297/2003

R krafðist þess að undanþáguákvæði vátryggingarskilmála, sem giltu um slysatryggingu hans hjá T, skyldi vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. og 36. gr. a-c laga nr. 7/1936. Talið var að R hafi mátt vera kunnugt um að skilmálar vátryggingarinnar hefðu að geyma undanþáguákvæði líkt og venja væri með staðlaða samningsskilmála vátryggingar. Hafi það staðið R næst að kynna sér efni skilmála þeirrar tryggingar sem hann valdi sér. Vísað var til meginreglu íslensks réttar þess efnis að aðilum vátryggingarsamnings sé frjálst að semja um efni hans, en samkvæmt henni væri vátryggjanda almennt heimilt með ákvæði í samningi að takmarka þá áhættu, sem hann tekur að sér með vátryggingu. Undanþáguákvæðið þótti skýrt og ekki óvenjulegt. Kröfum R var því hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júlí 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Krafa stefnda um bætur vegna vinnuslyss, sem hann varð fyrir 18. desember 2000, er reist á vátryggingarsamningi, sem gerður var fyrir hans hönd við áfrýjanda 7. nóvember 1997 og endurnýjaður árlega eftir það. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er deilt um hvort undanþáguákvæði vátryggingarskilmála, sem giltu um slysatryggingu stefnda hjá áfrýjanda, skuli vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. og 36. gr. a laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum. Hið umdeilda ákvæði skilmálanna er grein 9.4. og hljóðar svo: „Jafnvel þótt slys verði talin sönnuð orsök greiðir félagið ekki bætur vegna eftirfarandi sjúkdóma eða sjúklegs ástands: Brjóskloss, þursabits (lumbago ischias), liðagigtar, slitgigtar eða hvers konar annarra gigtarsjúkdóma.“ Er óumdeilt að stefndi hlaut brjósklos af völdum áðurnefnds slyss eins og nánar er rakið í héraðsdómi.

Af hálfu stefnda er vísað til þess að athygli hans hafi ekki verið vakin sérstaklega á ofangreindu undanþáguákvæði vátryggingarskilmálanna. Hann hafi heldur ekki fengið þá afhenta. Beri áfrýjandi sönnunarbyrði fyrir því að hið umdeilda ákvæði skuli teljast hluti samnings málsaðila. Undanþáguákvæðið sé óvenjulegt, en auk þess ósanngjarnt í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 og andstætt góðri viðskiptavenju að bera það fyrir sig. Fyrir Hæstarétti var auk framangreindra lagaákvæða vísað til 36. gr. b. og 36. gr. c. sömu laga.

Sýknukrafa áfrýjanda er byggð á því að vátryggingafélögum sé heimilt að takmarka ábyrgð sína á þann hátt, sem gert var í tilviki stefnda. Af hálfu áfrýjanda hafi upplýsingaskyldu verið gætt með því að skilmálar vátryggingarinnar hafi legið frammi við samningsgerðina. Almennt sé lögð áhersla á að viðskiptamenn áfrýjanda kynni sér vátryggingarskilmála sem best, en ókleift sé að fara í gegnum þá lið fyrir lið með hverjum þeim, sem kaupi vátryggingu. Það sé á ábyrgð vátryggingartaka að kynna sér efni skilmálanna áður en gengið er til samninga, en almennt sé vitað að staðlaðir vátryggingarskilmálar eru ekki sérstaklega sniðnir að þörfum hvers og eins. Tilvísanir stefnda til ákvæða laga nr. 7/1936 eigi hér ekki við.

Þegar meta skal hvort ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera löggerning fyrir sig skal samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika, sem síðar komu til. Stefndi hefur haldið því fram að áfrýjanda hafi borið sérlega rík skylda til að kynna honum efni undanþáguákvæðis greinar 9.4., meðal annars vegna þess að áfrýjanda hafi verið kunnugt um að stefndi starfaði sem sendibílstjóri. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að stefndi hafi upphaflega verið skráður hjá áfrýjanda sem trésmíðaverktaki á vátryggingaskírteinum sem gefin voru út á hans nafn. Starfsheitið sendibílstjóri ber hann fyrst í vátryggingarskírteini útgefnu 15. janúar 1999, er hann endurnýjaði vátryggingu sína. Stefnda mátti vera kunnugt um að skilmálar hennar hefðu að geyma undanþáguákvæði líkt og venja er með staðlaða samningsskilmála vátrygginga. Stóð það honum næst sem vátryggingartaka að kynna sér efni skilmála þeirrar tryggingar, sem hann valdi sér, en val á tryggingum hlýtur að ráðast af aðstæðum vátryggingartaka og þörfum hverju sinni. Hafi áhætta stefnda af því að verða fyrir slysi aukist í nýju starfi gaf það honum enn frekara tilefni til að kynna sér samninginn og afla sér ríkari vátryggingarverndar. Það er viðurkennd meginregla íslensks réttar að aðilum vátryggingarsamnings er frjálst að semja um efni hans, sbr. 3. gr. laga 20/1954 um vátryggingasamninga. Er vátryggjanda í samræmi við það almennt heimilt með ákvæði í samningi að takmarka þá áhættu, sem hann tekur að sér með vátryggingu. Undanþáguákvæði, sem eru samhljóða og jafnvel víðtækari en það, sem hér um ræðir, hefur verið að finna um nokkurt skeið í vátryggingarskilmálum á markaði hérlendis, svo og annars staðar á Norðurlöndum. Þá er orðalag hins umþrætta undanþáguákvæðis skýrt og uppfyllir þær kröfur, sem gera má til staðlaðra samningsskilmála að því leyti. Kemur ákvæði 36. gr. b laga nr. 7/1936 því ekki til álita eins og hér háttar til. Ákvæði 36. gr. a og 36. gr. c laganna geta heldur ekki leitt til þess að kröfur stefnda nái fram að ganga.

Af öllu framangreindu leiðir að ekki verður talið að umrætt undanþáguákvæði í vátryggingarskilmálum áfrýjanda um takmörkun á bótaskyldu hans sé þess eðlis eða að atvik hafi verið með þeim hætti að víkja beri ákvæðinu til hliðar. Ber því að sýkna áfrýjanda af kröfu stefnda.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað stefnda verða staðfest.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýkn af kröfu stefnda, R-kk-ef A-kk-ef C-kk-ef.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað stefnda skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 250.000 krónur.