184/2009

O höfðaði mál á hendur íslenska ríkinu o.fl. og krafðist þess að úrskurðir óbyggðanefndar 31. maí 2006 í málum nr. 5/2004 og 6/2004 yrðu felldir úr gildi að hluta og viðurkennt yrði að norðurmörk jarðanna Ytri-Þurár, Núpa I, II og III, Vatna, Kröggólfsstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar væru með nánar tilgreindum hætti. Jafnframt krafðist O þess að viðurkennt yrði að mörk Ölfusvatns og Hagavíkur í Grímsnes- og Grafningshreppi væru um nánar tilgreinda línu. Að auki krafðist hann að viðurkenndur yrði fullkominn eignarréttur sinn að landsvæðum þeim sem hann hefði keypt úr framannefndum jörðum og væri þinglýstur eigandi að. Í dómsorði hins áfrýjaða dóms var auk ákvæða um málskostnað og gjafsóknarkostnað mælt fyrir um það eitt að viðurkenndur væri fullkominn eignarréttur O að landsvæðum þeim sem hann hefði keypt úr þessum jörðum og þar væri engin þjóðlenda. Með þessu var ekki tekin afstaða til annarra krafna O. Auk þessa þótti skorta mjög á að viðhlítandi röksemdir hefðu verið færðar fyrir niðurstöðu héraðsdóms. Af þessum ástæðum væru efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til dómsálagningar á ný ef annað kæmi ekki til. Kröfur O þóttu að öðru leyti ekki tækar til efnisdóms og þeir annmarkar á málatilbúnaði hans að óhjákvæmilegt væri að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. apríl 2009. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi gagnvart aðaláfrýjanda 29. maí 2009, en gagnvart stefndu og réttargæslustefndu 25. júní sama ár að fengnu áfrýjunarleyfi. Gagnáfrýjandi krefst þess aðallega að viðurkennt verði að norðurmörk jarðanna Ytri-Þurár, Eystri-Þurár I, Núpa I, II og III, Vatna, Kröggólfsstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar í Sveitarfélaginu Ölfusi verði gegnt Ölfusafrétti dregin um línu úr eystra horni Reykjafells í rauðbleikan melhól upp af Kýrgili og mörk Ölfusvatns og Hagavíkur í Grímsnes- og Grafningshreppi um línu frá sama melhólnum í punkt við Hengilssyllur á mörkum Hagavíkur og Nesjavalla, en þessir þrír merkjapunktar eru hnitasettir í aðalkröfu gagnáfrýjanda. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi aðaláfrýjanda án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi.

Stefndi Sveitarfélagið Ölfus krefst staðfestingar héraðsdóms, en þó þannig að hann krefst málskostnaðar í héraði auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

Stefndi Grímsnes- og Grafningshreppur krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar úr hendi gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

Réttargæslustefndu G-kk-nf A. B-kk-nf, A-kvk-nf E-kvk-nf, J-kvk-nf G-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf G-kk-nf, F-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf K-kk-nf, S-kvk-nf T-kvk-nf, Þ-kvk-nf K-kvk-nf G-kvk-nf og K-kvk-nf H-kvk-nf G-kvk-nf krefjast málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi gagnáfrýjanda án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt. Aðrir réttargæslustefndu hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Stefndi Sveitarfélagið Ölfus hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti. Krafa hans um málskostnað fyrir héraðsdómi kemst því ekki að fyrir Hæstarétti.

Dómendur fóru á vettvang 18. maí 2010.

I

Mál þetta á rætur að rekja til þess að samkvæmt lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd til meðferðar 27. október 2003 nánar tilgreint landsvæði á suðvesturlandi, sem náði til sveitarfélaga í fyrrum Gullbringu- og Kjósarsýslu ásamt þeim hluta Árnessýslu, sem nefndin hafði ekki þegar tekið afstöðu til. Að fram komnum kröfum aðaláfrýjanda um þjóðlendumörk á þessu svæði og loknum fresti annarra til að gera athugasemdir við þær ákvað óbyggðanefnd í ágúst 2004 að fjalla um þær í sex málum og tók eitt þeirra, nr. 5/2004, til svæðis sem kennt var við Grafning, en annað, nr. 6/2004, við Ölfus.

