314/2011

Sóknaraðilarnir Skiki ehf., Blomstri ehf., Íslenska útflutningsmiðstöðin hf., Ó-kk-nf Y-kk-nf og R-kvk-nf Ó-kvk-nf

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari og H-kvk-nf H-kvk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 15. apríl 2011 sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. apríl 2011, þar sem krafa varnaraðilans Norfolk County Council að fjárhæð 5.000.000 sterlingspund með 5,87% samningsvöxtum frá 27. apríl 2007 til og með 21. apríl 2009, að frádregnum greiddum vöxtum að fjárhæð 295.108,22 sterlingspund hinn 27. apríl 2008, var viðurkennd sem forgangskrafa við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga.

Sóknaraðilinn Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited auk þrjátíu og tveggja annarra í sama hópi krefjast þess að kröfu varnaraðilans Norfolk County Council að lýstri fjárhæð 1.011.524.665 krónur verði hafnað sem forgangskröfu samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Til vara krefjast sömu sóknaraðilar að verði fallist á að einhver hluti kröfunnar njóti forgangs samkvæmt nefndu lagaákvæði skuli sú fjárhæð vera að hámarki 20.887 evrur. Að því frágengnu er þess krafist að hafnað verði kröfu varnaraðilans Norfolk County Council um að vextir er fallið hafa á kröfuna njóti forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Loks er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilinn Bayerische Landesbank og tuttugu og fjórir aðrir í sama hópi gera sömu kröfur og sóknaraðilinn Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited og fleiri og áður er getið að því undanskildu að þess er krafist að hafnað verði kröfu sveitarfélagsins um að vextir er fallið hafi á kröfuna eftir 6. október 2008 njóti forgangs samkvæmt áðurnefndu lagaákvæði.

Sóknaraðilinn Deutsche Bank Trust Company Americas krefst þess að hrundið verði þeirri niðurstöðu í úrskurði héraðsdóms að krafa varnaraðilans Norfolk County Council njóti forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilinn Landsbanki Guernsey Ltd. krefst þess aðallega að hinum kærða úrskurði verði breytt á þann veg að krafa varnaraðilans Norfolk County Council verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf., en til vara að hún verði aðeins viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 að hámarki fyrir 20.887 evrur. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Hann krefst þess jafnframt að kærumálskostnaður verði felldur niður.

Varnaraðilinn Norfolk County Council krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og kröfum sóknaraðila hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Fyrir héraðsdómi kröfðust sóknaraðilarnir Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited og fleiri og Bayerische Landesbank og fleiri þess að a lið kröfu varnaraðilans Norfolk County Council yrði vísað frá héraðsdómi. Í forsendum héraðsdóms fyrir hinum kærða úrskurði var þeirri kröfu hafnað, en í kærum þessara sóknaraðila til Hæstaréttar var krafan enn höfð uppi. Með bréfum 25. ágúst 2011 til Hæstaréttar var fallið frá þessari kröfu og kemur niðurstaða héraðsdóms um þetta atriði því ekki til úrlausnar fyrir réttinum.

I

Samkvæmt heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Bankanum var eftir það veitt heimild til greiðslustöðvunar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember sama ár. Með lögum nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum áðurnefndra laga, var bankinn síðan tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði 29. sama mánaðar slitastjórn sem annast meðal annars meðferð krafna á hendur bankanum. Hún gaf út innköllun til skuldheimtumanna félagsins 30. apríl 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 30. október sama ár. Fjölmargir lýstu kröfu sinni af því tilefni, en meðal þeirra voru sóknaraðilar þessa máls eða í einhverjum tilvikum kröfuhafar, sem sóknaraðilar hafa eftir það öðlast rétt sinn frá. Í kröfum nær allra þeirra fólst jafnframt að þær hlytu stöðu í réttindaröð við slit bankans sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Í langflestum tilvikum eru sóknaraðilar alþjóðleg fjármálafyrirtæki sem eiga skuldabréf og önnur verðbréf, sem gefin voru út af varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf. Breytingar hafa orðið á hópi upphaflegra sóknaraðila málsins, en nokkrir þeirra féllu frá aðild að því undir rekstri þess í héraði.

Varnaraðilinn Norfolk County Council, sem er sveitarfélag í Bretlandi, krafðist þess fyrir slitastjórn að höfuðstóll kröfu hans að fjárhæð 5.000.000 sterlingspund yrði viðurkenndur sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 ásamt 5,87% samningsvöxtum fyrir tímabilið frá 27. apríl 2007 til og með 22. apríl 2009, að frádreginni vaxtainnborgun 27. apríl 2008, samtals 289.479,45 sterlingspund. Þá krafðist sveitarfélagið þess að fá greiddan kostnað að fjárhæð 1.760,41 sterlingspund, sem fallið hefði á kröfuna til 22. apríl 2009 og að sá kostnaður yrði viðurkenndur sem forgangskrafa.

