623/2016

Í hf. krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar neytendamála þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að bankinn hefði brotið gegn 2. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán, með því að tilgreina ekki í tilteknum lánssamningi við S við hvaða aðstæður vextir breyttust, auk þess sem Í hf. var bannað að breyta vöxtum samkvæmt 4. lið skilmála lánssamningsins. Hæstiréttur vísaði til þess að er S beindi erindi til Neytendastofu vegna viðskipta sinna við Í hf. hefðu lög nr. 121/1994 verið fallin úr gildi og í þeirra stað komin lög nr. 33/2013, en öll atvik, er erindi S laut að, gerðust í tíð eldri laganna. Þá var vísað til þess að sömu reglur giltu eftir lögum nr. 33/2013 og giltu í tíð laga nr. 121/1994 um skyldur lánveitanda til að gefa neytanda upplýsingar um vexti við gerð lánssamnings og einnig um eftirlit Neytendastofu með neytendalánum, úrræði stofnunarinnar vegna brota á lagaákvæðum um þau og meðferð mála um beitingu slíkra úrræða. Taldi Hæstiréttur að þrátt fyrir ófullkomið ákvæði um lagaskil í 36. gr. laga nr. 33/2013 hefði nægilega skýr lagaheimild búið að baki ákvörðun Neytendastofu og úrskurði áfrýjunarnefndar neytendamála. Komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að þrátt fyrir að í fyrirsögn skuldabréfs S segði að það bæri fasta vexti hefði vegna ákvæðanna í 4. lið skilmála þess um heimild lánveitanda til að endurskoða hæð vaxta skuldin í raun borið breytilega vexti í skilningi 6. gr. og 9. gr. laga nr. 121/1994. Hefði því borið að tilgreina í skuldabréfinu við hvaða aðstæður mætti beita þeirri heimild. Taldi Hæstiréttur að þeim áskilnaði hefði ekki verið fullnægt í þessu tilviki þar sem ákvæði skuldabréfsins hefði einungis snúið að aðferð til að hrinda í framkvæmd breytingu á vöxtum en ekki tilefninu til að taka ákvörðun um hana. Um slíkt tilefni hefði þar ekkert verið sagt. Þegar að þessum sökum uppfylltu skilmálar skuldabréfsins ekki það skilyrði 2. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga nr. 121/1994 að þar yrði að tilgreina við hvaða aðstæður breyta mætti vöxtum af skuld S. Fékk það engu breytt í þessu sambandi að S hefði getað vikist undan breytingunni með því að greiða upp skuld sína án sérstaks kostnaðar, enda hefði S átt rétt á því að Í hf. stæði fyrir sitt leyti við lögmæta skilmála gagnkvæms lánssamnings þeirra. Voru Neytendastofa og S því sýknuð af kröfu Í hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, K-kk-nf A-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu hvor fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 8. september 2016 að fengnu áfrýjunarleyfi. Þeir krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjandans Neytendastofu.

I

Mál þetta á rætur að rekja til þess að áfrýjandinn S-kk-nf F-kk-nf M-kk-nf gaf út skuldabréf 23. ágúst 2005 til Íslandsbanka hf., sem síðar fékk heitið Glitnir banki hf. Fyrir liggur að á þeim tíma var áfrýjandinn, sem eftir gögnum málsins er verkfræðingur og hagfræðingur að mennt, starfsmaður bankans. Í yfirskrift skuldabréfsins kom fram að það væri „bundið vísitölu neysluverðs með vaxtaendurskoðunarákvæði“ og stóðu jafnframt þar við hlið orðin: „Fastir vextir“. Skuldabréfið var að fjárhæð 6.000.000 krónur, sem tæki breytingum í samræmi við fyrrnefnda vísitölu, og átti skuldin að bera 4,15% ársvexti, en hana skyldi greiða með 300 jöfnum mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 2. október 2005. Í skuldabréfinu var meðal annars svofellt ákvæði: „4. Vaxtaendurskoðun. Íslandsbanka hf. er heimilt að breyta ofanskráðum vöxtum á vaxtagjalddögum en þó ekki fyrr en að liðnum fimm árum frá útgáfudegi skuldabréfs þessa og síðan á fimm ára fresti. Eigi síðar en einum mánuði áður en breyting á vöxtum á að taka gildi skal Íslandsbanki hf. tilkynna útgefanda um hana. Sætti útgefandi sig ekki við þessa vaxtabreytingu er honum heimilt án sérstaks uppgreiðslugjalds að endurgreiða lánið að fullu ásamt áföllnum vöxtum, verðbótum og kostnaði á þeim vaxtagjalddaga þegar breytingin átti að taka gildi, enda greini hann lánveitanda frá þeirri fyrirætlan með tveggja vikna fyrirvara.“ Áður en skuldabréfið var gefið út hafði áfrýjandinn 22. ágúst 2005 undirritað tryggingarbréf til Íslandsbanka hf. fyrir greiðslu hvers kyns skuldbindinga sinna við bankann að fjárhæð allt að 6.600.000 krónur, sem bundin var vísitölu á sama hátt og fjárhæð skuldabréfsins. Var bankanum þar veittur 3. veðréttur í nánar tilgreindri fasteign í eigu annars manns að baki verðtryggðum veðskuldum að upphaflegri fjárhæð samtals 5.935.000 krónur. Óumdeilt er að áfrýjandinn hafi ávallt haldið skuld sinni samkvæmt skuldabréfinu í fullum skilum.

Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd. Í framhaldi af því ráðstafaði Fjármálaeftirlitið 14. sama mánaðar tilteknum réttindum og skyldum félagsins til nýs banka, sem nú ber heiti stefnda, og er óumdeilt að meðal þeirra hafi verið fyrrnefnt skuldabréf, sem áfrýjandinn S-kk-nf gaf út 23. ágúst 2005.

Stefndi lét frá sér fara tilkynningu 24. mars 2010 um að hann hafi ákveðið að „fresta vaxtaendurskoðun verðtryggðra og erlendra húsnæðislána bankans sem eru á vaxtaendurskoðun á þessu ári, til ársins 2013.“ Fram kom að stefndi teldi ljóst að hækka þyrfti vexti af húsnæðislánum vegna breyttra aðstæðna á markaði, en sökum „þess árferðis sem ríkir hjá heimilum í landinu“ hafi verið ákveðið að gefa lántökum kost á að „fresta vaxtaendurskoðun í 3 ár til viðbótar.“ Til þess að neyta þessa boðs þyrfti lántaki að skila til stefnda útfyllu umsóknareyðublaði. Ágreiningslaust er að áfrýjandinn S-kk-nf hafi nýtt sér þetta.

Stefndi sendi áfrýjandanum S-kk-þgf bréf 24. júlí 2013 með fyrirsögninni: „Tilkynning um vaxtaendurskoðun“, þar sem vísað var til þess að fyrrgreint skuldabréf væri „með endurskoðunardag vaxta á gjalddaga í september 2013.“ Skuldin bæri sem stæði 4,15% ársvexti, en á gjalddaga afborgunar og vaxta í september 2013 yrði vaxtahæð breytt í 4,85%. Fram kom að áfrýjandanum stæði til boða „endurfjármögnun á hagstæðum kjörum“ og myndi stefndi hvorki krefjast lántökugjalds ef áfrýjandinn tæki því boði fyrir 24. október 2013 né þyrfti hann að greiða stimpilgjald. Væri fjárhæð skuldarinnar hærri en sem næmi 70% af fasteignamatsverði eignar, sem stæði að veði fyrir henni, byði stefndi þann kost að skipta skuldinni í tvennt, annars vegar í húsnæðislán, sem bæri 3,85% ársvexti, og hins vegar viðbótarlán með 4,85% ársvöxtum. Í báðum tilvikum var miðað við að skuldin yrði verðtryggð, en einnig bauð stefndi að hún gæti orðið án verðtryggingar og með tilteknum hærri vöxtum. Þá var eftirfarandi tekið fram: „Hafi húsnæðislán verið með greiðslujöfnun fellur hún niður samhliða endurfjármögnun. Staða á greiðslujöfnunarreikningi leggst við lánið frá sama tímamarki. Einnig er vakin athygli á því að hægt er að greiða upp húsnæðislánið án uppgreiðslugjalds í tengslum við vaxtaendurskoðun þessa.“ Fyrir liggur að áfrýjandinn þáði hvorki boð um að breyta formi skuldarinnar né greiddi hann hana upp.

