383/2000

Þ var ákærður fyrir manndráp með því að hafa skotið þremur riffilskotum í höfuð föður síns með þeim afleiðingum að hann lést. Bar Þ fyrir dómi að fyrsta skotið hefði hlaupið af fyrir slysni er faðir hans greip í hlaup riffils, sem Þ sagðist hafa ætlað að nota til að taka sitt eigið líf. Þ kvaðst hins vegar enga skýringu geta gefið á síðustu tveimur skotunum aðra en sturlun. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að ekkert hefði komið fram í málinu, sem útilokaði að framburður Þ gæti verið réttur í öllum meginatriðum og sýknaði hann af broti gegn 211. gr. almennra hegningarlaga, en sakfelldi hann fyrir að hafa sýnt gáleysi við meðferð skotvopnsins, sem leiddi föður hans til dauða. Var hann dæmdur í fjögurra mánaða skilorðsbundið fangelsi. Hæstiréttur taldi frásögn Þ tortryggilega auk þess sem athuganir reyndra lögreglumanna gæfu tilefni til að efast um sannleiksgildi frásagnarinnar. Málið hefði því legið þannig fyrir héraðsdómi að rökstuddur grunur var fyrir hendi um að Þ hefði unnið verk sem varðaði við 211. gr. almennra hegningarlaga. Þótti á það hafa skort við meðferð málsins að litið væri til annarra fyrirliggjandi atriða en frásagnar Þ. Fyrir hendi hefðu verið aðstæður sem gáfu héraðsdómi tilefni til að hlutast til um frekari gagnaöflun. Að þessu athuguðu þótti verða að ómerkja héraðsdóminn og vísa málinu heim í hérað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. október 2000. Krefst hann þess aðallega að ákærði verði sakfelldur að fullu samkvæmt ákæru og honum ákvörðuð refsing í samræmi við það, en til vara að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til dómsálagningar að nýju.

Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms.

I.

Fyrir Hæstarétt hefur ríkissaksóknari lagt bréf læknaráðs 12. desember 2000. Í bréfinu svarar læknaráð sex spurningum sem ríkissaksóknari lagði fyrir það með bréfi 7. nóvember 2000, sem einnig hefur verið lagt fram fyrir Hæstarétti. Í svarbréfinu kemur fram sú niðurstaða læknaráðs að ljóst sé að fyrsta skotið, sem hleypt var af, hafi valdið andláti hins látna nær samstundis og að vefjaskaði þeirra sem eftir fylgdu hafi því verið hlutfallslega mun minni. Læknaráð telur á hinn bóginn að ekki verði ráðið hvert hinna þriggja skota hafi riðið af fyrst, þótt nokkrar líkur séu fyrir því að það hafi verið skot sem hæfði hinn látna yfir vinstra hákinnbeini. Að þeirri forsendu gefinni að fyrsta skotið, sem hljóp í höfuð hins látna, hafi verið voðaskot, fellst læknaráð á að ákærði hafi verið ófær um að ráða gerðum sínum þegar hann skaut hinum síðari tveimur skotum í hinn látna. Rétt er að taka fram í þessu sambandi að B-kk-nf I-kk-nf geðlæknir sagði aðspurður fyrir dómi að hann teldi mögulegt að ákærði hefði verið ófær að ráða gerðum sínum á þessari stundu. Af spurningu ríkissaksóknara til læknaráðs mátti hins vegar ráða að geðlæknirinn hefði í svari sínu fullyrt að svo hefði verið.

II.