Samkvæmt gögnum málsins mun gagnáfrýjandi hafa á árinu 2003 eignast jörðina Nesjavelli í Grímsnes- og Grafningshreppi og keypt síðan 2004 landsvæðið Hagavíkurlaugar I og II, en því mun hafa verið skipt úr jörðinni Hagavík í sama hreppi. Að auki mun Hitaveita Reykjavíkur, sem gagnáfrýjandi er nú kominn í stað fyrir, hafa keypt á árinu 1985 suðurhluta jarðarinnar Ölfusvatns. Jarðirnar Nesjavellir, Hagavík og Ölfusvatn liggja að norðan í röð frá vestri til austurs að Þingvallavatni. Til fjalla að sunnan ná fyrrnefndar landareignir gagnáfrýjanda að mörkum Grímsnes- og Grafningshrepps við Sveitarfélagið Ölfus. Í máli nr. 5/2004 krafðist aðaláfrýjandi þess fyrir óbyggðanefnd að mörk þjóðlendu á Ölfusafrétti við þetta land gagnáfrýjanda, sem um leið væru mörk sveitarfélaganna, yrðu miðuð við „rauðleitan melhnjúk ... fyrir framan svokallaða Kýrgilshnjúka“ og dregin þaðan meðfram landi Nesjavalla að Hengilssyllum, en frá þeim stað eftir beinni stefnu í fjallið Vörðuskeggja. Í kröfugerð gagnáfrýjanda fyrir nefndinni var merkjum landareigna hans að þessu leyti lýst efnislega á sama hátt að því frátöldu að hann taldi þau eiga að liggja úr Hengilssyllum í „rauðbleikan melhnúk við Kýrgil ... sem er hornpunktur Hagavíkur í Grafnings- og Grímsneshreppi, Reykjatorfu, Litla- og Stóra-Saurbæjar í Ölfusi og afréttar Sveitarfélagsins Ölfuss.“ Fyrir óbyggðanefnd var ekki ágreiningur um að melhnúkur þessi væri hornmark eins og lýst var í framangreindri kröfu gagnáfrýjanda, en á hinn bóginn stóð deila um hvar hann væri að finna. Af framlögðum uppdráttum verður ráðið að frá þeim stað, sem gagnáfrýjandi taldi réttan, eru um 1,8 km til suðausturs að melhnúk, sem aðaláfrýjandi miðaði við.

Gagnáfrýjandi gerði 8. janúar 1999 sex samninga um kaup á samfelldu landi „ofan fjalls“ að norðvestanverðu úr jörðum í Ölfushreppi, nú stefnda Sveitarfélaginu Ölfusi, en í öllum tilvikum höfðu seljendurnir hver fyrir sitt leyti áður greint þetta land frá jörðunum með landskiptagerðum. Í samningunum var um nánari afmörkun hins keypta lands vísað til uppdráttar, sem Forverk ehf. hafði gert í október 1998. Á uppdrættinum voru hnitasettir punktar, sem sýndu ný mörk jarðanna gagnvart suðausturjaðri þessa lands, svo og mörk landsins í norðvestur móts við Ölfusafrétt. Síðastnefndu mörkin voru að vestan dregin frá stað, sem nefndur var „eystra horn á Reykjafelli“, en tekið var fram að ágreiningur væri um legu markalínunnar þaðan til austurs, sem ætti að enda í rauðleitum melhnúk. Um þann endapunkt voru sýndir tveir kostir og dregnar að þeim beinar línur, en sú syðri var nefnd þverlína 1 og sú nyrðri þverlína 2. Hér er um að ræða sama rauðleita melhnúk og áður var getið sem hornpunkts jarða og sveitarfélaga, sem aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda greindi á um fyrir óbyggðanefnd í máli nr. 5/2004. Óumdeilt virðist vera að þverlína 1 á uppdrættinum hafi endað að austan á þeim stað, sem aðaláfrýjandi telur vera rauðleita melhnúkinn, en þverlína 2 á þeim stað, sem gagnáfrýjandi hefur miðað við. Tveir af áðurnefndum kaupsamningum gagnáfrýjanda voru gerðir annars vegar við réttargæslustefndu Þ-kvk-þf K-kvk-þf G-kvk-þf og K-kvk-þf H-kvk-þf G-kvk-þf og hins vegar réttargæslustefnda A-kk-þf E-kk-þf, en samanlagt keypti þar gagnáfrýjandi 809 ha af óskiptu landi, sem áður heyrði til jarðanna Ytri-Þurár og Eystri-Þurár I, og var tekið þar fram að 14 ha af því væru á milli þverlínu 1 og þverlínu 2 á fyrrgreindum uppdrætti. Þriðji samningurinn var gerður við réttargæslustefndu G-kk-þf A. B-kk-þf, S-kk-þf J-kk-þf og G-kk-þf J-kk-þf um kaup á 2.622 ha lands, sem áður var hluti af jörðunum Núpum I, II og III, en þar af voru 316 ha sagðir vera á milli þverlínanna tveggja. Fjórði samningurinn var við réttargæslustefndu A-kvk-þf E-kvk-þf og J-kvk-þf G-kvk-þf E-kvk-þf um kaup á 29,56% hlutdeild jarðarinnar Vatna í óskiptu landi með jörðunum Kröggólfsstöðum og Þúfu, en þetta óskipta land taldist samtals 590 ha, þar af 111 ha á milli þverlínu 1 og 2. Fimmti samningurinn var gerður við réttargæslustefndu J-kk-þf G-kk-þf, F-kk-þf K-kk-þf, B-kk-þf K-kk-þf, L-kvk-þf K-kvk-þf, K-kk-þf K-kk-þf, Á-kk-þf K-kk-þf og G-kk-þf K-kk-þf um kaup á helmingshlut jarðarinnar Stóra-Saurbæjar í 395 ha óskiptu landi, sem að hinum helmingnum fylgdi jörðinni Litla-Saurbæ I, og var tekið fram að 105 ha af þessu landi væru á milli þverlínu 1 og þverlínu 2 á uppdrættinum. Sjötti samningurinn var við réttargæslustefndu G-kk-þf A. B-kk-þf og S-kvk-þf T-kvk-þf um kaup á eignarhlut Litla-Saurbæjar I í síðastnefndu óskiptu landi. Á þessa sex samninga var færð áritun um að Ölfushreppur hafi 11. febrúar 1999 hafnað forkaupsrétti að hinu selda landi, svo og áritun fjármálaráðuneytisins 8. apríl sama ár um að fallið væri frá forkaupsrétti, sem aðaláfrýjandi virðist hér hafa notið samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Þessum samningum mun öllum hafa verið þinglýst, en afsöl á grundvelli þeirra voru gefin út til gagnáfrýjanda 21. apríl 1999. Auk þessa gerði gagnáfrýjandi samning 3. febrúar 1999 við aðaláfrýjanda um kaup á hlutdeild jarðanna Kröggólfsstaða og Þúfu, samtals 70,44%, í áðurnefndu óskiptu landi með jörðinni Vötnum. Í þessum samningi, sem undirritaður var af landbúnaðarráðherra fyrir hönd aðaláfrýjanda, var á sama hátt og í kaupsamningi gagnáfrýjanda við réttargæslustefndu A-kvk-þf og J-kvk-þf G-kvk-þf um hlutdeild Vatna í þessu óskiptu landi greint frá því að það væri samtals 590 ha að stærð, þar af 111 ha á milli þverlínu 1 og þverlínu 2 á fyrrgreindum uppdrætti. Í sambandi við þetta var svofellt ákvæði í samningi gagnáfrýjanda við aðaláfrýjanda, sem átti sér ekki hliðstæðu í hinum kaupsamningunum sex: „Aðilum samnings þessa er kunnugt um, að ágreiningur kunni að rísa um landamerki jarðanna gagnvart afrétti Ölfushrepps, þ.e. hvort þverlína 1 eða þverlína 2, á uppdrætti (teikninganr. 01) Forverks hf. í mælikvarðanum 1:50000, dags. í október 1998, skuli gilda. Kaupandi lýsir því yfir að hann taki alla áhættu sem af þeim ágreiningi, ef upp kemur, kann að hljótast og muni halda seljanda skaðlausum vegna þessa.“ Þessum kaupsamningi var þinglýst og afsal á grundvelli hans gefið út 22. ágúst 2000.

