520/2005

Í ársbyrjun 2003 hóf aðfangaeftirlitið, sem starfaði á grundvelli laga nr. 22/1994 um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru, eftirlit með framleiðslu S hf. á fiskimjöli og lýsi, sem ætlað var til útflutnings. Í kjölfarið krafðist stofnunin að félagið greiddi eftirlitsgjald samkvæmt 8. gr. laganna. S hf. taldi að eftirlitið og gjaldtakan hefði ekki viðhlítandi lagastoð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar litið yrði til forsögu laga nr. 22/1994 og lögskýringargagna með þeim yrði ekki talið að í þeim hefði falist heimild fyrir aðfangaeftirlitið til að ákveða á sitt eindæmi að hefja hið umdeilda eftirlit. Veitti reglugerð nr. 340/2001 um eftirlit með fóðri ekki næga stoð fyrir slíku eftirliti auk þess sem talið var að með því hefði aðfangaeftirlitið farið inn á valdsvið Fiskistofu. Af þessu leiddi að S hf. var ekki talið skylt að greiða það gjald, sem það var krafið um, og var því sýknað af kröfu stofnunarinnar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðfangaeftirlitið, stofnun á vegum landbúnaðarráðuneytisins, skaut málinu til Hæstaréttar 7. desember 2005 og krefst þess að stefndi greiði sér aðallega 13.086.998 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 5.370.998 krónum frá 8. apríl 2004 til 13. október sama ár, en af 13.086.998 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefndi greiði sér 7.716.000 krónur, en til þrautavara 3.858.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt sömu lögum frá 13. október 2004 til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjandi greiði sér málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður þá felldur niður.

Deila málsaðila lýtur að því hvort eftirlit með útfluttu fiskimjöli og lýsi, sem aðfangaeftirlitið hóf í ársbyrjun 2003, hafi haft lagastoð og hvort taka eftirlitsgjalds hafi verið reist á fullnægjandi lagaheimildum.

Samkvæmt 2. gr. laga nr. 22/1994 um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru, sem leystu af hólmi lög nr. 53/1978, gilda þau um eftirlit með framleiðslu, geymslu og sölu á fóðri sem ætlað er búfé sem haldið er til matvælaframleiðslu og sölufóðri annarra dýra, svo og allri sáðvöru, tilbúnum áburði og öðrum jarðvegsbætandi efnum. Samkvæmt 3. gr. laganna, eins og hún upphaflega hljóðaði, skyldi eftirlitið vera undir yfirstjórn landbúnaðarráðherra og nefnast aðfangaeftirlit. Í 4. gr. laganna sagði að aðfangaeftirlitið skyldi halda skrá yfir þá sem framleiða hér á landi eða flytja inn þær vörur sem lögin tækju til. Hvergi í lögunum né lögskýringargögnum kom fram að aðfangaeftirlitið skyldi hafa eftirlit með því fiskimjöli og lýsi sem framleitt væri til útflutnings. Þegar hið umdeilda eftirlit hófst í ársbyrjun 2003 höfðu verið sett lög nr. 55/1998 um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða og reglugerð nr. 77/2001 um framleiðslu og dreifingu á fiskimjöli og lýsi.

Lög nr. 32/1968 um eftirlit með framleiðslu og verslun með fóðurvörur náðu einungis til fóðurvöru, sem seld var á innlendum markaði. Lög nr. 53/1978 leystu lög nr. 32/1968 af hólmi. Af 23. gr. fyrrnefndu laganna verður dregin sú ályktun að þau hafi aðeins náð til framleiðslu fyrir innanlandsmarkað, en þar sagði: „Þeir sem flytja inn vörur sem eru eftirlitsskyldar samkv. lögum þessum eða framleiða þær til sölu innanlands eru gjaldskyldir til eftirlitssjóðs ...“.

Opinbert eftirlit með atvinnustarfsemi verður ekki tekið upp nema með lagaheimild. Þegar litið er til forsögu laga nr. 22/1994 og lögskýringargagna með þeim verður ekki talið að í þeim felist heimild fyrir áfrýjanda til þess að taka upp á sitt eindæmi hið víðtæka eftirlit með fiskimjöli og lýsi fyrir erlendan markað, sem gert var snemma árs 2003. Reglugerð nr. 340/2001 um eftirlit með fóðri gat ekki veitt slíku eftirliti næga stoð. Nauðsyn bar því til að gera viðeigandi breytingar á lögunum ef aðfangaeftirlitið átti að annast eftirlit með framleiðslu á fiskimjöli og lýsi fyrir erlendan markað. Með þessu eftirliti var að auki farið inn á valdsvið Fiskisstofu, sem með lögum nr. 55/1998 og reglugerð nr. 77/2001 hafði verið falið eftirlit með meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða, þar með fóðurvara úr fiski eða fiskúrgangi. Hið umdeilda eftirlit aðfangaeftirlitsins var því hvort tveggja í senn án heimildar laga nr. 22/1994 og í andstöðu við lög nr. 55/1998. Af því leiðir að stefnda er ekki skylt að greiða það gjald sem áfrýjandi krefur hann um. Þegar af þessari ástæðu ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms.

Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur er óraskaður.

Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Síldarvinnslunni hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.