432/2003

B, sem keypt hafði hlut í félaginu N af A, krafðist ógildingar eða riftunar kaupsamningsins vegna þess að viðskiptaáætlun, sem lá til grundvallar kaupunum, hafi ekki gengið eftir. Talið var að áætlunin hafi gefið svo ranga mynd af N og viðskiptatækifærum þess að B væri, vegna brostinna forsendna, ekki bundinn af samningnum. Var A samkvæmt því dæmdur til að endurgreiða B umsamið kaupverð hlutabréfanna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. nóvember 2003 og krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda. Til vara krefst hann sýknu að svo stöddu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Vorið 2001 var stefndi útibússtjóri hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis en áfrýjandi stundaði viðskipti. Kom áfrýjandi að máli við stefnda í maímánuði og bað um að hann og félög á hans vegum yrðu tekin í bankaviðskipti í útibúi því, sem stefndi veitti forstöðu. Á fundum, sem aðilar áttu í framhaldi af því, mun hafa borið á góma einkahlutafélagið North Atlantic Computers Ísl. Félag þetta var að öllu leyti í eigu áfrýjanda, sem kvaðst í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi hafa keypt það fyrir 40.000 krónur á árinu 2000 eða 2001. Kom fljótlega til tals á fundum aðila að stefndi keypti hlut í félaginu, en þeim ber ekki saman um hvor þeirra hafi átt frumkvæði að viðræðum um þau kaup. Stefndi kvaðst í skýrslu fyrir héraðsdómi fljótlega hafa fengið upplýsingar og tölur úr viðskiptaáætlun, sem legið hafi fyrir varðandi félagið, en eintak af áætluninni hafi hann séð á skrifstofu áfrýjanda um mánaðamótin júní og júlí 2001. Áfrýjandi kvaðst fyrir héraðsdómi hafa kynnt stefnda kosti þá sem lægju í rekstri félagsins, en þeir hafi fyrst og fremst falist í viðskiptum erlendis.

Í málinu hafa verið lagðar fram tvær viðskiptaáætlanir vegna reksturs North Atlantic Computers Ísl ehf. Eru þær báðar dagsettar 12. júní 2001. Tekur önnur þeirra til tímabilsins 1. maí 2001 til 30. apríl 2002 en hin til tímabilsins 1. júlí 2001 til 30. júní 2002. Voru aðilar sammála um það í skýrslum sínum fyrir héraðsdómi að fyrrnefnda áætlunin hafi legið fyrir í júnímánuði 2001 áður en kaup tókust með aðilum. Í hinum áfrýjaða dómi er hins vegar vitnað til efnisatriða hinnar rekstraráætlunarinnar, en aðilar eru sammála um að hún hafi ekki legið fyrir fyrr en eftir að hin umdeildu kaup tókust og kveðst stefndi hafa fengið þá viðskiptaáætlun senda í tölvupósti 21. ágúst 2001.

