156/2016

X og Y voru ákærðir fyrir umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í sameiningu misnotað aðstöðu sína hjá B hf. og stefnt fé bankans í verulega hættu þegar þeir fóru út fyrir heimildir til lánveitinga með nánar tilgreindum hætti. Þá var Z ákærður fyrir hlutdeild í flestum þeirra brota sem X og Y voru ákærðir fyrir. Voru þeir sýknaðir af ákæru í héraði. Eftir að héraðsdómur gekk komu fram upplýsingar um að samkomulag hefði verið gert milli A ehf. og C AG er varðaði uppgjör vegna tiltekinna viðskipta sem þau lán sem ákært var fyrir höfðu verið veitt til. Í samkomulaginu og fylgiskjölum þess kom fram að annað samkomulag efnislega samhljóða hefði verið gert milli C AG annars vegar og D Ltd. og E S.A. hins vegar. Tilgangur samkomulaganna hefði verið að ljúka með sátt þremur málum sem A ehf. hafði höfðað gegn bankanum og þeim málum sem höfðuð hefðu verið fyrir hönd D Ltd. og E S.A. í því skyni að endurheimta þá fjárhæð sem C AG fékk greidda vegna útgáfu bankans á skuldabréfum, sem tengd voru lánshæfi B hf. Fjárhæðin sem C AG hafði fengið í hendur á sínum tíma nam 508.625.000 evrum. Samkvæmt samkomulaginu skyldi C AG greiða A ehf., D Ltd. og E S.A. samtals 425.000.000 evrur og gerði A ehf. ráð fyrir því að þar af myndi meira en 400.000.000 evrur renna til þess. X, Y og Z kröfðust frávísunar málsins frá héraðsdómi m.a. á þeim grundvelli að lögregla hefði ekki rannsakað ástæður þess að C AG greiddi framangreinda fjárhæð. Hæstiréttur féllst ekki á kröfu X, Y og Z að þessu leiti með vísan til þess að því yrði ekki slegið föstu að rannsókn lögreglu hefði verið í ósamræmi við ákvæði 53. gr. og 54. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála eða verið ófullnægjandi grundvöllur ákæru á hendur þeim. Á hinn bóginn lægi ekki fyrir af hvaða ástæðum C AG hefði fallist á að inna þessar greiðslur af hendi né með hvaða rökum eða á grundvelli hvaða gagna A ehf. og félögin tvö reistu málssóknir sínar á hendur C AG um greiðslu. Þá lægi ekki fyrir hvers eðlis greiðslurnar væru. Taldi Hæstiréttur að rannsókn á þessum atriðum gæti haft þýðingu við mat á því hvort skilyrðum umboðssvika hefði verið fullnægt og við ákvörðun um refsihæð ef skilyrði sakfellingar yrðu talin fyrir hendi. Samkvæmt því voru hinn áfrýjaði dómur og meðferð málsins í héraði frá upphafi aðalmeðferðar ómerkt og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. febrúar 2016. Af hálfu ákæruvaldsins er þess aðallega krafist að ákærðu verði sakfelldir samkvæmt ákæru og dæmdir til refsingar, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur.

Ákærðu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið flutt munnlega 11. október 2017 eingöngu um tvö atriði er lúta að formhlið þess. Annars vegar um þýðingu þess að 12. desember 2016 var gert samkomulag milli A ehf., sem áður bar heitið B hf., og C AG og annað milli D Inc. og E S.A., sem bæði eru í slitameðferð, og C AG, um greiðslu þess síðastnefnda á samtals 425.000.000 evrum. Hins vegar um varakröfu ákæruvaldsins um ómerkingu héraðsdóms, sem reist er á þeim grundvelli að slíkir annmarkar séu á samningu dómsins að hann fullnægi ekki ákvæðum d., e. og f. liða 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

I

Fjármálaeftirlitið beindi með tveimur bréfum 15. júlí 2009 kæru til sérstaks saksóknara vegna lána sem B hf. veitti nokkrum viðskiptamönnum bankans til að fjárfesta í ,,afleiðusamningum tengdum skuldatryggingarálagi B ... credit linked notes (ʹCLNʹ) ... vegna gruns um refsiverða háttsemi stjórnenda“ bankans. Bréfin tvö lutu bæði að sams konar háttsemi en annað varðaði lánveitingar sem tengdust félaginu D Inc. en hitt félaginu E S.A. Í bréfunum var því lýst að lánin hefðu verið veitt á síðustu vikum áður en Fjármálaeftirlitið neytti 8. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 til að taka yfir vald hluthafafundar í B hf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd. Annars vegar var um að ræða lán þess banka í formi peningamarkaðslána til þriggja eignarhaldsfélaga, en Fjármálaeftirlitið gerði meðal annars athugasemdir við að þetta lánsform hafi verið notað. Lánin hafi verið veitt til félaganna þriggja sem hér segir, en félögin hafi öll verið í eigu stórra hluthafa í B hf. eða mikilvægra viðskiptamanna hans: F Ltd., sem hafi verið að jöfnu í eigu G og H, hafi verið veitt lán að fjárhæð 41.600.000 evrur, I S.A. í eigu J lán að fjárhæð 46.800.000 evrur og K Ltd., sem hafi verið í eigu L, 41.600.000 evrur. Lánin hafi verið greidd út 29. ágúst 2008 og svo framlengd, síðast til 13. október sama ár. Hins vegar var um að ræða peningamarkaðslán að fjárhæð 130.000.000 evrur til til félagsins M S.A., sem hafi að fullu verið í eigu N, en félög sem honum tengdust hafi bæði verið meðal stærstu hluthafa í B hf. og stærstu viðskiptamanna bankans. Þetta lán hafi verið veitt 11. september 2008 og framlengt tvívegis, síðast til 13. október sama ár. Í öllum tilvikum hafi lánin falið í sér það sem nefnt var í bréfunum heildarfjármögnun félaganna, en í því felist að eigendur þeirra hafi sjálfir ekki lagt fram neitt eigið fé til félaganna.

