721/2016

V ehf. gerði samning við H hf. um afhendingu á stáli í byggingu sem V ehf. var að reisa samkvæmt verksamningi við E ehf. Hafði síðargreindi samningurinn verið gerður að undangengnu útboði. Miðað var við í upphafi að stál í bygginguna yrði um 350 tonn en það magn sem var notað og H hf. afhenti reyndust vera um 550 tonn. Deildu aðilar meðal annars um hvor þeirra bæri áhættuna af því. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við úrlausn á því hvort H hf. gæti krafið V ehf. um greiðslu fyrir allt stálið gæti skipt máli hvort honum hefði mátt vera ljóst af útboðsgögnum einum, sem fyrir lá að V ehf. hafði sent honum, að V ehf. hefði reiknað með að nota of lítið af stáli í bygginguna. Einnig þyrfti að meta hvort H hf. hefði verið kleift á grundvelli útboðsgagna að hanna burðaþol byggingarinnar eða hvort hann þurfti við þá hönnun að hafa teikningar frá arkitektum hússins. Talið var að þegar þessi atriði væru virt reyndi á sérfræðileg álitaefni á sviði byggingaverkfræði. Hefði því verið nauðsynlegt að héraðsdómari kveddi til sérfróða meðdómsmenn til að leggja mat á þau og dæma málið með sér, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem það hefði ekki verið gert var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. október 2016. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur ásamt meðferð málsins frá og með þinghaldi 1. júní 2016 og málinu vísað heim í hérað, til vara að hann verði sýknaður af kröfu stefnda, en að því frágengnu að krafa stefnda verði lækkuð og að hún beri dráttarvexti frá uppsögu héraðsdóms. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í nóvember 2014 bauð Eimskip Ísland ehf. út í lokuðu útboði byggingu frystigeymslu ásamt forrými og stoðrýmum við Suðurhöfn að Óseyrarbraut 22 í Hafnarfirði. Byggingin skiptist í tvo frystiklefa, samtals að grunnfleti um 5.400 fermetrar, og forrými, um 1.200 fermetrar. Verkið skiptist í tvo áfanga og átti þeim fyrri að vera lokið 1. júlí 2015 en þeim síðari 1. október sama ár. Tilboðum í verkið átti að skila 3. desember 2014 og bauð áfrýjandi í það. Tilboði hans var tekið og mun hafa komist á samningur um verkið á grundvelli útboðsgagna.

Í kjölfar þess að áfrýjandi tók að sér verkið hófst hann handa við að afla tilboða í efni og tæki fyrir bygginguna. Meðal annars fékk hann tilboð 8. janúar 2015 frá stefnda í yleiningar og klæðningarefni og keypti þær vörur af honum. Jafnframt óskaði áfrýjandi eftir tilboði frá stefnda í stál fyrir bygginguna og fékk það með bréfi hans 15. sama mánaðar. Þar kom fram að einingarverð á máluðu stáli væri 1.690 evrur en á heithúðuðu stáli 1.750 evrur. Innifalið í verðinu var burðarþolshönnun á stálvirki forrýmis og frystigeymslu. Samhliða þessu fékk áfrýjandi þrjú önnur tilboð í þennan þátt verksins, en vikið er að efni þeirra í hinum áfrýjaða dómi. Í einu af þessum tilboðum var miðað við að magn af stáli í bygginguna yrði um 347 tonn en í öðru um 520 tonn.

Áfrýjandi gekk til samninga við stefnda og keypti af honum allt stál í bygginguna, en það var framleitt í Póllandi. Um viðskiptin var ekki gerður skriflegur samningur, en í aðdraganda þeirra sendi áfrýjandi tölvupóst 6. janúar 2015 til stefnda með gögnum úr útboðinu. Þar var tekið fram að verkáætlun gerði ráð fyrir að stálvirki yrði reist um mánaðarmótin apríl/maí 2015 og að afhending til verkkaupa yrði í ágúst sama ár. Þessu erindi svaraði stefndi með tölvupósti síðar sama dag, en þar sagði meðal annars svo: „ ... við erum að tala um að burðarvirkið sem um 350 tonn ...“.

