259/2011

S hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem aðalkröfu í máli hans á hendur N hf. var vísað frá dómi. Með aðalkröfu sinni krafðist S hf. þess að tveir lánasamningar hans við L hf. yrðu lýstir ógildir frá upphafi. Hins vegar og samhliða krafðist hann ógildingar á tilgreindri ráðstöfun lánsfjárins. Með úrskurði héraðsdóms var aðalkröfu S hf. í heild sinni vísað frá og var í Hæstarétti staðfest sú niðurstaða að um væri að ræða atriði sem dómara máls bæri að gæta að sjálfsdáðum. Síðari hluta aðalkröfu S hf. taldi Hæstiréttur jafngilda kröfu um að kaupsamningarnir sem um ræddi yrðu ógiltir. S hf. hefði ekki gert neina grein fyrir því hvernig unnt væri að dæma um ógildingu þessara viðskipta í máli sem eingöngu væri beint að N hf. og þá í stað L hf. en ekki þeim aðilum sem kynnu að hafa selt umrædd verðbréf í þessum viðskiptum. Taldi Hæstiréttur að krafan væri vanreifuð að þessu leyti og uppfyllti ekki skilyrði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í fyrri hluta kröfu sinnar krafðist S hf. ógildingar á lánasamningum sínum við L hf. Taldi Hæstiréttur að yrði krafan tekin til greina myndi slíkur dómur leiða til þess að skuldbindingar hans til að endurgreiða lánin samkvæmt samningnum teldust ógildar. S hf. hefði hins vegar látið hjá líða að gera grein fyrir í kröfugerð sinni hvernig fara skyldi með lánsféð sem hann tók við. Staðfesti Hæstiréttur því niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að vísa einnig frá dómi fyrri hluta kröfu S hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 20. apríl 2011 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. apríl 2011, þar sem aðalkröfu sóknaraðila í máli hans á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdóm að taka aðalkröfu hans til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Með aðalkröfu sinni, sem vísað var frá héraðsdómi með hinum kærða úrskurði, krefst sóknaraðili þess annars vegar að tveir lánasamningar hans við Landsbanka Íslands hf. 12. mars og 22. ágúst 2007 verði lýstir ógildir frá upphafi. Hins vegar og samhliða krefst hann ógildingar á tilgreindum ráðstöfunum lánsfjárins sem hann telur upp í einstökum liðum. Var lánsfénu þar sagt hafa verið varið til kaupa á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. og „peningabréfum Landsbankans“ sem sóknaraðili segir bankann hafa annast á grundvelli samnings „um ráðgjöf um skulda- og áhættustýringu“ frá október 2005.

Af hálfu varnaraðila var í greinargerð til héraðsdóms krafist frávísunar á kröfum sóknaraðila um ráðstöfun lánsfjárins. Taldi hann kröfurnar ekki uppfylla skilyrði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ekki væri unnt að taka þær upp í dómsorð og mjög óljóst væri hvað sóknaraðila gengi til með kröfunum meðal annars vegna þess að ekki væri gerð krafa um að sá aðili sem sá um ráðstöfun fjárins, Landsbanki Íslands hf., sem nú væri í slitameðferð, endurgreiddi féð. Við munnlegan málflutning um frávísunarkröfu varnaraðila 25. mars 2011 breytti hann kröfunni og krafðist nú frávísunar á málinu í heild. Sóknaraðili mótmælti því sérstaklega við málflutninginn að þessi breyting kæmist að. Héraðsdómur taldi að um væri að ræða atriði sem dóminum bæri að gæta af sjálfsdáðum og væri þess vegna ekki fallist á að krafan væri of seint fram komin. Komst dómurinn síðan að þeirri niðurstöðu að vísa bæri aðalkröfu sóknaraðila í heild frá dómi en féllst ekki á kröfu varnaraðila að því er snerti varakröfu sóknaraðila. Verður staðfest sú niðurstaða í hinum kærða úrskurði að um hafi verið að ræða atriði máls sem dómara bar að gæta að sjálfsdáðum og verður hinum kærða úrskurði því ekki hnekkt á þeirri forsendu að héraðsdómur hafi farið út fyrir kröfu varnaraðila.

