42/2005

R höfðaði mál gegn J til endurheimtu á vörslufé sem hann tók við frá R sem J hefði borið að halda aðgreindu frá eigin fé og ráðstafa ekki nema í samráði við sig. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að J hefði borið að gera skýra grein fyrir meðferð þeirra fjármuna R, sem um væri að ræða og hann hefði í vörslum sínum. Hefði hann ekki gert það þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir R og dóm Hæstaréttar þar um. Bar J sönnunarbyrði fyrir því hvernig fénu var ráðstafað og að sú ráðstöfun hefði verið með samþykki R. Með hliðsjón af misvísandi skýringum J var talið að hvorki yrði litið svo á að honum hefði tekist sönnun um ráðstöfun fjármunanna né samþykki á slíkri ráðstöfun. Var J því gert að greiða R 3.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf B-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. febrúar 2005. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 10. júlí 1992 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi tók stefndi á árinu 1992 við 5.151.830 krónum frá áfrýjanda vegna fasteignaviðskipta þess síðarnefnda. Var ætlun aðila að stefndi myndi aðstoða áfrýjanda vegna fjárhagserfiðleika hans. Er því lýst að stefndi heldur því fram að greiðslur hafi runnið aftur til áfrýjanda á tímabilinu 30. apríl til 10. júlí 1992, samkvæmt uppgjöri sem áfrýjandi kvittaði fyrir án athugasemda.

Að loknum árangurslausum tilraunum áfrýjanda til að fá fullnægjandi gögn um greiðslur þessar höfðaði hann mál á hendur stefnda í því skyni fá að nánar tilgreind gögn og upplýsingar. Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 1998 var lagt fyrir stefnda að láta áfrýjanda í té fylgiskjöl úr bókhaldi sínu varðandi tilteknar greiðslur. Var sá dómur staðfestur í Hæstarétti 29. apríl 1999, sem birtur er í dómasafni það ár á bls. 1855. Skyldi stefndi meðal annars afhenda áfrýjanda fylgiskjöl úr bókhaldi sínu vegna þeirra greiðslna er mál þetta varða og tilgreindar eru á uppgjörsblaðinu, eða vegna 300.000 króna 4. maí, 1.000.000 króna 12. maí og 2.000.000 króna 29. júní 1992.

Áfrýjandi kveðst ekki enn hafa fengið fullnægjandi upplýsingar um greiðslur þessar. Höfðaði hann því málið til endurheimtu á því vörslufé sem stefnda hafi borið að halda aðgreindu frá eigin fé og ráðstafa ekki nema í samráði við sig. Stefndi kveður hins vegar að hér hafi ekki verið um að ræða venjulega umsýslu lögmanns í þágu umbjóðanda síns heldur vinargreiða sem enga þóknun hafi átt að taka fyrir, en áfrýjandi hafi verið í fjárhagslegum hremmingum á þessum tíma. Hafi aðstoð við áfrýjanda ekki verið færð í bækur stefnda öðruvísi en samkvæmt viðskiptaspjaldi þar sem skráð hafi verið ráðstöfun fjárins. Kom fram hjá stefnda við flutning málsins fyrir Hæstarétti að umrætt uppgjörsblað hafi í raun verið viðskiptaspjaldið vélritað upp. Er málavöxtum og málsástæðum nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

II.

Stefndi hélt einnig fram framangreindri málsástæðu fyrir Hæstarétti í hinu fyrra máli. Um þetta segir í dóminum að af héraðsdómi, greinargerð í héraði og öðrum gögnum málsins verði ekki ráðið að þessari málsástæðu hafi verið hreyft í héraði. Fyrir liggi að stefndi hafi annast margvíslega aðra umsýslu fyrir áfrýjanda vegna fjárhagsörðugleika hans en í tilteknu bréfi stefnda til áfrýjanda sé rætt um ógreiddar þóknanir fyrir margvísleg störf í hans þágu. Þyki þessi málsástæða stefnda með nokkrum ólíkindum. Verður við úrlausn þessa máls við þetta að miða.

