23/2019

Í málinu krafðist sjómaðurinn A viðurkenningar á bótaskyldu B hf. vegna afleiðinga slyss sem hann varð fyrir um borð í skipi í eigu B hf. þegar hann rann til og rak vinstri fót upp undir koll í klefa sínum. Við þetta fékk A sár á litlu tá sem olli beinsýkingu og beineyðingu í tá og rist og þurfti í kjölfarið að fjarlægja tána og hluta af ristarbeini. B hf. hélt því meðal annars fram að skilyrðum um orsakatengsl og sennilega afleiðingu væri ekki fullnægt og að orsök þess líkamstjóns sem A varð fyrir væri sykursýki sem hrjáði hann og hirðuleysi hans við að sinna sárinu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ótvírætt væri að um hafi verið að ræða slys í skilningi 1. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Þá var A ekki talinn hafa sýnt af sér vítavert gáleysi í skilningi síðari málsliðar ákvæðisins. Við mat á því hvort skilyrði væru til að fella á B hf. skaðabótaábyrgð samkvæmt lagaákvæðinu á líkamstjóni A og þar með áhættuna af því að A hafi vegna sjúkdóms síns verið berskjaldaðri en almennt gerist fyrir því að lítilsháttar áverki á fæti gæti haft þær afleiðingar sem raun varð á, taldi Hæstiréttur að horfa yrði einkum til þriggja atriða. Í fyrsta lagi að A hefði verið haldinn sjúkdómnum áður en hann varð fyrir slysinu, í öðru lagi að sjúkdómurinn hefði ekki fram að því skert vinnugetu hans eða hamlað honum á annan hátt en þann að hann var háður reglubundinni lyfjatöku og í þriðja lagi hefði sárið, sem A hlaut við slysið, raungert þá hættu sem sjúkdómur hans hafði í för með sér. Loks var talið að afleiðingar slyssins gætu ekki talist svo langsóttar að komið væri út fyrir mörk þess, sem B hf. yrði að bera áhættu af. Að virtum þessum atriðum var talið að nægilega mætti rekja líkamstjón A til slyssins svo að B hf. yrði látinn bera skaðabótaábyrgð á því. Var krafa A því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. maí 2019. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda um að viðurkennd verði skaðabótaskylda sín vegna afleiðinga slyss, sem stefndi kveðst hafa orðið fyrir 5. júlí 2015 um borð í fiskiskipi áfrýjanda, [...]. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður falli niður verði áfrýjandi sýknaður af framangreindri kröfu hans.

I

Samkvæmt gögnum málsins greindist stefndi, sem er fæddur 1985, með sjúkdóminn sykursýki I á árinu 1997 og hefur upp frá því þurft daglega að taka inn efnið insúlín með sprautu. Hann staðhæfir að þessi sjúkdómur hafi þó aldrei haft áhrif á getu sína til vinnu. Fyrir liggur að stefndi réði sig til starfa hjá áfrýjanda á fyrrnefndu skipi með samningum, sem tóku til einstakra veiðiferða á tímabilinu frá 9. maí til 28. september 2015, og vann þá stefndi ýmist sem háseti eða matsveinn.

Stefndi kveðst hafa orðið fyrir slysi í einni af þessum veiðiferðum seint að kvöldi 5. júlí 2015. Atburði þessum hefur hann lýst á þann hátt að hann hafi staðið á gólfi í klefa sínum um borð í skipinu og verið að klæða sig úr sokki. Hafi þá komið „eitthvað slag á bátinn“, annaðhvort út af veltingi á skipinu eða sökum þess að því hafi verið beygt, og hafi stefndi misst jafnvægi. Við þetta hafi hann rekið vinstri fót upp undir koll, sem hafi verið festur við gólfið í klefanum, en á neðanverðum kollinum hafi verið skrúfur og festingar, sem fóturinn hafi skollið í. Af þessu hafi stefndi hlotið sár á litlu tá, sem hafi blætt úr. Hann hafi sett bréf á sárið og farið í borðsal skipsins, þar sem hann hafi beðið þar til hætt hafi að blæða úr sárinu, en látið svo plástur á það og haldið aftur til klefa síns. Þessa atviks var getið í skipsdagbók, að því er virðist að ósk stefnda, með þeim orðum að hann hafi runnið til í klefa sínum, sparkað vinstri fæti „upp undir kollinn við borðið í klefanum“ og hlotið af því „smá sár á utanverða litlu tá“, en á það hafi verið settur plástur. Af dagbókinni virðist mega ráða að skipið hafi á þessum tíma verið statt á hafi úti og vindhraði verið 15 til 18 metrar á sekúndu. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi ekki andmælt því að atvik hafi verið með þessum hætti.

Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst stefndi lítið sem ekkert hafa fundið til í fætinum eftir þennan atburð og búist við að sárið „myndi bara gróa á eðlilegan máta“, en sár á honum hafi þó almennt verið lengi að gróa vegna sykursýki hans og hann því yfirleitt borið á þau sýkladrepandi og græðandi smyrsl, sem hann hafi og gert í þessu tilviki. Hann hafi á hinn bóginn fengið áhyggjur þegar sárið hafi ekki enn verið gróið að liðnum rúmum mánuði og leitað því til læknis í Vestmannaeyjum 17. ágúst 2015. Samkvæmt sjúkraskrá var sárið þá hreinsað og búið um það og var það gert á ný 20. sama mánaðar. Aftur leitaði stefndi til læknis 10. september 2015 og var þá fært í sjúkraskrá að hann hafi að mestu verið úti á sjó eftir síðustu komu sína. Tekið var fram að stefndi væri með verki í tábergi og greri sárið hægt. Það væri frekar djúpt og lyktaði illa, roði væri við litlu tá og eymsli við þreifingu. Greindi læknir þetta sem „diabetískt fótsár“ og væri hugsanlega komin sýking í það. Hafi stefndi því fengið töflur með sýklalyfi. Sárið hafi verið hreinsað og búið um það og var þetta gert aftur 14. og 21. sama mánaðar. Sýni var tekið úr sárinu 28. september 2015 og leiddi rannsókn í ljós að í því væru fjórar tegundir af sýklum. Röntgenmynd var tekin af fætinum 12. október 2015 og fannst þá sýking og eyðing í beinum í litlu tá og rist. Enn leitaði stefndi til læknis að morgni 14. sama mánaðar og var eftirfarandi fært um þá komu hans í sjúkraskrá: „Fór í sturtu og var ekki með neitt yfir sárinu. Fór í sokkinn beint yfir. Þurfti að hreinsa vel sárið þar sem að var mikið af sokk í sárinu. Er rauður og tá rauð og bólgin. Er á sýklalyfi.“ Stefndi kom á ný til læknis fáum klukkustundum síðar og var þá ritað í sjúkraskrá að hann væri „með meiri sýkingu, litla táin eldrauð og bólgin“ og komin húðnetjubólga og sogæðabólga upp á miðjan sköflung. Hafi stefndi því fengið sýklalyf í æð. Degi síðar var sárið opnað og var þá „komið inn á graftarpoll fremst í litlu tá og sett dren í 24 klukkustundir.“ Stefndi var lagður inn á sjúkrahúsið í Vestmannaeyjum 16. október 2015, þar sem hann fékk áfram sýklalyf í æð, en var svo fluttur á bráðadeild Landspítala 19. sama mánaðar sökum þess að táin var orðin „bláleit/svört og roði og hiti upp á rist“, stefndi skjálfandi og með háan hita. Degi síðar mun gröftur hafa runnið úr sárinu og drep verið komið í tána. Hún var því fjarlægð í skurðaðgerð 22. október 2015 ásamt beini í rist, en eftir það mun stefndi hafa verið áfram undir læknishendi um margra vikna skeið vegna meðferðar á sárinu og húðágræðslu. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi kvað stefndi lækna hafa ráðið sér frá því að fara aftur til starfa á sjó og hafi hann því fengið vinnu við akstur vörubifreiða og stjórn jarðvinnutækja, sem hann hafi svo ekki þolað til lengdar vegna fótarins. Hann kvaðst jafnframt hafa þurft að gangast undir aðra skurðaðgerð í mars 2018, þar sem meira hafi verið fjarlægt af ristarbeini, og hafi hann eftir það verið atvinnulaus.

