644/2006

Árið 2004 hófust framkvæmdir á gerð tvíbreiðra jarðganga undir Almannaskarð í Sveitarfélaginu Hornafirði. Lá nyrðri hluti ganganna í landi jarðarinnar S sem var í eigu R, en þar var jafnframt lagður nýr vegur næst gangamunnanum og eldri vegur endurgerður og breikkaður á nokkrum kafla. V óskaði eftir því að matsnefnd eignarnámsbóta mæti bætur vegna framkvæmda við vega- og jarðgangagerð í landi S. Ágreiningur varð um tvo liði í úrskurði nefndarinnar. Greiddi V þannig með fyrirvara upphæð fyrir land sem nefndin taldi hafa farið undir veg og spildu sem yrði illnýtanleg, en V vefengdi að svo mikið land hefði verið tekið eignarnámi sem nefndin lagði til grundvallar. Þá hafnaði V með öllu greiðsluskyldu vegna jarðefnis sem féll til við borun ganganna á þeim grundvelli að efnið væri ekki háð eignarrétti R. Í málinu hélt Í fram að matsnefnd eignarnámsbóta hefði farið út fyrir lögbundið hlutverk sitt með því að meta bætur fyrir jarðefni úr göngunum. Ekki var fallist á þessa málsástæðu Í, en þrátt fyrir að ákvæði 12. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms ætti ekki við um jarðefnið úr göngunum, yrði að líta til þess að ákvörðun nefndarinnar fól ekki í sér að V væri skylduð til að taka eitthvað til sín, sem hún ekki vildi, heldur hefði hún nýtt umrætt jarðefni. Var nefndinni því rétt að meta það sem V tók óháð því hvort henni væri skylt að greiða fyrir það. Hvað varðaði ágreining aðila um hvort jarðefnið úr göngunum hafi verið háð eignarrétti R sagði að samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu væri ótvírætt að grjót og malarefni gætu fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt lögunum. Hins vegar þegar litið væri til raunkostnaðar við að vinna hvern rúmmetra efnisins úr veggöngunum og þá jafnframt áætlaðs kostnaðar af vinnslu efnisins ef um efnistökugöng hefði verið að ræða væri ljóst að verðgildi efnisins eftir nám hefði verið einungis lítið brot af kostnaðinum við að vinna það. Væri hafið yfir allan vafa að efnisnámið hefði ekki geta gefið af sér arð og yrði því að leggja til grundvallar að verðmæti efnisins í jörðu hefði ekkert verið. Gæti jarðgangaefnið af þeirri ástæðu ekki fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998 og félli því utan við það sem teldist eign R undir yfirborði lands hans. Var V þannig heimilt að taka efnið og nýta það. Varðandi ágreining aðila um hversu stórt landsvæði skyldi greiða eignarnámsbætur fyrir, hélt Í því fram að fyrir misskilning hefði í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta verið talið að eldra vegarstæðið félli undir það svæði sem nú var tekið eignarnámi. Bæri að líta framhjá þessu í niðurstöðu nefndarinnar. Þessu til stuðnings vísaði Í til reglu 2. mgr. 47. gr. eldri vegalaga um að þegar eldri vegur legðist niður við lagningu nýs vegar og sá eldri félli til landeiganda skyldi verð hans dregið frá þeirri fjárhæð, sem landeiganda væri metin fyrir eignarnám lands fyrir nýja veginn. Var fallist á skilning Í um stærð hins eignarnumda lands. Nefndinni hefði ekki verið falið að meta eldra vegarstæðið og hefði Í ekki tekið það til sín nú heldur fyrir áratugum síðan. Var því fallist á kröfur Í að þessu leyti svo og um breidd svokallaðs áhrifasvæðis utan við vegbrún. Þá var jafnframt fallist á að Í bæri ekki heldur að greiða bætur fyrir geil, sem myndaðist við framkvæmdir milli vegskála og eldri vegar. Að öllu framanröktu var krafa Í um sýknu tekin til greina og viðurkennt að eignarnám V í landi jarðarinnar S hefði aðeins tekið til 5,61 hektara lands undir vegarstæði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. desember 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, svo og að úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 2/2005 verði að hluta felldur úr gildi og viðurkennt að eignarnám Vegagerðarinnar á landi úr jörðinni Syðri-Firði í Sveitarfélaginu Hornafirði hafi aðeins náð til 5,61 hektara undir vegarstæði. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að krafa gagnáfrýjanda verði lækkuð. Hann krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 28. febrúar 2007. Hann krefst að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 2.948.500 krónur, en til vara 2.063.950 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2005 til greiðsludags. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Í öllum tilvikum krefst hann þess að ákvæði héraðsdóms um málskostnað verði staðfest og aðaláfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti.

