209/2004

J gaf út fjögur samhljóða skuldabréf og var sumarhús hans sett að veði til tryggingar skuldinni, án lóðarréttinda. J og eigandi lóðarinnar felldu úr gildi leigusamning sinn um lóðina og var gerður nýr leigusamningur við þrjú börn J. Bú J var tekið til gjaldþrotaskipta nokkrum mánuðum síðar. Skiptastjóri í þrotabúi J seldi börnum hans sumarhúsið og var að mestu leyti greitt fyrir húsið með yfirtöku skulda samkvæmt fyrrnefndum skuldabréfum. Áður hafði S fengið bréfin í hendur frá J. Þrotabúið taldi að um gjöf hefði verið að ræða og krafðist aðallega riftunar gjafarinnar fyrir dómi og greiðslu tiltekinnar fjárhæðar, sem S hafði fengið greidda fyrir bréfin. Var ekki talið að skiptastjóri hefði, með kaupsamningi um sumarhúsið, afsalað þrotabúinu rétti til að rifta afhendingu veðskuldabréfanna til S og væri kröfunni því réttilega beint að honum. Þá var fallist á með þrotabúinu að meta yrði afhendingu veðskuldabréfanna sem gjöf. Afhending bréfanna átti sér stað innan sex mánaða fyrir frestdag og var óumdeilt að ráðstöfunin hafi komið S að notum. Var fallist á kröfu þrotabúsins um riftun gjafarinnar og greiðslu umræddrar fjárhæðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. maí 2004. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda, en til vara að krafa stefnda um greiðslu verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Málið á rætur að rekja til þess að J-kk-nf B-kk-nf gaf út fjögur samhljóða skuldabréf og var hvert þeirra að fjárhæð 750.000 krónur. Báru skuldabréfin útgáfudaginn 15. febrúar 2001. Til tryggingar skuldinni var sett að veði með fyrsta veðrétti sumarhús á lóð nr. 35 í landi Kiðjabergs í Grímsnesi, en tekið var fram að því fylgdu engin lóðarréttindi. Voru skuldabréfin afhent sýslumanninum á Selfossi til þinglýsingar 10. apríl 2001 og voru þau innfærð í lausafjárbók sama dag. Lóð undir sumarhúsið hafði J-kk-nf tekið á leigu árið 1990 til 70 ára af Meistarafélagi húsasmiða. Í sameiginlegri yfirlýsingu J-kk-ef og félagsins 28. mars 2001 var greint frá því að samkomulag hefði tekist milli þeirra um að „ógilda“ samninginn. Sama dag gerði félagið nýjan leigusamning um lóðina við þrjú nafngreind börn J-kk-ef B-kk-ef. Leigutími var 70 ár frá undirritun þess samnings að telja.

Bú J-kk-ef B-kk-ef var tekið til gjaldþrotaskipta 12. september 2001. Skiptastjóri í þrotabúinu ritaði 25. mars 2002 undir kaupsamning og afsal fyrir sumarhúsinu, en kaupendur voru fyrrgreindir nýir leigutakar að lóðinni, sem húsið stóð á. Umsamið kaupverð var 5.000.000 krónur, en af því bar þá þegar að greiða 500.000 krónur með peningum. Að öðru leyti skyldu kaupendur greiða fyrir húsið með því að taka að sér skuld samkvæmt fyrrnefndum veðskuldabréfum, sem var sögð nema 4.474.452 krónum með áföllnum vöxtum og kostnaði, og áfallin fasteignagjöld, vátryggingariðgjöld og lóðarleigu, sem ekki var þó greint nánar frá.

Í málinu er óumdeilt að áfrýjandi hafi fengið áðurgreind veðskuldabréf í hendur frá J-kk-þgf B-kk-þgf. Heldur áfrýjandi því fram að það hafi gerst fyrir kaup og hann greitt J-kk-þgf fyrir þau 2.700.000 krónur. Stefndi vefengir að nokkurt endurgjald hafi komið fyrir þau. Höfðaði hann málið 24. september 2002 og krafðist þess aðallega að rift yrði gjöf þrotamanns til áfrýjanda á veðskuldabréfunum, til vara að rift yrði veðsetningu samkvæmt bréfunum, en til þrautavara að rift yrði greiðslu skuldar, sem innt hafi verið af hendi með þeim. Í öllum tilvikum krafðist stefndi þess jafnframt að áfrýjanda yrði gert að greiða sér 4.474.452 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Var aðalkrafa stefnda tekin til greina í héraðsdómi. Málavextir og málsástæður aðilanna eru nánar raktar í hinum áfrýjaða dómi, svo og í dómi Hæstaréttar 1. september 2003 í máli nr. 256/2003, þar sem úrskurður um frávísun málsins var felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka það til efnismeðferðar.

