461/2001

H var ákærður fyrir brot gegn 233. gr. a almennra hegningarlaga fyrir að hafa með tilteknum ummælum í viðtali í helgarblaði DV opinberlega ráðist með háði, rógi og smánun á hóp ónafngreindra manna vegna þjóðernis, litarháttar og kynþáttar þeirra. Talið var að meta yrði hvort gengi framar, tjáningarfrelsi H eða réttur manna til þess að þurfa ekki að þola árásir vegna þjóðernis þeirra, litarháttar eða kynþáttar. Fallist var á að ummæli H í umræddu viðtali væru alhæfingar, sem ekki væru studdar neinum rökum, enda væru vandfundin rök fyrir yfirburðum á grundvelli kynþáttar. Þegar viðtalið væri virt í heild yrði að telja að með ummælum H væri leitast við að upphefja hvíta menn á kostnað manna af öðrum litarhætti með háði, rógi og smánun. Voru ummæli H því talin fela í sér háttsemi sem félli skýrlega að verknaðarlýsingu 233. gr. a almennra hegningarlaga. Lagaákvæðinu væri ætlað að koma í veg fyrir kynþáttamisrétti og kynþáttahatur og markmið þess væri því lögmætt. Þá þóttu þær skorður sem ákvæðið setur tjáningarfrelsi nauðsynlegar og samrýmast lýðræðishefðum. Var því niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu H staðfest með skírskotun til forsendna dómsins að öðru leyti. Ummæli H voru ekki talin léttvæg í því samhengi sem þau voru fram sett en við ákvörðun refsingar var þó var haft í huga að H hafði ekki haft frumkvæði að viðtalinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf B-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Málinu var áfrýjað 19. desember 2001 í samræmi við yfirlýsingu ákærða og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.

Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar er lög leyfa, en ella staðfestingar á refsiákvörðun héraðsdóms.

Málsatvikum er lýst í héraðsdómi og eru þau ágreiningslaus.

I.

Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti var því lýst af hálfu ákæruvalds, að af lögskýringargögnum 233. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 96/1973, mætti sjá að verknaðarlýsing ákvæðisins fælist í hugtökunum „með háði, rógi, smánun, ógnun eða á annan hátt“. Þannig væri hin refsiverða háttsemi, árásin eða atlagan, fólgin í því að hæða, rægja eða smána eins og þar nánar greinir. Af hálfu ákæruvalds var jafnframt lögð áhersla á það, að tjáningarfrelsið mætti aðeins skerða að uppfylltum þeim þremur skilyrðum, sem greind væru í 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu með síðari breytingum, að það væri gert með lögum, að markmiðið væri lögmætt og að skerðingin væri nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Ekki væri deilt um að fyrstu tvö skilyrðin væru hér uppfyllt, en deilt væri um hið þriðja. Af ákvörðunum Mannréttindanefndarinnar og Mannréttindadómstóls Evrópu mætti þó ljóst vera, að tjáningarfrelsið mætti ekki hagnýta til þess að níðast á öðrum réttindum manna og að löggjöf gegn kynþáttamisrétti væri nauðsynleg í lýðræðisríki til þess að vernda minnihlutahópa, annars væri í raun ekki um lýðræðisríki að ræða.

Ákærði leggur áherslu á að mál þetta snúist um það, hvort ummæli þau sem ákært hafi verið fyrir, séu þess eðlis að honum beri að refsa fyrir þau, þrátt fyrir ákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hann telur sig ekki með ummælunum hafa farið út fyrir þau réttindi, sem honum séu tryggð í framangreindum ákvæðum. Hann segir ástæðuna fyrir ummælum sínum meðal annars hafa verið að finna í danskri heimildarmynd um vandamál Afríku, sem sýnd hafi verið í íslenska ríkissjónvarpinu 1998 og nefnist „Heimsálfan sem svaf yfir sig“. Hann vísar til dómaframkvæmdar erlendis. Danskir dómar sýni að þar í landi þurfi ummæli manna að vera mun sterkari og meira afgerandi en þau sem hér hafi verið ákært fyrir, til þess að refsað verði, enda hafi Mannréttindadómstóllinn í Strassborg ítrekað tekið þá afstöðu í dómum sínum að skerðing á tjáningarfrelsi fyrir væg ummæli sé ekki nauðsynleg í lýðræðislegu samfélagi.

II.

Dómarar Hæstaréttar hafa skoðað á myndbandi heimildarmynd þá, sem sýnd var í íslenska ríkissjónvarpinu og ákærði kveður hafa verið tilefni ummæla sinna. Við munnlegan málflutning fyrir réttinum var sýnt með gögnum um mannfjölda á Íslandi að 31. desember 2001 hefðu íbúar hér á landi, sem fæddir væru í Afríku, verið 541.

Ákærði á rétt til skoðana sinna og að láta þær í ljós samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 73. stjórnarskrárinnar, eins og henni var breytt með 11. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, sbr. einnig 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Skorður verða ekki settar við frelsi áfrýjanda til skoðana sinna um þjóðerni, litarhátt og kynþætti manna og því aðeins samkvæmt 3. mgr. 73. greinar við frelsi hans til að tjá þær opinberlega að nauðsyn beri til í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda sé það gert með lögum og samrýmanlegt lýðræðishefðum. Andspænis tjáningarfrelsi ákærða stendur réttur manna til þess að þurfa ekki að þola árásir vegna þjóðernis þeirra, litarháttar eða kynþáttar, sem varinn er af 233. gr. a almennra hegningarlaga með síðari breytingum, sbr. 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Verður þannig að meta, eins og héraðsdómari hefur gert, hvort gangi framar, frelsi hans samkvæmt 2. mgr., sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar til að láta ummælin uppi í opinberri umræðu eða réttur þeirra sem fyrir atlögum hans verða, án þess að hafa nokkuð til þess unnið.

Fallast ber á það með héraðsdómi að ummæli ákærða í DV 17. febrúar 2001 séu alhæfingar, sem ekki séu studdar neinum rökum, enda munu vandfundin rök fyrir yfirburðum á grundvelli kynþáttar. Enda þótt ekki verði fullyrt að orðið negri sé út af fyrir sig niðrandi í íslensku máli verður, þegar dagblaðsviðtalið er lesið í heild og ummæli ákærða virt í því samhengi, að telja að með þeim sé leitast við að upphefja hvíta menn á kostnað manna af öðrum litarhætti með háði, rógi og smánun. Ummæli ákærða fela því í sér háttsemi sem fellur skýrlega að verknaðarlýsingu 233. gr. a almennra hegningarlaga. Lagaákvæðinu er ætlað að koma í veg fyrir kynþáttamisrétti og kynþáttahatur og er markmið þess því lögmætt og þær skorður sem það setur tjáningarfrelsi nauðsynlegar og samrýmast lýðræðishefðum. Verður því niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða staðfest með skírskotun til forsendna hans að öðru leyti.

Ummæli ákærða verða ekki talin léttvæg í því samhengi sem þau eru fram sett, en hafa ber í huga að hann hafði ekki frumkvæði að viðtalinu. Með vísan til þeirra atriða er í héraðsdómi greinir að öðru leyti telst refsing ákærða hæfilega ákveðin 100.000 króna sekt í ríkissjóð, sem ákærði skal greiða innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæta ella fangelsi í 20 daga.

Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, A-kk-ef C-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur.

Dómsorð:

Ákærði, H-kk-nf F-kk-nf V-kk-nf, greiði 100.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 20 daga.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, A-kk-ef C-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur.