178/2014

S, Þ og B stóðu árið 2005 sameiginlega að viðskiptum fyrir milligöngu G hf. um kaup á óskráðu dönsku félagi, V A/S, sem átti fjölda fasteigna til útleigu í Kaupmannahöfn, með því að danskt félag, N A/S, í eigu íslensku félaganna O ehf., H ehf. og B ehf., sem S, Þ og B voru í forsvari fyrir, festi kaup á öllum hlutum í V A/S. Voru kaupin að mestu leyti fjármögnuð með láni frá dótturfélagi G hf. í Lúxemborg. Í framhaldi af kaupunum lenti V A/S í erfiðleikum með afborganir af lánum, en tengdir einstaklingar og lögaðilar höfðu tekist á hendur ábyrgðir á skuldbindingum þess. V A/S var tekið til gjaldþrotaskipta á árinu 2010. B og B ehf. lýstu sameiginlega kröfum við slit G hf. sem reistar voru á því að starfsmenn G hf. hafi ekki veitt fullnægjandi upplýsingar í aðdraganda viðskiptanna og hefðu B og B ehf. beðið tjón af þeim sökum vegna tapaðra fjárframlaga til kaupanna og skuldbindinga sem enn hvíldu á þeim vegna ábyrgða á lánum í tengslum við kaupin eða rekstur V A/S og dótturfélaga þess. B og B ehf. reistu jafnframt kröfur sínar á því að samkvæmt samningi B við G hf. um einkabankaþjónustu og á grundvelli 8. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti hefði starfsmönnum G hf. verið óheimilt að bjóða B að taka þátt í viðskiptunum. Slitastjórn G hf. hafnaði því að viðurkenna kröfurnar og var úrlausn um ágreining þar að lútandi vísað til héraðsdóms, þar sem komist að sömu niðurstöðu í hinum kærða úrskurði. Í dómi Hæstaréttar voru raktir nánar tilgreindir annmarkar sem verið höfðu á kröfugerð B og B ehf. á mismunandi stigum málsins. Að endingu taldi Hæstiréttur, án þess að nokkuð þyrfti frekar að gæta að því hvort B og B ehf. kynnu, annað eða bæði, að hafa eignast kröfu í tilefni af áðurgreindum viðskiptum, sem að auki yrði réttilega beint að G hf., að þau hefðu sýnt af sér stórfellt tómlæti um að gera athugasemdir við G hf. vegna þessara verðbréfaviðskipta á meðan enn gæti hafa talist raunhæft að hlutabréf í V A/S hefðu eitthvert verðgildi í viðskiptum, sbr. dóm Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 719/2013. Með því hefðu B og B ehf. brugðist tillitsskyldu sinni gagnvart G hf., sbr. til hliðsjónar dóm réttarins 27. febrúar 2003 í máli nr. 305/2002, og þar með glatað fyrir tómlæti sérhverjum rétti sem þau gætu hafa átt á hendur G hf. af þessu tilefni. Var því þegar af þeirri ástæðu hafnað að viðurkenna kröfur þeirra við slit G hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 18. febrúar 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2014, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfur, sem sóknaraðilar lýstu við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilinn B-kk-nf H-kk-nf Þ-kk-nf krefst þess að viðurkennd verði krafa sín að fjárhæð 3.850.000 danskar krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. september 2005 til 22. apríl 2009 og henni skipað í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðilinn Blikanes ehf. krefst þess að viðurkennd verði krafa sín að fjárhæð 1.000.000 danskar krónur með sömu vöxtum og stöðu í réttindaröð og að framan greinir. Þá krefjast báðir sóknaraðilar þess að viðurkenndar verði kröfur sínar um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af áðurgreindum fjárhæðum frá 22. apríl 2009 til greiðsludags og þeim skipað í réttindaröð samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991. Þeir krefjast þess einnig hvor fyrir sitt leyti að viðurkennt verði að þeir „geti dregið skuld sína við varnaraðila frá kröfum sínum á hendur honum“ samkvæmt 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991. Loks krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins stofnaði sóknaraðilinn B-kk-nf ásamt fjórum öðrum mönnum sóknaraðilann Blikanes ehf. í ágúst 1988. Samkvæmt framlögðu vottorði úr hlutafélagaskrá var sóknaraðilinn B-kk-nf á árinu 1992 kjörinn formaður stjórnar félagsins, sem hann hefur verið síðan, en að auki á þar sæti eiginkona hans, A-kvk-nf L-kvk-nf S-kvk-nf, ásamt einum manni öðrum.