Að loknum kröfulýsingarfresti lýsti slitastjórn Landsbanka Íslands hf. afstöðu sinni til einstakra krafna. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði samþykkti slitastjórnin höfuðstól kröfu sveitarfélagsins sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 sem og samningsvexti til umsamins útborgunardags, samtals 5.289.479,45 sterlingspund en hafnaði öðrum liðum kröfunnar eða tók ekki afstöðu til þeirra. Sveitarfélagið mótmælti þessari afstöðu slitastjórnar og krafðist þess að krafan yrði viðurkennd að fullu eins og henni hafði verið lýst. Sóknaraðilar og fleiri sem lýst höfðu kröfum sínum mótmæltu afstöðu slitastjórnar um viðurkenningu kröfunnar í réttindaröð samkvæmt áðurnefndu lagaákvæði. Fyrir slitastjórn var eftir það án árangurs reynt að jafna ágreininginn. Við svo búið beindi hún málinu til Héraðsdóms Reykjavíkur með bréfi 23. febrúar 2010 með vísan til 2. mgr. 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991. Í úrskurði héraðsdóms 1. apríl 2011 var eins og fyrr greinir krafa sveitarfélagsins að fjárhæð 5.000.000 sterlingspund ásamt 5,87% samningsvöxtum frá 27. apríl 2007 til og með 21. apríl 2009, að frádregnum greiddum vöxtum að fjárhæð 295.108,22 sterlingspund hinn 27. apríl 2008, viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Málskostnaður í héraði var felldur niður.

Að framan er gerð grein fyrir kærum sóknaraðila málsins og kröfum málsaðila til sóknar og varnar. Eins og þar kemur fram kærði hluti sóknaraðila í héraði úrskurðinn til Hæstaréttar og krefjast þeir meðal annars endurskoðunar á niðurstöðu héraðsdóms um að hafna málskostnaðarkröfu á hendur Landsbanka Íslands hf. Varnaraðilinn Norfolk County Council sem unir úrskurðinum krefst staðfestingar hans og að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. unir einnig úrskurðinum fyrir sitt leyti og krefst staðfestingar hans.

Ágreiningur milli sóknaraðila og varnaraðila er margþættur en hann á rót sína að rekja til áðurnefndra laga nr. 125/2008 sem sett voru 6. október 2008 en öðluðust gildi daginn eftir. Með þeim var eldri lögum breytt með þeim hætti, sem sóknaraðilar telja að fái ekki staðist og skaði verulega hagsmuni þeirra við væntanlegar greiðslur til kröfuhafa af eignum varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. við slit hans. Þá hefur því verið hreyft af hálfu hluta sóknaraðila að á ný hafi verið brotið á rétti þeirra með setningu áðurnefndra laga nr. 44/2009. Hér á eftir verður vikið að málsástæðum aðilanna svo sem þörf er á við úrlausn málsins. Eins og mál þetta liggur fyrir Hæstarétti er enginn ágreiningur milli varnaraðilanna innbyrðis.

II

Í máli þessu og tíu öðrum að auki sem í september 2011 voru flutt fyrir Hæstarétti, ýmist munnlega eða skriflega, reynir á stjórnskipulegt gildi 6. gr. laga nr. 125/2008. Í einu þeirra, hæstaréttarmálinu nr. 340/2011, halda sóknaraðilar þess máls fram sömu málsástæðum og gert er í þessu máli um annmarka á lögum nr. 125/2008, en dómur í því hefur verið kveðinn upp fyrr í dag. Í kafla II í áðurnefndum dómi Hæstaréttar er gerð grein fyrir efni laga nr. 125/2008 og tilfærð orðrétt 6. gr. þeirra, sem ágreiningur málsaðila stendur einkum um, en með henni var réttindaröð krafna við skipti á búum fjármálafyrirtækja breytt þannig að innstæðukröfum var skipað sem forgangskröfum samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Í sama kafla dómsins var getið um yfirtöku Fjármálaeftirlitsins á þremur stærstu viðskiptabönkum landsins í beinu framhaldi af setningu laganna, þar á meðal varnaraðilans Landsbanka Íslands hf., og stofnun nýrra banka á grunni þeirra eldri. Loks eru í þessum kafla dómsins rakin sjónarmið sóknaraðila um stjórnskipulega annmarka á lögum nr. 125/2008, sem ættu að leiða til þess að þau yrðu virt að vettugi við úrlausn málsins og gagnstæð sjónarmið varnaraðila þess máls, sem telja að lögin samræmist bæði stjórnarskránni og fjölþjóðlegum samningum sem Ísland hefur undirgengist. Í kafla III í áðurnefndum dómi er gerð grein fyrir lögskýringargögnum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 125/2008, að því marki sem skiptir máli við úrlausn um ágreining aðilanna. Þar greinir ennfremur frá því að í lok árs 2008 voru sett lög nr. 142/2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða og þeim niðurstöðum rannsóknarnefndar á vegum Alþingis sem skipta máli hér. Í kafla IV í áðurnefndum dómi er síðan leyst úr ágreiningi um stjórnskipulegt gildi laga nr. 125/2008 þar sem hafnað er málsástæðum sóknaraðila sem reistar eru á því að lögin fari í bága við stjórnarskrána og fjölþjóðlega samninga. Umfjöllun í köflum II og III í dómi Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 á jafnt við í því máli sem hér er til úrlausnar og jafnframt niðurstöður í kafla IV í dóminum. Eiga almenn sjónarmið sem þar eru rakin einnig við í þessu máli. Samkvæmt því er hafnað málsástæðum sóknaraðila þessa máls sem reistar eru á því að lögin samrýmist ekki stjórnarskrá og fjölþjóðlegum samningum.

