450/2013

L og B voru sakfelldir fyrir brot gegn lögum nr. 2/1995 um hlutafélög. L með því að hafa, sem stjórnarmaður í B ehf., brotið gegn ákvæðum laganna um greiðslu hlutafjár með því að greiða E hf. minna en nafnverð fyrir 50 milljarða nýrra hluta í félaginu, en B ehf. skyldi greiða fyrir hlutina með 1 milljarði hluta í K ehf., sem metnir höfðu verið á 1 milljarð króna. Var háttsemi L talin varða við 1. mgr. 16. gr., sbr. 2. tölulið 1. mgr. 153. gr. laga nr. 2/1995. B var sakfelldur fyrir brot gegn 1. tölulið 1. mgr. 153. gr. laga nr. 2/1995 með því að hafa sent villandi tilkynningu til fyrirtækjaskrár þar sem kom fram að hækkun á hlutafé E hf., að nafnverði 50 milljarðar króna, hefði að fullu verið greidd til félagsins. Var refsing L ákveðin fangelsi í 8 mánuði, en fullnustu 5 mánaða af henni var frestað skilorðsbundið í 2 ár. Var refsing B ákveðin fangelsi í 6 mánuði, en fullnustu 3 mánaða af henni var frestað skilorðsbundið í 2 ár. Þá var B sviptur réttindum til þess að vera héraðsdómslögmaður í 1 ár.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 20. júní 2013 af hálfu ákæruvaldsins. Hann krefst þess að ákærðu verði sakfelldir fyrir þá háttsemi sem þeim er gefin að sök í ákæru, refsing ákærða L-kk-ef G-kk-ef verði þyngd og ákærða B-kk-þgf H. Ó-kk-þgf gerð refsing auk þess sem hann verði sviptur réttindum til að vera héraðsdómslögmaður.

Ákærði L-kk-nf krefst aðallega sýknu, til vara að sér verði ekki gerð refsing en að því frágengnu að refsing verði skilorðsbundin.

Ákærði B-kk-nf krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, til vara að sér verði ekki gerð refsing en að því frágengnu að ákveðin verði vægustu viðurlög sem lög frekast heimila.

I

1

Í vottorði úr fyrirtækjaskrá, sem starfar eftir ákvæðum laga nr. 17/2003 um fyrirtækjaskrá og gegnir meðal annars hlutverki hlutafélagaskrár samkvæmt lögum nr. 2/1995 um hlutafélög, var tilgangur Exista hf. sagður „vera fjármálaþjónustufyrirtæki í gegnum hluti í öðrum félögum“, meðal annars á sviði vátryggingarstarfsemi, svo og á sviði fjármála-, lána- og fjárfestingastarfsemi, þar með talið eignaleigu, og á sviði öryggisþjónustu, enn fremur að hafa með höndum kaup og sölu verðbréfa og fasteigna, þjónustu við dótturfélög og annan skyldan rekstur. Ákærði L-kk-nf var stjórnarformaður félagsins á þeim tíma er máli skiptir. Hinn 30. október 2008 var haldinn hluthafafundur í félaginu þar sem gerðar voru þrjár breytingar á samþykktum þess, meðal annars svofelld breyting á 2. mgr. 4. gr. þeirra: „Stjórn félagsins er heimilt að auka hlutafé þess um allt að 50.000.000.000 króna að nafnverði eða jafngildi þeirrar fjárhæðar í evrum, með áskrift allt að 50.000.000.000 nýrra hluta.“ Kom fram í ræðu ákærða L-kk-ef á fundinum að ekki væru uppi áform um að nýta heimild til hlutafjáraukningar eins og sakir stæðu, en stjórnin teldi mikilvægt að félagið hefði verulegt svigrúm til að styrkja eiginfjárgrunn sinn ef aðstæður kölluðu á slíkt og tækifæri gæfist. Tilkynning um niðurstöður hluthafafundarins var birt í kauphöll sama dag og hann var haldinn, jafnframt því sem fyrirtækjaskrá var tilkynnt um þær 4. nóvember 2008.

Nýi Kaupþing banki hf. sendi 3. desember 2008 bréf til hollensks félags með heitinu Bakkabraedur Holding B.V., sem ákærði L-kk-nf mun hafa verið í fyrirsvari fyrir. Var í bréfinu vísað til þess að félagið hafi 29. september 2006 sett að handveði til Kaupþings banka hf. 6.407.905.675 hluti í Exista hf. til tryggingar nánar tilgreindum skuldum, en nýi bankinn hafi tekið yfir þau kröfuréttindi ásamt tryggingunni fyrir þeim. Með því að gangverð hlutanna hafi lækkað svo að það næmi aðeins 73,6% af fjárhæð skuldanna væri kallað eftir því að félagið annað hvort greiddi þær niður eða setti frekari tryggingu fyrir þeim ekki síðar en 8. desember 2008 að viðlögðu því að bankinn gengi að handveðinu. Samkvæmt gögnum málsins var hlutafé í Exista hf. á þessum tíma samtals 14.174.767.632 krónur og náði handveðréttur Nýja Kaupþings banka hf. þannig til um 45,2% af hlutafénu.

2

Logos lögmannsþjónusta sf., sem ákærði B-kk-nf er meðal eigenda að, stofnaði 12. nóvember 2008 þrjú einkahlutafélög sem fengu heitin ELL 194, ELL 195 og ELL 196 og var hlutafé í hverju þeirra 500.000 krónur. Ákærði B-kk-nf sendi 1. desember 2008 tölvubréf til annars starfsmanns lögmannsstofunnar þar sem fram komu tilmæli um að breyta nafni eins þessara félaga í BBR ehf., en það myndi „kaupa stóran hlut í Bakkavör Group hf. á morgun eða næstu daga.“

Samkvæmt framlögum fundargerðum voru haldnir hluthafafundir í þessum félögum 3. desember 2008, þar sem heiti ELL 194 ehf. var breytt í Kvakk ehf., ELL 195 ehf. fékk nafnið BBR ehf. og ELL 196 ehf. varð Korkur vélaleiga ehf. Ákærði L-kk-nf var kjörinn stjórnarmaður í öllum félögunum og A til vara, en einnig var samþykkt á hluthafafundunum að flytja heimilisfang félaganna að Ármúla 3 í Reykjavík, þar sem Exista hf. hafði starfstöð. Samhliða þessu gerði Logos lögmannsþjónusta sf. kaupsamninga um hluti í félögunum þremur. Í einum af þessum samningum keypti Korkur ehf., sem ákærði L-kk-nf kom fram fyrir ásamt A, alla hluti í BBR ehf. af lögmannsstofunni, í öðrum keypti BBR ehf. alla hluti í Kvakki ehf. og í þeim þriðja keypti Korkur ehf. alla hluti í Korki vélaleigu ehf., en í öllum tilvikum var kaupverð hlutanna það sama og nafnverð. Samkvæmt fundargerð var haldinn annar hluthafafundur í Kvakki ehf. 3. desember 2008, þar sem ákærði L-kk-nf var einn mættur. Þar kom fram að ákveðið hafi verið að hækka hlutafé í félaginu um 1.000.000.000 krónur með útgáfu nýrra hluta að nafnverði 1 króna hver, svo og að eini hluthafinn í félaginu, BBR ehf., hafi skráð sig fyrir öllum hinum nýju hlutum og að nýja hlutaféð væri „greitt samhliða áskrift.“

Korkur vélaleiga ehf. og BBR ehf. gerðu samning 4. desember 2008 um að fyrrnefnda félagið veitti því síðarnefnda lán að fjárhæð 1.000.000.000 krónur, sem átti að endurgreiða í einu lagi ásamt 15% ársvöxtum 4. desember 2011. Ákærði L-kk-nf undirritaði samning þennan fyrir hönd beggja aðila.

3

Í gögnum málsins eru mörg tölvubréf sem gengu milli starfsmanna Exista hf. og Logos lögmannsþjónustu sf. á tímabilinu 2. til 4. desember 2008 og báru yfirskriftina: „Drög að samningi um kaup á hlutum í Kvakki ehf.“ Í orðsendingu 2. desember 2008 frá C héraðsdómslögmanni hjá Logos lögmannsþjónustu sf. til samstarfsmanna sinna D héraðsdómslögmanns og ákærða B-kk-ef, svo og tveggja lögfræðinga sem munu hafa starfað hjá Exista hf., E og F, sagði meðal annars: „Meðfylgjandi eru fyrstu drög að kaupsamningi um hluti í Kvakki ehf. Eins og við töluðum um þurfum við að skoða nánar fyrirvarann um að samningar náist við kröfuhafa um endurskipulagningu.“ Þessu svaraði E á eftirfarandi hátt að morgni 3. desember 2008: „Meðfylgjandi finnur þú drög að kaupsamningnum með fáeinum commentum frá okkur er varða framhaldið og breytingu á orðalagi.“ Í annarri orðsendingu hans síðar þann dag sagði: „Hvenær má eiga von á upplýsingum um yfirtökureglur, þ.e. verð og þess háttar? Það væri gott ef hægt væri að hraða því.... Getið þið verið okkur innan handar vegna tilkynningar á Kauphöll vegna þessara viðskipta sem þarf væntanlega að setja inn í Kauphöll í fyrramálið áður en markaðir opna þar sem stjórnarfundur verður í kvöld þar sem samþykkt verður að kaupa félagið og LG og ÁG (félag) skráir sig fyrir allri fjárhæðinni.“

Laust fyrir hádegi 3. desember 2008 sendi G, sem átti sæti í stjórn Exista hf., út boð um stjórnarfund í félaginu klukkan 19 þann dag. Sendi ákærði L-kk-nf í kjölfarið svofelldan tölvupóst til beggja forstjóra Exista hf. og F: „Mikilvægt er að senda eitthvað á eftir þessu sem fyrst þannig að menn haldi ekki að það séu að koma 50 milljarðar inn í félagið!!!!!“

Í tölvupósti skömmu síðar frá F til áðurnefndra starfsmanna Exista hf. og Logos lögmannsþjónustu sf. sagði meðal annars: „Logos - það þarf einnig að fara yfir yfirtökureglur þar sem [...] munu eignast 88% í félaginu. Þurfum asap álit á hvaða verði yfirtökuverð þeirra yrði.“ Þessu svaraði C svo þegar liðið var á dag: „D hefur verið bundinn á fundum í allan dag og hefur því ekki haft tækifæri til að skoða þessi mál. Það eru einhver hugsanleg vandkvæði varðandi lýsinguna, undanþágan er víst ekki mjög sterk. Veit að D mun skoða þetta nánar þegar hann kemur í hús. Varðandi gengi hlutanna þá er óheimilt að áskriftarverð hlutanna í Exista sé lægra en nafnvirði og því er ljóst að 0,02 gengur ekki. B-kk-nf er held ég búinn að nefna þetta við ykkar fólk. Verið er að skoða möguleika á öðrum leiðum.“ Um fimmleytið síðdegis sendi F svohljóðandi tölvubréf: „Við þurfum e-n frá Logos á símafund með okkur asap ef niðurstaðan er að leiðin sem til umræðu var gengur ekki. Stjórnarfundur er eftir 2 klst.“ Þessu svaraði C um hæl: „B-kk-nf verður í sambandi eftir örfáar mínútur.“ Laust fyrir klukkan sjö um kvöldið sendi H starfsmaður á fjármálasviði Exista hf. svofellt tölvubréf meðal annars til þeirra sömu og áður hefur verið getið: „Sæl, nýjustu fréttir frá Deloitte: 1. Þeir eru tilbúnir að samþykkja verðmat nýrra hluta (0,02 pr. hlut) 2. Þeir vilja að Logos staðfesti hækkunina, þ.e. 50 ma. hækkun greidd með 1 ma. 3. Jafnframt að tengt verði við tilkynningar sú atburðarrás sem fara mun fram í kjölfarið, þ.e.: - boðun hluthafafundar, þar sem hlutafé verður lækkað - öðrum hluthöfum gefinn kostur á því að taka þátt í hlutafjáraukningu“. C sendi síðan klukkan 19.44 þennan dag svofelldan tölvupóst til ákærða B-kk-ef: „Bara ad lata thig vita ad thad hefur ekki tidkast ad Logos stadfesti svona lagad og vid reynum ad fordast that. Thad er ad okkar mati edlilegt ad endurskodandi geri thetta i sama plaggi og serfraediskyrslu. En thu metur thad bara.“

Að kvöldi 3. desember 2008 sendi ákærði B-kk-nf ákærða L-kk-þgf svofellt tölvubréf: „Þar sem lán Bakkabraedur Holding BV er frá Kaupþingi á Íslandi, þá velti ég fyrir mér hvort ekki sé hægt að setjast niður með þeim á morgun með eftirfarandi tillögu: Fyrir liggi vilyrði um nýtt hlutafé í Exista hf. frá nokkrum af æðstu stjórnendum félagsins, ef samkomulag næst um eftirfarandi aðkomu; - Boðað verði til hluthafafundar í Exista hf. nú þegar; - Ef Kaupþing ákveður að ganga að hlutum í eigu Bakkabraedur Holding BV, þá muni bankinn styðja tillögu stjórnar félagsins um lækkun hlutafjár til jöfnunar taps og hækkun hlutafjár með áskrift nýrra hluta - Með þessum hætti eru fjárfestar tilbúnir að koma inn með um 1 milljarð af nýju hlutafé, aðrir hluthafar hafa einnig tækifæri til að auka sinn hlut - Jafnframt verði félaginu breytt í einkahlutafélag (=engin stimpilgjöld, ekki prospectus eða yfirtöku issue) Ég á bágt með að sjá að bankinn hafi nokkur rök fyrir að standa þessu í vegi. Er í raun forsenda þess að félagið starfi áfram og að Kaupþing geti fengið eitthvað fyrir hluti sína í félaginu o.s.frv. Í ljósi þeirra vandkvæða sem eru á verðmati, skráningar- og yfirtökumálum í núverandi plani, þá velti ég því fyrir mér hvort það sé ekki þess virði að reyna þessa leið? Þú hringir endilega ef þú vilt ræða þetta núna. Á fund með Deloitte kl. 9 í fyrramálið.“ Þessu svaraði ákærði L-kk-nf með svofelldum hætti laust eftir miðnætti: „Call me at in the morning at 0800. This is not the way forward.“

Að morgni 4. desember 2008 sendi ákærði B-kk-nf svohljóðandi tölvubréf meðal annars til áðurnefndra D og C: „Var á fundi með Deloitte. Þeir ætla að gefa út skýrslu um staðfestingu á hækkun hlutafjár. Hún er rúmt orðuð og tekur tillit til væntanlegs hluthafafundar sem mun lækka hlutafé aftur til jöfnunar á tapi. Það verður svo að koma í ljós hvort þetta fer í gegn hjá Hlutafélagaskrá. Deloitte verður tilbúið með frekari rökstuðning fyrir útreikningum. C, viltu útbúa tryggingarbréf frá BBR ehf. til Kvakks ehf. fyrir 49 millj kr., komi til þess að matið verði ekki samþykkt eða á það reyni. Ef það gerist og BBR getur ekki staðið við skuldbindinguna, þá verður hlutafjárhækkunin afturkræf skv. 77. gr. hlfl.“

4

Samkvæmt framlagðri fundargerð var haldinn fundur 4. desember 2008 klukkan 12 í stjórn Exista hf. Ákærði L-kk-nf stýrði upphafi fundar, en vék svo af honum. Í fundargerðinni segir meðal annars í þýðingu löggilts skjalaþýðanda: „Fundarstjóri bað stjórnarmenn að ræða og álykta um tillögu um aukningu hlutafjár í Exista um 50.000.000.000 í tengslum við kaup á 1.000.000.000 hlutum í Kvakki ehf. ... með það að markmiði að styrkja hlutafjárgrunn Exista. Seljandi Kvakks er BBR ehf. ... eigendur A og L-kk-nf G-kk-nf, stjórnarmenn í Exista. Frá stofnun hefur Kvakkur ekki verið með neina starfsemi. Samtölur á efnahagsreikningi (ISK) eru: Heildareignir: Handbært fé 1.000.000.000 og hlutafé 1.000.000.000. ... Stjórnin telur sig ekki í aðstöðu til að sannreyna varfærni slíkrar hlutafjáraukningar sem lögð er til, en treystir á staðfestingu frá endurskoðendum félagsins, Deloitte hf. sem lögð var fram á fundinum og staðfestir að þetta sé fullnægjandi virði hlutanna.... Eftir vandlega íhugun ályktaði stjórnin að það þjónaði hagsmunum félagsins best, miðað við aðstæður, að ganga til viðræðna við BBR ehf. ... í tengslum við kaup á 1.000.000.000 hlutum ... í Kvakkur ehf. ... og í kjölfar þess að auka hlutafé félagsins í ISK 50.000.000.000 með tilliti til hlutanna. Stjórnin ræddi að samkvæmt veittum upplýsingum, hefur engin starfsemi verið í Kvakki frá stofnun þess og félaginu er kunnugt um fjárhagslega stöðu Kvakks og önnur mál sem kunna að hafa áhrif á virði hlutanna. Þess vegna verður ekki gerð áreiðanleikakönnun á Kvakki.... Í tengslum við möguleg kaup og greiðslu kaupverðs mun stjórnin samkvæmt 4. grein stofnsamþykkta félagsins auka nafnvirði hlutafjár félagsins um ISK 50.000.000.000 með áskrift nýrra hluta. Nýju hlutirnir tilheyra sama flokki og þeim fylgja sömu réttindi og öðrum hlutum í félaginu. Staðfesting frá endurskoðanda félagsins, Deloitte hf., sem staðfestir fullnægjandi virði hinna keyptu hluta var einnig lögð fyrir stjórnina. Samkvæmt 4. grein hafa hluthafar félagsins afsalað sér forkaupsrétti á nýju hlutunum. Ef viðræður leiða til kaupa á hlutunum skal seljandi skrifa sig fyrir öllum 50.000.000.000 hlutunum sem greiðslu fyrir hlutina í Kvakki. Áskriftin skal fara fram eigi síðar en 31. desember 2008 og greiðsla við áskrift. Nýju hlutirnir verða greiddir samtímis áskriftinni með afhendingu hlutanna til félagsins eins og lýst er í SPA með seljanda. Hlutafjáraukningin verður að því loknu og eigi síðar en 31. desember 2008 skráð í fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra og að því loknu í lögboðnar bækur félagsins og hjá Verðbréfaskráningu Íslands. Að því loknu verða hlutirnir framseldir seljanda. Áætlaður kostnaður við hlutafjáraukninguna er ISK 150.000 ásamt 0.5% stimpilgjaldi af nafnvirði nýju hlutanna. LOGOS lögmannastofu verður falið og heimilað að undirrita öll nauðsynleg skjöl í tengslum við opinbera skráningu og skrásetningu í tengslum við hlutafjáraukninguna og kaupin á hlutunum.... L-kk-nf G-kk-nf kom inn á fundinn og tók við fundarstjórn. Stjórnin ályktaði að boða hluthafa á hluthafafund eigi síðar en 31. desember 2008. Stjórnin ræddi drög að dagskrá fundarins þar sem væru eftirtalin atriði: (a) Lækkun á hlutafé félagsins um ISK 62.891.272.280 (b) Breyting á nafnvirði hluta félagsins í 1.283.495.353“.

5

Að morgni 8. desember 2008 sendi B endurskoðandi hjá Deloitte hf. svofellt tölvubréf til ákærða B-kk-ef, H og G: „Meðfylgjandi er sérfræðiskýrslan undirrituð“.

Þennan dag var gerður samningur milli Exista hf. og BBR ehf. þar sem sagði að Exista hf. keypti „1.000.000.000 hluti“ í Kvakki ehf. og að „kaupverð hlutanna er 50.000.000.000 hlutir í Exista hf. ... hver að nafnvirði ISK 1.“ Skyldi kaupverðið greitt „að fullu við undirritun samnings“ og bæri BBR ehf. að afhenda Exista hf. hlutina í Kvakki ehf., en samningurinn teldist tilkynning til hlutaskrár um framsal hlutanna til Exista hf. „eins og fram kemur í stofnsamþykktum félagsins.“ Þá sagði að frá stofnun hafi engin starfsemi verið í Kvakki ehf. og væri kaupanda „kunnugt um fjárhagsstöðu félagsins og önnur mál sem hafa áhrif á virði hlutanna“. Undir samninginn rituðu framkvæmdastjórar Exista hf. fyrir hönd félagsins og ákærði L-kk-nf fyrir hönd BBR ehf.

Síðar sama dag var fyrirtækjaskrá afhent tilkynning, sem undirrituð var af ákærða B-kk-þgf, þar sem sagði: „Hér með er tilkynnt til Fyrirtækjaskrár að á stjórnarfundi í Exista hf. ... sem haldinn var þann 4. desember, var samþykkt að nýta heimild í 4. gr. samþykkta félagsins til að hækka hlutafé félagsins um kr. 50.000.000.000 að nafnvirði. Hinir nýju hlutir tilheyra sama flokki og eldri hlutir og hafa verið greiddir að fullu til félagsins, sbr. meðfylgjandi sérfræðiskýrslu og staðfestingu endurskoðanda. Eftir breytinguna er 1. mgr. 4. gr. samþykkta félagsins svohljóðandi: „Hlutafé félagsins er 64.174.767.632 krónur að nafnverði, sem skiptist í einnar krónu hluti. Fylgir eitt atkvæði hverri krónu í hlutafé á hluthafafundi. Hlutaféð er ekki flokkaskipt.“ ... Var LOGOS lögmannsþjónustu falið að annast tilkynningu til Fyrirtækjaskrár.“ Tilkynningunni fylgdu meðal annars skýrsla áðurnefnds B 8. desember 2008 og samþykktir Exista hf.

Í skýrslu B vegna hlutafjárhækkunar í Exista hf. sagði: „Á stjórnarfundi félagsins Exista hf. ... 4. desember 2008, hefur verið ákveðið að hækka hlutafé félagsins í samræmi við heimild stjórnar í 2. mgr. 4. gr. samþykkta félagsins ásamt því að boða til hluthafafundar þar sem lögð er til lækkun hlutafjár félagsins. Boðað er til hluthafafundarins í ljósi alvarlegrar stöðu félagsins eins og nánar er lýst hér að neðan. Skýrsla þessi er gerð í þeim tilgangi að leggja mat á þau endanlegu verðmæti sem eftir verða hjá félaginu við hlutafjárhækkun og að hlutafjárlækkun lokinni. Ákveðið hefur verið að hlutafé félagsins hækki að nafnverði um kr. 50.000.000.000 og með því verði heildarhlutafé félagsins kr. 64.174.767.632. Tillaga stjórnar gerir ráð fyrir að hlutafé félagsins verði þvínæst lækkað á hluthafafundi félagsins fyrir lok árs 2008 um kr. 62.891.272.279 til jöfnunar taps þannig að alls heildarhlutafé félagsins að því loknu verði kr. 1.283.495.353 sem skiptist þannig að kr. 1.000.000.000 verður nýtt hlutafé skv. framangreindri hækkun. Með þessu munu eigendur hins nýja hlutafjár eiga 77,9% eignarhlut í félaginu og eigendur eldra hlutafjár 22,1%. Óskað hefur verið eftir því að Deloitte leggi mat á þau verðmæti sem greidd eru vegna alls 77,9% hlutar í Exista hf. Við mat okkar höfum við tekið mið af 37. gr. og 5.-8. gr. laga nr. 2/1995, um hlutafélög. Einnig höfum við haft hliðsjón af lögum um ársreikninga og ákvæðum alþjóðlegra reikningsskilastaðla.“ Að því er varðaði einstaka matsþætti sagði undir liðnum „Lýsing á hverri greiðslu eða því sem tekið er við“ að sem endurgjald fyrir 77,9% hlut í Exista hf. legði BBR ehf. til allt hlutafé í Kvakki ehf., alls að nafnvirði 1.000.000.000 krónur. Undir liðnum „Upplýsingar um aðferðina sem notuð er við matið“ sagði að byggt væri á staðfestingu á eign Kvakks ehf. í reiðufé samkvæmt staðfestri hlutafjárhækkun þess félags. Þá hefði komið fram á hluthafafundi Exista hf. 30. október 2008 að fjárhagsleg staða félagsins væri verulega erfið og óvissa um hana. Við mat á virði félagsins þennan dag staðfestu gögn að eigið fé væri „verulega neikvætt“ en ekki lægi fyrir hvort þörf væri á niðurfærslu bókfærðrar viðskiptavildar. Undir liðunum „Tilgreining á endurgjaldi fyrir þær eignir og réttindi sem tekið er við“ og „Yfirlýsing um hið tiltekna verðmæti svari a.m.k. til umsamins endurgjalds“ sagði að 100% hlutur í Kvakki ehf. svaraði að minnsta kosti til 77,9% hlutar í Exista hf.

Hækkun hlutafjár í Exista hf. var skráð án athugasemda hjá fyrirtækjaskrá 8. desember 2008 og var sama dag birt tilkynning um viðskiptin í kauphöll.

6

Af gögnum málsins verður ráðið að Lýsing hf., sem var í eigu Exista hf., hafi 8. desember 2008 veitt Korki vélaleigu ehf. lán að fjárhæð 1.000.000.000 krónur með því skilyrði að hún yrði varðveitt á geymslureikningi hjá Logos lögmannsþjónustu sf. og ekki ráðstafað af honum nema með samþykki Lýsingar hf. Korkur vélaleiga ehf. lánaði sama dag BBR ehf. 1.000.000.000 krónur sem það félag virðist svo hafa notað sem greiðslu fyrir nýja hluti í Kvakki ehf. Eftir sem áður virðist þessi fjárhæð hafa staðið óhreyfð á fyrrnefndum geymslureikningi.

7

Nýi Kaupþing banki hf. sendi símskeyti 8. desember 2008 til ákærða L-kk-ef og framkvæmdastjóra Exista hf. þar sem vísað var til tilkynningar um að stjórn félagsins hafi samþykkt 4. sama mánaðar að „hefja viðræður við einkahlutafélag í eigu A og L-kk-ef G-kk-ef um kaup Exista á öllu hlutafé í Kvakki ehf. og í framhaldi af því að nýta heimild hlutahafafundar Exista frá 30. október sl. um að auka hlutafé í félaginu um 50 milljarðar hluta til greiðslu fyrir hluti í Kvakki ehf.“ Þess var krafist að boðað yrði til fundar hluthafa í Exista hf. til að gefa þeim kost á að taka afstöðu til þessarar ráðstöfunar, svo og að stjórn félagsins gengi ekki frá þessu máli eða gerði löggerninga í tengslum við það án þess að hlutahafafundur hefði verið haldinn. Ekki verður séð að þessu erindi hafi verið svarað. Bankinn mun síðan hafa leyst til sín 12. desember 2008 fyrrnefnd hlutabréf í Exista hf. að nafnverði 6.407.905.675 krónur, sem hann naut handveðréttar í, fyrir 5 aura á hlut.

BBR ehf. gerði 11. apríl 2009 öðrum hluthöfum í Exista hf. yfirtökutilboð með vísan til ákvæða X. og XI. kafla laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Átti tilboðið að standa til 8. maí 2009 og hljóðaði það á tvo aura á hlut, en Fjármálaeftirlitið hafði samþykkt það 6. apríl sama ár. Meðal þeirra sem tóku boðinu var Nýi Kaupþing banki hf. sem virðist eftir gögnum málsins hafa fengið greiddar 134.683.376 krónur fyrir áðurnefnda hluti sína.

8

Fyrirtækjaskrá ritaði bréf 2. júní 2009 til ákærða B-kk-ef og B þar sem borin var fram fyrirspurn með vísan til 16. gr. laga nr. 2/1995 um hvort greiðsla hlutafjár í Exista hf. við aukningu þess í desember 2008 hafi numið tveimur aurum fyrir hverja krónu að nafnverði og í hverju verðmæti hluta í Kvakki ehf. hafi legið. Þessu svaraði B með bréfi 5. júní 2009 þar sem kom fram að Deloitte hf. hafi ekkert komið að tilkynningu um hækkun hlutafjár í Exista hf. eða staðfest hana, auk þess sem gerð var athugasemd við að fyrrnefnd skýrsla hans 8. desember 2008 hafi verið sérfræðiskýrsla í skilningi laga nr. 2/1995. Svar ákærða B-kk-ef 11. júní 2009 var á þann veg að Logos lögmannsþjónustu sf. hafi einfaldlega verið falið að senda til fyrirtækjaskrár tilkynningu um ákvörðun stjórnar Exista hf. um hækkun hlutafjár og fyrirliggjandi skýrslu endurskoðanda félagsins um þá hækkun. Það hafi verið gert með hefðbundnum hætt, en lögmannsstofan hafi ekki verið beðin um mat á hinu framlagða hlutafé.

Með samhljóða bréfum 12. júní 2009 til ákærða B-kk-ef, B, Exista hf. og BBR ehf. gerði fyrirtækjaskrá athugasemd um að henni hafi ekki verið tilkynnt um að hlutafé í Kvakki ehf. hafi verið aukið um 1.000.000.000 krónur. Af þessum sökum hafi tilkynningin 8. desember 2008 um hækkun hlutafjár í Exista hf. um 50.000.000.000 krónur verið tekin til athugunar, enda þætti verulegur vafi um raunverulegt verðmæti hækkunarinnar. Af þessum sökum teldi fyrirtækjaskrá að fella þyrfti úrskurð um hvort nauðsynlegt væri að bakfæra tilkynninguna og lækka skráð hlutafé í Exista hf. Viðtakendum bréfsins var gefinn kostur á að færa fram athugasemdir og gögn af þessu tilefni. Þessu svöruðu B og ákærði B-kk-nf 16. og 18. júní 2009 með vísun til fyrri bréfa, auk þess sem sá síðarnefndi lét fylgja svarbréfi sínu afrit af fundargerð hluthafafundar um hækkun hlutafjár í Kvakki ehf. og nefndi að svo virtist sem tilkynning um hækkunina hefði misfarist. Með bréfi Exista hf. 18. júní 2009 sagði að réttilega hefði verið staðið að málum og fyrirtækjaskrá ekki gert athugasemdir þegar í stað samkvæmt 150. gr. laga nr. 2/1995.

Í bréfi sem lögmaður ritaði af hálfu Exista hf. til fyrirtækjaskrár 25. júní 2009 var því lýst yfir með vísun til bréfs hennar 12. sama mánaðar „að tilkynning frá 8. desember 2008 er hér með afturkölluð en jafnframt tekið fram að sú ráðagerð sem fram kemur í skýrslu B, lögg. endurskoðanda sem fylgdi tilkynningunni og varðar lækkun hlutafjár mun koma til framkvæmda við fyrsta tækifæri og er nú þegar fyrirhugað að kalla saman hluthafafund. Tekið skal fram að bréf þetta hefur ekki verið borið undir stjórn félagsins en stærstu hluthöfum er kunnugt um aðal efnisatriði þess.“

Hinn 29. júní 2009 sendi fyrirtækjaskrá frá sér úrskurð um að „bakfæra“ tilkynninguna 8. desember 2008 um hækkun hlutafjár í Exista hf.

Korkur vélaleiga ehf. og Lýsing hf. gerðu samning 23. júlí 2009 um endurgreiðslu á fyrrnefndu láni að fjárhæð 1.000.000.000 krónur. Sú fjárhæð virðist þá enn hafa staðið óhreyfð á vörslureikningi hjá Logos lögmannsþjónustu sf.

Fyrirtækjaskrá sendi bréf um málefnið til sérstaks saksóknara 22. september 2009 „til þóknanlegrar meðferðar“ og þremur dögum síðar bar Nýi Kaupþing banki hf. upp við sérstakan saksóknara kæru vegna þessa máls. Ákæra í málinu var gefin út 19. september 2012.

II

Helstu atriði í skýrslugjöf ákærða og vitna eru rakin í hinum áfrýjaða dómi að öðru leyti en því að framburður I, annars forstjóra Exista hf., var á annan veg fyrir dómi en við rannsókn málsins um hvort hann eða ákærði L-kk-nf hafi átt hugmyndina að því hvernig staðið yrði að aukningu hlutafjár í félaginu í desember 2008. Gaf hann þá skýringu á misvísandi framburði sínum að þegar hann veitti um þetta svar á rannsóknarstigi hafi hann fengið margar spurningar í einu og því misskilið þær, en hann myndi þetta mjög skýrt. Þá bar J endurskoðandi og framkvæmdastjóri Deloitte hf. að hann hafi heyrt hvað áðurnefndur B sagði í samtali við ákærða L-kk-þf að kvöldi 3. desember 2008, en eins og greinir í héraðsdómi kom fram hjá B að hann hafi látið ákærða L-kk-þf vita að hann gæti ekki staðfest í skýrslu annað en að virði Kvakks ehf. væri 1.000.000.000 krónur en virði Exista hf. ekkert.

III

1

Í lögum nr. 2/1995 eru fyrirmæli um hækkun hlutafjár og greiðslu þess. Í 1. mgr. 33. gr. laganna segir að hluthafafundur einn geti ákveðið hækkun hlutafjár, hvort heldur er með áskrift nýrra hluta eða útgáfu jöfnunarhluta. Frá þessari meginreglu er gerð sú undantekning í 1. mgr. 41. gr. að með ákvæðum í samþykktum félags megi heimila stjórn þess að hækka hlutaféð með áskrift nýrra hluta. Í 1. mgr. 16. gr. laganna er kveðið á um að greiðsla hlutar megi ekki nema minna en nafnverði hans. Þar sem lögin hafa ekki að geyma neina undantekningu frá þeirri reglu er með þessu ákvæði lagt fortakslaust bann við því að greiðsla fyrir hvern hlut nemi lægri fjárhæð en nafnverði hans. Tekur ákvæðið samkvæmt orðum sínum jafnt til þess sem greiðsluna innir af hendi og félagsins sem við henni tekur. Í 153. gr. laganna, þar sem meðal annars er mælt fyrir um að það varði sektum eða fangelsi allt að tveimur árum að brjóta vísvitandi ákvæði laganna um greiðslu hlutafjár, sbr. 2. tölulið greinarinnar, eru ekki taldir upp þeir sem bakað geta sér slíka refsiábyrgð, öndvert við ákvæði 152. gr. Þar er kveðið á um að gera megi stofnendum, stjórnendum og öðrum þeim, sem þar eru taldir og gegna tilteknum trúnaðarstörfum fyrir hlutafélag, févíti til að knýja þá til að inna skylduverk af hendi. Af því sem að framan er rakið og orðalagi 153. gr. verður sú ályktun dregin að áskrifendur að hlutum í hlutafélagi og viðsemjendur félagsins geti eftir atvikum unnið sér til refsingar samkvæmt ákvæðinu.

