628/2015

Með úrskurði endurupptökunefndar var fallist á beiðni H um endurupptöku dóms Hæstaréttar í máli nr. 356/2014. Niðurstaða nefndarinnar var reist á því annars vegar að héraðsdómur í málinu hafði ekki verið birtur fyrir H samkvæmt 156. gr., sbr. 3. mgr. 185. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og hins vegar að H hafði ekki undirritað yfirlýsingu um áfrýjun, sem bjó að baki áfrýjunarstefnu ríkissaksóknara, þótt gert hafði verið ráð fyrir því í texta hennar, en í stað þess hafði S, verjandi hans í héraði, ritað undir hana. Hefði yfirlýsingin þannig ekki fullnægt ákvæði 1. málsliðar 2. mgr. 199. gr. sömu laga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt endurupptökunefnd, sem samkvæmt 1. mgr. 34. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla væri sjálfstæð og óháð stjórnsýslunefnd, væru meðal annars með 215. gr. laga nr. 88/2008 fengin viðfangefni, sem vörðuðu úrlausn dómsmála, fengi það því ekki breytt að dómstólar ættu eftir meginreglu fyrri málsliðar 60. gr. stjórnarskrárinnar úrskurðarvald um ákvarðanir nefndarinnar. Yrði á þeim grunni að taka afstöðu til þess hvort lög hefðu með réttu staðið til þeirrar niðurstöðu sem endurupptökunefnd hafði komist að í úrskurði sínum. Talið var að störfum S sem verjanda H í héraði hefði lokið við uppkvaðningu héraðsdómsins, sbr. 5. mgr. 31. gr. laga nr. 88/2008. Á hinn bóginn yrði, að virtum samskiptum H og S í framhaldi af uppkvaðningu héraðsdóms, að líta svo á að H hefði veitt S umboð, sem félli undir ákvæði laga nr. 77/1998 um lögmenn, til að koma fram fyrir sína hönd gagnvart ríkissaksóknara og dómstólum vegna áfrýjunar dómsins. Gæta yrði að því að birting héraðsdóms fyrir ákærðum manni hefði þau áhrif ein að frestur hans samkvæmt 2. mgr. 199. gr. laga nr. 88/2008 til að lýsa yfir áfrýjun dómsins byrjar að líða við birtinguna, en af því markast um leið hvenær fyrst megi fullnægja ákvæðum dómsins um refsingu og önnur viðurlög, sbr. 4. mgr. 185. gr. sömu laga. Hefði ríkissaksóknara mátt líta svo á þegar yfirlýsing um áfrýjun í nafni H hefði borist, án þess að héraðsdómurinn hefði áður verið birtur fyrir honum samkvæmt 156. gr. laga nr. 88/2008, að H væri nægilega kunnugt um efni dómsins til að honum væri fært að taka ákvörðun um hvort hann myndi una honum eða áfrýja. Í framkvæmd við áfrýjun héraðsdóma í sakamálum hefði lengi tíðkast að telja lögmann bæran um að standa að yfirlýsingu til ríkissaksóknara um áfrýjun án þess að lögð væri fram sérstök yfirlýsing ákærða sjálfs um áfrýjun eða skriflegt umboð hans til lögmannsins í þessu skyni. Hefðu þau tilvik um árabil í raun verið í meiri hluta. Í því ljósi yrði að líta svo á að slíkt verk mætti í skilningi 2. mgr. 21. gr. laga nr. 77/1998 telja venjulegt til að gæta hagsmuna ákærðs manns fyrir dómi. Samkvæmt framansögðu hefðu því ekki að lögum verið skilyrði til að verða við beiðni H um endurupptöku málsins fyrir Hæstarétti. Þá var talið að með 3. mgr. 215. gr., sbr. 1. mgr. 214. gr. laga nr. 88/2008 hefði löggjafinn falið nefnd, sem heyrir undir framkvæmdarvald ríkisins, hlutverk sem gæti náð til þess að fella úr gildi úrlausnir dómstóla. Sú skipan væri andstæð meginreglu 2. gr. stjórnarskrárinnar og væri því lagaákvæðið, sem leiddi til hennar, ekki gild réttarheimild og yrði þess vegna ekki beitt. Samkvæmt því gæti úrskurður endurupptökunefndar ekki orðið til þess að fyrri dómur Hæstaréttar hefði fallið úr gildi. Af þeim sökum var málinu vísað frá Hæstarétti, en af því leiddi að dómur réttarins í máli nr. 356/2014 stóð í öllum atriðum óhaggaður.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settir hæstaréttardómarar.