Eftir að viðskiptin um kaup á stálinu komust á skiptust aðilar á fjölda tölvupósta. Að því er varðar magn á stáli kom fram í tölvupósti stefnda 9. mars 2015 að umtalsverð aukning hefði orðið á því með aukabitum vegna brunakrafna eða 32 tonn. Þannig færi stálvirkið úr 346 tonnum í 378 tonn. Í tölvupósti stefnda 22. apríl sama ár til áfrýjanda var spurt að því hvort „350 tonnin sem þið töluðuð um í upphafi“ ættu að vera 450 tonn eða hvort þetta væri „allt eitt bull?“ Þessu svaraði áfrýjandi með tölvupósti sama dag þar sem sagði: „350 tonn áttu að vera 350 tonn og ekkert bull.“ Þegar upp var staðið fóru samtals um 550 tonn af stáli í bygginguna.

Stefndi gerði áfrýjanda fjölda reikninga á tímabilinu frá 29. maí til 30. september 2015 samtals að fjárhæð 351.583.323 krónur. Af þeirri fjárhæð hefur áfrýjandi greitt samtals 263.376.946 krónur, en síðasta greiðslan var innt af hendi 27. ágúst 2015.

Aðilar funduðu 24. september og 7. október 2015 um viðskiptin og ritaði starfsmaður áfrýjanda minnisblað um fundina. Minnisblaðið var sent stefnda með tölvupósti 26. október það ár. Þar kom meðal annars fram að í upphafi hefði áfrýjandi áætlað að magn af stáli í húsið næmi 350 tonnum. Stefndi hefði látið hanna meira og teldi fjölda tonna vera um 370 til 380 en hefði gert reikninga fyrir 550 tonn. Þá kom fram að skýringu vantaði á umfram fjölda tonna um 150 til 170. Í niðurlagi minnisblaðsins sagði að fram hefði komið af hálfu áfrýjanda að frekari greiðslur yrðu ekki inntar af hendi fyrr en ágreiningi aðila um viðskiptin yrði ráðið til lykta. Stefndi sendi áfrýjanda bréf 11. nóvember 2015 og krafðist þess að staðið yrði skil á því sem væri ógreitt samkvæmt reikningum stefnda. Þessu erindi svaraði áfrýjandi með bréfi 26. sama mánaðar þar sem greiðsluskyldu var synjað meðal annars af þeirri ástæðu að upphaflega hefði verið samið um kaup á 346 tonnum en við það bæst 32 tonn sem áfrýjandi hefði óskað eftir til viðbótar. Að auki bæri að greiða fyrir stál sem verkkaupi, Eimskip Ísland ehf., hefði óskað eftir vegna aukaverka, en það næmi um 53 tonnum.

Af hálfu áfrýjanda varð dráttur á því að skila verkinu tímanlega til verkkaupa. Í samræmi við verksamning gekkst áfrýjandi af þeirri ástæðu undir að greiða verkkaupa tafabætur að fjárhæð 19.000.000 krónur með samkomulagi 1. febrúar 2016. Áfrýjandi heldur því fram að dráttur af hálfu stefnda á því að afhenda stálið hafi valdið því að verkinu var ekki skilað í tæka tíð. Telur áfrýjandi að tjón sitt af þessum sökum svari til tafabótanna og heldur hann þeirri kröfu fram til skuldajafnaðar gegn fjárkröfu stefnda. Stefndi telur aftur á móti að dráttur á afhendingu af sinni hálfu verði rakinn til atriða sem áfrýjandi beri ábyrgð á.

