773/2013

S hf. og G hf. gerðu meðal annars með sér sex gjaldmiðlaskiptasamninga árið 2008 sem voru á gjalddaga 24. október, 18. nóvember og 1. desember það ár. Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki til að víkja stjórn G hf. frá, taka yfir vald hluthafafundar í honum og setja yfir hann skilanefnd og var G hf. síðar tekinn til slita 22. apríl 2009. G hf. efndi ekki fyrrgreinda samninga við S hf., sem lýsti af því tilefni kröfum við slit G hf. Úrlausn um ágreining sem reis um viðurkenningu þessara krafna við slitin var beint til héraðsdóms. Málsaðilar voru sammála um að miða skyldi uppgjör samninganna við gjalddaga hvers þeirra fyrir sig, en greindi á um við hvaða gengi íslenskrar krónu, gagnvart þeim erlendu gjaldmiðlum sem samningarnir vörðuðu, skyldi miða uppgjörið. S hf. bar því við að leggja bæri til grundvallar gengi sem Seðlabanki Evrópu hefði skráð á gjalddaga hvers samnings, en G hf. hélt því fram að miða bæri við skráð gengi hjá Seðlabanka Íslands. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að þótt gengisskráning Seðlabanka Íslands samkvæmt 1. málslið 19. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands og þágildandi reglum nr. 913/2002 um gjaldeyrismarkað hefði ekki getað tekið mið af verði erlendra gjaldmiðla á skipulegum gjaldeyrismarkaði hér á landi á því tímabili, sem málið varðaði, yrði ekki fram hjá því litið að á þeim tíma hefðu farið fram viðskipti hér á landi með erlenda gjaldmiðla, sem staðið hefðu til boða eftir skráðu gengi seðlabankans að gættum reglum um takmarkaðar heimildir til gjaldeyriskaupa, og hefði gengið að því leyti verið í samræmi við raunverulegar aðstæður á markaði. Að virtri forsögu 19. gr. laga nr. 36/2001 orkaði ekki tvímælis að það gengi, sem nota ætti samkvæmt 2. málslið greinarinnar til viðmiðunar í samningum og dómsmálum þegar önnur gengisviðmiðun væri ekki sérstaklega tiltekin, gæti hvort heldur stuðst við 1. málslið eða 3. málslið hennar. Var uppgjör skiptasamninga S hf. og G hf. því miðað við það gengi sem Seðlabanki Íslands skráði á gjalddögum samninganna samkvæmt 3. málslið 19. gr. laga nr. 36/2001.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. desember 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. nóvember 2013, þar sem viðurkenndar voru sex kröfur, sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila, að fjárhæð samtals 10.543.027.330 krónur og þeim skipað í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að kröfur sínar verði aðallega viðurkenndar að samanlagðri fjárhæð 34.241.703.713 krónur, en til vara 24.378.599.534 krónur. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Eftir ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 17. mars 2014.

