549/2002

Þann 19. desember 2000 var í Hæstarétti kveðinn upp dómur í málinu nr. 125/2000, sem höfðað hafði verið af Ö til viðurkenningar á því að T hefði verið óheimilt að skerða tekjutryggingu öryrkja í hjúskap vegna tekna maka. Varð niðurstaðan sú að þetta hefði T verið óheimilt á árunun 1994 til 1998 þar sem skerðingin byggðist á fyrirmælum reglugerðar,  sem ekki hafði lagastoð. Eftir breytingu þá, sem gerð var á almannatryggingalögum með lögum nr. 149/1998, var heimild til framangreindrar skerðingar ákveðin í 5. mgr. 17. gr. laganna. Taldist sú skerðing meiri en svo að hún tryggði öryrkjum þau lágmarksréttindi, sem fælust í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, þannig  að þeir fengju notið þeirra mannréttinda, sem 65. gr. hennar mælti þeim. Í kjölfar dómsins voru sett lög nr. 3/2001 um breytingu á almannatryggingalögum. Samkvæmt lögunum var örorkulífeyrisþegum, sem sætt höfðu skerðingu, greidd full tekjutrygging árin 1997 og 1998, en tekjutrygging vegna áranna 1999 og 2000 var skert með nýjum hætti. Ekkert var greitt vegna áranna 1994 til 1996 þar sem kröfur örorkulífeyrisþega vegna þeirra ára voru taldar fyrndar. IG krafðist þess í málinu að fá greiddar óskertar örorkubætur fyrir árin 1994 til 1996 og 1999 til 2000. Fallist var á það með héraðsdómara að kröfur IG vegna fyrrnefnda tímabilsins væru fyrndar, enda nægði lögsókn í viðurkenningarmáli Ö, eins og það var úr garði gert, ekki til að rjúfa fyrningu einstaklega ákveðinnar kröfu, sem reist væri á niðurstöðu dóms í því máli. Varðandi síðara tímabilið var talið að eftir uppsögu dóms í fyrra málinu hefðu örorkulífeyrisþegar átt kröfu til þess að fá greidda óskerta tekjutryggingu, þar sem skerðingarreglu 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga varð ekki beitt. Þessi kröfuréttindi þeirra nytu verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar og yrðu ekki skert með afturvirkri og íþyngjandi löggjöf. Nýrri skerðingarreglu samkvæmt lögum nr. 3/2001 yrði því heldur ekki beitt um greiðslu tekjutryggingar örorkulífeyrisþega á árunum 1999 og 2000. Var þannig fallist á kröfu IG um greiðslu á óskertum örorkulífeyri vegna þessara ára.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf og H-kk-nf H-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Héraðsdómi var áfrýjað 16. desember 2002. Áfrýjandi krefst þess aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.460.132 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt vaxtalögum af 308.477 krónum frá 1. janúar 1995 til 1. janúar 1996, af 624.435 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1997, af 952.752 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2000, af 1.299.391 krónu frá þeim degi til 1. janúar 2001 og af 1.460.132 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.151.655 krónur með dráttarvöxtum af 315.958 krónum frá 1. janúar 1996 til 1. janúar 1997, af 644.275 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2000, af 890.914 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2001 og af 1.151.655 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Atvikum málsins, lagaumhverfi þess og sjónarmiðum málsaðila er skilmerkilega lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram kvað Hæstiréttur hinn 19. desember 2000 upp dóm í máli nr. 125/2000: Tryggingastofnun ríkisins gegn Öryrkjabandalagi Íslands og gagnsök. Með honum viðurkenndi rétturinn, að aðaláfrýjanda í því máli hafi frá 1. janúar 1994 verið óheimilt á grundvelli 2. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 485/1995 um tekjutryggingu samkvæmt lögum um almannatryggingar nr. 117/1993 að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap með því að telja helming samanlagðra tekna beggja hjóna til tekna lífeyrisþegans í því tilviki, er maki hans er ekki lífeyrisþegi. Jafnframt var viðurkennt, að óheimilt hafi verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap frá 1. janúar 1999 samkvæmt 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998. Samkvæmt þessu var um að ræða tvenns konar tímabil með mismunandi réttarheimildum til skerðingar tekjutryggingar örorkulífeyrisþega í hjúskap, hið fyrra frá 1. janúar 1994 til ársloka 1998 og hið síðara frá 1. janúar 1999. Á fyrra tímabilinu var talið, að brostið hafi lagastoð til skerðingarinnar með reglugerð einni saman. Um tímabilið frá 1. janúar 1999 var niðurstaðan sú, að skipulag réttinda örorkulífeyrisþega, eins og því var fyrir komið með almannatryggingalögum eftir breytingu á þeim með lögum nr. 149/1998, tryggði þeim ekki þau lágmarksréttindi, sem fælust í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, á þann hátt að þeir fengju notið þeirra mannréttinda, sem 65. gr. hennar mælti þeim.