Áfrýjandinn S-kk-nf ritaði 8. desember 2013 bréf til áfrýjandans Neytendastofu, þar sem greint var að nokkru frá framangreindum atvikum og leitað úrlausnar þess síðarnefnda um hvort ákvæði í skuldabréfinu frá 23. ágúst 2005 um endurskoðun vaxta stæðist lög nr. 121/1994 um neytendalán, einkum 6. og 9. gr. þeirra, svo og hvort viðskiptahættir stefnda í þessum efnum gætu talist réttmætir. Að fengnum andsvörum stefnda, svo og frekari athugasemdum áfrýjandans S-kk-ef og stefnda, lét áfrýjandinn Neytendastofa frá sér fara ákvörðun 23. september 2014. Var niðurstaða hennar dregin saman með eftirfarandi orðum: „Íslandsbanki hf. ... hefur brotið gegn ákvæðum 6. og 9. gr. laga nr. 121/1994, um neytendalán, með því að tilgreina ekki í vaxtaendurskoðunarákvæði neytendaláns við hvaða aðstæður vextir breytist. Með vísan til 26. gr. laga nr. 121/1994 er Íslandsbanka bönnuð notkun vaxtaendurskoðunarákvæðisins.“

Stefndi skaut þessari ákvörðun til áfrýjunarnefndar neytendamála 20. október 2014 og kvað hún upp úrskurð 19. júní 2015 með svofelldum úrskurðarorðum: „Íslandsbanki hf. hefur brotið gegn 2. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán með því að tilgreina ekki í lánssamningi bankans og S-kk-ef F-kk-ef M-kk-ef frá 23. ágúst 2005 við hvaða aðstæður vextir breyttust. Með vísan til 3. mgr. 29. gr. laga nr. 33/2012, sbr. 26. gr. laga nr. 121/1994, er bankanum bannað að breyta vöxtum samkvæmt 4. gr. skilmála lánssamningsins.“ Í úrskurðarorðum þessum hefur bersýnilega orðið sú misritun að vísað var til laga nr. 33/2012 í stað laga nr. 33/2013 um neytendalán.

Stefndi höfðaði mál þetta 8. og 9. september 2015 og var með hinum áfrýjaða dómi tekin til greina krafa hans um að úrskurður áfrýjunarnefndar neytendamála yrði felldur úr gildi.

