427/2009

Þ og K voru í óvígðri sambúð, sem lauk í júní 2004. Opinber skipti til fjárslita fóru fram milli þeirra. Eftir sambúðarslitin seldi K íbúð, sem hún var þinglýstur eigandi að. Greiddi kaupandinn meðal annars með peningum 9.291.000 krónur. Á grundvelli skriflegrar yfirlýsingar K var greiðslan innt af hendi með innborgun á nánar tiltekinn bankareikning Ó. Við lok skiptanna í nóvember 2007 átti Þ að bera úr býtum 4.694.010 krónur, sem hann átti kröfu á hendur K fyrir. Bú K var tekið til gjaldþrotaskipta í maí 2008 og lýsti Þ kröfu þessari við skiptin. Skiptastjóri lýsti því yfir að búið myndi ekki leita riftunar á ráðstöfun á hluta söluverðs íbúðarinnar til Ó og gerði Þ það því í eigin nafni. Höfðaði hann mál og krafðist þess að rift yrði ráðstöfun K á 9.291.000 krónum til Ó og honum gert að greiða þrotabúi K sömu fjárhæð. Fallist var á með héraðsdómi að K hefði án endurgjalds látið greiða fjárhæðina inn á bankareikning Ó og það hefði leitt til þess á ótilhlýðilegan hátt að féð hefði ekki verið til reiðu fyrir kröfuhafa hennar. Þá lét K ekki aðeins af hendi til Ó sitt eigið fé, heldur jafnframt hlutdeild Þ í þessari fjárhæð. Eftir gögnum um niðurstöðu fjárslita milli Þ og K átti hún ekki á þessum tíma annað en sinn hlut í þessari greiðslu, en stóð á hinn bóginn í skuld við ýmsa lánardrottna. Var K því talin hafa orðið ógjaldfær vegna þessarar ráðstöfunar. Því var talið að skilyrðum 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. væri fullnægt, enda Ó mátt vita um ógjaldfærni K og ástæður þess að ráðstöfun hennar væri ótilhlýðileg. Voru kröfur Þ því teknar til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og Á-kk-nf K-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf dómstjóri.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júlí 2009. Hann krefst þess að rift verði ráðstöfun K-kvk-ef L-kvk-ef J-kvk-ef á 9.291.000 krónum til stefnda 11. maí 2005 og honum gert að greiða þrotabúi hennar sömu fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að fjárkrafa áfrýjanda verði lækkuð.

I

Eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi voru áfrýjandi og K-kvk-nf L-kvk-nf J-kvk-nf frá árinu 1999 í óvígðri sambúð, sem lauk 15. júní 2004. Við sambúðarslit mun K-kvk-nf hafa verið þinglýstur eigandi íbúðar að Hjallabraut 11 í Hafnarfirði og að auki skráð fyrir 2.340 hlutum í KB banka hf. Í málinu liggur fyrir að áfrýjandi hafi 20. apríl 2005 krafist opinberra skipta til fjárslita milli þeirra og sú krafa verið tekin til greina 31. maí sama ár. K-kvk-nf hafi selt nefnda íbúð 29. apríl 2005 fyrir samtals 23.500.000 krónur, en af þeirri fjárhæð hafi kaupandinn greitt með peningum 9.291.000 krónur 11. maí 2005 og 377.342 krónur 16. ágúst sama ár, svo og 13.831.658 krónur með því að taka að sér áhvílandi veðskuldir. Greiðslu á 377.342 krónum var beint til skiptastjóra, sem fór með fjárslitin, en á grundvelli skriflegrar yfirlýsingar K-kvk-ef 29. apríl 2005 var greiðsla á 9.291.000 krónum innt af hendi með innborgun á nánar tiltekinn bankareikning stefnda. Þá mun K-kvk-nf einnig hafa selt áðurgreinda hluti í KB banka hf. fyrir 1.365.001 krónu á árinu 2004 eða 2005. Við opinberu skiptin voru ekki fyrir hendi aðrar eignir en sá hluti söluverðs íbúðarinnar, sem skiptastjóri hafði tekið við samkvæmt framansögðu. Við lok skiptanna 20. nóvember 2007 var lagt til grundvallar samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 2. júlí sama ár að íbúðin hafi verið í óskiptri sameign, sem áfrýjandi hafi átt að 40% og K-kvk-nf að 60%, svo og að hlutir í KB banka hf. hafi verið í óskiptri sameign þeirra í jöfnum hlutum. Að teknu tilliti til skulda taldist K-kvk-nf því hafa átt að bera þar úr býtum 6.699.767 krónur og áfrýjandi 4.694.010 krónur, sem hann ætti kröfu á hendur henni fyrir. Áfrýjandi höfðaði mál á hendur K-kvk-þgf til heimtu þeirrar fjárhæðar og var stefna í því árituð um aðfararhæfi 20. desember 2007. Í framhaldi af þessu krafðist áfrýjandi fjárnáms fyrir skuldinni, sem lokið var án árangurs 7. febrúar 2008, og var bú K-kvk-ef tekið til gjaldþrotaskipta samkvæmt kröfu hans 8. maí sama ár. Fyrir liggur að við skiptin lýsti áfrýjandi þessari kröfu, sem nam 5.585.668 krónum með áföllnum vöxtum og kostnaði, en einnig lýstu þar fjórir aðrir lánardrottnar kröfum að fjárhæð samtals 3.369.398 krónur og hafa þessar kröfur allar verið viðurkenndar. Engar eignir munu hafa fundist í þrotabúinu. Á skiptafundi 5. nóvember 2008 lýsti skiptastjóri yfir að það myndi ekki leita riftunar á áðurgreindri ráðstöfun á hluta söluverðs íbúðarinnar að Hjallabraut 11 til stefnda og kom þá fram að áfrýjandi hygðist gera það í eigin nafni til hagsbóta þrotabúinu, sbr. 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Af því lét áfrýjandi verða með höfðun þessa máls 12. desember 2008, en kröfur hans eru reistar á 141. gr. og 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991.

II

Í málinu eru til úrlausnar kröfur, sem áfrýjandi heldur samkvæmt framansögðu uppi til hagsbóta þrotabúi K-kvk-ef L-kvk-ef J-kvk-ef, um riftun á fyrrnefndri greiðslu hennar til stefnda og endurgreiðslu hans til þrotabúsins. Verði þær kröfur teknar til greina yrði sú niðurstaða til hagsbóta öllum, sem hafa fengið viðurkenndar kröfur við gjaldþrotaskiptin, en ekki áfrýjanda einum. Atriði, sem varða uppgjör milli áfrýjanda og K-kvk-ef vegna slita á óvígðri sambúð þeirra, geta ekki komið til athugunar þegar afstaða er tekin til krafna hans í málinu, en til þess er og að líta að úr ágreiningi um það efni hefur þegar verið leyst svo að bindandi sé með áritun stefnu 20. desember 2007 í áðurgreindu máli áfrýjanda á hendur K-kvk-þgf, sbr. 2. mgr. 113. gr. og 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Fyrir liggur í málinu að stefndi og K-kvk-nf L-kvk-nf J-kvk-nf hafa samkvæmt þjóðskrá verið í óvígðri sambúð frá 15. júlí 2005. Í skýrslum, sem skiptastjóri í þrotabúi K-kvk-ef tók af henni, kom meðal annars fram að hún hafi óskað eftir að greiðslan á 9.291.000 krónum, sem fékkst við sölu á íbúðinni að Hjallabraut 11, gengi inn á bankareikning stefnda 11. maí 2005 sökum þess að áfrýjandi hafi haft aðgang að bankareikningum hennar. Hún hafi síðan ráðstafað þessu fé til greiðslu á ýmsum sameiginlegum skuldum sínum og áfrýjanda, þar á meðal vegna yfirdráttar á tveimur bankareikningum og af greiðslukorti, en henni væri ekki fært að veita nánari upplýsingar, þar sem hún hefði ekki gögn um þetta. Hún lét þess og getið að „stór hluti af þessu hafi einnig farið til framfærslu, greiðslu lögfræðikostnaðar vegna forsjárdeilu, ferðalaga erlendis og innanlands, bifreiðakaupa, framfærslu barna og ýmislegs annars sem hún kveðst ekki geta skýrt frekar.“ Við úrlausn málsins verður ekki tekið mið af þeirri skýringu K-kvk-ef að fé þetta hafi verið lagt á bankareikning stefnda vegna þess að áfrýjandi hafi haft aðgang að bankareikningum hennar, enda hefði henni hvað sem öðru líður verið í lófa lagið að stofna nýjan bankareikning á eigin nafni til að komast hjá slíku. Engin gögn hafa verið lögð fram í málinu um ráðstöfun fjárins af bankareikningi stefnda, en ekki verður annað séð en að tekið hafi verið tillit til að minnsta kosti einhverra þeirra skulda, sem K-kvk-nf hefur sagst hafa greitt með því, við opinber skipti til fjárslita milli hennar og áfrýjanda, auk þess sem kröfum í tengslum við lögfræðikostnað og bifreiðakaup hefur verið lýst við gjaldþrotaskipti á búi hennar. Áfrýjandi hefur eðli máls samkvæmt engan aðgang að upplýsingum um ráðstöfun fjár af bankareikningi stefnda, sem verður af þeim sökum að bera sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu að sambúðarkona hans hafi ráðstafað fénu af bankareikningi hans á þann hátt, sem hún hefur lýst. Með því að þeirri sönnunarbyrði hefur í engu verið fullnægt verður fallist á með héraðsdómi að leggja beri til grundvallar að K-kvk-nf hafi án endurgjalds látið greiða 9.291.000 krónur inn á bankareikning stefnda 11. maí 2005 og hafi það leitt til þess á ótilhlýðilegan hátt að féð væri ekki til reiðu fyrir kröfuhafa hennar. Fé þetta fékkst við sölu íbúðar, sem áfrýjandi átti þegar á þeim tíma hlutdeild í, þótt ekki hafi endanlega verið leyst úr ágreiningi um hver sá eignarhlutur hans hafi verið fyrr en með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 2. júlí 2007. K-kvk-nf lét því ekki aðeins af hendi til stefnda sitt eigið fé, heldur jafnframt hlutdeild áfrýjanda í þessari fjárhæð, sem ljóst mátti vera að hann gæti krafið hana um. Eftir gögnum um niðurstöðu fjárslita milli áfrýjanda og K-kvk-ef átti hún ekki á þessum tíma annað en sinn hlut í þessari greiðslu, en stóð á hinn bóginn í skuld við ýmsa lánardrottna. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður því jafnframt staðfest sú niðurstaða hans að K-kvk-nf hafi orðið ógjaldfær vegna þessarar ráðstöfunar.

Þegar metið er hvort fullnægt sé þeim skilyrðum fyrir riftun samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991 að stefndi hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni K-kvk-ef og ástæður þess að ráðstöfun hennar væri ótilhlýðileg er þess að gæta að í gögnum, sem lágu fyrir í forsjármáli sem hún höfðaði gegn áfrýjanda í október 2004, kom meðal annars fram að hún hafi verið í sambúð með stefnda frá því síðla á því ári, svo og að þau hafi keypt einbýlishús á Ísafirði. Í málinu liggja ekki fyrir gögn um þau fasteignakaup, en í héraðsdómsstefnu staðhæfði áfrýjandi að stefndi hafi gert samning um þau 18. maí 2005 og hefur því ekki verið andmælt. Þótt óvígð sambúð K-kvk-ef og stefnda hafi ekki verið tilkynnt þjóðskrá fyrr en frá 15. júlí 2005 að telja er ljóst af þessu að sambúðin hafði staðið um nokkurn tíma áður en greiðslan var lögð á bankareikning stefnda 11. maí 2005. Af þeim sökum er óhjákvæmilegt að stefndi hafi mátt gera sér nægilega grein fyrir fjárhagsstöðu K-kvk-ef þegar þetta var gert. Fjárhæðin, sem hér um ræðir, er slík að engan veginn getur staðist að hún hafi verið lögð inn á bankareikning stefnda án þess að fram kæmi haldbær skýring á því hvers vegna það hafi verið gert frekar en að féð yrði lagt inn á reikning á nafni K-kvk-ef. Að því verður einnig að gæta að á þessum tíma hafði áfrýjandi krafist opinberra skipta til fjárslita vegna loka óvígðrar sambúðar sinnar og K-kvk-ef. Þegar allt þetta er virt eru ekki efni til annars en að telja nægilega sýnt fram á að framangreindum skilyrðum 141. gr. laga nr. 21/1991 sé fullnægt. Verður krafa áfrýjanda um riftun því tekin til greina.

Röksemdir, sem færðar eru í málatilbúnaði stefnda fyrir varakröfu hans um lækkun á þeirri fjárhæð sem honum verði gert að greiða þrotabúi K-kvk-ef, beinast eingöngu að því að hluta fjárins, sem var greitt inn á bankareikning hans, hafi verið varið til greiðslu skulda hennar og áfrýjanda. Eins og áður greinir hafa engin gögn verið lögð fram í málinu um ráðstöfun þessa fjár af reikningi stefnda. Auk þess verður ekki litið fram hjá því að við lok fjárslita milli K-kvk-ef og áfrýjanda var lagt til grundvallar að samanlögð hrein eign þeirra beggja hafi numið hærri fjárhæð en þeim 9.291.000 krónum, sem hún lét greiða inn á reikning stefnda, og höfðu þá við útreikning á því komið til frádráttar þær skuldir, sem stefndi vísar til varðandi varakröfu sína. Stefndi hefur ekki borið fyrir sig ákvæði 145. gr. laga nr. 21/1991 til stuðnings varakröfunni eða fært fyrir henni önnur haldbær rök. Hann verður því dæmdur til greiða þrotabúi K-kvk-ef L-kvk-ef J-kvk-ef þá fjárhæð, sem áfrýjandi krefst, en með því að ekki verður séð að krafa hafi verið höfð uppi af þessu tilefni fyrr en við höfðun málsins verða dráttarvextir ekki dæmdir fyrr en frá þeim tíma, sbr. 3. mgr. og 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Stefndi verður dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem rennur til áfrýjanda og ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Greiðslu K-kvk-ef L-kvk-ef J-kvk-ef 11. maí 2005 á 9.291.000 krónum til stefnda, Ó-kk-ef H-kk-ef, er rift.

Stefndi greiði þrotabúi K-kvk-ef L-kvk-ef J-kvk-ef 9.291.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. desember 2008 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda, Þ-kk-þgf E-kk-þgf A-kk-þgf, samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.