II.

Áfrýjandi ber meðal annars fyrir sig að með því að selja sumarhúsið, sem greitt var fyrir að hluta með yfirtöku áðurnefndra veðskulda, hafi skiptastjóri skuldbundið stefnda með þeim hætti að ekki sé unnt síðar að breyta þessari gerð með höfðun máls í nafni hans. Skiptastjóri hafi gert gildan löggerning, sem hann hafi haft fulla heimild til að gera samkvæmt 1. mgr. 124. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Hafi búið með því glatað rétti til að bera fram mótbárur gegn rétti áfrýjanda yfir veðskuldabréfunum. Einnig heldur áfrýjandi því fram að rifta hefði þurft sölu á sumarhúsinu til þess að stefndi gæti átt aðild að málinu. Með því að stefndi hafi ráðstafað húsinu með þessu móti eigi hann ekki kröfurétt á hendur áfrýjanda og sé ekki réttur aðili að málinu. Varðandi þessar varnir áfrýjanda er til þess að líta að í málinu er ekki krafist að ráðstöfun skiptastjórans á sumarhúsinu verði ógilt og þarf ekki að leita slíkrar ógildingar til þess að mál þetta megi höfða, enda hefur skiptastjórinn ekki afsalað stefnda með þessum gerningi rétti til að rifta afhendingu veðskuldabréfanna til áfrýjanda og er kröfunni réttilega beint að honum. Að þessu virtu verður ekki fallist á varnir áfrýjanda, sem að þessu lúta.

Aðalkrafa stefnda er á því reist að áfrýjandi hafi fengið veðskuldabréfin, sem um ræðir í málinu, án þess að nokkurt endurgjald hafi komið á móti. Sá síðarnefndi ber sem áður segir fyrir sig að hann hafi greitt J-kk-þgf B-kk-þgf 2.700.000 krónur fyrir bréfin. Sú fullyrðing er studd við kvittun, sem dagsett er 20. apríl 2001, svo og framburð J-kk-ef fyrir dómi. Kvittunin var ekki lögð fram í málinu fyrr en við aðalmeðferð þess 3. mars 2004 og þar með löngu eftir að brýnt tilefni var til að gera það. Veðskuldabréfin voru afhent áfrýjanda í beinu framhaldi af því að árangurslaus kyrrsetning var gerð hjá J-kk-þgf 5. apríl 2001 og er engin skýring fram komin á því hvað J-kk-nf hafi gert við fé, sem haldið er fram að hann hafi fengið frá áfrýjanda. Þá verður í engu byggt á framburði J-kk-ef um þetta efni. Að þessu virtu og öðru, sem um þetta greinir í héraðsdómi, verður fallist á með stefnda að leggja verði til grundvallar að ekkert hafi komið fyrir veðskuldabréfin og að afhendingu þeirra verði að meta sem gjöf til áfrýjanda. Frestdagur við skipti á þrotabúinu var 17. ágúst 2001 og fór afhending bréfanna því fram innan sex mánaða fyrir frestdag, sbr. 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991.

Þáverandi lögmaður áfrýjanda beindi áskorun til J-kk-ef B-kk-ef 25. febrúar 2002 um að hann greiddi skuld sína samkvæmt veðskuldabréfunum. Nam krafan að samanlögðum höfuðstól þeirra, vöxtum og innheimtukostnaði 4.474.452 krónum. Miðar stefndi við þá fjárhæð í kröfugerð sinni í málinu. Í greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar er staðhæft að bréfin hafi fengist greidd í samræmi við greiðsluáskorunina. Er því óumdeilt að hin riftanlega ráðstöfun hafi komið áfrýjanda að notum sem svari þessari fjárhæð, sbr. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Fjárhæð dómkröfu stefnda var ekki mótmælt sérstaklega fyrir héraðsdómi og eru mótmæli nú fyrir Hæstarétti við tilteknum liðum hennar of seint fram komin.

Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest, þar á meðal um málskostnað, enda var héraðsdómi ekki gagnáfrýjað af hálfu stefnda. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, S-kk-nf B. S-kk-nf, greiði stefnda, þrotabúi J-kk-ef B-kk-ef, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.