15/2017

A höfðaði mál gegn B, C og D og krafðist þess aðallega að sér yrði falin forsjá barnsins E og að ógilt yrði annars vegar ákvörðun B um varanlega vistun barnsins og hins vegar fóstursamningur B við C og D, en með honum var barninu ráðstafað í fóstur til þeirra síðarnefndu til 18 ára aldurs að beiðni móður barnsins. Til vara krafðist A þess að ógilt yrði ákvörðun B um umgengni hans við barnið og að með dómi yrði kveðið á um umgengnisrétt hans. Í úrskurði héraðsdóms var aðalkröfum A vísað frá dómi á grundvelli vanreifunar þar sem A hefði hvorki gert grein fyrir því hvernig hagsmunum stúlkunnar væri best borgið með breytingum á högum hennar né hver forsjárhæfni hans væri. Þá hefði A ekki lögvarða hagsmuni af ógildingu fyrrgreindrar ákvörðunar. Varakröfum A var einnig vísað frá héraðsdómi á þeim grundvelli að ekki væri á valdi dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar A við E. Í dómi Hæstaréttar kom fram að 2. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 um endurskoðun ráðstafana um vistun barns utan heimilis samkvæmt 25. gr. laganna tæki eftir orðanna hljóðan einungis til þess foreldris sem samþykkt hefði ráðstöfun. Þar sem slík takmörkun á rétti A til að fá með sama hætti og móðir barnsins endurskoðaða ákvörðun um vistun þess samrýmdist ekki 1. mgr. 65. gr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, svo og réttar A sem foreldis E eftir barnalögum nr. 76/2003, gæti hún ekki staðið í vegi fyrir því að A fengi efnisúrlausn dómstóla um aðalkröfur sínar. Þá kom fram að þótt það væri ekki á valdi dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar ættu þeir úrskurðarvald um hvort barnaverndarnefnd hefði byggt ákvörðun sína á lögmætum grunni. Ógildingarkröfu A þar um yrði þannig ekki heldur vísað frá dómi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að öðru leyti en því að staðfest var ákvæði hins kærða úrskurðar um frávísun kröfu A um að kveðið yrði á um inntak umgengnisréttarins með dómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf B-kvk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. janúar 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 19. desember 2016, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn barnaverndarnefnd B krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Varnaraðilarnir C og D krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði eignaðist F stúlku 21. janúar 2013 og lýsti hún sóknaraðila föður barnsins. Sóknaraðili mun í kjölfarið hafa óskað eftir því að faðerni barnsins yrði staðreynt með mannerfðafræðilegri rannsókn og eftir að niðurstaða hennar lá fyrir skrifaði hann undir yfirlýsingu hjá sýslumanni 19. mars 2013 þar sem hann lýsti sig föður barnsins. Þar sem sóknaraðili var hvorki í hjúskap né skráðri sambúð með móður barnsins við fæðingu þess fór móðirin ein með forsjána, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnalaga nr. 76/2003.

Á grundvelli tilkynninga um aðbúnað barnsins 13. og 14. febrúar 2013 hófust afskipti varnaraðilans barnaverndarnefndar B af málefnum þess og á fundi nefndarinnar 27. sama mánaðar kvað móðirin sig ekki vera tilbúna í foreldrahlutverkið og sagði að hún næði engum tengslum við dóttur sína. Undirritaði hún í kjölfarið yfirlýsingu 13. mars 2013, á grundvelli 25. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, um að hún samþykkti að varnaraðili kæmi barninu í varanlegt fóstur til 18 ára aldurs. Með annarri yfirlýsingu 21. sama mánaðar fól hún varnaraðila barnaverndarnefnd B forsjá barnsins og óskaði eftir því að barnið yrði í fóstri hjá varnaraðilum C og D til 18 ára aldurs. Mun barninu hafa verið ráðstafað í fóstur til þeirra til bráðabirgða 22. mars 2013 og í varanlegt fóstur til 18 ára aldurs með samningi 2. júlí 2013. Í síðargreinda samningnum var þó tekið fram að varnaraðilinn barnaverndarnefnd B færi eftir sem áður með forsjá barnsins.

Óumdeilt er að sóknaraðili lýsti sig andvígan því að barninu yrði ráðstafað í fóstur og á fundi hjá varnaraðilanum barnaverndarnefnd B 18. mars 2013 kvaðst hann vilja taka barnið að sér með aðstoð móður sinnar. Með tölvubréfi 20. sama mánaðar var honum tilkynnt að eftir fund nefndarinnar þann morgun hefði hún komist að þeirri niðurstöðu að það samræmdist best hagsmunum barnsins að fela varnaraðilunum C-x-x D umsjá barnsins og að aðstæður þeirra væru að öllu leyti mun betri en sóknaraðila. Hann mun í kjölfarið hafa óskað eftir umgengni við barnið og með úrskurði varnaraðilans barnaverndarnefndar B 4. september 2013, sem staðfestur var með úrskurði kærunefndar barnaverndarmála 8. janúar 2014, var umgengni sóknaraðila ákveðin þrisvar sinnum á ári í tvær klukkustundir í senn.

II

Aðalkrafa sóknaraðila lýtur að því að honum verði með dómi falin forsjá barnsins og að ógilt verði annars vegar ákvörðun varnaraðilans barnaverndarnefndar B um varanlega vistun barnsins og hins vegar fóstursamningurinn við varnaraðilana C og D. Byggir sóknaraðili meðal annars á því að hann geti á grundvelli 70. gr. stjórnarskrárinnar og 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 fengið úrlausn um rétt sinn til að fara með forsjá barns síns án tillits til þess hver fari með forsjá þess. Telur hann barninu fyrir bestu að alast upp hjá fjölskyldu sinni og að hann sé hæfur til þess að fara með forsjána.

Kröfur varnaraðila eru meðal annars reistar á því að sóknaraðili hafi ekki gert grein fyrir forsjárhæfni sinni og því sé málið vanreifað, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Þá sé enginn lagagrundvöllur fyrir kröfu sóknaraðila um forsjá barnsins, auk þess sem hann hafi ekki gert grein fyrir því á hvaða forsendum hann geti gert þær ógildingarkröfur sem hann hafi uppi í málinu. Varnaraðilarnir C og D byggja enn fremur á því að sóknaraðili hafi hvorki gert grein fyrir því hvernig þau geti átt aðild að málinu né hvaða kröfum þeim sé ætlað að verða við.

III

Eins og áður greinir var ákvörðun um varanlega vistun barns sóknaraðila reist á 25. gr. barnaverndarlaga. Þar segir í 1. mgr. að barnaverndarnefnd geti, eftir því sem nánar er ákveðið í áætlun samkvæmt 23. gr. laganna, með samþykki foreldra tekið við forsjá eða umsjá barns og ráðstafað barni í fóstur, sbr. a. lið 1. mgr., eða tekið við forsjá eða umsjá barns og vistað barn utan heimilis á heimili eða stofnun eða leitað nánar tilgreindra annarra úrræða til umönnunar, rannsóknar, meðferðar eða stuðnings. Í 2. mgr. 25. gr. segir síðan að fóstur eða vistun samkvæmt 1. mgr. skuli eigi standa lengur en þörf krefur og að ráðstafanir skuli að jafnaði vera tímabundnar og sæta reglulegri endurskoðun eftir því sem nánar sé kveðið á um í fóstur- eða vistunarsamningi.

Um réttarstöðu foreldris sem ekki fer með forsjá barns er fjallað í 67. gr. a. laganna, en þar segir í 1. mgr. að barnaverndarnefnd skuli kanna grundvöll þess að ráðstafa barni til þess foreldris sem ekki fer með forsjá þess þegar forsjárforeldri afsalar sér umsjá eða forsjá samkvæmt 25. gr. laganna. Kemur einnig fram í 4. mgr. ákvæðisins að áður en barni er ráðstafað í fóstur skuli barnaverndarnefnd ávallt leita umsagnar þess foreldris sem ekki fer með forsjá barns.

Í 34. gr. barnaverndarlaga er síðan fjallað um endurskoðun ráðstafana samkvæmt 25. gr. laganna. Þar segir í 2. mgr. að hafi foreldri veitt samþykki fyrir úrræði samkvæmt 25. gr. laganna sem ætlað er að standa þar til barn verður lögráða eða hafi foreldri verið svipt forsjá samkvæmt 29. gr. þeirra geti foreldri gert kröfu á hendur barnaverndarnefnd, foreldri sem fer með forsjá samkvæmt 67. gr. a eða 67. gr. b og fósturforeldrum, ef það á við, fyrir dómi um að samningi verði hnekkt eða dómi um sviptingu breytt og að foreldri verði falin forsjá eða umsjá barns að nýju. Í athugasemdum með frumvarpi að lögunum sagði að ákvæðið ætti við þegar foreldri vilji draga til baka samþykki sitt fyrir ráðstöfunum samkvæmt 25. gr. laganna sem hefur verið ætlað að vara þar til barn verður lögráða og þegar foreldrar vilji fá breytt eldri dómi um sviptingu forsjár.

IV

Í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er mælt fyrir um þá grundvallarreglu að öllum beri réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstól. Það sama leiðir af 1. mgr. 6. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í þessum ákvæðum felst sjálfstæð regla um að menn skuli almennt eiga rétt á að bera mál sín undir dómstóla og verður að skýra ákvæði í almennum lögum sem takmarka þennan rétt með hliðsjón af því, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands 2. júní 2015 í máli nr. 340/2015. Þá segir í 65. gr. stjórnarskrárinnar að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda. Í lögskýringargögnum kom fram að í jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar væru ekki fólgin ákveðin efnisréttindi, heldur fælist mikilvægi hennar fyrst og fremst í því að henni væri ætlað að vera almenn leiðbeiningarregla um bann við mismunun, sem bæri ávallt að hafa að leiðarljósi, ekki einvörðungu við setningu laga, heldur og við skýringu þeirra.

