124/2001

Ó krafðist þess að viðurkennt yrði að lífeyrisgreiðslur til hans ættu að miðast við laun héraðsdómara í stað löglærðs fulltrúa og deildarstjóra hjá sýslumanninum í Reykjavík. Kröfur Ó þóttu vera sama efnis og kröfur hans í máli er hann hafði áður höfðað á hendur L, en í meginatriðum skildi þar eingöngu á milli að greiðslukröfur Ó tóku í síðara málinu ekki að öllu leyti til sama tímabils og áður. Höfðu lyktir fyrra málsins orðið þær að Hæstiréttur sýknaði L af kröfum Ó. Héraðsdómur vísaði síðara máli Ó á hendur L frá dómi og kærði Ó þann úrskurð til Hæstaréttar, sem komst að þeirri niðurstöðu að Ó hefði verið í lófa lagið að halda málsástæðum sínum í síðara málinu fram frá fyrstu stigum fyrra málsins og fá þar efnislega leyst úr kröfum sínum á grundvelli þeirra. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest með vísan til þeirrar meginreglu, sem fram kemur í 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. mars 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. apríl sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2001, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I.

Samkvæmt gögnum málsins byrjaði sóknaraðili að taka lífeyri hjá varnaraðila 1. desember 1989. Sóknaraðili vann sér lífeyrisrétt hjá varnaraðila með greiðslu iðgjalda meðan hann gegndi störfum hjá ríkinu, fyrst sem fulltrúi sakadómarans og síðan yfirsakadómarans í Reykjavík á tímabilinu frá 26. september 1957 til 31. júlí 1964, því næst sem sakadómari í Reykjavík frá 1. ágúst 1964 til 31. október 1972 og loks sem löglærður fulltrúi við skattstofu Suðurlands frá 18. september 1978 til 31. október 1980. Fyrst í stað fékk sóknaraðili greiddan örorkulífeyri, en síðan ellilífeyri, sem hann mun nú hafa fengið samfellt frá 1994. Allt til 1. júlí 1998 tók lífeyrir sóknaraðila mið af launum löglærðs fulltrúa, en frá þeim degi hefur hann miðast við laun deildarstjóra við embætti sýslumannsins í Reykjavík, svo sem nánar verður vikið að síðar.

Sóknaraðili höfðaði mál gegn varnaraðila 7. desember 1995, þar sem hann krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að frá 1. desember 1989 bæri að miða lífeyri hans við laun héraðsdómara í stað löglærðs fulltrúa, svo og að varnaraðili yrði dæmdur til að greiða sér 1.413.092 krónur. Mun sú fjárhæð hafa numið því, sem lífeyrir sóknaraðila hefði orðið hærri ef hann hefði miðast við laun héraðsdómara frá 1. desember 1989 til 31. október 1995. Þessar dómkröfur reisti sóknaraðili í meginatriðum á þeim málsástæðum að hann ætti að teljast hafa gegnt hærra launuðu starfi hjá ríkinu en hann síðast gegndi í þau tíu ár, sem um ræddi í 7. mgr. 12. gr. laga nr. 29/1963 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, sbr. 6. gr. laga nr. 98/1980, þegar bætt væri við starfstíma hans sem sakadómari í Reykjavík þeim störfum hans sem setudómari og umboðsdómari, sem hann hafði á hendi áður en hann var skipaður í það embætti. Jafnframt að óheimilt væri að svipta hann lífeyrisrétti, sem hann hefði aflað sér sem sakadómari, vegna þess eins að hann hefði á síðari stigum tekið að sér lægra launað starf hjá ríkinu, en með því væri tekinn af honum eignarréttur og brotið gegn jafnræði, sem honum væri tryggt með stjórnarskránni, mannréttindasáttmála Evrópu og að nokkru leyti samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 1997 var varnaraðili sýknaður af þessum kröfum sóknaraðila. Í dómi Hæstaréttar 2. apríl 1998, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 1426, var sú niðurstaða staðfest. Í dóminum var eftirfarandi tekið fram: „Eins og mál þetta liggur fyrir, þykja ekki skilyrði, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að fjalla um það atriði, sem hreyft var af hálfu áfrýjanda við meðferð málsins fyrir Hæstarétti, að starfstími hans sem dómarafulltrúi eigi einnig að koma hér til álita, en um þetta var ekki fjallað í héraði.“