Ákærða er gefið að sök manndráp samkvæmt 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa skotið þremur riffilskotum í höfuð föður síns, J-kk-ef F-kk-ef J-kk-ef, aðfaranótt 18. mars 2000 á heimili þeirra að Bláhvammi í Reykjahreppi í Þingeyjarsýslu. Er upphaf máls þessa það að ákærði hringdi í lögregluna á Húsavík kl. 08.10 að morgni laugardagsins 18. mars 2000 og tilkynnti um lát föður síns. Fóru lögreglumenn og læknir á staðinn. Í frumskýrslu A-kk-ef J-kk-ef varðstjóra, sem fyrstur kom að hinum látna, segir að hann hafi verið í svefnherbergi í suðausturhluta hússins. Greinilegt hafi verið að ekkert lífsmark var með honum og svo hafi virst sem hann hefði svipt sig lífi. Segir í skýrslunni að hinn látni hafi legið á baki í tvíbreiðu rúmi, undir sæng sem hafi verið til hálfs yfir honum og á bringu hans hafi legið 22 cal. riffill. Við frumathugun á rifflinum hafi virst sem hleypt hefði verið úr honum skoti og í honum verið eitt tómt skothylki. Í skýrslunni er nánar greint frá skoðun lögreglumannsins og læknis á líkinu og lýst inngangsopi riffilkúlu á enni, milli augna hins látna, og hafi ummerki verið með þeim hætti að hann hefði haldið hlaupi riffilsins þétt að enni er hann hefði hleypt skotinu af. Mikil blóðfylla hafi verið í augum hans, augnlok verið lokuð en blásvört og þrútin, svo og allur efri hluti andlits. Blóð hafði komið frá vitum hins látna og augum og hafi mikið blóð og blóðlifrar verið við höfðalag og efri hluta rúms og rúmdýnu. Blætt hafi einnig úr eyrum hans. Læknirinn áætlaði á staðnum að um það bil þrír til fjórir tímar væru liðnir frá andláti. Þá segir svo í skýrslu lögregluvarðstjórans:

„Hinn látni var íklæddur hlýrabol og nærbuxum og var sæng yfir hinum látna frá mitti og niður úr. Á báðum höndum hins látna var blóð og blóðlituð fingraför á hlýrabol yfir bringu. Báðar hendur lágu á bringu hins látna, en tveir fingur hinnar hægri voru krepptir um framskefti riffilisins. Hinn látni bar hring á hægri baugfingri. Blóð var á vinstri upphandlegg hins látna. Blóð hafði slettst á höfðagafl rúmsins og upp á vegg, til vinstri frá líki hins látna og yfir lampa sem hékk á veggnum. Við þessa skoðun virtist sem hinn látni hefði ekki látist samstundis, eða í það minnsta hefðu handar og höfuðhreyfingar hins látna verið nokkrar eftir að hann hefði hleypt skoti úr rifflinum, þar sem blóð hafði komið á vinstri upphandlegg trúlega með þeim hætti að hinn látni hefði strokið upphandlegg eftir kinn og eyrnasvæði vinstra megin og mátti því til marks sjá blóðlituð för á kinn, eins og eftir strok sem samrýmdust blóðstrokum á upphandlegg. Einnig voru blóðslettur á vegg, sem gætu hafa samrýmst því að höfuð hins látna hafi kastast til hliðar, ef til vill þegar skotið hljóp úr rifflinum, en ef til vill eftir á.“

Í skýrslunni segir og að vitað hafi verið að ákærði hafi komið heim að Bláhvammi af dansleik í Ýdölum, sem lokið hafi um kl.04.00 undangengna nótt. Var haft eftir honum að hann hafi farið að sofa þegar hann kom heim, en hafi vaknað kl. 08.00 við hringingu í vekjaraklukku í herbergi föður síns. Þar sem hún hefði hringt látlaust hefði hann farið þangað inn til að líta eftir föður sínum og slökkva á klukkunni, en þá hefði hann komið að honum látnum. Að sögn hans hefði hann ef til vill hrist föður sinn eitthvað til en síðan komist fram og hringt eftir hjálp.

Ljósmyndir voru teknar á vettvangi, meðal annars af hinum látna, eins og hann lá, er að var komið. Var lík hans síðan flutt á brott. Jafnframt tóku lögreglumenn allt á brott, sem var smitað blóði og förguðu því. Var vettvangur þrifinn og gengið þannig frá að ekki væri neins staðar sjáanlegt blóð.