Í bréfum Fjármálaeftirlitsins sagði að ekki væri unnt að finna því stað að um bakábyrgðir hafi verið að ræða og skuldsetning félaganna því 100%. Svonefnd tryggingarþekja hafi ekki verið í samræmi við lánareglur B hf. Auk þess hafi ,,uppsetning“ viðskiptanna verið með þeim hætti að viðskiptamennirnir hafi í hvaða tilviki sem væri getað gengið skaðlausir frá viðskiptunum. Félögin þrjú sem fyrst voru greind hafi öll verið stofnuð í sérstökum tilgangi af O S.A. og öll haft heimilisfesti á Tortola á Bresku Jómfrúareyjunum. Félögin þrjú hafi samanlagt fengið að láni 130.000.000 evrur og notað af þeim 125.000.000 evrur sem eiginfjárframlag í félagið D Inc. Þá hafi M S.A. einnig fengið 130.000.000 evrur og notað 125.000.000 evrur af því sem eiginfjárframlag í félagið E S.A. Lánsféð hafi að öðru leyti gengið sem þóknun til C AG í London vegna viðskiptanna en sá banki hafi haft umsjón með þeim. Hann hafi einnig lánað D Inc. og E S.A. hvoru fyrir sig 125.000.000 evrur á móti framlögunum sem komu frá B hf. og lýst hefur verið.

Á þessum tíma hafi skuldatryggingarálag á skuldbréfum útgefnum af B hf., og reyndar einnig öðrum íslenskum bönkum, verið mjög hátt. Í tengslum við það sagði eftirfarandi í bréfum Fjármálaeftirlitsins: ,,Spákaupmennskan í tengslum við fjárfestingu í CLN gekk í stuttu máli út á að mikil afföll voru á skuldabréfum útgefnum af B með þessum strúktúr. Auk þess var um skuldsettan strúktúr að ræða sem jók vænta ávöxtun og þar með áhættuna. Ef B hefði á endanum greitt skuldabréfin, sem skuldatryggingarnar voru tengdar, hefði ávöxtun af CLN verið mjög mikil. Það má því segja að áhættan og ávöxtunin af fjárfestingu í CLN sé sambærileg og ef viðskiptavinir bankans hefðu keypt skuldabréf útgefin af B með miklum afföllum.“ Fljótlega eftir að lánin voru veitt hafi skuldatryggingarálagið hækkað, sem leitt hafi til þess að lánshæfistengdu skuldabréfin lækkuðu í verði. C AG sem hafði, eins og áður greinir, einnig veitt lán til D Ltd. og E S.A. til kaupa á lánshæfistengdu skuldabréfunum, kallaði eftir auknum tryggingum frá þeim. Viðbrögð B hf. við þessu hafi verið þau að veita félögunum hvoru fyrir sig þrisvar sinnum peningamarkaðslán til þess að þau gætu orðið við veðköllum C AG. Lánin til hvors félags um sig hafi numið samtals 125.000.000 evrum eða samanlagt 250.000.000 evrum. Félögin hafi orðið við veðköllum C AG með því að greiða lánsféð til bankans.

Þá sagði í bréfum Fjármálaeftirlitsins að upphaflegar lánveitingar til eigenda D Inc. og E S.A., sem hafi numið samtals 260.000.000 evrum svo og þeim 250.000.000 evrum er veittar voru til félaganna sjálfra vegna veðkalla, væru ,,með öllu eða nánast öllu tapaðar“. Til samanburðar var nefnt að tap B hf. af þessum viðskiptum hafi svarað rúmlega til þess 500.000.000 evra neyðarláns sem bankinn hafi fengið frá Seðlabanka Íslands í byrjun október 2008. Fjármálaeftirlitið tók fram í bréfunum að það teldi að framangreindar lánveitingar B hf. hafi valdið bankanum gríðarlegu tjóni, þau hafi ekki verið veitt í samræmi við útlánareglur bankans eða eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði, sbr. 19. gr. laga nr. 161/2002. Væri um að ræða svo gróft brot á góðum viðskiptaháttum að hugsanlega hafi stjórnendur bankans gerst sekir um refsiverða háttsemi.

II

Við upphaf rannsóknar málsins mun lögregla hafa talið rétt að rannsaka kæruefnin sem hugsanleg brot gegn ákvæðum XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 249. gr. laganna. Í skýrslu rannsakenda sem gerð var samkvæmt 56. gr. laga nr. 88/2008 kemur fram að rannsóknaraðgerðir vegna kæru Fjármálaeftirlitsins hafi byrjað þegar í maí 2009. Við rannsóknina hafi verið teknar skýrslur af alls 32 vitnum og tíu hafi gefið skýrslur sem sakborningar. Tveir sakborninga, sem síðar hafi verið ákærðir í málinu, hafi sætt gæsluvarðhaldi í maí 2010. Gagnaöflun á meðan á rannsókninni stóð hafi verið afar umfangsmikil og í rannsóknarskyni hafi bæði verið lagt hald á rafræn gögn og skjalleg. Gagnaöflun hafi óhjákvæmilega tengst rannsóknum annarra mála vegna starfsemi B hf. Aðeins þau gögn, sem rannsakendur hafi talið hafa sönnunargildi í málinu, hafi þó verið gerð að rannsóknargögnum málsins. Rannsókn mun hafa lokið síðla árs 2013, en ákæra var gefin út 22. apríl 2014.

