234/2014

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um að erfðaskrá H yrði metin ógild. Hæstiréttur tók kröfu A til greina að virtum þeim annmörkum sem voru á erfðaskránni. Þannig var í erfðaskránni ekki að finna yfirlýsingu H um arfleiðslu. Þá voru tvö af þremur lausum blöðum sem erfðaskráin var rituð á og höfðu að geyma eiginlegt efni hennar, óundirrituð og óvottfest og ekki var talið unnt að byggja á þeim að framkomnum andmælum A gegn gildi erfðaskrárinnar, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 6. maí 1960 í máli nr. 28/1960, birtur í dómasafni réttarins það ár á bls. 420. Loks uppfyllti arfleiðsluvottorð á þriðja blaði erfðaskrárinnar ekki áskilnað 1. mgr. og 3. mgr. 42. gr. erfðalaga nr. 8/1962

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. mars 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2014, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að erfðaskrá H frá 23. janúar 2012 yrði metin ógild við opinber skipti á dánarbúi hennar. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa hennar verði tekin til greina. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

H, fædd árið 1918, gerði 23. janúar 2012 erfðaskrá, þar sem getið var níu nafngreindra manna, nánar tiltekið fjögurra af fimm lögerfingjum hennar að sóknaraðila undanskilinni og niðja þeirra. Varnaraðilar voru öll meðal þeirra, sem var getið í erfðaskránni.

Eins og málið liggur fyrir verður að ganga út frá því að erfðaskráin hafi verið á þremur lausum blöðum eins og greinir í hinum kærða úrskurði. Þar segir svo á fyrsta blaðinu: „Ég undirrituð H ... geri hér með svohljóðandi: ERFÐASKRÁ E ... Borðstofuborð og 6 borðstofustólar ásamt tilheyrandi stofuskáp. Spegill og brúnt útskorið forstofuborð með fjórum fótum. Útsaumuð mynd af barni. BROWN matvinnsluvél. C ... Irish Coffie glös með tilheyrandi skeiðum. 10 hvítir og bláir kaffibollar. Svartur stafur með silfur handfangi. B ... Kristalskál á 3 fótum. Hár kristals blómavasi. Útsaumuð mynd af sálmabók. Mynd af Garðsvík. Fjallamynd eftir Ísfjörð. Kristalsljósakróna. 2 gylltir veggkertastjakar. Skatthol. Höganäs krús. Gler kökufat á fæti. 6 Kínverskir bollar. Mynd frá Húsavík.“ Á öðru blaðinu segir: „I ... Lampi með reyklituðum glerskermi á málmfæti. Sporöskjulagað borð. Skrifborð (J). 7 rauðir bollar með hvítum blómum. F ... Öldin Okkar og Öldin sem leið 7 bindi. Lítil bókahilla. Útskriftarmynd af K afa. Útsaumuð mynd af dreng. Philips sjónvarp með flatskjá. Klippt mynd af mávum gerð af H. B-x-x sem J afi gerði. G ... Kommóða lítil. Útsaumuð mynd af fólki að dansa. Klippt mynd af stelpu með gæsir gerð af H. Bleik lítil klukka. L ... Útsaumuð mynd af öskustó. Mynstruð skál á þrem fótum með gullröndum og tveir kertastjakar í stíl. M ... Gylltur lampi frá gólfi í þak. D ... Blómamynd eftir Ísfjörð.“ Á þriðja blaðinu segir: „Að öðru leyti en að framan greinir, skal um skipti á eignum mínum við fráfall, fara eftir erfðalögum nr. 8/1962. Erfðaskrá þessa undirrita ég í viðurvist tveggja tilkvaddra arfleiðsluvotta. Dags: 23/1 '12“ og ritað eigin hendi „H“. Neðar á þessu blaði var fært svofellt arfleiðsluvottorð: „Við undirrituð, sem höfum verið sérstaklega kvödd til þess að vera vottar að framanskráðri erfðaskrá, vottum hér með að H, ritaði að okkur viðstöddum nöfn sín undir erfðaskrá þessa, sem hún kvað hafa að geyma hinsta vilja sinn. Gerði hún þetta heil heilsu, andlega og líkamlega, allsgáð og af fúsum og frjálsum vilja. Þetta erum við reiðubúin að staðfesta með eiði, ef krafist yrði.“ Tveir vottar rituðu undir arfleiðsluvottorðið, en það var hvorki staðsett né dagsett.

