476/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar tekin var til greina krafa S ehf. um staðfestingu nauðasamnings á grundvelli frumvarps sem samkvæmt yfirlýsingu umsjónarmanns með nauðasamningsumleitunum hafði verið samþykkt af lánardrottnum félagsins með tilteknu hlutfalli atkvæða eftir höfðatölu og kröfufjárhæðum og án þess að reyndi á ágreiningsatkvæði. Í dómi Hæstaréttar kom m.a. fram að þessi niðurstaða umsjónarmannsins væri ekki á rökum reist og hafi því við meðferð kröfu S ehf. fyrir héraðsdómi ranglega verið lagt til grundvallar að ekki hafi þurft að telja með ágreiningsatkvæði eftir reglu 4. mgr. 52. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. til að ná fram þeim úrslitum að frumvarp félagsins teldist samþykkt. Af þeim sökum hafi I ehf., G hf. og GH ehf., ekki gefist tilefni til að leggja mat á hvort forsendur væru til að bera upp andmæli eftir 4. og 5. tölulið 58. gr. laganna gegn kröfu S ehf. Frumvarp S ehf. að nauðasamningi hafi að auki í ýmsum atriðum ekki verið í samræmi við það sem mælt væri fyrir um í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 21/1991 og ýmsir skilmálar í viðauka sem frumvarpinu fylgdi verið í ósamræmi við ákvæði laganna. Hefði því borið samkvæmt 4. tölulið 1. mgr. 38. gr. laganna að synja  félaginu um heimild til nauðasamningsumleitana. Af því leiddi að dómstólum bæri að hafna af sjálfsdáðum kröfu S ehf. um staðfestingu nauðasamnings, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 57. gr. sömu laga.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 8. og 12. júlí 2013, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. og 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. júlí 2013, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um staðfestingu nauðasamnings. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr., sbr. 1. mgr. 59. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um staðfestingu nauðasamnings og honum gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins óskaði varnaraðili 7. febrúar 2013 eftir heimild til að leita nauðasamnings. Með beiðni hans fylgdi frumvarp að nauðasamningi ásamt yfirlýsingum atkvæðismanna um meðmæli, vottorð úr fyrirtækjaskrá, samþykktir félagsins, ársreikningur þess og skattframtal fyrir árið 2011, álitsgerð löggilts endurskoðanda og skrá um eignir félagsins og skuldir. Varnaraðila var veitt þessi heimild með úrskurði héraðsdóms 15. sama mánaðar. Umsjónarmaður með nauðasamningsumleitunum gaf út innköllun til lánardrottna varnaraðila og lauk kröfulýsingarfresti 3. apríl 2013. Innan hans bárust þrettán samningskröfur frá tólf lánardrottnum að fjárhæð samtals 38.280.220.406 krónur, þar á meðal frá sóknaraðilanum Ice-Balt Invest ehf. að fjárhæð 3.725.335.332 krónur, Glitni hf. að fjárhæð 5.324.216.739 krónur og GLB Holding ehf. að fjárhæð 948.251.760 krónur. Samkvæmt skrá, sem umsjónarmaðurinn gerði um lýstar samningskröfur, sættu kröfur sóknaraðilanna Ice-Balt Invest ehf. og Glitnis hf. andmælum af hálfu varnaraðila auk lýstra krafna tveggja annarra lánardrottna, ALMC hf. og SPB hf., en þær tvær kröfur námu samtals 2.976.948.705 krónum. Óumdeildar kröfur voru á hinn bóginn níu að tölu og alls að fjárhæð 26.253.719.630 krónur. Meðal þeirra var fyrrnefnd krafa sóknaraðilans GLB Holding ehf., en af hinum kröfunum átta voru tvær í höndum eins lánardrottins, Íslandsbanka hf.

