244/2001

G varð fyrir slysi í tímabundnu starfi, sem hann gegndi hjá sveitarfélaginu H. Átti slysið þann aðdraganda að unglingar í vinnuskóla H voru að ljúka störfum og gerðu sér af því tilefni dagamun, meðal annars með því að skvetta vatni hver á annan og á fullorðna, sem höfðu starfað með þeim um sumarið. Þar sem G lá á bakinu undir sláttuvél og reyndi að losa aðskotahlut úr vélinni komu aðvífandi tveir piltar, sem höfðu verið í vinnuskólanum og var hvor þeirra með stóra fötu með köldu vatni, sem þeir skvettu yfir G. Brást G við þessu með því að leitast við að koma sér undan sláttuvélinni. Við þetta rak G hægri öxlina harkalega upp undir öxul vélarinnar og hlaut við höggið áverka sem leiddu til tímabundins atvinnutjóns, varanlegrar örorku og varanlegs miska, sem hann krafði H um bætur fyrir ásamt bótum fyrir þjáningar. Viðbrögð G voru talin í alla staði eðlileg og að þeir, sem voru valdir að ófarnaði hans, hefðu jafnframt mátt sjá þau fyrir. Í ljósi framburðar vitna var lagt til grundvallar að tilteknir yfirmenn við vinnuskóla H hefðu sjálfir verið beinir þátttakendur í aðgerðinni gagnvart G. Umræddir starfsmenn H báru þannig sök á slysi G, en eins og atvikum var háttað voru engin efni til að láta G bera hluta tjóns síns. Skaðabótaskylda á tjóni G var því felld óskert á H sem vinnuveitanda þessara starfsmanna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júní 2001. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 18.903.385 krónur með 2% ársvöxtum frá 21. ágúst 1998 til 1. maí 1999 og með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti.

I.

Áfrýjandi varð fyrir slysi í tímabundnu starfi, sem hann gegndi hjá stefnda um sumarið 1998, en þar mun hann einkum hafa haft með höndum að slá tún og grasbletti í sveitarfélaginu og hirða af þeim. Samkvæmt gögnum málsins átti slysið þann aðdraganda að unglingar í vinnuskóla stefnda voru að ljúka störfum og gerðu sér af því tilefni dagamun föstudaginn 21. ágúst 1998, meðal annars með því að skvetta vatni hver á annan og á fullorðna, sem höfðu starfað með þeim um sumarið. Var þessi skemmtun unglinganna að mestu gengin um garð fyrir hádegi þann dag, en síðla morguns virðast þeir árangurslaust hafa reynt í fyrrnefndu skyni að ná til áfrýjanda, sem komst undan þeim með því að halda heim til sín í hádegishlé frá störfum. Um klukkan 13 kom hann aftur til vinnu og fór þá að áhaldahúsi stefnda, þar sem hann hugðist ná aðskotahlut úr sláttuvél, sem var með áföstum safnkassa og tengd við dráttarvél, en þessi tæki hafði hann notað um morguninn við störf sín. Til að losa þennan hlut, sem mun hafa verið járnvír, lagðist áfrýjandi á bakið undir sláttuvélinni og hugðist saga hann í sundur, en vélinni hafði þá verið lyft upp að aftan í sérstaka stillingu til þess að unnt væri að komast undir hana. Þar sem áfrýjandi lá við þessa iðju komu aðvífandi tveir piltar, sem höfðu verið í vinnuskólanum um sumarið. Var hvor þeirra með stóra fötu með köldu vatni, sem þeir skvettu yfir áfrýjanda. Brást áfrýjandi við þessu með því að leitast við að koma sér undan sláttuvélinni, sem af gögnum málsins að dæma var um 50 cm frá jörðu að framan en um 80 til 90 cm að aftan. Við þetta rak áfrýjandi hægri öxlina harkalega upp undir öxul, sem var neðan á safnkassanum. Í fyrstu virðast meiðsl, sem áfrýjandi hlaut af þessu, hafa verið talin minni háttar. Síðar sama dag fór hann þó á heilsugæslustöð, þar sem tekin var röntgenmynd af öxlinni, en af myndinni greindist ekki beinbrot og var öxlin talin vera í lið. Þegar læknismeðferð við verkjum og bólgu bar ekki árangur var áfrýjanda vísað til sérfræðings. Á vegum hans var öxl áfrýjanda mynduð á ný 25. september 1998. Kom þá í ljós beinbrot og rifa á liðpoka. Áfrýjandi gekkst undir aðgerðir af þessu tilefni en hefur ekki fengið fullan bata. Leiddu áverkar hans til tímabundins atvinnutjóns, varanlegrar örorku og varanlegs miska, sem hann krefur stefnda um bætur fyrir ásamt bótum fyrir þjáningar.

