9/2020

B höfðaði mál gegn J og krafðist ómerkingar fimm nánar tiltekinna ummæla sem birst höfðu í bók J. Þá gerði B kröfu um að J yrði gert að greiða sér miskabætur vegna þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ummælin hefðu verið liður í rökstuddri umfjöllun J um mikilsvert málefni sem rúmt tjáningarfrelsi gildi um og þótt ummælin hefðu haft á sér býsna sterkt yfirbragð staðhæfinga yrði talið rétt að líta svo á að í þeim öllum hefði falist gildisdómur J eða ályktanir sem hann taldi sig hafa getið dregið af atvikum máls og aðstæðum öllum. Þótt ummælin hefðu bæði verið beinskeytt og afar hvöss yrði ekki talið að þau hefðu verið svo úr hófi fram að þörf væri á því í lýðræðislegu samfélagi, í þágu orðspors annarra eða trausts á dómstólum, að takmarka tjáningarfrelsi J með því að ómerkja þau. Þá kom fram í dómi réttarins að þótt ljóst væri að ummælin hefðu meðal annars átt við um B og kynnu að hafa vegið að starfsheiðri hans yrði hvorki talið að í þeim hefði falist hrein móðgun né sérstaklega gróf eða persónuleg aðdróttun. Einnig var talið að þótt færa mætti gild rök fyrir því að engin þörf hefði verið á því að J tæki svo sterkt og fyrirvaralaust til orða sem hann gerði þá yrði ekki hjá því litið að vernd tjáningarfrelsisins tæki ekki aðeins til efnis ummæla heldur einnig til framsetningar þeirra. Að því gættu að rétturinn til að tjá ósanngjörn, móðgandi og stuðandi ummæli nyti verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar yrði að líta svo á að J hefði með ummælum sínum ekki vegið svo að æru B að það hefði farið út fyrir þau mörk tjáningarfrelsisins sem lög og réttarframkvæmd hafi mótað. Var J því sýknaður af kröfum B.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma Á-kk-nf V-kk-nf lögmaður, H-kvk-nf B-kvk-nf settur landsréttardómari, I-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari, K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari og Þ-kvk-nf G-kvk-nf lögmaður.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2020. Hann krefst þess að ómerkt verði síðargreind ummæli sem nánar eru tiltekin í fimm liðum sem gagnáfrýjandi viðhafði um hann í bókinni „Með lognið í fangið – Um afglöp Hæstaréttar eftir hrun“. Hann krefst þess einnig að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 2.000.000 króna í miskabætur með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. nóvember 2017 til 15. desember sama ár en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 21. apríl 2020. Hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað á öllum dómstigum.

I

Ágreiningur málsins lýtur að því hvort ummæli sem gagnáfrýjandi viðhafði um aðaláfrýjanda í bók sinni „Með lognið í fangið – Um afglöp Hæstaréttar eftir hrun“ fela í sér ærumeiðandi aðdróttanir sem brjóti gegn lögvörðum rétti aðaláfrýjanda til friðhelgi einkalífs samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar eða hvort ummælin rúmast innan tjáningarfrelsis gagnáfrýjanda sem varið er af 73. gr. stjórnarskrárinnar.

Með héraðsdómi var gagnáfrýjandi sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda og var sú niðurstaða staðfest með hinum áfrýjaða dómi. Í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms var vísað til þess að þótt ummæli gagnáfrýjanda í fyrrnefndri bók hefðu á sér mynd staðhæfinga um staðreyndir yrði að telja að gagnáfrýjandi hefði verið að fella gildisdóm með því að lýsa eigin skoðunum og ályktunum. Að því virtu og því að rétturinn til að tjá ósanngjörn, móðgandi og stuðandi ummæli í þessu samhengi nyti einnig verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar var talið að með ummælum sínum hefði gagnáfrýjandi ekki vegið svo að æru aðaláfrýjanda að það hefði farið út fyrir þau mörk tjáningarfrelsisins sem lög og réttarframkvæmd hefðu mótað.

Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að dómur í málinu myndi hafa almennt gildi um frelsi lögmanna, og annarra sérfróðra aðila sem gegna ábyrgðarhlutverki innan réttarvörslukerfisins til að tjá sig opinberlega um embættisverk dómara. Því gæti úrlausn málsins að því leyti haft verulegt almennt gildi umfram úrlausnir sem áður hafa gengið.

II

Aðaláfrýjandi er hæstaréttardómari og var skipaður dómari við réttinn árið 2012. Gagnáfrýjandi var hæstaréttardómari í tæp átta ár en lét af störfum í september 2012 og starfar nú sem lögmaður, auk þess sem hann hefur fengist við kennslu á háskólastigi.

Gagnáfrýjandi ritaði bók, sem gefin var út á árinu 2017, er hann nefndi „Með lognið í fangið – Um afglöp Hæstaréttar eftir hrun“. Fjallar bókin samkvæmt inngangi hennar um störf Hæstaréttar Íslands síðustu ár og skoðun höfundar á því hvernig dómstóllinn hefði staðið sig við að fást við þau dómsmál sem tengst hefðu efnahagsáföllunum haustið 2008. Bókin var gefin út í enskri þýðingu árið 2018 og ber þá heitið „When justice failed“.

