97/2004

Í lok febrúar 2001 keypti N 10% hlut U í fyrirtækinu S. Gengi hlutabréfanna var mun hærra en annarra bréfa í S, sem N hafði keypt, en N greiddi fyrir bréfin með því að lækka skuld U við N, og var hún nánast jöfnuð út. Fór svo að bú N var tekið til gjaldþrotaskipta í maí 2002 og S í febrúar 2003. Af hálfu þrotabús N var því haldið fram að fyrrnefnd viðskipti N og U, sem voru tengd félög, væru riftanleg með vísan til 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Talið var, að N hafi í raun engin verðmæti fengið í sinn hlut í staðinn fyrir eftirgjöf skuldar U við félagið. Verðmæti bréfanna hafi ekki verið metið af sérfróðum aðilum fyrir kaupin og samningur um kaupin ekki lagður fram. Umrædd viðskipti aðila hafi bersýnilega verið stefndu til hagsbóta en jafnframt brotið í bága við hagsmuni N. Hafi viðskiptin því, eins og á stóð, verið ótilhlýðileg og stefndu hafi mátt vera það ljóst. Þrotabú N var hins vegar ekki talið hafa sýnt fram á stöðu félagsins á þeim tíma, sem skipti máli. Var málið því svo vanreifað, að óhjákvæmilegt var að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 4. mars 2004. Hann krefst þess, að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða sér 12.700.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2001 til greiðsludags og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og fram kemur í héraðsdómi varðar mál þetta viðskipti milli Nólós ehf., sem flutti inn skó og fatnað, (áður HPH ehf.) og stefnda Umboðssölunnar Arts ehf., sem fram fóru 28. febrúar 2001, er Nóló ehf. keypti hlutabréf hins stefnda félags í Spé hf. (áður Hnjótum hf.). Framkvæmdastjóri Nólós ehf. var V-kk-nf J-kk-nf og var hann einnig framkvæmdastjóri Spés hf. Í stjórn Nólós ehf. áttu sæti fyrrgreindur V-kk-nf, stefndi G-kk-nf K-kk-nf og P-kk-nf Þ-kk-nf H-kk-nf, og í stjórn Spés hf. sátu V-x-x, P-kk-nf Þ-kk-nf og Ú-kk-nf S-kk-nf. Aðaleigandi og framkvæmdastjóri stefnda Umboðssölunnar Arts ehf. var stefndi G-kk-nf, sem einnig var eini stjórnarmaðurinn í því félagi.

Árið 1999 keypti Nóló ehf. 30% hlut Ú-kk-ef S-kk-ef í Spé hf. að nafnverði 1.200.000 krónur fyrir 7.850.000 krónur. Í viðskiptunum 28. febrúar 2001 keypti Nóló ehf. 30% hlut V-kk-ef J-kk-ef í Spé hf. að nafnverði 1.188.000 krónur fyrir 2.000.000 krónur, 30% hlut P-kk-ef Þ-kk-ef H-kk-ef að nafnverði 1.188.000 krónur fyrir 19.300.000 krónur og 10% hlut stefnda Umboðssölunnar Arts ehf. að nafnverði 396.000 krónur fyrir 12.700.000 krónur. Gengi bréfanna var því mjög mismunandi, frá 1,68 til 32,07. Var Nóló ehf. orðinn einn eigandi allra hlutabréfa í Spé hf., en félagið hafði yfirtekið rekstur Spés hf., og þar með vörumerki og umboð, frá ársbyrjun 1999 og keypt allar vörubirgðir þess fyrir 10.118.275 krónur. Bú Spés hf. var tekið til gjaldþrotaskipta 28. febrúar 2003.

Bú Nólós ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 3. maí 2002. Í máli þessu krefst áfrýjandi þess, að stefndu greiði honum 12.700.000 krónur, sem var kaupverð hlutabréfa Umboðssölunnar Arts ehf. í Spé hf.

Framangreindir hluthafar í Spé hf. stóðu allir í skuld við Nóló ehf., P-kk-nf Þ-kk-nf skuldaði 19.579.453 krónur, V-x-x 16.096 krónur og hið stefnda félag 13.199.917 krónur. Greiðsla hlutabréfanna fólst í því að lækka skuld seljendanna við Nóló ehf. og var hún nánast jöfnuð út.