Fyrir liggur að áfrýjandi tók slysatryggingu vegna sjómanna í þjónustu sinni á grundvelli 2. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985 og ákvæða í kjarasamningi Landssambands íslenskra útvegsmanna og Sjómannasambands Íslands frá 17. desember 2008. Stefndi krafðist bóta úr þeirri vátryggingu 6. apríl 2016. Vátryggingafélagið, sem í hlut átti, hafnaði kröfu hans 10. maí sama ár með vísan til þess að ekki væri uppfyllt skilyrði, sem fram kæmi í skilmálum slysatryggingarinnar, um að bætur yrðu því aðeins greiddar að slys væri bein og eina orsök þess að vátryggður missti starfsorku sína að nokkru leyti eða öllu.

Stefndi höfðaði mál þetta 13. janúar 2017 og krafðist þess annars vegar að viðurkennd yrði skaðabótaábyrgð áfrýjanda vegna afleiðinga slyssins, sem hann hafi orðið fyrir 5. júlí 2015 um borð í áðurnefndu skipi, og hins vegar að áfrýjanda yrði gert að greiða sér 5.521.201 krónu með nánar tilgreindum vöxtum, en sú krafa sneri að vangoldnum launum í slysaforföllum. Með hinum áfrýjaða dómi var fyrrnefnda krafan tekin til greina og jafnframt sú síðarnefnda að því leyti að áfrýjandi var dæmdur til að greiða stefnda 3.022.688 krónur ásamt vöxtum. Fyrir Hæstarétti una báðir málsaðilar við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um síðarnefndu kröfuna, en áfrýjandi leitar endurskoðunar dómsins að því er þá fyrrnefndu varðar.

II

Í 1. mgr. 172. gr. siglingalaga er kveðið á um að útgerðarmaður beri meðal annars ábyrgð á kröfu vegna líkamstjóns þess, sem ráðinn er í skiprúm hjá honum, hafi slys borið að höndum þegar sá var staddur á skipi eða vann í beinum tengslum við rekstur þess, en einu gildi þótt slysið eða tjónið verði ekki rakið til bilunar á tækjum, ónógra öryggisráðstafana eða yfirsjónar þeirra, sem starfi í þágu skips. Megi þó lækka fébætur eða fella þær niður verði slys eða tjón rakið til vítaverðs gáleysis þess, sem orðið hafi fyrir því. Í 2. mgr. 172. gr. siglingalaga er mælt fyrir um skyldu útgerðarmanns til að taka vátryggingu vegna bóta, sem kunna að falla á hann eftir 1. mgr. sömu lagagreinar, og er í b. lið 2. töluliðar fyrrnefndu málsgreinarinnar kveðið á um fjárhæðir til ákvörðunar bóta vegna varanlegrar örorku, sem vátryggingin eigi að taka til. Skulu þær fjárhæðir háðar verðlagsbreytingum eftir nánari fyrirmælum 4. mgr. sömu lagagreinar. Þá felst sú regla í 5. tölulið 175. gr. siglingalaga að hlutlæg bótaábyrgð útgerðarmanns á líkamstjóni skipverja samkvæmt 1. mgr. 172. gr. laganna takmarkist við þær fjárhæðir, sem mælt er fyrir um í b. lið 2. töluliðar 2. mgr. síðarnefndu lagagreinarinnar. Í 1. mgr. greinar 1.23. í áðurnefndum kjarasamningi var áréttuð skylda útgerðarmanns til að vátryggja hvern þann mann, sem samningurinn næði til og slasast kynni um borð í skipi eða við vinnu í beinum tengslum við rekstur þess, í samræmi við ákvæði 172. gr. siglingalaga. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar í kjarasamningnum skyldu bætur úr slíkri vátryggingu ákveðnar eftir reglum skaðabótalaga nr. 50/1993 ef þær leiddu til hærri heildarbóta en fengjust eftir 172. gr. siglingalaga. Þá var í 8. mgr. sömu greinar kjarasamningsins kveðið á um hlutdeild þeirra, sem nytu þessarar vátryggingar, í kostnaði af henni, en sú hlutdeild skyldi nema tiltekinni mánaðarlegri fjárhæð, sem tæki sömu breytingum og kauptrygging sjómanna.

Í málinu reisir stefndi kröfu sína um viðurkenningu á skaðabótaábyrgð áfrýjanda á afleiðingum ætlaðs slyss eingöngu á 172. gr. siglingalaga ásamt fyrrgreindum ákvæðum kjarasamnings og miðar þannig við að áfrýjandi beri þá ábyrgð án sakar. Stefndi hefur þó hvorki í kröfugerð sinni né öðrum málatilbúnaði vikið að því hvort skaðabótaábyrgð þessi eigi að sæta tilteknum takmörkunum eftir ákvæðum 2. mgr. 172. gr. og 5. töluliðar 175. gr. siglingalaga og þá eftir atvikum hverjum. Áfrýjandi hefur á hinn bóginn í engu hreyft andmælum á þessum grunni gegn kröfugerð stefnda. Að því virtu er ekki unnt að líta svo á að málið sé vanreifað af hendi stefnda og verður því felldur efnisdómur á það án þess að gæta þurfi frekar að framangreindu.

III

Í samræmi við frásögn stefnda, sem sætir ekki andmælum að þessu leyti, verður við úrlausn málsins að byggja á því að hann hafi hlotið sár á litlu tá vinstri fótar, þar sem hann var staddur að kvöldi 5. júlí 2015 í klefa sínum um borð í skipi áfrýjanda, sem hann hafði verið ráðinn til starfa á. Þetta hafi gerst á þann hátt að hann hafi misst jafnvægi vegna snarprar hreyfingar á skipinu og rekið af þeim sökum fótinn upp í festingar á neðanverðri sessu á kolli, sem boltaður hafði verið við gólfið í klefanum. Þegar að þessu virtu er ótvírætt að hér hafi verið um að ræða slys í skilningi 1. mgr. 172. gr. siglingalaga og eru að öðru leyti uppfyllt skilyrði fyrri málsliðar þess ákvæðis til að áfrýjandi beri án sakar skaðabótaábyrgð á tjóni stefnda, sem rakið verður til slyssins.

Stefndi hefur lagt fram í málinu vottorð yfirlæknis í æðaskurðlækningum á Landspítala 15. febrúar 2016, þar sem sagði meðal annars að stefndi hafi í fyrrgreindu slysi hlotið „lítið sár á fót sem endaði með meiriháttar alvarlegri sýkingu í húðnetju, sogæðum og beinum ásamt drepi í vef.“ Hafi reynst nauðsynlegt að fjarlægja tá og hluta af beini í rist. Þar sagði einnig: „Fótamein … er vel þekktur fylgikvilli sykursýki og vel þekkt að jafnvel lítil sár geta leitt til meiriháttar aflimana hjá sykursjúkum. Spila þar inn í margir þættir svo sem skert skyn í fótum vegna sykursýkistaugakvilla, skert blóðflæði og ónæmisbæling vegna sykursýki.“ Þá var í vottorðinu vísað til fræðirits á sviði æðaskurðlækninga um að allt að fjórðungur sykursjúkra fái sár á fæti einhvern tíma á lífsleiðinni og í um helmingi þeirra tilvika berist sýking í sárið. Þegar það gerist leiði sýkingin í um fimmtungi tilvika til aflimunar. Sjaldgæft sé að fullorðinn maður, sem haldinn sé sykursýki, fái sýkingu í útlim án þess að sár valdi henni og séu blóðbornar mjúkvefja- og beinasýkingar mjög óvenjulegar. Áfrýjandi hefur ekkert lagt fram í málinu til að hnekkja þessum ályktunum. Verður samkvæmt því að leggja til grundvallar að sárið, sem stefndi fékk á tá í slysinu 5. júlí 2015, hafi verið orsök þess líkamstjóns, sem hann varð að endingu fyrir vegna brottnáms á tánni og beins í rist á fæti hans. Ljóst er þó einnig af vottorðinu að sárið hefði vart getað leitt til þessa tjóns nema sökum þess að stefndi var haldinn sykursýki þegar slysið bar að höndum.