Í máli nr. 6/2004 fyrir óbyggðanefnd krafðist aðaláfrýjandi að þjóðlendumörk í Ölfusi yrðu meðal annars ákveðin sem hér segir: „Frá Reykjafelli er dregin lína í Hengladalsá (H) við Orrustuhól syðst í Litla Skarðsmýrarfjalli. Þaðan er línan látin fylgja Hengladalsá niður að Helluvaði (I), sem er fyrir vestan Ástaðafjall, sem er merkjapunktur við Reykjatorfuland. Síðan fylgir línan landamerkjum Reykjatorfu beina stefnu frá Helluvaði til austnorðurs í einkennilega gjá, sem liggur í krókum til norðurs og eftir henni og úr nyrðra gljúfri gjárinnar (J) beina stefnu til norðurs í rauðleitan melhnjúk (K) fyrir framan svokallaða Kýrgilshnjúka ... Frá rauðleita melhnjúknum heldur kröfulínan áfram meðfram landi Nesjavalla á austurhlið, í Hengilsyllur (L)“. Í þessum hluta kröfugerðar aðaláfrýjanda virðist upphafsmarkið í vestri hafa verið á sama stað í Reykjafelli og miðað var við sem vesturenda þverlínu 1 og þverlínu 2 á fyrrnefndum uppdrætti Forverks ehf. frá október 1998, sem fylgdi kaupsamningum gagnáfrýjanda við réttargæslustefndu 8. janúar 1999 og aðaláfrýjanda 3. febrúar sama ár. Þá virðist rauðleiti melhnúkurinn, sem um ræddi í kröfugerðinni, hafa verið á sama stað og austurendi þverlínu 1 á uppdrættinum. Á hinn bóginn var verulegur munur á leiðinni milli þessara tveggja punkta annars vegar eftir þverlínu 1 á uppdrættinum, sem stefndi í norðaustur frá Reykjafelli, og hins vegar eftir kröfulínu aðaláfrýjanda, sem fór frá sama stað til austurs. Með þessu myndaðist á milli línanna nokkurs konar þríhyrningslagað svæði, þar sem munaði um 4 km frá norðri til suðurs á austurenda þverlínu 1 og syðsta punkti að austan á kröfulínu aðaláfrýjanda. Fyrir óbyggðanefnd krafðist gagnáfrýjandi þess að mörk landsins, sem hann hafði keypt með samningunum frá 8. janúar og 3. febrúar 1999, gagnvart Ölfusafrétti yrðu aðallega dregin frá Reykjafelli austur að rauðbleikum melhnúk á sama hátt og gert var með þverlínu 2 á uppdrætti Forverks ehf., en til vara með þverlínu 1 á sama uppdrætti. Stefndi Sveitarfélagið Ölfus krafðist þess fyrir óbyggðanefnd að kröfu aðaláfrýjanda um þjóðlendu á Ölfusafrétti yrði hafnað, þar sem afrétturinn væri háður beinum eignarrétti stefnda, en hann taldi að merki afréttarins ættu meðal annars að ráðast af beinni línu til austurs frá Reykjafelli, sem færi eins og þverlína 1 á uppdrættinum að endamörkum í rauðleitum melhnúk. Þá er þess að geta að fyrir óbyggðanefnd gerðu S-kk-nf J-kk-nf og K-kk-nf J-kk-nf kröfu aðallega um að nánar tiltekin „spilda úr landi Litla-Saurbæjar I á Hellisheiði ... verði viðurkennd einkaeignarland þeirra“, en til vara að kveðið yrði á um afnotarétt þeirra af sömu spildu að því leyti, sem hún teldist innan þjóðlendu. Kröfur þessar voru reistar á því að þá, sem seldu gagnáfrýjanda hlut Litla-Saurbæjar I í óskiptu landi ofan fjalls með áðurefndum samningi 8. janúar 1999, hafi brostið til þess heimild.

