37/2020

V krafðist þess að viðurkenndur yrði forkaupsréttur hans að helmingi jarðarinnar R og að dánarbúi J yrði gert skylt að selja og afsala til hans eignarhlutnum. V byggði á því að forkaupsréttur hans hefði orðið virkur við sölu á eignarhlutnum með kaupsamningi J og JJ ehf. Fyrir lá að J og JJ ehf. féllu frá samningnum eftir að V hafði beint yfirlýsingu um forkaupsrétt að J og í kjölfarið hefði J ráðstafað eignarhlutnum til Á o.fl. með yfirlýsingu um fyrirframgreiddan arf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við þessar aðstæður hefði JJ ehf. enga hagsmuni af úrslitum málsins og væri því ekki nauðsyn á aðild þess svo V gæti fengið úrlausn dómstóla um kröfur sínar. Var hinn kærði dómur felldur úr gildi og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf, Á-kvk-nf Ó-kvk-nf, B-kvk-nf T-kvk-nf, I-kvk-nf E-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. nóvember 2020, en kærumálsgögn bárust réttinum 20. sama mánaðar. Kærður er dómur Landsréttar 30. október 2020, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá Landsrétti. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til a-liðar 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði dómur verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast þess að „kæru sóknaraðila verði vísað frá ... Hæstarétti Íslands og dómur í Landsréttarmálinu nr. 444/2019 verði staðfestur.“ Þá krefjast varnaraðilar kærumálskostnaðar.

Eftir að málið var kært til Hæstaréttar andaðist J-kk-nf S-kk-nf E-kk-nf og hefur dánarbú hans tekið við aðild að málinu.

I

Í efnisþætti málsins greinir aðila á um hvort sóknaraðili eigi forkaupsrétt að helmingi jarðarinnar Reykja í Skagafirði á grundvelli leigusamnings 30. mars 2011 og hvort sá réttur hafi orðið virkur við sölu á eignarhlutanum með kaupsamningi J-kk-ef S-kk-ef E-kk-ef og einkahlutafélagsins Jóhönnu og Jónssona 2. desember 2017. Sóknaraðili krefst viðurkenningar forkaupsréttar og að dánarbúi J-kk-ef S-kk-ef verði gert skylt að selja og afsala til hans eignarhlutnum. Enn fremur krefst hann ógildingar á yfirlýsingu 26. janúar 2018 um fyrirframgreiddan arf. Héraðsdómur vísaði frá dómi kröfu sóknaraðila á hendur félaginu en sýknaði aðra varnaraðila af öðrum kröfum. Með áfrýjun til Landsréttar krafðist sóknaraðili þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur yrði ómerktur og að málinu yrði vísað heim í hérað að nýju til löglegrar meðferðar. Til vara gerði hann sömu kröfur og fyrir héraðsdómi sem að framan greinir. Með hinum kærða dómi var málinu vísað frá Landsrétti. Er sú úrlausn til endurskoðunar hér fyrir dómi.

II

Sóknaraðili og J-kk-nf S-kk-nf gerðu leigusamning 30. mars 2011 um helming jarðarinnar Reykja á Reykjaströnd í Skagafirði og bátinn Nýja Víking SK-95. Lauk leiguumráðum sóknaraðila 1. janúar 2016. Í leigusamningnum var kveðið á um forkaupsrétt sóknaraðila að hinu leigða hygðist ,,leigusali selja hið leigða, bæði á leigutímanum og að honum loknum“. Samningur um sölu J-kk-ef S-kk-ef á helmingi jarðarinnar 2. desember 2017 til J-kvk-ef og Jónssona ehf. var afhentur til þinglýsingar 8. desember 2017. Samhliða var gerður kaupsamningur ,,til viðbótar þinglýstum samningnum“. Þar kom fram að til viðbótar kaupverði í hinum þinglýsta samningi skyldi kaupandi greiða seljanda 10.000.000 króna á næstu sjö árum.

Með bréfi 22. desember 2017 beindi sóknaraðili yfirlýsingu um nýtingu forkaupsréttar til J-kk-ef S-kk-ef. Í kjölfarið felldu aðilar niður fyrrgreindan kaupsamning og var hann afturkallaður úr þinglýsingu 8. janúar 2018. Með yfirlýsingu 26. janúar 2018 um fyrirframgreiddan arf var helmingi jarðarinnar ráðstafað til varnaraðilanna S-kk-ef A-kk-ef, B-kk-ef S-kk-ef, Á-kvk-ef B-kvk-ef, B-kk-ef Þ-kk-ef og J-kk-ef K-kk-ef.

