172/2009

M og A kröfðust þess að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumanns um að leggja ekki lögbann við þeirri fyrirætlun N að greiða MÖ tiltekna fjárhæð á grundvelli tveggja bankaábyrgða. Með úrskurði héraðsdóms var kröfu M og A hafnað þar sem dómurinn taldi að ekki væri uppfyllt skilyrði 24. gr. laga nr. 31/1990. Í dómi Hæstiréttar var hins vegar talið að M og A hefðu gert nægilega sennilegt að umræddar greiðslur myndi brjóta gegn lögvörðum rétti þeirra og að réttindi þeirra gætu skaðast að marki þannig að ekki yrði úr bætt síðar. Þá var jafnframt talið að sýnt hefði verið fram á að greiðsla af hálfu N yrði að teljast yfirvofandi athöfn í merkingu 1. mgr. 24. gr. lagana nr. 31/1990. Önnur skilyrði lagaákvæðisins voru jafnframt talin uppfyllt, enda áttu ákvæði 3. mgr. 24. gr. laganna ekki við í málinu. Hæstiréttur féllst því á lögbannskröfu M og A og var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 3. apríl 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. apríl og 4. júní 2009. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. mars 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 6. febrúar 2009 um synjun lögbannsgerðar í máli nr. L-10/2009. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför með áorðnum breytingum. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir sýslumanninn í Reykjavík að leggja lögbann við þeirri fyrirætlan varnaraðila að greiða Mønten København ApS, á grundvelli tveggja bankaábyrgða, fjárhæð sem nemur 38.100.795 dönskum krónum. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar.

Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

I

Í hinum kærða úrskurði er greint frá tveimur samningum 18. september 2007 og 30. janúar 2008 um kaup á annars vegar 50 og hins vegar 30 hótelíbúðum í Kaupmannahöfn, sem þá voru á byggingarstigi. Seljandi samkvæmt báðum samningunum var Mønten København ApS. Kaupendur íbúðanna samkvæmt fyrri samningnum voru nokkrir einstaklingar og lögaðilar fyrir hönd óstofnaðs félags, en þeir stofnuðu nokkrum dögum seinna sóknaraðilann Mynt ehf. sem telst vera kaupandi. Meðal kaupenda í síðari samningnum var sóknaraðilinn Auðnuspor ehf, en í málatilbúnaði sóknaraðila kemur fram að kaupendur samkvæmt honum hafi nokkru síðar gerst hluthafar í Mynt ehf. og teljist það félag einnig vera kaupandi að þeim 30 íbúðum, sem voru keyptar í það sinn. Heildarkaupverð í samningunum var annars vegar 118.074.500 danskar krónur og hins vegar 61.663.550 danskar krónur.

Í báðum samningunum voru ákvæði þess efnis að kaupendur skyldu afhenda seljanda bankaábyrgð fyrir fjárhæð, sem mun svara til nærri 30% af heildarkaupverðinu. Samkvæmt fyrri samningnum skyldi bankaábyrgð nema 35.422.365 dönskum krónum, en 18.499.065 dönskum krónum samkvæmt hinum síðari. Landsbanki Íslands hf. gaf í samræmi við þetta út ábyrgð fyrir Mynt ehf. til seljanda fyrir allri fjárhæðinni samkvæmt fyrri samningnum, en fyrir 2.678.430 krónum af fjárhæðinni samkvæmt hinum síðari fyrir Auðnuspor ehf. eða samtals 38.100.795 dönskum krónum. Aðrir íslenskir bankar og sparisjóðir gáfu út ábyrgðir til seljanda fyrir því, sem eftir stóð af fjárhæðinni, sem ábyrgð skyldi veitt fyrir samkvæmt síðari kaupsamningnum. Ekki liggur annað fyrir en að varnaraðili hafi tekið yfir skyldur, sem Landsbanki Íslands hf. tókst á herðar samkvæmt framansögðu.

Í málatilbúnaði sóknaraðila er sérstaklega vísað til ákvæða í 4. gr. kaupsamninganna, sem fjalla um verklok, afhendingu hins selda og galla á því. Samkvæmt grein 4.1 skyldi afhending miðast við 1. nóvember 2008, en grein 4.2 hafi veitt seljanda heimild til að tilkynna kaupanda um frestun á afhendingu hins selda í allt að sex mánuði frá 1. nóvember 2008, að því tilskyldu þó að tilkynning um framlengingu bærist kaupanda ekki síðar en þremur mánuðum fyrir ráðgerðan afhendingardag. Í sömu grein segir, sbr. einnig grein 4.4, að standi seljandi ekki við að afhenda íbúðirnar fullbúnar á tilkynntum afhendingardegi eigi kaupandi rétt á að rifta kaupunum og skuli þá hvorugur samningsaðila eiga frekari kröfur á hinn. Sóknaraðilar kveða seljanda hafa 19. maí 2008 nýtt sér heimild til að fresta afhendingu og tilkynnt að hótelíbúðirnar yrðu afhentar 28. nóvember sama ár. Hann hafi enn tilkynnt 30. júní 2008 um frekari seinkun og skyldi afhending nú verða 30. janúar 2009. Í grein 4.2 hafi aðeins verið gert ráð fyrir einni frestun á afhendingu, en þrátt fyrir það hafi sóknaraðilar fallist á síðari framlenginguna. Umsaminn afhendingardagur hafi samkvæmt því verið 30. janúar 2009. Landsbanki Íslands hf. hafi því til samræmis framlengt ábyrgðir sínar til 1. og 10. febrúar sama ár.

Sóknaraðilar skýra svo frá að í nóvember 2008 hafi þeim orðið ljóst að seljandi myndi ekki geta staðið við að afhenda umræddar íbúðir á umsömdum tíma. Hafi verkfræðistofan Radius í Kaupmannahöfn verið fengin til að gera úttekt á stöðu verksins og sé ítarleg skýrsla hennar dagsett 22. desember 2008. Samkvæmt henni hafi þá mjög mikið vantað upp á að verkinu væri lokið. Verkfræðistofan hafi gert aðra úttekt 23. janúar 2009 og þá þriðju 30. sama mánaðar. Niðurstaðan hafi enn orðið sú að mikið verk væri óunnið þar til hótelíbúðirnar kæmust í afhendingarhæft ástand. Fullljóst hafi verið að seljanda yrði ókleift með öllu að standa við samningana. Seljandi hafi ekki afhent íbúðirnar 30. janúar 2009 og að auki hafi danskur dómstóll fallist á mótmæli hans gegn því að dómkvaddur yrði maður sem sóknaraðilar hugðust kveðja til að staðfesta hver staða framkvæmda væri á umsömdum afhendingardegi. Sóknaraðilar lýstu síðan yfir riftun kaupanna 30. janúar 2009 vegna vanefnda seljanda.

Lögmaður seljanda krafði varnaraðila um greiðslu samkvæmt áðurnefndum bankaábyrgðum með bréfi 26. janúar 2009. Þar var vísað til 20. gr. reglna, sem gildi um ábyrgðirnar, og kallist ICC Uniform Rules for Demand Guarantees (URDG) og jafnframt staðhæft að sóknaraðilar hafi vanefnt samninga sína við seljanda og að samningsbrot þeirra hafi falist í því að gera ljóst að þeir myndu ekki greiða kaupverðið í banka seljanda. Varnaraðili óskaði af þessu tilefni 30. janúar 2009 nánari skýringa lögmannsins á ætluðum samningsbrotum sóknaraðila. Í svari hans 5. febrúar 2009 var einkum vísað til bréfs fulltrúa sóknaraðila 13. janúar 2009, sem líta yrði á sem yfirlýsingu um fyrirfram vanefnd á greiðslu kaupverðs, hvort heldur væri 26. janúar eða á afhendingardegi 30. sama mánaðar.