II

Áfrýjandinn S-kk-nf beindi sem áður segir erindi vegna framangreindra viðskipta til áfrýjandans Neytendastofu með bréfi 8. desember 2013. Á þeim tíma voru lög nr. 121/1994 fallin úr gildi og í þeirra stað komin lög nr. 33/2013, en öll atvik, sem þetta erindi laut að, gerðust í tíð eldri laganna. Í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 33/2013, eins og henni var breytt með 1. gr. laga nr. 85/2013, var nánar tiltekið mælt fyrir um að fyrrnefndu lögin tækju gildi 1. nóvember 2013 og féllu úr gildi frá sama tíma lög nr. 121/1994 með síðari breytingum. Þó skyldi 37. gr. laga nr. 33/2013 öðlast gildi þegar í stað, en hún varðar á engan hátt ágreining í máli þessu. Þá var tekið fram í 2. mgr. 36. gr. laganna að 13. til 15. gr., 2. mgr. 19. gr. og 20. gr. þeirra skyldu „gilda um opna lánssamninga, sbr. 15. gr., sem eru í gildi við gildistöku laga þessara.“ Að öðru leyti en þessu voru engin fyrirmæli um skil eldri laga og yngri í lögum nr. 33/2013 og var því ekkert sagt þar berum orðum um hvernig fara ætti eftir gildistöku þeirra með tilvik, þar sem brotið kynni að hafa verið fyrir það tímamark gegn ákvæðum laga nr. 121/1994. Um það efni verða engar ályktanir dregnar af áðurnefndri 2. mgr. 36. gr. laga nr. 33/2013, enda er þar aðeins að finna sérreglu um beitingu tiltekinna efnisreglna laganna um opna lánssamninga, sem gerðir voru fyrir gildistöku þeirra, en samkvæmt o. lið 5. gr. laga nr. 33/2013, sbr. 6. gr. laga nr. 36/2017, er með því hugtaki átt við lánssamninga, þar sem neytanda er gert kleift að fá endurtekna fyrirgreiðslu innan umsaminnar úttektarheimildar. Er þess og að gæta að skuldabréfið, sem áfrýjandinn S-kk-nf gaf út 23. ágúst 2005, er ekki því marki brennt.

Samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994 hvíldi skylda á lánveitanda við gerð lánssamnings til að veita neytanda upplýsingar um vexti, en í 2. mgr. sömu lagagreinar var tekið fram að ef breyta mætti lánskostnaði, afborgunum eða öðrum atriðum lánskjara á samningstímanum bæri lánveitanda að greina neytanda frá því við hvaða aðstæður breytingarnar gætu orðið. Einnig kom fram í 9. gr. laganna að heimilt væri að ákveða í lánssamningi að vextir yrðu að nokkru leyti eða öllu breytilegir, en þá skyldi greina þar frá vöxtum á þeim tíma, sem upplýsingar væru gefnar, með hvaða hætti vextirnir væru breytilegir og við hvaða aðstæður þeir breyttust. Í stað þessara fyrirmæla, sem áfrýjandinn Neytendastofa og áfrýjunarnefnd neytendamála töldu Íslandsbanka hf. ekki hafa fylgt við gerð lánssamningsins við áfrýjandann S-kk-þf 23. ágúst 2005, eru nú komin ákvæði í f. lið 4. mgr. 7. gr. og f. lið 2. mgr. 12. gr. laga nr. 33/2013. Samkvæmt því fyrrnefnda ber lánveitanda áður en lánssamningur er gerður að veita neytanda upplýsingar um útlánsvexti, þar á meðal um tímabil, skilyrði og málsmeðferð við breytingu á þeim. Eftir síðarnefnda ákvæðinu er skylt að greina frá sömu atriðum í lánssamningi. Þá er þess að gæta að í d. lið og s. lið 5. gr. laga nr. 33/2013, sbr. 6. gr. laga nr. 36/2017, er að finna skilgreiningu á hugtökunum útlánsvextir og fastir útlánsvextir. Samkvæmt síðarnefnda stafliðnum er með útlánsvöxtum átt við vexti, sem eru tilgreindir sem fast eða breytilegt hlutfall og lagðir á lánsfjárhæð á ársgrundvelli. Eftir fyrrnefnda stafliðnum er um að ræða fasta útlánsvexti ef lánveitandi og neytandi samþykkja í lánssamningi sömu útlánsvexti á öllu lánstímabilinu eða mismunandi vexti á mismunandi tímabilum sé eingöngu notað fast tiltekið hlutfall. Þótt þessi ákvæði laga nr. 33/2013 séu um sumt ítarlegri en eldri reglur í 6. og 9. gr. laga nr. 121/1994 bera lánveitendur nú eins og áður skyldu til að gefa upplýsingar um vexti við gerð lánssamnings, en við úrlausn um hvort slíkra skyldna hafi verið gætt í tíð eldri laga verður eðli máls samkvæmt eingöngu tekið mið af ákvæðum þeirra.

Með fyrri málslið 1. mgr. 25. gr. laga nr. 121/1994 var áfrýjandanum Neytendastofu falið eftirlit með ákvæðum þeirra laga. Það sama segir nú um ákvæði laga nr. 33/2013 í fyrri málslið 1. mgr. 29. gr. þeirra. Samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 25. gr. laga nr. 121/1994, svo sem honum var breytt með 2. gr. laga nr. 34/2007, giltu um úrræði áfrýjandans Neytendastofu og málsmeðferð hans ákvæði laga um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins. Við setningu laga nr. 34/2007 báru lög nr. 57/2005 þetta heiti, en þau eru nú kennd við eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, sbr. 4. gr. laga nr. 50/2008. Samkvæmt 2. mgr. 21. gr. b. laga nr. 57/2005 gat áfrýjandinn Neytendastofa gripið til aðgerða gegn viðskiptaháttum, sem brutu gegn tilgreindum ákvæðum laganna, en þær aðgerðir gátu falið í sér bann, fyrirmæli eða heimild með ákveðnu skilyrði. Eftir 22. og 23. gr. sömu laga gat áfrýjandinn jafnframt lagt á stjórnvaldssektir og dagsektir vegna brota gegn þeim. Í 3. mgr. 29. gr. laga nr. 33/2013 er nú mælt fyrir um að áfrýjandinn Neytendastofa geti gripið til aðgerða gagnvart þeim, sem brjóta gegn ákvæðum II. til VII. kafla laganna, en fyrrnefnd 7. gr. laganna heyrir til II. kafla þeirra og 12. gr. til IV. kafla. Samkvæmt 3. mgr. 29. gr. laga nr. 33/2013 geta slíkar aðgerðir áfrýjandans falið í sér bann, fyrirmæli eða heimild með ákveðnu skilyrði, en í 30. og 31. gr. laganna er honum einnig heimilað að leggja á stjórnvaldssektir og dagsektir vegna brota gegn þeim. Með 2. mgr. 25. gr. laga nr. 121/1994 var heimilað að skjóta ákvörðunum áfrýjandans Neytendastofu á grundvelli laganna til áfrýjunarnefndar neytendamála og segir það sama nú í 3. mgr. 29. gr. laga nr. 33/2013. Þá var í 3. og 4. mgr. 25. gr. laga nr. 121/1994 mælt fyrir, á sama hátt og nú er gert í 4., 5. og 6. mgr. 29. gr. laga nr. 33/2013, um að ekki mætti bera ákvörðun áfrýjandans Neytendastofu undir dómstóla fyrr en úrskurður áfrýjunarnefndar neytendamála lægi fyrir, höfða mætti mál til ógildingar á slíkum úrskurði og skyldi það gert innan sex mánaða frá því að hlutaðeigandi málsaðili fengi vitneskju um úrskurðinn. Samkvæmt þessu öllu gilda sömu reglur eftir lögum nr. 33/2013 og giltu í tíð laga nr. 121/1994 um eftirlit áfrýjandans Neytendastofu með neytendalánum, úrræði hans vegna brota á lagaákvæðum um þau og meðferð mála um beitingu slíkra úrræða.