Ákæran í málinu er í fjórum köflum. Í þeim öllum eru ákærðu X og Y bornir sökum um umboðssvik með því að hafa í sameiningu misnotað aðstöðu sína hjá B hf. og stefnt fé bankans í verulega hættu þegar þeir fóru út fyrir heimildir til lánveitinga með þeim hætti, sem lýst er nánar í hverjum ákærulið. Ákærði Z er sakaður um hlutdeild í flestum þeim brotum, sem lýst er í hverjum ákæruliðanna.

Í fyrsta kafla ákærunnar eru þeir X og Y ákærðir fyrir umboðssvik þegar þeir hafi látið bankann veita þremur félögum með takmarkaðri ábyrgð, sem skráð voru á Bresku Jómfrúareyjunum, peningamarkaðslán án trygginga, án þess að lánshæfi þeirra væri metið og án þess að fyrir lægi samþykki þar til bærra lánanefnda bankans. Um var að ræða félögin F Ltd., sem fengið hafi að láni 41.600.000 evrur, I S.A., sem fengið hafi að láni 46.800.000 evrur og K Ltd., sem fengið hafi að láni 41.600.000 evrur. Samtals hafi peningamarkaðslán þessi verið að fjárhæð 130.000.000 evrur og hafi þau verið veitt til að félögin gætu gert upp lán sem þau hafi fengið 7. ágúst 2008 hjá O S.A. Þau lán hafi verið notuð sem eiginfjárframlög félaganna í félaginu D Inc., sem lagði fjármunina inn á reikning hjá C AG í London. Hafi 125.000.000 evrur af þeim fjármunum verið varið til að greiða fyrir svonefnt CLN eða lánshæfistengt skuldabréf sem bundið hafi verið skuldatryggingarálagi B hf. og 5.000.000 evrur hafi verið greiddar sem þóknun til C AG. Lán B hf. til félaganna þriggja 29. ágúst 2008 hafi verið framlengd tvisvar, fyrst 19. september 2008 til 30. sama mánaðar og svo frá þeim degi til 13. október sama ár. Þá segir í ákæru um lánin: ,,Þau hafa ekki verið greidd til baka og verður lánsféð að teljast B hf. glatað.“ Ákærði Z er borinn sökum um hlutdeild í þessum umboðssvikum.

Í öðrum kafla ákæru eru ákærðu X og Y gefin að sök umboðssvik með því að hafa farið út fyrir heimildir til lánveitinga í september og október 2008 með því að láta B hf. veita D Inc., félagi með takmarkaða ábyrgð skráðu á Bresku Jómfrúareyjunum, þrjú peningamarkaðslán án trygginga, án þess að lánshæfi félagins væri metið og án þess að fyrir lægi samþykki þar til bærrar lánanefndar. Lánin hafi verið sem hér segir: Að fjárhæð 50.000.000 evrur 22. september 2008 á gjalddaga 30. september sama ár, en var framlengt til 13. október sama ár. Að fjárhæð 50.000.000 evrur 29. september 2008, sem var á gjalddaga 6. október sama ár. Að fjárhæð 25.000.000 evrur 7. október 2008, sem var á gjalddaga 13. sama mánaðar. Samtals hafi þessi peningamarkaðslán verið að fjárhæð 125.000.000 evrur og hafi þeim verið varið til að greiða viðbótarfjárframlag sem C AG hafi krafist með veðköllum á grundvelli skilmála lánshæfistengds skuldabréfs sem félagið hafi keypt af bankanum, sbr. I kafla. Eina eign D Inc. hafi verið þetta lánshæfistengda skuldabréf. Jafnframt segir: ,,Lánin hafa ekki verið greidd til baka og verður lánsféð að teljast B hf. glatað.“ Málið er einnig höfðað gegn ákærða Z fyrir hlutdeild í framangreindum umboðssvikum að því er tekur til tveggja lánanna.

Í þriðja kafla ákærunnar eru þeir X og Y ákærðir fyrir brot á sama hegningarlagaákvæði með því að hafa látið B hf. veita M S.A., sem eins og áður segir var félag með takmarkaðri ábyrgð í eigu N og skráð á Bresku Jómfrúareyjunum, peningamarkaðslán að fjárhæð 130.000.000 evrur, án trygginga og án þess að lánshæfi félagsins væri metið og án þess að fyrir lægi samþykki þar til bærra lánanefnda bankans. Megnið af lánsfjárhæðinni hafi sama dag verið fært sem eiginfjárframlag félagsins inn í dótturfélag þess E S.A. sem samdægurs hafi lagt þá fjárhæð inn á reikning hjá C AG. Þar af hafi 125.000.000 evrum verið varið til að greiða fyrir lánshæfistengt skuldabréf sem tengt var skuldatryggingarálagi B hf. Lánið hafi verið á gjalddaga 26. september 2008, en framlengt þann dag til 13. október sama ár. Þá segir um lánið: ,,Það hefur ekki verið greitt og verður lánsféð að teljast B hf. glatað.“ Ákærði Z er einnig ákærður fyrir hlutdeild í framangreindum umboðssvikum.

Í fjórða kafla ákærunnar eru ákærðu X og Y gefin að sök umboðssvik með því að hafa í september og október 2008 látið B hf. veita E S.A., félagi með takmarkaða ábyrgð skráðu á Bresku Jómfrúareyjunum, þrjú peningamarkaðslán án trygginga, án þess að lánshæfi félagsins hafi verið metið og án þess að fyrir lægi samþykki þar til bærrar lánanefndar. Hafi félaginu verið veitt peningamarkaðslán fyrst 22. september 2008 að fjárhæð 50.000.000 evrur með gjalddaga 30. september 2008, sem hafi verið framlengt þann dag til 13. október sama ár, þá 3. október 2008 að fjárhæð 50.000.000 evrur með gjalddaga 13. sama mánaðar og loks 7. október 2008 að fjárhæð 25.000.000 evrur með gjalddaga 13. sama mánaðar. Samtals voru þessi peningamarkaðslán að fjárhæð 125.000.000 evrur. Þeim hafi verið varið til að fjármagna greiðslur til C AG í London í tengslum við CLN viðskiptin. Eina eign E S.A. frá 2. október 2008 hafi verið lánshæfistengt skuldabréf. Þá segir: ,,Lánin hafa ekki verið greidd til baka og verður lánsféð að teljast B hf. glatað.“ Ákærða Z er einnig gefin að sök hlutdeild í umboðssvikum vegna tveggja fyrri lánanna, sem þessi ákærukafli tekur til.

Í ákærunni er að finna rökstuðning sem málsóknin er reist á, sbr. d. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Þar er meðal annars lýsing á skuldatryggingum og í hvaða skyni þær séu teknar, þýðingu skuldatryggingarálags og lánshæfistengdum skuldabréfum og viðskiptum með þau, auk þess sem atvik málsins eru rakin. Að því búnu er teflt fram röksemdum vegna hvers hinna fjögurra kafla ákærunnar, þar sem sakargiftir eru meðal annars tilgreindar, svo og heimfærsla til refsiákvæða hverju sinni. Í lok rökstuðningsins er fjallað um fjártjón sem orðið hafi vegna þeirrar háttsemi sem ákært er fyrir. Þar segir meðal annars: ,,Samkvæmt framansögðu liggur fyrir að lánsféð, 510 milljónir evra eða um 67,3 milljarðar króna, er B hf. glatað og ljóst að ákærðu hafa með háttsemi sinni valdið B hf. gríðarlegu og fáheyrðu fjártjóni. Umboðssvikabrot ákærðu eru því stórfelld hvernig sem á er litið og sakir ákærðu miklar.“

III

Málið var þingfest í héraði 11. júní 2014 og aðalmeðferð fór fram 7. til 10. desember 2015. Dómur í málinu var fjölskipaður, tveimur héraðsdómurum og einum sérfróðum meðdómsmanni, samkvæmt heimild í 3. gr. laga nr. 88/2008. Við aðalmeðferðina gáfu skýrslur, auk ákærðu á þriðja tug vitna. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 26. janúar 2016 og þá gætt ákvæða 1. mgr. 184. gr. áðurnefndra laga. Í dóminum er fyrst gerð grein fyrir efni ákærunnar og að því búnu kröfum ákæruvaldsins annars vegar og ákærðu hins vegar, sbr. a., b. og c. liði 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008. Þá er kafli sem ber heitið málavextir en þar er tekið upp í heild sinni annað bréf Fjármálaeftirlitsins 15. júlí 2009, en efnis hins lýst að því leyti sem það vék frá hinu fyrrnefnda. Sagt er að rannsókn málsins hafi verið umfangsmikil og er svo í stuttu máli gerð grein fyrir aðdraganda að þeim viðskiptum, sem málið hverfist um. Dómurinn fjallar því næst um úrlausn sakargifta á hendur ákærðu og tilgreinir í upphafi hvaða skilyrði þurfi að vera fyrir hendi til þess að sakfellt verði fyrir umboðssvik.

Við úrlausn ákæruefna fjallar héraðsdómur í einum kafla saman um sakargiftir í I. og III. kafla ákærunnar þar sem ákært er í I. kafla fyrir lánveitingar til F Ltd., I S.A. og K Ltd. og í III. kafla fyrir lánveitingu til M S.A., en félögin notuðu lánin til framlaga annars vegar til D Inc. og hins vegar til E S.A. sem notuðu aftur féð til kaupa á lánshæfistengdum skuldabréfum af C AG. Í yfirskrift kaflans í dóminum segir: ,,Trygging og veruleg hætta á fjártjóni“. Þar er gerð grein fyrir því að við skýrslutökur af ákærðu og tilgreindum vitnum hafi rannsakendur lagt til grundvallar að lánin frá B hf. hafi verið veitt án trygginga eða viðhlítandi trygginga. Þá vísar dómurinn í tiltekin tölvubréf og skýrslur ákærðu Z og X fyrir dómi um að gerðar hafi verið ráðstafanir til þess að B hf. hefði tryggingu í þeim lánshæfistengdu skuldabréfum sem félögin keyptu af C AG. Félögin sjálf hafi ekki getað ráðstafað skuldabréfunum og B hf. hafi, með tilstyrk dótturfélags síns O S.A., haft fulla stjórn á félögunum. Vísar dómurinn til vitnisburðar nokkurra fyrrverandi starfsmanna B hf. um að eina áhættan sem hafi falist í því að veita lánin hafi verið sú að annað hvort B hf. eða C AG yrði ,,gjaldþrota“. Það hafi þá verið talið fjarstæðukennt.

