291/2001

M og K deildu um forsjá dóttur sinnar, fæddrar 1999. M krafðist þess að héraðsdómur yrði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, þar sem málsmeðferð fyrir héraðsdómi hefði verið áfátt. Ekki voru taldar nægar ástæður til heimvísunar. Var talið að tilvera barnsins hjá K myndi einkennast af meiri stöðugleika en vera myndi hjá M við núverandi aðstæður, en M hafði hvorki atvinnu né eigið húsnæði. Þá var litið svo á að það raskaði stöðu barnsins að taka það úr umsjá móður sinnar og frá systkinum sínum. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að K færi með forsjá barnsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. ágúst 2001. Hann krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en til vara að sér verði veitt forsjá barns síns og stefndu, B. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málkostnaðar fyrir Hæstarétti.

Aðilar hafa gjafsókn fyrir Hæstarétti.

Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Áfrýjandi hefur lagt fram úrskurð sýslumannsins í Reykjavík 20. nóvember 2001 um umgengni hans við barnið. Báðir aðilar hafa og lagt fram bréf og skýrslur vegna ágreiningsmála þeirra.

Stefnda fæddi son 4. maí 2001 sem hlaut nafnið A. Hún hefur kennt áfrýjanda barnið, en hann hefur ekki gengist við því. Af hans hálfu var því lýst í málflutningi fyrir Hæstarétti að fram hafi farið DNA-rannsókn, sem leitt hafi í ljós yfir 99% líkur fyrir því að hann væri faðir barnsins.

I.

Aðalkrafa áfrýjanda lýtur að því að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Reisir hann kröfu sína á því að málsmeðferð fyrir héraðsdómi hafi verið áfátt. Matsmenn hafi verið dómkvaddir til þess að meta forsjárhæfni aðila, en í matsgerð þeirra sé ekki komist að rökstuddri niðurstöðu í því efni. Með þessa ófullkomnu matsgerð í höndum hafi héraðsdómur tekið að sér hlutverk matsmanna, sem hann hafi ekki átt að gera. Í ágreiningsmálum um forsjá hafi dómarar eftir VIII. kafla barnalaga nr. 20/1992 forræði við öflun gagna og beri að gæta þess að þeim sé ekki áfátt. Þessarar skyldu hafi ekki verið gætt. Við svo búið verði ekki ráðið af niðurstöðu héraðsdóms að aðilar hafi verið metnir hæfir til að hafa forsjá. Enn sé sá réttarfarslegi annmarki á héraðsdómi, að forsendur hans séu háðar því að tiltekin ytri skilyrði verði síðar uppfyllt, bæði af hálfu aðila og af hálfu félagsþjónustu Reykjavíkurborgar. Nú þegar sé fram komið af nýjum gögnum að stefnda virði ekki umgengnisrétt barnsins við áfrýjanda, þannig að skilyrði héraðsdóms hafi ekki verið og verði ekki uppfyllt.

Stefnda andmælir kröfu áfrýjanda um ómerkingu. Þótt fallast megi á að matsgerð þeirra sálfræðinga, sem dómkvaddir hafi verið, sé ófullkomin, verði ekki fallist á að á henni séu þeir annmarkar að réttlæti ómerkingu héraðsdóms. Í matsgerðinni komi fram að nauðsynleg próf hafi verið lögð fyrir aðila og aðstæður þeirra kannaðar. Auk þessa hafi sérfróðir meðdómsmenn lagt sitt mat á forsjárhæfni aðila. Áfrýjanda hefði verið í lófa lagið að óska eftir nýju mati í héraði en það hafi hann ekki gert. Auk þessa bendir stefnda á, að í forsjármálum komi oft fyrir ábendingar í niðurstöðum dóma um væntingar til málsaðila í framtíðinni.

Fram er komið í málinu að aðilar áttu saman lögheimili en voru ekki í skráðri sambúð er barnið fæddist 3. júní 1999. Var það skráð ófeðrað í þjóðskrá. Þegar sambúð aðila slitnaði í desember 1999 lýsti stefnda áfrýjanda föður að barninu en dró þá yfirlýsingu síðar til baka. Áfrýjandi fór sjálfur fram á það með bréfi til Hagstofu Íslands 7. janúar 2000 að hann yrði með vísan til 3. mgr. 2. gr. barnalaga skráður í þjóðskrá sem faðir barnsins, þar sem ótvíðræð gögn væru um sambúð þeirra við fæðingu þess. Sama dag ritaði lögmaður hans bréf til Barnaverndarnefndar Reykjavíkur og tilkynnti með vísan til IV. kafla barnaverndarlaga nr. 58/1992 að áfrýjandi óttaðist að aðbúnaði barnsins væri svo áfátt og það svo vanrækt að því gæti stafað hætta af. Lýsti hann ástandi á heimili stefndu og henni sjálfri og sagði það mat sitt að stefnda væri algjörlega ófær um að annast barnið og þess væri óskað að barnaverndarnefnd gripi til viðeigandi ráðstafana. Stefnda lýsti áfrýjanda að nýju föður að barninu 12. janúar 2000 og óskaði eftir því að hann gengist við faðerni þess og að aflað yrði samþykkis hans til greiðslu meðlags frá fæðingu þess. Áfrýjandi gekkst við barninu hjá sýslumanninum í Reykjavík 13. janúar 2000. Þar var bókað eftir honum að hann hafnaði því að greiða meðlag með barninu frá fæðingu, þar sem hann hafi framfært það og heimili móður þess frá fæðingu barnsins, en hann samþykkti að greiða meðlag frá 1. janúar 2000. Einnig var bókað um ábendingar hans um ástand barnsins og móður þess. Við fyrirtöku ágreiningsmálsins um upphafstíma meðlagsgreiðslna 17. janúar 2000 óskaði áfrýjandi eftir að fá einn forsjá barnsins og sagði móðurina ekki hæfa til að hafa forsjá þess. Félagsþjónustan í Reykjavík brást við tilmælum áfrýjanda og gerði áætlun um meðferð málsins samkvæmt 19. gr. barnaverndarlaga og skipaði tilsjónarmann og persónulegan ráðgjafa með fjölskyldunni og heimilinu. Hefur stefnda haft stuðningsfulltrúa sem kemur á heimilið þrisvar í viku.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi á grundvelli 34. gr. barnalaga til þess að fá skorið úr ágreiningi aðila um forsjá barns þeirra, sem fæddist 3. júní 1999. Eftir 2. mgr. 34. gr. kveður dómstóll á um hjá hvoru foreldri forsjá barns verði eftir því sem barni er fyrir bestu. Er sérstaklega tekið fram í lagaákvæðinu, að þyki hvorugt foreldra hæft til að fara með forsjá barns taki barnaverndarnefnd við forsjá þess samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga. Í héraði voru dómkvaddir matsmenn til þess að meta forsjárhæfni og aðstæður aðila og tengsl þeirra við barnið. Í niðurstöðu héraðsdóms er talið að litlar ályktanir verði dregnar af matsgerðinni um forsjárhæfni og tengsl aðila við barnið. Hins vegar verður að leggja til grundvallar dómi að matsmenn hafi ekki talið aðila óhæfa til að fara með forsjá og héraðsdómur hafi á það fallist. Við svo búið þykja ekki nægar ástæður til að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað.

II.

Áfrýjandi hefur í máli sínu leitast við að sýna fram á að barninu sé fyrir bestu að hann fari með forsjá þess en ekki stefnda, með því að hún sé vanhæf til þess. Mörg gögn málsins, þar á meðal frá félagsþjónustu Reykjavíkurborgar, séu um vanrækslu stefndu á umönnun barnsins, en ranglega sé fullyrt í niðurstöðu héraðsdóms að svo sé ekki.

Áfrýjandi hefur ekki atvinnu um þessar mundir, eftir að hann missti starf það er hann stundaði er héraðsdómur var upp kveðinn. Hann hefur ekki flutt í eigið húsnæði en býr hjá móður sinni. Stefnda býr í félagslegri íbúð með þremur börnum sínum.

Svo sem að framan greinir var það ekki mat héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að hvorugt aðila væri hæft til að fara með forsjána. Verður því að skera úr ágreiningi þeirra um forsjá barnsins. Í héraðsdómi er á rökstuddan hátt komist að niðurstöðu í þessu efni. Enda þótt í gögnum málsins sé að finna upplýsingar um hnökra á umönnun barnsins hjá stefndu verður að fallast á með héraðsdómi að tilvera barnsins hjá henni virðist verða áfram í ákveðnum skorðum og einkennast af meiri stöðugleika en vera myndi hjá áfrýjanda við núverandi aðstæður. Verður að öllu athuguðu að telja að það raskaði stöðu barnsins að taka það nú úr umsjá móður sinnar og frá systkinum sínum. Ekki hefur verið sýnt fram á að sú röskun yrði barninu til hagsbóta. Verður því að fallast á að það verði áfram hjá móður sinni. Jafnframt er þess að vænta að málsaðilar virði úrskurð sýslumanns um umgengni áfrýjanda við barnið og stefnda njóti áfram aðstoðar félagsþjónustunnar.

Samkvæmt framansögðu verður krafa stefndu tekin til greina.

Rétt er að staðfesta ákvæði héraðsdóms um máls- og gjafsóknarkostnað en að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði svo sem greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, M, og stefndu, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanna þeirra, 300.000 krónur til hvors um sig.