296/2003

S slasaðist alvarlega í umferðarslysi. Varanleg örorka hennar var metin 100%, en varanlegur miski 90%. Kröfu S um bætur fyrir tímabundna örorku var hafnað þar sem S þótti ekki hafa sýnt fram á að hún hafi misst af launatekjum á því tímabili sem um ræddi. S krafðist 50% álags á miskabætur á grundvelli 3. mgr. 4. gr. laga nr. 50/1993. Með sérstakri hliðsjón af alvarlegum afleiðingum slyssins fyrir andlegt heilsufar S, var talið að bætur fyrir 90% miska næðu ekki að bæta varanlegan miska hennar og var því krafa um álag tekin til greina. Þá var ekki á það fallist með S, að skilyrði væru fyrir hendi til að beita undantekningarákvæði 2. mgr. 7. gr. laganna, en talið að ákveða ætti árslaun hennar samkvæmt 3. mgr. 7. gr. Um fjárhæð bótanna sem tildæmdar voru S á þeim grundvelli var ekki ágreiningur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júlí 2003. Krefst hún þess aðallega að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 79.062.138 krónur með 4,5% ársvöxtum af 11.918.370 krónum frá 24. maí 2000 til 19. mars 2001, af 79.062.138 krónum frá þeim degi til 30. september sama árs, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 54.244.632 krónur með 4,5% ársvöxtum af 11.077.631 krónu frá 24. maí 2000 til 19. mars 2001, af 79.062.138 krónum frá þeim degi til 30. september sama árs, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 10.477.282 krónum sem greiddar voru aðaláfrýjanda 4. febrúar 2003. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi gagnáfrýjanda án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Gagnáfrýjandi krefst þess aðallega að honum verði einungis gert að greiða aðaláfrýjanda 21.237.304 krónur með 4,5% ársvöxtum af 5.017.780 krónum frá 20. maí 2000 til 19. mars 2001 og af fjárhæðinni allri frá þeim degi til 29. apríl 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 10.477.282 krónum, sem greiddar voru aðaláfrýjanda 4. febrúar 2003. Til vara er krafist staðfestingar héraðsdóms. Þá er þess krafist að málskostnaður í héraði verði lækkaður, en felldur niður fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi gerir ekki athugasemdir við þá aðild til varnar, sem aðaláfrýjandi mótaði með stefnu sinni til héraðsdóms.

I.

Eins og fram kemur í héraðsdómi slasaðist aðaláfrýjandi alvarlega í umferðarslysi á Klofningsvegi við Nýpurhlíð á Skarðsströnd 24. maí 2000, en þá var hún rúmlega 32 ára gömul. Samkvæmt matsgerð tveggja lækna 6. júní 2001 var hún talin með öllu óvinnufær frá slysdegi til 19. mars 2001, sbr. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum. Þá var talið að hún hafi á sama tímabili verið veik og rúmliggjandi, sbr. 3. gr. sömu laga. Varanlega örorku hennar töldu matsmenn 100% og varanlegan miska 90%. Er ekki ágreiningur um niðurstöðu matsins.

Óumdeilt er að aðaláfrýjandi hafi verið með gilda vátryggingu samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum. Hún krafðist bóta og greiddi tjónafulltrúi gagnáfrýjanda hér á landi henni 10.477.282 krónur 4. febrúar 2003. Í málinu er annars vegar ágreiningur um hvort greiða eigi aðaláfrýjanda bætur fyrir tímabundið atvinnutjón og annað fjártjón og hins vegar um fjárhæð bóta vegna þjáninga, varanlegs miska og varanlegrar örorku. Með hinum áfrýjaða dómi voru aðaláfrýjanda dæmdar 16.219.524 krónur í bætur fyrir varanlegra örorku, 6.980.850 krónur vegna varanlegs miska og 502.320 krónur í þjáningabætur, samtals 23.702.694 krónur. Fyrir Hæstarétti féll gagnáfrýjandi frá þeirri kröfu að aðaláfrýjandi ætti sjálf að bera hluta af tjóni sínu vegna eigin sakar, en í héraðsdómi var ekki fallist á þá kröfu. Breytti gagnáfrýjandi kröfu sinni í samræmi við það.

II.

Aðaláfrýjandi krefst 3.435.200 króna í bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Miðar hún kröfu sína við helming heildartekna og hagnaðar áranna 2000 og 2001 í atvinnurekstri sameignarfélagsins Himins, sem hún telur að hefði fallið henni í skaut hefði hún ekki slasast, að frádregnum bótum frá Tryggingastofnun ríkisins. Hafi starfsemi félagsins, sem hún átti að jöfnu með eiginmanni sínum og stofnað var í lok ársins 1998, falist í söfnun og vinnslu á dúni og sölu á honum til erlendra kaupenda. Vegna ástands hennar og óvinnufærni eftir slysið hafi allar tekjur og hagnaður vegna starfseminnar verið færðar á eiginmann hennar. Sjónarmið, sem krafan er reist á, eru að öðru leyti rakin í héraðsdómi. Í greinargerð til Hæstaréttar segir að aðaláfrýjandi hafi áður nýtt vinnugetu sína í þágu sameiginlegs atvinnurekstrar hjónanna og til að halda heimili þeirra og er vísað til 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Í athugasemdum aðaláfrýjanda vegna gagnsakar er þetta nánar skýrt svo að ekki sé um nýja kröfu eða málsástæðu að ræða, en krafan hafi frá upphafi verið reist á því að aðaláfrýjandi hefði haft tekjur af þátttöku sinni í samrekstri sínum og eiginmanns hennar. Sé ljóst að „sá samrekstur fólst annars vegar í rekstri Himins sf. og hins vegar í að halda sameiginlegt heimili þeirra.“ Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti lagði aðaláfrýjandi fram yfirlit frá ríkisskattstjóra um staðgreiðslu skatts af launum hennar tekjuárið 2000 frá áðurnefndu sameignarfélagi.

Gagnáfrýjandi telur tilvísun aðaláfrýjanda til 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga fela í sér nýja kröfu og málsástæðu, sem ekki komist að í málinu. Hinu sama gegnir um nýtt skjal, sem að framan er getið.

Í stefnu til héraðsdóms er krafa um bætur fyrir tímabundna örorku á því reist að aðaláfrýjandi hafi orðið af launatekjum frá áðurnefndu sameignarfélagi. Ekki er þar krafist bóta á þeim grunni að hún hafi orðið óvinnufær til heimilisstarfa vegna afleiðinga slyssins. Samkvæmt skýringu aðaláfrýjanda felur tilvísun hennar til 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga í sér viðmiðun um ákveðna fjárhæð skaðabóta fyrir tapaðar launatekjur. Yfirlit frá ríkisskattstjóra barst löngu eftir að frestur samkvæmt 160. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var liðinn og kemur ekki til álita við úrlausn málsins. Hefur aðaláfrýjandi ekki sýnt fram á að hún hafi misst af launatekjum á því tímabili, sem hér um ræðir. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að skilyrði séu ekki fyrir hendi til að taka þennan lið bótakröfu aðaláfrýjanda til greina.

III.

Eins og fyrr segir er ekki ágreiningur um að varanlegur miski aðaláfrýjanda sé réttilega metinn 90% í matsgerð. Hefur gagnáfrýjandi greitt henni 4.653.900 krónur í samræmi við það miskastig. Hún krefst hins vegar að auki 50% álags á miskabætur á grundvelli heimildarákvæðis 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, eins og því var breytt með 3. gr. laga nr. 37/1999. Gagnáfrýjandi mótmælir því að skilyrði séu fyrir hendi til að beita ákvæðinu eins og hér stendur á.

Í matsgerð kemur meðal annars fram að aðaláfrýjandi, sem er móðir þriggja ungra barna, hefur fengið alvarlega fjöláverka. Afleiðingar þeirra eru meðal annars mikill heilaskaði, sem hefur verulega skert andlegt atgervi hennar. Hún er lítt sjálfbjarga og þarf aðstoð við frumathafnir daglegs lífs, svo sem klæðnað, borðhald og hreinlæti, er frumkvæðislaus og dauf og ber greinileg merki alvarlegrar heilatruflunar. Auk þess er lömun í hægri líkamshelmingi, aðallega hægri handlegg, og hún hefur skerta hreyfingu frá hálsi vegna hálsbrots sem hún hlaut í slysinu. Fram er komið að aðaláfrýjandi hefur dvalið fjarri heimili sínu á stofnuninni Skógarbæ í Reykjavík. Þegar litið er til þess, sem fram er komið um miska aðaláfrýjanda og þá einkum afleiðinga slyssins fyrir andlegt heilsufar hennar, er fallist á með héraðsdómi að bætur fyrir 90% miska nái ekki að bæta varanlegan miska hennar að fullu og að hækka beri bætur til hennar sem nemi 50%. Verður niðurstaða héraðsdóms því staðfest um þennan kröfulið.

IV.

Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skulu árslaun tjónþola metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans en sá, sem fæst eftir meginreglu 1. mgr. sömu greinar. Byggir aðaláfrýjandi kröfu sína um bætur fyrir varanlega örorku á því að undantekningarákvæði 2. mgr. 7. gr. laganna eigi hér við og krefst þess að leggja eigi til grundvallar útreikningi bótanna fjárhæð, sem samsvari helmingi reiknaðs endurgjalds og hreins hagnaðar í áðurnefndum rekstri sameignarfélags hennar og eiginmanns hennar á árunum 2000 og 2001. Af skattalegum ástæðum hafi eiginmaður aðaláfrýjanda, en hún ekki, reiknað sér endurgjald. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að miðað verði við reiknað endurgjald við starfsemina, sem eiginmaður hennar taldi fram hjá sér árið 2001, þar sem hún hefði starfað að jöfnu með honum við fyrirtæki þeirra og augljóst að hún hafi orðið fyrir tekjutapi.

Aðaláfrýjandi hafði óverulegar tekjur næstu árin fyrir slysið og ekki hefur verið sýnt fram á tekjuöflun af hennar hálfu á árinu 2000 fyrir slysdag. Ekki er heldur rétt að blanda saman tekjum af atvinnurekstri og launatekjum svo sem gert er í kröfugerð aðaláfrýjanda, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 29. nóvember 2001 í máli nr. 143/2001. Tekjuviðmiðun við meðallaun iðnaðarmanna er jafnframt haldlaus. Verður ekki fallist á að skilyrði séu fyrir hendi til að beita undantekningarákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga á þeim grunni að aðstæður hafi verið óvenjulegar og ætla megi annan mælikvarða réttari á líklegar framtíðartekjur aðaláfrýjanda. Með vísan til framangreinds og forsendna héraðsdóms verður ekki hjá því komist að fallast á þá niðurstöðu hans að ákveða árslaun aðaláfrýjanda samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Ekki er ágreiningur um að þannig ákveðnar nemi bæturnar 16.219.524 krónum.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um bætur fyrir þjáningar og að hafna beri kröfu um bætur fyrir annað fjártjón.

Eftir þessum málsúrslitum verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um heildarfjárhæð bóta og vexti. Verða ákvæði hans um málkostnað og gjafsóknarkostnað jafnframt staðfest.

Hvor aðilanna skal bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda, S-kvk-ef H-kvk-ef S-kvk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 600.000 krónur.