II

Sóknaraðilar reisa kröfu sína á því að seljandi hótelíbúðanna hafi án nokkurs vafa vanefnt samningsskyldur sínar, svo sem rakið er að framan, þannig að þeim fyrrnefndu hafi verið heimil riftun. Þeir mótmæla jafnframt að þeir hafi sjálfir brotið samningana, enda hafi þeim verið heimilt að fella niður greiðslur eftir að ljóst varð að seljanda yrði ókleift að efna af sinni hálfu. Þrátt fyrir vangetu til að efna samningana réttilega krefjist seljandinn engu að síður greiðslu samkvæmt bankaábyrgðunum. Sú háttsemi feli í sér tilraun til fjársvika og sé refsiverð, enda sé honum fullljóst að af réttum efndum af hans hálfu geti ekki orðið og að sóknaraðilar hafi ekki vanefnt sínar skyldur. Áðurnefndar reglur, sem gildi um bankaábyrgðirnar verði ekki skýrðar svo að þær hindri að sóknaraðilar geti varist þeirri tilraun til fjársvika, sem seljandinn hafi viðhaft. Samkvæmt reglunum sé mat á því hvort skylt sé að greiða í höndum dómstóla í því ríki þar sem bankaábyrgðirnar séu gefnar út. Þá telja sóknaraðilar skilyrði samkvæmt 24. gr. laga nr. 31/1990 til að fá lagt lögbann á greiðslu varnaraðila vera uppfyllt. Líta verið svo á að greiðsla varnaraðila sé yfirvofandi, en í því sambandi verði að gæta að því að rík skylda hvíli á bönkum að greiða samkvæmt bankaábyrgð, komi fram krafa um það, og viðskiptin að baki séu að meginstefnu ábyrgðinni óviðkomandi. Í því ljósi verði að telja að greiðsla sé yfirvofandi. Hag seljandans sé svo komið að gjaldþrot blasi við. Sú athöfn, sem fælist í því að greiða samkvæmt ábyrgðunum, myndi óhjákvæmilega leiða til verulegs tjóns og valda sóknaraðilum réttarspjöllum, enda hætta á að lögmæt endurkrafa þeirra myndi glatast í gjaldþrotameðferð. Afleiðingarnar yrðu alvarlegar fyrir sóknaraðila, sem hafi veitt varnaraðila sjálfskuldarábyrgð eða veð vegna bankaábyrgðanna. Málsástæður sóknaraðila eru að öðru leyti raktar í hinum kærða úrskurði.

III

Reglur, sem gilda um þær ábyrgðir sem hér um ræðir og vísað hefur verið til, fela í sér fyrirvara til hags fyrir þann greiðsluskylda, þrátt fyrir almennt sterka stöðu rétthafans. Sérhver staðhæfing rétthafa samkvæmt bankaábyrgð um vanefnd af hálfu gagnaðilans leiðir ekki til skilyrðislausrar greiðsluskyldu.

Í málinu nýtur gagna um það á hvaða byggingarstigi umræddar hótelíbúðir voru í þann mund sem þær skyldu afhentar sóknaraðilum fullbúnar. Þeir síðastnefndu hafa með þeim gert líklegt að seljandi umræddra íbúða hafi vanefnt samninga sína við þá þannig að riftun kaupanna hafi verið þeim heimil samkvæmt grein 4.2, sbr. einnig grein 4.4 í kaupsamningunum. Ekki er fram komið að sóknaraðilar hafi sjálfir vanefnt samningana. Þeir hafa þannig gert nægilega sennilegt að greiðsla varnaraðila samkvæmt áðurnefndum bankaábyrgðum muni brjóta gegn lögvörðum rétti þeirra. Með gögnum um fjárhagsstöðu seljandans hafa sóknaraðilar með sama hætti skotið stoðum undir þá staðhæfingu sína að réttindi þeirra geti skaðast að marki þannig að ekki verði bætt úr síðar verði stór hluti kaupverðsins afhentur seljandanum nú. Sú aðstaða er því fyrir hendi í málinu að ósamræmi er milli kröfugerðar um greiðslu ábyrgðarfjárhæðar og þess réttar, sem gögn málsins benda til að seljandi hótelíbúðanna raunverulega eigi.

Að fenginni kröfu frá lögmanni seljanda um greiðslu beindi varnaraðili fyrirspurn til hans. Annað liggur ekki fyrir um viðbrögð varnaraðila og þá ekki heldur hvort hann hyggst verða við kröfunni eða synja um greiðslu. Að því virtu, svo og sterkri stöðu rétthafa og ríkri skyldu banka til athafna verður fallist á með sóknaraðilum að greiðsla af hálfu varnaraðila teljist vera yfirvofandi athöfn í merkingu 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Önnur skilyrði samkvæmt lagaákvæðinu eru jafnframt uppfyllt til þess að krafa sóknaraðila geti náð fram að ganga, enda eiga ákvæði 3. mgr. 24. gr. ekki við í málinu.

Að virtu öllu því, sem að framan er rakið verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og fallist á að lögbannskrafa sóknaraðila nái fram að ganga.

Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.

Lagt er fyrir sýslumanninn í Reykjavík að leggja lögbann við því að varnaraðili, NBI hf., greiði Mønten København ApS á grundvelli tveggja bankaábyrgða, sem settar voru fyrir sóknaraðila, Mynt ehf. og Auðnuspor ehf., fjárhæð sem nemur 38.100.795 dönskum krónum.