24/2007

Með úrskurði 10. desember 2004, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda á Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Skógafjall væri þjóðlenda. H o.fl., sem töldu til réttinda yfir landsvæðinu sem eigendur jarðanna Ytri-Skóga og Eystri-Skóga, kröfðust þess meðal annars að úrskurður nefndarinnar yrði að þessu leyti felldur úr gildi. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að samkvæmt landamerkjabréfi frá 1885, sem gert var af eigendum Eystri-Skóga og Ytri-Sólheima, hefði Skógafjall verið innan merkja Eystri-Skóga. Það var þó ekki talið nægja eitt og sér til að sanna beinan eignarrétt H o.fl. að landsvæðinu, heldur yrðu önnur atriði að koma til sem stutt gætu sömu niðurstöðu. Af gögnum málsins varð hvorki ráðið að staðhættir né gróðurfar mæltu gegn því að landsvæðið hefði verið numið, að minnsta kosti að einhverju leyti, og beinn eignarréttur þannig stofnast að því. Vísað var til þess að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 536/2006 hefði verið lagt til grundvallar að lýsing á vesturmerkjum Ytri-Sólheimajarða í lögfestu frá 1789 og yfirlýsingu frá 1799 um merki þeirra gagnvart Eystri-Skógum hefðu náð allt til Mýrdalsjökuls. Samkvæmt þeim merkjum félli Skógafjall undir land Eystri-Skóga. Talið var að misvísandi efni tiltekinna heimildarskjala, sem stöfuðu frá eigendum Ytri-Skóga og Eystri-Skóga, stafaði af ágreiningi um hvað heyrði til hvorrar jarðarinnar og stöðu þeirra um margra alda skeið. Væri það því ekki til marks um að eigendur jarðanna hefðu litið á Skógafjall sem sérstakt landsvæði utan við merki þeirra beggja og var engu talið breyta að það hefði í heimild verið nefnt afréttur Ytri-Skóga. Í úrskurði óbyggðanefndar var fallist á með H o.fl. að land vestan við Skógafjall væri háð beinum eignarrétti allt til Mýrdalsjökuls og vesturmerkja Ytri-Skóga. Varð ekki séð hvað mælti með því að staðnæmst hefði verið við landnám þegar komið var að Skógafjalli. Að öllu virtu var tekin til greina krafa H o.fl. um að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því er varðar þá niðurstöðu að Skógafjall væri þjóðlenda, en mörk landsvæðisins gagnvart þjóðlendu í Mýrdalsjökli voru talin ráðast af jaðri hans eins og hann var 1. júlí 1998.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2007. Þau krefjast þess aðallega að úrskurður óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 5/2003, Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, verði felldur úr gildi að því leyti, sem þar var ákveðið að landsvæðið Skógafjall sé þjóðlenda, og verði viðurkennt að áfrýjendur eigi í nánar tilgreindum hlutföllum í óskiptri sameign beinan eignarrétt að landinu með tilteknum merkjum, sem hafi mörk gagnvart þjóðlendu í Mýrdalsjökli eins og jaðar hans er á hverjum tíma. Til vara krefjast áfrýjendur viðurkenningar á „fullkomnum afnotarétti áfrýjenda á hvers kyns gögnum og gæðum“ á landsvæðinu, að engum undanskildum. Í báðum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur gengu á vettvang 30. apríl 2007.

I.

Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 12. október 2000 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af Þjórsá og að austan af vesturmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að norðan að línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands mun hafa notað við vinnu sína. Að fram komnum kröfum stefnda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í janúar 2003 að fjalla um það í níu málum. Eitt þeirra, sem varð nr. 5/2003, tók til Eyjafjallasvæðis og Þórsmerkur í Rangárþingi eystra. Þetta svæði náði nánar tiltekið að vestan og norðan frá fyrrum mörkum Vestur-Eyjafjallahrepps annars vegar og Austur-Landeyjahrepps, Fljótshlíðarhrepps og Hvolhrepps hins vegar. Til austurs náði svæðið að fyrrum mörkum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu og til suðurs að hafi. Innan þess féll jafnframt allur Eyjafjallajökull, svo og hluti Mýrdalsjökuls frá þeim stað, þar sem Jökulsá á Sólheimasandi kemur undan suðvestur jaðri hans, og þaðan eftir nánar tilgreindum línum á jöklinum.

Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda á framangreindu svæði yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt úr austri frá punkti neðan við Skógafjall á mörkum fyrrum Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu gegnum land jarðanna Eystri-Skóga, Ytri-Skóga, Drangshlíðardals, Drangshlíðar, Skarðshlíðar og Hrútafells, svo og landsvæðin Borgartungur og Hólatungur. Þaðan dró stefndi kröfu sína um mörkin áfram til vesturs eftir línu sunnan við Eyjafjallajökul um land jarðanna Rauðafells, Raufarfells, Selkots, Seljavalla, Þorvaldseyrar og Núpakots, svokallaðra Holtshverfisjarða og Ásólfsskálajarða, og jarðanna Mið-Skála, Ysta-Skála og Núps, þar til komið var þar í hornpunkt í fjallinu Stórhöfða. Frá þeim punkti fylgdi krafa stefnda línu til norðausturs með Eyjafjallajökli gegnum land jarðanna Neðri-Dals, Mið-Dals, Stóra-Dals, Dalskots, Eyvindarholts, Syðstu-Merkur, Mið-Merkur og Stóru-Merkur uns komið var að þeim stað, sem Steinholtsá rennur út á Markarfljótsaura. Þaðan fylgdi krafa stefnda línu til norðurs um Öldustein í punkt í Fremra Kanastaðagili, þar sem komið var út fyrir mörk svæðisins. Í þessari kröfugerð stefnda fólst meðal annars að landsvæði, sem nefnd eru Steinsholt, Stakkholt, Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur, Þórsmörk og Almenningar, teldust til þjóðlendna ásamt Eyjafjallajökli og þeim hluta Mýrdalsjökuls, sem málið tók til. Eigendur jarðanna, sem hér var getið, svo og þeir, sem kölluðu til réttinda yfir öðrum þessum landsvæðum, andmæltu kröfu stefnda um þjóðlendumörk, sem þeir töldu að fylgja ættu jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls eins og hann yrði á hverjum tíma, en að öðru leyti yrðu engar þjóðlendur á svæðinu.

Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendna og eignarlanda á þessu svæði yrðu dregin eftir jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls, eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998, og væru jöklarnir innan þessara marka þjóðlendur. Að auki töldust landsvæðið Skógafjall, sem eigendur Eystri-Skóga og Ytri-Skóga kölluðu til réttinda yfir, fyrrnefndar Borgartungur og Hólatungur sunnan Eyjafjallajökuls og Steinsholt, Stakkholt, Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur, Þórsmörk og Almenningar norðan Eyjafjallajökuls og vestan Mýrdalsjökuls þjóðlendur með nánar tilgreindum merkjum ásamt tilteknu landsvæði norðvestan Entujökuls í Mýrdalsjökli. Útdráttur úr þessum úrskurði var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Áfrýjendur, sem vildu ekki una niðurstöðu hans varðandi Skógafjall, höfðuðu mál þetta 14. september sama ár. Jafnframt þessu máli eru rekin fyrir Hæstarétti mál nr. 22, 23, 25, 26 og 28/2007, sem höfðuð voru á hendur stefnda til að fá hnekkt niðurstöðum óbyggðanefndar um að landsvæðin Þórsmörk og Goðaland, Steinsholt, Almenningar, Merkurtungur og Stakkholt teldust þjóðlendur.

II.

