617/2015

Þ krafði D hf. um endurgreiðslu þess sem hann taldi sig hafa ofgreitt af skuldabréfi sem hann gaf út til SPRON og D hf. tók síðar yfir. Við skuldskeytingu varð S ehf. síðar skuldari bréfsins. Í fyrra máli milli aðila hafði héraðsdómur komist að þeirri niðurstöðu að lánið væri í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Fyrir lá að Þ hafði að mestu leyti staðið skil á greiðslum samkvæmt skuldabréfinu. Þá hafði skiptastjóri þrotabús A ehf., sem áður hét S ehf., staðfest með yfirlýsingu að búið ætti ekki kröfu á hendur D hf. vegna greiðslna af bréfinu, þar sem Þ hafði staðið straum af þeim. Var því talið að Þ hefði öðlast rétt til að hafa upp að fullu endurkröfu á hendur D hf. vegna þess sem hann taldi sig hafa ofgreitt, sbr. 7. og 8. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Deildu aðilar um hvort greiðslur Þ og síðar S ehf. á umsömdum vöxtum á tilteknu tímabili hefðu falið í sér fullnaðargreiðslu eða hvort D hf. gæti haft uppi viðbótarkröfu miðað við vexti eftir 4. gr. laga nr. 38/2001. Talið var að þótt fjárhæð viðbótarkröfunnar væri nokkur þegar litið væri til þess hverjir greiddir vextir voru af bréfinu væri hún á hinn bóginn óveruleg sem hluti af höfuðstól bréfsins. Þá yrði að virða fjárhagslega röskun Þ vegna viðbótarkröfunnar í því ljósi að hann hafði þegar greitt skuldina. Væru því ekki efni til að víkja frá meginreglu kröfuréttar um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu. Var því talið að D hf. gæti teflt fram viðbótarkröfunni gegn kröfu Þ. Þá var talið að greiðslur sem inntar hefðu verið af hendi inn á reikning sem var handveðsettur D hf. samkvæmt skilmálabreytingu sem gerð var á bréfinu hefðu átt að renna til uppgjörs á skuldabréfinu. Af þeim sökum var talið að skuldin hefði ekki verið öll í gjalddaga fallin þannig að reiknaðir yrðu dráttarvextir af henni. Samkvæmt þessu var D hf. gert að endurgreiða Þ nánar tilgreinda fjárhæð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2015. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að áfrýjanda verði gert að greiða sér annars vegar 15.305.157 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. nóvember 2013 til greiðsludags og hins vegar 1.690.000 krónur með áföllnum innlánsvöxtum og sömu dráttarvöxtum frá 18. desember 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta lýtur að endurkröfu vegna uppgjörs á skuldabréfi 19. nóvember 2007 sem stefndi gaf út til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis. Með ákvörðun 21. mars 2009 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar sparisjóðsins, vék stjórn hans frá og skipaði honum skilanefnd eftir 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Samhliða tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun að áfrýjandi yrði stofnaður meðal annars til að taka við öllum eignum sparisjóðsins, þar með talið öllum veðréttindum sem tengdust kröfum hans. Í samræmi við þetta færðist krafa samkvæmt fyrrgreindu skuldabréfi frá sparisjóðnum til áfrýjanda. Að öðru leyti er málsatvikum nægjanlega lýst í hinum áfrýjaða dómi.

II

Stefndi höfðaði upphaflega mál á hendur áfrýjanda, sem þingfest var í héraði 14. nóvember 2013, og krafðist endurgreiðslu á því sem hann taldi sig hafa ofgreitt við uppgjör skuldabréfsins 19. nóvember 2007. Að ósk áfrýjanda var sakarefni málsins skipt samkvæmt 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og fyrst dæmt um hvort lán samkvæmt skuldabréfinu fæli í sér skuldbindingu í íslenskum krónum og væri verðtryggt þannig að fjárhæðin væri bundin við gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Með dómi 30. apríl 2014 var komist að þeirri niðurstöðu að lánið væri í íslenskum krónum með ólögmætri gengisbindingu. Dóminum var ekki áfrýjað en í kjölfar hans var málið fellt niður og mál þetta höfðað.

Í umræddu máli var á því byggt af hálfu áfrýjanda að Skáholt ehf. hefði við skuldskeytingu lánsins 22. júlí 2008 tekið yfir skuldbindingu stefnda, sem hefði verið í erlendri mynt en ekki íslenskum krónum. Samkvæmt því yrði að líta svo á að í öndverðu hefði verið samið um lán í erlendri mynt. Eins og greinir í héraðsdómi ber stefndi því nú við í þessu máli að með skuldskeytingunni sjálfri hafi Skáholt ehf. gengist undir skuldbindingu í erlendri mynt. Ef áfrýjandi hefði teflt fram þessari málsástæðu í fyrra máli aðila og á hana verið fallist hefði hún að réttu lagi leitt til sýknu hans. Með því að láta undir höfuð leggjast að halda málsástæðunni fram í því máli girðir meginregla 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 fyrir að áfrýjandi geti nú reist málatilbúnað sinn á henni, enda gildir sú regla þótt málsástæðan sé höfð uppi í öðru dómsmáli milli sömu aðila. Samkvæmt þessu kemst hún ekki að í málinu.

III

Eins og áður er rakið færðist krafa samkvæmt skuldabréfinu sem stefndi gaf út til áfrýjanda með stjórnvaldsákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. mars 2009. Í samræmi við almennar reglur um aðilaskipti, sem hér eiga við, glataði skuldari bréfsins, sem á þeim tíma var Skáholt ehf., eða stefndi sem veðþoli engum rétti til að hafa uppi við síðari kröfuhafa þær mótbárur sem hann hefði getað beint að þeim fyrri. Jafnframt liggur fyrir að ekki var ofgreitt af láninu áður en áfrýjandi tók við því með aðilaskiptunum. Þvert á móti heldur áfrýjandi því fram að hann eigi viðbótarkröfu vegna vangreiddra vaxta á því tímabili. Samkvæmt þessu er haldlaus sú málsástæða áfrýjanda að stefndi hafi fyrir vanlýsingu við slit Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, sbr. 118. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., glatað rétti vegna greiðslna er hann innti af hendi til sparisjóðsins, sem upphaflegur skuldari bréfsins, fyrir skuldskeytinguna 22. júlí 2008.

Í málinu liggur fyrir að stefndi greiddi áfrýjanda vegna skuldabréfsins samtals 57.298.744 krónur á tímabilinu frá 3. apríl til 2. júlí 2013. Þá hefur skiptastjóri þrotabús Abbalá ehf., sem áður hét Skáholt ehf., staðfest með yfirlýsingu 10. desember 2014 að þrotabúið eigi ekki kröfu á hendur áfrýjanda vegna greiðslna af bréfinu, þar sem stefndi hafi staðið straum af þeim. Á þessum grundvelli hefur stefndi öðlast rétt til að hafa uppi að fullu endurkröfu á hendur áfrýjanda vegna þess sem hann telur sig hafa ofgreitt af bréfinu, sbr. 7. og 8. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001.

Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi greiddi stefndi og síðan Skáholt ehf. þrettán vaxtagreiðslur af skuldabréfinu þar til gerð var skilmálabreyting á því 9. janúar 2009. Aðilar deila um hvort greiðslur á umsömdum vöxtum á þessu tímabili hafi falið í sér fullnaðargreiðslu eða hvort áfrýjandi geti haft uppi viðbótarkröfu miðað við vexti reiknaða eftir 4. gr. laga nr. 38/2001. Með aðilum er ágreiningslaust að fjárhæð þeirrar viðbótarkröfu nemi 3.873.780 krónum. Þótt fjárhæðin sé nokkur þegar litið er til þess að greiddir vextir af bréfinu voru 2.019.131 króna fram í janúar 2009 er hún á hinn bóginn óveruleg sem hluti af höfuðstól bréfsins eða um 12,9%. Þá verður að virða fjárhagslega röskun stefnda vegna viðbótarkröfunnar í því ljósi að hann hefur greitt skuldina. Að þessu gættu og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar 16. janúar 2014 í máli nr. 661/2013 eru ekki efni til að víkja frá þeirri meginreglu kröfuréttar að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en honum ber, eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Getur áfrýjandi því teflt fram þessari viðbótarkröfu gegn kröfu stefnda um endurgreiðslu.

Með skilmálabreytingu 9. janúar 2009 var greiðslum frestað af skuldabréfinu til 1. júlí 2009 gegn því að inntar væru af hendi mánaðarlegar greiðslur inn á reikning sem settur var áfrýjanda að handveði til tryggingar skuldinni. Samkvæmt skilmálabreytingunni átti að ráðstafa fjármunum af þeim reikningi inn á bréfið áður en greitt yrði af því. Með skilmálabreytingu 8. september 2009 var aftur frestað greiðslum af bréfinu til 1. febrúar 2010, en þá hafði verið greitt inn á umræddan handveðsreikning 1.690.000 krónur. Í ljósi þess að greiðslum af þeim reikningi átti að ráðstafa inn á skuldabréfið og með hliðsjón af atvikum að öðru leyti verður ekki fallist á það með áfrýjanda að skuldin hafi öll fallið í gjalddaga samkvæmt skilmálum bréfsins við greiðslufall þess 1. febrúar 2010. Af því leiðir að ekki er heimilt að reikna dráttarvexti af skuldinni frá þeim degi. Þá hefur áfrýjandi ekki reiknað út dráttarvexti af bréfinu miðað við annað og síðara tímamark til frádráttar á endurkröfu stefnda vegna þeirra greiðslna sem hann innti af hendi.

Að því gættu að leggja verður til grundvallar að greiðslur að fjárhæð 1.690.000 krónur á fyrrgreindum handveðsreikningi áttu að renna til uppgjörs á skuldabréfinu, en innstæða á reikningnum stendur áfrýjanda til reiðu, og með vísan til útreiknings stefnda, sem ekki hefur verið hnekkt, verður áfrýjanda gert að greiða stefnda 12.158.349 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til fyrrgreindrar viðbótarkröfu áfrýjanda vegna greiðslu vaxta af bréfinu fram í janúar 2009. Loks verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um dráttarvexti og málskostnað.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Drómi hf., greiði stefnda, Þ-kk-þgf J-kk-þgf, 12.158.349 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. desember 2013 til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest.

Áfrýjandi greiði stefnda 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.