I.

Vegagerðin hlutaðist til um endurbætur á þjóðvegi nr. 1 með gerð tvíbreiðra jarðganga undir Almannaskarð í Sveitarfélaginu Hornafirði og hófust framkvæmdir á árinu 2004. Liggur syðri hluti ganganna í landi jarðarinnar Horns, en nyrðri hlutinn í landi jarðar gagnáfrýjanda, Syðri-Fjarðar í Lóni. Þar var jafnframt lagður nýr vegur næst gangamunnanum og eldri vegur endurgerður og breikkaður á nokkrum kafla.

Með bréfi 16. febrúar 2005 til matsnefndar eignarnámsbóta fór Vegagerðin þess á leit að metnar yrðu bætur vegna framkvæmda við vega- og jarðgangagerð í landi Syðri-Fjarðar. Var tekið fram að meta skyldi annars vegar land undir veg, breikkun vegar, vegskála og „gangamunna allt þar til miðlína ganga er á 30 m dýpi“, en Vegagerðin kvað stærð þessa lands vera 5,61 hektara. Hins vegar leitaði Vegagerðin mats á jarðefni til vegagerðar úr Fjarðará. Nefndin kvað upp úrskurð í málinu 1. júní 2005. Samkvæmt honum skyldi Vegagerðin greiða 780.000 krónur fyrir malarefni úr Fjarðará, 100.000 krónur fyrir jarðrask og óþægindi og 534.012 krónur í málskostnað. Vegagerðin greiddi gagnáfrýjanda samkvæmt þessum liðum í úrskurðinum og er ekki ágreiningur um þá. Ennfremur skyldi hún greiða 1.000.000 krónur fyrir land, sem nefndin taldi hafa farið undir veg, og spildu, sem yrði illnýtanleg, svo sem nánar greinir í V. kafla hér á eftir. Greiddi Vegagerðin þá fjárhæð með fyrirvara þar eð hún vefengdi að svo mikið land hefði verið tekið eignarnámi sem nefndin lagði til grundvallar. Loks ákvað nefndin að Vegagerðin skyldi greiða 1.061.460 krónur fyrir jarðefni, sem féllu til við borun ganganna í landi Syðri-Fjarðar, en verð fyrir hvern rúmmetra var ákveðið 18 krónur. Hafnaði Vegagerðin með öllu greiðsluskyldu í þessum lið úrskurðar nefndarinnar. Snýst ágreiningur málsaðila um tvo síðastnefndu þættina í úrskurðinum.

II.

Aðaláfrýjandi heldur fram að matsnefnd eignarnámsbóta hafi farið út fyrir lögbundið hlutverk sitt með því að meta bætur fyrir jarðefni, sem rutt var út úr áðurnefndum göngum. Í matsbeiðni Vegagerðarinnar hafi ekki verið óskað eftir því að það yrði metið til verðs, en samkvæmt 4. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms skuli beiðni eignarnema lögð til grundvallar um það hvaða verðmætum eignarnám lýtur að. Einungis í tveimur tilvikum hafi nefndin heimild til að meta bætur fyrir hagsmuni, sem ekki séu tilgreindir sem matsandlag í beiðni. Það eigi annars vegar við þegar ótvírætt hafi verið skert stjórnarskrárvarin eignarréttindi, sem ekki var getið í matsbeiðni, og hins vegar ef uppfyllt eru skilyrði 1. eða 2. mgr. 12. gr. laga nr. 11/1973 til að taka eignarnámi þann hluta eignar, sem eftir er, ef hann nýtist ekki á eðlilegan hátt sem sjálfstæð eign eða bersýnilegt ósamræmi reynist milli bóta og verðmætis þess hluta, sem eftir er. Þessi aðstaða sé ekki fyrir hendi í málinu. Ástæðulaust hafi verið að tilgreina jarðefnið í matsbeiðni, enda hafi taka þess ekki falið í sér skerðingu á fasteign gagnáfrýjanda. Með því að meta jarðefnið til verðs hafi nefndin kveðið upp úr um eignarrétt gagnáfrýjanda að því og bótaskyldu Vegagerðarinnar. Ekki sé hennar hlutverk að skera úr ágreiningi um eignarrétt og hafi nefndin með þessu gengið lengra en henni var heimilt.

