340/2011

Fjárhæð innstæðna á Icesave reikningum, innlausn og framsal krafna til FSCS og sannprófun lýstrar kröfu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari og H-kvk-nf H-kvk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 10. og 11. maí 2011, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 2011, þar sem staðfest var afstaða slitastjórnar varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. um að viðurkenna skyldi kröfu varnaraðilans The Financial Services Compensation Scheme Ltd., hér eftir nefndur FSCS, að höfuðstól 4.308.422.006,78 sterlingspund, eða 823.253.277.056 krónur. Þá var kveðið á um að bundnar innstæður skyldu bera samningsvexti frá 8. október 2008 til gjalddaga þeirra, en 8% ársvexti frá gjalddaga til 22. apríl 2009 og óbundnar innstæður 8% ársvexti frá 8. október 2008 til 22. apríl 2009. Loks var krafan viðurkennd sem forgangskrafa við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga.

Sóknaraðilinn Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited auk þrjátíu og tveggja annarra í sama hópi krefjast þess aðallega að kröfu varnaraðilans FSCS „að lýstri fjárhæð kr. 925.799.952.976“ verði hafnað sem forgangskröfu samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Til vara krefjast sömu sóknaraðilar að verði fallist á að einhver hluti kröfunnar njóti forgangs samkvæmt nefndu lagaákvæði skuli sú fjárhæð vera að hámarki 20.887 evrur fyrir hvern innstæðueiganda, sem varnaraðilinn leiðir rétt sinn frá, og að vextir, sem krafan hafi borið frá 6. október 2008, njóti ekki forgangs samkvæmt sama lagaákvæði. Að því frágengnu krefjast þeir að hafnað verði kröfu varnaraðilans um að vextir frá 6. október 2008 njóti stöðu forgangskröfu samkvæmt lagaákvæðinu. Þá krefjast þeir að hafnað verði öllum kröfum varnaraðilans FSCS sem lúta að viðurkenningu á kröfufjárhæðum umfram þær, sem samþykktar hafi verið af slitastjórn Landsbanka Íslands hf., þar með talið um forgangsrétt slíkra fjárhæða. Þessir sóknaraðilar krefjast jafnframt málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila.

Sóknaraðilinn Bayerische Landesbank og tuttugu og fjórir aðrir í sama hópi gera sömu kröfur og sóknaraðilinn Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited og fleiri og áður var getið.

Sóknaraðilinn Skiki ehf. auk fjögurra annarra sóknaraðila krefjast þess aðallega að „ógilt verði viðurkenning“ slitastjórnar Landsbanka Íslands hf. á kröfu varnaraðilans FSCS samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, en að hún verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga við slit bankans. Til vara krefjast þeir að verði fallist á að einhver hluti kröfunnar njóti forgangs þá verði sú fjárhæð að hámarki 20.887 evrur fyrir hvern reikningseiganda. Þeir krefjast einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilinn Deutsche Bank Trust Company Americas krefst þess að hrundið verði þeirri niðurstöðu héraðsdóms að krafa varnaraðilans FSCS njóti forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilinn Landsbanki Guernsey Ltd. krefst þess aðallega að hinum kærða úrskurði verði breytt á þann veg að krafa varnaraðilans FSCS verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf., en til vara að hún verði eingöngu viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laganna að hámarki fyrir 20.887 evrur vegna hverrar innstæðu, sem kröfulýsing fyrrnefnda varnaraðilans taki til. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 10. maí 2011. Hann krefst þess að úrskurðurinn verði staðfestur að öðru leyti en því að hafnað verði að viðurkenna 8% ársvexti af bundnum innstæðum frá gjalddögum þeirra til 22. apríl 2009 og af óbundnum innstæðum frá 8. október 2008 til 22. apríl 2009, en staðfest sú afstaða slitastjórnar varnaraðilans að viðurkenna samningsvexti til og með 22. apríl 2009 að fjárhæð 149.752.178,76 sterlingspund. Hann krefst þess jafnframt að hafnað verði kröfum um málskostnað á hendur sér á báðum dómstigum.

Varnaraðilinn FSCS kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 11. maí 2011. Hann krefst þess aðallega að viðurkennd verði krafa hans á hendur varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 4.775.401.576,97 sterlingspund, til vara 4.532.354.386,42 sterlingspund en til þrautavara 4.494.599.659,53 sterlingspund og að hún njóti stöðu í réttindaröð við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað. Þá krefst hann í öllum tilvikum að sóknaraðilar verði dæmdir til að greiða sér óskipt málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

Varnaraðilarnir WGZ Bank Luxembourg S.A., Landesbank Berlin AG, Deutsche Postbank AG, Caixa Geral de Depositos, The Royal Bank of Scotland plc., ABN AMRO Bank NV, London Branch, Sparkasse zu Lübeck AG, Vereinigte Sparkassen im Landkreis Weilheim, KfW Bankengruppe og Arrowgrass Special Situations S.a.r.l. hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Fyrir héraðsdómi kröfðust sóknaraðilarnir Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited og fleiri og Bayerische Landesbank og fleiri að kröfum varnaraðilans FSCS yrði vísað frá dómi að öðru leyti „en lýtur að ágreiningi FSCS og slitastjórnar vegna fjárhæða umfram það sem slitastjórn hefur samþykkt sem forgangskröfur.“ Í forsendum héraðsdóms fyrir hinum kærða úrskurði var þeirri kröfu hafnað, en í kærum þessara sóknaraðila til Hæstaréttar var krafan enn höfð uppi. Með bréfum þeirra 25. ágúst 2011 til Hæstaréttar var fallið frá þessari kröfu og kemur niðurstaða héraðsdóms um þetta atriði því ekki til úrlausnar fyrir réttinum.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 8. september 2011.

I

Samkvæmt heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Bankanum var eftir það veitt heimild til greiðslustöðvunar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember sama ár. Með lögum nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum áðurnefndra laga, var bankinn síðan tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði 29. sama mánaðar slitastjórn sem annast meðal annars meðferð krafna á hendur bankanum. Hún gaf út innköllun til skuldheimtumanna félagsins 30. apríl 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 30. október sama ár. Fjölmargir lýstu kröfu sinni af því tilefni, en meðal þeirra voru sóknaraðilar þessa máls eða í einhverjum tilvikum kröfuhafar, sem sóknaraðilar hafa eftir það öðlast rétt sinn frá. Í kröfum nær allra þeirra fólst jafnframt að þær hlytu stöðu í réttindaröð við slit bankans sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Í langflestum tilvikum eru sóknaraðilar alþjóðleg fjármálafyrirtæki sem eiga skuldabréf og önnur verðbréf, sem gefin voru út af varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf., en í hópi þeirra eru einnig nokkrir íslenskir kröfuhafar. Breytingar hafa orðið á hópi upphaflegra sóknaraðila málsins, en nokkrir þeirra féllu frá aðild að því undir rekstri þess í héraði og tíu til viðbótar una niðurstöðu héraðsdóms og hafa ekki kært hana til Hæstaréttar fyrir sitt leyti. Vegna kæru varnaraðilanna á úrskurði héraðsdóms eiga þessir tíu kröfuhafar aðild að málinu fyrir Hæstarétti.

Varnaraðilinn FSCS lýsti einnig kröfu sinni sem hann krafðist að hlyti stöðu í réttindaröð sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Aðild þessa varnaraðila að málinu tengist því að á árinu 2006 hóf varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. að taka við fé, sem lagt var á svonefnda Icesave-innlánsreikninga í útibúi bankans í Bretlandi, en þeir munu hafa verið ætlaðir einstaklingum. Samanlagðar fjárhæðir á slíkum innlánsreikningum, eða smásöluinnlánsreikningum sem stundum eru nefndir svo, námu mjög háum fjárhæðum í byrjun október 2008 þegar bankinn komst í greiðsluþrot og reikningunum var lokað án þess að gert væri upp við eigendur þeirra. Varnaraðilinn FSCS eignaðist eftir það kröfur innstæðueigenda fyrir framsal frá hverjum þeirra, þar með taldar kröfur til vaxta. Í hinum kærða úrskurði er nánar greint frá starfsemi varnaraðilans Landsbanka Íslands hf., sem laut að Icesave-reikningunum í Bretlandi, og ákvörðunum þarlendra yfirvalda um að beita valdheimildum gagnvart bankanum í fyrri hluta október 2008 þegar í óefni var komið hjá honum. Þar greinir einnig nánar frá framsali reikningseigenda á kröfum til varnaraðilans FSCS, sannprófun fjárhæða á einstökum reikningum af því tilefni og að innstæður voru ýmist á bundnum eða óbundnum reikningum þegar rafrænum aðgangi að Icesave-reikningum í Bretlandi var lokað 6. október 2008.

Að loknum kröfulýsingarfresti lýsti slitastjórn Landsbanka Íslands hf. afstöðu sinni til einstakra krafna. Fallist var á kröfu varnaraðilans FSCS um annað en vexti, kostnað og fjárhæðir, sem stöfuðu frá 76 viðskiptamönnum bankans. Þá var fallist á að krafan nyti stöðu í réttindaröð sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðilar og fleiri, sem lýst höfðu kröfum sínum, mótmæltu viðurkenningu kröfunnar í réttindaröð samkvæmt áðurnefndu lagaákvæði, en einnig að því er varðar fjárhæð hennar og vexti. Varnaraðilinn FSCS mótmælti afstöðu slitastjórnar varðandi þann hluta kröfunnar sem stafar frá 76 viðskiptamönnum bankans, sem og um vexti og kostnað. Við meðferð málsins fyrir slitastjórn var án árangurs reynt að jafna ágreininginn. Við svo búið beindi hún málinu til Héraðsdóms Reykjavíkur með bréfi 24. mars 2010 með vísan til 2. mgr. 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991.

Ágreiningur málsaðila er margþættur en hann á rót sína að rekja til áðurnefndra laga nr. 125/2008 sem sett voru 6. október 2008, en öðluðust gildi daginn eftir. Með þeim var eldri lögum breytt með þeim hætti, sem sóknaraðilar telja að fái ekki staðist og skaði verulega hagsmuni þeirra við væntanlegar greiðslur til kröfuhafa af eignum varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. við slit hans. Þá hefur því verið hreyft af hálfu hluta sóknaraðila að á ný hafi verið brotið á rétti þeirra með setningu áðurnefndra laga nr. 44/2009. Í meginatriðum eru ágreiningsefni málsins milli sóknaraðila og varnaraðila, en varnaraðila greinir einnig innbyrðis á um úrlausn afmarkaðra þátta í kröfu varnaraðilans FSCS. Nánar verður vikið að málsástæðum aðilanna hér á eftir svo sem þörf er á við úrlausn málsins.