Landsvæðið, sem nefnt er Skógafjall, er samkvæmt dómkröfum áfrýjenda afmarkað að vestan af Fjallgilsá frá upptökum hennar í suðvestur jaðri Mýrdalsjökuls suður eftir Fjallgili þangað sem það mætir Jökulsárgili, en þaðan aftur til norðurs eftir því gili að upptökum Jökulsár á Sólheimasandi í sama jökli. Að norðan liggur landsvæðið að Mýrdalsjökli. Austan við Skógafjall er Hvítmaga, sem eigendur Ytri-Sólheimajarða í Mýrdalshreppi kalla til eignarréttar yfir, en ágreiningur um mörk þjóðlendu á því svæði er til úrlausnar fyrir Hæstarétti í máli nr. 536/2006. Skógafjall er á norðaustur horni lands, sem áfrýjendur telja að heyri til Ytri-Skóga og Eystri-Skóga í Rangárþingi eystra, en í samningi, sem eigendur þessara tveggja jarða gerðu 14. desember 1899, var kveðið á um að Skógafjall skyldi vera eign þeirrar fyrrnefndu að 4/5 hlutum og þeirrar síðarnefndu að 1/5. Áfrýjendurnir Héraðsnefnd Rangæinga og Héraðsnefnd V-Skaftafellssýslu eru samkvæmt gögnum málsins þinglýstir eigendur Ytri-Skóga og áfrýjandinn S-kvk-nf J-kvk-nf J-kvk-nf þinglýstur eigandi Eystri-Skóga, en áfrýjendurnir S-kk-nf S-kk-nf og I-kk-nf V-kk-nf kveðast vera ábúendur Ytri-Skóga.

Nyrðri hluti lands Ytri-Skóga nær að vestan að Drangshlíð, Drangshlíðardal og Skarðshlíð. Í landamerkjabréfum 28. desember 1885 og 22. maí 1886 er merkjum Ytri-Skóga og þessara jarða lýst allt norður í vestanverðan jaðar Mýrdalsjökuls, en þau varða ekki frekar ágreiningsefni málsins. Eins og nánar greinir hér síðar var um árabil deilt um merki milli Ytri-Skóga og Eystri-Skóga, en sá ágreiningur var leiddur til lykta með áðurnefndum samningi 14. desember 1899. Að austan liggur land Eystri-Skóga að Ytri-Sólheimajörðum og eru merki jarðanna á mörkum Rangárþings eystra og Mýrdalshrepps. Þar voru áður mörk Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu, svo og landsfjórðunga. Í landamerkjabréfi Eystri-Skóga 9. nóvember 1885 er þessum merkjum lýst frá tilteknum steini ofan við fjöru, sem einnig sé fjörumark, norður eftir farvegi og síðan gili, sem Jökulsá á Sólheimasandi mun hafa runnið um á öldum áður, þar til komið sé að mynni gilsins móts við suðvestur jaðar Sólheimajökuls. Þaðan fari merkin norður um Fjallgil vestan Litlafjalls og síðan með fjallinu til austurs um Votugjá að Jökulsá, þar sem hún rennur eftir nyrðra Jökulsárgili. Ánni sé svo fylgt þar til norðurs á mörkum Skógafjalls og Hvítmögu til upptaka hennar í Mýrdalsjökli.

Í úrskurði óbyggðanefndar var miðað við að merki Skógafjalls væru að vestan frá upptökum Fjallgilsár í Mýrdalsjökli og eftir gilinu suður að Votugjá, sem réði síðan merkjum til austurs að Jökulsárgili nyrðra, en þaðan fylgi merkin Jökulsá á Sólheimasandi norður í jökulinn og síðan jaðri hans, eins og hann var 1. júlí 1998, aftur að upptökum Fjallgilsár. Samkvæmt þessu lagði nefndin til grundvallar að suðurmörk Skógafjalls færu eftir fyrrgreindri lýsingu á merkjum Eystri-Skóga og Ytri-Sólheimajarða í landamerkjabréfinu frá 9. nóvember 1885. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að Skógafjall væri þjóðlenda, sem teldist vera í afréttareign jarðanna Ytri-Skóga og Eystri-Skóga.

III.

