121/2013

Á, sem var hjúkrunarfræðingur, hafði starfaði fyrir H um tæplega 3 ára skeið, en hún var ráðin til að sinna starfsmannaheilsuvernd á starfssvæði stofnunarinnar. Skömmu fyrir ráðninguna hafði stofnunin gert verksamning við N hf. um þjónustu sem fólst í eftirliti lækna og hjúkrunarfræðings og starfaði Á við framkvæmd samningsins á starfssvæði H. Í júlí 2011 var Á sagt upp störfum. Í rökstuðningi fyrir uppsögn hennar kom fram að N hf. hefði sagt upp verksamningi við H vegna óánægju með tiltekna þætti í samskiptum og í framkvæmd. Væru því brostnar forsendur fyrir verkefni því sem Á hefði verið ráðin til. Á höfðaði mál og krafðist þess að H yrði gert að greiða sér ógreidd laun í uppsagnarfresti, laun vegna frítökuréttar og skaðabætur vegna fjártjóns og miska. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði m.a. að í auglýsingu um starf Á hefði þess ekki verið getið að það væri fyrirfram ætlað fyrir þjónustu við tiltekinn viðsemjanda og ekki kæmi heldur fram um það í ráðningarsamningi Á. Hefði H þó verið unnt að haga gerð samningsins svo að hann væri til ákveðins tíma og hann tengdur verkefnum hjá N hf. Þvert á móti hefði í samningnum komið fram að ráðningin væri til frambúðar. Uppsögn Á ætti rætur að rekja til ástæðna sem tilgreindar væru í 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Á hefði hvorki verið gefinn kostur á að tala máli sínu áður en ákvörðun hefði verið tekin um uppsögn né hefði henni verið veitt áminning. Hefði uppsögn Á því verið ólögmæt. Fallist var á það með Á að réttur hennar til forfallalauna vegna veikinda yrði ekki skertur með uppsögn, en hins vegar taldi Hæstiréttur að sá tími lengdi ekki rétt hennar til launa í uppsagnarfresti. Þá taldi Hæstiréttur að ósannað væri að Á ætti rétt til frekari greiðslna vegna frítökuréttar, en hvorki hefði verið lagður fram sundurliðaður útreikningur á því hvernig sá réttur hefði myndast með viðveru Á á vinnustað né hefði verið sýnt fram á að uppfyllt væru þau skilyrði sem tilgreind hefðu verið í kjarasamningi fyrir myndun slíks réttar. Hins vegar var fallist á að Á ætti rétt til bóta vegna fjártjóns og miska, samtals að fjárhæð 2.800.000 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. febrúar 2013. Hún krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 12.490.574 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. janúar 2012 til greiðsludags, en til vara að stefnda verði gert að greiða aðra lægri fjárhæð með dráttarvöxtum líkt og í aðalkröfu greinir. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

Sjúkrahúsið og heilsugæslustöðin á Akranesi, sem nú ber nafn stefnda, auglýsti 29. maí 2009 á svonefndu Starfatorgi eftir hjúkrunarfræðingi í fullt starf til að sinna starfsmannaheilsuvernd á starfssvæði sínu. Um laun var vísað til kjarasamnings fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga og stofnanasamnings, en í auglýsingunni var síðan stutt almenn lýsing á starfsemi sjúkrahússins og heilsugæslustöðvarinnar. Áfrýjandi sótti um starfið og með samningi 10. ágúst 2009 var hún ráðin til starfa hjá stefnda frá sama degi. Annar ódagsettur ráðningarsamningur kom síðan í hans stað, en óumdeilt er að með honum hafi einungis verið gerð leiðrétting á starfsheiti áfrýjanda sem skyldi vera deildarstjóri starfsmannaheilsuverndar. Að öðru leyti kom þar fram að starfshlutfall væri 100%, vikuleg vinnuskylda 40 klukkustundir í dagvinnu og merkt í þar til gerðan reit um ráðningu til frambúðar. Gagnkvæmur uppsagnarfrestur samkvæmt samningnum skyldi vera þrír mánuðir, en að öðru leyti færi um gagnkvæman uppsagnarfrest samkvæmt gildandi lögum og kjarasamningum ríkisstarfsmanna. Um rétt til launagreiðslna í veikindaforföllum færi samkvæmt gildandi reglugerð um starfsmenn ríkisins.

Skömmu fyrir ráðningu áfrýjanda eða hinn 18. maí 2009 gerðu sjúkrahúsið og heilsugæslustöðin sem verktaki samning við Norðurál hf. á Grundartanga. Samkvæmt verklýsingu skyldi verktakinn sinna þjónustu sem fólst í eftirliti lækna og hjúkrunarfræðings vegna áætlunar verkkaupans um öryggis- og starfsmannaheilsuvernd, en nánari skilgreining þjónustunnar var talin upp í sjö liðum. Hvor aðili gat sagt upp samningnum með þriggja mánaða fyrirvara að liðnu ári frá gildistöku hans 1. júní 2009. Áfrýjandi var frá byrjun sett til starfa við framkvæmd þessa samnings á starfssvæði verkkaupans. Störfum hennar lauk um miðjan júlí 2011, en þann 13. þess mánaðar var haldinn fundur tveggja stjórnenda stefnda með áfrýjanda. Í minnisblaði G-kk-ef B-kk-ef forstjóra stefnda sama dag segir að áfrýjanda hafi verið skýrt frá að Norðurál hf. hafi tilkynnt að breyting yrði gerð á skipulagi starfsmannaheilsuverndar á verksmiðjusvæðinu og boðað uppsögn verksamningsins í heild eða að hluta. Þar segir einnig að „lágmarkskrafa fyrirtækisins sé að skipt verði um hjúkrunarfræðing sem gegni þessari þjónustu f.h. [stefnda].“ Mat fyrirtækisins væri að reynt hefði til fulls á samstarfið og önnur leið væri ekki fær. Þá segir í minnisblaði forstjórans að áfrýjanda hefi verið tilkynnt að ekki yrði komist hjá að segja henni upp störfum þar eð ráðning hennar hefði byggst eingöngu á þessu tiltekna verkefni. Annað minnisblað forstjórans 20. júlí 2009 er um fund hans með tveimur fulltrúum Norðuráls hf. Þar segir meðal annars að „þrátt fyrir ábendingar, samtöl og ítrekanir gagnvart starfsmanni, þá hafi ekki tekist að færa til betri vegar það sem óskað hefur verið eftir í starfsskipulagi og háttum viðkomandi.“ Norðurál hf. sagði síðan upp samningi sínum við stefnda 20. júlí 2011 með þriggja mánaða fyrirvara. Ástæða uppsagnar var þar sögð vera „framkvæmd hjúkrunarþjónustu samkvæmt samningi“ og þess jafnframt óskað að hjúkrunarfræðingur lyki starfsskyldum sínum á vettvangi fyrirtækisins svo fljótt sem verða mætti. Með bréfi 25. júlí 2011 sagði stefndi síðan áfrýjanda upp starfi með þriggja mánaða fyrirvara þannig að starfslok yrðu 31. október sama ár. Áfrýjandi óskaði eftir rökstuðningi fyrir ákvörðun um uppsögn með bréfi 4. ágúst 2011 sem stefndi svaraði 11. sama mánaðar. Í bréfi hans er gefin sú skýring að Norðurál hf. hafi sagt upp fyrrnefndum verksamningi „vegna óánægju með tiltekna þætti í samskiptum og í framkvæmd.“ Af þeim sökum séu brostnar forsendur fyrir því verkefni sem áfrýjandi hafi verið ráðin til.

Ágreiningslaust er að á fundinum 13. júlí 2011 hafi fulltrúar stefnda sagt áfrýjanda munnlega upp starfi sem var fylgt eftir með bréfi 25. sama mánaðar. Áfrýjandi veiktist 20. þess mánaðar og var óvinnufær af þeim sökum til 15. september sama ár. Málavextir að öðru leyti og málsástæður aðila eru raktar í hinum áfrýjaða dómi.