Þegar mat er lagt á það hvort skilyrði séu til að fella á áfrýjanda skaðabótaábyrgð á líkamstjóni stefnda og þar með áhættuna af því að stefndi hafi vegna sjúkdóms síns verið berskjaldaðri en almennt gerist fyrir því að lítilsháttar áverki á fæti gæti haft þær afleiðingar, sem raun varð á, verður eftir viðteknum kenningum í norrænum skaðabótarétti að horfa einkum til þriggja atriða. Eins og atvikum er hér háttað verður þannig í fyrsta lagi að líta til þess hvort stefndi hafi verið haldinn þessum veikleika áður en hann varð fyrir slysinu, í öðru lagi hvort sá veikleiki hafi legið þá í dvala og ekki orðið til tjóns fram að því og í þriðja lagi hvort slysið hafi leyst úr læðingi skaðlegar afleiðingar veikleikans. Um þetta er þá þess að gæta að fyrir liggur að stefndi hafði verið haldinn sjúkdómnum sykursýki I að minnsta kosti frá árinu 1997, en slysið varð 5. júlí 2015. Sjúkdómurinn var að sönnu þekktur allan þann tíma, en hafði ekki eftir gögnum málsins skert vinnugetu stefnda eða hamlað honum á annan hátt en þann að hann var háður reglubundinni og tíðri lyfjatöku. Óumdeilt er að stefndi hlaut við slysið það sár, sem sýking settist síðan í, og verður að leggja til grundvallar í ljósi fyrrgreinds læknisvottorðs að sárið hafi þannig raungert þá hættu, sem sjúkdómur hans hafði í för með sér. Að auki verður að gæta þess að afleiðingar slyssins geta ekki talist svo langsóttar að komið sé út fyrir mörk þess, sem áfrýjandi verði að bera áhættu af. Að þessu öllu virtu verður að líta svo á að nægilega megi rekja líkamstjón stefnda til slyssins svo að áfrýjandi verði látinn bera skaðabótaábyrgð á því.

Af áðurgreindum framburði stefnda fyrir héraðsdómi verður ráðið að honum hafi verið ljóst að sjúkdómur hans hefði áhrif á það hvernig sár greru á líkama hans, gæta þyrfti varúðar þegar hann fengi þau og grípa yrði til varna gegn því að sýking settist í þau. Ekki eru efni til að fallast á með áfrýjanda að stefndi hafi sýnt af sér vangæslu þótt hann hafi ekki leitað til læknis fyrr en um sex vikum eftir að hann hlaut sár í slysinu, sem málið varðar. Þótt líta verði á hinn bóginn svo á að gálaust hafi verið af stefnda að búa ekki um sárið á fyrrnefndum tíma, sem leið að morgni 14. október 2015 frá því að hann baðaði sig þar til hann gekk til læknis, getur það gáleysi ekki talist vítavert í skilningi síðari málsliðar 1. mgr. 172. gr. siglingalaga þannig að stefndi verði sjálfur að bera tjón sitt með öllu eða að hluta.

Samkvæmt öllu framansögðu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um þá kröfu stefnda, sem hér hefur verið fjallað um. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, B hf., greiði stefnda, A, 1.200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.