545/2013

B krafðist þess að rift yrði með dómi uppgreiðslu sparisjóðsins á tilteknum skuldabréfum í eigu V hf. sem fram hefði farið með þeim hætti að uppreiknuðu verðmæti bréfanna hefði verið breytt í innlán V hf. hjá B með innborgun 21. apríl 2009 inn á bundin innlánsreikning sem stofnaður hefði verið í nafni V hf. hjá sparisjóðnum. V hf., mótmælti kröfunni og bar því m.a. við að félagið hefði ekki verið eigandi skuldabréfanna heldur einungis haft milligöngu um viðskiptin á grundvelli starfsleyfis sem verðbréfafyrirtæki og til verðbréfamiðlunar. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði m.a. að V hf. hefði greitt fyrir bréfin af eigin fé allnokkru áður en félaginu hefði borist greiðsla fyrir innlausn þeirra frá B. Yrði að líta til þess að sá munur sem hefði verið á því verði sem B innleysti bréfin á og því sem V hf. greiddi fyrir þau hefði verið úr öllu eðlilegu samhengi við venjulega þóknun fyrir milligöngu við innlausn skuldabréfa. Taldi Hæstiréttur því að V hf. hefði komið að viðskiptunum við B sem eigandi skuldabréfanna. Því næst rakti Hæstiréttur að með því að B leysti til sín skuldabréfin hefðu réttindi og skyldur samkvæmt þeim komist á sömu hendi og hefði krafa á grundvelli þeirra þar með fallið niður. Yrði að líta svo á að B hefði greitt V hf. kröfu félagsins á hendur sér á því tímamarki, sem var tæplega tveimur mánuðum fyrir frestdag. Höfuðstól skuldar samkvæmt skuldabréfunum hefði átt að greiða í einu lagi á lokagjalddaga 15. júlí 2011 og hefði B ekki verið unnt að krefjast að fá að greiða kröfuna fyrir þann tíma. Hefði B því greitt skuld sína við V hf. fyrr en eðlilegt var í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þótt framangreindar ráðstafanir hefðu ekki leitt til þess að fé hefði gengið úr höndum B á því tímamarki hefðu þær á hinn bóginn leitt til þess að V hf. fékk forgangsrétt gagnvart hliðsettum lánardrottnum sem hann ella hefði ekki notið sem kröfuhafi samkvæmt skuldabréfi, en óumdeilt var að eigendur innstæðna hjá B hefðu fengið kröfur sínar að fullu greiddar. Þá var ekki fallist á með V hf. að greiðsla B hefði verið venjuleg eftir atvikum. Með vísan til þessa var fallist á kröfu B um riftun greiðslunnar svo og kröfu hans um endurgreiðslu að fullu, enda yrði að telja að greiðslan hefði komið V hf. að fullum notum.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. ágúst 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda, en til vara að sér verði „að hámarki“ gert að greiða stefnda 9.142.607 krónur. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins gaf Sparisjóður Hafnarfjarðar 11. apríl 2006 út skuldabréfaflokk, sem bar auðkennið SPH 06 1, samtals að fjárhæð allt að 2.500.000.000 krónur. Skuldabréfin, sem voru að fjárhæð 5.000.000 krónur hvert, voru bundin vísitölu neysluverðs og báru 5% ársvexti. Höfuðstóll bréfanna skyldi endurgreiddur í einu lagi á lokagjalddaga þeirra 15. júlí 2011, en vexti átti að greiða 15. júlí ár hvert, í fyrsta sinn á árinu 2007. Sparisjóður Hafnarfjarðar mun hafa sameinast öðrum sparisjóði í desember 2006 og fengið nafn stefnda í mars 2007.

Með 6. gr. laga nr. 125/2008 var bætt við 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki þeim nýmælum að kröfur vegna innstæðna samkvæmt lögum nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta skyldu njóta rétthæðar samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við skipti á búi fjármálafyrirtækis. Með 6. gr. laga nr. 44/2009 færðist þetta ákvæði í 102. gr. laga nr. 161/2001, þar sem mælt er svo fyrir í 3. mgr. að við slit fjármálafyrirtækis gildi reglur um rétthæð krafna á hendur þrotabúi, en þó skuli kröfur um innstæður samkvæmt lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta jafnframt teljast til krafna sem njóta rétthæðar samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991.

NBI hf., sem nú heitir Landsbankinn hf., átti skuldabréf samtals að nafnvirði 100.000.000 krónur í framangreindum skuldabréfaflokki. Áfrýjandi, sem hefur starfsleyfi sem verðbréfafyrirtæki og til verðbréfamiðlunar, kveður starfsmann þess félags hafa haft samband við starfsmann sinn í byrjun mars 2009 og óskað eftir að hann leitaði kaupanda að bréfunum. Forstöðumaður verðbréfadeildar áfrýjanda sendi forstöðumanni fjárstýringar hjá stefnda tölvubréf 26. mars 2009, þar sem í fyrsta lagi var fjallað um að nánar tilgreindir og verulegir fjármunir myndu berast stefnda næstu daga að því er virðist fyrir milligöngu áfrýjanda. Í annan stað var stefndi beðinn um að gera áfrýjanda tilboð í skuldabréf úr framangreindum flokki að nafnvirði 100.000.000 krónur miðað við að endurgjaldið yrði bundið á innlánsreikningi hjá stefnda, verðtryggðum eða óverðtryggðum. Í þriðja lagi var loks rætt í almennum orðum um aukin viðskipti áfrýjanda við stefnda, jafnvel að áfrýjandi flytti öll viðskipti sín til hans. Í tölvubréfum 7. apríl 2009 kvaðst fyrrgreindur starfsmaður stefnda ekki geta gert betra tilboð en að kaupa bréfin með 10% ávöxtunarkröfu eða fyrir 125.144.491 krónu, en endurgjaldið yrði annað hvort bundið á verðtryggðum reikningi hjá stefnda með 7,25% ársvöxtum fram að gjalddaga bréfanna eða í 24 mánuði á óverðtryggðum reikningi með nánar tilgreindum kjörum. Í tölvubréfi degi síðar kvaðst fyrrnefndur starfsmaður áfrýjanda geta gengið að þessum kjörum, væntanlega þeim verðtryggðu, en hann ætti þó eftir „að fá það niðurneglt“.

Meðal gagna málsins er svonefnd bráðabirgðakvittun frá áfrýjanda, dagsett 14. apríl 2009 og stíluð á NBI hf., þar sem fram kom að félagið hafi gert „markaðspöntun“ og selt skuldabréf í framangreindum flokki að nafnverði 100.000.000 krónur fyrir 116.057.700 krónur, þannig að greiðsla fyrir þau að frádreginni 0,1% þóknun til áfrýjanda yrði 115.941.642 krónur. Sama dag greiddi áfrýjandi þetta andvirði bréfanna til NBI hf. af sínum eigin tékkareikningi hjá Íslandsbanka hf. Þá liggur og fyrir skjal frá áfrýjanda um „markaðspöntun“, dagsett sama dag og stílað á stefnda, þar sem tilgreint var að stefndi keypti bréf úr framangreindum skuldabréfaflokki að nafnvirði 100.000.000 krónur fyrir 125.083.549 krónur og væri öll sú fjárhæð til greiðslu, en kostnaður enginn. Þessa nótu fyrir kaupunum sendi áðurnefndur starfsmaður áfrýjanda til forstöðumanns fjárstýringar stefnda síðdegis sama dag með tölvubréfi, þar sem sú síðarnefnda var jafnframt minnt á að senda áfrýjanda tilboð um heildarviðskipti hans. Þá er meðal gagna málsins kvittun, sem sýnir að stefndi lagði viku síðar, 21. apríl 2009, fyrrnefndar 125.083.549 krónur inn á innlánsreikning, sem virðist hafa verið stofnaður fyrir áfrýjanda hjá stefnda, en þetta mun hafa verið bundinn reikningur með fyrrgreindum kjörum. Áfrýjandi mun hafa framselt inneign sína á þessum innlánsreikningi hjá stefnda til nafngreinds lífeyrissjóðs, sem millifærði 125.083.549 krónur inn á tékkareikning áfrýjanda hjá Íslandsbanka 20. apríl 2009.

