785/2013

Þrotabú F hf. höfðaði mál á hendur E hf. til riftunar á gjafagerningum, sem falist hefðu í 39 leigugreiðslum F hf. til E hf. á tímabilinu frá 3. maí 2007 til 1. apríl 2009 fyrir tvær fasteignir. Þá krafðist þrotabú F hf. þess einnig að E hf. yrði gert að endurgreiða sér ávinning vegna þessa. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að leigugreiðslur fyrir fasteignirnar hefðu verið miklum mun hærri en eðlilegt gæti talist og að það sem hefði verið umfram eðlilegt leigugjald teldist gjöf í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Var því fallist á að borið hefði að rifta leigugreiðslum umfram það sem eðlilegt taldist síðustu sex mánuði fyrir frestdag við gjaldþrotaskiptin, eða á tímabilinu 30. október 2008 til 30. apríl 2009. Að því er varðaði kröfu þrotabús F hf. að einnig yrði rift greiðslum sem fram hefðu farið á síðustu sex til tuttugu og fjórum mánuðum fyrir frestdag þar sem F hf. og E hf. hafi verið nákomnir í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991 og F hf. ógjaldfært á því tímabili taldi Hæstiréttur að félögin teldust nákomin í skilningi 3. gr. laganna. Á hinn bóginn voru ekki talin skilyrði til annars en að telja að F hf. hefði verið gjaldfær fram til loka september 2008, hvorki á grundvelli 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 né 141. gr. laganna. Var því hafnað kröfu þrotabús F hf. um að rift yrði ráðstöfunum sem átt höfðu sér stað fyrir þann tíma. Var E hf. því gert að endurgreiða þrotabúi F hf. þá fjárhæð sem talin var umfram eðlilegt leigugjald vegna 14 leigugreiðslna á tímabilinu frá 1. október 2008 til 1. apríl 2009.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 9. október 2013. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 20. nóvember 2013 og áfrýjaði hann öðru sinni 17. desember sama ár. Hann krefst þess að rift verði með dómi gjafagerningum, sem falist hafi í 39 nánar tilgreindum leigugreiðslum Fons hf. til stefnda. Hann krefst þess jafnframt að stefnda verði gert að greiða sér 107.660.952 krónur aðallega með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 3. maí 2007 til greiðsludags, en til vara með vöxtum samkvæmt 4. gr. sömu laga af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 3. maí 2007 til 8. febrúar 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Bú Fons hf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 30. apríl 2009 og var sá dagur einnig frestdagur við skiptin, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þrotabúið höfðaði mál þetta til riftunar á ráðstöfunum sem það telur að hafi falist í 39 leigugreiðslum Fons hf. til stefnda frá 3. maí 2007 til 1. apríl 2009 fyrir tvær fasteignir í Reykjavík, Suðurgötu 22 og Eyjarslóð 9, en stefndi er eigandi þeirra beggja. Telur áfrýjandi að leigugjaldið fyrir Suðurgötu 22 hafi verið til muna of hátt, hæfilegt leigugjald fyrir fasteignina hafi verið 500.000 krónur á mánuði en engin þörf hafi verið á því fyrir Fons hf. að leigja Eyjarslóð 9. Áfrýjandi reisir kröfu sína í fyrsta lagi á því að rifta beri framangreindum ráðstöfunum að því marki sem í þeim hafi falist gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Telur hann að leigugreiðslur umfram 500.000 krónur á mánuði fyrir Suðurgötu 22 og allar leigugreiðslur fyrir Eyjarslóð 9 hafi verið gjafagerningar í skilningi framangreinds lagaákvæðis og séu því riftanlegar. Hann byggir kröfu sína jafnframt á 2. mgr. 131. gr. laganna, sem feli í sér að gjafagerningar í framangreindum skilningi, er fram hafi farið á síðustu sex til tuttugu og fjórum mánuðum fyrir frestdag séu riftanlegir enda hafi hið gjaldþrota félag og stefndi verið nákomnir samkvæmt 3. gr. laganna og félagið hafi verið ógjaldfært á því tímabili sem áður greinir.