Með bréfi til endurupptökunefndar 29. júlí 2015 leitaði ákærði eftir því að hæstaréttarmálið nr. 356/2014, sem dómur var kveðinn upp í 30. apríl 2015, yrði endurupptekið. Nefndin varð við þeirri beiðni 31. ágúst sama ár. Af því tilefni gaf ríkissaksóknari út fyrirkall 4. september 2015 vegna endurupptöku málsins sem birt var fyrir ákærða og brotaþola.

Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og refsing hans þyngd frá því sem hún var ákveðin með hinum áfrýjaða dómi sem var kveðinn upp 11. apríl 2014.

Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en að því frágengnu að refsing hans verði milduð.

Brotaþoli, A, hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta var höfðað með ákæru ríkissaksóknara 30. ágúst 2013, þar sem ákærða var gefið að sök að hafa brotið gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa 27. september 2010 slegið með hafnarboltakylfu í rúðu í vinstri framhurð nánar tiltekinnar bifreiðar, en brotaþoli hafi setið inni í henni í ökumannssæti. Hafi rúðan mölbrotnað og glerbrot þeyst í augu brotaþola með þeim afleiðingum að hann hafi hlotið skurði á hornhimnu á báðum augum og augasteinn skaddast í öðru þeirra, en af þessu hafi hann blindast á öðru auga og sjón hans orðið 20% á hinu. Þegar brotaþoli hafi svo stigið í framhaldi af þessu út úr bifreiðinni hafi ákærði slegið í öxl hans með kylfunni. Í ákæru var jafnframt greint frá einkaréttarkröfu brotaþola, sem krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda ákærða vegna tjóns af áverkum sem hann kvaðst hafa hlotið á framangreindan hátt.

Í hinum áfrýjaða dómi var talið sannað að ákærði, sem neitaði sök, hafi gerst sekur um þá háttsemi sem greindi í ákæru. Með því að ósannað þótti á hinn bóginn að ákærði hafi haft ásetning til að valda brotaþola svo miklum áverkum á augum, sem raun varð á, var háttsemi ákærða að því leyti heimfærð til 219. gr. almennra hegningarlaga, en að öðru leyti var hún talin varða við 2. mgr. 218. gr. sömu laga. Var ákærði dæmdur til að sæta fangelsi í eitt ár, en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Jafnframt var viðurkennd skaðabótaskylda ákærða við brotaþola vegna líkamstjóns þess síðarnefnda og ákærða gert að greiða sakarkostnað að mestu leyti.

Ríkissaksóknara barst 8. maí 2014 yfirlýsing um áfrýjun, sem nánar verður vikið að hér síðar, en á grundvelli hennar leit hann svo á að ákærði skyti málinu til Hæstaréttar og gaf því til samræmis út áfrýjunarstefnu 12. maí 2014. Málsgögn bárust réttinum 2. janúar 2015, en sem fyrr segir felldi hann dóm á málið 30. apríl sama ár. Í dóminum var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða, svo og um einkaréttarkröfu og sakarkostnað. Bæði brot ákærða voru á hinn bóginn talin varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Var refsing hans ákveðin fangelsi í átján mánuði og áfrýjunarkostnaður allur lagður á hann.

Ákærði fór þess á leit við endurupptökunefnd 29. júlí 2015 að málið yrði endurupptekið fyrir Hæstarétti og færði hann fyrir þeirri beiðni tvær ástæður. Annars vegar vísaði ákærði til þess að hann hafi ekki verið viðstaddur uppsögu dóms í héraði og hefði eins og atvikum var háttað því borið samkvæmt 3. mgr. 185. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að birta dóminn fyrir honum eftir ákvæðum 156. gr. sömu laga. Það hafi ekki verið gert og gæti ekki staðist að dóminum hafi verið áfrýjað án þess að hann hafi verið birtur ákærða, enda hafi dómurinn án birtingar ekki réttaráhrif gagnvart honum. Hins vegar byggði ákærði á því að yfirlýsing um áfrýjun, sem bjó að baki áfrýjunarstefnu ríkissaksóknara 12. maí 2014, hafi ekki uppfyllt ákvæði 1. málsliðar 2. mgr. 199. gr. laga nr. 88/2008. Yfirlýsingin hafi borið með sér að hún hafi verið send „til bráðabirgða“ og stafaði ekki frá ákærða þótt „form hennar gerði ráð fyrir því“, en ekki hafi mátt líta svo á að verjandi hans í héraði, sem ekki hafi verið hæstaréttarlögmaður, hafi haft stöðuumboð til að áfrýja héraðsdóminum í þágu ákærða. Hafi af báðum þessum ástæðum verið verulegir annmarkar á meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Þeir hafi haft áhrif á niðurstöðu málsins, enda hefði að réttu lagi átt að vísa því frá Hæstarétti í stað þess að kveða upp efnisdóm. Væri því fullnægt skilyrðum til endurupptöku samkvæmt d. lið 1. mgr. 211. gr. og 1. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008, eins og þeim var breytt með 4. og 8. gr. laga nr. 15/2013.