Í niðurstöðu um þessa kafla ákærunnar segir að í henni sé á því byggt að lánin hafi verið veitt án trygginga. Ekki sé að sjá að þessu atriði hafi verið gefinn nægur gaumur við rannsókn málsins. Fram hafi komið við málsmeðferðina að ,,rafræn skuldabréf C fyrir lánunum hafi, jafnharðan og B hf. greiddi þau út með milligöngu dótturfélagsins í [...], verið læst þar á vörslureikningum félaganna, sem tilgreind eru í I. og III. kafla ákærunnar, og því ekki verið stjórnum félaganna frjáls til ráðstöfunar.“ Leggur dómurinn til grundvallar að þátttaka þessara félaga í viðskiptunum hafi verið til málamynda og hafi ekki haft í för með sér aukna áhættu fyrir B hf. Stjórnendum bankans hafi hlotið að vera vel kunnugt um ,,lánshæfi“ félaganna. Vísað er til þess að C AG hafi verið öflugur alþjóðlegur banki. Er það niðurstaða dómsins að það sé rangt sem í ákæru greini að lánin til félaganna, sem hér um ræðir, hafi verið veitt án trygginga. Samkvæmt því telji dómurinn að ákæruvaldið hafi ekki sannað að þeir stjórnendur B hf. sem hlut áttu að þeim ráðstöfunum sem ákært er fyrir í I. og III. kafla ákærunnar hafi með þeim stefnt fé bankans í verulega hættu. Þegar af þessari ástæðu telji dómurinn að sýkna beri alla ákærðu af sakargiftum í þessum köflum ákærunnar.

Í dóminum er því næst fjallað í einu lagi um sakargiftir sem greinir í II. og IV. kafla ákærunnar og ber þessi kafli yfirskriftina: ,,Veðköll C, sbr. II. og IV. kafla ákæru“. Í upphafi er gerð grein fyrir því að í skilmálum lánshæfistengdu skuldabréfanna komi fram að veðköll tengd skuldatryggingarálagi B hf. kynnu að vera gerð. Í þeim tilvikum bæri eigendum skuldabréfanna að greiða C AG ákveðna fjárhæð ef skuldatryggingarálagið hækkaði umfram skilgreind mörk en ef álagið lækkaði aftur hefði bankanum borið að endurgreiða fjárhæðina. Vegna hækkaðs skuldatryggingarálags á skuldabréf útgefin af B hf. hefði C AG beint slíkum veðköllum til félaganna og í framhaldi af því hefði B hf. lánað fé sem runnið hefði inn á reikninga D Inc. og E S.A. eins og greini í ákæruköflum II. og IV. Þá er í dóminum rakinn framburður ákærðu og nokkurra vitna, að því leyti sem dómurinn telur að þýðingu hafi, auk þess sem vísað er til nokkurra tölvubréfa. Er það niðurstaða dómsins að ekki sé sannað gegn eindreginni neitun ákærða X að hann hafi gefið starfsmönnum B hf. fyrirmæli um eða látið það líðast að einstökum veðköllum yrði svarað með útborgun lána án þess að þær greiðslur yrðu fyrst bornar undir lánanefnd bankans og jafnframt sé ósannað að þessi ákærði hafi misnotað aðstöðu sína hjá B hf. og stefnt fé bankans í verulega hættu eins og lýst sé nánar í framangreindum köflum ákæru.

Um sakargiftir að þessu leyti á hendur ákærða Y segir í dóminum að með vísan til stöðu hans sem stjórnarformanns bankans og verksviðs hans svo og þess að hann hafi haft aðsetur og starfsstöð í [...] og með vísan til þess hvernig fjármálakerfi landsins var á þeim tíma sem um ræðir og anna þessa ákærða að ekki sé unnt að hafna viðbáru hans um að hann hafi hvorki skipt sér af einstökum greiðslum vegna veðkalla né vitað að lánareglum hafi ekki verið fylgt er lán til félaganna voru afgreidd. Taldi dómurinn því ósannað að þessi ákærði hafi misnotað aðstöðu sína hjá B hf. og stefnt fé hans í verulega hættu, eins og þessu er nánar lýst í II. og IV. kafla ákæru.

Í þessum hluta héraðsdóms er fyrst tekin afstaða til sektar ákærða Z, þótt honum sé gefin að sök hlutdeild í brotum hinna tveggja ákærðu. Er tekið fram að ósannað sé að ákærði Z hafi getað gefið starfsmönnum B hf. fyrirmæli eða að hann hafi haft aðstöðu til að fylgjast með því að lánareglum bankans hafi verið fylgt við ákvörðun um lánveitingarnar. Sé ósannað að ákærði Z hafi að því er varðar lán sem tilgreind eru í i. og ii. liðum II. og IV. kafla ákæru vísvitandi liðsinnt öðrum í orði eða verki, með fortölum, hvatningu eða á annan hátt við það að misnota aðstöðu sína hjá B hf. og stefna fé bankans í verulega hættu eins og lýst sé í tilgreindum ákæruköflum.

IV

Fyrir Hæstarétti er aðalkrafa ákæruvaldsins sem áður segir að ákærðu verði sakfelldir samkvæmt ákæru og dæmdir til refsingar, en til vara er krafist ómerkingar héraðsdóms.

Í greinargerð ákæruvaldsins er á það bent að héraðsdómur fjalli ekki um sakargiftir í hverjum kafla ákærunnar fyrir sig, heldur sé dómurinn þannig gerður að erfitt sé að sjá í sumum tilvikum hvaða ákæruefni sé til umfjöllunar hverju sinni.