Stefndi tilkynnti Vinnueftirliti ríkisins fyrst um framangreint slys áfrýjanda 27. október 1998, án þess þó að aðdragandi þess væri rakinn frekar en svo að áfrýjandi hafi orðið fyrir því þegar hann hafi staðið upp undan dráttarvél, sem hann hafi verið að gera við. Þá gaf áfrýjandi skýrslu hjá lögreglunni 1. febrúar 1999 vegna slyssins, en sagði ekki nánar svo máli skiptir frá undanfara þess en gert var í skýrslu stefnda til vinnueftirlitsins. Lögreglan gerði ekki frekari ráðstafanir til að rannsaka slysið fyrr en að framkominni beiðni lögmanns áfrýjanda um það, en í bréfi hans af þessu tilefni 12. apríl 2000 var ítarlegar greint frá málsatvikum, eins og þau horfðu við áfrýjanda.

II.

Í skýrslu, sem áfrýjandi gaf við aðalmeðferð málsins í héraði, sagði hann meðal annars frá því að rétt fyrir áðurgreint slys hafi hann lagst á bakið undir sláttuvélina þannig að hann næði með höndunum í hnífa hennar, sem voru fremst á henni, þeim megin sem hún var tengd við dráttarvélina. Hann hafi ekki verið með höfuðið undir hnífunum vegna hættu á að hann fengi óhreinindi af þeim í augun. Hafi hann legið langsum undir miðri sláttuvélinni og fæturnir staðið að nokkru út undan henni að aftan. Hann kvaðst þá hafa orðið var við mannaferðir, en ekki hvarflað að sér að þar gætu verið unglingar úr vinnuskólanum, því þeir hafi átt að fara heim úr vinnu á hádegi. Þegar hann hafi skyndilega fengið yfir sig ískalt vatn hafi hans fyrsta hugsun verið sú að forða sér í flýti undan vélinni, enda hafi hann ekki vitað hvað var að gerast. Hann hafi farið af stað á hliðinni, en síðan ranglega talið sig vera kominn undan vélinni og risið upp með þeim afleiðingum að öxlin hafi rekist upp undir endann á öxlinum undir vélinni. Þetta hafi verið ein samfelld hreyfing hjá sér.

