438/2010

S og G tókust á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuld V hf. við forvera bankans A hf. á árinu 2003. Í ágústmánuði 2004 keypti félag í eigu S og G, T ehf., vörulager af V hf. sem veðsettur var forvera A hf. Var kaupverðið greitt með tékka. Tékka þennan framseldi G 30. ágúst 2004 fyrir hönd V hf. útibúi A hf. gegn afhendingu frumrits yfirlýsingar S og G um framangreinda sjálfskuldarábyrgð. A hf. krafði S og G um skaðabætur vegna meints fjártjóns af þeirra völdum. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að S og G hefðu farið að með sviksamlegum hætti þegar þeir notuðu andvirði vörulagers, sem A hf. átti veðrétt í, til að greiða yfirdrátt á tékkareikningi V hf. og fengið fellda niður sjálfskuldarábyrgð sína á reikningnum, án þess að gera starfsmönnum A hf. fyrirfram viðvart um ráðstöfunina og afla samþykkis þeirra við henni. Í reynd hefðu S og G notað eign sem A hf. átti veðrétt í til að freista þess að losa sjálfa sig undan sjálfskuldarábyrgð á tilteknum hluta skulda V hf., á tímamarki þegar ljóst var orðið að fyrirtækið gæti alls ekki staðið við skuldbindingar sínar við A hf. Var krafa A hf. því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. júlí 2010. Hann krefst þess aðallega að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 29.986.083 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. september 2004 til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að vextir af kröfunni verði dæmdir samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. september 2004 til 22. júlí 2006, en frá þeim degi verði dæmdir dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í málinu krefst áfrýjandi skaðabóta óskipt úr hendi stefndu vegna fjártjóns sem hann telur þá hafa valdið sér með ólögmætum og saknæmum hætti er þeir fengu 30. ágúst 2004 afhent frumrit af yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð, sem þeir höfðu undirritað 26. maí 2003, þar sem þeir höfðu tekist á hendur óskipta sjálfskuldarábyrgð á skuld Véla og þjónustu hf. við Búnaðarbanka Íslands hf. fyrir allt að 38.000.000 krónum á tékkareikningi nr. 3746 við Vesturbæjarútibú bankans. Liggur fyrir að áfrýjandinn G-kk-nf V-kk-nf framseldi fyrir hönd Véla og þjónustu hf. þennan dag, 30. ágúst 2004, útibúinu tékka að fjárhæð 30.440.000 krónur, útgefinn af Tá ehf. 26. sama mánaðar. Nam skuldin á tékkareikningnum, sem áfrýjendur kváðust greiða með tékkanum, kröfufjárhæð áfrýjanda í málinu, 29.986.083 krónum. Byggir áfrýjandi á því að hann hafi orðið fyrir fjártjóni sem svari til þeirrar kröfu sem hann hafi á þessum tíma átt á hendur stefndu á grundvelli sjálfskuldarábyrgðar þeirra. Skuldin á tékkareikningnum hafi verið talin greidd upp með nefndum tékka, en háttsemi stefndu í tengslum við greiðsluna hafi verið ólögmæt og þeim saknæm. Nemi krafa áfrýjanda því þeirri fjárhæð sem skuldin á tékkareikningnum stóð í þegar stefndu fengu frumrit ábyrgðaryfirlýsingarinnar afhent.

Tékkinn, sem notaður var til framangreindrar greiðslu 30. ágúst 2004, var þannig til kominn að fyrirtækið Tá ehf., félag í eigu stefndu, hafði greitt með honum vörulager sem fyrirtækið hafði keypt af Vörum og þjónustu hf. samkvæmt reikningi dagsettum 26. ágúst 2004. Er óumdeilt að Búnaðarbanki Íslands hf. átti veðrétt í vörum þessum samkvæmt tryggingarbréfi 31. desember 1998 fyrir „öllum skuldum og fjárskuldbindingum“ að fjárhæð allt að 404.000.000 krónur. Bankinn hafði látið birta greiðsluáskorun á hendur Vélum og þjónustu hf. 27. ágúst 2004, þar sem kröfur hans voru gjaldfelldar. Í bréfinu var vakin athygli á 2. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð og fyrirtækinu tilkynnt að því væri „óheimilt án samþykkis Kaupþings Búnaðarbanka hf. að skipta út, framselja, selja eða á annan hátt ráðstafa að hluta til eða að öllu leyti, hvort sem slíkt er gert með skilyrðum eða án skilyrða, hinum veðsettu vörubirgðum.“ Til þessa lagaákvæðis er vísað í 2. mgr. 34. gr. sömu laga, þar sem fjallað er um réttarvernd veðréttar í vörubirgðum.