Í bréfi sóknaraðila til varnaraðila 7. október 1998 var vísað til þess að í áðurnefndu dómsmáli hafi sóknaraðili meðal annars borið því við fyrir Hæstarétti að í upphafi starfsferils hans hafi aðeins verið einn sakadómari í Reykjavík, en nánast öll dómarastörf við embætti hans hafi verið unnin af dómarafulltrúum, sem hafi verið sjö talsins. Hann hafi því unnið öll dómarastörf meðan hann var dómarafulltrúi á árabilinu 1957 til 1964. Til þessa hefði Hæstiréttur tekið afstöðu með þeim orðum, sem vitnað er til hér að framan. Allt fram til dóms Hæstaréttar 18. maí 1995, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 1444, hafi dómarafulltrúar starfað í raun á sama hátt og embættisdómarar. Með dóminum hafi hins vegar orðið breyting þar á. Lífeyrir sóknaraðila tæki mið af launum aðstoðarmanna við héraðsdómstóla, sem hefðu ekki á hendi störf sambærileg við þau, sem hann hefði fengist við. Væri þess því krafist að lífeyrir hans yrði endurskoðaður og látinn taka mið af launum héraðsdómara. Þessu erindi svaraði varnaraðili með bréfi 25. júní 1999, þar sem síðastgreindum þætti í kröfu sóknaraðila var hafnað. Vísað var á hinn bóginn til þess að lífeyrisgreiðslur hans hefðu miðast við laun dómarafulltrúa, en stöður þeirra hefðu verið lagðar niður með lögum nr. 15/1998 um dómstóla frá 1. júlí á því ári að telja. Væri því nauðsynlegt að finna nýjan grunn til að reikna lífeyri sóknaraðila eftir. Í tilvikum sem þessum fylgdi varnaraðili þeirri reglu að fundið væri starf, sem væri sambærilegt að eðli, umfangi og launum því starfi, sem lífeyrisþegi hefði gegnt. Hefði varnaraðili þessu til samræmis samþykkt að frá 1. júlí 1998 yrði lífeyrir sóknaraðila látinn taka mið af launum deildarstjóra við embætti sýslumannsins í Reykjavík.

Sóknaraðili felldi sig ekki við framangreinda ákvörðun varnaraðila og höfðaði mál þetta 18. september 2000. Hann krefst þess að viðurkennt verði að lífeyrisgreiðslur honum til handa eigi að miðast við laun héraðsdómara í stað löglærðs fulltrúa og deildarstjóra hjá sýslumanninum í Reykjavík, aðallega frá 1. desember 1989 en til vara frá 19. maí 1995. Þá krefst hann einnig greiðslu mismunar á áföllnum lífeyri til 31. október 1999, sem af þessu leiði, en í aðalkröfu nemur fjárhæð hans 3.466.559 krónum og í varakröfu 1.666.291 krónu. Í héraðsdómsstefnu var málsástæðum fyrir þessum kröfum sóknaraðila í meginatriðum lýst á eftirfarandi hátt: „Stefnandi telur að við ákvörðun launa til viðmiðunar við ákvörðun lífeyris hans beri að taka mið af þeim störfum, sem sambærilegust eru nú þeim störfum, sem stefnandi vann sem ríkisstarfsmaður og embættismaður. Hann hafi unnið að öllu leyti sem dómari við stjórn rannsókna opinberra mála og uppkvaðningu dóma alla þá tíð er hann starfaði hjá sakadómi Reykjavíkur allt frá 1957 til 1972, einnig á tímabilinu 1957 til 1964 er starfsheiti hans var dómarafulltrúi. Vorið 1961 var gerð sú breyting á lögum að við sakadóm Reykjavíkur var stofnað til nokkurra staða sakadómara og fengu elstu fulltrúarnir hjá sakadómi Reykjavíkur stöðurnar. Yfirmaðurinn fékk starfsheitið yfirsakadómari. Ástæður þessara breytinga voru deilur um kaup og kjör fulltrúanna og var ágreiningur að hluta leystur með þessum hætti og elstu fulltrúarnir hækkuðu í launum. Stefnandi varð sakadómari þremur árum síðar. Skipan þessi breytti ekki eðli starfs stefnanda. Hann vann eftir sem áður við stjórn rannsókna á opinberum málum fyrir dómi og samningu dóma, en á tímabili eftir 1961 undirritaði þó yfirsakadómari dóma fulltrúanna, sem ekki hafði tíðkast fyrr. Stefnandi var á þessu tímabili oft skipaður setudómari. Hann kvað upp úrskurði sem fyrr svo sem um gæsluvarðhald og húsleitir. Hvorki stefnandi né aðrir fulltrúar á þessu tímabili komu að umboðsstörfum dómsins né stjórnun skrifstofu eða rannsóknarlögreglu. Voru þessi störf á borði yfirsakadómara.“ Tekið var fram í stefnunni að aðalkrafa sóknaraðila sé reist á því að hann eigi rétt á að lífeyrir hans miðist við laun héraðsdómara allt frá þeim tíma, sem hann byrjaði að taka lífeyri, en í varakröfu sé byggt á því hann eigi þennan rétt frá því að stöður dómarafulltrúa hafi í reynd verið lagðar niður með áðurnefndum dómi Hæstaréttar frá 18. maí 1995, enda hafi héraðsdómarar upp frá því unnið þau störf, sem fulltrúar höfðu á hendi fram til þess.

Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila um frávísun málsins, en hún var studd þeim rökum að krafa sóknaraðila hafi þegar verið dæmd að efni til, sbr. 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991.

II.

Í áðurnefndu máli, sem sóknaraðili höfðaði gegn varnaraðila 7. desember 1995, krafðist sóknaraðili þess að viðurkennt yrði með dómi að frá 1. desember 1989 bæri að miða lífeyri hans við laun héraðsdómara í stað löglærðs fulltrúa, svo og að varnaraðili yrði dæmdur til að greiða sér 1.413.092 krónur eða sem svaraði vangreiddum lífeyri þessu til samræmis frá 1. desember 1989 til 31. október 1995. Í málinu, sem nú er til úrlausnar, krefst sóknaraðili sem fyrr segir þess að viðurkennt verði að lífeyrisgreiðslur til hans eigi að miðast við laun héraðsdómara í stað löglærðs fulltrúa og deildarstjóra hjá sýslumanninum í Reykjavík, aðallega frá 1. desember 1989 en til vara frá 19. maí 1995, svo og að varnaraðili verði dæmdur til að greiða af þessum sökum aðallega 3.466.559 krónur en til vara 1.666.291 krónu. Kröfur sóknaraðila í þessu máli eru þannig í raun sama efnis og kröfur hans í fyrra málinu, en í meginatriðum skilur þar eingöngu á milli að greiðslukröfur hans nú taka ekki að öllu leyti til sama tímabils og áður.

Til stuðnings þessum kröfum í fyrra máli aðilanna tefldi sóknaraðili meðal annars fram nýrri málsástæðu við meðferð þess fyrir Hæstarétti. Af áður tilvitnuðum orðum í dómi Hæstaréttar 2. apríl 1998, sem lutu að þeirri málsástæðu, og fyrrgreindri reifun á henni, sem fram kom í bréfi sóknaraðila til varnaraðila 7. október 1998, verður ekki annað séð en að efnislega hafi hún verið á sama veg og sú málsástæða, sem sóknaraðili heldur nú fram og áður var rakin með tilvísun í héraðsdómsstefnu. Sóknaraðili bar þannig þessa málsástæðu fyrir sig í fyrra málinu, en þar kom hún of seint fram af hans hendi. Þegar sóknaraðili höfðaði fyrra mál sitt gegn varnaraðila 7. desember 1995 hafði gengið í Hæstarétti sá dómur, sem sóknaraðili telur nú að valdi því að ófært hafi verið frá 18. maí sama árs að miða lífeyri hans við laun dómarafulltrúa. Fyrra mál sóknaraðila var höfðað gagngert til að fá því hnekkt að varnaraðili mætti miða lífeyri hans við laun dómarafulltrúa og slegið þess í stað föstu að þar skyldi tekið mið af launum héraðsdómara. Var honum því í lófa lagið að halda fram frá fyrstu stigum þess máls báðum málsástæðunum, sem hér um ræðir, og fá þar efnislega leyst úr kröfum sínum á grundvelli þeirra.

Af málatilbúnaði sóknaraðila verður ekki ráðið að hann reisi málsókn sína nú sérstaklega á þeirri málsástæðu að við afnám stöðu dómarafulltrúa 1. júlí 1998 hafi varnaraðila borið að ákveða á annan hátt en hann gerði 25. júní 1999 nýja viðmiðun lífeyrisgreiðslna samkvæmt lokaorðum 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, sbr. 7. mgr. 12. gr. áðurgildandi laga nr. 29/1963, eins og þeim var breytt með 6. gr. laga nr. 98/1980, en fyrir slíkri málsástæðu var ekkert tilefni í fyrra máli hans gegn varnaraðila.

Að gættu öllu framangreindu og með vísan til þeirrar meginreglu, sem fram kemur í 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, verður að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar að öðru leyti en um málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.