137/2016

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var tveimur beiðnum B hf. um dómkvaðningu matsmanns. Með matsgerðunum hugðist B hf. sýna fram á hvernig staðið hefði verið að efndum skuldbindinga samkvæmt lánssamningi sem félagið hafði gert við LÍ hf. Í málinu krafðist B hf. viðurkenningar á því að umrætt lán hefði verið í íslenskum krónum og gengistryggt með ólögmætum hætti. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómaframkvæmd réttarins hefði því verið slegið föstu að lög stæðu ekki í vegi fyrir því að fjármálafyrirtæki veittu innlendum aðilum lán í erlendum gjaldmiðli, en á hinn bóginn væri óheimilt samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 að veita lán í íslenskum krónum með skilmála um gengistryggingu. Þegar leyst hafi verið úr því í einstökum tilvikum hvort um erlent lán hafi verið að ræða, hafi fyrst og fremst verið litið til forms og meginefnis samnings um það og þá einkum hvernig sjálf skuldbindingin væri tilgreind í lánssamningnum, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í máli nr. 551/2011. Væri skuldbindingin tilgreind með fjárhæð í erlendum gjaldmiðli hefði verið lagt til grundvallar að orðalag skuldbindingarinnar nægði eitt og sér til að ráða úrslitum og þyrfti þá hvorki að líta til þess hvernig ráðgert hefði verið í samningi að skyldur aðila skyldu efndar né hvernig efndir þeirra hefðu orðið í raun, sbr. m.a. dóm réttarins í máli nr. 187/2014. Þá hafi jafnframt verið gengið út frá því að ótvíræð tilgreining skuldar í erlendum gjaldmiðli í viðauka við lánssamning um skilmálabreytingu eða skuldskeytingu hefði ein út af fyrir sig nægt til að ráða niðurstöðu og skipti þá ekki máli hvernig staðið hefði verið að efndum hans, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 369/2014. Í umræddum lánssamningi voru skuldbindingarnar tilgreindar þannig að óljóst mátti vera hvort lánið hefði verið í erlendum gjaldmiðlum eða í íslenskum krónum með skilmála um gengistryggingu. Í viðauka sem gerður var við lánssamninginn var skuldin á hinn bóginn skýrlega tilgreind með fjárhæðum í erlendum gjaldmiðlum. Sönnun B hf. um hvernig í raun hefði verið staðið að efndum lánssamningsins gat því engu breytt við úrlausn málsins. Með vísan til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og H-kvk-nf H-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. febrúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 1. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2016, þar sem hafnað var tveimur beiðnum sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðnar dómkvaðningar fari fram. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Samkvæmt gögnum málsins gerði Eignarhaldsfélag ÚA ehf. samning 6. apríl 2004 við Landsbanka Íslands hf. um „fjölmyntalán til 10 ára að jafnvirði kr. 2.400.000.000 ... í neðanskráðum myntum og hlutföllum: EUR 39% GBP 9% CHF 13% JPY 12% USD 27%“, svo sem sagði í meginmáli samningsins, en á forsíðu var tiltekið að hann væri lánssamningur um „ISK 2.400.000.000,-“. Í framhaldi af tilgreiningu fjárhæðar lánsins í meginmáli samningsins sagði eftirfarandi: „Fjárhæð hvers gjaldmiðils ákvarðast þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins. Skuldin verður þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirra erlendu mynta eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum. Greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skal hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga.“ Skuld samkvæmt samningnum átti að greiða á tíu árum, fyrst með 28 afborgunum á þriggja mánaða fresti, sem næmu 1/57 hluta höfuðstóls hverju sinni, en á lokagjalddaga, 15. maí 2014, átti að greiða afgang skuldarinnar í einu lagi. Skuldin átti að bera svonefnda LIBOR vexti með 1,5% álagi og áttu að vera „ellefu vaxtagjalddagar fyrstu þrjú ár lánstímans, í fyrsta skipti 15. ágúst 2004“, en frá 15. maí 2007 skyldu vextir greiddir með afborgunum af höfuðstólnum. Í samningnum var tekið fram að lántakinn óskaði eftir að sex nánar tilgreindir erlendir gjaldeyrisreikningar hans við bankann yrðu skuldfærðir fyrir afborgunum og vöxtum af skuldinni. Í málatilbúnaði sóknaraðila er greint frá því að 15. ágúst 2005 hafi verið „aukið við lánssamninginn samtals kr. 183.730.073, sem virðist hafa tekið mið af bandaríkjadollar (USD) og hækkaði því lánsfjárhæðin sem því nam“, en í gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, er ekkert frekar um þetta að finna. Viðauki var síðan gerður við samninginn 28. apríl 2006, þar sem sagði meðal annars: „Eftirstöðvar lánsins þann 15.02.2006 eru USD 8.973.826,34 JPY 421.978.022 CHF 5.575.411,01 GBP 1.626.873,54 EUR 10.737.639,10. Lán þetta ber að greiða með 33 ... afborgunum á 3 ... mánaða fresti þannig að á fyrstu 28 afborgunargjalddögunum hverjum um sig, greiðist 1/57 hluti lánsupphæðarinnar og á lokagjalddaga þann 15.05.2014 greiðist 29/57 hluti lánsupphæðarinnar. Að auki verða 4 vaxtagjalddagar, næst þann 15.05.2006. Fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta verður því 15.05.2007.“ Loks sagði svo í viðaukanum undir yfirskriftinni: „Skuldskeyting“: „Brim hf. ... yfirtekur hér með skyldur lántaka samkvæmt ofangreindum lánssamningi með undirskrift sinni.“

Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Í framhaldi af því tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun 9. sama mánaðar um ráðstöfun tiltekinna eigna og skuldbindinga félagsins til varnaraðila og er ekki ágreiningur um að réttindi samkvæmt framangreindum lánssamningi hafi á þann hátt komist í eigu hans. Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti verður ekki annað séð en að lán samkvæmt samningnum hafi verið í skilum, bæði fyrir og eftir aðilaskiptin að honum, en þó að teknu tilliti til þess að eftir málatilbúnaði sóknaraðila var skilmálum lánsins aftur breytt 13. maí 2014 og greiðir hann enn afborganir og vexti af því.

Sóknaraðili höfðaði mál þetta gegn varnaraðila 22. júní 2015 og krefst þess að viðurkennt verði að lán samkvæmt samningnum frá 6. apríl 2004 sé „bundið ólögmætri gengistryggingu í skilningi 14. gr. sbr. 13. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.“ Varnaraðili krefst sýknu af þeirri kröfu. Í þinghaldi 10. nóvember 2015 lagði sóknaraðili fram tvær beiðnir um dómkvaðningu matsmanns, annars vegar manns með „þekkingu á bankaviðskiptum, greiðslumiðlun milli landa, uppgjörum í innlendum greiðslukerfum og raunverulegri framkvæmd hreyfinga í bankaviðskiptum innan banka og milli banka“ til að gefa svör við fjórum tilgreindum spurningum og hins vegar manns, sem væri sérfróður um bókhald og reikningsskil viðskiptabanka, til að svara tveimur spurningum. Spurningar þessar eru teknar orðrétt upp í hinum kærða úrskurði, en samkvæmt matsbeiðnum sóknaraðila hyggst hann með matsgerðunum afla sönnunar um að erlendur gjaldeyrir hafi í raun ekki skipt um hendur í viðskiptum á grundvelli lánssamningsins, hvorki við útborgun lánsins né greiðslu vaxta af því og afborgana af höfuðstól þess.

Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur ítrekað verið slegið föstu að lög standi því ekki í vegi að fjármálafyrirtæki hér á landi veiti innlendum aðila lán í erlendum gjaldmiðli, en óheimilt sé á hinn bóginn samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 að veita lán í íslenskum krónum með þeim skilmála að höfuðstóll þess taki breytingum í samræmi við gengi erlends gjaldmiðils. Þegar leyst hefur verið úr því í einstökum tilvikum hvort um sé að ræða lán í erlendum gjaldmiðli, sem heimilt er að veita samkvæmt framansögðu, hefur fyrst og fremst verið litið til forms og meginefnis samnings um það og þá einkum hvernig sjálf skuldbindingin er tilgreind í honum, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 23. nóvember 2011 í máli nr. 551/2011. Sé lánið tilgreint með fjárhæð í erlendum gjaldmiðli hefur verið lagt til grundvallar að orðalag skuldbindingarinnar nægi eitt og sér til að ráða úrslitum og þurfi þá hvorki að líta til þess hvernig ráðgert hafi verið í samningi að skyldur aðilanna yrðu efndar né hvernig efndir þeirra hafi orðið í raun, sbr. meðal annars dóm réttarins 26. mars 2014 í máli nr. 187/2014. Þá er þess og að gæta að þótt upphafleg skuldbinding í lánssamningi sé óskýr að þessu leyti hefur verið gengið út frá því að ótvíræð tilgreining skuldar samkvæmt honum í erlendum gjaldmiðli í viðauka við hann um skilmálabreytingu eða skuldskeytingu nægi ein út af fyrir sig til að ráða niðurstöðu og skipti þá ekki máli hvernig staðið hafi verið að efndum samningsins, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 12. febrúar 2015 í máli nr. 369/2014.

Í lánssamningnum 6. apríl 2004, sem mál þetta er sprottið af, var greint þannig frá skuldbindingum að óljóst mátti vera hvort lánið hafi verið í erlendum gjaldmiðlum eða í íslenskum krónum með skilmála um gengistryggingu. Í viðaukanum, sem var gerður við samninginn 28. apríl 2006 og færði meðal annars skuldbindingar samkvæmt honum á herðar sóknaraðila, var skuldin á hinn bóginn skýrlega tilgreind með fjárhæðum í erlendum gjaldmiðlum. Sönnun sem sóknaraðili vill færa með matsgerðum dómkvaddra manna um hvernig í raun hafi verið staðið að efndum þessara skuldbindinga getur því samkvæmt framansögðu engu breytt við úrlausn málsins. Með vísan til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans er litið til þess að samhliða máli þessu eru rekin tvö önnur milli sömu aðila um samkynja ágreining.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Brim hf., greiði varnaraðila, Landsbankanum hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.