Af framangreindu verður ráðið að 2. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga tekur eftir orðanna hljóðan aðeins til þess foreldris sem samþykkt hefur ráðstöfun eftir 25. gr. laganna. Felur ákvæðið, skýrt með þeim hætti, í sér tálmun þess að sóknaraðili geti leitað dóms um það hvort endurskoða beri ákvarðanir í tengslum við barn hans. Í ljósi framangreindra ákvæða stjórnarskrárinnar, réttar sóknaraðila sem foreldris barnsins, sbr. meðal annars 1. mgr. 28. gr. barnalaga og 1. mgr. 7. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sbr. lög nr. 19/2013 um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, verður ekki séð að málefnaleg rök standi til þeirrar mismununar foreldra sem gert er ráð fyrir í síðastgreinda ákvæðinu. Er í því sambandi meðal annars til þess að líta að varnaraðilanum barnaverndarnefnd B bar eftir 67. gr. a barnaverndarlaga að leita eftir afstöðu sóknaraðila til vistunar barnsins og lýsti hann þeirri ósk sinni að hann fengi forsjá þess í sínar hendur. Verður ekki séð að það samrýmist framangreindum ákvæðum stjórnarskrárinnar að girða fyrir að sóknaraðili, sem kom samkvæmt þessu að ákvörðun um vistun barnsins samkvæmt 25. gr. barnaverndarlaga, geti með sama hætti og móðir barnsins leitað endurskoðunar á þeirri ákvörðun.

Að virtu öllu framanrituðu verður fallist á það með sóknaraðila að löggjöf geti ekki við þessar aðstæður takmarkað rétt manns til að fá úrlausn dómstóla um málefni er varða hagsmuni hans, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Með vísan til þessa verður því ekki talið að þær takmarkanir á aðild máls, sem kveðið er á um í 25. gr. barnaverndarlaga, geti staðið í vegi fyrir því að sóknaraðili fái efnisúrlausn dómstóla um fyrrgreindar kröfur sínar.

V

Aðalkrafa sóknaraðila samkvæmt héraðsdómsstefnu lýtur sem fyrr segir að því að honum verði falin forsjá barnsins og að ógilt verði annars vegar ákvörðun varnaraðilans barnaverndarnefndar B um að ráðstafa barni sóknaraðila í varanlegt fóstur og hins vegar fóstursamningurinn við varnaraðilana C og D. Í stefnu er greint frá atvikum máls svo og þeim málsástæðum sem sóknaraðili byggir fyrrgreindar kröfur sínar á og fer ekki á milli mála hvert sakarefnið er. Þá verður ekki framhjá því litið að sóknaraðili mun eiga þess kost undir rekstri málsins í héraði að afla sönnunargagna og eftir atvikum flytja fram nýjar málsástæður telji hann þörf á því til frekari skýringar málatilbúnaði sínum, sbr. 1. mgr. 57. gr. barnaverndarlaga, auk þess sem dómari mun geta lagt fyrir aðila að afla nánar tilgreindra gagna, sbr. 2. mgr. 56. gr. laganna. Verður málinu því ekki vísað frá vegna vanreifunar.

Fyrri varakrafa sóknaraðila lýtur að því að úrskurður varnaraðilans barnaverndarnefndar B um umgengni sóknaraðila við barnið verði felldur úr gildi. Um þá kröfu er til þess að líta að sóknaraðili á rétt til umgengni við barnið nema hún sé bersýnilega andstæð hagsmunum og þörfum þess og ósamrýmanleg þeim markmiðum sem stefnt er að með ráðstöfun barnsins í fóstur, sbr. 2. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga. Þótt dómstólar kveði ekki á um inntak umgengnisréttar eiga þeir úrskurðarvald um hvort barnaverndarnefnd hafi byggt ákvörðun sína á lögmætum grunni. Verður fyrri varakröfu sóknaraðila samkvæmt þessu því ekki vísað frá dómi. Með síðari varakröfu sinni leitar sóknaraðili hins vegar eftir því að með dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttar hans við barnið. Samkvæmt 4. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga kemur í hlut barnaverndarnefndar og við málskot kærunefndar barnaverndarmála að úrskurða um ágreining varðandi umgengni við barn sem ráðstafað hefur verið í fóstur. Verður því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun þeirrar kröfu. Að öðru leyti verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

Málskostnaður og ákvörðun gjafsóknarkostnaðar í héraði bíður efnisdóms.

Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi kröfu sóknaraðila, A, um að með dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttar sóknaraðila við barnið E. Lagt er fyrir héraðsdóm að taka málið að öðru leyti til efnismeðferðar.

Varnaraðilar, Barnaverndarnefnd B, C og D, greiði sóknaraðila óskipt 400.000 krónur í kærumálskostnað.