ,,afmarkast af Reykjadalsá að austan og sunnan og landamerkjum Laugavalla og Sturlureykja að norðan, en að vestan með markalínu frá norðri til suðurs, skv. merkihælum, sjá nánar loftmynd. Spildan er mæld af G-kk-þgf S-kk-þgf 6.9.1987.“ Hins vegar var undanskilin spilda ,,austan hveralækjar“ en ágreiningsefni málsins taka ekki til hennar.

Seljandi gaf 20. október 1988 út yfirlýsingu um að stærð og mörk fyrrnefndu spildunnar, sem hún hélt eftir samkvæmt kaupsamningnum, væru eftirfarandi: ,,Stærð spildunnar er 2 hektarar og er hún því sem næst ferningslaga, þannig að hver hlið er um það bil 141,4 metrar að lengd. Mörk spildunnar eru að norðan á landamörkum S-kk-ef Reykja og Laugavalla og að austan og sunnan þannig að spildan fer hvergi nær bakka Reykjadalsár en 10 metra.“

Í afsali fyrir jörðinni Sturlureykjum I 5. desember 1988 sagði um mörk spildunnar að hún ,,afmarkast af Reykjadalsá að austan og sunnan og landamerkjum Laugavalla og Sturlureykja að norðan, en að vestan með markalínu frá norðri til suðurs skv. merkihælum, spilda þessi tilheyrir seljanda ... Aðilar hafa gert sérstakt samkomulag um mörk spildunnar.“

Eigendur Sturlureykja I munu hafa gert með sér sameignarsamning 30. mars 1989, sem felldur var úr gildi með öðrum er gerður var 17. mars 1996. Í síðarnefnda samningnum var mælt fyrir um að hver sameigendanna ætti 1/15 hluta jarðarinnar með mannvirkjum, lausafé og hlunnindum svo sem jarðhita og veiðirétti, nema annað væri sérstaklega tekið fram. Í 5. gr. samningsins kom fram að hluti lands jarðarinnar hefði verið skipulagður sem sumarbústaðahverfi þar sem gert væri ráð fyrir 16 sumarhúsalóðum en ákveðið hefði verið að ein þeirra yrði ekki nýtt. Þá sagði: ,,Hverjum sameigendanna fimmtán er heimilt að byggja sér sumarbústað á lóð þeirri sem er séreign hans. Lóðin með tilheyrandi byggingarreit, húsi, gróðri og öðrum mannvirkjum er séreign hvers sameiganda um sig.“ Í gildi er eignaskiptayfirlýsing 5. apríl 2002 um jörðina þar sem meðal annars var mælt fyrir um stöðu eignarhlutanna 15 og nánari tilgreining á séreignarhluta hvers þeirra. Jafnframt kom þar fram að sameignarsamningurinn 17. mars 1996 gilti áfram að svo miklu leyti sem hann samrýmdist eignaskiptayfirlýsingunni.

Eftir lát Þ-kvk-ef Á-kvk-ef seldi dánarbú hennar áðurnefnda spildu H-kvk-þgf J-kvk-þgf S-kvk-þgf og var mörkum spildunnar lýst svo í afsali 31. mars 1998: ,,Spildan afmarkast af Reykjadalsá að austan og sunnan og landamerkjum Laugavalla og Sturlureykja að norðan en að vestan með markalínu frá norðri til suðurs samkvæmt merkihælum samkvæmt meðfylgjandi uppdrætti á loftmynd G-kk-ef S-kk-ef frá 6. september 1987.“

Áfrýjendur eignuðust sameiginlega 1/15 hluta í jörðinni með kaupsamningi 5. desember 2000. Áfrýjandinn M-kvk-nf keypti áðurgreinda spildu af H-kvk-þgf J-kvk-þgf 6. október 2004. Í afsali þann dag var spildunni lýst svo: ,,2 hektara spilda lands úr jörðinni Sturlureykjum, ... Spildan afmarkast af Reykjadalsá að austan og sunnan og landamerkjum Laugavalla og Sturlureykja að norðan en að vestan með markalínu frá norðri til suðurs samkvæmt merkihælum“.