Samkvæmt Hauksbók Landnámu nam Þ-kk-nf Þ-kk-nf land „millim Jõkulsár ok Kaldaklofsár ok bjó á Bjallabrekku“. Þessi bústaður hans er talinn hafa verið í námunda við núverandi bæjarstæði að Ytri-Skógum, en í Melabók og Sturlubók var hann sagður hafa búið í „Skógum enum eystrum“. Ekki var nánar greint frá mörkum þessa landnáms. Í öðrum heimildum virðist fyrst vera rætt um Skóga í kirknaskrá, sem P-kk-nf biskup J-kk-nf lét gera um 1200. Í máldaga J-kk-ef b-kk-ef H-kk-ef frá 1332 fyrir Nikulásarkirkju í Skógum sagði að hún ætti þar heimaland hálft ásamt „þessum vtjordum. halfa drangshlyd. s-e-x. hordaskäle, backe oc berianes. oc eystre skogar.“ Þetta var endurtekið í yngri máldögum kirkjunnar frá 1371 og 1553, en í Gíslamáldaga frá því um 1570 var á hinn bóginn ekki vikið að þessum útjörðum.

Svokallaðar Skógaeignir munu hafa fallið til konungs á 15. öld og til þeirra þá talist Ytri-Skógar, Eystri-Skógar, Drangshlíð, Skarðshlíð, Bakkakot, Hörðuskáli, Lambafell og Berjanes. Eystri-Skógar eru taldir hafa verið gerðir að lénsjörð prestsins að Skarði í Meðallandi um 1580, en konungur mun hafa selt H-kk-þgf B-x-x ríkisaðmíráli Ytri-Skóga á árinu 1675. Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef var að finna athugasemd um að „Eystriskógar undir Eyjafjöllum þykjast menn hafa heyrt, að byggðir sé úr Ytriskógum og hafi prestinum í Meðallandi lagðir verið, nær prestunum voru lénsjarðir til uppheldis eftirlátnar, en nær vita menn ekki, og hafi Eystriskógar í fyrstu verið hjáleiga frá enum ytri, hvað og vera kann, því engin landamerki eru á millum þessara jarða. Þar til hefur og selstaða frá Ytriskógum brúkuð verið nærri upp undan Eystriskógum átölulaust af þeirrar jarðar meðeigendum.“ Deilur risu þegar á leið um merki milli Ytri-Skóga og Eystri-Skóga og gekk dómur um þau á árinu 1768. Ekki var þar vikið sérstaklega að Skógafjalli eða merkjum jarðanna svo að teljandi sé til norðurs.

Um merki Eystri-Skóga til austurs er að finna heimild í lögfestu, sem eigendur og ábúendur Ytri-Sólheima gerðu 3. júní 1789, en þar var merkjum síðarnefndu jarðarinnar lýst meðal annars með eftirfarandi orðum: „Landamerkin eru ad vestannverdu Jökulsáar gamli Farvegur frá Sjó og nordurí Jökul“. Prestur á Hofi í Álftafirði mun sem umráðamaður Eystri-Skóga hafa gert lögfestu 24. apríl 1796, þar sem merkjum jarðarinnar til austurs var lýst á þann hátt að þau réðust af Jökulsá. Hann gerði síðan yfirlýsingu 26. mars 1799 um ógildingu þessarar lögfestu, enda hafi hann sökum ókunnugleika gengið með henni á land Sólheima. Neðan við þessa yfirlýsingu var á sama skjali bætt við 27. maí 1799 lýsingu á vesturmörkum Ytri-Sólheima, sem eigendur þeirrar jarðar virðast hafa staðið að. Þar var lýst steini, sem réði mörkum í fjöru, en „frá nefndum Fjöru Marksteini ad sunnann rædur Jökuls Ár gamle Farvegur, upp med Öldu mille Skógaheide og Hestaþíngs Háls nordur ad Jokle.“

