275/2003

G starfaði sem prófessor við læknadeild H og einnig sem yfirlæknir á L samkvæmt samningi H og L. G var á árinu 1999 vikið um stundarsakir úr prófessorsstöðu sinni vegna tilgreindra ávirðinga í starfi. Sama ár var honum jafnframt sagt upp störfum yfirlæknis á L. Í dómi Hæstaréttar 18. maí 2000 var sú uppsögn metin ógild. Nefnd samkvæmt 27. gr. laga nr. 70/1996 komst að þeirri niðurstöðu 31. maí 2000, að háskólarektor hefði ekki verið rétt að veita G lausn um stundarsakir frá prófessorsstöðunni. G fékk ekki stöður þessar að nýju, en prófessorsstaðan var lögð niður rúmu ári síðar. G krafði H og L um vangoldin laun og bætur. Annars vegar beindi hann kröfum að H og L sameiginlega vegna vangoldinna launa G í starfi yfirlæknis auk miskabóta vegna ólögmætrar uppsagnar. H og L voru sýknaðir af þessari kröfu. Á hinn bóginn krafðist G bóta úr hendi H þar sem prófessorsstaða hans hefði verið lögð niður með ólögmætum hætti, svo að jafngilti brottvikningu. Var talið að H hefði ekki  sýnt fram á að aðrar efnislegar forsendur hafi legið til grundvallar því að umrædd staða var lögð niður en þær, sem beint hafi tengst G. Var í því ljósi ekki unnt að fallast á að staðan hefði verið lögð niður í skilningi 34. gr. laga nr. 70/1996. Ljóst hafi verið að ríkur vilji hafi verið til þess innan læknadeildar H að víkja G úr starfi vegna ætlaðra ávirðinga hans. Hefði því borið að gera það í samræmi við ákvæði VI. kafla sömu laga, sbr. 3. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, svo að G fengi notið þeirrar réttarverndar, sem ríkisstarfsmönnum sé þar tryggð. Þar sem svo hafði ekki verið gert var talið að brotinn hefði verið réttur á G og varðaði það H bótaskyldu samkvæmt 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996. Var H dæmdur til að greiða G bætur vegna starfsmissis auk  miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf og H-kk-nf H-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. júlí 2003 og krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda, en málskostnaður verði felldur niður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Héraðsdómi var gagnáfrýjað 23. júlí 2003. Gagnáfrýjandi krefst þess annars vegar, að aðaláfrýjandi og stefndi verði í sameiningu dæmdir til að greiða sér 4.139.608 krónur með dráttarvöxtum, eins og nánar greinir í héraðsdómi, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Á hendur aðaláfrýjanda einum er hins vegar gerð krafa um greiðslu á 70.425.000 krónum auk dráttarvaxta, eins og greinir í héraðsdómi, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi, Landspítali - háskólasjúkrahús, krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda en lækkunar til vara. Í báðum tilvikum er þess krafist, að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 30. janúar 2004 var bú G-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef tekið til gjaldþrotaskipta og hefur þrotabúið tekið við aðild málsins. Skiptastjóri féllst á, að málið yrði flutt fyrir Hæstarétti af hálfu búsins með því skilyrði, að því yrði haldið skaðlausu af kostnaði vegna þessa, og hafa aðaláfrýjandi og stefndi fallið frá málskostnaðarkröfum sínum.

I.

Málavöxtum og málsástæðum aðila er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram er kröfugerð gagnáfrýjanda tvíþætt. Fyrri kröfunni er beint að aðaláfrýjanda og stefnda sameiginlega og þess krafist, að þeir greiði gagnáfrýjanda vangoldin laun vegna starfa G-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef sem yfirlæknis á Sjúkrahúsi Reykjavíkur og síðar Landspítala - háskólasjúkrahúsi frá 1. desember 1999 til 1. júlí 2001 samkvæmt útreikningi tryggingafræðings auk miskabóta vegna ólögmætrar uppsagnar úr starfinu.

Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um þessa kröfu gagnáfrýjanda.

II.

Síðari kröfu gagnáfrýjanda er beint að aðaláfrýjanda einum. Þess er krafist, að hann greiði gagnáfrýjanda núvirðisreiknuð laun G-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef sem prófessors við Háskóla Íslands frá 1. júlí 2001 til 1. júlí 2012 að frádregnum biðlaunum frá 1. júlí 2001 til jafnlengdar næsta árs auk verðmætis ætlaðra námsferða og miskabóta vegna ólögmætrar brottvikningar úr starfi.

