262/2011

G krafðist þess að staðfest yrði að slíta bæri V sf. og að tiltekinn lögmaður skyldi skipa skilanefnd fyrir félagið. Þá krafðist hann þess einnig að viðurkennt yrði að hann væri eigandi að 50% eignarhlut í V sf. og að hann ætti rétt á að fá helming þeirra eigna sem kæmu til úthlutunar við slit félagsins. Niðurstaða Hæstaréttar var sú að þar sem G hefði ekki sýnt fram á það með haldbærum rökum að hann hefði eignast hlut í V sf. voru V sf. og E sýknaðir af kröfu hans um að hann væri eigandi að 50% hlut í sameignarfélaginu og þar með þeirri kröfu að við slit á því ætti hann að fá helming af þeim eignum sem kæmu til úthlutunar. Þó taldi Hæstiréttur að leggja bæri til grundvallar að G væri félagsmaður í sameignarfélaginu enda yrði hvorki af skilgreiningu laga nr. 50/2007 um sameignarfélög né öðrum ákvæðum laganna ráðið að félagsmaður í sameignarfélagi þyrfti að eiga eignarhlut í því heldur virtist gert ráð fyrir því að félagsmenn gætu samið sín á milli um það hvort á þá hve stóran hlut hver félagsmaður ætti enda þótt ábyrgð allra á skuldbindingum félagsins væri ótakmörkuð. Var niðurstaða héraðsdóms um viðurkenningu á því að slíta bæri V sf. því staðfest þar sem G hefði verið réttur aðili til að gera kröfu um slitin. Hins vegar var ekki fallist á þá kröfu G að tiltekinn lögmaður yrði skipaður í skilanefnd félagsins og að skiptin yrðu framkvæmd með nánar tilgreindum hætti þar sem í fundarboði því sem lá til grundvallar slitum félagsins var aðeins tilgreint að fyrir yrði tekin krafa G um slit á félaginu og var fundinum því ekki heimilt að taka aðrar mikilvægar ákvarðanir en þær sem þar voru tilgreindar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. apríl 2011 og gera þá kröfu að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnda. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi, Vélsmiðja Orms og Víglundar sf., er sameignarfélag sem stofnað var árið 1973 af V-kk-þgf G-kk-þgf og áfrýjanda E-kk-þgf O-kk-þgf V-kk-þgf. V-kk-nf var faðir áfrýjandans E-kk-ef O-kk-ef og stefnda og móðir þeirra var E-kvk-nf E-kvk-nf, eiginkona V-kk-ef. Hinn 28. desember 1977 gerðu V-kk-nf og E-kvk-nf með sér erfðaskrá þar sem meðal annars er ákvæði þess efnis að eignarhluta þeirra í Vélsmiðju Orms og Víglundar sf. skuli áfrýjandinn E-kk-nf O-kk-nf erfa, „enda afsali hann sér öllu erfðatilkalli til arfshluta í öðrum eignum“ þeirra og taki að sér ábyrgð og greiðslu á öllum skuldbindingum fyrirtækisins. Samtímis gerð erfðaskrárinnar undirrituðu áfrýjandi E-kk-nf O-kk-nf og tvær systur hans yfirlýsingu þar sem þau féllust á framangreint ákvæði erfðarskrárinnar varðandi sameignarfélagið. Stefndi ritaði ekki undir þar sem hann var ófjárráða á þessum tíma.

Samkvæmt félagssamningi um Vélsmiðju Orms og Víglundar sf. milli V-kk-ef og áfrýjandans E-kk-ef O-kk-ef, sem móttekinn var hjá firmaskrá Reykjavíkur 25. júlí 1980 var eignarhlutur E-kk-ef O-kk-ef 80% en V-kk-ef 20%. Í samningnum er ákvæði um að andist annar þeirra sé hinum heimilt að halda rekstrinum áfram undir sama firmanafni og hafi ekkja eða erfingjar hins látna, ef þau vilji, rétt til að hlutur hins látna fái að standa áfram í félaginu með sömu skilmálum og greini í samningnum enda hafi þau sömu réttindi og beri sömu skyldur og aðrir félagsmenn.

Eftir andlát V-kk-ef mun E-kvk-nf hafa fengið leyfi til setu í óskiptu búi þeirra hjóna. Þar með tók hún við eignarhluta V-kk-ef í sameignarfélaginu. Með tilkynningu E-kvk-ef og áfrýjandans E-kk-ef O-kk-ef til firmaskrár Reykjavíkur í ágúst 1984 var þess óskað að þar sem V-kk-nf væri látinn yrði prókúra hans afmáð úr firmaskrá og jafnframt tilkynnt að framvegis myndi áfrýjandinn E-kk-nf O-kk-nf rita firmað. Með bréfi 30. september 1994 tilkynnti E-kvk-nf til firmaskrár Reykjavíkur að aðild hennar að félaginu væri lokið og allar skuldbindingar félagsins frá og með birtingu tilkynningarinnar væru henni með öllu óviðkomandi. Á bréfið rituðu áfrýjandinn E-kk-nf O-kk-nf og stefndi að sá síðarnefndi hefði gerst aðili að sameignarfélaginu. Var ekki gengið frá skriflegum samningi milli þeirra við þessa inngöngu stefnda í félagið en í árituninni var tekið fram að áfrýjandinn E-kk-nf O-kk-nf og stefndi myndu ábyrgjast skuldbindingar félagsins báðir fyrir annan og annar fyrir báða.

Samkvæmt gögnum málsins stofnuðu áfrýjandinn E-kk-nf O-kk-nf og stefndi einkahlutafélagið Vélsmiðju Orms og Víglundar á árinu 2005 í þeim tilgangi að taka yfir rekstur sameignarfélagsins. Eignarhluti áfrýjanda E-kk-ef O-kk-ef var í fyrstu 70% í einkahlutafélaginu en stefnda 30%. Síðar keypti Vélsmiðja Orms og Víglundar sf. 99% hlutafjárins og eftir það átti áfrýjandi E-kk-nf O-kk-nf 0,7% og stefndi 0,3%.

E-kvk-nf andaðist 25. apríl 2002 og fengu erfingjar hennar leyfi til einkaskipta. Erfingjar búsins voru fjögur börn hennar, áfrýjandinn E-kk-nf O-kk-nf, stefndi, R-kvk-nf V-kvk-nf og S-kvk-nf V-kvk-nf. Var skiptum á búinu lokið með einkaskiptagerð 4. júlí 2002. Hrein eign búsins nam samkvæmt skiptagerðinni rúmri 21 milljón króna. Meðal eigna var talið land og veiðiréttur í Skeggjastöðum og var verðmat þessara eigna tilgreint tæp ein milljón króna. Segir í einkaskiptagerðinni, sem allir erfingjar undirrituðu, að þeir hafi orðið einhuga um að skipta búinu þannig að í hlut áfrýjandans E-kk-ef O-kk-ef komi fjórðungur Skeggjastaðalands en að öðru leyti afsali hann sér arfi í samræmi við erfðaskrá 28. desember 1977. Var öðrum eignum skipt jafnt milli annarra erfingja. Eignarhluti í Vélsmiðju Orms og Víglundar sf. var ekki talinn meðal eigna dánarbúsins og ekkert getið um að E-kvk-nf hefði setið í óskiptu búi eftir eiginmann sinn.

Samkvæmt gögnum málsins gekk samstarf bræðranna, áfrýjandans E-kk-ef O-kk-ef og stefnda, vel frá upphafi og höfðu þeir báðir aðalatvinnu sína af starfsemi sameignarfélagsins og síðar einkahlutafélagsins. Á árinu 2009 kom upp ágreiningur milli þeirra sem ekki hefur reynst unnt að leysa. Í máli þessu snýst meginágreiningur aðila um hvort stefndi eigi eignarhlut í áfrýjandanum Vélsmiðju Orms og Víglundar sf. og hver réttarstaða hans sé innan sameignarfélagsins.

II

Í hinum áfrýjaða dómi var niðurstaðan sú að teknar voru til greina viðurkenningarkröfur stefnda um að slíta beri Vélsmiðju Orms og Víglundar sf. og að J-kk-nf S-kk-nf hæstaréttarlögmaður skipi skilanefnd fyrir sameignarfélagið. Þá var enn fremur tekin til greina krafa stefnda um að viðurkennt væri að hann væri eigandi að 50% eignarhlut í sameignarfélaginu og að við slit á því fengi hann helming þess.