Um afhendingu á stálinu kom fram í tölvupósti stefnda 10. febrúar 2015 til áfrýjanda að hinn fyrrnefndi hefði gert samkomulag við tiltekna verkfræðiskrifstofu í Þýskalandi um framleiðsluteikningar stálvirkis og var tekið fram að þeim yrði lokið tímanlega fyrir framleiðanda stálsins. Stálvirki fyrir forrýmið, annan af frystiklefunum og hluta af hinum, yrði komið til landsins 27. apríl til 2. maí 2015 en afgangur stálsins kæmi 25. til 30. maí sama ár. Þetta væri þó háð því að ekki yrðu gerðar neinar þær breytingar á byggingunni sem seinkað gætu teiknivinnu. Með tölvupósti 16. febrúar 2015 lýsti áfrýjandi yfir óánægju og áhyggjum gagnvart stefnda af framgangi mála við hönnun byggingarinnar. Var vísað til þess að þann dag hefði átt að halda þriðja fund um hönnunina, en þetta væri jafnframt þriðji slíkur fundur sem stefndi hefði óskað eftir að yrði frestað. Einnig var vísað til þess að óskað hefði verið eftir hönnunar- og verkáætlun frá stefnda, en komið hefði í ljós að áform um skil á þeim myndu ekki standast. Þetta væri byrjað að valda töfum sem erfitt væri að vinna upp. Jafnframt sendi áfrýjandi tölvupóst 4. mars 2015 til stefnda þar sem vísað var til fundar 17. febrúar sama ár sem boðað hafði verið til vegna óánægju með gang mála við hönnun og útvegun efnis í bygginguna. Frá þeim fundi væru liðnar tvær vikur og áhyggjur af framvindunni væru síst minni, enda væri stefndi farinn „að líta vægast sagt vandræðalaga út gagnvart verkkaupa“. Í tölvupósti stefnda 9. sama mánaðar til áfrýjanda sagði aftur á móti að verkfræðistofan í Þýskalandi gæti ekki haldið áfram vinnu við burðarþolshönnun sökum þess að teikningar frá arkitektum hefðu ekki borist. Þá kom fram í tölvupósti áfrýjanda 18. júní 2015 til stefnda að ákveðið hefði verið á fundi aðila 24. apríl sama ár að hafist yrði handa við framleiðslu á stálinu, en nú rétt tæpum tveimur mánuðum síðar hefðu borist 25 til 30% af efninu, lítið væri á leiðinni og ekkert vitað um framleiðslulok. Efnið í bygginguna mun síðan hafa borist þá um sumarið og afhendingu þess lokið í ágúst það ár.

Undir áfrýjun málsins fékk áfrýjandi dómkvaddan mann til að meta nánar tilgreind atriði um venjur í verktakastarfsemi og byggingu frystigeymslunnar, sbr. dóm Hæstaréttar 25. janúar 2017 í máli nr. 835/2016. Matsgerð þessari var skilað 21. febrúar 2017, en þá var liðinn sameiginlegur frestur aðila til gagnaöflunar fyrir réttinum. Af hálfu stefnda var því mótmælt með bréfi 23. sama mánaðar að matsgerðin kæmist að í málinu, en við munnlegan flutning þess var fallið frá þeim andmælum. Í matsgerðinni kemur meðal annars fram að aðeins burðarþolshönnuður hefði getað reiknað út magn af stáli í bygginguna. Aðrir hefðu eingöngu getað giskað á það.

II

Eins og hér hefur verið rakið tók stefndi að sér gagnvart áfrýjanda að afhenda stál í byggingu, sem hann var að reisa samkvæmt verksamningi við Eimskip Ísland ehf. Þegar þessi viðskipti aðila komust á var miðað við að stálið í bygginguna yrði um 350 tonn, en það magn sem var notað og stefndi afhenti reyndist vera um 550 tonn. Aðilar deila um hvor þeirra beri áhættuna af þessu. Jafnframt sömdu aðilar ekki í öndverðu um tiltekinn afhendingartíma á stálinu, en þó liggur fyrir að áfrýjandi sendi stefnda gögn úr útboði verkkaupans og þar kom fram hvenær skila átti verkinu. Verður því miðað við að stefnda hafi borið að afhenda stálið í tæka tíð svo verkinu yrði skilað á réttum tíma.

Við úrlausn þess hvort stefndi geti krafið áfrýjanda um greiðslu fyrir allt það stál sem hann afhenti getur skipti máli hvort honum hafi mátt vera ljóst af útboðsgögnum einum hvort áfrýjandi reiknaði með að nota of lítið af stáli í bygginguna. Einnig þarf að meta hvort stefnda var kleift á grundvelli útboðsgagnanna að hanna burðarþol byggingarinnar eða hvort hann þurfti við þá hönnun að hafa teikningar frá arkitektum hússins. Þegar virt eru bæði þessi atriði, sem aðilar deila um, reynir á sérfræðileg álitaefni á sviði byggingaverkfræði. Var því nauðsynlegt að héraðsdómari kveddi til sérfróða meðdómsmenn til að leggja mat á þetta og dæma málið með sér, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem það var ekki gert verður að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og meðferð málsins í héraði frá og með aðalmeðferð 1. júní 2016 og vísa málinu heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju.

Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Það athugast að samningu héraðsdóms er áfátt af þeim sökum að lýsing málavaxta er óglögg og ástæðulaust var með öllu að rekja í löngu máli framburð þeirra sem gáfu skýrslu fyrir dómi í stað þess að geta aðeins um það í aðila- og vitnaskýrslum sem dómari taldi hafa áhrif við sönnunarmatið.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.