558/2007

M o.fl. kröfðust þess að viðurkennt yrði að forstjóra og öðrum starfsmönnum S væri skylt að víkja sæti við rannsókn á ætluðum brotum M o.fl. gegn samkeppnislögum. Töldu M o.fl. að með réttu mætti draga óhlutdrægni S í efa, sbr. 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga, vegna tiltekinna ummæla forstjóra S. Ekki þótti sýnt að forstjóri S hefði sýnt af sér háttsemi sem væri til marks um að hann bæri slíkan hug til M o.fl. að með réttu mætti telja hættu á að ómálefnaleg sjónarmið réðu gerðum hans. Var S því sýknað af kröfu M o.fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. október 2007. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 31. október 2007. Þeir krefjast þess að hann verði staðfestur að öðru leyti en því að viðurkennt verði að öllum starfsmönnum aðaláfrýjanda beri að víkja sæti við meðferð stjórnsýslumáls, sem hafi byrjað með húsleit hans hjá gagnáfrýjendum 5. júní 2007. Þá krefjast þeir málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og nánar greinir í héraðsdómi bárust aðaláfrýjanda kvartanir 5. desember 2006 og 26. apríl 2007 frá Mjólku ehf. á hendur gagnáfrýjandanum Osta- og smjörsölunni sf. og MS svf. vegna skaðlegrar undirverðlagningar á vörum síðastnefndu félaganna, sem svo var nefnd, í samkeppni við það fyrstnefnda. Fyrir liggur í málinu samningur, sem MS svf., gagnáfrýjandinn Auðhumla svf. og Kaupfélag Skagfirðinga svf. gerðu 28. nóvember 2006 um aðild sína að gagnáfrýjandanum Mjólkursamsölunni ehf. og rekstur þess félags, en í samningnum var meðal annars kveðið á um sameiningu MS svf. og gagnáfrýjandans Auðhumlu svf. undir nafni þess síðarnefnda, svo og að gagnáfrýjandinn Mjólkursamsalan ehf. tæki yfir allan rekstur gagnáfrýjandans Osta- og smjörsölunnar sf. og Norðurmjólkur ehf. ásamt mjólkurvinnslu á vegum MS svf. Í tilefni af framangreindum kvörtunum frá Mjólku ehf. leitaði aðaláfrýjandi 4. júní 2007 heimildar til húsleitar hjá gagnáfrýjendum vegna gruns, sem aðaláfrýjandi kvað vera uppi um brot þeirra gegn ákvæðum 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Heimild til þessa var veitt með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur sama dag á grundvelli 20. gr. samkeppnislaga. Aðaláfrýjandi neytti heimildarinnar með leit í húsakynnum gagnáfrýjenda að Bitruhálsi 1 í Reykjavík 5. júní 2007, þar sem meðal annars mun hafa verið lagt hald á skjöl í vörslum þeirra og afrit tekin af gögnum í tölvubúnaði, en haldlögðum skjölum mun hafa verið skilað aftur til gagnáfrýjenda 13. sama mánaðar.

