177/2003

Í málinu var deilt um uppgjör beingreiðslna vegna mjólkurframleiðslu Þ á verðlagsárinu 2000/2001. Hafði Þ ekki getað framleitt allan mjólkurkvóta sinn og af því tilefni gert samkomulag við annan framleiðanda um að hluti af framleiðslu þess síðarnefnda yrði færður sem mjólkurinnlegg hjá Þ. Var þetta gert með tilfærslum í bókhaldi MBF. Hafði Þ þegið beingreiðslur bæði vegna eigin framleiðslu og vegna framleiðslu viðsemjanda síns. Landbúnaðarráðuneytið taldi Þ óheimilt að hagnýta framleiðslurétt sinn með þessum hætti og var innan ráðuneytisins tekin ákvörðun um að krefja Þ um endurgreiðslu þeirra beingreiðslna sem hann hefði móttekið vegna framleiðslu mjólkur á öðru lögbýli. Talið var að samkvæmt þágildandi 1. og 3. mgr. 46. gr., 47. gr. og 48 gr.  laga nr. 99/1993 sbr. 13. gr., 14. og 15. gr. laga nr. 69/1998 væri flutningur mjólkur milli bænda í reikningum mjólkurbúa óheimill og gengi gegn rétti annarra mjólkurframleiðenda, sem framleiði umfram greiðslumark sitt, til hlutdeildar í ónýttum beingreiðslum. Mjólkurframleiðsla á öðru lögbýli hefði því ekki veitt Þ rétt til beingreiðslna úr ríkissjóði og stæðu ákvæði stjórnarskrár um vernd eignarréttar og atvinnufrelsi ekki í vegi fyrir ákvörðun Í um endurgreiðslu þess sem ofgreitt hefði verið. Ekki var fallist á að ákvörðun ráðuneytisins hefði verið tekin með afturvirkum hætti þar sem um hafi verið að ræða leiðréttingu á beingreiðslum byggða á réttum upplýsingum um mjólkurframleiðslu Þ, sem ekki hafi legið fyrir á þeim tíma sem greiðslurnar hafi verið inntar af hendi. Var kröfum Þ í málinu hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. maí 2003 og krefst þess að felld verði úr gildi ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins 3. desember 2001 þess efnis að uppgjöri beingreiðslna fyrir verðlagsárið 2000/2001 verði lokið á þeim grundvelli að hann hafi framleitt 64.192 lítra mjólkur á lögbýli sínu. Hann krefst og málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en hann hefur gjafsókn á báðum dómstigum.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður falli niður.

Áfrýjandi hefur stefnt Mjólkurbúi Flóamanna til réttargæslu.

Svo sem skýrlega er rakið í héraðsdómi lýtur ágreiningur aðila að því með hvaða hætti handhafi greiðslumarks lögbýlis megi hagnýta þann framleiðslurétt sem því fylgir svo og réttinn til þess að fá beingreiðslur samkvæmt búvörusamningi fyrir mjólkurframleiðslu sína, og þá sér í lagi hvort lög hafi hindrað áfrýjanda í því að semja um það við annan bónda að framleiða mjólk upp í greiðslumark sitt. Löggjöf sem lýtur að þessu er rakin í héraðsdómi og sú niðurstaða fengin, að með tilgreindum ákvæðum laga nr. 112/1992 um breytingu á þágildandi lögum nr. 46/1985 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum hafi verið kveðið á um að greiðslumark skuli fylgja lögbýli og að ekki sé heimilt að leigja það eða framleiða upp í það á öðru lögbýli. Fyrrgreindu lögin voru felld inn í meginmál þeirra síðarnefndu og gefin út svo breytt sem lög nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum.

