239/2003

Grunnskólakennarinn H krafðist þess að laun, sem hún hafði þegið meðan á námsleyfi hennar stóð, yrðu greidd samkvæmt hærri launaflokki en gert var. Beindi H kröfum sínum óskipt að A og n. A var sýknaður vegna aðildarskorts. Hvorki var talið að lög né kjarasamningar kvæðu á um hvaða laun skyldi greiða kennurum í námsleyfi. Í ljósi þess hlutverks sem n er falið með 25. gr. laga nr. 66/1995 var það talið á verksviði n að setja slíkar reglur að gættum almennum stjórnsýslureglum. Talið var að á grundvelli fyrri framkvæmdar og reglna um n, sem giltu á þeim tíma sem H var veitt námsleyfið og þegar hún hóf töku þess, hafi H getað haft réttmætar væntingar um að njóta fullra launa í námsleyfinu. Stjórn n hafi ekki verið heimilt að láta nýjar reglur um laun í námsleyfum taka gildi varðandi H eftir að hún hafði hafið töku námsleyfis síns. Því hafi H átt rétt á að njóta í námsleyfinu fastra launa er starfinu fylgdu eins og verið hafði í eldri framkvæmd. Var n dæmdur til að greiða H umkrafða fjárhæð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Akraneskaupstaður skaut málinu til Hæstaréttar 19. júní 2003 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Námsleyfasjóður grunnskólakennara áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 19. júní 2003 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og að áfrýjendur verði dæmdir til að greiða henni óskipt málskostnað fyrir Hæstarétti.

I.

Stefnda er grunnskólakennari við Grundaskóla á Akranesi. Stefnda sótti um námsleyfi 30. september 2000. Var umsókninni beint til Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem samkvæmt 25. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla, annast skrifstofuhald fyrir áfrýjandann námsleyfasjóð. Laut umsóknin að námsleyfi í 12 mánuði „tímabilið“ 2001 til 2002. Á umsóknareyðublaðinu voru reitir fyrir launaflokk og launaþrep, sem stefnda fyllti út. Stjórn áfrýjandans námsleyfasjóðs svaraði erindinu 27. nóvember sama árs og samþykkti að veita stefndu umbeðið námsleyfi skólaárið 2001 til 2002. Var þar meðal annars tekið fram að staðfesting viðkomandi skóla og frekari gögn um námið þyrftu að hafa borist fyrir 1. mars 2001. Ekki var í svarinu vikið að launakjörum stefndu í námsleyfinu.

Þann 9. janúar 2001 var undirritaður nýr kjarasamningur milli launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands fyrir grunnskóla. Í samningnum fólust róttækar kerfisbreytingar á launum kennara, sem taka skyldu gildi 1. ágúst 2001, en fyrri kjarasamningur var framlengdur til þess tíma með tilteknum breytingum.

Stefnda hóf námsleyfi sitt 1. ágúst 2001. Voru henni þann dag greidd „laun í námsleyfi“ fyrir ágústmánuð miðað við launaflokk 236.5 í nýja kjarasamningnum. Launin voru innt af hendi af áfrýjandanum Akraneskaupstað á launaseðli merktum kaupstaðnum. Var sami háttur hafður á um greiðslu launa til stefndu í upphafi hvers mánaðar í námsleyfinu til og með greiðslu vegna marsmánaðar 2002, að öðru leyti en því að eftir ágústmánuð 2001 voru námsleyfislaunin miðuð við launaflokk 235.5.

Stjórn áfrýjandans námsleyfasjóðs kom saman til fundar 14. ágúst 2001 og tók samhljóða ákvörðun um laun kennara og skólastjóra í námsleyfi skólaárið 2001 til 2002. Í henni kom meðal annars fram að allir kennarar í námsleyfi skyldu fá grunnlaun samkvæmt launaflokki 232 í nýgerðum kjarasamningi. Við þennan launaflokk skyldu þó bætast launaflokkar annars vegar vegna menntunar og leyfisbréfs en hins vegar vegna símenntunar og var um þessa flokka vísað til tiltekinna greina kjarasamningsins. Var námsleyfisþegum og „launagreiðendum þeirra“, þar á meðal stefndu og áfrýjandanum Akraneskaupstað, tilkynnt þessi ákvörðun með bréfi daginn eftir.

