418/2012

Fallist var á kröfu E, Ó, S og SE að forgangshlutir í L ehf. hafi breyst í almenna hluti við samruna félagsins við dótturfélag sitt M ehf. undir nafni hins síðarnefnda, m.a. með vísan til beinna fyrirmæla í samþykktum félagsins sem í gildi voru þegar samruninn átti sér stað og þess að ekki hefði verið leitast við að breyta ákvæðum samþykktanna fyrir samrunann. Þá var einnig fellt úr gildi tiltekið hluthafasamkomulag milli MT B.V. annars vegar og E, Ó, S og SE hins vegar. Í dómi Hæstaréttar var átalið hversu mjög meðferð málsins hefði dregist í héraði frá því málið var þingfest og þar til því var úthlutað til þess dómara, sem á endanum kvað upp dóm í því.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. júní 2012. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefndu. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast þau þess að ákvæði 2. mgr. 21. gr. samþykkta Mogul Holding ehf. verði dæmt ógilt ,,samhliða því sem hluthafasamkomulag dags. 30.11.2007 milli Mango Tree B.V. (áður Brú II Venture Capital Fund S.C.A., SICAR) verði dæmt ógilt“ og að áfrýjanda verði gert að greiða þeim málskostnað fyrir Hæstarétti.

I

Eftir að nokkrum hluta krafna stefndu hafði verið vísað frá héraðsdómi með úrskurði 13. ágúst 2010 gerðu þau þær kröfur aðallega að viðurkennt yrði að forgangshlutir í Mogul Holding ehf. hafi breyst í almenna hluti við samruna Leikhúsmógúlsins ehf. við dótturfélag sitt undir nafni hins síðarnefnda og að hluthafasamkomulag 30. nóvember 2007 milli forvera áfrýjanda annars vegar og stefndu hins vegar yrði dæmt ógilt. Til vara gerðu þau þá kröfu að ákvæði 2. mgr. 21. gr. samþykkta Mogul Holding ehf. yrði dæmt ógilt. Í dómi héraðsdóms var fallist á aðalkröfu stefndu. Kom því varakrafa þeirra ekki til úrlausnar þar fyrir dómi. Eins og áður greinir krefjast stefndu þess fyrir Hæstarétti aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur en til vara að ákvæði 2. mgr. 21. gr. samþykkta Mogul Holding ehf. verði dæmt ógilt samhliða því sem hluthafasamkomulag 30. nóvember 2007 milli forvera áfrýjanda og stefndu verði dæmt ógilt. Í þessu felst að ef aðalkröfu yrði hafnað ætti engu að síður að taka hluta hennar aftur til úrlausnar við umfjöllun um varakröfu. Þetta er þversögn í málatilbúnaði stefndu, sem ekki getur komið til álita ef til úrlausnar varakröfunnar kemur. Verður því litið svo á að varakrafa stefndu lúti eingöngu að því að 2. mgr. 21. gr. samþykkta Mogul Holding ehf. verði ógilt.

II

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram stofnuðu stefndu ásamt einum öðrum, sem síðar seldi hlut sinn tveimur mönnum, einkahlutafélagið Leikhúsmógúlinn á árinu 2000 í þeim tilgangi að setja upp sýningar á leikritinu Hellisbúanum í Þýskalandi. Hafði áður verið samið við höfund verksins um sýningarréttinn og greiðslur fyrir hann. Þegar til stóð að semja við höfundinn um sýningar á verkinu um allan heim á árinu 2006 var ákveðið að leita að fjárfesti sem væri tilbúinn til þess að kaupa hlut í einkahlutafélaginu og leggja fram fé til að taka þátt í að auka hlutaféð. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir því hverjir fjárfestu í einkahlutafélaginu og hvernig var að öðru leyti aflað fjár til þeirra verkefna sem til stóð að ráðast í. Nægði það fé til að greiða höfundi verksins 16.500.000 bandaríkjadali fyrir sýningarréttinn að leikverkinu. Af þessu fé skyldu nýir eigendur, sem áfrýjandi leiðir rétt sinn frá, leggja fram 7.200.000 bandaríkjadali, en fyrri eigendur 3.000.000 í sömu mynt.