Með bréfi varadeildarforseta læknadeildar háskólans 28. desember 1998 til G-kk-ef Þ-kk-ef var honum gefinn kostur á að tala máli sínu „vegna áminningar sem læknadeild Háskóla Íslands hefur í hyggju að veita yður.“ Í bréfinu voru ástæður fyrirhugaðrar áminningar sagðar vera slök rannsóknavirkni, nánast engin þátttaka í fjórða árs verkefnum læknadeildar, kennslu hafi ekki verið sinnt sem skyldi, mæting á deildarfundi hafi verið stopul, þótt lög feli í sér mætingaskyldu, störf að málefnum deildarinnar hafi verið óveruleg og vanræksla á að gera tillögur um ráðstafanir til að efla slysa- og bæklunarlækningadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Í bréfinu er einnig tilgreind vanræksla G-kk-ef Þ-kk-ef í starfi yfirlæknis við sjúkrahúsið og vegna hennar hafi hann hlotið áminningar. Að fengnum andmælum G-kk-ef Þ-kk-ef var samþykkt í deildarráði læknadeildar 21. apríl 1999, að honum skyldi veitt áminning.

Með bréfi 30. apríl 1999, sem ritað var á bréfsefni læknadeildar og undirritað af háskólarektor ásamt forseta og varaforseta deildarinnar, var G-kk-þgf Þ-kk-þgf veitt áminning vegna starfa hans við skólann með vísun til 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í áminningarbréfinu var vísað til slakrar rannsóknavirkni, hann hafi ekki sinnt kennslu sem skyldi, mæting á deildarfundi hafi verið lítil og störfum á Sjúkrahúsi Reykjavíkur svo illa sinnt, að búið væri að áminna hann af þeim sökum. Var talið, að G-kk-nf Þ-kk-nf hefði ekki náð fullnægjandi árangri í starfi sem prófessor. Þess var óskað, að hann sendi rektor nákvæma greinargerð, þar sem meðal annars kæmu fram hugmyndir hans og áform um það, hvernig hann teldi fræðigreinina slysa- og bæklunarlækningar við læknadeild háskólans best verða nýtta til framdráttar kennslu heilbrigðisstétta og til vísindarannsókna á þessu fræðasviði, hverjar væru áætlanir hans varðandi uppbyggingu slysa- og bæklunarlækningasviðs, varðandi rannsóknir hans sjálfs og stefnu í rannsóknum á slysadeildinni almennt.

Umbeðin greinargerð var lögð fram og kynnt á deildarfundi læknadeildar 27. maí 1999. Fundurinn samþykkti ályktunartillögu, þar sem því var beint til rektors að veita G-kk-þgf Þ-kk-þgf lausn um stundarsakir frá störfum sem prófessor í slysalækningum. Í tillögunni kom fram, að greinargerð prófessorsins væri að mati rektors og forsvarsmanna læknadeildar ekki fullnægjandi samkvæmt almennum akademískum vinnubrögðum.

Rektor Háskóla Íslands veitti G-kk-þgf Þ-kk-þgf lausn um stundarsakir úr stöðu prófessors við læknadeild skólans frá og með 21. desember 1999 á grundvelli 2. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996, sbr. 3. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í sömu lögum. Sama dag var nefnd samkvæmt 27. gr. laganna fengið málið til athugunar.

Það var niðurstaða nefndarinnar 31. maí 2000, að rektor hafi ekki verið rétt að veita G-kk-þgf Þ-kk-þgf lausn frá störfum um stundarsakir. Nefndin taldi málsmeðferð háskólans frá upphafi bera það með sér, að 28. desember 1998 hafi í raun þegar verið ákveðið að veita G-kk-þgf Þ-kk-þgf lausn um stundarsakir með lausn að fullu í huga og málið ekki rekið til þess að gefa honum raunverulegt tækifæri til að bæta ráð sitt. Nefndin tók sérstaklega fram, að vegna þeirra annmarka á formhlið málsins, sem hún taldi vera fyrir hendi og lutu meðal annars að andmælarétti og formi áminningarinnar, hefði hún ekki tekið afstöðu til þess, hvort efnisleg skilyrði hefðu verið til að veita G-kk-þgf Þ-kk-þgf lausn um stundarsakir.

