169/2007

H, sem fædd var 1985 og var fötluð af völdum tilgreinds sjúkdóms og var þroskaheft, flogaveik og með einkenni einhverfu, hóf árið 1991 nám í skólanum M í sveitarfélaginu S. Stundaði hún nám í þeim skóla og síðar skólanum V í sama sveitarfélagi fram til ársins 2000. Í máli þessu krafði H sveitarfélagið S um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga. Lýsti hún ýmsum atvikum í samskiptum við skólayfirvöld S frá 1995 til 2000 og taldi að í allri þargreindri framgöngu þeirra hefði falist alvarlegt viðvarandi einelti og ólögmæt meingerð í sinn garð. Einkum vísaði hún í þeim efnum til tímabundinnar brottvísunar úr skólanum V snemma árs 2000, synjunar skólans um að veita henni skólavist í ágúst sama ár og tilkynningar skólaskrifstofu S í október það ár um að skólinn gæti ekki veitt henni viðtöku. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að gögn málsins sýndu að um langt skeið hefði ríkt grundvallarágreiningur milli stjórnenda grunnskóla S og sérfræðinga á þeirra vegum annars vegar og foreldra H hins vegar um tilhögun kennslu hennar. Skólayfirvöld töldu ekki unnt að veita H kennslu við hæfi í heimaskóla sökum mikillar fötlunar hennar og að hag hennar væri betur borgið í sérskóla. Foreldrar H töldu hins vegar að hvað sem þessu mati liði ætti hún ótvíræðan rétt á að stunda nám í almennum grunnskóla og gætu þau ein sem forráðamenn hennar tekið ákvörðun um hvort sótt yrði um vist í sérskóla. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að þrátt fyrir meginregluna í 3. mgr. 37. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla um að nám fatlaðra nemanda fari fram í heimaskóla væri ljóst af athugasemdum með frumvarpi til grunnskólalaga að fötlun nemanda kynni að vera slík að hann gæti ekki stundað nám í almennum grunnskóla. Mat á því hvort barn fengi notið kennslu við sitt hæfi í heimaskóla ætti samkvæmt fyrrgreindu ákvæði bæði undir foreldra þess og kennara og aðra sérfræðinga. Það fælist í forsjárskyldum foreldra sbr. nú 28. gr. barnalaga nr. 76/2003 að afla barni sínu lögmæltrar fræðslu og ráða persónulegum högum þess og því væri það á þeirra valdi og ábyrgð að sækja um skólavist fyrir barn í sérskóla á sama hátt og það væri almennt á valdi þeirra og ábyrgð að innrita barn í skóla, sbr. 6. gr. laga nr. 66/1995. Þessum skyldum bæri foreldrum að gegna svo sem best henti hag barnsins. Þau væru þannig bundin við ákvarðanir í þessum efnum að taka tillit til mats sérfræðinga á vegum skólayfirvalda um hvað barni væri fyrir bestu. Áttu foreldrar H því ekki fortakslausan rétt á að hún nyti aðgangs að almennum grunnskóla í heimabyggð. Þegar gerðir S væru metnar í ljósi þessa var ekki talið að H hefði tekist að sýna fram á að fullnægt væri skilyrði 26. gr. skaðabótalaga varðandi þær ákvarðanir skólayfirvalda S sem H taldi að í hefði falist ólögmæt meingerð gegn frelsi hennar friði, æru eða persónu. Var sveitarfélagið S því sýknað af kröfum H.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. febrúar 2007. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 21. mars 2007 og var áfrýjað öðru sinni 23. sama mánaðar. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 4.000.000 krónur. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum. Áfrýjandi, sem fædd er 1985, er fötluð af völdum sjúkdómsins tuberous sclerosis og er þroskaheft, flogaveik og með einkenni einhverfu. Hún hóf nám í Mýrarhúsaskóla haustið 1991. Í héraðsstefnu eru af hennar hálfu rakin ýmis atvik í samskiptum við skólayfirvöld á Seltjarnarnesi frá 1995 til ársins 2000. Telur áfrýjandi að í allri framgöngu skólayfirvalda á þessu tímabili sem þar er nánar lýst felist alvarlegt viðvarandi einelti og ólögmæt meingerð gagnvart sér í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Einkum