799/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi um skyldu vitnisins HÞH, fyrrum starfsmanni fjármálafyrirtækisins L hf., til að gefa skýrslu í héraði í tengslum við öflun VB á sönnunargögnum án þess að mál hefði verið höfðað samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fyrir Hæstarétti var ágreiningur milli aðila um fjórar nánar tilgreindar spurningar sem VB beiddist að HÞH yrði gert skylt að svara. Hæstiréttur vísaði til þess að allar spurningarnar vörðuðu lögboðna upplýsingagjöf auk þess sem almennur aðgangur væri að upplýsingum þar að lútandi samkvæmt fyrirmælum laga, með sama hætti og í dómi Hæstaréttar 27. janúar 2014 í máli nr. 811/2013. Að þessu virtu taldi rétturinn þagnarskylduákvæði laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og b. og d. liða 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ekki standa því í vegi að HÞH yrði gert skylt að svara tilgreindum spurningum VB. Á hinn bóginn taldi Hæstiréttur að HÞH væri ekki skylt að svara spurningu, er laut að aðkomu hans að aflandsfélögum sem L hf. hefði stofnað til að taka við hlutabréfum vegna kaupréttarsamninga við starfsmenn, að því marki sem slíkt kynni að fella á hann ábyrgð af því tagi sem greindi í 3. mgr. 52. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. og 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2013 þar sem leyst var úr ágreiningi um skyldu varnaraðilans H-kk-ef til að gefa skýrslu í héraði í tengslum við öflun sóknaraðila á sönnunargögnum án þess að mál hafi verið höfðað samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðilanum verði gert skylt að svara þeim fjórum spurningum sem greinir í úrskurðarorðum hins kærða úrskurðar og héraðsdómari taldi honum óskylt að svara. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn H-kk-nf hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Varnaraðilinn B-kk-nf krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Með dómi Hæstaréttar 15. maí 2013 í máli nr. 259/2013 var sóknaraðila, sem telur sig hafa orðið fyrir tjóni þegar hlutabréf hans í Landsbanka Íslands hf. urðu verðlaus við fall bankans 7. október 2008, heimilað að leita sönnunar fyrir dómi samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991. Um er að ræða heimild til öflunar sönnunargagna um tiltekin atriði sem sóknaraðili álítur að ráðið geti niðurstöðu um hvort hann láti verða af málshöfðun gegn varnaraðilanum B-kk-þgf. Telur sóknaraðili að tjón sitt megi að minnsta kosti að hluta rekja til ólögmætra og saknæmra athafna í starfsemi bankans sem varnaraðilinn B-kk-nf hafi stuðlað að eða átt þátt í og hafi að lokum leitt til þess að bankinn var tekinn til slita. Sóknaraðili hyggst leita sönnunar um þessi atriði með því að leiða 16 vitni til skýrslugjafar fyrir dómi, auk þess að kalla eftir tilgreindum gögnum. Varnaraðilinn H-kk-nf var eitt þeirra vitna sem sóknaraðili hugðist leiða fyrir dóm í framangreindu skyni. Var hann boðaður á dómþing Héraðsdóms Reykjavíkur 4. nóvember 2013 með skriflegri kvaðningu þar um samkvæmt 2. mgr. 54. gr. laga 91/1991. Þann dag komu á dómþingi fram andmæli frá varnaraðilum við því að lagðar yrðu fyrir varnaraðilann H-kk-þf þær fimm spurningar sem tilgreindar eru í hinum kærða úrskurði. Var bókað að andmælin væru reist á ákvæðum 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki en eins og greinir í hinum kærða úrskurði var af hálfu varnaraðilanna jafnframt vísað til b. og d. liða 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðili krafðist þess að úrskurður gengi um skyldu varnaraðilans H-kk-ef til að svara spurningunum. Með hinum kærða úrskurði var komist að þeirri niðurstöðu að honum væri óheimilt að svara fjórum spurningunum en skylt að svara þeirri fimmtu. Laut síðastgreind spurning að því hvaða starfsmenn Landsbanka Íslands hf. hefðu komið að mati á því innan bankans hvort varnaraðilinn B-kk-nf skyldi talinn tengdur bankanum í skilningi alþjóðlegs reikningsskilastaðals (IAS 24). Er ekki lengur ágreiningur um skyldu varnaraðilans H-kk-ef til að svara þeirri spurningu.

