477/2002

H var gert að greiða 24,5% virðisaukaskatt af tollverði bóka á ensku sem hann flutti inn frá Bretlandi og Þýskalandi, en 14% virðisaukaskattur var lagður á innlendar bækur, sbr. 6. tl. 14. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Taldi hann að þessi greinarmunur færi í bága við 14. gr. EES-samningsins og krafðist þess að úrskurður ríkistollanefndar þar um yrði felldur úr gildi og honum endurgreiddur ofgreiddur virðisaukaskattur sem næmi þessum mismuni. Með vísan til 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið var talið að ákvæði 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins um bann við skattlagningu, sem væri til þess fallin að vernda óbeint framleiðsluvörur eins samningsaðila gagnvart framleiðsluvörum annarra aðila samningsins, bæri að skýra sem sérreglu um skattalega meðferð á innflutningi frá öðrum EES-ríkjum, er gengi framar eldra ákvæði laga nr. 50/1988 um lægri virðisaukaskatt af sölu bóka á íslenskri tungu. Hefði því verið óheimilt eftir að EES-samningnum var veitt lagagildi með lögum nr. 2/1993 að gera greinarmun á bókum á íslensku og öðrum tungum við álagningu virðisaukaskatts. Var úrskurður ríkistollanefndar því ógiltur og íslenska ríkinu gert að endurgreiða H umræddan mismun.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf B-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Héraðsdómi var áfrýjað 18. október 2002 að fengnu leyfi Hæstaréttar. Áfrýjandi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist, að kröfur stefnda verði lækkaðar og málskostnaður látinn falla niður.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og greinir í héraðsdómi eru málavextir óumdeildir. Stefndi keypti bækur á ensku frá Bretlandi og Þýskalandi á árinu 1999 og var við innflutninginn gert að greiða 24,5% virðisaukaskatt af tollverði þeirra samkvæmt tveimur tollskýrslum 26. júlí 1999 og einni 11. ágúst sama ár, samtals 3.735 krónur. Með bréfi til fjármálaráðherra 21. maí 1999 hafði stefndi meðal annars krafist þess, að hætt yrði að innheimta 24,5% virðisaukaskatt af bókum, sem fluttar væru inn frá öðrum ríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu, og þess í stað yrði lagður á þær 14% virðisaukaskattur, eins og lagður væri á innlendar bækur. Fjármálaráðuneytið taldi skattlagningu þessa ekki brjóta í bága við EES-samninginn og hafnaði erindi stefnda 16. júlí 1999. Stefndi kærði framangreinda álagningu til tollstjórans í Reykjavík og síðar ríkistollanefndar, sem staðfesti synjun tollstjóra á kröfu stefnda með úrskurði 22. desember 1999. Stefndi krefst þess í málinu, að þessi úrskurður ríkistollanefndar verði felldur úr gildi og áfrýjanda gert að endurgreiða sér ofgreiddan virðisaukaskatt, sem nemur mismuni 14% og 24,5% álagningar virðisaukaskatts á hinar innfluttu bækur, samtals að fjárhæð 1.601 krónu.

Við meðferð málsins í héraði var leitað ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um fimm tilteknar spurningar, sem fram koma í héraðsdómi, og eru svör dómstólsins 22. febrúar 2002 skilmerkilega reifuð í dóminum. Á grundvelli röksemda um hverja spurningu fyrir sig lét EFTA-dómstóllinn frá sér fara eftirfarandi ráðgefandi álit:

„1. Vald EES-ríkis til að leggja á virðisaukaskatt útilokar ekki beitingu EES-reglna.

2. Ákvæði í landslögum EES-ríkis, sem kveður á um að bækur á tungumáli þess beri lægri virðisaukaskatt en bækur á erlendum málum, samrýmist ekki 14. gr. EES-samningsins.

3. Slíkt ákvæði í landslögum verður ekki réttlætt með tilvísun til þeirra almannahagsmuna að bæta stöðu þjóðtungunnar.

4. Þegar ákvæði landslaga samrýmist ekki 14. gr. EES-samningsins og sú grein hefur verið innleidd í landslög, er upp komin sú staða sem skuldbinding EFTA-ríkjanna samkvæmt bókun 35 við EES samninginn gildir um, en hún er reist á þeirri forsendu, að EES-regla, sem innleidd hefur verið í landslög, skuli hafa forgang.“

II.

Með 1. - 3. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið er íslenskum dómstólum veitt heimild til að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Er það gert til þess að stuðla að samkvæmni í skýringum á ákvæðum EES-samningsins og þar með samræmdri framkvæmd hans, en það er eitt af meginmarkmiðum samningsins að mynda öflugt og einsleitt Evrópskt efnahagssvæði, er meðal annars grundvallist á sameiginlegum reglum og sömu samkeppnisskilyrðum, eins og kemur fram í 4. mgr. aðfararorða samningsins. Hafa Íslendingar skuldbundið sig til að gera allar viðeigandi ráðstafanir til að stuðla að þessum markmiðum, sbr. 3. gr. EES-samningsins. Þótt álit EFTA-dómstólsins séu ekki bindandi að íslenskum rétti leiðir af framansögðu, að íslenskum dómstólum er rétt að hafa hliðsjón af ráðgefandi áliti hans við skýringar á efni ákvæða EES-samningsins nema sérstakar ástæður mæli því í gegn, sbr. og dóma Hæstaréttar 18. nóvember og 16. desember 1999, bls. 4429 og 4916 í dómasafni.

Í spurningum Héraðsdóms Reykjavíkur til EFTA-dómstólsins var ekki gerður greinarmunur á 1. og 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins, þegar álits var leitað á því, hvort sú tilhögun bryti í bága við greinina, að lagður væri hærri virðisaukaskattur á bækur á erlendum tungumálum (24,5%) en á bækur á íslensku (14%). EFTA-dómstóllinn kaus að fara þá leið, án þess að rökstyðja það nánar, að reisa niðurstöðu sína um fyrstu og aðra spurningu Héraðsdóms Reykjavíkur á því, að regla í landslögum EES-ríkis, sem mælti svo fyrir, að virðisaukaskattur á bækur á tungu þess ríkis væri lægri en á bækur á erlendum tungum, væri andstæð 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins. Því væri ekki nauðsynlegt að taka til athugunar, hvort sú skattalega meðferð, sem væri hagstæð bókum á íslensku, bryti í bága við 1. mgr. 14. gr. samningsins. Þá var 10. gr. EES-samningsins heldur ekki tekin til athugunar, þar sem 10. og 14. gr. samningsins voru taldar útiloka hvor aðra samkvæmt dómaframkvæmd dómstóls Evrópubandalaganna og yrði þeim ekki beitt samtímis.

Þar sem ekki liggur fyrir álit EFTA-dómstólsins um þýðingu 1. mgr. 14. gr. EES-samningsins fyrir úrlausnarefni málsins og með hliðsjón af því, sem að framan er sagt um vægi ráðgefandi álits þessa dómstóls fyrir íslenskum dómstólum, þykir rétt að taka fyrst til athugunar 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins og kanna, hvort hún leysir úr ágreingsefni þessa máls. Í því sambandi er þess jafnframt að gæta, eins og fram kemur í áliti EFTA-dómstólsins, að það er hinn almenni tilgangur 14. gr. EES-samningsins að tryggja frjálsa vöruflutninga við eðlilegar samkeppnisaðstæður milli ríkja á hinu Evrópska efnahagssvæði með því að koma í veg fyrir alla vernd, sem kynni að stafa af skattlagningu innanlands, er felur í sér mismunun gagnvart framleiðsluvörum annarra aðildarríkja, og að tryggja að innlend skattlagning hafi engin áhrif á samkeppni milli innlendrar og innfluttrar framleiðslu.

III.

Í 1. mgr. 14. gr laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt er svo fyrir mælt, að virðisaukaskattur skuli vera 24,5% og renni hann í ríkissjóð, sbr. lög nr. 119/1989. Með lögum nr. 111/1992 var 2. mgr. aukið við 14. gr. virðisaukaskattslaganna þess efnis, að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. skyldi virðisaukaskattur af tiltekinni vöru og þjónustu vera 14%. Í 6. tl. hins nýja ákvæðis var sala bóka á íslenskri tungu, jafnt frumsaminna sem þýddra, felld undir hið lægra skatthlutfall. Þegar ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins í þessu máli lá fyrir var sú breyting gerð á þessum tölulið, að virðisaukaskattur af sölu allra bóka skyldi nema 14%, sbr. lög nr. 64/2002. Þegar fjármálaráðherra mælti á Alþingi fyrir þessari breytingu lét hann þess getið, að vegna niðurstöðu EFTA-dómstólsins yrði af samræma virðisaukaskatt af sölu bóka og best væri að gera það strax í stað þess að bíða endanlegrar niðurstöðu íslenskra dómstóla.

Með 2. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið var meginmáli EES-samningsins veitt lagagildi hér á landi. Samkvæmt 3. gr. laganna skal skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur, sem á honum byggja. Af athugasemdum með frumvarpi til laganna um þessa grein verður ráðið, að henni hafi verið ætlað að fullnægja skuldbindingu samningsaðila í bókun 35 við EES-samninginn, en þar segir meðal annars, að komi til árekstra á milli EES-reglna, sem komnar séu til framkvæmda, og annarra settra laga skuldbindi EFTA-ríkin sig til að setja, ef þörf krefji, lagaákvæði þess efnis að EES-reglur gildi í þeim tilvikum. Í athugasemdunum segir jafnframt, að í 3. gr. felist meðal annars, að innlend lög, sem eigi stoð í EES-samningnum, verði jafnan túlkuð sem sérreglur laga gagnvart ósamræmanlegum yngri lögum, að því leyti að yngri lög víki þeim ekki, ef þau stangast á, nema löggjafinn taki það sérstaklega fram. Þetta sé nauðsynlegt til að tryggja samræmi í reglunum á Evrópska efnahagssvæðinu. Í bókun 35 sé og skýrlega tekið fram, að þessi skýringarregla skuli ekki hafa í för með sér framsal á löggjafarvaldi og sé 3. gr. við það miðuð.

Í þessu ljósi verður að telja, að ákvæði 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins um bann við skattlagningu, sem er til þess fallin að vernda óbeint framleiðsluvörur eins samningsaðila gagnvart framleiðsluvörum annarra aðila samningsins, beri að skýra sem sérreglu um skattalega meðferð á innflutningi frá öðrum EES-ríkjum, er gangi framar eldra ákvæði áðurgildandi 6. tl. 14. gr. laga nr. 50/1988 um lægri virðisaukaskatt af sölu bóka á íslenskri tungu en annarra bóka. Eftir að EES-samningnum var veitt lagagildi með lögum nr. 2/1993 var því óheimilt að gera greinarmun á bókum á íslensku og öðrum tungum við álagningu virðisaukaskatts.

Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Hefur þá ekki verið tekin afstaða til þess, hvort 1. mgr. 14. gr. EES-samningsins kunni jafnframt að taka til þess álitaefnis, sem úr er leyst í þessu dómsmáli.

Áfrýjandi skal greiða stefnda 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, H-kk-þgf E-kk-þgf, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.