Sú viðskiptaáætlun, sem stefnda var kynnt fyrir kaupin, er 11 blaðsíður að lengd. Fyrsti kafli hennar fjallar um rekstur og rekstrarfyrirkomulag félagsins. Er því lýst að það hafi gert einkasölusamning á Íslandi og sölusamning vegna Skandinavíu við rótgróinn austurrískan tölvuframleiðanda, Gericom AG. Hafi félagið einnig heimild til að selja vörur þessa framleiðanda í Eystrasaltslöndum, Rússlandi, Japan, og Bandaríkjunum, auk þess að hafa vilyrði um að verða alþjóðlegur einkasöluaðili á öllum tollfrjálsum svæðum heims. Þar segir að starfsemi North Atlantic Computers Ísl ehf. verði eingöngu heildsala og dreifing. Öll sala félagsins fari fram með svonefndu „pre-paid“ fyrirkomulagi þannig að hver pöntun verði fyrirfram borguð eða greiðsla vegna hennar í ábyrgð af hálfu banka kaupandans. Félagið þurfi því ekki að eiga neinn lager eða fjármagna áhættusöm innkaup. Stöðugildi hjá félaginu sé eitt og hálft, en áætlað sé að starfsmenn verði ekki fleiri en þrír til fimm, sem gefi góða mynd af hagkvæmni rekstrarins. Í síðari hluta fyrsta kafla er fjallað um framleiðandann Gericom AG, markaðsstöðu hans og framleiðsluvörur. Í öðrum kafla viðskiptaáætlunarinnar er fjallað um markaðinn. Þar er almenn umfjöllun um tölvumarkaðinn, fyrst og fremst markað fyrir fartölvur og flatskjái, en á því sviði sé ætlunin að félagið sérhæfi sig. Síðan er rætt um einstök markaðssvæði. Varðandi Ísland er tekið fram að gengið hafi verið frá samningi við ACO hf. um sölu á framleiðsluvörum Gericom AG. Markmið félagsins sé að ná 14% markaðhlutdeild á næstu 12 mánuðum. Varðandi Skandinavíumarkað er tekið fram að félagið eigi nú þegar í viðræðum við þrjú félög um sölu og dreifingu á framleiðsluvörum Gericom AG í Noregi, Svíþjóð og Danmörku. Gangi þær viðræður vel og sé áætlað að þeim ljúki um miðjan júlí. Markmið félagsins sé að ná 4,3% markaðshlutdeild á næstu 12 mánuðum. Í Bandaríkjunum og Suður-Ameríku hafi félagið þegar komið sér upp álitlegum viðskiptasamböndum sem lofi góðu. Í Eistlandi sé verið að leggja lokahönd á samning. Í Japan séu „heilmiklir möguleikar“ og „gríðarlegir“ í Rússlandi. Varðandi frísvæði er tekið fram að félagið hafi ágætis sambönd og verið sé að vinna að markaðssetningu. Í þriðja kafla áætlunarinnar er yfirlit yfir samninga félagsins. Þar er tekið fram að gerður hafi verið samningur við ACO hf. um sölu á 1.600 fartölvum og 200 flatskjám á Íslandi. Á lokastigi sé samningur við félagið Esknet í Eistlandi um sölu á að minnsta kosti 300 fartölvum og 100 flatskjám. Á umræðustigi séu samningar við þrjá aðila vegna sölu á markaði í Skandinavíu en vegna óska viðsemjenda sé ekki unnt að nafngreina þá að svo stöddu. Enn segir að „lágmarkskrafa“ félagsins við hvern þessara kaupenda sé sala á 15.000 fartölvum og 2000 flatskjám á næstu 12 mánuðum. Þá sé heldur ekki unnt að greina frá nöfnum viðsemjenda félagsins í Bandaríkjunum, Suður-Ameríku og Japan en ljóst sé að markmið, sem félagið hafi sett sér á þessum svæðum séu vel framkvæmanleg. Í fjórða kafla er rekstraráætlun fyrir tímabilið 1. maí 2001 til 30. apríl 2002. Í forsendum hennar er gert ráð fyrir sölu á 43.400 fartölvum og 2.300 flatskjám á þessu tímabili, að mestu leyti erlendis. Rekstrartekjur félagsins á tímabilinu eru áætlaðar 6.120.300.000 krónur og rekstrarhagnaður þess eftir skatta 266.128.846 krónur.

Fyrir héraðsdómi bar stefndi að áfrýjandi hafi sagt honum að nafngreindur starfsmaður hjá Kaupþingi hf. hafi áætlað markaðsverð félagsins og hafi kaupverð, sem stefnda stóð til boða á hlutunum, miðast við þá áætlun. Hafi honum verið gefin ástæða til að ætla að Kaupþing hf. hafi komið að gerð fyrrgreindrar viðskiptaáætlunar. Þá hafi verið fullyrt að sjóðir á vegum Kaupþings hf. myndu fjárfesta í félaginu um haustið. Í greinargerð áfrýjanda fyrir héraðsdómi er því haldið fram að Kaupþing hf. hafi komið að gerð viðskiptáætlunarinnar. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi tók áfrýjandi fram að það væri ekki allskostar rétt, en hins vegar hefði starfsmaður Kaupþings hf., frændi starfsmanns North Atlantic Computers Ísl ehf., aðstoðað við gerð hennar „á vinanótum“. Sérstaklega spurður um það hvort hann hafi nefnt við stefnda að starfsmaður Kaupþings hf. hafi komið að gerð viðskiptaáætlunarinnar kvaðst áfrýjandi ekki muna hvort hann hafi nefnt nafn þessa manns. Áfrýjandi kvað það hins vegar af og frá að Kaupþing hf. hafi fundið út það söluverð á hlutum í félaginu, sem stefnda hafi staðið til boða. Eftir að stefndi hafi keypt hlut í félaginu hafi alltaf verið ætlunin að selja Kaupþingi að minnsta kosti 20 til 30% hlut í því.

Þann 9. júlí 2001 gerðu áfrýjandi og stefndi, fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags, með sér samning um kaup á 5% hlutafé í títtnefndu einkahlutafélagi. Umsamið kaupverð var 8.500.000 krónur sem greiðast skyldi við undirritun samningsins. Þá var í samningnum ákvæði þess efnis að stefndi hefði tiltekinn forgangsrétt til að selja sinn hlut í félaginu kæmi til sölu frekari hluta í því.