II

Í IV. kafla laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins greinir frá skyldum þeirra. Ef starfsmaður hefur í starfi sínu orðið uppvís að ávirðingum, sem nánar eru tilgreindar í 21. gr., skal forstöðumaður stofnunar veita honum skriflega áminningu, en áður skal þó gefa starfsmanni kost á að tala máli sínu sé það unnt. Um starfslok er fjallað í IX. kafla laganna, en samkvæmt 1. mgr. 44. gr. skal veita starfsmanni áminningu samkvæmt 21. gr. og gefa honum kost á að bæta ráð sitt áður en honum er sagt upp störfum ef uppsögn á rætur að rekja til ástæðna sem þar eru greindar. Stafi uppsögn af öðrum ástæðum, svo sem þeirri að verið sé að fækka starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri stofnunar, er ekki skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún tekur gildi. Ef starfsmaður óskar skal samkvæmt 2. mgr. 44. gr. rökstyðja uppsögn skriflega.

Stefndi ber fyrir sig að ástæða uppsagnar áfrýjanda sé sú að forsenda hafi brostið fyrir ráðningu hennar hjá stefnda með uppsögn Norðuráls hf. á áðurnefndum verksamningi. Grundvelli hafi þar með verið kippt undan starfi hennar og ekkert annað starf hjúkrunarfræðings hjá stefnda hafi þá verið laust. Ástæða uppsagnar sé því ekki sú að hann hafi haft eitthvað út á störf hennar að setja og hann hafi ekki gert afstöðu Norðuráls hf. að sinni um að háttsemi áfrýjanda í starfi hafi verið áfátt. Hér ber að líta til þess að í áðurnefndri auglýsingu um starf hjúkrunarfræðings hjá stefnda var þess í engu getið að starfið væri fyrirfram ætlað fyrir þjónustu við tiltekinn viðsemjanda stefnda samkvæmt þegar gerðum verksamningi. Einungis sagði um starfið í auglýsingunni að það væri til að sinna starfsmannaheilsuvernd á starfssvæði stefnda, en þar var jafnframt almenn lýsing á starfsemi hans. Í ráðningarsamningi málsaðila var ráðningarstaður tilgreindur sjúkrahúsið og heilsugæslustöðin á Akranesi og þar var hvorki að finna tilvísun til starfa hjá Norðuráli hf. né öðrum þriðja manni á grundvelli verksamnings við stefnda. Hafi stefndi talið að starf áfrýjanda væri háð tilvist verksamnings síns við Norðurál hf. var honum í lófa lagið að búa svo um hnúta í ráðningarsamningi að hann væri tímabundinn og háður þegar gerðum verksamningi, sbr. 2. mgr. 41. gr. laga nr. 70/1996. Þvert á móti sagði í samningnum að ráðningin væri til frambúðar.

Stefndi hafði nokkurs konar milligöngu um að koma á framfæri við áfrýjanda staðhæfingum verkkaupans um ætlaðar ávirðingar hennar í starfi sem þó voru hvorki settar fram af nákvæmni né með vísan til einstakra atvika. Svar stefnda sjálfs við ósk áfrýjanda um rökstuðning fyrir uppsögn var sama marki brennt. Uppsögn áfrýjanda á þó ljóslega rætur að rekja til ástæðna sem tilgreindar eru í 21. gr. laga nr. 70/1996. Eins og starfssambandi málsaðila er háttað er haldlaus sú vörn stefnda að þriðji maður en ekki hann sjálfur haldi fram að framgöngu áfrýjanda í starfi hafi verið áfátt og að stefndi hafi af þeim sökum ekki þurft að fylgja þeim reglum um málsmeðferð sem áður var getið og mælt er fyrir um í lögum nr. 70/1996. Áfrýjanda var hvorki gefinn kostur á að tala máli sínu áður en ákvörðun var tekin um uppsögn né var henni veitt áminning. Uppsögnin var samkvæmt því ólögmæt.

III

Krafa áfrýjanda er samsett af þremur liðum. Sá fyrsti er fyrir ógreidd laun í uppsagnarfresti og laun vegna frítökuréttar fyrir maí til júlí 2011, samtals 599.750 krónur. Annar liðurinn er um skaðabætur að fjárhæð 10.390.824 krónur og sá þriðji um miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur.