Við skýrslugjöf fyrir dómi í framangreindu máli kvaðst stefndi hafa fengið umræddar 5.151.830 krónur frá áfrýjanda og lagt inn á sinn tékkareikning. Ekki hafi verið ákveðið til hvers nota ætti peningana, en áfrýjandi hafi notað þá eftir þörfum og ugglaust í einhverju samráði við sig. Stefndi kvaðst hafa endurgreitt áfrýjanda umrædda fjárhæð af reikningnum, ýmist með peningum eða tékkum. Í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar er rakið að stefndi, sem er hæstaréttarlögmaður og bókhaldsskyldur samkvæmt lögum nr. 145/1994 um bókhald, sbr. áður lög nr. 51/1968, beri að gera skýra grein fyrir meðferð þeirra fjármuna áfrýjanda, sem um er að ræða, þar á meðal greiðslum til hans sjálfs. Var komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi ekki fullnægt nægilega þeirri skyldu sinni með uppgjörsblaðinu 10. júlí 1992, þótt áfrýjandi hafi sjálfur ritað nafn sitt á skjalið. Þá segir í dóminum að gera verði ráð fyrir því að greiðslur samkvæmt því skjali hafi átt sér stað fyrir atbeina banka, að minnsta kosti að meginstefnu til, en stefndi hafi ekki gert sennilega grein fyrir því hvers vegna hann geti ekki framvísað einstökum gögnum er staðfesti sundurliðun greiðslna samkvæmt uppgjörsblaðinu.

III.

Að gegnum dómi Hæstaréttar óskaði áfrýjandi eftir afhendingu þeirra gagna sem dómurinn tók til. Stefndi svaraði því þá hins vegar svo til að umbeðin gögn væru ekki til staðar. Er því nú haldið fram af hálfu stefnda að umræddar greiðslur hafi ekki verið greiddar áfrýjanda, eins og ráða mátti af framangreindum framburði hans fyrir dómi. Hafi hann ráðstafað þeim í þágu áfrýjanda þannig að 1.300.000 krónur hafi farið til S-kk-ef H-kk-ef, sem rekið hafi Eignaskrifstofuna, vegna aðstoðar S-kk-ef við áfrýjanda. Einnig hafi 2.000.000 króna verið varið til kaupa á kröfu sem notuð hafi verið til skuldajöfnuðar við kröfu á hendur áfrýjanda, án þess að gögn hafi verið sýnd áfrýjanda því til sönnunar þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir hans þar um. Vegna mótmæla áfrýjanda hafnaði héraðsdómur framlagningu gagna frá stefnda til stuðnings fullyrðingum hans um umræddan skuldajöfnuð á þeim grunni að stefndi hefði áður lýst gagnaöflun lokið. Eigi að síður verður héraðsdómur ekki öðruvísi skilinn en svo að hann reisi niðurstöðu sína að hluta til á gögnum þessum. Stefndi vísaði til þess í greinargerð sinni í héraði að hann hefði þegar gefið fullnægjandi skýringar á ráðstöfun fjárins, en hélt því fram við upphaf aðalmeðferðar að hann hefði ekki haft undir höndum gögn um skuldajöfnuðinn fyrr en vitnið V-kk-nf S-kk-nf, fyrrum meðeigandi áfrýjanda að Hlunnum hf., hafi afhent sé þau. Staðfesti V-kk-nf fyrir dómi að hann hefði haft gögnin undir höndum.

Eins og að framan greinir kveðst stefndi hafa ráðstafað 2.000.000 króna af fé áfrýjanda til kaupa á kröfu sem notuð hafi verið til skuldajöfnuðar við leiguskuld Hlunna hf. sem áfrýjandi hafi verið ábyrgðarmaður að. Til stuðnings fullyrðingu sinni lagði stefndi fram ljósrit af skuldabréfi, útgefnu af Pólaris hf. 6. desember 1988 til Álstoðar hf. upphaflega að fjárhæð 3.000.000 krónur, framseldu til stefnda 9. maí 1991. Þá lagði hann fram yfirlit um stöðu kröfunnar 27. október 1992, að fjárhæð 7.976.147 krónur að meðtöldum vöxtum og kostnaði, þar sem fram kemur að stefndi sé kröfuhafi samkvæmt bréfinu sem gjaldfellt hafi verið 1. júní 1989. Jafnframt lagði stefndi fram óundirrituð yfirlit frá 29. október 1992 frá tilgreindum lögmanni þar sem fram kemur skuld Hlunna hf. við Pólaris hf. vegna húsaleigu. Annars vegar á 1.216.565 krónum að meðtöldum vöxtum og kostnaði, vegna leigu fyrir mars til maí 1990 en hins vegar samkvæmt dómi 3.266.866 krónur að meðtöldum vöxtum og kostnaði, vegna leigu febrúar til maí 1991. Er áfrýjandi tilgreindur sem meðskuldari síðarnefndu kröfunnar. Á framangreind gögn hefur stefndi ritað að skuldabréfið hafi verið notað til greiðslu á umræddri húsaleiguskuld. Áðurnefndur V-kk-nf S-kk-nf bar fyrir héraðsdómi að dæmd krafa á hendur Hlunnum hf. vegna húsaleigu hafi verið látin mæta kröfu samkvæmt umræddu skuldabréfi. Ekki kvaðst vitnið þó hafa komið sjálfur að þeim viðskiptum og gat ekkert frekar um þau sagt. Ekki liggja fyrir gögn um við hvaða verði umrædd krafa var keypt.

