520/2008

Ó starfaði sem tollvörður en var vikið frá embætti um stundarsakir og síðar að fullu. Áður höfðu fjórir menn verið handteknir fyrir að taka ófrjálsri hendi áfengi sem skyldi farga. Þeir kváðu Ó hafa verið í vitorði með þeim við þessa háttsemi, en Ó neitaði því. Í sakamáli gegn þeim voru fjórmenningarnir sakfelldir en Ó var sýknaður þar sem ekki var talið sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem ákært var fyrir. Krafðist Ó skaðabóta vegna fjártjóns og miska þar sem honum hafi með ólögmætum hætti verið vikið úr embætti tollvarðar. Ekki var talið að annmarkar hafi verið á lausn Ó úr embætti um stundarsakir. Honum hafi svo verið vikið frá embætti að fullu áður en úrslit yrðu fengin í sakamáli. Ó hafi verið sýknaður í sakamálinu og komi þær ástæður sem ákært var fyrir því ekki til neinna álita við úrlausn málsins. Ráðagerð í lausnarbréfi um fleira en refsiverð brot sem hafi legið að baki stöðumissinum hafi verið almenn og óljós. Talið var að þegar virtur væri sá grundvöllur að frávikningu Ó úr starfi að fullu, sem lagður hafi verið með bréfum tollstjóra, geti síðar gefnar ástæður ekki skipt máli til að réttlæta frávikninguna. Hafi ekki verið sýnt fram á að lagaskilyrði hafi verið til að víkja Ó að fullu úr embætti. Voru skaðbætur til Ó ákveðnar með hliðsjón af dómaframkvæmd á því sviði réttarins sem um ræðir og 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996, en ekki þóttu efni til að taka til greina kröfu um miskabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. september 2008. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 56.340.722 krónur, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. febrúar 2007 til 8. júní sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann staðfestingar héraðsdóms um málskostnað og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 28. október 2008. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar úr hans hendi, en til vara að dæmd fjárhæð verði lækkuð og til þrautavara að stefnukröfur verði lækkaðar. Í vara- og þrautavarakröfu er þess krafist að málskostnaður verði látinn falla niður.

I

Aðaláfrýjandi starfaði sem tollvörður hjá tollstjóranum í Reykjavík frá 1. janúar 1984, en samkvæmt 8. tölulið 1. mgr. 22. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins taldist hann til embættismanna hjá gagnáfrýjanda. Honum var veitt lausn frá embætti um stundarsakir 31. ágúst 2006 og vikið frá embætti að fullu 14. febrúar 2007. Áður en þessi atvik urðu hafði aðaláfrýjandi verið í launuðu leyfi frá störfum samkvæmt ákvörðun tollstjóra frá 28. nóvember 2005. Nokkrum dögum fyrr höfðu fjórir starfsmenn Samskipa hf. verið handteknir fyrir að taka ófrjálsri hendi áfengi, sem skyldi farga, og geymt var í vörumiðstöð félagsins. Þeir kváðu aðaláfrýjanda hafa verið í vitorði með þeim við þessa háttsemi, sem sá fyrrnefndi hefur neitað staðfastlega frá upphafi. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu höfðaði mál með ákæru 15. maí 2007, þar sem umræddum starfsmönnum Samskipa hf. var gefinn að sök þjófnaður en aðaláfrýjanda hlutdeild í þjófnaði og brot í opinberu starfi fyrir að misnota aðstöðu sína með því að hafa að beiðni meðákærðu veitt samþykki sitt og látið hjá líða að gera athugasemdir við það að nánar tilgreindu bretti með áfengi var ekki eytt heldur fjarlægt af meðákærðu í þeim tilgangi að þeir kæmust yfir áfengið og flyttu það burt. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2007 voru starfsmenn Samskipa hf. sakfelldir samkvæmt ákæru en aðaláfrýjandi sýknaður þar eð ekki var talið sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem ákært var fyrir. Dómi héraðsdóms var ekki áfrýjað til Hæstaréttar.

Aðaláfrýjandi reisir kröfur sínar á því að honum hafi með ólögmætum hætti verið vikið úr embætti tollvarðar og hann eigi rétt á skaðabótum fyrir fjártjón og miska af þeim sökum. Af hálfu gagnáfrýjanda er bótaskyldu mótmælt og meðal annars vísað til niðurstöðu nefndar, sem skipuð var samkvæmt 27. gr. laga nr. 70/1996 vegna lausnar aðaláfrýjanda úr starfi um stundarsakir og skilaði áliti sínu 15. desember 2006. Í málatilbúnaði gagnáfrýjanda er jafnframt vísað til einstakra atriða, sem varða verklag aðaláfrýjanda við umsjón hans með förgun áfengis í vörslu Samskipa hf. á árunum 2001 til 2005 og gagnáfrýjandi telur hafa falið í sér brot á starfsskyldum hans, meðal annars samkvæmt 14. gr. laga nr. 70/1996. Þar er tilgreint að svokallað slembiúrtak við talningu, þegar miklum birgðum var eytt í einu, hafi verið óforsvaranleg aðferð og að borið hafi að telja birgðir nákvæmlega þótt það hefði tekið lengri tíma. Hið sama eigi við um það að treysta starfsmönnum Samskipa hf. fyrir gæslu áfengisbirgða, ef ekki tókst að ljúka talningu á einum degi, í stað þess að læsa þær inni á öruggum stað yfir nótt þar sem tollgæslan ein hefði lyklavöld. Fleiri einstök atriði eru tilgreind sem brot í starfi varðandi það hvernig umsjón aðaláfrýjanda með förgun áfengisbirgða var háttað. Óumdeilt er að umfang slíkrar förgunar áfengis samkvæmt óskum frá innflytjendum hafi aukist mjög í kjölfar breytinga á reglum um endurgreiðslu á áfengisgjaldi. Atvikum málsins og málsástæðum aðilanna er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