Gagnáfrýjendur kröfðust þess með bréfi til aðaláfrýjanda 15. júní 2007 að allir starfsmenn hans vikju sæti við meðferð framangreinds máls með vísan til 6. töluliðar 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þar sem gagnáfrýjendur teldu að með réttu mætti draga „óhlutdrægni Samkeppniseftirlitsins í efa“. Þetta rökstuddu gagnáfrýjendur nánar tiltekið með því að í fyrsta lagi hefði forstjóri aðaláfrýjanda, P-kk-nf G-kk-nf P-kk-nf, látið orð falla í erindi á málþingi 5. júní 2007 um að „samkeppnisleg mismunun væri í mjólkuriðnaðinum og nefndi þar sérstaklega mál Osta- og smjörsölunnar og Mjólku ehf.“ Að auki hafi hann í blaðaviðtölum 18. október 2006 og 7. júní 2007 tjáð sig á nánar tilgreindan hátt um atriði, sem vörðuðu sameiningu afurðastöðva í mjólkuriðnaði og ákvæði 71. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, svo sem því var síðast breytt með 2. gr. laga nr. 85/2004, en þar er veitt heimild fyrir slíkri sameiningu án tillits til reglna samkeppnislaga. Í öðru lagi hafi í áliti nr. 1/2006, sem aðaláfrýjandi lét frá sér fara 13. október 2006 á grundvelli 18. gr. samkeppnislaga, komið fram sú skoðun að ákvæði laga nr. 99/1993 væru mjög samkeppnishamlandi og fráleit, en í álitinu væri „mjög sterklega gefið í skyn að mjólkursamlög í landinu vinni í raun saman gegn Mjólku ehf. og þeim tilmælum beint til landbúnaðarráðherra að breyta lögunum.“ Mætti álykta meðal annars af þessu að forstjóri aðaláfrýjanda hefði þegar gert upp hug sinn til gagnáfrýjenda. Í þriðja lagi hafi aðaláfrýjandi í beiðninni 4. júní 2007 um heimild til húsleitar tekið þannig til orða að hann virtist ekki telja neinn vafa um að gagnáfrýjendur hefðu gerst sekir um þá háttsemi, sem til rannsóknar væri. Loks í fjórða lagi hafi forstjóri aðaláfrýjanda tjáð sig ósæmilega um gagnáfrýjendur á fundi sínum og tveggja annarra starfsmanna aðaláfrýjanda með lögmanni gagnáfrýjenda 1. desember 2006, þar sem hann hafi meðal annars rætt um ákvæði laga nr. 99/1993 sem ólög og lokið svo máli sínu með eftirfarandi orðum: „Ég ætla bara að segja eitt við þig, svei ykkur.“ Með bréfi 22. júní 2007 hafnaði forstjóri aðaláfrýjanda kröfu gagnáfrýjenda um að starfsmenn aðaláfrýjanda vikju sæti í málinu.

II.

Gagnáfrýjendur lögðu stefnu í máli þessu fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur 4. júlí 2007 ásamt beiðni um að það sætti flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómstjóri hafnaði beiðninni 9. júlí 2007 og var eftir kröfu gagnáfrýjenda kveðinn upp úrskurður um það efni 11. sama mánaðar, sbr. 3. mgr. 123. gr. sömu laga. Þeim úrskurði var hrundið með dómi Hæstaréttar 27. ágúst 2007 í máli nr. 388/2007 og var stefnan gefin út af héraðsdómara 28. sama mánaðar. Líta verður svo á að með dómi þessum hafi Hæstiréttur tekið afstöðu til þess hvort ákvæði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 standi málsókn gagnáfrýjenda í vegi. Geta því ekki komið hér frekar til álita röksemdir aðaláfrýjanda, sem lúta að því að gagnáfrýjendum hafi vegna fyrirmæla 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga, sbr. 40. gr. samkeppnislaga, ekki verið fært að leita úrlausnar dómstóla um hæfi starfsmanna hans til að fara með mál gagnáfrýjenda fyrr en því væri lokið fyrir stjórnvöldum.

III.

Í málinu leita gagnáfrýjendur viðurkenningar á því að forstjóra aðaláfrýjanda sé skylt ásamt öðrum starfsmönnum hans að víkja sæti við meðferð þess máls, sem áður er getið. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi reisa gagnáfrýjendur kröfu um þetta á málsástæðum, sem svara efnislega til röksemdanna, sem haldið var fram í fjórum liðum í fyrrgreindu bréfi til aðaláfrýjanda 15. júní 2007. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að þau atriði, sem þrjár fyrstu málsástæður gagnáfrýjenda lúta að, geti ekki leitt til þess að krafa þeirra verði tekin til greina.