Endurupptökunefnd tók afstöðu til beiðni ákærða með úrskurði 31. ágúst 2015. Þar var meðal annars vísað til þess að hvorki hafi ákærði verið viðstaddur uppkvaðningu héraðsdóms né dómurinn verið birtur fyrir honum síðar, en gögn málsins bæru þó með sér að honum hafi verið kunnugt um niðurstöðu dómsins, hann hafi verið ósáttur við hana og haft hug á að áfrýja. Þá hafi ákærði ekki undirritað yfirlýsingu um áfrýjun, þótt gert hafi verið ráð fyrir því í texta hennar, en þess í stað hafi verjandi ákærða í héraði ritað undir hana. Þar hafi verið tekið fram að frumrit yfirlýsingarinnar yrði sent ríkissaksóknara þegar verjandanum bærist það, en það hafi aldrei verið gert. Í úrskurðinum sagði síðan: „Þau lagaákvæði sem hér hefur verið fjallað um, 3. mgr. 185. gr., sbr. 156. gr. og 2. mgr. 199. gr. laga um meðferð sakamála kveða afdráttarlaust á um að dómfelldi komi sjálfur að málum, við birtingu dóms og við yfirlýsingu um áfrýjun, þar með talið yfirlýsingu um hvern hann óski eftir að fá skipaðan sem verjanda eða hvort hann hafi hug á að verja sig sjálfur. Kveðið er á um það sérstaklega á hvern máta bregða má frá því að birta dóm fyrir dómfellda. Þá gera lög ekki ráð fyrir að stöðuumboð lögmanns eitt og sér dugi til að lýsa yfir áfrýjun. Hér er að mati endurupptökunefndar um slík grundvallarréttindi að ræða að það verður að vera hafið yfir allan vafa að dómfellda sé kunnugt um efni dóms svo honum sé unnt að taka upplýsta afstöðu til dómsniðurstöðu, hvort henni skuli una eða æskja áfrýjunar. Þá má enginn vafi leika á vilja dómfellda til áfrýjunar, í hvaða skyni áfrýjað er né á því hvern hann kýs til að gæta hagsmuna sinna fyrir Hæstarétti. Öll þess atriði eru órjúfanlegur þáttur í réttlátri málsmeðferð fyrir dómi, sbr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 70. gr. Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Fyrirliggjandi eru í málinu gögn sem gefa til kynna að endurupptökubeiðanda hafi verið kunnugt um dóm héraðsdóms og hafi haft hug á áfrýjun. Í ljósi þess hve afdráttarlaust er kveðið á um framkvæmd birtingar, tilkynningu um áfrýjun og tilnefningu verjanda ef um slíka á að vera að ræða, nægja þessar vísbendingar á hinn bóginn ekki gegn mótmælum endurupptökubeiðanda til þess að fullyrt verði að ákvæðum laga sé fullnægt í þessum efnum. Með vísan til framangreindra ágalla er lúta bæði að birtingu og áfrýjun dóms héraðsdóms er óhjákvæmilegt að telja að skilyrði d-liðar 211. gr. laga um meðferð sakamála sé fullnægt, að verulegir gallar hafa verið á meðferð máls þannig að áhrif hafi haft á niðurstöðu þess. Sýnist í þessum efnum áhorfsmál hvort efnisdómur hefði verið lagður á málið ef komið hefði til umfjöllunar fyrir Hæstarétti að dómur héraðsdóms hafi hvorki verið birtur né yfirlýsing frá dómfellda um áfrýjun lægi fyrir. Ber því með vísan til alls ofanritaðs að fallast á endurupptöku dóms í hæstaréttarmáli nr. 356/2014 sem kveðinn var upp í Hæstarétti Íslands 30. apríl 2015.“