Málavaxtalýsing í dóminum sé tekin orðrétt úr áðurnefndu bréfi Fjármálaeftirlitsins frá árinu 2009, þótt við síðari rannsókn málsins, sem hafi verið afar umfangsmikil, hafi málið skýrst verulega svo sem sjá megi af skýrslu rannsakenda sem samin hafi verið samkvæmt 56. gr. laga nr. 88/2008. Þá séu ekki í dóminum raktir málavextir er tengjast einstökum ákæruefnum á grundvelli ítarlegra samtímagagna sem aflað hafi verið við rannsóknina og liggi fyrir í málinu og varpi skýru ljósi á atvik þess.

Ákæruvaldið gerir athugasemdir við að rangt sé hermt í héraðsdómi, þegar þar sé fjallað um I. og III. kafla ákærunnar, að allir ákærðu og tvö tilgreind vitni hafi ekki verið spurð að því, er þau gáfu skýrslu hjá lögreglu, hvort þau lán sem B hf. veitti hafi verið með tryggingum eða án þeirra. Sé það einnig rangt sem fullyrt sé í hinum áfrýjaða dómi að því hafi ekki verið gefinn ,,sérstakur gaumur“ við rannsókn málsins hvort lánin hafi verið veitt án trygginga svo sem ákæra sé miðuð við. Ákæruvaldið telur að við úrlausn héraðsdóms á sakargiftum í framangreindum tveimur köflum ákærunnar sé lagður rangur skilningur í tölvubréf 9. september 2008, en það lúti að því að ,,læsa“ eigi lánshæfistengdu skuldabréfi í eigu D Inc. á vörslureikning þess hjá O S.A. Þau lán, sem ákært sé fyrir í I. og III. kafla ákæru séu þó ekki til þess félags, heldur annars vegar þriggja félaga sem greind eru í I. kafla og svo til félagsins M S.A. sem greinir í III. kafla. Þá misskilji dómurinn hvað felist í svonefndri læsingu, sem sé ekki ígildi veðsetningar, auk þess sem í tilviki félagsins D Inc. hafi verið um að ræða læsingu á reikning félagsins í öðrum banka en B hf. Læsingin hafi því ekki falið í sér tryggingu fyrir síðarnefnda bankann.

Ákæruvaldið kveður lánshæfistengdu skuldabréfin aldrei hafa getað staðið til tryggingar lánunum til annarra en D Inc. og E S.A. sem ákært sé fyrir í II. og IV. kafla ákæru og þau því með öllu óviðkomandi en ekki til tryggingar skuldbindingum þeirra félaga sem greinir í I. og III. kafla hennar.

Um úrlausn dómsins á II. og IV. kafla ákærunnar kveður ákæruvaldið ekkert vera fjallað um það sem nefnt sé ,,hið ,,læsta“ skuldabréf D“ þótt í II. kafla hennar sé ákært fyrir lánveitingar til þess félags. Þá sé tilvikum blandað saman og enginn greinarmunur gerður á einstökum lánveitingum sem ákært er fyrir í þessum köflum. Ákæruvaldið kveður héraðsdóm í mörgum tilvikum fara rangt með framburð ákærðu og tilgreindra vitna og getur fjölmargra dæma því til stuðnings. Héraðsdómur kjósi einnig við úrlausn þessara ákærukafla að reisa niðurstöðu sína á framburði fyrir dómi en láti vera að fara yfir þau skýru gögn um atvik máls sem fyrir liggi.

Þeir annmarkar sem ákæruvaldið telur vera á héraðsdómi og leiða eigi til ómerkingar hans lúta að d., e. og f. liðum 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008.

V

Með greinargerð ákæruvaldsins til Hæstaréttar fylgdi skjal á ensku, sem hefur að geyma samkomulag A ehf. og C AG frá 12. desember 2016. Skjalið er undirritað fyrir hönd A ehf. en ekki að öðru leyti. Viðfest samkomulagið eru fimm fylgiskjöl. Um samkomulagið segir í greinargerð ákæruvaldsins: ,,Ákæruvaldið fékk nýverið upplýsingar um að A ehf. og C hefðu náð samkomulagi um uppgjör vegna þeirra CLN viðskipta, sem þau lán sem hér er ákært fyrir voru veitt til, og aðkomu C að þeim. Hefur ákæruvaldið fengið samninginn afhentan og er hann meðfylgjandi greinargerð þessari. Ákæruvaldið bendir á að samkomulagið breytir ekki þeirri staðreynd að veruleg fjártjónshætta skapaðist vegna þeirra lána sem ákært er fyrir í máli þessu og þrátt fyrir samkomulagið liggur fyrir að mikið fjártjón varð vegna þeirra.“

Í samkomulaginu og fylgiskjölum kemur fram að annað samkomulag efnislega samhljóða hafi verið gert milli C AG annars vegar og hins vegar D Ltd. og E S.A., sem bæði séu undir skiptum. Tilgangurinn hafi verið að ljúka með sátt þremur málum sem A ehf. hafi höfðað gegn bankanum og þeim málum sem höfðuð hafi verið fyrir hönd framangreindra tveggja félaga í því skyni að endurheimta þá fjárhæð sem C AG fékk greidda vegna útgáfu bankans á skuldabréfum, sem tengd voru lánshæfi B hf. Fjárhæðin sem C AG hafi fengið í hendur á sínum tíma hafi numið 508.625.000 evrum.

Samið var um að A ehf. annars vegar og félögin tvö hins vegar felldu niður málin, sem þau hafi höfðað gegn C AG og að bankinn greiddi A ehf. 212.500.000 evrur og félögunum sameiginlega sömu fjárhæð, en af þeim greiðslum geri A ehf. ráð fyrir að um 90% renni til þess. Samanlagt greiði því C AG samkvæmt samkomulaginu 425.000.000 evrur til þess að ljúka ágreiningsmálunum, þar af muni meira en 400.000.000 evrur renna til A ehf.

