69/2016

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli Þ gegn Í var vísað frá dómi á þeim grundvelli að Þ hefði ekki sýnt fram á að hann ætti lögvarða hagsmuni af úrlausn um þær kröfur sem hann hafði uppi um viðurkenningu á skaðabótaskyldu Í, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ágreiningur aðila snerist um það hvenær ráðherra hafi verið skylt að lögum að ákveða þann heildarafla sem veiða mætti af gulllaxi. Taldi Þ að skylt hefði verið að úthluta heildarafla fyrr en gert var og að umrætt athafnaleysi hefði valdið honum tjóni. Í dómi Hæstaréttar kom fram að óumdeilt væri að aflahlutdeild í gulllaxi fæli í sér fjárhagsleg verðmæti fyrir útgerðir þeirra fiskskipa sem úthlutun fengju. Þá hefði Í ekki mótmælt útreikningum Þ á aflahlutdeild þeirri, sem hann taldi sig hafa átt rétt á að fá úthlutað, miðað við þau tímabil aflareynslu sem hann lagði til grundvallar kröfum sínum. Auk þessa mætti af málatilbúnaði Þ ráða að hann teldi fjárhagslegt tjón sitt nema mismuninum á framlegð þeirrar aflahlutdeildar, sem honum var úthlutað, og þeirri sem hann hefði notið ef ráðherra hefði ákveðið að úthluta henni fyrr en gert var. Með vísan til þessa taldi Hæstiréttur að aðalkrafa og tvær fyrri varakröfur Þ fullnægðu áskilnaði fyrrgreinds lagaákvæðis um lögvarða hagsmuni. Af þessum sökum var lagt fyrir héraðsdóm að taka þær kröfur til efnisúrlausnar. Þriðju varakröfu Þ var aftur á móti vísað frá dómi sökum vanreifunar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. janúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. janúar 2016 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Í héraðsdómsstefnu krefst sóknaraðili þess aðallega að viðurkennd verði skaðabótaskylda varnaraðila á tjóni sem sóknaraðili telur sig hafa orðið fyrir vegna þess að aflahlutdeild í gulllaxi hafi ekki verið úthlutað á grundvelli veiðireynslu sem hann hafi öðlast frá 16. ágúst 2006 til 15. ágúst 2009. Þá hefur sóknaraðili uppi þrjár varakröfur og eru tvær þeirra samhljóða aðalkröfunni að öðru leyti en því að vísað er til veiðireynslu sem hann hafi öðlast annars vegar frá 28. maí 2007 til 27. maí 2010 og hins vegar frá 8. júní 2007 til 7. júní 2010. Með þriðju varakröfunni er síðan krafist viðurkenningar á skaðabótaskyldu varnaraðila á tjóni sóknaraðila „vegna vanrækslu ... á því að úthluta aflahlutdeild í gulllaxi á tímabilinu eftir 7. júní 2010 og fram að því að aflahlutdeild í gulllaxi var úthlutað þann 26. ágúst 2013.“ Í stefnunni er síðastgreinda krafan rökstudd á svofelldan hátt: „Þriðja varakrafa stefnanda er sett fram ef dómurinn skyldi ekki fallast á aðrar dómkröfur stefnanda, en þó komast að þeirri niðurstöðu að ráðherra hafi borið að úthluta aflamarki á öðru tímamarki en því, sem aðrar dómkröfur stefnanda taka til, en þó áður en ráðherra úthlutaði aflahlutdeild 26. ágúst 2013 með reglugerð nr. 662/2013. Byggir stefnandi þriðju varakröfu sína á öllum sömu röksemdum og færðar eru fram fyrir öðrum dómkröfum stefnanda og vísar til þeirrar umfjöllunar.“

Í hinum kærða úrskurði var komist að þeirri niðurstöðu að sóknaraðili hefði ekki leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gert grein fyrir því í hverju tjón hans fælist og hver tengsl þess væru við ætlað skaðaverk. Af þeim sökum var málinu vísað frá héraðsdómi á þeim grundvelli að sóknaraðili hefði ekki sýnt fram á að hann ætti lögvarða hagsmuni af úrlausn um framangreindar viðurkenningarkröfur sínar, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