Fyrir héraðsdómi tefldu sóknaraðilarnir Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited og fleiri og Bayerische Landesbank og fleiri meðal annars fram þeim málsástæðum að framsöl eigenda Icesave-reikninganna til varnaraðilans FSCS væru annmörkum háð, sem leiddi til þess að meta bæri þau ógild og án réttaráhrifa, auk þess sem ófullnægjandi grein hefði verið gerð fyrir sannprófun fjárhæða á einstökum reikningum, svo sem nánar greinir í úrskurði héraðsdóms. Fyrir Hæstarétti hafa sóknaraðilarnir fallið frá þessum málsástæðum og koma þær ekki til frekari álita í málinu.

II

Hinn 6. október 2008 lagði forsætisráðherra fyrir Alþingi frumvarp til laga um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. og mælti jafnframt fyrir því. Tilefnið var efnahagslegur vandi, sem upp var kominn, og nánar greinir frá í næsta kafla dómsins. Þingleg meðferð frumvarpsins fór fram strax og var það samþykkt samdægurs sem lög nr. 125/2008 eins og áður var getið um.

Lögin eru í sex köflum, en þau ákvæði þeirra, sem ágreiningur aðilanna er einkum sprottinn af, eru í II. og IV. kafla. Í I. kafla laganna var kveðið á um fjárveitingu úr ríkissjóði þar sem meðal annars var heimilað að veita fé við sérstakar og mjög óvenjulegar aðstæður á fjármálamarkaði til að stofna nýtt fjármálafyrirtæki eða yfirtaka slíkt fyrirtæki eða þrotabú þess í heild eða að hluta. Í II. kafla var breytt nokkrum ákvæðum og bætt við nýjum í lög nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki þar sem Fjármálaeftirlitinu var meðal annars heimilað að grípa til ráðstafana teldi það þörf á vegna sérstakra aðstæðna eða atvika í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Með 6. gr. í sama kafla laganna var bætt við nýrri 1. mgr. í 103. gr. laga nr. 161/2002 sem hljóðaði svo: „Við skipti á búi fjármálafyrirtækis njóta kröfur vegna innstæðna, samkvæmt lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, rétthæðar skv. 1. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl.“ Þá var í IV. kafla laga nr. 125/2008 bætt nokkrum nýjum ákvæðum við lög nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta með áorðnum breytingum. Meðal þeirra var ákvæði í 9. gr. fyrrnefndu laganna sem laut að Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta og mælti fyrir um að nýr málsliður bættist við 3. mgr. 10. gr. síðarnefndu laganna, svohljóðandi: „Krafa sjóðsins nýtur rétthæðar í samræmi við 1. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. við gjaldþrotaskipti, en ella er hún aðfararhæf án undangengins dóms eða sáttar.“ Með lögum nr. 44/2009 var lögum nr. 161/2002 breytt og þar á meðal var með 6. gr. breytingalaganna hnikað lítillega orðalagi 1. mgr. 103. gr., sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008. Eftir þá lagabreytingu er kveðið á um stöðu innlána í réttindaröð við slit fjármálafyrirtækja í 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002.

Stjórnvöld nýttu sér heimildir samkvæmt lögum nr. 125/2008 meðal annars með því að Fjármálaeftirlitið yfirtók á þremur næstu dögum eftir gildistöku þeirra vald hluthafafundar í öllum stærstu viðskiptabönkum landsins, sem voru auk Landsbanka Íslands hf., Glitnir banki hf. og Kaupþing banki hf., jafnframt því að víkja stjórnum þeirra frá og skipa skilanefnd í hverjum fyrir sig. Jafnframt voru stofnaðir þrír nýir bankar á grunni hinna föllnu, sem báru nöfn eldri bankanna en með viðbótinni „Nýi“ fremst í nafni hvers um sig. Fjárhagslegur grundvöllur þeirra var einkum lagður með flutningi eigna til þeirra úr eldri bönkunum en einnig með fjárveitingu úr ríkissjóði. Á móti því yfirtóku nýju bankarnir tilteknar skuldbindingar þeirra eldri, sem fyrst og fremst voru innlán í bönkunum hér á landi. Innlán í útibúum þeirra erlendis, sem einkum voru í Bretlandi og Hollandi í tilviki varnaraðilans Landsbanka Íslands hf., voru hins vegar ekki flutt í nýju bankana. Allir eldri bankarnir þrír voru teknir til slita 22. apríl 2009. Eftir setningu laga nr. 125/2008 hefur Fjármálaeftirlitið yfirtekið stjórn fleiri fjármálafyrirtækja vegna bágrar fjárhagsstöðu þeirra, þar á meðal stærstu sparisjóða landsins og annars af tveimur viðskiptabönkum sem eftir voru.

Sóknaraðilar telja sig hafa beðið tjón vegna setningar laga nr. 125/2008 og að ákvæði í þeim fái ekki staðist gagnvart stjórnarskránni og nánar tilgreindum fjölþjóðlegum samningum, sem Ísland hefur undirgengist. Er þar einkum vísað til samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sem veitt var lagagildi með lögum nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, og EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Málsástæðum sóknaraðila er ítarlega lýst í úrskurði héraðsdóms, en í grundvallaratriðum reisa þeir allir málsóknina á sömu ástæðum þótt áherslur á einstök atriði séu ekki að öllu leyti þær sömu. Hinar helstu eru að þeir telja 6. gr. laganna fara í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttar, sbr. einnig 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, og 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði, sbr. einnig 14. gr. nefnds sáttmála og EES-samninginn. Markmið með setningu laganna hafi verið óljóst og ekki rökrænt samhengi milli tilefnis og úrræða sem gripið var til með þeim. Þannig hafi ekki verið sýnt fram á að nauðsynlegt hafi verið að veita innstæðum forgang í réttindaröð við slit fjármálafyrirtækja sem lið í því að stöðva bankaáhlaup og tryggja virkni bankakerfisins á Íslandi. Til að ná þeim markmiðum hafi hvað sem öðru líður ekki þurft að ganga lengra en að veita innstæðum í bönkum á Íslandi forgang, en áhlaup á innstæður í útibúum varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. erlendis hafi ekki komið til þegar af því að rafrænum aðgangi að innstæðum þar hafi verið lokað 6. og 7. október 2008. Yfirlýsingar ráðamanna um ábyrgð ríkisins á innstæðum í bönkum á Íslandi skipti ekki máli, enda engin lagaheimild fyrir slíku. Þá telja þeir 6. gr. laganna hafa haft afturvirk áhrif og farið gegn réttmætum væntingum sóknaraðila með þeim hætti, sem ekki fái staðist. Fyrir setningu laganna hafi langflestir kröfuhafar varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. notið réttarstöðu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 og hafi að því leyti enginn munur verið á eigendum innlána og öðrum kröfuhöfum. Sóknaraðilar hafi mátt vænta þess að gæti bankinn ekki staðið við skuldbindingar sínar yrði réttarstaðan að þessu leyti sú sama og var þegar stofnað var til skuldbindinganna þannig að þeir fengju sama hlutfall krafna sinn greitt og aðrir kröfuhafar, þar með taldir innstæðueigendur. Þessu jafnræði hafi verið kollvarpað með lögunum og innstæðueigendur teknir fram fyrir aðra almenna kröfuhafa. Sóknaraðilar halda fram að miðað við eldri lög hefði mátt vænta þess að nálægt þriðjungur krafna þeirra á hendur varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf. hefði fengist greiddur af eignum bankans og innstæðueigendur þá verið eins settir. Íhlutun löggjafans leiði á hinn bóginn til þess að sóknaraðilar og aðrir almennir kröfuhafar fái ekkert greitt upp í kröfur sínar. Meðalhófsregla hafi ekki verið virt, en önnur og vægari úrræði hefðu dugað í þeim efnahagslegu þrengingum, sem ríkið stóð frammi fyrir á árinu 2008 og einkum í október það ár. Til að meðalhófs væri gætt hefði ríkissjóður þurft að leggja fram fé sem þurfti til að innstæður fengjust greiddar. Ef talið væri að ríkissjóður gæti ekki staðið undir því hefði þurft að leita annarra úrræða svo meðalhófs teldist vera gætt. Skýringar sóknaraðila á efni laga nr. 125/2008 um að forgangsréttur takmarkaðist við tiltekið hámark, sem sé 20.887 evrur á hverjum reikningi, falli saman við viðurkennd sjónarmið um meðalhóf. Þá telja þeir að eigendur innstæðna í bönkum á Íslandi hafi notið óþarfrar lagaverndar með forgangsrétti krafna um innstæður, enda hafi þeir ekki þurft að sæta slitameðferð með skiptingu gömlu bankanna og endurfjármögnun þeirra nýju. Enginn ávinningur hafi því fylgt þessu fyrir íslenska bankakerfið. Innstæðueigendur hafi þannig ekki aðeins verið teknir fram fyrir almenna kröfuhafa í réttindaröð heldur einnig fengið aðra og betri stöðu en innstæðueigendur í útibúum varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. erlendis sem ekki hafi fengið tafarlausan aðgang að fjármunum sínum óháð forgangi sem lögin veittu þeim við úthlutun fjár við slit bankans. Lögin feli einnig í sér óbeina mismunun á grundvelli þjóðernis en kröfuhafar bankans, einkum erlendir, muni bera óhóflega byrði vegna þess að þjóðerni þeirra sé annað en íslenskt. Sóknaraðilar kveðast þó ekki vefengja að ríkinu hafi verið heimilt að grípa til aðgerða í október 2008 til að vernda bankakerfið og koma í veg fyrir hugsanlegt hrun hagkerfisins hér á landi, þar á meðal að koma í veg fyrir áhlaup á bankana. Þeir kveðast heldur ekki halda fram að þeir hefðu átt að vera verndaðir að öllu leyti fyrir því að bíða fyrirsjáanlegt tjón vegna falls Landsbanka Íslands hf. Aðgerðir löggjafans hafi á hinn bóginn gengið lengra en heimilt hafi getað talist og enginn vafi leiki á að með þeim hafi sóknaraðilum verið valdið tjóni. Líta verði til þess að ekkert annað ríki hafi reynt að koma í veg fyrir bankaáhlaup með því að veita innstæðum forgang við slit fjármálafyrirtækja.