Varnaraðilinn B-kk-nf hefur með afskiptum sínum af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti gengið inn í mál sóknaraðila og varnaraðilans H-kk-ef þannig að jafna má til meðalgöngu í skilningi 20. gr. laga nr. 91/1991 og telst hann því aðili málsins.

II

Spurningar þær sem kæra málsins lýtur að varða með hvaða hætti staðið var að því innan Landsbanka Íslands hf. að leggja mat á hvort varnaraðilinn B-kk-nf skyldi talinn tengdur bankanum í skilningi alþjóðlegs reikningsskilastaðals (IAS 24) og hvaða áhrif eignabreytingar á Samson eignarhaldsfélagi ehf. (Samson ehf.) gætu haft á birtingu upplýsinga um tengda aðila í reikningsskilum bankans. Óskar sóknaraðili jafnframt eftir svörum um hvaðan varnaraðilinn H-kk-nf hafi fengið upplýsingar um beinan eða óbeinan eignarhlut varnaraðilans B-kk-ef í Samson ehf. Loks spyr hann hvort varnaraðilinn H-kk-nf geti lýst aðkomu sinni að þeim aflandsfélögum sem Landsbanki Íslands hf. hafi stofnað til að taka við hlutabréfum vegna kaupréttarsamninga við starfsmenn.

Í 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002 kemur fram að stjórnarmenn fjármálafyrirtækis, framkvæmdastjórar, endurskoðendur, starfsmenn og hverjir þeir sem taka að sér verk í þágu fyrirtækisins séu bundnir þagnarskyldu um allt það sem þeir fá vitneskju um við framkvæmd starfa síns og varðar viðskipta- eða einkamálefni viðskiptamanna þess, nema skylt sé að veita upplýsingar samkvæmt lögum. Þagnarskyldan helst þótt látið sé af starfi. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að sá sem veiti viðtöku upplýsingum af því tagi sem um geti í 1. mgr. sé bundinn þagnarskyldu með sama hætti og þar greini. Sá aðili sem veiti upplýsingar skuli áminna viðtakanda um þagnarskylduna. Samkvæmt b. lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 er vitni óheimilt án leyfis þess sem í hlut á að svara spurningum um einkahagi manns sem því hefur verið trúað fyrir eða það hefur komist að á annan hátt í starfi sem endurskoðandi, félagsráðgjafi, lögfræðingur, lyfsali, læknir, prestur, sálfræðingur eða aðstoðarmaður einhvers þessara, eða í öðru starfi sem viðlíka trúnaðarskylda fylgir. Þá er í d. lið málsgreinarinnar lagt fyrir sams konar bann við svörum vitnis ef um er að ræða leyndarmál um viðskipti, uppgötvanir eða önnur slík verk sem það hefur komist að í starfi.