H lést [...] 2012 og var dánarbú hennar tekið til opinberra skipta 21. september sama ár. Við skiptin kom upp ágreiningur meðal annars um réttindi til arfs samkvæmt framangreindri erfðaskrá, sem ekki tókst að jafna, og beindi skiptastjóri honum til úrlausnar héraðsdóms. Með hinum kærða úrskurði var svo sem áður greinir hafnað kröfu sóknaraðila um að erfðaskráin yrði metin ógild.

Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði hefur sóknaraðili meðal annars borið því við að erfðaskráin frá 23. janúar 2012 uppfylli ekki áskilnað erfðalaga um form. Í 1. mgr. 34. gr. erfðalaga segir að hver sá, sem orðinn er fullra 18 ára eða hefur stofnað til hjúskapar, geti aldurs vegna ráðstafað eignum sínum með erfðaskrá. Í 1. mgr. 40. gr. sömu laga er kveðið á um að erfðaskrá skuli vera skrifleg og arfleiðandi undirrita hana eða kannast við undirritun sína fyrir lögbókanda eða tveimur vottum. Þá er í 42. gr. laganna mælt fyrir um arfleiðsluvottorð. Þannig er í 1. mgr. fjallað um hvað greina skuli í slíku vottorði, þar á meðal að arfleiðandi hafi kvatt arfleiðsluvotta til þess verks, og í 2. mgr. er boðið að geta skuli í vottorðinu um hvort arfleiðandi hafi verið svo heill heilsu andlega að hann hafi verið hæfur til að gera erfðaskrá, svo og um önnur atriði, sem áhrif geti haft á mat á gildi erfðaskrár. Í 3. mgr. 42. gr. erfðalaga segir að arfleiðsluvottar skuli staðsetja og dagsetja vottorð sitt og greina þar nákvæmlega hvenær arfleiðandi hafi ritað undir erfðaskrá eða kennst við efni hennar. Þeir skuli og greina heimilisföng sín svo að ekki verði um villst. Af þessum lagaákvæðum leiðir að arfleiðsluvottorð verður að fela í sér staðfestingu á því að arfleiðandi hafi að báðum vottum viðstöddum ritað eigin hendi undir erfðaskrá eða kannast við undirritun sína, svo og að hann hafi staðfest við þá að efni erfðaskrárinnar hafi að geyma hinsta vilja sinn um ráðstöfun eigna að sér gengnum.

Í erfðaskrá H er ekki að finna yfirlýsingu hennar um arfleiðslu, þótt skjalið beri fyrirsögnina „erfðaskrá“. Þeir annmarkar eru einnig á erfðaskránni að arfleiðsluvottar hafa ekki vottað þau ætluðu fyrirmæli, sem þar er að finna um ráðstöfun eigna til nafngreindra manna. Sem fyrr greinir er erfðaskráin á þremur lausum blöðum og hafa tvö þau fyrri að geyma ætluð fyrirmæli um ráðstöfun tiltekinna muna H, en á þriðja blaðinu er ekki annað tiltekið en að um ráðstöfun eigna hennar fari að öðru leyti eftir fyrirmælum erfðalaga, auk sem þar er að finna undirritun hennar, arfleiðsluvottorð og undirritun tveggja arfleiðsluvotta. Samkvæmt þessu er eiginlegt efni erfðaskrárinnar ritað á tvö óundirrituð og óvottfest blöð, sem ekki er unnt að byggja á að framkomnum andmælum sóknaraðila gegn gildi hennar, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 6. maí 1960 í máli nr. 28/1960, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 420. Loks verður hvorki ráðið af arfleiðsluvottorði á þriðja blaði erfðaskrárinnar að H hafi kvatt viðkomandi menn til að votta arfleiðslu sína, sbr. 1. mgr. 42. gr. erfðalaga, né uppfyllir vottorðið formkröfur 3. mgr. sömu lagagreinar svo sem áður er rakið. Að virtum öllum þessum annmörkum á erfðaskránni verður að meta hana ógilda og taka þannig til greina dómkröfu sóknaraðila.

Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Við opinber skipti á dánarbúi H skal erfðaskrá frá 23. janúar 2012 metin ógild.

Varnaraðilar, B, C, D, E, F og G, greiði óskipt sóknaraðila, A, samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.