Í 3. kafla bókarinnar sem ber heitið „Hugarástand við Hæstarétt“ fjallar gagnáfrýjandi ítarlega um dóm Hæstaréttar frá 17. febrúar 2012 í máli nr. 279/2011. Í því máli var ákærði sakfelldur fyrir innherjasvik og gert að sæta fangelsi í tvö ár og upptöku á tilgreindum peningainnstæðum. Aðaláfrýjandi, sem þá var settur hæstaréttardómari, myndaði meirihluta réttarins í málinu ásamt þremur öðrum dómurum og eru allir dómendur nafngreindir í lok kaflans.

Í bók gagnáfrýjanda birtust ummæli sem aðaláfrýjandi telur ærumeiðandi fyrir sig. Ummælin er að finna í 3. og 5. kafla bókarinnar. Í inngangi 3. kafla segir að í honum verði vikið að hugarástandi sem bersýnilega hafi ríkt í Hæstarétti þegar fjallað hafi verið um mál sem tengdust „hruninu“. Er þeirri skoðun gagnáfrýjanda lýst í upphafi kaflans að Hæstiréttur hafi virst tilbúinn til að víkja til hliðar skyldum sínum til að dæma einungis eftir lögum í þágu ætlaðra viðhorfa almennings á hverjum tíma. Jafnframt segir gagnáfrýjandi að sér hafi fundist sem dómararnir væru sérstaklega áhugasamir um að sýna nú þjóðinni að þeir myndu standa sig í að láta nú „þrjótana“ í hruninu finna fyrir því og kveðst hann fyrst hafa merkt þetta hugarfar á ákvörðunum réttarins um gæsluvarðhald í rannsóknarskyni yfir fyrrverandi stjórnendum bankanna. Ef frá er talin almenn umfjöllun í inngangi kaflans fjallar hann um framangreindan dóm Hæstaréttar nr. 279/2011.

Aðaláfrýjandi krefst í fyrsta lagi ómerkingar á tvennum ummælum sem er að finna á bls. 61 og 63 í bókinni en þar segir „Dómsmorð“ og er í báðum tilvikum um að ræða millifyrirsagnir. Í öðru lagi eru tvenn önnur ummæli á bls. 63 þar sem segir: „Ég hika ekki við að segja að á B-kk-þgf hafi við meðferð Hæstaréttar verið framið það sem kallað hefur verið dómsmorð“ og „Þessi skilgreining á vel við málið gegn B-kk-þgf. Felldur var dómur, sem dómararnir vissu, eða að minnsta kosti hlutu að vita, að ekki stóðst hlutlausa lagaframkvæmd.“ Í þriðja lagi er krafist ómerkingar á ummælum í 5. kafla bókarinnar sem ber heitið „Dómar eftir „hrun““ á bls. 114 en þar segir: „Þar voru færð rök að því að meirihluti réttarins hefði fellt dóm yfir ákærða sem að mínum dómi félli undir hugtakið dómsmorð eins og það hefur verið skýrt.“

Í umræddri bók á bls. 63 vísar gagnáfrýjandi til eftirfarandi skilgreiningar úr bókinni „Dómsmorð“ eftir norska lögmanninn J.B. H-x-x sem hann segir hafa komið út í íslenskri þýðingu árið 1954: „Dómsmorð er ... dráp af ásettu ráði, þar sem réttarfarið verður að morðtólinu. Hér er því um „intentional (ásetnings-) miscarriage of justice“ að ræða. Með orðinu dómsmorð er einnig átt við hitt, þegar verknaðurinn leiðir eigi til dauða fórnarlambsins, heldur óverðskuldaðrar refsingar, eins og t.d. í Dreyfusar málinu; og hægt er að fremja það, þar sem lögmál þau, er gilda um vandaðan málsrekstur, eru brotin, svo sem með þarf, til þess að komast megi að rangri niðurstöðu.“ Er það sú skilgreining sem vísað er til í umstefndum ummælum á bls. 63 í bókinni.

Gagnáfrýjandi hefur áður fjallað opinberlega um gagnrýni sína á nefndan dóm réttarins í máli nr. 279/2011 í riti sínu „Í krafti sannfæringar“ sem kom út árið 2014.

Eins og nánar er rakið í héraðsdómi gerir aðaláfrýjandi grein fyrir því í stefnu í héraði að gagnáfrýjandi hafi verið vanhæfur til að taka þátt í meðferð framangreinds sakamáls fyrir Hæstarétti vegna vinatengsla sinna við ákærða en samt freistað þess, eftir flutning málsins og meðan á samningu dóms stóð, að sannfæra aðaláfrýjanda og tvo aðra nafngreinda dómara sem dæmdu málið um að sýkna ákærða í málinu. Í skriflegri aðilaskýrslu gagnáfrýjanda kemur fram að hann fellst á að ekki hefði verið, við þær aðstæður sem uppi voru, viðeigandi af honum að hafa afskipti af samningu dómsins í umræddu máli og á því hefði hann beðist afsökunar á sínum tíma.

III

1

Af hálfu aðaláfrýjanda er í meginatriðum á því byggt að með öllum framangreindum ummælum hafi verið vegið harkalega að æru hans og starfsheiðri. Í ummælunum felist fyrirvaralaus staðhæfing um að aðaláfrýjandi hafi misfarið með dómsvald og dæmt saklausan mann í fangelsi vitandi vits. Ómögulegt sé að skilja ummælin öðruvísi en svo að aðaláfrýjanda sé borin á brýn háttsemi sem varðað geti fangelsisrefsingu samkvæmt almennum hegningarlögum. Gagnáfrýjandi hafi í engu sýnt fram á að staðhæfingar hans séu réttar. Við mat á ummælum gagnáfrýjanda beri í fyrsta lagi að gæta þess að hann hafi verið dómari við Hæstarétt og af þeirri ástæðu hafi ummæli hans meiri áhrif í almennri umræðu. Þá sé hann jafnframt starfandi lögmaður og bundinn af siðareglum lögmanna og því verði að gera frekari kröfur til hans en annarra. Í öðru lagi telur aðaláfrýjandi að röng ummæli gagnáfrýjanda verði með engu réttlætt með því að þau eigi erindi við almenning. Í þriðja lagi sé þess að gæta að aðaláfrýjandi hafi ekki með nokkru móti gefið á sér slíkt færi að hann þurfi að þola ummæli af þessu tagi.

Telur aðaláfrýjandi að ummælin séu ærumeiðandi aðdróttanir og feli í sér brot gegn 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ummælin hafi jafnframt verið höfð í frammi, birt og borin út gegn betri vitund, sbr. 1. og 2. mgr. 236. gr. sömu laga. Því beri að ómerkja þau með vísan til 1. mgr. 241. gr. þeirra laga. Öll ummælin séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta æru aðaláfrýjanda. Réttur hans til æruverndar njóti verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og XXV. kafla almennra hegningarlaga.

Þá byggir aðaláfrýjandi á því að gagnáfrýjandi hafi vegið með alvarlegum hætti að æru hans og því framið ólögmæta meingerð gagnvart honum sem gagnáfrýjandi beri skaðabótaábyrgð á, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

2

Gagnáfrýjandi byggir í meginatriðum kröfu sína á því að ummæli hans um „dómsmorð“ hafi beinst að Hæstarétti Íslands sem stofnun en ekki að aðaláfrýjanda sem persónu og beri því að sýkna hann vegna aðildarskorts aðaláfrýjanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Þá byggir gagnáfrýjandi á því að umrædd ummæli njóti tjáningarfrelsisverndar samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Telur hann að um störf Hæstaréttar Íslands og störf einstaka hæstaréttardómara gildi rúmt tjáningarfrelsi og þá sérstaklega um dóma réttarins í sakamálum eftir efnahagshrunið 2008. Byggir hann á því að ummæli hans hafi falið í sér gildisdóm en ekki staðhæfingar um staðreyndir og því þurfi hann ekki að sanna réttmæti ummælanna. Verði að skoða ummæli hans um að framið hafi verið „dómsmorð“ í umræddu máli í samhengi við umfjöllun í bók hans í heild sinni og þá sérstaklega í samhengi við þá kafla þar sem gagnrýnin hafi komið fram. Fullt tilefni hafi verið fyrir gildisdómi hans og ummælin því þegar af þeirri ástæðu innan marka leyfilegrar tjáningar. Byggir gagnáfrýjandi á að hvassyrði, stóryrði, ögrun og ýkjur njóti sérstakrar tjáningarfrelsisverndar þegar um sé að ræða málefni sem hafi þjóðfélagslega þýðingu. Hann mótmælir því sérstaklega að hann hafi í bók sinni sakað aðaláfrýjanda um refsiverða háttsemi. Að lokum byggir gagnáfrýjandi á því að verði ummælin talin fela í sér staðhæfingu um staðreynd þá sé umfjöllun hans rétt og því beri að sýkna hann. Enn fremur vísar hann til þeirra „kælingaráhrifa“ á frjálsa tjáningu um málefni Hæstaréttar sem dómur í málinu kynni að hafa ef fallist yrði á dómkröfur aðaláfrýjanda á hendur honum.

Gagnáfrýjandi mótmælir því að aðaláfrýjandi hafi orðið fyrir miska vegna ummælanna, sbr. 26. gr. laga nr. 50/1993. Í fyrsta lagi hafi orðið „dómsmorð“ einnig verið notað um sama dóm og hér ræðir í annarri tilgreindri bók eftir gagnáfrýjanda. Í öðru lagi sé miski hans enginn þar sem gagnrýnin hafi beinst að stofnuninni Hæstarétti Íslands en ekki honum persónulega. Í þriðja lagi þá hafi gagnáfrýjandi slegið þann varnagla við umfjölluninni að aðaláfrýjandi „hljóti“ að hafa verið ljóst að dómurinn stæðist ekki. Í fjórða lagi telur hann ummælin varin af tjáningarfrelsi sínu og geti því aldrei talist ólögmæt meingerð í skilningi fyrrnefnds ákvæðis.

