711/2017

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi meðalgöngusök A í máli varnaraðilanna B, C, E, F, G, H, I, J, K og L aðallega gegn varnaraðilanum M en til vara á hendur A. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að gegn andmælum B, C, E, F, G, H, I, J, K og L gæti A ekki komið að í máli þeirra kröfu, samkvæmt 20. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem væri annars efnis en krafan í aðalsök, reist á allt öðrum málsástæðum og kallað hefði á sjálfstæða gagnaöflun. Var því hinn kærði úrskurður staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. nóvember 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. nóvember 2017, þar sem vísað var frá dómi meðalgöngusök sóknaraðila í máli varnaraðilanna B, C, E, F, G, H, I, J, K og L aðallega gegn varnaraðilanum M, en til vara á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og sér heimiluð meðalganga í fyrrnefndu máli. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr hendi annarra varnaraðila en M.

Varnaraðilarnir B, C, E, F, G, H, I, J, K og L krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn M hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

I

Varnaraðilarnir B, C, F, G, H, I, J, K og L höfðuðu mál þetta ásamt E 28. apríl 2014 og beindu kröfum sínum aðallega að varnaraðilanum M en til vara sóknaraðila. Eftir fyrirliggjandi gögnum lést E 13. nóvember 2015 og tók dánarbú hennar við aðild að málinu. Málið var höfðað á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. til hagsbóta dánarbúi N, sem er til opinberra skipta, en N lést 13. nóvember 1966. Samkvæmt dómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 er beinn eignarréttur að jörðinni [...] í Kópavogi á hendi dánarbúsins og á það nú að vera þinglýstur eigandi hennar, sbr. dóm réttarins 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013.

Málið á rætur að rekja til þess að varnaraðilinn M tók fjórum sinnum eignarnámi nánar tilgreindar landspildur úr [...], en um var að ræða 20,5 hektara lands 8. maí 1992, 54,5 hektara 13. maí 1998, 90,5 hektara 1. ágúst 2000 og 864,7 hektara 23. janúar 2007. Eignarnámsþoli fyrstu tvö skiptin var O, sonur áðurnefnds N og faðir sóknaraðila, í þriðja skiptið dánarbú O og í það fjórða sóknaraðili. Varnaraðilarnir B, C, E, F, G, H, I, J, K og L, sem öll eru meðal lögerfingja eftir N, byggja á því í málinu að þessum eignarnámum hafi ranglega verið beint að þeim, sem að framan var getið og fengu hverju sinni greiddar eignarnámsbætur, en með réttu hefði átt að beina eignarnámum að dánarbúi N sem handhafa beins eignarréttar að [...] og greiða því bætur fyrir þau. Málatilbúnaður sóknaraðila byggir á hinn bóginn í meginatriðum á því að samkvæmt dómum Hæstaréttar 5. apríl 1968 í máli nr. 110/1967, 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968 og 12. mars 2015 í máli nr. 167/2015, sbr. einnig fyrrnefndan dóm 3. maí 2013, hafi erfðaskrá P frá 4. janúar 1938 ráðið því hver farið hafi á hverjum tíma með „umráð og afnot fasteignarinnar [...]“, svo sem komist var að orði í dóminum frá 30. maí 1969, en þau réttindi hafi á þeim grundvelli færst frá N til O og frá honum til sóknaraðila. Þessi réttindi séu það víðtæk að krafa um eignarnámsbætur fyrir missi þeirra rými út rétti handhafa beins eignarréttar að [...] til slíkra bóta.

II

Í málinu krefjast varnaraðilarnir B, C, E, F, G, H, I, J, K og L þess að varnaraðilanum M verði gert að greiða dánarbúi N aðallega 74.811.389.954 krónur og til vara 47.558.500.000 krónur, en að því frágengnu verði sóknaraðili dæmdur til að greiða dánarbúinu 2.250.000.000 krónur, í öllum tilvikum með nánar tilteknum vöxtum. Kröfurnar á hendur varnaraðilanum M reisa þau á því að hann hafi í fyrrgreind fjögur skipti greitt röngum aðila bætur fyrir eignarnám á landi úr [...] og hafi hann ekki losnað á þann hátt undan greiðsluskyldu við dánarbú N, sem hefði með réttu átt að fá bæturnar í hendur. Varakröfuna gegn sóknaraðila byggja varnaraðilarnir B, C, E, F, G, H, I, J, K og L á hinn bóginn á því að hann hafi ranglega tekið við þeim hluta bóta, sem greiddur hafi verið með peningum vegna eignarnámsins 23. janúar 2007, 2.250.000.000 krónum, og beri honum að greiða dánarbúi N þá fjárhæð.

Í málinu vísa varnaraðilarnir B, C, E, F, G, H, I, J, K og L til þess að við eignarnámið 8. maí 1992 hafi varnaraðilinn M greitt O 31.000.000 krónur í bætur og felli þau sig við ákvörðun þeirrar fjárhæðar. Við eignarnámið 13. maí 1998 hafi varnaraðilinn M greitt O 180.000.000 krónur auk þess að láta honum í té byggingarrétt á afmörkuðu svæði landsins, sem það eignarnám hafi tekið til. Fjárhæð eignarnámsbóta hafi verið ákveðin með sátt fyrir matsnefnd eignarnámsbóta og telji varnaraðilarnir B, C, E, F, G, H, I, J, K og L þá fjárhæð ekki gefa rétta mynd af fullu verði landsins, enda hafi endurgjald ekki aðeins verið innt af hendi með peningum. Telji varnaraðilarnir verða þess í stað að miða eignarnámsbætur við matsverð fyrir hvern hektara byggingarlands í Mosfellsbæ samkvæmt úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta frá 16. janúar 1998, en á þeim grunni hefðu bætur í þessu tilviki átt að nema 242.222.198 krónum. Við eignarnámið 1. ágúst 2000 hafi bætur aftur verið ákveðnar með sátt fyrir matsnefndinni og varnaraðilinn M þá greitt dánarbúi O 290.000.000 krónur ásamt því að úthluta til þess lóðum og byggingarrétti án greiðslu gjalda. Sú fjárhæð svari af sömu ástæðum og áður greinir ekki til fulls verðs landsins, sem tekið hafi verið eignarnámi, og sé því aftur rétt að leggja til grundvallar ákvörðun bóta í úrskurði matsnefndarinnar frá 16. janúar 1998 með framreikningi eftir vísitölu neysluverðs. Á þeim grunni hefðu bæturnar átt að nema 436.008.845 krónum. Loks hafi varnaraðilinn M gert sátt fyrir matsnefndinni við sóknaraðila um ákvörðun bóta fyrir eignarnámið 23. janúar 2007, en samkvæmt henni hafi varnaraðilinn átt að greiða sóknaraðila 2.250.000.000 krónur með peningum og láta honum jafnframt í té lóðir á skipulögðu byggingarsvæði ásamt ýmsu öðru nánar tilgreindu endurgjaldi. Peningagreiðsluna hafi varnaraðilinn innt af hendi, en ekki annað endurgjald samkvæmt sáttinni. Sé dánarbú N óbundið af þessari sátt, sem að auki hafi ekki gefið rétta mynd af markaðsverði landsins vegna endurgjaldsins sem hafi verið ákveðið í öðru formi en peningum. Um fullt verð fyrir þetta land megi á hinn bóginn byggja á ákvörðun eignarnámsbóta í úrskurði matsnefndarinnar 29. mars 2006 vegna lands í Norðlingaholti í Reykjavík. Með framreikningi matsfjárhæðar í því tilviki vegna breytinga á vísitölu neysluverðs fram til janúar 2007 myndu bætur fyrir eignarnám varnaraðilans M hafa í þetta sinn numið 47.558.500.000 krónum.

Um fjárhæð aðalkröfu byggja varnaraðilarnir B, C, E, F, G, H, I, J, K og L á því að dánarbúi N hafi verið ómögulegt að gera tilkall til eignarnámsbóta fyrr en að gengnum áðurnefndum dómi Hæstaréttar 3. maí 2013. Verði því að framreikna fjárhæð fyrrgreindra bóta í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs frá dagsetningu hvers eignarnáms til þess dags sem dómurinn var kveðinn upp. Heildarfjárhæðin verði þá sú, sem í aðalkröfunni greinir, eða 74.811.389.954 krónur. Í varakröfunni á hendur varnaraðilanum M kveðast varnaraðilarnir B, C, E, F, G, H, I, J, K og L taka tillit til þess að krafa um greiðslu eignarnámsbóta til dánarbús N kunni að vera fyrnd vegna fyrstu þriggja tilvikanna, en það geti á hinn bóginn ekki átt við um eignarnámið 23. janúar 2007. Sé því varakrafan um greiðslu á 47.558.500.000 krónum, sem varnaraðilarnir telji réttilega reiknaðar eignarnámsbætur í því tilviki. Með ítrustu varakröfunni, sem beint er að sóknaraðila, krefjast varnaraðilarnir B, C, E, F, G, H, I, J, K og L þess sem áður segir að honum verði gert að greiða dánarbúi N þá fjárhæð, sem hann fékk greidda með peningum við eignarnámið 23. janúar 2007 eða 2.250.000.000 krónur.