Á meðan þessu fór fram innan veggja Háskóla Íslands var G-kk-þgf Þ-kk-þgf sagt upp starfi yfirlæknis slysa- og bæklunarlækningadeildar við Sjúkrahús Reykjavíkur með bréfi forstjóra, framkvæmdastjóra og lækningaforstjóra þess 22. júlí 1999 að veittum andmælarétti og var uppsagnarfrestur fjórir mánuðir. Í uppsagnarbréfinu var vísað til formlegrar áminningar sjúkrahússins frá 1. desember 1997, meðal annars vegna slælegra vinnubragða við skil á vottorðum og greinargerðum. Var yfirlæknirinn ekki talinn hafa bætt ráð sitt og hefði ítrekað verið fundið að störfum hans frá þeim tíma. Með dómi Hæstaréttar 18. maí 2000 í máli nr. 133/2000, bls. 1932 í dómasafni, var uppsögnin metin ógild, en G-kk-þgf Þ-kk-þgf var ekki gefinn kostur á að taka við starfi sínu að nýju.

Fram er komið, að 22. júní 2000 sagði forstjóri Landspítala - háskólasjúkrahúss upp ódagsettum samningi frá 1983 milli Háskóla Íslands og Borgarspítalans í Reykjavík um kennslu læknanema og hlutverk spítalans sem kennslusjúkrahúss. Skyldi uppsögnin koma til framkvæmda 30. júní 2001. Nýr samstarfssamningur var gerður milli Landspítala og háskólans 10. maí 2001 með viðbótarsamningi 28. júní 2002.

III.

Í héraðsdómi er gerð ítarleg grein fyrir umræðum um endurskipulagningu kennsluhátta innan læknadeildar Háskóla Íslands vegna þróunar og hugmynda um greiningu og meðferð slasaðra og bráðveikra og tilkomu svonefndrar bráðalæknisfræði, sem heilbrigðisráðherra mun hafa viðurkennt sem sérgrein árið 1992. Á fundi deildarráðs læknadeildar 20. júní 2001 var samþykkt að óska eftir því við rektor, að störf prófessors og dósents í slysalækningum verði lögð niður frá og með 1. júlí 2001 til að skapa grundvöll fyrir endurskipulagningu á þessu sviði með tilkomu nýrrar sérgreinar á Landspítala - háskólasjúkrahúsi, bráðalæknisfræði. Í bréfi til rektors sama dag, sem undirritað var af deildarforseta, kennslustjóra og formanni kennsluráðs læknadeildar, var sett fram sú tillaga, að stofnuð yrði ný fræðigrein við læknadeild Háskóla Íslands og framangreindar stöður lagðar niður. Í rökstuðningi kemur meðal annars fram, að nýskipanin kalli á að fella niður kennslu í slysalækningum í þáverandi mynd og þar með stöður prófessors og dósents í slysalækningum. Byrja þurfi á nýjum grunni kennslu í nýrri fræðigrein og því eðlilegt, að nýjar kennslustöður verði til, sem sótt yrði um á viðeigandi forsendum. Bæklunarlækningar myndu þróast sem hluti fræðasviðsins handlækningar og bæklunarlæknisfræðin yrði þannig aðgreind frá bráðalækningum, eins og eðlilegt væri með tilliti til þróunar greinanna. Bráðalækningar yrðu sjálfstæð fræðigrein eða fræðasvið innan deildarinnar með sérstökum forstöðumanni og eigin fjárhagsáætlun. Deildarráð myndi fjalla síðar um skipun kennara í þessa nýju fræðigrein, „en þeir kennarar yrðu að hafa sérfræðimenntun og/eða viðeigandi/sambærilega reynslu í kennslu og rannsóknum í bráðalækningum og skyldum greinum/fræðasviðum.“

Rektor féllst á framangreindar tillögur læknadeildar og tilkynnti G-kk-þgf Þ-kk-þgf J-kk-þgf í bréfi 22. júní 2001, að hann hefði ákveðið að leggja niður störf prófessors og dósents í slysalækningum frá og með 1. júlí sama ár. G-kk-nf Þ-kk-nf væri því leystur frá störfum við Háskóla Íslands frá sama tíma en ætti rétt á biðlaunum í tólf mánuði í samræmi við 34. gr. laga nr. 70/1996. G-kk-nf Þ-kk-nf mótmælti þegar í stað meðal annars á þeim forsendum, að sér hefði í engu verið gefinn kostur á að tjá sig um málið og hefði verið unnið að tillögu læknadeildar án sinnar vitundar.

Félag íslenskra bæklunarlækna sendi frá sér fréttatilkynningu í kjölfar þessa og mótmælti harðlega niðurlagningu prófessorsstöðu tengdri bæklunarlækningum og taldi þetta gert án sýnilegra faglegra forsendna. Frekari andmæli komu fram af hálfu nokkurra tilgreindra bæklunarlækna.

IV.

Eins og áður greinir komst nefnd samkvæmt 27. gr. laga nr. 70/1996 að þeirri niðurstöðu 31. maí 2000, að rektor Háskóla Íslands hafi ekki verið rétt að víkja G-kk-þgf Þ-kk-þgf J-kk-þgf úr stöðu prófessors um stundarsakir 21. desember 1999. Aðaláfrýjandi gerði ekki frekari reka að því að láta á það reyna, hvort efnisleg skilyrði væru til frávikningar, en niðurstaða nefndarinnar var eingöngu reist á því, að annmarkar hefðu verið á formhlið málsins. G-kk-þgf Þ-kk-þgf var þó ekki fengið kennslustarf sitt við læknadeild að nýju. Á þessum tíma lá það jafnframt fyrir, að Hæstiréttur hafði metið uppsögn G-kk-ef Þ-kk-ef úr starfi yfirlæknis slysa- og bæklunarlækningadeildar Sjúkrahúss Reykjavíkur 22. júlí 1999 ógilda, en hann fékk það starf heldur ekki að nýju.

Rúmu ári eftir að umrædd lausn um stundarsakir var metin óréttmæt var tekin ákvörðun um að leggja prófessorsstöðu G-kk-ef Þ-kk-ef við læknadeild háskólans niður. Ekki er fram komið, að nokkurt samráð hafi verið haft við hann um undirbúning þeirrar ákvörðunar eða einhverra leiða leitað til að fá honum stað við fyrirhugaðar breytingar á þeim fræðasviðum, er lutu að bæklunarlækningum og meðferð slasaðra og bráðveikra. Er óhjákvæmilegt í því sambandi að hafa í huga, að í dómnefndaráliti um umsóknir um prófessorsembætti í slysalækningum við læknadeild Háskóla Íslands á árinu 1983 hafði G-kk-nf Þ-kk-nf verið metinn annar tveggja hæfustu umsækjenda sem alhliða bæklunarskurðlæknir. Aðaláfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að maður með menntun og reynslu á borð við G-kk-þf Þ-kk-þf hefði ekki getað uppfyllt þær kröfur, sem gera yrði til kennara við breytt fyrirkomulag á sviði bæklunar- og bráðalækninga. Því til styrktar eru ummæli deildarforseta læknadeildar 1998 til 2000 fyrir héraðsdómi, er hann var spurður að því, hvort á því hefðu verið einhverjir annmarkar að hafa áfram prófessorsstöðu G-kk-ef Þ-kk-ef og stofna jafnframt við deildina kennslustöðu í bráðalækningum, ef í fyrrnefndu stöðunni hefði verið maður, sem gegnt hefði öllum starfsskyldum sínum framúrskarandi vel. Hann kvað það eðlilegt að sínu mati og sagði: „Ef maður stendur sig mjög vel þá reynir maður að hlúa að hans störfum og að það sé hægt að byggja upp við hliðina fræðasviðið bráðalækningar.“ Þessi ummæli verða ekki skilin á annan veg en þann, að deildarforsetinn hafi ekki talið óhjákvæmilegt við eðlilegar aðstæður að leggja niður prófessorsstöðu í slysalækningum til þess að greiða fyrir kennslu og rannsóknum í bráðalækningum.

Fyrir liggur, að G-kk-nf Þ-kk-nf hafði á árinu 1999 fengið alvarlega áminningu um vanrækslu í starfi sínu við læknadeild háskólans og höfðu deildarfundur og rektor metið það svo, að hann hefði ekki bætt ráð sitt og réttmætt væri að veita honum lausn um stundarsakir. Áðurnefndur deildarforseti og varadeildarforseti á sama tíma rituðu grein í Morgunblaðið 16. júní 2000, þar sem ávirðingar á hendur G-kk-þgf Þ-kk-þgf voru tíundaðar og sagt, að framferði hans væri með eindæmum í læknadeild og hvar sem væri í háskólum. Mál hans snerist ekki um „lögfræðileg formsatriði heldur um alvarlegan vanda sem skapast þegar ríkisstarfsmenn skila ekki því starfi sem þeim er falið.“

