253/2012

Fjármálafyrirtækið S hf. höfðaði mál gegn A til heimtu ætlaðar skuldar hans á grundvelli tveggja samninga sem A og forveri S hf. höfðu gert með sér um afleiðuviðskipti, svonefnda skiptasamninga, í júní 2008. Til grundvallar samningum aðila lágu annars vegar viðmiðunarbréf A, nánar tiltekin ríkisskuldabréf, og hins vegar viðmiðunarbréf S hf., nánar tilgreindir víxlar á hendur E hf. Tók krafa S hf. mið af því að A bæri bæði ábyrgð á hækkun eigin viðmiðunarbréfa og lækkun viðmiðunarbréfa S hf. á lokadegi samninganna 8. október 2008. A mótmælti skýringu S hf. á efni skiptasamninganna og hélt því fram að áhætta hvors samningsaðila um sig hefði átt að takmarkast við hækkun sem gæti orðið á markaðsvirði viðmiðunarbréfa hans á samningstímanum og að í samningunum hefði verið innbyggt „gólf“ sem takmarkaði áhættuna. Lækkun á markaðsvirði viðmiðunarbréfanna félli því utan við efni samninganna. Þá taldi A að S hf. yrði að bera ábyrgð á því að hafa gert samkomulag við E hf. í stað þess að innheimta víxlana þá þegar hjá félaginu, sem ætla mætti að hefði borið árangur miðað við fjárhagsstöðu þess þá, en S hf. hafði 1. desember 2008 upplýst A um að hann hefði 10. október sama ár gengið að tilboði E hf. um að greiða tiltekið hlutfall víxilskuldarinnar með reiðufé og afhenda nýja víxla á hendur E hf., en S hf. miðaði við að markaðsvirði nýju víxlanna hefði ekkert verið á lokadegi skiptasamninganna. Hæstiréttur vísaði til þess að A hefði meðal annars krafist sýknu á grundvelli þess að samningar aðila væru ógildir með skírskotun til 15. og 16. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Í því samhengi benti rétturinn á að A hefði ekki borið fyrir sig almennar ógildingarreglur fyrr en við meðferð málsins fyrir Hæstarétti og var sýknukröfu hans því hafnað. Næst taldi Hæstiréttur að ákvæði skiptasamninganna um skuldbindingar viðskiptamanns og banka, sem voru einhliða samin af S hf., væru í raun óskiljanleg og að S hf. yrði að bera hallann af því. Samkvæmt því var fallist á með A að skýra yrði samningana svo að áhætta hvors aðila um sig hefði takmarkast við hækkun viðmiðunarbréfa hans og var kröfu S hf. hafnað að öðru leyti en því sem nam hækkun viðmiðunarbréfa A. Loks var litið svo á að S hf. hefði þegar fengið þá fjárhæð greidda enda hefði S hf. gengið að innstæðu, sem A hafði sett forvera S hf. að handveði til tryggingar efndum skiptasamninganna, sem talið var sannað að hefði numið hærri fjárhæð en svaraði skuld A við S hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. apríl 2012. Hann krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, til vara sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en að því frágengnu að hún verði lækkuð. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 27. júní 2012. Hann krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér aðallega 175.429.497 krónur, til vara 145.129.497 krónur og að því frágengnu 91.184.826 krónur, í öllum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. október 2008 til greiðsludags, en ella að héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Aðaláfrýjandi gerði tvo samninga um afleiðuviðskipti 13. júní 2008 við gagnáfrýjanda sem þá nefndist Icebank hf. Um var að ræða svonefnda skiptasamninga, sem fólu í sér að hvor aðili tók á sig áhættu af þróun tiltekinna fjármálagerninga fram að ákveðnu tímamarki. Fyrri samningurinn bar auðkennið TRS 2008│008-466 og þar var samningsdagur tilgreindur 13. júní 2008 en lokadagur 8. október sama ár. Viðmiðunarbréf aðaláfrýjanda voru nánar tilgreind ríkisskuldabréf að nafnverði 92.495.359 krónur en að markaðsvirði 94.405.862 krónur á samningsdegi, en viðmiðunarbréf gagnáfrýjanda voru víxlar á hendur Exista hf. að nafnverði 100.000.000 krónur og markaðsvirði 94.405.862 krónur á samningsdegi. Í þeim hluta staðlaðs samningstexta sem fjallaði um skuldbindingu aðaláfrýjanda, er þar var nefndur viðskiptamaður, sagði meðal annars: „Greiðsla: Viðskiptamanni ber að greiða þær hækkanir sem kunna að verða á markaðsvirði viðmiðunarbréfa viðskiptamanns frá samningsdegi miðað við markaðsgengi það sem bankinn býður á gjalddaga, en til frádráttar koma þær lækkanir sem kunna að verða á markaðsvirði viðmiðunarbréfa viðskiptamanns.“ Þar sem greindi frá skuldbindingu gagnáfrýjanda eða „banka“ sagði meðal annars í samningstexta: „Greiðsla: Bankanum ber að greiða þær hækkanir sem kunna að verða á markaðsvirði viðmiðunarbréfa frá samningsdegi miðað við markaðsgengi það sem bankinn býður á gjalddaga, en til frádráttar koma þær lækkanir sem kunna að verða á markaðsvirði viðmiðunarbréfa.“ Þá var svohljóðandi ákvæði í samningnum um greiðslufyrirkomulag: „Greiðslum samningsaðila skal ávallt skuldajafna, þannig að aldrei komi til greiðslu á öðru en mismuni á greiðsluskyldu samningsaðila.“ Ennfremur voru ákvæði í samningnum um tryggingar þar sem sagði í upphafi: „Til tryggingar skuldbindingum sínum skv. samningi þessum hefur viðskiptamaður sett bankanum að handveði verðbréf og/eða innstæðu á bankareikningi og/eða afhent tryggingarbréf, sbr. meðfylgjandi handveðssamning/tryggingarbréf dags. 25.6.2007 sem teljast hluti af samningi þessum. ... Við uppgjör í kjölfar slíkra vanefnda skal greiðslufyrirkomulagi háttað með sama máta og hér að framan greinir, þ.e. með skuldajöfnun (nettun).“ Síðari samningur aðilanna bar auðkennið TRS 2008│008-467. Öll ákvæði hans voru samhljóða hinum fyrrnefnda, þar á meðal um samnings- og lokadag, viðmiðunarbréf, greiðslu, greiðslufyrirkomulag og tryggingar ef undan eru skildar fjárhæðir sem lagðar voru undir. Ríkisskuldabréf, sem töldust viðmiðunarbréf aðaláfrýjanda, voru í þessum samningi að nafnverði 184.753.417 krónur og að markaðsvirði 188.567.423 krónur á samningsdegi, en víxlar á hendur Exista hf., sem voru viðmiðunarbréf gagnáfrýjanda, voru á sama degi að nafnverði 200.000.000 krónur og 188.567.423 krónur að markaðsvirði.

Á lokadegi samninganna 8. október 2008 lá fyrir að markaðsvirði ríkisskuldabréfanna hafði hækkað frá samningsdegi sem nam 4.555.327 krónum samkvæmt öðrum þeirra og 9.101.065 krónum samkvæmt hinum, samtals 13.656.392 krónur. Sú fjárhæð er óumdeild og felur í sér hluta af kröfu gagnáfrýjanda í málinu. Óumdeilt er að markaðsvirði víxla Exista hf. hafði lækkað á lokadegi. Gagnáfrýjandi greindi aðaláfrýjanda ekki frá því fyrr en 1. desember 2008 að hann hefði 10. október sama ár gengið að tilboði Exista hf. um að greiða 40% víxilskuldarinnar með reiðufé og afhenda nýja víxla á hendur félaginu til að greiða 60% hennar. Í málatilbúnaði sínum miðar gagnáfrýjandi við að markaðsvirði nýju víxlanna hafi ekkert verið þegar hann tók við þeim skömmu eftir lokadag samninga hans við aðaláfrýjanda. Hann byggir jafnframt á því að samkvæmt skiptasamningunum beri aðaláfrýjandi ábyrgð bæði á hækkun eigin viðmiðunarbréfa og lækkun viðmiðunarbréfa gagnáfrýjanda, en lækkunin hafi samkvæmt þessu verið 54.405.682 krónur samkvæmt öðrum samningnum og 107.367.423 krónur samkvæmt hinum, samtals 161.773.105 krónur. Samanlögð hækkun ríkisskuldabréfanna og lækkun víxlanna myndar aðalkröfu gagnáfrýjanda í málinu. Við meðferð þess fyrir héraðsdómi fékk gagnáfrýjandi dómkvaddan matsmann, sem taldi virði viðmiðunarbréfa gagnáfrýjanda hafa numið 50 til 70% af nafnverði þeirra á lokadegi samninga málsaðila. Við aðalmeðferð málsins í héraði gerði gagnáfrýjandi varakröfur á grundvelli matsgerðarinnar, sem voru þær sömu og hann gerir nú fyrir Hæstarétti samkvæmt áðursögðu.

Aðaláfrýjandi mótmælir framangreindri skýringu gagnáfrýjanda á efni samninga þeirra. Hann heldur fram að áhætta hvors samningsaðila hafi átt að takmarkast við þá hækkun sem gæti orðið á markaðsvirði viðmiðunarbréfa hans á samningstímanum, en tæki ekki til lækkunar sem kynni að verða á virði þeirra eða viðmiðunarbréfa hins. Í samningunum hafi þannig verið innbyggt „gólf“ sem takmarkaði áhættuna. Þá hafi víxlar gagnáfrýjanda verið greiddir honum sem næst á lokadegi, bæði með reiðufé og nýjum víxlum, og hann þannig fengið fullar efndir kröfu sinnar á Exista hf. Það uppgjör hafi verið án samráðs við aðaláfrýjanda, jafnframt því sem gagnáfrýjandi hafi ranglega synjað fyrir gerð þess vikum saman. Gagnáfrýjandi verði sjálfur að axla ábyrgð á því að hafa gert samkomulag við skuldarann í stað þess að innheimta víxlana þá þegar hjá honum, sem ætla megi að hefði borið árangur miðað við fjárhagsstöðu hans þá. Aðaláfrýjandi mótmælir jafnframt að virði viðmiðunarbréfa gagnáfrýjanda hafi ekkert verið á lokadegi, eins og matsgerð dómkvadds manns sýni glögglega.

II

Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína um sýknu aðallega á 15. gr. og 16. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti þar sem innleidd var í íslenskan rétt tilskipun Evrópusambandsins um svonefndar MiFID-reglur. Fyrrnefnda lagagreinin tekur til annars konar verðbréfaviðskipta en þeirra, sem ágreiningur málsaðila snýst um, en í 1. mgr. 16. gr. segir að fjármálafyrirtæki, sem veitir aðra þjónustu á sviði verðbréfaviðskipta en um getur í 1. mgr. 15. gr., skuli óska eftir upplýsingum um þekkingu og reynslu viðskiptavinar eða hugsanlegs viðskiptavinar á sviði viðkomandi tegundar verðbréfaviðskipta til að geta metið hvort þjónustan sé viðeigandi fyrir hann. Í 2. mgr. sömu greinar segir að telji fjármálafyrirtæki á grundvelli upplýsinga samkvæmt 1. mgr. að verðbréfaviðskiptin séu ekki viðeigandi fyrir viðskiptavininn skuli það ráða honum frá þeim. Þá segir í 3. mgr. sömu greinar að veiti viðskiptavinurinn ófullkomnar upplýsingar eða láti hann með öllu hjá líða að veita upplýsingarnar skuli fjármálafyrirtækið gera honum viðvart um að það leiði til þess að ekki verði unnt að leggja mat á hvort viðskiptin séu viðeigandi fyrir hann. Viðbrögð fjármálafyrirtækis samkvæmt 2. eða 3. mgr. mega koma fram á stöðluðu formi. Aðaláfrýjandi heldur fram að gagnáfrýjandi hafi látið undir höfuð leggjast að uppfylla þær skyldur, sem með þessu séu lagðar á hann, en af því leiði að aðaláfrýjanda hafi verið óheimilt að eiga viðskiptin sem hér um ræðir við gagnáfrýjanda. Samningarnir séu sjálfkrafa ógildir frá upphafi. Gagnáfrýjandi mótmælir þessum málatilbúnaði aðaláfrýjanda og bendir meðal annars á að engin ákvæði séu í lögunum um ógildi samnings, ef út af sé brugðið um leiðbeiningarskyldu fjármálafyrirtækis, og aðaláfrýjandi styðji ógildi samninganna heldur ekki við aðrar réttarreglur. Þá hafi aðaláfrýjandi átt að baki langa reynslu af hvers kyns fjármálagerningum, þar á meðal samningum á því sviði sem hér um ræðir.