Kaupverð hlutafjárins var ekki greitt við undirskrift kaupsamningsins eins og þar var þó kveðið á um. Kvaðst stefndi fyrir héraðsdómi hafa lýst því yfir við undirritun að hann hefði ekki handbært fé til greiðslu kaupverðsins. Varð það úr að aðilar leituðu til Verðbréfastofunnar til að fjármagna kaupin. Gaf stefndi 29. ágúst 2001 út þrjú skuldabréf til handhafa samtals að fjárhæð 9.515.000 krónur. Voru bréfin vaxtalaus og féllu í gjalddaga í einu lagi 20. febrúar 2003. Var áfrýjandi sjálfskuldarábyrgðarmaður á einu þeirra. Voru bréfin seld með afföllum fyrir milligöngu Verðbréfastofunnar 4. september 2001.

Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi kvað stefndi að honum hafi orðið ljóst er kom fram á árið 2002 að ekkert stæðist af viðskiptaáætluninni. Hafi hann þá viljað ganga úr félaginu og áfrýjandi ekki tekið því ólíklega að losa hann úr því án skaða. Hafi hann gert kröfu um riftum kaupsamningsins „svona sirka í mars.“ Áfrýjandi heldur því fram að stefndi hafi á þessu stigi ekki borið fyrir sig vanefndir eða blekkingar en viljað að áfrýjandi keypti hinn selda hlut til baka þar sem stefndi hefði ekki greiðslugetu til að standa við kaupin. Hafi stefndi ekki greitt framangreind skuldabréf á gjalddaga þeirra 20. febrúar 2002. Síðar kom Þ-kk-nf T-kk-nf S-kk-nf viðskiptafræðingur að málinu að beiðni áfrýjanda til að leita lausnar á ágreiningi aðila. Fyrir hans milligöngu lagði áfrýjandi fyrir stefnda „greinargerð vegna starfsemi NAC“, dagsetta 21. júní 2002. Er efni hennar að nokkru rakið í héraðsdómi. Í júnímánuði 2002 lagði Þ-kk-nf T-kk-nf fram ódagsetta tillögu að samkomulagi aðila um lausn á framangreindum ágreiningi. Er efni hennar einnig rakið í hinum áfrýjaða dómi. Ekki leiddi þessi tillaga til samkomulags. Verður ráðið af skýrslum aðila fyrir héraðsdómi að helst hafi strandað á því að stefndi hafi viljað að áfrýjandi greiddi samanlagt nafnverð framangreindra skuldabréfa eða 9.515.000 krónur fyrir 5% hlutinn, en áfrýjandi hafi verið tilbúinn til að kaupa þann hlut til baka fyrir sama verð og tilgreint var sem söluverð hans í kaupsamningnum 9. júlí 2001 eða 8.500.000 krónur.

Með bréfi 24. september 2002 lýsti stefndi yfir riftun á kaupunum og væri það ítrekun á fyrri munnlegri yfirlýsingu um riftun. Hafi áðurnefnd viðskiptaáætlun verið forsenda kaupanna en hún hafi reynst röng í öllum grundvallaratriðum. Krafðist stefndi endurgreiðslu á umsömdu kaupverði, 8.500.000 krónum, ásamt vöxtum frá samningsdegi. Höfðaði hann mál þetta með stefnu 21. nóvember 2002.

II.

Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína á því að stefndi sé ekki réttur aðili að málinu. Hann hafi ekki gert kaupsamninginn 9. júlí 2001 í eigin nafni heldur fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags. Þá hafi stefndi ekki síðar verið skráður fyrir hlutunum en þeir skráðir á nafn þriðja manns að hans ósk. Í skýrslu fyrir héraðsdómi sagði stefndi að ekki hafi orðið af stofnun hlutafélags þess, sem til var vitnað í kaupsamningnum. Þá hafi heldur ekki orðið af fyrirhuguðum viðskiptum sínum við þann mann, sem hann hafi á sínum tíma óskað eftir að yrði skráður fyrir 5% hlutnum. Meðal gagna málsins er yfirlýsing þess manns því til staðfestu. Kvaðst stefndi vera eigandi umræddra hluta. Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög getur óskráð hlutafélag hvorki öðlast réttindi né tekið á sig skyldur. Það getur heldur ekki verið aðili í öðrum dómsmálum en þeim, sem þar eru talin. Sá sem löggerning gerir fyrir hönd óskráðs hlutafélags ber persónulega ábyrgð á efndum hans, sbr. 2. mgr. tilvitnaðrar lagagreinar. Eðli máls samkvæmt verður sama regla að gilda þegar sótt eru réttindi vegna hlutafélags, sem ekki hefur verið stofnað. Er stefndi því réttur aðili að máli vegna krafna er af samningnum kunna að rísa.