Óbyggðanefnd felldi úrskurði 31. maí 2006 á málin tvö. Í þeim báðum lagði hún til grundvallar að kennileitið rauðleitur melhnúkur, sem gagnáfrýjandi deildi við aðaláfrýjanda og stefnda Sveitarfélagið Ölfus um hvar væri að finna, væri á þeim stað, sem þeir síðarnefndu höfðu haldið fram. Af þessu réðst niðurstaða um syðri merkjapunkt austurhliðar Ölfusafréttar gagnvart landareignum gagnáfrýjanda úr jörðunum Hagavík og Ölfusvatni, sem um leið taldist hornmerki milli Sveitarfélagsins Ölfuss og Grímsnes- og Grafningshrepps. Einnig réðst af þessu upphafsmark að austanverðu á suðurmörkum Ölfusafréttar, sem lágu þannig í samræmi við kröfugerð stefnda Sveitarfélagsins Ölfuss til vesturs að Reykjafelli eftir sömu leið og þverlína 1 á uppdrætti Forverks ehf. frá október 1998. Óbyggðanefnd komst og að þeirri niðurstöðu að Ölfusafréttur væri þjóðlenda, sem teldist afréttur jarða í fyrrum Ölfushreppi í skilningi 1. gr. og b. liðar 7. gr. laga nr. 58/1998. Af ástæðum, sem ekki eru efni til að rekja hér nánar, hafnaði nefndin varakröfu gagnáfrýjanda um að hann ætti land að þessum suðurmörkum þjóðlendunnar á Ölfusafrétti, en lagði þess í stað til grundvallar kröfu aðaláfrýjanda um þjóðlendumörk gagnvart landinu, sem gagnáfrýjandi hafði keypt með fyrrnefndum kaupsamningum 8. janúar og 3. febrúar 1999. Með því að stefndi Sveitarfélagið Ölfus hafði sem áður segir gert kröfu um að suðurmörk Ölfusafréttar lægju frá Reykjafelli austur að rauðleita melhnúknum myndaðist með þessu önnur þjóðlenda milli eignarlands gagnáfrýjanda og afréttarins, sem óbyggðanefnd taldi vera í afréttareign eigenda jarðanna Ytri-Þurár, Núpa, Vatna, Kröggólfstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar, en að því leyti, sem þessi réttindi fylgdu jörðinni Litla-Saurbæ I, leit nefndin svo á að þau tilheyrðu áðurnefndum S-kk-þgf J-kk-þgf og K-kk-þgf J-kk-þgf.