Fjármálaeftirlitið skipaði stefnda bráðabirgðastjórn 22. apríl 2010 með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 4. gr. laga nr. 44/2009. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júlí 2010 var stefndi tekinn til slita og honum skipuð slitastjórn. Frestdagur við slitin var 16. júní 2009, sbr. 5. mgr. 101. gr. og 4. mgr. 86. gr. laga nr. 161/2002. Að undangengnum bréfaskiptum aðila lýsti slitastjórn stefnda 11. apríl 2011 yfir riftun á þeim gerningi að áfrýjandi hafi 14. apríl 2009 „innleyst til sín skuldabréf“ úr margnefndum skuldabréfaflokki að fjárhæð 125.083.549 krónur, en andvirðið hafi verið greitt inn á bankareikning áfrýjanda. Jafnframt krafðist stefndi greiðslu á þessari fjárhæð auk vaxta. Áfrýjandi hafnaði þessu með bréfi 18. apríl 2011 og höfðaði stefndi málið 15. febrúar 2012.

II

Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti. Hann telur kröfu stefnda um riftun ranglega beint að sér, þar sem hann hafi aldrei verið eigandi áðurnefndra skuldabréfa eða kröfuhafi samkvæmt þeim, heldur hafi hann einungis haft milligöngu um umrædd viðskipti, enda sé hann fjármálafyrirtæki sem reki verðbréfamiðlun. Eins og að framan er rakið liggur fyrir í málinu bráðabirgðakvittun 14. apríl 2009 sem stíluð var á þáverandi eiganda skuldabréfanna, NBI hf. Samkvæmt henni seldi það félag skuldabréf úr margnefndum skuldabréfaflokki að nafnverði 100.000.000 krónur gegn endurgjaldi sem skyldi að frádreginni þóknun áfrýjanda nema 115.941.642 krónum, en kaupanda var þar ekki getið. Sama dag var sú fjárhæð millifærð til NBI hf. af tékkareikningi áfrýjanda hjá Íslandsbanka hf. Viku síðar lagði stefndi innlausnarverð bréfanna, 125.083.549 krónur, inn á bundinn innlánsreikning áfrýjanda hjá stefnda. Áfrýjandi greiddi því fyrir bréfin af eigin fé allnokkru áður en honum barst greiðsla fyrir innlausn þeirra frá stefnda. Þá verður til þess að líta að munur á því verði sem stefndi innleysti bréfin á og því sem áfrýjandi greiddi fyrir þau nam 9.141.907 krónum eða 7,9% af staðgreiðsluverði þeirra til seljanda. Sú fjárhæð er úr öllu eðlilegu samhengi við venjulega þóknun fyrir milligöngu við innlausn skuldabréfa, en samkvæmt gjaldskrá stefnda sýnist þóknun fyrir milligöngu um viðskipti af þessu tagi vera 0,6% af fjárhæð þeirra. Að þessu virtu verður að líta svo á að sannað sé að áfrýjandi hafi komið að viðskiptum við stefnda sem eigandi skuldabréfanna. Sýknukröfu áfrýjanda vegna aðildarskorts er því hafnað.

