457/2012

Þrotabú B hf. krafðist riftunar á tveimur greiðslum B hf. til S á grundvelli samnings þeirra á milli um kaup B hf. á hlutafé S í BE ehf., auk endurgreiðslu á því sem greitt hafði verið. Byggði þrotabúið kröfu sína á því að greiðslurnar væru riftanlegar á grundvelli XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom m.a. fram að samkvæmt matsgerð, sem ekki hefði verið hnekkt, hefði allt eigið fé BE ehf. verið uppurið og eignarhlutur S í félaginu verðlaus þegar hann hefði verið seldur. Var það því mat Hæstaréttar að um örlætisgerning í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 hefði verið að ræða. Var riftunarkrafa þrotabús B hf. tekin til greina og S gert að endurgreiða þá fjárhæð sem hann fékk greidda á grundvelli samningsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. júní 2012. Hann krefst þess að rift verði tveimur greiðslum Baugs Group hf. samkvæmt samningi félagsins 1. september 2008 við stefnda um hlutafjárkaup í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., annars vegar að fjárhæð 60.000.000 krónur, sem innt var af hendi 3. september 2008, og hins vegar að fjárhæð 44.575.957 krónur, sem innt var af hendi 27. október sama ár. Áfrýjandi krefst þess einnig að stefnda verði gert að greiða sér 104.575.957 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. október 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Stefndi var á árinu 2002 ráðinn til Baugs Group hf. og var hann einn af framkvæmdastjórum félagsins. Jafnframt átti stefndi sæti í stjórnum fjölda dótturfyrirtækja þess. Eftir að stefndi hóf störf hjá félaginu keypti hann hluti í því og í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., en það félag var í eigu tiltekinna starfsmanna Baugs Group hf. Var tilgangur félagsins að fjárfesta í hlutabréfum í Baugi Group hf., meðal annars í því skyni að selja þau áfram til starfsmanna síðargreinda félagsins. Um þessi hlutabréfakaup var gerður samningur 5. desember 2003 milli stefnda, BGE Eignarhaldsfélags ehf. og Baugs Group hf., en þar var að finna nánari ákvæði um viðskiptin, þar á meðal um kaupskyldu Baugs Group hf. á hlutabréfum stefnda og um söluskyldu hans við tilteknar aðstæður.

Stefndi gegndi starfi sínu sem framkvæmdastjóri hjá Baugi Group hf. þar til hann var 8. júní 2007 ráðinn forstjóri Fasteignafélagsins Stoða hf., síðar Landic Property hf. Af því tilefni gerðu stefndi og Baugur Group hf. starfslokasamning 15. sama mánaðar og voru starfslokin miðuð við þann dag. Í samningnum var tekið fram að aðilar hafi náð samkomulagi um uppgjör „vegna kaupa á hlutafé“ og vegna „kaupréttar á hlutabréfum í Baugi Group hf. og hlutafjáreign í BGE Eignarhaldsfélagi ehf.“ Fólst þetta í því að stefndi seldi hlutafé sitt í Baugi Group hf. og fékk greitt fyrir það með hlutafé í Fasteignafélaginu Stoðum hf. Einnig var að finna svohljóðandi ákvæði í samningnum: „Verið er að vinna í uppgjöri vegna hlutar S-kk-ef í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. og eru aðilar ásáttir um að uppgjör vegna þessa fari fram eigi síðar en 15. september 2007.“ Þá var tekið fram að við þetta uppgjör kæmi til frádráttar andvirði bifreiðar, sem stefndi fékk frá Baugi Group hf., að fjárhæð 9.554.850 krónur.

Hinn 11. mars 2008 fór stefndi þess á leit að gert yrði upp við hann vegna hlutafjáreignarinnar í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., en um þetta leyti þurfti stefndi að standa skil á vaxtagreiðslu vegna láns sem hann mun hafa tekið til hlutabréfakaupa. Af þessu tilefni var innt af hendi greiðsla í þágu stefnda að fjárhæð 205.000 evrur.

Með samningi 1. september 2008 keypti Baugur Group hf. af stefnda allt hlutafé hans í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Um var að ræða hlutafé að nafnvirði 93.750 krónur en það nam 16,83% af hlutafé í félaginu. Tekið var fram í samningnum að kaupandi öðlaðist við undirritun samningsins öll réttindi er fylgdu því hlutafé sem keypt var. Kaupverð hlutafjárins var 135.730.807 krónur og var það miðað við áætlað eigið fé félagsins 30. júní 2007, en það var talið nema 806.481.326 krónum. Af kaupverðinu átti að greiða 60.000.000 krónur við undirritun samningsins en 44.575.957 krónur 2. nóvember 2008. Að öðru leyti hafði kaupverðið verið greitt með andvirði fyrrgreindrar bifreiðar og greiðslu að fjárhæð 205.000 evrur, en fram kemur á fylgiskjali með samningnum að sú greiðsla hafi verið að jafnvirði 21.600.000 króna.

Greiðslan að fjárhæð 60.000.000 krónur, sem inna átti af hendi við undirritun samningsins, var lögð inn á reikning stefnda 3. september 2008. Greiðandi var BGE Eignarhaldsfélag ehf. en fram kemur í gögnum úr bókhaldi þess félags og Baugs Group hf. að sama dag hafi fyrrgreinda félagið fengið þá fjárhæð að láni frá því síðarnefnda. Síðari greiðslan að fjárhæð 44.575.957 krónur var innt af hendi til stefnda 27. október 2008, en ekki liggur fyrir hvaðan hún kom. Þó kemur fram í sömu gögnum úr bókhaldi félaganna að sama fjárhæð hafi þann dag verið tekin að láni af BGE Eignarhaldsfélagi ehf. frá Baugi Group hf.

II

Baugur Group hf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 13. mars 2009, en frestdagur við skiptin var 4. febrúar sama ár. Innköllun var birt fyrra sinni í Lögbirtingablaði 19. mars 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 19. ágúst það ár.

Með bréfi áfrýjanda 23. september 2009 var stefnda tilkynnt að þrotabúið teldi að greiðslur samtals að fjárhæð 104.575.957 krónur samkvæmt samningi 1. september 2008 um kaup á hlutafé í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., sem inntar voru af hendi til hans skömmu fyrir gjaldþrotaskiptin, væru riftanleg ráðstöfun eftir reglum XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Var þess jafnframt krafist að fjárhæðin yrði endurgreidd. Þessu erindi svaraði stefndi með bréfi 1. október 2009 þar sem kröfunni var hafnað.

Hinn 20. janúar 2010 höfðaði áfrýjandi mál á hendur stefnda til riftunar á þeim ráðstöfunum sem fólust í umræddum samningi og til endurheimtu á þeim greiðslum sem inntar voru af hendi til stefnda. Þingsókn í málinu féll niður af hálfu áfrýjanda 6. september sama ár og var málið fellt niður með úrskurði 14. sama mánaðar. Í kjölfarið höfðaði áfrýjandi þetta mál 14. október 2010. Stefndi krafðist þess að málinu yrði vísað frá héraðsdómi en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 29. mars 2011. Stefndi hefur ekki leitað endurskoðunar á þeim úrskurði.

III

Undir rekstri málsins í héraði fór áfrýjandi þess á leit með beiðni 26. október 2010 að dómkvaddur yrði sérfróður maður til að meta virði hlutafjár stefnda í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. miðað við 1. september 2008 þegar stefndi og Baugur Group hf. gerðu með sér samning um kaup og sölu þess. Var K-kk-nf M-kk-nf B-kk-nf, viðskiptafræðingur og ráðgjafi hjá PwC ehf., dómkvaddur til starfans og skilaði hann matsgerð 26. september 2011.

Í matsgerðinni kom fram að í árslok 2007 hafi eignir félagsins verið annars vegar hlutafé í Baugi Group hf. að bókfærðu virði rétt tæpir 1,9 milljarður króna og hins vegar lánveitingar til hluthafa rúmir 3,4 milljarðar króna, en aðrar eignir hafi verið óverulegar. Þá hafi skuldir numið liðlega 4,4 milljörðum króna og eigið fé verið tæpar 892 milljónir króna. Í niðurstöðukafla matsgerðarinnar sagði að miðað við þróun í rekstri Baugs Group hf. á árinu 2008, þar sem fjármálamarkaðir hafi verið mjög erfiðir og fjármögnunarmarkaðir innanlands nær lokaðir, teldi matsmaður annað útilokað en að eigið fé Baugs Group hf. hafi rýrnað verulega frá desember 2007 fram í september 2008 sem matið miðaðist við. Þessi rýrnun hafi verið svo veruleg að hún ein hafi dugað til að eyða eigin fé BGE Eignarhaldsfélags ehf. Einnig kom fram í matsgerðinni að stærstu skuldunautar félagsins hafi verið tveir nafngreindir starfsmenn Baugs Group hf., en kröfur á hendur þeim hafi samtals numið um 1.868 milljónum króna. Taldi matsmaður öldungis ljóst að þessi tveir menn hafi í september 2008 ekki haft bolmagn til að greiða þessar skuldir þegar virði hlutabréfa í Baugi Group hf. á móti skuldum hafði hið minnsta rýrnað verulega. Að öllu þessu virtu taldi matsmaður einsýnt að eigið fé BGE Eignarhaldsfélags ehf. hafi verið algerlega uppurið 1. september 2008 og því hafi eignarhlutur stefnda í félaginu á þeim tíma verið einskis virði.

Með úrskurði 26. maí 2010 var bú BGE Eignarhaldsfélags ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Áfrýjandi lýsti kröfu í búið, samtals 1.200.019.331 krónu, og var tekið fram í kröfulýsingunni að um væri að ræða lán sem veitt hefði verið í þeim tilgangi að að kaupa hlutbréf í Baugi Group hf. með veði í bréfunum. Þar á meðal mun vera lán sem veitt var til að kaupa á hlutafé stefnda í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var því lýst yfir af hálfu áfrýjanda að fallið yrði frá kröfu á hendur þrotabúi BGE Eignarhaldsfélags ehf. vegna þess láns ef krafa sú sem sótt er í málinu fengist greidd úr hendi stefnda.

