245/2007

Í tengslum við fyrirhuguð viðskipti einkahlutafélagsins S, eistneska félagsins D og kanadíska félagsins F um leigu og útgerð fiskiskips, sem sérstakur samningur var gerður um milli aðila í júlí 2005, var gefin út bankaábyrgð af sparisjóðinum S að fjárhæð 200.000 kanadískra dollara sem stíluð var á F. Eftir að slitnaði upp úr samstarfi aðila í október 2005 krafðist F greiðslu á 143.673,66 kanadískra dollara á grundvelli bankaábyrgðarinnar en félagið taldi sig hafa orðið fyrir tjóni vegna samstarfsslitanna sem S bæri ábyrgð á. S taldi kröfuna ólögmæta. Fór félagið fram á að greiðslan yrði kyrrsett og á það féllst sýslumaður. Óumdeilt var að sparisjóðinum hafi borið að inna umrædda fjárhæð af hendi vegna afdráttarlauss orðalags um það í bankaábyrgðinni og krafði sparisjóðurinn S um greiðslu hennar eftir að henni hafði verið ráðstafað inn á sérstakan bankareikning. S greiddi þessa kröfu sparisjóðsins og krafðist að því loknu skaðabóta úr hendi F er námu þeirri fjárhæð auk staðfestingar á kyrrsetningargerðinni. Á það var fallist að F hefði borið ábyrgð á því að upp úr viðskiptum aðila slitnaði. Ákvæði samningsins frá júlí 2005 voru ekki talin fela það í sér að F hefði getað látið farast fyrir að sinna verkskyldum sínum og á grundvelli þess gert S ábyrgan fyrir kostnaði sem hann hefði haft af því að horfið var frá áformum aðila. Með vísan til þessa var ekki talið að F hefði fært sönnur á að félagið ætti kröfu á hendur S á grundvelli samnings málsaðila. Ekki hefðu verið efnislegar forsendur fyrir því að F mætti krefjast greiðslu úr bankaábyrgðinni. Hefði félagið því brotið rétt á S með því að nýta sér ákvæði ábyrgðaryfirlýsingarinnar til að fá kröfu sína greidda úr ábyrgðinni. Með greiðslu S til sparisjóðsins var talið að félagið hefði orðið fyrir fjártjóni er nam þeirri greiðslu. Með hliðsjón af þessu var fallist á kröfur S.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. maí 2007. Hann krefst þess að stefndi greiði honum 143.673,66 kanadíska dollara með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. desember 2005 til greiðsludags. Þá krefst hann staðfestingar á kyrrsetningu Sýslumannsins á Blönduósi 8. desember 2005 „að fjárhæð CAD 143.673,66 þar sem kyrrsett var greiðsla til stefnda frá Sparisjóði Húnaþings og Stranda.“ Að lokum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi gerðu aðilar þessa máls og eistneska fyrirtækið AS Dagomar með sér þríhliða samning í júlí 2005 um að stefndi leigði hinum samningsaðilunum skip sitt Aqviq til veiða á rækju á svonefndu NAFO svæði í Atlantshafi. Löggilt þýðing á samningnum hefur verið lögð fram í Hæstarétti og eru beinar tilvitnanir í samningstextann hér á eftir byggðar á henni. Fyrirtækið Dagomar átti rétt til veiðiheimilda í heimalandi sínu til umræddra veiða. Til þess að unnt væri að nýta þessar veiðiheimildir á skipi stefnda þurfti fyrst að skrá það í Eistlandi. Rekstur skipsins við veiðarnar átti síðan að verða á hendi áfrýjanda. Stefnda bar að stofna félag í Eistlandi sem hann átti síðan skrá sem eiganda skipsins. Meginskyldum hvers samningsaðila um sig var lýst í samningnum og stóð til að ganga síðar frá leigusamningi um skipið, svonefndum þurrleigusamningi, þar sem fyrirtækið Dagomar yrði leigutaki, auk þess sem nauðsynlegt var að ljúka ýmsum ráðstöfunum áður en eiginleg leiga á skipinu hæfist.