Í kjölfar þessa dóms voru sett lög nr. 3/2001 um breyting á almannatryggingalögum og er gerð grein fyrir þeim í héraðsdómi. Á grundvelli þeirra var örorkulífeyrisþegum, sem eins stóð á um og áfrýjanda, greitt það sem á vantaði fulla tekjutryggingu árin 1997 og 1998 en tekjutrygging árin 1999 og 2000, sem skert var með nýjum hætti. Ekkert var greitt vegna áranna 1994, 1995 og 1996, þar sem talið var, að kröfur örorkulífeyrisþega vegna þeirra ára væru fyrndar.

II.

Krafa Öryrkjabandalags Íslands í máli því, sem ráðið var til lykta með framangreindum dómi Hæstaréttar 19. desember 2000, var reist á heimild í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála fyrir félag eða samtök manna til að fá viðurkenningu dómstóla um tiltekin réttindi félagsmanna sinna. Öryrkjabandalagið hafði um langt árabil átt í útistöðum við stefnda og ríkisvaldið um þá hagsmuni félagsmanna sinna, er málsóknin laut að, og hefði verið unnt að bera ágreiningsefnið undir dómstóla fyrr en gert var. Í viðurkenningarmálinu voru ekki hafðar uppi greiðslukröfur eða krafa um viðurkenningu tiltekinna krafna örorkulífeyrisþega og var látið við það sitja að krefjast viðurkenningardóms um ólögmæti skerðingar tekjutryggingar örorkulífeyrisþega í hjúskap vegna tekna maka. Lögsókn af þessu tagi nægir ekki til að rjúfa fyrningu einstaklega ákveðinnar kröfu, sem reist er á niðurstöðu dóms í því máli. Krafa áfrýjanda er krafa um greiðslu vangreiddrar tekjutryggingar og lýtur hún sömu lögmálum og önnur kröfuréttindi. Fyrir því er löng dómvenja, að um tilvist og efni slíkra réttinda gildi almennar fyrningarreglur, sem stefndi hefur kosið að bera fyrir sig í þessu máli.

Með þessum athugasemdum og annars með skírskotun til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta úrlausn hans um kröfur áfrýjanda vegna áranna 1994 til 1996.

III.

Með áðurnefndum dómi Hæstaréttar var því slegið föstu, að með lögum nr. 149/1998 um breytingu á almannatryggingalögum hefði verið kveðið á um skerðingu tekjutryggingar örorkulífeyrisþega í hjúskap vegna tekna maka þannig, að stjórnarskrárvarinn réttur þeirra væri fyrir borð borinn. Á það var bent, að 76. gr. stjórnarskrárinnar yrði skýrð á þann veg, að skylt væri að tryggja að lögum rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti einhverrar lágmarksframfærslu eftir fyrirfram gefnu skipulagi, sem ákveðið væri á málefnalegan hátt. Löggjafinn hefði samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar vald um það, hvernig þessu skipulagi skyldi háttað, en það yrði þó að fullnægja þeim lágmarksréttindum, sem í 76. gr. fælust. Skipulag þetta gæti leitt til þess, að öryrki í hjúskap eða sambúð, sem ekki hefði aðrar tekjur en lífeyri almannatrygginga, fengi aðeins í tekjur grunnörorkulífeyri, sem þá nam 17.715 krónum á mánuði. Það yrði að telja aðalreglu íslensks réttar, að réttur einstaklinga til greiðslna úr opinberum sjóðum skyldi vera án tillits til tekna maka, en í lögum væri þó víða tekið tillit til hjúskaparstöðu fólks. Talið hefði verið, að einstaklingur í hjúskap eða sambúð þyrfti minna sér til framfærslu en sá, sem byggi einn. Gæti það því átt við málefnaleg rök að styðjast að gera nokkurn mun á greiðslum til einstaklinga úr opinberum sjóðum eftir því, hvort viðkomandi væri í sambúð eða ekki. Það væri á valdi löggjafans að ákveða þau mörk, sem örorkulífeyrir og tekjutrygging miðuðust við, svo fremi sem þau uppfylltu önnur ákvæði stjórnarskrárinnar, eins og þau yrðu skýrð með hliðsjón af þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum, sem íslenska ríkið hefði undirgengist. Þegar litið væri til skipulags réttinda örorkulífeyrisþega samkvæmt almannatryggingalögum og þeirra afleiðinga, sem í raun gæti af því leitt fyrir einstaklinga, yrði þágildandi skipulag ekki talið tryggja þeim þau lágmarksréttindi, sem í framangreindu stjórnarskrárákvæði fælust, á þann hátt að þeir fengju notið þeirra mannréttinda, sem 65. gr. stjórnarskrárinnar mælti þeim. Var því viðurkennt í dóminum, að óheimilt hefði verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap frá 1. janúar 1999 á þann hátt, sem gert var í þágildandi 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998. Loks var tekið fram, að í málinu væri því samkvæmt kröfugerð Öryrkjabandalags Íslands einungis ráðið til lykta, hvort skerðingarákvæði 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga samrýmdist ákvæðum stjórnarskrár.

