423/2003

Að morgni sunnudagsins 1. júní 2003 kom til átaka í miðborg Reykjavíkur milli bandarískra varnarliðsmanna og íslenskra ungmenna. Í átökunum varð Y fyrir fimm hnífsstungum og voru þrjár þeirra taldar lífshættulegar. J gaf sig fram við lögreglu nokkru síðar og viðurkenndi að hann hefði beitt hnífi gegn Y og vísaði á hnífinn. Blóð á hnífnum reyndist vera úr Y. Í niðurstöðu réttarmeinafræðings um áverka á Y kom fram að einn hinna lífshættulegu áverka gæti ekki verið eftir umræddan hníf. J kvaðst hafa verið sleginn með flösku í höfuðið aftanfrá og hafi hann gripið til hnífsins og otað honum blindandi í þá átt sem hann taldi árásina koma úr. Taldi hann sig hafa fundið fyrir því einu sinni að hnífurinn hafi komist í snertingu við eitthvað. Var J ákærður fyrir tilraun til manndráps. Fjölskipaður héraðsdómur taldi sannað að J hefði lagt til Y með hnífnum en ósannað að hann hefði veitt Y fleiri en einn áverka. Þá væri ósannað að J hefði veitt Y einn hinna lífshættulegu áverka og því bæri að heimfæra háttsemi hans undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga en ekki 211. gr. samanber 20. gr. sömu laga. Einnig var talið ósannað að árás J á Y hefði verið í samverknaði við annan mann. Ekki var fallist á að verknaður J gæti talist refsilaus vegna neyðarvarnar. Í dómi Hæstaréttar var fundið að rannsókn málsins þar sem ekki hafði verið rannsakað hverjir aðrir kynnu að hafa veitt Y áverka í umræddum átökum, eins og fullt tilefni hafi verið til í ljósi niðurstöðu réttarmeinafræðingsins og að ekki hafi verið kannað sannleiksgildi framburðar J um áverka sem hann hafi hlotið við að vera sleginn með flösku í höfuðið. Þar sem ákærði hafði ekki gefið skýrslu fyrir Hæstarétti gat rétturinn ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi og ekki var talið sýnt að ný meðferð fyrir héraðsdómi myndi varpa skýrara ljósi á málið. Var því niðurstaða héraðsdóms staðfest. Refsing J var ákveðin 18 mánaða fangelsi. Þar sem bótakrafa Y var miðuð við það að J hefði valdið öllu tjóni hans og í málinu taldist ósannað að svo hefði verið var ekki talið unnt að leggja dóm á kröfuna og var henni því vísað frá dómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf B-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 22. október 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins sem krefst sakfellingar ákærða samkvæmt ákæru, en til vara að sakfelling héraðsdóms verði staðfest. Jafnframt er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd og hann dæmdur til að greiða Y 3.000.000 krónur í skaðabætur, auk vaxta og dráttarvaxta eins og í ákæru greinir.

Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing hans verði milduð.

I.

Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Þar kemur fram að um sexleytið sunnudagsmorguninn 1. júní 2003 kom til átaka milli bandarískra varnarliðsmanna og íslenskra ungmenna framan við Hafnarstræti 21 í Reykjavík. Þegar lögreglumenn komu á vettvang var átökunum lokið en þeim var skýrt frá því að Y hefði verið stunginn með hnífi og lá hann þarna í blóði sínu. Sjúkrabifreið með lækni kom á staðinn og var Y fluttur á slysadeild til aðhlynningar. Margt fólk var þarna saman komið. Handtóku lögreglumenn alls 12 manns þennan morgun vegna rannsóknar málsins, þeirra á meðal varnarliðsmenn. Handtökurnar fóru fram bæði á vettvangi og eins voru handteknir farþegar úr bifreið, sem þar hafði verið, en horfið á braut áður en lögreglumennirnir komu. Nokkrir varnarliðsmannanna fóru hins vegar til herstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli áður en lögreglumenn gátu haft tal af þeim, þeirra á meðal var ákærði. Í málinu liggja frammi myndir úr eftirlitsmyndavél, sem nær yfir austurenda Hafnarstrætis, en þó ekki þann hluta þar sem átökin sjálf urðu. Á myndunum gefur að líta þann hóp manna sem þarna var og kenna má þar meðal annarra ákærða og Y.

