202/2000

“ÞMB skýrði út að með samrunanum er komið í veg fyrir að aðrir aðilar geti sett á stofn rækjuverksmiðju í verksmiðjuhúsi Kirkjusands á Árskógsströnd. Af því geti leitt gífurlega hagræðingu þar eð komið væri í veg fyrir verðsamkeppni um hráefnið á Eyjafjarðarbátunum. AH benti einnig á að hugsanlegt sé að taka SFD úr rekstri og vinna alla rækjuna á Akureyri. Slík ákvörðun myndi örugglega auka kröfur um að Kirkjusandur gangsetji með einum eða öðrum hætti rækjuverksmiðju sína, ef hún væri þá laus til afnota. Hins vegar væri óhugsandi að ný verksmiðja yrði byggð frá grunni við Eyjafjörð. AH greindi frá því að í sumar hafa margir aðilar reynt að komast inn í reksturinn á Árskógsströnd, þ.á m. Vestfirðingar. Ljóst er að enginn grundvöllur er fyrir meiri samkeppni um hráefnið í Eyjafirði. Fyrst um sinn verður húsnæðið notað undir rækju- og síldargeymslu, en á hvorutveggja er mikill skortur vegna vaxandi umsvifa, einkum í síld og aukinnar hlutdeildar sjófrystrar rækju í afla. Einnig er fjöldi rækjuvéla í húsnæðinu, sem SFD hafði á leigu í fyrra. AH minnti á að Kirkjusandur er með starfsemi á Hellisandi sem liggur mjög vel við grásleppumiðum Breiðfirðinga. Helsta vandamálið við aukningu umsvifa í hrognum er skortur á aðstöðu Vestanlands þar sem mest veiði hefur verið að undanförnu. Loks kom fram að sú saltfiskvinnsla sem hefur verið á döfinni getur farið fram á Hellisandi, enda eru bestu smábátamið landsins á svæðinu.”

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 22. maí 2000. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara gerir hann eftirfarandi dómkröfur: „1. Að staðfestur verði hluti hins áfrýjaða dóms um staðfestingu á úrskurði ríkisskattstjóra frá 16. desember 1997, er lýtur að því að Matvælaiðjunni Strýtu hf. hafi ekki verið heimilt í skattframtali 1996, að nýta til frádráttar skattskyldum tekjum sínum yfirfæranlegt rekstrartap Kirkjusands hf. að fjárhæð 194.331.237 krónur. 2. Að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá lund að áfrýjandi verði sýknaður af kröfu stefnda um að felldur verði úr gildi sá hluti úrskurðar ríkisskattstjóra frá 16. desember 1997 sem lýtur að endurákvörðun opinberra gjalda stefnda, Samherja hf., er varðar gjaldárið 1997. 3. Að hinum áfrýjaða dómi verði breytt á þá lund að áfrýjandi verði sýknaður af kröfum stefnda um greiðslu málskostnaðar fyrir héraðsdómi.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Mörg ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt.

I.

Málavöxtum er ítarlega lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram sameinuðust fyrirtækin Kirkjusandur hf. og Matvælaiðjan Strýta hf. á árinu 1996 undir nafni síðarnefnda félagsins. Það sameinaðist síðan 1. júlí sama ár fimm öðrum fyrirtækjum á sviði sjávarútvegs undir nafni Samherja hf., sem er stefndi þessa máls. Uppsafnað tap Kirkjusands hf., 194.331.237 krónur, var nýtt til frádráttar skattskyldum tekjum í framtali Strýtu hf. 1996, 124.139.915 krónur, og framtali Samherja hf. 1997, 71.202.076 krónur. Með úrskurði ríkisskattstjóra 16. desember 1997 var komist að þeirri niðurstöðu, að skilyrði 56. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt vegna gjaldársins 1996 væru ekki uppfyllt, þar sem sameining fyrirtækjanna hefði ekki orðið fyrr en á árinu 1996. Féllst héraðsdómur á þá niðurstöðu og er hún ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti, þar sem stefndi unir henni svo sem fram kemur í kröfugerð hans. Þá var heldur ekki talið, að skilyrði 57. gr. A væru uppfyllt vegna gjaldársins 1997.

II.

Í héraðsdómi eru rakin ákvæði 56. gr. og 57. gr. A laga nr. 75/1981. Er ljóst, að öllum skilyrðum 57. gr. A verður að vera fullnægt til þess að rekstrartap yfirtekins félags verði nýtt til frádráttar skattskyldum tekjum yfirtökufélagsins. Skilyrði þau, sem hér um ræðir, eru: 1. Félag það, sem við tekur, skal hafa með höndum skyldan rekstur eða starfsemi og það félag sem slitið var. 2. Tap flyst ekki milli félaga, þegar það félag, sem slitið var, átti fyrir slitin óverulegar eignir eða hafði engan rekstur með höndum. 3. Sameining félaganna verður að vera gerð í venjulegum og eðlilegum rekstrartilgangi. 4. Hið yfirfærða tap verður að hafa myndast í sams konar rekstri og það félag, sem við tekur, hafði með höndum.