Gagnáfrýjandi mótmælir þessari málsástæðu aðaláfrýjanda, enda hafi matsnefnd eignarnámsbóta verið rétt og skylt að meta jarðefnið til verðs. Reisir hann andmæli sín meðal annars á því að lög ætli eignarnema ekki að eiga sjálfdæmi um hvaða skerðingar á eignarréttindum skuli bættar. Nefndin sé bundin af reglum stjórnsýsluréttar, þar á meðal rannsóknarreglu og andmælareglu, og skýrt lagaákvæði þurfi til að hún verði bundin af málatilbúnaði annars aðilans. Ekkert slíkt ákvæði sé í lögum nr. 11/1973.

Ákvæði 12. gr. laga nr. 11/1973 eiga ekki við um jarðefnið, sem að framan er getið. Til þess verður á hinn bóginn að líta að ákvörðun matsnefndar eignarnámsbóta fól ekki í sér að Vegagerðin væri skylduð til að taka eitthvað til sín, sem hún ekki vildi. Þvert á móti er óumdeilt að hún nýtti við framkvæmdir sínar jarðefni sem féll til við gangagerðina. Nefndinni var að því virtu rétt að meta það, sem Vegagerðin tók, óháð því hvort henni væri skylt að greiða fyrir það. Samkvæmt því verður ekki fallist á þá málsástæðu aðaláfrýjanda að nefndin hafi farið út fyrir lögmælt hlutverk sitt með því að meta jarðefnið til verðs.

III.

Málsaðilar deila um hvort jarðefni, sem kom út úr veggöngunum, hafi verið háð eignarrétti gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjandi telur svo ekki vera og að eignarréttur landeiganda til þess, sem er undir yfirborði jarðar, sé ekki án takmarkana. Efnið hafi legið djúpt í jörðu og nýting þess falli utan við það sem skilgreina megi sem venjuleg eignarráð landeiganda. Efnið sé hvorki aðgengilegt né vinnanlegt fyrir gagnáfrýjanda og svo mikið þurfi að hafa fyrir að sækja það að slíkt sé hvorki fjárhagslega né af öðrum ástæðum réttlætanlegt. Þegar komið sé út fyrir framangreind mörk sé öðrum heimilt að nýta það sem er undir yfirborði jarðar án þess að þurfa að greiða fyrir efnið sem tekið sé. Undir það falli gangagerð Vegagerðarinnar, en markmið með framkvæmdum hennar hafi ekki verið að sækja efnið vegna verðgildis þess, heldur að ryðja því burt. Skipti þá engu máli þótt hún hafi getað nýtt sér efnið við vegagerð og sparað sér að kaupa annað í þess stað. Brottnám efnisins hafi ekki falið í sér tjón fyrir gagnáfrýjanda og eignarnámsbótum sé ekki ætlað að gera menn betur fjárhagslega setta en ef ekki hefði komið til eignarnáms.

Í því skyni að sýna fram á kostnað við að ná jarðefni úr göngunum hefur aðaláfrýjandi lagt fram bréf GeoTek ehf. 19. maí 2006, undirritað af B-kk-þgf A. H-kk-þgf jarðverkfræðingi. Í bréfinu segir að hér sé um að ræða nám á „almennum bergmulningi“ og er gerð grein fyrir helstu verkþáttum við efnistöku úr jarðgöngum. Þá er greint frá raunkostnaði við hvern verkþátt í gerð vegganga undir Almannaskarð, en sá kostnaður nam 7.625 krónum fyrir hvern rúmmetra af föstu bergi. Í bréfinu er einnig áætlað hver kostnaðurinn hefði orðið miðað við að göngin hefðu verið „hrein efnistökugöng“, en tilhögun verksins hefði þá verið önnur. Í því tilviki var kostnaður áætlaður 2.266 krónur fyrir hvern rúmmetra miðað við jafn mikið efni og tekið var.

