808/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi um framlagningu skjals í tengslum við öflun V á sönnunargögnum án þess að mál hefði verið höfðað samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Laut ágreiningur aðila að skjali, tölvubréfi frá héraðsdómslögmanninum BMR til Fjármálaeftirlitsins snemma árs 2007, þar sem tilkynnt var um breytingar á eignarhaldi S ehf., en BMR starfaði sem framkvæmdastjóri S ehf. er hann sendi tölvubréfið. Hæstiréttur taldi að virtum gögnum málsins að ekki yrði önnur ályktun dregin en sú að BMR hefði er hann sendi tölvubréfið verið að gegna starfi framkvæmdastjóra S ehf., en ekki lögmanns þess. Þá taldi rétturinn að fyrrgreint skjal varðaði lögboðna upplýsingagjöf auk þess sem almennur aðgangur væri að efni þess samkvæmt fyrirmælum laga, með sama hætti og í dómi Hæstaréttar 27. janúar 2014 í máli nr. 811/2013. Að þessu virtu taldi rétturinn ákvæði b. og d. liða 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 ekki standa því í vegi að BMR yrði gert skylt að leggja fram skjalið, né heldur að efni væru til að leggja það fyrir dómara í trúnaði samkvæmt 1. mgr. 69. gr. sömu laga.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. og 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2013 þar sem leyst var úr ágreiningi um skyldu varnaraðilans B-kk-ef til að afhenda skjal til framlagningar vegna öflunar sóknaraðila á sönnunargögnum án þess að mál hafi verið höfðað samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um kæruheimild er vísað til d. liðar 1. mgr. 143. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir varnaraðilann B-kk-þf að afhenda sóknaraðila, til framlagningar í héraði, afrit af tölvubréfi frá nefndum varnaraðila til Fjármálaeftirlitsins snemma árs 2007, þar sem því var tilkynnt um breytingar á eignarhaldi Samson eignarhaldsfélags ehf. (Samson ehf.). Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast þess aðallega að kæru sóknaraðila verði vísað frá Hæstarétti, til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar, en að því frágengnu að varnaraðilanum B-kk-þgf verði gert skylt að leggja fyrir dómara í trúnaði og gegn þagnarskyldu afrit af framangreindu tölvubréfi, til að hann taki eftirrit af því úr skjalinu sem skylt er og heimilt að láta uppi eða að hann geri skýrslu um þau atriði. Í öllum tilvikum krefjast varnaraðilar kærumálskostnaðar.

I

Til stuðnings kröfu um frávísun málsins frá Hæstarétti vísa varnaraðilar til þess að kæra sóknaraðila sé reist á d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því ákvæði sé heimilt að kæra til Hæstaréttar skyldu aðila eða vörslumanns til að láta skjal af hendi eða veita aðgang að því. Varnaraðilar benda á að með hinum kærða úrskurði hafi ekki verið kveðið á um skyldu af þessum toga. Þvert á móti hafi tilvist þeirrar skyldu verið hafnað og því bresti heimild til að kæra úrskurðinn.

Samkvæmt d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 sætir kæru til Hæstaréttar úrskurður um skyldu til að láta af hendi skjal og breytir þá engu hvort héraðsdómur hefur fallist á eða synjað kröfu þar að lútandi. Kæruheimild er því fyrir hendi og verður hafnað kröfu sóknaraðila um frávísun málsins frá Hæstarétti.

