646/2016

A hf. höfðaði mál á hendur H til heimtu skuldar á grundvelli sjálfskuldarábyrgðar H á láni til sonar hennar. Sýknukrafa H var meðal annars reist á því að A hf. hefði ekki fullnægt skyldum sínum samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 2001 við mat á greiðslugetu lántaka. Hefði í fyrsta lagi ekki verið gert ráð fyrir rekstrarkostnaði húsnæðis við mat á mánaðarlegum útgjöldum en lántaki hefði búið í leiguhúsnæði á þeim tíma er hann tók lánið. Í öðru lagi hefði framfærslukostnaður ekki tekið tekið mið af því að lántaki hefði á þessum tíma átt maka og tvö börn og í þriðja lagi hefði greiðslubyrði af skuldabréfinu, sem H hefði gengist í ábyrgð fyrir, verið vanáætluð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í greiðslumatinu, sem H undirritaði, hefði verið tekið fram að hún staðfesti að hafa fengið matið afhent, kynnt sér og skilið það og samþykkt það sem fullnægjandi fyrir sitt leyti. Undir liðnum áætlaður rekstrarkostnaður húsnæðis hefði komið fram að hann væri enginn. Benti ekkert til að A hf. fremur en H hefði mátt vera ljóst að þessi forsenda væri röng og yrði A hf. ekki kennt um hana. Þá hefði komið fram í matinu að lántaki væri metinn sem einstaklingur. Var talið að H hefði einnig mátt vera þetta ljóst og A hf. verið rétt að leggja þetta til grundvallar. Loks var talið að væri greiðslumatið leiðrétt með tilliti til fjárhæðar hæstu afborgunar af skuldabréfinu hefði lántaki samt staðist greiðslumatið og því átt að geta staðið í skilum með skuldir sínar. Voru því ekki talin næg efni til að víkja til hliðar sjálfskuldarábyrgð H á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá var ekki talið að óheiðarlegt væri af A hf. að bera ábyrgðina fyrir sig, sbr. 33. gr. sömu laga, eða að H væri óbundin af henni eftir reglum samningaréttar um brostnar forsendur. Var H því gert að greiða A hf. umkrafða fjárhæð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. september 2016. Hann krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér 1.833.262 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

I

Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi eru málavextir þeir að stefnda gekkst í sjálfskuldarábyrgð til tryggingar á efndum skuldabréfs að fjárhæð 1.500.000 krónur útgefnu 23. apríl 2008 af syni hennar, T-kk-þgf H-kk-þgf, til Kaupþings banka hf. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október sama ár var tilgreindum eignum og skuldum bankans ráðstafað til áfrýjanda, þar með talið umræddu skuldabréfi. Frá 1. júlí 2014 hefur bréfið verið í vanskilum og höfðaði áfrýjandi málið á hendur stefndu til heimtu skuldar samkvæmt því. Málsástæðum aðila er lýst í héraðsdómi.

II

Stefnda reisir kröfu sína um sýknu af kröfu áfrýjanda á því að úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki hafi komist að þeirri niðurstöðu í úrskurði 4. apríl 2014 að fella úr gildi ábyrgð stefndu gagnvart áfrýjanda. Í kjölfarið hafi áfrýjandi tilkynnt stefndu með bréfi 16. sama mánaðar að hann sætti sig ekki við þá niðurstöðu nema að gengnum dómi á þann veg. Stefnda telur aftur á móti að áfrýjandi sé bundinn af niðurstöðunni eftir þeim samþykktum sem gilda um nefndina. Samkvæmt 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, svo sem þeim var breytt með lögum nr. 75/2010, er áfrýjanda skylt að eiga aðild að nefndinni. Þar er einnig tekið fram að úrskurðum nefndarinnar verði ekki skotið til stjórnvalda, en aðilum máls sé heimilt að leggja ágreining sinn fyrir dómstóla með venjubundnum hætti. Er þetta í samræmi við rótgróna réttarfarsreglu í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem varin er af 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Þessi lögbundni réttur áfrýjanda verður ekki takmarkaður með samþykktum fyrir nefndina, sbr. dóm Hæstaréttar 23. janúar 2014 í máli nr. 563/2013. Verður því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að hafna þessari málsástæðu stefndu.

III

Í annan stað byggir stefnda kröfu sína um sýknu á því að víkja beri til hliðar sjálfskuldarábyrgð hennar á grunni 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Auk þess telur hún það sama leiða af því að forsendur fyrir ábyrgðinni hafi brostið og að óheiðarlegt sé af áfrýjanda að bera hana fyrir sig, sbr. 33. gr. sömu laga.

Til stuðnings þessum málatilbúnaði vísar stefnda til þess að til skuldar samkvæmt skuldabréfinu, sem hún gekkst í ábyrgð fyrir, hafi verið stofnað vegna lánveitingar til sonar hennar. Við þá ráðstöfun hafi lánveitandi vegna aðildar sinnar að Samtökum banka og fjármálafyrirtækja verið bundinn af ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 og borið að meta greiðslugetu lántaka eftir fyrirmælum þess. Telur stefnda að slíkir annmarkar hafi verið á greiðslumati lánveitanda 21. apríl 2008 að hún verði ekki krafin greiðslu á grundvelli ábyrgðarinnar.

Fyrir Hæstarétti heldur stefnda því einnig fram að hún hafi ekki verið upplýst um að sonur hennar hafi verið í vanskilum við bankann áður en hún gekkst í ábyrgðina, en þetta komi fram í skjali bankans 16. apríl 2008 sem ber yfirskriftina „LÁNAÁKVÖRÐUN.“ Þessi nýja málsástæða kemst ekki að hér fyrir dómi, enda standa ekki til þess lagaskilyrði samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991.

Stefnda telur í fyrsta lagi að sá annmarki hafi verið á greiðslumatinu að ekki hafi verið gert ráð fyrir rekstrarkostnaði húsnæðis við mat á mánaðarlegum útgjöldum, en lántaki hafi búið í leiguhúsnæði á þeim tíma er hann tók lánið. Í öðru lagi hefði framfærslukostnaður ekki tekið mið af því að lántaki átti á þessum tíma maka og tvö börn. Loks verði í þriðja lagi að líta til þess að greiðslubyrði af skuldabréfinu, sem stefnda hafi gengist í ábyrgð fyrir, hafi verið vanáætluð.

Í greiðslumatinu, sem stefnda undirritaði, var tekið fram að hún staðfesti að hafa fengið matið afhent, kynnt sér og skilið það og samþykkt það sem fullnægjandi fyrir sitt leyti. Þá sagði þar að upplýsingar í matinu um fjárhagsstöðu lántaka væru að hluta til komnar frá honum. Undir liðnum áætlaður rekstrarkostnaður húsnæðis sagði að hann væri enginn með því að þar var tilgreind talan 0. Þessi forsenda matsins kom því fram og bendir ekkert til að lánveitanda fremur en stefndu, sem er móðir lántaka, hafi mátt vera ljóst að hún hafi verið röng. Var þessi forsenda í greiðslumatinu því ekki þess eðlis að áfrýjanda yrði um hana kennt.

Samkvæmt greiðslumatinu var áætlaður framfærslukostnaður lántaka 94.624 krónur á mánuði. Í því er maka ekki getið í viðeigandi reit og var lántaki þar af leiðandi metinn sem einstaklingur. Þetta mátti stefndu einnig vera ljóst af matinu og var lánveitanda rétt að leggja þetta til grundvallar.

Á hinn bóginn er óumdeilt að í greiðslumatinu var reiknað með að mánaðarlegar afborganir af skuldabréfinu, sem stefnda gekkst í ábyrgð fyrir, næmu 14.314 krónum, en samkvæmt útreikningi lánveitanda í tilefni af lántökunni nam mánaðarleg afborgun í upphafi 35.470 krónum og lækkaði á sjö ára lánstíma þannig að lokaafborgun næmi 18.241 krónu.

Svo sem greinir í héraðsdómi var niðurstaða greiðslumatsins á lántaka sú að greiðslugeta hans, að teknu tilliti til útgjalda og afborgana af skuldum, næmi 61.348 krónum. Ef hún er leiðrétt með tilliti til fjárhæðar hæstu afborgunar af skuldabréfinu stóðst lántaki samt greiðslumatið og átti því að geta staðið í skilum með skuldir sínar. Eins og endranær var þetta þó háð því að hann yrði ekki fyrir fjárhagslegum áföllum eða að hæfni hans til tekjuöflunar yrði skert, en ábyrgðin eftir eðli sínu fól í sér að ábyrgðarmaður tók áhættuna af slíku með því að veita lánveitanda tryggingu fyrir efndum kröfunnar. Hér er þess einnig að gæta að stefnda bar fyrir dómi að neikvæð eignastaða lántaka um tæplega 3.000.000 krónur hefði ekki aftrað henni frá því að gangast í ábyrgðina, enda þyrfti ungt fólk sem væri „að byrja lífið“ á fyrirgreiðslu að halda. Að þessu virtu verða ekki talin næg efni til að víkja til hliðar sjálfskuldarábyrgð stefndu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Verður heldur ekki talið að óheiðarlegt sé af áfrýjanda að bera ábyrgðina fyrir sig, sbr. 33. gr. sömu laga, eða að stefnda sé óbundinn af henni eftir reglum samningaréttar um brostnar forsendur.

Samkvæmt framansögðu verður krafa áfrýjanda á hendur stefndu tekin til greina með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði, en ekki er ágreiningur með aðilum um útreikning kröfunnar og upphafsdag vaxta.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum, en um gjafsóknarkostnað stefndu hér fyrir dómi fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefnda, H-kvk-nf V-kvk-nf S-kvk-nf, greiði áfrýjanda, Arion banka hf., 1.833.262 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2014 til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 650.000 krónur.