75/2014

Ó var sagt upp starfi sínu sem kennari hjá V. Var uppsögnin rökstudd með því að skólinn hefði þurft að skera niður í hagræðingarskyni og að Ó fullnægði ekki lengur hæfniskröfum til kennslu í þeim greinum sem hann hefði haft með höndum hjá skólanum. Ó höfðaði í kjölfarið mál gegn V til heimtu bóta vegna ætlaðrar ólögmætrar uppsagnar. Reisti hann kröfu sína meðal annars á því að V hefði við uppsögnina hvorki gætt fyrirmæla laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins né meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, auk þess sem óheimilt hefði verið að segja honum upp þar sem hann gegndi stöðu trúnaðarmanns og sem slíkur notið verndar 3. mgr. 30. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að þær reglur, sem breytingar á hæfniskröfum V byggðu á, væru almennt orðaðar og gæfu svigrúm til mats á því hvaða hæfniskröfur væru gerðar til kennslu í þeim greinum sem Ó hafði haft með höndum. Var talið að V hefði ekki sýnt fram á að Ó uppfyllti ekki lengur hæfniskröfur í viðkomandi greinum. Þá kom fram að í beinu framhaldi af uppsögn Ó hefði V auglýst stöðu kennara á kennslusviði Ó og ráðið í þá stöðu nokkrum mánuðum síðar. Var talið að í ljósi þeirrar ríku verndar sem Ó hefði notið vegna stöðu sinnar sem trúnaðarmaður hefði V verið rétt að taka til skoðunar hvort komast hefði mátt hjá uppsögn Ó með því að ráða ekki í umrædda stöðu og ná þar með fram því hagræðingarmarkmiði, sem að hefði verið stefnt með uppsögn Ó, og gera viðeigandi ráðstafanir vegna tilfærslu kennslu. V hefði þannig ekki sýnt fram á að því lögmæta markmiði, sem að hefði verið stefnt með uppsögn Ó, hefði ekki verið náð með öðru og vægara móti, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Var V því dæmdur til að greiða Ó bætur að álitum vegna fjártjóns hins síðarnefnda. Á hinn bóginn þóttu ekki efni til að dæma V til að greiða Ó miskabætur vegna ólögmætrar meingerðar samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 80/1993.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. febrúar 2014. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 5.527.388 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2011 til 15. janúar 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

Hinn 17. september 1997 var gefið út leyfisbréf til áfrýjanda fyrir meistaraprófi í vélvirkjun. Með bréfi menntamálaráðherra 8. ágúst 2001 var áfrýjanda veitt leyfi til að nota starfsheitið framhaldsskólakennari og starfa sem slíkur hér á landi, sbr. 1. gr. þágildandi laga nr. 80/1996 um framhaldsskóla. Þar kom fram að sérsvið áfrýjanda væri „faggreinar í vélsmíði.“ Áfrýjandi var í fullu starfi hjá stefnda á árunum 2001 til 2011. Í ótímabundnum ráðningarsamningi 29. maí 2001 milli aðila var kveðið á um þriggja mánaða gagnkvæman uppsagnarfrest. Með bréfi stefnda 28. apríl 2011 var áfrýjanda sagt upp starfi sínu frá og með 1. ágúst sama ár. Um ástæðu uppsagnarinnar, sem áfrýjandi óskaði 10. maí 2011 eftir að yrði rökstudd, var í bréfi skólameistara stefnda sama dag vísað til þess að hún væri í hagræðingarskyni vegna niðurskurðar fjárveitinga til stefnda, en honum hefði verið gert að spara um 100.000.000 krónur árin 2010 og 2011. Þá hafi kennslumagn í ákveðnum greinum minnkað umtalsvert sem og nemendum í einstökum deildum. Einnig var tilgreint að frá því að áfrýjandi var ráðinn til starfa hafi verið lögð áhersla á að kennarar á málmsmíðabraut væru jafnframt með 4. stigs vélstjórnarréttindi. Enn fremur kom þar fram að áfrýjandi uppfyllti ekki skilyrði svonefndra IMO reglna Siglingamálastofnunar Íslands og Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar um menntun og færni til þessa að mega kenna vélstjórnargreinar, sem veitt geti réttindi til stjórnar véla skipa sem sigla á alþjóðlegu hafsvæði. Stæði áfrýjandi ekki faglega undir framangreindum kröfum nema að takmörkuðu leyti, þar sem hann væri aðeins með 2. stig vélstjórnar. Að lokum var vísað til þess að eftirspurn eftir námi í vélvirkjun væri nánast engin, sérstakir námsáfangar, sem áfrýjandi hefði kennt, væru ekki lengur í boði og minnkað svigrúm væri til kennslu í tilteknum áföngum á almennri braut. Á sama tíma var þremur öðrum kennurum hjá stefnda sagt upp störfum í hagræðingarskyni, en þeir störfuðu á öðrum kennslusviðum en áfrýjandi.