III

Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðilum og Jóhönnu og Jónssonum ehf. með fyrrgreindum kröfum. Með dómi héraðsdóms var viðurkenningarkröfu sóknaraðila á hendur Jóhönnu og Jónssonum ehf. vísað frá dómi. Í dómi Landsréttar kom fram að þar sem frávísun á hendur félaginu hefði ekki verið borin undir réttinn eftir reglum XXIV. kafla laga nr. 91/1991, sbr. c-lið 2. mgr. 143. gr. og 1. mgr. 144. gr. laganna, gæti frávísunarákvæði héraðsdóms ekki sætt endurskoðun Landsréttar. Því væri sá annmarki á málatilbúnaði sóknaraðila fyrir Landsrétti að Jóhanna og Jónssynir ehf. ætti ekki aðild að málinu, en óhjákvæmilegt væri að málsókn um forkaupsrétt væri beint að báðum aðilum fyrrgreinds kaupsamnings 2. desember 2017. Af þeim sökum var málinu í heild vísað frá Landsrétti án kröfu enda byggðu aðrar efniskröfur sóknaraðila á kröfu um viðurkenningu forkaupsréttarins.

IV

Sóknaraðili skaut málinu upphaflega til Landsréttar 16. apríl 2019. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu 22. maí 2019 og var málinu áfrýjað öðru sinni 18. júní sama ár samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991.

Varnaraðilar hafa krafist þess fyrir Hæstarétti að ,,kæru sóknaraðila verði vísað frá“ réttinum og að ,,dómur í Landsréttarmálinu nr. 444/2019 verði staðfestur“. Varnaraðilar hafa engin haldbær rök fært fram fyrir frávísunarkröfu sinni og verður henni hafnað.

Eins og fram kemur í hinum kærða dómi kærði sóknaraðili ekki frávísunarþátt héraðsdóms til Landsréttar og sætti sá hluti dómsins því ekki endurskoðun réttarins. Af því leiðir að Jóhanna og Jónssynir ehf. átti ekki aðild að málinu fyrir Landsrétti.

Í hinum kærða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að óhjákvæmilegt væri að málsókn um viðurkenningu forkaupsréttar væri beint að báðum aðilum kaupsamningsins 2. desember 2017, meðal annars með hliðsjón af dómum Hæstaréttar 6. júní 2008 í máli nr. 291/2008 og 16. júní 2010 í máli nr. 318/2010. Var málinu því vísað frá Landsrétti án kröfu.

Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 291/2008 kemur fram að vilji forkaupsréttarhafi sem telur að réttur sinn hafi ekki verið virtur við sölu til þriðja manns höfða mál til að neyta forkaupsréttar síns, verði hann að beina þeirri málsókn að aðilum þess samnings sem hann telur að hafi gert forkaupsréttinn virkan. Kröfugerð forkaupsréttarhafa verði þá tvíþætt. Verði fyrri þætti kröfunnar beint bæði að seljendum eða framseljendum og kaupendum eða viðtakendum samkvæmt viðkomandi samningi. Geti það gerst með þeim hætti að leitað sé viðurkenningar forkaupsréttar þess sem málið höfðar í tilefni af umræddri sölu en einnig hafi verið látið óátalið að hann sé látinn beinast að því að samningsaðilum verði gert að þola ógildi samningsins. Síðari þáttur kröfugerðarinnar snúi svo að seljandanum eða framseljandanum einum og gangi efnislega út á að hann selji eða afsali umræddri eign til forkaupsréttarhafans gegn nánar tilgreindu endurgjaldi.

Frá þessu eru þó undantekningar, til að mynda ef kaupsamningur hefur fallið niður milli seljanda og upphaflegs kaupanda, sbr. dóm Hæstaréttar 19. nóvember 1998 í máli nr. 107/1998 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár, bls. 3771. Í máli þessu er óumdeilt að þeir aðilar sem gerðu með sér kaupsamninginn 2. desember 2017 féllu sín á milli frá honum eftir að sóknaraðili hafði beint yfirlýsingu um forkaupsrétt að seljanda 22. sama mánaðar. Var kaupsamningurinn jafnframt afturkallaður úr þinglýsingu 8. janúar 2018 með sameiginlegri beiðni seljanda og kaupanda. Eftir þetta ráðstafaði seljandi helmingi jarðarinnar með yfirlýsingu 26. janúar 2018 um fyrirframgreiddan arf. Við þessar aðstæður hefur kaupandi samkvæmt samningnum 2. desember 2017, Jóhanna og Jónssynir ehf., því enga hagsmuni af úrslitum málsins. Samkvæmt framansögðu er því ekki fallist á það með Landsrétti að nauðsyn hafi verið á aðild félagsins svo sóknaraðili gæti fengið úrlausn dómstóla um kröfur sínar. Hinn kærði dómur verður því felldur úr gildi og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar þar og dómsálagningar að nýju.

Rétt er að aðilar beri hver sinn kostnað af kærumáli þessu.

Dómsorð:

Hinn kærði dómur er felldur úr gildi og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Kærumálskostnaður fellur niður.