II

Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta á hendur aðaláfrýjanda og stefndu með stefnu 20. desember 2006, þar sem hann krafðist að úrskurðir óbyggðanefndar 31. maí 2006 í málum nr. 5/2004 og 6/2004 yrðu að hluta felldir úr gildi og viðurkennt að norðurmörk jarðanna Ytri-Þurár, Núpa I, II og III, Vatna, Kröggólfsstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar væru um línu samkvæmt framlögðum uppdrætti úr eystra horni Reykjafells í rauðbleikan melhól, sem aðallega yrði talinn vera upp af Kýrgili, en til vara á sama stað og óbyggðanefnd hafði komist að niðurstöðu um. Gagnáfrýjandi krafðist þess jafnframt að viðurkennt yrði að mörk Ölfusvatns og Hagavíkur í Grímsnes- og Grafningshreppi væru um línu frá tilteknum punkti í Hengilssyllum að rauðbleika melhólnum, sem yrði fundinn staður aðallega og til vara á sama hátt og áður greinir. Að auki krafðist gagnáfrýjandi að viðurkenndur yrði fullkominn eignarréttur sinn „að landsvæðum þeim er hann hefur keypt úr framannefndum jörðum og er þinglýstur eigandi að og liggja að mörkum afréttar Ölfuss í Sveitarfélaginu Ölfusi og Grímsnes- og Grafningshreppi.“ Aðaláfrýjandi og stefndi Grímsnes- og Grafningshreppur kröfðust báðir sýknu af kröfum gagnáfrýjanda. Stefndi Sveitarfélagið Ölfus krafðist einnig sýknu af aðalkröfu gagnáfrýjanda, en lýsti sig á hinn bóginn sammála varakröfu hans um „línu sem skilur að heimalönd jarða í Ölfusi og Ölfusafrétt“, svo og „sýknukröfu stefnanda á þjóðlendukröfu ríkisins.“ Gagnáfrýjandi stefndi þeim sömu til réttargæslu í héraði og hann stefnir í því skyni fyrir Hæstarétt og létu þau málið þar til sín taka í sama mæli og hér fyrir dómi.

Í dómsorði hins áfrýjaða dóms var auk ákvæða um málskostnað og gjafsóknarkostnað mælt fyrir um það eitt að viðurkenndur væri „fullkominn eignarréttur stefnanda, Orkuveitu Reykjavíkur, að landsvæðum þeim er hann hefur keypt úr jörðunum Ytri-Þurá, Núpum I, II og III, Vatna, Kröggólfsstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar í Sveitarfélaginu Ölfusi og er þinglýstur eigandi að og liggja að mörkum afréttar Ölfuss í Sveitarfélaginu Ölfusi og Grímsnes- og Grafningshreppi og er þar engin þjóðlenda.“ Með þessu var hvorki tekin afstaða til kröfu gagnáfrýjanda um að ógiltir yrðu að hluta úrskurðir óbyggðanefndar í málum nr. 5/2004 og 6/2004 eða um mörk Ölfusvatns og Hagavíkur né til þess þáttar í kröfu hans, sem varðaði norðurmörk áðurnefndra jarða. Líta verður svo á, eins og óumdeilt virðist vera samkvæmt málflutningi aðilanna fyrir Hæstarétti, að í forsendum hins áfrýjaða dóms hafi verið hafnað að svokallaður rauðbleikur melhóll væri þar, sem gagnáfrýjandi hefur haldið fram, og lögð þess í stað til grundvallar niðurstaða óbyggðanefndar um það atriði. Um þetta meginágreiningsefni aðilanna verður þó ekkert ráðið af dómsorði hins áfrýjaða dóms nema þá helst það gagnstæða, enda segir þar að viðurkenndur sé eignarréttur gagnáfrýjanda að landsvæðum, sem hann hefur keypt úr fyrrnefndum jörðum, en eftir hljóðan samninga hans við réttargæslustefndu tóku þau kaup mið af svokallaðri þverlínu 2 á uppdrætti Forverks ehf. frá október 1998, sem dregin var úr Reykjafelli að melhólnum eins og gagnáfrýjandi taldi að finna ætti honum stað. Auk þessa skortir mjög á að viðhlítandi röksemdir hafi verið færðar fyrir niðurstöðu héraðsdóms. Af þessum ástæðum væru efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til dómsálagningar á ný ef annað kæmi ekki til.