Með bréfi 29. ágúst 2001 mótmælti Kennarasamband Íslands framangreindri ákvörðun námsleyfasjóðs og krafðist þess að kennarar og skólastjórar nytu sömu launa í námsleyfi og þeir væru með í starfi. Með bréfi 10. október sama árs fór Félag grunnskólakennara þess á leit við námsleyfasjóð að þeim félagsmönnum, sem í orlofi væru skólaárið 2001 til 2002 yrðu til viðbótar fyrri ákvörðun greiddir tveir launaflokkar úr svonefndum skólastjórapotti samkvæmt grein 1.3.2 í kjarasamningnum. Áfrýjandinn námsleyfasjóður hafnaði erindi síðarnefnda félagsins 7. nóvember 2001 með vísan til fyrrnefndrar bókunar á stjórnarfundinum 14. ágúst. Félag grunnskólakennara mun hafa gert sams konar kröfu um hækkun launa í námsleyfi á hendur áfrýjandanum Akraneskaupstað með bréfi 9. janúar 2002. Því hafnaði Akraneskaupstaður 5. febrúar 2002 með vísan til þess að kaupstaðurinn greiddi þessi laun í umboði áfrýjandans námsleyfasjóðs og hefði ekki vald til að ákveða kjör kennara í námsleyfi.

Í máli þessu gerir stefnda kröfu til þess að áfrýjendum verði óskipt gert að greiða sér laun í námsleyfi samkvæmt launaflokki 238.5 í margnefndum kjarasamningi á tímabilinu ágúst 2001 til mars 2002. Tekur fjárkrafa hennar mið af mun á þessum launaflokki og þeim launaflokkum, sem hún samkvæmt framansögðu fékk greitt eftir á meðan á námsleyfinu stóð. Ekki er tölulegur ágreiningur um þá kröfu.

II.

Í 25. gr. laga nr. 66/1995, sbr. 1. gr. laga nr. 1/1997, er kveðið á um að sveitarstjórnir greiði upphæð er svari til 1,3% dagvinnulauna kennara og skólastjóra í sérstakan sjóð. Úr sjóði þessum skulu greidd laun kennara og skólastjóra vegna námsleyfa allt að einu ári. Stjórn sjóðsins er skipuð fimm mönnum, tveimur tilnefndum af heildarsamtökum kennara á skyldunámsstigi og þremur af Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Skal stjórnin meta umsóknir um framlög úr sjóðnum og ákveða árlega úthlutun, sem lokið skal fyrir 1. desember ár hvert. Þá skal stjórn sjóðsins setja sér starfsreglur og birta þær.

Þrátt fyrir skýrt lagaákvæði um að laun kennara í námsleyfum skuli greidd úr sjóðnum hefur framkvæmdin verið sú að einstök sveitarfélög hafa annast greiðslu námsleyfislaunanna, en fengið útgjöldin endurgreidd frá námsleyfasjóði á þriggja mánaða fresti. Var sá háttur hafður á um greiðslu námsleyfislauna stefndu. Ekki liggja í málinu fyrir neinir formlegir samningar milli áfrýjandans námsleyfasjóðs og einstakra sveitarfélaga varðandi þetta fyrirkomulag. Stefnda heldur því fram að þessi framkvæmd hafi helgast af því að áfrýjandinn námsleyfasjóður hafi ekki átt aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og kennarar í námsleyfi hafi því ekki getað áunnið sér lífeyrisrétt í þeim sjóði, að minnsta kosti ekki í B-deild hans, ef námsleyfasjóðurinn væri launagreiðandi. Áfrýjandinn námsleyfasjóður tekur undir að aðgangur að þessum lífeyrissjóði kunni að vera ein ástæða fyrir framkvæmdinni, sem hafi að þessu leyti verið ákveðin kennurum til hagsbóta, en á hinn bóginn hafi þessi háttur á afgreiðslu launanna horft til einföldunar í framkvæmd.

Samkvæmt framansögðu er skýrlega kveðið á um það í 25. gr. laga nr. 66/1995 að laun í námsleyfi kennara skuli greidd úr námsleyfasjóði. Ljóst er og að allur kostnaður vegna greiðslu launa í námsleyfum er borinn af sjóðnum. Einnig er ljóst samkvæmt sama ákvæði að allar ákvarðanir, er tengjast því hvort einstökum kennara er veitt námsleyfi og hversu lengi, eru teknar af áfrýjandanum námsleyfasjóði án nokkurrar þátttöku viðkomandi sveitarfélags. Sjóðurinn setur sér einnig starfsreglur, sem um leið eru almennar reglur varðandi námsleyfin. Þá hafa ákvarðanir um greiðslu námsleyfislauna verið teknar af stjórn námsleyfasjóðs, þar á meðal sú ákvörðun, sem um er deilt í máli þessu. Þegar þetta er allt virt, sem og það að stefnda var ekki við störf hjá áfrýjandanum Akraneskaupstað meðan á námsleyfi hennar stóð, verður að telja að kröfum vegna launa í námsleyfi verði réttilega beint að áfrýjandanum námsleyfasjóði en sýkna beri áfrýjandann Akraneskaupstað vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Breytir engu í þeim efnum þótt Akraneskaupstaður hafi samkvæmt framansögðu í framkvæmd annast greiðslu námslaunanna til stefndu í umboði námsleyfasjóðs og þar með sinnt öllum þeim skyldum, sem því fylgdu, svo sem greiðslu í lífeyrissjóð og til stéttarfélags enda voru þau útgjöld endurgreidd af hálfu áfrýjandans námsleyfasjóðs með sama hætti og námsleyfislaunin. Það fær heldur ekki breytt þessari niðurstöðu þótt þessi framkvæmd kunni að hafa skapað stefndu réttindi, er tengd eru starfsaldri, umfram það sem ella hefði orðið.

Rétt er að stefnda og áfrýjandinn Akraneskaupstaður beri hvor sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti.

III.

Í 40. gr. laga nr. 63/1974 um grunnskóla voru ákvæði um námsleyfi kennara. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar gat menntamálaráðuneytið veitt kennara orlof allt að einu ári með föstum embættislaunum, ef það mat umsókn hans fullnægjandi. Í lögum nr. 49/1991 um grunnskóla, sem leystu fyrrgreind lög af hólmi, voru hliðstæð ákvæði í 42. gr., en þar var í 1. mgr. einnig kveðið á um að veita mætti kennara námsleyfi á föstum launum í allt að eitt ár. Er ágreiningslaust að í gildistíð þessara laga var framkvæmd ríkisins á launagreiðslum í námsleyfum kennara þannig að þeir nutu þeirra föstu launa, er starfi þeirra fylgdu.

Með lögum nr. 66/1995, sem leystu af hólmi lög nr. 49/1991, var rekstur grunnskóla fluttur frá ríki til sveitarfélaga. Ákvæði um námsleyfi kennara er í 25. gr. þeirra, en þar er, eins og að framan er rakið, kveðið á um að úr námsleyfasjóði skuli kennurum greidd laun. Hér er ekki kveðið á um að greiða skuli föst laun andstætt því sem gert var í eldri ákvæðum. Í athugasemdum með greininni í frumvarpi til grunnskólalaga var tekið fram að ákvæðum greinarinnar væri „ætlað að viðhalda sams konar möguleikum kennara og skólastjóra til námsleyfa og gilt hafa skv. 42. gr. gildandi grunnskólalaga.“ Þá var gildistaka laganna meðal annars háð því skilyrði samkvæmt b. lið 57. gr. þeirra að Alþingi hefði samþykkt lög um ráðningarréttindi kennara, sem tryggi þeim efnislega óbreytt ráðningarréttindi hjá nýjum vinnuveitanda.

Stefnda heldur því fram að í ljósi eldri lagaákvæða og langrar hefðar um framkvæmd þeirra, sem og með hliðsjón af framangreindum ummælum um 25. gr. í greinargerð og ákvæði 57. gr., verði að líta svo á lög standi því í vegi að laun kennara í námsleyfi verði ákveðin önnur en föst laun, er fylgja starfi þess kennara er námsleyfi fær. Eins og að framan er rakið er í núgildandi lögum ekki kveðið á um að greiða skuli kennurum í námsleyfi föst laun andstætt því sem áður var. Enda þótt ljóst sé af framangreindum ummælum í greinargerð með 25. gr. grunnskólalaganna að vilji hafi staðið til þess að lögin leiddu ekki til breytinga á möguleikum kennara til námsleyfa verður ekki talið að þau ummæli né önnur framangreind rök stefndu leiði til þess að skýra verði ákvæðið svo að lögbundið sé að námsleyfislaun kennara skuli samsvara föstum launum, er hann hefði haft í starfi.

Í framangreindum kjarasamningi Kennarasambands Íslands og launanefndar sveitarfélaga um grunnskóla eru engin efnisákvæði um laun kennara í námsleyfi og er áfrýjandinn námsleyfasjóður ekki aðili að samningnum. Í 10. kafla samningsins er fjallað um endurmenntun og eftirmenntun. Þar er í grein 10.1 varðandi framhaldsnám kennara vísað til ákvæða laga um grunnskóla og reglna áfrýjandans námsleyfasjóðs. Verður ekki talið að ákvæði kjarasamningsins standi því í vegi að laun kennara í námsleyfi verði ákveðin önnur en föst laun, er starfi hans fylgja. Þá verður heldur ekki séð að 24. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna eigi við um ákvörðun launa kennara í námsleyfum.

Samkvæmt framansögðu verður hvorki talið að lög né kjarasamningar kveði á um hvaða laun skuli greiða kennurum í námsleyfi. Verður að telja í ljósi þess hlutverks, sem áfrýjandanum námsleyfasjóði er falið með 25. gr. laga nr. 66/1995, að það sé á hans verksviði að setja slíkar reglur að gættum almennum stjórnsýslureglum.

Aðila greinir ekki á um að frá gildistöku laga nr. 66/1995 fram til 1. ágúst 2001 voru laun kennara í námsleyfi miðuð við föst laun er starfinu fylgdu eins og verið hafði í gildistíð eldri grunnskólalaga. Það voru því þær reglur sem giltu í lok ársins 2000 þegar umsókn stefndu um námsleyfið var samþykkt. Samkvæmt 6. mgr. 25. gr. laga nr. 66/1995 skal stjórn áfrýjandans námsleyfasjóðs setja sér starfsreglur og birta þær. Meðal gagna málsins eru ódagsettar reglur um sjóðinn, sem ekki er ágreiningur um að gilt hafi á þeim tíma er stefndu var veitt námsleyfið og þegar hún hóf töku þess. Í þessum reglum eru ekki ákvæði um hver vera skuli laun kennara í námsleyfum. Af 4. gr. þeirra, sem fjallar um skilyrði fyrir veitingu námsleyfa, verður þó ekki betur séð en gengið sé út frá því að miðað skuli við föst laun í þeim efnum. Stefnda gat því þegar umsókn hennar var samþykkt síðla árs 2000, haft réttmætar væntingar um að njóta fullra launa í námsleyfinu. Eins og að framan er rakið voru í janúarmánuði 2001 undirritaðir nýir kjarasamningar, sem fólu í sér róttækar breytingar á launakerfi kennara. Þessar breytingar gáfu stjórn námsleyfasjóðs fullt tilefni til að taka nýjar ákvarðanir um launaviðmiðun í námsleyfum kennara á komandi skólaári. Það bar sjóðsstjórninni þó að gera án ástæðulauss dráttar í ljósi þess sem að framan er rakið. Þessa gætti sjóðstjórnin ekki heldur tók ákvörðun sína 14. ágúst 2001, tveimur vikum eftir að námsleyfi stefndu hófst, og því var reglunum ætlað að gilda með afturvirkum hætti gagnvart stefndu. Verður að telja að stjórn áfrýjandans námsleyfasjóðs hafi ekki verið heimilt með samþykkt í ágústmánuði 2001 að láta nýjar reglur um laun í námsleyfum taka gildi varðandi stefndu, sem þá hafði hafið töku námsleyfis síns. Átti hún því rétt á að njóta í námsleyfinu fastra launa er starfinu fylgdu eins og verið hafði í eldri framkvæmd.

Með hinum nýja kjarasamningi voru, eins og að framan er rakið, gerðar miklar breytingar á launakerfi kennara. Var skólastjórum meðal annars falið vald til að ákveða kennurum viðbótarlaunaflokka úr svonefndum skólastjórapotti samkvæmt grein 1.3.2 og skyldi sú ákvörðun endurskoðuð árlega. Það var því engan veginn eins augljóst og verið hafði í gildistíð eldri kjarasamnings að ákveða hvaða laun stefnda hefði haft ef hún hefði ekki farið í námsleyfi, en eðli málsins samkvæmt tók skólastjóri Grundaskóla ekki ákvörðun um úthlutun viðbótarlaunaflokka til stefndu skólaárið 2001 til 2002 þar sem hún var ekki í starfi. Af vottorði skólastjórans og framburði hennar fyrir héraðsdómi verður þó ráðið að stefnda hefði í starfi umrætt skólaár að minnsta kosti notið launa samkvæmt þeim launaflokki, sem hún miðar við í kröfugerð sinni og að framan er rakið. Verður krafa stefndu á hendur áfrýjandanum námsleyfasjóði grunnskólakennara því tekin til greina og sjóðurinn dæmdur til að greiða henni 128.731 krónu með vöxtum eins og í dómsorði greinir.

Áfrýjandinn námsleyfasjóður grunnskólakennara greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandinn Akraneskaupstaður skal vera sýkn af kröfu stefndu, H-kvk-ef F-kvk-ef Á-kvk-ef. Málskostnaður milli þessara aðila fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Áfrýjandinn námsleyfasjóður grunnskólakennara greiði stefndu, H-kvk-þgf F-kvk-þgf Á-kvk-þgf, 128.731 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 11.212 krónum frá 1. ágúst 2001 til 1. september sama árs, af 27.787 krónum frá þeim degi til 1. október sama árs, af 44.362 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama árs, af 60.937 krónum frá þeim degi til 1. desember sama árs, af 77.512 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2002, af 94.585 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama árs, af 111.658 krónum frá þeim degi til 1. mars sama árs en af 128.731 krónu frá þeim degi til greiðsludags.

Áfrýjandinn námsleyfasjóður grunnskólakennara greiði stefndu samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.