Verði ekki fallist á að framangreind lagaákvæði leiði til þess að rifta beri áðurnefndum ráðstöfunum styður áfrýjandi riftunarkröfu sína við 141. gr. laga nr. 21/1991.

Eins og greinir í héraðsdómi fékk áfrýjandi dómkvadda tvo menn til að meta hvert væri ,,eðlilegt og sanngjarnt“ leiguverð fyrir fasteignirnar tvær, sem um ræðir, frá 3. maí 2007 til og með 1. apríl 2009. Matsmennirnir svöruðu spurningunum í matsgerð 7. apríl 2011 þar sem fram kom hvert hið eðlilega og sanngjarna leiguverð hefði verið fyrir hvora fasteign í hverjum mánuði fyrir sig á því tímabili, sem matsbeiðni tiltók. Matsgerðinni, sem ekki er haldin annmörkum, hefur ekki verið hnekkt með yfirmati og verður hún lögð til grundvallar um hvað hafi verið hæfilegt leigugjald fyrir fasteignirnar. Verður ekki talið að áfrýjandi hafi fært sönnur á að engin þörf hafi verið á því fyrir Fons hf. að leigja eignina að Eyjarslóð 9. Fallist er á með héraðsdómi að leigugreiðslur fyrir báðar fasteignirnar hafi verið miklum mun hærri en eðlilegt getur talist og að sá hluti greiðslnanna, sem var umfram það sem talist getur eðlilegt leigugjald, sé gjöf í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Verður því fallist á að borið hafi að rifta sem gjafagerningum þeim ráðstöfunum Fons hf. sem fólust í leigugreiðslum umfram það sem eðlilegt gat talist síðustu sex mánuði fyrir frestdag, sem er tímabilið frá 30. október 2008 til 30. apríl 2009, að teknu tilliti til vaxta eins og síðar greinir.

Krafa áfrýjanda lýtur sem fyrr segir að því að rifta eigi leigugreiðslum sem inntar voru af hendi allt að tuttugu og fjórum mánuðum fyrir frestdag þar sem hið gjaldþrota félag og stefndi hafi verið nákomnir. Óumdeilt er að Fons hf. var að 53% í eigu P-kk-ef H-kk-ef og að 47% í eigu J-kk-ef K-kk-ef fram til október 2008 en sá fyrrnefndi hafi þá eignast alla hluti í félaginu. Ómótmælt er að stefndi hafi verið að fullu í eigu P-kk-ef H-kk-ef á því tímabili, sem hér skiptir máli. Í 5. tölulið 3. gr. laga nr. 21/1991, eins og það ákvæði var fram til 3. júlí 2010, er því var breytt með lögum nr. 95/2010, var mælt fyrir um að tvö félög teldust nákomin ef annað þeirra, eða maður nákominn öðru þeirra, ætti verulegan hlut í hinu. P-kk-nf H-kk-nf, annar tveggja eigenda Fons hf., átti samkvæmt framansögðu verulegan hlut í því. Sem fyrr greinir átti hann stefnda að fullu. Félögin eru því nákomin í skilningi framangreinds lagaákvæðis.

Riftun samkvæmt 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 er háð því skilyrði að ekki sé leitt í ljós að Fons hf. hafi verið gjaldfært á því tímabili, sem ákvæðið tekur til og það þrátt fyrir hina riftanlegu ráðstöfun. Sönnunarbyrði um gjaldfærni samkvæmt lagaákvæðinu hvílir á stefnda. Hann hefur lýst því yfir að hann hafi orðið ógjaldfær 29. september 2008 er hlutafé hans í FL Group hf. hafi orðið verðlaust á einni nóttu. Fram til þess tíma hafi hann verið gjaldfær. Því til sönnunar vísar hann einkum til ársreikninga Fons hf. 2005, 2006, 2007 og 2008 en samkvæmt þessum reikningsskilum hafi eignir félagsins verið langt umfram skuldir þess. Í matsgerð dómkvadds manns, sem lagði mat á ýmsa þætti í ársreikningum Fons hf. vegna áranna 2004 til 2008, kemst matsmaðurinn í meginatriðum að þeirri niðurstöðu að reikningsskil félagsins séu í samræmi við lög og reglur að því er varðar stöðu eigna og skulda. Verður fallist á í máli þessu að sannað sé að Fons hf. hafi verið gjaldfært fram til 29. september 2008 í þeim skilningi að eignir þess hafi verið meiri en skuldir.

Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að skýra beri orðið gjaldfær í 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 á þann veg, að í því felist krafa um að Fons hf. hafi verið greiðslufært, en merking þess sé að félagið hefði þurft að geta greitt skuldir sínar þegar þær féllu í gjalddaga og ekki sennilegt að greiðsluörðugleikarnir myndu líða hjá innan skamms. Þessi skilningur sé í samræmi við ákvæði 64. gr. laganna, sem mælir fyrir um hvenær skylt sé að beiðast gjaldþrotaskipta og síðari tíma viðhorf um skýringu á hugtakinu gjaldfærni í XX. kafla þeirra. Í þessu sambandi bendir áfrýjandi á að veruleg óvissa hafi verið um fjárhagsstöðu félagsins þegar á haustmánuðum 2007. Félagið hafi í september það ár greitt eigendum sínum 4.400.000.000 krónur í arð, en ekki átt það fé handbært, heldur þurft að taka til þess lán hjá Landsbanka Íslands hf. Í nóvember og desember 2007 hafi félagið tekið fjögur lán til áhættufjárfestinga sem samanlagt hafi numið um 27.000.000.000 krónum. Félagið hafi ekki getað greitt þessi lán á gjalddaga og þurft að fresta greiðslum. Ljóst hafi verið í júní 2008 að félagið hafði þá tapað verulegum fjárhæðum vegna framvirkra samninga við Glitni banka hf. um hlutabréfaviðskipti og að verulegt tap varð á rekstri félagsins á fyrri hluta ársins. Þá vísar áfrýjandi til bókana á tveimur stjórnarfundum í Fons hf., öðrum í nóvember 2007, þar sem fram komi að greiðsla sem yrði á gjalddaga í desember 2007 myndi reynast félaginu þungbær en myndi bjargast, en hinum í mars 2008 þar sem fram komi að óveðursský væru á lofti allt í kringum félagið.

Við mat á því hvort Fons hf. hafi verið greiðslufært frá því í maí 2007 og fram til loka september 2008 verður að líta til þess, sem áður greinir, að reikningsskil félagsins báru með sér að eignir þess á tímabilinu væru mun meiri en skuldir. Félagið naut lánstrausts banka eins og áður greinir og Glitnir banki hf. hafði fallist á að fresta gjalddögum á lánum, sem vera áttu um mitt ár 2008. Þótt mikil óvissa hafi verið á fjármálamörkuðum er leið á árið 2008 og um verðmæti eigna Fons hf. er ósannað í málinu að almennt hafi verið fyrirséð hvernig á endanum fór um þessa þætti í lok september og október þetta ár. Samkvæmt framansögðu eru ekki skilyrði til annars en að telja að Fons hf. hafi verið greiðslufært fram til loka september 2008, hvorki á grundvelli 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 né 141. gr. þeirra laga. Verður því hafnað kröfu áfrýjanda um að rifta skuli ráðstöfunum félagsins umfram það sem héraðsdómur hefur fallist á.

Áfrýjandi á rétt á vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 á þær fjárhæðir sem til hans falla samkvæmt framansögðu og dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna eins og í dómsorði greinir.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest.

Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Stefndi, Eignarhaldsfélagið Fengur hf., greiði áfrýjanda, þrotabúi Fons hf., 25.328.652 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 3.470.803 krónum frá 1. október 2008 til 1. nóvember sama ár, af 6.971.564 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, af 10.547.779 krónum frá þeim degi til 5. janúar 2009, af 14.186.130 krónum frá þeim degi til 4. febrúar sama ár, af 17.879.961 krónu frá þeim degi til 2. mars sama ár, af 21.594.875 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár en af 25.328.652 krónum frá þeim degi til 8. febrúar 2010 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.