IV

1

Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar en hann verður að ábyrgjast þær fyrir dómi sbr. 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Tjáningarfrelsinu má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra enda teljist þær takmarkanir nauðsynlegar og samræmast lýðræðishefðum. Tjáningarfrelsið nýtur jafnframt verndar í 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Friðhelgi einkalífs nýtur jafnframt verndar svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Æra og mannorð eru þáttur í einkalífi manna sem nýtur verndar samkvæmt ákvæðunum, svo sem margoft hefur verið staðfest í dómum réttarins og jafnframt dómum Mannréttindadómstóls Evrópu.

Ágreiningur þessa máls lýtur að því hvort g-kk-nf hefur með umdeildum ummælum sínum gengið gegn framangreindri vernd einkalífs aðaláfrýjanda. Í dómaframkvæmd réttarins og dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hafa mótast viðmið og reglur sem beita ber við úrlausn um framangreint álitaefni. Við úrlausn þessa atriðis þarf því að meta sjónarmið beggja aðila í ljósi þess að hvort tveggja, tjáningarfrelsi gagnáfrýjanda og æruvernd aðaláfrýjanda, eru meðal mannréttinda sem njóta verndar stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu.

Í 235. gr. almennra hegningarlaga er því lýst sem refsiverðu athæfi að drótta að öðrum manni einhverju því sem verða myndi virðingu hans til hnekkis eða bera slíka aðdróttun út. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 236. gr. sömu laga er refsivert að bera slíka aðdróttun út opinberlega eða gegn betri vitund. Samkvæmt 1. mgr. 241. gr. sömu laga má í meiðyrðamáli dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk, ef sá krefst þess, sem misgert er við. Þá er í b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga að finna heimild til þess að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við.

Framangreind ákvæði almennra hegningarlaga fela í sér skorður við tjáningarfrelsi sem settar hafa verið með lögum í þágu markmiðs sem rúmast innan 3. mgr. 73. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

2

Gagnáfrýjandi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, því að umdeild ummæli hafi ekki beinst að aðaláfrýjanda heldur að Hæstarétti sem stofnun.

Umdeild ummæli gagnáfrýjanda verða ekki skilin öðruvísi en sem gagnrýni á störf þeirra fjögurra dómara sem mynduðu meirihluta í hæstaréttarmáli nr. 279/2011. Nöfn þeirra eru birt í dóminum á vefsíðu réttarins og auk þess nafngreinir gagnáfrýjandi þá á bls. 83 í bók sinni. Fer því ekki á milli mála að þeim ummælum er beint að aðaláfrýjanda ásamt fleiri nafngreindum dómurum.

Samkvæmt þessu er því hafnað að sýkna beri gagnáfrýjanda á grundvelli aðildarskorts aðaláfrýjanda.

3

Gagnáfrýjandi byggir á því að hann njóti rýmkaðs tjáningarfrelsis, meðal annars vegna þess að umdeild ummæli hafi verið þáttur í mikilvægri þjóðfélagsumræðu sem eigi brýnt erindi við almenning.

Dómsvaldið er einn þriggja þátta ríkisvaldsins og einn af hornsteinum lýðræðislegs samfélags. Meðferð dómsvalds er því þýðingarmikil starfsemi og varðar það almenning miklu hvernig farið er með slíkt vald. Gagnrýni á meðferð dómsvalds og almennt á starfsemi dómstóla er af þessum sökum mikilvægur þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur í fjölmörgum dómum tekið fram að þeir sem taka þátt í umfjöllun um mikilvæg málefni sem eiga brýnt erindi við almenning njóti almennt rúms tjáningarfrelsis og að lítið svigrúm felist í 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmálans til að skerða það frelsi. Umfjöllun um dómstóla hefur verið talin til slíkra mikilvægra málefna.

Rit gagnáfrýjanda fjallar um starfsemi dómstóla, einkum Hæstaréttar, og þau ummæli sem sakarefni málsins varða snúa að gagnrýni á tiltekinn dóm réttarins í einu af fyrstu sakamálunum sem átti rót að rekja til atvika er tengdust hruni fjármálakerfisins hér á landi árið 2008. Efni ummælanna varðar því ótvírætt málefnasvið sem rúmt tjáningarfrelsi gildir um.

4

Í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu hefur, með hliðsjón af framangreindri stöðu dómsvaldsins í lýðræðislegu samfélagi, verið á því byggt að dómarar þurfi vegna embættisstarfa sinna og stöðu að þola harðari gagnrýni en gildir um almenna borgara. Takmarkast sú gagnrýni sem þeir kunna að þurfa að þola stöðu sinnar vegna ekki við fræðilega eða almenna gagnrýni heldur geta þeir þurft að þola persónulega gagnrýni upp að vissu marki, sbr. til hliðsjónar dóma Mannréttindadómstóls Evrópu 23. apríl 2015 í máli M-x-x gegn Frakklandi (mgr. 131) og 8. desember 2020 í máli P-x-x gegn Rúmeníu (mgr. 113). Í þessu efni hefur staða dómara þó ekki verið lögð að jöfnu við stöðu stjórnmálamanna sem geta vegna stöðu sinnar þurft að þola enn hvassari umfjöllun.

