145/2001

ÞJ, eigandi jarðarinnar R, skipti jörð sinni í þrjá jafna hluta árið 1957. Hélt hann sjálfur einum hluta en afsalaði sonum sínum, G og Þ, einum hluta hvorum. G hætti búskap árið 1971 og gerði þá samning við Þ og B, son Þ, um afnot þeirra af jörð hans, en skriflegur ábúðarsamningur var ekki gerður. Í mars 1985 stóð ÞJ að gerð skiptasamnings um jarðirnar. Undirritaði Þ þann samning en G samþykkti hann ekki. Í framhaldi af því afsalaði ÞJ sínum hluta jarðarinnar til Þ. ÞJ lést í júlí 1985. Í ágúst sama ár fór G fram á landskipti og lauk þeim með skiptagjörð 15. júlí 1986, þar sem ræktun var skipt sem næst til helminga. Í júní 2000 höfðaði B mál gegn G til ógildingar á skiptagerðinni. Gögn málsins þóttu benda til þess, að hlutur ÞJ í ræktun og öðrum landgæðum jarðarinnar hafi átt að vera jafngildur hlut Þ og G. Þá yrði af afsali ÞJ til Þ ekki annað ráðið en að Þ ætti eftirleiðis 2/3 hluta jarðarinnar og þar á meðal samsvarandi hluta ræktunar. Þetta, ásamt öðru, var talið hafa gefið landskiptanefndinni ærið tilefni til að grafast sérstaklega fyrir um tildrög skiptasamningsins og hvernig samvinnu um ræktun á jörðinni hefði í raun verið háttað. Ekkert benti þó til að svo hefði verið gert. Með hliðsjón af gögnum málsins var talið sannað, að ÞJ hefði á einhverju árabili lagt sitt til sameiginlegrar ræktunar jarðarinnar, þannig að jarðarhluta hans hefði átt að fylgja hlutdeild í ræktun við landskiptin 1986. Það gæti því ekki talist réttur grundvöllur landskipta að ætla Þ og G sem næst jafn stóran hlut í ræktuninni. Var fallist á það með B, að lagaskilyrði væru til ógildingar á landskiptagerðinni að þessu leyti og að krafa þar að lútandi væri ekki niður fallin fyrir tómlæti.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. apríl 2001 og krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði 21. júní 2001. Hann krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað og að aðaláfrýjandi greiði málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

I.

Ágreiningur málsaðila lýtur að landskiptum á jörðinni Ríp í Skagafirði, sem fram fóru að kröfu aðaláfrýjanda 15. júlí 1986.

Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Eru þeir helstir, að jörðinni Ríp var skipt í þrjá jafna hluta af eiganda hennar Þ-kk-þgf J-kk-þgf árið 1957. Hann hafði verið leiguliði á kirkjujörðinni en keypt hana af íslenska ríkinu í desember 1952. Við skiptinguna hélt hann miðhlutanum, sem varð Ríp I, en afsalaði suðurhlutanum til sonar síns Þ-kk-ef, sem fæddur er 1928 og varð sá hluti Ríp II, og norðurhlutanum Ríp III til sonar síns G-kk-ef, aðaláfrýjanda máls þessa, sem fæddur er 1925. Samkvæmt afsölum 1. ágúst 1957 skyldi jörðinni skipt með beinum línum frá austri til vesturs milli Héraðsvatna að austan og Hegranesvegar eystri að vestan og skyldi Landnám ríkisins framkvæma skiptin, en úr því varð ekki. Árið 1971 flutti aðaláfrýjandi af Ríp III og gerði samning við Þ-kk-þf bróður sinn um afnot af jörðinni. Þ-kk-nf og sonur hans B-kk-nf, gagnáfrýjandi þessa máls, nýttu jörð aðaláfrýjanda, en skriflegur ábúðarsamningur var ekki gerður.

Í mars 1985 stóð Þ-kk-nf að gerð skiptasamnings um jarðirnar og naut til þess aðstoðar E-kk-ef B-kk-ef ráðunauts hjá Búnaðarsambandi Skagfirðinga og S-kk-ef sonar síns. Landinu vestan affallsskurðarins og vestur að þjóðvegi, sem voru hin ræktuðu tún, var þar skipt í þrjá hluta eftir túnkorti gerðu af Búnaðarsambandi Skagfirðinga og dagsettu 10. apríl 1983. Þ-kk-nf undirritaði samninginn en aðaláfrýjandi samþykkti hann ekki. Í framhaldi af því afsalaði Þ-kk-nf Þ-kk-þgf syni sínum Ríp I hinn 21. mars 1985 og var Þ-kk-nf þá orðinn eigandi 2/3 hluta Rípur, en aðaláfrýjandi að 1/3 hluta. Þ-kk-nf lést í júlí 1985.