Áfrýjandi telur sig ekki hafa fengið greidd að fullu laun í uppsagnarfresti, en hún hafi verið óvinnufær vegna veikinda þegar ráðningarsamningi var slitið. Réttur til forfallalauna verði ekki skertur með uppsögn, en veikindaforföllum hennar hafi lokið 15. september 2011 og þá tekið við þriggja mánaða uppsagnarfrestur frá og með 1. október sama ár. Óumdeilt er að eftir uppsögn fékk áfrýjandi greidd laun fyrir tímabilið frá 1. ágúst til 31. október 2011. Í þessum þætti krefst áfrýjandi þó einungis launa fyrir desembermánuð, 481.941 krónu. Þótt fallist verði á með áfrýjanda að réttur hennar til forfallalauna verði ekki skertur með uppsögn lengir sá tími þó ekki rétt hennar til launa í uppsagnarfresti, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 9. desember 2010 í máli nr. 128/2010. Þessum hluta fyrsta kröfuliðar áfrýjanda verður samkvæmt því hafnað.

Áfrýjandi vísar til þess að samkvæmt kjarasamningi, sem hún starfaði eftir, skyldi ótekinn frítökuréttur gerður upp við starfslok með sama hætti og orlof. Eftir höfðun málsins gerði stefndi upp kröfu áfrýjanda um bifreiðarstyrk í samræmi við framvísuð gögn hennar og hluta kröfu vegna frítökuréttar. Skýringar stefnda á þessari greiðslu koma fram í bréfi til lögmanns áfrýjanda 17. janúar 2012 þar sem segir að yfirlit vegna frítöku hafi ekki borist frá henni. Launafulltrúi stefnda hafi hins vegar farið yfir frítökurétt í samræmi við viðveruskrá áfrýjanda og hafi heildartímafjöldi reynst vera 31,7 klukkustund sem borið hafi að bæta henni með 81.626 krónum. Var sú fjárhæð greidd en jafnframt óskað eftir nánari gögnum um þetta. Áfrýjandi telur að enn standi eftir 117.809 krónur af þessum lið. Fyrir héraðsdómi lagði hún fram viðveruskráningu sína í starfi hjá stefnda og fyrir Hæstarétt hefur hún jafnframt lagt bréf Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga 4. apríl 2013 með árituðum athugasemdum á viðveruskrána, einkum um einstök verkefni áfrýjanda allmarga starfsdaga hennar. Með þessu segir í bréfi stéttarfélagsins að sé „leitast við að sýna hvernig frítökuréttur [áfrýjanda] myndaðist og til þess að reikna út með rekjanlegum hætti óuppgerðan frítökurétt hennar.“ Stefndi mótmælir þeim tímafjölda sem talið er í bréfi stéttarfélagsins að áfrýjandi hafi áunnið sér, sem ekki beri „saman við útreikninga stefnda á sama rétti, sem þó er reiknaður út frá sömu forsendum og þeim sem getið er að hafi verið hafðar til hliðsjónar“ af hálfu stéttarfélagsins eins og segir í greinargerð stefnda til Hæstaréttar. Hvað sem líður síðastnefndu bréfi hefur áfrýjandi hvorki lagt fram sundurliðaðan útreikning á því hvernig frítökuréttur hafi myndast með viðveru hennar á vinnustað né sýnt fram á að uppfyllt hafi verið þau skilyrði sem tilgreind eru í kjarasamningi fyrir myndun slíks réttar. Þessi hluti fyrsta kröfuliðar áfrýjanda er því ósannaður og er því hafnað.

