389/2016

Ágreiningur aðila laut að gildi veðleyfis sem P veitti í fasteign sinni með samþykki á skuldabréfi útgefnu af J til L árið 2006 og síðar við skuldskeytingu árið 2009. Ekki var fallist á með P að L hefði við umrædda lánveitingu og töku veðs til tryggingar láninu farið á svig við lánareglur sínar þegar hann lagði mat á greiðslugetu J. Hvað varðaði skuldskeytinguna var vísað til þess að P hefði veitt samþykki sitt fyrir skuldaraskiptum með undirritun á skjali þar sem kom fram að lánið væri í vanskilum og að samhliða skuldaraskiptum ætti sér stað tiltekin skuldbreyting að ósk nýs skuldara, þar á meðal að endurgreiðsluskilmálum yrði breytt. Þá var talið að ganga yrði út frá því að það hefði verið forsenda fyrir skuldaraskiptum af hálfu L að veðréttur hans í fasteign P stæði óhaggaður við þau. Með þessu var litið svo á að skuldskeytingin hefði tekið gildi og að með henni hefði staða P ekki orðið lakari en verið hafði fyrir hana. Að þessu gættu og með hliðsjón af atvikum málsins gæti P ekki borið það fyrir sig að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og önnur lagaákvæði sem byggt var á til stuðnings aðal- og varakröfu hans ættu að leiða til þess að veðréttur í fasteign hans, sem stofnað hafði verið til árið 2006, yrði felldur úr gildi. Af því leiddi að ekki kæmi til álita kröfur P um viðurkenningu á bótarétti hans vegna saknæmrar háttsemi L við öflun veðs frá honum í tilefni af lántökunni og við skuldskeytinguna. Var L sýknað af kröfum P.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. maí 2016. Hann krefst þess aðallega að fellt verði úr gildi veð sem hann veitti í fasteign sinni að Seiðakvísl 15 í Reykjavík með undirritun á skuldabréfi útgefnu af J-kvk-þgf M-kvk-þgf til stefnda 30. maí 2006 og að stefnda verði gert að aflýsa því. Til vara krefst áfrýjandi þess að fellt verði úr gildi veð sem hann veitti í sömu fasteign með undirritun sinni á skuldbreytingu 3. nóvember 2009 þar sem V-kk-nf P-kk-nf varð nýr skuldari samkvæmt fyrrgreindu skuldabréfi og að stefnda verði gert að aflýsa því. Til þrautavara krefst áfrýjandi viðurkenningar á rétti sínum til fullra bóta úr hendi stefnda vegna þess tjóns sem hann varð fyrir þegar hann veitti veð í umræddri fasteign 30. maí 2006, en að því frágengnu við skuldbreytinguna 3. nóvember 2009. Loks krefst áfrýjandi aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi gekkst áfrýjandi í ábyrgð fyrir láni að fjárhæð 4.500.000 krónur, sem þáverandi sambýliskona sonar hans tók hjá stefnda 30. maí 2006, með því að veita veð í fasteign sinni að Seiðakvísl 15 í Reykjavík. Áritaði áfrýjandi veðskuldabréfið um samþykki sitt sem þinglýstur eigandi hinnar veðsettu eignar við útgáfu bréfsins. Í tengslum við lánsumsókn útgefanda veðskuldabréfsins ritaði áfrýjandi undir yfirlýsingu til stefnda þar sem fram kom annars vegar að honum væri fullkunnugt um þá ábyrgð sem fælist í veitingu veðleyfis og að hann hefði kynnt sér yfirlit frá stefnda um væntanlega greiðslubyrði af láninu og hins vegar að hann hefði kynnt sér fyrirliggjandi mat á getu lántaka til að rísa undir þeirri greiðslubyrði sem stofnað væri til með lántökunni. Þá undirritaði hann greiðslumatið ásamt lántakanum. Í því var meðal annars tekið fram að það væri fyrst og fremst byggt á upplýsingum sem væntanlegur lántaki hefði veitt stefnda. Var hvatt til þess að lántakinn og áfrýjandi kynntu sér vel þær forsendur greiðslumatsins sem ekki væru á ábyrgð stefnda. Þess var jafnframt getið að í undirritun þeirra fælist staðfesting á því að þau hefðu kynnt sér og skilið niðurstöður greiðslumatsins. Samkvæmt því var greiðslugeta lántaka metin fullnægjandi miðað við þær forsendur sem þar var gengið út frá. Við gerð þess var lagt til grundvallar að ársvextir væru 4,15%, en hið rétta er að þeir voru 4,6%. Heldur áfrýjandi því fram að þessi mistök hafi leitt til þess að greiðslumatið hafi í reynd verið neikvætt. Þar við bætist að starfsmanni stefnda hafi láðst að taka tillit í greiðslumatinu til lána, sem lántakinn hafi tekið til að kaupa með syni áfrýjanda, V-kk-þgf P-kk-þgf, íbúð við Leifsgötu í Reykjavík, en um hana gerðu þau kaupsamning 2. júní 2006. Með þessu hafi stefndi brotið gegn lánareglum sínum við umrædda lánveitingu.

Fyrir liggur að 8. júlí 2009 undirrituðu lántakinn og V-kk-nf P-kk-nf umsókn um yfirtöku hans á láninu. Voru þau að slíta sambúð sinni á þessum tíma og hafði lántakinn afsalað sínum eignarhlut í íbúðinni við Leifsgötu til V-kk-ef tveimur mánuðum áður. Stefndi veitti samþykki sitt fyrir skuldaraskiptum, en aðila greinir á um hvenær þau öðluðust gildi. Var í málatilbúnaði aðilanna fyrir héraðsdómi upphaflega miðað við 3. nóvember 2009 í þeim efnum, en þann dag var undirritað skjal sem efnislega felur í sér staðfestingu á nýjum skuldara og samþykki áfrýjanda sem eiganda hinnar veðsettu eignar fyrir þeirri ráðstöfun. Við aðalmeðferð málsins byggði áfrýjandi á hinn bóginn á því að stefndi hafi samþykkt skuldaraskiptin 13. júlí 2009 og hafði á þeim grunni uppi nýja kröfu, sem er varakrafa hans í málinu. Tók sú krafa hans fyrir héraðsdómi til þess að skuldskeytingin yrði felld úr gildi, en fyrir Hæstarétti hefur kröfugerð að þessu leyti verið breytt í þá veru að hún lúti að gildi veðsetningarinnar.

Með úrskurði 1. apríl 2015 var bú V-kk-ef P-kk-ef tekið til gjaldþrotaskipta og lauk skiptum á því 23. júní sama ár án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur.

II

Í lánareglum stefnda, sem í gildi voru þegar umrætt lán var veitt, kemur fram í 3. mgr. 6. gr. að þegar umsækjandi um lán er ekki eigandi fasteignar, sem fyrirhugað er að veðsetja til tryggingar greiðslu þess, skuli liggja fyrir greiðslumat sem sýni með greinargóðum hætti að umsækjandi sé líklegur til að geta staðið undir greiðslubyrði þess láns sem hann sækir um. Í greiðslumatinu, sem áfrýjanda var kynnt og hann ritaði undir ásamt lántakanum, var hvatt til þess að gæta varúðar við lántöku þegar greiðslugeta reiknast ófullnægjandi og þess getið að stefndi veiti ekki lán „þegar halli á afgangi er hærri en varúðarálag á mánaðarleg útgjöld.“ Sú breyting á niðurstöðu greiðslumatsins sem leiddi af því að ársvextir voru ekki réttilega tilgreindir í því er óveruleg og vel innan marka reiknaðs varúðarálags. Þá er þess að gæta að þegar mat var lagt á greiðslugetu lántakans var stuðst við upplýsingar um skuldir hennar og eignir sem hún sjálf lét stefnda í té, en að þessari forsendu var sérstaklega vikið í greiðslumatinu með þeim hætti sem áður er getið. Í því kom ekkert fram um að verja ætti láninu til kaupa á fasteign enda þótt gert væri ráð fyrir því samkvæmt stöðluðum texta þess að slíkar upplýsingar skyldu veittar þegar þannig stæði á. Með vísan til þessa er ekkert komið fram í málinu sem bendir til þess að stefndi hafi haft um það vitneskju þegar fallist var á lánsumsóknina að lántakinn væri að festa kaup á fasteign og að skuldir hennar væru vantaldar af þeim sökum. Að þessu virtu eru ekki efni til að fallast á það með áfrýjanda að stefndi hafi við umrædda lánveitingu og töku veðs til tryggingar láninu farið á svig við lánareglur sínar þegar hann lagði mat á greiðslugetu upphaflegs lántaka.