Varnaraðilinn M og sóknaraðili tóku til varna gegn framangreindum kröfum með greinargerðum, sem lagðar voru fram 22. og 30. apríl 2015, og kröfðust hvor fyrir sitt leyti aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara sýknu. Með dómi Hæstaréttar 16. mars 2016 í máli nr. 121/2016 var felldur úr gildi úrskurður héraðsdóms 29. janúar sama ár, þar sem málinu hafði verið vísað frá dómi, og var þar lagt fyrir hann að taka það til efnismeðferðar.

III

Sóknaraðili höfðaði meðalgöngusök í málinu með stefnu 6. desember 2016. Í henni krafðist hann þess annars vegar að sér yrði heimiluð meðalganga í máli varnaraðilanna B, C, E, F, G, H, I, J, K og L á hendur varnaraðilanum M og sér. Hins vegar að varnaraðilanum M yrði gert að greiða sér 29.791.702.570 krónur með nánar tilteknum vöxtum, allt að frádregnum innborgunum 1. og 9. febrúar 2007 að fjárhæð samtals 2.250.000.000 krónur. Meðalgöngusökin var þingfest 26. apríl 2017.

Í hinum kærða úrskurði er ítarlega greint frá málatilbúnaði sóknaraðila í meðalgöngusökinni, þar á meðal hvernig hann sundurliðar fjárkröfu sína og rökstyður hana í einstökum liðum, en hún snýr að greiðslu eftirstöðva bóta vegna eignarnáms varnaraðilans M á landi úr [...] 23. janúar 2007. Verður ráðið af þeim málatilbúnaði að sóknaraðili taki mið af því að varnaraðilinn hafi innt af hendi bætur samkvæmt sátt um þetta eignarnám að því leyti, sem þær hafi átt að greiða með peningum, en frekara endurgjald hafi sóknaraðili ekki fengið samkvæmt sáttinni. Reikni hann það endurgjald, sem samið var um í sáttinni, til peningaverðs með tilliti til þess að sér beri eignarnámsbætur „fyrir missi óbeinna eignarréttinda vegna eignarnáms frá janúar 2007“ og gangi krafa hans um þær „framar fjárkröfum aðalstefnenda“ og víki þeim til hliðar, svo sem segir í stefnu í meðalgöngusök.

Í greinargerðum í meðalgöngusök kröfðust varnaraðilarnir B, C, E, F, G, H, I, J, K og L þess öll að henni yrði vísað frá dómi. Varnaraðilinn M gerði á hinn bóginn ekki athugasemdir við að sóknaraðili fengi að koma meðalgöngusökinni að, en af fjárkröfu hans krafðist þessi varnaraðili sýknu. Með hinum kærða úrskurði var meðalgöngusökinni vísað frá dómi.

IV

Samkvæmt 20. gr. laga nr. 91/1991 er þriðja manni heimilt að ganga inn í mál annarra hafi hann lögvarða hagsmuni af úrslitum þess. Vilji hann neyta þeirrar heimildar verður hann í meðalgöngusök að stefna öllum, sem aðild eiga að aðalsök, og krefjast þess annars vegar að sér verði leyfð meðalgangan og hins vegar að sér verði annaðhvort dæmt sakarefnið eða dómur að öðrum kosti felldur þannig að réttur hans verði verndaður.

