303/2017

K ehf. gerði viðskiptasamning um reikningslánalínu við LÍ hf. 22. september 2006. Frá því samningurinn var gerður og fram til 30. júlí 2007 óskaði K ehf. átta sinnum eftir að fá greiddan út tiltekinn lánshluta á grundvelli samningsins. Í öllum tilvikum var fjárhæð væntanlegs láns tilgreind í íslenskum krónum en einnig tilgreind prósentutala í svissneskum frönkum og japönskum jenum. Í febrúar 2007 greiddi K ehf. tvívegis inn á skuld sína við LÍ hf. og með lánsbeiðni í ágúst 2007 óskaði K ehf. eftir nýjum lánshluta að tiltekinni fjárhæð sem tilgreind var í svissneskum frönkum og japönskum jenum, en með þeim lánshluta voru allir eldri lánshlutar greiddir upp. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var ýmsum réttindum og skyldum LÍ hf. ráðstafað til L hf., þar á meðal kröfum þess fyrrnefnda á hendur K ehf. að því leyti sem þær voru þá ógreiddar. Með nýrri lánsbeiðni til L hf. í desember 2008 óskaði K ehf. eftir lánshluta að tiltekinni fjárhæð sem tilgreind var í svissneskum frönkum og japönskum jenum, en með beiðninni var eldra lánið framlengt og áföllnum vöxtum bætt við höfuðstól þess. Greiddi K ehf. upp skuld sína við L hf. í desember 2009. K ehf. taldi sig hafa ofgreitt við uppgjör á lánum á grundvelli samningsins frá 2006 þar sem þau hefðu í raun verið veitt í íslenskum krónum og bundin við gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í málinu krafði félagið L hf. um endurgreiðslu á því sem það taldi að ofgreitt hefði verið. Í niðurstöðu Hæstaréttar var vísaði til þess að fyrir lægi í málinu að lán þau sem K ehf. tók hjá LÍ hf. fram til 30. júlí 2007 hefðu öll verið greidd upp með nýjum lánshluta, sem K ehf. gerði beiðni um í ágúst sama ár. Hefði beiðnin verið um lán að tiltekinni fjárhæð sem tilgreind var í svissneskum frönkum og japönskum jenum. Hefði lánið sem LÍ hf. veitti á þeim grundvelli verið í erlendum gjaldmiðlum og væri K ehf. við það bundinn. Þegar L hf. hefði tekið yfir skuldbindingu K ehf. hefði lánið því ótvírætt verið í erlendum gjaldmiðlum. Yrði litið svo á að lánveiting LÍ ehf. hefði verið háð ólögmætum skilmála um gengistryggingu fram til ágúst 2007 væri þess að gæta að K ehf. hefði ekki fært haldbær rök fyrir því að hann gæti krafið L hf. um endurgreiðslu ofgreidds fjár af þeim sökum þar sem hinn síðarnefndi hefði ekki tekið yfir slíkar skuldbindingar LÍ hf. Var L hf. því sýknaður af kröfu K ehf.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf og Á-kk-nf K-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. maí 2017. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 339.621.068 krónur, til vara 246.139.581 krónu, en að því frágengnu 217.743.873 krónur, í öllum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. ágúst 2011 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins gerði áfrýjandi samning 22. september 2006 við Landsbanka Íslands hf. með fyrirsögninni: „Kr. 1.000.000.000,- Viðskiptasamningur um reikningslánalínu“. Þar kom fram að bankinn hafi samþykkt að veita áfrýjanda sem lántaka „framkvæmdafjármögnun í formi reikningslánalínu að fjárhæð kr. 1.000.000.000,-“, en innan þeirra marka væri „lántaka heimilt að taka lán hjá bankanum í íslenskum krónum svo og öllum algengum erlendum gjaldmiðlum sem bankinn á viðskipti með.“ Myndi hver lánshluti, sem áfrýjandi tæki, teljast „sjálfstætt lán.“ Hámarkstími hvers lánshluta yrði takmarkaður af gildistíma samningsins, sem væri frá undirritun hans til 1. ágúst 2007, en gildistíminn myndi eftir það framlengjast í sex mánuði í senn yrði samningnum ekki sagt upp með tilteknum fyrirvara. Um lágmarkstíma lánshluta var tekið fram að lánstími mætti ekki verða skemmri en tveir dagar ef um væri að ræða „lán í erlendum myntum.“ Að öðru leyti átti gjalddagi lánshluta að ráðast af ósk áfrýjanda, sem fram kæmi í lánsbeiðni, en heimilt yrði að „framlengja einstaka lánshluta með sama hætti og gildir um lánsbeiðnir.“ Undirrituð lánsbeiðni yrði að berast frá áfrýjanda um lánshluta í íslenskum krónum fyrir tiltekinn tíma þess dags, sem hann vildi fá lánið greitt út, en með tveggja bankadaga fyrirvara ef um væri að ræða „erlendan lánshluta“ og yrði þá lánsféð lagt inn á reikning áfrýjanda „miðað við kaupgengi hverrar myntar“. Mælt var fyrir um að vextir af lánshluta í íslenskum krónum yrðu svonefndir REIBOR vextir með 0,7% álagi, en LIBOR vextir með sama álagi af lánshluta í erlendum gjaldmiðlum. Þá var kveðið á um að áfrýjandi myndi endurgreiða lánshluta í erlendum gjaldmiðli með „íslenskum krónum samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga“, en honum væri þó einnig heimilt að greiða „í lántökumyntum.“