vísar hún í því sambandi til tímabundinnar brottvísunar hennar úr Valhúsaskóla 1. febrúar 2000, synjunar skólans 30. ágúst sama ár um að veita henni skólavist og tilkynningar skólaskrifstofu stefnda 31. október sama ár um að Valhúsaskóli geti ekki veitt henni viðtöku. Málsatvikum er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Gögn málsins sýna glöggt að um langt skeið var grundvallarágreiningur milli stjórnenda grunnskóla stefnda og sérfræðinga á þeirra vegum annars vegar og foreldra áfrýjanda hins vegar um tilhögun kennslu hennar. Skólayfirvöld töldu ekki unnt að veita áfrýjanda kennslu við hæfi í heimaskóla sökum mikillar fötlunar hennar og að hag hennar væri betur borgið í sérskóla en almennum skóla. Foreldrar áfrýjanda töldu hins vegar að hvað sem þessu mati liði ætti hún ótvíræðan rétt á að stunda nám í almennum grunnskóla og gætu þau ein sem forráðamenn hennar tekið ákvörðun um hvort sótt yrði um vist í sérskóla. Í 37. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla er í 1. mgr. kveðið á um að börn og unglingar sem eiga erfitt með nám meðal annars vegna fötlunar skuli eiga rétt á stuðningi. Samkvæmt 2. mgr. getur kennslan verið einstaklingsbundin eða farið fram í hóp innan eða utan almennra bekkjardeilda, í sérdeild eða í sérskóla. Í 3. mgr. greinarinnar er svohljóðandi ákvæði: „Meginstefnan skal vera sú að kennslan fari fram í heimaskóla. Telji foreldrar barns eða forráðamenn, kennarar eða aðrir sérfræðingar að barnið fái ekki notið kennslu við sitt hæfi í heimaskóla geta forráðamenn sótt um skólavist fyrir það í sérskóla.“ Í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 66/1995, segir meðal annars að með greininni sé áréttuð sú stefna gildandi laga að börn og unglingar sem erfitt eigi með nám meðal annars vegna fötlunar samkvæmt 2. gr. laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra eigi rétt á kennslu við sitt hæfi og að kennsla fari fram í heimaskóla nemandans eins og frekast er kostur. Af þessu orðalagi athugasemdanna er ljóst að þrátt fyrir meginregluna um nám í heimaskóla kann fötlun nemanda að vera þess eðlis að hann geti ekki stundað nám í almennum grunnskóla. Skýrt er orðað í 3. mgr. 37. gr. laga nr. 66/1995 að mat á því hvort barnið fái notið kennslu við sitt hæfi í heimaskóla á bæði undir foreldra þess eða forráðamenn og kennara og aðra sérfræðinga. Það felst í forsjárskyldum foreldra að afla barni sínu lögmæltrar fræðslu og ráða persónulegum högum þess, sbr. nú 28. gr. barnalaga nr. 76/2003, og í samræmi við það er á þeirra valdi og ábyrgð að sækja um skólavist fyrir barn í sérskóla á sama hátt og það er almennt á þeirra valdi og ábyrgð að innrita barn í skóla, sbr. 6. gr. laga nr. 66/1995. Þessum skyldum ber foreldrum að gegna svo sem best hentar hag barnsins og þörfum. Þau eru þannig við það bundin við ákvarðanir í þessum efnum að taka tillit til mats sérfræðinga á vegum skólayfirvalda um hvað barni sé fyrir bestu. Ef foreldrar áfrýjanda vildu ekki sætta sig við mat skólayfirvalda stefnda og sérfræðinga á þeirra vegum gafst þeim kostur samkvæmt þágildandi ákvæðum 2. töluliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr. 59/1992 á að leita um þetta ráðgjafar og mats Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins eins og bæði barnaverndaryfirvöld og skólanefnd stefnda höfðu bent á. Samkvæmt framansögðu áttu foreldrar áfrýjanda ekki fortakslausan rétt á að hún nyti aðgangs að almennum grunnskóla í heimabyggð. Verður að meta gerðir stefnda í því ljósi. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms varðandi einstök tilvik, sem áfrýjandi reisir bótakröfu sína á, verður hann staðfestur.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, H-kvk-ef Ó-kvk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur.