23/2004

X krafðist þess að yfirlýsing um gagnkvæmt erfðaafsal í kaupmála X og eiginkonu hans yrði talin ógild þannig að hann tæki lögarf úr öllu dánarbúi eiginkonunnar. Enn fremur krafðist hann að yfirlýsing um afsal búseturéttar samkvæmt ákvæðum kaupmálans, sem hann gaf eftir fráfall hennar, yrði talin ógild. Talið var að X hefði afsalað sér arftökurétti eftir eiginkonu sína með yfirlýsingu sinni í kaupmálanum í samræmi við 28. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Þá var talið að X hefði ekki tekist að sýna nægilega fram á þau atvik er valdið gætu ógildi síðari yfirlýsingarinnar um afsal búseturéttarins. Var kröfum X því hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. janúar 2004. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. desember 2003, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila um tilkall til arfs úr dánarbúi Y og búseturétt í íbúð að Q. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi og fallist verði á að hann taki lögarf úr öllu dánarbúi Y, þar með töldu andvirði íbúðarinnar að Q, en til vara að yfirlýsing hans 24. maí 2002 um „afsal á arfsrétti og búseturétti“ að fyrrnefndri fasteign verði dæmd ógild. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og að þeim verði dæmdur kærumálskostnaður.

I.

Samkvæmt gögnum málsins lést Y 12. maí 2002. Sóknaraðili er eftirlifandi eiginmaður hennar en þau munu hafa gengið í hjónaband á árinu 1992.

Varnaraðilar eru börn og barnabörn Y. Sóknaraðili og Y gerðu með sér kaupmála 3. mars 1995, sem var skrásettur í kaupmálabók sama dag. Samkvæmt honum var íbúð að Q séreign Y, en trillubáturinn [...] séreign sóknaraðila. Í kaupmálanum var svohljóðandi ákvæði: „Undirrituð afsala sér öllum arfsrétti eftir hvort annað. Ef [X] lifir [Y] skal hann hafa búseturétt án leigugjalds í íbúðinni að [Q] svo lengi sem hann óskar eftir því. Skal hann þá svara til skatta og skyldna af íbúðinni auk minniháttar viðhaldskostnaðar (minna en kr. 100.000 á ári) sem kann að verða.“ Á kaupmálann var ritað vottorð lögbókanda í Reykjavík með þeim efnisatriðum, sem greinir í 80. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, sem og vottorð sýslumannsins í Reykjavík í samræmi við aðrar formkröfur XII. kafla sömu laga.

Í málinu liggur fyrir yfirlýsing undirrituð af sóknaraðila 24. maí 2002 þar sem hann lýsir því yfir að hann afsali sér „öllum arfsrétti eftir [Y]“ og falli frá „ákvæðum kaupmála um búseturétt að [Q].“ Sóknaraðili krafðist 26. júní 2002 opinberra skipta á dánarbúi Y og var sú krafa tekin til greina með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 15. nóvember árs. Í bréfi til skiptastjóra 16. desember 2002 krafðist sóknaraðili meðal annars að sér yrði úthlutaður lögarfur úr dánarbúi Y. Skyldi íbúðin að Q einnig falla undir skiptin jafnframt því sem búseturéttur hans þar yrði virtur. Skiptafundir voru haldnir í dánarbúinu 8. maí og 2. september 2003 en ekki tókst að jafna þar ágreining aðila. Beindi skiptastjóri honum því til Héraðsdóms Reykjavíkur 22. september 2003 og var mál þetta þingfest af því tilefni 10. október sama árs. Í málinu liggur fyrir að skiptastjóri hafi með kaupsamningi 8. september 2003 gengið frá sölu á umræddri íbúð.

II.

Í máli þessu deila aðilar um gildi yfirlýsingar í kaupmála Y og sóknaraðila 3. mars 1995 um gagnkvæmt erfðaafsal þeirra sem og yfirlýsingu sóknaraðila 24. maí 2002 þar sem hann afsalaði sér „öllum arfsrétti“ eftir Y og féll jafnframt frá ákvæðum kaupmálans um búseturétt að Q.

Sóknaraðili heldur því fram að fyrrnefndur kaupmáli sé ekki gildur erfðagerningur þar sem afsal erfðaréttar skuli fara samkvæmt ákvæðum erfðalaga nr. 8/1962 um form erfðaskráa. Þá bendir hann jafnframt á að það sé grundvallarregla samkvæmt 28. gr. erfðalaga að erfingi geti einungis afsalað sér arfi í hendur arfleifanda. Hafi sóknaraðili því ekki getað afsalað arfshluta sínum gagnvart samörfum í fyrrnefndri yfirlýsingu 24. maí 2002. Þar sé heldur ekki getið um höfnun arfs og sé yfirlýsingin því ógild. Auk þessa heldur sóknaraðili því fram að yfirlýsingin sé ógild í ljósi þeirrar aðferðar, sem notuð var til að afla undirritunar hans. Hafi hann verið þvingaður til að skrifa undir yfirlýsinguna án þess að vera kynnt efni hennar. Máli sínu til stuðnings vísar sóknaraðili sérstaklega til læknisvottorðs, sem hann hefur lagt fyrir Hæstarétt.

Varnaraðilar benda á að sóknaraðili og Y hafi afsalað sér arfi eftir hvort annað í umræddum kaupmála, en erfðalög setji engin formskilyrði fyrir erfðaafsali. Hafi sóknaraðili áréttað erfðaafsalið í umræddri yfirlýsingu 24. maí 2002, þar sem hann hafi jafnframt afsalað sér búseturétti sem honum var tryggður í kaupmálanum. Hafna varnaraðilar því að sóknaraðili hafi á einhvern hátt verið neyddur til að rita undir yfirlýsinguna. Þá mótmæla varnaraðilar því að búseturéttur, sem tilgreindur er í fyrrnefndum kaupmála, teljist til arfs í skilningi erfðalaga. Um sé að ræða viljayfirlýsingu, enda skorti formskilyrði erfðalaga svo búseturétturinn geti talist arfur. Þá hafi búseturétturinn eingöngu verið ætlaður sóknaraðila og þannig hvorki ætlað að ganga til niðja hans né annarra síðar. Eigi ákvæði erfðalaga því hvorki við um ætlaðan búseturétt sóknaraðila né umrædda yfirlýsingu. Hafi sóknaraðili hvað sem öðru líður hafnað arfi, þar með talið búseturétti sínum, með yfirlýsingu sinni. Það hafi hann gert fjárráða og andlega heill heilsu, en fullyrðingar um annað séu rangar og ósannaðar. Benda varnaraðilar á að sóknaraðila hafi verið kunnugt um efni yfirlýsingarinnar löngu áður en hann undirritaði hana.

III.

Samkvæmt 1. mgr. 28. gr. erfðalaga er erfingja heimilt að afsala sér arftökurétti í hendur þeim, sem hann á arfsvon að, hvort sem það er gert fyrir nokkuð eða ekkert. Sá, sem afsalar sér arfi, verður samkvæmt ákvæðinu að vera fjárráða. Í 2. mgr. sömu greinar er tekið fram að afsal skuldbindi niðja þess, er afsalar sér arfi, eins og hann sjálfan ef ekki er annars getið. Ekki er gerður neinn sérstakur áskilnaður um form erfðaafsals í erfðalögum.

Eins og áður var getið lýstu sóknaraðili og eiginkona hans, Y, því yfir í kaupmála sínum að þau afsöluðu sér öllum arfsrétti eftir hvort annað. Verður yfirlýsing þessi ekki skilin öðruvísi en svo að sóknaraðili hafi afsalað sér arftökurétti eftir eiginkonu sína í samræmi við ákvæði 28. gr. erfðalaga. Er ekkert komið fram í málinu, sem getur valdið því að þessi yfirlýsing verði talin ógild. Þá verður með vísan til ákvæða 40. gr. - 44. gr. erfðalaga um form erfðaskráa ekki heldur fallist á að yfirlýsing í kaupmálanum um búseturétt sóknaraðila í íbúðinni að Q hafi verið arfur í skilningi erfðalaga. Verður ekki annað séð en að um sé að ræða einhliða yfirlýsingu Y, eiginkonu sóknaraðila og eiganda fasteignarinnar samkvæmt efni kaupmálans, um rétt sóknaraðila til að búa í íbúðinni svo lengi sem hann óski þess. Loks verður ekki talið að sóknaraðila hafi tekist nægilega að sýna fram á þau atvik er valdið gætu ógildi yfirlýsingar þeirrar, sem hann gaf 24. maí 2002, um afsal fyrrnefnds búseturéttar í íbúðinni að Q. Með vísan til alls framangreinds verður ekki fallist á kröfur sóknaraðila í málinu.

Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hafnað er kröfum sóknaraðila, X, um að hann taki lögarf úr dánarbúi Y. Jafnframt er hafnað þeirri kröfu sóknaraðila að yfirlýsing hans 24. maí 2002 sé ógild.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.