Varnaraðilar halda fram að lög nr. 125/2008 og 44/2009 séu stjórnskipulega gild og á því verði að byggja við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Sá efnahagsvandi, sem löggjafinn stóð frammi fyrir í október 2008, hafi verið gríðarlega mikill, en hrun íslenska hagkerfisins hafi blasað við hefði ekki verið gripið inn í með jafn róttækum ráðstöfunum og fólust í lögum nr. 125/2008. Aðstæður hér á landi hafi verið einstakar og hvergi svo alvarlegar annars staðar samkvæmt þeim dómum Mannréttindadómstóls Evrópu sem sóknaraðilar vísi til. Að baki lagasetningunni hafi legið almennar ástæður sem stefndu að því marki að bjarga íslensku fjármála- og greiðslukerfi í neyðarástandi, en raunveruleg hætta hafi verið á gjaldþroti íslenska ríkisins og einangrun Íslands á alþjóðavettvangi. Veiting forgangsréttar til innstæðueigenda hafi verið nauðsynlegur og ómissandi þáttur í aðgerðum ríkisvaldsins, sem miðuðu að því að stöðva áhlaup á bankana, tryggja hag almennings og byggja upp stöðugleika að nýju. Allsherjarhrun íslensks efnahagslífs hafi vofað yfir og löggjafinn haft víðtækt svigrúm til að meta umfang aðgerða sem grípa þyrfti til. Þegar litið sé til stærðar bankakerfisins á þessum tíma og þess að á innlendum bankareikningum hafi verið innstæður að fjárhæð 2.700.000.000.000 krónur hafi verið óhugsandi að ríkissjóður hefði getað gripið inn í og endurfjármagnað bankana. Bankar gegni samfélagslegu hlutverki að því er varði innstæður, sem birtist með ýmsu móti, og þær hafi aðra stöðu en almennar kröfur á hendur bönkum. Nýr banki hafi orðið að ganga inn í þetta samfélagslega hlutverk. Forgangur innstæðna, sem takmarkaðist við 20.887 evrur fyrir hvern bankareikning hefði ekki stöðvað áhlaup á bankann. Þá hafi ekki komið til álita vegna jafnræðis að veita innstæðum í banka á Íslandi aðra og betri stöðu en innstæðum í útibúum hans erlendis. Varnaraðilar mótmæla jafnframt að staða innstæðueigenda og lánveitenda sé hin sama, en vegna eðlis krafna hvors um sig sé margvíslegur munur á aðstöðu þeirra til að tryggja hag sinn gagnvart skuldara þar sem lánveitendur séu mun betur settir. Því hafi ekki verið gert upp á milli jafnsettra kröfuhafa með lögunum. Þá feli lögin ekki í sér skerðingu eignarréttar í merkingu stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Þótt almennt sé viðurkennt að samkvæmt þessum heimildum beri að túlka hugtakið eign rúmt eigi sú víðtæka merking, sem sóknaraðilar leggi í það, ekki stoð í dómaframkvæmd. Það, sem þeir kalli rétt kröfuhafa til að njóta jafnrar stöðu við úthlutun fjármuna við slitameðferð sé ekki eign, sem þeir geti vænst með réttu að haldist ætíð óbreytt og að ekki verði hróflað við, en löggjafinn hafi áður gert breytingar á því hvaða kröfur njóti forgangs við búskipti. Þá hafi breyting laga nr. 125/2008 á réttindaröð við slit fjármálafyrirtækja ekki verið afturvirk, heldur framvirk og almenn, en Fjármálaeftirlitið hafi sett skilanefnd yfir Landsbanka Íslands hf. eftir setningu laganna og bankinn ekki verið tekinn til slita fyrr en 22. apríl 2009. Viðurkennt sé að löggjafinn geti takmarkað eignarréttindi með ýmsu móti að öllum skilyrðum uppfylltum. Sé um slíkt að ræða í þessu tilviki hafi takmörkun eignarréttar með lögum nr. 125/2008 verið almenn og snert marga. Lögin hafi ekki falið í sér eignarnám og engin yfirfærsla eignarréttar hafi verið knúin fram. Sumir upphaflegra kröfuhafa eigi enn kröfur sínar en aðrir hafi selt þær á lágu verði og meðal sóknaraðila séu kaupendur slíkra krafna. Myndu þeir augljóslega hagnast mjög ef kröfur þeirra í málinu yrðu teknar til greina. Loks sé ósannað að sóknaraðilar hafi orðið fyrir tjóni og óljóst sé á þessu stigi hverjar verði endurheimtur af eignum varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Málsástæðum varnaraðila er að öðru leyti lýst í forsendum hins kærða úrskurðar.

III

Að framan var þess getið að sóknaraðilar telja að markmið með setningu laga nr. 125/2008 hafi verið óljóst og rökrænt samhengi skort milli tilefnis til setningar þeirra og úrræða, sem í þeim fólust, en lögskýringargögn komi ekki að haldi til að varpa ljósi á það. Gagnstætt þessu telja varnaraðilar tilefni laganna og markmið liggja ljós fyrir, en vandi í íslenska hagkerfinu, sem tengst hafi erfiðum aðstæðum í hagkerfum margra ríkja á Vesturlöndum, hafi verið slíkur að engra annarra kosta hafi verið völ en þeirra sem lögin fólu í sér. Framangreindar málsástæður sóknaraðila, sem og aðrar sem þeir tefla fram, leiða óhjákvæmilega til þess að skýra þarf eins og kostur er umfang og eðli þeirra vandamála sem risið höfðu í íslenska hagkerfinu í byrjun október 2008. Á hinn bóginn er óumdeilt að eftir mikinn vöxt íslenska hagkerfisins í nokkur ár, sem tengdist ekki síst útþenslu stærstu viðskiptabanka landsins eftir einkavæðingu þeirra á fyrstu árum þessarar aldar, hafi orðið umskipti til hins verra á árinu 2007, sem komu fram snöggt og af fullum þunga í lok septembermánaðar og fyrstu dagana í október 2008. Jafnframt liggur ljóst fyrir að skammur aðdragandi var að því eða einungis fáeinir dagar að meginhluti frumvarps, sem varð að lögum nr. 125/2008, var saminn.

Almennar athugasemdir, sem fylgdu frumvarpi til áðurnefndra laga, eru knappar. Þar segir í upphafi að hremmingar hafi að undanförnu dunið yfir fjármálamarkaði, sem einkum lýsi sér í skorti á lánsfé vegna takmarkaðs framboðs á því. Íslensk fjármálafyrirtæki hafi ekki farið varhluta af þessu frekar en slík fyrirtæki í öðrum löndum. Við þessar erfiðu aðstæður hafi stjórnvöld víða um heim neyðst til að grípa til ráðstafana sem miði að því að tryggja virkni fjármálakerfisins og efla traust almennings á því. Lagt sé til með frumvarpinu að lögum verði breytt til að gera stjórnvöldum kleift að bregðast við ríkjandi ástandi á fjármálamörkuðum. Athugasemdir, sem fylgdu einstökum greinum frumvarpsins, eru einnig knappar utan þeirra sem fylgdu 5. gr. þess en hún lýtur að heimild Fjármálaeftirlitsins til að grípa inn í starfsemi fjármálafyrirtækja með margvíslegum hætti. Þannig segir um 1. mgr. 5. gr. að heimildum stofnunarinnar verði aðeins beitt við sérstakar aðstæður og einkum þegar hætta sé á að erfiðleikar fjármálafyrirtækja „kunni að hafa víðtæk áhrif á rekstur og afkomu fjármálafyrirtækja (smitáhrif).“ Auknar kröfur voru gerðar að þessu leyti við endanlega afgreiðslu Alþingis á frumvarpinu. Athugasemdirnar hafa hins vegar hvorki að geyma umfjöllun um 6. gr. né 9. gr. frumvarpsins, sem ágreiningur málsaðila stendur einkum um.

Um efni síðastnefndra greina frumvarpsins sagði forsætisráðherra í framsöguræðu að lagt væri til að innstæður yrðu forgangskröfur við gjaldþrotaskipti sem væri mikilvægt atriði til að ítreka yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um að innstæður í íslenskum bönkum og sparisjóðum væru tryggðar og „ef tryggingasjóður er ekki nægjanlega öflugur til að sinna þeim skyldum mun ríkissjóður gera það.“ Í ræðu viðskiptaráðherra sagði meðal annars að þjóðin stæði nú frammi fyrir því sem lengi hefði verið vitað að „hlutfallsvandi á milli banka og samfélags getur skapað aðstæður sem nú eru upp komnar þó að enginn maður hafi haft hugmyndaflug til að ímynda sér að aðstæður yrðu svo alvarlegar sem þær eru núna.“ Ástandinu lýsti hann svo að „lánalínur lokast og lindir fjármagns þorna upp“. Ekki væri unnt að tefla þjóðinni sjálfri í tvísýnu með þeim aðgerðum, sem gengið væri til, en allir þekktu „að við búum við takmarkaðan forða, við erum lítil og fámenn þjóð og getum ekki þegar á reynir teflt á tæpasta vað með þá hagsmuni og peninga almennings.“ Væntanleg lög nefndi hann neyðarlög, sem fleiri alþingismenn tóku síðan undir í umræðum á Alþingi, en koma yrði í veg fyrir að „bankarnir loki, greiðslukerfið frjósi eða hrynji og verði ekki virkt.“ Auk þess að veita Fjármálaeftirlitinu víðtækar heimildir væri meginmarkmið frumvarpsins að tryggja hagsmuni almennings og endurreisa fjármálalegan stöðugleika. Þá væru allar innstæður í íslenskum bönkum á Íslandi tryggðar að fullu án hámarks.