Eins og að framan er rakið átti áfrýjandinn E-kk-nf O-kk-nf 80% í sameignarfélaginu á móti 20% eignarhlutdeild föður síns V-kk-ef. Eftir andlát V-kk-ef tók ekkja hans E-kvk-nf við hlut dánarbús hans í félaginu. Í félagssamningi þeim sem áfrýjandinn E-kk-nf O-kk-nf og faðir hans V-kk-nf gerðu með sér um sameignarfélagið er ákvæði þess efnis að við andlát annars hvors sé hinum heimilt að halda áfram rekstrinum undir sama firmanafni. Þá hafi ekkja eða erfingjar hins látna rétt til að hlutur hans fái að standa áfram í félaginu, með sömu skilmálum og greini í samningnum enda hafi þau sömu réttindi og skyldur og aðrir félagsmenn meðan svo er ástatt. Ekki var gerður skriflegur samningur milli áfrýjandans E-kk-ef O-kk-ef og stefnda af því tilefni, í september 1994, að móðir þeirra gekk út úr félaginu og stefndi gerðist aðili að því. Var látið við það sitja að tilkynna um aðild stefnda til firmaskrár Reykjavíkur en í tilkynningunni er ekkert getið um eignarhlut heldur eingöngu tekið fram að stefndi hafi gerst aðili að félaginu og að hann taki að sér ásamt áfrýjandanum E-kk-þgf O-kk-þgf ábyrgð á skuldbindingum þess. Verður af þessu ráðið að aðilar hafi á þessum tíma litið svo á að stefndi kæmi inn í félagið í stað móður sinnar á þeim forsendum sem rakið er í fyrrgreindu ákvæði félagssamningsins og að samkomulag væri um að hlutur dánarbúsins stæði áfram í félaginu.

Við skipti á dánarbúi E-kvk-ef á árinu 2002 var hið umdeilda sameignarfélag ekki talið upp meðal eigna búsins. Í skiptagerðinni kemur fram að áfrýjandinn E-kk-nf O-kk-nf afsali sér arfi að öðru leyti en sem varðar fjórðungs hlut í Skeggjastaðaðalandi, í samræmi við fyrrgreinda erfðaskrá foreldranna, en samkvæmt henni átti hann að fá eignarhlut föður síns í sameignarfélaginu gegn afsali á arfi að öðru leyti. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að hlutur í Skeggjastaðalandi hafi verið meðal eigna foreldranna þegar erfðaskráin var gerð en faðir E-kvk-ef, E-kk-nf O-kk-nf, undirritaði yfirlýsingu um hvernig skipta bæri landinu í nóvember 1980. Ákvæði erfðaskrárinnar um að áfrýjandinn E-kk-nf O-kk-nf afsalaði sér arfi verður ekki skilið á annan veg en að það afsal væri háð því að hann erfði eignarhlut föður síns í sameignarfélaginu. Með undirritun á skiptagerð þar sem vísað er til erfðaskrárinnar verður að líta svo á að stefndi hafi á þeim tíma fallist á fyrir sitt leyti að áfrýjandinn E-kk-nf O-kk-nf ætti að eignast hlut dánarbúsins í sameignarfélaginu.

Af málatilbúnaði stefnda má ráða að hann telji sig hafa eignast helmings hlutdeild í sameignarfélaginu með vinnuframlagi sínu en félagið hafi á þeim tíma er hann gekk inn í það verið að þrotum komið vegna fjárhagsörðugleika. Þar sem honum hafi tekist að byggja félagið upp þannig að fjárhagur þess hafi batnað og ekki hafi verið samið um önnur eignahlutföll eigi að miða við að hvor aðili eigi helming í félaginu. Gögn málsins renna ekki sérstökum stoðum undir fullyrðingu stefnda um að sameignarfélagið hafi á þessum tíma verið að þrotum komið vegna fjárhagsörðugleika. Þá verður heldur ekki af gögnum málsins ráðið að stefndi hafi með vinnuframlagi sínu lagt meira af mörkum til félagsins en hann fékk greitt fyrir í formi launa. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið hefur stefndi ekki sýnt fram á það með haldbærum gögnum að hann hafi eignast hlut í Vélsmiðju Orms og Víglundar sf. Verða áfrýjendur því sýknaðir af kröfu stefnda þess efnis að hann sé eigandi að 50% hlut í sameignarfélaginu og þar með þeirri kröfu stefnda að við slit á sameignarfélaginu eigi hann að fá helming af eignum þeim sem koma til úthlutunar.

Í málinu er ekki ágreiningur um að stefndi gerðist aðili að Vélsmiðju Orms og Víglundar sf. á árinu 1994 og var það tilkynnt til firmaskrár Reykjavíkur svo sem áður greinir. Hugtakið sameignarfélag er nú skilgreint í 2. gr. laga nr. 50/2007 um sameignarfélög en þar segir að sameignarfélag samkvæmt lögunum sé samstarfsform sem byggist á samningi tveggja eða fleiri aðila um sameiginlega fjárhagslega starfsemi þar sem allir félagsmenn bera beina, óskipta og ótakmarkaða ábyrgð á skuldbindingum félagsins. Í 1. mgr. 7. gr. laganna er kveðið á um skyldu til að gera skriflegan félagssamning og í 2. mgr. er talið upp í 7 töluliðum hvað skuli að minnsta kosti greina í félagssamningi. Samkvæmt 6. tölulið skal tekið fram hvort félagsmenn skuli greiða framlag til félagsins og þá verðmæti þess. Hvorki af skilgreiningu laganna á hugtakinu sameignarfélag né öðrum ákvæðum þeirra verður ráðið að félagsmaður í sameignarfélagi þurfi að eiga eignarhlut í félaginu heldur virðist gert ráð fyrir því að félagsmenn geti samið sín á milli um hvort og þá hve stóran hlut hver félagsmaður eigi enda þótt ábyrgð allra félagsmanna á skuldbindingum félagsins sé ótakmörkuð. Verður að ætla að með þessum lagaákvæðum hafi verið lögfestar almennar reglur um sameignarfélög sem giltu fyrir setningu laganna. Verður því lagt til grundvallar að stefndi sé félagsmaður í sameignarfélaginu með þeim réttindum og skyldum sem því fylgir.

Að því virtu sem nú hefur verið rakið er stefndi réttur aðili til að gera kröfu um að félaginu verði slitið. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um viðurkenningu á að slíta beri áfrýjandanum Vélsmiðju Orms og Víglundar sf.

Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 50/2007 fer félagsfundur með æðsta vald í málefnum sameignarfélags samkvæmt því sem lög og félagssamningur kveða á um. Í 2. mgr. sömu greinar segir að allir félagsmenn eigi rétt á að sækja félagsfund og taka þar til máls. Þá segir í 1. mgr. 10. gr. laganna að boða skuli til félagsfundar með tryggum hætti og hæfilegum fyrirvara og að í fundarboði skuli greina málefni sem taka eigi til meðferðar á fundi. Í 2. mgr. segir að einstakir félagsmenn, stjórnarmenn og framkvæmdastjórar geti boðað til félagsfundar í því skyni að fá tiltekið mál tekið til meðferðar. Með skeyti 7. apríl 2010 boðaði stefndi áfrýjandann E-kk-þf O-kk-þf til félagsfundar í sameignarfélaginu sem halda skyldi 14. apríl 2010 kl. 15. Kemur fram í fundarboði að á fundinum verði tekin fyrir krafa stefnda um slit á félaginu á grundvelli 38. gr. laga nr. 50/2007. Áfrýjandinn E-kk-nf O-kk-nf mætti ekki á fundinn. Samkvæmt fundargerð var tillaga stefnda um slit á sameignarfélaginu samþykkt. Þá var enn fremur samþykkt sú tillaga hans að J-kk-nf S-kk-nf hæstaréttarlögmaður yrði skipaður í skilanefnd samkvæmt 39. gr. laga nr. 50/2007 og að J-kk-nf myndi framkvæma skiptin samkvæmt 41. gr. laganna á þeim grundvelli að eignarhlutur sameigendanna tveggja væri 50% á hvorn. Í framangreindu fundarboði var einungis tilgreint það málefni að slíta beri sameignarfélaginu og gat fundurinn því við þessar aðstæður ekki tekið aðrar mikilvægar ákvarðanir en þar voru tilgreindar og verða áfrýjendur því þegar af þessari ástæðu sýknaðir af kröfu stefnda um að J-kk-nf S-kk-nf hæstaréttarlögmaður skipi skilanefnd fyrir sameignarfélagið en í því felst að jafnframt er hafnað kröfu um að hann framkvæmi skiptin með tilgreindum hætti.

Með hliðsjón af málsatvikum verður málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur niður.

Dómsorð:

Viðurkennt er að slíta beri áfrýjanda, Vélsmiðju Orms og Víglundar sf.

Áfrýjendur, Vélsmiðja Orms og Víglundar sf. og E-kk-nf O-kk-nf V-kk-nf, eru sýknaðir af kröfu stefnda G-kk-ef H-kk-ef V-kk-ef um að hann sé eigandi að 50% eignarhlut í Vélsmiðju Orms og Víglundar sf. og að J-kk-nf S-kk-nf hæstaréttarlögmaður skipi skilanefnd fyrir sameignarfélagið.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.