II

Þegar héraðsdómur í málinu var kveðinn upp á dómþingi 11. apríl 2014 var sótt þing af hálfu ákæruvaldsins, en hvorki af hálfu ákærða né brotaþola. Eftir uppsögu dómsins var fært í þingbók að lögreglu yrði falið að birta hann. Síðdegis sama dag sendi verjandi ákærða í héraði, S-kk-nf K-kk-nf K-kk-nf, sem þá var héraðsdómslögmaður, tölvubréf til ákærða, sem mun á þeim tíma hafa verið búsettur í Noregi. Í bréfinu var því fyrst lýst að lögmaðurinn hafi árangurslaust reynt að ná símsambandi við ákærða, en síðan var greint frá því að dómur hafi gengið í málinu þá um morguninn og að hann fylgdi með bréfinu. Kvaðst lögmaðurinn mundu hafa viljað ræða við ákærða um niðurstöðuna, en hann hafi verið sakfelldur fyrir líkamsárás, þó þannig að talið væri sannað að hann hafi ekki haft ásetning til að valda því tjóni sem varð. Ákærði hafi fengið „12 mánaða dóm“, sem væri að fullu bundinn skilorði til tveggja ára, þannig að refsing félli niður að þeim tíma liðnum ef ákærði gerði ekkert af sér. Þá væri viðurkennd skaðabótaskylda ákærða við brotaþola, sem gæti á þeim grunni höfðað skaðabótamál gegn honum. Ítrekaði lögmaðurinn síðan að dómurinn fylgdi með bréfinu og tók fram að hann gæti svarað spurningum ákærða „strax eftir helgina“, en ákærði ætti þrjá möguleika þegar honum „verður birtur dómurinn með formlegum hætti“, í fyrsta lagi að una dómi, í öðru lagi að lýsa yfir áfrýjun og í þriðja lagi að taka frest, en hann væri „í 28 daga frá því að þér er birtur dómurinn.“

Ákærði sendi lögmanninum tölvubréf 5. maí 2014 með yfirskriftinni: „Áfríun“. Meginmál bréfsins var svohljóðandi: „sæll þarft þú ekki að senda mér gögn til að skrifa undir það tekur mig tíma að finna skanna til að senda á hér og senda til baka tíminn líður svo fljótt 28 dagar að verða búnir“. Aftur sendi ákærði tölvubréf til lögmannsins 7. maí 2014 með sömu yfirskrift, en þar sagði: „sendu mér gögn til að áfria málinu“. Lögmaðurinn svaraði ákærða síðar sama dag með svohljóðandi tölvubréfi: „Þar sem ekki er búið að birta þér dóminn þá getur þú verið rólegur. En áfrýjunaryfirlýsing kemur til þín á morgun.“ Þessu svaraði ákærði um hæl með tölvubréfi, þar sem hann baðst afsökunar, kvaðst hafa verið orðinn stressaður og þakkaði lögmanninum fyrir. Lögmaðurinn sendi síðan ákærða tölvubréf 8. maí 2014, þar sem sagði: „Hér er áfrýjunaryfirlýsingin. Kvittaðu undir og sendu mér hana svo til baka skannaða og einnig í pósti“. Síðar sama dag sendi lögmaðurinn tölvubréf til skrifstofu ríkissaksóknara og sagði þar að meðfylgjandi væri „áfrýjunaryfirlýsing H-kk-ef S-kk-ef“, en óskað væri eftir að móttaka bréfsins yrði staðfest.

Ætla verður að yfirlýsing um áfrýjun, sem lögmaðurinn vísaði til í tölvubréfinu til ákærða 8. maí 2014, hafi verið samhljóða þeirri, sem lögmaðurinn sendi samkvæmt framansögðu til ríkissaksóknara sama dag, en sú yfirlýsing var meðal gagna málsins við upphaflega meðferð þess fyrir Hæstarétti. Yfirskrift skjalsins var: „Yfirlýsing um áfrýjun“ og hljóðaði meginmál þess svo: „Ég undirritaður, H-kk-nf S-kk-nf ... með aðsetur í Noregi, lýsi því yfir, að ég áfrýja til Hæstaréttar Íslands dómi Héraðsdóms Reykjaness í málinu nr. S-770/2013: Ákæruvaldið gegn H-kk-þgf S-kk-þgf, uppkv. 11. apríl 2014 af J-kk-þgf H-kk-þgf, héraðsdómara, K-kk-þgf H-kk-þgf, héraðsdómara og G-kk-þgf V-kk-þgf, augnlækni. Með dómi var ég sakfelldur og dæmdur í fangelsi í tólf mánuði, skilorðsbundið í tvö ár, og dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá var viðurkennd bótaskylda vegna líkamstjóns brotaþola, A. Dómur hefur ekki verið birtur mér með lögformlegum hætti, en ég hef fengið hann í hendur. Ég uni ekki sakfellingu og áfrýja dómi til að fá henni hnekkt. Dómi er áfrýjað, aðallega, til þess að fá dóm ómerktan og málinu vísað til héraðsdóms, til vara, til endurskoðunar á niðurstöðum á beitingu réttarreglna og mati á sönnunargildi framburða, en til þrautavara, til mildunar refsingar. Þá er ennfremur niðurstöðum dóms um viðurkenningu á óskiptri bótaskyldu gagnvart brotaþola, A, áfrýjað, aðallega, til frávísunar, en til vara, til lækkunar óskertra bóta. Um áfrýjun er vísað til a-; b-; c- og d-liða 196. gr. sakamálalaga nr. 88/2008. Vilji minn er að K-kk-nf S-kk-nf, hrl. verði skipaður verjandi minn fyrir Hæstarétti Íslands.“ Neðan við þennan texta voru rituð í tveimur línum orðin: „Gert í Noregi,“ og „Virðingarfyllst“, en þar fyrir neðan var lína og undir henni vélritað nafn ákærða. Enn neðar á skjalinu sagði eftirfarandi: „Yfirlýsing þessi er send Hæstarétti að beiðni H-kk-ef á grundvelli heimildar undirritaðs. Frumrit verður sent Ríkissaksóknara um leið og það berst skrifstofu okkar.“ Þennan síðastgreinda texta undirritaði S-kk-nf K-kk-nf K-kk-nf héraðsdómslögmaður 8. maí 2014 „F.h. ákærða“, en neðst á skjalinu kom fram að því væri beint til ríkissaksóknara.

Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti hefur ekki legið fyrir önnur yfirlýsing um áfrýjun en sú sem að framan var lýst. Áfrýjunarstefna, sem ríkissaksóknari gaf sem fyrr segir út 12. maí 2014 á grundvelli yfirlýsingarinnar, var ekki birt fyrir ákærða, enda ekki þörf á því, sbr. 3. mgr. 201. gr. laga nr. 88/2008. Hún var á hinn bóginn birt fyrir brotaþola 15. maí 2014 og send Hæstarétti með bréfi ríkissaksóknara 21. sama mánaðar, þar sem fram kom að ákærði hafi óskað eftir að K-kk-nf S-kk-nf hæstaréttarlögmaður yrði skipaður verjandi sinn fyrir réttinum, auk þess sem tekið var fram hver myndi flytja málið af hálfu ákæruvaldsins. Hæstiréttur skipaði ákærða verjanda í samræmi við þetta 23. maí 2014. Hvorki verður séð af gögnum málsins að frekari bréfaskipti hafi orðið um áfrýjun héraðsdómsins fyrr en eftir að dómur Hæstaréttar í málinu var kveðinn upp 30. apríl 2015 né að vikið hafi verið að atriðum í tengslum við hana í málatilbúnaði aðila við upphaflega meðferð málsins fyrir réttinum.

Í málinu liggur fyrir tölvubréf 9. júlí 2015 frá núverandi verjanda ákærða til S-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef, sem þá var orðinn hæstaréttarlögmaður. Í bréfinu kom fram að ákærði hafi lýst því að hann hafi verið í sambandi við S-kk-þf um hugsanlega áfrýjun eftir að héraðsdómur gekk í málinu 11. apríl 2014, en S-kk-nf hafi sagt að ekki þyrfti að taka ákvörðun um áfrýjun fyrr en dómurinn hefði verið birtur fyrir ákærða. Hafi ákærði af þessum sökum ekki óskað eftir því að S-kk-nf áfrýjaði héraðsdóminum og aldrei hafi verið minnst á að K-kk-nf S-kk-nf hæstaréttarlögmaður yrði verjandi ákærða fyrir Hæstarétti. Eftir þetta hafi tíminn liðið „án þess að nokkuð bólaði á birtingu dómsins“ og hafi ákærði smám saman hætt að hugsa um málið. Í byrjun maí 2015 hafi hann á hinn bóginn komist „að því fyrir tilviljun að dómur hefði fallið í Hæstarétti.“ Honum hafi verið „eðlilega illa brugðið og ekki bætti úr að niðurstaðan var mjög óhagstæð fyrir hann miðað við fyrri dóm.“ Í bréfinu var síðan vikið að yfirlýsingunni um áfrýjun, sem S-kk-nf undirritaði samkvæmt áðursögðu 8. maí 2014, og tekið fram að eftir frásögn ákærða hafi S-kk-nf ekki haft „umboð eða heimild frá honum til að áfrýja umræddu máli.“ Var skorað á S-kk-þf að afhenda yfirlýsinguna um áfrýjun með undirritun ákærða, svo og afrit „heimildar“ frá ákærða sem S-kk-nf hafi vísað til í texta við undirskrift sína undir yfirlýsinguna.