Í dómi Hæstaréttar 24. febrúar 2000 í málinu nr. 310/1999, bls. 897 í dómasafni, er ýtarlega rakin saga búvörulöggjafar og aðdragandi ákvæða um greiðslumark í lögum nr. 99/1993. Þar er fjallað um skilgreiningu á greiðslumarki lögbýlis í 2. gr. laganna og því lýst hvernig greiðslumark kom í stað fullvirðisréttar, sem áður hafði verið. Þar segir og að í dómum réttarins hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að búmarki hafi ekki verið úthlutað sem framleiðslurétti heldur hafi það verið viðmiðunartala, sem skerðing á afurðaverði reiknaðist frá. Við þetta hafi skapast takmarkaður réttur framleiðenda búvara sem gæti haft fjárhagslega þýðingu fyrir þá og slík réttindi yrðu ekki skert nema með heimild í lögum, þar sem jafnræðis væri gætt. Þetta ætti og við um greiðslumark samkvæmt lögum nr. 99/1993. Í dóminum segir að greiðslumark sé bundið við lögbýli og framleiðslu á því og að framleiðandi, hvort sem hann sé eigandi eða leiguliði á lögbýli, fái beingreiðslu í samræmi við greiðslumark þess meðan á framleiðslu standi.

Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 99/1993, sbr. 2. gr. laga nr. 124/1995, er beingreiðslumark tiltekin fjárhæð sem ákveðin er í 37. gr. og skiptist milli lögbýla eftir greiðslumarki þeirra. Þá segir að greiðslumark lögbýlis veiti rétt til beingreiðslna úr ríkissjóði. Í greiðslumarkinu felst að býlið öðlast hlutdeild í markaði mjólkurvara innanlands og í fjárframlagi sem ríkissjóður leggur fram til þess að tryggja framleiðendum fullt verð fyrir ákveðið framleiðslumagn. Samkvæmt lögunum eru beingreiðslur framlag íslenska ríkisins til mjólkurframleiðenda, sem byggist á samningi milli bænda og ríkisvaldsins, sem heimild er fyrir í lögum og er ætlað að bæta framleiðendum þann kostnað sem þeir hafa af framleiðslunni og ekki fæst endurgreiddur í afurðaverði vörunnar. Réttur til beingreiðslu er því stofnaður með lögum og verður ráðstöfun hans og hagnýting að vera í samræmi við lög. Beingreiðslur, sem ekki ganga út vegna mjólkurframleiðslu á lögbýli innan greiðslumarks þess, skulu nýttar í sameiginlegu uppgjöri framleiðenda. Svo sem í héraðsdómi greinir var sú nýting áfrýjanda á greiðslumarki sínu, að skrá innvegna mjólk frá öðrum framleiðendum sem sína framleiðslu, andstæð þessum lögum og til þess fallin að skerða rétt annarra mjólkurframleiðenda. Réttur til beingreiðslna úr ríkissjóði tekur einungis til framleiðslu sem átt hefur sér stað á lögbýli sem greiðslumark fylgir og er réttur handhafa greiðslumarks mjólkur til beingreiðslna bundinn því skilyrði að hann hafi framleitt á því lögbýli tiltekið magn mjólkur.

Fallast ber á með stefnda að með vísan til þágildandi 1. og 3. mgr. 46. gr., 47. gr. og 48. gr. laga nr. 99/1993, eins og þeim var breytt með 13. gr., 14. gr. og 15. gr. laga nr. 69/1998, sé flutningur mjólkur milli bænda í reikningum mjólkurbúa óheimill og gangi gegn rétti annarra mjólkurframleiðenda, sem framleiða umfram greiðslumark sitt, til hlutdeildar í ónýttum beingreiðslum.

Vegna þess sem að framan greinir veitti mjólkurframleiðsla annars staðar en á lögbýli áfrýjanda honum ekki rétt til beingreiðslna úr ríkissjóði og stóðu ákvæði stjórnarskrár um vernd eignarréttar og atvinnufrelsi ekki í vegi fyrir ákvörðun stefnda um endurgreiðslu áfrýjanda á þeim beingreiðslum sem hann hafði fengið ofgreiddar.

Ákvörðun stefnda um beingreiðslur til áfrýjanda 3. desember 2001 var ekki tekin með afturvirkum hætti. Hér var hvorki um að ræða afturvirk lög né reglugerðir heldur ákvörðun um leiðréttingu á beingreiðslum sem reist var á réttum upplýsingum um mjólkurframleiðslu áfrýjanda, en þær höfðu ekki legið fyrir á þeim tíma sem greiðslurnar voru inntar af hendi. Fullnaðaruppgjör verðlagsársins 2000/2001 hafði heldur ekki farið fram þegar ágreiningur aðilanna reis.

Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

Rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.