87/2002

F bar ekki ábyrgð á greiðslu opinberra gjalda sambúðarmanns síns gjaldárin 1997 og 1998, enda þótt F og sambúðarmaður hennar hefðu verið skattlögð sem hjón umrædd ár. Í dómi Hæstaréttar segir að skattframtali F 1997 hafi fylgt beiðni um að hún yrði skattlögð sem einstaklingur það ár. Hafi skattstjóri því ekki mátt líta fram hjá beiðninni og skattleggja F og sambúðarmann hennar sem hjón umrætt ár. Um síðara árið sé þess að gæta að F og sambúðarmaður hennar hafi þá talið saman fram til skatts, en ekki óskað eftir því að vera skattlögð sem hjón. Á eyðublaði fyrir skattframtal 1998 hafi verið tekið fram að sambúðarfólk, sem uppfylli skilyrði fyrir samsköttun, gæti óskað eftir henni. Hafi jafnframt verið tekið fram að ekki yrði fallist á samsköttun nema fram kæmi ósk þar um frá báðum. Að virtum framtalsmáta F og sambúðarmanns hennar og þeim ummælum, sem fram komi á skattframtalinu, hafi skattstjóra ekki verið heimilt án frekari athugunar að draga ályktanir um afstöðu F til samsköttunar, heldur borið að inna hana og sambúðarmann hennar eftir því hvort þau óskuðu eftir að vera skattlögð sem hjón umrætt ár, sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981 og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Afstaða F liggi nú fyrir. Vegna þessa annmarka á álagningu opinberra gjalda F 1998 geti hún ekki borið ábyrgð á opinberum gjöldum sambúðarmanns síns það ár.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. febrúar 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. janúar 2002, þar sem fjárnámi, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá sóknaraðila 10. júlí 2001 fyrir kröfu varnaraðila, var breytt á þann veg að það tæki til skuldar að fjárhæð 2.520.359 krónur ásamt dráttarvöxtum og kostnaði. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess aðallega að fjárnámið verði fellt úr gildi, til vara að það verði aðeins látið ná til skuldar að fjárhæð 4.065 krónur, til þrautavara 908.217 krónur, en til ítrustu vara 1.616.294 krónur. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur, en þó þannig að fyrrgreint fjárnám verði aðeins látið ná til skuldar að höfuðstól 908.217 krónur. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar.

I.

Með beiðni 25. apríl 2000 leitaði varnaraðili eftir því með vísan til 9. töluliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 1. mgr. 114. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, að gert yrði fjárnám hjá sóknaraðila fyrir skuld að fjárhæð 4.365.694 krónur auk nánar tilgreindra dráttarvaxta og kostnaðar. Í beiðninni kom fram að um væri að ræða ógreidd opinber gjöld nafngreinds maka sóknaraðila gjaldárin 1994 til 1999. Beiðni varnaraðila var árituð 5. mars 2001 í Héraðsdómi Reykjavíkur um heimild til gerðarinnar. Sýslumaðurinn í Reykjavík tók beiðnina fyrir 10. júlí 2001. Sóknaraðili mótmælti því að gerðin næði fram að ganga, þar sem hún væri í sambúð með umræddum manni en ekki gift honum og þau ekki samsköttuð. Sýslumaður féllst á kröfu varnaraðila um að gerðin færi fram án tillits til þessara mótmæla. Var fjárnám síðan gert í nánar tiltekinni fasteign sóknaraðila og gerðinni þar með lokið. Með bréfi 23. ágúst 2001 krafðist sóknaraðili úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur um gerðina.

Í greinargerð, sem lögð var fram í þinghaldi í héraði 8. október 2001, krafðist varnaraðili þess að fjárnámið yrði staðfest með þeirri breytingu að það tæki aðeins til ógreiddra opinberra gjalda sambúðarmanns sóknaraðila gjaldárin 1997, 1998 og 1999, samtals að fjárhæð 2.520.359 krónur auk dráttarvaxta og kostnaðar. Nánar tiltekið var þar um að ræða opinber gjöld að fjárhæð 904.152 krónur frá gjaldárinu 1997, 4.065 krónur frá gjaldárinu 1998 og 1.612.142 krónur frá gjaldárinu 1999. Með hinum kærða úrskurði féllst héraðsdómari á þessa kröfu varnaraðila.

Fyrir Hæstarétti hefur varnaraðili lýst því yfir að hann fallist á þrautavarakröfu sóknaraðila um að fjárnáminu verði breytt á þann veg að það taki aðeins til skuldar að höfuðstól 908.217 krónur. Er það samanlögð fjárhæð áðurgreindra opinberra gjalda frá gjaldárunum 1997 og 1998.

II.

Samkvæmt gögnum málsins töldu sóknaraðili og sambúðarmaður hennar sameiginlega fram til skatts árið 1992 og óskuðu þá eftir því að vera skattlögð sem hjón. Þá liggur fyrir að þau töldu fram til skatts og voru skattlögð sem hjón á árunum 1993 til 1996, þótt þau hafi ekki óskað eftir samsköttun á skattframtölum þessara ára. Á árinu 1997 taldi sóknaraðili ekki fram til skatts innan framtalsfrests og sætti því áætlun skattstjóra á skattstofnum það ár. Á árinu 1999 afhenti sóknaraðili skattyfirvöldum skattframtal sitt fyrir árið 1997 ásamt beiðni 15. febrúar 1999 um að hún yrði skattlögð sem einstaklingur frá og með „skattári þessa framtals“. Með úrskurði 7. mars 2000 féllst skattstjóri á að leggja framtalið til grundvallar álagningu opinberra gjalda sóknaraðila í stað áætlunar á skattstofnum, en við álagninguna mun þó allt að einu hafa verið staðið að verki eins og hún hefði óskað eftir að vera skattlögð með sambúðarmanni sínum. Sóknaraðili og sambúðarmaður hennar töldu fram til skatts og voru skattlögð sem hjón árið 1998. Af gögnum málsins verður ráðið að sóknaraðili hafi talið ein fram til skatts árið 1999, en engu að síður verið skattlögð með sambúðarmanni sínum líkt og fyrri ár.

III.

Krafa sóknaraðila um að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi er reist á því að hún hafi hvorki óskað eftir að hún og sambúðarmaður hennar yrðu skattlögð sem hjón umrædd gjaldár né gert sér grein fyrir því að þau hafi í raun verið skattlögð á þann hátt. Af þessum sökum beri hún ekki ábyrgð á ógreiddum opinberum gjöldum sambúðarmanns síns samkvæmt 1. mgr. 114. gr. laga nr. 75/1981, eins og henni var breytt með 16. gr. laga nr. 137/1996. Engu skipti að þau hafi óskað eftir að vera skattlögð sem hjón á árinu 1992, þar sem bera verði fram slíka ósk við hver framtalsskil í samræmi við 3. mgr. 63. gr. laga nr. 75/1981. Þessu til stuðnings bendir sóknaraðili meðal annars á að texta eyðublaðs fyrir skattframtal hafi verið breytt í framhaldi af því að reglur um sameiginlega ábyrgð hjóna á skattgreiðslum í 1. mgr. 114. gr. laga nr. 75/1981 voru færðar í það horf með fyrrgreindu ákvæði laga nr. 137/1996 að þær tækju til samskattaðs sambúðarfólks. Varakrafa sóknaraðila er miðuð við að hún beri ekki ábyrgð á ógreiddum opinberum gjöldum sambúðarmanns síns gjaldárin 1997 og 1999. Að því er snertir fyrra gjaldárið heldur hún því fram að ákvæði um sameiginlega ábyrgð sambúðarfólks á skattgreiðslum í lögum nr. 137/1996, sem hafi verið birt 30. desember 1996, geti ekki haft afturvirk áhrif á þann hátt að þau nái til opinberra gjalda af tekjum á árinu 1996. Í þessu sambandi vísar sóknaraðili til 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 15. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Að því er snertir síðara gjaldárið vísar sóknaraðili til þess að hún hafi í áðurnefndu bréfi til skattstjóra 15. febrúar 1999 óskað eftir að vera skattlögð sem einstaklingur og fái því ekki staðist að hún og sambúðarmaður hennar séu skattlögð sem hjón það ár. Með fyrrgreindri breytingu á kröfugerð sinni fyrir Hæstarétti hefur varnaraðili fallist á þessa málsástæðu sóknaraðila.

Krafa varnaraðila fyrir Hæstarétti er sem áður segir miðuð við að sóknaraðili beri ábyrgð á opinberum gjöldum sambúðarmanns síns frá gjaldárunum 1997 og 1998. Sú krafa er reist á því að sóknaraðili og sambúðarmaður hennar hafi óskað eftir því að vera skattlögð sem hjón á árinu 1992 og æ síðan verið skattlögð þannig. Ákvæði 3. mgr. 63. gr. laga nr. 75/1981 um heimild sambúðarfólks til að óska eftir samsköttun verði ekki skilin svo að þau þurfi að krefjast hennar við hverja framtalsgerð. Sú framkvæmd að miða álagningu opinberra gjalda við upphaflega ósk sambúðarfólks sé ekki varhugaverð. Þótt sambúðarfólk fái sent sameiginlegt skattframtal sé hægur vandi fyrir það að telja fram hvort í sínu lagi. Sóknaraðili og sambúðarmaður hennar hafi um margra ára skeið skilað sameiginlegu skattframtali og álagning opinberra gjalda verið reist á því. Mótmælir varnaraðili því sérstaklega að ákvæði 16. gr. laga nr. 137/1996 hafi afturvirk áhrif, en sambúðarfólki hafi verið í lófa lagið að telja fram til skatts hvort í sínu lagi á árinu 1997.

IV.

Í 3. mgr. 63. gr. laga nr. 75/1981 segir að karl og kona, sem búa saman í óvígðri sambúð og eiga sameiginlegt lögheimili, eigi rétt á að telja fram til skatts og vera skattlögð sem hjón, sem samvistum eru, ef þau hafa átt barn saman eða konan er þunguð eða sambúðin hefur varað samfleytt í að minnsta kosti eitt ár, enda óski þau þess bæði skriflega við skattyfirvöld. Samkvæmt 1. mgr. 114. gr. sömu laga bera hjón, sbr. 63. gr. og 81. gr. laganna, óskipta ábyrgð á greiðslu skatta, sem á þau eru lagðir, og getur innheimtumaður gengið að hvoru þeirra um sig til greiðslu á sköttum beggja. Með áðurnefndri 16. gr. laga nr. 137/1996 var gerð sú breyting á 114. gr. laga nr. 75/1981 að þessar reglur gilda orðið á sama hátt um samskattað sambúðarfólk.

Að því er snertir gjaldárið 1997 liggur sem áður segir fyrir að sóknaraðili taldi ekki fram til skatts innan framtalsfrests og sætti því áætlun á skattstofnum það ár. Skattframtali sóknaraðila 1997, sem hún mun hafa skilað til skattyfirvalda á árinu 1999, fylgdi beiðni um að hún yrði skattlögð sem einstaklingur frá og með fyrrnefnda árinu. Skattstjóri ákvað að leggja framtalið til grundvallar álagningu opinberra gjalda sóknaraðila í stað áætlunar á skattstofnum. Fyrst svo var gert mátti hann ekki líta fram hjá beiðni sóknaraðila, sem fylgdi þessu skattframtali, um að hún yrði skattlögð sem einstaklingur. Samkvæmt því var skattstjóra ekki heimilt að skattleggja sóknaraðila og sambúðarmann hennar sem hjón gjaldárið 1997.

Um gjaldárið 1998 er þess að gæta að sóknaraðili og sambúðarmaður hennar töldu þá saman fram til skatts, en óskuðu ekki eftir því að vera skattlögð sem hjón. Á eyðublaði fyrir skattframtal 1998 var tekið fram að sambúðarfólk, sem uppfylli skilyrði fyrir samsköttun, gæti óskað eftir henni. Var jafnframt tekið fram að ekki yrði fallist á samsköttun nema fram kæmi ósk þar um frá báðum. Að virtum framtalsmáta sóknaraðila og sambúðarmanns hennar og þessum ummælum, sem fram komu á skattframtalinu, var skattstjóra ekki heimilt án frekari athugunar að draga ályktanir um afstöðu sóknaraðila til samsköttunar, heldur bar honum að inna sóknaraðila og sambúðarmann hennar eftir því hvort þau óskuðu eftir að vera skattlögð sem hjón umrætt ár, sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981 og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Afstaða sóknaraðila liggur nú fyrir. Vegna þessa annmarka á álagningu opinberra gjalda sóknaraðila 1998 getur hún ekki borið ábyrgð á opinberum gjöldum sambúðarmanns síns það ár.

Samkvæmt framansögðu verður að fallast á aðalkröfu sóknaraðila og fella úr gildi fjárnámið, sem varnaraðili fékk gert hjá henni 10. júlí 2001.

Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Fellt er úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 10. júlí 2001 hjá sóknaraðila, F-kvk-þgf B-kvk-þgf, að kröfu varnaraðila, tollstjórans í Reykjavík.

Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.