Aðaláfrýjandi sneri sér til sýslumannsins í Skagafjarðasýslu með bréfi 8. ágúst 1985 og fór fram á landskipti. Sýslumaður skipaði þriggja manna matsnefnd samkvæmt 4. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 með bréfi 5. september sama ár. Matsnefndarmenn fóru á sinn fyrsta fund að Ríp 16. apríl 1986 og litu yfir land jarðarinnar og ákváðu að halda fund með hlutaðeigendum hið allra fyrsta, „en undirritaðir hafa áður rætt við þá um málið og aflað sér túnkorta frá Búnaðarsambandinu“ eins og bókað var. Matsmenn funduðu næst 9. maí á Sauðárkróki og er þar bókað um framlögð gögn og ákveðið að boða hlutaðeigendur á staðinn 15. maí 1986. Á þann fund mættu eigendurnir. Bókað var um framlagningu frekari gagna, rannsókn var gerð á landamerkjum Rípur og nærliggjandi jarða samkvæmt 9. gr. landskiptalaga, hús voru skoðuð með tilliti til skipta, litið var yfir tún jarðarinnar og gengið með aðaláfrýjanda um túnspildur norðan heimreiðarinnar. Fjórði fundur matsnefndar var haldinn 26. júní og voru útihús mæld upp. Fram kemur í fundargerð að skýrslu yfir túnstærð Rípur árin 1970 til 1984 gerðri af Búnaðarsambandi Skagafjarðar hafi verið aflað. Skiptum lauk með skiptagjörð 15. júlí 1986, sem afhent var sýslumanni. Fram er komið í málinu að Þ-kk-nf Þ-kk-nf hafi ekki viljað veita henni viðtöku með undirritun sinni, en að gagnáfrýjandi hafi staðfest móttöku hennar 10. desember 1986. Í héraðsdómi eru rakin samskipti aðila eftir þetta.

Samkvæmt lokamálslið 5. gr. landskiptalaga gat hver sá eigandi sem óánægður var með skiptin heimtað yfirmat innan sex mánaða frá þeim degi, er skiptin fóru fram, það er fyrir 15. janúar 1987. Það var ekki formlega gert. Lögmaður ritaði fyrir hönd gagnáfrýjanda bréf til sýslumanns 23. júlí 1987 með beiðni um yfirmat, sem hafnað var sem of seint fram kominni. Gagnáfrýjandi óskaði eftir endurskiptum á jörðinni á grundvelli 3. tl. 1. gr. landskiptalaga með bréfi 6. september 1996, en skipaðir landskiptamenn höfnuðu þeirri beiðni með úrskurði 27. febrúar 1998.

Hinn 9. júlí 2001, eftir uppsögu héraðsdóms, var í landbúnaðarráðuneytinu kveðinn upp úrskurður vegna erindis gagnáfrýjanda „að honum yrði veitt leyfi til að leysa til sín útskiptan jarðarpart úr jörðinni Ríp, Rípurhrepp, Skagafirði, Ríp III, skv. 13. og 14. gr. jarðalaga nr. 65/1976.“ Var innlausnarbeiðninni hafnað með vísun til 13. gr. jarðalaga á þeim forsendum, að ekki lægju fyrir jákvæðar umsagnir frá öllum umsagnaraðilum.

II.

Gagnáfrýjandi kveður lagaheimild ekki hafa verið fyrir landskiptunum samkvæmt lögum nr. 46/1941, þar sem búið hafi verið að skipta landinu og það því ekki verið í óskiptri sameign. Ræktunin hafi verið sameiginleg, þótt landið hafi verið í séreign. Landskiptin hafi þannig verið markleysa og Þ-kk-nf því hundsað matið.

Jörðinni hafði ekki verið skipt, þótt afsöl hefðu verið gefin fyrir hlutum hennar, enda hafði landeigendum ekki komið saman um skipti í mars 1985. Jörðin var í samnotum, sbr. 1. mgr. 1. gr. landskiptalaga. Ekki verður fallist á, að skiptunum verði að hlíta, þar sem ekki hafi verið krafist yfirmats inna sex mánaða frá lokum þeirra, en það girðir ekki fyrir, að leitað sé úrlausnar dómstóla.

Fram er komið, að eigendum jarðarinnar var gefinn kostur á að vera við skoðun matsmanna og koma að sjónarmiðum sínum. Var andmælaréttar því gætt. Einnig er fram komið, að matsmenn reistu mat sitt á sömu túnkortum og notuð höfðu verið við gerð skiptasamningsins í mars 1985 og að matsmennirnir hafi aflað upplýsinga um ræktun túnanna 1972 frá Búnaðarsambandi Skagfirðinga.