Eins og áður greinir krefst gagnáfrýjandi þess aðallega fyrir Hæstarétti að viðurkennt verði að norðurmörk jarðanna Ytri-Þurár, Eystri-Þurár I, Núpa I, II og III, Vatna, Kröggólfsstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar séu gagnvart Ölfusafrétti um línu úr eystra horni Reykjafells í rauðbleikan melhól upp af Kýrgili, svo og að mörk Ölfusvatns og Hagavíkur séu um línu frá sama melhól í punkt við Hengilssyllur á mörkum Hagavíkur og Nesjavalla, en til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms. Aðalkrafa gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti svarar efnislega til aðalkröfu hans í héraði að því tvennu frágengnu að annars vegar tekur krafan hér fyrir dómi um norðurmörk jarða jafnframt til Eystri-Þurár I, sem ekki var getið í kröfugerð í héraði, og hins vegar er ekki lengur höfð berum orðum uppi krafa um að úrskurðir óbyggðanefndar í málum nr. 5/2004 og 6/2004 verði að hluta ógiltir. Um fyrrnefnda atriðið er þess að gæta að ekki eru skilyrði samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum til að gagnáfrýjandi fái komið að fyrir Hæstarétti kröfu, sem ekki var gerð í héraði. Um það síðarnefnda verður að líta til þess að samkvæmt a. lið 7. gr. laga nr. 58/1998 er það hlutverk óbyggðanefndar að skera úr um hvaða land teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra gagnvart eignarlöndum, en slíkur úrskurður er endanlegur sé honum ekki hnekkt með dómi, sbr. 1. mgr. 19. gr. laganna. Dómur um að viðurkenndur væri eignarréttur gagnáfrýjanda að landi, sem eftir úrskurði óbyggðanefndar telst til þjóðlendna, gæti ekki einn og sér fellt hann að hluta úr gildi. Að því virtu má skýra kröfugerð gagnáfrýjanda með hliðsjón af málatilbúnaði hans að öðru leyti á þann veg að hún taki eins og fyrir héraðsdómi til þessa atriðis. Svo sem fyrr var getið var í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 6/2004 tekin afstaða til þess hverjir nytu réttinda yfir afrétti innan þjóðlendu á svæðinu sunnan Ölfusafréttar og norðan jarðanna Ytri-Þurár, Eystri Þurár I, Núpa I, II og III, Vatna, Kröggólfsstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar, eins og mörk þessarar þjóðlendu voru ákveðin í úrskurðinum. Að því leyti, sem þessi réttindi gátu tengst jörðinni Litla-Saurbæ, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að S-kk-nf J-kk-nf og K-kk-nf J-kk-nf nytu þeirra. Af þeim sökum verður ekki leyst að efni til úr kröfu um ógildingu ákvæða um þessa þjóðlendu í úrskurði óbyggðanefndar án þess að síðastnefndir menn eigi aðild að máli til sóknar eða varnar. Stendur þá eftir krafa gagnáfrýjanda um að viðurkennd verði nánar tiltekin norðurmörk jarðanna Ytri-Þurár, Núpa I, II og III, Vatna, Kröggólfsstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar. Eftir gögnum málsins er gagnáfrýjandi ekki eigandi þessara jarða, heldur keypti hann með fyrrgreindum samningum frá 8. janúar og 3. febrúar 1999 land, sem áður hafði verið skilið frá jörðunum með landskiptum og taldist því ekki lengur hluti þeirra. Þessi krafa gagnáfrýjanda er þannig eftir orðanna hljóðan ekki í því horfi að fært yrði að taka hana til greina með dómi. Fyrir héraðsdómi gerði gagnáfrýjandi að endingu sjálfstæða kröfu um að viðurkenndur yrði eignarréttur hans að „landsvæðum þeim er hann hefur keypt úr framannefndum jörðum og er þinglýstur eigandi að og liggja að mörkum afréttar Ölfuss í Sveitarfélaginu Ölfusi og Grímsnes- og Grafningshreppi.“ Að öllu öðru frágengnu væri þessi krafa heldur ekki tæk til efnisdóms, enda er einskis getið í henni um hver þessi landsvæði séu, hvernig þau séu afmörkuð eða um hvaða kaup sé þar að ræða. Að öllu þessu virtu eru þeir annmarkar á málatilbúnaði gagnáfrýjanda að óhjákvæmilegt er að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Rétt er að málskostnaður í héraði falli niður. Þá er og rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður milli aðaláfrýjanda, gagnáfrýjanda og stefndu. Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda hefur hann beint málinu að réttargæslustefndu með tilliti til þess að þau myndu teljast hafa selt sér að hluta land, sem þau hafi ekki átt, ef úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 6/2004 stæði óhaggaður. Engin laganauðsyn stóð til þess að stefna þessum aðilum í máli um ógildingu úrskurðar óbyggðanefndar og verður því að líta svo á að gagnáfrýjandi hafi staðið á þennan hátt að málsókn einungis vegna hagsmuna, sem hann gæti átt gagnvart réttargæslustefndu í framhaldi af efnisdómi í máli þessu. Þeim réttargæslustefndu, sem létu málið til sín taka fyrir Hæstarétti, var veitt gjafsókn hér fyrir dómi með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 18. september 2009, þar sem vitnað var um heimild fyrir henni til a. liðar 2. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 með áorðnum breytingum og 2. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991. Vegna þess, sem að framan greinir, gat fyrrnefnda lagaákvæðið ekki átt við um réttargæslustefndu. Að þessu öllu virtu er óhjákvæmilegt að dæma gagnáfrýjanda til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti vegna þeirra réttargæslustefndu, sem hafa látið málið til sín taka, og skal hann renna í ríkissjóð.