Eins og að framan er rakið var haldinn hluthafafundur í Exista hf. 30. október 2008 þar sem tekin var upp í samþykktir félagsins heimild til handa stjórn þess að auka hlutafé félagsins með áskrift um allt að 50.000.000.000 krónur að nafnverði. Á hinn bóginn tók stjórnin þá ákvörðun á fundi sínum 4. desember 2008 að hækkun hlutafjárins skyldi felast í því að Exista hf. tæki við 1.000.000.000 hlutum í Kvakki ehf. sem greiðslu fyrir 50.000.000.000 hluti í félaginu. Verðmæti hlutanna í Kvakki ehf. og þar með greiðslan fyrir hið aukna hlutafé var sögð vera 1.000.000.000 krónur eða 1/50 af nafnverði þess. Ákvörðun stjórnarinnar var því hvorki í samræmi við samþykkt hluthafafundarins né hið fortakslausa ákvæði 1. mgr. 16. gr. laga nr. 2/1995 um að greiðsla hlutar megi ekki nema minna en nafnverði hans. Er að framan og einnig að nokkru í hinum áfrýjaða dómi lýst þeim tilfæringum, sem áttu sér stað í tengslum við þessa ákvörðun, þar á meðal þætti ákærða L-kk-ef í fjármögnun kaupa á hlutunum í Kvakki ehf. með láni sem upphaflega kom frá Lýsingu hf. Með áðurgreindum samningi 8. desember 2008, sem gerður var að tilhlutan ákærða L-kk-ef eins og rakið hefur verið og undirritaður af honum fyrir hönd BBR ehf., var það félag í raun sem áskrifandi að aukningarhlutunum í Exista hf. að leggja því síðarnefnda til umrædda hluti í Kvakki ehf. sem greiðslu fyrir hlutina. Af gögnum málsins verður ráðið að þetta hafi ákærði L-kk-nf, sem var stjórnarformaður í Exista hf., gert í því skyni að tryggja sér og A áframhaldandi yfirráð yfir félaginu sem og mun hafa tekist. Samkvæmt því sem að framan greinir hefur ákærði L-kk-nf gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í I. kafla ákærunnar. Með henni braut hann vísvitandi gegn 1. mgr. 16. gr. laga nr. 2/1995 sem lýst er refsivert í 2. tölulið 153. gr. laganna.

2

Samkvæmt 1. tölulið 153. gr. laga nr. 2/1995 varðar það meðal annars sektum eða fangelsi allt að tveimur árum að skýra vísvitandi rangt eða villandi frá högum hlutafélags eða öðru er það varðar í tilkynningum til hlutafélagaskrár. Í 1. mgr. 6. gr. laganna kemur fram að eigi hlutafélag að taka við verðmætum í öðru en reiðufé til greiðslu hlutafjár samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 5. gr. frá stofnendum eða öðrum skuli sérfræðiskýrsla fylgja stofnsamningi og eru talin upp í fjórum liðum þau atriði sem hún skuli geyma. Í fyrsta lagi lýsingu á hverri greiðslu eða því sem tekið er við, í öðru lagi upplýsingar um aðferðina sem notuð er við mat á verðmætinu, í þriðja lagi tilgreiningu á endurgjaldi fyrir það sem tekið er við og í fjórða lagi yfirlýsingu um að hið tiltekna verðmæti svari að minnsta kosti til hins umsamda endurgjalds, þar á meðal nafnverðs þeirra hluta sem gefa skal út að viðbættu hugsanlegu álagi vegna yfirverðs. Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laganna, sem fjallar um hækkun hlutafjár, skulu ákvæði 5. gr. og 6. gr. þeirra gilda eftir því sem við á ef hina nýju hluti má greiða á annan hátt en með reiðufé.

Í tilkynningu ákærða B-kk-ef 8. desember 2008 til fyrirtækjaskrár um hækkun á hlutafé í Exista hf. sagði að á stjórnarfundi í félaginu hefði verið samþykkt að nýta heimild í samþykktum þess til að hækka hlutaféð um 50.000.000.000 krónur að nafnverði. Jafnframt var tekið fram að hinir nýju hlutir hefðu verið greiddir að fullu og vísað í því sambandi til meðfylgjandi sérfræðiskýrslu og staðfestingar endurskoðanda. Sú skýrsla, sem fylgdi með tilkynningunni og undirrituð var af B, bar heitið „Skýrsla endurskoðanda vegna hlutafjárhækkunar Exista hf.“ Skýrslan var þannig upp byggð að á eftir inngangi fylgdu fjórir kaflar með sömu heitum og fram koma í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 2/1995. Í innganginum var eins og áður greinir tekið fram að ákveðið hefði verið á stjórnarfundi Exista hf. 4. desember 2008 að hækka hlutafé félagsins að nafnverði um 50.000.000.000 krónur og með því yrði heildarhlutafé þess 64.174.767.632 krónur. Síðar sagði að tillaga stjórnar gerði ráð fyrir að hlutaféð yrði því næst lækkað með nánar tilgreindum hætti. Þá hefði við mat á þeim verðmætum sem greidd hefðu verið vegna hlutafjárhækkunarinnar verið tekið mið af 37. gr. og 5. til 8. gr. laganna. Þótt því væri lýst yfir í skýrslunni að BBR ehf. legði til allt hlutafé í Kvakki ehf., alls að nafnverði 1.000.000.000 krónur, sem endurgjald fyrir 77,9% hlut í Exista hf. kom þar hvergi fram berum orðum að umrædd hækkun á hlutafé í síðastnefnda félaginu hefði numið að raunvirði 1.000.000.000 krónum.

Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn eru þeir opinberir sýslunarmenn og bera skyldur samkvæmt því. Í 18. gr. þeirra laga er mælt svo fyrir að lögmönnum beri í hvívetna að rækja af alúð þau störf sem þeim er trúað fyrir og neyta allra lögmætra úrræða til að gæta lögvarinna hagsmuna umbjóðenda sinna. Af þessum ákvæðum verður ráðið að lögmanni er ekki skylt að hlíta fyrirmælum umbjóðanda síns um að tilkynna til stjórnvalds ákvörðun sem umbjóðandinn hefur tekið en brýtur bersýnilega í bága við lög eins og um hafi verið að ræða lögmæta ákvörðun. Í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 2/1995 kemur fram að sérfræðiskýrsla samkvæmt 6. gr. laganna skuli unnin af einum eða fleiri óháðum, sérfróðum mönnum, annað hvort löggiltum endurskoðendum eða lögmönnum ellegar öðrum sérfróðum mönnum sem dómkvaddir eru til þess starfa. Sökum þess að kveðið er á um að lögmenn séu hæfir til þess að staðfesta í slíkri skýrslu hvert sé verðmæti greiðslu fyrir hlut, sem fólgin er í öðru en reiðufé, við hækkun hlutafjár í hlutafélagi, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 2/1995, mátti sá sem tók við tilkynningu ákærða B-kk-ef líta svo á, eins og hún var úr garði gerð, að hún staðfesti að greiddar hefðu verið 50.000.000.000 krónur fyrir hluti að því nafnverði í Exista hf. í samræmi við 1. mgr. 16. gr. laganna.

Fram er komið að ákærði B-kk-nf þekkti efni skýrslunnar og aðdraganda að gerð hennar, en hann hafði meðal annars í tölvubréfi 4. desember 2008 til ákærða L-kk-ef látið í ljósi efasemdir um að efni tilkynningarinnar væri í samræmi við lög nr. 2/1995. Þá kom fram hjá ákærða B-kk-þgf við skýrslugjöf fyrir dómi að hann hefði haft efasemdir um að fyrirtækjaskrá myndi fallast á réttmæti tilkynningarinnar því um væri að ræða „rúma túlkun á 16. greininni.“ Eigi að síður ritaði hann sem lögmaður undir hina lögboðnu tilkynningu þar sem tekið var fram eins og áður greinir að hlutafé félagsins hafi verið hækkað að nafnverði um 50.000.000.000 krónur og hefðu hlutirnir verið greiddir að fullu. Með því að vísa í því sambandi til sérfræðiskýrslu og staðfestingar endurskoðanda var gefið til kynna að greiðsla hlutafjárins hafi verið í samræmi við lagafyrirmæli, þar á meðal 1. mgr. 16. gr. laga nr. 2/1995, og því hafi í raun verið greiddar 50.000.000.000 krónur fyrir hlutina.

Samkvæmt framansögðu skýrði ákærði B-kk-nf með tilkynningunni til fyrirtækjaskrár á villandi hátt frá því sem fólst í greiðslunni fyrir hina nýju hluti í Exista hf. og nam aðeins 1/50 af því sem lögboðið var. Verður hann því sakfelldur fyrir brot á 1. tölulið 153. gr. laga nr. 2/1995 eins og honum er gefið að sök í II. kafla ákæru.

Um II. kafla ákæru að því er ákærða L-kk-þf varðar taldi héraðsdómur ekki unnt að vefengja staðhæfingar hans fyrir dómi, meðal annars með vísan til framburðar ákærða B-kk-ef um að gerð hinnar röngu tilkynningar hafi ekki verið að undirlagi ákærða L-kk-ef. Þótt dómurinn hafi ekki tekið sérstaka afstöðu til áðurnefnds framburðar endurskoðenda hjá Deloitte hf. er með tilliti til annarra gagna málsins og röksemda héraðsdóms, sem reistar eru á munnlegum framburði, ekki nægileg ástæða til að vísa málinu heim í hérað til nýrrar meðferðar hvað þennan þátt þess varðar. Því verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu ákærða L-kk-ef af sakargiftum samkvæmt II. kafla ákæru.

3

Ákærði L-kk-nf hefur ekki áður unnið sér til refsingar sem áhrif hefur á ákvörðun refsingar hans nú og ákærði B-kk-nf hefur ekki áður sætt refsingu. Þegar litið er til atvika málsins eins og þeim er lýst hér að framan, en einkum þess að brot ákærðu beggja varða verulegar fjárhæðir og voru til þess fallin að hindra eða fresta hvers kyns réttmætum aðgerðum skuldheimtumanna Exista hf., hafa ákærðu báðir unnið sér til fangelsisrefsingar. Skal ákærði L-kk-nf sæta fangelsi í átta mánuði, en ákærði B-kk-nf í sex mánuði. Þær refsingar verða að hluta bundnar skilorði eins og í dómsorði greinir.

Samkvæmt því sem að framan greinir og með vísan til 2. mgr. 68. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 verður ákærði B-kk-nf sviptur réttindum til að gegna starfi héraðsdómslögmanns í eitt ár.

Með hliðsjón af því hversu umfangsmikil rannsókn sérstaks saksóknara var umfram það sem þörf var á verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um greiðslu ákærða L-kk-ef á sakarkostnaði jafnframt því sem ákærði B-kk-nf verður látinn greiða helming málsvarnarlauna verjanda síns eins og þau voru ákveðin í héraði. Samkvæmt yfirliti saksóknara leiddi ekki annan sakarkostnað af málinu í héraði.

Ákærðu verða einnig dæmdir til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjenda sinna, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti, allt eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði L-kk-nf G-kk-nf sæti fangelsi í átta mánuði, en frestað er fullnustu fimm mánaða af þeirri refsingu og fellur niður sá hluti hennar að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði B-kk-nf H. Ó-kk-nf sæti fangelsi í sex mánuði, en frestað er fullnustu þriggja mánaða af þeirri refsingu og fellur niður sá hluti hennar að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga.

Ákærði B-kk-nf er sviptur réttindum til að vera héraðsdómslögmaður í eitt ár frá uppsögu þessa dóms.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað hvað ákærða L-kk-þf varðar er óraskað.

Ákærði B-kk-nf greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Þ-kk-ef E-kk-ef hæstaréttarlögmanns, eins og þau voru ákveðin í héraði.

Ákærði L-kk-nf greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, G-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 1.004.000 krónur.

Ákærði B-kk-nf greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, 1.004.000 krónur.

Ákærðu greiði óskipt annan áfrýjunarkostnað, samtals 141.904 krónur.