Eins og fram kemur í héraðsdómi tók mál þetta nýja stefnu, er Þ-kk-nf Þ-kk-nf yfirlæknir við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri hafði samband við lögreglu hinn 21. mars 2000 og skýrði frá því, að við upphaf krufningar á líki J-kk-ef F-kk-ef J-kk-ef þann dag hafi komið í ljós þrjú skotsár en ekki eitt, eins og áður hafði verið gengið út frá. Var ákærði handtekinn þennan sama dag og yfirheyrður af lögreglunni á Húsavík. Skýrði hann svo frá að hann hefði ætlað að stytta sér aldur. Hefði hann sest við rúm föður síns með riffilinn og snúið baki að honum, en faðir hans hefði skyndilega gripið í riffilhlaupið með þeim afleiðingum að skot hljóp úr rifflinum í höfuð hans. Var hann viss um að hann hefði látist þá þegar. Kvaðst hann hafa orðið þess var, er hann hugði að honum, að auga hans hafði bólgnað. Hann hefði síðan staðið upp og skotið tveimur skotum í viðbót í höfuð föður síns. Hefði hann haldið á rifflinum í hefðbundinni skotstöðu. Kvaðst hann vita að skotin hefðu hæft í ennisstað þótt hann hefði litið undan í bæði skiptin. Við síðari yfirheyrslu kom fram hjá ákærða að verið gæti að faðir hans hefði ekki vaknað og skotið hlaupið í höfuð hans er ákærði hefði hrasað eða rekið riffilinn í vegg. Fyrir dómi við aðalmeðferð málsins í héraði hélt ákærði í megindráttum við þann framburð, er hann gaf í upphafi. Er í héraðsdómi nánar greint frá honum. Þar kemur meðal annars fram viðurkenning hans á því að hann hafi ákveðið að láta þetta líta út sem sjálfsvíg. Hafi hann lagt riffilinn ofan á föður sinn og lagt hægri hönd hans á riffilinn. Jafnframt hafi hann fargað tveimur skothylkjum af þeim þremur skotum, sem hann notaði.

III.

Af gögnum málsins verður ráðið að ákærði hafi komið heim til sín að Bláhvammi um kl. 03.30 aðfaranótt 18. mars 2000 af fyrrnefndum dansleik. Samkvæmt upplýsingum frá Landssímanum hófst símtal ákærða við fyrrverandi unnustu sína úr síma að Bláhvammi kl. 03.34.45. Fyrir liggur einnig að símtali föður hans við K-kvk-þf J-kvk-þf S-kvk-þf úr sama síma lauk kl. 03.11, eða 23 mínútum áður. Samkvæmt vætti hennar var J-kk-nf F-kk-nf þá ekki genginn til náða. Kvað hún hann og alltaf hafa verið hræddan um ákærða, þegar hann var á dansleikjum. Er því ekki ósennilegt að J-kk-nf F-kk-nf hafi verið vakandi þegar ákærði kom heim u.þ.b. 20 mínútum eftir að framangreindu símtali hins fyrrnefnda lauk.

Ákærði segir að ekkert ljós hafi verið í herbergi föður síns, þegar umræddir atburðir gerðust. Það hafi hins vegar verið tunglbjart. Samkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands um veður í nágrenninu, eða á Staðarhóli kl. 09.00 að morgni 18. mars 2000, höfðu verið þar skúrir og él á síðustu þremur klukkustundum, en vindátt var úr suð-suðvestri. Ekkert liggur hins vegar fyrir óyggjandi um það hvort snjór var yfir.

IV.

Fram kom við aðalmeðferð málsins í héraði að það var samdóma álit þeirra lögreglumanna, sem stóðu að rannsókn þess, að frásögn ákærða af ætluðu slysaskoti gæti tæpast staðist með tilliti til aðstæðna og verksummerkja á vettvangi. Í fyrsta lagi telja þeir að lýsingar ákærða á stöðu sinni við hlið rúms föður síns geti illa samræmst lengd riffilsins og/eða því hvernig skot lentu í höfði hans. Í öðru lagi benda þeir á að blóð í rúminu og á höfðagafli og vegg bendi eindregið til þess að maðurinn hafi legið á kodda fremur en að hann hafi verið að reisa sig við, eins og líklegt sé að hann hefði gert ef hann hefði vaknað og gripið í riffilinn hjá ákærða. Í þriðja lagi er bent á að svo virðist sem skotið hafi verið úr rifflinum í öll þrjú skiptin úr lítilli fjarlægð.

