591/2014

B ehf. tók tvö lán hjá S hf., fjölmyntalán 2006 og gengistryggt lán 2007. Þá gaf B ehf. út skuldabréf til S hf. 2008. Að frumkvæði S hf. greiddi B ehf. 9. janúar 2009 upp lánið frá 2007. Í framhaldi af dómi Hæstaréttar í máli nr. 155/2011 óskaði B ehf. í október 2011 eftir endurútreikningi á láninu frá 2007. Tilkynnti B ehf. jafnframt D hf., sem þá hafði tekið við öllum eignum og tryggingarréttindum sem tengdust kröfum S hf., að hann vildi skuldajafna þeirri fjárhæð sem hann ætti inni hjá D hf. vegna ofgreiðslu lánsins frá 2007 á móti greiðslu lánsins frá 2006 og skuldabréfsins frá 2008. Starfsmaður D hf. staðfesti móttöku á erindinu í október 2011 og sagðist gera „ráð fyrir að samþykkt verði skuldajöfnun í málinu“ en kvað þó formlegt samþykki ekki liggja fyrir. Vegna vanskila B ehf. á greiðslu skuldabréfsins frá 2008 var að kröfu D hf. gert fjárnám í fasteigninni V. Fasteignin var síðan seld H ehf., sem hafði eignast kröfurnar á hendur B ehf. vegna framsals frá D hf., á nauðungarsölu í febrúar 2014. Í hinum kærða úrskurði var komist að þeirri niðurstöðu að krafa B ehf. vegna hinnar ólögmætu gengistryggingar lánsins frá 2007 væri skaðabótakrafa innan samninga sem hefði stofnast við gerð samningsins 2007 og því fyrir frestdag við slit S hf. sem var 30. október 2008. Var nauðungarsalan því felld úr gildi með vísan til þess að kröfur H ehf. hefðu í síðasta lagi fallið niður fyrir skuldajöfnuð í október 2011. Hæstiréttur féllst ekki á að um væri að ræða skaðabótakröfu vegna vanefnda á samningnum, heldur endurkröfu vegna þess að greitt hafði verið meira samkvæmt honum en lög heimiluðu. Sú krafa stofnaðist fyrst þegar lánið var greitt 9. janúar 2009 og því eftir frestdag við slit S hf. Þegar af þeirri ástæðu var krafan ekki tæk til skuldajafnaðar vegna hins fortakslausa ákvæðis 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. um að lánardrottinn hafi eignast kröfu sína áður en þrír mánuðir voru til frestdags. Var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi og nauðungarsalan staðfest.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. september 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. ágúst 2014 þar sem felld var úr gildi nauðungarsala á fasteigninni Vatnsendabletti 1B í Kópavogi sem fram fór 24. febrúar 2014. Kæruheimild er í 1. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að nauðungarsalan verði staðfest. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins veitti Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hf. varnaraðila 6. nóvember 2006 lán til þriggja ára að fjárhæð 97.244,73 evrur, 29.116.118 japönsk jen og 309.791,63 svissneskir frankar. Skilmálum lánsins var síðar breytt 30. desember 2008 þannig að fjárhæð þess skyldi framvegis vera 52.041.451 króna og það greitt í einu lagi 1. nóvember 2011. Hinn 31. desember 2008 gaf varnaraðili út skuldabréf þar sem hann viðurkenndi að skulda Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf. 35.000.000 krónur. Skuldina mun hafa átt að greiða með fimm afborgunum, 1. febrúar ár hvert, í fyrsta sinn 1. febrúar 2010, þó þannig að aðeins yrðu greiddir vextir af henni fyrstu fjögur skiptin. Með tryggingarbréfi 11. maí 2005, númer 5138, hafði varnaraðili sett sparisjóðnum að veði fasteignina Vatnsendablett 1B í Kópavogi til tryggingar greiðslu á skuldum hans við sparisjóðinn, samtals að fjárhæð 42.000.000 krónur „auk vísitöluálags, dráttarvaxta og alls kostnaðar sem af vanskilum kann að leiða og skuldara ber að greiða“.

Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hf. og varnaraðili gerðu 5. september 2007 með sér lánssamning þar sem sparisjóðurinn lofaði að lána jafnvirði 193.500.000 króna í erlendum myntum „JPY 50% CHF 50%“ sem varnaraðili skuldbatt sig til að greiða í einu lagi 1. september 2008. Með viðauka við samninginn 27. ágúst 2008 var skilmálum lánsins breytt, meðal annars á þann hátt að lánið skyldi greiða 1. september 2009. Að frumkvæði sparisjóðsins gerði varnaraðili hins vegar lánið upp á grundvelli samkomulags þeirra á milli með því að inna af hendi 362.913.317 krónur 9. janúar 2009.

Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, vék Fjármálaeftirlitið stjórn Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. frá 21. mars 2009 og skipaði skilanefnd yfir sparisjóðinn. Með úrskurði héraðsdóms 23. júní sama ár var sparisjóðnum skipuð slitastjórn samkvæmt 101. gr. laga nr. 161/2002. Slitastjórnin gaf út innköllun til kröfuhafa og birtist hún fyrra sinni í Lögbirtingablaðinu 22. júlí 2009. Kröfulýsingarfrestur var sex mánuðir og lauk því 22. janúar 2010. Varnaraðili lýsti ekki kröfu á hendur sparisjóðnum innan frestsins. Frestdagur var 30. október 2008 samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 4. mgr. 86. gr. sömu laga. Samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins framseldi sparisjóðurinn Dróma hf. allar eignir og tryggingarréttindi, sem tengdust kröfum sparisjóðsins, 26. maí 2009.

Í framhaldi af því að Hæstiréttur kvað upp dóm 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011 sendi varnaraðili Dróma hf. tölvubréf 29. september 2011 þar sem óskað var eftir endurútreikningi á framangreindum tveimur lánum sem upphaflega voru veitt varnaraðila 6. nóvember 2006 og 5. september 2007. Tæpum mánuði síðar, 27. október 2011, sendi varnaraðili hlutafélaginu útreikninga sem hann hafði látið gera á síðargreinda láninu. Í meðfylgjandi tölvubréfi sagði að þar kæmi fram að varnaraðili hefði með því að greiða lánið ofgreitt sem næmi 155.272.298 krónum og vildi hann skuldajafna þeirri fjárhæð á móti greiðslu fyrrgreinda lánsins og skuldabréfsins frá 31. desember 2008. Staðfesti Drómi hf. móttöku tölvubréfsins 31. október 2011 og tók starfsmaður félagsins fram í svarinu að hann gerði „ráð fyrir að samþykkt verði skuldajöfnun í málinu, en er ekki með formlegt samþykki, vegna þess að ekki liggur fyrir endanlegur endurútreikningur á lánunum.“ Hinn 29. mars 2012 sendi Drómi hf. varnaraðila nýjan endurútreikning sem mun hafa verið gerður að tilhlutan félagsins þar sem fram kom að inneign vegna ofgreiðslu lánsins næmi 197.210.662 krónum. Í meðfylgjandi tölvubréfi sagði að ekki væri „skuldajöfnunarréttur í þessu máli.“

Varnaraðili mun hafa greitt fyrstu tvær afborganirnar af skuldabréfinu frá 31. desember 2008, en ekki sinnt áskorun Dróma hf. um frekari greiðslu af bréfinu. Af þeim sökum fór hlutafélagið fram á að gert yrði fjárnám hjá varnaraðila fyrir kröfu þess á hendur honum samkvæmt skuldabréfinu. Mætt var af hálfu varnaraðila við fjárnámsgerðina 22. janúar 2013 og farið fram á að hún yrði felld niður sökum skuldajafnaðar þar sem hann ætti hærri kröfu á hendur félaginu en næmi kröfunni sem fjárnáms væri krafist fyrir. Ekki var fallist á þau mótmæli varnaraðila og að kröfu gerðarbeiðanda gert fjárnám í fasteigninni Vatnsendabletti 1B „í réttindum skv. tryggingarbréfi nr. 5138.“ Á grundvelli fjárnámsins fór Drómi hf. með beiðni 15. ágúst 2013 fram á nauðungarsölu á fasteigninni til lúkningar skuld samkvæmt tryggingarbréfinu. Í lok árs 2013 framseldi félagið „réttindi þau sem varða ofangreinda nauðungarsölubeiðni“ til sóknaraðila sem varð þar með gerðarbeiðandi. Fasteignin var síðan seld sóknaraðila á uppboði 24. febrúar 2014 og í kjölfarið gerði varnaraðili þá kröfu fyrir héraðsdómi að nauðungarsalan yrði felld úr gildi. Var fallist á þá kröfu í hinum kærða úrskurði eins og áður greinir.