Alþingi fer með fjárstjórnarvaldið samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar, sem mælir fyrir um það, að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Þannig er það verkefni löggjafans að ákveða, hvernig háttað skuli þeirri opinberu aðstoð, sem öryrkjum er látin í té. Svigrúmi löggjafans í þessu efni eru sett þau takmörk, að dómstólar eru bærir til að meta, hvort lagasetning um þau málefni samrýmist grundvallarreglum stjórnarskrárinnar. Í áðurnefndum dómi Hæstaréttar var því slegið föstu, að skerðing tekjutryggingar örorkulífeyrisþega í hjúskap frá 1. janúar 1999 samkvæmt 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998, hefði brotið í bága við stjórnarskrárvarinn rétt þeirra til félagslegrar aðstoðar. Þessari tilteknu skerðingu varð því ekki við komið. Þótt dómsorð hafi verið samhljóða kröfugerð Öryrkjabandalags Íslands í málinu ber að túlka það í ljósi forsendna dómsins sjálfs. Ekkert í þeim veitir tilefni til þeirrar ályktunar, að löggjafanum sé óheimilt að láta tekjur maka hafa áhrif á tekjutryggingu öryrkja til skerðingar, en því valdi eru þó settar þær skorður, sem að framan er lýst.

IV.

Eins og greinir í I. kafla dómsins varðar mál þetta tvenns konar tímabil með mismunandi réttarheimildum til skerðingar tekjutryggingar öryrkja í hjúskap. Á fyrra tímabilinu, frá 1. janúar 1994 til ársloka 1998, var skerðingin ákveðin með reglugerð nr. 485/1995, sbr. áður reglugerð nr. 351/1977 um tekjutryggingu, heimilisuppbót og heimildarhækkanir samkvæmt 19. gr. laga um almannatryggingar. Hæstiréttur taldi í dómi sínum 19. desember 2000, að ekki hefði verið nægjanleg heimild í lögum nr. 117/1993 fyrir ráðherra til að setja reglugerð, sem skerti tilkall bótaþega til fullrar tekjutryggingar. Við setningu laga nr. 3/2001 var gengið út frá því, að úr þessu yrði ekki bætt með nýrri löggjöf og því var í a. lið ákvæðis I til bráðabirgða í lögunum kveðið á um greiðslu óskertrar tekjutryggingar fyrir tímabilið 1. janúar 1997 til 31. desember 1998. Kröfur örorkulífeyrisþega vegna áranna 1994, 1995 og 1996 voru hins vegar taldar fyrndar.

Á síðara tímabilinu eða frá 1. janúar 1999 var skerðing tekjutryggingar örorkulífeyrisþega í hjúskap vegna tekna maka ákveðin með 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998. Hæstiréttur taldi, að þetta lagaákvæði dygði ekki til að skerða tekjutrygginguna, þar sem það fullnægði ekki áskilnaði 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar um félagslega aðstoð, sbr. 65. gr. Með 1. gr. laga nr. 3/2001 voru lögfest ný ákvæði um skerðingu tekjutryggingar öryrkja í hjúskap vegna tekna maka. Samkvæmt b. lið ákvæðis I. til bráðabirgða skyldi greiða tekjutryggingu fyrir tímabilið 1. janúar 1999 til 31. janúar 2001, sem reiknaðist á þann hátt, sem 1. gr. laganna kvað á um, en frá þannig reiknaðri tekjutryggingu skyldi draga þær greiðslur, sem áður hefðu verið inntar af hendi.

Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 3/2001 var um röksemdir þess að láta hin nýju skerðingarákvæði taka til síðara tímabilsins vísað í skýrslu starfshóps, sem ríkisstjórnin skipaði 22. desember 2000. Í skýrslunni kemur fram það álit, að hæstaréttardómurinn 19. desember 2000 geti ekki talist hafa fellt úr gildi ákvæði 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga heldur einungis þann efnisþátt ákvæðisins, sem gerði tekjutryggingu lægri en svo, að stæðist ákvæði 76. gr. stjórnarskrár. Af þessu leiddi, að leiðrétting aftur í tímann skyldi miðast við sams konar reglur og gilda ættu framvegis. Þetta gæti þó ekki gilt lengra aftur en til 1. janúar 1999, er lög nr. 149/1998 tóku gildi, en regla þeirra laga hafi samkvæmt dómi Hæstaréttar falið í sér meiri skerðingu en heimilt hafi verið. Lyti leiðréttingin nú að því að bæta úr því þetta tímabil og myndi allstór hópur öryrkja njóta hennar. Ekki væri gert ráð fyrir því, að nokkur glataði réttindum, sem hann hefði notið á tímabilinu 1. janúar 1999 til 31. janúar 2001. Það yrði því ekki í nokkru tilviki um íþyngjandi afturvirka ákvörðun að ræða.

V.

Í 17. gr. almannatryggingalaga er mælt fyrir um greiðslu tekjutryggingar til elli- og örorkulífeyrisþega. Það er meginregla greinarinnar, að þeir sem hafa tekjur undir ákveðnu lágmarki, skuli njóta hennar auk lífeyris. Áður en lög nr. 3/2001 tóku gildi var í 5. mgr. 17. gr. kveðið á um tiltekna skerðingu tekjutryggingar örorkulífeyrisþega í hjúskap vegna tekna maka, sem ekki nyti örorkulífeyris, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998. Með dómi Hæstaréttar 19. desember 2000 var komist að þeirri niðurstöðu, að þetta skerðingarákvæði gæti leitt til þess, að þessir bótaþegar nytu ekki þeirra lágmarksréttinda, sem fælust í 76. gr. stjórnarskrárinnar, á þann hátt að virt væru þau mannréttindi, sem 65. gr. mælti þeim. Var því viðurkennt í dóminum, að óheimilt hefði verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap frá 1. janúar 1999 á þann hátt, sem gert var í 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998. Þetta lagaákvæði var ekki talið standast stjórnskipunarlög og þar með varð skerðingarreglu þess ekki beitt. Eftir uppsögu dómsins áttu örorkulífeyrisþegar þannig kröfu til að fá tekjutryggingu greidda eftir meginreglunni, sem fram kom í 4. mgr. 17. gr., án skerðingar vegna tekna maka allt fram til þess, er lög nr. 3/2001 tóku gildi. Þessi kröfuréttindi örorkulífeyrisþega njóta verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar og verða ekki skert með afturvirkri og íþyngjandi löggjöf. Þótt ákvæði laga nr. 3/2001 um skerðingu tekjutryggingar vegna tekna maka séu bótaþegum hagfelldari en eldri ákvæði fela þau engu að síður í sér lægri bætur en þeir áttu rétt á samkvæmt meginreglunni um óskertar bætur og geta í því ljósi ekki verið ívilnandi. Af öllu þessu leiðir, að b. lið ákvæðis I til bráðabirgða í lögum nr. 3/2001 verður ekki beitt um greiðslu tekjutryggingar þeirra örorkulífeyrisþega, sem 5. til 7. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998, áttu við á tímabilinu frá 1. janúar 1999 til 31. janúar 2001.

Samkvæmt framansögðu á áfrýjandi rétt á greiðslu tekjutryggingar á síðastnefndu tímabili án skerðingar vegna tekna maka. Í kröfugerð hennar eru þær fjárhæðir taldar nema 246.639 krónum vegna ársins 1999 og 260.741 krónu vegna ársins 2000 eða samtals 507.380 krónum og hefur þá verið tekið tillit til þeirra greiðslna, sem áfrýjandi hefur þegar fengið vegna þessara ára. Í greinargerð stefnda í héraði og málflutningi hans fyrir Hæstarétti var gerður fyrirvari við útreikning áfrýjanda með hliðsjón af svokölluðu frítekjumarki. Ekki hefur þó verið gerð nánari grein fyrir því, hvernig stefndi telji útreikning dómkrafna áfrýjanda eiga að vera með tilliti til þess og er ekki unnt að taka afstöðu til þessa við úrlausn málsins. Verður áfrýjanda því dæmd framangreind fjárhæð ásamt dráttarvöxtum, eins og krafist er.

Rétt er, að stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði.

D ó m s o r ð:

Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, greiði áfrýjanda, I-kvk-þgf G-kvk-þgf, 507.380 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 246.639 krónum frá 1. janúar 2000 til 1. janúar 2001, af 507.380 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár og af sömu fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 900.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.