Svo sem áður greinir óskuðu lántakinn og V-kk-nf P-kk-nf eftir skuldaraskiptum með umsókn til stefnda 8. júlí 2009. Verður ekki annað séð en að sú ráðstöfun hafi verið liður í fjárhagslegu uppgjöri þeirra vegna sambúðarslita. Þannig liggur það fyrir að tveimur mánuðum áður hafði lántakinn afsalað til V-kk-ef eignarhlut sínum í íbúð sem þau keyptu um það leyti sem umrætt lán var tekið, en því virðist svo sem fram er komið hafa verið varið til kaupa á henni. Þegar hér var komið sögu hafði lánið verið í vanskilum um nokkurra mánaða skeið, eða allt frá því í ársbyrjun 2009, og fyrir lá í ljósi framanritaðs að upphaflegur lántaki myndi ekki standa skil á frekari afborgunum af því. Af gögnum málsins verður ráðið að stefndi hafi í lok júní 2009 samþykkt að V-kk-nf yfirtæki lánið gegn því að samið yrði um vanskil á því og sá kostur tiltekinn að þau yrðu greidd að hluta en að öðru leyti bætt við höfuðstól þess. Þá verður að ganga út frá því að það hafi verið forsenda fyrir skuldaraskiptum af hálfu stefnda að veðréttur hans í fasteign áfrýjanda stæði óhaggaður við þau. Bera málsgögn það með sér að samkomulag um þetta og önnur atriði í tengslum við skuldaraskiptin hafi ekki verið endanlega til lykta leidd fyrr en 3. nóvember 2009 þegar starfsmaður stefnda og V-kk-nf undirrituðu skjal sem ber yfirskriftina „skuldbreyting/skilmálabreyting“. Áfrýjandi veitti samþykki sitt fyrir skuldaraskiptum með því að rita undir skjalið þennan sama dag, en í því kom fram í samræmi við það sem áður er rakið að lánið væri í vanskilum og að samhliða skuldaraskiptum hafi átt sér stað tiltekin skuldbreyting að ósk nýs skuldara. Jafnframt var endurgreiðsluskilmálum breytt. Með þessu tók umbeðin skuldskeyting gildi. Að öllu þessu gættu eru ekki efni til annars en að líta svo á að með skuldskeytingunni hafi staða áfrýjanda ekki orðið lakari en verið hafði fyrir hana.

Með vísan til þess sem að framan er rakið getur áfrýjandi við svo búið ekki borið það fyrir sig að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eða aðrar lagareglur og málsástæður sem hann byggir aðal- og varakröfu sína á, eigi að leiða til þess að veðréttur í fasteign hans, sem stofnað var til 30. maí 2006, verði felldur úr gildi.

Af framangreindu leiðir að ekki koma frekar til álita kröfur áfrýjanda um viðurkenningu á bótarétti hans vegna saknæmrar háttsemi stefnda við öflun veðs frá honum í tilefni af lántökunni. Á hið sama við um þá skuldskeytingu sem síðar átti sér stað. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, P-kk-nf T-kk-nf J-kk-nf, greiði stefnda, Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.