Sóknaraðili hefur svo sem áður kom fram átt aðild til varnar að aðalsök í málinu, en þó til vara að baki varnaraðilanum M, sbr. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Án tillits til þess hvort sóknaraðili geti vegna þessarar aðstöðu talist þriðji maður í skilningi 20. gr. sömu laga verður að gæta að því að þar er áskilið sem fyrr segir hvers sá verði að krefjast, sem ganga vill inn í mál annarra með meðalgöngusök. Sóknaraðili hefur hér réttilega krafist þess að sér verði leyfð meðalgangan og hefur hann jafnframt gert kröfu um að varnaraðilinn M verði dæmdur til að greiða sér tiltekna fjárhæð. Þá fjárkröfu rekur sóknaraðili eins og áður var lýst til þess að hann telji varnaraðilann enn eiga eftir að standa sér skil á tilteknum hluta bóta vegna eignarnámsins 23. janúar 2007, sem með kröfunni hefur verið breytt til peningaverðs, en þó á þeim grunni að bæturnar komi fyrir skerðingu á þeim umráðarétti og afnotarétti yfir viðkomandi landi, sem sóknaraðili hafði á hendi. Þessi fjárkrafa skarast að nokkru við þann lið í aðalkröfu varnaraðilanna B, C, E, F, G, H, I, J, K og L á hendur varnaraðilanum M, sem varðar greiðslu bóta til dánarbús N vegna eignarnámsins 23. janúar 2007, svo og varakröfu þeirra á hendur þeim sama. Þar eru þó ekki sóttar eftirstöðvar bóta, heldur fullar bætur, og þá jafnframt vegna skerðingar á beinum eignarrétti dánarbúsins með eignarnáminu. Að öðru leyti eiga kröfurnar og málatilbúnaður að baki þeim ekki samleið þótt þær eigi rætur að rekja til sömu atvika. Sóknaraðili getur að þessu virtu ekki talist gera í meðalgöngusök kröfu um að sér verði í skilningi 20. gr. laga nr. 91/1991 dæmt sakarefnið, sem varnaraðilarnir B, C, E, F, G, H, I, J, K og L mótuðu með kröfugerð sinni og málsástæðum í aðalsök. Gegn andmælum þessara varnaraðila getur sóknaraðili ekki komið að í máli þeirra kröfu, sem er annars efnis en krafan í aðalsök, reist á allt öðrum málsástæðum og kalla myndi á sjálfstæða gagnaöflun, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 16. maí 1960 í máli nr. 68/1960, sem birtur er á bls. 443 í dómasafni þess árs. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun meðalgöngusakar sóknaraðila.

Að því er varðar málskostnað verður að geta þess að sóknaraðili beindi meðalgöngusök meðal annars að D „persónulega og fyrir hönd db. E“, svo sem komist var að orði í stefnu sóknaraðila. Í henni var jafnframt greint frá því að maður þessi hafi verið einkaerfingi eftir E og væri hann „tilgreindur sem fyrirsvarsmaður dánarbúsins“. Ekki verður séð á þessum grunni hvernig sóknaraðili getur hafa talið þennan mann eiga í eigin nafni aðild við hlið dánarbúsins að meðalgöngusök, en ekki var hann aðili að aðalsök í málinu og hefur hann ekki látið það til sín taka. Að auki verður að gæta að því að samkvæmt 3. mgr., sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 nýtur dánarbú hæfis til að eiga réttindi og bera skyldur frá þeirri stundu, sem hlutaðeigandi maður andast, þar til skiptum á búinu lýkur eftir ákvæðum laganna. Samkvæmt gögnum málsins var skiptum á dánarbúi E lokið 9. desember 2015 á þeim grundvelli að sýslumanni var tilkynnt að andvirði eigna þess næmi ekki meira en kostnaði af útför þeirrar látnu, sbr. 25. gr. sömu laga. Þótt ekki verði séð hvernig þessi skiptalok eigi að geta staðist í ljósi málsóknar þessarar leið tilvist dánarbús E sem persónu að lögum undir lok síðastgreindan dag og þar með hæfi þess til að eiga aðild að dómsmáli, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, en af sjálfu leiðir að í stað eignalauss dánarbús sem aðila að máli getur erfingi ekki komið. Eins og úrlausnarefnið í þessum dómi er háttað verður ekki hreyft hér við aðild að málinu að þessu leyti, en á hinn bóginn verður varnaraðilanum dánarbúi E af þessum sökum hvorki dæmdur málskostnaður í héraði né kærumálskostnaður. Um málskostnað á báðum dómstigum fer þannig samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi meðalgöngusök sóknaraðila, A, í máli þessu.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað skal vera óraskað að öðru leyti en því að varnaraðila dánarbúi E dæmist ekki málskostnaður úr hendi sóknaraðila.

Sóknaraðili greiði varnaraðilum kærumálskostnað sem hér segir: B og C hvoru um sig 150.000 krónur, F, G og H hverju um sig 100.000 krónur, I og J hvorum um sig 150.000 krónur og K og L hvoru um sig 150.000 krónur.