Í dómum Mannréttindadómstólsins hefur þó verið áréttað að í opinberri umfjöllun um dómstóla beri að gæta að hlutverki þeirra í réttarskipaninni og að mikilvægi þess að dómstólar njóti trausts almennings til að þeir geti staðið vörð um þau gildi sem réttarríkið hvílir á og rækt skyldur sínar í því efni. Það geti því þurft að vernda dómskerfið og dómara fyrir meiðandi tjáningu. Hafa mörkin í því efni verið dregin við mjög alvarleg eða gróflega meiðandi ummæli sem eiga sér ekki viðhlítandi grundvöll. Í þessu efni hefur verið á það bent að dómarar, stöðu sinnar vegna, eigi erfitt með verjast slíkri gagnrýni með þátttöku í opinberri umræðu, sbr. til hliðsjónar áðurnefndan dóm Mannréttindadómstólsins í máli M-x-x gegn Frakklandi (mgr. 128). Þá má vísa um þetta til dóms sama dómstóls frá 26. apríl 1995 í máli P-x-x o.fl. gegn Austurríki og áðurnefnds dóms í máli P-x-x gegn Rúmeníu. Tjáningarfrelsi starfandi dómara sætir vissum takmörkunum, meðal annars þeim að dómarar tjá sig alla jafna ekki um niðurstöður sínar að öðru leyti en því sem fram kemur í dómsúrlausn þeirra. Dómarar hafa því takmarkað svigrúm til að taka þátt í opinberri umræðu um störf sín og svara gagnrýni á dómsúrlausnir sínar.

Á þessum forsendum verður að telja að mjög alvarlegar ásakanir í garð dómara sem eru í raun tilhæfulausar njóti ekki verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

5

Aðila greinir á um hvaða áhrif staða gagnáfrýjanda hefur við mat á lögmæti ummæla hans. Gagnáfrýjandi byggir á því að tjáningarfrelsi hans sé rýmra en ella sökum stöðu hans sem fyrrverandi hæstaréttardómari og starfandi lögmaður, en vegna þeirrar stöðu hafi hann betri forsendur en aðrir til að koma auga á bresti í dómsýslu réttarins. Aðaláfrýjandi byggir hins vegar á því að gera beri strangari kröfur til gagnáfrýjanda um að gæta varkárni í orðfæri enda megi gera ráð fyrir að orð hans hafi meiri áhrif en ella sökum stöðu hans. Sem lögmaður sé hann bundinn af siðareglum þeirrar stéttar. Vísar aðaláfrýjandi jafnframt til siðareglna dómara en upplýst er að þær voru ekki til á skráðu formi fyrr en þær höfðu verið samþykktar á aðalfundi Dómarafélags Íslands 24. nóvember 2017, fimm árum eftir að gagnáfrýjandi lét af störfum sem dómari og eftir að bók hans sem mál þetta er risið af kom út. Siðareglur Dómarafélagsins geta því ekki haft gildi í þessu máli.

Það er vafalaust að lögmenn hafa mikilvægu hlutverki og skyldum að gegna í réttarvörslukerfinu, bæði í störfum sínum fyrir einstaka umbjóðendur og í samskiptum við aðra sem starfa innan þessa kerfis, þ.m.t. dómstóla. Endurspeglast þessar skyldur lögmanna meðal annars í siðareglum stéttarinnar sem Lögmannafélag Íslands hefur sett, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998 með síðari breytingum. Í III. kafla siðareglna lögmanna, þar sem fjallað er um skyldur lögmanna í samskiptum við dómstóla, er sú meginregla sett fram í 1. mgr. 19. gr. að lögmaður skuli sýna dómstólum fulla tillitssemi og virðingu í ræðu, riti og framkomu. Í dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins hefur verið vísað til siðareglna evrópsku lögmannasamtakanna (CCBE), sem Lögmannafélag Íslands er aðili að og tekið fram að þær styðji vernd réttarkerfisins, sjá t.d. M-x-x gegn Frakklandi (mgr. 134).

Af eðli starfa lögmanna leiðir, svo sem einnig má ráða af framangreindum siðareglum í heild sinni, að margháttaðar starfsskyldur lögmanna tengjast framgöngu þeirra í málsvarnarstörfum í einstökum málum. Í málflutningsstörfum innan dómstóla er lögmönnum jafnan játað rúmt tjáningarfrelsi að gættum framangreindum ákvæðum siðareglna. Enn fremur er þeim frjálst að tjá sig utan réttar um það sem þeir telja gagnrýnisvert innan dómskerfisins og verður að skoða slíka gagnrýni í ljósi hlutverks lögmanna og sérþekkingar þeirra á málefnum dómskerfisins. Á hinn bóginn verður ekki dregin sú ályktun af siðareglum starfsstéttarinnar að skyldan til að sýna dómstólum fulla tillitssemi og virðingu sé bundin við málflutningsstörf við dómstóla. Hvað gagnáfrýjanda varðar verður þannig að meta háttsemi hans út frá framangreindum kröfum sem gerðar eru til lögmanna.