Gagnáfrýjandi krefst þess að greitt verði fyrir efnið, sem numið var úr þeim hluta ganganna, sem liggi undir landi Syðri-Fjarðar. Telur hann eignarrétt sinn vera ótvíræðan samkvæmt viðteknum viðhorfum í eignarétti og sé hann varinn af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Beri að leggja til grundvallar þá meginreglu að eignarráð fasteignareiganda nái jafnt til umráða og nota undir yfirborði jarðar sem yfir því. Jafnframt sé kveðið á um eignarrétt í 3. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, en þar sé mælt fyrir um að eignarlandi fylgi eignarréttur að auðlindum í jörðu. Þegar hafi verið skorið úr um að landið, sem göngin liggi undir, sé eignarland en ekki þjóðlenda. Beri einnig að líta til þess að Vegagerðin hafi nýtt allt efnið, sem kom út úr göngunum. Loks verði að hafa í huga þær skorður sem tilvist ganganna kunni í framtíðinni að setja við nýtingu gagnáfrýjanda á þessum hluta jarðar sinnar. Málsástæður aðilanna, sem lúta að þessum þætti, eru nánar raktar í héraðsdómi.

IV.

Í settum lögum eru ekki bein ákvæði um takmörk eignarráða fasteignareiganda undir yfirborði jarðar. Samkvæmt hefðbundnum viðhorfum í eignarétti ná eignarráð hans svo langt niður sem nauðsynlegt er til að hann geti haft þau not af landi sínu, sem heyra til venjulegrar hagnýtingar á eignarrétti yfir fasteign. Jafnframt er talið að þeim rétti séu litlar skorður settar og að landeiganda verði til dæmis ekki meinað að nýta sér jarðhita djúpt í jörðu hafi hann til þess fjárhagslega getu. Þá hafa lög nr. 57/1998 að geyma ákvæði í 3. gr. þess efnis að eignarlandi fylgir eignarréttur að auðlindum í jörðu. Í 2. mgr. 1. gr. laganna segir að með auðlindum sé átt við hvers konar frumefni, efnasambönd og orku, sem vinna má úr jörðu, hvort heldur er í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi. Ótvírætt er að grjót og malarefni geta fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt lögunum. Fyrrnefnda lagaákvæðið er afdráttarlaust um eignarrétt fasteignareiganda að auðlindum í jörðu, en áður höfðu dreifð ákvæði verið í lögum um eignarrétt landeigenda að tilteknum réttindum undir yfirborði jarðar.

Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 57/1998, er að finna frekari skýringar á inntaki eignarréttar að auðlindum í jörðu. Þar segir meðal annars að mikill kostnaður við virkjun jarðhita á háhitasvæðum eigi almennt að hafa áhrif til lækkunar við mat á endurgjaldi fyrir slík réttindi þegar þau eru metin, til dæmis vegna eignarnáms, á grundvelli þess verðs sem ætla má að þau hafi í frjálsri sölu. Sömu sjónarmið koma að sínu leyti einnig fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 89/1980 í dómasafni réttarins 1983 bls. 1538, þar sem leyst var úr ágreiningi um verð fyrir grjót og malarefni úr yfirborðsnámu vegna eignarnáms. Verðmæti hvers kyns efna, sem vinna má úr jörðu, ræðst samkvæmt þessu af því, sem gera má ráð fyrir að fáist fyrir þau í frjálsri sölu og þau verða ekki bætt landeiganda án tillits til kostnaðar við að ná þeim.

Að framan var þess getið að raunkostnaður við að vinna hvern rúmmetra efnis úr veggöngunum undir Almannaskarð hafi verið 7.625 krónur, en áætlaður kostnaður af vinnslu efnis úr efnistökugöngum þar væri 2.266 krónur. Samkvæmt kröfugerð gagnáfrýjanda er verðmæti efnisins, sem kom út úr göngunum, að hámarki 50 krónur fyrir hvern rúmmetra. Verðgildi efnisins eftir nám þess úr göngunum er þannig einungis lítið brot af kostnaði við að vinna það og gildir einu hvaða mælikvarða er beitt. Er hafið yfir allan vafa að nám þessa efnis gæti aldrei gefið af sér arð. Að þessu virtu verður að leggja til grundvallar að verðmæti efnisins í jörðu hafi ekkert verið. Getur það af þeirri ástæðu ekki fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998. Það fellur því utan við það, sem telst eign gagnáfrýjanda undir yfirborði lands hans, hvort heldur sem litið er til viðurkenndra sjónarmiða í eignarétti eða áðurnefndra laga. Vegagerðinni var samkvæmt því heimilt að taka efnið og nýta það og sú gerð hennar fól ekki í sér tjón fyrir gagnáfrýjanda. Er aðaláfrýjanda samkvæmt því óskylt að greiða gagnáfrýjanda fyrir það, sbr. til hliðsjónar 2. málslið 1. mgr. 45. gr. þágildandi vegalaga nr. 45/1994.

