343/2000

T tók árið 1974 að sér með samningi við flutningafyrirtækið E að gerast afgreiðslumaður fyrir það á Ísafirði. Meðal skyldna T var að leggja afgreiðslunni til húsnæði og geymslurými. Samkvæmt samningnum skyldi T bera ábyrgð á skemmdum sem kynnu að verða á munum á meðan þeir væru í geymslu hjá honum. T keypti árið 1984 vátryggingu vegna starfsemi sinnar hjá vátryggingafélaginu TR, þ.m.t. ábyrgðartryggingu fyrir atvinnurekstur. Samkvæmt skilmálum ábyrgðar-tryggingarinnar voru skemmdir á munum undanþegnar gildissviði hennar. T bar að hann hefði ítrekað reynt að fá TR til að breyta skilmálunum þannig að tryggingin næði jafnframt til skemmda á munum. Árið 1993 var gerður viðauki við skilmálana þar sem þeim var breytt á þann veg að undir trygginguna féllu jafnframt „vörur í upp og útskipun”. Deilt var um hvernig túlka bæri hin tilvitnuðu orð og hvort af þeim yrði leidd sú niðurstaða að vátryggingin skyldi bæta tjón sem varð þegar rækjufarmur í frystigámi skemmdist í meðförum T. Talið var ljóst að viðaukanum við skilmálana hefði verið ætlað að víkka gildissvið tryggingarinnar. Þar sem geymsla á vörum væri þáttur í skipaafgreiðslu var talið að TR hefði borið að afmarka skýrlega hvort og að hvaða nánara leyti sá þáttur í starfsemi T félli utan sviðs ábyrgðartryggingarinnar. Jafnframt var litið til þess að TR hafði áður greitt T bætur vegna sams konar tjóns á grundvelli tryggingarinnar. Var TR dæmt til að greiða T bætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. september 2000. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.148.645 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. janúar 1997 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. Til vara krefst stefndi þess að áfrýjanda verði dæmd lægri fjárhæð en hann krefst og falli dráttarvextir ekki á hana fyrr en aðallega frá uppsögu dóms, til vara 19. janúar 2000, en til þrautavara 25. júní 1999. Verði þá málskostnaður á báðum dómstigum látinn falla niður.

I.

Samkvæmt gögnum málsins gerði áfrýjandi samning 4. nóvember 1974 við Hf. Eimskipafélag Íslands, þar sem hann tók að sér að verða afgreiðslumaður fyrir félagið á Ísafirði. Í samningnum var meðal annars kveðið á um að áfrýjandi bæri kostnað af afgreiðslunni og legði til nægilegt húsnæði fyrir hana, „svo og gott geymsluhús fyrir vörur þær og annað, sem hann tekur við til flutnings með skipum fjelagsins, eða veitir móttöku frá skipum fjelagsins til geymslu eða afhendingar.“ Sagði síðan eftirfarandi í samningnum: „Ber afgreiðslumaður ábyrgð á öllum slíkum vörum eða flutningi, að hann tapist ekki eða skemmist fyrir hirðuleysi eða handvömm afgreiðslumanns eða manna, sem eru í þjónustu hans, þangað til skilað er skipi fjelagsins eða réttum móttakanda. Heimilt er afgreiðslumanni að taka sanngjarna borgun af vörusendendum og móttakendum fyrir útskipun, uppskipun og geymslu, þó eigi hærri borgun en venja er á staðnum, eða á öðrum stöðum, þar sem líkt hagar til.“