Stefndu hafa báðir notið gjafsóknar í héraði og fyrir Hæstarétti og fer um gjafsóknarkostnað þeirra samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Þar er og mælt fyrir um gjafsóknarkostnað fyrir Hæstarétti handa þeim réttargæslustefndu, sem hafa látið málið til sín taka. Gagnáfrýjanda hefur einnig verið veitt gjafsókn fyrir Hæstarétti, sem tekur meðal annars til þóknunar umboðsmanns hans fyrir flutning málsins, sbr. 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu gagnáfrýjanda flutti málið hér fyrir dómi forstjóri hans, sem jafnframt hefur réttindi til að vera hæstaréttarlögmaður, en ekkert hefur komið fram um hvort hann hafi tekið að sér þetta verk fyrir gagnáfrýjanda sem fyrirsvarsmaður hans eða lögmaður. Verður gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti ákveðinn í þessu ljósi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði fellur niður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður að öðru leyti en því að gagnáfrýjandi, Orkuveita Reykjavíkur, greiði í ríkissjóð 400.000 krónur vegna málskostnaðar réttargæslustefndu G-kk-ef A. B-kk-ef, A-kvk-ef E-kvk-ef, J-kvk-ef G-kvk-ef E-kvk-ef, J-kk-ef G-kk-ef, F-kk-ef K-kk-ef, G-kk-ef K-kk-ef, S-kvk-ef T-kvk-ef, Þ-kvk-ef K-kvk-ef G-kvk-ef og K-kvk-ef H-kvk-ef G-kvk-ef.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Sveitarfélagsins Ölfuss og Grímsnes- og Grafningshrepps í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna þeirra á báðum dómstigum, samtals 800.000 krónur vegna hvors stefnda.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun umboðsmanns hans, 400.000 krónur.

Allur gjafsóknarkostnaður framangreindra réttargæslustefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 400.000 krónur.