Y greindi lögreglu svo frá að hann hafi ásamt fleirum nokkru fyrir átökin átt í orðahnippingum við varnarliðsmenn. Hann hafi eftir að átökin hófust blandað sér í þau til að aðstoða kunningja sinn. Hafi þá tveir menn dregið hann aðeins út úr hópnum og hafi þeir tekið að berja sig. Hann hafi gripið um höfuð sér þar sem hann hafi búist við að sparkað yrði í sig, en þá hafi hann fengið högg í kviðinn, sem reyndust vera hnífstungur. Þegar hann tók hendur frá höfði sér hafi árasarmaðurinn eða mennirnir verið horfnir á braut. Hann hafði það eftir tveimur kunningjum sínum að þeir hefðu séð tvo menn berja á honum. Hafi annar þeirra verið klæddur í dökka yfirhöfn en hinn í ljósa.

Þegar ákærði kom fyrir héraðsdóm og ákæra hafði verið kynnt fyrir honum var hann spurður að því hvort hann hefði stungið manninn fimm sinnum með hnífi. Hann svaraði því svo, að það hefði hann gert eftir því sem hann best vissi. Við aðalmeðferð málsins sagði ákærði að nokkru fyrir átökin hafi einn af félögum sínum lent í átökum við Íslending við pylsuvagn á Lækjartorgi. Eftir þau átök hafi þeir félagarnir gengið til Hafnarstrætis en þar hafi hópur Íslendinga safnast saman og hafi komið til deilna um það sem gerðist við pylsuvagninn. Hafi hvað leitt af öðru og ólgan á staðnum vaxið. Sumir Íslendinganna hafi verið með tómar bjórflöskur í höndum, viðhaft gróft orðbragð og sýnt ofbeldisfulla líkamstjáningu. Hann hafi heyrt á samtal karls og konu þar sem hún ásakaði manninn um að vera með hníf. Hann hafi ekki haft ástæðu til annars en að ætla það rétt. Hann hafi reynt að koma félögum sínum á braut en það gengið erfiðlega og allt í einu hafi verið ráðist að einum þeirra og hafi hann reynt að koma honum til hjálpar. Þá hafi verið komið aftan að sér og hann sleginn í höfuðið með bjórflösku. Hann hafi orðið hræddur um líf sitt og gripið til hnífs sem hann hafði á sér og otað honum í þá átt sem árásin kom úr. Hann hafi ekki beint hnífnum að nokkrum sérstökum. Hann hafi verið með lokuð augun en kvaðst minnast þess að hafa fundið að minnsta kosti einu sinni að hnífurinn komst í snertingu við einhvern og óttast að sá sem hnífurinn fór í hefði látist. Hann gat sér þess til að Y hefði verið sá sem veitti honum höggið með flöskunni. Sagði hann að flaskan hafi brotnað á höfði sér og hafi honum blætt við vinstra gagnauga. Eftir árásina hafi hann hlaupið í burtu og hent hnífnum í ruslatunnu þar sem hann síðar vísaði lögreglu á hann. Hefur DNA- rannsókn leitt í ljós að blóð úr Y var á blaði hnífsins. Hnífinn hafði ákærði tekið af félaga sínum fyrr um kvöldið og taldi að hann hefði haft hann í fórum sínum í 1 eða 2 klukkustundir þegar atburður þessi varð. Hann hitti síðan tvo af félögum sínum upp við styttu L-kk-ef E-kk-ef á Skólavörðuholti, náðu þeir sér í leigubifreið og var ekið á Keflavíkurflugvöll. Þegar þangað var komið varð honum það fyrst fyrir að taka fötin, sem hann hafði verið í, fara með þau á stað á vesturhluta vallarins og kveikja í þeim. Daginn eftir klippti hann einnig á sér hárið. Hann kvaðst hafa ákveðið að játa þetta brot á sig þar sem honum hafi verið gefið tækifæri til þess að segja sannleikann um hvað gerst hefði og að félagi sinn hafi verið í fangelsi en ekki átt að vera það. Fram er komið að hann hafði verið kallaður til yfirheyrslu rannsóknardeildar sjóhersins (U.S. Naval Criminal Investigative Service) og þar játað verknaðinn fyrst. Hann vildi ekki svara því hvort hann hefði rætt við einhverja aðra áður en hann gaf sig fram.

Framburði vitna er lýst í héraðsdómi. Þar er einnig tekið upp læknisvottorð 13. júní 2003 varðandi Y, sem ritað er af Þ-kk-þgf J-kk-þgf dr. med. Þar kemur fram að Y varð fyrir lífshættulegum áverkum af beittu lagvopni, sem á þremur stöðum gekk inn í líkamshol. Fullvíst er þar talið að þeir áverkar hefðu leitt til dauða hefði ekkert verið að gert.

Þ-kvk-nf S-kvk-nf S-kvk-nf réttarmeinafræðingur rannsakaði áverka Y. Hefur hún lýst fimm áverkum í skýrslu sinni. Í lok greinargerðar hennar segir að hvorki sé unnt að segja til um hvort allir áverkarnir voru veittir af einum eða fleiri mönnum né hvort þeir voru rétthentir eða örvhentir. Áverkana merkir hún I-V og segir í skýrslunni að áverkar I-III hafi hver sem einn getað valdið dauða Y hefði hann ekki komist eins fljótt til aðgerðar og raun bar vitni. Hún kom fyrir dóm og staðfesti skýrslu sína og skýrði út að útilokað væri að áverki III gæti verið eftir hnífinn sem um er getið í málinu. Hún kvaðst ekki geta útilokað að sá hnífur hefði valdið öllum hinum sárunum eða einhver annar hnífur hefði gert það.

II.

Ákæruvaldið fellir sig við lýsingu héraðsdóms á málsatvikum að öllu verulegu leyti og gerir ekki athugasemdir við rakningu framburðar vitna. Hins vegar eru gerðar athugasemdir við þá niðurstöðu héraðsdóms að ákærði hafi ekki verið einn um að leggja til Y með eggvopni og ekki sé upplýst hver eða hverjir voru þar að verki. Jafnframt sé ósannað að ákærði hafi lagt oftar en einu sinni til Y. Vitnar ákæruvaldið í þessu sambandi til játningar ákærða og telur með vísan til þess og annarra gagna málsins að yfirgnæfandi líkur séu fyrir því að ákærði hafi veitt Y þessa áverka. Þá gerir ákæruvaldið athugasemd við þá ályktun héraðsdóms að ekkert sé fram komið sem bendi til þess að fyrir ákærða hafi vakað að ráða Y af dögum. Er á það bent að ákærði hafi vísvitandi lagt til Y með 9 cm löngu hnífsblaði og því hlotið að vera ljóst að langlíklegast væri að hann hlyti bana af. Þá hafi ákærði sjálfur talið að svo hefði orðið. Loks er því andmælt að við ákvörðun refsingar sé rétt að horfa til 2. og 9. tl. 74. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 218. gr. a. sömu laga, sbr. 12. gr. laga nr. 20/1981, svo sem gert sé í héraðsdómi.

Verjandi ákærða fellst einnig á málsatvikalýsingu héraðsdóms en gerir þá athugasemd við hana að í niðurstöðukafla dómsins sé ekki reifaður sá framburður ákærða að hann hafi ætlað að Y væri vopnaður hnífi og væri að ráðast á sig með honum. Framburður hans sé studdur vætti P sem sagt hafi einhverjum varnarliðsmönnum að Y væri vopnaður hnífi.