III

Eins og greinir í kafla I hér að framan snýst ágreiningur málsaðila meðal annars um það hvar í réttindaröð skipa skuli framangreindri kröfu varnaraðilans Norfolk County Council við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Sóknaraðilar, sem allir eru almennir kröfuhafar samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, gera ekki ágreining um þá afstöðu slitastjórnar Landsbanka Íslands hf. að samþykkja höfuðstól kröfu sveitarfélagsins ásamt samningsvöxtum frá 27. apríl 2007 til umsamins útborgunardags, en þeir telja kröfuna almenna kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 en ekki forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laganna. Ágreiningur málsaðila að þessu leyti lýtur að því hvort krafa sveitarfélagsins sem það lýsti við slit Landsbanka Íslands hf. teljist innstæða samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta og njóti sem slík forgangs við slit bankans samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 svo sem henni var breytt með 6. gr. laga nr. 125/2008 og síðar 6. gr. laga nr. 44/2009, en sá er skilningur beggja varnaraðila. Sóknaraðilar telja á hinn bóginn lögskipti sveitarfélagsins og bankans hafa verið í formi fjárfestingar eða lánssamnings, og því geti krafa sveitarfélagsins ekki talist innstæða í framangreindum skilningi og njóti því ekki forgangs.

IV

Svo sem í hinum kærða úrskurði greinir tilkynnti Landsbanki Íslands hf. Fjármálaeftirlitinu með bréfi 19. janúar 2005, að bankinn hefði í hyggju að stofna og starfrækja útibú í London. Í bréfinu kemur fram að um sé að ræða tvíþætta starfsemi, annars vegar útlánastarfsemi í formi sambankalána þar sem bankinn sé annað hvort þátttakandi eða leiðandi lánveitandi og hins vegar fyrirtækjaráðgjöf. Starfsemin sem ætlunin sé að sinna sé „samkvæmt lista í Viðauka I við Tilskipun 2000/12/EC.“ Með bréfi 29. júní sama ár tilkynnti bankinn Fjármálaeftirlitinu að hann hefði í hyggju að auka við starfsemi útibúsins þannig, að þar yrðu einnig móttekin innlán. Um væri að ræða „móttöku heildsöluinnlána í nafni útibúsins sem aflað verður fyrir milligöngu Heritable Bank Ltd.“ Starfsemin sem ætlunin væri að sinna félli undir „lið 1. Móttaka innlánsfjár og annars fjár til endurgreiðslu samkvæmt lista í Viðauka I við Tilskipun 2000/12/EB“ eins og orðrétt sagði.

Landsbanki Íslands hf. gerði þjónustusamning við Heritable Bank Ltd. 27. nóvember 2005 um umsýslu heildsöluinnlána. Í þeim samningi merkir viðskiptavinur (client) Landsbanki Íslands hf. Samningurinn skilgreindi orðið reikningur (account) sem reikning í umsjón Heritable Bank Ltd. sem hefði að geyma upplýsingar um færslur í tengslum við heildsöluinnlán viðskiptamanna, þar á meðal kvittanir, úttektir, gjaldfærslur, vexti og ýmis gjöld, en viðskiptamaður (customer) skírskotaði til aðila sem hefði sótt um að opna heildsöluinnlánsreikning hjá Landsbanka Íslands hf. og hefði lagt þar inn fjármuni. Með orðinu innlánasafn (portfolio) var vísað til sérhvers safns heildsöluinnlána, óháð því hvort um var að ræða innlánasafn sem myndað var vegna nýrra viðskipta eða skiptingu eldri innlánasafna. Heildsöluinnlán (wholesale deposit) merkti peningafjárhæð sem fyrirtæki eða stofnun lagði inn hjá Landsbanka Íslands hf., aðallega fyrir milligöngu viðurkenndra peningamarkaðsmiðlara sem síðastnefndi bankinn greiddi fasta vexti eða annað endurgjald fyrir, og endurgreiða bar að hluta eða að fullu samkvæmt kröfu þar um að liðnum binditíma eða á samþykktri dagsetningu og lyti viðeigandi skilmálum og skilyrðum Landsbanka Íslands hf.