Áfrýjandi kveðst hafa keypt frá árinu 1984 vátryggingar vegna starfsemi sinnar hjá Tryggingu hf., þar á meðal ábyrgðartryggingu fyrir atvinnurekstur. Samkvæmt 2. gr. skilmála, sem giltu um þá vátryggingu, tók hún til skaðabótaábyrgðar, sem félli á áfrýjanda vegna slyss á mönnum eða skemmda á munum „vegna starfsemi þeirrar, sem getið er í skírteini eða iðgjaldskvittun.“ Í 5. gr. skilmálanna var hins vegar mælt fyrir um almennar undantekningar vegna skemmda á munum, en þar sagði meðal annars eftirfarandi: „Vátryggingin tekur ekki til ábyrgðar vegna skemmda á munum eða glötunar muna, sem ... vátryggður hefur að láni, á leigu, til geymslu, sölu, flutnings eða eru af öðrum ástæðum í vörslu hans ...“. Óumdeilt er í málinu að vegna síðastnefnds ákvæðis hafi vátrygging þessi ekki náð til tjóns á vörum í vörslum áfrýjanda. Hann kveðst á hinn bóginn hafa notið ábyrgðartryggingar að þessu leyti fyrir milligöngu Hf. Eimskipafélags Íslands, en samkvæmt skilmálum hennar hafi hann borið mjög háa sjálfsáhættu vegna hvers tjóns, eða sem svarar 5.000 sterlingspundum. Hann hafi því ítrekað leitað eftir því við Tryggingu hf. að skilmálum ábyrgðartryggingar hans sjálfs yrði breytt, þannig að hún tæki til tjóns á varningi í vörslum hans. Félagið hafi ekki ljáð máls á þessu fyrr en áfrýjandi fékk á árinu 1992 frá skipaafgreiðslumanni á Húsavík nýja skilmála ábyrgðartryggingar, sem sá hafði tekið hjá öðru vátryggingafélagi. Segist áfrýjandi hafa sent Tryggingu hf. þessa skilmála og greint frá því að hann yrði að beina viðskiptum sínum annað ef félagið yrði ekki við óskum hans. Hafi í framhaldi af þessu tekist samkomulag milli þeirra um að ábyrgðartrygging áfrýjanda hjá félaginu næði framvegis til tjóns á vörum í vörslum hans, en skilmálar yrðu hliðstæðir þeim, sem hann hafi kynnt því. Stefndi hefur andmælt þessum staðhæfingum að því leyti að hann kannast ekki við að Tryggingu hf. hafi borist umræddir skilmálar, þótt áfrýjandi hafi vísað til þeirra í samtölum. Hafi aðeins verið rætt um að færa út svið ábyrgðartryggingar áfrýjanda, þannig að hún næði til meðferðar hans á varningi í skipaafgreiðslunni. Fyrir liggur í málinu að viðauki var gerður við skilmála ábyrgðartryggingar áfrýjanda hjá Tryggingu hf. frá 1. janúar 1993 að telja, þar sem fram kom að undir hana féllu „vörur í upp og útskipun“. Skyldi sjálfsáhætta áfrýjanda vegna ábyrgðartryggingarinnar alltaf vera sem svaraði 10% af hverju tjóni, almennt að lágmarki 16.500 krónur og hámarki 165.000 krónur, en lágmarkið yrði þó 50.000 krónur að því er varðaði vátrygginguna samkvæmt viðaukanum.

Áfrýjandi tilkynnti Tryggingu hf. með bréfi 8. maí 1996 að tjón hafi orðið á 20.320 kg af iðnaðarrækju, sem hann hafi tekið við í frystigámi 7. janúar sama árs. Hafi eftirlit verið vanrækt af starfsmönnum hans og þannig farið fram hjá þeim að hitastig í gáminum hafi hækkað á nánar tiltekinn hátt á tímabilinu frá 17. til 22. febrúar 1996. Í samráði við eiganda rækjunnar hafi sýni verið rannsakað og að fenginni niðurstöðu hafi hann hafnað að taka við henni. Hafi eigandinn síðan gert kröfu á hendur áfrýjanda 2. maí 1996 um greiðslu bóta að fjárhæð 2.902.474 krónur vegna skemmda á rækjunni. Óskaði áfrýjandi eftir að Trygging hf. bætti þetta tjón í skjóli ábyrgðartryggingar hans. Í svarbréfi félagsins til áfrýjanda 21. júní 1996 var þeirri afstöðu lýst að eigandi rækjunnar hafi ekki gert ráðstafanir sem skyldi til að takmarka tjón sitt. Var einnig vísað til þess að samkvæmt skilmálum ábyrgðartryggingarinnar ætti Trygging hf. rétt á að annast samninga við tjónþola, sem geri kröfu á hendur vátryggðum. Gæti félagið ekki samþykkt framkomna kröfu og óskaði því eftir að áfrýjandi tilkynnti eiganda rækjunnar að beina ætti kröfunni að félaginu, sem myndi annast vörn í málinu. Nokkru eftir þetta samþykkti Trygging hf. kröfuna og greiddi áfrýjanda fjárhæð hennar að frádreginni sjálfsáhættu hans 23. september 1996. Í gögnum um þá greiðslu voru engir fyrirvarar gerðir af hálfu félagsins um skyldu þess til að inna hana af hendi. Stefndi kveður starfsmenn Tryggingar hf. á hinn bóginn hafa gert áfrýjanda ljóst að greitt væri umfram skyldu, þar sem ábyrgðartryggingin næði ekki til tjóns sem þessa, en þetta hafi verið gert vegna velvildar í garð hans sökum áfallalausra viðskipta um langan tíma. Áfrýjandi andmælir að þetta hafi komið fram af hálfu Tryggingar hf.

Fram er komið í málinu að í nóvember 1996 hafi áfrýjandi sagt upp öllum vátryggingum sínum hjá Tryggingu hf. og þær fallið niður í apríl 1997. Með bréfi 16. desember 1996 tilkynnti áfrýjandi félaginu um annað tjón, sem orðið hafi á iðnaðarrækju í frystigámi í vörslum hans. Af þessari tilkynningu og öðrum gögnum málsins verður ráðið að nánari atvik í þessu tilviki hafi verið á þann veg að frystigámurinn hafi borist áfrýjanda 3. janúar 1996, en eigandi rækjunnar í gáminum hafi verið Bakki hf. Gámurinn hafi verið í geymslu hjá áfrýjanda til 23. eða 24. apríl sama árs, en daginn eftir að gámurinn barst félaginu hafi það óskað eftir að hann yrði tekinn til baka, þar sem „eitthvað væri athugavert“ við rækjuna. Hafi þá verið búið að vinna úr um helmingi hennar, en nýting á þeim hluta hafi verið langt undir því, sem telja mætti eðlilegt. Gámurinn hafi eftir þetta staðið óhreyfður í geymslu hjá áfrýjanda fram í október 1996. Athugun á síritaspjaldi úr gáminum hafi leitt í ljós að hitastig í honum hafi hækkað 17. til 22. janúar 1996 og verið eftir það og fram til 3. febrúar sama árs um fimmtán gráðum hærra en ætlast var til. Hafi þetta valdið skemmdum á rækjunni. Áfrýjanda hafi borist útreikningur frá Bakka hf. 25. nóvember 1996 á tjóni félagsins af þessum sökum, sem var talið nema 2.333.645 krónum. Líkt og í áðurnefndu tilviki teldi hann tjónið nú eiga rætur að rekja til vangæslu starfsmanna sinna við eftirlit með gáminum. Af gögnum málsins verður ráðið að Trygging hf. hafi með bréfi til áfrýjanda 23. janúar 1997 hafnað að greiða bætur úr vátryggingunni, þar sem hún hafi ekki tekið til tjóns af þessum toga. Liggja fyrir í málinu bréf, sem fóru eftir þetta milli áfrýjanda og Tryggingar hf., svo og gögn, sem áfrýjandi mun hafa framvísað um tjón Bakka hf., en óumdeilt er að hann hafi nú bætt það tjón fyrir milligöngu Hf. Eimskipafélags Íslands.

Vegna þeirra atvika, sem síðast greindi frá hér að framan, höfðaði áfrýjandi mál þetta 25. júní 1999 á hendur Tryggingu hf. til heimtu bóta að fjárhæð 2.148.645 krónur eða sem nemur tjóni Bakka hf., áðurnefndum 2.333.645 krónum, að frádreginni sjálfsáhættu áfrýjanda samkvæmt vátryggingarskilmálum, sem mun á árinu 1996 hafa verið orðin 185.000 krónur. Hinn 1. nóvember 1999 voru vátryggingarstofnar Tryggingar hf. yfirfærðir til stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., sem tók þá yfir réttindi og skyldur fyrrnefnda félagsins sem vátryggjanda og þar með aðild að málinu.

II.