Ekki er unnt að fallast á það með gagnáfrýjanda að fyrrverandi staða hans og áralöng reynsla af starfi hæstaréttardómara rýmki sérstaklega tjáningarfrelsi hans og veiti honum svigrúm út fyrir þær kröfur sem gerðar eru til háttsemi lögmanna. Þvert á móti er það mat dómsins að sú staðreynd að gagnáfrýjandi var um árabil hæstaréttardómari hefði átt að gefa honum ríkt tilefni til að gæta varkárni í orðavali þegar hann setti fram gagnrýni sína á niðurstöðu meirihluta dómenda í máli réttarins nr. 279/2011, þótt sú gagnrýni hans geti átt fullt erindi í almenna þjóðfélagsumræðu, sjá til hliðsjónar áðurnefnt mál Mannréttindadómstólsins í máli M-x-x gegn Frakklandi og dóm sama dómstóls 30. júní 2015 í máli P-x-x gegn Ítalíu (mgr. 51).

Samkvæmt framangreindu hefur það ótvírætt áhrif á mat á lögmæti ummæla gagnáfrýjanda að hann var starfandi lögmaður þegar hann setti ummælin fram. Jafnframt hefur það þýðingu að þau voru sett fram utan réttar, opinberlega og án nokkurra tengsla við málflutningsstarf gagnáfrýjanda í einstöku máli. Þá er til þess að líta að gagnáfrýjanda var í lófa lagið að haga umfjöllun sinni á þann hátt sem samræmdist stöðu hans, enda gafst honum nægt ráðrúm til þess þar sem ummælin birtust í útgefinni bók hans en ekki til að mynda í beinni útsendingu í ljósvakamiðli. Þá er fallist á það með aðaláfrýjanda að óumdeildur vinskapur gagnáfrýjanda við ákærða í máli nr. 279/2011 sé ekki til þess fallinn að rýmka tjáningarfrelsi hans um það dómsmál.

6

Við mat á því hvort umdeild ummæli gagnáfrýjanda fela í sér ólögmætar ærumeiðingar í garð aðaláfrýjanda skiptir máli hvort líta ber á ummælin sem gildisdóm eða staðhæfingu um staðreynd, en aðila greinir á um það í hvorn flokkinn ummælin falli. Almennt njóta menn rýmra tjáningarfrelsis þegar gildisdómar eru felldir en þegar staðhæfingar eru hafðar uppi um staðreyndir. Það birtist meðal annars í því að mönnum verður almennt ekki gert að sanna gildisdóma, eða refsað fyrir þá takist ekki slík sönnun, öfugt við það sem gildir um staðhæfingar um staðreyndir. Þá eru gildisdómar fremur skilgreindir rúmt þegar viðfangsefnið er liður í almennri þjóðfélagsumræðu, svo sem hér háttar til. Jafnframt verður að gæta að þeim sjónarmiðum sem að framan eru rakin varðandi stöðu þess sem ber fram ummælin og að hverjum eða hverju þau beinast. Loks er að gæta að því að jafnvel þótt ekki sé gerð krafa um að þeim sem fellir gildisdóm beri að sanna ummæli sín verður gildisdómurinn engu að síður að eiga sér einhvern grundvöll í staðreyndum. Að endingu ber að hafa í huga það sjónarmið að jafnvel gildisdómar, sem eiga sér einhverja stoð í staðreyndum, kunna að ganga of langt séu þeir of meiðandi og rúmast þá ekki innan tjáningarfrelsis 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmálans.

Hin umstefndu ummæli eru rakin í kafla II hér að framan. Við heildstætt mat á þeim er fyrst til þess að líta að öll skírskota þau, beint eða óbeint, til hugtaksins dómsmorð. Aðaláfrýjandi byggir á því að með því að vísa til skilgreiningar J.B. H-x-x, sem einnig er rakin í kafla II, hafi gagnáfrýjandi sjálfur afmarkað með hvaða hætti skilja beri orðið „dómsmorð“ í texta bókar hans. Því skipti engu máli hvernig það hugtak verði skilið í almennri umræðu. Verði ummælin ekki skilin öðruvísi en svo að gagnáfrýjandi fullyrði að það hafi verið ætlun aðaláfrýjanda og annarra dómenda sem stóðu að niðurstöðu meirihluta réttarins í nefndu sakamáli að komast að ranglátri og löglausri niðurstöðu með því að sakfella ákærða og refsa honum án tilefnis. Í því felist staðhæfing um staðreynd, nánar tiltekið um refsiverða háttsemi. Gagnáfrýjandi mótmælir öllu framanrituðu og byggir á að um gildisdóm sé að ræða.

Þótt það skipti vissulega máli að gagnáfrýjandi vísar til nefndrar skilgreiningar á hugtakinu „dómsmorð“ í bók sinni í samhengi við ummæli sín þykir þó óhjákvæmilegt að líta einnig til þess hver merking hugtaksins er í almennu máli, sé hún önnur en í framangreindri skilgreiningu J.B. H-x-x. Má enda ætla að hinn almenni lesandi hafi almenna merkingu hugtaksins jafnframt í huga við lesturinn en ekki einungis hvernig höfundur kýs að skilgreina það.

Í orðabók Menningarsjóðs er hugtakið dómsmorð skilgreint svo: „Dauðadómur yfir saklausum manni“. Skylt hugtak, „réttarmorð“, er þar skilgreint sem „það að fella rangan sektardóm í máli (einkum ef sakfelldur er dæmdur til dauða)“. Í Lögfræðiorðabók með skýringum eftir P-kk-þf S-kk-þf er hugtakið skilgreint svo: „Það að saklaus maður hefur verið dæmdur sekur, sér í lagi ef hann hefur verið dæmdur til dauða og tekinn af lífi“.

Hvergi er í framangreindum skilgreiningum vísað til saknæmisstigs þess sem á þátt í að fremja dómsmorð, svo sem ásetnings. Þá hefur gagnáfrýjandi lagt fram ýmis dæmi um notkun hugtaksins dómsmorð í fjölmiðlaumfjöllun undanfarin ár og eiga þau dæmi það sammerkt að af þeim verður almennt ekki ráðið að ásetningur til þeirra athafna sem dómsmorð er talið lýsa sér í sé talið nauðsynlegt hugtaksskilyrði.

Leggja verður þannig til grundvallar að merking hugtaksins „dómsmorð“, þótt hún virðist ekki einhlít, feli almennt ekki í sér staðhæfingu um tiltekið saknæmisstig, svo sem ásetning, af hálfu þeirra sem taldir eru hafa átt þátt í því. Þótt ef til vill megi líta svo á að um „lagalegt“ hugtak sé að ræða felur það ekki í sér heiti brots eða beina tilvísun í tiltekið brot gegn almennum hegningarlögum eða öðrum refsilögum.

Með því að tengja hugtakið dómsmorð við þá skilgreiningu J.B. H-x-x sem tekin er upp í bók hans jók gagnáfrýjandi sannarlega á alvarleika ummæla sinna. Hvorki í umstefndum ummælum né annars staðar í bók gagnáfrýjanda er þó berum orðum vísað til þess að hann telji þá dómara sem stóðu að niðurstöðu meirihlutans í máli Hæstaréttar nr. 279/2011 seka um refsivert athæfi. Þá verður ekki fallist á að óhjákvæmlegt sé að lesandi bókarinnar dragi þá ályktun. Á það jafnt við um fjórðu ummælin þar sem segir: „Þessi skilgreining á vel við málið gegn B-kk-þgf. Felldur var dómur sem dómararnir vissu, eða minnsta kosti hlutu að vita, að ekki stóðst hlutlausa lagaframkvæmd.“ Orðin „vissu, eða minnsta kosti hlutu að vita“ standa þar í beinu samhengi við lokaorð setningarinnar um „hlutlausa lagaframkvæmd“ sem telja verður að feli í sér gildisdóm eins og orðið dómsmorð.

Umstefnd ummæli ber að skoða eins og þau koma fyrir samkvæmt orðanna hljóðan og gæta ber þess að ljá þeim ekki alvarlegri merkingu en efni standa til. Jafnframt ber þó að virða þau í því heildarsamhengi sem þau standa í, hvort sem litið er til bókar gagnáfrýjanda í heild eða horft sérstaklega til þeirra kafla bókarinnar sem þau tilheyra. Í 3. kafla bókarinnar sem ber heitið „Hugarástand við Hæstarétt“, þar sem fjögur umstefnd ummæli af fimm standa, leitast gagnáfrýjandi við það að rökstyðja eða gagnrýna út frá lögfræðilegum sjónarmiðum þá skoðun sína að meirihluti Hæstaréttar hafi komist að rangri niðurstöðu í máli nr. 279/2011 og að rétt aðferðafræði samkvæmt hans rökstuddu skoðun hefði leitt til annarrar niðurstöðu. Gagnrýni gagnáfrýjanda er á köflum mjög hvöss og óvægin og í bókinni, meðal annars inngangi 3. kafla, er að finna fleiri hvöss ummæli sem einkum lúta að „hugarástandi“ sem hann telur hafa ríkt í Hæstarétti í kjölfar efnahagshrunsins, svo sem rakið er í kafla II hér að framan. Að þeim ummælum lýtur málssókn þessi ekki þótt þau komi til skoðunar við heildstætt mat á efni hinna umstefndu ummæla.

Þegar ummæli gagnáfrýjanda eru virt í ljósi alls framanritaðs verður fallist á að hann hafi notað hugtakið dómsmorð í táknrænni og yfirfærðri merkingu en ekki í bókstaflegri merkingu, til að leggja áherslu á þá skoðun sína að illa hafi tekist til við niðurstöðu meirihluta réttarins. Þótt umdeild ummæli hafi á sér býsna sterkt yfirbragð staðhæfinga telur dómurinn rétt að líta svo á að í þeim öllum felist gildisdómur gagnáfrýjanda eða ályktanir sem hann telur sig geta dregið af atvikum máls og aðstæðum öllum, svo sem einnig var niðurstaða hins áfrýjaða dóms.

7

Tjáningarfrelsið er ein þýðingarmesta grunnstoð lýðræðisþjóðfélags. Það nær ekki aðeins til upplýsinga og hugmynda sem eru taldar hagstæðar eða sem móðga ekki heldur nær frelsið einnig til þeirra sem móðga, stuða eða setja fólk úr jafnvægi. Slíkar kröfur eru gerðar í krafti fjöldans, vegna umburðarlyndis og til að stuðla að víðsýni en án þess er ekki til neitt sem kallast getur lýðræðisþjóðfélag. Samkvæmt dómum Mannréttindadómstóls Evrópu hefur á síðastliðnum árum þróunin verið markvisst í átt til aukins tjáningarfrelsis. Þótt setja megi því skorður í þágu friðhelgi einkalífs verður að túlka allar skorður á tjáningarfrelsinu þröngt og þörfin fyrir þær verður að vera sannfærandi.

Víkur þá að því hvort gildisdómur gagnáfrýjanda hefur falið í sér svo alvarlega og tilhæfulausa atlögu að aðaláfrýjanda að tjáningarfrelsi hins fyrrnefnda verði að víkja fyrir friðhelgi einkalífs hins síðarnefnda.

Í því efni kemur fyrst til skoðunar hvort gildisdómur hans á sér einhverja stoð í staðreyndum eða atvikum. Gagnáfrýjandi byggir á því að fullt tilefni hafi verið fyrir gildisdómi hans og ummælin séu þegar af þeirri ástæðu innan marka leyfilegrar tjáningar. Um tilefnið vísar hann, í greinargerð sinni í héraði, til níu nánar tilgreindra atriða með vísan til blaðsíðunúmera í bók sinni. Flest þeirra lúta að lögfræðilegum rökstuðningi og ályktunum gagnáfrýjanda byggðum á efni dóms í máli Hæstaréttar nr. 279/2011. Sum þeirra styðjast auk þess öðrum þræði við staðreyndir eða atvik sem fallast má á að geti rennt vissum stoðum undir sumar ályktanir gagnáfrýjanda. Má þar nefna þá skoðun hans að álagið á Hæstarétt hafi verið of mikið eftir efnahagshrunið, en um það álag hefur verið fjallað á ýmsum vettvangi, m.a. í fjölmiðlum. Þá má nefna dóm Mannréttindadómstóls Evrópu frá 25. febrúar 2020 í máli S-kvk-ef E-kvk-ef S-kvk-ef gegn Íslandi þar sem fjallað var um hæfi sama dómara Hæstaréttar og gegndi hlutverki dómsformanns í máli nr. 279/2011.

Í ljósi framanritaðs er ekki unnt að segja að sá gildisdómur sem fólst í ummælum gagnáfrýjanda eigi sér enga stoð í staðreyndum eða atvikum. Ummælin voru sem áður segir liður í rökstuddri umfjöllun gagnáfrýjanda um mikilsvert málefni sem rúmt tjáningarfrelsi gildir um. Eins og hér stendur á verður að telja að tengsl ummælanna við framangreindar staðreyndir séu nægilega náin og að þau eigi sér viðhlítandi stoð í þeim staðreyndum, sjá til hliðsjónar mál M-x-x gegn Frakklandi (mgr. 139 og 165–166).

Þótt ummælin séu bæði beinskeytt og afar hvöss, samkvæmt orðanna hljóðan og í því samhengi sem þau standa, verður ekki talið að þau séu svo úr hófi fram að þörf sé á því í lýðræðislegu samfélagi, í þágu orðspors annarra eða trausts á dómstólum, að takmarka tjáningarfrelsi gagnáfrýjanda með því að ómerkja þau. Á það jafnt við þrátt fyrir það sem fyrr sagði, í kafla IV.5, um að gera megi þær kröfur til gagnáfrýjanda að hann vandi orðaval sitt vegna stöðu sinnar sem lögmanns og fyrrverandi hæstaréttardómara og þeirra kringumstæðna sem þar greinir. Þótt ljóst sé að ummælin eigi meðal annars við um aðaláfrýjanda og kunni að hafa vegið að starfsheiðri hans þá verður hvorki talið að í þeim felist hrein móðgun né sérstaklega gróf eða persónuleg aðdróttun. Þótt færa megi fyrir því gild rök að engin þörf hafi verið á því að gagnáfrýjandi tæki svo sterkt og fyrirvaralaust til orða sem hann gerði þá verður ekki hjá því litið að vernd tjáningarfrelsis tekur ekki aðeins til efnis ummæla heldur einnig til framsetningar þeirra. Þá helgast framangreind niðurstaða ekki síst af því að traust til dómstóla til lengri tíma litið þykir fremur verða reist á því að stuðlað sé að frjálsri umfjöllun um málefni þeirra en því að takmarka slíka umfjöllun, jafnvel þótt hún gangi nærri því að geta skaðað það traust til skemmri tíma. Loks verður ekki séð að ummæli gagnáfrýjanda og útgáfa bókar hans hafi í reynd haft nokkrar sérstakar afleiðingar í för með sér fyrir aðaláfrýjanda aðrar en óþægindi.

Með vísan til alls framanritaðs og að því gættu að rétturinn til að tjá ósanngjörn, móðgandi og stuðandi ummæli í þessu samhengi nýtur verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar verður að líta svo á að gagnáfrýjandi hafi með ummælum sínum ekki vegið svo að æru aðaláfrýjanda að það hafi farið út fyrir þau mörk tjáningarfrelsisins sem lög og réttarframkvæmd hafa mótað. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms er því staðfest.

Með hliðsjón af því að efni ummæla gagnáfrýjanda eru til þess fallin að vekja verulegar efasemdir um það hvort með þeim hafi verið farið út fyrir þau mörk tjáningarfrelsisins, sem gagnáfrýjandi nýtur samkvæmt framansögðu, þykir rétt með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.