I

Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila tók hann á árinu 2005 svonefnt sambankalán í erlendum gjaldmiðlum, sem varnaraðili, sem þá hét Glitnir banki hf., átti meðal annarra hlut að og var upphaflega að fjárhæð 35.000.000.000 krónur. Sóknaraðili kveðst meðal annars sökum tilmæla lánveitendanna hafa allt frá árinu 2006 gert gjaldmiðlaskiptasamninga við varnaraðila til að verjast áhættu af breytingum á gengi íslenskrar krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum vegna lántökunnar. Í þessu skyni gerðu aðilarnir meðal annars tvo samninga um framvirk gjaldmiðlaviðskipti 25. ágúst 2008. Með öðrum þeirra seldi sóknaraðili 13.264.309 sterlingspund, sem varnaraðili átti að greiða 2.032.755.354 krónur fyrir, en varnaraðili skuldbatt sig til að selja sóknaraðila sömu fjárhæð í erlenda gjaldmiðlinum 24. október 2008 fyrir 2.059.947.188 krónur. Með hinum samningnum seldi sóknaraðili 71.502.919 evrur fyrir 8.690.464.775 krónur og bar varnaraðila að selja sóknaraðila sömu fjárhæð í evrum 24. október 2008 fyrir 8.817.024.942 krónur. Þá gerðu aðilarnir tvo aðra samninga um framvirk gjaldmiðlaviðskipti 28. ágúst 2008. Samkvæmt öðrum þeirra seldi sóknaraðili 22.000.000 svissneska franka fyrir 1.654.840.000 krónur, en varnaraðili skuldbatt sig til að selja sóknaraðila sömu fjárhæð í erlenda gjaldmiðlinum 1. desember 2008 fyrir 1.699.940.000 krónur. Með hinum samningnum seldi sóknaraðili 50.000.000 bandaríkjadali fyrir 4.120.500.000 krónur, en varnaraðili hét því að selja honum sömu fjárhæð í bandaríkjadölum 1. desember 2008 fyrir 4.228.500.000 krónur. Loks gerðu aðilarnir tvo samninga um framvirk gjaldmiðlaviðskipti 16. september 2008. Í öðrum þeirra var kveðið á um að sóknaraðili seldi 49.406.476 bandaríkjadali fyrir 4.545.395.792 krónur, en varnaraðila bæri að selja honum sömu fjárhæð í bandaríkjadölum 18. nóvember 2008 fyrir 4.611.600.470 krónur. Með hinum samningnum seldi sóknaraðili 21.553.223 svissneska franka fyrir 1.784.606.864 krónur, en varnaraðili átti að selja sóknaraðila sömu fjárhæð í erlenda gjaldmiðlinum 18. nóvember 2008 fyrir 1.811.979.458 krónur. Í öllum þessum sex samningum var mælt fyrir um að taka ætti fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum, sem sóknaraðili seldi varnaraðila, af nánar tilgreindum gjaldeyrisreikningum þess fyrrnefnda hjá þeim síðarnefnda og átti varnaraðili að greiða kaupverðið með því að leggja viðeigandi fjárhæð í íslenskum krónum inn á tékkareikning sóknaraðila hjá sér. Það gagnstæða átti síðan að gerast á gjalddaga samninganna þegar varnaraðili seldi sóknaraðila fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum fyrir íslenskar krónur.

Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði neytti Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að víkja stjórn varnaraðila frá, taka yfir vald hluthafafundar í honum og setja yfir hann skilanefnd, en varnaraðili var síðan tekinn til slita 22. apríl 2009. Varnaraðili efndi ekki framangreinda samninga við sóknaraðila, sem lýsti 25. nóvember 2009 sex kröfum af því tilefni við slit varnaraðila. Samanlagðar námu þessar kröfur sömu fjárhæð og fyrrgreindri aðalkröfu sóknaraðila hér fyrir dómi, en við útreikning þeirra studdist hann við gengi erlendu gjaldmiðlanna, sem hann kvað Seðlabanka Evrópu hafa skráð á gjalddaga hvers samnings. Slitastjórn varnaraðila viðurkenndi á hinn bóginn þessar kröfur með fjárhæðinni, sem héraðsdómur tók til greina og áður var getið, en við útreikning hennar var tekið mið af skráðu gengi erlendu gjaldmiðlanna hjá Seðlabanka Íslands á gjalddögum samninganna. Ágreiningi, sem reis milli aðilanna af þessu tilefni, var beint til héraðsdóms, þar sem mál þetta var þingfest 29. apríl 2011.

II

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður ekki litið svo á að ákvæði almennra skilmála fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti, sem Samband íslenskra viðskiptabanka og Samband íslenskra sparisjóða gáfu út í febrúar 1998 og sóknaraðili hefur vísað til í málatilbúnaði sínum, geti varðað úrlausn um við hvaða gengi íslenskrar krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum verði miðað við uppgjör áðurgreindra samninga aðilanna.