Eigendur Ytri-Skóga og Ytri-Sólheima gerðu markalýsingu 14. júní 1885, þar sem sagði að „mark milli afrjettanna, ytri Skóga hverra afrjettur kallaður er Skógafjall, og ytri Sólheima, sem kallaður er Hvítmaga, er Jökulsárgil, sem Jökulsá rennur nú framúr, og hefur runnið svo lengi sem elstu menn muna til.“ Þá gerðu eigendur Ytri-Skóga landamerkjabréf 22. maí 1886, þar sem merkjum jarðarinnar við Eystri-Skóga var lýst þannig að frá steinhrúgu í sjávarkambi væri sjónhending í miðjan Dalagilsfoss, en „Dalagil aðskilur síðan nokkuð langt til norðurs Ytri og Eystri-Skóga heiðarland hvort frá öðru; síðan beygist sama gilið til austurs og er úr því kallað Hnaukagil og ræður það mörkum millum áður nýnefndra Ytri og Eystri Skóga heiðarlanda meðan nokkur þess farvegsmerki eru, enn úr því bein stefna til landnorðurs inn á svo nefndan Bolagilstanga sem er í vesturbrún Fjallgils. Bolagil afmarkar Ytri-Skóga heiðarlönd ... frá Eystri-Skógaheiði austur að Fjallgili, frá Bolagilstanga er Fjallgilsáin, sem kemur undan jökli, mark milli Ytri-Skóga-afréttar, sem nefnist Skógafjall, og Eystri-Skógaheiðar; þangað til hún rennur aftur undir jökulinn við fremri enda Skógafjalls, og er fjallið þar umkringt jökli, að austan afmarkar Skógafjall eins og við höfum lýst frá Hvítmöguafrétti Ytri-Sólheima Jökulsárgil og svo nefnt Lónið sem liggur innan við falljökulinn.“

Eigendur Eystri-Skóga stóðu að hvorugu þeirra skjala, sem að framan greinir. Ábúandi þeirrar jarðar hafði 22. nóvember 1839 gert lögfestu, þar sem merki hennar til austurs voru sögð „ur Fjörumarki nordur ad Fjallgili og þadan sýdann nordur í Jökul, ad vestann: ur fjörumarki í Dalagilsfoss, og so rædur Dalagil til Jökuls sem og líka med öllum Brúnum vestur ad Kvarnarhólsgili“. Eigendur Eystri-Skóga og Ytri-Sólheima gerðu bréf um landamerki jarðanna 9. nóvember 1885, þar sem tilgreint var að þau réðust við hafið af steini, sem hafður væri fyrir fjörumark, en „úr honum er bein lína í Jökulsárgil, svo ræður gilið upp undir svonefnt Skóga-fjall þá liggur merkjalínan austur úr votugjá, fyrir framan Skóga-fjall og austur í gilgljúfrið sem er á milli Hvítmögu og Skógafjalls, svo ræður áin sem er í síðastnefndu gljúfri marki norður í jökul. Allt það land sem er fyrir vestan nefnda markalínu tilheyrir Eystri-Skógum, allt út að mörkunum sem eru á milli Eystri og Ytri Skóga.“ Þá gerði eigandi Eystri-Skóga annað landamerkjabréf 14. desember 1885, þar eingöngu var lýst merkjum jarðarinnar við Ytri-Skóga, en þau voru sögð liggja í beinni línu frá tiltekinni vörðu við fjöru útnorður að tilteknu kennileiti, síðan um Kvarnarhólsá að efri Þverbrekknabrúm og eftir þeim til austurs um tilgreind kennileiti, en „úr því ræður dalagil þangað til að það fer að beygjast austur í við vestan við svonefnda hrauka, þá liggur markalínan í laufatungugilið og það áfram sem næst í hánorður, norður í jökul. Allt það land sem er fyrir austan hér nefnda markalínu frá jökli til sjóar að mörkunum á milli Eystri-Skóga og Ytri-Sólheima tilheyrir allt Eystri-Skógum.“ Þessi skjöl voru ekki samþykkt af eigendum Ytri-Skóga.