Í hinum þríhliða samningi var meðal annars kveðið á um að áfrýjandi skyldi afhenda bankaábyrgðir frá Sparisjóði Húnaþings og Stranda, sem afhenda skyldi Nordea Bank í Noregi fyrir hönd stefnda. Liggur fyrir að stefndi var í viðskiptum við þennan banka og átti bankinn meðal annars kröfur á hendur stefnda sem tryggðar voru með veði í skipinu. Skyldi strax afhenda „óafturkræfa bankaábyrgð („LOC“)“ að fjárhæð 200.000 kanadískir dollarar. Gefa átti ábyrgðina út til handa stefnda en hún vera framseljanleg til Nordea. Þá var kveðið svo á, að við stofnun hins nýja félags í Eistlandi og „framkvæmd þurrleigusamnings og [s]amnings um framsal skuldbinding[a] milli aðila samnings þessa“ skyldi áfrýjandi sjá til þess að sami sparisjóður afhenti Nordea sem viðtakanda fyrir hönd stefnda „óafturkræfa bankaábyrgð („endurnýjuð óafturkræf bankaábyrgð“) er komi í stað óafturkræfrar bankaábyrgðar LOC, til handa Farocan og/eða NewCo, og framseljanleg til Nordea“. Þessi ábyrgð átti að vera með sömu fjárhæð og sú fyrri, 200.000 kanadískir dollarar. Nafnið NewCo var í samningnum notað um það fyrirtæki í Eistlandi sem stefndi átti að stofna og skrá sem eiganda skipsins.

Þá voru í samningnum svofelld ákvæði í 13. og 14. gr. í orðréttri þýðingu:

„13. Samþykki (sic) ekki Dagomar eða framkvæmi þurrleigusamninginn skv. samningi þessum, eða samþykkir (sic) eigi afhendingu skipsins, eða útvegar ekki leyfið, eða ef samningsaðilar samþykkja ekki ákvæði þurrleigusamningsins og Samning um framsal skuldbindinga, eða ef Seafood Trading leggur ekki fram óafturkræfa bankaábyrgð, ábyrgðina eða endurnýjaða óafturkræfa bankaábyrgð skv. því sem tilskilið er í samningi þessum, eða ef þurrleigusamningi er rift vegna þess að leyfið sé eigi lengur fyrir hendi til nota fyrir skipið á gildistíma þurrleigusamnings, skal Seafood Trading ... lýsa skaðleysi Farocan, NewCo og/eða Nordea eftir atvikum varðandi sérhvern og allan kostnað hvers þeirra eða kostnað sem þeir kunna að vera ábyrgir fyrir við framkvæmd ákvæða samnings þessa. Seafood Trading skal greiða slíkan kostnað eigi síðar en sjö almanaksdögum eftir að Seafood Trading hefur móttekið skriflega kröfu þar að lútandi.

14. Til frekari staðfestingar, samþykkir Seafood Trading að Farocan, Newco eða Nordea, eftir atvikum, hafi rétt til úttektar á grundvelli óafturkræfrar bankaábyrgðar eða endurnýjaðrar bankaábyrgðar vegna skaðleysis og annarra skuldbindinga Seafood Trading skv. samningi þessum.“

Hinn 24. júní 2005 gaf Sparisjóður Húnaþings og Stranda út bankaábyrgð að fjárhæð 200.000 kanadískir dollarar sem stíluð var á stefnda og sögð gefin út samkvæmt ósk áfrýjanda, viðskiptavinar sparisjóðsins. Var meðal annars tekið fram í ábyrgðinni að fjárhæðin yrði móttakanda til reiðu gegn framvísun greiðslukrafna í ákveðnu formi, sem útgefandi kvaðst mundu virða án fyrirspurna um hvort viðtakandi hefði rétt gagnvart viðskiptavininum að gera slíka ósk, og án þess að viðurkenna nokkra kröfu viðskiptavinarins, eins og komist er að orði í löggiltri þýðingu bankaábyrgðarinnar sem lögð var fram í Hæstarétti.

II.

Samningsaðilar hittust á fundi í Tallin í Eistlandi 10. október 2005 í því skyni að ljúka gerð skjala og samningum um þau atriði sem ófrágengin voru í viðskiptunum. Lauk fundinum án þess að unnt reyndist að ljúka þessu og greinir aðilana á um ástæður þess að svo fór svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi. Meðal skjala málsins er uppkast að þurrleigusamningi sem útbúinn hafði verið á vegum stefnda og sendur til áfrýjanda nokkrum dögum fyrir nefndan fund. Í samningi þessum var gert ráð fyrir að leigusali yrði fyrirtækið OU Glenview í Eistlandi. Liggur fyrir að þetta fyrirtæki hafði ekki verið stofnað sérstaklega í þessu skyni, heldur hugðist stefndi festa kaup á því. Í uppkastinu var tekið fram að afhendingarstaður skipsins skyldi vera í Bay Roberts í Kanada. Ekki var búið að setja inn nákvæma dagsetningu fyrir afhendingardag skipsins en gert ráð fyrir að hann yrði í október 2005. Leigutíminn skyldi vera til ársloka 2006 og mánaðarleg leiga 33.333 kanadískir dollarar sem greiða skyldi mánaðarlega fyrirfram. Í uppkastinu var vísað til tiltekinna ákvæða í svonefndum „Barecon 89“, sem er staðall með skilmálum fyrir samninga um þurrleigu skipa, og sagt að þau ákvæði staðalsins sem vísað væri til skyldu teljast hluti samningsins. Í þessum ákvæðum er meðal annars tekið fram um afhendingu skips að leigusala beri að sjá um að skip sé haffært við upphaf leigutíma og að skrokkur þess, vélar og tæki skuli að öllu leyti vera í lagi til notkunar samkvæmt leigusamningnum.