II

Í málinu deila aðilar um mörk spildunnar sem áfrýjandinn M-kvk-nf keypti af H-kvk-þgf J-kvk-þgf. Snýst ágreiningurinn einkum um hvort spildan afmarkist af Reykjadalsá að austan og sunnan á þann hátt sem lýst var í kaupsamningi 23. ágúst 1987 og afsali 6. október 2004 eða hvort mörkin ráðist af tilgreiningu í yfirlýsingu Þ-kvk-ef Á-kvk-ef 20. október 1988. Sé við það skjal miðað eru mörk spildunnar hvergi nærri Reykjadalsá en 10 metrar og teldist þrætulandið meðfram Reykjadalsá hluti af óskiptri sameign jarðarinnar. Fyrir liggur að áfrýjendur hafa girt af þrætulandið, heimilað eigendum Laugavalla að gera ræsi yfir skurð milli þeirrar jarðar og Sturlureykja I og gera reiðleið yfir landið. Stefndu fullyrða að bæði hross og bifreiðar fari nú um reiðleið þessa.

Aðalkrafa stefndu var í héraði um viðurkenningu á því að spildan sem Þ-kvk-nf Á-kvk-nf hélt eftir og áfrýjandinn M-kvk-nf eignaðist með afsali 6. október 2004 afmarkaðist á þann hátt sem greindi í áðurnefndri yfirlýsingu 20. október 1988. Krafan felur í sér að nokkuð af landi því sem áfrýjandinn M-kvk-nf telur sig hafa eignast með afsalinu ætti að teljast til þess hluta jarðarinnar sem er í óskiptri sameign eignarhlutanna 15. Stefndu, sem höfðuðu málið í héraði, upplýstu fyrir Hæstarétti að aðrir sameigendur hefðu ekki viljað standa að málshöfðun með þeim. Það kom þó ekki í veg fyrir að þau gætu höfðað mál um ætlaðan eignarrétt sinn, en þar sem aðrir sameigendur áttu óskipt réttindi og báru óskipta skyldu, ef því var að skipta, að þrætulandinu bar stefndu að beina málsókninni jafnframt gegn þeim auk áfrýjandans M-kvk-ef. Ágreiningslaust er að þannig var aðild málsins til varnar í héraði, en auk þess var stefnt B-kvk-þgf R-kvk-þgf og S-kk-þgf R-kk-þgf, sem eru þinglýstir eigendur Laugavalla. Héraðsdómur féllst á kröfu stefnenda þar fyrir dómi. Áfrýjendur, sem saman eiga einn eignarhluta af 15 í jörðinni, en áfrýjandinn M-kvk-nf á ein spildu þá sem þrætan tengist, hafa einungis stefnt fyrir Hæstarétt þeim sem höfðuðu málið í héraði. Öðrum sameigendum, sem var stefnt fyrir dóm í héraði en létu þar málið ekki til sín taka, hafa þau ekki stefnt fyrir Hæstarétt. Eins og áður greinir varðar meginágreiningsefni málsins landsvæði sem annað hvort er í óskiptri sameign eignarhlutanna 15 eða er eign áfrýjandans M-kvk-ef. Réttindum sameigenda að landinu er þann veg háttað að óhjákvæmilegt var að þeir ættu allir aðild að málinu til sóknar eða varnar, sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Sú skipan gildir ekki aðeins í héraði heldur einnig fyrir Hæstarétti sbr. 166. gr. sömu laga. Þar sem þess var ekki gætt við áfrýjun héraðsdóms að aðrir sameigendur en stefndu ættu aðild að málinu verður að vísa því frá Hæstarétti.

Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður áfrýjendum gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.

Áfrýjendur, M-kvk-nf K-kvk-nf og Þ-kk-nf H-kk-nf Ó-kk-nf, greiði óskipt stefndu, Á-kvk-þgf V-kvk-þgf A-kvk-þgf, B-kk-þgf S-kk-þgf, B-kk-þgf M-kk-þgf Ó-kk-þgf, dánarbúi H-kk-ef T-kk-ef, J-kk-þgf P-kk-þgf, K-kk-þgf Þ. B-kk-þgf, K-kvk-þgf P-kvk-þgf, K-kk-þgf S-kk-þgf, S-kvk-þgf Ó-kvk-þgf, S-kk-þgf O-kk-þgf, S-kk-þgf Ó-kk-þgf og V-kk-þgf J-kk-þgf S-kk-þgf, samtals 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.