Ábúendur Ytri-Skóga munu hafa höfðað mál 27. júlí 1894 gegn eiganda Eystri-Skóga, þar sem þeir kröfðust þess meðal annars að Skógafjall yrði dæmt „eign bændakirkjujarðarinnar Ytri-Skóga“. Því máli mun hafa verið vísað frá dómi. Deilum um merki milli jarðanna lauk loks með samningi 13. desember 1899, sem áður var getið, en samkvæmt honum voru merki jarðanna að norðanverðu miðuð við Dalá „upp að fossi, og svo áfram austan við svo nefndan Hnauka, alt innað Kambfjöllum“, en þaðan norður í Mýrdalsjökul. Svo sem fyrr greinir var þar jafnframt samið um að Skógafjall yrði sameign jarðanna í nánar tilgreindum hlutföllum.

IV.

Áfrýjendurnir S-kk-nf S-kk-nf og I-kk-nf V-kk-nf kveðast sem áður segir vera ábúendur Ytri-Skóga, en aðrir áfrýjendur eru þinglýstir eigendur þeirrar jarðar og Eystri-Skóga. Ekki hefur verið skýrt sérstaklega í málatilbúnaði áfrýjenda hvers vegna aðild er þannig háttað að máli þessu, sem varðar eignarréttindi að landi, sem þau telja eiga undir umræddar jarðir. Stefndi hefur ekki krafist sýknu vegna aðildarskorts áfrýjendanna S-kk-ef og I-kk-ef og verður því tekin afstaða til krafna þeirra til jafns við kröfur annarra áfrýjenda.

Í málinu krefjast áfrýjendurnir þess annars vegar að úrskurður óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 5/2003 verði felldur úr gildi að því er varðar það ákvæði hans að landsvæðið, sem kennt er við Skógafjall, sé þjóðlenda og hins vegar að viðurkennt verði að þetta land með nánar tilgreindum merkjum sé í óskiptri sameign áfrýjendanna allra, þar með talinna ábúendanna að Ytri-Skógum. Til málsóknar um fyrrgreindu dómkröfuna, sem felur í sér að viðurkennt verði að engin þjóðlenda sé á þessu landsvæði, stendur heimild í 19. gr. laga nr. 58/1998, enda var slík krafa gerð fyrir óbyggðanefnd. Um síðarnefndu dómkröfuna er á hinn bóginn til þess að líta að áfrýjendur lýsa þar mörkum landsins, sem hún tekur til, að nokkru leyti á annan veg sér í hag en gert var í landamerkjabréfi 9. nóvember 1885, sem eigendur Eystri-Skóga og Ytri-Sólheima stóðu að, en við lýsinguna í landamerkjabréfinu miðaði óbyggðanefnd eins og áður kom fram við afmörkun lands í úrskurði sínum. Eigendum Ytri-Sólheimajarða hefur ekki verið gefinn kostur á að taka til andsvara í málinu gegn þessari kröfu, svo sem átt hefði við eftir orðalagi hennar. Verður því að vísa henni af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

V.

Í áðurgreindu landamerkjabréfi frá 9. nóvember 1885, sem gert var af eigendum Eystri-Skóga og Ytri-Sólheima, var merkjum jarðanna lýst þannig að þau væru í beinni línu frá tilteknum steini í fjöru að syðra Jökulsárgili, sem Jökulsá á Sólheimasandi rann áður eftir, að Skógafjalli til norðurs réði gilið svo merkjum, sem færu eftir það í austur fyrir framan fjallið um Votugjá í nyrðra Jökulsárgil, en þaðan lægju merkin um ána í gilinu allt norður í Mýrdalsjökul. Eftir þessari lýsingu var Skógafjall innan merkja Eystri-Skóga. Þetta landamerkjabréf var gert í samræmi við ákvæði þágildandi landamerkjalaga nr. 5/1882, áritað af eigendum jarðanna, sem áttu land saman, þinglesið og fært í landamerkjabók. Eftir þetta gerðu eigendur Ytri-Skóga og Eystri-Skóga samning 14. desember 1899, þar sem ákveðið var að Skógafjall yrði sameign jarðanna, og var hann staðfestur 14. september 1901 af svokölluðum stiftsyfirvöldum Íslands. Verður að líta svo á að þessi skjöl hafi til samans sönnunargildi um mörk eignarlands Ytri-Skóga og Eystri-Skóga að því er Skógafjall varðar. Til þess verður á hinn bóginn að líta að ekki var á valdi þeirra, sem stóðu að þessum ráðstöfunum, að auka með því við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður var. Gegn andmælum stefnda nægja þessar heimildir því ekki einar og sér til að sanna beinan eignarrétt eigenda Ytri-Skóga og Eystri-Skóga að Skógafjalli, heldur verða önnur atriði að koma til, sem stutt geta sömu niðurstöðu. Er þetta í samræmi við það, sem ítrekað hefur verið í dómum Hæstaréttar í málum varðandi mörk þjóðlendna og eignarlanda, sbr. meðal annars dóm í máli nr. 48/2004, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 3796.