Stefndi reisir kröfu sína um riftun einkum á 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt því ákvæði má krefjast riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri eða fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem skerti greiðslugetu þrotamanns verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Með því að stefndi leysti til sín skuldabréfin komust réttindi og skyldur samkvæmt þeim á sömu hendi. Féll krafa samkvæmt þeim þar með niður samkvæmt meginreglu fjármunaréttar. Breytir engu í þeim efnum þótt stefndi hefði getað stofnað á nýjan leik til skuldar með því að selja bréfin öðrum. Að lögum verður því að líta svo á að stefndi hafi greitt áfrýjanda kröfu hans á hendur sér 21. apríl 2009, sbr. dóma Hæstaréttar 16. apríl 2010 í málum nr. 162/2010 og 163/2010. Eins og að framan er rakið var frestdagur við slit stefnda 16. júní 2009 og var greiðslan því innt af hendi tæplega tveimur mánuðum fyrir þann dag. Höfuðstól skuldar samkvæmt skuldabréfunum átti að greiða í einu lagi á lokagjalddaga þeirra 15. júlí 2011 og var stefnda þar ekki veittur réttur til að krefjast að fá að greiða þau fyrir þann tíma. Að þessu virtu greiddi stefndi skuld sína við áfrýjanda fyrr en eðlilegt var í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Með 6. gr. laga nr. 125/2008 var sem áður segir gerð sú breyting á lögum nr. 161/2002 að kröfum vegna innstæðna hjá fjármálafyrirtæki var veittur forgangur samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 í réttindaröð við slit þess, sbr. nú 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002. Ráðstafanir málsaðila í apríl 2009 leiddu að sönnu ekki til þess að fé gengi úr höndum stefnda að svo komnu máli, en þær leiddu á hinn bóginn til þess að áfrýjandi fékk forgangsrétt gagnvart hliðsettum lánardrottnum sem hann ella hefði ekki notið sem kröfuhafi samkvæmt skuldabréfi og er óumdeilt að eigendur innstæðna hjá stefnda hafi fengið kröfur sínar að fullu greiddar. Áfrýjandi heldur því fram að framangreind greiðsla hafi verið venjuleg eftir atvikum og þurfi hann því ekki að þola riftun samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Fyrir því að svo sé hefur hann sönnunarbyrði. Ráðstafanir þær sem hér um ræðir voru gerðar á vormánuðum 2009, um hálfu ári eftir fall þriggja stærstu viðskiptabanka landsins og um mánuði eftir að stærsti sparisjóðurinn hér á landi var tekinn til slita. Þótt nýlega hafi þá verið gripið til opinberra aðgerða til stuðnings sparisjóðunum sem eftir stóðu var ljóst að til beggja vona gat brugðið með gjaldfærni þeirra. Í ljósi þess sem að framan er rakið um aðdraganda viðskipta aðilanna hefur áfrýjanda ekki tekist sönnun um að við þessar aðstæður geti það hafa virst venjulegt eftir atvikum að breyta stórfelldri ógjaldfallinni skuld í innlán sem bundið var til umsamins gjalddaga skuldabréfanna. Að öllu framangreindu virtu er fullnægt skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu sem fólst í kaupum stefnda á skuldabréfunum.

Stefndi krefst staðfestingar á því ákvæði hins áfrýjaða dóms að áfrýjanda beri að greiða sér 125.083.549 krónur með dráttarvöxtum frá 11. maí 2011 til greiðsludags. Samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 skal sá sem hefur hag af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotabúsins hefur komið honum að notum. Að framan er rakið að líta verður svo á að áfrýjandi hafi verið eigandi skuldabréfanna þegar stefndi innleysti þau og greiddi með því að leggja andvirðið inn á innlánsreikning áfrýjanda. Að því gættu eru engin rök til annars en að telja að sú greiðsla hafi komið áfrýjanda að fullum notum. Liggur raunar fyrir samkvæmt gögnum málsins að hann framseldi inneign sína á hinum bundna reikningi eftir að hafa fengið 20. apríl 2009 millifært inn á reikning sinn hjá Íslandsbanka hf. jafnháa fjárhæð og inneigninni nam. Að þessu gættu og með því að áfrýjandi hefur ekki með haldbærum rökum sýnt fram á að hér standi svo sérstaklega á að skilyrði séu til að beita undantekningarákvæði 145. gr. laga nr. 21/1991 verður varakröfu hans hafnað. Samkvæmt öllu framansögðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Virðing hf., greiði stefnda, Byr sparisjóði, 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.