Viðskipti þessi voru kynnt hluthöfum Nólós ehf. á aðalfundi félagsins 15. mars 2001, og var í fundargerð vísað til samnings, sem mun ekki hafa fundist í gögnum félagsins.

II.

Áfrýjandi heldur því fram, að framangreindur gerningur sé riftanlegur með vísan til 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Með honum hafi verið komið í veg fyrir, að eignir Nólós ehf. hafi verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum, þar sem kröfum félagsins á hendur seljendum hafi að mestu verið eytt með gerningnum. Hér hafi því verið um ótilhlýðilegan gerning að ræða og hafi stefndu vitað að svo væri. Þá byggir áfrýjandi á því, að Nóló ehf. hafi verið orðið ógjaldfært, þegar viðskiptin fóru fram, eða orðið það vegna viðskiptanna, og að stefndu hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni Nólós ehf. á þessum tíma. Nauðsynlegt hefði verið að fá mat á verðmætunum eða mikilvægi þeirra fyrir félagið, sérstaklega þar sem sömu aðilar voru beggja megin borðsins, en hér hafi verið um að ræða viðskipti milli nákominna í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991. Stefndu hafi ekki getað dulist, að verðmæti þau, sem um var að tefla, voru lítil sem engin. Umboðin, sem stefndu segist hafa ætlað að tryggja, að áfrýjandi fengi með viðskiptunum, hafi ekki komið honum að neinu gagni, en þau hafi farið til nýs hlutafélags, Spors ehf., sem nokkrir stjórnarmanna stofnuðu með mökum sínum. Grunsamlegt væri, að verðið á hlutabréfunum hefði verið látið passa um það bil alveg við skuld hins stefnda félags og gengið á bréfum þess hafi verið allt annað og hærra en gengi á bréfum hinna tveggja, sem seldu sín bréf um leið. Allt bendi til þess, að ekki hafi verið um raunveruleg hlutabréfaviðskipti að ræða heldur hafi tilgangurinn verið að tryggja hagsmuni stjórnarmanna Nólós ehf. með því að slétta út skuldir þeirra eða hlutafélaga þeirra við Nóló ehf.

Áfrýjandi bendir á framburð T-kk-ef H-kk-ef útibússtjóra í Landsbankanum hf. um ógjaldfærni Nólós ehf., þar sem fram kom að vanskil félagsins við bankann hafi byrjað síðla árs 2000 og verið komin í 7 - 10.000.000 krónur á þeim tíma, er viðskiptin áttu sér stað. Bankareikningum félagsins hafi verið lokað í janúar 2002 og bú þess tekið til gjaldþrotaskipta 3. maí sama ár. Telur áfrýjandi, að það hefði skipt félagið verulegu máli að eiga 34.000.000 króna kröfur á hendur seljendum hlutabréfanna.

Áfrýjandi telur, að stefndi G-kk-nf sé skaðabótaskyldur samkvæmt almennum skaðabótareglum fyrir þátt sinn í gerningnum. Hafi hann bersýnilega verið til þess fallinn að afla honum eða einkahlutafélagi hans ótilhlýðilegra hagsmuna og valdið Nóló ehf., og síðar kröfuhöfum í bú þess, tjóni. Hann hafi verið stjórnarmaður í Nóló ehf. og staðið þar að því að semja við stefnda Umboðssöluna Art ehf., þar sem hann hafi verið framkvæmdastjóri og aðaleigandi, en hann hafi átt 99,8% hlut í því félagi og eiginkona hans 0,2%. Hafi hann brotið 48. gr. og 51. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Verð hlutabréfanna hafi verið allt of hátt miðað við hag Spés hf., en samkvæmt ársreikningi félagsins 2000 var eigið fé neikvætt um tæpar 88 milljónir króna, og endurskoðandi félagsins hafði ritað athugasemd á ársreikninginn, að vafi gæti leikið á rekstrarhæfi þess.

III.