Í stefnu til héraðsdóms er tekið fram að varnaraðila sé stefnt þrátt fyrir að viðskipti sóknaraðila hafi verið við Landsbanka Íslands hf. Kveðst sóknaraðili í því efni styðjast við samkomulag málsaðila um málshöfðunina. Vísar hann þar til yfirlýsingar 17. febrúar 2010, sem undirrituð er af hálfu varnaraðila og Landsbanka Íslands hf., og hefur meðal annars að geyma svofelldan texta: „Hér með lýsa NBI hf. ... og Landsbanki Íslands hf. ... því yfir að NBI hefur tekið yfir réttindi og skyldur LBÍ gagnvart Soffaníasi Cecilssyni hf. ... þar með talið kröfuréttindi og tryggingarréttindi, í samræmi við ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda LBÍ til NBI.“

II

Síðari hluti aðalkröfu sóknaraðila lýtur að ógildingu á ráðstöfun lánsfjárins til tilgreindra kaupa á hlutabréfum og öðrum verðbréfum. Þessi krafa jafngildir kröfu um að kaupsamningar sem hér um ræðir verði ógiltir. Ekki verður séð að krafan sé byggð á því að Landsbanki Íslands hf. hafi verið seljandi þeirra bréfa sem um ræðir. Sóknaraðili hefur ekki gert neina grein fyrir því hvernig unnt sé að dæma um ógildingu þessara viðskipta í máli sem eingöngu er beint að varnaraðila, og þá í stað Landsbanka Íslands hf. á grundvelli nefndrar yfirlýsingar, en ekki þeim aðilum sem kunna að hafa selt umrædd verðbréf í þessum viðskiptum. Verður talið að krafa sóknaraðila uppfylli ekki skilyrði í e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og sé því vanreifuð að þessu leyti. Verður hinn kærði úrskurður af þessari ástæðu staðfestur um þennan hluta kröfu sóknaraðila.

Í fyrri hluta kröfu sinnar kefst sóknaraðili ógildingar á lánasamningum sínum við Landsbanka Íslands hf. Fyrir liggur að sóknaraðili fékk lánsféð greitt við lántökuna, þó að því hafi síðan verið ráðstafað með þeim hætti sem getur í síðari hluta kröfunnar og lánveitandinn Landsbanki Íslands hf. hafi séð um þá ráðstöfun fyrir hönd sóknaraðila. Ef krafa sóknaraðila um ógildingu lánasamninganna yrði tekin til greina myndi slíkur dómur leiða til þess að skuldbindingar hans til að endurgreiða lánin samkvæmt samningunum teldust ógildar. Í kröfugerð sinni hefur hann hins vegar ekki gert grein fyrir því hvernig færi þá með lánsféð sem hann veitti viðtöku. Ef lánasamningur er ógiltur með dómi hlýtur ógildingin að leiða til skyldu lántaka til að skila lánsfénu, eftir atvikum að frádregnum kröfum sem hann kynni að eiga á hendur viðsemjanda sínum vegna ógildingar samningsins. Má ef til vill ráða af samhengi fyrri og síðari hluta aðalkröfu sóknaraðila að hann telji sér ekki skylt að endurgreiða lánsféð þó að fallist yrði á kröfu hans um ógildingu lánssamninganna, þó að ekki sé sú ályktun vafalaus. Eins og hér stendur á verður að telja það nauðsynlega forsendu fyrir nefndri kröfu sóknaraðila að hann geri í kröfunni grein fyrir því hvernig fara skuli með lánsféð sem hann tók við. Verður ekki talið að varnaraðili þurfi að sæta því að um þetta sé dæmt án þess að jafnframt sé kveðið á um svo veigamikinn þátt við uppgjör á lánsviðskiptunum sem sóknaraðili krefst að ógilt verði. Hann hefur látið hjá líða að kveða á um þetta við kröfugerð sína og verður af þessari ástæðu fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að vísa einnig frá dómi fyrri hluta kröfu sóknaraðila.

Eftir atvikum þykir rétt að kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.