Í greinargerð um rannsókn sérfræðings, sem gerð var að tilhlutan óbyggðanefndar, er staðháttum og gróðurfari á svæðinu, sem málið varðar, lýst þannig að heiðarnar ofan Ytri-Skóga og Eystri-Skóga séu gott dæmi um hvernig neðanverðar hlíðar Eyjafjalla séu víða vel grónar, þar sem berggrunnur, landslag og jarðvegur leyfi, og um þær gróðurfarsbreytingar, sem verði með vaxandi hæð landsins. Sá hluti heiðanna, sem sé í gróðurfarslegu láglendisbelti upp undir 150 til 200 m hæð yfir sjávarmáli, sé að mestu vel gróið graslendi, en þó víða með þykkum rofabörðum. Þegar komi upp í hlíðabelti, sem nái í 400 m hæð, breytist gróðurfar smám saman, því minna verði um graslendi og taki við mosagróður, sef-, star- og lyngmóar og lítils háttar votlendi. Gróðurþekjan verði gisnari þegar ofar dragi þar til hún þeki í heild um helming af yfirborði landsins. Í fjallbelti heiðanna, sem taki þá við upp í 600 til 700 m hæð, verði mosagróður stöðugt meira áberandi og tegundum hans fækki, en gróður þeki þar að jafnaði um þriðjung yfirborðsins. Ofan 500 m hæðar taki einnig við snjódældagróður, einkum grasvíðir og snjómosi, sem finnist á vissum stöðum upp í 800 til 900 m hæð. Af öðrum gögnum málsins verður ráðið að land í Skógafjalli sé með nokkuð jöfnum halla frá láglendi við suðurrætur þess á um 7 km leið norður að jaðri Mýrdalsjökuls í um 900 m hæð, en breidd landsvæðisins er mest um 1½ km. Frá bæjarstæði Eystri-Skóga eru um 3 km í beinni loftlínu að suðurmörkum Skógafjalls. Þótt engar heimildir séu í málinu um að byggð hafi nokkru sinni verið á þessu landi eða það haft til teljandi annarra nota en beitar fyrir búfénað mæla hvorki staðhættir né gróðurfar gegn því að það hafi verið numið, að minnsta kosti að einhverju leyti, og beinn eignarréttur þannig stofnast að því.

Í dómi Hæstaréttar, sem kveðinn er upp í dag í máli nr. 536/2006 og varðar mörk þjóðlendu og eignarlanda í Hvítmögu austan Skógafjalls, er lagt til grundvallar að lýsing á vesturmerkjum Ytri-Sólheimajarða í áðurnefndri lögfestu 3. júní 1789, þar sem sagði að þau væru „Jökulsáar gamli Farvegur frá Sjó og nordurí Jökul“, hafi náð allt til Mýrdalsjökuls. Einnig er lagt þar til grundvallar að fyrrgreind yfirlýsing 27. maí 1799, sem eigendur Ytri-Sólheima virðast hafa staðið að og rituð var á sama skjal og yfirlýsing umráðamanns Eystri-Skóga um afturköllun lögfestu hans frá 24. apríl 1796, lýsi merkjunum með svipuðu orðalagi og megi ætla að sammæli hafi þá verið um þessi merki jarðanna. Samkvæmt þeim merkjum féll Skógafjall undir land Eystri-Skóga.