Stefndu hafna því, að 141. gr. laga nr. 21/1991 geti átt við um þau viðskipti, sem hér um ræðir, þar sem allt hafi verið í blóma hjá Nóló ehf., er þau fóru fram og hafi þau engin áhrif haft á það, sem síðar gerðist í rekstri félagsins. Nóló ehf. hafi tekið við rekstri Spés hf. í byrjun árs 1999, er hið síðarnefnda félag seldi hinu fyrrnefnda allar vörubirgðir sínar og vörumerki og umboð, en ekki hafi verið greitt sérstaklega fyrir vörumerki og viðskiptavild. Frá ársbyrjun 1999 hafi starfsemi Spés hf. eingöngu verið fólgin í þjónustu fyrir Nóló ehf., en Spé hf. hafi séð um fjármál, bókhald og útkeyrslu á vörum fyrir Nóló ehf., en það félag séð um sölu og innflutning á vörunum. Á þessum tíma hafi yfirfæranlegt skattalegt rekstrartap Spés hf. verið orðið verulegt og því hafi starfsemi félagsins verið haldið áfram með framangreindum hætti. Um mitt ár 2000 hafi verið byrjað að huga að því að fá inn nýja hluthafa í Nóló ehf. og hafi allt frá byrjun verið ráðgert, að Spé hf. „væri inni í heildarpakkanum“ til þess að unnt væri að nýta yfirfæranlegt rekstrartap félagsins. Eftir viðræður við hugsanlega fjárfesta hefði þótt heppilegast, að Nóló ehf. keypti öll hlutabréf í Spé hf., þannig að nýir hluthafar gætu útfært samrunann eftir sínu höfði. Til grundvallar verðmati á hlutabréfunum hafi verið tekið mið af yfirfæranlegu skattalegu tapi félagsins og tekið tillit til vörumerkja, sem höfðu verið hjá Spé hf. en Nóló ehf. hafði nú yfirtekið. Verðmæti hlutafjárins, sem Nóló ehf. keypti af hluthöfum Spés hf., hafi verið ákveðið út frá þeim umboðum, sem viðkomandi hluthafi hafði aflað og í raun lagt félaginu til með því að starfa þar. Einnig hafi verið horft til viðskiptastöðu hvers aðila og menn verið sammála um, að óeðlilegt væri, að einn hluthafi fengi greiðslu í peningum meðan aðrir stæðu í skuld. Hagsmunir Nólós ehf. hefðu verið fólgnir í því að halda áfram sambandinu við hluthafa í Spé hf., enda voru verðmætustu umboðin þeim tengd. Í ársbyrjun 2001 hafi hluthafar í Nóló ehf. talið að bjart væri framundan hjá félaginu. Forsendur fyrir áframhaldandi rekstri félagsins hefðu verið þær, að aukið hlutafé kæmi inn í félagið og að það héldi þeim viðskiptasamböndum, sem fylgdu eigendum félagsins. Forsenda þess hafi verið að halda hluthafahópnum saman og liður í því að færa endanlega viðskiptavild Spés hf. yfir í Nóló ehf. með kaupum á hlutafénu. Með þessum gerningi hafi Nóló ehf. fengið viðskiptasambönd inn í félagið með tryggum hætti án þess að fórna nokkrum hagsmunum í staðinn. Greiðslan fyrir hlutabréfin hafi falist í eftirgjöf kröfu Nólós ehf. á hið stefnda félag, sem hafi verið ógjaldfært á þessum tíma. Það hafi því verið góð og gegn viðskiptaákvörðun hjá Nóló ehf. að festa kaup á hlutafénu í Spé hf. með þeim hætti sem gert var. Því sé ekki um riftanlega ráðstöfun að ræða á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991.

Stefndi G-kk-nf byggir sýknukröfu sína aðallega á aðildarskorti, þar sem hann hafi ekki verið persónulegur aðili að þeim viðskiptum, sem mál þetta fjalli um. Þá hafi viðskipti þessi ekki verið óeðlileg eða skemmandi fyrir Nóló ehf. heldur forsenda fyrir áframhaldandi rekstri félagsins. Ekkert tjón hafi orðið í Nóló ehf. við þessi viðskipti og hafi þau engan þátt átt í gjaldþroti félagsins. Að því er varði 48. gr. og 51. gr. laga nr. 138/1994 þá séu þær settar til verndar þeim hluthöfum, sem ekki komi að ákvarðanatöku í félaginu, en í þessu tilviki hafi öllum hluthöfum verið kunnugt um viðskiptin og samþykkt þau. Allir hluthafar í Nóló ehf. hafi verið sammála um, að endurgjald fyrir bréfin skyldi vera með framangreindum hætti. Umboðin, sem fylgdu hverjum hluthafa, hafi verið talin mismunandi verðmæt og samkomulag um, að allir kæmu út á sléttu, hvað það varðaði, og enginn myndi enda með skuld við félagið meðan aðrir væru skuldlausir.

