178/2001

X var stödd ein í bifreið kunningja síns þar sem hún hafði leitað afdreps vegna ölvunar á nýársdag 1994. Kom þá nafngreindur maður inn í bifreiðina og hafði við hana samfarir, en hún kvaðst ekki hafa komið neinum vörnum við vegna ölvunarástands síns. Var maðurinn handtekinn þar á staðnum og málið rannsakað í kjölfarið. Leiddi það til þess að hann var ákærður 15. febrúar sama árs og var athæfi hans talið varða við 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Maðurinn fór hins vegar til Grænlands 19. febrúar sama árs áður en tekist hafði að birta honum ákæruna og fyrirkall. Að tilhlutan ríkissaksóknara var þess krafist án árangurs að dönsk stjórnvöld framseldu manninn til Íslands svo unnt yrði að ljúka meðferð dómsmálsins gegn honum. Var síðan leitað eftir því að opinbert mál yrði höfðað gegn honum í Danmörku, en þeirri málaleitan var einnig hafnað af þarlendum yfirvöldum í október 1997. Í kjölfarið lýsti ríkissaksóknara því yfir að ekki yrði séð að ákæruvaldið gæti aðhafst frekar í málinu. Af þessu tilefni höfðaði X skaðabótamál á hendur íslenska ríkinu. Var málatilbúnaður hennar reistur á því að ríkissaksóknara hafi orðið á mistök við rekstur málsins, sem kenna megi um að hinn ákærði hafi ekki hlotið dóm og þar með refsingu, en með því hafi ríkissaksóknari stuðlað að tjóni hennar. Benti hún meðal annars á að ríkissaksóknari hefði látið undir höfuð leggjast að krefjast gæsluvarðhalds eða farbanns yfir manninum, sem væri erlendur ríkisborgari, þótt ljóst væri samkvæmt yfirlýsingu, sem lögregla hafði eftir honum í skýrslu 26. janúar 1994, að hann hygðist fara úr landi. Í dómi Hæstaréttar segir að sú skylda hvíli á ákæruvaldi að hlutast til um að mál séu rannsökuð og þeim síðan lokið svo fljótt, sem kostur er, og með þeim hætti, sem eðlilegt getur talist. Sé út af brugðið geti það varðað þann starfsmann ríkisins ábyrgð, sem hlut á að máli. Aðgerðir ákæruvalds, sem feli í sér tilteknar þvingunarráðstafanir, geta jafnframt leitt til bótaskyldu gagnvart þeim, sem fyrir þeim verður, eftir ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 eða almennum reglum skaðabótaréttar. Sú aðstaða sé ekki fyrir hendi gagnvart þeim, sem verði fyrir tjóni af völdum brotamanns. Tjónþolinn skuli eiga þess kost að koma að bótakröfu í máli gegn hinum brotlega, en að öðru leyti sé ekki réttarsamband milli tjónþola og ákæruvalds. Sé hvorki tjónþola né öðrum ætlað að hafa áhrif á einstakar ákvarðanir ríkissaksóknara í tengslum við framkvæmd ákæruvalds, en um þær njóti ríkissaksóknari sjálfstæðis í starfi. Eigi það eins við um mat hans á því hvort nauðsyn sé fyrir hendi, sem réttlæti að krefjast þess að grunaður maður eða ákærður sæti þvingunarráðstöfunum. Af framanröktu leiði að tjónþoli geti ekki haft síðar uppi bótakröfu á hendur íslenska ríkinu með vísan til þess að aðgerða eða frekari aðgerða hafi verið þörf gagnvart ætluðum brotamanni heldur en þeirra, sem handhafi ákæruvalds greip til. Var íslenska ríkið því sýknað af kröfu X.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. maí 2001. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 6.483.449 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 23. september 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni var veitt fyrir héraðsdómi.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Málið var upphaflega dómtekið í héraði við lok aðalmeðferðar 12. janúar 2001. Við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms 22. febrúar sama árs lýstu aðilarnir því yfir að þeir teldu ekki þörf á að flytja málið að nýju og var dómarinn því sammála, sbr. 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

I.

Málið er sprottið af atviki, sem gerðist aðfaranótt 1. janúar 1994. Áfrýjandi var þá stödd ein í bifreið kunningja síns á bílastæði í miðborg Reykjavíkur, þar sem hún hafði leitað afdreps vegna ölvunar. Kom þá nafngreindur maður inn í bifreiðina og hafði við hana samfarir, en hún kveðst ekki hafa komið neinum vörnum við vegna ölvunarástands síns. Var maðurinn handtekinn þar á staðnum og málið rannsakað í kjölfarið. Leiddi það til þess að hann var ákærður 15. febrúar 1994 og var athæfi hans í ákæru talið varða við 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Maðurinn fór hins vegar til Grænlands 19. febrúar sama árs áður en tekist hafði að birta honum ákæruna og fyrirkall. Er fram komið að hann hafi ekki eftir það komið aftur til Íslands. Að tilhlutan ríkissaksóknara var þess krafist án árangurs að dönsk stjórnvöld framseldu manninn til Íslands svo unnt yrði að ljúka meðferð dómsmálsins gegn honum. Var síðan leitað eftir því að opinbert mál yrði höfðað gegn honum í Danmörku, en þeirri málaleitan var einnig hafnað af þarlendum yfirvöldum í október 1997. Var því síðan lýst yfir af ríkissaksóknara í bréfi til áfrýjanda 4. nóvember sama árs að ekki yrði séð að ákæruvaldið gæti aðhafst frekar í málinu. Hinn 27. október 1998 ákvað bótanefnd samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota að áfrýjanda skyldu greiddar 300.000 krónur í skaðabætur og 83.737 krónur í lögmannsaðstoð vegna atviksins 1. janúar 1994.

Málatilbúnaður áfrýjanda er á því reistur að ríkissaksóknara hafi orðið á mistök við rekstur málsins, sem kenna megi um að hinn ákærði hafi ekki hlotið dóm og þar með refsingu, en með þessu hafi ríkissaksóknari stuðlað að tjóni áfrýjanda. Er bent á margs konar ætluð mistök, en einkum sýnist þó lagt upp úr því að ákæruvaldið hafi látið undir höfuð leggjast að krefjast gæsluvarðhalds eða farbanns yfir ætluðum brotamanni, sem sé erlendur ríkisborgari, þótt ljóst væri samkvæmt yfirlýsingu, sem lögreglan hafði eftir honum í skýrslu 26. janúar 1994, að hann hygðist fara úr landi. Er málatilbúnaðurinn að öðru leyti skýrður svo að ákæruvaldinu hafi borið að gera almennar ráðstafanir til að gæta hagsmuna áfrýjanda, þannig að hún fengi notið þjónustu, sem einstaklingur í sömu stöðu eigi rétt á af hálfu ríkisins. Telur hún þann rétt sinn varinn af ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála og er í því sambandi sérstaklega tilgreind friðhelgi einkalífs. Ákæruvaldi beri að gæta þess að brotamenn fái refsingu fyrir misgerðir sínar og að brotaþolar fái með því uppreisn æru og öðlist aftur sjálfsvirðingu sína. Það hafi brugðist í þessu máli. Sé þessari skyldu ekki sinnt og brot liggi refsilaust án ástæðu stofnist skaðabótaskylda vegna tjóns, sem brotaþoli verði fyrir af þessum sökum. Segist áfrýjandi ekki geta sætt sig við að ákærði hljóti ekki verðskuldaðan dóm. Vegna aðgerðarleysis síns eigi ákæruvaldið sök á því að hún hafi ekki náð bata á andlegri heilsu sinni meðan svo standi sakir. Á því verði stefndi að bera ábyrgð.

Af hálfu stefnda er mótmælt að bótaskylda geti hafa stofnast vegna aðgerða eða aðgerðaleysis ákæruvalds í málinu. Hlutverk ákæruvalds sé að gæta hagsmuna, sem séu af meiði opinbers réttar, og brotaþoli eigi engan aðgang að ákæruvaldi utan þess að gefa beri honum kost á að gera bótakröfu, sem dæma megi í væntanlegu máli, sbr. 170. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Eigi sakarreglan því alls ekki við þegar litið sé til þess hversu vel eða illa aðgerðir ákæruvalds gagnvart brotlegum manni í hverju einstöku máli kunni að hafa þjónað hagsmunum brotaþolans. Komi sakarmat hins vegar til einhverra álita á þessu sviði sé á því byggt að skilyrði sakarreglu séu hér ekki uppfyllt, svo sem um ásetning, gáleysi, orsakatengsl eða sennilega afleiðingu. Er á það bent að ákæra hafi verið gefin út aðeins einum og hálfum mánuði eftir að ætlað brot var framið og eðlilega verið staðið að málinu eftir það. Að því er varði sérstaklega gæsluvarðhald eða farbann vegna utanfarar ákærða hafi legið fyrir að hann hafi haft sérstök tengsl við Ísland og því ekki verið talin þörf á að grípa til þvingunarráðstafana gagnvart honum á því stigi. Verði þá jafnframt að hafa í huga að til slíkra aðgerða geti ekki komið nema sérstök réttlæting sé fyrir hendi í hverju tilviki. Breyti engu þótt síðar hafi komið á daginn að mat á þörf hafi að þessu leyti ekki staðist.

II.

Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum er ríkissaksóknari æðsti handhafi ákæruvalds. Við meðferð þess er hann óháður vilja stjórnvalda sem annarra, en samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 26. gr. sömu laga hefur dómsmálaráðherra eftirlit með framkvæmd ákæruvalds.

Sú skylda hvílir á ákæruvaldi að hlutast til um að mál séu rannsökuð og þeim síðan lokið svo fljótt, sem kostur er, og með þeim hætti, sem eðlilegt getur talist. Sé út af brugðið getur það varðað þann starfsmann ríkisins ábyrgð, sem hlut á að máli, eftir lögum og fyrirmælum, sem gilda um ríkisstarfsmenn. Aðgerðir ákæruvalds, sem fela í sér tilteknar þvingunarráðstafanir, geta jafnframt leitt til bótaskyldu gagnvart þeim, sem fyrir þeim verður, eftir ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 eða almennum reglum skaðabótaréttar. Sú aðstaða er ekki fyrir hendi gagnvart þeim, sem verður fyrir tjóni af völdum brotamanns. Tjónþolinn skal eiga þess kost að koma að bótakröfu í máli gegn hinum brotlega, en að öðru leyti er ekki réttarsamband milli tjónþola og ákæruvalds. Er hvorki tjónþola né öðrum ætlað að hafa áhrif á einstakar ákvarðanir ríkissaksóknara í tengslum við framkvæmd ákæruvalds, en um þær nýtur ríkissaksóknari sjálfstæðis í starfi, svo sem áður er komið fram. Á það eins við um mat hans á því hvort nauðsyn sé fyrir hendi, sem réttlæti að krefjast þess að grunaður maður eða ákærður sæti þvingunarráðstöfunum. Af framanröktu leiðir að tjónþoli getur ekki haft síðar uppi bótakröfu á hendur stefnda með vísan til þess að aðgerða eða frekari aðgerða hafi verið þörf gagnvart ætluðum brotamanni heldur en þeirra, sem handhafi ákæruvalds greip til. Samkvæmt því stofnaðist enginn bótaréttur áfrýjanda á hendur stefnda á grundvelli framgöngu ákæruvaldsins í máli vegna atviksins 1. janúar 1994, sem getið er um í I. kafla að framan. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest, þar á meðal ákvæði hans um málskostnað og gjafsóknarkostnað.

Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.