Umsjónarmaðurinn hélt fund 15. maí 2013 til atkvæðagreiðslu um nauðasamningsfrumvarp. Varnaraðili breytti á fundinum upphaflegu frumvarpi sínu, sbr. 47. gr. laga nr. 21/1991, en að því gerðu leitaði hann eftirgjafar á 55% af fjárhæð samningskrafna. Á fundinum gerði umsjónarmaðurinn grein fyrir skrá um samningskröfur ásamt því að varnaraðili hefði þegar mótmælt áðurnefndum fjórum kröfum, sem umsjónarmaðurinn kvaðst mundu fara með sem „ágreiningskröfur við atkvæðagreiðslu um frumvarpið“, eins og sagði í fundargerð. Andmæli komu að öðru leyti ekki fram gegn kröfum, sem taldar voru í skránni, eða að atkvæðisréttur fylgdi þeim. Þessu næst fór fram atkvæðagreiðsla um frumvarpið og tóku þátt í henni allir, sem höfðu lýst kröfum við nauðasamningsumleitanirnar. Að lokinni atkvæðagreiðslunni færði umsjónarmaðurinn í fundargerð að eftir höfðatölu hafi frumvarpið verið „samþykkt með 67% atkvæða“, en eftir kröfufjárhæðum hafi 68,95% atkvæða fallið því til samþykkis „og taldist það því þegar vera samþykkt við þessa atkvæðagreiðslu.“ Þá var því bætt við að ekki hafi reynt „á vægi ágreiningsatkvæða við atkvæðagreiðsluna en ef talning hefði farið fram samkvæmt fyrirmælum 4. mgr. 52. gr. gjaldþrotaskiptalaga hefði frumvarpið talist samþykkt með 96.53% eftir fjárhæðum en 89% eftir höfðatölu.“

Varnaraðili beindi til héraðsdóms 17. maí 2013 kröfu um staðfestingu nauðasamnings á grundvelli framangreinds frumvarps. Þeirri kröfu fylgdi yfirlýsing umsjónarmannsins frá 16. sama mánaðar, þar sem meðal annars var greint þannig frá úrslitum atkvæðagreiðslu um frumvarpið að samþykkir því hafi verið „atkvæðismenn sem fóru með 67% atkvæða eftir höfðatölu og 68,95% atkvæða eftir kröfufjárhæðum“, ágreiningsatkvæði hafi verið „fjögur og vógu þau 31,41% miðað við kröfufjárhæðir og 33,36% miðað við höfðatölu“, en einn atkvæðismaður hafi ekki greitt atkvæði og hafi því verið „farið með atkvæði hans sem synjunaratkvæði.“ Frumvarpið hafi þannig verið samþykkt án þess að reyndi á ágreiningsatkvæði.

Krafa varnaraðila um staðfestingu nauðasamnings var tekin fyrir í héraðsdómi 31. maí 2013 og var sótt þing af hálfu sóknaraðila, sem mótmæltu henni. Mál þetta var þingfest af þessu tilefni í sama þinghaldi og því frestað til 14. júní 2013, en í þinghaldi þann dag voru lagðar fram greinargerðir aðilanna og var málið síðan munnlega flutt. Með hinum kærða úrskurði var krafa varnaraðila tekin til greina.

II

Varnaraðili breytti sem áður segir upphaflegu frumvarpi sínu að nauðasamningi á fundi með lánardrottnum 15. maí 2013 og leitaði hann upp frá því eftir 55% eftirgjöf af hverri samningskröfu. Til samþykkis þurfti frumvarpið því að hljóta 60% atkvæða, bæði eftir höfðatölu atkvæðismanna og fjárhæðum krafna þeirra, sbr. 49. gr. laga nr. 21/1991. Meðal atkvæðismannanna átta um frumvarpið, sem ekki fóru með ágreiningsatkvæði, var sóknaraðilinn GLB Holding ehf. einn um að greiða ekki atkvæði með því, en sjö samþykktu það. Af þeim fjórum lánardrottnum, sem fóru með ágreiningsatkvæði, voru sóknaraðilarnir Ice-Balt Invest ehf. og Glitnir hf. ásamt SPB hf. andvígir frumvarpinu, en ALMC hf. var því fylgjandi. Samkvæmt þessu voru eftir kröfufjárhæðum greidd með frumvarpinu 66,11% atkvæða, sem ágreiningur var ekki um, og eitt ágreiningsatkvæði, sem nam 2,84%, en gegn því var eitt atkvæði, sem ekki var ágreiningur um og svaraði til 2,48% atkvæða eftir kröfufjárhæðum, og þrjú ágreiningsatkvæði, sem námu alls 28,57%. Eftir höfðatölu voru greidd til samþykkis frumvarpinu sjö atkvæði, sem ágreiningur stóð ekki um, og eitt ágreiningsatkvæði, en gegn því var eitt atkvæði, sem ekki var ágreiningur um, og þrjú ágreiningsatkvæði.