Með hliðsjón af öllu framansögðu verður að telja, að aðaláfrýjanda hafi ekki tekist að sýna fram á, að aðrar efnislegar forsendur en þær, sem beint tengdust G-kk-þgf Þ-kk-þgf, hafi ráðið því, að staða hans við læknadeild Háskóla Íslands var lögð niður. Í því ljósi verður ekki fallist á, að staðan hafi verið lögð niður í skilningi 34. gr. laga nr. 70/1996, sem tekur til niðurlagningar stöðu vegna atvika, sem ekki varða starfsmanninn sjálfan. Það er ljóst, að ríkur vilji var til þess innan læknadeildar að víkja G-kk-þgf Þ-kk-þgf úr starfi vegna ætlaðra ávirðinga hans. Það bar þá að gera í samræmi við ákvæði VI. kafla laganna, sbr. 3. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, svo að hann fengi notið þeirrar réttarverndar, sem ríkisstarfsmönnum er þar tryggð. Þar sem svo var ekki gert var brotinn réttur á G-kk-þgf Þ-kk-þgf og varðar það aðaláfrýjanda þegar af þeirri ástæðu bótaskyldu samkvæmt 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996. Þarf þá ekki að taka afstöðu til þess, hvort rektor Háskóla Íslands hafi verið bær til þess að leggja niður prófessorsstöðuna eða hvort aðdragandi þeirrar ákvörðunar hafi verið lögmætur.

V.

Við ákvörðun bóta verður að líta til þess, að G-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf naut réttinda og bar skyldur starfsmanna ríkisins samkvæmt lögum nr. 70/1996 og mátti að öllu óbreyttu búast við því að halda stöðu sinni, þar til hann næði hámarksaldri starfsmanna ríkisins, sbr. 25. gr. og 3. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í sömu lögum. Hann var 59 ára gamall, þegar staða hans var lögð niður, og verður að telja, að mönnum á þeim aldri sé almennt óhægt um vik að koma undir sig fótunum á vinnumarkaði að nýju. Þótt G-kk-nf Þ-kk-nf hafi góða menntun og langa starfsreynslu má á það fallast, eins og aðdraganda starfsloka hans var háttað og í ljósi þeirra ávirðinga, sem á hann hafa verið bornar, að honum kunni að reynast erfitt að nýta sérkunnáttu sína hér á landi að minnsta kosti. Fram er komið, að hann hafi að einhverju marki starfað erlendis eftir lok starfa sinna við læknadeild Háskóla Íslands, en um það nýtur takmarkaðra gagna í málinu. Með hliðsjón af því, hvernig aðaláfrýjandi stóð að því að koma G-kk-þgf Þ-kk-þgf úr starfi andstætt ákvæðum laga nr. 70/1996 þykir hann ekki hafa sérstakar málsbætur, er áhrif hafi á bótafjárhæð. Þessar aðstæður leiða einnig til þess, að G-kk-nf Þ-kk-nf verður talinn hafa orðið fyrir ólögmætri meingerð á æru sinni og persónu, svo að miskabótum varði samkvæmt 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999.

Gagnáfrýjandi styður bótakröfu sína þeim rökum, að aðaláfrýjanda beri að efna þann ráðningarsamning, sem falist hafi í æviskipun G-kk-ef Þ-kk-ef í embætti prófessors, og því beri að miða bætur við núvirðisreiknuð laun til ætlaðra starfsloka við hámarksaldur starfsmanna ríkisins. Þessi kröfugerð er fjarri lagi og á sér enga stoð í dómvenju um bætur til handa þeim, er sæta ólögmætri uppsögn eða frávikningu úr starfi. Með hliðsjón af fordæmum Hæstaréttar og aðstæðum í þessu máli, þar á meðal biðlaunum G-kk-ef Þ-kk-ef í eitt ár eftir niðurlagningu stöðunnar að fjárhæð 3.284.000 krónur, þykir að álitum hæfilegt, að aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 4.000.000 krónur í bætur og hefur þá verið tekið tillit til þess miska, sem G-kk-nf Þ-kk-nf mátti þola af hendi aðaláfrýjanda. Þessar bætur skulu bera dráttarvexti frá þingfestingardegi í héraði, eins og nánar greinir í dómsorði.

Málskostnaður milli gagnáfrýjanda og stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Aðaláfrýjandi skal greiða gagnáfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum, eins og mælt er um í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, Landspítali - háskólasjúkrahús, er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, þrotabús G-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef.

Aðaláfrýjandi, Háskóli Íslands, greiði gagnáfrýjanda 4.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. febrúar 2002 til greiðsludags.

Málskostnaður milli gagnáfrýjanda og stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.