Svo sem rakið er að framan bera lánveitendur tilteknar skyldur samkvæmt lögum nr. 33/2013 gagnvart neytendum til að veita upplýsingar um vexti í aðdraganda lánssamnings og við gerð hans og eru þær skyldur ekki minni en eftir áðurgildandi lögum nr. 121/1994. Eftirlit með því hvort slíkum skyldum hafi verið sinnt, úrræði vegna brota gegn þeim og meðferð mála um þau brot er á sama veg eftir fyrirmælum yngri laga og var eftir eldri lögum. Fram hjá því verður heldur ekki horft að áhrifa af broti gegn reglum um upplýsingaskyldu lánveitanda í lögum nr. 121/1994 gat hæglega enn gætt eða þau fyrst komið fram eftir gildistöku laga nr. 33/2013 í tilvikum, þar sem lánssamningar höfðu ekki runnið skeið sitt á enda við lagaskilin, en ekki getur staðist að ætlun löggjafans hafi verið sú að eftir þau tækju hvorug lögin til slíkra tilvika. Þrátt fyrir ófullkomin ákvæði um lagaskil í 36. gr. laga nr. 33/2013 verður því að líta svo á að nægilega skýr lagaheimild hafi búið að baki ákvörðun áfrýjandans Neytendastofu 23. september 2014 og úrskurði áfrýjunarnefndar neytendamála 19. júní 2015, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 2. október 2008 í máli nr. 640/2007.

III

Eins og áður kom fram var kveðið á um það í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994 að væri heimild veitt í lánssamningi til að breyta lánskostnaði, afborgunum eða öðrum atriðum lánskjara skyldi þar greint frá því við hvaða aðstæður gera mætti breytingarnar. Í 9. gr. laganna var þetta sérstaklega áréttað um vexti með því að tekið var fram að ákveða mætti í lánssamningi að þeir yrðu að nokkru eða öllu leyti breytilegir, en þá skyldi meðal annars tiltekið með hvaða hætti það væri og við hvaða aðstæður vextirnir myndu breytast. Hvað sem líður fyrrgreindri fyrirsögn skuldabréfsins, sem áfrýjandinn S-kk-nf gaf út 23. ágúst 2005, er ljóst að þegar vegna ákvæðanna í 4. lið skilmála þess um heimild lánveitandans til að endurskoða hæð vaxta af skuld áfrýjandans bar hún ekki fasta, heldur breytilega vexti í skilningi áðurnefndra lagaákvæða. Í samræmi við þau hefði lánveitandanum því borið að tilgreina í skuldabréfinu við hvaða aðstæður mætti beita þessari heimild. Þeim áskilnaði var ekki fullnægt með því að taka aðeins fram að lánveitandinn gæti einhliða ákveðið að breyta hæð vaxta, að það mætti ekki gera fyrr en fimm árum eftir útgáfu skuldabréfsins og síðan aftur á fimm ára fresti og að honum bæri að tilkynna lántaka um slíka breytingu með eins mánaðar fyrirvara, enda sneru þau ákvæði í skuldabréfinu að aðferð til að hrinda í framkvæmd breytingu á vöxtum, en ekki tilefninu til að taka ákvörðun um hana. Um slíkt tilefni var þar ekkert sagt. Þegar af þessum sökum uppfylltu skilmálar skuldabréfsins ekki það skilyrði 2. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga nr. 121/1994 að þar yrði að tilgreina við hvaða aðstæður breyta mætti vöxtum af skuld áfrýjandans S-kk-ef. Engu getur breytt við úrlausn málsins að áfrýjandinn hefði getað vikist undan breytingu á vaxtahæð eftir einhliða ákvörðun stefnda með því að greiða upp skuld sína án sérstaks kostnaðar, enda átti áfrýjandinn rétt á því að stefndi stæði fyrir sitt leyti við lögmæta skilmála gagnkvæms lánssamnings þeirra. Samkvæmt þessu og með því að málsástæður, sem stefndi hefur að öðru leyti borið fyrir sig, eru haldlausar verða áfrýjendur sýknaðir af kröfu hans.

Stefnda verður gert að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi handa hvorum þeirra svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjendur, Neytendastofa og S-kk-nf F-kk-nf M-kk-nf, eru sýknir af kröfu stefnda, Íslandsbanka hf.

Stefndi greiði hvorum áfrýjanda fyrir sig samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.