413/2012

Saga Bleiksmýrardals annars vegar austan og hins vegar vestan Fnjóskár er ekki hin sama, heimildir mismunandi og aðilar aðrir.  Staðhættir eru á hinn bóginn um margt svipaðir.  Dómur Landsyfirréttar um eignarréttarlega stöðu aðliggjandi landsvæðis árið 1885 hefur þar ekki meiri þýðingu en aðrar úrlausnir dómstóla.  Réttmætar væntingar um beinan eignarrétt verða því ekki grundvallaðar á honum.  Að því er varðar afsal ríkissjóðs frá 1978 skal þess jafnframt sérstaklega getið að í því gat ekki falist víðtækari eignarréttur Hálshreppi til handa en sannanlega var á hendi ríkissjóðs, sbr. dóma Hæstaréttar 1997/1162 (Auðkúluheiði), nr. 47/2007 (Biskupstungnaafréttur norðan vatna) og nr. 67/2006 (Skjaldbreiður).  Hlýtur því að koma til skoðunar hver réttur Hrafnagilskirkju til þessa svæðis hafi verið.“

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2012. Hann krefst þess að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 í máli nr. 1/2008 um að land Bleiksmýrardals vestan Fnjóskár sé þjóðlenda með eftirfarandi merkjum: „Fnjóská er fylgt til suðurs frá þeim stað þar sem Skarðsá rennur í hana þar til komið er skammt sunnan við Einstökutorfu til móts við 930 m hæðarpunkt í vestri. Þaðan er farið beint til vesturs í fyrrnefndan 930 m hæðarpunkt. Þá er farið til norðurs í punkt þar sem vatnaskil Eyjafjarðarár og Fnjóskár skera sýslu- og sveitarfélagamörk Eyjafjarðarsveitar og Þingeyjarsveitar. Sveitarfélagamörkum er fylgt til norðurs þar til komið er til móts við upptök Skarðsár. Þaðan er kröfulínu aðila fylgt til austurs í upptök Skarðsár og ánni fylgt að upphafspunkti þar sem hún rennur í Fnjóská.“ Áfrýjandi krefst þess jafnframt að viðurkennt verði að allur sá hluti Bleiksmýrardals, sem liggur vestan Fnjóskár frá Skarðsá og suður á öræfi, sé eignarland sitt í samræmi við framlagðan uppdrátt, en þó þannig að suðurmörk landsins verði dregin eins og óbyggðanefnd afmarkaði afréttareign hans með því að þau „komi í ána á sama stað og þverlínan kemur í ána austan megin samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar frá 6. júní 2008, í málinu nr. 3/2007, vegna Bleiksmýrardals eystri“. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 3. september 2013.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 29. mars 2007 til meðferðar landsvæði á vestanverðu Norðurlandi, sem náði yfir alla Eyjafjarðarsýslu og Skagafjarðarsýslu ásamt Austur Húnavatnssýslu austan Blöndu og Hofsjökli. Að beiðni stefnda ákvað nefndin 28. desember sama ár að skipta þessu svæði í tvennt og taka að svo stöddu einungis til meðferðar syðri hluta þess, en fresta málinu um sinn að því er varðaði norðurhlutann. Syðri hluti svæðisins var nánar afmarkaður þannig að til norðurs fylgdi hann norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps og Seyluhrepps, Norðurá og Norðurárdal, Öxnadalsheiði og Öxnadalsá þar til hún fellur í Hörgá og síðan þeirri á til ósa í Eyjafirði. Austurmörk fylgdu Fnjóská frá ósum í sama firði til suðurs þar til hún sker sveitarfélagamörk Eyjafjarðarsveitar að austan, en þaðan var farið eftir þeim mörkum áfram til suðurs í Fjórðungakvísl. Að sunnan réðist svæðið af suðurmörkum Eyjafjarðarsveitar og suðurjaðri Hofsjökuls. Til vesturs var Blöndu fylgt sunnan frá upptökum hennar í Hofsjökli til norðurmarka fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 14. mars 2008, sem vörðuðu allan syðri hluta svæðisins, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Nefndinni bárust fjölmargar kröfur og athugasemdir. Hún ákvað síðan að fjalla um þennan syðri hluta svæðisins í fimm aðskildum málum og var eitt þeirra nr. 1/2008, sem náði til Eyjafjarðarsveitar austan Eyjafjarðarár ásamt vestanverðum Bleiksmýrardal. Það mál tók meðal annars til landsvæðis, sem nefnt er Bleiksmýrardalur vestri og áfrýjandi telur háð beinum eignarrétti sínum, en stefndi taldi það til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 var komist að þeirri niðurstöðu að þetta svæði væri þjóðlenda með þeim mörkum, sem áður greinir í dómkröfum áfrýjanda, en viðurkennt var á hinn bóginn samkvæmt 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998 að það væri í afréttareign hans.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 13. janúar 2010 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerði áfrýjandi efnislega sömu kröfur og hann gerir fyrir Hæstarétti, en með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af þeim.

II

Landsvæðið Bleiksmýrardalur vestri, sem mál þetta varðar, er í sveitarfélaginu Þingeyjarsveit og liggur það suður af Fnjóskadal. Svohljóðandi landamerkjabréf fyrir þetta svæði var gert 1. apríl 1885 og þinglesið á manntalsþingi 27. maí sama ár: „Afréttarland Akureyrarkirkju á Bleiksmýrardal, er allur sá hluti dalsins, er liggur fyrir vestan Fnjóská, frá Skarðsá og suður á öræfi.“

Eins og óbyggðanefnd afmarkaði Bleiksmýrardal vestri í úrskurði sínum ráðast norðausturmörk þessa landsvæðis af þeim stað, þar sem Skarðsá fellur í Fnjóská á mótum Skarðsdals og Bleiksmýrardals, en þaðan eru um 23 km í beinni loftlínu norðvestur til sjávar í Eyjafirði. Frá þessum merkjum í norðaustri fara þau um 3 km í vestur og síðan um 6 km suður með Skarðsá að upptökum hennar, en handan merkjanna er eignarland jarðarinnar Reykja. Frá upptökum Skarðsár fara merkin um fjalllendi um 5 km í suðvestur og síðan suður um 33 km og fylgja þau lengst af sveitarfélagamörkum Þingeyjarsveitar og Eyjafjarðarsveitar á þeirri leið. Nyrst á þessum merkjum liggur Bleiksmýrardalur vestri að svæði, sem í gögnum málsins kallast Almenningur í Öngulstaðahreppi, því næst afréttarlandi Munkaþverár og síðan afréttarlandi Stóra-Hamars og Rifkelsstaða, en öll þessi lönd vestan Bleiksmýrardals vestri eru þjóðlendur samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Syðst á vesturmerkjunum liggur þetta svæði síðan að Möðruvallaafrétti, sem óbyggðanefnd taldi jafnframt til þjóðlendna, og stendur sú niðurstaða óröskuð samkvæmt dómi Hæstaréttar 19. september 2013 í máli nr. 656/2012. Suðurmerki svæðisins liggja að vestan frá hornpunkti í 930 m hæð eftir beinni línu um 5 km austur í Fnjóská og er þar fyrir sunnan þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Þaðan fylgja austurmerki svæðisins Fnjóská á um 42 km leið, sem liggur sem næst beint í norður að mótum hennar við Skarðsá. Austan við þessi merki er landsvæðið Bleiksmýrardalur eystri, sem óbyggðanefnd taldi í úrskurði 6. júní 2008 í máli nr. 3/2007 að háð væri beinum eignarrétti áfrýjanda, en er þjóðlenda samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 411/2012, sem kveðinn er upp samhliða dómi í þessu máli.

Í úrskurði óbyggðanefndar segir að land í Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár liggi í yfir 300 m hæð, en rísi skarpt til vesturs upp af ánni. Land á vesturhluta svæðisins sé hallalítið, gróðursnautt og öldótt og í yfir 1000 m hæð.

III

Í máldögum A-kk-ef biskups rauða Þ-kk-ef fyrir Hólabiskupsdæmi frá árinu 1318 sagði að „Kẏrckia hins heilaga ᴩeturs ä ʀafnagili. ä ... halfann ʙleẏkzmyrardal framm fra skardzä.“ Í máldögum P-kk-ef biskups N-kk-ef fyrir kirkjum í Hólabiskupsdæmi frá 1394 og síðar sagði að sama kirkja ætti „halfann ʙleyksmyrardal framm fra skardsa.“ Í sálugjafabréfi, sem H-kk-nf prestur L-kk-nf gerði á Möðruvöllum 8. desember 1403, ánafnaði hann kirkjunni á Grund í Eyjafirði eftir sinn dag „lx. ẏxnaʀekstur j bleiksmẏrardal“, en ekki mun vera kunnugt um hvort þessi ítaksréttindi hafi verið vestan Fnjóskár eða austan. Í vísitasíugerð J-kk-ef H-kk-ef V-kk-ef hinni fyrstu um Vaðlaþing og Þingeyjarþing frá 1429 sagði jafnframt að Hrafnagilskirkja ætti „halfuan blæiksmyrardaal framm fra skardæ.“ Í skrá um reka og ítök Munkaþverárklausturs frá 1446 var getið um „Manaðar halld òllu fé annat mal j bleiks mẏrar dal ok þriggia tigu geldneẏta ʀekstur.“ Í máldögum Ó-kk-ef biskups R-kk-ef frá árabilinu 1461 til 1510 sagði að kirkjan á Hrafnagili ætti „halfuan bleiksmẏrardaal fram fra skardzáá“, en Munkaþverárklaustur ætti „manadar halld ollu fie annat dægur j bleiksmyrardal firir vestan anna oc xxx. gelldneẏta regstur.“ Í máldaga G-kk-ef H-kk-ef fyrir Hrafnagilskirkju 22. júní 1508 sagði að kirkjan á Hrafnagili ætti „allann bleiksmyrardal firir vestan hnioskaa fram fra skardsaa og svdur a oræfe. rekstrar skylldv vera epter þvi sem ad fornv eyrarlanda a mille firir avstann fram ad oxnafelle. vestan fram ad skioldalsaa. ad hvors tiv lomb eda fleire være. afrettur heimill j sogdv takmarke firir venivligan toll er golldinn skal sidast vikv epter bartholomei apostoli. bændur skýllder rett þeirre vpp ad hallda er þ-kk-nf prestur liet vppstinga.“ Í Íslensku fornbréfasafni birtust með þessum máldaga ódagsettar skýringar D-kk-ef H-kk-ef prófasts á Hrafnagili, þar sem sagði meðal annars: „Allan Bleiksmýrardal. Dalr þessi liggr fram af Fnjóskadal; Munkaþverárklaustr á landið að austanverðu við Fnjóská. Skarðsá, þverá, sem rennr í Fnjóská, og dregr nafn af svo nefndu Gaunguskarði. Eyrarlanda á milli. Stóraeyrarland er að vestanverðu við Eyjafjarðarbotn og yztr bær í Hrafnagilshrepp, en Litlaeyrarland að austanverðu við fjarðarbotninn, fyrrum yztr bær í Öngulstaðahrepp ... liggr allr hrepprinn að austanverðu við Eyjafjarðará og nær fram að Öxnafelli, sem er yzti bær í Saurbæjarhrepp, þeim megin árinnar; en að vestanverðu aðgreinast Saurbæjar og Hrafnagils hreppar af Skjóldalsá, sem er þverá og rennr austr í Eyjafjarðará. Hafa þannig allir bændr í Hrafnagils og Öngulstaðahreppum verið skyldir að reka lömb sín á Bleiksmýrardal.“

Á prestastefnu á Eyrarlandi í Eyjafirði á árinu 1508 nefndi G-kk-nf H-kk-þf sex nafngreinda klerka í dóm til „at dæma vm þa akiæru. er sijra J-x-x A-kk-nf kiærdi til s-x-x k-kk-ef ad hann hefdi reka latid .x-x-x. lamba a Bleijkzmyrardal. og þar vera latid fra Jonsmessu baptistæ og til mariumessu sijdari. j øngvu sijnu leyfi.“ Í dómi klerkanna sagði meðal annars eftirfarandi: „Kom þar fram fyrir oss brief med tveggia presta Jnsiglum ad kyrkia hins heilaga P-x-x a Raffnagili ætti Bleijkzmyrardal fyrir vestann Huioskἅ fra Skarsἅ og sudur ἅ Auræfi. Samhliodadi þessu Briefi gamallt Registur Hola domkirkiu vm fyrr sagda landeign.... Hier med dæmdum vær adur greindan dal Rafnagilzkyrkiu Ɛign vera og verid hafa ad fornu og nyiu. Slijka sauk dæmdum vier alla þa eiga at giallda sem j oleyfi hafa rekid edur reka latid. x-x-x. lomb edur fleiri a þrattnefndann dal. og fallna j bann. nema þeir sverie fullann ʙokareijd. ad þeir heyrdu alldreij eignadann Hrafnagilzkirkiu þennann dal. og ad eidnum vnnum skal falla aptur half þessi sauk. Enn þeir sem ræke færri lomb enn. x-x-x. þa dæmdum vier til þess vrskurdar sem herra biskupinn þar ἅ leggur. Samþycktti virdugligur Herra B-kk-nf G-x-x med oss þennan vorn dom.“

Í skrá S-kk-ef J-kk-ef prests á Grenjaðarstað um máldaga Hóladómkirkju, klaustra og nokkurra kirkna á Norðurlandi frá árinu 1525, sem nefnd hefur verið Sigurðarregistur, sagði að kirkjan á Hrafnagili ætti „halfaṅ. bleiksmẏrardal fram fra skardzἅ“, en Munkaþverárklaustur ætti „j bleigsmẏrardal fyrir vestan ἅna .xxx. gelldneẏta rekstur.“ Í skrá um eignir Hrafnagilskirkju frá 1544 „þá er síra G-kk-nf meðtók“, sem virðist vera úr máldagabók J-kk-ef biskups A-kk-ef, var getið um fjórar jarðir í eigu kirkjunnar, þar af tvær í eyði, en ekki var minnst á Bleiksmýrardal. Í reikningum kirkna á prestsetrum í Hólabiskupsdæmi 1569 kom fram að kirkjan „a Hrafnagili beneficium“ ætti tilteknar jarðir, en í lok þeirrar talningar sagði: „halfur Bleiksmyrardalur afriett.“ Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar var þess getið í vísitasíum Hrafnagilskirkju frá árunum 1585 og 1662 að hún ætti hálfan Bleiksmýrardal fyrir sunnan Skarðsá, auk þess sem sagt var í lögfestu fyrir kirkjuna frá 1672 að hún ætti dalinn allan fyrir vestan Fnjóská fram frá Skarðsá og suður á öræfi.

Í úrskurði lögmanns norðan og vestan 10. nóvember 1677 var greint frá því að fyrir hann hafi komið til yfirskoðunar dómur sex manna, sem útnefndir voru af sýslumanni 18. apríl sama ár, um „L-kk-þf S-kvk-þf R-x-x, bænda och buennda, J Øngulstada, och Hraffnagilz hreppumm, a Hrafnagilz Beneficÿ Stadar affrett ehr Bleiksmÿrar dalur kallast. J ódru læge vmm þann agreining, sem innfalinn ehr a millum ... Stadarhalldaranns, och buennda, J ädurtiädumm hreppum vmm uppsmÿde Riettarinnar Sem och hreinsun fÿrer M-e-x med þuj ódru fleira sem same dömur giórst vmm gietur och hliödar.“ Í úrskurðinum sagði síðan eftirfarandi: „J gudz naffne Amen alichta eg och vrshurda fir neffndann döm ... J allann mäta lóglega giórdann, Suo michid vidvÿkur lambaSkilldu Rechstrumm, J tiedu tachmarche a Bleiksmÿrardal fÿrer veniulegann Lagatoll, enn þeir ed möte briöta Naudsinialaust greidj Samt tollinn och Suare Slÿker Secht Sem Lóginn akuarda ... J annann mäta effter Sem lógmälid, alþingiss alichtun och lógtechnir dömar, vtuÿsa alichta eg ad velneffndur kiennemann ... Sie Sem LógSkilldugur, afrettar plätzid hreinsa läta fÿrer Melróckumm, Jtem R-e-x gióra och uppsmÿda þar best hennta þichir, J affrettar Landinu, med tilstirch allra þeirra manna ehr S-e-x R-e-x, eiga a offtsagda affrett Bleiksmÿrardal, och þeirre R-e-x buendurner Sÿdann wid macht hallde och göda heffd“.

Í vísitasíu Hrafnagilskirkju frá 1685 mun hafa verið sagt að að hún ætti afrétt á Bleiksmýrardal frá Skarðsá fram á Sanda, í annarri vísitasíu frá 1695 að hún ætti hálfan dalinn fram frá Skarðsá, en í þeirri þriðju 1718 að hún ætti Bleiksmýrardal fram frá Skarðsá. Þá mun hafa komið fram í lögfestum Hrafnagilskirkju frá 1728, 1736, 1765, 1771 og 1780 að hún ætti allan Bleiksmýrardal fyrir vestan Fnjóská frá Skarðsá suður á öræfi.

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá árinu 1712 sagði meðal annars um Hrafnagil: „Afrjettarland á staðurinn framm úr Fnjóskadal hálfan Bleiksmýrardal, og eru þángað skyldugir að reka allir bændur lömb sín í Öngulstaða og Hrafnagils hreppum, og so hefur áður verið, en smám saman hefur þessi upprekstur aflagst sakir harðinda og miklra vatna, og reka nú þángað allfáir. Afrjettartollur var venjulegur lamb af hverjum bónda, og so er enn af þeim fáum sem reka.“

Eftir gögnum málsins leiddi fyrrgreindur úrskurður lögmanns 10. nóvember 1677 ekki til lykta ágreining milli presta á Hrafnagili og bænda í Hrafnagilshreppi og Öngulstaðahreppi um skyldu þeirra síðarnefndu til að reka fé sitt til sumarbeitar í Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár gegn greiðslu afréttartolls, svo og til að taka þátt í viðhaldi réttar, eyðingu refa og fjallskilum. Þannig lét prestur lesa upp á manntalsþingum fyrir hreppana tvo 20. og 24. maí 1719 bréf, þar sem hann kvaðst hafa látið leita uppi greni „ä Bleiksmyrardal Hrafnagilsstadar afriett“ og skoraði á bændur að verða við skyldu sinni til upprekstrar og greiðslu afréttartolls, en um leið var úrskurðurinn frá 1677 lesinn þar á ný. Á „Aungulstada Hreppstiornarþinge“ 14. október 1719 var lesið upp annað bréf prestsins, þar sem hann kvartaði undan vanrækslu bænda í þessum efnum og krafðist þess að afréttartollur yrði greiddur innan hálfs mánaðar án tillits til þess hvort hlutaðeigandi bændur hafi rekið fé sitt á dalinn. Á dómþingi á Öngulstöðum 30. maí 1720 var lesin upp „ummkvórtun P-kk-ef ... umm tregdun Hreppsmanna Sumra, ad ganga Lóglega ä haustdag epter Lómbum i Hrafnagilsstadar afrett“ og voru bændur áminntir um að þeir, sem ekki vildu sinna „lóglegum fiallrekstre og haustgaungum ä Nefnda afrett“, mættu búast við að sæta viðurlögum. Aftur var á manntalsþingi í sama hreppi 4. maí 1723 lesið upp bréf prestsins, þar sem brýnd var fyrir bændum skylda þeirra til að reka fé á afrétt í Bleiksmýrardal, greiða afréttartoll og sinna fjallskilum. Á dómþingi 18. apríl 1727 voru lesnir upp „Tveir gamler Mäldagar“, þar sem kæmi fram að „Hrafnagils kirkia i Eyafyrde Eige Skylldu afrett ä Bleiksmÿrardal, og ad Jnnbuendur Hrafnagils og Aungulstada Hrepps, Sieu Skyllder þangad ad reka“. Í framhaldi af þessu gerði presturinn samning við bændur 17. maí 1727 um að tilnefna menn „til ad älijta bleiksmijrardal“, en tók þó einnig fram „ad þott kirkiunnar afriett bleiksmÿrardalur Verde i Vor älitenn, Ecke fær fyrer óll beggia hreppanna lómb, ad kirkiann niote Samt Sinnar afrettartolla“. Þessu til samræmis kvaddi sýslumaður 29. apríl 1728 sex menn úr hvorum hreppi til „ad telia lómb ä Afriettena ä Bleiksmijrardal, Sem Hrafnagils kirkiu tilheirer.“ Þeir komust að þeirri niðurstöðu 16. júlí 1728 að „frä Skardzä ... So Langt sem nockrar Hagavoner eru“ mætti reka á Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár „til Sumargaungu ecke meir enn 10. hundrud lómb, fyrer utann Nockurt pläss, fyrer Sunnann efre Lambä, Hvert ei Vard skodad fyrer VatnaVóxtumm ij þad sinne“. Prestur vildi ekki una þessari niðurstöðu og stefndi skoðunarmönnunum fyrir dóm 29. apríl 1729 til að „forsvara ... äreid a Bleiksmyrardal Hrafnagilskÿrkiu land“, sem þeir urðu við með því að staðfesta álit sitt ásamt því að láta uppi það mat að á landsvæðið í Bleiksmýrardal, sem þeim tókst ekki að kanna vegna vatnavaxta, mætti „Setiast i hædsta mata hundrad lamba“. Að þessu gerðu kvað sýslumaður upp dóm, þar sem sagði meðal annars: „Epter þvi ad Hrafnagils kÿrkiu afRett Bleiksmÿrardalur, Er nu alitenn ej fÿrer fleire lómb til hagabeitar a Sumardag, enn Ellefu hundrud. Þa skulu þeir frä ganga ad Reka i afRettina, sem Leingst eiga ad og Ohægast framann af badum hreppunum Hrafnagils og Aungulstada. Og Skulu nu hier eptir þangad Reka bændurner utann af badum þessum hreppum, fÿrer vestann framm, allt framm ad Hrafnagile Enn ad austann, allt framm ad Aungulstódum og Biórk. Og Skulu aller þesser bændur Uppehallda Gaungum og fiallskilum ä haust epter sem hreppstiornarmenn gióra räd fyrer, og betala Sinn Lambatoll til Hrafnagilskÿrkiu forsvars Manns epter hennar mäldógum og geingnum domum, under Laga tiltal og Sekter.“ Við þetta virðist presturinn enn ekki hafa viljað una, enda ritaði hann bréf til sýslumanns 8. maí 1730, þar sem hann óskaði meðal annars eftir að skoðunarmönnunum yrði gert að svara því hvort niðurstaða þeirra hafi tekið mið af aðstæðum á Bleiksmýrardal á meðalári eða „so sem þä yferstöd hid mesta grödurleise“, en ekki verður séð af gögnum málsins að þessari beiðni hafi verið sinnt. Á manntalsþingi 9. maí 1738 var aftur lesið upp bréf prestsins, þar sem fundið var að því að bændur í hreppunum tveimur hafi ekki orðið við skyldum sínum til að reka fé á Bleiksmýrardal til sumarbeitar, greiða afréttartoll og sinna fjallskilum, svo og að einhverjir þeirra hafi í óleyfi gert þar kol og haft hross á beit. Loks fór svo að á manntalsþingi 11. maí 1739 var lesið upp tilboð prestsins til bænda í báðum hreppum um að leysa þá undan skyldu til að reka fé á Bleiksmýrardal, halda þar við réttum og taka þátt í fjallskilum gegn því að þeir greiddu „ärliga Hrafnagilskyrkiu tildæmdann lambatoll“. Þessu svöruðu bændur með því að „þeir Vilia giarnann Sæta þessu tilbode ... So þad er nu aftalad, SamEigennlega, ad bændur Vilia tregdulaust, lambatollenn gialda, Profastenum, og vera fri fÿrer ad þurfa Reka a dalenn“. Þótt langvinnum deilum um þetta efni virðist hafa lokið á þennan hátt hélt presturinn enn uppi umkvörtunum við bændur á árunum 1743 og 1744, sem í það skipti beindust þó að heimildarlausum upprekstri hrossa á Bleiksmýrardal.

Í bréfi, sem sýslumaðurinn í Eyjafjarðarsýslu ritaði 28. júní 1771 til að svara fyrirspurn danskra yfirvalda, sagði meðal annars að í sýslunni væru margar eyðijarðir, sem fæstar væri unnt að byggja á ný vegna uppblásturs og skriðufalla, en öðru máli gegndi þó um nokkrar þeirra. Þar af „kunde virkelig paa saa kaldet Bleiksmyrardal, der tilhörer Munchethveraae Kloster og Rafnagils B-x-x, oppbiiges Gaarder siider der er een skiön Græsgang og eet heelstort Stykke Land.“

Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar var gerð skýrsla um Hrafnagilskirkju 23. apríl 1782, þar sem þess var getið að meðal ítaka hennar væri Bleiksmýrardalur og hafi kirkjan á árum áður haft nokkurn hag af ítakinu vegna lambatolls. Þær tekjur hafi á hinn bóginn dregist saman síðustu árin og í raun verið engar að undanförnu. Í gögnum varðandi jarðamat 1804 sagði um Munkaþverá að „Her til ligger en Afreet, nemlig den halve Bleegmyredal ... hvis anden halve Deel tilhörer Ravnegil-Kirke ... hvorpaa fra fremmede Jorder indtager Beeder og Lam til Græsgang om Sommeren, mod Indtægt aarlig 3 rd“. Þá var á manntalsþingum 2. og 17. maí 1814 lesin upp lögfesta prestsins á Hrafnagili fyrir „Afrettarlandid Bleiksmýrardal tilheýrandi H-hk-ef kýrkíu fyrir vestann framm frá Skardsá og Sudur á Øræfi“.

Presturinn á Hrafnagili gerði 30. nóvember 1832 byggingarbréf við bóndann á Hvammi um „Hrafnagils Kyrkiu Afréttarland Bleiksmýrardal vestan Fnjótská frá Skardsá og sudur á Øræfi“. Tekið var fram að leiguliða væri heimil grasatekja „á nefndri Afrétt“ ásamt kolagerð til eigin nota úr víði, en ekki birki. Leiguliðanum bæri að „utrydja úr Afrétt þessari øllum Tóum“. Nýtti hann „Afréttina á Sumrum með upprekstri nokkurra Trippa“ bæri honum að gæta að því að valda ekki ábúanda á Reykjum í Fnjóskadal ágangi eða usla. Bóndinn á Hvammi sagði þessum leigumála upp 10. nóvember 1839 og gerði þá presturinn byggingarbréf við bóndann á Reykjum 20. desember sama ár um „Hrafnagils kirkiu Eignar- og Afrjettar-Land Bleiksmýrardal, Liggiandi fyrir vestan Fnioská frammfrá Skardsá og sudur á Øræfi“ með samsvarandi skilmálum og í fyrra bréfinu.

Biskup ritaði prófasti á Hrafnagili bréf 19. mars 1840, að virðist sem svar við fyrirspurn þess síðarnefnda um eignarhald á Bleiksmýrardal. Í bréfinu vitnaði biskup til áðurnefndra máldaga, þar sem Hrafnagilskirkju væri eignaður dalurinn vestan Fnjóskar, en Munkaþverárklaustri austan árinnar. Í máldögum kirkju á Illugastöðum væri hvergi rætt um ítak hennar „eda Almenning í Bleiksmyrardal“, sem jörðin kynni þó að hafa helgað sér austan Fnjóskár í skjóli Munkaþverárklausturs, sem hafi lengi átt jörðina. Í máldögum væri á hinn bóginn sagt að klaustrið ætti „nokkra Itölu í Bleiksmyrardal fyrir vestan Hnjóská, þó ekki á því Plátsi, sem Hrafnagils kirkju audsjáanlega tilheyrir einni“. Í framhaldi af þessu gerði prófasturinn 18. maí 1840 lögfestu fyrir „Hrafnagils kirkiu Eignina Bleiksmýrardal allann fyrir vestan Fnióská, framm frá Skardsá og sudur á Øræfi, sem ótakmarkada Eign nefndrar kirkiu“ og var hún lesin upp á manntalsþingi degi síðar.

Í gögnum vegna jarðamats frá árinu 1849 var tekið fram um Hrafnagil að kirkjan þar ætti „allan afréttinn Bleiksmýrardal ad vestanverdu, og er hann nú sem stendur burtleigður af B-x-x og ábúanda prestssetursins Hrafnagils. Afréttur þessi liggur fyrir sunnan alla bygd í Fnjótskadal innan Suður Þingeyar sýslu.“ Um Bleiksmýrardal var eftirfarandi síðan tekið fram: „Hann er fjallshlíd ofanad á, og þarhjá hálfur Þverdalur nokkur, og er þetta mjög mikid vídlendi. Vída er hann grösugur á sumrum, sumstadar þarámóti skridóttur, á honum vex nokkur vídir. Yfirhöfud er dalur þessi kjarngódur afrettur fyrir saudfé; naut og hesta.“

Á árinu 1850 höfðaði umboðsmaður Munkaþverárklausturs mál fyrir aukahéraðsrétti Þingeyjarsýslu á hendur eigendum jarðarinnar Illugastaða vegna ágreinings, sem hafði risið milli þeirra um réttindi yfir landsvæðinu Bleiksmýrardal eystri, en ágreiningsefnið þar snerist ekki um réttindi yfir dalnum vestan Fnjóskár. Þessum ágreiningi lauk með dómi Landsyfirréttar 25. júní 1855 og er fjallað um hann og það mál að öðru leyti í áðurnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 411/2012.

Prestur á Hrafnagili gerði 27. september 1860 byggingarbréf við bónda á Reykjum um „Hrafnagils kirkju eignar- og afrjettarland Bleiksmýrardal, liggjandi fyrir vestan Fnjóská fram frá Skarðsá og sudur á Øræfi“ með hliðstæðum skilmálum og fram komu í áðurnefndu byggingarbréfi frá 30. nóvember 1832. Hrafnagilskirkja og eigur hennar munu hafa gengið undir Akureyrarkirkju með konungsúrskurði á árinu 1860, en 12. janúar 1871 gerði prestur síðarnefndu kirkjunnar aftur byggingarbréf um sama land, þessu sinni við bónda á Veturliðastöðum í Fnjóskadal. Þá er þess loks að geta að prestur gerði 2. júní 1882 byggingarbréf um „eign Akureyrarkirkju afréttarlandið Bleiksmýrardal fyrir vestan Fnjóská fram frá Skardsá og suðr á öræfi“ við bónda á Reykjum.

Landamerkjabréf var gert 16. janúar 1885 fyrir jörðina Reyki í Fnjóskadal, þar sem sagði meðal annars: „Í suður eiga Reykir af Bleiksmýrardal suður af Gönguskarði, samt Gönguskarðið að utan suður að Skarðdalsá og Skarðdalinn að vestan, samt Gönguskarðið út að Ytri-Jökulsá.“ Bréfið var áritað um samþykki „að því er snertir afréttarland Akureyrarkirkju á Bleiksmýrardal“ og lesið á manntalsþingi 27. maí sama ár. Eins og áður greinir var gert landamerkjabréf fyrir „afréttarland Akureyrarkirkju á Bleiksmýrardal“ 1. apríl 1885. Bréfið var þinglesið 27. maí sama ár og áritað um samþykki af hálfu Reykja og Munkaþverár, en af hendi síðarnefndrar jarðar með þeirri athugasemd að „samkvæmt gömlum skjölum á Munkaþverá ítök í Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár, mánaðarbeit öllu fé annað dægur og 30 geldneyta rekstur.“ Þá var gert skjal 30. maí 1889 um landamerki Hrafnagilsjarða, sem var þinglesið 21. maí 1890, en í því sagði meðal annars: „Ennfremur á Hrafnagilskirkja afrjettar landið Bleiksmýrardal allan fyrir neðan Fnjóská frá Skarðsá og suður til öræva. Um ítak þetta og mörk þess veit jeg ekki nokkurn ágreining.“ Umboðsmaður Munkaþverárklausturs áritaði þetta skjal um samþykki sitt.

Í matsgerð 16. janúar 1912, sem aflað var í tengslum við sölu ríkisins á kirkjujörðinni Botni í Hrafnagilshreppi, var meðal annars getið um að engin hlunnindi fylgdu henni „nema ef telja ætti það, er ábúandi heldur fram að hann eigi, ásamt ábúanda á Hrafnagili frían upprekstur geldfjár á afrjett Fnjóskdæla - (Bleiksmýrardal) samkvæmt gamalli venju.“ Þessu til samræmis var tekið fram í afsali ríkisins fyrir jörðinni 20. júlí sama ár að henni fylgdi „gjaldfrjáls upprekstur geldfjár í Bleiksmýrardal.“

Landbúnaðarráðherra gaf út afsal 22. maí 1978 til Hálshrepps fyrir tveimur nánar tilgreindum eyðijörðum og „afréttarlandinu Bleiksmýrardal vestri“. Samkvæmt afsalinu var fasteignamatsverð þessa lands 103.000 krónur, en eignirnar þrjár voru seldar fyrir verð, sem svaraði til samanlagðs fasteignamats þeirra. Í afsalinu var eftirfarandi tekið fram: „Rísi ágreiningur um landamerki, eignarheimild eða annað slíkt varðandi hinar seldu eignir, undanskilur seljandi sig allri ábyrgð.“

IV

Í Landnámabók segir frá því að Þ-kk-nf s-kk-nf K-kk-nf hafi komið að landi í ósum Skjálfandafljóts og numið síðan land milli Skuggabjarga og Ljósavatnsskarðs. Þar hafi hann ekki unað sér og því flutt sig um set og numið allan Fnjóskadal til Ódeilu, en búið að Lundi. Af gögnum málsins verður ekki ráðið hvað átt hafi verið við með Ó-kvk-þgf, sem Landnámabók kveður hafa ráðið suðurmörkum þessa landnáms, en Lundur er rúmlega 20 km fyrir norðan Skarðsá á norðurmerkjum Bleiksmýrardals vestri. Af þessari frásögn verður ekki ráðið hvort land kunni að einhverju leyti að hafa verið numið í vestari hluta dalsins og stofnað þannig til beins eignarréttar yfir því, en hún útilokar á hinn bóginn ekki frekar en staðhættir að svo kunni að hafa verið.

Af gögnum málsins verður ekki séð að vitað sé til að byggð hafi verið í Bleiksmýrardal að því frátöldu að óljósar sagnir munu hafa verið um býli vestan Fnjóskár á Flausturbölum um 7 km fyrir sunnan Skarðsá og meðal annars hermt að rústir hafi þar sést á þremur stöðum, á einum bæ hafi verið 24 hurðir á járnum og þar hafi verið kirkja. Fyrir liggur samkvæmt framlögðu bréfi fornleifafræðings að á Flaustri sé að finna umfangsmikið rústasvæði ásamt garðleifum, sem ekki hafi verið rannsakað. Þótt þar kynni að mega finna minjar um forna byggð, sem gætu gefið til kynna að land hafi verið numið til eignar á þessu svæði, verður að gæta að því að í fyrrgreindum máldögum frá 1318 var hermt að kirkjan á Hrafnagili ætti „halfann ʙleẏkzmyrardal framm fra skardzä.“ Samsvarandi ummæli komu sem áður segir fram í máldögum frá 1394, 1461 og 1508 auk vísitasíugerðar frá 1429. Þessi tilgreining á landsvæðinu gefur ekki til kynna að um jörð hafi verið að ræða, sem tilheyrt hafi Hrafnagilskirkju. Í sálugjafabréfi 1403, sem áður var getið, var ráðstafað rétti til upprekstrar í Bleiksmýrardal, í skrá um reka og ítök Munkaþverárklausturs frá 1446 var rætt um upprekstrarrétt þess í dalnum vestan Fnjóskár og það sama var gert í svonefndu Sigurðarregistri frá 1525. Í máldaga fyrir Hrafnagilskirkju frá 1508 kom fram að skylda hafi hvílt á bændum á tilteknu svæði í Eyjafirði til að reka þangað fé til sumarbeitar gegn greiðslu. Þessi notkun á landinu felur ótvírætt í sér vísbendingu um að byggð, sem hugsanlega kann á einhverjum tíma að hafa verið í Bleiksmýrardal vestan árinnar, hafi ekki lengur verið til staðar. Ekkert liggur fyrir í málinu um hvernig réttindi Hrafnagilskirkju yfir landinu urðu til eða hver kunni áður að hafa haft þau á hendi. Til þess verður og að líta að Hrafnagil er í Eyjafjarðardal í meira en 20 km fjarlægð frá þessu landsvæði og er sá dalur skilinn frá Bleiksmýrardal og Fnjóskadal af fjalllendi, sem Garðsárdalur og Gönguskarð skerast þó í gegnum, en ýmsar jarðeignir og afréttir liggja þar á milli. Hvergi er í fyrirliggjandi heimildum rætt um Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár sem jörð eða hluta af jörðinni Hrafnagili. Að því leyti, sem vikið er í þessum heimildum að notum af þessu landi, hefur eingöngu verið fjallað um beit fyrir búpening, svo og lítillega um grasatekju og nýtingu skógar til kolagerðar. Að þessu virtu eru ekki efni til annars en að líta svo á að Bleiksmýrardalur vestri hafi aðeins verið afmarkað landsvæði, sem eingöngu var haft til takmarkaðra afnota svo langt sem elstu heimildir ná.

Um eðli réttinda Hrafnagilskirkju yfir þessu landsvæði er þess að gæta að í áðurnefndum máldögum biskupanna A-kk-ef rauða, P-kk-ef og Ó-kk-ef frá 1318, 1394 og 1461 og vísitasíugerð J-kk-ef biskups 1429 var rætt án frekari orða um að Hrafnagilskirkja ætti Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár. Eins var þetta landsvæði nefnt eign sömu kirkju í dómi sex klerka frá 1508, svonefndu Sigurðarregistri 1525, vísitasíum Hrafnagilskirkju 1585, 1662, 1695 og 1718 og að virðist í lögfestum fyrir hana 1672, 1728, 1736, 1765, 1771, 1780 og 1840. Í máldaga G-kk-ef biskups frá 1508 var sem fyrr segir einnig rætt um að þetta land væri eign Hrafnagilskirkju, en jafnframt um skyldu bænda á tilteknu svæði til að reka fé til sumarbeitar á vestari hluta dalsins og væri „afrettur heimill“ þar fyrir „venivligan toll“, auk þess sem bændum bæri að halda þar við rétt. Á hinn bóginn var ekki minnst á Bleiksmýrardal vestri í skrá um eignir Hrafnagilskirkju 1544, þar sem taldar voru upp landareignir hennar. Í kirkjureikningum frá 1569 kom fram að meðal eigna Hrafnagilskirkju væri „halfur Bleiksmyrardalur afriett“ og í úrskurði lögmanns 1677 var rætt um „Hrafnagilz Beneficÿ Stadar affrett ehr Bleiksmÿrar dalur kallast“, svo og að prestinum á Hrafnagili bæri að „afrettar plätzid hreinsa läta fÿrer Melróckumm“ og smíða rétt „J affrettar Landinu, med tilstirch allra þeirra manna ehr Skilldu Rechstur, eiga a offtsagda affrett Bleiksmÿrardal“. Í vísitasíu fyrir Hrafnagilskirkju 1685 kom fram að hún ætti afrétt á Bleiksmýrardal vestri og í jarðabók 1712 að hún ætti þar afréttarland. Meðan á fyrrgreindum deilum stóð milli prestsins á Hrafnagili og bænda í Hrafnagilshreppi og Öngulstaðahreppi á árabilinu 1719 til 1739 lét presturinn ítrekað frá sér fara bréf, þar sem rætt var um afrétt Hrafnagilsstaðar í Bleiksmýrardal og í samningi hans við bændur 1727 var nefnd „kirkiunnar afriett bleksmÿrardalur“. Sýslumaður útnefndi menn ári síðar til að telja lömb á „Afriettena ä Bleiksmijrardal, Sem Hrafnagils kirkiu tilheirer“ og kvað síðan upp dóm 1729, þar sem landsvæðið var nefnt „Hrafnagils kÿrkiu afRett Bleiksmÿrardalur“ og rætt um upprekstur „i afRettina“. Í skýrslu um eignir Hrafnagilskirkju frá 1782 mun hafa verið rætt um Bleiksmýrardal sem ítak hennar, sem hún hefði nokkurn hag af vegna lambatolls. Presturinn þar lét lesa upp á manntalsþingum 1814 lögfestu fyrir „Afrettarlandid Bleiksmýrardal“ og gerði síðan byggingarbréf um það 1832, þar sem ítrekað var rætt um afréttarland og afrétt. Í gögnum vegna jarðamats 1849 kom fram að Hrafnagilskirkja ætti „afréttinn Bleiksmýrardal ad vestanverdu“ og byggingarbréf voru aftur gerð 1860, 1871 og 1882, þar sem ýmist var leigt kirkjunnar „eignar- og afrjettarland“ eða „afréttarlandið“ Bleiksmýrardalur vestan Fnjóskár. Landamerkjabréf var gert 1885 fyrir „afréttarland Akureyrarkirkju á Bleiksmýrardal“ og annað slíkt bréf frá sama ári fyrir jörðina Reyki var jafnframt samþykkt vegna aðliggjandi landsvæðis, sem var nefnt á sama hátt. Í bréfi um landamerki Hrafnagilsjarða frá 1889 sagði einnig að kirkjan þar ætti afréttarlandið Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár. Í áðurnefndri matsgerð frá 1912 var rætt um upprekstrarrétt, sem ábúendur á Hrafnagili og Botni ættu á afrétt Fnjóskdæla í Bleiksmýrardal. Þá gaf ráðherra út afsal 1978 fyrir „afréttarlandinu Bleiksmýrardal vestri“ til Hálshrepps, sem áfrýjandi er nú kominn í staðinn fyrir, og var sérstaklega tekið þar fram að seljandi undanskildi sig allri ábyrgð á eignarheimild ef til ágreinings kæmi.

Þótt í framangreindum heimildum hafi allt frá árinu 1318 til 1525 verið rætt um Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár sem eign Hrafnagilskirkju án frekari skýringa hefur landsvæðið ýmist verið nefnt afréttur eða afréttarland eða réttindin yfir landinu kallast ítak í öllum heimildum upp frá því, ef frá eru taldar ýmsar vísitasíur og lögfestur fyrir Hrafnagilskirkju frá tímabilinu 1585 til 1840, þar sem ósamræmis hefur þó gætt í þessum efnum. Þessar heimildir, sem ná aftur til ársins 1569, stafa að talsverðu leyti frá þeim, sem hafa verið í fyrirsvari fyrir Hrafnagilskirkju og þá, sem komið hafa í stað hennar. Þegar allar þessar heimildir eru virtar í heild getur ekki leikið vafi á að réttindi kirkjunnar yfir landi í Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár hafa verið bundin við þau óbeinu eignarréttindi, sem felast í rétti til upprekstrar búfjár til sumarbeitar og annarra hefðbundinna afréttarnota. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms verður því staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Þingeyjarsveitar, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 600.000 krónur.