Í málatilbúnaði varnaraðila hefur meðal annars verið vísað til þess að í samningum aðilanna, sem málið varðar, hafi í öllum tilvikum verið miðað við skráð gengi Seðlabanka Íslands við ákvörðun fjárhæða í íslenskum krónum, sem varnaraðili greiddi sóknaraðila við gerð samninganna. Telur varnaraðili að í þessu hafi í raun falist samningur aðilanna um að beita jafnframt skráðu gengi seðlabankans við uppgjör á gjalddaga samninganna. Fyrir þessari málsástæðu varnaraðila er ekkert hald í texta samninganna og verður henni þegar af þeirri ástæðu hafnað.

Samkvæmt 1. málslið 19. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands skal hann skrá gengi krónunnar gagnvart helstu gjaldmiðlum hvern virkan dag, sem skipulegir gjaldeyrismarkaðir eru almennt starfandi. Í 2. málslið sömu lagagreinar segir að það gengi skuli notað til viðmiðunar í opinberum samningum, dómsmálum og öðrum samningum þegar önnur gengisviðmiðun er ekki sérstaklega tiltekin. Með 3. málslið greinarinnar er seðlabankanum enn fremur heimilað að skrá gengi krónunnar á þeim dögum, sem skipulegir gjaldeyrismarkaðir eru almennt ekki starfandi. Í 3. mgr. 18. gr. laganna er bankanum falið að setja reglur um starfsemi skipulegra gjaldeyrismarkaða og gerði hann það með reglum nr. 913/2002 um gjaldeyrismarkað, sem í gildi voru þegar atvik málsins gerðust. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. reglnanna átti seðlabankinn að skrá gengisvísitölu og opinbert viðmiðunargengi íslensku krónunnar með hliðsjón af leiðbeinandi verðtilboðum viðskiptavaka eða því verði, sem myndast hefði í viðskiptum hans og viðskiptavaka. Eins og mál þetta liggur fyrir verður að byggja á því að frá því Fjármálaeftirlitið neytti heimilda í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 til að setja skilanefnd yfir varnaraðila, Landsbanka Íslands hf. og Kaupþing banka hf. 7. og 8. október 2008 og fram yfir síðustu gjalddaga samninga aðilanna 1. desember sama ár hafi ekki verið fyrir hendi viðskiptavakar til að gegna því hlutverki, sem um ræddi í 1. mgr. 7. gr. reglna nr. 913/2002. Af þeim ástæðum gat gengisskráning Seðlabanka Íslands samkvæmt 19. gr. laga nr. 36/2001 ekki tekið mið á þessu tímabili af verði erlendra gjaldmiðla á skipulegum gjaldeyrismarkaði hér á landi. Fram hjá því verður á hinn bóginn ekki litið að seðlabankanum er með 3. málslið sömu lagagreinar veitt fyrrgreind heimild til að skrá gengi krónunnar á þeim dögum, sem skipulegir gjaldeyrismarkaðir eru ekki starfandi. Á tímabilinu, sem mál þetta varðar, fóru fram viðskipti hér á landi með erlenda gjaldmiðla, sem stóðu til boða eftir skráðu gengi seðlabankans að gættum reglum um takmarkaðar heimildir til gjaldeyriskaupa, og var gengið að því leyti í samræmi við raunverulegar aðstæður á markaði. Að virtri forsögu 19. gr. laga nr. 36/2001 orkar ekki tvímælis að það gengi, sem nota á samkvæmt 2. málslið greinarinnar til viðmiðunar í samningum og dómsmálum þegar önnur gengisviðmiðun er ekki sérstaklega tiltekin, getur hvort heldur stuðst við 1. málslið eða 3. málslið hennar. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Síminn hf., greiði varnaraðila, Glitni hf., 1.000.000 krónur í kærumálskostnað.