III.

Í málinu nýtur engra gagna um það, hvenær Þ-kk-nf J-kk-nf hætti búskap á Ríp I í þeim skilningi, að hann tæki ekki lengur þátt í sameiginlegri ræktun jarðarinnar Rípur sem ábúandi á þeim hluta hennar. Hins vegar bendir framburður þeirra E-kk-ef B-kk-ef og bræðranna L-kk-ef, P-kk-ef og S-kk-ef, bræðra aðaláfrýjanda, eindregið til þess, eins og fram kemur í héraðsdómi, að hlutur Þ-kk-ef föður þeirra í ræktun og öðrum landgæðum jarðarinnar hafi átt að vera jafngildur hlut sona hans á Ríp II og III, þeirra Þ-kk-ef og aðaláfrýjanda G-kk-ef. Að hinu sama hnígur framburður Þ-kk-ef Þ-kk-ef, bróður aðaláfrýjanda og föður gagnáfrýjanda. Til þessa bendir jafnframt skiptasamningurinn 11. mars 1985, sem Þ-kk-nf heitinn fékk þá E-kk-þf og S-kk-þf til að festa á blað en aðaláfrýjandi neitaði að undirrita. Af afsali Þ-kk-ef til Þ-kk-ef sonar síns fyrir Ríp I tíu dögum síðar eða 21. mars 1985 verður ekki annað ráðið en verið sé að selja þennan jarðarhluta með öllum gögnum og gæðum á þann veg, að Þ-kk-nf eigi eftirleiðis 2/3 hluta jarðarinnar og þar á meðal samsvarandi hluta ræktunar.

Framangreind skjöl lágu fyrir landskiptanefndinni á árinu 1986, en þá var Þ-kk-nf látinn. Jafnframt kom fram sú afstaða Þ-kk-ef Þ-kk-ef, að hann vildi ekkert af þessum landskiptum vita, þar sem merki jarðanna hefðu þegar verið ákveðin með skiptasamningnum 11. mars 1985 og hann eignast hlut föður síns. Þetta tvennt gaf landskiptanefndinni ærið tilefni til að grafast sérstaklega fyrir um tildrög skiptasamningsins og hvernig samvinnu um ræktun á jörðinni hefði í raun verið háttað. Af fundargerðum nefndarinnar og framburði nefndarmannanna I-kk-ef G-kk-ef J-kk-ef og S-kk-ef E. T-kk-ef verður ekki ráðið, að svo hafi verið gert. Landskiptamennirnir báru hins vegar báðir fyrir héraðsdómi, að Þ-kk-nf hafi verið hættur búskap, þegar hér var komið sögu, og þeir hafi talið, að ræktunin ætti að skiptast sem næst til helminga milli bræðranna Þ-kk-ef og aðaláfrýjanda G-kk-ef. I-kk-nf G-kk-nf kvaðst halda, að það hafi komið fram í gögnum Búnaðarsambandsins, að það hafi aðeins verið bræðurnir tveir, sem staðið hafi að sameiginlegri ræktun jarðarinnar á árunum 1957 til 1971. Engin slík skjöl hafa verið lögð fram í málinu.

Þegar gögn málsins eru virt í heild verður að telja sannað, að Þ-kk-nf heitinn J-kk-nf hafi á einhverju árabili lagt sitt til sameiginlegrar ræktunar jarðarinnar, ýmist með peningum eða vinnuframlagi sona sinna L-kk-ef og S-kk-ef, þannig að Ríp I hafi að réttu lagi átt að fylgja einhver hlutdeild í ræktun við landskiptin 1986. Úr því verður hins vegar ekki skorið í þessu máli, hver sú hlutdeild átti að vera. Það gat því ekki verið réttur grundvöllur landskipta að ætla hvorum þeirra bræðra Þ-kk-þgf og aðaláfrýjanda G-kk-þgf sem næst jafn stóran hlut í ræktuninni. Verður að fallast á, að lagaskilyrði séu til ógildingar á landskiptagerðinni að þessu leyti og að krafa þar að lútandi sé ekki niður fallin fyrir tómlæti. Vegna kröfugerðar gagnáfrýjanda í héraði er hins vegar ekki unnt að ógilda gerðina í heild, en af ógildingu á 6. lið leiðir þó óhjákvæmilega, að jafnframt verður að ógilda 7. lið hennar.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Eftir atvikum er rétt að hvor aðila beri sinn málskostnað í Hæstarétti.

Dómsorð:

Liðir 6 og 7 í framangreindri landskiptagerð 15. júlí 1986 eru felldir úr gildi.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.