Meirihluti viðskiptanefndar Alþingis lagði til að gerðar yrðu breytingar á tilteknum greinum frumvarpsins sem voru samþykktar en högguðu þó ekki meginefni þess. Meirihlutinn gat þess að ákvæði frumvarpsins væru hugsuð sem neyðarráðstöfun og að í ljósi sérstakra aðstæðna á fjármálamörkuðum væri heimilt að grípa til svo róttækra aðgerða sem lagt væri til og koma með því í veg fyrir keðjuverkandi áhrif á fjármálamarkaði og í íslensku hagkerfi. Framsögumaður nefndarinnar lýsti þeirri skoðun að hér væri á ferð setning neyðarlaga „til að mæta þeim efnahagslegu hamförum sem nú ríða yfir þjóðina.“ Með því væri verið að tryggja í senn hag almennings, að bankastarfsemi í landinu héldi áfram og greiðslukerfi yrðu virk, að allar innstæður borgaranna yrðu öruggar og að ríkið fengi heimild til að grípa inn í stjórn fjármálafyrirtækja ef stefndi í óefni.

Í lok árs 2008 voru sett lög nr. 142/2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða, sem tóku gildi 18. desember sama ár. Í upphafi 1. gr. sagði að sérstök rannsóknarnefnd á vegum Alþingis skyldi leita sannleikans um aðdraganda og orsök falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða og leggja mat á nánar tilgreind atriði. Í þessu skyni skyldi hún meðal annars varpa sem skýrustu ljósi á aðdraganda og orsakir þess vanda íslenska bankakerfisins sem varð Alþingi tilefni til að setja lög nr. 125/2008. Nefndin var skipuð þegar í kjölfarið og skilaði Alþingi ítarlegri skýrslu 12. apríl 2010. Nokkur hluti hennar hefur verið lagður fram í málinu, aðilar hafa vísað til skýrslunnar í málflutningi sínum fyrir Hæstarétti og lýsingar nefndarinnar á staðreyndum ekki verið vefengdar.

Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar var greint frá ástæðum þess að frá árinu 2007 hallaði sífellt meira undan fæti fyrir stærstu viðskiptabönkunum þremur og voru þeir ásamt stjórnvöldum landsins gagnrýndir, stjórnvöldin bæði fyrir aðgerðarleysi gagnvart bönkunum sem stækkuðu mjög hratt og fyrir ýmsar hagstjórnarákvarðanir. Þar komu einnig fram útskýringar á þeim efnahagslega vanda, sem bankarnir þrír og samfélagið allt stóðu frammi fyrir í byrjun október 2008. Meðal annars var greint frá því að heildarskuldbindingar þessara banka hafi á fyrri hluta árs 2004 numið sem svarar rúmlega einni og hálfri þjóðarframleiðslu Íslands það ár, en aukist gríðarlega á einungis fjórum árum og á miðju ári 2008 numið sem svarar rúmlega nífaldri þjóðarframleiðslu landsins. Á því tímabili hafi aðgangur bankanna að lánsfé á alþjóðlegum fjármálamörkuðum lengst af verið greiður og lánshæfismat þeirra hátt. Þetta hafi breyst smám saman, meðal annars vegna vanda margra erlendra fjármálafyrirtækja, sem lentu í fjárhagsvandræðum og mörg í mjög alvarlegum vanda í september 2008. Um líkt leyti hafi Glitnir banki hf. glímt við fjármögnunarerfiðleika, sem leitt hafi til þess að óvissa skapaðist um hvort hann gæti staðið skil á háum afborgunum af lánum í október 2008. Stjórnendur bankans hafi því leitað eftir láni hjá Seðlabanka Íslands 24. september 2008. Niðurstaðan hafi orðið sú mánudaginn 29. sama mánaðar að í stað þess að veita lán hafi verið ákveðið að ríkissjóður tæki yfir 75% hlutafjár í Glitni banka hf. fyrir tiltekið verð. Rás atburða hafi verið hröð þegar þar var komið, en lánshæfismat bankans lækkaði og staða hans gagnvart erlendum lánveitendum versnaði mjög vegna ýmissa aðgerða þeirra, svo sem gjaldfellingar lána. Aðgerð Seðlabanka Íslands mun enn hafa aukið vantraust á bankana þrjá sem stigmagnaðist dag frá degi jafnt innan lands sem utan. Af rannsóknarskýrslunni verður ráðið að stjórnvöld hafi talið fyrirsjáanlegt að Glitnir banki hf. færi í þrot og hætt væri við að Landsbanki Íslands hf. og jafnvel Kaupþing banki hf. færu sömu leið, enda hefði engin tiltrú ríkt á fjármálamarkaði á því að íslenska ríkið hefði fjárhagslegt bolmagn til að koma þeim til aðstoðar. Á þessum tíma neitaði Seðlabanki Íslands beiðni Landsbanka Íslands hf. um lán, en varð við erindi Kaupþings banka hf. um lánafyrirgreiðslu. Auk þess varð ekki af yfirtöku ríkisins á 75% hlutafjár í Glitni banka hf., sem áður var getið. Um þetta leyti var áhlaup á íslensku bankana hafið og greinir í skýrslunni frá því að föstudaginn 3. október 2008 hafi úttektir á peningaseðlum úr bönkum á Íslandi numið 5.500.000.000 krónum, en venjuleg úttekt á föstudegi nemi um 200.000.000 krónum. Áhlaup var einnig hafið á útibú þeirra erlendis og stjórnvöld í Bretlandi gerðu alvarlegar athugasemdir við starfsemi þeirra og dótturfélaga íslensku bankanna þar og beittu valdheimildum gagnvart þeim 6. október 2008. Þessu lyktaði með þeirri niðurstöðu stjórnvalda og Alþingis að ekki yrði komist hjá að grípa til neyðarráðstafana svo sem áður er komið fram.

IV

Í máli þessu og tíu öðrum að auki sem í september 2011 voru flutt fyrir Hæstarétti, ýmist munnlega eða skriflega, reynir á stjórnskipulegt gildi 6. gr. laga nr. 125/2008 en að framan greinir frá álitaefnum sem þar um ræðir. Íslenska ríkið hefur ekki átt aðild að þessum málum. Það er á valdi dómstóla að skera úr um hvort tiltekin lagafyrirmæli, sem deilt er um, fari í bága við ákvæði stjórnarskrár og ber ekki réttarfarsnauðsyn til að íslenska ríkið sé aðili að málinu. Niðurstaða dómstóla á þann veg að lögin teldust vera andstæð stjórnarskrá leiddi við þessar aðstæður til þess að þau yrðu virt að vettugi en gæti ekki falið í sér afstöðu til hugsanlegrar bótaskyldu ríkisins, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 25. nóvember 2010 í máli nr. 274/2010.

Í forsendum úrskurðar héraðsdóms kemur fram að hluti sóknaraðila hafi í málatilbúnaði sínum teflt fram málsástæðum, sem lúti að framsali víðtæks valds til Fjármálaeftirlitsins og ýmsum aðgerðum ríkisvaldsins í kjölfar setningar laga nr. 125/2008 og með heimild í þeim, en tengist ekki þeim álitaefnum sem hér séu til úrlausnar. Var þar talið með öllu ástæðulaust að fjalla sérstaklega um þessi atriði og hugleiðingar sömu sóknaraðila um að íslenska ríkið hafi brugðist ýmsum skyldum sínum í aðdraganda fjármálakreppunnar og bankahrunsins og meðan á því stóð. Fallist er á með héraðsdómi að þessi atriði hafi ekki sérstaka þýðingu við úrlausn málsins.

Vegna málatilbúnaðar aðilanna er nauðsynlegt að greina eins og kostur er hver sá vandi var, sem gaf tilefni til þess að lög nr. 125/2008 voru sett, og virða í því ljósi markmið og aðgerðir sem löggjafinn ákvað að ráðast í. Áður er fram komið að stóru viðskiptabankarnir þrír reyndust ófærir um að verjast áföllum þegar á reyndi. Þeir nutu ekki lengur trausts og aðgangur að lánsfé, sem áður var greiður, var nú lokaður. Vantraust innstæðueigenda gagnvart bönkunum var jafnframt komið á það stig að áhlaup á þá var hafið. Áður var getið stærðar bankanna í samanburði við alla þjóðarframleiðslu landsins og samanlagðra innlána í þeim sem samkvæmt rannsóknarskýrslu Alþingis námu um 3.100.000.000.000 krónum. Ljóst er að stjórnvöld og Alþingi töldu ókleift að endurfjármagna bankana með fé úr ríkissjóði og gera þeim þannig unnt að starfa áfram. Ástandið á fjármálamörkuðum leiddi jafnframt til þess að kostir ríkisins til að taka lán erlendis urðu nánast að engu á stuttum tíma. Samkvæmt framansögðu verður fallist á með varnaraðilum að án skjótra viðbragða löggjafans og stjórnvalda stefndi í hrun á bankastarfsemi og að greiðslukerfi í landinu yrðu óvirk. Engum vafa er heldur undirorpið að slíkt ástand hefði strax eða mjög fljótt leitt til mikils ófarnaðar fyrir almenning og alla efnahagsstarfsemi í landinu. Lög nr. 125/2008 voru því sett við mjög alvarlegar aðstæður fyrir allt íslenska samfélagið þegar ljóst var að bönkunum, og þar með töldum Landsbanka Íslands hf., yrði að öllum líkindum ekki bjargað og mikið tjón ekki umflúið vegna falls þeirra. Þótt lögskýringargögn séu knöpp gefa þau engu að síður mynd af þeim markmiðum, sem stefnt var að með lagasetningunni. Þeirra var sem fyrr segir getið í ræðu viðskiptaráðherra í umræðum á Alþingi og í áliti meirihluta viðskiptanefndar Alþingis var markmiðum lýst svo að verið væri umfram allt „að tryggja hagsmuni hins almenna borgara og skapa skilyrði fyrir stöðugleika í efnahagslífinu.“ Í ræðu framsögumanns meirihlutans sagði nánar um þetta að markmið væru að tryggja hag almennings, að bankastarfsemi í landinu héldi áfram og greiðslukerfi yrðu virk, að allar innstæður borgaranna yrðu öruggar og að ríkið fengi heimild til að grípa inn í stjórn fjármálafyrirtækja ef stefndi í óefni. Auk stóru viðskiptabankanna þriggja stóðu einnig flest af stærri fjármálafyrirtækjum í landinu fjárhagslega tæpt þegar þarna var komið. Að virtum þeim mikla og fordæmalausa vanda, sem við var að etja, og þeim skýru markmiðum sem stefnt var að, verður við úrlausn um lögmæti ákvarðana löggjafans að játa honum ríku svigrúmi við mat á því hvaða leiðir skyldu farnar til að bregðast við því flókna og hættulega ástandi sem upp var komið.

