692/2010

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem viðurkennt var að krafa E ehf. nyti haldsréttar í nánar tilgreindum vörum þrotabús S ehf. í vörslum þess fyrrnefnda. S ehf., sem áður hét S hf., hafði fengið ýmsa lánafyrirgreiðslu hjá L hf., forvera N hf., Til tryggingar gaf S. hf. út til L hf. þrjú verðtryggð tryggingarbréf 4. mars 2005, 11. maí 2005 og 18. september 2007 með allsherjarveði. E ehf. og S ehf. höfðu gert með sér samning 30. nóvember 2006 um að haldsréttur þess fyrrnefnda í farmi félagsins, sem hann hefði í vörslu sinni á hverjum tíma, væri ekki aðeins til verndar kröfu hans til farmgjalda og annars kostnaðar vegna þeirrar tilteknu vöru, heldur einnig til verndar slíkum kröfum vegna annars farms sem E ehf. hefði áður flutt til landsins og látið af hendi. Í Hæstarétti var talið að með afhendingu farms, sem væri háður haldsrétti, félli sá réttur niður og að réttarvernd samningsbundins haldsréttar í vörum sem haldsréttarhafi hefði í vörslum sínum, gæti ekki gengið framar eldri sjálfsvörsluveðrétti í þeim vörum sem aflað hefði verið lögverndar með þinglýsingu, áður en til haldsréttar væri stofnað, nema krafa haldsréttarhafa ætti rót sína rekja til þeirra sömu vara. Var því fallist á varakröfu E ehf. og það talið eiga haldsrétt í þeim vörum þrotabús S ehf. sem væru í vörslum E ehf.. Var kröfunni skipað í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. og hún talin ganga framar veðrétti E ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2010, þar sem viðurkennt var að krafa varnaraðila að fjárhæð 33.902.904 krónur nyti haldsréttar í nánar tilgreindum vörum þrotabús Sturlaugs & Co ehf. í vörslum varnaraðila. Í úrskurðinum var jafnframt kveðið á um að kröfunni skyldi skipað í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og gengi framar rétti sóknaraðila. Kröfum varnaraðila um haldsrétt við skipti þrotabúsins var að öðru leyti hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess aðallega að öllum kröfum varnaraðila hafnað. Verði haldsréttur varnaraðila viðurkenndur gerir sóknaraðili þá kröfu til vara að samningsveð sitt gangi framar haldsréttinum. Í báðum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar.

Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að viðurkennt verði að hann eigi haldsrétt í tilgreindum sex tækjum í vörslum hans, sem tilgreind eru í 2. til 7. lið kröfugerðar hans í héraði, fyrir farmgjöldum og öðrum kröfum samtals að fjárhæð 4.114.082 krónur, sem hvíla á tækjunum og lýst var í þrotabú Sturlaugs & Co ehf. 26. mars 2010. Jafnframt krefst varnaraðili kærumálskostnaðar.

I

Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði hefur Landsbanki Íslands hf., forveri sóknaraðila, í nokkur ár verið viðskiptabanki Sturlaugs & Co ehf., sem tekið var til gjaldþrotaskipta með úrskurði 20. janúar 2010. Félagið, sem áður hét Sturlaugur Jónsson & Co hf., fékk ýmsa lánafyrirgreiðslu hjá sóknaraðila, sem meðal annars gaf út innflutningsábyrgðir sem voru grundvöllur fyrir miklum innflutningi félagsins á lausafé með skipum varnaraðila og forvera hans, Eimskipafélags Íslands ehf. Til tryggingar þessum lánum gaf félagið út til sóknaraðila þrjú verðtryggð tryggingarbréf með allsherjarveði, hið fyrsta 4. mars 2005 að fjárhæð 120.000.000 krónur, annað 11. maí sama ár að fjárhæð 70.000.000 krónur og hið þriðja 18. september 2007 að fjárhæð 85.000.000 krónur. Bréfunum var þinglýst. Í hinum kærða úrskurði er jafnframt rakið að forveri varnaraðila og Sturlaugur & Co hf. hafi gert með sér samning um flutningaþjónustu 30. nóvember 2006, þar sem í 6. gr. hafi verið kveðið á um svonefnd mánaðarviðskipti. Varnaraðili hefur útskýrt viðskiptin þannig að félagið hafi greitt flutningsgjöld og önnur gjöld samkvæmt samningnum mánaðarlega í stað þess að greiða gjöld af hverri sendingu þegar hún var sótt. Þannig hafi varnaraðili samþykkt að afhenda félaginu vörur án þess að greidd væru gjöld sem tengdust þeim sérstaklega.

