338/2002

H starfaði sem tollfulltrúi þegar grunur beindist að honum um að hafa tvisvar átt þátt í ólöglegum innflutningi á áfengi. Í kjölfarið var hann handtekinn og úrskurðaður í gæsluvarðhald 16. janúar 1997 sem framlengt var í tvígang til 12. febrúar 1997. Þá var honum veitt lausn úr starfi um stundarsakir í lok janúar sama ár og vikið úr starfi að fullu í byrjun nóvember. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 3. apríl 2001 var H sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins en þeim dómi var ekki áfrýjað. Höfðaði H mál til heimtu skaðabóta vegna handtöku og gæsluvarðhalds að ósekju, missis embættis og dráttar á málsmeðferð. Með vísan til málsatvika og málsgagna var talið að fullt tilefni hefði verið til handtöku H og gæsluvarðhaldsúrskurðanna 16. og 23. janúar 1997. Málið hefði hins vegar verið að fullu upplýst 30. janúar þegar enn var beðið um framlengingu gæsluvarðhaldsins en ekki yrði séð að þörf hefði verið á beiðni lögreglunnar þar um. Tekið var fram að í lausnarbréfi fjármálaráðherra hefði verið fullyrt að ekkert benti til þess að ávirðingar sem á hann væru bornar væru ekki réttar, en á þeim tíma var rannsókn lögreglu ekki lokið. Ávirðingar þær sem H var grunaður um, voru taldar réttlæta frávikningu hans um stundarsakir án áminningar samkvæmt 3. og 4. mgr. 26. gr. nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hins vegar sönnuðust þær ekki og gat Í þannig ekki sýnt fram á að lagaskilyrði hefðu verið til þess að víkja H að fullu úr embætti. Þá var talið að dráttur á meðferð málsins frá því að rannsókn lögreglu lauk endanlega í júní 1998 hefði verið óhóflegur og ekki skýrður og andstæður 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um það efni. Var Í gert að greiða H bætur eftir XXI. kafla laga nr. 19/1991 vegna ólögmæts gæsluvarðhalds frá 30. janúar 1997 til 12. febrúar sama ár, fjárhags- og miskabætur vegna embættismissis og miskabætur vegna óhóflegs dráttar á rannsókn opinbers máls, sem meðal annars beindist að honum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 18. júlí 2002. Hann krefst sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda og greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á dómkröfum gagnáfrýjanda og að málskostnaður verði látinn niður falla.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu 9. september 2002. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 40.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. janúar 1997 til 1. júlí 2001, en með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 11. nóvember 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 2. mgr. 8. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms um fjárhæð bóta, vexti og málskostnað varðandi brottvikningu úr starfi, en að auki greiði aðaláfrýjandi honum 10.000.000 krónur, auk vaxta og málskostnaðar í bætur vegna frelsissviptingar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki lögbundið gjafsóknarmál varðandi skaðabætur vegna frelsissviptingar að ósekju. Hann hefur fengið gjafsókn fyrir Hæstarétti að því er þann þátt varðar.

I.