II

Samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins ber forstöðumaður ábyrgð á að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunar, sem hann stýrir, sé í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt. Ef út af þessu er brugðið er ráðherra eftir sömu málsgrein heimilt að áminna forstöðumanninn. Forstöðumaður stefnda komst að þeirri niðurstöðu að nauðsynlegt væri að fækka starfsmönnum til að ná fram hagræðingu í rekstri vegna niðurskurðar á fjárveitingum. Verður að játa forstöðumönnum rúmar heimildir við þær aðstæður. Sætir slík ákvörðun ekki öðrum takmörkunum en þeim að aðgerðir, sem gripið er til, þurfa að vera í samræmi við lög og meginreglur stjórnsýsluréttar. Í lögum nr. 70/1996 eru ekki reglur um hvað skuli ráða vali forstöðumanns á starfsmanni, einum eða fleiri, sem segja skal upp við þær aðstæður sem hér um ræðir. Þótt ákvörðun um þetta ráðist þannig að meginstefnu af mati stefnda eru valinu settar skorður af grunnreglum stjórnsýsluréttar. Ein þeirra er réttmætisreglan, en samkvæmt henni verða stjórnvöld ávallt að reisa matskenndar ákvarðanir á málefnalegum sjónarmiðum. Í því tilviki að starfsmönnum er fækkað í hagræðingarskyni þarf að leggja mat á hæfni starfsmanns, sem ráðgert er að segja upp, í samanburði við aðra starfsmenn, meðal annars með tilliti til þekkingar og starfsreynslu á viðkomandi sviði. Þá þurfa forstöðumenn að gæta að meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar með því að fara ekki strangar í sakirnar en nauðsyn ber til við töku hinnar íþyngjandi ákvörðunar. Að auki er til þess að líta að áfrýjandi gegndi á þeim tíma sem honum var sagt upp starfi hlutverki öryggistrúnaðarmanns og naut samkvæmt því réttarverndar 3. mgr. 30. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sbr. og 11. gr. laga 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, en þar er kveðið á um að trúnaðarmaður skuli að öðru jöfnu sitja fyrir um að halda vinnunni þegar til uppsagnar kemur vegna fækkunar starfsmanna. Þurfa því að vera ríkar ástæður fyrir því að segja trúnaðarmanni upp starfi við þessar aðstæður.

Eins og áður greinir var áfrýjandi eini kennarinn sem sagt var upp starfi á því sviði sem hann starfaði. Fyrir liggur í málinu að fram fór hæfnismat á kennurum sviðsins áður en ákvörðun var tekin um að segja áfrýjanda upp starfi. Af þeim átta kennurum, sem voru með meistararéttindi í vélsmíði, voru sex þeirra auk þess með 4. stigs vélstjórnaréttindi, en áfrýjandi og annar nafngreindur kennari voru með 2. stigs vélstjórnaréttindi. Er á því byggt af hálfu stefnda að umræddir sex kennarar hafi staðið áfrýjanda framar samkvæmt faglegu viðmiði. Þá hafi kennarinn, sem var með samsvarandi vélstjórnaréttindi og áfrýjandi, haft að baki mun meiri kennslureynslu jafnframt því að vera með menntun í tækniteikningu sem hafi komið að notum í starfi. Ekki eru efni til að hnekkja þessu mati stefnda.

Meðal röksemda stefnda fyrir uppsögn áfrýjanda er að nokkrum árum áður en honum var sagt upp starfi hafi gæðakerfið ISO 9001 verið innleitt hjá stefnda til að uppfylla kröfur Siglingamálastofnunar Íslands og þar með Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar um að þeir skólar, sem menntuðu vélstjórnarmenn á skipum, væru gæðavottaðir þar sem vélstjórnarnámið veiti alþjóðleg réttindi í samræmi við IMO reglur (International Maritime Organization). Beri viðkomandi skólum að gera kröfu um vélfræðingsréttindi auk reynslu og helst viðbótarmenntunar á sviði verk- eða tæknifræði. Vélfræðingsréttindi, eða 4. stig vélstjórnar, séu því lágmarksskilyrði til að kennari sé hæfur til að kenna vélstjórnargreinar. Sú regla sem stefndi vísar til er eftirfarandi: „Each party shall ensure that instructors, supervisors and assessors are appropriately qualified.“ Regla þessi er almennt orðuð og gefur svigrúm til mats á hvaða hæfniskröfur eru gerðar til kennslu í þeim greinum sem áfrýjandi hafði með hendi hjá stefnda. Hefur stefndi ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að áfrýjandi hafi ekki uppfyllt umræddar kröfur til kennslu í þessum námsgreinum. Jafnframt verður ekki horft fram hjá því að áfrýjandi hélt áfram kennslu um nokkurra ára skeið eftir innleiðingu gæðakerfisins og að honum var fyrst í rökstuðningi fyrir uppsögninni kynnt að hann uppfyllti ekki framangreindar kröfur. Að lokum er þess að gæta að annar kennari með 2. stigs vélstjórnaréttindi hélt samkvæmt áðursögðu áfram kennslu eftir að áfrýjanda var sagt upp starfi. Er því ekki hald í þessari málsástæðu stefnda.

Í vætti kennslustjóra tæknisviðs stefnda kom fram að áfrýjandi væri með kennsluréttindi í faggreinum vélsmíða, en ekki vélstjórnar. Vitnið kvað vélvirkjun og vélsmíði í raun sömu greinina, en munurinn væri sá að fyrri greinin væri iðnnám til sveinsréttinda og þá í framhaldi af því til meistararéttinda. Vélstjórn væri atvinnuréttindi til vélstjórnar. Málmiðnaráfangar væru kenndir innan vélstjórnar. Væri fullnægjandi að vera meistari í viðkomandi málmiðngrein til að kenna smíðaáfanga sem þátt í vélstjórnarnámi þótt slíkir áfangar væru kenndir á vélstjórnarsviði og hafi áfrýjandi haft réttindi til að kenna marga þeirra. Ekki hafi farið fram „bein“ skoðun á því hvort áfrýjandi hefði verið fær um að kenna þá alla, en þeir væru kenndir af öðrum mönnum, sem hefðu reynslu af því og engin ástæða verið til að „bola“ þeim úr því til að koma öðrum að.

Fram er komið í málinu að í beinu framhaldi af uppsögn áfrýjanda í lok apríl 2011 var auglýst staða kennara á kennslusviði hans og ráðið í þá stöðu um haustið sama ár. Um var að ræða stöðu, þar sem krafist var 4. stigs vélstjórnarréttinda, og er ágreiningslaust að áfrýjandi uppfyllti ekki það hæfnisskilyrði. Af hálfu stefnda er því haldið fram að nafngreindur kennari hafi gegnt þessari sömu stöðu á þeim tíma, sem áfrýjanda var sagt upp. Nafn hans var hins vegar ekki að finna á fyrirliggjandi yfirliti stefnda yfir kennara í málm- og véltæknigreinum skólaárið 2010 til 2011. Á hinn bóginn var þar getið kennara þess, sem ráðinn var í stöðuna um haustið 2011, og jafnframt að sótt hefði verið um undanþágu fyrir hann vegna áðurnefnds skólaárs. Í ljósi hinnar ríku verndar, sem áfrýjandi naut samkvæmt framansögðu vegna stöðu sinnar sem öryggistrúnaðarmaður, var sérstök ástæða fyrir stefnda að ganga kyrfilega úr skugga um hvort unnt væri að komast hjá uppsögn áfrýjanda með því að kanna hvort fela mætti honum kennslu í áföngum, sem hann hafði ekki kennt áður en hafði réttindi til að kenna, og færa þá til því til samræmis kennslu milli annarra kennara. Hlaut í því efni að koma til skoðunar hvort komast mætti hjá uppsögn áfrýjanda með því að ráða ekki í fyrrnefnda stöðu og ná þar með fram því hagræðingarmarkmiði, sem að var stefnt með uppsögn áfrýjanda, og gera sem fyrr segir viðeigandi ráðstafanir vegna tilfærslu kennslu. Hefur stefndi ekki gert viðhlítandi grein fyrir því að þessi leið hafi ekki verið fær. Samkvæmt þessu hefur stefndi ekki sýnt fram á að því lögmæta markmiði, sem að var stefnt, hefði ekki verið náð með öðru og vægara móti en uppsögn áfrýjanda, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Uppsögn áfrýjanda var því ólögmæt.

III

Áfrýjandi reisir fjárhæð kröfu um bætur vegna fjártjóns, 5.027.388 krónur, á að hún samsvari föstum launum að meðtalinni fastri yfirvinnu sem hann hefði haft í starfi hjá stefnda á 12 mánaða tímabili að meðtöldu 11,5% framlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Samkvæmt því hafi mánaðarlaun hans numið 375.739 krónum á þessu tímabili og við það bæst fyrrgreint framlag vinnuveitanda. Þá beri við mat á fjártjóni að líta til aldurs áfrýjanda, kyns, menntunar, starfsreynslu og aðstæðna að öðru leyti. Samkvæmt staðgreiðsluyfirliti námu tekjur áfrýjanda samtals 4.191.621 krónu frá og með ágúst 2011 til og með júlí 2012, eða 349.302 krónum að meðaltali á mánuði, án tillits til framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Við ákvörðun á fjárhæð skaðabóta vegna fjártjóns verður litið til þess að áfrýjandi var ráðinn ótímabundið til starfa með gagnkvæmum þriggja mánaða uppsagnarfresti og fékk greidd laun á umsömdum uppsagnarfresti. Þá ber að taka tillit til þess að áfrýjandi var 56 ára þegar honum var sagt upp starfi, sem hann hafði sinnt átölulaust frá ágúst 2001. Að því virtu og teknu tilliti til tekna, sem áfrýjandi hafði á 12 mánaða tímabili fyrir starfslok sín hjá stefnda, samanborið við tekjur hans sama tímabil eftir þau, eru bætur vegna fjártjóns hæfilega ákveðnar að álitum 400.000 krónur.

Kröfu sína um miskabætur reisir áfrýjandi á því að sér hafi verið sagt fyrirvaralaust upp starfi á grundvelli uppsagnarástæðu, sem ekki standist grundvallarreglur laga. Hafi þetta falið í sér ólögmæta meingerð og valdið sér miska, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Uppsögn áfrýjanda var ekki fyrirvaralaus, heldur var honum eins og áður segir sagt upp starfi sínu með kjarasamningsbundnum þriggja mánaða fyrirvara. Þá hefur áfrýjandi ekki rökstutt að framganga stefnda við að slíta ráðningu hans hafi verið til þess fallin að vera meiðandi fyrir áfrýjanda þannig að uppfyllt séu skilyrði 26. gr. skaðabótalaga til greiðslu miskabóta úr hendi stefnda.

Samkvæmt framansögðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 400.000 krónur með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Stefndi verður jafnframt dæmdur til að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, Verkmenntaskólinn á Akureyri, greiði áfrýjanda, Ó-kk-þgf K-kk-þgf, 400.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2011 til 15. janúar 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.