Að framan var þess getið að gagnáfrýjandi hefur hreyft því í málatilbúnaði sínum að tilvist vegganganna setji nýtingu hans á þessum hluta jarðarinnar skorður. Við munnlegan flutning málsins var nefnt sem dæmi að ókleift yrði að bora eftir vatni yfir göngunum. Varðandi þetta er til þess að líta að ekki var gert eignarnám á landræmu í eigu gagnáfrýjanda yfir veggöngunum í Almannaskarði að landamerkjum Horns í suðri og málið hefur ekki snúist um að afnot hans væru skert eða kvaðir lagðar á land hans. Þvert á móti hefur hann krafist þess að fá ætlaða skerðingu á eign sinni bætta í formi einingaverðs fyrir jarðefni úr göngunum. Staðhæfing um skert not af landi hefur ekki verið skýrð frekar eða hvernig bætur á slíkum grunni yrðu ákveðnar. Eins og málið hefur verið rekið af gagnáfrýjanda getur þessi málsástæða ekki komið til frekari álita.

V.

Deila málsaðila snýst jafnframt að hluta um hversu stórt landsvæði hafi verið tekið eignarnámi við framkvæmdir Vegagerðarinnar. Þær fólust í því að eldri vegur norðan ganganna var á kafla endurgerður og breikkaður, en aðaláfrýjandi kveður þann hluta vera nærri 1.100 metra langan. Nýr vegur var lagður þar sem sveigt var af hinum eldri að gangamunnanum, en þann kafla kveður aðaláfrýjandi vera rúmlega 500 metra langan. Nýi vegurinn er að hluta í vegskála og miðar aðaláfrýjandi við að greiddar verði bætur fyrir land undir honum og inn í göngin allt þar til miðlína þeirra er á 30 metra dýpi.

Ágreiningur aðilanna snýst um fyrir hversu breitt landsvæði skuli greiða eignarnámsbætur, en aðaláfrýjandi telur að leggja beri til grundvallar að sá hluti vegarins, sem gerður var á eldra vegarstæði, sé nú orðinn 20 metrar til hvorrar handar frá miðlínu, en nýr hluti vegarins 30 metrar. Hann kveður framangreint vegarstæði í heild vera 7,07 hektara að stærð. Frá því beri að draga 1,46 hektara, sem svari til flatarmáls eldri vegar á um 1.100 metra löngum kafla og að auki á svæði, þar sem sá vegur nær inn á nýja vegkaflann í sveigju í átt að göngunum. Þannig fáist heildarstærð eignarnumins lands, samtals 5,61 hektarar, sem hann krefst að miðað verði við. Nánar skýrir hann þetta svo að eldri vegur hafi verið alls um 12 metrar á breidd að meðaltali, en einungis beri að bæta land sem svari til breikkunar hans upp í alls 40 metra. Þá beri að miða við að áhrifasvæði, sem fylgt hafi eldri vegi, sé hið sama og hins endurgerða. Land utan við vegbrún hafi ekki verið tekið eignarnámi, þótt vissar kvaðir hvíli á því samkvæmt 33. gr. áðurgildandi vegalaga. Gagnáfrýjandi telur á hinn bóginn að miða beri eignarnámsbætur við 30 metra breiða spildu til hvorrar handar frá miðlínu vegar, jafnt á eldri hluta hans sem hinum nýja. Því til stuðnings vísar hann til 33. gr. áðurgildandi vegalaga. Matsnefnd eignarnámsbóta hafi í úrskurði sínum fallist á að svo skyldi gert. Gagnáfrýjandi vísar einnig til úrskurðarins um að hluti bótafjárhæðar sé fyrir geil, sem myndast hafi milli eldri vegar og vegskála og sé illnýtanleg. Hann vefengir hins vegar ekki áðurnefnda útreikninga aðaláfrýjanda um stærð hvers vegkafla.