Samkvæmt 2. mgr. 52. gr. laga nr. 21/1991 skal við talningu atkvæða um frumvarp að nauðasamningi fyrst í stað litið til þess hvort önnur atkvæði en ágreiningsatkvæði nægi ein til úrslita. Við slíka talningu átti eftir framansögðu með réttu að líta svo á að 66,11% atkvæða eftir kröfufjárhæðum hafi fallið til samþykkis frumvarpi varnaraðila, en sjö atkvæði af tólf eftir höfðatölu eða 58,33% þeirra. Gagnstætt því, sem umsjónarmaður með nauðasamningsumleitunum lagði til grundvallar í fundargerð frá fundinum 15. maí 2013 og yfirlýsingu sinni 16. sama mánaðar, nægðu önnur atkvæði en ágreiningsatkvæði þannig ekki ein til úrslita um frumvarpið. Samkvæmt 3. mgr. 52. gr. laga nr. 21/1991 hefði því umsjónarmanninum þessu næst borið að leitast við að jafna ágreining um kröfur og atkvæðisrétt og telja atkvæði eftir atvikum á ný, en til þess kom ekki. Eftir 4. mgr. sömu lagagreinar hefði að endingu átt að telja með ágreiningsatkvæði, sem féllu til samþykkis frumvarpinu, en virða önnur að vettugi. Í slíkri talningu hefði frumvarp varnaraðila talist samþykkt með nægilegum fjölda atkvæða, bæði eftir kröfufjárhæðum og höfðatölu.

Við meðferð kröfu varnaraðila um staðfestingu nauðasamnings fyrir héraðsdómi var ranglega lagt til grundvallar að ekki hafi þurft að telja með ágreiningsatkvæði eftir fyrrgreindri reglu 4. mgr. 52. gr. laga nr. 21/1991 til að ná fram þeim úrslitum að frumvarp hans teldist samþykkt. Af þeim sökum gafst sóknaraðilum ekki tilefni til að leggja mat á hvort forsendur væru til að bera upp andmæli eftir 4. eða 5. tölulið 58. gr. sömu laga gegn kröfu varnaraðila. Vegna þessa væru efni til að ómerkja hinn kærða úrskurð og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar ef ekki kæmi annað til, sem um ræðir hér á eftir.

III

Í hinum kærða úrskurði er tekið orðrétt upp frumvarp varnaraðila að nauðasamningi, sem atkvæði voru greidd um á fundi 15. maí 2013, ásamt viðauka, sem fylgdi því og skoða átti sem „óaðskiljanlegan hluta“ frumvarpsins samkvæmt því, sem þar sagði. Í ýmsum atriðum var þetta frumvarp ekki í samræmi við það, sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 21/1991. Þannig kom fram í upphafi 1. greinar frumvarpsins að lánardrottnum varnaraðila, sem færu með samningskröfur, byðist greiðsla með þeim hætti, sem þar var lýst í fjórum töluliðum. Í þeim fyrsta sagði að lánardrottnum varnaraðila væru „boðnar allar eignir félagsins til uppgjörs krafna þeirra“. Í framhaldi af þessu var þó hvergi rætt um slíkt afsal eigna varnaraðila, heldur sagt að „greiðsla“ færi þannig fram að „45% samningskrafna verður skilmálabreytt og tekur skilmálabreytingin gildi þegar nauðasamningur hefur verið endanlega staðfestur.“ Skilmálabreytingin, sem samkvæmt þessu skyldi skoðast sem greiðsla, átti að fela í sér að samningskröfum yrði „breytt í vaxtalaust breytanlegt lán til þriggja ára ... en félagið mun greiða niður breytanlega lánið eftir því sem unnt er á lánstímanum.“ Ekki var nánar skýrt hvað átt væri við með breytanlegu láni, en tekið var þó fram að yrði það ekki greitt að fullu „á gjalddaga“, sem ekki var tilgreindur nánar, yrði „eftirstöðvum þess ... breytt í hlutafé í Straumborg“. Skilmálar þessa láns kæmu fram í viðauka með frumvarpinu. Í 2. tölulið 1. greinar sagði síðan að með „staðfestingu á nauðasamningnum munu samningskröfuhafar fella niður 55% af samningskröfum sínum“ og í 3. tölulið að með „framangreindri afskrift 55% samningskrafna og skilmálabreytingu 45% þeirra samningskrafna sem eftir standa, telst hafa farið fram fullnaðar uppgjör á öllum samningskröfum“. Eftir þessu orðalagi virðist annars vegar sem ætlast hafi verið til að lánardrottnar varnaraðila tækju á sig skuldbindingu um að fella niður eða afskrifa kröfur sínar að 55 hundraðshlutum, en nauðasamningur, sem eðli máls samkvæmt leggur skyldur á herðar skuldara, felur ekki í sér slíkar aðgerðir lánardrottins samkvæmt fyrirmælum X. kafla laga nr. 21/1991, sbr. einkum 2. mgr. og 5. mgr. 60. gr., 62. gr. og 1. mgr. 63. gr. laganna. Hins vegar leiddi af tilvitnuðum orðum að svonefnd skilmálabreyting á 45% af samningskröfum teldist endanlegt uppgjör á þeim, þrátt fyrir að engin greiðsla hafi farið fram, og virðist því hafa átt að líta svo á að nauðasamningurinn teldist að fullu efndur með því einu að hann kæmist á.