Í málinu liggur fyrir skýrsla um athuganir og niðurstöður B-kk-ef J. B-kk-ef aðstoðaryfirlögregluþjóns á tæknirannsóknastofu ríkislögreglustjóra. Gerir hann þar meðal annars grein fyrir athugun á umræddum riffli og átaksprófun, sem hann gerði á gikk hans. Var niðurstaða prófunarinnar sú, að 1305 gramma átak þurfi til að skot hlaupi úr vopninu. Spenntur riffillinn var látinn falla fimm sinnum lóðrétt niður á skefti úr 30 cm hæð á steingólf með línolíumdúk og hljóp aldrei skot úr rifflinum. Slegið var með „trékjullu“ á hlið gikkbjargar nokkrum sinnum og hljóp aldrei skot úr rifflinum. Niðurstaða þessarar prófunar leiddi í ljós að gikkurinn var ekki hvikur og að stöðugt, eðlilegt átak, um 1,3 kg., þurfi til þess að hleypa af.

Þá er í skýrslunni gerð ítarleg grein fyrir fjarlægðaprófunum, sem fram fóru með því að skjóta úr umræddum riffli skotum, sem voru haldlögð á vettvangi, og munu hafa verið í kassa þeim, sem ákærði tók umrædd þrjú skot úr. Er það niðurstaða lögreglumannsins að yfirgnæfandi líkur séu á því að fjarlægð frá hlaupenda riffils að höfði J-kk-ef F-kk-ef J-kk-ef hafi verið um 5 cm. Hann taldi ólíklegt að um snertiskot hafi verið að ræða svo og að fjarlægð hefði verið 10 cm eða meira.

Að lokum gerir skýrsluhöfundur grein fyrir athugunum á ferli skota í höfði J-kk-ef F-kk-ef með stuðningi röntgenmynda af höfði hans. Er það álit hans að innskotsop á vinstra kinnbeini og útskotsop á hvirfli séu eftir sama skotið. Skotáverkar á enni séu ekki með sama áfallshorni á höfuð, en innbyrðis sé áfallshorn þeirra svipað.

Fyrir dómi skýrði B-kk-nf J. B-kk-nf svo frá að hann hefði starfað í tæknideild rannsóknarlögreglu ríkisins frá 1981 og hefði hann unnið við nokkur mál af þessu tagi. Jafnframt væri hann félagi í erlendum sérfræðisamtökum, er fást við byssu- og skotfærarannsóknir og hafi hann nýtt sér þau sambönd við rannsókn sína í þessu máli. Hann hefði verið viðstaddur krufningu á líki J-kk-ef F-kk-ef J-kk-ef og hlutast til um að höfuð hans var röntgenmyndað. Hann kvaðst hafa kynnt sér þær myndir sem lögregla tók af vettvangi og hafi hann reynt að framkalla blóðferla á höfðagafli rúmsins, á veggjum og á lampa, en myndirnar hafi ekki verið af þeim gæðum að það nýttist til að fullyrða um það nákvæmlega hvernig ferlarnir voru. Hafi hann ekki getað séð þessa blóðferla með óyggjandi hætti þegar hann var búinn að stækka upp myndirnar. Þegar hann hafi komið til að rannsaka vettvang hafi verið búið að þrífa hann. Hann sagði hins vegar að hafi verið blóðslettur á miðjum höfðagafli, sem hafi komið frá útskotsopi, þá fyndist sér langlíklegast að höfuðið hafi verið á koddanum þegar skotið var. Verður ráðið af framburði hans að meiri blóðspýtingur hefði komið á vegginn en sýnilegt var, ef hinn látni hefði reist sig upp frá kodda. Hann tók fram að hann gæti ekki lagt mat á blóðferla, sem hann hafi ekki séð, en hann kvaðst hafa kynnt sér svolítið rannsóknir á blóðslettum og sótt námskeið þetta varðandi hjá lögregluháskóla í Stokkhólmi og miði hann álit sitt við þekkingu sína þaðan.

Vitnið A-kk-nf J-kk-nf sagði fyrir dómi aðspurður um blóðferla er hann sá við komu á vettvang, að sér fyndist afar ólíklegt að hinn látni hafi verið í annarri stöðu en liggjandi á kodda, þegar skot fór í hann. Hann sagði að hann hefði helst tekið eftir blóði á höfðagafli og upp á vegginn í átt að lampa. Litlar blóðslettur eða blettir hefðu verið ofar. Vitnið taldi það og ekki ganga upp að ákærði hefði setið eða kropið með riffilinn þegar skotið hljóp af miðað við rannsóknir lögreglunnar varðandi fjarlægð riffilhlaups frá andliti hins látna og það hvar kúlan kom út úr höfði hans.

Vitnið B-kk-nf H-kk-nf lýsti verksummerkjum þannig að blóðslóð hefði byrjað á miðjum höfðagafli og taldi líklegt að höfuð hins látna hefði verið neðarlega þegar skot kom út úr því að aftan. Miðað við skýringar ákærða um að hann hefði hugsanlega kropið við rúmið, hefði faðir hans þurft að reisa sig mjög mikið upp í rúminu til þess að ferillinn á því skoti, sem fór inn neðan við auga, samrýmist því. Blóðferlar á vettvangi hafi og ekki samrýmst því að hann hefði reist sig mikið upp í rúminu.

S-kk-nf B-kk-nf yfirlögregluþjónn á Húsavík vann að rannsókn máls þessa, en kom ekki á vettvang í upphafi. Hann stjórnaði sviðsetningu, er ákærði sýndi á vettvangi hvernig hann héldi að staðsetning sín hefði verið er ætlað slysaskot hljóp af. Taldi hann fyrir dómi nánast óhugsandi að ákærði hafi setið og komið rifflinum fyrir eins og hann lýsti í upphafi, en það gæti frekar verið ef hann hefði kropið. Það vanti hins vegar heildstæða mynd í frásögn hans. Hann opni á ýmsa möguleika án þess að geta staðfest nokkurn þeirra. Þá taldi hann það nánast útilokað að kúlan hafi farið þá leið sem raun varð á miðað við að ákærði hafi setið eða kropið með riffilinn í þeirri skotstöðu að hann hafi ætlað að taka sitt eigið líf. Blóðferillinn á höfðagafli og veggnum passi mun betur við það að faðir hans hafi legið út af þegar þetta fyrsta skot, sem talið sé að hafi farið í gegnum vinstra kinnbein og út um hvirfil, hljóp af.

V.

Í héraðsdómi er greint frá skýrslu B-kk-ef I-kk-ef geðlæknis um geðrannsókn á ákærða og skýrslu K-kk-ef M. M-kk-ef sálfræðings um sálfræðiathugun í tengslum við hana. Í skýrslu sinni setur geðlæknirinn fram ályktanir og skýringartilgátur. Útilokar hann þar meðal annars þann möguleika að ákærði „hafi gengið hreint til verks og banað föður sínum vísvitandi, yfirvegaður og „með köldu blóði“ ...“. Vanti einnig allar ástæður (mótíf), þar sem ekkert haldbært hafi komið fram um ósætti milli feðganna. Í framhaldi þessa segir læknirinn að samkvæmt kenningum um alvarlegustu áfallakreppur sé fræðileg skýring fengin á atburðarásinni, „þ.e. ef sú tilgáta reynist rétt að hann hafi setið á rúmstokknum framan við föður sinn þegar fyrsta skotið reið af.“ Er þetta tilgáta, sem geðlæknirinn sjálfur hefur sett fram, en á sér ekki stoð í framburði ákærða hjá lögreglu og fyrir dómi. Jafnframt kemur fram sú tilgáta læknisins að ákærði „hafi í rauninni verið ófær um að rifja upp atvikið nákvæmlega rétt, og enn þann dag í dag á síðasta degi geðlæknisrannsóknarinnar er hann ófær um að rifja upp nákvæma lýsingu. Aðspurður hvort hann kunni að hafa setið á rúmstokknum fyrir framan föður sinn en ekki setið á gólfinu framan við svarar hann því til að það kunni vel að vera, en hann sé með öllu ófær um að svara með ákveðnu jái eða neii. Að vel athuguðu máli telur undirritaður geðlæknir þetta síðastnefnda vera líklegustu skýringuna á atburðarásinni.“

Í framhaldi þessa kemur fram sú niðurstaða geðlæknisins að líklegast sé að ákærði hafi „orðið fyrir þeirri ógæfu - í geðshræringu og að því kominn að stytta sjálfum sér aldur - að handleika hlaðinn riffil með þeirri barnalegu ógætni að skot hljóp af slysni í höfuð föður hans og særði til ólífis. Við það áfall komst hugur hans í það alvarlegt ójafnvægi á loststigi áfallakreppunnar, að hann tók mjög órökréttar ákvarðanir í framhaldi af því og eru sumar þeirra með öllu óútskýrðar, sumar að nokkru leyti útskýranlegar með röksemdum hans.“

Við mat á skýrslu geðlæknisins ber að líta til þess að það er ekki hlutverk geðlæknis að leggja dóm á einstök atvik máls eða atburðarás heldur er tilgangur geðrannsóknar samkvæmt d. lið 1. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að leiða í ljós atriði, sem geri dómara fært að meta sakhæfi sakbornings.

Í niðurstöðu K-kk-ef M. M-kk-ef sálfræðings segir að persónuleikapróf á ákærða sýni að um sé að ræða þunglyndan, kvíðinn og viðkvæman pilt, sem jafnframt búi yfir innibyrgðri reiði og gemju. Áberandi sé í fari hans hve honum sé tamt að aðlaga raunveruleikann því sem hann vilji sjá. Bendi prófin á að hann geti auðveldlega séð tvær algjörlega andstæðar hliðar á sama máli (svart og hvítt) og í afneituninni nái hann að loka á þá hlið, sem hann kærir sig ekki um. Í þessu ferli loki hann svo sterkt á eigin tilfinningar, að unnt sé að segja að oft takist honum að aftengja sig frá þeim. Þótt hann hafi tiltölulega lágan þolþröskuld gagnvart mótlæti, takist honum oft að komast hjá að horfast í augu við hlutina á þennan hátt. Takist það hins vegar ekki bregðist hann við meðal annars með hvatvísi og ásökunum á aðra.

Þá segir í niðurstöðu sálfræðingsins að á grunni persónuleikaprófanna sé hægt að segja að líkleg viðbrögð ákærða við þeirri höfnun sem hann varð fyrir frá fyrrum unnustu sinni hina afdrifaríku nótt séu reiði út í aðra, en ekki hann sjálfan. Dæmigerð viðbrögð hans séu að yfirfæra eigin tilfinningar á aðra en ekki að beina reiði að sjálfum sér. Ekki sé unnt að svara því hvort reiðin út í stúlkuna í þessu tilviki hafi yfirfærst á föður hans. Þótt ákærði hafi margsinnis endurtekið að hann hafi ætlað að fyrirfara sér sé sú yfirlýsing ekki sennileg þegar litið sé á dæmigerð tilfinningaleg viðbrögð hans. Að mati sálfræðingsins sé ákærði full sjálfsmiðaður, hafi full mikla tilhneigingu til að beina reiðinni að öðrum, sé full tilbúinn til að fegra hlutina fyrir sjálfum sér og full sjálfselskur til að gera alvöru úr sjálfsvígi. Tal hans um sjálfsvíg virki fremur sem ákall á vorkunn annarra og tilraun til að hafa áhrif á viðhorf þeirra og hegðun en að hún sé sprottin af raunverulegri ósk um að deyja. Ljóst sé að ákærði hafi þróað með sér „færni“ í að bæla minningar og aftengja sig tilfinningum sínum. Þetta persónueinkenni geti skýrt að hann geti ekki lengur haldið fast í atburðarásina þegar skotin féllu. Hvort það hins vegar hafi leitt til nægilegrar firringar til að hann gæti skotið föður sinn af ásetningi, sé erfiðara að meta. Tilfinningalega þurfi mikla firringu og reiði til að beina byssu að andliti nákominnar manneskju og hleypa af. Engu að síður sé ljóst að ákærði gerði þetta tvisvar (síðari skotin tvö). Víndrykkja gæti hafa ýtt undir firringuna og ljósleysið í herberginu minnkað nálægðina við andlitið og auðveldað honum að sjá það sem var að gerast í einhvers konar fjarlægum „kvikmyndaveruleika“. Ljóst sé af frásögn hans sjálfs og af aðstæðum á vettvangi að hann hafi ekki misst stjórn á sér og bendi ekkert til dæmis til stjórnlausrar reiði. Enda þótt bæði firring og reiði væru til staðar hjá ákærða treysti sálfræðingurinn sér ekki til að meta hvort þessir persónuþættir hafi verið af nægilegum styrk umrædda nótt til að stýra honum til að skjóta fyrsta skotinu og bana föður sínum viljandi.