Meðal málskjala eru tölvupóstsamskipti aðilanna 21. janúar 2008. Starfsmaður gagnáfrýjanda spurði þar aðaláfrýjanda hvort hann hefði fengið í hendur gögn vegna MiFID-flokkunar sem hann svaraði með orðunum: „Var búin að klára þetta MiFid.“ Við meðferð málsins kvað aðaláfrýjandi þessi orð sín hafa byggst á misminni. Gagnáfrýjandi hefur ekki lagt fram önnur gögn frá aðaláfrýjanda um þetta, sem honum bar þó að varðveita ef borist hefðu. Getur þetta atriði samkvæmt því ekki skipt máli. Gagnáfrýjandi hefur á hinn bóginn sýnt fram á að aðaláfrýjandi hafi áður gert fjölmarga fjármálagerninga við hann, þar á meðal skiptasamninga með viðmiðunarbréfum. Með samningunum, sem ágreiningur aðilanna snýst um, var því ekki stofnað til nýrrar tegundar viðskipta milli þeirra, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 27. ágúst 2012 í máli nr. 505/2012. Engin ákvæði eru í lögum nr. 108/2007 um hverju það varði ef út af er brugðið með leiðbeiningarskyldu fjármálafyrirtækis. Fyrir héraðsdómi bar aðaláfrýjandi ekki fyrir sig ákvæði III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða ólögfestar reglur fjármunaréttar um ógildingu samninga, sbr. hins vegar til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 24. janúar 2011 í máli nr. 638/2010. Viðleitni til þess að vísa til síðastnefndra laga var fyrst höfð uppi við meðferð málsins fyrir Hæstarétti án þess að sérstakur rökstuðningur fylgdi þeim tilvísunum um það hvernig einstök lagaákvæði gætu átt við. Samkvæmt þessu er hafnað sýknukröfu aðaláfrýjanda sem er á því reist að samningar aðila séu sjálfkrafa ógildir, auk þess sem á engan hátt er sýnt fram á að ákvæði III. kafla laga nr. 7/1936 komi til álita.

III

Við úrlausn ágreinings aðilanna um efni samninga þeirra skipta mestu ákvæði í þeim, sem fjalla annars vegar um skuldbindingu viðskiptamanns og hins vegar skuldbindingu banka, og hefjast eins og fram er komið á orðinu „Greiðsla“. Óumdeilt er hvað felst í orðunum: „Viðskiptamanni ber að greiða þær hækkanir sem kunna að verða á markaðsvirði viðmiðunarbréfa viðskiptamanns frá samningsdegi miðað við markaðsgengi það sem bankinn býður á gjalddaga ...“. Að því er varðar framhald setningarinnar, þar sem segir „en til frádráttar koma þær lækkanir sem kunna að verða á markaðsvirði viðmiðunarbréfa viðskiptamanns“, verður með engu móti komið heim og saman að lækkanir á markaðsvirði ríkisskuldabréfanna frá samningsdegi til lokadags geti komið til frádráttar hækkun sömu bréfa á sama tímabili. Í þessu felst þversögn sem úr verður markleysa.

Hvað varðar ákvæði samninganna um skuldbindingu banka er með sama hætti óumdeilt hvað felst í orðunum: „Bankanum ber að greiða þær hækkanir sem kunna að verða á markaðsvirði viðmiðunarbréfa frá samningsdegi miðað við markaðsgengi það sem bankinn býður á gjalddaga ... .“ Gagnáfrýjandi tók áhættu af hækkun víxla Exista hf. á samningstímanum, sem í reynd varð engin. Framhald setningarinnar er hins vegar óljóst þar sem segir að „til frádráttar koma þær lækkanir sem kunna að verða á markaðsvirði viðmiðunarbréfa.“ Sá munur er þó á að hér er í lokin sleppt að taka fram hvaða viðmiðunarbréf er átt við, en gagnáfrýjandi sýnist byggja á að þarna hafi átt að standa „viðmiðunarbréfa banka.“ Þannig skýrt hefði ákvæðið þó að geyma sömu þversögnina og áður var getið um viðmiðunarbréf viðskiptamanns. Með þessum skilningi heldur gagnáfrýjandi síðan fram að samanlögð jákvæð hækkun ríkisskuldabréfanna og „neikvæð hækkun“ víxlanna teljist svara til áhættu aðaláfrýjanda samkvæmt samningunum.

Samningar aðilanna voru einhliða samdir af gagnáfrýjanda, sem var fjármálafyrirtæki er gera mátti kröfur til um aðgæslu og vandvirkni í samskiptum við viðskiptamenn sína. Í því tilviki, sem hér um ræðir, tókst ekki betur til en svo að síðari hluti ákvæðanna um skuldbindingar viðskiptamanns og banka var í raun óskiljanlegur og verður gagnáfrýjandi að bera hallann af því. Ljóst er að aðaláfrýjandi tók á sig áhættu af hækkun, sem kynni að verða á markaðsvirði ríkisskuldabréfanna fram til lokadags, og hið sama á við um gagnáfrýjanda að því er tekur til hugsanlegrar hækkunar á virði víxla á hendur Exista hf. Verður fallist á með aðaláfrýjanda að samningana beri að skýra svo að áhætta hvors um sig hafi takmarkast við hækkun viðmiðunarbréfa hans en lækkun fallið þar utan við. Á lokadegi samninganna var jöfnuður gagnáfrýjanda í hag þannig 13.656.392 krónur. Loks er þess að geta að engin skylda fólst í samningunum fyrir aðila til að eiga þau viðmiðunarbréf, sem hvor um sig tók áhættu af, heldur var einungis um viðmiðun við tiltekin bréf að ræða og útreikning samkvæmt því. Gagnáfrýjandi kaus hins vegar að eiga umrædda víxla, sem hann tapaði síðan fé á og er samningum hans við aðaláfrýjanda óviðkomandi.