Þegar samið var um þátttöku nýrra eigenda hluta í félaginu og fjárframlög var gert hluthafasamkomulag 21. ágúst 2006. Tilgangur þess og samninga sem því tengdust var að tryggja forgangsstöðu þeirra sem um þetta leyti lögðu fram fjármuni til félagsins. Samkvæmt því var heildarnafnverð hluta í félaginu 4.578.750 krónur, þar af voru svonefndir almennir hlutir að nafnverði 3.330.000 krónur en forgangshlutir að nafnverði 1.248.750 krónur. Í hluthafasamkomulaginu var jafnframt samið um ýmis önnur atriði svo sem forkaupsrétt og takmarkanir á framsali hluta. Sama dag var gerður samningur um ,,áskrift að forgangshlutum með breytirétti“ í félaginu. Í 3. grein þess samkomulags voru ákvæði um réttindi þeirra sem áttu forgangshluti í félaginu umfram eigendur almennra hluta. Skyldu þeir meðal annars eiga sérstakan rétt til arðs umfram eigendur almennra hluta, sérstakan rétt til greiðslna við slit félagsins, rétt til þess að krefjast innlausnar á hlutum sínum o.fl. Í grein 3.4 í samkomulaginu sagði meðal annars: ,,Sjálfkrafa umbreyting: Forgangshlutir skulu breytast sjálfkrafa í almenna hluti á því breytiverði sem þá gildir, ... (iii) þegar samningur tekur gildi um samruna, yfirtöku eða sölu á ráðandi hlut í félaginu eða nær öllum eignum þess, þ.á m. hugverkaréttindum félagsins til grandlauss þriðja aðila á verði á hlut sem nemur a.m.k. 3,5 földu upphafskaupverði hlutar (að teknu tilliti til útgáfu jöfnunarhluta, arðgreiðslna umfram 8%, sbr. skilgreiningu í gr. 3.1 að ofan, og atvika af þeim toga).“

Samþykktum félagsins var breytt 21. ágúst 2006 til samræmis við þá samninga sem gerðir höfðu verið. Þar var tilgreind skipting hluta í almenna hluti og forgangshluti eins og áður greinir, sérstök réttindi forgangshluta og aðrar reglur um þá. Í 4. grein samþykktanna var ákvæði um hvaða atvik yllu því að forgangshlutir breyttust í almenna hluti og var það sama efnis og áður hefur verið lýst.

Í 13. grein samþykktanna var áskilið að samþykki allra hluta í félaginu þyrfti til tiltekinna ákvarðana og 51% forgangshluta til ýmissa annarra ákvarðana þar á meðal tiltekinna ákvarðana sem lutu að stöðu forgangshluta í félaginu.

Í 22. grein samþykktanna sagði að þeim mætti breyta á lögmætum aðal- eða aukafundi þannig að breytingin væri samþykkt með 2/3 hlutum samanlagt greiddra atkvæða forgangshluta og almennra hluta, svo og með samþykki hluthafa sem réðu yfir að minnsta kosti 2/3 þeirra hluta sem farið væri með atkvæði fyrir á fundinum, enda væri annað atkvæðamagn ekki áskilið í lögum. Auk þess væri það skilyrði fyrir því að breytingar á samþykktum teldust gildar að þær hefðu verið samþykktar með 51% heildaratkvæða forgangshluta hið minnsta. Samþykktum var breytt á hluthafafundi 17. apríl 2008 án þess að þær breytingar hafi sérstaka þýðingu fyrir álitaefni málsins.

Annað hluthafasamkomulag milli stefndu og forvera áfrýjanda var gert 30. nóvember 2007. Með því var samið um hverjir skyldu vera stjórnarmenn í félaginu, en af þeim skyldu stefndu velja einn, forverar áfrýjanda einn og stjórnarformaður skyldi vera nafngreindur einstaklingur.

Þá var undirritaður 23. júlí 2008 samningur allra hluthafa í félaginu sem nefndur var ,,Samþykki hluthafa og eftirgjöf“. Þar var samið um að forverar áfrýjanda mættu framselja hluti sína í félaginu til hans, án þess að aðrir hluthafar neyttu forkaupsréttar eða annarra réttinda, sem þeir kynnu ella að öðlast við framsalið. Áfrýjandi undirritaði samninginn og lýsti því yfir að hann væri bundinn af þeim samningum, sem áður höfðu verið gerðir á vettvangi félagsins og lýst hefur verið.

Í skrá um eigendur hluta í félaginu sem staðfest var af stjórn 9. september 2008 var skipting hluta í almenna hluti og forgangshluti eins og áður er fram komið. Þar kom einnig fram að auk stefndu væru tveir menn eigendur hluta í félaginu og ætti annar þeirra, G-kk-nf M-kk-nf, einungis almenna hluti í því. Áfrýjandi var aðeins skráður fyrir forgangshlutum, en allir aðrir áttu hluti í báðum hlutaflokkum.