Í framhaldi af áðurgreindu bréfi lögmanns áfrýjanda 12. apríl 2000 tók lögreglan skýrslur meðal annars af M-kk-þgf Ó-kk-þgf, sem gegndi starfi verkstjóra hjá stefnda, R-kvk-þgf B-kvk-þgf H-kvk-þgf og G-kvk-þgf S-kvk-þgf P-kvk-þgf, sem voru flokkstjórar við vinnuskóla stefnda um sumarið 1998, og öðrum piltinum, sem hellti vatninu á áfrýjanda. Þau R-kvk-nf og M-kk-nf voru leidd sem vitni við aðalmeðferð málsins í héraði, svo og hinn pilturinn, sem kom við sögu í aðdragandanum að slysi áfrýjanda. Í lögregluskýrslu G-kvk-ef kom fram að í svokölluðum vatnsslag að morgni 21. ágúst 1998 hafi flest allir orðið rennandi blautir, en áfrýjandi þó alveg sloppið. Hafi því verið ákveðið „að gusa á hann þegar hann kæmi úr mat.“ G-kvk-nf hafi ásamt R-kvk-þgf fengið piltana tvo til liðs við sig. Þegar áfrýjandi hafi farið að gera við sláttuvélina hafi M-kk-nf látið þau vita gegnum talstöð að „nú væri lag“, því áfrýjandi væri kominn að áhaldahúsi stefnda. Piltarnir hafi verið tilbúnir með vatnsfötur og skvett yfir áfrýjanda þar sem hann „bograði undir sláttuvélinni.“ Hann hafi rokið upp og þá rekið sig í vélina. Framburður piltsins, sem gaf skýrslu hjá lögreglunni, var efnislega á sama veg um þessi atvik að frátöldu því að hann sá ekki þegar áfrýjandi rak sig í sláttuvélina. Fyrir dómi sagðist R-kvk-nf hafa verið stödd inni í áhaldahúsinu og fylgst með þegar piltarnir skvettu vatni yfir áfrýjanda, en M-kk-nf hafi verið staddur utan við húsið í bifreið og þaðan gert áður viðvart gegnum talstöð að tækifæri væri til að láta verða af þessu. Hún staðfesti jafnframt frásögn sína í lögregluskýrslu um að áfrýjandi hafi sprottið upp þegar hann fékk vatnið yfir sig og þá rekist upp undir sláttuvélina. Pilturinn, sem gaf skýrslu fyrir dómi, greindi frá því að þeim, sem biðu inni í áhaldahúsinu eftir tækifæri til að skvetta vatni á áfrýjanda, hafi verið tilkynnt í talstöð að hann lægi undir sláttuvélinni. Hafi þeir piltarnir látið verða af því honum algerlega að óvörum. Hafi hinn pilturinn hvatt sig til að taka þátt í þessu, en flokkstjórarnir G-kvk-nf og R-kvk-nf fylgst með. Aðspurður fyrir dómi sagðist M-kk-nf ekki muna hvort hann hafi tilkynnt gegnum talstöð að lag væri til að skvetta vatni á áfrýjanda, en „það gæti vel verið.“ Þá staðfesti hann frásögn sína í lögregluskýrslu um að áfrýjandi „vatt upp á bolinn og lyfti hægri öxlinni er hann fékk gusuna og við það rakst hann upp undir sláttuvélina.“

Í ljósi þessa framburðar vitna verður að leggja til grundvallar að áðurnefndir yfirmenn við vinnuskóla stefnda, verkstjórinn og flokkstjórarnir, hafi í félagi við unglinga, sem þar höfðu starfað, lagt á ráðin um að hrekkja áfrýjanda, þar sem hann var við vinnu sína, og fylgst með þegar unglingarnir hrundu þeim ráðagerðum í framkvæmd. Með þessu voru yfirmennirnir sjálfir beinir þátttakendur í aðgerðinni gagnvart áfrýjanda. Skiptir því engu hvort unglingarnir voru þegar hættir störfum hjá stefnda, svo sem hann hefur borið fyrir sig. Þessum yfirmönnum átti að vera fyllilega ljóst hvers kyns hætta gat fylgt því að hella skyndilega allmiklu köldu vatni yfir mann, sem átti einskis slíks von og lá á bakinu í þröngri aðstöðu undir sláttuvél við vinnu sína. Með áðurgreindum framburði vitna er nægilega sýnt að áfrýjandi brást við þessu óvænta atviki með því ósjálfrátt að reyna að komast í flýti undan sláttuvélinni, en rakst í þeirri viðleitni upp undir hana og hlaut þá áverkana, sem hann krefst nú bóta fyrir. Þessi viðbrögð áfrýjanda voru í alla staði eðlileg og máttu þeir, sem voru valdir að ófarnaði hans, jafnframt sjá þau fyrir. Umræddir starfsmenn stefnda bera þannig sök á slysi áfrýjanda, en eins og atvikum var hér háttað eru engin efni til að láta hann bera hluta tjóns síns. Verður því skaðabótaskylda á tjóni áfrýjanda felld óskert á stefnda sem vinnuveitanda þessara starfsmanna.

III.

Áfrýjandi reisir bótakröfu sína á hendur stefnda á örorkumati, sem hann aflaði sér hjá lækni 14. júní 2000, en þar var áfrýjandi talinn hafa verið með öllu óvinnufær frá slysdegi 21. ágúst 1998 til 6. mars 2000 og á sama tímabili haldinn þjáningum, sem veiti rétt til bóta samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þar af samtals 21 viku og fimm daga rúmliggjandi. Varanlegur miski áfrýjanda var metinn 20%, en varanleg örorka 50%. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi fékk stefndi dómkvadda tvo lækna til að leggja mat á afleiðingar slyss áfrýjanda. Í matsgerð þeirra 9. mars 2001 var komist að sömu niðurstöðu og í framangreindu örorkumati um tímabundna óvinnufærni áfrýjanda og varanlegan miska hans. Þá var heildartímabil til þjáningabóta metið á sama veg og í örorkumatinu, en matsmenn töldu þó áfrýjanda hafa verið rúmliggjandi í 21 viku og tvo daga. Dómkvöddu matsmennirnir komust að þeirri niðurstöðu að varanleg örorka áfrýjanda væri 30%.

Framangreint örorkumat, sem áfrýjandi styður kröfu sína við, var fengið af honum hjá einum lækni án samráðs við stefnda. Getur örorkumat þetta ekki gengið framar matsgerð tveggja sérfræðinga, sem dómkvaddir voru til starfa samkvæmt ákvæðum IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda eru ekki á henni neinir gallar, sem rýrt geta gildi hennar. Matsgerðinni hefur ekki verið hrundið með yfirmati. Hún verður því lögð til grundvallar við úrlausn málsins.

IV.

Áfrýjandi krefst bóta að fjárhæð 2.450.000 krónur vegna tímabundins atvinnutjóns. Þennan kröfulið skýrði hann þannig í héraðsdómsstefnu að hann hafi haldið launum hjá stefnda til 21. nóvember 1998 og geri því ekki kröfu um bætur vegna tímabilsins frá slysdegi til þess dags. Segist áfrýjandi hafa haft 125.000 krónur í mánaðarlaun fyrir störf sín hjá stefnda, en þeim sinnti hann í orlofi frá aðalstarfi sem skipverji á fiskiskipi, þar sem hann kveðst hafa haft að meðaltali 216.896 krónur í mánaðarlaun á fyrri hluta árs 1998. Á þessum grunni telur áfrýjandi sanngjarnt að miða við að meðallaun hans á tímabilinu, sem hann var að öðru leyti óvinnufær, hefðu numið 175.000 krónum á mánuði. Þetta tímabil telur áfrýjandi sem fjórtán mánuði frá janúar 1999 til mars 2000 og er þá tímabundið atvinnutjón hans fyrrgreind fjárhæð. Við aðalmeðferð málsins í héraði lagði stefndi fram útreikning af sinni hendi á tjóni áfrýjanda miðað við niðurstöður dómkvaddra matsmanna. Við útreikning á tímabundnu tjóni áfrýjanda tók stefndi mið af öllu hærri mánaðarlaunum en áfrýjandi miðar við samkvæmt áðursögðu, eða 207.828 krónum. Í því ljósi eru ekki efni til annars en að leggja til grundvallar þá fjárhæð, sem áfrýjandi krefst í bætur fyrir tímabundið atvinnutjón, en við útreikning hennar hefur hann samkvæmt áðursögðu þegar tekið tillit til launa úr hendi stefnda eftir slysdag. Samkvæmt gögnum málsins fékk áfrýjandi greidda dagpeninga á umræddu tímabili frá Tryggingastofnun ríkisins og úr slysatryggingu launþega, samtals 697.911 krónur. Verður sú fjárhæð að koma til frádráttar þessum lið í kröfu áfrýjanda, sbr. 2. mgr. 2. gr. skaðabótalaga. Að því gættu verða bætur handa honum vegna tímabundins atvinnutjóns 1.752.089 krónur.

Í kröfugerð sinni hefur áfrýjandi lagt til grundvallar að hann eigi rétt til þjáningabóta í samtals 555 daga og sé fjárhæð þeirra 577.482 krónur. Þar af hafi hann verið rúmliggjandi í 152 daga, en með fótaferð 403 daga. Styðst áfrýjandi í þessum efnum við niðurstöðu örorkumats. Í matsgerð dómkvaddra manna var sem áður segir komist að sömu niðurstöðu um heildarlengd tímabilsins, sem áfrýjandi á rétt til þjáningabóta fyrir, en þar var hann þó talinn hafa verið rúmliggjandi þremur dögum skemur en lagt var til grundvallar í örorkumati. Til samræmis við það, sem áður segir, verður við úrlausn málsins byggt á niðurstöðu matsmanna og áfrýjandi því talinn hafa verið rúmliggjandi 149 daga og með fótaferð 406 daga. Áfrýjandi hefur réttilega framreiknað fjárhæð þjáningabóta samkvæmt þágildandi 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga til verðlags á þeim tíma, sem hann hafði kröfu sína fyrst uppi gagnvart stefnda með höfðun málsins, sbr. 2. mgr. 15. gr. sömu laga. Samkvæmt þessu verða honum dæmdar þjáningabætur að fjárhæð samtals 575.315 krónur.