S-kk-nf K-kk-nf K-kk-nf svaraði framangreindu tölvubréfi samdægurs og kvað „tölvupóstsamskipti vegna mála H-kk-ef“ fylgja svarinu. Í þeim mætti sjá bréfaskipti hans og ákærða dagana 5. til 8. maí 2014, þar sem fram kæmi vilji ákærða til að áfrýja héraðsdóminum, að hann ætti erfitt með að fá aðgang að svonefndum skanna til að taka tölvutæka mynd af áfrýjunaryfirlýsingunni með undirritun sinni og að nafn K-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns hafi komið fram sem verjandi ákærða fyrir Hæstarétti. Kvaðst S-kk-nf hafa sent „áfrýjun hans“ til ríkissaksóknara „þar sem vilji hans er að áfrýja málinu.“ Þetta hafi verið gert vegna vandkvæða ákærða við að gera þetta sjálfur „en í fullu samráði við hann eftir samtöl við hann.“ Þá var þess getið að ákærði hafi komið á skrifstofu S-kk-ef nokkrum sinnum eftir þetta, meðal annars vegna annars tiltekins málefnis, en ákærða hafi verið „ávallt kunnugt um að málið sætti áfrýjun.“ Einnig hafi þeir átt í samskiptum í janúar 2015 um gagnaöflun í tengslum við skil greinargerðar fyrir Hæstarétti og hafi ákærði verið „upplýstur um ástæður þess að við þurftum upplýsingar“. Loks var þess getið að ákærði virtist ekki hafa sent S-kk-þgf undirritað eintak af yfirlýsingunni um áfrýjun, en „vilji hans til áfrýjunar var skýr og settur fram skriflega og í samtölum okkar.“ Hafi ákærði jafnframt verið „alla tíð upplýstur um að mál hans væri til vinnslu og að K-kk-nf S-kk-nf hrl. myndi annast um málarekstur“, auk þess sem ákærði hafi haft „undir höndum áfrýjunaryfirlýsinguna.“

III

Með lögum nr. 15/2013 voru gerðar breytingar á lögum nr. 15/1998 um dómstóla, lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála og lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 15/2013 var nýrri grein, sem varð 34. gr., bætt í lög nr. 15/1998 og eru þar ákvæði um endurupptökunefnd. Eftir breytingu, sem var gerð á þessari nýju grein með 35. gr. laga nr. 78/2015, er mælt svo fyrir í 1. mgr. hennar að endurupptökunefnd sé sjálfstæð og óháð stjórnsýslunefnd sem taki ákvörðun um hvort heimila skuli endurupptöku máls sem dæmt hefur verið í héraði eða fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 3. mgr. 34. gr. laga nr. 15/1998 sitja í endurupptökunefnd þrír aðalmenn, einn tilnefndur af Hæstarétti, annar tilnefndur af dómstólaráði og sá þriðji kosinn af Alþingi, en hver nefndarmaður er síðan skipaður af innanríkisráðherra til sex ára í senn, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. Í 6. mgr. hennar er mælt fyrir um að meiri hluti nefndarinnar taki ákvarðanir hennar, þær skuli rökstuddar og birtar opinberlega eftir að þær hafi verið kynntar aðilum máls. Þá er í 7. mgr. tekið fram að ákvörðun nefndarinnar um að hafna beiðni um endurupptöku sé endanleg og verði henni ekki skotið til dómstóla. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. fer um endurupptöku máls að öðru leyti eftir lögum um meðferð sakamála og lögum um meðferð einkamála.

Í 211. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um heimildir til endurupptöku sakamáls, sem dæmt hefur verið í héraði án þess að dómi hafi verið áfrýjað til Hæstaréttar. Samkvæmt 1. mgr. 214. gr. sömu laga tekur endurupptökunefnd ákvörðun í slíkum tilvikum um hvort mál verði endurupptekið. Sé beiðni um endurupptöku tekin til greina skal fyrri dómur í málinu falla úr gildi, í heild eða að hluta, nema nefndin ákveði að réttaráhrif hans haldist þar til nýr dómur hefur verið kveðinn upp. Í 215. gr. laganna eru ákvæði um endurupptöku sakamáls sem dæmt hefur verið í Hæstarétti. Samkvæmt 1. mgr. þeirrar lagagreinar gilda sömu skilyrði fyrir endurupptöku máls í Hæstarétti og fram koma í 211. gr. laganna. Þá er í 3. mgr. 215. gr. vísað til fyrrnefndrar 1. mgr. 214. gr. um ákvörðun endurupptökunefndar.