Í málinu liggja fyrir upplýsingar um að Sparisjóður Húnaþings og Stranda hafi gefið út aðra bankaábyrgð 29. september 2005, sem var að öllu verulegu með sama orðalagi og hin fyrri. Hafði þeirri ábyrgð verið komið í hendur lögmanna stefnda í Reykjavík, áður en fundurinn 10. október 2005 í Tallin var haldinn.

III.

Með bréfi 30. nóvember 2005 gerði stefndi kröfu á hendur Sparisjóði Húnaþings og Stranda um greiðslu á 143.673,66 kanadískum dollurum á grundvelli bankaábyrgðarinnar 24. júní 2005. Hinn 3. nóvember 2005 hafði lögmaður hans sent þáverandi lögmanni áfrýjanda í Reykjavík bréf og krafist greiðslu á sömu fjárhæð. Liggur fyrir að stefndi telur sig hafa orðið fyrir tjóni sem þessari fjárhæð nemur vegna þess að upp úr slitnaði í samningum aðila og beri áfrýjandi ábyrgð á því. Ekki nýtur í málinu upplýsinga um sundurliðun fjárhæðarinnar.

Fyrir liggur að Sparisjóður Húnaþings og Stranda taldi sér skylt að greiða stefnda fjárhæðina sem hann krafðist, enda gerði bankaábyrgðin ráð fyrir, svo sem fyrr var greint, að ekkert þyrfti frekar til að koma en krafa frá stefnda til að sparisjóðnum yrði þetta skylt. Með tölvubréfi 3. desember 2005 til lögmanns stefnda í Reykjavík mótmælti lögmaður áfrýjanda kröfu stefnda um greiðslu úr ábyrgðinni. Taldi hann kröfuna ólögmæta, enda hefði stefndi vanefnt skyldur sínar samkvæmt hinu þríhliða samkomulagi en ekki áfrýjandi. Væri stefndi að misnota stöðu sína með því að krefjast greiðslu úr ábyrgðinni, þar sem réttur áfrýjanda til að mótmæla væri afar takmarkaður. Kynnti hann jafnframt fyrirætlanir áfrýjanda um að krefjast kyrrsetningar á greiðslu sparisjóðsins til stefnda og um að höfða mál í framhaldinu með kröfum um skaðabætur „vegna vanefnda umbj. þíns, þ.á.m. vegna þess tjóns sem ólögmæt krafa umbj. þíns í framangreinda ábyrgð veldur umbj. mínum“, eins og komist er að orði í bréfinu. Hinn 8. desember 2005 varð sýslumaðurinn á Blönduósi við kröfu áfrýjanda um kyrrsetningu á þann hátt, að fallist var á kröfu „gerðarbeiðanda um að kyrrsetja kröfu gerðarþola í tryggingu skv. ábyrgð að upphæð CAD 143.673,66, sem veitt var af Sparisjóði Húnaþings og Stranda, Hvammstanga þann 24. júní 2005 ...“. Síðari krafa áfrýjanda lýtur að staðfestingu þessarar kyrrsetningar.

Í máli þessu deila aðilar ekki um að sparisjóðnum hafi, vegna hins eindregna orðalags ábyrgðarinnar, verið skylt að verða við kröfu stefnda um greiðslu. Þeir deila hins vegar um hvort stefndi hafi átt efnislegan rétt til greiðslunnar í lögskiptunum við áfrýjanda.