Stefnda bar eins og áður segir að gera skýra grein fyrir meðferð þeirra fjármuna áfrýjanda, sem um er að ræða og hann hafði í vörslum sínum. Það gerði stefndi ekki þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir áfrýjanda og dóm Hæstaréttar þar um. Ber stefndi sönnunarbyrði fyrir því hvernig fénu var ráðstafað og að sú ráðstöfun hafi verið með samþykki áfrýjanda. Með hliðsjón af misvísandi skýringum stefnda verður hvorki litið svo á að honum hafi með framlagningu framangreindra gagna tekist sönnun um ráðstöfun fjármunanna né samþykki áfrýjanda á slíkri ráðstöfun.

Samkvæmt skriflegu samkomulagi áfrýjanda og S-kk-ef H-kk-ef fyrir hönd Eignaskrifstofunnar 27. apríl 1992 skyldi S-kk-nf taka að sér fyrir áfrýjanda „að greiða úr deilum og flækjum um kaup og sölu Borgartúns 32“ er varðaði áfrýjanda. Segir meðal annars í samkomulaginu: „Fyrir þetta greiðir R-kk-nf S-kk-þgf kr. 300.000,- , ef tilraunir mistakast og R-kk-nf verði í sömu sporum og hann er í dag. R-kk-nf greiðir S-kk-þgf kr. 1.300.000,- ef árangur næst þar sem viðurkennt verði afsal til R-kk-ef á Borgartúni 32 með aðgengilegum hætti fyrir R-kk-þf.“ Hefur stefndi haldið fram að S-kk-nf hafi fengið að fullu greitt samkvæmt ofangreindu samkomulagi. Í því sambandi vísar stefndi til ódagsettrar yfirlýsingar S-kk-ef þess efnis að áfrýjandi hafi greitt honum vegna Eignaskrifstofunnar 1.300.000 krónur í tvennu lagi í maí 1992, 300.000 krónur og 1.000.000 krónur.

Samkvæmt framangreindu samkomulagi féllst áfrýjandi sjálfur án skilyrða á greiðslu 300.000 króna til S-kk-ef, en telja verður upplýst að þeir peningar voru teknir af þeim 5.151.830 krónum sem áfrýjandi afhenti stefnda. Verður stefndi því sýknaður af þeim hluta kröfu áfrýjanda. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram hjá stefnda að S-kk-nf hefði sérstaklega gefið út hina ódagsettu yfirlýsingu í tilefni þessa máls en S-kk-nf gaf ekki skýrslu fyrir dómi. Gegn mótmælum áfrýjanda telst samkvæmt framanrituðu hvorki upplýst að S-kk-nf hafi innt það verk af hendi sem um ræðir né sannað með þessu skjali einu saman að áfrýjandi hafi tekið við umræddum peningum úr hendi stefnda og afhent S-kk-þgf.

Þá hefur stefndi borið því við að krafa áfrýjanda á hendur honum sé fyrnd, en að því frágengnu verði að líta svo á að hún sé fallin niður vegna tómlætis áfrýjanda. Krafa áfrýjanda fyrnist á 10 árum samkvæmt 2. tölulið 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Miðast upphaf fyrningarfrests við 10. júlí 1992 er áfrýjandi fékk framangreint uppgjörsblað frá stefnda. Fyrning kröfunnar var rofin með stefnu birtri 8. júlí 2002 í máli þar sem gerðar voru sömu kröfur á hendur stefnda og í þessu máli. Það mál var fellt niður 24. febrúar 2003, en áfrýjandi höfðaði nýtt mál innan sex mánaða frá þeim degi með birtingu stefnu 9. maí 2003, sem var innan frests samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laga nr. 14/1905. Þegar litið er til gagna málsins sést að áfrýjandi hefur margítrekað óskað eftir greiðslum og fullnægjandi upplýsingum og gögnum frá stefnda varðandi uppgjör þeirra, en án árangurs. Verður því ekki talið að hann hafi sýnt af sér tómlæti þannig að áhrif hafi á niðurstöðu málsins. Hins vegar verður ekki talið að 7. gr. laga nr. 14/1905 eigi við um kröfu áfrýjanda og eru því áfallnir vextir fyrir 8. júlí 1998 fyrndir.

Samkvæmt öllu framanrituðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 3.000.000 króna með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði frá 8. júlí 1998 til greiðsludags.

Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, J-kk-nf G-kk-nf Z-kk-nf, greiði áfrýjanda, R-kk-þgf Þ. G-kk-þgf, 3.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. júlí 1998 til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.