Í fyrrnefndum viðauka, sem fylgdi frumvarpi varnaraðila að nauðasamningi, voru tilgreindir skilmálar þess svonefnda breytanlega láns, sem rætt var um í frumvarpinu, og var tekið fram að þeir væru „órjúfanlegur hluti nauðasamningsins“. Í lið 3.4 í viðaukanum sagði meðal annars eftirfarandi: „Eignist lántaki kröfu á hendur lánveitanda á lánstímanum er hvorum aðila heimilt, hvenær sem er eftir að slík krafa verður greiðslukræf, að skuldajafna slíkri kröfu að hluta eða öllu leyti til lækkunar á hlutdeild viðkomandi lánveitanda í láninu, enda þótt gjalddagi breytanlega lánsins sé ókominn.“ Í lið 7.1 voru svofelld fyrirmæli: „Eftirfarandi tilvik teljast hvert um sig vera vanefnd ... að því gefnu að 65% lánveitenda (eftir fjárhæð og höfðatölu miðað við staðfestar samningskröfur á þeim tíma) samþykki að um vanefnd sé að ræða: a) Lántaki vanefnir skuldbindingar sínar samkvæmt skilmálum þessum, b) Bú lántaka er tekið til gjaldþrotaskipta, c) Fjárnám eða kyrrsetning er gerð í eign lántaka, eða d) Krafist er nauðungarsölu á eign skuldara. Vanefnd samkvæmt framangreindu telst vera vanefnd á nauðasamningnum, en um réttaráhrif vanefnda á nauðasamningnum fer samkvæmt 62. gr. gþl.“ Þá sagði í lið 9 í viðaukanum: „Að undanskilinni gr. 8 að ofan, þá skulu allar breytingar á skilmálum þessum samþykktar af lántaka og 75% af öllum lánveitendum (eftir fjárhæð og höfðatölu miðað við staðfestar samningskröfur á þeim tíma) og verða slíkar breytingar ekki gerðar nema með skriflegum hætti.“ Fyrstnefnda ákvæðið, sem hér var getið, fól í sér brot gegn 4. mgr. 29. gr. laga nr. 21/1991 og grunnreglum um jafnræði lánardrottna við skuldaskil samkvæmt þeim lögum. Ákvæðið í lið 7.1 í viðaukanum, sem hér var getið í annan stað, fól í sér óheimila takmörkun á úrræðum, sem hver lánardrottinn nýtur fyrir sitt leyti samkvæmt 1. mgr. 62. gr. laga nr. 21/1991 vegna vanefnda á skuldbindingum samkvæmt nauðasamningi, og var það jafnframt andstætt ófrávíkjanlegum fyrirmælum 2. mgr. sömu lagagreinar um áhrif nýrra nauðasamningsumleitana skuldara eða gjaldþrotaskipta á búi hans. Þá hafði ákvæðið í lið 9 í viðaukanum, sem getið var í þriðja lagi hér að ofan, í raun að geyma heimild til breytinga á nauðasamningi, sem er alls ósamrýmanleg ákvæðum laga nr. 21/1991. Þegar vegna þessara atriða voru slíkir annmarkar á frumvarpi varnaraðila að nauðasamningi að héraðsdómi hefði borið samkvæmt 4. tölulið 1. mgr. 38. gr. laga nr. 21/1991 að synja honum um heimild til nauðasamningsumleitana. Af því leiðir að dómstólum ber að hafna af sjálfsdáðum kröfu varnaraðila um staðfestingu nauðasamnings, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 57. gr. sömu laga.

Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi handa hverjum þeirra fyrir sig eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hafnað er kröfu varnaraðila, Straumborgar ehf., um staðfestingu nauðasamnings.

Varnaraðili greiði sóknaraðilum, Ice-Balt Invest ehf., Glitni hf. og GLB Holding ehf., hverjum fyrir sig samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.