Samkvæmt gögnum málsins sótti Samson ehf. um samþykki Fjármálaeftirlitsins fyrir kaupum félagsins á virkum eignarhlut í Landsbanka Íslands hf. með bréfi 12. nóvember 2002. Féllst eftirlitið á umsóknina með ákvörðun 3. febrúar 2003. Mun Samson ehf. hafa verið stærsti hluthafi Landsbanka Íslands hf. með rúmlega 40% af hlutafé í bankanum. Í upphafi árs 2005 munu hluthafar í Samson ehf. hafa verið þrír og eignarhlutföll skipst þannig að B-kk-nf G-kk-nf átti 42,5% hlutafjár, varnaraðilinn B-kk-nf 42,5% og M-kk-nf Þ-kk-nf 15%. Í tilkynningu til Kauphallar Íslands 9. ágúst 2005 var upplýst um sölu M-kk-ef á hlut hans í félaginu. Í kjölfar þess munu hafa vaknað spurningar um það innan bankans hvort þetta breytti einhverju um fyrri niðurstöðu hvað varðar upplýsingar um tengda aðila í reikningsskilum bankans. Mun hafa verið álitið að bæði Samson ehf. og B-kk-nf G-kk-nf væru tengdir aðilar í skilningi 9. gr. IAS 24, Samson ehf. á grundvelli þess að félagið ætti það stóran eignarhlut í bankanum að það hefði svokölluð mikilvæg áhrif á rekstur og stefnu Landsbanka Íslands hf. en B-kk-nf G-kk-nf á grundvelli þess að hann var bankaráðsformaður. Hins vegar mun hafa verið komist að þeirri niðurstöðu að hvorki varnaraðilinn B-kk-nf né M-kk-nf væru tengdir aðilar. Varnaraðilinn H-kk-nf var framkvæmdastjóri rekstrarsviðs Landsbanka Íslands hf. og mun hann hafa heyrt beint undir bankastjóra. Samkvæmt gögnum málsins kom varnaraðilinn að mati á því hvort varnaraðilinn B-kk-nf teldist tengdur Landsbanka Íslands hf. og að mati á þörf á upplýsingagjöf um tengda aðila í reikningsskilum bankans með tilliti til alþjóðlegs reikningsskilastaðals. Í því skyni sátu varnaraðilinn H-kk-nf og Þ-kk-nf Þ-kk-nf aðstoðarframkvæmdastjóri lögfræðisviðs og útlánaeftirlits bankans fund 20. október 2005 með B-kk-þgf M-kk-þgf R-kk-þgf framkvæmdastjóra Samsonar ehf. og V-kk-þgf R-kk-þgf G-kk-þgf og H-kk-þgf S-x-x löggiltum endurskoðendum hjá PricewaterhouseCoopers ehf. Gert var minnisblað um fund þennan og er efni þess rakið í dómi Hæstaréttar 27. janúar 2014 í máli nr. 811/2013.

III

Varnaraðilinn H-kk-nf hefur sem fyrr segir vikist undan því að svara spurningum þeim sem kæra málsins lýtur að með vísan til þagnarskylduákvæða í lögum nr. 161/2002 og b. og d. liða 2. mgr. 53. laga nr. 91/1991. Eins og nánar er rakið í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar 27. janúar 2014 fékk Samson ehf. á árinu 2003 heimild Fjármálaeftirlitsins til þess að fara með virkan eignarhlut í Landsbanka Íslands hf. Til að fá slíka heimild þurftu eigendur Samsonar ehf. að veita eftirlitinu ítarlegar upplýsingar samkvæmt VI. kafla laga nr. 161/2002, þar á meðal um eignarhald félagsins og tengsl þess við aðra lögaðila. Jafnframt hvíldi sú viðvarandi skylda á Samson ehf. og eigendum þess að veita Fjármálaeftirlitinu allar upplýsingar um breytingar á eignarhaldinu og atriði sem að því lutu. Inntaki þeirrar upplýsingaskyldu, sjónarmiðum að baki henni og reglum um aðgengi að þeim upplýsingum, sem til verða á grundvelli upplýsingaskyldunnar, er nánar lýst í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar.

Eins og áður greinir fór fram innan Landsbanka Íslands hf. mat á hvaða áhrif þær breytingar, sem orðið höfðu á eignarhaldi í Samson ehf., hefðu á tilgreiningu tengdra aðila í reikningsskilum Landsbanka Íslands hf. og hvernig fullnægt skyldi lögbundinni upplýsingagjöf til Fjármálaeftirlitsins af sama tilefni. Þegar virtar eru framangreindar reglur um skyldu fyrirsvarsmanna Samsonar ehf. og Landsbanka Íslands hf. til að veita réttar upplýsingar af þessu tilefni og hafðar í huga þær reglur sem giltu um aðgang að þeim upplýsingum verður ekki talið að þar sé um að ræða upplýsingar sem leynt skyldu fara samkvæmt lögum eða eðli máls, svo sem nánar greinir í títtnefndum dómi Hæstaréttar. Samkvæmt þessu voru ekki efni til að sérstök leynd skyldi vera um það hverjir innan bankans komu að framangreindu mati og hvernig aflað var lögboðinna upplýsinga við það mat. Af þessu leiðir að spurningar um hvort varnaraðilinn B-kk-nf skyldi talinn tengdur Landsbanka Íslands hf., hvaða áhrif eignabreytingar á Samson ehf. gætu haft á birtingu upplýsinga um tengda aðila í reikningsskilum bankans og hvaðan varnaraðilinn H-kk-nf hafi fengið upplýsingar um beinan eða óbeinan eignarhluta varnaraðilans B-kk-ef í Samson ehf., falla hvorki undir ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002 né b. og d. liða 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. Verður varnaraðilanum H-kk-þgf því með vísan til meginreglu 1. mgr. 51. gr. laganna gert að svara þessum þremur spurningum.

Áðurnefnd sjónarmið eiga einnig við um skyldu varnaraðilans H-kk-ef til að svara fjórðu spurningunni um hvort hann geti lýst aðkomu sinni að þeim aflandsfélögum sem Landsbanki Íslands hf. mun hafa stofnað til að taka við hlutabréfum vegna kaupréttarsamninga við starfsmenn. Á hinn bóginn er til þess að líta að varnaraðilinn H-kk-nf hefur með vísan til 3. mgr. 52. gr. laga nr. 91/1991 vikist undan að svara þessari spurningu á þeim grunni að sérstakur saksóknari hafi til rannsóknar ætluð brot vegna afskipta varnaraðilans að þessum félögum. Samkvæmt ákvæðinu getur vitni skorast undan því að svara spurningu ef ætla má að í svari þess gæti falist játning eða bending um að það hafi framið refsiverðan verknað eða atriði sem valdi því siðferðislegum hnekki eða tilfinnanlegu fjártjóni. Almenn lýsing á aðkomu að stofnun og starfrækslu félaga í lögmætum tilgangi fellur ekki undir tilvik sem ákvæðið tekur til. Af ákvæðinu leiðir þó að hafi með stofnun og starfrækslu umræddra félaga með einhverjum hætti verið farið á svig við lagareglur og varnaraðilinn H-kk-nf átt aðkomu að því getur hann vikist undan að svara spurningunni að því marki sem slíkt kann að fella á hann ábyrgð af því tagi sem greinir í ákvæðinu.

Eftir þessum málsúrslitum verður varnaraðilanum B-kk-þgf gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Það athugast að í hinum kærða úrskurði er ítrekað rætt um vitnastefnanda og vitnastefnda en þessi hugtök eiga sér ekki stoð í réttarfarslögum eftir gildistöku laga nr. 91/1991.

Dómsorð:

Varnaraðilanum H-kk-þgf Þ-kk-þgf H-kk-þgf er skylt að svara eftirtöldum spurningum sóknaraðila, V-kk-ef B-kk-ef: 1. Með hvaða hætti var staðið að því að leggja mat á það innan Landsbanka Íslands hf. hvort varnaraðilinn B-kk-nf T-kk-nf B-kk-nf skyldi talinn tengdur bankanum í skilningi alþjóðlegs reikningsskilastaðals IAS 24. 2. Hvaða áhrif gátu eignabreytingar á Samson eignarhaldsfélagi ehf. haft á birtingu upplýsinga um tengda aðila í reikningum Landsbanka Íslands hf. 3. Hvaðan fékk varnaraðilinn H-kk-nf upplýsingar um beinan eða óbeinan eignarhlut varnaraðilans B-kk-ef í Samson eignarhaldsfélagi ehf.

Varnaraðilanum H-kk-þgf er ekki skylt, að því marki sem slíkt kann að fella á hann ábyrgð af því tagi sem greinir í 3. mgr. 52. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að svara eftirfarandi spurningu: Getur varnaraðilinn H-kk-nf lýst aðkomu sinni að þeim aflandsfélögum sem Landsbanki Íslands hf. stofnaði til að taka við hlutabréfum vegna kaupréttarsamninga við starfsmenn.

Varnaraðilinn B-kk-nf greiði sóknaraðila 250.000 krónur í kærumálskostnað.