Í málinu liggur fyrir að Vélar og þjónusta hf., sem stefndu voru í fyrirsvari fyrir, hafði átt í verulegum fjárhagserfiðleikum allt frá árinu 2001. Kom meðal annars fram í skýrslu stefnda S-kk-ef B-kk-ef fyrir dómi að félagið hafi verið komið með 300.000.000 króna neikvætt eigið fé á árinu 2004. Höfðu stefndu fyrir þess hönd átt í viðræðum við viðskiptabanka sinn, Búnaðarbanka Íslands hf., um ráðstafanir til að mæta þessum vanda án þess að árangur bæri. Liggur fyrir í málinu að stefndu fóru með fyrrgreindan tékka í útibú bankans til að greiða upp skuldina á tékkareikningnum án þess að hafa nokkurt samráð um það við þá starfsmenn hans sem annast höfðu samskiptin við fyrirtækið vegna fjárhagsvanda þess. Liggur ekki annað fyrir í málinu en þessum starfsmönnum hafi verið ókunnugt um aðgerð stefndu á þeim tíma sem hún átti sér stað. Þá kom fram í skýrslu þess starfsmanns bankans í útibúinu, sem tók við tékkanum og afhenti frumrit bréfsins um sjálfskuldarábyrgðina, að henni hefði verið ókunnugt um að tékkinn hefði verið til kominn við sölu á vörulager Véla og þjónustu hf. sem veðsettur var bankanum. Sagði hún um þetta: „Það var verið að borga ábyrgðina og ég afhenti skjölin.“

II

Samkvæmt því sem rakið hefur verið verður fallist á með áfrýjanda að stefndu hafi farið að með sviksamlegum hætti, þegar þeir notuðu andvirði vörulagers, sem bankinn átti veðrétt í, til að greiða yfirdráttinn á tékkareikningnum og fá fellda niður sjálfskuldarábyrgð sína á reikningnum, án þess að gera starfsmönnum bankans fyrirfram viðvart um þessa ráðstöfun og afla samþykkis þeirra við henni. Í reynd notuðu stefndu eign, sem bankinn átti veðrétt í, til að freista þess að losa sjálfa sig undan sjálfskuldarábyrgð á tilteknum hluta skulda fyrirtækis síns, á tímamarki þegar ljóst var orðið að fyrirtækið gæti alls ekki staðið við skuldbindingar sínar við bankann. Breytir engu um þetta hvort Vélar og þjónusta hf. teljist hafa selt Tá ehf. vörulagerinn fyrir eða eftir að greiðsluáskorun áfrýjanda var birt fyrirtækinu 27. ágúst 2004, en í dómi Hæstaréttar 8. maí 2009 í máli nr. 163/2009 var raunar komist að þeirri niðurstöðu að þessi viðskipti teldust hafa átt sér stað eftir að greiðsluáskorunin var birt. Það sem hér var rakið leiðir til þess að tekin verður til greina krafa áfrýjanda um að gera hann eins settan gagnvart stefndu eins og verið hefði ef sjálfskuldarábyrgð þeirra hefði ekki verið felld niður. Þá hefði staðið áfram skuld á tékkareikningnum sem nemur sömu fjárhæð og höfuðstóll kröfu áfrýjanda í þessu máli og stefndu hefðu borið sjálfskuldarábyrgð á greiðslu hennar. Áfrýjandi hefur sýnt fram á með fullnægjandi hætti að full greiðsla úr hendi stefndu samkvæmt ábyrgð þeirra hefði ekki dugað til að gera full skil á kröfu Búnaðarbanka Íslands hf. og síðar áfrýjanda á hendur þrotabúinu. Verður krafa hans því tekin til greina á þeim grundvelli sem lagður er fyrir henni.

Stefndu hafa sérstaklega mótmælt upphafstíma dráttarvaxtakröfu áfrýjanda. Það var fyrst með málssókn þessari að áfrýjandi gerði skýra kröfu á hendur stefndu á þeim grundvelli sem fallist er á með þessum dómi. Stefna var birt 6. mars 2009. Stefndu krefjast þess að upphafsdagur dráttarvaxta verði þingfestingardagur málsins 12. mars 2009. Með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001 verður fallist á þá kröfu. Frá 30. september 2004 og fram til upphafsdags dráttarvaxta verða dæmdir vextir samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001.

Samkvæmt þessum úrslitum málsins verða stefndu dæmdir óskipt til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndu, S-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf og G-kk-nf V-kk-nf B-kk-nf, greiði óskipt áfrýjanda, Arion banka hf., 29.986.083 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. september 2004 til 12. mars 2009 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.