VI.

Í niðurstöðu héraðsdóms segir um frásögn ákærða um ætlað slysaskot, að hann hafi ekki getað gert skýra grein fyrir atvikum er varða það skot og orðið tvísaga um það fyrir lögreglu hvernig hann bar sig að. Segir og að ekkert hafi komið fram í málinu, sem útiloki að framburður hans geti verið réttur í öllum meginatriðum, en ekki sé unnt að gera þá kröfu til ákærða að hann sé fær um að lýsa nákvæmlega staðsetningu sinni við rúm föður síns eða hvernig hann hélt á rifflinum. Að öðru leyti er ekki lýst mati dómsins á trúverðugleika framburðar ákærða. Að mati héraðsdómsins byggði framburður vitna um „ómöguleika lýstrar atburðarásar“ hins vegar ekki á óhrekjanlegum staðreyndum eða reynslu. Er í því sambandi vísað til þess að vettvangur hafi ekki lengur verið óspilltur þegar í ljós hafi komið að útilokað var að um sjálfsvíg hefði verið að ræða. Þá segir að ekkert hafi komið fram í málinu um að ákærði hafi haft nokkra ástæðu til að vilja föður sinn feigan. Að lokum er vísað til fyrri tilburða ákærða til að svipta sig lífi.

Við munnlegan málflutning í Hæstarétti lagði ríkissaksóknari áherslu á að í málinu lægju fyrir ýmis atriði, auk framburðar ákærða, sem veiti upplýsingar um atburðarás og málavexti. Hafi héraðsdómurinn hins vegar fjallað um fæst þessara atriða og þýðingu þeirra í málinu. Telur ákæruvaldið að gögn málsins virt í heild og í eðlilegu samhengi leiði afdráttarlaust til þeirrar niðurstöðu að næg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um það að ákærði hafi framið þann verknað, sem hann er ákærður fyrir.

Á það verður að fallast með ákæruvaldinu að framferði ákærða gefi ákveðnar vísbendingar um sekt hans. Þegar lögregla kom á vettvang eftir tilkynningu ákærða símleiðis um lát föður síns hafði hann breytt vettvangi og fjarlægt sönnunargögn. Lét hann líta svo út að um sjálfsvíg hefði verið að ræða. Blekkti hann þar með lögreglumenn og leiddi þetta til þess að ummerkjum á vettvangi var eytt. Þrír dagar liðu þar til krufning hófst, en ákærði gerði ekkert til að hið sanna kæmi í ljós. Bendir framburður vitna til þess að hann hafi ætlað að halda við upphaflega sögu sína.