Í hinum kærða úrskurði var fallist á með varnaraðila, að hann og Sturlaugur & Co ehf. hafi getað samið um að haldsréttur varnaraðila í farmi félagsins í hans vörslu næði ekki einungis til farmgjalda og annarra krafna vegna þeirrar tilgreindu vöru heldur einnig til slíkra krafna vegna annars farms sem varnaraðili hefði áður flutt til landsins á grundvelli flutningasamnings þeirra og látið af hendi. Vörur þær sem tilgreindar séu í liðum 2 til 7 í kröfugerð varnaraðila hafi allar verið fluttar til landsins í lok árs 2007 og byrjun árs 2008. Var fallist á með varnaraðila að hann hafi við móttöku hverrar vöru fyrir sig öðlast haldsrétt í henni samkvæmt skilmálunum fyrir eldri skuldum félagsins er tengst hafi fyrri flutningum. Ætti varnaraðili því haldsrétt, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 21/1991, fyrir 33.903.904 krónum í þeim vörum sem tilgreindar voru í liðum 2 til 7 í kröfugerð hans, en vegna vafa um eignarhald á tæki tilgreindu í lið 1 var ekki fallist á kröfu varnaraðila varðandi það. Einnig var fallist á með varnaraðila að haldsréttur hans í umræddum vörum gengi framar veðrétti sóknaraðila, meðal annars með hliðsjón af meginreglum um forgang haldsréttar gagnvart veðkröfum.

II

Sóknaraðili mótmælir þeirri niðurstöðu hins kærða úrskurðar að haldsréttur varnaraðila í nefndum vörum vegna krafna varnaraðila, sem ekki séu vegna flutnings eða kostnaðar þess lausafjár sem um ræði í málinu, gangi framar samningsveðrétti sóknaraðila. Haldsréttur farmflytjanda nái eingöngu yfir þann kostnað sem hann hafi haft af flutningi og geymslu þeirra vara sem eru í hans vörslu og haldsréttur hans falli niður við afhendingu vörunnar. Samkvæmt norrænum fræðikenningum sé ótvírætt að haldsréttur víki fyrir eldri veðréttindum eins og hinum veðtryggðu tryggingarbréfum sóknaraðila 4. mars 2005 og 11. maí sama ár, sem báðum hafi verið þinglýst. Það sé eingöngu í undantekningartilvikum svo sem vegna viðgerðar- eða viðhaldsvinnu, sem haldsréttur sé talinn hafa forgang gagnvart eldri rétthöfum. Þessi sjónarmið norrænna fræðirita séu í fullu samræmi við ákvæði laga nr. 75/1997 um samningsveð. Skilja megi norrænu fræðin svo, að undantekningarreglan um forgang haldsréttar gagnvart eldri rétthöfum byggist á því að haldsrétturinn hafi forgang við þær aðstæður að eldri rétthafinn myndi njóta góðs af forgangi haldsréttarins, enda væri hætta á að hluturinn spilltist eða færi forgörðum ella. Þessi regla komi fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 361/2004, sem birtur sé í dómsafni réttarins það ár á bls. 3165, þar sem segir: „Ágreiningslaust er að sóknaraðila bar að varðveita bifreiðina fyrir eiganda hennar gegn gjaldi og stuðla þar með að því að hún héldi gildi sínu. Er því fallist á að hann hafi öðlast haldsrétt í bifreiðinni fyrir nauðsynlegum kostnaði, sem af þessu leiddi, og að honum hafi verið heimilt að leita fullnustu kröfu sinnar með því að selja hana nauðungarsölu ... Gengur slík krafa framar rétti varnaraðila í máli þessu.“