Stendur þá eftir til úrlausnar hvort forstjóra og eftir atvikum öðrum starfsmönnum aðaláfrýjanda beri að víkja sæti við meðferð máls gagnáfrýjenda vegna vanhæfis, sem leitt verði af ummælum forstjórans á fundi með tveimur starfsmönnum hans og lögmanni gagnáfrýjenda 1. desember 2006. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi mun fundur þessi hafa verið haldinn til að fjalla um mál, sem var rekið fyrir aðaláfrýjanda og gagnáfrýjendum óviðkomandi, en lögmaður þeirra mun þó hafa boðað fyrir fram að hann hygðist nýta þetta tækifæri til að kynna jafnframt atriði, sem vörðuðu áðurnefndan samning 28. nóvember 2006. Því til samræmis afhenti lögmaðurinn að loknum öðrum fundarefnum eintak af samningnum ásamt bréfi frá 1. desember sama ár. Aðilunum ber saman um að þetta hafi orðið tilefni til orðaskipta fundarmanna meðal annars um þær ráðstafanir, sem samningurinn tók til, og þá afstöðu aðaláfrýjanda, sem fram komi í áðurnefndu áliti hans nr. 1/2006, að ákvæði 71. gr. laga nr. 99/1993 væri andstætt markmiðum samkeppnislaga. Gagnáfrýjendur halda því fram að forstjóri aðaláfrýjanda hafi í þessu sambandi rætt um ólög og lokið síðan umræðum með þeim orðum, sem áður er getið. Í framlagðri yfirlýsingu 12. september 2007 frá þeim þremur starfsmönnum aðaláfrýjanda, sem sátu fundinn, er því á hinn bóginn haldið fram að orð forstjórans í lok fundarins hafi verið eftirfarandi: „Ég segi bara svei.“ Hafi lögmanni gagnáfrýjanda ekki átt að dyljast vegna samhengis við umræður fundarmanna að öðru leyti að þessi orð hafi vísað til þess að fyrrnefnt lagaákvæði færi að mati aðaláfrýjanda gegn markmiði samkeppnislaga og kynni að leiða til takmörkunar á samkeppni, sem skaðað gæti neytendur.

Án tillits til þess hvort lögmaður gagnáfrýjenda eða starfsmenn aðaláfrýjanda hafi réttilega eftir orð, sem forstjórinn lét falla á fundinum 1. desember 2006, verður að líta til þess að óumdeilt er að umræður snerust þar um þá sameiningu starfsemi gagnáfrýjenda, sem samningurinn frá 28. nóvember sama ár tók til, og ákvæði laga nr. 99/1993, sem undanþiggja slíka ráðstöfun reglum samkeppnislaga. Mál gagnáfrýjenda, sem húsleit aðaláfrýjanda 5. júní 2007 tengdist, snýr á hinn bóginn að kvörtunum um að þeir hafi misnotað markaðsráðandi stöðu í samkeppni við önnur fyrirtæki og brotið með því gegn 11. gr. samkeppnislaga. Kvartanir þessar höfðu ekki borist aðaláfrýjanda þegar fundurinn var haldinn 1. desember 2006 og varða þær heldur ekki umræðuefni þar. Þótt forstjóri aðaláfrýjanda hafi á fundinum, hvernig sem orðum hans þar var nánar háttað, ekki gætt þeirrar háttvísi, sem ætlast verður til af forstöðumanni ríkisstofnunar, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, verða þau atvik ekki höfð til marks um að hann beri slíkan hug til gagnáfrýjenda að með réttu megi telja hættu á að ómálefnaleg sjónarmið gætu ráðið gerðum hans. Verður honum því ekki gert vegna ákvæðis 6. töluliðar 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga að víkja sæti í máli gagnáfrýjenda, sem umræðuefni á fundinum 1. desember 2006 vörðuðu að engu leyti. Samkvæmt þessu verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfu gagnáfrýjenda.

Að virtum atvikum málsins er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Samkeppniseftirlitið, er sýkn af kröfu gagnáfrýjenda, Mjólkursamsölunnar ehf., Auðhumlu svf. og Osta- og smjörsölunnar sf.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.