Aðilana greinir bæði á um hvort sóknaraðilar hafi sýnt fram á að þeir muni bíða tjón vegna setningar laga nr. 125/2008 og hversu mikið ef talið yrði sannað að tjón hljótist af. Þannig halda varnaraðilar fram að sóknaraðilar hafi ekki leitt í ljós að þeir verði fyrir tjóni. Hér verður að gæta að því að fyrir setningu laganna var talið að Landsbanki Íslands hf. væri að öllum líkindum ófær um að standa við skuldbindingar sínar en með lögunum voru kröfur innstæðueigenda færðar framar í réttindaröð en áður var en ekki annarra kröfueigenda. Af þeim sökum var óhjákvæmilegt að fyrirsjáanlegt tjón almennra kröfuhafa yrði meira en ella hefði orðið. Að þessu virtu verður hafnað málsástæðu varnaraðila um að ekki sé nægilega sýnt fram á að þeir úr hópi sóknaraðila, sem eignuðust kröfur sínar fyrir setningu laga nr. 125/2008, muni vegna setningar laganna fá minna en ella hefði orðið við greiðslu upp í samþykktar kröfur á hendur varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf.

Sóknaraðilar halda fram gegn andmælum varnaraðila að ekkert muni fást upp í kröfur þeirra og tjónið nemi því þeim þriðjungi krafnanna sem að öðrum kosti hefði mátt vænta að fengist greiddur samkvæmt lögum eins og þau voru fyrir 6. október 2008. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var vísað til yfirlýsingar slitastjórnar varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. 19. maí 2011 um fund með kröfuhöfum sama dag þar sem greint var frá mati slitastjórnar um að hvaða marki muni takast að greiða samþykktar kröfur á hendur varnaraðilanum þegar eignum hans hafi verið komið í verð. Þar komi fram að þess megi vænta að 99% af forgangskröfum fáist greiddar en þá sé gengið út frá því að svonefnd heildsöluinnlán séu meðal forgangskrafna. Af hálfu varnaraðilans var einnig tekið fram að varfærni hefði verið gætt við mat eigna þegar þessi áætlun var gerð og einnig að nú væri gengið út frá að hærra hlutfall forgangskrafna myndi fást greitt en talið hafi verið á fyrri stigum slitameðferðarinnar. Þá er fram komið að varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. hefur höfðað nokkur skaðabótamál og riftunarmál sem þó er óvíst um á þessu stigi hvort og þá til hvaða árangurs þau muni leiða. Áður er fram komið að hluti upphaflegra almennra kröfuhafa hefur selt kröfur sínar eftir 6. október 2008 og að þær hafi haft eitthvert fjárgildi í viðskiptum þótt óumdeilt sé að það hafi verið lágt. Um það nýtur ekki við nánari upplýsinga í málinu. Að öllu þessu virtu þykja sóknaraðilar ekki hafa rennt stoðum undir þær staðhæfingar sínar að kröfur þeirra hafi eða muni tapast að öllu leyti vegna setningar laga nr. 125/2008 þótt ókleift sé á þessu stigi að komast að niðurstöðu um hve mikið kunni að fást greitt af þeim þegar upp verður staðið.

Af hálfu sóknaraðila er á því byggt að fjármunir þeirra hafi verið nýttir til að standa undir kostnaði við að forða innstæðueigendum frá tjóni eða draga svo úr því sem kostur væri. Eignarréttindi þeirra fyrrnefndu hafi með því verið skert, sem ekki fái staðist, en þeir hafi með réttu mátt vænta þess að standa jafnfætis innstæðueigendum í réttindaröð, eins og þeir hafi gert fyrir setningu laga nr. 125/2008, kæmi til þess að varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar. Varnaraðilar telja á hinn bóginn að kröfur sóknaraðila á hendur varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf. geti ekki talist eign í merkingu stjórnarskrár og fjölþjóðlegra samninga, sem áður var getið, eða notið réttarverndar sem slík. Um sé að ræða skilyrt og óviss kröfuréttindi, sem löggjafinn hafi fulla heimild til að ákveða hvenær sem er hvar skuli skipa í réttindaröð við búskipti. Varðandi þetta er fallist á með sóknaraðilum að kröfuréttindi þeirra teljist vera eign í merkingu stjórnarskrár og 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu.

Sóknaraðilar styðja málatilbúnað sinn meðal annars við vernd eignarréttar og jafnræði svo sem greinir í kafla II að framan og hinum kærða úrskurði. Áður var komist að þeirri niðurstöðu að kröfur þeirra njóti verndar sem eignarréttindi í merkingu 72. gr. stjórnarskrárinnar og að þeir hafi sýnt fram á tjón, en þó ekki í þeim mæli sem þeir halda sjálfir fram. Að fenginni þeirri niðurstöðu kemur til úrlausnar hvort ákvæði 6. gr. laga nr. 125/2008 feli í sér skerðingu á réttindum sóknaraðila, sem teljist vera eignarnám eða slík takmörkun á eignarrétti að fari í bága við 72. gr. eða 65. gr. stjórnarskrár. Við úrlausn um það verður að líta til margra atriða í senn, svo sem tilefnis þeirra aðgerða sem gripið var til, markmiðs með þeim og afleiðinga, eðlis þessara ráðstafana og hversu almennar og víðtækar þær voru. Hér að framan hefur þegar verið fjallað um tilefni þeirra ákvarðana, sem fólust í lögum nr. 125/2008, og markmiða sem stefnt var að með þeim, en að þeim markmiðum verður jafnframt vikið nánar hér á eftir.

Hvað varðar staðhæfingar sóknaraðila um réttmætar væntingar sínar er þess að gæta að löggjafinn hefur gengið út frá því að honum sé heimilt að breyta rétthæð krafna við búskipti án þess að stjórnskipunarlög takmarki svigrúm til þess. Sú afstaða hans hefur ítrekað komið fram í löggjöf, allt frá árinu 1974, þegar breytt hefur verið ákvæðum laga um skipun krafna í réttindaröð við gjaldþrota- og dánarbúskipti þannig að forgangskröfur hafa ýmist verið rýmkaðar eða þrengdar, sem um leið hefur haft áhrif á stöðu annarra krafna í réttindaröð og þá eigendum þeirra ýmist til hags eða óhags. Þá hefur reglum um stöðu skattkrafna í réttindaröð einnig verið breytt með sambærilegum hætti, en það á meðal annars við um lög nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda þar sem kröfum samkvæmt þeim var á tímabili raðað framar í réttindaröð en almennum kröfum, sem ekki hafði verið áður, með augljósum og jafnvel verulegum áhrifum fyrir aðra kröfuhafa. Þá hefur löggjafinn margoft veitt tilteknum kröfum lögveðrétt eða breytt stöðu slíkra krafna sem með sama hætti var til þess fallið að hafa áhrif á stöðu almennra krafna við búskipti. Löggjafinn hefur samkvæmt þessu ekki litið svo á að reglur á þessu sviði væru óbreytanlegar. Þegar þetta er virt verður ekki fallist á með sóknaraðilum að þeir hafi með réttu getað skapað sér væntingar um að löggjafinn myndi ekki aðhafast að þessu leyti þeim til óhags, og á það alveg sérstaklega við um þá úr hópi sóknaraðila, sem eignuðust kröfur sínar eftir 6. október 2008, en þeim var fullljós sú áhætta sem þeir tóku.

Sóknaraðilar halda einnig fram að með lögum nr. 125/2008 hafi réttindi þeirra verið skert með afturvirkum hætti, sem ekki fái staðist í ljósi áðurnefndra ákvæða stjórnarskrár og fjölþjóðlegra samninga. Að framan var getið margvíslegra breytinga á lögum um röðun krafna eftir rétthæð sem skyldi gilda við skipti upp frá því. Með lögum nr. 125/2008 var mælt fyrir um réttindaröð krafna á hendur fjármálafyrirtækjum, sem tekin yrðu til slita eftir gildistöku laganna. Með þeim var ekki mælt fyrir um nýja skipan við slit sem þegar væru hafin eða lokið. Málsástæðu sóknaraðila, sem að þessu lýtur, er samkvæmt því hafnað.

Lög nr. 125/2008 taka samkvæmt efni sínu til allra fjármálafyrirtækja, en við setningu laganna voru miklar líkur á greiðsluþroti þriggja viðskiptabanka. Fram er komið í málinu að lýstar kröfur við slit þessara banka séu hátt í 50.000 talsins, þar af um 12.000 við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf., en ekki liggur nánar fyrir hve stór hluti þeirra allra hafi stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá er fram komið að líkur standi til að meira fáist upp í almennar kröfur við slit annarra banka en varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Lögin voru ekki sett til að gilda tímabundið heldur fela þau í sér nýja skipan til frambúðar. Verður samkvæmt þessu að leggja til grundvallar að með lögunum hafi verið ákveðið með almennum hætti hvernig skipað skuli réttindaröð krafna við slit fjármálafyrirtækja, sem getur raskað réttindum mjög margra kröfuhafa íslenskra fjármálafyrirtækja en ekki sóknaraðila einna.

Sóknaraðilar halda fram að jafnræði kröfuhafa hafi verið raskað með lögum nr. 125/2008, en 6. gr. þeirra feli í sér beina og óbeina mismunun gagnvart almennum kröfuhöfum sem fyrir lagasetninguna hafi haft sömu stöðu í réttindaröð og innstæðueigendur. Þá hafi löggjöfin mismunað kröfuhöfum á grundvelli þjóðernis eða stöðu þeirra að öðru leyti. Í hinum kærða úrskurði var komist að þeirri niðurstöðu að kröfur innstæðueigenda og almennra kröfuhafa væru ekki sambærilegar af ástæðum, sem þar eru nánar raktar, og að löggjafinn hafi ekki heldur mismunað kröfuhöfum á grundvelli þjóðernis eða stöðu þeirra að öðru leyti. Verður sú niðurstaða staðfest með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar.