Samningi þessum fylgdi eyðublað fyrir lánsbeiðni til Landsbanka Íslands hf., sem áfrýjandi átti að fylla út og undirrita í hvert sinn sem hann óskaði eftir að fá greiddan út lánshluta. Var ætlast til að áfrýjandi færði þar inn lántökudag, „mynt og upphæð“ lánshlutans, gjalddaga, vaxtakjör, númer reiknings til að greiða lánsfé inn á og númer reiknings til að skuldfæra endurgreiðslu af, en um önnur atriði var vísað þar til samningsins frá 22. september 2006. Á tímabilinu frá þeim degi til 30. júlí 2007 óskaði áfrýjandi í átta skipti eftir að fá greiddan út lánshluta með því að afhenda bankanum lánsbeiðni á slíku eyðublaði. Í öllum tilvikum var fjárhæð væntanlegs láns tilgreind í íslenskum krónum, en einnig tekið fram ýmist „50% JPY – 50% CHF“ eða það sama ritað í gagnstæðri röð. Hafa skammstafanir þessar væntanlega verið notaðar um japönsk jen og svissneska franka. Þá var lántökudagur og gjalddagi ávallt tilgreindur ásamt því að vextir yrðu „Libor + 0,7“. Að einu tilviki undanskildu var einnig tekið fram inn á hvaða reikning greiða ætti lánsféð og mun hann hafa tilheyrt áfrýjanda og verið í íslenskum krónum, en aldrei var getið um reikning til að skuldfæra endurgreiðslu af. Með þessum átta lánshlutum tók áfrýjandi samtals 635.000.000 krónur að láni hjá bankanum miðað við þær fjárhæðir í þeim gjaldmiðli, sem fram komu í lánsbeiðnunum.

Fyrir liggur að áfrýjandi greiddi 16. og 20. febrúar 2007 samtals 227.605.668 krónur inn á skuld sína við Landsbanka Íslands hf. Í báðum tilvikum kom fram í kvittunum útreikningur á endurgreiðslu í japönskum jenum og svissneskum frönkum, svo og að áfrýjandi hafi átt gjaldeyrisviðskipti með kaupum á tilteknum fjárhæðum í þeim gjaldmiðlum, sem svöruðu til greiðslna hans. Samningurinn frá 22. september 2006 átti sem áður segir að renna skeið sitt á enda 1. ágúst 2007 og áttu einstakir lánshlutar til áfrýjanda í síðasta lagi að falla í gjalddaga þann dag. Ráðið verður af gögnum málsins að gildistími samningsins hafi þá framlengst eftir áðurnefndum ákvæðum hans, en ótilgreindan dag í ágúst 2007 fyllti áfrýjandi út lánsbeiðni á grundvelli samningsins, þar sem óskað var eftir nýjum lánshluta að fjárhæð „CHF 3.707.036,05 JPY 353.892.665,-“ með gjalddaga 16. október sama ár og átti hann að bera LIBOR vexti með 0,7% álagi. Óumdeilt er að með þessu hafi allir eldri lánshlutar verið greiddir upp að því leyti, sem áfrýjandi hafði ekki endurgreitt þá eins og áður var lýst 16. og 20. febrúar 2007. Þessi nýi lánshluti var síðan framlengdur til tiltekins tíma í senn með nýjum lánsbeiðnum áfrýjanda 25. október 2007, 18. desember 2007, 19. febrúar 2008 og 25. júní 2008. Beiðnir þessar voru að einni undantekinni auðkenndar með orðinu „framlenging“. Fjárhæðir voru aðeins tilgreindar í einu tilviki, en í öðrum kom það eitt fram að lánshluti væri í fyrrnefndum erlendum gjaldmiðlum og ættu áfallnir vextir að leggjast við höfuðstól. Samkvæmt framlagðri kvittun innti áfrýjandi af hendi greiðslu inn á skuld sína 1. ágúst 2008 með því að 1.750.010 evrur voru teknar af tilteknum gjaldeyrisreikningi hans og þeirri fjárhæð skipt í japönsk jen og svissneska franka, en í kvittuninni var fjárhæð skuldarinnar fyrir og eftir innborgun ásamt greiddri fjárhæð tilgreind í síðastnefndum tveimur gjaldmiðlum. Vegna eftirstöðva skuldarinnar eftir þessa innborgun var gerð ný lánsbeiðni, sem aftur var auðkennd með orðinu „framlenging“, en um gjaldmiðla og fjárhæðir sagði aðeins „CHF/JPY Höfuðst. + vxt.“

Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., leysa stjórn félagsins frá störfum og setja yfir það skilanefnd. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. sama mánaðar var ýmsum réttindum og skyldum þess banka ráðstafað til stefnda og er óumdeilt að meðal þeirra hafi verið kröfur bankans á hendur áfrýjanda á framangreindum grundvelli að því leyti, sem þær voru þá ógreiddar.

Áfrýjandi beindi nýrri lánsbeiðni til stefnda 29. desember 2008 og var þar sem fyrr vísað til samnings áfrýjanda við Landsbanka Íslands hf. frá 22. september 2006. Óskaði áfrýjandi þar eftir lánshluta að fjárhæð 221.675.008 japönsk jen og 2.513.480,86 svissneska franka með gjalddaga 4. febrúar 2009, en lán þetta ætti að bera LIBOR vexti með 3,75% álagi. Á gjalddaga þessa lánshluta greiddi áfrýjandi inn á skuldina samtals 1.661.000 evrur með úttekt af þremur gjaldeyrisreikningum auk 51.583,44 bandaríkjadala, en samkvæmt kvittunum fyrir þessum greiðslum var framangreindum fjárhæðum varið til kaupa á svissneskum frönkum og var sá hluti skuldarinnar, sem var talinn í þeim gjaldmiðli, þar með greiddur upp. Lánshluti í japönskum jenum var á hinn bóginn framlengdur með nýrri lánsbeiðni til 4. september 2009 og fjárhæð hans tilgreind 224.332.263 jen. Af gögnum málsins virðist mega ráða að aftur hafi sá lánshluti verið framlengdur til 22. desember 2009, en þann dag greiddi áfrýjandi upp skuld sína með því að 1.732.910,86 evrur voru teknar af tilteknum gjaldeyrisreikningi hans og skipt í 226.127.538 japönsk jen eða sem svaraði eftirstöðvum höfuðstóls lánshlutans og áföllnum vöxtum af honum.

Með þeim ráðstöfunum, sem hér hefur verið lýst, kveðst áfrýjandi hafa greitt Landsbanka Íslands hf. og síðan stefnda samtals 1.016.697.669 krónur vegna lána, sem hann hafi tekið á grundvelli samningsins frá 22. september 2006. Áfrýjandi telur lán þessi í raun hafa verið veitt í íslenskum krónum, en fjárhæð þeirra hafi verið bundin við gengi áðurnefndra erlendra gjaldmiðla, sem hafi verið óheimilt eftir þágildandi ákvæðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Í málinu krefur áfrýjandi stefnda um endurgreiðslu á því, sem hann telur sig hafa af þessum sökum ofgreitt við uppgjör á framangreindum lánum.

II

Án tillits til þess hvort álitaefni geti verið um hvort lán, sem áfrýjandi tók hjá Landsbanka Íslands hf. í skjóli samnings þeirra frá 22. september 2006 með áðurgreindum átta lánsbeiðnum á tímabilinu frá þeim degi til 30. júlí 2007, hafi verið veitt í erlendum gjaldmiðlum, svo sem heimilt var, eða í íslenskum krónum með ólögmætum ákvæðum um bindingu lánsfjárhæðar við tiltekna erlenda gjaldmiðla, liggur fyrir að þessir lánshlutar voru allir greiddir upp með nýjum lánshluta, sem áfrýjandi gerði beiðni um í ágúst 2007. Sú beiðni var sem fyrr segir um lán að fjárhæð 3.707.036,05 svissneskir frankar og 353.892.665 japönsk jen. Lánið, sem Landsbanki Íslands hf. veitti á þeim grundvelli, var hvað sem líður fyrri skiptum hans við áfrýjanda í erlendum gjaldmiðlum og var áfrýjandi við það bundinn, sbr. að nokkru dóma Hæstaréttar 5. júní 2014 í máli nr. 25/2014 og 28. maí 2015 í máli nr. 337/2015. Eftir það hækkaði annars vegar skuld áfrýjanda með því að áfallnir vextir voru lagðir við höfuðstól við framlengingar á lánshlutum og lækkaði hins vegar með áðurgreindri innborgun 1. ágúst 2008, en í því horfi, sem lán Landsbanka Íslands hf. til áfrýjanda var eftir þær ráðstafanir, tók stefndi við skuldbindingu áfrýjanda á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Lánið var þá ótvírætt í erlendum gjaldmiðlum. Yrði litið svo á að lánveiting Landsbanka Íslands hf. til áfrýjanda hafi verið háð ólögmætum skilmála um gengistryggingu fram til ágúst 2007 er þess að gæta að áfrýjandi hefur ekki fært haldbær rök fyrir því að hann geti að réttu lagi beint kröfu um endurgreiðslu ofgreidds fjár af þeim sökum að stefnda, sem tók ekki yfir slíkar skuldbindingar Landsbanka Íslands hf. samkvæmt fyrrnefndri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms verður því staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, KSÍ ehf., greiði stefnda, Landsbankanum hf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.