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi samþykktu stjórnir einkahlutafélaganna Leikhúsmógúlsins og Mogul Holding, en sömu menn sátu í stjórnum beggja félaganna, að sameina þau þannig að hið síðarnefnda rynni inn í hið fyrrnefnda og að samþykktir þess giltu eftir samrunann, en félagið skyldi þó bera nafn hins síðarnefnda. Sameiningin skyldi miðast við 30. júní 2008 og gögn um sjálfan samrunann, þar með talið samþykktir félagsins, voru móttekin hjá fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra 13. mars 2009. Samkvæmt hlutaskrá í félaginu frá mars 2009 voru eigendur hluta hinir sömu og fyrir samrunann og skipting eignarhluta hin sama.

Lögmaður stefndu ritaði bréf fyrir þeirra hönd 3. apríl 2009 þar sem tilkynnt var að í kjölfar sameiningarinnar hefðu forgangshlutir í félaginu sjálfkrafa breyst í almenna hluti ,,sbr. lið (iii) í 5. mgr. 4. gr. samþykkta félagsins.“ Var þess krafist að hluthafafundur yrði haldinn og þar tekinn fyrir dagskrárliðurinn; kjör stjórnar. Af hálfu áfrýjanda var því mótmælt að samruni móðurfélagsins Leikhúsmógúlsins ehf. og dótturfélagsins Mogul Holding ehf. hefði þau áhrif á stöðu forgangshluta sem stefndu héldu fram.

Stefndu höfðuðu málið gegn áfrýjanda, félaginu sjálfu og B-kk-þgf J-kk-þgf í júní 2009. Hluta krafna þeirra var, eins og fyrr greinir, vísað frá héraðsdómi með úrskurði 13. ágúst 2010, sem ekki er til endurskoðunar fyrir Hæstarétti nema að því leyti, að áfrýjandi krefst frávísunar málsins í heild frá héraðsdómi.

III

Kröfu sína um frávísun málsins reisir áfrýjandi í fyrsta lagi á því að málið sé höfðað til breytinga á samþykktum Mogul Holding ehf. án þess að öllum eigendum hluta í félaginu sé stefnt. Auk málsaðila sé G-kk-nf M-kk-nf hluthafi í félaginu og því hafi hann þurft að eiga aðild að málinu, enda hafi dómur áhrif á réttindi og skyldur allra hluthafa. Verði því að vísa málinu frá héraðsdómi samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í öðru lagi er frávísunarkrafa áfrýjanda á því reist, að kröfur stefndu séu ódómtækar þar sem það eigi ekki undir dómstóla að ákvarða hvort efni samþykkta Mogul Holding ehf. skuli breytast eður ei. Það sé aðeins í valdi hluthafafundar í félaginu að taka ákvörðun um hvort forgangshlutir skuli breytast í almenna hluti. Samruninn hafi verið samþykktur á þeirri forsendu að samþykktir Leikhúsmógúlsins ehf. skyldu gilda óbreyttar í hinu sameinaða félagi. Hafi stjórn yfirtökufélagsins verið óheimilt að taka ákvörðun um samrunann nema því aðeins að samþykktir þess giltu áfram óbreyttar, sbr. 2. mgr. 99. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Þá bendir áfrýjandi á að þær samþykktir, sem stjórn hins sameinaða félags sendi til fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra, hafi verið óbreyttar að öðru leyti en því er varðar nafn félagsins. Í þriðja lagi kveður áfrýjandi að málssókn stefndu sé ekki beint að því að fá ógilda ákvörðun hluthafafundar eða stjórnar félagsins eins og nauðsynlegt hefði verið ef stefndu vildu ekki una slíkum ákvörðunum. Í fjórða lagi telur áfrýjandi viðurkenningarkröfuna ódómtæka af þeirri ástæðu að engin grein sé gerð fyrir því með hvaða hætti forgagnshlutir skuli breytast í almenna hluti, hvert skiptihlutfall skuli vera, frá hvaða tíma breytingin skuli eiga sér stað og hvernig skuli fara með rétt forgangshluta til uppsafnaðrar en ógreiddrar arðgreiðslu og ýmis önnur álitaefni. Viðurkenningarkrafa á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 leiði ekki til ,,réttarskapandi niðurstöðu fyrir stefndu og [sé] því í raun lögspurning“ sem eigi að leiða til frávísunar hennar frá dómi.