Sóknaraðilinn B-kk-nf gerði samning 18. mars 2005 við varnaraðila, sem þá bar heitið Íslandsbanki hf., um einkabankaþjónustu, sem átti að ná til fjárvörslu, eignastýringar og alhliða fjármálaþjónustu. Samkvæmt samningnum fólst fjárvarsla í því að varnaraðili tæki við fjármunum sóknaraðilans til fjárfestingar í verðbréfum fyrir eigin reikning þess síðarnefnda og varðveitti þá á sérstökum reikningi, sem hefði að geyma heildarverðbréfaeign hans. Með eignastýringu væri átt við „tilfærslu á milli mismunandi tegunda verðbréfa eftir því sem tækifæri bjóðast á mörkuðum á hverjum tíma“, en sóknaraðilinn gæfi varnaraðila heimild til að stýra eignum sínum eftir fyrirfram ákveðinni fjárfestingarstefnu, sem varnaraðili sæi um að framkvæma fyrir hans hönd. Eftir því sem sóknaraðilinn kysi gæti alhliða fjármálaþjónusta meðal annars snúist um ráðgjöf um „samsetningu heildareigna og skulda“ hans, þar á meðal um lántökur, áhættustýringu og einstakar fjárfestingar ásamt aðstoð við kaup og sölu eigna, svo og stofnun og rekstur eignarhaldsfélaga og fasteignafélaga „jafnt innanlands sem utan.“ Samkvæmt fylgiskjali með samningnum átti varnaraðili að fylgja þeirri fjárfestingarstefnu við eignastýringu í þágu sóknaraðilans að skuldabréf og laust fé yrðu helmingur eigna hans, en að hámarki 60% og lágmarki 40%. Innlend hlutabréf skyldu vera fjórðungur eigna og erlend hlutabréf sama hlutfall, en að hámarki mætti hvor flokkur hlutabréfa svara til 30% af eignum sóknaraðilans og væri lágmark þeirra ekkert. Í samningnum var tekið fram að viðskiptavinir varnaraðila, sem féllu undir skilgreiningu á fagfjárfestum í 7. tölulið 2. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti og reglum varnaraðila, gætu óskað eftir því skriflega að „verðbréfaviðskipti samkvæmt samningi þessum felist að einhverju leyti í viðskiptum með óskráð verðbréf.“ Fyrir liggur í málinu að sóknaraðilinn B-kk-nf var ekki talinn til fagfjárfesta í þessum skilningi, heldur almennra fjárfesta. Í samningnum var tiltekið að tengiliður vegna hans yrði starfsmaður varnaraðila að nafni H-kk-nf S. S-kk-nf.

Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði bárust H-kk-þgf upplýsingar 31. maí 2005 frá erlendu dótturfélagi varnaraðila, ISB Luxembourg S.A., um að danskt félag, VG Investment A/S, sem ekki var skráð á verðbréfamarkaði en átti fjölda fasteigna til útleigu í Kaupmannahöfn, væri til sölu og ætti kaupverð að nema 105.000.000 dönskum krónum. H-kk-nf kynnti þetta 10. júní sama ár S-kk-þgf S-kk-þgf, sem sýndi því áhuga og óskaði eftir frekari upplýsingum, en félag sem hann fór fyrir, Ofanleiti ehf., hafði 6. október 2004 gert samning um einkabankaþjónustu við varnaraðila, sem var hliðstæður samningnum sem áður var lýst, þar á meðal um að H-kk-nf væri tengiliður milli samningsaðila. Í orðsendingum, sem fóru milli H-kk-ef og S-kk-ef í framhaldi af þessu, kom meðal annars fram að kaupandi að erlenda félaginu þyrfti að leggja til um 200.000.000 íslenskar krónur af eigin fé, en gæti fengið um 800.000.000 krónur að láni hjá fyrrnefndu dótturfélagi varnaraðila. Í byrjun júlí 2005 hófust að tilhlutan S-kk-ef samskipti vegna þessara ráðagerða milli H-kk-ef annars vegar og tengdaföður S-kk-ef, Þ-kk-ef J-kk-ef, og mágs hans, sóknaraðilans B-kk-ef, hins vegar. Um það leyti hafði S-kk-nf jafnframt fengið danskan lögmann sér til aðstoðar og fór S-kk-nf ásamt Þ-kk-þgf og H-kk-þgf í ferð til Kaupmannahafnar meðal annars til að skoða fasteignir í eigu félagsins. Að þessu gerðu undirritaði Þ-kk-nf kauptilboð 7. júlí 2005 fyrir hönd Ofanleitis ehf., sóknaraðilans Blikaness ehf. og félags með heitinu Herkúles ehf., sem Þ-kk-nf var í forsvari fyrir, en tekið var fram að í stað þessara þriggja félaga gæti komið danskt dótturfélag þeirra. Tilboðið, sem var ritað á bréfsefni varnaraðila og beint til dansks félags með heitinu Investate A/S, var gert í alla hluti í félaginu VG Investment A/S ásamt dótturfélögum þess og hljóðaði á 93.000.000 danskar krónur. Hafði það að geyma ýmsa fyrirvara, þar á meðal um að kaupanda tækist að afla lánsfjár til kaupanna og fram færi áreiðanleikakönnun ásamt athugun á ástandi fasteigna, húsaleigusamningum og rekstri VG Investment A/S, auk þess sem tekið var fram að varnaraðili myndi veita kaupanda aðstoð í viðskiptunum en tæki þó enga ábyrgð á þeim. Þetta tilboð mun hafa verið samþykkt með þeirri breytingu að kaupverð yrði 98.000.000 danskar krónur.

Eftir samþykki tilboðsins munu hafa farið fram margvíslegar athuganir í samræmi við áðurgreinda fyrirvara, svo sem nánar er rakið í hinum kærða úrskurði, en að þeim munu hafa komið ýmsir ráðgjafar í Danmörku og hér á landi. Þá gaf ISB Luxembourg S.A. út yfirlýsingu 23. ágúst 2005, þar sem fram kom að þetta dótturfélag varnaraðila væri reiðubúið til að veita nýju dönsku félagi, sem yrði að 80% í eigu Ofanleitis ehf., 10% í eigu Herkúlesar ehf. og 10% í eigu sóknaraðilans Blikaness ehf., lán að fjárhæð allt að 80.000.000 danskar krónur til að standa straum af hluta kaupverðs á VG Investment A/S, en það yrði að lágmarki að nema 98.000.000 dönskum krónum og mismunurinn að greiðast af eigin fé kaupandans. Lán þetta yrði til eins árs og bæri vexti sem yrðu grunnvextir bankans með 3% álagi, en til tryggingar endurgreiðslu yrði að setja að veði hlutabréfin sem kaupa ætti ásamt atkvæðisrétti, sem fylgdi þeim, svo og ábyrgðir áðurnefndra þriggja íslenskra einkahlutafélaga og eigenda þeirra, sem yrðu að tiltölu. Í málinu er ágreiningur um hvort áskilnaður hafi verið um þessar ábyrgðir í upphaflegri gerð yfirlýsingarinnar eða hvort texta hennar hafi síðar verið breytt. Að þessu öllu loknu var gerður ítarlegur samningur um kaupin 26. september 2005, en samkvæmt honum var kaupandi danskt félag með heitinu Newco af 2. September 2005 A/S, sem S-kk-nf og Þ-kk-nf undirrituðu samninginn fyrir. Samhliða því mun hafa verið undirritaður samningur um lán til þessa danska félags frá ISB Luxembourg S.A. með þeirri fjárhæð og þeim kjörum, sem áður var getið, þar á meðal veði og ábyrgðum til tryggingar skuldinni.

Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila kom í ljós í framhaldi af þessum kaupum að rekstraráætlanir fyrir VG Investment A/S hafi ekki staðist, ýmis önnur gögn, sem byggt hafi verið á við kaupin, hafi ekki reynst rétt og uppi hafi verið málaferli, sem ekki hafi verið upplýst um. Félagið hafi einnig átt í erfiðleikum með afborganir af lánum þótt rekstrarforsendur hafi ekki breyst eftir kaupin. Newco af 2.September 2005 A/S hafi jafnframt verið rekið með tapi frá byrjun og eigendur orðið að leggja félaginu til aukið fé. Af gögnum málsins verður ráðið að ISB Luxembourg S.A. veitti dótturfélagi VG Investment A/S með heitinu SD-Karréen A/S lán 31. janúar 2006 til eins árs að fjárhæð 22.000.000 danskar krónur til að greiða upp skuld við tvo erlenda banka, en til tryggingar þessu láni virðast meðal annars hafa verið gefnar út yfirlýsingar um ábyrgðir að tiltölu af hendi Ofanleitis ehf., Herkúlesar ehf., sóknaraðilans Blikaness ehf. og hluthafa í þeim félögum. Þá virðist hafa verið samið um að gjalddaga á fyrrnefndu láni Newco af 2.September 2005 A/S að fjárhæð 80.000.000 danskar krónur yrði seinkað til 15. desember 2006, en vanskil hafi þá orðið á greiðslu. Eins virðast hafa orðið vanskil á láninu, sem SD-Karréen A/S tók 31. janúar 2006. Í janúar 2008 voru gerðir samningar milli dótturfélags varnaraðila, sem hét orðið Glitnir Bank Luxembourg S.A., og dönsku félaganna tveggja um breytingar á lánssamningum þeirra. Í samningi um þetta við N-x-x af 2.September 2005 A/S var kveðið á um að greiddir yrðu upp vextir af láninu, sem féllu til fram að 1. febrúar 2008, skuldin yrði greidd niður svo að eftir stæðu 55.000.000 danskar krónur af henni og gefnar yrðu út nýjar yfirlýsingar um ábyrgðir hluthafa, en að uppfylltum þessum og öðrum nánar tilgreindum skilyrðum yrði nýr gjalddagi skuldarinnar 1. febrúar 2011. Þá var í samningnum við SD-Karréen A/S mælt fyrir um samsvarandi skilyrði um greiðslu vaxta og nýjar yfirlýsingar um ábyrgðir, en að því fullnægðu yrði gjalddagi skuldarinnar einnig færður til 1. febrúar 2011. Að auki gerðu báðir sóknaraðilar ásamt áðurnefndri Ö-kvk-þgf L-kvk-þgf S-kvk-þgf ódagsettan samning í janúar 2008 við Glitnir Bank Luxembourg S.A. um ábyrgð á framangreindum skuldbindingum Newco af 2.September 2005 A/S og SD-Karréen A/S, en ábyrgðin, sem var óskipt milli þeirra innbyrðis, tók til 10% af þessum skuldbindingum.

Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að víkja stjórn varnaraðila frá störfum, taka yfir vald hluthafafundar í honum og setja yfir hann skilanefnd. Varnaraðili var í framhaldi af því tekinn til slita 22. apríl 2009. Við slitin lýstu sóknaraðilar 25. nóvember sama ár kröfu, sem slitastjórn varnaraðila virðist ekki hafa tekið afstöðu til fyrr en með bréfi 1. nóvember 2010, en í því var hafnað að viðurkenna kröfuna, sem væri bæði vanreifuð og efnislega röng. Á þessu tímabili var bú VG Investment A/S tekið til gjaldþrotaskipta 30. júní 2010, en af gögnum málsins virðist mega ráða að svo hafi einnig farið fyrir félaginu Newco af 2 September 2005 A/S. Ekki tókst að jafna ágreining um hvort viðurkenna ætti kröfur sóknaraðila við slit varnaraðila og var honum beint til héraðsdóms 26. apríl 2012, þar sem mál þetta var þingfest af því tilefni 22. maí sama ár.

