339/2006

K var skipaður sóknarprestur í Saurbæjarprestakalli 14. mars 1996 og varð þar með umráðamaður prestssetursjarðarinnar S. P gerði samning við K um afnot hans og umráð yfir jörðinni 31. janúar 2001. L fékk í ágúst 2004 heimildir yfirvalda til að leggja háspennulínu um svæði, sem náði meðal annars til lands S, svo og til að flytja þar til aðra línu, sem lá þegar um landið. Samningar tókust ekki milli L og P um bætur vegna þessa og leitaði L til matsnefndar eignarnámsbóta sem komst að þeirri niðurstöðu að L bæri að greiða P 9.343.000 krónur í eignarnámsbætur. K taldi sig eiga rétt á að fá þessa fjárhæð greidda vegna umráða hans yfir jörðinni og höfðaði því mál á hendur P til heimtu skaðabóta sem þessu svara. Tekið var fram að bæturnar, sem P fékk greiddar, hefðu verið ákveðnar vegna varanlegrar skerðingar á réttindum yfir landi jarðarinnar S, en að engu leyti vegna jarðrasks eða átroðnings sem kunni að hafa leitt af framkvæmdum við lagningu háspennulína þar. Ekki var talið að K hefði fært fram nein haldbær rök, hvorki á grundvelli laga né samnings aðila frá 31. janúar 2001, sem leitt gætu til þess að hann ætti sem leigutaki að jörðinni tilkall til þessara eignarnámsbóta með öllu eða að hluta. Var P því sýknaður af kröfu K.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. júní 2006. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 9.343.000 krónur en til vara aðra lægri fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. september 2005 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Samkvæmt gögnum málsins var áfrýjandi skipaður 14. mars 1996 sóknarprestur í Saurbæjarprestakalli í Borgarfjarðarprófastsdæmi frá 1. júní sama ár að telja. Með þessu varð áfrýjandi umráðamaður prestssetursjarðarinnar Saurbæjar í Hvalfjarðarstrandarhreppi, sem samkvæmt framlögðu þinglýsingarvottorði er eign fjársýslu ríkisins, en af ákvæði 2. mgr. 2. gr. laga nr. 137/1993 um prestssetur leiðir að stefndi fer með fyrirsvar vegna jarðarinnar og hefur með hendi yfirstjórn hennar. Áfrýjandi kveðst hafa tekið við ábúð jarðarinnar á fardögum 1996, en samning um afnot hans og umráð yfir henni, svokallað haldsbréf, gerði stefndi við hann 31. janúar 2001. Landsvirkjun fékk í ágúst 2004 heimildir yfirvalda til að leggja háspennulínu um svæði, sem náði meðal annars til lands Saurbæjar, svo og til að flytja þar til aðra línu, sem lá þegar um landið. Samningar tókust ekki milli Landsvirkjunar og stefnda um bætur vegna þessa og leitaði því sá fyrrnefndi 20. desember 2004 úrlausnar matsnefndar eignarnámsbóta. Í úrskurði hennar 27. maí 2005 voru stefnda ákveðnar bætur úr hendi Landsnets hf., sem þá hafði tekið við réttindum og skyldum Landsvirkjunar vegna byggingar og reksturs þessara háspennulína. Fyrir rúmlega 2 hektara af landi jarðarinnar, sem fóru undir möstur, voru bætur metnar 852.000 krónur, en undir vegaslóða var tekið lítillega meira land, sem metið var á 995.000 krónur. Með því að svokallað byggingarbann var lagt á alls 36,8 hektara lands, sem var innan tiltekinnar fjarlægðar frá háspennulínunum, töldust takmarkanir hafa verið settar á afnot þess, auk þess sem eins fór af öðrum sökum um spildu, sem var 7 hektarar að stærð. Bætur vegna þessa voru ákveðnar samtals 13.386.000 krónur. Vegna þessara framkvæmda lögðust á hinn bóginn aftur til jarðarinnar rúmlega 19 hektarar lands, sem eldri háspennulína hafði legið um, og komu til frádráttar framangreindum bótum 5.890.000 krónur af þeim sökum. Niðurstaða matsnefndarinnar varð því sú að Landsneti hf. bæri að greiða stefnda 9.343.000 krónur í eignarnámsbætur. Fyrir liggur í málinu að þessar bætur voru inntar af hendi. Áfrýjandi telur sig eiga rétt á að fá þessa fjárhæð greidda vegna þeirra umráða, sem hann nýtur yfir jörðinni. Hann höfðaði því mál þetta á hendur stefnda 14. nóvember 2005 til heimtu skaðabóta, sem þessu svara.

Í fyrrnefndum samningi aðilanna frá 31. janúar 2001 segir í 2. lið að áfrýjandi hafi öll lögmæt og eðlileg umráð og afnot jarðarinnar uns hann lætur af embætti. Í 3. lið er mælt fyrir um að hann geti ekki ráðstafað prestssetrinu eða réttindum, sem því tengjast, þannig að bindandi sé fyrir stefnda lengur en hann gegni embætti sínu, nema til komi samþykki stefnda. Áfrýjandi megi heldur ekki án slíks samþykkis gera löggerninga, sem feli í sér óeðlilega ráðstöfun prestssetursins miðað við hefðbundin afnot þess. Samkvæmt 4. lið samningsins geri stefndi alla löggerninga eða ráðstafanir, sem feli í sér varanlega skerðingu eða breytingu á prestssetrinu, svo og löggerninga vegna réttinda, sem undanskilin séu umráða- og afnotarétti áfrýjanda. Í 17. lið er síðan vísað til þess að um réttindi og skyldur aðilanna fari að öðru leyti en mælt er fyrir í samningnum eftir ákvæðum laga og starfsreglna stefnda. Í lögum nr. 137/1993 eru ekki sérreglur um umráð eða afnot sóknarprests af prestssetri, en í 5. gr. þeirra er vísað til þess að um réttarsamband hans og stefnda fari eftir ákvæðum húsaleigulaga og ábúðarlaga eftir því, sem við geti átt. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, sem voru í gildi þegar aðilarnir gerðu áðurgreindan samning 31. janúar 2001, sbr. nú 1. mgr. 11. gr. laga nr. 80/2004 um sama efni, átti leiguliði rétt á bótum fyrir jarðrask og átroðning, sem leiddi af virkjun vatns eða starfrækslu þvílíkra fyrirtækja.

Bæturnar, sem stefndi fékk greiddar samkvæmt fyrrnefndum úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta, voru ákveðnar vegna varanlegrar skerðingar á réttindum yfir landi jarðarinnar Saurbæjar, en að engu leyti vegna jarðrasks eða átroðnings, sem kann að hafa leitt af framkvæmdum við lagningu háspennulína þar. Áfrýjandi, sem hefur tímabundin umráð yfir jörðinni og afnot hennar sem ábúandi meðan hann gegnir embætti sóknarprests í Saurbæjarprestakalli, hefur að framangreindu virtu ekki fært fram nein haldbær rök, hvorki á grundvelli laga né samnings aðilanna frá 31. janúar 2001, sem leitt gætu til þeirrar niðurstöðu að hann ætti tilkall til þessara eignarnámsbóta með öllu eða að hluta. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans staðfest og áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, K-kk-nf J-kk-nf S-kk-nf, greiði stefnda, Prestssetrasjóði, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.