III.

Óumdeilt er, að skilyrði 56. gr. laga nr. 75/1981 stóðu ekki í vegi fyrir nýtingu rekstrartaps Kirkjusands hf. til frádráttar skattskyldum tekjum Strýtu hf. gjaldárið 1997. Ágreiningsefnið hér fyrir dómi er hins vegar það, hvort skilyrðum 57. gr. A fyrir nýtingu rekstrartapsins þetta gjaldár hafi verið fullnægt.

Í 56. gr. laga nr. 75/1981 kemur fram sú meginregla um sameiningu hlutafélaga, sem fullnægir skilyrðum greinarinnar, að við samrunann skuli það félag, sem við tekur, taka við öllum skattaréttarlegum skyldum og réttindum þess félags, sem slitið var. Skilyrði 57. gr. A fela í sér takmarkanir á þessari meginreglu.

Í héraðsdómi er því lýst, hver var skráður tilgangur Strýtu hf. og Kirkjusands hf. Er óumdeilt, að skráður tilgangur Kirkjusands hf. fram til 12. nóvember 1993 var á sviði útgerðar og fiskvinnslu. Er fallist á það með héraðsdómi, að stefndi hafi sýnt fram á, að Kirkjusandur hf. hafi stundað hefðbundinn sjávarútveg fram á árið 1992, er fiskvinnslu var hætt. Tilgangi Kirkjusands var breytt á aðalfundi 12. nóvember 1993 í „að annast rekstur á sviði sjávarútvegs vegna eigna, sem yfirteknar hafa verið til að tryggja fullnustu á kröfum Landsbanka Íslands eða dótturfyrirtækja hans. Í því skyni mun félagið annast verkun og vinnslu fisks og annarra sjávarafurða, verslun með þær og útgerð til hvers konar veiða svo og önnur starfræksla varðandi öflun, verkun, vinnslu og kaup og sölu hvers konar sjávarafurða, lánastarfsemi og skyldan rekstur.“ Fram er komið, að raunveruleg starfsemi Kirkjusands hf. frá árinu 1993 hafi verið leiga á fiskiskipum, fiskvinnsluhúsum, fiskvinnslutækjum og aflaheimildum.

Skráður tilgangur Strýtu hf. var að annast rekstur vegna framleiðslu og vinnslu matvæla, þar með talin kaup og sala hráefna og fullunninna afurða, eignaumsýsla og almenn lánastarfsemi, en félagið var stofnað til þess að kaupa og taka yfir rekstur þrotabús K. Jónssonar og Co., sem var í eigu Kirkjusands hf. K. Jónsson og Co. hafði haft með höndum vinnslu sjávarafurða og rekið verksmiðjur í því skyni. Er óumdeilt, að Strýta hf. fékkst í raun einkum við framleiðslu á frosinni og niðursoðinni rækju, grásleppu- og loðnukavíar og síld.

Af framansögðu er ljóst, að Kirkjusandur hf. stundaði um árabil rekstur í sjávarútvegi. Í nóvember 1992, er Hömlur hf., eignarhaldsfélag Landsbanka Íslands, tók við fyrirtækinu, breyttist reksturinn í eignaumsýslu á sviði sjávarútvegs. Þótt fyrirtækin hafi ekki að öllu leyti stundað sömu starfsemi á þeim tíma, sem samruninn fór fram, verður að horfa heildstætt á málið og líta til þeirrar starfsemi, sem Kirkjusandur hf. hafði með höndum áður fyrr, þegar meta skal, hvort um skyldan rekstur sé að ræða í skilningi 57. gr. A laga nr. 75/1981. Er því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms, að um skyldan rekstur þessara félaga hafi verið að ræða.

Fallist er á það með héraðsdómi, að fullnægt sé skilyrði 57. gr. A um eignastöðu og rekstur Kirkjusands hf., svo og því skilyrði, að hið yfirfærða tap hafi myndast í samskonar rekstri. Þá er einnig fallist á það, að samruninn hafi verið gerður í eðlilegum og venjulegum rekstrartilgangi en ekki í þeim eina tilgangi að ná fram skattalegu hagræði.

Samkvæmt framansögðu og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti ber að staðfesta þá niðurstöðu hans að fella úr gildi þann hluta úrskurðar ríkisskattstjóra 16. desember 1997, sem lýtur að endurákvörðun opinberra gjalda stefnda vegna gjaldársins 1997.

Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Staðfest er sú niðurstaða héraðsdóms að fella úr gildi þann hluta úrskurðar ríkisskattstjóra 16. desember 1997, sem lýtur að endurákvörðun opinberra gjalda stefnda, Samherja hf., vegna gjaldársins 1997.

Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.000.000 krónur.