Eins og áður greinir sömdu áfrýjandi og Trygging hf. um að ábyrgðartrygging hans hjá félaginu skyldi frá ársbyrjun 1993 ná til tjóns á því, sem þeir nefndu „vörur í upp og útskipun“, sem hann tók við í starfsemi sinni við skipaafgreiðslu. Verður að líta svo á að með þessu hafi verið samið um að víkja frá áðurgreindu ákvæði um undantekningar frá ábyrgð í 5. gr. skilmála fyrir ábyrgðartryggingunni. Svo sem meðal annars verður ráðið af áðurgreindum ummælum í samningi áfrýjanda við Hf. Eimskipafélag Íslands frá 4. nóvember 1974 var ekki ætlun þeirra að hann bæri ábyrgð á tjóni, sem kynni að verða á vörum áður en þær kæmu á hafnarbakka af skipi eða eftir að þær væru teknar af hafnarbakka til skips. Slík ábyrgð verður heldur ekki leidd af lögum. Að því gættu átti Tryggingu hf. að vera ljóst að áfrýjanda væri engin þörf á ábyrgðartryggingu með svo takmörkuðu gildissviði, sem bókstaflegur skilningur tilvitnaðra orða gæti gefið til kynna. Er þeim skilningi heldur ekki haldið fram af stefnda, sem í þess stað ber því við eins og áður greinir að með breytingu á skilmálum ábyrgðartryggingarinnar hafi verið ætlast til að hún tæki til tjóns, sem yrði á vörum við hvers konar tilfærslu þeirra á meðan þær væru í vörslum áfrýjanda. Þessi skýring stefnda á sér enga stoð í tilvitnuðum orðum. Með henni hefur hann hins vegar viðurkennt að ábyrgðartryggingin hafi átt að hafa víðtækara gildissvið en orðalag skilmála um hana bar með sér. Ábyrgðartrygging áfrýjanda var tekin vegna atvinnurekstrar hans við skipaafgreiðslu. Sjálfgefið er að geymsla á vörum er þáttur í slíkri starfsemi. Af þessum sökum hvíldi á Tryggingu hf. brýn skylda gagnvart áfrýjanda til að afmarka skýrlega hvort og að hvaða nánara leyti sá þáttur í starfsemi hans félli utan sviðs ábyrgðartryggingarinnar. Það lét félagið ógert. Auk þess, sem hér hefur verið greint, verður ekki horft fram hjá viðbrögðum Tryggingar hf. í áðurnefndu bréfi 21. júní 1996 við tilkynningu áfrýjanda 8. maí sama árs um tjón á rækjusendingu í frystigámi, sams konar því tjóni, sem um ræðir í málinu. Í því bréfi kom ekkert fram, sem benti til annars en að félagið legði sama skilning í skilmála ábyrgðartryggingar áfrýjanda og hann heldur nú fram. Á þeim tíma höfðu þau atvik þegar gerst, sem ollu tjóni á rækjunni í eigu Bakka hf. í frystigámi hjá áfrýjanda. Gat Trygging hf. ekki á síðari stigum breytt afstöðu sinni til vátryggingarskilmálanna svo bindandi yrði fyrir áfrýjanda varðandi fjártjón Bakka hf., sem þegar var komið til, en samkvæmt því getur engu breytt í þeim efnum hvort fyrirvari kunni síðar að hafa verið gerður um greiðsluskyldu þegar Trygging hf. innti af hendi áðurnefndar bætur 23. september 1996, svo sem stefndi heldur fram. Að öllu þessu athuguðu verður að fallast á með áfrýjanda að stefnda beri að bæta úr ábyrgðartryggingunni tjónið, sem deilt er um í málinu.

Með gögnum málsins er sannað að áfrýjandi hefur þegar greitt Bakka hf. 2.333.645 krónur í bætur vegna tjóns á umræddri rækjusendingu. Skaðabótakrafa félagsins var studd viðhlítandi gögnum og hefur stefndi ekki fært fram haldbær rök fyrir mótmælum gegn útreikningi hennar. Óumdeilt er að til frádráttar skaðabótakröfunni komi 185.000 krónur vegna sjálfsáhættu áfrýjanda samkvæmt skilmálum ábyrgðartryggingar hans hjá Tryggingu hf. Verður krafa áfrýjanda því tekin að fullu til greina.

Í málinu hefur verið lagður fram reikningur Hf. Eimskipafélags Íslands til áfrýjanda 9. janúar 1998 fyrir endurkröfu vegna skaðabóta til Bakka hf. að fyrrgreindri fjárhæð. Á reikningnum er svohljóðandi áritun frá starfsmanni útgefanda hans: „Þessi reikningur er að fullu greiddur. Reykjavík, 21. september 1999.“ Með þessu skjali er ekki tekið af skarið um hvenær áfrýjandi greiddi endurkröfuna, sem eftir hljóðan reikningsins bar enga vexti, en fyrr en það var gert gat hann ekki krafið áfrýjanda um dráttarvexti á grundvelli 3. mgr. 24. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, sbr. 7. gr. laga nr. 33/1987. Verða dráttarvextir því dæmdir eins og nánar greinir í dómsorði.

Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi svo sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., greiði áfrýjanda, T-kk-þgf T-kk-þgf, 2.148.645 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 21. september 1999 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 650.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.