Kröfuliður áfrýjanda um skaðabætur er á því reistur að hún hafi orðið fyrir fjártjóni vegna uppsagnarinnar. Kveður hún kröfuna svara til launa í 24 mánuði miðað við föst mánaðarlaun, sem hún kveður vera 432.951 krónu að meðtalinni 14 tíma fastri yfirvinnu. Krafan er meðal annars sérstaklega rökstudd með vísan til þess að hún eigi lögheimili og búi á Vesturlandi þar sem kostir á atvinnu séu fáir fyrir hjúkrunarfræðing á sextugsaldri og takmarkist við fáa vinnuveitendur. Þá séu ávirðingar sem bornar hafi verið á hana til þess fallnar að gera henni erfitt fyrir við leit að nýju starfi. Stefndi mótmælir kröfunni og vísar til þess að áfrýjanda hafi borið að leitast við að takmarka tjón sitt. Ósannað sé að hún hafi ekki getað fundið starf sem hjúkrunarfræðingur, en til hliðsjónar beri að hafa 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996. Þótt áfrýjandi eigi lögheimili í Borgarfirði bendi gögn ótvírætt til þess að hún sé í raun búsett í miðborg Reykjavíkur og þar með á því atvinnusvæði þar sem auðveldast sé að verða sér úti um starf sem hjúkrunarfræðingur. Um það vísar stefndi bæði til „curriculum vitae“, sem fylgt hafi starfsumsókn áfrýjanda hjá stefnda, þar sem segir að lögheimili hennar sé að Hvassafelli II í Norðurárdal en búseta að Lækjargötu 4 í Reykjavík og skýrslu um móttöku muna í hennar eigu, sem hún fékk senda frá Norðuráli hf. og mótteknir voru að Lækjargötu 4 í Reykjavík.

Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram að áfrýjandi hafi hinn 1. mars 2013 ráðið sig til að gegna hlutastarfi hjúkrunarfræðings við stofnun í Búðardal. Hún hefur sjálf gefið upp búsetu í Reykjavík og að auki eru ekki sérstök efni til að miða við að kostir hennar á starfi hafi takmarkast við Vesturland í ljósi þess að í reynd sækja margir vinnu frá Reykjavíkursvæðinu til Borgarfjarðar og öfugt. Þá naut áfrýjandi atvinnuleysisbóta frá desember 2011. Að öllu virtu verða skaðabætur samkvæmt öðrum kröfulið hennar ákveðnar með sem næst fimm mánaðarlaunum hennar með 2.400.000 krónum,

Kröfuliður áfrýjanda um miskabætur er studdur við 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hún telur uppsögnina hafa verið sérlega meiðandi, en hún hafi ekki verið studd neinum haldbærum rökum um brot í starfi. Starfsmenn stefnda sinni enn sömu störfum og hún hafi áður unnið í þágu Norðuráls hf. hvað sem líði uppsögn verksamningsins, en sú uppsögn og brottrekstur áfrýjanda hafi miðað að því að koma henni úr starfi án málefnalegra ástæðna og án þess að neinar ástæður væru tilgreindar. Sérstaklega hafi verið óskað eftir að áfrýjandi ynni ekki út uppsagnarfrestinn og út á við beri uppsögnin þess merki að hún hafi gerst sek um alvarlegt athæfi sem réttlæti fyrirvaralausan brottrekstur úr starfi. Stefndi telur á hinn bóginn að uppsögn ráðningarsamningsins hafi á engan hátt beinst að áfrýjanda persónulega, starfsheiðri hennar eða æru. Ákvörðunin um uppsögn hafi byggst á hagræðingu í rekstri stefnda og ekki lotið að störfum áfrýjanda.

Áður er fram komið að með uppsögn áfrýjanda braut stefndi gegn málsmeðferðarreglum laga nr. 70/1996. Framganga hans við að slíta ráðningu hennar var til þess fallin að vera meiðandi fyrir áfrýjanda eins og hún heldur sjálf fram. Verður samkvæmt því fallist á kröfulið hennar um miskabætur sem eru hæfilega ákveðnar 400.000 krónur.

Samkvæmt öllu framanröktu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 2.800.000 krónur með vöxtum eins og nánar segir í dómsorði. Stefndi verður jafnframt dæmdur til að greiða henni málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem verður ákveðinn í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Það athugast að stefna hefði átt íslenska ríkinu til aðildar í málinu en ekki stefnda.

Dómsorð:

Stefndi, Heilbrigðisstofnun Vesturlands, greiði áfrýjanda, Á-kvk-þgf S-kvk-þgf H-kvk-þgf, 2.800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. janúar 2012 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.