Málsatvikum er ítarlega lýst í héraðsdómi. Þar kemur meðal annars fram að gagnáfrýjandi hafði verið tollvörður hjá Tollgæslunni í Reykjavík frá 1. júlí 1987, þar af tollfulltrúi frá 1. apríl 1991, þegar í upphafi árs 1997 beindist að honum grunur um að hafa tvisvar átt þátt í ólöglegum innflutningi á áfengi árið 1996. Var hann handtekinn 15. janúar 1997 og úrskurðaður í gæsluvarðhald. Gagnáfrýjandi sat í gæsluvarðhaldi til 12. febrúar sama ár, er hann var látinn laus. Hann var ákærður 8. nóvember 2000, annars vegar fyrir að hafa veitt kunningja sínum liðsinni við ólöglegan innflutning á samtals 9.240 lítrum af sterku áfengi þegar hann veitti bráðabirgðaafgreiðsluleyfi (neyðarleyfi) fyrir vörugámi þann 5. júní 1996 til Kjötgæða hf., sem innflytjanda. Þetta átti hann að hafa gert enda þótt vörur þær, sem tilgreindar voru í vörulýsingu, féllu ekki undir heimild til slíks leyfis, án þess að hafa fullnægjandi gögn um vörur þær sem í gáminum voru og án þess að hafa sannreynt það, en með þessu hafi innflytjandinn komist hjá því að greiða innflutningsgjöld af áfenginu. Hins vegar var hann ákærður fyrir að hafa flutt 7.848 lítra af sterku áfengi til landsins á ólögmætan hátt ásamt áðurgreindum kunningja, en áfengið áttu þeir að hafa keypt haustið 1996 í ferð, sem þeir fóru saman til Bandaríkjanna. Áfengið var flutt til Íslands í gámi sem kom til landsins 4. desember 1996 á nafni TH. Ó-kk-ef. Áfenginu var komið inn í landið án tollafgreiðslu á þann hátt að gámurinn var afhentur innflytjandanum að viðstöddum gagnáfrýjanda á tollsvæði Hf. Eimskipafélags Íslands í Sundahöfn 19. desember 1996 til flutnings yfir á frísvæði Tollvörugeymslunnar hf. við Héðinsgötu. Gámurinn var klukkan 17:00 sama dag afhentur út af frísvæðinu að beiðni innflytjandans undir því yfirskyni að flytja ætti hann tafarlaust aftur á tollsvæði Eimskipafélagsins til endurútflutnings. Því var haldið fram í ákæru að gagnáfrýjandi hefði andstætt starfsreglum innsiglað gáminn á frísvæðinu, sem ekki var á vinnusvæði hans í greint sinn. Gámurinn skilaði sér ekki inn á tollsvæði Eimskipafélagsins í Sundahöfn fyrr en kl. 17.20 daginn eftir. Hafði kunninginn látið í millitíðinni flytja hann á athafnasvæði fyrirtækis í Reykjavík þar sem hann rauf tollinnsiglið og tók mest allt áfengið úr gáminum og setti annan varning í staðinn til þess að gámurinn héldi álíka þyngd. Kunninginn mun síðan hafa gengið aftur frá tollinnsiglinu, en upplýst var að það snéri þá öfugt.

Tollstjórinn í Reykjavík veitti gagnáfrýjanda lausn úr starfi um stundarsakir 31. janúar 1997 með vísun til 3. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og 3. júlí sama ár var mál hans fengið nefnd samkvæmt 27. gr. þeirra laga til meðferðar. Í álitsgerð nefndarinnar 15. september 1997 var ekki talin þörf á því að ganga eftir rannsóknargögnum frá embætti ríkislögreglustjóra. Var niðurstaða hennar sú að gagnáfrýjanda hefði verið réttilega vikið úr starfi um stundarsakir án þess að honum væri áður gefinn kostur á að tala máli sínu, sbr. 4. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996. Gagnáfrýjanda var síðan vikið úr starfi að fullu og öllu frá 1. nóvember 1997 með bréfi fjármálaráðuneytis 29. október 1997. Honum hafði áður verið gefinn kostur á andmælum og hélt hann þá fram sakleysi sínu af þeim ávirðingum sem á hann höfðu verið bornar.

Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 3. apríl 2001 var gagnáfrýjandi sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins. Var þeim dómi ekki áfrýjað. Sagði í dóminum að í málinu lægju ekki fyrir skriflegar reglur um framkvæmd tollskoðunar á vörum, sem veitt er bráðabirgðaleyfi fyrir. Það var álit dómsins að afgreiðsla gagnáfrýjanda á bráðabirgðaafgreiðslunni hefði ekki augljóslega verið andstæð reglum um slíka afgreiðslu. Þótti ósannað gegn neitun hans að hann hefði framið brot það sem honum var gefið að sök varðandi bráðabirgðaleyfið. Þá sagði í dóminum varðandi innflutninginn í desember 1996 að engin gögn bentu til þess að gagnáfrýjandi hafi komið að því sem gert var við gáminn eftir að hann var kominn af svæði Tollvörugeymslunnar 19. desember. Engin gögn styddu að heldur þátt hans í því að hafa staðið að kaupum á áfenginu eða að hafa átt þátt í að koma því inn í landið nema með því að sjá um tollafgreiðslu gámsins bæði á svæði Eimskipa og í Tollvörugeymslunni. Hugsanlegt brot á starfsreglum þess efnis að tollverðir sinntu ekki tollafgreiðslu á milli svæða, sem ekki virðast hafa verið skriflegar eða skýrar á þessum tíma, nægði ekki til að fella sök á gagnáfrýjanda gegn neitun hans. Loks sagði í dóminum um málsmeðferðina að ríkistollstjóraembættið hafi sent málið til rannsóknarlögreglu ríkisins í janúar 1997 og hafi rannsókn strax verið hafin. Gögn málsins bæru með sér að rannsókn hafi að mestu verið lokið fyrri hluta árs 1997 að því undanskildu að reynt hafi verið að afla gagna frá Bandaríkjunum um kaup á áfenginu. Í bréfi fjármálaráðuneytis 9. júní 1998 komi fram að þessari rannsókn væri lokið, en óheimilt væri að nota gögnin vegna tvísköttunarsamninga milli ríkjanna. Samkvæmt þessu hafi þáttur kunningja gagnáfrýjanda verið ljós um mitt ár 1997 og rannsókn málsins í heild verið lokið ekki síðar en í júní 1998. Sagði í dóminum að rekstur málsins hafi dregist langt úr hófi hjá ríkislögreglustjóra.

Gagnáfrýjandi höfðar mál þetta til heimtu skaðabóta í fyrsta lagi vegna handtöku og gæsluvarðhalds að ósekju, í öðru lagi sökum missis embættis og í þriðja lagi vegna dráttar á málsmeðferð.

II.

Samkvæmt gögnum málsins voru teknar skýrslur af gagnáfrýjanda 22., 24. og 30. janúar og 4. og 12. febrúar meðan hann sætti gæsluvarðhaldi 1997. Fóru yfirheyrslurnar fram á skrifstofu rannsóknarlögreglu ríkisins og var gagnáfrýjandi fluttur í bifreið á milli Litla-Hrauns og yfirheyrslustaðar. Gagnáfrýjandi heldur því fram að við komu í gæsluvarðhaldsfangelsið hafi hann jafnan verið berháttaður í leitarskyni og látinn leggjast á fjóra fætur og síðan verið leitað í endaþarmi hans. Hafi honum verið sagt að um ófrávíkjanlegar reglur væri að ræða.

Gagnáfrýjandi var boðaður til skýrslutöku hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 15. janúar 1997. Lágu þá fyrir skýrslur Tollgæslu Íslands 10. janúar 1997 og 14. janúar sama ár, þar sem fram kom þáttur gagnáfrýjanda í umræddum tveimur tollafgreiðslum. Í skýrslu lögreglunnar frá 15. janúar kl. 14:46 var skráð að hann væri grunaður um hlutdeild í ætluðum tollalagabrotum og brot í opinberu starfi. Honum var í upphafi yfirheyrslunnar kynnt að hann væri handtekinn og honum boðinn réttargæslumaður, sem hann þáði. Eftir að réttargæslumaðurinn hafði komið á vettvang og rætt einslega við gagnáfrýjanda fór skýrslugjöfin fram. Var gagnáfrýjanda kynnt sakarefnið og skýrði hann greiðlega frá þátttöku sinni í þeim tveimur tollafgreiðslum, sem málið fjallaði um. Var frásögn hans mjög á svipaða lund og síðar fyrir dómi. Þá skýrði hann í þetta sinn frá því að hann hefði kynnst umræddum kunningja sínum í upphafi árs 1996. Hann hafi sjálfur verið með smáfyrirtæki sem hét K-50 og kynnst honum í gegnum það og einnig hafi hann keypt af honum farsíma. Síðan hafi kunninginn einnig verið að flytja inn matvöru og notaða bíla frá Bandaríkjunum og hafi þeir tveir ásamt einum manni öðrum farið þangað í september 1996 í fylgd bandarísks bílasala og hafi þeir hver fyrir sig keypt bifreiðir af bílasalanum og flutt til Íslands. Var það gert í nafni fyrirtækis kunningjans Kjötgæða hf. Í Bandaríkjunum hafi hann orðið þess var að hugur kunningjans stóð til þess að flytja inn áfengi til Íslands og heyrt hann ræða þann áhuga við bandarískan mann. Sjálfur kvaðst hann ekki hafa tekið þátt í þeirri umræðu. Þá skýrði hann frá símaviðskiptum við umræddan kunningja 19. desember 1996.

Daginn eftir handtöku gagnáfrýjanda var sett fram krafa um gæsluvarðhald yfir honum og kveðinn upp úrskurður um það sama dag. Sagði í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur að með vísun til rannsóknargagna væri gagnáfrýjandi undir rökstuddum grun um aðild að brotum á tollalögum og um brot í opinberu starfi. Rannsóknin væri umfangsmikil og enn á frumstigi og eftir væri að taka skýrslur af vitnum og grunuðum og væri því krafa rannsóknarlögreglu tekin til greina með vísun til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Næst var gagnáfrýjandi yfirheyrður 22. janúar og þá spurður nánar um ákveðin atriði, sem fram höfðu komið við fyrri framburð, og beðinn um heimild til að fá upplýsingar um notkun hans á farsíma og um bankaviðskipti. Veitti gagnáfrýjandi þessar heimildir greiðlega. Gæsluvarðhald gagnáfrýjanda var framlengt með úrskurði 23. janúar á þeim forsendum að enn ætti eftir að yfirheyra fleiri aðila, svo sem samstarfsmenn gagnáfrýjanda þegar atburðir gerðust og að afla ítarlegri upplýsinga frá yfirvöldum í þeim ríkjum, sem gámarnir komu frá. Við skýrslutöku daginn eftir var g-kk-þgf kynntur útprentaður listi um hringingar úr farsíma hans 18., 19. og 20. desember 1996 til kunningjans og spurður um þessar hringingar. Kvaðst hann meðal annars hafa verið að biðja kunningjann um að útvega sér varahluti í fyrrgreinda bifreið þar á meðal dekk á felgu, sem hann þurfti að nota vegna ferðar til Ólafsvíkur um jólin. Þá var hann jafnframt spurður um hringingar til kunningjans 4., 5., 6. og 7. júní 1996. Hann kvaðst ekki muna eftir þeim sérstaklega. Gæsluvarðhaldið var enn framlengt á sömu forsendum og næst áður með úrskurði 30. janúar 1997. Við yfirheyrslu 4. febrúar 1997 var gagnáfrýjandi spurður um það sama og áður og kom ekkert nýtt fram. Það sama gerðist 12. febrúar, en gagnáfrýjanda var sleppt úr gæsluvarðhaldi þann sama dag.

Ekki er fram komið að starfsmönnum ríkistollstjóra eða ríkislögreglustjóra verði gefin sök á því að grunur beindist að gagnáfrýjanda. Um rétt hans til skaðabóta vegna handtöku og gæsluvarðhalds fer því að 67. gr. stjórnarskrárinnar, ákvæðum 176. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 199. gr. laga nr. 82/1998 og 175. gr. sömu laga, sbr. 42. gr. laga nr. 36/1999, en aðilar eru sammála um að breytingarlögin eigi við um kröfu gagnáfrýjanda. Ekki liggur annað fyrir en að rannsókn málsins hafi farið fram á lögformlegan hátt og að lagaskilyrði hafi verið til aðgerða gegn gagnáfrýjanda, eins og háttað var brotum þeim sem hann var grunaður um og aðstæðum öllum. Niðurstaða málsins er því undir því komin hvort nægilegt tilefni hafi verið til aðgerðanna eins og á stóð eða þær hafi verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt og hvort hann var hafður lengur í haldi en þörf var á.

Bráðabirgðatollafgreiðslur og afhending vöru í neyðartilvikum fóru að reglugerð þar um nr. 64/1991. Aðilar eru sammála um að mat á afskiptum gagnáfrýjanda af afgreiðslu fyrri áfengissendingarinnar ráðist af því hvort hann mátti afgreiða gáminn á grundvelli 3. gr. reglugerðarinnar. Þar var heimilað að afhenda vöru þegar brýnir hagsmunir voru í húfi og afhending hennar þoldi ekki bið vegna ástands og eðlis vörunnar, enda lægju fyrir upplýsingar og eftir atvikum leyfi sem áskilið var í 1. gr. reglugerðarinnar. Var í ákvæðinu tekið fram að heimild þessi gæti meðal annars náð til hráefnis til iðnaðarframleiðslu, vélavarahluta í atvinnutæki og hliðstæðra sendinga. Innflytjandi lagði fyrir gagnáfrýjanda útfyllt eyðublað samkvæmt 4. gr. um neyðarsendingu þar sem tilgreint var að í gáminum væri vara undir tilgreindum tollskrárnúmerum, sem samkvæmt handbók tollvarða er olífuolía til matvælaframleiðslu, olía úr fræi sólblóma ofl. til matvælaframleiðslu og svo slöngur, pípur ofl. Áðurnefndur héraðsdómur í máli ákæruvaldsins gegn gagnáfrýjanda o.fl. komst að þeirri niðurstöðu að með hliðsjón af framburði vitna, og þar sem afgreiðslan hafði ekki vakið sérstaka athygli tollendurskoðunar, væri ekki unnt að fullyrða að þær vörur, sem tilgreindar voru, hlytu augljóslega að falla að einhverju eða öllu leyti utan heimildar til veitingar slíks leyfis. Verður við það að miða, en ekki hefur verið hnekkt þeirri fullyrðingu gagnáfrýjanda að Kjötgæði hf. hafi meðal annars átt að vinna að matvælaframleiðslu.

Að því er síðari innflutninginn varðaði kom fram í sakamálinu að kunningi gagnáfrýjanda hefði, eftir að gámurinn var kominn yfir á frítollsvæðið, opnað gáminn í viðurvist yfirtollvarðar til að huga nánar að innihaldi hans. Að þeirri athugun lokinni bað hann um að gámurinn yrði innsiglaður á ný svo að unnt yrði að flytja hann aftur á svæði Eimskipa til útflutnings. Þar sem hins vegar leyfi skorti hafi yfirtollvörðurinn neitað að innsigla gáminn. Verði við það að miða að ekki hafi í upphafi verið ráð fyrir því gert að gagnáfrýjandi innsiglaði gáminn. Síðar sama dag hafi kunninginn svo leitað til gagnáfrýjanda þar sem hann fann ekki tollvörð á svæðinu. Styðst þetta við frásögn starfsmanns Tollvörugeymslu. Síðan sagði að ekkert hafi bent til annars en að kunninginn hafi þá verið kominn með tilskilið leyfi um endursendingu. Þótt meginreglan væri að tollverðir færu ekki á milli svæða til að sinna tollafgreiðslu nema samkvæmt heimild og að fyrirmælum sinna yfirmanna nyti engra skriflegra fyrirmæla um þetta efni. Gagnáfrýjandi gerði yfirmanni sínum grein fyrir þessari afgreiðslu næsta dag og ekki mun þetta vera fordæmalaust. Í dóminum kom loks fram að engin gögn bentu til þess að gagnáfrýjandi hefði haft afskipti af gáminum eftir að hann fór af frísvæði Tollvörugeymslunnar.

Þótt framangreindar afgreiðslur gagnáfrýjanda kunni að hafa farið nokkuð á skjön við venjubundna og eðlilega háttsemi við tollgæslu treysti aðaldeildarstjóri hjá ríkistollstjóraembættinu sér ekki til að fullyrða, þegar hann var inntur eftir því fyrir dómi, hvort þetta væri alvarlegt eða smávægilegt, hvort gagnáfrýjandi myndi hafa hlotið áminningu fyrir slíkar afgreiðslur. Kunningsskapur hans við innflytjandann, sérstakar aðstæður við tollafgreiðsluna og óvandvirkni hans sjálfs hlutu þó að verða til þess að hugað yrði að hugsanlegum þætti hans í innflutningnum þegar uppvíst varð um brot kunningjans. Verður ekki af málsatvikum og gögnum málsins annað ráðið en fullt tilefni hafi verið til handtöku gagnáfrýjanda og gæsluvarðhaldsúrskurðanna 16. og 23. janúar 1997 og liggur ekki annað fyrir en að málinu hafi undið fram með hæfilegum hraða allt til 30. janúar, er gæsluvarðhaldið var framlengt í annað sinn. Gagnáfrýjandi svaraði öllum fyrirspurnum lögreglu greiðlega þegar frá upphafi og veitti strax, er eftir því var leitað, heimildir til skoðunar á síma- og bankaviðskiptum sínum sem máli skiptu. Af málsgögnum verður ekki annað ráðið en að málið hafi að því er hann varðaði að fullu verið upplýst 30. janúar þegar enn var beðið um framlengingu gæsluvarðhalds hans. Eftir það leiða frekari yfirheyrslur ekki til nýrra upplýsinga. Verður ekki séð að þörf hafi verið á beiðni lögreglunnar um framlengingu gæsluvarðhaldsins.

Í málinu liggja frammi skýrslur fangavarða á Litla-Hrauni um líkamsleit án snertingar 23. janúar 1997 og 4. febrúar sama ár. Um líkamsleit fer eftir 5. gr. reglugerðar nr. 179/1992 um gæsluvarðhaldsvist. Þar er mælt fyrir um að gæsluvarðhaldsfangi skuli afhenda persónulega muni og líkamsleit gerð eftir að starfsmaður fangelsis hefur staðreynt að fangi skuli settur í gæsluvarðhald. Jafnframt að líkamsleitin skuli gerð með þeim hætti að mannlegri virðingu sé ekki misboðið. Í a. lið 1. mgr. 83. gr. sömu reglugerðar er heimilað að gera líkamsleit á gæslufanga þegar hann kemur til gæslu eða kemur aftur í fangelsi eftir dvöl utan þess. Verður ekki séð hver nauðsyn er til slíkrar leitar þegar fangi fer ekki úr umsjá lögreglu þann tíma sem hann er utan fangelsis, svo sem var í tilviki gagnáfrýjanda. Hins vegar er ósannað að líkamsleit á honum hafi farið fram með sérstaklega niðurlægjandi hætti þannig að til bótaskyldu leiði.

Af því sem að framan er rakið ber að dæma gagnáfrýjanda bætur fyrir þann tíma sem hann sat í gæsluvarðhaldi að óþörfu samkvæmt b. lið 176. gr., sbr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Verður við ákvörðun bótafjárhæðar að taka tillit til þess að gagnáfrýjandi sætti á þessum tíma algjörri einangrun.

III.

Gagnáfrýjandi var embættismaður samkvæmt 8. tl. 1. mgr. 22. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Um lausn hans frá embætti fór því að VI. kafla þeirra laga. Hann var grunaður um háttsemi sem gat haft í för með sér sviptingu réttinda samkvæmt 68. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 6. gr. laga nr. 31/1961. Mátti því víkja honum úr embætti um stundarsakir samkvæmt niðurlagi 3. mgr. 26. gr. starfsmannalaga og var ekki skylt að gefa honum kost á að tjá sig um ástæður lausnar, sbr. 4. mgr. sömu greinar. Mál hans var til rannsóknar að hætti opinberra mála og var því samkvæmt 1. mgr. 27. gr. sömu laga ekki þörf á að vísa því til nefndar sérfróðra manna, svo sem gert var. Gat sú meðferð máls hans ekki leitt til sjálfstæðrar niðurstöðu nema lausn um stundarsakir væri jafnframt byggð á öðrum ástæðum en fram koma í niðurlagi 3. mgr. 26. gr. laganna.

Í lausnarbréfi fjármálaráðherra til gagnáfrýjanda 29. október 1997 var vísað til 2. mgr. 29. gr. starfsmannalaganna um heimild til lausnar að fullu og til þess vitnað að nefnd samkvæmt 27. gr. laganna hafi komist að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjanda hefði verið réttilega veitt lausn um stundarsakir og fullyrt að ekkert benti til þess að ávirðingar sem lágu að baki þeirri lausn hefðu ekki reynst vera ekki fyrir hendi.

Að framan er því lýst að gagnáfrýjanda hafði verið gefinn kostur á andmælum og hann þá haldið fram sakleysi sínu, svo sem hann gerði frá upphafi lögreglurannsóknar. Rannsókn lögreglunnar var ekki lokið á þessum tíma, ekki hafði verið ákært í málinu eða dómur gengið. Eins og hér stóð á hafði þannig ekki verið gengið úr skugga um að ávirðingar þær, sem á gagnáfrýjanda voru bornar, ættu við rök að styðjast, sbr. 2. mgr. 29. gr. starfsmannalaga. Ávirðingar þær, sem hann var grunaður um, en sá grunur réttlætti frávikningu hans um stundarsakir án áminningar samkvæmt 4. mgr. 26. gr. sömu laga, hafa ekki sannast. Hefur aðaláfrýjandi þannig ekki getað sýnt fram á að lagaskilyrði hafi verið til þess að víkja gagnáfrýjanda að fullu úr embætti. Tók aðaláfrýjandi, eins og með þetta mál var farið, á sig áhættu af því að gagnáfrýjandi fékk ekki haldið stöðunni meðan gengið var úr skugga um ávirðingar hans. Ber því að bæta honum embættismissinn og fer um það samkvæmt 2. mgr. 32. gr. sömu laga.

Gagnáfrýjandi er fæddur 1963. Hann naut helmings af föstum launum sínum meðan á lausn um stundarsakir stóð, sbr. 1. mgr. 28. gr. starfsmannalaganna, og hefði átt rétt á að fá hinn helminginn hefði hann hlotið stöðu sína á ný, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Hann var skipaður í starf tollvarðar 1. júlí 1987. Samkvæmt 3. mgr. bráðabirgðaákvæðis starfsmannalaga, sbr. 25. gr. sömu laga, mátti hann að öllu óbreyttu búast við því að halda embætti sínu þar til hann næði hámarksaldri. Ber að taka tillit til þessa þegar fjártjón hans er metið.

Stöðumissir gagnáfrýjanda var til þess fallinn að sverta æru hans og gera honum erfitt fyrir um stöðuval og verður að líta til þess við ákvörðun bóta, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Á móti kemur að í upphafi mátti ætla, eins og málið blasti við stjórnvöldum, að gagnáfrýjandi væri að einhverju leyti flæktur í mál kunningja síns og þáttur hans í umræddum tollafgreiðslum var ekki vandaður. Þá eiga að dragast frá bótum hans þær tekjur sem ætla má að hann hafi unnið sér inn frá því er honum var vikið frá störfum og til áramóta 2001-2002.

IV.

Í héraðsdómi er frá því skýrt að mikill dráttur varð á rannsókn lögreglu á máli gagnáfrýjanda og var ákæra ekki gefin út fyrr en 8. nóvember 2000 en héraðsdómur var, svo sem áður getur, kveðinn upp 3. apríl 2001 og gagnáfrýjandi þá sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins. Voru þá liðin rúmlega fjögur ár frá því að gagnáfrýjandi var hnepptur í gæsluvarðhald. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli ákæruvaldsins gegn gagnáfrýjanda o.fl var komist að þeirri niðurstöðu að rannsókn lögreglu hafi verið endanlega lokið að minnsta kosti í júní 1998. Dráttur á meðferð málsins frá þessum tíma er óhóflegur og hefur ekki verið skýrður, en alveg sérstök ástæða var til að hraða rannsókn málsins vegna starfsmissis gagnáfrýjanda. Er þessi framkvæmd andstæð 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um það efni, og er á ábyrgð embættis ríkislögreglustjóra. Ber aðaláfrýjanda að bæta gagnáfrýjanda miska af þessum sökum, sbr. 26. gr. skaðabótalaga, en meta verður þennan óhæfilega drátt sem brot á friði og æru hans.

V.

Samkvæmt framansögðu ber aðaláfrýjanda að greiða gagnáfrýjanda bætur eftir XXI. kafla laga nr. 19/1991 vegna ólögmæts gæsluvarðhalds frá 30. janúar 1997 til 12. febrúar sama ár. Jafnframt ber að greiða honum fjárhags- og miskabætur vegna embættismissis. Loks ber að greiða honum miskabætur vegna óhóflegs dráttar á rannsókn opinbers máls sem meðal annars beindist að honum. Heildarbætur þessar þykja hæfilega ákveðnar að álitum með öll framangreind sjónarmið í huga 9.500.000 krónur með dráttarvöxtum frá þeim degi er mánuður var liðinn frá þingfestingu.

Staðfest er niðurstaða héraðsdóms um greiðslu málskostnaðar til gagnáfrýjanda. Hefur þá verið litið til þess að hann hafði lögbundna gjafsókn að hluta í héraði.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem greinir í dómsorði, en gagnáfrýjandi hafði gjafsókn að hluta fyrir réttinum.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, H-kk-þgf I-kk-þgf G-kk-þgf, 9.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. nóvember 2001 til greiðsludags og 950.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms er staðfest.