343/2013

D lýsti kröfu við slit K hf. á grundvelli skuldabréfs. Deildu aðilar um það hvernig fara ætti með afslátt, sem veittur var af nafnverði við útgáfu skuldabréfsins, en slitastjórn K hf. taldi að lækka bæri fjárkröfu D vegna þessa afsláttar og samþykkti því aðeins kröfu D að hluta við slit K hf. Óumdeilt var að lög New York fylkis Bandaríkja Norður Ameríku giltu um túlkun skuldabréfsins og annarra samningsgagna aðila. Þá voru aðilar sammála um að samkvæmt lögum fylkisins gilti sú almenna regla um afsláttarbréf að færa skyldi höfuðstól skuldabréfs niður við gjaldfellingu þegar reiknaðir hefðu verið forvextir af skuldabréfinu við útgáfu þess þannig að einungis hluti af skráðum höfuðstól hefði í raun verið greiddur útgefanda. Deildu aðilar annars vegar um það hvort umrætt skuldabréf væri afsláttarbréf og í öðru lagi, ef svo væri, hvort samið hefði verið að víkja frá umræddri reglu New York fylkis. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í umsýslusamningi aðila kæmi skýrt fram að þegar lýst væri yfir gjaldfellingu samkvæmt ákvæði samningsins, kæmi til greiðslu lægri fjárhæð en höfuðstólsfjárhæð skuldabréfsins. Að teknu tilliti til þess og stöðu samningsins, tilvísunar í skuldabréfi til hans og jafnframt þess að samkvæmt efni sínu væri skuldabréfið afsláttarbréf, var fallist á forsendur og niðurstöðu héraðsdóms um að fara bæri með skuldabréfið sem afsláttarbréf. Þá var talið að þegar litið væri til þess að skuldabréfið væri að efni sínu afsláttarbréf og þess að innbyrðis ósamræmi væri í ákvæðum umsýslusamnings um það hver væri réttur vörsluaðila til greiðslu við sjálfkrafa gjaldfellingu skuldabréfsins, hefði D ekki leitt nægjanlegar sönnur á að það hefði verið fyrirætlan beggja málsaðila að víkja með samningnum frá áðurgreindri almennri reglu New York fylkis. Var ákvörðun slitastjórnar því staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. maí 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. apríl 2013 þar sem krafa sóknaraðila, sem hann lýsti við slit varnaraðila, var viðurkennd í réttindaröð sem almenn krafa, sbr. 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., að fjárhæð 106.358.373.162 krónur. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að fjárhæð kröfu hans sé 123.157.531.663 krónur og hún hafi sömu stöðu í réttindaröð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 20. september 2013.

I

Ágreiningur málsaðila lýtur að fjárhæð kröfu, sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði er krafan reist á skuldabréfi að fjárhæð 897.240.000 bandaríkjadalir, sem varnaraðili gaf út 28. febrúar 2008 með lokagjalddaga 28. febrúar 2015, en jafnframt með tveimur valkvæðum gjalddögum 28. ágúst 2010 og 28. febrúar 2013, sem varnaraðili gat nýtt til greiðslu skuldabréfsins. Samtímis var gefið út skuldabréf að fjárhæð 2.760.000 bandaríkjadalir og eru skilmálar þess hinir sömu. Er rekið sérstakt mál fyrir Hæstarétti nr. 344/2013 vegna þess skuldabréfs. Samtals voru því gefin út skuldabréf að fjárhæð 900.000.000 bandaríkjadalir. Um var að ræða sjöttu útgáfu skuldabréfa, sem reist var á umsýslusamningi (rammasamningi) málsaðila 12. apríl 2006. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti upplýstu málsaðilar að þau skuldabréf, sem gefin hefðu verið út áður á grundvelli umsýslusamningsins, væru frábrugðin þeim, sem hér um ræðir, að því leyti að þau hefðu hvorki verið afsláttarbréf samkvæmt efni sínu né uppfyllt skilyrði skilgreiningar um þau bréf.

Ágreiningslaust er að lög New York fylkis Bandaríkja Norður Ameríku gildi um sakarefni málsins. Málsaðilar hafa lagt fram sameiginlega bókun um efni þeirra laga að því er lýtur að túlkun samninga og vægi nokkurra skjala, sem liggja frammi í málinu. Í bókuninni segir einnig svo: ,,Samkvæmt New York lögum er farið með ,,upphaflegan afslátt“ ... (þ.e. mismunur þeirrar fjárhæðar sem er tilgreind sem höfuðstóll á forsíðu skuldabréfs og þeirrar fjárhæðar sem er í raun greidd útgefanda að láni) sem vexti sem falla til á upphafsfjárhæð yfir heildarlíftíma skuldabréfs. Það er til staðar almenn viðurkennd regla (,,the unearned interest rule“) að ekki sé unnt að gera kröfu um slíkan afslátt sem ekki er áfallinn á því tímamarki þegar gjaldfellingu er lýst yfir eða þegar greiðsla á sér stað fyrir gjalddaga (e. „early repayment“). Þrátt fyrir þessa reglu, heimila New York lög slíka kröfu geri samningur milli aðila ráð fyrir að slíkur ,,upphaflegur afsláttur“ komi til greiðslu í heild sinni við gjaldfellingu eða greiðslu fyrir gjalddaga.“

Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að sóknaraðili, sem telur að vikið hafi verið frá hinni almennu reglu með samningi aðila, hafi sönnunarbyrði fyrir því að samið hafi verið um að upphaflegur afsláttur hafi átt að koma til greiðslu í heild sinni við gjaldfellingu eða greiðslu fyrir gjalddaga.

II

Í hinum kærða úrskurði er fyrst leyst úr þeim ágreiningi aðila, hvort skuldabréf það, sem sóknaraðili reisir kröfu sína á, sé afsláttarbréf eða ekki. Í umsýslusamningi er að finna svofellda skilgreiningu á því hvað sé afsláttarbréf: ,,,,Afsláttarbréf“ er sérhvert skuldabréf sem kveður á um að fjárhæð ... sem er lægri en höfuðstólsfjárhæð bréfsins, verði þegar í stað gjaldkræf þegar yfirlýsing um gjaldfellingu er gefin út samkvæmt gr. 5.2.“ Ágreiningslaust er að slíkt ákvæði er ekki að finna í skuldabréfinu. Þar segir á hinn bóginn svo: ,,HÉR MEÐ ER VÍSAÐ TIL FREKARI ÁKVÆÐA RAMMASAMNINGSINS OG ÞESSA SKULDABRÉFS SEM FRAM KOMA Á BAKHLIÐ ÞESSA SKJALS OG SKULU FREKARI ÁKVÆÐI HAFA SÖMU ÁHRIF AÐ ÖLLU LEYTI EINS OG SÉU ÞAU SETT FRAM Á ÞESSUM STAÐ.“ Í grein 3.10 staflið (i) í umsýslusamningi er svofellt ákvæði: ,,Ef yfirlýsing er gefin út um gjaldfellingu höfuðstóls einhvers afsláttarbréfs, þá skal fjárhæðin, sem er gjaldkræf samkvæmt því bréfi, vera afskrifað nafnverð bréfsins á dagsetningu slíkrar yfirlýsingar ásamt ógreiddum vöxtum sem fallið hafa þar á fram að dagsetningu slíkrar yfirlýsingar“.

Samkvæmt framansögðu kemur skýrt fram í umsýslusamningi að þegar lýst sé yfir gjaldfellingu samkvæmt grein 5.2 í samningnum komi til greiðslu lægri fjárhæð en höfuðstólsfjárhæð skuldabréfsins. Að teknu tilliti til stöðu þess samnings og framangreindrar tilvísunar skuldabréfsins til hans og jafnframt þess að samkvæmt efni sínu er skuldabréfið afsláttarbréf verður fallist á forsendur og niðurstöðu héraðsdóms um að fara beri með skuldabréf það, sem um ræðir, sem afsláttarbréf.

III

Í umsýslusamningnum eru ákvæði um gjaldfellingu á skuldabréfum, sem út eru gefin á grundvelli hans. Taka þau ákvæði því bæði til þeirra skuldabréfa, sem áður höfðu verið gefin út og teljast ekki afsláttarbréf, og þeirra sem út voru gefin á grundvelli sjötta viðauka við umsýslusamninginn, meðal annars þess skuldabréfs sem málið varðar. Ekki er ágreiningur um að skuldabréfið gjaldféll sjálfkrafa vegna ákvæða í (e), (f), (g) og (h) liðum í grein 5.1 umsýslusamningsins 9. október 2008 þegar Fjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar varnaraðila, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Kom því ekki til þess að skuldabréfið yrði gjaldfellt með sérstakri yfirlýsingu. Í grein 5.2 í umsýslusamningnum, sem fjallar um gjaldfellingu, riftun og ógildingu, segir meðal annars svo: ,,Ef til vanefndatilviks kemur af því tagi sem lýst er í liðum (e), (f), (g) eða (h) að ofan skal tilgreindur gjalddagi allra skuldabréfa sjálfkrafa færast fram og höfuðstólsfjárhæð slíkra skuldabréfa, ásamt áföllnum vöxtum þar ofan á og öðrum fjárhæðum, ef um það er að ræða, verður þegar í stað gjaldkræf. Ef til annarra vanefndatilvika kemur í tengslum við einhvern skuldabréfaflokk sem eru viðvarandi, þá er vörsluaðila og eigendum ... heimilt að lýsa því yfir að höfuðstóll (að meðtöldu yfirverði, ef eitthvert er) eða (í tilviki afsláttarbréfa) sú lægri fjárhæð sem kann að vera kveðið á um í tengslum við slík bréf ... sé þegar í stað gjaldkræfur“.

Þá er í grein 5.4 í umsýslusamningnum að finna ákvæði um heimild vörsluaðila til að lýsa kröfum, sem hljóðar svo: ,,Ef yfirstandandi er slitameðferð, ógjaldfærni, skiptameðferð, gjaldþrot, endurskipulagning ... eða önnur málsmeðferð sem varðar félagið eða einhvern annan skuldara skv. skuldabréfum einhvers flokks eða eignir félagsins eða slíks annars skuldara eða kröfuhafa þeirra, þá skal vörsluaðila skuldabréfa í slíkum flokki (óháð því hvort höfuðstóll (eða lægri fjárhæð í tilviki afsláttarbréfa) einhvers skuldabréfs þess flokks verði þá gjaldkræfur eins og kveðið er á um í bréfinu eða skv. yfirlýsingu eða með öðrum hætti og óháð því hvort vörsluaðili hafi gert kröfu á hendur félaginu um greiðslu gjaldfallins höfuðstóls eða vaxta) vera heimilt og hafa vald, með íhlutun í slíka málsmeðferð eða öðrum hætti, til þess að: (a) leggja fram og lýsa kröfu um heildarfjárhæð höfuðstóls (eða lægri fjárhæðar í tilviki afsláttarbréfa) (og yfirverðs, ef eitthvert er) og vaxta, ef einhverjir eru, sem er útistandandi og ógreidd vegna skuldabréfa í þeim flokki“.

Þetta ákvæði felur í fyrsta lagi í sér þá reglu, að það sé vörsluaðili, sóknaraðili í þessu máli, sem einn sé bær til þess að lýsa kröfum við þær aðstæður, sem í ákvæðinu greinir. Var því enda slegið föstu í dómi Hæstaréttar 12. október 2011 í máli nr. 398/2011. Í öðru lagi verður ekki annað ráðið en að þær aðstæður, sem vísað er til í ákvæðinu, séu þær sömu og (e), (f), (g) og (h) liðir greinar 5.1 og þar með fyrri málsliður greinar 5.2 taka til. Í þriðja lagi er mælt fyrir um það í (a) lið greinar 5.4 að heimild vörsluaðila standi til ,,að lýsa kröfu um heildarfjárhæð höfuðstóls (eða lægri fjárhæðar í tilviki afsláttarbréfa)“. Orðalag ákvæðisins bendir ekki til að einungis sé um formreglu að ræða, heldur að þar sé einnig mælt fyrir um hvernig vörsluaðili eigi að lýsa þeim kröfum, sem hann hefur heimild til samkvæmt því sem áður segir, og í tilviki afsláttarbréfa eigi hann að lýsa lægri fjárhæð en upphaflegum höfuðstól.

Af því sem rakið hefur verið er ljóst að ekki er fullt samræmi milli greinar 5.4 í umsýslusamningnum annars vegar og greinar 5.2 í samningnum hins vegar. Þegar litið er til þess, sem áður segir, að skuldabréfið sem hér um ræðir er samkvæmt efni sínu afsláttarbréf og til þessa innbyrðis ósamræmis í ákvæðum umsýslusamningsins, verður fallist á það með héraðsdómi að sóknaraðili hafi ekki leitt nægjanlegar sönnur á að það hafi verið fyrirætlan beggja málsaðila að víkja frá áðurgreindri almennri reglu í lögum New York fylkis um niðurfærslu höfuðstóls skuldabréfs með forvöxtum við gjaldfellingu þess við þær aðstæður sem uppi eru í málinu.

Samkvæmt öllu framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Deutsche Bank Trust Company Americas, greiði varnaraðila, Kaupþingi hf., 1.000.000 krónur í kærumálskostnað.