572/2016

Með dómi frá 13. febrúar 2014 í máli nr. 604/2013 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að I ehf. væri skaðabótaskylt gagnvart H vegna ólögmætrar riftunar á ráðningarsamningi milli þeirra, sem átt hafði sér stað 30. september 2010. H höfðaði í kjölfarið mál og krafðist skaðabóta er námu annars vegar jafngildi fullra launa í veikindaforföllum á ákveðnu tímabili og hins vegar jafngildi óskertrar tryggingarfjárhæðar samkvæmt svokallaðri skírteinistryggingu flugmanna. H lést á árinu 2016. M fékk leyfi til setu í óskiptu búi í kjölfarið og tók við aðild að málinu. Taldi Hæstiréttur að M ætti rétt til bóta vegna tilkalls H til launa í veikindaforföllum. Var m.a. vísað til þess að H hefði afhent vottorð 29. september 2010 og yrði að leggja vottorðið til grundvallar um upphaf forfalla þótt ákvæði væri í kjarasamningi um að staðfesta þyrfti forföll flugmanns til að greiðsluskylda vinnuveitanda stofnaðist. Þá gæti I ehf. ekki með afturvirkum hætti endurskoðað grundvöll þess hvernig staðið hefði verið að því að binda enda á ráðningarsambandið við H og yrði I ehf. að bera af því allar afleiðingar að slíkt hefði verið gert með ólögmætum hætti. Að því er varðaði kröfu um greiðslu bóta í skjóli skírteinistryggingar flugmanna taldi Hæstiréttur að bótaskylda yrði að ráðast af skýringu á ákvæðum kjarasamnings þar sem vátryggingaskilmálar þeirrar tryggingar sem I ehf. hafði tekið settu strangari skilyrði fyrir greiðslu óskertrar skírteinistryggingar en mælt hefði verið fyrir um í kjarasamningnum. Þá var talið að þar sem I ehf. hefði rofið ráðningarsamband sitt við H með ólögmætum hætti yrði I ehf. að bera hallann af því að ekki lægju fyrir fullkomnar upplýsingar um heilsufar H á tilteknu tímabili. Hefði I ehf. ekki fært neitt fram sem hnekkti því að á tímabilinu frá 29. september 2010 til dauðadags hefði heilsufar H verið með þeim hætti að honum hefði ekki verið unnt að öðlast á ný réttindi sín sem atvinnuflugmaður og að hann hefði því misst varanlega flugskírteini sitt í skilningi kjarasamningsins frá og með haustinu 2010. Ætti M því jafnframt rétt á bótum á þeim grundvelli.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, K-kk-nf A-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. ágúst 2016. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu, en til vara að krafan verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi má rekja upphaf málsins til þess að 30. september 2010 sagði áfrýjandi eiginmanni stefndu, H-kk-þgf Þ-kk-þgf H-kk-þgf sem þá starfaði sem flugstjóri hjá félaginu, fyrirvaralaust upp störfum. Vísaði áfrýjandi til þess að H-kk-nf Þ-kk-nf hefði með háttsemi sinni í tiltekinni flugferð, er hann var á leið heim úr verkefni á vegum áfrýjanda, gróflega brotið gegn starfsskyldum sínum og fyrirgert því trausti sem áfrýjandi yrði að geta borið til flugstjóra sinna. Með dómi frá 13. febrúar 2014 í máli nr. 604/2013 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi væri skaðabótaskyldur gagnvart H-kk-þgf Þ-kk-þgf vegna ólögmætrar riftunar á ráðningarsamningi þeirra. Í kjölfar dómsins höfðaði H-kk-nf Þ-kk-nf mál þetta 29. september 2014 og krafðist skaðabóta vegna þess tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir á grundvelli hinnar ólögmætu riftunar. H-kk-nf Þ-kk-nf andaðist 7. mars 2016 og fékk stefnda leyfi til setu í óskiptu búi 31. sama mánaðar. Hún hefur því tekið við aðild að málinu í samræmi við 12. gr. erfðalaga nr. 8/1962.

Hinn 3. desember 2014 greiddi áfrýjandi H-kk-þgf Þ-kk-þgf laun og persónuuppbót fyrir mánuðina október til desember 2010. Til samræmis við það var upphaflegri kröfu hans í málinu breytt 19. maí 2016. Endanleg krafa um skaðabætur, sem nánar er gerð grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi, nemur því annars vegar jafngildi fullra launa H-kk-ef Þ-kk-ef í veikindaforföllum frá 1. janúar 2011 til 31. október sama ár og hins vegar jafngildi óskertrar tryggingarfjárhæðar samkvæmt svokallaðri skírteinistryggingu flugmanna.

II

Svo sem ítarlega er rakið í hinum áfrýjaða dómi krefst áfrýjandi sýknu af kröfu stefndu um laun H-kk-ef Þ-kk-ef í veikindaforföllum á þeim grundvelli að með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 604/2013 hafi því aðeins verið slegið föstu að áfrýjanda hafi verið óheimil fyrirvaralaus riftun á ráðningarsamningi sínum við H-kk-þf Þ-kk-þf. Hins vegar hafi áfrýjanda verið heimilt, á grundvelli umsagnar starfsráðs Félags íslenskra atvinnuflugmanna, hér eftir nefnt FÍA, og áfrýjanda frá 30. september 2010, að segja H-kk-þgf Þ-kk-þgf upp störfum með þriggja mánaða uppsagnafresti, sbr. grein 03-2 í kjarasamningi FÍA og áfrýjanda frá 1. febrúar 2010 sem þá gilti, að því gættu að virt hefðu verið þau fyrirmæli í grein 03-1 að afla þessarar umsagnar starfsráðs, sbr. 11. gr. starfsaldursreglna flugmanna Flugleiða hf. frá 13. apríl 1959 með síðari breytingum. H-kk-þgf Þ-kk-þgf hafi verið kynnt ákvörðun um starfslok á fundi með forsvarsmönnum áfrýjanda 15. september 2010 og þegar umsögnin lá fyrir 30. sama mánaðar hafi áfrýjanda þá þegar verið heimilt að segja H-kk-þgf Þ-kk-þgf upp með þriggja mánaða fyrirvara. Miðist sú réttarstaða sem af því leiði við þann dag. Umsögn starfsráðs hafi ekki verið til umfjöllunar í dómi Hæstaréttar í máli nr. 604/2013 og standi hún sem slík óhögguð og þar af leiðandi sú réttarstaða sem áfrýjandi byggi á grundvelli hennar í lögskiptum sínum við stefndu. Tjón stefndu geti því aldrei numið öðru og meiru en launum í þá þrjá mánuði, sem H-kk-þgf Þ-kk-þgf hefðu með réttu borið hefði komið til uppsagnar með framangreindum hætti, en þau laun hafi áfrýjandi greitt að fullu 3. desember 2014 svo sem að framan greinir. Þá mótmælir áfrýjandi því að veikindi H-kk-ef Þ-kk-ef, sem hann tilkynnti um með afhendingu læknisvottorðs 29. september 2010, fái haggað því að réttur stefndu nái aðeins til launa í þriggja mánaða uppsagnarfresti enda hafi veikindin ekki verið staðfest í skilningi greinar 07-2 í fyrrnefndum kjarasamningi fyrr en með bréfi Flugmálastjórnar Íslands 7. október 2010 og hefði þá þriggja mánaða uppsagnarfrestur H-kk-ef Þ-kk-ef með réttu átt að vera byrjaður. Hvað sem líður þeirri niðurstöðu starfsráðs 30. september 2010 að áfrýjanda væri heimilt að segja H-kk-þgf Þ-kk-þgf upp störfum liggur fyrir að áfrýjandi kaus allt að einu að rifta fyrirvaralaust ráðningarsamningi sínum við hann. Með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 604/2013 var staðfest að sú riftun hafi verið ólögmæt og að áfrýjandi væri skaðabótaskyldur vegna hennar. Við mat á umfangi skaðabótaskyldu áfrýjanda af því tilefni verður að leggja til grundvallar að áfrýjandi gat ekki skert rétt H-kk-ef Þ-kk-ef til forfallalauna með því að slíta ráðningarsamningi við hann eftir að til forfallanna kom. Ekki er um það deilt að H-kk-nf Þ-kk-nf afhenti vottorð um óvinnufærni sína, sem dagsett var 29. september 2010. Ákvæði greinar 07-2 í kjarasamningi um að staðfesta þurfi forföll flugmanns til að greiðsluskylda vinnuveitanda á forfallalaunum stofnist breyta því ekki að leggja verður læknisvottorðið til grundvallar um það hvert hafi verið upphaf forfalla, enda er það háð læknisfræðilegu mati. Sá málflutningur áfrýjanda er með öllu haldlaus að hann geti nú og með afturvirkum hætti endurskoðað grundvöll þess hvernig hann stóð að því að binda enda á ráðningarsamband sitt við H-kk-þf Þ-kk-þf. Þvert á móti verður áfrýjandi að bera af því allar afleiðingar að hafa gert slíkt með ólögmætum hætti. Þá er einnig til þess að líta að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 604/2013 var tekið fram að ávirðingar áfrýjanda gagnvart H-kk-þgf Þ-kk-þgf, sem lágu til grundvallar umsögn starfsráðs, hafi gengið lengra en efni stóðu til. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um bætur til stefndu vegna tilkalls H-kk-ef Þ-kk-ef til launa í veikindaforföllum.

III

Í annan stað deila aðilar um rétt stefndu til greiðslu í skjóli svokallaðrar skírteinistryggingar, sem kveðið var á um í grein 08-3 í kjarasamningi FÍA og áfrýjanda 10. febrúar 2010, en sá samningur var í gildi þegar H-kk-nf Þ-kk-nf veiktist haustið 2010. Í tilvitnaðri grein var kveðið á um að áfrýjandi skyldi „tryggja skírteini hvers flugmanns“ fyrir 25.000.000 krónur og væri sú fjárhæð vísitölubundin. Skyldi tryggingin ná yfir „réttindamissi um stundarsakir og réttindamissi vegna aldurshrörnunar.“ Í 2. mgr. greinarinnar sagði að bætur vegna réttindamissis um stundarsakir skyldu nema 2% af 100.000 bandaríkjadölum á mánuði að loknum þriggja mánaða biðtíma. Í 3. mgr. var síðan fjallað um rétt til skírteinistryggingar vegna varanlegra veikinda og mælt þar fyrir um að greiða skyldi óskerta tryggingarfjárhæð að 60 ára aldri „vegna missis skírteinis“ þó svo að sennilegt yrði talið að hinn tryggði gæti síðar meir stundað aðra atvinnu en þá sem skírteinið gilti fyrir. Þá var í greininni gert ráð fyrir því að bætur samkvæmt skírteinistryggingu lækkuðu frá og með 61. aldursári og féllu með öllu niður á 64. aldursári. Bæturnar skyldu vera í formi eingreiðslu eða inntar af hendi í áföngum að vali viðkomandi rétthafa. Starfslok H-kk-ef Þ-kk-ef höfðu engin áhrif á réttarstöðu hans að þessu leyti enda var sérstaklega tekið fram í grein 08‑5 í kjarasamningnum að segði áfrýjandi flugmanni upp starfi skyldi sú uppsögn engin áhrif hafa á rétt hans til skírteinistryggingar væru veikindi hans komin til áður en starfstíma hans lyki. Í málinu liggur jafnframt frammi kjarasamningur sömu aðila frá 19. júlí 2011 sem gilti frá 1. sama mánaðar. Þar voru sambærileg ákvæði um skírteinistryggingu í grein 08 með því fráviki þó að þar var í engu gerð grein fyrir því hvernig standa skyldi að bótagreiðslum vegna réttindamissis um stundarsakir.

Áfrýjandi mótmælir þessum lið í kröfu stefndu á þeim forsendum að skilyrði til greiðslu bóta samkvæmt skírteinistryggingu séu ekki fyrir hendi, en þau komi fram í skilmálum þeirrar tryggingar sem tekin hafi verið hjá Icecap Insurance PCC Limited á Guernsey. Vísar áfrýjandi meðal annars til þess að í grein 4.1 í tryggingaskilmálunum, sem ber yfirskriftina: „Eingreiðsla vegna leyfismissis og bætur vegna tímabundinnar algerrar óvinnufærni“, komi fram að réttur til eingreiðslu fullra bóta sé háður því að leyfi hins tryggða starfsmanns sé „að fullu afturkallað“ og „fellt varanlega úr gildi“. Þetta sé síðan áréttað nánar í d-lið greinar 4.2 þar sem það skilyrði sé sett fyrir greiðslu vegna leyfismissis að flugskírteini hins tryggða hafi verið „varanlega ógilt af hálfu Flugmálastjórnar vegna algerrar ófærni hins tryggða starfsmanns að sinna öllum starfsskyldum sínum.“ Til þessa hafi ekki komið í tilviki H-kk-ef Þ-kk-ef sem aldrei hafi, frá upphafi veikinda haustið 2010 og fram að andláti hans 7. mars 2016, verið varanlega sviptur flugskírteini sínu. Í bréfi Flugmálastjórnar Íslands 7. október 2010 hafi verið staðfest að H-kk-nf Þ-kk-nf uppfyllti ekki að svo stöddu kröfur þær sem gerðar væru til fyrsta flokks heilbrigðisvottorðs en slíkt vottorð hafi verið skilyrði fyrir gildi flugskírteinis hans. Það hafi síðan ekki verið fyrr en 15. maí 2014 sem nýtt læknisvottorð hafi legið fyrir um heilsufar H-kk-ef Þ-kk-ef. Samgöngustofa hafi í bréfi 4. júní 2015 hafnað beiðni hans um að metið yrði hvort hann byggi við varanlegan hæfisbrest til atvinnuflugmannsstarfa þannig að skírteini yrði varanlega fellt úr gildi. Hafi sú staða verið óbreytt við andlát H-kk-ef Þ-kk-ef 7. mars 2016.

Svo sem rakið hefur verið hér að framan reisir stefnda kröfu sína vegna skírteinistryggingar á þeim grundvelli að H-kk-þgf Þ-kk-þgf hafi borið bætur úr hendi áfrýjanda er nemi óskertri fjárhæð tryggingarfjár samkvæmt grein 08-3 í framangreindum kjarasamningi en óumdeilt er að áfrýjandi endurnýjaði ekki skírteinistryggingu H-kk-ef Þ-kk-ef eftir hina ólögmætu riftun á ráðningarsamningnum 30. september 2010. Í tilvitnaðri grein í kjarasamningnum kom fram það skilyrði fyrir eingreiðslu fullra bóta að viðkomandi flugmaður missti skírteini sitt. Í vátryggingarskilmálum Icecap Insurance PCC Limited sem raktir eru hér að framan og áfrýjandi byggir á voru að þessu leyti sett strangari skilyrði fyrir greiðslu óskertrar skírteinistryggingar með því að áskilið var að Flugmálastjórn Íslands hefði varanlega ógilt flugskírteini viðkomandi flugmanns. Áfrýjandi gat ekki með skilmálum vátryggingar sem hann sjálfur tók þrengt rétt H-kk-ef Þ-kk-ef til bóta úr skírteinistryggingu frá því sem mælt var fyrir um í kjarasamningi. Mat á bótaskyldu áfrýjanda vegna skírteinistryggingarinnar verður því að ráðast að öllu leyti af skýringu ákvæða kjarasamningsins.

Svo sem fram hefur komið liggur fyrir að 7. október 2010 staðfesti Flugmálastjórn Íslands að af heilsufarsástæðum uppfyllti H-kk-nf Þ-kk-nf ekki þær kröfur sem gerðar væru svo hann fengi neytt atvinnuflugmannsréttinda sinna. Með því missti hann skírteini sitt í skilningi greinar 08-3 í kjarasamningnum þó svo að á því tímamarki lægi ekki fyrir hvort að svo væri tímabundið eða varanlega. Af gögnum málsins verður ráðið að skírteini H-kk-ef Þ-kk-ef hafi fallið úr gildi 27. nóvember 2011 þegar gildistími þess rann skeið sitt á enda án þess að leitað hafi verið eftir endurnýjun þess. Í vottorði 15. maí 2014 frá lækni sem H-kk-nf Þ-kk-nf leitaði til kom fram það álit að heilsufar hans samrýmdist ekki endurnýjun á „atvinnuflugmannsskírteini“ og væru ekki líkur til þess að hann mundi geta uppfyllt skilyrði til slíks áður en hann næði 65 ára aldri í maí 2016. Í bréfi 6. febrúar 2015 skýrði læknirinn þetta nánar á þann hátt að H-kk-nf Þ-kk-nf hafi orðið óvinnufær til atvinnuflugmannsstarfa frá og með 29. september 2010 og að það ástand hefði ekki breyst á þeim tíma sem liðinn væri. Á grundvelli fyrirliggjandi gagna óskaði H-kk-nf Þ-kk-nf eftir því við Samgöngustofu með bréfi 21. maí 2015 að hún mæti hvort hann uppfyllti þær kröfur sem gerðar væru til útgáfu fyrsta flokks heilbrigðisvottorðs atvinnuflugmanna og hvort atvinnuflugmannsskírteini hans væri varanlega fallið úr gildi. Í svari stofnunarinnar 4. júní 2015 var þessari beiðni hafnað án þess að tekin væri efnisleg afstaða til spurninga H-kk-ef Þ-kk-ef. Fyrrnefnt álit í læknisvottorði um varanlegan heilsubrest hans fær á hinn bóginn nokkurn stuðning í framburði yfirlæknis heilbrigðisskorar Samgöngustofu fyrir héraðsdómi. Áfrýjandi hefur um tímabilið frá 29. september 2010 fram til 15. maí 2014 vísað til þess að stefnda hafi ekki sýnt fram á að heilsufari H-kk-ef Þ-kk-ef hafi verið þannig farið allan þann tíma að útilokað hafi verið að hann fengi endurútgefið flugskírteini sitt. Til þess ber þá að líta að áfrýjandi rauf með ólögmætum hætti ráðningarsamband sitt við H-kk-þf Þ-kk-þf 30. september 2010. Ef ekki hefði komið til þess liggur fyrir að sameiginlegir hagsmunir áfrýjanda og H-kk-ef Þ-kk-ef hefðu staðið til þess að sem fyrst yrði ráðið til lykta hvort að líkur stæðu til þess að hann öðlaðist á ný þá heilsu að geta tekið við starfi sínu ellegar hvort heilsubrestur hans væri varanlegur þannig að leiða myndi til starfsloka og greiðslu skírteinistryggingar. Að því virtu stendur það áfrýjanda nær að bera hallann af því að ekki liggi fyrir fullkomnar upplýsingar um heilsufar H-kk-ef Þ-kk-ef á öllu umræddu tímabili. Hefur áfrýjanda ekki tekist að færa neitt það fram sem fær því hnekkt að á tímabilinu frá 29. september 2010 til dauðadags hafi heilsufar H-kk-ef Þ-kk-ef verið með þeim hætti að honum hafi ekki verið unnt að öðlast á ný réttindi sín sem atvinnuflugmaður og að hann hafi því misst varanlega flugskírteini sitt í skilningi greinar 08-3 í kjarasamningi milli FÍA og áfrýjanda frá og með haustinu 2010. Á stefnda því rétt á bótum á þeim grundvelli.

Samkvæmt öllu framangreindu verður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að áfrýjanda beri að greiða stefndu 68.873.060 krónur svo og niðurstaða hans um vexti. Einnig verður staðfest ákvæði dómsins um málskostnað, en áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Icelandair ehf., greiði stefndu, M-kvk-þgf P-kvk-þgf, 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.