Ekki liggur annað fyrir en að samkomulagið hafi gengið eftir eins og þar er mælt fyrir um, en í 14. grein þess er kveðið á um að meginefni samkomulagsins sé trúnaðarmál.

VI

Ákærðu krefjast frávísunar málsins frá héraðsdómi meðal annars af þeirri ástæðu að lögregla hafi látið undir höfuð leggjast að rannsaka ástæður þess að C AG greiddi 425.000.000 evrur gegn því að felld yrðu niður mál, sem A ehf., D Inc. og E S.A. höfðu stofnað til á hendur þýska bankanum. Ákærði X vísaði í málflutningi fyrir Hæstarétti til bréfs síns 10. mars 2017 til héraðssaksóknara þar sem vakin var athygli á að komið hafi fram í fjölmiðlum þá skömmu áður fréttir um samkomulag C AG við A ehf. og félögin tvö um áðurnefnda greiðslu. Í bréfinu hafi verið bent á að málatilbúnaður ákæruvaldsins hafi verið á því reistur að lánsféð væri B hf. glatað og að ákærðu hefðu með háttsemi sinni valdið bankanum gríðarlegu og fáheyrðu tjóni. Þá sagði: ,,Umbjóðandi minn skorar á ákæruvaldið að afla framangreinds uppgjörs B hf. og C. Af umfjölluninni að dæma virðist ljóst að tjón B hf. vegna viðskiptanna hafi verið bætt að stærstum hluta, ólíkt því sem haldið er fram í ákæru.“ Nauðsynlegt væri að rannsaka hver þáttur C AG í viðskiptunum hafi verið og hvort bankinn kunni að hafa haft rangt við í þeim. C AG hafi verið ljóst að viðskiptin væru fjármögnuð af B hf. og að þau hafi fyrst og fremst verið í þágu hans. Þess vegna hafi ákærði X mátt treysta því að við frágang viðskiptanna yrði gripið til tryggingarráðstafana sem nauðsynlegar væru til að tryggja hag bankans. Ákæruvaldið hafi á hinn bóginn hafnað þessum lýsingum ákærða. Í bréfinu hafi einnig verið bent á að því hafi verið lítill gaumur gefinn við rannsókn málsins til hvaða tryggingarráðstafana hafi í raun verið gripið af hálfu B hf. Rannsóknin hafi ekki beinst að þeim þætti málsins og gögnum, sem sýndu glöggt að veðsetningu skuldabréfa C AG, hafi verið ,,haldið frá ákærðu.“

Ákærðu lýstu allir þeirri skoðun í málflutningi fyrir Hæstarétti að greiðsla C AG á um 85% af því fé sem B hf. hefði lánað til viðskiptanna gæti vart hafa komið til nema fyrrnefndi bankinn hefði talið sér skylt að greiða fjárhæðina og hefði talið að dómur myndi ganga í þá veru. Væri því líklegast að bankinn hefði talið sig bera ábyrgð á þessari greiðslu samkvæmt upphaflegum samningum um viðskiptin. Með því að ákæra sé í algeru ósamræmi við atvik að þessu leyti eigi það að leiða til frávísunar málsins.

Af hálfu ákæruvaldsins var því hafnað í málflutningi fyrir Hæstarétti að samkomulag það sem C AG hafi gert við A ehf. og annað við félögin tvö um greiðslu vegna þeirra viðskipta sem málið er sprottið af eigi að leiða til frávísunar málsins. Í því sambandi hafi mesta þýðingu að í málinu sé ákært fyrir þá háttsemi ákærðu X og Y að hafa misnotað aðstöðu sína hjá B hf. með því að hafa farið út fyrir heimildir til lánveitinga og látið bankann veita þau lán, sem í ákæru greini, án trygginga og án þess að lánshæfi félaganna, sem lánin fengu, væri metið og án þess að fyrir lægi samþykki þar til bærra lánanefnda. Með þessu hafi þeir valdið bankanum verulegri fjártjónshættu. Ákærða Z sé gefin að sök hlutdeild í flestum brotanna. Brot allra ákærðu hafi verið fullframin þegar lánin hafi verið veitt. Ákæruvaldið telur ekkert fram komið sem hnekki því að háttsemin sem ákært sé fyrir sé sönnuð. Þá liggi ótvírætt fyrir að uppgjör samkvæmt skilmálum viðskiptanna hafi farið fram 27. október 2008 með tilkynningu C AG í London til eigenda lánshæfistengdu skuldabréfanna, en gögn um það séu lögð fram í málinu. Þar hafi komið fram að vanskilatilvik hafi orðið að því er B hf. varðaði og því mætti C AG innkalla lánshæfistengdu skuldabréfin. Svonefnd innköllunarfjárhæð hafi verið reiknuð út og þegar C AG hafi staðið skil á henni hafi bankinn fullnægt skyldum sínum samkvæmt skilmálum viðskiptanna. Búist væri við að heildar innköllunarfjárhæð sem greidd verði eigendum skuldabréfanna yrði engin. Þannig hafi uppgjöri viðskiptanna lokið og þá þegar verið ljóst hvert tjónið væri. Lögregla hafi rannsakað þessi atriði og gögn sem varða uppgjörið séu hluti rannsóknargagna málsins. Engu geti skipt um þessar staðreyndir og um fjártjónshættuna þegar brotin voru fullframin þótt C AG hafi á árinu 2016 ákveðið að inna af hendi þær greiðslur sem nú hefur verð upplýst um. Frekari rannsókn myndi engu breyta um þetta, en greiðslurnar kynnu þó að hafa áhrif á þá refsingu sem ákærðu yrði gerð vegna brotanna.