IV.

Eins og að framan er lýst keypti Nóló ehf. 70% hlutafjár í Spé hf. 28. febrúar 2001, þar af 10% hlutafjárins af stefnda Umboðssölunni Art ehf., fyrir samtals 34.000.000 krónur. Greiðslan fyrir hlutabréfin til stefnda og hinna tveggja seljendanna fór fram með skuldajöfnuði, en allir skulduðu seljendurnir Nóló ehf. fé, sem nam um það bil kaupverði hlutabréfanna. Á þessum tíma var eigið fé Spés hf. neikvætt um tæpar 88 milljónir króna og tap ársins 2000 var tæpar 16 milljónir króna. Stefndu kveða verðmæti hlutafjárins hafa verið ákveðið út frá þeim umboðum, sem viðkomandi hluthafi hafði aflað og lagt félaginu til með því að starfa þar, en fram er komið að umboðin voru ekki eign Spés hf. heldur „fylgdu“ hluthöfunum í Nóló ehf. Þá hafi það einnig legið til grundvallar verðmati bréfanna, að Nóló ehf. gæti nýtt sér skattalegt hagræði af yfirfæranlegu tapi Spés hf.

Málatilbúnaður stefndu verður ekki skilinn á annan veg en þann, að við kaup Nólós ehf. á hlutafénu í Spé hf. hafi umboð og vörumerki fylgt með í kaupunum þrátt fyrir að jafnframt sé haldið fram að þau hafi „fylgt“ hluthöfum í Nóló ehf. Er fjárhæð kaupverðsins, 34.000.000 krónur, öðrum þræði skýrð með því. Við gjaldþrot Nólós ehf. rúmu ári síðar höfðu umboðin og vörumerkin hins vegar, án endurgjalds til Nólós ehf., verið færð yfir á nýtt félag, Spor ehf., sem stofnað var af nokkrum stjórnarmönnum fyrrnefnda félagsins og mökum þeirra. Verður ekki ráðið að nein verðmæti hafi að þessu leyti runnið til Nólós ehf. við kaupin á hlutafénu í Spé hf.

Að því er varðar verðmæti það, sem fólst í skattalegu hagræði af yfirfæranlegu tapi Spés hf., þá liggur ekkert fyrir um það að félögin hafi verið sameinuð eins og kveðið er á um í IV. kafla laga nr. 138/1994 svo að unnt væri að notfæra sér heimild skattalaga um skattalegt hagræði vegna samrunans.

Samkvæmt framansögðu er ljóst, að Nóló ehf. fékk í reynd engin verðmæti í sinn hlut í staðinn fyrir eftirgjöf á 12.700.000 króna skuld stefnda Umboðssölunnar Arts ehf. við félagið. Eins og að framan er lýst var verðmæti bréfanna ekki metið af sérfróðum aðilum fyrir kaupin og samningur um viðskiptin hefur ekki verið lagður fram. Hafa ber í huga, að fjárhæð allra hlutabréfanna, 34.000.000 krónur, nam meira en fimmföldu eigin fé Nólós ehf. Þessi viðskipti aðila voru stefndu bersýnilega til hagsbóta, en brutu jafnframt í bága við hagsmuni Nólós ehf. Voru viðskipti þessi því, eins og á stóð, ótilhlýðileg og mátti stefndu vera það ljóst

Í máli þessu liggja ekki fyrir gögn um skuldbindingar Nólós ehf. við aðra, hvenær gjalddagi þeirra var og um hvaða fjárhæðir var að tefla á þeim tíma, sem hlutaféð í Spé ehf. var keypt. Ekkert hefur heldur verið lagt fram til samanburðar um tekjuöflun félagsins, stöðu á bankareikningum, heimild til yfirdráttar á þeim, hvort það hafi átt eignir, sem ganga hefði mátt á til að afla fjár, eða hvort það hafi annars átt kost á lánsfé. Áfrýjandi hefur því ekki sýnt fram á stöðu félagsins á þeim tíma, sem hér skiptir máli. Er málið því svo vanreifað, að óhjákvæmilegt er að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.