Ekki liggur fyrir í málinu hvenær eldri vegur var lagður, en ómótmælt er að það hafi verið gert fyrir mörgum áratugum. Ekkert er heldur fram komið um það hvort land undir veginn hafi þá verið bætt. Gagnáfrýjandi hefur ekki rökstutt sérstaklega á hvaða grundvelli eigi að bæta honum nú gamla vegarstæðið, en um það vísar hann til úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta. Aðaláfrýjandi telur misskilning um landstærð hafa ráðið því að eldra vegarstæði hafi í úrskurði nefndarinnar verið talið falla undir það svæði, sem nú var tekið eignarnámi. Hvað sem öðru líði hafi nefndinni ekki verið falið í matsbeiðni að meta eldra vegarstæðið til verðs og beri því að líta framhjá þessum þætti í niðurstöðu hennar. Þá geti greiðsla fyrir eldra vegarstæði ekki komið til nú vegna tómlætis eigenda Syðri-Fjarðar í áratugi við að halda fram kröfu um bætur, en að öllu öðru frágengnu hljóti aðaláfrýjandi að hafa öðlast rétt yfir því landi fyrir hefð. Aðaláfrýjandi vísar jafnframt til reglu 2. mgr. 47. gr. eldri vegalaga um að þegar eldri vegur leggst niður við lagningu nýs vegar og sá eldri fellur til landeiganda skuli verð hans dregið frá þeirri fjárhæð, sem landeiganda er metin við eignarnám lands fyrir nýja veginn. Hann ber hins vegar ekki fyrir sig fyrningu, en samkvæmt 2. málslið 49. gr. eldri vegalaga fyrnast skaðabótakröfur vegna vegagerðar á tíu árum frá því að verki lauk. Eins og málið liggur fyrir má fallast á skýringu aðaláfrýjanda um stærð eignarnumins lands eftir að land undir eldri vegi hafi verið dregið frá. Matsnefnd eignarnámsbóta var ekki falið að meta eldra vegarstæðið til verðs og Vegagerðin tók það ekki til sín nú, heldur fyrir áratugum. Þegar af þessum ástæðum verður fallist á með aðaláfrýjanda að honum verði ekki gert að bæta eldra vegarstæði nú og reynir þá ekki sérstaklega á aðrar ástæður, sem hann hefur teflt fram til stuðnings þeirri niðurstöðu.

Samkvæmt 1. mgr. 33. gr. eldri vegalaga má ekki staðsetja byggingar, leiðslur eða önnur mannvirki, föst eða laus, nær vegi en 30 metra frá miðlínu stofnvega nema leyfi Vegagerðarinnar komi til. Eldri vegi fylgdi áhrifasvæði samkvæmt þessu ákvæði, sem taka varð tillit til við ákvörðun bóta, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 349/2004, sem birtur er í dómasafni 2005 bls. 1237. Breikkun vegarins leiddi til þess að áhrifasvæði meðfram honum, sem áður náði 24 metra út frá vegbrún hvorum megin, er nú 10 metrar. Ekki féllu frekari kvaðir á land utan við vegbrún eftir framkvæmdirnar en þegar hvíldu á því, en hluti lands, sem áður taldist til áhrifasvæðis, var tekinn eignarnámi vegna breikkunar vegarins. Að þessu virtu verður fallist á kröfu aðaláfrýjanda, sem að þessu lýtur.

Aðaláfrýjandi mótmælir að honum verði gert að greiða bætur fyrir geil, sem myndaðist við framkvæmdir milli vegskála og eldri vegar. Sú spilda var ekki tekin eignarnámi og í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta var ekki vísað til 12. gr. laga nr. 11/1973 til að fella hana undir eignarnám, heldur sagði þar að við ákvörðun bóta væri litið til þess að spildan hafi orðið illnýtanleg. Af hálfu gagnáfrýjanda hafa engar frekari skýringar verið gefnar á þessu og verður aðaláfrýjanda ekki gert að greiða bætur fyrir þessa spildu eins og málið liggur fyrir. Krafa aðaláfrýjanda í þessum þætti málsins verður samkvæmt öllu framanröktu tekin til greina.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, R-kk-ef S-kk-ef.

Viðurkennt er að eignarnám Vegagerðarinnar í landi jarðarinnar Syðri-Fjarðar í Sveitarfélaginu Hornafirði vegna framkvæmda, sem hófust árið 2004, hafi aðeins tekið til 5,61 hektara lands undir vegarstæði.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.