IV

Áfrýjandi reisir kröfu sína um riftun meðal annars á því að greiðslur samtals að fjárhæð 104.575.957 krónur samkvæmt samningnum 1. september 2008 um kaup á hlutafé í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. hafi verið örlætisgerningur og því falið í sér gjöf til handa stefnda í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Krefst áfrýjandi þess á grundvelli 1. mgr. 142. gr. sömu laga að stefnda verði gert að endurgreiða sér þá fjárhæð.

Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 má krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Þetta ákvæði hefur verið skýrt þannig að undir það falli hver sú ráðstöfun, sem rýrir eignir þrotamanns og leiðir til eignaaukningar hjá þeim er nýtur góðs af henni, enda búi gjafatilgangur að baki ráðstöfuninni og hún falli ekki undir 3. mgr. sömu greinar sem tekur til venjulegra tækifærisgjafa og svipaðra ráðstafana af smærra tagi. Undir örlætisgerninga í þessum skilningi geta fallið gagnkvæmir samningar eins og kaupsamningur ef umtalsverður munur er á greiðslu þrotamanns og því gagngjaldi sem hann hefur fengið í staðinn.

Þegar stefndi lét af störfum sem framkvæmdastjóri hjá Baugi Group hf. í júní 2007 var gerður við hann starfslokasamningur 15. sama mánaðar. Samkvæmt þeim samningi var gert ráð fyrir að stefndi seldi hlutafé sitt í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., en tekið var fram í samningnum að verið væri að „vinna í uppgjöri“ vegna hlutar stefnda í félaginu og voru aðilar ásáttir um að uppgjör vegna þessa færi fram eigi síðar en 15. september sama ár. Þetta uppgjör fór hins vegar ekki fram fyrr en með samningnum 1. september 2008, en samkvæmt honum keypti Baugur Group hf. allt hlutafé stefnda í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Verður það tímamark lagt til grundvallar um hvenær viðskiptin fóru fram enda komust þau ekki endanlega á fyrr en samið hafði verið um það gagngjald sem greiða átti fyrir hlutaféð. Í því tilliti skiptir engu þótt aðilar hafi kosið að miða kaupverðið við áætlað eigið fé félagsins á öðru og fyrra tímamarki.

Áfrýjandi hefur hagað kröfugerð sinni þannig að hann krefst riftunar og endurgreiðslu á því sem greitt var á grundvelli samningsins 1. september 2008 eftir að hann var gerður. Með sölunni á hlut sínum í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. fékk stefndi þær greiðslur, samtals að fjárhæð 104.575.957 krónur, en þeir fjármunir komu frá Baugi Group hf., sem var samkvæmt samningnum við stefnda kaupandi hlutarins. Gildir þá einu þótt greiðslurnar hafi runnið gegnum reikning BGE Eignarhaldsfélags ehf. til stefnda. Að gættri fyrrgreindri málflutningsyfirlýsingu áfrýjanda skiptir heldur ekki máli þótt hann hafi lýst kröfu í bú BGE Eignarhaldsfélags ehf. vegna lána sem veitt höfðu verið því félagi samkvæmt bókhaldi Baugs Group hf. Gat þetta ekki girt fyrir að áfrýjandi hefði uppi kröfu á hendur stefnda um endurgreiðslu vegna riftunar ráðstafana á grundvelli XX. kafla laga nr. 21/1991.

Samkvæmt matsgerð sem áfrýjandi hefur aflað var allt eigið fé BGE Eignarhaldsfélags ehf. uppurið og eignarhlutur stefnda í félaginu verðlaus þegar hann seldi hlutinn 1. september 2008. Stefndi hefur ekki hnekkt þessu mati með yfirmati eða á annan hátt. Telst því sannað að sú ráðstöfun sem fólst í greiðslu peninga frá Baugi Group hf. til stefnda hafi verið örlætisgerningur í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt þessu verður riftunarkrafa áfrýjanda tekin til greina. Með skírskotun til 1. mgr. 142. gr. sömu laga verður stefnda þar af leiðandi gert að endurgreiða þá fjárhæð sem hann fékk á grundvelli samningsins um sölu á hlut sínum í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Engin efni eru til að fallast á kröfu stefnda um að endurgreiðslukrafan á hendur honum verði lækkuð.

Áfrýjandi krefst dráttarvaxta frá 23. október 2009 til greiðsludags. Að því gættu að fyrra mál af sama tilefni féll niður vegna útivistar áfrýjanda þykir rétt að dráttarvextir verði reiknaðir frá 14. október 2010 þegar málið var höfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Eftir þessum málsúrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Rift er greiðslum Baugs Group hf. samkvæmt samningi 1. september 2008 við stefnda, S-kk-þf B-kk-þf S-kk-þf, um kaup á hlutafé í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., annars vegar að fjárhæð 60.000.000 krónur, sem innt var af hendi 3. september 2008 og hins vegar að fjárhæð 44.575.957 krónur, sem innt var af hendi 27. október sama ár.

Stefndi greiði áfrýjanda, þrotabúi Baugs Group hf., 104.575.957 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. október 2010 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.