Frásögn ákærða, eftir að í ljós kom að upphafleg saga hans stóðst ekki, verður og að teljast tortryggileg að mörgu leyti. Má þar meðal annars nefna þá skýringu að hann hafi ákveðið að svipta sjálfan sig lífi við rúmstokk föður síns. Í öðru lagi að faðir hans hafi gripið í hlaup riffilsins með þeim afleiðingum að skot hljóp í höfuð hans. Í þriðja lagi að hann hafi eftir þetta slysaskot tvívegis hlaðið riffilinn, sem nokkurt átak þarf til, og skotið tveimur skotum í enni föður síns, nær því á sama stað, í ljóslausu herbergi jafnframt því sem hann hafi samtímis litið undan. Við þetta bætist að fram hafa komið röksemdir, byggðar á athugunum reyndra lögreglumanna, sem gefa ákveðið tilefni til að efast um að atburðir hafi getað gerst með þeim hætti sem ákærði lýsir.

Samkvæmt öllu því, sem að framan er rakið, lá málið þannig fyrir héraðsdómi að rökstuddur grunur var fyrir hendi um að ákærði hefði unnið verk, sem varðaði við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þótt hann væri einn til frásagnar um atburði, lágu fyrir önnur atriði, sem til greina komu við sönnunarmat og rík ástæða var til að huga sérstaklega að. Þykir hafa á það skort við meðferð málsins og er dómur var á það lagður í héraði að til þessara atriða væri litið eins og tilefni var til. Þannig hefði héraðsdómi verið rétt við sakarmat sitt að hafa til hliðsjónar slík atriði, meðal annars þau, sem tilgreind eru í III. kafla hér að framan. Þótt vettvangur hafi ekki vegna rangrar frásagnar ákærða legið óspilltur fyrir voru fyrir hendi myndir af vettvangi, eins og hann var, er fyrst var að komið. Skýrslur og vætti lögreglumanna, þar sem settar voru fram rökstuddar efasemdir um að frásögn ákærða stæðist, hlutu hér einnig að vega þungt. Við þessar aðstæður hefði héraðsdómi verið rétt með hliðsjón af 3. mgr. 128. gr. og 131. gr. laga nr. 19/1991 að hlutast til um, áður en dómur yrði lagður á málið, að aflað yrði frekari gagna um ýmis þau atriði, sem fram höfðu komið og gátu varpað skýrara ljósi á málið. Er hér meðal annars átt við rökstutt sérfræðilegt mat á því hvort eða hvernig ætlaðar staðsetningar ákærða við rúm hins látna geta komið heim og saman við frásögn hans um slysaskot og við skotáverka á hinum látna. Í því sambandi þyrfti að gera sérstaka athugun á því, hvort unnt sé að meta út frá blóði á líkinu og umhverfis það, hver staða höfuðs hins látna hafi verið þegar skotum var hleypt af. Rétt er og að kanna til þrautar, hvort unnt sé með tæknilegum rannsóknum að fá fram frekari vísbendingar af ljósmyndum, sem teknar voru á vettvangi 18. mars 2000. Þá er eðlilegt að rökstuddar niðurstöður skýrslu B-kk-ef J. B-kk-ef séu metnar sérstaklega af sérfræðingum, svo sem frekast eru föng á. Eins og atvikum máls þessa er háttað þykir óhjákvæmilegt að gögn sem þessi og önnur, er skipt gætu máli, komi fram áður en það er til lykta leitt. Einnig þykir nauðsynlegt að héraðsdómur kveði skýrt á um mat sitt á sönnunargildi og trúverðugleika framburðar ákærða.

Að þessu athuguðu þykir verða að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað til frekari gagnaöflunar samkvæmt framansögðu og málsmeðferðar eftir því sem efni verða til að henni lokinni, svo og til dómsálagningar að nýju.

Um greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti skal fara eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til frekari gagnaöflunar og dómsálagningar að nýju.

Allur kostnaður málsins í héraði og fyrir Hæstarétti skal greiddur úr ríkissjóði. Ákvörðun héraðsdóms um málsvarnarlaun Ö-kk-ef H-kk-ef J-kk-ef héraðsdómslögmanns, skipaðs verjanda ákærða, Þ-kk-ef B-kk-ef J-kk-ef, er staðfest. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Ó-kk-ef B. Á-kk-ef hæstaréttarlögmanns, ákveðast 400.000 krónur.