II

Ekki verður fallist á með aðaláfrýjanda að annmarkar hafi verið á lausn hans úr starfi um stundarsakir 31. ágúst 2006. Tollstjórinn í Reykjavík kaus að víkja honum frá embætti að fullu í byrjun árs 2007 áður en úrslit yrðu fengin í sakamáli, sem vænta mátti að yrði höfðað gegn aðaláfrýjanda. Kemur þá til úrlausnar hvort lagður hafi verið fullnægjandi grundvöllur að frávikningu úr starfi að fullu.

Í áðurnefndu bréfi tollstjórans til aðaláfrýjanda 14. febrúar 2007 var vísað til bréfs þess fyrrnefnda 16. janúar sama ár, þar sem aðaláfrýjanda var tilkynnt um fyrirhugaða frávikningu úr embætti að fullu samkvæmt 2. mgr. 29. gr. laga nr. 70/1996 og raktar ástæður hennar. Í því bréfi var vísað til þess að samkvæmt framburði áðurnefndra starfsmanna Samskipa hf. hafi þjófnaður verið stundaður um árabil á áfengi úr vörubirgðum, sem ráðstafað hafi verið til förgunar í vörugeymslum félagsins og að þessi þjófnaður hafi staðið yfir á þeim tíma sem aðaláfrýjanda hafi verið treyst fyrir umsjón með förgun áfengis. Ennfremur sagði í bréfinu að tollverði beri að virða lög og stjórnarskrá og hafa grunnreglur lýðræðis og mannréttinda í heiðri og leggja sig fram við að sinna starfi sínu af alúð, trúmennsku, heiðarleika og ábyrgð. Með vísan til þessa og fyrirliggjandi gagna í málinu hafi aðaláfrýjandi brugðist starfsskyldum sínum og trausti og skipti þá engu hver niðurstaðan verði í væntanlegu refsimáli á hendur honum. Þegar virt sé framkomið brot aðaláfrýjanda á starfsskyldum, aðild að þjófnaði og brot í opinberu starfi sé ekki unnt að treysta honum til áframhaldandi starfa, en tollverðir fari með lögregluvald og verði að vera hafið yfir vafa að þeir séu ekki þátttakendur í lögbrotum eða misfari með vald sitt. Í niðurlagi bréfsins segir: „Eins og gögn málsins bera með sér þá hafið þér átt aðild að þjófnaði. Er það því mat embættisins að uppfyllt séu skilyrði 2. mgr. 29. gr. til þess að víkja yður úr embætti tollvarðar að fullu.“

Af orðalagi í niðurlagi bréfsins verður helst ráðið að aðild aðaláfrýjanda að þjófnaði hafi ein og sér leitt til þess að honum yrði vikið frá embætti að fullu. Með dómi héraðsdóms sem féll síðla árs 2007 var aðaláfrýjandi hins vegar sýknaður af ákæru um hlutdeild í þjófnaði og brot í opinberu starfi. Koma þær ástæður ekki til neinna álita við úrlausn málsins. Þrátt fyrir það, sem segir í niðurlagi bréfs tollstjóra, er í fyrri hluta þess að finna ráðagerð um að fleira en refsiverð brot aðaláfrýjanda hafi legið að baki ákvörðun um stöðumissinn. Þar segir að hann hafi brugðist starfsskyldum sínum og trausti, sem starfinu fylgir, auk þess sem rakið var hvernig tollverði beri almennt að haga sér í starfi. Ekki er tilgreint nánar með hvaða athöfnum eða athafnaleysi hann hafi brugðist starfsskyldum sínum og trausti að öðru leyti en því að vísa til þjófnaðar og brots í opinberu starfi. Tilvísun til annarra brota á starfsskyldum en þeirra, sem ákært var fyrir, er almenn og óljós og í engu var getið þeirra ástæðna, sem fyrst var borið við í málsvörn gagnáfrýjanda og getið er í kafla I að framan. Almenn skírskotun til gagna málsins skiptir ekki máli, en þar var ekki heldur að finna þær ástæður, sem gagnáfrýjandi byggir nú á.

Þegar virtur er sá grundvöllur að frávikningu aðaláfrýjanda úr starfi að fullu, sem lagður var með bréfum tollstjórans í Reykjavík 16. janúar 2007 og 14. febrúar sama ár, geta síðar gefnar ástæður ekki skipt máli til að réttlæta frávikninguna. Samkvæmt því verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að gagnáfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að lagaskilyrði hafi verið til að víkja aðaláfrýjanda að fullu úr embætti. Sá síðarnefndi á rétt á bótum af þessum sökum, sem verða ákveðnar með hliðsjón af dómaframkvæmd á því sviði réttarins, sem um ræðir, og 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996. Ekki eru efni til að taka til greina kröfu aðaláfrýjanda um miskabætur. Að öllu virtu eru bætur handa aðaláfrýjanda hæfilega ákveðnar 3.000.000 krónur með vöxtum eins og krafist er.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Gagnáfrýjandi verður dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, Ó-kk-þgf Þ-kk-þgf, 3.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. febrúar 2007 til 8. júní sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.