Með greiðsluáskorun 14. desember 2005 krafðist Sparisjóður Húnaþings og Stranda greiðslu úr hendi áfrýjanda að fjárhæð 143.673,66 kanadískra dollara. Segir í áskoruninni að sparisjóðurinn hafi 8. desember 2005 greitt umrædda fjárhæð „inn á reikning Farocan Incorporated.“ Sama dag greiddi áfrýjandi sparisjóðnum 7.916.419 krónur, sem mun vera jafnvirði umræddrar fjárhæðar í íslenskum krónum miðað við gengi greiðsludagsins.

IV.

Krafa áfrýjanda um skaðabætur að fjárhæð 143.673,66 kanadískir dollarar er á því byggð að stefndi hafi valdið honum bótaskyldu tjóni sem þessari fjárhæð nemur með því að krefjast greiðslu hennar úr bankaábyrgðinni, án þess að hafa átt efnislegan rétt á hendur áfrýjanda til greiðslu kröfunnar. Stefndi styður kröfu sína um sýknu annars vegar við að hann hafi aldrei fengið greiðsluna frá sparisjóðnum og þess vegna hafi hið ætlaða tjón áfrýjanda aldrei orðið. Með ákvörðun sýslumanns hafi krafa hans á hendur sparisjóðnum verið kyrrsett en ekki greiðslan á kröfunni. Þá byggir hann hins vegar á því að samkvæmt samningi málsaðila hafi áfrýjanda verið skylt að greiða honum þann kostnað sem hann hafi orðið fyrir við að samningurinn gekk ekki eftir. Kröfu sína hafi hann mátt sækja einhliða úr ábyrgðinni. Áfrýjandi hafi ekki gert tölulegan ágreining um fjárhæð hennar og beri því að staðfesta héraðsdóminn. Um málsástæður og lagarök málsaðila vísast að öðru leyti til hins áfrýjaða dóms, en þeir hafa þann málflutning einnig uppi fyrir Hæstarétti.

Eins og mál þetta liggur fyrir verður að taka afstöðu til þess, hvort stefndi hafi getað átt fjárkröfu á hendur áfrýjanda á grundvelli samningsins frá júlí 2005 eftir að þau atvik urðu 10. október 2005, sem ollu því að ekkert varð af frekari samskiptum aðila. Í samningnum er kveðið svo á að hann falli undir „héraðslög Nova Scotia og ríkislög Kanada.“ Hvorki í stefnu né greinargerð stefnda í héraði bera aðilar fyrir sig að kanadísk lög hafi þýðingu við úrlausn málsins og hvorugur hefur því leitast við að leiða efni þarlendra lagareglna í ljós við rekstur þess, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður því talið að málsaðilar hafi sammælst um að líta framhjá umræddu ákvæði samningsins við úrlausn ágreinings síns fyrir íslenskum dómstólum að því leyti sem það annars hefði verið talið skipta máli. Verður málið samkvæmt þessu dæmt eftir íslenskum lögum.

Á þeim tíma sem fundurinn 10. október 2005 var haldinn verður ekki séð að neitt hafi staðið upp á áfrýjanda með undirbúning að frekari framvindu á samvinnu aðila. Hann var tilbúinn með síðari bankaábyrgðina sem átti að leysa þá fyrri af hólmi og hafði reyndar afhent lögmanni stefnda í Reykjavík skilríki fyrir henni. Hann og samstarfsaðili hans Dagomar höfðu ekki getað hafist handa við að skrá veiðileyfin á skip stefnda, þar sem það hafði ekki verið skráð í Eistlandi. Öðru máli gegnir um stefnda. Í gögnum málsins kemur fram að stjórnandi hjá fyrirtækinu Dagomar hafði í ágúst 2005 sent lögmanni stefnda athugasemdir um ýmislegt sem þyrfti að lagfæra í skipinu áður en það yrði samningshæft af hálfu stefnda. Að þeim lagfæringum loknum þyrftu eistnesk yfirvöld að skoða skipið og gefa því haffærisskírteini. Stefndi hefur ekki mótmælt réttmæti þessara athugasemda. Það er óumdeilt í málinu að stefndi hafði ekki látið gera umræddar lagfæringar á þeim tíma sem fundurinn var haldinn 10. október 2005. Þá er einnig óumdeilt að stefndi hafði ekki á þessum tíma stofnað nýtt félag í Eistlandi sem átti að verða skráður eigandi skipsins, og ekki heldur þess í stað tryggt sér eignarráð yfir félaginu OU Glenview, sem hann ætlaði að skrá skipið á. Stefndi hafði ekki efnt skuldbindingu sína um að afsala skipinu til hins eistneska aðila sem átti að selja Dagomar það á leigu, og þess vegna ekki heldur skráð skipið í Eistlandi eins og honum bar að gera. Enginn var mættur á fundinn með heimild til að skuldbinda nefnt félag, OU Glenview, þó að til stæði að undirrita þurrleigusamning þar sem Dagomar tæki skipið á leigu úr hendi þess.

Stefndi hefur haldið því fram að fulltrúar áfrýjanda hafi látið uppi þá afstöðu á nefndum fundi, að þeir teldu ekki að leiga fyrir skipið félli til fyrr en eftir að búið væri að flytja veiðiheimildir Dagomar á skipið, en slíkt hefði verið talið taka allt að 6 vikum. Þessu hefur áfrýjandi mótmælt og kveðst hafa verið tilbúinn til að hefja leigugreiðslur við afhendingu skipsins eins og uppkastið að þurrleigusamningnum sagði til um. Staðhæfingar stefnda um þetta hafa ekki verið sannaðar í málinu, en sá tími var ekki kominn þegar leigugreiðslur áttu að hefjast samkvæmt nefndum samningsdrögum, það er að segja afhendingartími skipsins. Þá hefur stefndi einnig viljað byggja á því að áfrýjandi og samstarfsaðili hans, Dagomar, hafi vanefnt samninginn með því að hafa ekki verið tilbúnir til að veita skipinu viðtöku. Staðhæfingar stefnda um þetta styðjast ekki við nein haldbær sönnunargögn í málinu auk þess sem skipið var, eins og fyrr segir, alls ekki tilbúið til afhendingar af hálfu stefnda á þessum tíma og reyndi því ekki á vilja áfrýjanda til að taka við því. Samkvæmt því sem rakið hefur verið, verður fallist á það með áfrýjanda að stefndi hafi borið ábyrgð á að upp úr viðskiptum aðila slitnaði á fundinum 10. október 2005. Ákvæði 13. og 14. greina samnings aðila, sem fyrr voru rakin, verða ekki talin fela það í sér að stefndi hafi getað látið farast fyrir að sinna sínum verkskyldum og á grundvelli þess gert síðan áfrýjanda ábyrgan fyrir kostnaði sem hann hefði af því að horfið var frá áformum málsaðila. Með vísan til alls þessa verður ekki talið að stefndi hafi fært sönnur á að hann eigi kröfu á hendur áfrýjanda á grundvelli samnings málsaðila.

V.

Af því sem rakið hefur verið hér á undan leiðir að ekki voru efnislegar forsendur fyrir því að stefndi mætti krefjast greiðslu úr bankaábyrgðinni hjá Sparisjóði Húnaþings og Stranda. Hann braut því rétt á áfrýjanda með því að ætla að nýta sér ákvæði ábyrgðaryfirlýsingarinnar til að fá kröfu sína greidda úr ábyrgðinni. Svo sem fyrr greinir var bókað í endurriti kyrrsetningargerðar sýslumanns að kyrrsett væri krafa stefnda í tryggingu samkvæmt ábyrgð að upphæð 143.673,66 kanadískir dollarar. Á þessum tíma hafði stefndi krafist greiðslu og við það rann gjalddagi hennar upp. Við þessar aðstæður brást sparisjóðurinn þannig við að hann lagði greiðslufjárhæðina inn á sérstakan bankareikning. Þykir verða að skilja kyrrsetningargerðina þannig að kyrrsett hafi verið greiðsla sparisjóðsins úr ábyrgðinni og henni komið fyrir á umræddum bankareikningi. Verður talið að sparisjóðurinn hafi við þetta öðlast kröfu um samsvarandi fjárhæð úr hendi áfrýjanda. Verður því fallist á með áfrýjanda að við greiðslu kröfunnar 14. desember 2005 teljist hann hafa orðið fyrir fjártjóni sem stefndi beri ábyrgð á.

Samkvæmt öllu framansögðu verða kröfur áfrýjanda teknar til greina á þann hátt sem í dómsorði greinir.

Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem tilgreindur er í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, Farocan Incorporated, greiði áfrýjanda, Seafood Trading á Íslandi ehf., 143.673,66 kanadíska dollara auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. desember 2005 til greiðsludags og samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Staðfest er kyrrsetningargerð sýslumannsins á Blönduósi 8. desember 2005 í máli nr. 1/2005, þar sem kyrrsett var krafa stefnda í tryggingu samkvæmt ábyrgð að upphæð 143.673,66 kanadískir dollarar, sem veitt var af Sparisjóði Húnaþings og Stranda, Hvammstanga 24. júní 2005.