438/2009

R sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn RÓ, sem lést 12. apríl 2004. RÓ átti séreignarlífeyrissparnað hjá F, sem hann hafði fengið reglulega greiðslur úr um nokkurt skeið. R sótti um að fá mánaðarlegar greiðslur úr inneigninni, en í sama mánuði og F hóf greiðslurnar til R ákvað hann að lífeyrissparnaði RÓ skyldi skipt þannig að R fengi 2/3 inneignarinnar en 1/3 fengju börn RÓ, A og Ó, sem bæði voru fjárráða. Ágreiningur aðila laut að þessari skiptingu F á lífeyrissparnaði RÓ og hvaða áhrif leyfi R til setu í óskiptu búi skyldi hafa á þá skiptingu. Talið var að orðalag 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða segði skýrlega fyrir um skiptingu innstæðu milli erfingja eftir reglum erfðalaga og lokamálsliður hennar tæki af tvímæli um að innstæðan rynni einungis til dánarbús hins látna rétthafa hefði hann ekki látið eftir sig maka eða barn. Samkvæmt beinu orðalagi 4. mgr. 11. gr. bæri því að skipta innstæðu eftir reglum erfðalaga, eins og F hefði gert milli maka og barna rétthafans og rynni hún ekki í hið óskipta bú. Bar þegar af þessari ástæðu að sýkna F af kröfu R.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. ágúst 2009 og krefst sýknu af kröfu stefndu. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður falli niður.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Svo sem nánar greinir í héraðsdómi fékk stefnda 28. apríl 2004 leyfi til setu í óskiptu búi eftir eiginmann sinn R-kk-þf Ó-kk-þf, sem lést 12. sama mánaðar, á grundvelli gagnkvæmrar erfðaskrár þeirra hjóna, sem mælti fyrir um rétt þess sem lengur lifði til setu í óskiptu búi með vísan til 8. gr. erfðalaga nr. 8/1962, sbr. lög nr. 48/1989. R-kk-nf átti séreignarlífeyrissparnað hjá áfrýjanda og hafði fengið reglulega greiðslur úr sjóðnum um nokkurt skeið. Stefnda, sem þá var 68 ára, sótti 13. maí 2004 um að fá mánaðarlega 100.000 króna greiðslur úr inneigninni. Greiðslur til hennar hófust þegar í þeim mánuði en var hætt í desember sama ár að ósk stefndu, sem hafði komist að því að áfrýjandi hafði í bókhaldi sínu áður skipt inneigninni milli hennar og tveggja barna R-kk-ef.

Í sama mánuði og áfrýjandi hóf greiðslurnar til stefndu ákvað hann að lífeyrissparnaði R-kk-ef skyldi skipt þannig að stefnda fengi 2/3 inneignarinnar en 1/3 fengju börn R-kk-ef, A-kvk-nf og Ó-kk-nf, sem bæði voru fjárráða, „í samræmi við erfðalög nr. 8/1962, sbr. 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997, eftir að inneigninni hafði verið skipt til helminga skv. 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993“. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda hefur ekkert af inneigninni hins vegar verið greitt út til barnanna og áfrýjandi hefur ekki innt frekari greiðslur af hendi til stefndu síðan í desember 2004, en þá hafði hún fengið greiddar samtals 808.012 krónur. Samkvæmt upplýsingum áfrýjanda var inneign R-kk-ef 6.430.719 krónur 28. maí 2004.

Aðilarnir deila ekki um málavexti heldur lýtur ágreiningur þeirra að þessari skiptingu áfrýjanda á lífeyrissparnaði R-kk-ef og hvaða áhrif leyfi stefndu til setu í óskiptu búi skuli hafa á þá skiptingu. Málsástæðum aðila er lýst í héraðsdómi.