III

Varnaraðili heldur því fram í greinargerð sinni til Hæstaréttar að í ljós komi þegar skoðuð séu tryggingarbréf þau sem Sturlaugur og Co ehf. hafi gefið út til sóknaraðila, að bréfið sem gefið var út 4. mars 2005 að fjárhæð 120.000.000 krónur, hafi ekki að geyma lýsingu á tegund þeirra vörubirgða sem settar séu að veði eða tölu vörubirgðanna hér um bil, eins og áskilið sé að koma eigi fram í veðskjali á grundvelli 33. og 34. gr. laga nr. 75/1997 og skýrt komi fram í athugasemdum með þessum greinum í frumvarpi til laganna. Sama verði sagt um tryggingarbréfið, sem gefið hafi verið út 11. maí 2005 að fjárhæð 70.000.000 krónur. Þriðja tryggingarbréfið, sem gefið var út 18. september 2007 að fjárhæð 85.000.000 krónur, uppfylli hins vegar nefnd skilyrði, enda segi í því að skrár eða útskriftir úr birgðabókhaldi útgefanda eða veðsala á hverjum tíma um vörubirgðir séu hluti tryggingarbréfsins til nánari tilgreiningar á tegund, magni og samsetningu vörubirgða og rekstrarvara sem veðsett er á hverjum tíma samkvæmt tryggingarbréfinu. Þannig liggi fyrir í málinu tvö tryggingarbréf sem ekki uppfylli skilyrði laga um samningsveð og eitt sem geri það. Af þeim sökum verði ekki komist hjá því að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að einn gildur veðsamningur sé milli sóknaraðila og Sturlaugs & Co ehf. frá 18. september 2007, sem sé tíu mánuðum eftir að hið síðarnefnda félag og varnaraðili gerðu með sér flutningasamninginn 30. nóvember 2006. Þess vegna eigi haldsréttur varnaraðila að ganga framar veðréttinum.

Varnaraðili styður kröfu sína um staðfestingu hins kærða úrskurðar með vísan til hins víðtæka samningsbundna haldsréttar sem hann hafi öðlast samkvæmt flutningasamningi hans og Sturlaugs & Co ehf. 30. nóvember 2006, en samningnum og ákvæðum hans um haldsrétt sé lýst í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt fræðiritum sé haldsréttur réttur vörslumanns til að halda eign annars manns áfram í sínum vörslum þar til tiltekin greiðsla, sem hann á rétt til, er innt af hendi. Um sé að ræða tryggingarréttindi sem fyrst og fremst feli í sér þvingun og úrræði til að knýja fram greiðslu. Haldsréttur geti verið annaðhvort samningsbundinn eða lögbundinn. Um hinn síðar greinda gildi sú regla að samband þurfi að vera milli lögskipta sem umráð haldsréttarhafa byggjast á og kröfunnar sem tryggja skuli. Þegar um sé að ræða samningsbundinn haldsrétt geti aðilar vikið frá þessu skilyrði um samband umráða og kröfu og samið um að aðrar kröfur séu einnig tryggðar með haldsrétti í viðkomandi eign, þótt samband sé ekki milli þeirra og þeirra lögskipta sem umráð haldsréttarhafa byggjast á. Því sé talið, að ekkert sé því til fyrirstöðu að semja um að aðrar reglur gildi um samningsbundinn haldsrétt en um lögbundinn og þannig sé unnt að semja um að rétturinn nái til fleiri krafna en almennt sé gert ráð fyrir þegar um lögbundinn haldsrétt sé að ræða, eins og gert hafi verið í þessu máli og héraðsdómur hafi slegið föstu í hinum kærða úrskurði. Varnaraðili vísar og til 61. til 67. gr. siglingalaga nr. 34/1985, sem kveði á um lögbundinn haldsrétt, en þar sé þó ekki gerður fyrirvari um að um tæmandi talningu sé að ræða og orðalag 63. gr. geri beinlínis ráð fyrir að kröfurnar þurfi ekki að tengjast farmskírteini eða öðru skjali tengdu flutningi farmsins.

Varnaraðili byggir jafnframt á því að samningsbundinn haldsréttur hans í tilgreindum tækjum gangi framar vörubirgðaveði sóknaraðila. Hann vísar til dóms Hæstaréttar frá 2004 á bls. 3165, sem fyrr er nefndur, og dóms frá 1996 á bls. 1163. Hann vísar og til þess sem fyrr er greint, að tvö eldri tryggingarbréfin uppfylli ekki ákvæði laga nr. 75/1997 og feli því ekki í sér gilda veðsamninga. Eini gildi veðsamningurinn milli Sturlaugs & Co ehf. og sóknaraðila sé því frá 18. september 2007, tíu mánuðum eftir gerð flutningasamnings þess fyrrnefnda og varnaraðila. Hann bendir og á að síðast nefnd lög gildi ekki um haldsrétt.

Varakröfu sína styður varnaraðili með því að hann eigi lögbundinn haldsrétt í hinum tilgreindu tækjum samkvæmt ákvæðum siglingalaga.

IV

Ekki verður séð að varnaraðili hafi í héraði borið fyrir sig að tvö eldri tryggingarbréf sem Sturlaugur & Co ehf. gaf út til sóknaraðila 4. mars 2005 og 11. maí sama ár uppfylli ekki ákvæði laga nr. 75/1997 og feli því ekki í sér gilda veðsamninga. Eini gildi veðsamningur á milli Sturlaugs & Co ehf. og sóknaraðila sé því samningurinn 18. september 2007. Er málsástæða þessi því of seint fram komin.

Haldsréttur er réttur vörslumanns til að halda eign annars manns áfram í sínum vörslum þar til tiltekin greiðsla, sem hann á rétt til, er innt af hendi. Talið verður að haldsréttur í einstökum hlutum, sem geti notið verndar fyrir eldri samningsbundnum veðréttindum, stofnist ekki fyrr en eftir að haldsréttarhafi hefur fengið þá í hendur og lagt til þá þjónustu í tengslum við þá, sem haldsréttur á að vernda. Gildir þetta þótt haldsrétturinn eigi rót að rekja til eldri samnings.

Varnaraðili og Sturlaugur & Co ehf. gerðu með sér samning um að haldsréttur varnaraðila í farmi félagsins, sem varnaraðili hefði í vörslu sinni á hverjum tíma, væri ekki aðeins til verndar kröfu hans til farmgjalda og annars kostnaðar vegna þeirrar tilteknu vöru, heldur einnig til verndar slíkum kröfum vegna annars farms sem varnaraðili hefði áður flutt til landsins á grundvelli flutningasamnings og látið af hendi. Talið verður annars vegar að með afhendingu farms, sem haldsrétti er háður, falli sá réttur niður, og hins vegar að réttarvernd samningsbundins haldsréttar í vörum, sem haldsréttarhafi hefur í vörslum sínum, geti ekki gengið framar eldri sjálfsvörsluveðrétti í þeim vörum, sem aflað hefur verið lögverndar með þinglýsingu, áður en til haldsréttar var stofnað, nema krafa haldsréttarhafa eigi rót sína að rekja til þeirra sömu vara. Varnaraðili hefur ekki sýnt fram á að haldsréttur hans í þeim vörum, sem krafa hans beinist að, hafi stofnast áður en vörur þessar urðu hluti af vörubirgðum Sturlaugs & Co ehf. og þar með hluti af veðandlagi samkvæmt veðbréfum sóknaraðila. Í málinu liggur fyrir að aðalkrafa varnaraðila, sem hann vill tryggja með haldsrétti, stafar meðal annars af flutningi hans á öðrum vörum. Verður hann samkvæmt framansögðu að þessu leyti að sæta því að veðréttur sóknaraðila gangi þessum rétti framar. Varakrafa varnaraðila stafar hins vegar af flutningi hans á þeim vörum sem þar eru tilgreindar í kröfuliðum 2 til 7 og eru í hans vörslum. Verður hún því tekin til greina.

Litið er svo á að sóknaraðili krefjist bæði málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

Dómsorð:

Viðurkennt er að krafa varnaraðila, Eimskipa Íslands ehf., að fjárhæð 4.114.082 krónur, njóti haldsréttar í þeim vörum þrotabús Sturlaugs & Co ehf. sem eru í vörslu varnaraðila og tilgreindar eru í 2. til 7. lið kröfugerðar hans. Kröfunni er skipað í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og gengur framar veðrétti sóknaraðila.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.