Í áðurgreindri lögfestu, sem ábúandi Eystri-Skóga gerði 22. nóvember 1839, voru austurmerki jarðarinnar sögð liggja um Fjallgil norður í Mýrdalsjökul. Skógafjall, sem stendur austan við þetta gil, var því ekki talið til lands Eystri-Skóga í þessari heimild. Eigendur Ytri-Skóga gerðu eins og fyrr segir landamerkjabréf 14. júní 1885 og 22. maí 1886, sem eigendur Eystri-Skóga stóðu ekki að, þar sem þeir fyrrnefndu kölluðu til réttinda yfir Skógafjalli, sem væri „afrjettur“ Ytri-Skóga. Eigendur Eystri-Skóga gerðu gagnstætt þessu landamerkjabréf 9. nóvember 1885, eingöngu með samþykki eigenda Ytri-Sólheima, þar sem Skógafjall var talið innan merkja Eystri-Skóga. Þegar mat er lagt á þessar heimildir verður að gæta að því að Eystri-Skógar töldust öldum saman vera svokölluð útjörð Ytri-Skóga og virðast engin merki hafa verið milli jarðanna fram á 18. öld, en eftir það reis ágreiningur um hvað heyrði til hvorrar þeirra og var honum fyrst lokið með samningnum 13. desember 1899, þar sem kveðið var á um landamerki og sameign um Skógafjall. Verður að ætla að misvísandi efni heimildaskjalanna, sem hér var getið, stafi af þessum ágreiningi, svo og stöðu jarðanna um margra alda skeið áður en hann reis. Verður það því ekki haft til marks um að eigendur jarðanna hafi litið á Skógafjall sem sérstakt landsvæði utan við merki þeirra beggja og breytir þar engu að það hafi í heimild verið nefnt afréttur Ytri-Skóga.

Í úrskurði óbyggðanefndar var fallist á með áfrýjendum að land vestan við Skógafjall væri háð beinum eignarrétti þeirra allt til Mýrdalsjökuls og vesturmerkja Ytri-Skóga. Að því er varðar gróðurfar og staðhætti að öðru leyti verður ekki séð hvað mæli með að litið verði svo á að staðnæmst hefði verið við landnám þegar komið var að Skógafjalli, sem hefur glögg náttúruleg mörk að austanverðu í Jökulsá á Sólheimasandi, en eldri farvegur hennar ræður óumdeilanlega merkjum Eystri-Skóga og Ytri-Sólheimajarða þegar sunnar dregur.

Að athuguðu öllu því, sem að framan greinir, verður að taka til greina kröfu áfrýjenda um að úrskurður óbyggðanefndar 10. desember 2004 verði felldur úr gildi að því er varðar þá niðurstöðu hans að Skógafjall, með þeim merkjum sem greindi í úrskurðinum, sé þjóðlenda. Mörk þessa landsvæðis gagnvart þjóðlendu í Mýrdalsjökli ráðast af jaðri hans eins og hann var 1. júlí 1998, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 11. maí 2006 í máli nr. 345/2005.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Fellt er úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 5/2003 um að landsvæðið Skógafjall í Rangárþingi eystra sé þjóðlenda með merkjum frá upptökum Fjallgilsár í Mýrdalsjökli suður eftir Fjallgili að Votugjá, til austurs eftir þeirri gjá að Jökulsá á Sólheimasandi, til norðurs eftir Jökulsárgili að upptökum Jökulsár og þaðan eftir jaðri Mýrdalsjökuls vestur að Fjallgilsá.

Vísað er frá héraðsdómi kröfu áfrýjenda, Héraðsnefndar Rangæinga, Héraðsnefndar V-Skaftafellssýslu, S-kk-ef S-kk-ef, I-kk-ef V-kk-ef og S-kvk-ef J-kvk-ef J-kvk-ef, um að viðurkenndur verði eignarréttur þeirra að Skógafjalli.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns þeirra, samtals 1.000.000 krónur.