Ekki er um það deilt að G-kk-nf M-kk-nf á einungis almenna hluti í Mogul Holding ehf. Verði fallist á kröfu stefndu, verður sú breyting á, að þeir sem eiga forgangshluti í félaginu verða eigendur almennra hluta. Um eftirfarandi uppgjör í kjölfar slíks viðurkenningardóms verður ekki dæmt í þessu máli. Í 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 er mælt fyrir um að ef fleiri en einn eigi óskipt réttindi eða beri óskipta skyldu, eigi þeir óskipta aðild að dómsmáli. Vegna stöðu G-kk-ef M-kk-ef sem eiganda almennra hluta eru réttindi hans og skyldur ekki óskiptar með þeim sem eiga forgangshluti í félaginu á þann hátt að nauðsynlegt hafi verið að stefna honum í málinu. Ekki verður fallist á að dómstólar séu ekki bærir til að dæma um ágreiningsefni máls þessa, sbr. meginreglu 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Þá er hafnað röksemdum um að stefndu geti ekki á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laganna leitað viðurkenningar dómstóla á því að inntak réttinda þeirra sem hluthafa í Mogul Holding ehf. sé með tilteknum hætti, enda er um það ágreiningur með aðilum og lögvarðir hagsmunir þeirra af úrlausn hans ótvíræðir. Sem fyrr greinir verður í máli þessu dæmt um viðurkenningarkröfu stefndu og eftir atvikum kröfu um ógildingu annað hvort hluthafasamkomulags 30. nóvember 2007 eða tiltekins ákvæðis í samþykktum Mogul Holding ehf. Á hinn bóginn verður ekki dæmt um hvernig greitt verður úr stöðu aðila, ef á viðurkenningarkröfu stefndu verður fallist. Eru því ekki þeir annmarkar á málatilbúnaði stefndu að kröfur þeirra séu ekki dómtækar.

Samkvæmt framansögðu verður hafnað kröfu áfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi.

IV

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að réttaráhrif samruna einkahlutafélaganna Leikhúsmógúlsins og Mogul Holding hafi meðal annars verið þau að forgangshlutir hafi sjálfkrafa breyst í almenna hluti. Varð þessi breyting vegna beinna fyrirmæla í 5. málsgrein 4. greinar samþykkta félagsins sem í gildi voru þegar samruninn átti sér stað. Getur viðhorf einstakra stjórnarmanna, sem þó er ekki upplýst um, ekki haggað þessari niðurstöðu, sem leiðir af ótvíræðu orðalagi samþykktanna. Þá er fallist á með héraðsdómi að atvik sem síðar urðu og þar eru rakin hafi ekki leitt til þess að sjálfkrafa breyting forgangshluta í almenna hluti ætti að ganga til baka. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir.

Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms verður staðfest. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði.

Héraðsdómari sá, er málið dæmdi í héraði, tók við meðferð þess 25. nóvember 2011. Engar aðfinnslur eru við meðferð málsins frá þeim degi.

Málið var þingfest í héraði 30. júní 2009 og skiluðu stefndu í héraði greinargerðum 6. október sama ár. Málið var fyrst tekið fyrir, eftir úthlutun þess til dómara, 14. desember 2009 og flutt um frávísunarkröfu stefndu þar fyrir dómi 28. janúar 2010. Málið var endurflutt um þennan þátt þess fimm mánuðum síðar, 29. júní 2010. Úrskurður var fyrst kveðinn upp 13. ágúst sama ár, eftir að gætt hafði verið 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Að liðnum fimm mánuðum, 18. janúar 2011, var málið næst tekið fyrir og þá veittur frestur til 3. febrúar sama ár til þess að afla þýðingar á einu dómskjali. Málið var ekki tekið fyrir þann dag heldur ellefu mánuðum síðar, 6. desember 2011, eftir að því hafði skömmu áður verið úthlutað til annars dómara. Engar haldbærar skýringar eru á þeim ítrekaða drætti sem varð á meðferð málsins þar til því var úthlutað á ný til þess dómara, er á endanum kvað upp dóm í því. Verður að átelja þann mikla drátt sem varð á málsmeðferðinni frá þingfestingu þess til 25. nóvember 2011.

Dómsorð:

Viðurkennt er að forgangshlutir í Leikhúsmógúlnum ehf. kt. 450100-3660, hafi breyst í almenna hluti við samruna félagsins við dótturfélag sitt, Mogul Holding ehf., kt. 600106-2600, 30. júní 2008, undir nafni hins síðarnefnda.

Fellt er úr gildi hluthafasamkomulag 30. nóvember 2007, milli áfrýjanda Mango Tree B.V., áður Brú II Venture Capital Fund S.C.A., SICAR, annars vegar og stefndu, E-kk-ef Ó-kk-ef, Ó-kk-ef A-kk-ef E-kk-ef, S-kvk-ef E-kvk-ef og S-kvk-ef E-kvk-ef, hins vegar.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms skal vera óraskað.

Áfrýjandi greiði stefndu hverju fyrir sig málskostnað fyrir Hæstarétti, 200.000 krónur.