II

Í upphafi fyrrnefndrar kröfulýsingar 25. nóvember 2009 kom fram að hún væri gerð fyrir sóknaraðila, sem voru nafngreindir en þó allt að einu nefndir „kröfuhafi“, og væri lýst kröfu á hendur varnaraðila að fjárhæð samtals 52.196.698 krónur. Krafan var sundurliðuð í höfuðstól, 22.787.000 krónur, og dráttarvexti, 29.409.698 krónur, og gerð sú athugasemd að „umreiknun í íslenskar krónur miðast við sölugengi dkk eins og það var skráð af Seðlabanka Íslands 22. apríl 2009“. Þá sagði að aðalkrafa væri „að auki krafa um ógildingu á löggerningum og vangildisbætur“, en varakrafa væri um skaðabætur. Greint var síðan frá samningi sóknaraðilans B-kk-ef og varnaraðila um einkabankaþjónustu, en í framhaldi af því sagði: „Kröfuhafar skv. kröfulýsingu þessari eru B-kk-nf Þ-kk-nf og Blikanes ehf., sem er í hans eigu, en um er að ræða kröfur vegna tiltekinna viðskipta í Danmörku, nánar tiltekið kaup á fasteignafélagi í Danmörku. Rökstuðningur fyrir kröfum kröfuhafa er að meginreglu hinn sami enda eru kröfurnar samrættar.“ Að þessu gerðu voru rakin atvik í tengslum við fyrrgreind kaup á VG Investment A/S og eftirmál þeirra, en síðan málsástæður sóknaraðila, sem í meginatriðum snerust um að starfsmenn varnaraðila hafi bakað þeim skaðabótaskyldu með því að hafa án viðhlítandi upplýsingagjafar boðið sóknaraðilanum B-kk-þgf, sem ekki hafi verið fagfjárfestir, kaup á „óskráðum hlutum í hlutafélagi í Danmörku ... og lánað kröfuhafa stórt lán með sjálfskuldarábyrgð“, sem hafi verið saknæmt og ólögmætt. Í niðurlagi kröfulýsingarinnar var gerð nánari grein fyrir kröfum sóknaraðila. Þar kom fram um aðalkröfu að „kröfuhafi“ krefðist þess „vegna ofangreindra brota og ábyrgðar Glitnis að umrædd kaup á hinu óskráða hlutafélagi verði látin ganga tilbaka ... og lánagerningurinn látinn niður falla fyrir ólögmæti og ógildi ásamt sjálfskuldaábyrgð kröfuhafa.“ Þá sagði að „kröfuhafi“ krefðist þess að varnaraðili „greiði vangildisbætur þannig að hann og félag hans verði sett þannig eins og umræddur gerningur hefði aldrei átt sér stað“. Í því skyni væri gerð krafa um 1.000.000 danskar krónur, sem hafi 22. apríl 2009 svarað til 22.722.000 íslenskra króna, og 26.744.911 krónur í dráttarvexti til þess dags frá ótilgreindum upphafstíma. Þessu til viðbótar væri krafist 2.664.786 króna í dráttarvexti frá 22. apríl til 26. nóvember 2009 og 650.000 króna í lögmannskostnað, en samkvæmt þessu næmi krafa sóknaraðila alls 52.196.698 krónum. Um varakröfu sagði eftirfarandi: „Varakrafa kröfuhafa er skaðabótakrafa vegna þess tjóns sem hlotist hefur vegna umræddra kaupa sem kröfuhafi hafi verið ginntur til að ganga frá og á grundvelli þess tjóns, sem hann hefur orðið fyrir vegna þátttöku í umræddum kaupum, sem Glitnir ber ábyrgð á ... Tjón kröfuhafa samanstendur af öllum þeim fjármunum, sem hann hefur lagt til kaupanna. Tjón kröfuhafa telur einnig það lán Glitnis í Lúxembourg sem var dótturfélag Glitnis hf á Íslandi. Byggir krafa þessi ennfremur á því að söluaðili hafi verið Glitnir hf. Íslandi og dótturfélagið í Lúxembourg ... Felur skaðabótakrafa þessi í sér sem nemur upphæð eftirstöðva lánanna frá Glitni hf., sem eru í Glitni Lúxembourg í dag. Upphafleg fjárhæð lánanna er í dag 55.000.000 dkk og 22.000.000 dkk. eða samtals dkk. 77.000.000,- auk áfallinn vaxta og kostnaðar til dagsins í dag. Ekki fékkst uppgefið vegna bankaleyndar í Lúxembourg hver nákvæm staða þeirra er í dag, en kröfuhafi áskilur sér réttinn til að leggja fram gögn um stöðu þeirra á síðasti tímapunkti og gerir ennfremur kröfu um að Glitnir gefi upp stöðuna.“ Að þessu sögðu var gerð grein fyrir fjárhæð og sundurliðun varakröfu, sem var sú sama og aðalkröfunnar. Tekið var að endingu fram í sérstökum kafla um varakröfu að „kröfuhafi“ áskildi sér rétt til „að skuldajafna öllum kröfum sínum á hendur Glitni á móti gagnkröfum Glitnis hf., dótturfélagsins Glitnir SA. og eftir atvikum Íslandsbanka hf.“

Í greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi var dómkröfum lýst á þann hátt að „sóknaraðili“ krefðist þess að viðurkenndar yrðu „kröfur hans“ um skaðabætur úr hendi varnaraðila, annars vegar að fjárhæð 1.000.000 danskar krónur og hins vegar 7.700.000 danskar krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. september 2005 til 22. apríl 2009 og væri þess krafist að þeim yrði skipað í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. Þá var þess krafist að viðurkennd yrði krafa um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá síðastgreindum degi til greiðsludags með rétthæð samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991. Þess var jafnframt krafist að viðurkennt yrði að „sóknaraðili geti dregið skuld sína við varnaraðila frá kröfum sínum á hendur honum skv. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991“, svo og að varnaraðila yrði gert að greiða málskostnað. Í hinum kærða úrskurði eru í löngu máli raktar málsástæður, sem sóknaraðilar báru fyrir sig í greinargerðinni, en sérstakar skýringar þar á fjárhæð dómkröfu lutu ekki að öðru en því að saknæm og ólögmæt ráðgjöf og kynning varnaraðila í tengslum við fjárfestingu í VG Investment A/S hafi orðið til þess að „sóknaraðili og aðrir kaupendur undirrituðu lánasamning að fjárhæð dkk. 77.000.000,- sem þeir báru hlutfallslega ábyrgð á. Sóknaraðili bar 10% ábyrgð, sem gera 7.700.000,- dkk. í fjártjón.“

Í bókun, sem sóknaraðilar lögðu fram við munnlegan flutning málsins í héraði, var dómkröfum þeirra breytt á þann hátt að sóknaraðilinn Blikanes ehf. krefðist þess að viðurkennd yrði krafa sín á hendur varnaraðila að fjárhæð 1.000.000 danskar krónur, en sóknaraðilinn B-kk-nf að viðurkennd yrði krafa sín að fjárhæð 3.850.000 danskar krónur. Þeir kröfðust báðir vaxta á sama hátt og í greinargerð, svo og rétthæðar krafna sinna og málskostnaðar, en að heimild til skuldajafnaðar var ekki vikið.

Eftir 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991, sem gildir samkvæmt 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 við slit varnaraðila, skal í kröfulýsingu tekið fram í hvers þágu hún sé gerð svo ekki verði um villst og skulu kröfur tilteknar eins skýrt og verða má, svo sem fjárhæð kröfu og vaxta í krónum. Eins og ráðið verður af áðursögðu var engan veginn skýrt af orðalagi kröfulýsingarinnar, sem mál þetta er sprottið af, hvort hún hafi verið gerð í þágu beggja sóknaraðila eða aðeins annars þeirra og þá hvors. Verður þó að ætla að líta hafi átt svo á að krafan, sem lýst var, tilheyrði sóknaraðilum í sameiningu, þótt alls sé óljóst hvernig það hafi getað átt við í einstökum atriðum. Þótt sama fjárkrafa sóknaraðila hafi án viðhlítandi skýringa bæði verið talin aðalkrafa þeirra og varakrafa fullnægði framsetning hennar fyrrnefndum áskilnaði 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 að því er varðar tilgreiningu höfuðstóls, vaxta og kostnaðar. Það verður á hinn bóginn ekki sagt um kröfu um ógildingu kaupa og sjálfskuldarábyrgða, sem sóknaraðilar virðast hafa ætlast til að fælist einnig í kröfugerð sinni. Í kröfulýsingu var síðan eins og áður greinir jafnframt gerð krafa um viðurkenningu á heimild til skuldajafnaðar, en þó eingöngu í umfjöllun um varakröfu.

Mál þetta, sem er rekið eftir ákvæðum 5. þáttar laga nr. 21/1991, snýr að því einu að fá leyst úr ágreiningi um hvort og þá eftir atvikum hvernig viðurkenna eigi kröfuna, sem sóknaraðilar lýstu samkvæmt framansögðu við slit varnaraðila. Fyrir dómi verða því ekki hafðar uppi auknar kröfur frá þeim, sem gerðar voru í kröfulýsingu, sbr. einnig 118. gr. laga nr. 21/1991, en úr kröfum geta aðilarnir á hinn bóginn dregið fyrir dómi og bætt úr annmörkum á þeim á sama hátt og gera mætti undir rekstri einkamáls eftir almennum reglum. Í greinargerð fyrir héraðsdómi gerðu sóknaraðilar ekki kröfu um viðurkenningu sömu fjárkröfu og greindi í kröfulýsingu, heldur kröfðust þeir þess að viðurkennd yrði krafa þeirra að fjárhæð samtals 8.700.000 danskar krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. september 2005 til 22. apríl 2009. Hvorki var höfuðstóll kröfunnar settur fram í íslenskum krónum né voru vextir tilgreindir með ákveðinni fjárhæð, svo sem bar að gera vegna áðurnefndra fyrirmæla 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991. Á þessari kröfugerð var þó sá megingalli að fjárhæðin, sem sóknaraðilar kröfðust að viðurkennd yrði, nam margfaldri þeirri fjárhæð sem lýst var kröfu um, en hún svaraði sem fyrr segir til 1.000.000 danskra króna auk vaxta. Getur að virtu öllu áðurgreindu ekki komið til frekari álita í máli þessu hærri fjárhæð kröfu sóknaraðila en sú, sem tilgreind var í kröfulýsingu þeirra. Í greinargerð fyrir héraðsdómi var ekki gerð krafa um ógildingu kaupa eða sjálfskuldarábyrgðar, sem þó virðist hafa verið gerð í kröfulýsingu. Í bókuninni, sem sóknaraðilar lögðu fram við aðalmeðferð málsins í héraði, var ekki gerð krafa um viðurkenningu á heimild þeirra til skuldajafnaðar, sem var þó höfð uppi í greinargerð þeirra. Verður því að líta svo á að sóknaraðilar hafi undir rekstri þessa máls fallið frá kröfum um ógildingu og heimild til skuldajafnaðar. Að því leyti, sem dómkröfur sóknaraðila hafa á ýmsum stigum málsins í héraði og hér fyrir dómi verið auknar frá því, sem nú hefur verið greint, verður að virða slíkar breytingar að vettugi.

III

Eins og sóknaraðilar hafa lagt mál þetta fyrir verður að líta svo á að þeir reisi kröfur sínar í öllum meginatriðum á þeim grunni að starfsmenn varnaraðila hafi boðið sóknaraðilanum B-kk-þgf, sem ekki var fagfjárfestir, að taka þátt í kaupum á óskráðum hlutabréfum í danska hlutafélaginu VG Investment A/S, sem óheimilt hafi verið að gera, bæði eftir ákvæðum samnings þessa sóknaraðila við varnaraðila um einkabankaþjónustu 18. mars 2005 og 8. gr. þágildandi laga nr. 33/2003. Starfsmenn varnaraðila hafi jafnframt brotið gegn sama samningi og sömu lögum með því að hafa ekki í þessu sambandi veitt sóknaraðilanum viðhlítandi upplýsingar og ráðgjöf. Beri varnaraðili skaðabótaskyldu af þessum sökum á tjóni, sem sóknaraðilinn B-kk-nf eða eftir atvikum báðir sóknaraðilar hafi beðið vegna tapaðra fjárframlaga til þessara hlutabréfakaupa og skuldbindinga, sem enn hvíli á þeim öðrum eða báðum vegna ábyrgða á lánum í tengslum við kaupin eða rekstur VG Investment A/S og dótturfélags þess.

Án þess að nokkuð þurfi frekar að gæta að því hvort sóknaraðilar, annar eða báðir, kunni að hafa af framangreindu tilefni eignast kröfu, sem að auki yrði réttilega beint að varnaraðila, verður að líta til þess að kaupin á VG Investment A/S voru gerð með samningi 26. september 2005. Skilja verður málatilbúnað sóknaraðila svo að þeir haldi því fram að margháttaðir annmarkar hafi komið fram á hinu selda í beinu framhaldi af kaupunum, en af gögnum málsins verður ekki séð að þeir hafi nokkru sinni fyrr en með kröfulýsingu 25. nóvember 2009 hreyft þessu eða að starfsmenn varnaraðila hafi brotið gegn skyldum sínum eftir samningi eða lögum í skiptum við sóknaraðila í tengslum við kaupin. Sóknaraðilar sýndu að þessu virtu af sér stórfellt tómlæti um að gera athugasemdir við varnaraðila vegna þessara verðbréfaviðskipta. Eftir meginreglum kröfuréttar, sem meðal annars búa að baki ákvæði 1. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, getur annar samningsaðili glatað rétti til að bera fyrir sig vanefnd eða annað réttarbrot viðsemjanda síns ef athugasemdum er ekki hreyft af slíku tilefni án ástæðulauss dráttar. Svo sem vísað var til í dómi Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 719/2013 var þess getið í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 33/2003, að tómlæti geti haft meiri áhrif á réttarstöðu samningsaðila í verðbréfaviðskiptum en á öðrum sviðum, enda geti hver dagur skipt máli fyrir verðmæti verðbréfa og gætu rúmir frestir til athugasemda leitt til þess að samningsaðili tæki ekki aðeins mið af upplýsingum, sem lágu fyrir þegar viðskipti voru gerð, heldur einnig síðari upplýsingum. Hér verður jafnframt að gæta að því að sóknaraðilar báru ekki upp athugasemdir við varnaraðila vegna kaupa á hlutabréfunum í VG Investment A/S á meðan enn gat talist raunhæft að þau hefðu eitthvert verðgildi í viðskiptum, en það hefði sóknaraðilum verið í lófa lagið hefðu þeir talið efni til slíks á þeim tíma. Með þessu brugðust því sóknaraðilar tillitsskyldu sinni gagnvart varnaraðila, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 27. febrúar 2003 í máli nr. 305/2002. Að öllu þessu virtu er óhjákvæmilegt að telja sóknaraðila hafa glatað hér fyrir tómlæti sérhverjum rétti, sem þeir gætu hafa átt á hendur varnaraðila af þessu tilefni. Þegar af þeirri ástæðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.

Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðilar, B-kk-nf H-kk-nf Þ-kk-nf og Blikanes ehf., greiði óskipt varnaraðila, Glitni hf., 750.000 krónur í kærumálskostnað.