II

Ágreiningur málsaðila snýst um það hvenær ráðherra hafi verið skylt að lögum að ákveða þann heildarafla sem veiða mætti af gulllaxi. Með 6. gr. reglugerðar nr. 768/2013 um breytingu á reglugerð nr. 662/2013 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2013/2014 var sett nýtt ákvæði til bráðabirgða við síðarnefndu reglugerðina þar sem fiskiskipum, sem aflareynslu höfðu meðal annars í gulllaxi innan íslenskrar fiskveiðilögsögu á tímabilinu 16. ágúst 2010 til 15. ágúst 2013, var úthlutað aflahlutdeild í þeirri tegund á grundvelli aflareynslu þeirra, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Í samræmi við bráðabirgðaákvæðið fengu fiskiskip sóknaraðila úthlutað samtals um 10,8% aflahlutdeildar í heildarafla fyrir gulllax.

Samkvæmt aðalkröfu sóknaraðila telur hann að ráðherra hafi borið skylda til þess, að fengnum tillögum Hafrannsóknarstofnunar, að ákveða heildarafla á gulllaxi þegar fyrir fiskveiðiárið 2009/2010 og úthluta aflahlutdeild til fiskiskipa á grundvelli aflareynslu þeirra síðustu þriggja veiðitímabila þar á undan. Ef aflahlutdeild hefði verið ákveðin með þessum hætti byggir sóknaraðili á því að aflahlutdeild hans hefði orðið 26,1442% í stað um 10,8%. Varakröfur sóknaraðila eru reistar á þeirri sömu forsendu að ráðherra hafi borið að ákveða heildarafla fyrir gulllax fyrr en gert var, en í tveimur þeirra er sem fyrr segir vísað til aflareynslu á öðrum og síðari tímabilum og er sú aflahlutdeild, sem sóknaraðili telur að hefði átt að koma í sinn hlut, þar af leiðandi lægri.

Skilja verður dómkröfur sóknaraðila svo að í raun leiti hann ekki annars með þeim en viðurkenningar á skaðabótaskyldu varnaraðila vegna fyrrgreinds athafnaleysis ráðherra. Þótt sóknaraðili hafi að ástæðulausu gert fleiri kröfur en eina og fellt inn í orðalag þeirra atriði, sem varða málsástæður um hvaða aflareynslu ráðherra hefði átt að leggja til grundvallar ákvörðun sinni um úthlutun aflahlutdeildar, kemur það ekki að sök ef frá er talin þriðja varakrafa sóknaraðila. Úr því að hann hefur kosið að miða aðrar kröfur sínar við aflareynslu á öðrum tímabilum er sú krafa vanreifuð og verður henni af þeim sökum vísað frá héraðsdómi, sbr. d. og e. liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

III

Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er heimilt að höfða mál til að leita viðurkenningardóms um kröfu, enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur í dómum Hæstaréttar verið skýrður á þann hátt að sá, sem höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu, verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við atvik máls.

Eins og áður er rakið byggir sóknaraðili á því að fiskiskip hans hafi átt að fá umtalsvert hærri hlutdeild við úthlutun aflaheimilda í gulllaxi. Óumdeilt er að slík aflahlutdeild feli í sér fjárhagsleg verðmæti fyrir útgerðir þeirra fiskiskipa sem úthlutun fá. Þá hefur varnaraðili ekki mótmælt útreikningum sóknaraðila á aflahlutdeild þeirri, sem hann telur sig hafa átt rétt á að fá úthlutað, miðað við þau tímabil aflareynslu sem hann leggur til grundvallar kröfum sínum. Af málatilbúnaði sóknaraðila má ráða að hann telji fjárhagslegt tjón sitt nema mismuninum á framlegð þeirrar aflahlutdeildar, sem honum var úthlutað, og þeirri sem hann hefði notið ef ráðherra hefði ákveðið að úthluta henni fyrr en gert var. Með þessu hefur sóknaraðili fært nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gert grein fyrir í hverju það hafi verið fólgið og hver séu tengsl þess við málsatvik. Vegna þess stendur 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 því ekki í vegi að leyst verði úr aðalkröfu sóknaraðila og tveimur fyrri varakröfum hans fyrir dómi. Verður því lagt fyrir héraðsdóm að taka þær kröfur til efnisúrlausnar.

Úrlausn um málskostnað í héraði bíður efnisdóms.

Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi þriðju varakröfu sóknaraðila, Þorbjörns hf., en að öðru leyti er lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfur hans til efnisúrlausnar.

Varnaraðili, íslenska ríkið, greiði sóknaraðila 300.000 krónur í kærumálskostnað.