Í 1. mgr. 34. gr. laga nr. 15/1998 segir sem fyrr greinir að endurupptökunefnd sé sjálfstæð og óháð stjórnsýslunefnd. Þótt nefndinni, sem heyrir samkvæmt þessu undir framkvæmdarvald ríkisins, séu meðal annars með 215. gr. laga nr. 88/2008 fengin viðfangsefni, sem varða úrlausn dómsmála, fær það því ekki breytt að dómstólar eiga eftir meginreglu fyrri málsliðar 60. gr. stjórnarskrárinnar úrskurðarvald um ákvarðanir nefndarinnar. Verður á þeim grunni að taka afstöðu til þess hvort lög hafi með réttu staðið til þeirrar niðurstöðu sem endurupptökunefnd komst að í úrskurði sínum 31. ágúst 2015 um endurupptöku þessa máls.

IV

Samkvæmt 2. mgr. 33. gr. laga nr. 88/2008 skal verjandi ákærða í sakamáli skipaður eða tilnefndur úr hópi lögmanna, en skipun verjanda við meðferð máls fyrir héraðsdómi fellur sjálfkrafa úr gildi þegar dómur er kveðinn upp, sbr. 5. mgr. 31. gr. sömu laga. Gæti lögmaður hagsmuna ákærða í tengslum við sakamál að gengnum héraðsdómi, en án þess að lögmaðurinn hafi verið skipaður verjandi fyrir Hæstarétti eftir áfrýjun dómsins, sbr. 5. mgr. 201. gr. laga nr. 88/2008, er óhjákvæmilegt að líta svo á að um þá hagsmunagæslu fari eftir ákvæðum laga nr. 77/1998 um lögmenn, svo og öðrum almennum reglum um störf þeirra.

Í samræmi við það sem að framan segir lauk störfum S-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef sem verjanda ákærða þegar hinn áfrýjaði dómur hafði verið kveðinn upp 11. apríl 2014. Af fyrrgreindum tölvubréfum, sem fóru milli ákærða og S-kk-ef 5. til 8. maí sama ár, verður á hinn bóginn að líta svo á að ákærði hafi í framhaldi af þessum lokum starfa S-kk-ef sem verjanda veitt honum umboð sem lögmanni til að gæta hagsmuna sinna gagnvart ríkissaksóknara og dómstólum með því að hlutast til um áfrýjun dómsins. Um það umboð giltu samkvæmt áðursögðu reglur laga nr. 77/1998.

Samkvæmt 3. mgr. 185. gr. laga nr. 88/2008 telst héraðsdómur birtur fyrir ákærða ef hann sækir þing við uppkvaðningu dómsins og honum stendur annaðhvort til boða endurrit dómsins þá þegar eða farið hefur verið með málið fyrir dómi eftir ákvæðum 1. mgr. 164. gr. sömu laga. Sé héraðsdómur ekki birtur á þennan hátt og ákærða eru þar gerð önnur eða þyngri viðurlög en sekt eða upptaka eigna, sem svara til áfrýjunarfjárhæðar í einkamáli, skal birta honum dóminn eftir reglum 156. gr. laganna. Frá síðastnefndum fyrirmælum 3. mgr. 185. gr. laga nr. 88/2008, sem áttu við í tilviki ákærða, eru ekki gerðar undantekningar eftir hljóðan laganna. Að því verður á hinn bóginn að gæta að birting héraðsdóms fyrir ákærðum manni hefur þau áhrif ein að frestur hans samkvæmt 2. mgr. 199. gr. laga nr. 88/2008 til að lýsa yfir áfrýjun dómsins byrjar að líða við birtinguna, en af því markast um leið hvenær fyrst megi fullnægja ákvæðum dómsins um refsingu eða önnur viðurlög, sbr. 4. mgr. 185. gr. sömu laga. Í máli þessu barst ríkissaksóknara 8. maí 2014 yfirlýsing um áfrýjun í nafni ákærða án þess að héraðsdómurinn frá 11. apríl sama ár hafi áður verið birtur fyrir honum. Á þeim grunni mátti ríkissaksóknari líta svo á að ákærða væri þegar orðið nægilega kunnugt um efni dómsins til að honum væri fært að taka ákvörðun um hvort hann mundi una dóminum eða áfrýja. Með yfirlýsingunni frestaðist einnig sjálfkrafa fullnusta dómsins, sbr. 4. mgr. 185. gr. og lokamálslið 2. mgr. 199. gr. laga nr. 88/2008. Verði litið svo á að yfirlýsingin um áfrýjun dómsins hafi verið gild að lögum gat þegar af þessum ástæðum engu skipt að hann hafi ekki verið birtur fyrir ákærða eftir 156. gr. laga nr. 88/2008.