Þess var áður getið að yfirlýst markmið með setningu laga nr. 125/2008 var meðal annars að bankastarfsemi í landinu héldi áfram og greiðslukerfi yrðu virk. Varnaraðilar halda fram að það markmið hefði ekki náðst, eins og málum var komið, nema með því að ákveða rétthæð innstæðna við slit fjármálafyrirtækja eins og gert var. Innstæður gegni samfélagslegu hlutverki, en þær séu greiðslueyrir alls almennings og einnig atvinnufyrirtækja að stórum hluta. Innstæðueigendur hafi ekki annað til að reiða sig á en traust á viðskiptabanka sínum og bregðist það hverfi um leið forsendan fyrir því að fela bankanum varðveislu fjármuna þeirra. Málefnalegar ástæður hafi legið að baki því að skapa innstæðum sérstöðu í því óumflýjanlega uppgjöri milli þeirra, sem áttu beinna hagsmuna að gæta gagnvart skuldsettum fjármálafyrirtækjum. Varðandi þetta er áður komið fram að fyrir setningu laganna var hafið áhlaup á bankana vegna vantrausts innstæðueigenda. Nýir bankar voru stofnaðir hér á landi í beinu framhaldi af gildistöku laganna á grunni þeirra gömlu og innstæður í þeim á Íslandi fluttar í hina nýju. Til að ná markmiði um starfhæft banka- og greiðslukerfi var það mat löggjafans að veita yrði innstæðum forgang við slit fjármálafyrirtækja og skapa þannig traust innstæðueigenda á nýju bönkunum og stöðva með því þegar hafið bankaáhlaup. Varnaraðilar benda á að með þessu hafi bankaáhlaup verið stöðvað og það síðan fjarað út í bönkum hér á landi á næstu tveimur til þremur vikum. Stendur óhrakin sú staðhæfing þeirra að náðst hafi þau markmið laga nr. 125/2008 að halda uppi bankastarfsemi og greiðslukerfum í landinu og að innstæður í bönkum á Íslandi stæðu öruggar. Fallist er á með varnaraðilum að málefnalegar ástæður hafi legið að baki þeirri ákvörðun löggjafans að skipa innstæðum í forgangsröð, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008. Það á jafnt við um innstæður í Landsbanka Íslands hf. á Íslandi sem útibúum hans erlendis og er hafnað þeirri viðbáru hluta sóknaraðila að þetta hafi verið óþarft gagnvart innstæðum á Íslandi þar sem þeim hafi verið komið „í skjól“ í nýjum banka.

Sóknaraðilar halda fram að aðrar leiðir hafi verið færar að sama marki og stefnt var að heldur en þær, sem ákveðnar voru. Þannig hefði verið unnt að komast hjá því að hrófla við stöðu krafna í réttindaröð, en velja þess í stað leið, sem hefði dregið úr tjóni sóknaraðila. Til stuðnings þessu hefur af þeirra hálfu verið lögð fram álitsgerð tveggja hagfræðinga, sem þeir leituðu til, þar sem dregin er í efa gagnsemi ákvarðana sem fólust í lögum nr. 125/2008 og gerðum stjórnvalda á grundvelli þeirra. Varnaraðilar hafa einnig lagt fram hagfræðilega álitsgerð, sem felur í sér gagnrýni á þá fyrrnefndu, og þar var einnig komist að þeirri niðurstöðu að gerðir löggjafans og stjórnvalda hafi gagnast eins vel og kostur var. Í báðum þessum sérfræðiálitum var tekið undir að aðstæður hafi verið sérstakar og óvenjulega erfiðar og brýn nauðsyn verið að grípa til aðgerða, meðal annars til að tryggja innstæður. Í þeim segir einnig að ýmis sjónarmið hafi komið fram um það hvaða leiðir væru færar og líklegar til árangurs þegar lög nr. 125/2008 voru sett og ennfremur að ekki sé vitað um neinar hagfræðirannsóknir sem sýni fram á hversu víðtæk innstæðuvernd þurfi að vera til þess að stöðva bankaáhlaup og endurvekja traust á hrundu bankakerfi. Verður ekki fallist á með sóknaraðilum að þeir hafi með þessum málatilbúnaði skotið stoðum undir að betri leiðir hefðu verið færar til að ná lögmætu markmiði löggjafans og stjórnvalda.

Sóknaraðilar bera við að meðalhófs hafi ekki verið gætt og óþarflega langt verið gengið í aðgerðum löggjafans og stjórnvalda þeim til tjóns. Því til stuðnings hefur hluti þeirra meðal annars nefnt að til þess að ná áðurnefndum markmiðum um að stöðva bankaáhlaup og tryggja starfhæft bankakerfi á Íslandi hefði nægt að skipa innstæðum í bönkum hér á landi í réttindaröð sem forgangskröfum en hreyfa ekki við stöðu slíkra krafna í útibúum varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. erlendis, enda hafi þeim verið lokað 6. og 7. október 2008 og bankaáhlaupi þar með afstýrt. Þessir sóknaraðilar hafa ennfremur hreyft því að íslenska ríkið hefði sjálft þurft að leggja fram fé til innstæðueigenda ef það vildi að innstæður þeirra fengjust greiddar að fullu, en að öðrum kosti hefði meðalhófs ekki verið gætt gagnvart sóknaraðilum. Hvað varðar hinn fyrri af þessum tveimur kostum, sem sóknaraðilarnir benda á, hefði hann falið í sér að innstæðueigendum væri skipt upp í tvo hópa, sem fengið hefðu gjörólíka réttarstöðu, þar sem búseta og þjóðerni hefðu að verulegu leyti ráðið skiptingunni. Slík aðgerð hefði við þær aðstæður sem uppi voru farið í bága við jafnræði samkvæmt nánast öllum þeim réttarheimildum, sem sóknaraðilar hafa reist málatilbúnað sinn á, og gat augljóslega ekki komið til neinna álita. Breytir þá engu þótt sú leið, sem farin var, hafi leitt til þess að einungis innstæðueigendur í bönkum á Íslandi fengu tafarlausan aðgang að fjármunum sínum, að undanskildum þó reikningum í erlendri mynt sem sætir enn takmörkunum, en innstæðueigendur í útibúum erlendis hafi ekki fengið fjármuni sína fyrr en síðar, sem í flestum tilvikum varð í reynd fáeinar vikur. Hvað varðar síðarnefnda kostinn sem sóknaraðilar benda á hefði hann falið í sér að jafnt innstæðueigendum í bönkum á Íslandi sem útibúum þeirra erlendis yrði bættur úr ríkissjóði mismunur á óskertum innstæðum þeirra og þess sem fengist hefði við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. og annarra íslenskra fjármálafyrirtækja að óbreyttri réttindaröð kröfuhafa. Ókleift er á þessu stigi að komast að niðurstöðu um hvaða fjárhæðir þar væri um að ræða að öðru leyti en því að slá má föstu af gögnum málsins að þær væru gríðarlega háar. Áður var getið um þá ógn sem öllu samfélaginu stafaði af falli íslensku bankanna, stærð bankakerfisins og að kostir íslenska ríkisins á því að fá lán erlendis voru að engu orðnir. Þá var áður getið þess mats stjórnvalda og löggjafans að íslenska ríkið hefði engin tök á að endurfjármagna bankana og þess ríka svigrúms til mats sem játa yrði löggjafanum við þær einstöku og hættulegu aðstæður, sem upp voru komnar. Að þessu virtu er hafnað viðbáru sóknaraðila um að brot á reglu um meðalhóf hafi falist í ákvörðun löggjafans, sem birtist í lögum nr. 125/2008, í stað þess að fara þá leið sem þeir vísa til.

Hluti sóknaraðila gerir þá kröfu til vara að verði fallist á að krafa varnaraðilans FSCS njóti forgangs í réttindaröð skuli sú fjárhæð vera að hámarki 20.887 evrur fyrir hvern innstæðueiganda sem varnaraðilinn leiðir rétt sinn frá. Rök fyrir þeirri kröfu eru af tvennum toga. Annars vegar telja þeir að skýra beri ákvæði 6. gr. laga nr. 125/2008 með þeim hætti að í tilvísun hennar til laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta felist að forgangsréttur innstæðukrafna í réttindaröð nái einungis til innstæðna að áðurnefndu hámarki. Sú skýring falli saman við það að með síðarnefndu lögunum hafi innstæður einungis verið tryggðar að þessu sama marki. Hins vegar vísa þeir um þetta til réttmætra væntinga innstæðueigenda og meðalhófs, en markmiðum með lögunum hefði mátt ná án þess að ganga svo langt sem varnaraðilar telji að gert hafi verið og því óþarft að veita innstæðum forgangsrétt umfram 20.887 evrur fyrir hvern innstæðueiganda. Varnaraðilar mótmæla skýringu sóknaraðila á efni 6. gr. laga nr. 125/2008 og sjónarmiðum um væntingar þeirra sjálfra og meðalhóf. Þeir telja að tilvísun 6. gr. laga nr. 125/2008 til laga nr. 98/1999 feli í sér að með hugtakinu innstæða sé átt við skilgreiningu síðarnefndu laganna á því, en í fyrrnefndu lögunum sé forgangur innstæðna í réttindaröð alls ekki takmarkaður við tryggðar lágmarkskröfur, sem lög nr. 98/1999 feli í sér við þær aðstæður að eignir Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta dugi ekki til að greiða heildarfjárhæð tryggðra innstæðna. Túlkun sóknaraðila á efni laga nr. 125/2008 sé jafnframt í andstöðu við skýrar ráðagerðir um forgang innstæðna að fullu, sem sjá megi í lögskýringargögnum. Næði forgangur einungis til lágmarksfjárhæðar samkvæmt lögum nr. 98/1999 hefði ákvæði 6. gr. laga nr. 125/2008 enga raunhæfa merkingu, en innstæðueigendur fengju þá hvort eð er alltaf greidda lágmarksfjárhæð viðkomandi tryggingarsjóðs, enda séu allar innstæður tryggðar nema óháð fjárhæð hjá fyrirtækjum sem séu aðilar að sjóðnum. Það síðastnefnda eigi við um sóknaraðilann Landsbanka Guernsey Ltd., en krafa hans sé innstæðukrafa af þessum toga. Hvað varðar sjónarmið um meðalhóf halda varnaraðilar fram að takmörkun á veitingu forgangsréttar með þessum hætti hefði leitt til þess að markmið með lögum nr. 125/2008 hefði ekki náðst og setning þeirra engu breytt um það bankaáhlaup sem þegar var hafið.

Í hinum kærða úrskurði var hafnað fyrrnefndu ástæðunni, sem sóknaraðilar reisa varakröfu sína á og felst í túlkun á lögum nr. 125/2008. Verður sú niðurstaða staðfest með vísan til forsendna héraðsdóms. Málsástæða sóknaraðila um ætlaðar lögmætar væntingar gagnaðila þeirra eða innstæðueigenda er haldlaus og kemur ekki til frekari álita. Hvað varðar síðarnefndu málsástæðuna um meðalhóf er fram komið í gögnum frá hluta sóknaraðila, sem ekki hefur verið mótmælt að þessu leyti, að um 92% af heildarfjölda innlendra innstæðureikninga í íslenskum fjármálafyrirtækjum hafi á því tímabili, sem þar er miðað við, verið undir áðurnefndri fjárhæð, 20.887 evrum. Á hinn bóginn hafi þessi fjöldi reikninga aðeins haft að geyma lítinn hluta heildarfjárhæðar innlendra innstæðna á reikningum í fjármálafyrirtækjunum. Í sömu gögnum kemur fram að þetta sé byggt á upplýsingum úr töflu 5 í kafla 17.9 í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Af henni verður ráðið að fyrrgreindir reikningar hafi þá haft að geyma tæplega 91.000.000.000 krónur en á sama tíma hafi reikningar innlendra aðila sem innihéldu fjárhæðir umfram 20.887 evrur samanlagt haft að geyma rúmlega 974.000.000.000 krónur, eða rúmlega tífalt hærri fjárhæð en fyrrgreindu reikningarnir. Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar er greint frá því að umrædd tafla byggi á upplýsingum sem nefnd á vegum viðskiptaráðuneytisins hafi aflað miðað við september 2007. Þegar þessi tölulegu gögn eru virt, en efni þeirra hefur að þessu leyti ekki verið dregið í efa undir rekstri málsins, verður að telja í ljós leitt að til þess að ná markmiðum löggjafans um að afstýra bankaáhlaupi og hruni hafi verið nauðsynlegt að vernda innstæður þeirra innlendu aðila sem áttu innstæður umfram 20.887 evrur, en takmörkun forgangsréttar við þá fjárhæð hefði verið líkleg til að vinna gegn markmiðum löggafans um að skapa stöðugleika og traust á nýju bönkunum á Íslandi. Að þessari niðurstöðu fenginni var það skylda löggjafans að tryggja jafnframt svo sem auðið var að erlendir innstæðueigendur nytu sambærilegrar stöðu. Þegar hið alvarlega efnahagsástand er haft í huga og skyldur ríkisins gagnvart íslensku samfélagi og fjölþjóðlegum samningum verður ekki fallist á að brotið hafi verið gegn meðalhófi með setningu laga nr. 125/2008.

Við úrlausn í þessum þætti málsins um stjórnskipulegt gildi laga nr. 125/2008 var að framan vísað til víðtæks svigrúms löggjafans við mat á nauðsyn þeirra ákvarðana, sem í lögunum fólust, við aðstæður þar sem stórfelld hætta ógnaði tilvist alls samfélagsins vegna keðjuverkandi áhrifa falls stærstu viðskiptabankanna, sem gat endað með hruni efnahagslífs í landinu. Löggjafanum bar við þessar aðstæður ekki aðeins réttur heldur fyrst og fremst stjórnskipuleg skylda til að gæta velferðar almennings og fjárhagslegt uppgjör vegna falls bankanna hlaut fyrst og fremst að verða innbyrðis á milli þeirra, sem áttu beinna hagsmuna að gæta gagnvart þeim. Sú staðhæfing varnaraðila er óhrakin að engin önnur leið hefði verið fær, sem í raun hefði falið í sér líkur á að markmið laganna næðust og komið jafnar niður en sú sem valin var. Vísan sóknaraðila til þess að með lögum nr. 44/2009 hafi á ný verið brotið gegn þeim er órökstudd og haldlaus, en með þeim var orðalagi 6. gr. laga nr. 125/2008 hnikað lítillega til án þess að það hefði áhrif á efni þeirra. Samkvæmt öllu, sem fram er komið, er sýnt að löggjafinn gekk með þeim aðgerðum, sem ágreiningur málsaðila stendur um, ekki lengra en heimilt var að virtum þeim réttarheimildum, sem áður var getið. Málsástæðum sóknaraðila, sem á þessu eru reistar, er því hafnað.

V

Varnaraðilinn FSCS hefur kært úrskurð héraðsdóms um þann þátt sem lýtur að 76 tilteknum reikningum sem slitastjórn varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. hafnaði að skipa í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, og héraðsdómur staðfesti. Höfuðstóll kröfunnar var hins vegar samþykktur sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laganna. Fyrrnefndi varnaraðilinn kveður kröfuna vera til komna vegna innlána í útibúi þess síðarnefnda í Bretlandi og því sé um að ræða innstæður í merkingu 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Hann lýsir ferli við stofnun Icesave-reikninga svo að því hafi verið skipt niður í ellefu þrep en í tilviki þessara 76 reikninga hafi átta þrepum verið lokið, umsókn viðskiptavinanna samþykkt, og bankinn óskað eftir að fá og móttekið fé frá þeim. Umsóknarferli hafi í raun verið lokið á þessu stigi en síðustu þrjú þrepin hafi falið í sér tæknilega framkvæmd af hálfu bankans áður en reikningar yrðu „virkjaðir“. Umsækjendur hafi á þessu stigi þegar samþykkt Icesave-skilmála bankans en í því hafi falist að hann samþykkti móttöku fjármuna óháð því hvort umsækjendur hafi fullnægt að öllu leyti skyldu til að veita ítrustu upplýsingar. Varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. reisir afstöðu sína á því að í þessum 76 tilvikum hafi viðkomandi millifært fé til bankans áður en reikningar voru opnaðir í þeirra nafni. Þar með hafi skilmálum Icesave-reikninga ekki verið fullnægt og því ekki stofnast innstæður í merkingu laga nr. 98/1999. Umsóknarferli hafi enn staðið yfir og bankinn ekki samþykkt þessa umsækjendur, en á meðan hafi hann geymt fé þeirra en þó ekki á reikningum. Í málatilbúnaði varnaraðilans segir jafnframt að umsækjendurnir hafi millifært fé til bankans „af ýmsu tilefni“ áður en innlánsreikningar voru opnaðir í þeirra nafni og í sumum tilvikum hafi millifærsla verið gerð fyrir mistök. Ekki sé sýnt fram á að um sé að ræða innlán eða millifærslu í hefðbundinni almennri bankastarfsemi sem bankanum hafi borið að endurgreiða samkvæmt skilmálum um þessa reikninga. Sóknaraðilar styðja afstöðu varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. í þessum þætti málsins.

Við úrlausn þessa ágreinings verður að líta til þess að umræddir 76 viðskiptamenn Landsbanka Íslands hf. afhentu honum féð á þeim grundvelli að samningar þeirra væru um innlán. Vildi bankinn ekki samþykkja umsækjendurna og stofna Icesave-reikninga bar honum samkvæmt skilmálum um slíka reikninga að endurgreiða féð. Bankinn tók við fénu en skilaði því ekki og eins og atvik eru vaxin eru ekki efni til annars en að líta svo á að um hafi verið að ræða innlán í hefðbundinni almennri bankastarfsemi, sbr. lög nr. 98/1999. Getur því engum úrslitum ráðið hvort bankinn hafi opnað reikning fyrir hvern þessara umsækjenda eða varðveitt fé þeirra með öðrum hætti. Samkvæmt framansögðu verður krafa varnaraðilans FSCS í þessum þætti málsins tekin til greina með vöxtum eins og nánar greinir í kafla VI hér á eftir.

VI

Í hinum kærða úrskurði kemur fram að krafa sú sem varnaraðilinn FSCS lýsti við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. er til komin vegna þeirrar ákvörðunar þess fyrrnefnda að greiða innstæðueigendunum á Icesave-reikningum bankans í Bretlandi út andvirði innstæðna þeirra í samræmi við svokallaðar „COMP“ reglur. Ennfremur er því lýst að greiðslur varnaraðilans FSCS til innstæðueigendanna tóku mið af stöðu reikninga þeirra í lok dags 7. október 2008. Innstæðukröfurnar voru hins vegar framseldar að fullu, þar á meðal með rétti til vaxta frá og með 8. október 2008 til þess dags sem upphaflegur innstæðueigandi móttók greiðsluna frá varnaraðilanum FSCS, auk vaxta sem kynnu að falla til eftir greiðslu til hans. Í kröfulýsingu til slitastjórnar Landsbanka Íslands hf. reiknaði varnaraðilinn samningsvexti á allar tegundir yfirtekinna innstæðna fram til 8. október 2008 en krafðist dráttarvaxta samkvæmt lögum nr. 38/2001 vegna óbundinna innstæðna frá 8. október 2008 til og með 22. apríl 2009, og vegna bundinna innstæðna með gjalddaga eftir 8. október 2008 frá gjalddaga þeirra til 22. apríl 2009. Slitastjórn hafnaði tilkalli varnaraðilans til þeirra vaxta en viðurkenndi samningsvexti á kröfu hans til og með 22. apríl 2009. Samþykkt fjárhæð samningsvaxta miðaðist við vaxtafót í samræmi við skilmála Icesave-innstæðna í útibúi Landsbanka Íslands hf. í London.

Meðal gagna sem varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. lagði fyrir Hæstarétt eru

almennir skilmálar og skilyrði sem giltu „um opnun og starfrækslu allra Icesave-reikninga og mynda grunn að samningi“ milli innstæðueigenda og bankans. Þar segir í gr. 10j í kafla sem ber fyrirsögnina „Ýmis ákvæði“ að reikningurinn „heldur áfram að safna vöxtum fram að síðasta degi fyrir úttekt (en ekki að honum meðtöldum). Almennt má gera ráð fyrir að það taki þrjá virka daga að millifæra fjármuni á annan reikning sem þú tilgreinir.“ Í gr. 14d í kafla sem ber fyrirsögnina „Skilmálar og skilyrði sparnaðarreikninga með föstum vöxtum“ segir að „við munum hafa samband við þig fyrir lok binditímans til að upplýsa þig um þá valkosti sem þér standa til boða. Ef okkur berst ekki svar frá þér fyrir lok binditíma reikningsins munum við leggja þá fjármuni sem þar eru geymdir inn á sparnaðarreikning með greiðum aðgangi. Ef þú átt ekki sparnaðarreikning með greiðum aðgangi munum við stofna slíkan reikning fyrir þína hönd.“

Í hinum kærða úrskurði er komist að þeirri niðurstöðu að réttur varnaraðilans FSCS til vaxta af kröfu hans til og með 22. apríl 2009, sem er viðmiðunardagur slitameðferðar varnaraðilans Landsbanka Íslands hf., ráðist af breskum lagareglum en ekki íslenskum. Með vísan til ákvæða þeirra reglna var í úrskurðinum talið að krafa varnaraðilans FSCS vegna bundinna innstæðna skyldi bera 8% ársvexti frá gjalddögum þeirra til 22. apríl 2009 og krafa vegna óbundinna innstæðna 8% ársvexti frá 8. október 2008 til 22. apríl 2009. Varnaraðilinn FSCS fellst ekki á þessa niðurstöðu, en verði ekki fallist á aðalkröfu hans um íslenska dráttarvexti krefst hann þess til vara fyrir Hæstarétti að niðurstaða úrskurðarins um breska vexti verði staðfest. Fyrir Hæstarétti krefst varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. þess að hinum kærða úrskurði verði breytt þannig að hafnað verði að viðurkenna 8% ársvexti af innleystum fjárhæðum til og með 22. apríl 2009, en þess í stað verði staðfest sú afstaða slitastjórnar að viðurkenna samningsvexti fyrir sama tímabil.

Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú úrlausn hans að bresk lög gildi um samningsskuldbindingar Icesave-innstæðueigendanna og útibús Landsbanka Íslands hf. í London. Samkvæmt því og með vísan til c. liðar 3. mgr. 10. gr. laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar er og staðfest sú úrlausn hins kærða úrskurðar að reglur breskra laga gildi um rétt varnaraðilans FSCS til að krefjast vaxta af hinum framseldu kröfum, þótt um meðferð og rétthæð þeirra við slitin og innstæðutryggingarvernd fari að íslenskum lögum. Breytir engu í því sambandi þótt ákvæði breskra laga um vexti teljist vera réttarfarsreglur þar í landi, enda fer um heimfærslu til réttarsviðs eftir íslenskum lögum. Af þessu leiðir eins og í hinum kærða úrskurði greinir að hvorki verður fallist á aðalkröfu varnaraðilans FSCS um íslenska dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 né fyrstu varakröfu hans um vexti samkvæmt grunnvöxtum Englandsbanka að viðbættu vanefndaálagi samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001.

Ágreiningslaust er með varnaraðilum að komi til beitingar breskra réttarreglna um dráttarvexti í máli þessu eigi þar við ákvæði í gr. 4.93 í breskum reglum um ógjaldfærni frá árinu 1986 (The Insolvency Rules 1986), og undir rekstri málsins hafa varnaraðilar eins og í hinum kærða úrskurði greinir lagt fram gögn um þær reglur. Komi til beitingar þeirra í máli þessu greinir varnaraðila ekki á um efni reglnanna heldur einungis hvort fullnægt sé þeim skilyrðum fyrir ákvörðun vaxta sem þar koma fram. Samkvæmt þessu og að virtum gögnum málsins teljast bæði tilvist og efni þeirra reglna nægilega í ljós leidd í skilningi 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Í hinum kærða úrskurði er efni gr. 4.93 bresku gjaldþrotareglnanna rakið. Varnaraðilinn FSCS segir að í annari varakröfu hans felist að niðurstaða úrskurðarins um 8% ársvexti verði staðfest. Af gögnum málsins sé ljóst að ógjaldfallnar innstæðukröfur beri vexti samkvæmt þeim samningsskilmálum sem um þær giltu fram að gjalddaga þeirra eða til upphafsdags slitameðferðar eftir því hvorn daginn ber fyrr upp á, sbr. 1. tölulið gr. 4.93. Hafi innstæðukrafa hins vegar fallið í gjalddaga fyrir upphafsdag slita og hvorki verið gerður áskilnaður né samið um vexti eftir gjalddaga, sé ljóst að varnaraðilinn FSCS eigi rétt á þeim vöxtum sem tilgreindir séu í 6. tölulið gr. 4.93, sbr. 2. og 3. tölulið þeirrar greinar. Það séu þeir vextir sem gildi samkvæmt 17. gr. breskra laga um dóma frá 1838 (Judgments Act), það er 8% ársvextir. Þá hafnar varnaraðilinn FSCS þeim málatilbúnaði varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. að hann hafi ekki bent á skjal sem fullnægi því skilyrði að teljast skriflegur gerningur samkvæmt 3. tölulið gr. 4.93 og vísar sá fyrrnefndi til Icesave-skilmálanna í því sambandi.

Af hálfu varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. er á því byggt, að réttur til vaxta eftir að krafa varð gjaldkræf og fram til upphafsdags slita geti stofnast með þrennum hætti. Í fyrsta lagi ef vextir á þessu tímabili voru fyrirfram áskildir eða umsamdir, í öðru lagi ef krafa varð gjaldkræf samkvæmt skriflegum gerningi og í þriðja lagi ef kröfuhafi krafði skuldara skriflega um greiðslu skuldar og tilkynnti að vextir myndu falla á kröfuna fram að greiðsludegi. Sé engu þessara skilyrða fullnægt verði vextir frá því krafa varð gjaldkræf og fram að upphafsdegi slita ekki viðurkenndir. Fullnægt sé því skilyrði 1. töluliðar gr. 4.93 að umræddar innstæðukröfur beri vexti samkvæmt þeim samningsskilmálum sem um þær gilda. Er því haldið fram að þeir vextir sem varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. hefur samþykkt séu í samræmi við þann samning, enda sé ekki kveðið á um það í almennum skilmálum og skilyrðum fyrir Icesave-reikningana að innstæðueigendur eigi rétt til annarra vaxta en umsaminna innlánsvaxta eftir að innstæða varð gjaldkræf. Augljóst sé að öðru og þriðja skilyrðinu sé ekki fullnægt, enda hafi varnaraðilinn FSCS hvorki bent á skjal sem geti talist skriflegur gerningur í skilningi 3. töluliðar gr. 4.93 né hafi hann haldið því fram að Landsbanki Íslands hf. hafi skriflega verið krafinn um greiðslu skuldarinnar og tilkynnt að vextir myndu falla á kröfuna fram að greiðsludegi, sbr. ákvæði 4. töluliðar gr. 4.93. Fram komi í 2. tölulið gr. 4.93 að ákvæði 3. til 6. töluliðar komi einungis til álita hafi vextir ekki verið áskildir eða fyrirfram umsamdir. Þegar af þeirri ástæðu að skilyrðum 1. töluliðar sé fullnægt komi ákvæði 3. til 6. töluliðar ekki til álita í málinu. Aðrar reglur bresks réttar um vexti eigi ekki við í því tilviki sem hér sé til úrlausnar.

Ljóst er af almennum skilmálum og skilyrðum Icesave-reikninga Landsbanka Íslands hf. að innstæður á þeim báru vexti „fram að síðasta degi fyrir úttekt“ samkvæmt því sem segir í gr. 10j skilmálanna. Ber því að fallast á það sjónarmið varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. að fullnægt sé skilyrðum 1. töluliðar gr. 4.93 bresku gjaldþrotareglnanna. Þegar af þeirri ástæðu og þar sem varnaraðilinn FSCS hefur ekki leitt að því rök að hann eigi á öðrum lagagrundvelli rétt til dráttarvaxta af kröfu sinni verða slíkir vextir ekki dæmdir. Af þessu leiðir að hafna ber annarri varakröfu varnaraðilans FSCS og verður tekin til greina sú krafa varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. að vextir samkvæmt Icesave-skilmálum skuli gilda tímabilið 8. október 2008 til 22. apríl 2009, en það voru sem fyrr segir þeir vextir sem slitastjórn samþykkti að krafan bæri og nytu forgangsréttar eins og höfuðstóll hennar.

VII

Varnaraðilinn FSCS hefur ennfremur uppi kröfu um að áfallinn kostnaður hans til og með 22. apríl 2009 verði samþykktur sem forgangskrafa við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Þessum lið kröfugerðar hans var hafnað í hinum kærða úrskurði og verður sú niðurstaða staðfest með vísan til forsendna héraðsdóms.

Samkvæmt öllu sem að framan er rakið verður niðurstaða málsins sú að viðurkennd er krafa varnaraðilans FSCS, sem í heild er að höfuðstól 4.309.797.732,74 sterlingspund og að henni skuli skipað í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, en í þessari fjárhæð er meðtalin krafa vegna 76 reikninga sem áður var fjallað um. Þessi fjárhæð verður færð til íslenskra króna eftir skráðu sölugengi 22. apríl 2009, sbr. 3. mgr. 99. gr. sömu laga, og nemur hún 823.516.150.772 krónum. Þá er fallist á með varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf. að krafa varnaraðilans FSCS beri vexti samkvæmt skilmálum Icesave-reikninga af bundnum og óbundnum innstæðum til 22. apríl 2009, sem óumdeilt er að nemi 149.752.178,76 sterlingspundum eða 28.614.646.317 krónum. Þessum lið kröfunnar verður með sama hætti skipað í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Viðurkennd fjárhæð verður dæmd í einu lagi og tiltekin í dómsorði í íslenskum krónum.

Fyrir héraðsdómi var hver málsaðili látinn bera sinn kostnað af málinu með skýringum, sem greinir í forsendum úrskurðar héraðsdóms. Sú niðurstaða verður staðfest með vísan til forsendna héraðsdóms. Í meginatriðum eiga sömu sjónarmið einnig við að því er varðar málskostnað fyrir Hæstarétti. Að því virtu verður hver málsaðili látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Krafa varnaraðilans The Financial Services Compensation Scheme Ltd. að fjárhæð 852.130.797.089 krónur á hendur varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf. er viðurkennd við slit hans. Kröfunni er skipað í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.