489/2013

G bar undir dómstóla lögmæti fjárnáms sem gert var í eignarhluta hans í fasteign hans fyrir kröfu Í hf. á grundvelli skuldabréfs. Deila aðila laut einkum að lögmæti verðtryggingarákvæðis í skuldabréfinu, en fjárhæð þess var bundin vísitölu neysluverðs samkvæmt heimildum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Höfðu mótmæli G við fyrirtekt fjárnámsgerðarinnar verið reist á því að verðtryggingarákvæði skuldbréfsins væri ólögmætt og í andstöðu við 36. gr. og 36. gr. a. til c. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. tilskipun ráðsins nr. 93/13/EBE um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að tilskipun 93/13/EBE hefði verið tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar og að með lögum nr. 14/1995, sem sett hefðu verið til að leiða ákvæði tilskipunar í íslenskan rétt, hefði fjórum greinum verið bætt við lög nr. 7/1936, nánar tiltekið 36. gr. a. til d. Að því virtu svo og atvikum málsins og málatilbúnaði G var talið nægjanlega fram komið að ákvæði tilskipunar 93/13/EBE gætu haft þýðingu þegar leyst væri úr kröfum G á hendur Í hf. og þar með á úrslit málsins. Samkvæmt því og þar sem ekki væri fullt samræmi milli tilskipunar 93/13/EBE og ákvæða laga nr. 7/1936 og með vísan til laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið var fallist á kröfu G um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á nánar tilgreindum atriðum um skýringu á tilskipuninni.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júlí 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júlí 2013 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði er lúta að skýringu á tilskipun ráðsins 93/13/EBE frá 5. apríl 1993 um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Varnaraðili tók á árunum 2005 og 2007 lán hjá Glitni banka hf. til kaupa á fasteign að Lækjargötu 4 í Reykjavík. Af því tilefni gaf hann út þrjú skuldabréf, hið fyrsta 12. október 2005 að fjárhæð 18.400.000 krónur, annað sama dag að fjárhæð 4.600.000 krónur og hið þriðja 2. maí 2007 að fjárhæð 4.400.000 krónur. Til tryggingar endurgreiðslu lánanna gaf varnaraðili út tvö tryggingarbréf, hið fyrra 17. október 2005 til tryggingar skuld að fjárhæð 24.150.000 krónur, og hið seinna 2. maí 2007 til tryggingar skuld að fjárhæð 3.800.000 krónur, með veði í fyrrgreindri fasteign. Í skuldabréfunum kom fram að fjárhæðir þær sem teknar voru að láni skyldu breytast í réttu hlutfalli við breytingar á skráðri grunnvísitölu neysluverðs. Í tryggingarbréfunum munu hafa verið ákvæði um verðtryggingu og eru fyrirmæli um þetta í bréfinu frá 2. maí 2007 nánar rakin í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 eru þessi skuldabréf og tryggingarbréf nú í eigu sóknaraðila.

Í málinu deila aðilar um lögmæti verðtryggingarákvæðis í skuldabréfinu frá 2. maí 2007 en í fyrirsögn þess sagði að það væri bundið vísitölu neysluverðs með vaxtaendurskoðunarákvæði. Í framhaldinu kom fram nafn útgefanda skuldabréfsins, fjöldi afborgana og mánuðir milli þeirra, lánstími, vextir, gjalddagi fyrstu afborgunar, upphafstími vaxtaútreiknings, lánaflokkur og inn á hvaða reikning láninu skyldi ráðstafað. Þá sagði í þar til gerðum reit að grunnvísitala væri 267,1 stig. Í 1. gr. skuldabréfsins var svofellt ákvæði: „Höfuðstóll skuldarinnar breytist í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs frá grunnvísitölu samkvæmt ofanskráðu til fyrsta gjalddaga og síðan í hlutfalli við breytingar á vísitölunni milli síðari gjalddaga. Skal höfuðstóll skuldarinnar breytast á hverjum gjalddaga, áður en vextir og afborgun eru reiknuð út. Afborganir eru reiknaðar þannig, að á hverjum gjalddaga er verðbótum bætt við höfuðstól skuldarinnar og síðan er deilt í útkomuna með þeim fjölda gjalddaga, sem þá eru eftir, að meðtöldum þeim gjalddaga, sem er í það sinn.“ Með skuldabréfinu fylgdi greiðsluáætlun sem var undirrituð af varnaraðila og fulltrúa sóknaraðila sama dag og skuldabréfið sjálft. Hún tilgreindi alla 180 gjalddaga skuldabréfsins og hverjar yrðu eftirstöðvar skuldarinnar hverju sinni, heildargreiðslu á hverjum gjalddaga og hvernig hún sundurliðaðist í afborganir, vexti og kostnað. Þá var í greiðsluáætluninni svofellt ákvæði: „Athugið að áætlun þessi er byggð á núgildandi vísitölu og þeim vöxtum og verðskrám sem í gildi eru í Glitni banka hf. við gerð áætlunarinnar. Þeir þættir geta tekið breytingum í samræmi við ákvæði lánssamningsins. Ef lánsfjárhæð er breytileg og/eða lánstími óákveðinn er áætlunin byggð í dæmaskyni eingöngu á tilteknum upphæðum og eins árs lánstíma.“

Í skuldabréfinu 2. maí 2007 var ákvæði um heimild til að gjaldfella alla skuldina fyrirvaralaust við vanskil á greiðslu afborgana, vaxta og verðbóta. Þar sagði einnig að þegar skuldin væri í gjalddaga fallin mætti gera fjárnám til fullnustu hennar án undangengins dóms eða réttarsáttar samkvæmt 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Fram er komið að varnaraðili mun frá miðju ári 2009 ekkert hafa greitt af fyrrgreindu skuldabréfi. Að kröfu sóknaraðila gerði sýslumaðurinn í Reykjavík 13. ágúst 2012 fjárnám í eignarhluta varnaraðila í fasteigninni að Lækjargötu 4 í Reykjavík á grundvelli fyrrgreindrar aðfararheimildar í skuldabréfinu. Við fjárnámið mótmælti varnaraðili framgangi gerðarinnar. Mótmælin voru á því reist að verðtryggingarákvæði skuldabréfsins væri ólögmætt og í andstöðu við 36. gr. og 36. gr. a. til c. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. tilskipun ráðsins 93/13/EBE. Sýslumaður féllst ekki á mótmæli varnaraðila og að ábendingu sóknaraðila var gert fjárnám í fyrrgreindri fasteign.

Varnaraðili bar ákvörðun sýslumanns um aðfarargerðina undir héraðsdómara samkvæmt heimild í 92. gr. laga nr. 90/1989 og samþykkti sóknaraðili að það yrði gert þó svo að frestur til þess samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar væri liðinn. Krafðist varnaraðili þess að gerðin yrði felld úr gildi og bar því við sem fyrr að verðtryggingarákvæði skuldabréfsins væri óskuldbindandi samkvæmt 36. gr. og 36. gr. a. til c. laga nr. 7/1936 og þar sem stærstur hluti fjárnámskröfunnar væri vegna verðtryggingarinnar væri enginn grundvöllur fyrir fjárnáminu eins og það hefði farið fram. Við fyrirtekt málsins í héraðsdómi 8. maí 2013 lagði varnaraðili fram bókun þar sem hann krafðist þess að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um þau atriði sem nánar eru rakin í hinum kærða úrskurði og hann telur varða skýringu á tilskipun 93/13/EBE en sóknaraðili andmælti kröfunni. Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins og spurningar til þess dómstóls orðaðar á þann hátt sem í úrskurðinum greinir.

II

Verðtrygging sparifjár og lánsfjár var fyrst heimiluð með lögum nr. 13/1979 um stjórn efnahagsmála o.fl. og hafa ákvæði um það efni verið í lögum síðan. Í VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eru reglur þær sem nú gilda um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár og eru ákvæði kaflans ófrávíkjanleg, sbr. 2. gr. laganna. Ákvæði VI. kafla laganna gilda um skuldbindingar sem varða sparifé og lánsfé í íslenskum krónum þar sem skuldari lofar að greiða peninga og umsamið eða áskilið er að greiðslurnar skuli verðtryggðar, sbr. 1. málslið 1. mgr. 13. gr. laganna. Í 2. og 3. málslið sömu málsgreinar kemur fram að með verðtryggingu sé í þessum kafla laganna átt við breytingu í hlutfalli við innlenda verðvísitölu og að um heimildir til verðtryggingar fari samkvæmt 14. gr. nema lög kveði á um annað. Samkvæmt 1. mgr. 14. gr. er heimilt að verðtryggja sparifé og lánsfé samkvæmt 13. gr. ef grundvöllur verðtryggingarinnar er vísitala neysluverðs, sem Hagstofa Íslands reiknar samkvæmt lögum er um vísitöluna gilda og birtir mánaðarlega í Lögbirtingablaði. Gildir sú vísitala sem reiknuð er og birt í tilteknum mánuði um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár frá fyrsta degi þar næsta mánaðar.

Í 15. gr. laga nr. 38/2001 kemur fram að Seðlabanki Íslands geti að fengnu samþykki ráðherra ákveðið lágmarkstíma verðtryggðra innstæðna og lána og að vextir af þeim skuli vera óbreytanlegir á lánstímanum, sbr. 1. mgr. 15. gr. laganna. Þá setur seðlabankinn nánari reglur um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Loks segir í 16. gr. laganna að þegar skuldbindingum með ákvæðum um verðtryggingu er þinglýst skuli þess gætt að verðtryggingarinnar sé getið í þinglýsingabókum og skulu þær koma fram á vottorðum þinglýsingarstjóra um efni þinglýsingabóka. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 12/1995 um vísitölu neysluverðs skal Hagstofa Íslands reikna og birta vísitölu sem sýnir breytingar á verðlagi einkaneyslu. Vísitalan nefnist vísitala neysluverðs og skal hún reist á grunni sem hagstofan ákveður samkvæmt niðurstöðum neyslukönnunar. Í 3. gr. laganna segir að vísitala neysluverðs skuli reiknuð í mánuði hverjum miðað við verðlag í um það bil vikutíma um miðjan hvern mánuð. Heimilt er að safna verðupplýsingum yfir lengra tímabil ef verðlag vöru breytist ört. Ef ekki er unnt að miða við samtímaupplýsingar um verðlag eða verðbreytingar, eða sé það ekki talið eiga við, er hagstofunni heimilt að miða við meðaltal mánaðar eða mánaða eftir því sem við á. Vísitalan skal svo sem kostur er miðast við meðalverðlag í landinu. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 12/1995 getur ráðherra með reglugerð sett nánari ákvæði um framkvæmd laganna.

Með lögum nr. 14/1995 var fjórum greinum bætt við lög nr. 7/1936, það er 36. gr. a. til d. og eru þau innleiðing á ákvæðum fyrrgreindrar tilskipunar 93/13/EBE í íslenskan rétt. Í 1. mgr. 36. gr. a. laga nr. 7/1936 segir að ákvæði 36. gr. a. til d. gildi um samninga, meðal annars samningsskilmála sem ekki hefur verið samið sérstaklega um, enda séu samningarnir liður í starfsemi annars aðilans, atvinnurekanda, en í meginatriðum ekki liður í starfsemi hins aðilans, neytanda, sbr. þó 36. gr. d. Samkvæmt 36. gr. c. sömu laga gildir 36. gr. þeirra um samninga samkvæmt 1. mgr. 36. gr. a. með þeim breytingum þó sem leiðir af 2. og 3. mgr. 36. gr. c. Í 1. mgr. 36. gr. laganna segir að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig, sbr. þó 36. gr. c. Hið sama á við um aðra löggerninga. Að endingu segir í 40. gr. a. sömu laga: „Ráðherra er heimilt á grundvelli EES-tilskipunar 93/13/EBE um ósanngjarna samningsskilmála að kveða nánar á með reglugerð um framkvæmd ákvæða laga þessara um ósanngjarna samningsskilmála.“ Slík reglugerð hefur ekki verið sett.

III

Eins og áður greinir eru kröfur varnaraðila í málinu á því reistar að samkvæmt 36. gr., sbr. 36. gr. a. til d. laga nr. 7/1936, beri að víkja verðtryggingarákvæði skuldabréfsins 2. maí 2007 til hliðar, en ákvæði þess haldi gildi sínu að öðru leyti. Síðastgreind lagaákvæði beri samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið að skýra til samræmis við tilskipun 93/13/EBE þar sem þau séu innleiðing á ákvæðum hennar í íslenskan rétt. Verðtryggingarákvæðið falli undir 1. gr. viðauka tilskipunarinnar og þar sem ekki hafi verið um það samið sérstaklega í skilningi 1. mgr. 3. gr. hennar sé það óréttmætt og óskuldbindandi fyrir varnaraðila, sbr. 36. gr. a. laga nr. 7/1936. Þá hafi greiðsluáætlun sú sem varnaraðili fékk við útgáfu skuldabréfsins enga raunhæfa mynd geta gefið af því hvernig höfuðstóll skuldarinnar og afborganir myndu þróast á lánstímanum og því hafi aðferðin við útreikning verðtryggingarinnar ekki verið útskýrð rækilega í samningi aðila í skilningi d. liðar 2. gr. viðauka við tilskipunina. Leiði þetta einnig til þess að verðtryggingarákvæðið sé óréttmætt í skilningi 1. mgr. 3. gr. hennar. Af þessu leiði samkvæmt fortakslausu ákvæði 1. mgr. 6. gr. tilskipunarinnar að ógilda beri verðtryggingarákvæðið. Fyrirmæli 36. gr. laga nr. 7/1936 séu á hinn bóginn ekki fullnægjandi til slíks því þar sé eingöngu mælt fyrir um heimild til ógildingar en ekki skyldu eins og tilskipunin mæli þó skýrt fyrir um. Þar sem 36. gr. a. til d. laga nr. 7/1936 séu innleiðing á tilskipun 93/13/EBE og verulegur vafi sé um hvernig skýra beri ákvæði hennar sé nauðsynlegt, áður en málinu verði ráðið til lykta, að afla álits EFTA-dómstólsins um þau atriði sem nánar greini í kröfu varnaraðila og varði sakarefni málsins.

Sóknaraðili hafnar því að víkja beri verðtryggingarákvæðinu til hliðar, enda sé verðtrygging heimil lögum samkvæmt og lánveitingin að öllu leyti í samræmi við lög. Tilskipun 93/13/EBE hafi verið tekin upp í landsrétt en hið sama gildi ekki um viðauka hennar, sem hafi því ekki gildi að íslenskum lögum. Þá sé ekki unnt að víkja til hliðar fyrirmælum skuldabréfsins um verðtryggingu án þess að raska við öðrum ákvæðum þess. Auk þeirra sjónarmiða sem nánar eru rakin í hinum kærða úrskurði eru andmæli sóknaraðila við því að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á því reist í fyrsta lagi að svar við þeim spurningum, sem héraðsdómur hafi fallist á að leita ráðgefandi álits um, geti ekki breytt niðurstöðu málsins. Í öðru lagi eru andmælin á því reist að það álitaefni sem um sé deilt í málinu varði skýringu og beitingu landsréttar og því eigi ekki að leita álits EFTA-dómstólsins um það atriði. Í þriðja lagi hafi það ekki þýðingu í málinu hvort reglur landsréttar stangist á við efni tilskipana því íslenskum dómstólum beri að dæma eftir íslenskum lögum. Í fjórða lagi byggir sóknaraðili á því að þær spurningar sem héraðsdómur hafi fallist á að leita ráðgefandi álits um séu óljósar og ómarkvissar. Þá bendir sóknaraðili að auki á að ýmis efnisatriði í spurningunum varði í raun alls ekki beitingu 36. gr. laga nr. 7/1936 heldur aðrar íslenskar réttarheimildir.

IV

Fyrir héraðsdómi krefst varnaraðili þess sem fyrr segir að fellt verði úr gildi fjárnám sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði að kröfu sóknaraðila 13. ágúst 2012 í eignarhluta varnaraðila í fasteigninni að Lækjargötu 4 í Reykjavík. Krafa varnaraðila er á því reist að verðtryggingarákvæði skuldabréfsins 2. maí 2007 sé í andstöðu við ákvæði 36. gr. og 36. gr. a. til d. laga nr. 7/1936, eins og þau beri að skýra með hliðsjón af tilskipun 93/13/EBE, og því ólögmætt og skuldbindi hann ekki.

Tilskipun 93/13/EBE var tekinn upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 7/1994 og tók gildi gagnvart Íslandi 1. júlí 1994. Með lögum nr. 14/1995, sem sett voru til að leiða ákvæði tilskipunarinnar í íslenskan rétt, var fjórum greinum bætt við lög nr. 7/1936, 36. gr. a., 36. gr. b., 36. gr. c. og 36. gr. d. Fram kemur í lögskýringargögnum að markmið frumvarps þess sem varð að lögum nr. 14/1995 sé fyrst og fremst að tryggja framkvæmd þeirra ákvæða tilskipunar 93/13/EBE sem séu einkaréttarlegs eðlis en tilskipunin miði að því að koma í veg fyrir röskun á samkeppni og veita neytendum vernd. Þá segir einnig í lögskýringargögnum að 36. gr. laga nr. 7/1936 muni samkvæmt 4. gr. frumvarpsins gilda um samninga á grundvelli fyrrgreindrar tilskipunar með vissum breytingum sem lagðar séu til í frumvarpinu. Þegar framangreint er virt í ljósi atvika málsins sem áður hafa verið rakin, málsástæðna varnaraðila og kröfugerðar hans á hendur sóknaraðila er nægjanlega fram komið að ákvæði tilskipunar 93/13/EBE geti haft þýðingu þegar leyst er úr kröfum varnaraðila á hendur sóknaraðila og þar með á úrslit málsins. Samkvæmt þessu og þar sem ekki er fullt samræmi milli tilskipunar 93/13/EBE og ákvæða laga nr. 7/1936 er með vísan til laga nr. 21/1994 fallist á með héraðsdómi að rétt sé að leita eftir ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins um skýringu á ákvæðum hennar en spurningum til þess dómstóls ber að haga á þann veg sem nánar greinir í dómsorði.

Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Leita skal ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á eftirfarandi:

1. Samrýmist það ákvæðum tilskipunar ráðsins 93/13/EBE frá 5. apríl 1993 um óréttmæta skilmála í neytendasamningum ef löggjöf í ríki sem aðild á að EES-samningnum heimilar að samningur neytanda og veitanda um lán til fjármögnunar fasteignakaupa hafi að geyma ákvæði þess efnis að greiðslur af láninu skuli verðtryggðar samkvæmt fyrirfram ákveðinni vísitölu?

2. Ef svarið við fyrstu spurningunni er á þann veg að verðtrygging greiðslna af láni sem tekið er til fjármögnunar fasteignakaupa sé samrýmanleg ákvæðum tilskipunar 93/13/EBE þá er í öðru lagi spurt hvort tilskipunin takmarki svigrúm viðkomandi samningsríkis til þess að ákveða með lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hvaða þættir skuli valda breytingum á hinni fyrirfram ákveðnu vísitölu og eftir hvaða aðferðum þær breytingar skuli mældar?

3. Ef svarið við annarri spurningunni er að tilskipun 93/13/EBE takmarki ekki það svigrúm samningsríkis sem nefnt er í þeirri spurningu þá er í þriðja lagi spurt hvort samningsskilmáli teljist hafa verið sérstaklega umsaminn í skilningi 1. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar þegar a) tekið er fram í skuldabréfi sem neytandi undirritar í tilefni lántöku að skuldbinding hans sé verðtryggð og tilgreint er í skuldabréfinu við hvaða grunnvísitölu verðbreytingar skuli miðast, b) skuldabréfinu fylgir yfirlit sem sýnir áætlaðar og sundurliðaðar greiðslur á gjalddögum lánsins og tekið er fram í yfirlitinu að áætlunin geti tekið breytingum í samræmi við verðtryggingarákvæði lánssamningsins, og c) neytandi og veitandi undirrita báðir greiðsluyfirlitið samtímis og samhliða því að neytandi undirritar skuldabréfið?

4. Telst aðferðin við útreikning verðbreytinga í lánssamningi um fjármögnun fasteignakaupa hafa verið útskýrð rækilega fyrir neytanda í skilningi d. liðar 2. gr. viðauka við tilskipun 93/13/EBE þegar atvik eru með þeim hætti sem nánar greinir í þriðju spurningunni?

5. Á ríki sem er aðili að EES-samningnum val milli þess við innleiðingu 1. mgr. 6. gr. tilskipunar 93/13/EBE, annars vegar að mæla svo fyrir í landsrétti að heimilt sé að lýsa óskuldbindandi fyrir neytanda óréttmæta skilmála í skilningi 1. mgr. 6. gr. tilskipunarinnar, eða hins vegar að mæla svo fyrir í landsrétti að slíkir skilmálar skuli ávallt vera óskuldbindandi fyrir neytandann?

Kærumálskostnaður fellur niður.