Hér að framan var komist að þeirri niðurstöðu að líta verði svo á að ákærði hafi í framhaldi af uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms veitt S-kk-þgf K-kk-þgf K-kk-þgf umboð, sem féll undir ákvæði laga nr. 77/1998, til að koma fram fyrir sína hönd gagnvart ríkissaksóknara og dómstólum vegna áfrýjunar dómsins. Í 2. mgr. 21. gr. þeirra laga er mælt svo fyrir að sé ekki sýnt fram á annað feli umboð aðila til lögmanns í sér heimild til að gera hvað eina, sem venjulegt megi telja, til að gæta hagsmuna aðilans fyrir dómi. Í framkvæmd við áfrýjun héraðsdóma í sakamálum hefur lengi tíðkast að telja lögmann bæran um að standa að yfirlýsingu til ríkissaksóknara um áfrýjun sakamáls án þess að lögð sé fram sérstök yfirlýsing ákærða sjálfs um áfrýjun eða skriflegt umboð hans til lögmannsins í þessu skyni. Hafa þau tilvik um árabil í raun verið í meiri hluta. Í því ljósi verður að líta svo á að slíkt verk megi í skilningi 2. mgr. 21. gr. laga nr. 77/1998 telja venjulegt til að gæta hagsmuna ákærðs manns fyrir dómi. Í máli þessu hefur ákærði ekki sýnt fram á að S-kk-nf K-kk-nf K-kk-nf hafi farið út fyrir umboð sitt með því að koma á þennan hátt á framfæri fyrir hans hönd yfirlýsingunni 8. maí 2014 um áfrýjun. Ríkissaksóknara var því rétt að gefa út á grundvelli yfirlýsingarinnar áfrýjunarstefnu í málinu 12. maí 2014, en að þessu bar Hæstarétti jafnframt að gæta að eigin frumkvæði við meðferð málsins sem lauk með dómi hans 30. apríl 2015.

Samkvæmt framansögðu voru því ekki að lögum skilyrði til að verða við beiðni ákærða um endurupptöku málsins fyrir Hæstarétti, svo sem endurupptökunefnd ákvað að gera. Í 3. mgr. 215. gr., sbr. 1. mgr. 214. gr. laga nr. 88/2008 er sem fyrr segir kveðið á um að slík ákvörðun hafi meðal annars í för með sér að fyrri dómur Hæstaréttar falli úr gildi hafi endurupptökunefnd ekki mælt fyrir um að hann haldi gildi sínu þar til nýr dómur er kveðinn upp, en það var ekki gert í þessu tilviki. Með þessum reglum hefur löggjafinn falið nefnd, sem heyrir eins og áður segir undir framkvæmdarvald ríkisins, hlutverk sem getur náð til þess að fella úr gildi úrlausnir dómstóla. Sú skipan er andstæð meginreglu 2. gr. stjórnarskrárinnar og er því lagaákvæðið, sem leiðir til hennar, ekki gild réttarheimild og verður þess vegna ekki beitt. Samkvæmt því gat úrskurður endurupptökunefndar 31. ágúst 2015 ekki orðið til þess að fyrri dómur Hæstaréttar hafi fallið úr gildi. Af þeim sökum ber að vísa máli þessu frá Hæstarétti, en af því leiðir að dómur réttarins 30. apríl 2015 í máli nr. 356/2014 stendur í öllum atriðum óhaggaður.

Samkvæmt 6. mgr. 215. gr., sbr. 4. mgr. 214. gr. laga nr. 88/2008 ber að fella á ríkissjóð sakarkostnað vegna endurupptöku þessa máls fyrir Hæstarétti. Fer um málsvarnarlaun verjanda ákærða eftir því sem í dómsorði greinir, en í fjárhæð þeirra er innifalinn virðisaukaskattur.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.

Allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, B-kk-ef H-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 930.000 krónur.

Fimmtudaginn 30. apríl 2015

Nr. 356/2014.

Ákæruvaldið

(H-kk-nf M-kk-nf G-kk-nf vararíkissaksóknari)

gegn

H-kk-þgf S-kk-þgf

(K-kk-nf S-kk-nf hrl.)

Líkamsárás.

H var sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa slegið hafnaboltakylfu í hliðarrúðu bifreiðar, sem A sat í, með þeim afleiðingum að rúðan brotnaði og glerbrot þeyttust í andlit A, sem hlaut alvarlega áverka á augum. Þá var H talinn hafa brotið gegn sama ákvæði með því að slá til A með hafnaboltakylfunni eftir að hinn síðarnefndi hafði stigið út úr bifreiðinni. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að ásetningur H til verksins hefði verið einbeittur og árásin fólskuleg. Þá ætti hann sér engar málsbætur. Var refsing hans ákveðin fangelsi í 18 mánuði.