II

Samkvæmt 1. málslið 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða fellur innstæða lífeyrissparnaðar til erfingja rétthafa og skiptist milli þeirra eftir reglum erfðalaga. Í 2. til 4. málslið ákvæðisins eins og það var á þessum tíma voru síðan ákvæði um hvernig staðið skyldi að útgreiðslu til maka rétthafans og barna. Eftir lokamálslið ákvæðisins rennur innstæðan til dánarbúsins láti rétthafi ekki eftir sig maka eða barn. Samkvæmt athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laganna er með maka og barni átt við skylduerfingja.

Áfrýjandi bendir á að ekki fái staðist sú niðurstaða héraðsdóms að orðalag 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 leiði til þess að ákvæðið vísi með almennum hætti til erfðalaga og þar með ákvæða laganna um setu í óskiptu búi. Væri þessi skýring rétt sé óskiljanlegt hvers vegna í ákvæðinu sé vísað sérstaklega til skiptingar arfs. Auk þess vísi ákvæðið ekki almennt til erfingja heldur einungis til skylduerfingja, maka og barna hins látna. Niðurstaða héraðsdóms sé einnig ósamrýmanleg lokamálslið 4. mgr. 11. gr., þar sem sérstaklega sé tekið fram að í því tilviki að rétthafi láti ekki eftir sig maka eða barn renni innstæðan til dánarbúsins. Engin þörf væri á þessari vísun til dánarbús við þessar aðstæður ef fyrsti málsliður sömu málsgreinar ætti almennt við ákvæði erfðalaga, þar með ákvæði um setu í óskiptu búi. Áfrýjandi vísar og til þeirrar meginreglu 1. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., að við lát manns taki dánarbú hans við öllum fjárhagslegum réttindum sem hann átti þá eða naut, nema annað leiði af réttarreglum, löggerningi eða eðli réttindanna. Undantekning sem þarna greini sé einmitt í 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997. Þess sé og að gæta að samkvæmt 2. mgr. 8. gr. síðastnefndra laga sé rétthafa óheimilt að framselja, veðsetja eða á annan hátt ráðstafa innstæðu eða réttindum um lífeyrisréttindi í séreign nema með samkomulagi eftir 1. - 3. tölulið 3. mgr. 14. gr., og ekki verði gerð aðför í réttindum samkvæmt slíkum samningi og enginn skuldheimtumaður í dánarbúi eða þrotabúi hafi rétt til að skerða réttindin á nokkurn hátt. Þetta sýni ljóslega að markmið laganna sé að tryggja framfærslu rétthafa. Með þetta markmið um framfærslu í huga hafi áfrýjandi samið verklagsreglur, sem staðfestar hafi verið af Fjármálaeftirlitinu og farið hafi verið eftir. Í 5. gr. þeirra sé fjallað um skiptingu innstæðu milli erfingja með vísan til 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 á þann hátt sem áfrýjandi haldi fram og reisi sýknukröfu sína á. Þess vegna bendi hann á framfærslueðli réttindanna, sem leiði til þess að þau falli ekki til dánarbúsins, eins gert sé ráð fyrir í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991.

Á þessi málsrök áfrýjanda ber að fallast. Orðalag 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 segir skýrlega fyrir um skiptingu innstæðu milli skylduerfingja eftir reglum erfðalaga og lokamálsliður hennar tekur af tvímæli um að innstæðan renni einungis til dánarbús hins látna rétthafa hafi hann ekki látið eftir sig maka eða barn. Samkvæmt beinu orðalagi 4. mgr. 11. gr. ber því að skipta innstæðu eftir reglum erfðalaga, eins og áfrýjandi hefur gert milli maka og barna rétthafans, og rennur hún ekki í hið óskipta bú. Ber þegar af þessari ástæðu að sýkna áfrýjanda af kröfu stefndu.

Stefndu verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi, eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Frjálsi lífeyrissjóðurinn, er sýkn af kröfu stefndu, R-kvk-ef G-kvk-ef, í máli þessu.

Stefnda greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.