Krafa áfrýjanda um bætur fyrir varanlegan miska, 963.071 króna, er miðuð við sama miskastig og dómkvaddir matsmenn komust að niðurstöðu um. Fjárhæð þessa kröfuliðar er fundin sem hlutfall af miskabótum samkvæmt þágildandi 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga með sams konar framreikningi vegna verðlagsbreytinga og getið var hér að framan í sambandi við þjáningabætur. Verður þessi kröfuliður því tekinn að fullu til greina.

Áfrýjandi krefst bóta vegna varanlegrar örorku að fjárhæð 14.662.832 krónur. Við útreikning þess kröfuliðar miðar hann við 50% varanlega örorku samkvæmt áðurnefndu örorkumati, svo og að meðalárslaun hans á árunum 1995 til 1998 hafi numið 2.932.566 krónum, þegar talinn sé með 6% iðgjaldahluti vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Engar forsendur eru til að víkja á þennan hátt frá þeirri meginreglu þágildandi 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga að bætur fyrir varanlega örorku verði miðaðar við heildarlaun næstliðins árs fyrir þann dag, sem tjón varð. Af gögnum málsins verður ekki ráðið af nákvæmni hver þau laun áfrýjanda voru. Í fyrrnefndum útreikningi stefnda á tjóni áfrýjanda var miðað við að árslaun hans hafi numið 2.493.943 krónum, en að viðbættum iðgjaldahluta vinnuveitanda í lífeyrissjóð verði sú fjárhæð 2.643.579 krónur. Með því að áfrýjandi hefur ekki sjálfur lagt fram viðhlítandi gögn til að reikna út bætur fyrir varanlega örorku verður að styðjast við þennan útreikning stefnda. Á grundvelli matsgerðar dómkvaddra manna um 30% varanlega örorku áfrýjanda nemur tjón hans af þessum sökum 7.930.737 krónum, sbr. þágildandi 6. gr. skaðabótalaga. Áfrýjandi var 42 ára á slysdegi. Samkvæmt þágildandi 1. mgr. 9. gr. sömu laga ber því að lækka bætur til hans fyrir varanlega örorku um 17% og verður þá fjárhæð þeirra 6.582.512 krónur. Samkvæmt þágildandi 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga kemur til frádráttar þeim bótum greiðsla til áfrýjanda úr slysatryggingu launþega á 523.500 krónum. Á áfrýjandi þannig rétt á 6.059.012 krónum úr hendi stefnda samkvæmt þessum kröfulið.

Áfrýjandi hefur loks krafist greiðslu á 250.000 krónum fyrir annað fjártjón, sem hann nefnir svo, en til þess kveðst hann meðal annars telja ferðakostnað vegna læknismeðferðar, símkostnað og kaupverð lyfja. Fyrir slíkum liðum hefði áfrýjanda verið í lófa lagið að halda saman viðhlítandi gögnum, en hefur engin lagt fram. Verður þessum lið í kröfu hans því hafnað.

Samkvæmt öllu framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda bætur að fjárhæð 9.349.487 krónur. Í héraðsdómsstefnu krafðist áfrýjandi ársvaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga af tildæmdum bótum fyrir tímabilið frá slysdegi til þess dags, sem málið var þingfest í héraði, en frá þeim degi dráttarvaxta. Svo sem ljóst er af áðursögðu hefur áfrýjandi breytt kröfugerð sinni að þessu leyti fyrir Hæstarétti stefnda í óhag. Samkvæmt meginreglu 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 verður þeirri breytingu ekki komið að. Verða áfrýjanda því dæmdir vextir eins og nánar greinir í dómsorði.

Eftir þessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi svo sem í dómsorði segir. Vegna gjafsóknar áfrýjanda rennur sá málskostnaður í ríkissjóð.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda verður látið standa óraskað. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, Höfðahreppur, greiði áfrýjanda, G-kk-þgf E-kk-þgf G-kk-þgf, 9.349.487 krónur með 2% ársvöxtum frá 21. ágúst 1998 til 7. september 2000, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði í ríkissjóð samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda skal vera óraskað.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, 350.000 krónur.