Eins og að framan er rakið er ekki ágreiningur um að stefnda voru kynntir þeir kostir, sem áfrýjandi taldi að fælust í starfsemi North Atlantic Computers Ísl ehf. áður en kaupsamningurinn 9. júlí 2001 var gerður. Verður á því byggt að honum hafi fyrir kaupin verið kynnt sú viðskipaáætlun, sem aðilar eru sammála um að fyrir hafi legið í júnímánuði 2001, en efni hennar voru gerð skil hér að framan. Þá verður að leggja til grundvallar að stefnda hafi verið gefið til kynna að Kaupþing hf. eða starfsmaður þess hafi komið að gerð áætlunarinnar.

Í skýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram að félagið hafi ekki selt eina einustu tölvu erlendis, en samkvæmt áætluninni yrði velta og tekjur félagsins fyrst og fremst vegna erlendra viðskipta. Meðal gagna málsins er ársreikningur margnefnds félags fyrir árið 2002. Kemur þar fram að vörusala félagsins var 23.015.586 krónur árið 2001 en 35.534.900 krónur árið 2002. Nam tap af rekstri félagsins 215.342 krónum fyrra rekstrarárið en 7.049.107 krónum það síðara. Af þessu sést að því fór víðs fjarri að viðskiptaáætlunin gengi eftir.

Stefnda mátti vera ljóst að rekstur North Atlantic Computers Ísl ehf. var háður mikilli óvissu og að hann tók verulega áhættu með kaupum sínum á hlutafé í félaginu. Það að viðskiptaáætlunin gekk ekki eftir varðandi veltu og hagnað er í sjálfu sér ekki sönnun þess hún hafi verið óraunhæf. Af áætluninni sjálfri var ljóst að hún byggði fyrst og fremst á væntingum um árangur samningaviðræðna við erlenda kaupendur en ekki á gerðum samningum. Þar var þó lagt mat á líkindi þess að samningar tækjust. Var meðal annars fullyrt að samningar við nafngreint fyrirtæki í Eistlandi væru á lokastigi, að áætlað væri að samningaviðræðum við fyrirtæki, sem óskuðu nafnleyndar, vegna sölu til Skandinavíu lyki um miðjan júlí 2001 og að markmið félagsins um sölu í Bandaríkjunum, Suður-Ameríku og Japan væru vel framkvæmanleg. Verður að telja að sönnunarbyrðin fyrir því að þær væntingar, sem áætlunin byggði á, hafi verið raunhæfar og hún þar með forsvaranleg hvíli á áfrýjanda. Sú sönnun hefur honum ekki tekist, en í málinu eru engin gögn sem styðja áætlunina að þessu leyti. Verður að telja að viðskiptaáætlunin hafi gefið svo ranga mynd af félaginu og viðskiptatækifærum þess að stefndi sé, vegna brostinna forsendna, ekki bundinn af samningi sínum 9. júlí 2001 um kaup á 5% hlutafjár í því.

Áfrýjandi krefst til vara sýknu að svo stöddu af kröfu stefnda þar sem stefndi hafi ekki greitt skuldabréf þau, sem hann gaf út 29. ágúst 2001, en áfrýjandi sé ábyrgur fyrir greiðslu þeirra. Áfrýjandi ber sjálfskuldarábyrgð á einu bréfanna að fjárhæð 4.750.000 krónur samkvæmt texta þess. Hin bréfin tvö bera það ekki með sér að áfrýjandi sé ábyrgur fyrir greiðslu þeirra. Sú ábyrgð sem áfrýjandi kann að hafa tekið á greiðslu umræddra skuldabréfa er sjálfstæður gerningur. Verður ógildi kaupsamnings aðila um hlutabréfin og endurgreiðsla kaupverðs þeirra ekki tengd því hvort á slíka ábyrgð áfrýjanda kunni að reyna. Varakröfu áfrýjanda verður því hafnað.

Verður áfrýjandi samkvæmt framansögðu dæmdur til að endurgreiða stefnda umsamið kaupverð hlutabréfanna, 8.500.000 krónur, með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Eru engin efni til að verða við kröfu stefnda um að áfrýjanda verði gert að greiða honum hærri fjárhæð. Munur á samanlögðu nafnverði skuldabréfanna þriggja, sem út voru gefin 29. ágúst 2001, og umsömdu kaupverði hlutabréfanna er í raun fjármagnskostnaður vegna þess að stefndi hafði ekki handbært fé til standa við kaupsamninginn af sinni hálfu. Verður hann sjálfur að bera þann kostnað.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, A-kk-nf S-kk-nf J-kk-nf, greiði stefnda, B-kk-þgf E-kk-þgf, 8.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. febrúar 2002 til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.