Samkvæmt framansögðu er kröfu gagnáfrýjanda hafnað að undanskildum þeim hluta sem leiðir af hækkun ríkisskuldabréfa. Af því leiðir að ekki gerist þörf á að taka afstöðu til ágreinings aðilanna um það hve mikið andvirði víxla Exista hf. hafi lækkað á lokadegi og þar með til matsgerðar, sem gagnáfrýjandi hefur aflað. Hinu sama gegnir þar með um aðalkröfu aðaláfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms, sem varðar þætti í þeim hluta kröfu gagnáfrýjanda sem þegar hefur verið hafnað.

IV

Fjármálaeftirlitið neytti 21. mars 2009 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Sparisjóðabanka Íslands hf., sem nú ber heiti gagnáfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Á grundvelli laga nr. 44/2009, sem einnig breyttu ákvæðum laga nr. 161/2002 og tóku gildi 22. apríl 2009, var gagnáfrýjandi tekinn til slita. Meðal málskjala er kröfulýsing aðaláfrýjanda 3. nóvember 2009, sem beint var til slitastjórnar gagnáfrýjanda. Þar var vísað til innköllunar slitastjórnar til kröfuhafa og gerð krafa um greiðslu að höfuðstól 19.968.169 krónur ásamt nánar tilteknum vöxtum og dráttarvöxtum, samtals 23.186.150 krónur. Jafnframt kom þar fram að um væri að ræða inneign aðaláfrýjanda á handveðsettum reikningi hans hjá gagnáfrýjanda, en fyrir lægi að „kröfuhafi skuldaði bankanum ekki neitt eftir uppgjörsdag tveggja skiptasamninga sem handveðinu var ætlað að tryggja efndir á.“ Um stöðu kröfunnar í réttindaröð var vísað til 109. gr. og til vara 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Slitastjórn tilkynnti aðaláfrýjanda 13. janúar 2010 að kröfu hans væri hafnað þar eð „innstæðu hefur verið ráðstafað til greiðslu skuldar á grundvelli veðsamnings við bankann.“ Þá var vakin athygli á að aðaláfrýjandi hefði fengið greiddar 6.000.000 krónur af reikningnum 12. september 2008. Aðaláfrýjandi mótmælti samdægurs þessari afstöðu slitastjórnar og taldi að óheimilt hafi verið að ganga að veðinu, enda engri skuld aðaláfrýjanda til að dreifa samkvæmt skiptasamningunum. Á fundi 24. febrúar 2010 lýsti slitastjórn yfir að hún frestaði að taka endanlega afstöðu til kröfu aðaláfrýjanda þar til niðurstaða í þessu máli lægi fyrir.

Að framan var komist að þeirri niðurstöðu að á grundvelli skiptasamninganna hafi skuld aðaláfrýjanda við gagnáfrýjanda numið 13.656.392 krónum 8. október 2008. Ekki liggur fyrir hvenær gagnáfrýjandi gekk að hinni veðsettu innstæðu aðaláfrýjanda hjá honum. Að gættri greiðslu á 6.000.000 krónum til aðaláfrýjanda 12. september 2008 verður ráðið að inneign á umræddum reikningi hafi 8. október 2008 numið hærri fjárhæð en svaraði skuld hans vegna uppgjörs skiptasamninganna, en gagnáfrýjanda hefði verið í lófa lagið að taka af tvímæli um þetta ef svo var ekki. Verður því að líta svo á að gagnáfrýjandi hafi þar með fengið kröfu sína á hendur aðaláfrýjanda greidda. Að þessu virtu verður krafa aðaláfrýjanda um sýknu tekin til greina.

Gagnáfrýjandi verður dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði.

Það athugast að lýsingu málavaxta er verulega áfátt í hinum áfrýjaða dómi.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, A-kk-nf S-kk-nf, er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, SPB hf.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.