II

Málsaðila greinir ekki á um að lánssamningurinn milli Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. og varnaraðila 5. september 2007 hafi verið um lán í íslenskum krónum, bundið gengi erlendra gjaldmiðla, þannig að skilmálar þess hafi brotið í bága við 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Ágreiningur aðila snýst hins vegar um það hvort skilyrði hafi verið til þess að lögum að varnaraðili gæti skuldajafnað kröfu sinni vegna þess, sem hann hafði ofgreitt af láninu 9. janúar 2009, á móti áðurgreindum kröfum Dróma hf. og síðar sóknaraðila á hendur sér þegar hann beindi yfirlýsingu um skuldajöfnuð til hlutafélagsins 27. október 2011. Byggir varnaraðili á því að kröfurnar hafi í síðasta lagi fallið niður fyrir skuldajöfnuð 31. sama mánaðar þegar starfsmaður Dróma hf. hefði staðfest að ætlunin væri að viðurkenna skuldajöfnuð með fyrirvara um endanlegan útreikning á kröfu varnaraðila.

Samkvæmt 1. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 44/2009, gilda við slit fjármálafyrirtækis að meginstefnu sömu reglur og við gjaldþrotaskipti um gagnkvæma samninga og kröfur á hendur því. Jafnframt gildir XVIII. kafli laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. um meðferð krafna við slit slíks fyrirtækis, sbr. 4. mgr. áðurnefndrar lagagreinar. Eftir 3. tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991 fellur krafa á hendur þrotabúi, sem ekki er lýst fyrir skiptastjóra áður en kröfulýsingarfresti lýkur, ekki niður sé hún höfð uppi til skuldajafnaðar við kröfu þrotabúsins að fullnægðum skilyrðum 100. gr. laganna. Í 1. mgr. þeirrar lagagreinar er kveðið á um að hver sá sem skuldar þrotabúinu geti dregið það frá sem hann á hjá því, hvernig sem skuld og gagnkröfu er varið, ef lánardrottinn hefur eignast kröfuna áður en þrír mánuðir voru til frestdags, hvorki vitað né mátt vita að þrotamaðurinn átti ekki fyrir skuldum og ekki fengið kröfuna til að skuldajafna, enda hafi krafa þrotabúsins á hendur honum orðið til fyrir frestdag.

Eins og áður segir greiddi varnaraðili 9. janúar 2009 upp lánið samkvæmt lánssamningnum 5. september 2007. Reisir varnaraðili kröfu sína um skuldajöfnuð einkum á því að krafa hans vegna ólögmætrar gengistryggingar lánsins hafi stofnast þegar við gerð samningsins, en fyrst orðið virk við greiðslu lánsins. Ekki verður á það fallist þar sem hér er ekki um að ræða skaðabótakröfu vegna vanefnda á samningnum, heldur endurkröfu vegna þess að greitt var meira samkvæmt honum en lög heimiluðu. Sú endurkrafa stofnaðist fyrst þegar lánið var greitt upp 9. janúar 2009 og Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hf. auðgaðist sem umframgreiðslunni nam, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 8. maí 2012 í máli nr. 226/2012, og því eftir frestdag við slit sparisjóðsins sem var 30. október 2008. Þegar af þeirri ástæðu er krafan ekki tæk til skuldajafnaðar vegna hins fortakslausa ákvæðis 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem tilkynning um skuldajöfnuð er í eðli sínu ákvöð, sem er skuldbindandi fyrir móttakanda hennar ef skilyrði skuldajafnaðar eru uppfyllt, hefur ekki þýðingu við úrlausn máls þessa þótt sóknaraðili hafi lýst því yfir haustið 2011 að hann gerði ráð fyrir að skuldajöfnuður yrði samþykktur sem síðan varð ekki raunin.

Með vísan til þess sem að framan greinir er hafnað þeirri kröfu varnaraðila að nauðungarsala á fasteigninni Vatnsendabletti 1B, sem fram fór 24. febrúar 2014, verði felld úr gildi.

Rétt er að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Hafnað er kröfu varnaraðila, Byggingarfélagsins Gusts ehf., um að nauðungarsala á fasteigninni Vatnsendabletti 1B í Kópavogi, sem fram fór 24. febrúar 2014, verði felld úr gildi.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.