Samkvæmt gögnum málsins átti sveitarfélagið Norfolk County Council hjá útibúi Landsbanka Íslands hf. í London 5.000.000 sterlingspund, sem sveitarfélagið telur vera heildsöluinnlán í framangreindum skilningi, og útibúið skyldi varðveita á tímabilinu 27. apríl 2007 til 27. apríl 2009. Í tilefni þessara viðskipta gaf útibú Landsbanka Íslands hf. í London út svokallaða staðfestingu á innláni (deposit confirmation) til sveitarfélagsins. Hún er ódagsett, en þar segir að bankinn staðfesti móttöku innláns (deposit) sveitarfélagsins. Samningsdagur (contract date) sé 23. apríl 2007, reikningur sé nr. 20000112 og númer viðskipta (deal number) 503010. Móttekin fjárhæð (amount) frá 27. apríl 2007 til 27. apríl 2009 sé 5.000.000 sterlingspund, vextir (interest) 5,87% ársvextir í 731 dag og skuli þeir greiðast árlega (annual interest payments) og fjárhæð til greiðslu á gjalddaga (balance due on maturity) 5.587.804,11 sterlingspund. Landsbanki Íslands hf. mun hafa greitt sveitarfélaginu vexti hinn 27. apríl 2008 að fjárhæð 289.479,45 sterlingspund.

V

Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 gilda við slit fjármálafyrirtækis sömu reglur og um rétthæð krafna á hendur þrotabúi. Þó skulu kröfur um innstæður samkvæmt lögum nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta jafnframt teljast til krafna sem njóta rétthæðar samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Með innstæðu samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 er samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins átt við innstæðu sem er tilkomin vegna innláns eða millifærslu í hefðbundinni almennri bankastarfsemi og viðskiptabanka eða sparisjóði ber að endurgreiða samkvæmt skilmálum er gilda samkvæmt lögum eða samningum.

Í kafla IV hér að framan eru rakin lögskipti sveitarfélagsins Norfolk County Council og Landsbanka Íslands hf. í tengslum við fjármuni þá sem sveitarfélagið átti hjá bankanum. Samkvæmt því sem þar kemur fram, sbr. einnig dóm Hæstaréttar í máli nr. 311/2011 sem kveðinn var upp fyrr í dag, og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða hans, að sveitarfélagið hafi átt hjá bankanum innlán sem telja ber innstæðu samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 og að sú innstæða njóti tryggingarverndar samkvæmt ákvæðum þeirra laga. Af því leiðir að hin lýsta krafa sveitarfélagsins nýtur forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit bankans. Þá er og með skírskotun til forsendna dóms Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 sem og forsendna hins kærða úrskurðar í þessu máli fallist á þá niðurstöðu, að lágmarkstryggingarvernd sú sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 98/1999 breyti engu um að tryggð innstæða njóti í heild sinni forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991.

VI

Kröfugerð og málflutning varnaraðila ber að skilja svo að ágreiningslaust sé með þeim að síðasti dagur sem reikna ber samningsvexti á höfuðstól kröfu varnaraðilans Norfolk County Council sé 21. apríl 2009, en varnaraðili þessi gerir ekki kröfu um dráttarvexti á kröfu sína. Samkvæmt því og með vísan til annars þess er að framan greinir verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að viðurkenena sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. kröfu varnaraðilans Norfolk County Council að fjárhæð 5.000.000 sterlingspund ásamt 5,87% samningsvöxtum frá 27. apríl 2007 til og með 21. apríl 2009, að frádregnum greiddum vöxtum að fjárhæð 295.108,22 sterlingspund, samtals 5.289.479,45 sterlingspund, sem umreiknast í 1.010.713.733 krónur miðað við gengi 22. apríl 2009, sbr. 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Viðurkennd fjárhæð verður dæmd í einu lagi og tilgreind í íslenskum krónum.

Fyrir héraðsdómi var hver málsaðili látinn bera sinn kostnað af málinu með skýringum sem greinir í forsendum úrskurðar hans. Sú niðurstaða verður staðfest með vísan til forsendna hans. Í meginatriðum eiga sömu sjónarmið einnig við að því er varðar málskostnað fyrir Hæstarétti. Að því virtu verður hver aðili látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Krafa varnaraðilans Norfolk County Council að fjárhæð 1.010.713.733 krónur á hendur varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf. er viðurkennd við slit hans. Kröfunni er skipað í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.