Y hefur neitað því að hafa verið vopnaður hnífi og jafnframt hefur hann neitað því að hafa slegið ákærða í höfuðið með flösku. Þótt vera kunni að eitthvert umtal væri á staðnum um að einhverjir Íslendinganna væru vopnaðir hnífum verður ekki ráðið af málsatvikum að það hafi átt við Y. Þá verður ekki annað ráðið af málsgögnum en að ákærði viti ekki hvort það var Y sem sló hann með flösku eða einhver annar og í raun er ekkert annað því til stuðnings utan framburður N, svo sem um getur í héraðsdómi, en af endurriti af framburði hennar er í raun óljóst hvort hún á við Y eða einhvern annan, þótt héraðsdómur meti framburð hennar á þann veg. Engin rannsókn fór fram á ákærða eftir átökin og hann virðist ekki hafa leitað til læknis. Af gögnum málsins má þó ráða að einhverjir Íslendinganna beittu flöskum í átökunum. Verður að þessu vikið við mat á því hvort ákærði hafi réttilega litið svo á að sér væri ógnað og því gripið til hnífsins en ákærði heldur því fram að verknaður hans hafi verið refsilaus af þessum sökum og hafi helgast af neyðarvörn. Heldur hann því jafnframt fram að þeir varnarliðsmennirnir hafi verið 14 saman en Íslendingarnir hafi verið um 60.

III.

Að framan er því lýst að átök brutust út milli nokkurs hóps Íslendinga og varnarliðsmanna í Hafnarstræti að morgni 1. júní 2003. Má af myndum úr eftirlitsmyndavélum sjá að ýfingar hafa orðið með mönnum, en myndirnar styðja ekki þá fullyrðingu ákærða að um 60 Íslendingar hafi ráðist að þeim varnarliðsmönnum, enda verður ekki greint að nærri því svo margir hafi verið á vettvangi. Þá verður ekki annað af myndunum séð en fæstir Íslendinganna hafi tekið þátt í átökunum. Af gögnum málsins verður einnig ráðið að flestir varnarliðsmannanna voru úr herlögreglu liðsins og af því ætti að mega álykta að þeir hafi hlotið nokkra þjálfun í átökum.

Rannsókn málsins er í verulegum atriðum ábótavant. Þar skiptir mestu að lítil sem engin rannsókn hefur farið fram á því hvort einhverjir fleiri áttu hlut að árásinni á Y og þá á hvaða hátt, en fullt tilefni var til þess samkvæmt skýrslu Þ-kvk-ef S-kvk-ef S-kk-ef réttarmeinafræðings. Þá nýtur engra gagna um það hvort ákærði leitaði læknis vegna ætlaðra áverka á höfði og ekki liggur fyrir hvort lögreglan leitaði eftir því að þetta væri kannað.

Ákærði hefur ekki gefið skýrslu fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, getur rétturinn því ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar. Ekki er sýnt að ný meðferð fyrir héraðsdómi myndi varpa skýrara ljósi á málið. Niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var þremur embættisdómurum, ræðst að verulegu leyti af afstöðu dómsins til framburðar ákærða og vitna. Hefur dómurinn skýrt játningu ákærða á verknaðinum í samræmi við framburð hans að öðru leyti og með vísun til hans og skýrslu og framburðar Þ-kvk-ef S-kvk-ef S-kvk-ef, sem að framan er rakinn, komist að þeirri niðurstöðu að ósannað sé að hann hafi lagt oftar til Y en einu sinni. Hefur héraðsdómur metið það svo að ekki sé sannað að ákærði hafi valdið einum hinna þriggja lífshættulegu áverka, sbr. og 46. gr. laga nr. 19/1991. Verður samkvæmt þessu og með vísun til sönnunaraðstöðu málsins að öðru leyti að staðfesta þá niðurstöðu. Á sama hátt ber að staðfesta þá niðurstöðu héraðsdóms að sannað sé að ákærði hafi veist að Y en ósannað hins vegar að það hafi verið samantekin ráð fleiri manna.

Þegar framangreind niðurstaða er virt verður ekki talið sannað að ákærða hafi hlotið að vera ljóst að mannsbani gæti hlotist af atlögu hans og verður hann því ekki sakfelldur fyrir brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 20. gr. sömu laga. Staðfest er því heimfærsla héraðsdóms á broti hans til ákvæðis 2. mgr. 218. gr. þeirra laga, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981.

Ákærði krefst þess að svo verði litið á að verknaður hans hafi verið refsilaus á grundvelli neyðarvarnar, sbr. 12. gr. almennra hegningarlaga. Að framan er því lýst að aðeins nýtur framburðar N um það upphaf átaka ákærða við Y að hann hafi brotið flösku á höfði ákærða. Af endurriti framburðar hennar er ekki ljóst hvort það var í raun Y sem þetta gerði. Ákærði leitaði ekki til læknis vegna þessa höfuðhöggs. Það þykir því ekki nægjanlega í ljós leitt gegn neitun Y að hann hafi hafið átök við ákærða. Af myndum úr eftirlitsmyndavélum verður ekki annað séð en að varnarliðsmennirnir hefðu getað komið sér á brott hefðu þeir það viljað og talið sér ógnað. Af myndunum verður heldur ekki annað ráðið en ákærði ýki í verulegum atriðum fjölda þeirra Íslendinga sem blönduðu sér í ýfingarnar við varnarliðsmennina. Það verða heldur ekki talin eðlileg viðbrögð manns í aðstöðu ákærða að grípa til svo hættulegs vopns og þess er hann beitti í greint sinn. Staðfesta ber því þá niðurstöðu héraðsdóms að verknaður hans hafi ekki helgast af neyðarvörn og verður ekki talið að 1. mgr. 12. gr. almennra hegningarlaga eigi við um verknað hans né heldur 2. mgr. sömu greinar.

Með vísan til framanritaðs verður ekki talið að 3. mgr. 218. gr. a. almennra hegningarlaga eigi við um ákvörðun refsingar ákærða. Af gögnum málsins, sem áður eru rakin, verður ekki ráðið að ákærði hafi ótilkvaddur sagt til brots síns eða að hann hafi hreinskilningslega sagt frá öllum atvikum. Verða ákvæði 74. gr. sömu laga ekki talin eiga við um málsefnið, svo sem talið er í héraðsdómi. Þegar það er virt að sannað þykir að hann hafi otað frá sér með háskalegum hnífi í mannþröng verður ekki litið öðruvísi á en atlaga hans að Y hafi verið stórhættuleg og samkvæmt lýsingu hans sjálfs á verknaðinum var það hending ein hvernig færi. Hann hefur ekki áður gerst brotlegur við almenn hegningarlög svo að vitað sé. Að öllu framanrituðu virtu þykir refsing hans hæfilega ákveðin í héraðsdómi.

Bótakrafa Y er við það miðuð að ákærði hafi einn valdið öllu tjóni hans. Að framan er því lýst að ósannað er talið í þessu refsimáli að ákærði hafi valdið þeim lífshættulegu áverkum, sem ákært er út af. Þá hefur einnig verið komist að þeirri niðurstöðu að ósannað sé að um samverknað hafi verið að ræða. Samkvæmt framanrituðu er ekki unnt að leggja dóm á bótakröfuna og ber því að vísa henni frá dómi.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun verjanda, er staðfest að öðru leyti en um þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin verður í dómsorði.

Ákærði greiði annan kostnað af áfrýjun málsins.

Ríkissaksóknari hefur gert við það athugasemd að Héraðsdómur Reykjavíkur hafi ákveðið verjanda ákærða degi fyrir uppsögu héraðsdóms eða 25. september 2003 sérstaklega þóknun fyrir störf hans. Hafi hann fengið þá þóknun greidda auk þóknunar samkvæmt niðurstöðu héraðsdóms. Fallast má á það með ríkissaksóknara að þessi háttur á ákvörðun þóknunar verjanda sé í andstöðu við 1. og 2. mgr. 44. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 13. gr. laga nr. 36/1999, sbr. og 2. mgr. 168. gr. sömu laga.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða og sakarkostnað nema um þóknun réttargæslumanns.

Skaðabótakröfu Y er vísað frá héraðsdómi.

Ákærði, J-x-x E-x-x R-x-x III, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, S-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur.

Þóknun réttargæslumanns Y í héraði og fyrir Hæstarétti, H-kk-ef I-kk-ef hæstaréttarlögmanns, samtals 300.000 krónur greiðast úr ríkissjóði.