II

Með dómi Hæstaréttar 15. maí 2013 í máli nr. 259/2013 var sóknaraðila, sem telur sig hafa orðið fyrir tjóni þegar hlutabréf hans í Landsbanka Íslands hf. urðu verðlaus við fall bankans 7. október 2008, heimilað að leita sönnunar fyrir dómi samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991. Um er að ræða heimild til öflunar sönnunargagna um tiltekin atriði sem sóknaraðili álítur að ráðið geti niðurstöðu um hvort hann láti verða af málshöfðun á hendur varnaraðilanum B-kk-þgf. Telur sóknaraðili að tjón sitt megi að minnsta kosti að hluta rekja til ólögmætra og saknæmra athafna í starfsemi bankans sem varnaraðilinn B-kk-nf hafi stuðlað að eða átt þátt í og hafi að lokum leitt til þess að bankinn var tekinn til slita. Sóknaraðili hyggst leita sönnunar um þessi atriði með því að leiða vitni fyrir dóm, auk þess sem varnaraðilum verði gert að leggja fram afrit af tölvubréfi Samsonar ehf. frá því snemma árs 2007 þar sem Fjármálaeftirlitinu var tilkynnt um breytingar á eignarhaldi félagsins. Varnaraðilinn B-kk-nf mætti á dómþing Héraðsdóms Reykjavíkur 4. nóvember 2013 og staðfesti að hann hefði þetta skjal undir höndum. Hann kvaðst aftur á móti ekki afhenda skjalið nema samkvæmt úrskurði dómara. Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila þar að lútandi hafnað.

Varnaraðilinn B-kk-nf hefur með afskiptum sínum af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti gengið inn í mál sóknaraðila og varnaraðilans B-kk-ef þannig að jafna má til meðalgöngu í skilningi 20. gr. laga nr. 91/1991 og telst hann því aðili málsins.

III

Varnaraðilinn B-kk-nf er héraðsdómslögmaður en honum var með bréfi Lögmannafélags Íslands 31. ágúst 2005 veitt undanþága frá skyldum sem hvíla á lögmönnum eftir 1. mgr. 12. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn til að hafa skrifstofu opna almenningi, sérstakan fjárvörslureikning í viðurkenndri bankastofnun og gilda starfsábyrgðartryggingu. Var undanþágan veitt meðan varnaraðilinn starfaði hjá Samson ehf. Þegar hann síðla árs 2007 ritaði það tölvubréf sem sóknaraðili krefst að honum verði gert að láta af hendi var hann framkvæmdastjóri þess félags. Varnaraðilar andmæla því að varnaraðilanum B-kk-þgf verði gert að afhenda skjalið með vísan til þagnarskyldu hans um það sem honum hafi verið trúað fyrir í starfi sem lögmaður, sbr. 22. gr. laga nr. 77/1998. Benda varnaraðilar jafnframt á að þetta trúnaðarsamband sé varið af 70. gr. og 71. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Sóknaraðili heldur því fram að með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 259/2013 hafi þegar verið dæmt um kröfu sína í málinu og hún tekin til greina. Með nefndum dómi réttarins var fallist á kröfu sóknaraðila um að honum væri heimilt að leita sönnunar samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991 um þau atriði sem kröfugerð hans tók til. Með því var ekki tekin afstaða til þeirra atriða sem getur reynt á við sönnunarfærsluna, þar með talið hvort vörslumanni skjals verður gert að afhenda það til framlagningar fyrir dómi. Er þess þá að gæta að úr slíkum ágreiningi verður ekki leyst að réttu lagi fyrr en vörslumaður skjalsins hefur verið kvaddur fyrir dóm og gefist kostur á að tjá sig um kröfuna, sbr. 2. mgr. 68. gr. laganna. Andmælum varnaraðila verður því ekki vísað á bug á þeim grunni að krafa sóknaraðila hafi þegar verið tekin til greina.

Samkvæmt 3. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 getur aðili krafist þess að fá til framlagningar fyrir dómi skjal úr vörslu manns sem ekki er aðili að málinu ef vörslumanni er skylt að afhenda það aðilanum án tillits til málsins eða efni skjalsins er slíkt að vörslumanni sé skylt að bera vitni um það í málinu. Varnaraðilar bera því við að varnaraðilanum B-kk-þgf sé óheimilt án leyfis þess sem í hlut á að svara spurningum um einkahagi sem honum hafi verið trúað fyrir eða komist að í starfi sínum sem lögmaður fyrir Samson ehf., sbr. b. lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 eða um leyndarmál um viðskipti sem hann hafi komist að í því starfi, sbr. d. lið sömu málsgreinar.

Af b. lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 leiðir að þagnarskylda hvílir á þeim starfsstéttum og sérfræðingum sem þar eru tilgreindir og trúað hefur verið fyrir upplýsingum um einkahagi manns. Orðin „einkahagi manns“ í upphafi ákvæðisins verða skýrð á þann veg að lögpersóna á borð við hlutafélög njóti einnig verndar ákvæðisins og undir hana falli hagsmunir af fjárhags- eða viðskiptalegum toga. Þá er þagnarskyldan ekki bundin við atriði sem vitni hefur verið trúað fyrir heldur nær hún jafnframt til þess sem viðkomandi hefur komist að í starfi sínu. Undir þetta falla hins vegar ekki þær upplýsingar sem vitni hefur komist að utan þess starfs sem trúnaður tekur til og nær það til upplýsinga sem vitni hefur fengið í öðru starfi sem þagnarskylda er ekki bundin við eftir því sem hér hefur verið rakið.

Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 3. febrúar 2003 var samþykkt umsókn Samsonar ehf. um að eignast virkan eignarhlut í Landsbanka Íslands hf., en sú heimild var veitt á grundvelli 1. mgr. 40. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Til að fá slíka heimild þurfti félagið að veita ítarlegar upplýsingar samkvæmt 41. gr. laganna, þar á meðal um eignarhald félagsins og um tengsl þess við aðra lögaðila. Jafnframt hvíldi sú viðvarandi skylda á félaginu og eigendum þess að veita Fjármálaeftirlitinu allar upplýsingar um eignarhaldið, breytingar á því og atriði sem að þessu lutu svo sem rakið er í 107. gr. laganna. Um þessa lagaskyldu er nánar fjallað í dómi Hæstaréttar 27. janúar 2013 í máli nr. 811/2013. Eins og fyrr greinir var varnaraðilinn B-kk-nf framkvæmdarstjóri Samsonar ehf. Að virtum gögnum málsins verður ekki önnur ályktun dregin en sú að varnaraðilinn B-kk-nf hafi verið að gegna starfi sínu sem framkvæmdastjóri félagsins en ekki lögmaður þess þegar hann tilkynnti Fjármálaeftirlitinu um breytingar á eignarhaldinu snemma árs 2007. Þá hafa varnaraðilar hvorki leitt rök að því að skjalið kunni að geyma viðskiptaleyndarmál sem varnaraðilanum B-kk-þgf sé óheimilt að svara spurningum um, sbr. d. lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991, né að efni séu til að leggja skalið fyrir dómara í trúnaði samkvæmt 1. mgr. 69. gr. laganna. Að þessu gættu verður tekin til greina krafa sóknaraða um að varnaraðilanum verði gert að afhenda skjalið til framlagningar fyrir dómi.

Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Það athugast að í hinum kærða úrskurði er ítrekað rætt um vitnastefnanda og vitnastefnda en þessi hugtök eiga sér ekki stoð í réttarfarslögum eftir gildistöku laga nr. 91/1991.

Dómsorð:

Varnaraðila, B-kk-þgf M-kk-þgf R-kk-þgf, er gert að afhenda afrit af tölvubréfi til Fjármálaeftirlitsins snemma árs 2007, þar sem því var tilkynnt um breytingar á eignarhaldi Samsonar eignarhaldsfélags ehf., til að skjalið verði lagt fram fyrir dómi.

Varnaraðilum, B-kk-þgf og B-kk-þgf T-kk-þgf B-kk-þgf, er gert að greiða óskipt sóknaraðila, V-kk-þgf B-kk-þgf, 250.000 krónur í kærumálskostnað.