VII

Svo sem áður greinir var rannsókn lögreglu, sem hófst í beinu framhaldi af kæru Fjármálaeftirlitsins 15. júlí 2009, umfangsmikil. Gögn málsins, svo sem tölvubréf og drög að veðsamningum, skýrslur sem ákærðu og að minnsta kosti tvö vitni gáfu við rannsóknina bera með sér að rannsakað var hvort lánin hefðu verið tryggð með veðum eða öðrum hætti. Áður hefur verið vísað til gagna um að uppgjör hafi farið fram á lánshæfistengdu skuldabréfunum í lok október 2008 og að C AG hefði samkvæmt því ekki talið sér skylt að inna af hendi neina greiðslu til eigenda skuldabréfanna. Meðal gagna málsins er ekki að finna sérstakar vísbendingar um að C AG hafi talið sér af öðrum ástæðum skylt að inna af hendi greiðslu til A ehf. eða annarra vegna viðskiptanna. Lögregla tók í mars 2012 skýrslu í þágu rannsóknarinnar af P, sem mun hafa verið í fyrirsvari fyrir C AG gagnvart B hf. í aðdraganda viðskiptanna. Hann kvaðst á þeim tíma hafa verið [...] C AG í Evrópu með aðsetur í London. Einnig var tekin skýrsla af Q, sem kvaðst hafa verið í [...]C AG og verið undirmaður P. Vitnin voru ítarlega spurð um viðskiptin og stöðu C AG og B hf. í þeim. Í skýrslum þeirra komu ekki fram upplýsingar sem bent gátu til þess að C AG teldi sér af einhverjum ástæðum skylt að inna af hendi greiðslu til A ehf. eða annarra vegna viðskiptanna.

Í 1. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um að markmið rannsóknar lögreglu sé að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli mann til saka svo og að afla gagna til undirbúnings málsmeðferðar fyrir dómi. Þá er í 2. og 3. mgr. lagagreinarinnar kveðið á um ýmsar skyldur lögreglu við rannsóknina. Í 54. gr. laganna eru nánari fyrirmæli um rannsóknina, sem einkum lúta að því að afla skuli allra tiltækra gagna um verkað þann sem um er að ræða og um atvik sem máli geta skipt. Þá skuli rannsaka atriði sem varða sakborning, meðal annars hugarfar hans og hvatir til brots.

Að teknu tilliti til fullframningarstigs þeirra brota sem til rannsóknar voru og þeirra gagna og upplýsinga sem aflað var við rannsóknina og gerð hefur að nokkru marki verið grein fyrir verður því ekki slegið föstu að rannsókn lögreglu hafi verið í ósamræmi við ákvæði 53. og 54. gr. laga nr. 88/2008 eða verið ófullnægjandi grundvöllur ákærunnar. Við meðferð málsins í héraði komu heldur ekki fram upplýsingar sem röskuðu þeirri forsendu að greiðsluskyldu C AG samkvæmt samningum um viðskiptin væri réttilega lýst í áðurnefndum gögnum um uppgjör þeirra. Samkvæmt framansögðu, sbr. 1. mgr. 204. gr. laga nr. 88/2008, verður hafnað kröfu ákærðu um frávísun málsins frá héraðsdómi vegna ætlaðra ágalla á undirbúningi málsóknar ákæruvaldsins.

Eftir að héraðsdómur gekk 26. janúar 2016 komu á hinn bóginn fram upplýsingar um samkomulag C AG við A ehf. og annað við D Inc. og E S.A. um greiðslur þýska bankans á samtals 425.000.000 evrum vegna viðskiptanna. Hvorki liggur fyrir af hvaða ástæðum bankinn féllst á að inna þessar greiðslur af hendi né með hvaða rökum eða á grundvelli hvaða gagna A ehf. og félögin tvö reistu málsóknir sínar á hendur C AG um greiðslu. Þá liggur heldur ekki fyrir hvers eðlis greiðslurnar voru, hvort um hafi verið að ræða samningsbundnar greiðslur eða hvort þær voru skaðabætur og ef svo var hvers eðlis þær skaðabætur voru. Rannsókn á þessum atriðum getur haft þýðingu við mat á því hvort skilyrðum umboðssvika samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga hafi verið fullnægt og við ákvörðun um refsihæð ef skilyrði sakfellingar yrðu talin fyrir hendi.

Samkvæmt framansögðu er óhjákvæmilegt þegar af framangreindum ástæðum að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og málsmeðferðina í héraði frá upphafi aðalmeðferðar 7. desember 2015 og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar þar sem meðal annars gefst kostur á að afla rannsóknar lögreglu á framangreindum atriðum og leggja á nýjan leik mat á sakargiftir á hendur ákærðu með tilliti til þess og annarra gagna málsins. Er því ekki þörf á að taka afstöðu til þess hvort þeir annmarkar hafi verið á samningu héraðsdómsins að ómerkingu eigi að varða, sbr. d., e. og f. liði 2. mgr. 183. gr. og 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008.

Ákvörðun um sakarkostnað í héraði bíður nýs dóms í málinu. Allur áfrýjunarkostnaður málsins verður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærðu fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur og meðferð málsins í héraði frá upphafi aðalmeðferðar er ómerkt og málinu vísað heim í hérað.

Allur áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærðu, hæstaréttarlögmannanna H-kk-ef F-kk-ef H-kk-ef og K-kvk-ef E-kvk-ef, 4.960.000 krónur til hvors um sig og 2.728.000 krónur til G-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns.