608/2007

K krafðist þess að henni yrði áfram falin forsjá dóttur sinnar og M. Samkvæmt matsgerð og yfirmatsgerð sálfræðinga töldust báðir foreldrar hæfir en M þó hæfari. Í dómi Hæstaréttar sagði að barnið virtist fá meiri örvun og búa við betri aga á heimili M og þar væru uppeldisskilyrði og heimilisaðstæður betri en á heimili móður. Fram kom í fjölskyldutengslaprófum matsmanna að barnið ætti jákvæðari tengsl við föður en móður og tengsl þess við föðurfjölskyldu virtust sterkari en móðurfjölskyldu. Ekkert benti til þess að breytingar á forsjánni myndu valda því að barninu reyndist erfitt að aðlaga sig nýjum skóla og aðstæðum að öðru leyti, enda hefði það dvalið mikið hjá föður, oft í lengri tíma til helminga við móður. Að öllu þessu virtu þótti það vera barninu fyrir bestu að M fengi forsjá þess. Einnig var kveðið á um umgengni H við barnið.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 1. október 2007. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 14. nóvember sama ár og var áfrýjað öðru sinni 16. sama mánaðar. Hún krefst þess að sér verði áfram falin forsjá dóttur aðila, X, og kveðið með nánar tilgreindum hætti á um umgengnisrétt stefnda við barnið. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms hvað varðar forsjá og greiðslu meðlags. Einnig krefst hann þess að umgengnisréttur áfrýjanda við barnið verði ákveðinn á nánar tilgreindan hátt. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Aðilar málsins eignuðust dótturina X [...] 2000 og voru þá í óskráðri sambúð, sem lauk í desember sama ár. Þau bjuggu hjá foreldrum stefnda. Áfrýjandi flutti af heimilinu með dótturina til móður sinnar og fór áfrýjandi með forsjána. Stefndi höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Reykjaness á hendur áfrýjanda 13. september 2002 í kjölfar þess að hún flutti ásamt sambúðarmanni sínum með barnið til A og krafðist þess að honum yrði falin forsjá þess. Hafði áfrýjandi þá flutt nokkrum sinnum með barnið og það þurft að skipta um leikskóla af þeim sökum. Aðilar gerðu dómsátt 10. janúar 2003 um að áfrýjandi færi áfram með forsjána og jafnframt var kveðið á um hvernig umgengni stefnda við barnið skyldi háttað. Vorið 2004 fluttu áfrýjandi og sambúðarmaður hennar aftur til Reykjavíkur með barnið. Þau voru í húsnæðishrakningum og bjuggu á nokkrum stöðum. Var barnið þá hjá stefnda aðra hvora helgi. Telpan byrjaði í skóla haustið 2005. Var hún þá aðra hverja viku á heimili stefnda og eiginkonu hans, en þau hófu sambúð í lok árs 2001, og hina vikuna á heimili áfrýjanda og sambúðarmanns hennar, sem hún er nú gift. Eftir að skólavistinni lauk vorið 2006 var barnið aðra hvora helgi hjá stefnda. Það haust hóf telpan nám í grunnskóla í hverfi áfrýjanda. Í febrúar 2006 mun telpan hafa tjáð kennara sínum að hún vildi ekki vera hjá móður sinni. Í kjölfar þess höfðaði stefndi mál þetta 18. maí 2006.

II.

Í héraðsdómi er getið matsgerðar Þ-kk-ef M-kk-ef sálfræðings 11. apríl 2007 sem meðal annars fjallar um aðstæður aðila og barnsins, forsjárhæfni aðila, tengsl barnsins við þá og eðli þeirra tengsla, svo og yfirmatsgerðar sálfræðinganna A-kk-ef S-kk-ef og R-kvk-ef Ó-kvk-ef 4. júlí 2007. Telja matsmennirnir að báðir foreldrarnir séu hæfir til að fara með forsjá barnsins, en stefndi þó hæfari.

Áfrýjandi býr nú í leiguíbúð á vegum félagsþjónustu Reykjavíkurborgar með eiginmanni sínum, sem er óvinnufær í kjölfar slyss, og telpunni auk tveggja yngri barna þeirra sem áfrýjandi sinnir heima við. Stefndi, sem er smiður að mennt, býr í eigin íbúð með eiginkonu sinni og einu barni og mun eiga vona á öðru barni. Í matsgerð Þ-kk-ef M-kk-ef er rakið að samkvæmt upplýsingum kennara barnsins veturinn 2005 til 2006 hafi ýmsu verið ábótavant varðandi aðbúnað barnsins og greinilegt að því hafi liðið betur er það dvaldi hjá stefnda. Eftir áramótin hafi barnið kvartað yfir að því liði ekki nægilega vel og sagst vilja vera hjá stjúpmóður sinni. Kennari barnsins veturinn 2006 til 2007 hafi sagt að skort hafi á að barnið væri með nesti, illa hafi gengið að innheimta mötuneytisgjald fyrir það og áfrýjandi ekki tilkynnt forföll telpunnar, sem væru töluverð. Þá væri erfitt að ná símasambandi við heimilið. Í niðurstöðu matsgerðarinnar um forsjárhæfni foreldranna segir meðal annars að stefndi búi yfir meiri staðfestu en áfrýjandi og hæfni til hvatningar. Tengsl hans við telpuna séu einnig þroskavænleg. Eiginkona hans sé sýnilega góður uppalandi og eigi jákvæð tengsl við barnið. Þau hjónin séu samhent og saman myndi fjölskyldan sterka einingu. Á heimili áfrýjanda séu tengslin „stríðari“, en styrkur hennar felist í að hún lifi sig sterkt inn í móðurhlutverkið. Samtímis eigi hún erfitt með að sjá og bregðast við margháttuðum þörfum barna, sýna fullt sjálfstæði í krefjandi foreldrahlutverki og ná ábyrgum tökum á því. Barnið hafi alla tíð verið í góðu sambandi við föðurfjölskylduna sem hún hafi jákvæðust tengsl við um þær mundir og um sé að ræða náin, gagnkvæm og jákvæð tengsl. Telpan hafi vaxið áfrýjanda dálítið yfir höfuð þótt ung sé. Þar horfi ekki vel sé litið fram í tímann. Hún eigi þrjú hálfsystkini, tvö hjá móður og eitt hjá föður og „virðist jafnvægið mest yfir sambandinu við það síðastnefnda.“

Telpan er nýorðin átta ára. Af matsgerðunum má ráða að hún sé vel gert og áhyggjulaust barn, en nokkuð ráðrík á heimili áfrýjanda. Fram kom í fjölskyldutengslaprófum matsmanna að barnið eigi mun jákvæðari tengsl við stefnda en áfrýjanda.

Eftir að héraðsdómur gekk var G-kk-nf H-kk-nf B-kk-nf sálfræðingur dómkvaddur að beiðni stefnda til að meta hvort afstaða barnsins væri óbreytt frá því sem fram kom í fyrri matsgerðum og á hverju sú afstaða byggðist. Í matsgerð hans 22. apríl 2008, sem lögð hefur verið fyrir Hæstarétt ásamt endurriti af skýrslu hans fyrir héraðsdómi 29. sama mánaðar, kom fram að í viðtölum hafi telpan látið vel af sér hjá báðum foreldrum, en viljað flytja til stefnda og væri ánægðari hjá honum. Þar eigi hún einnig vinkonur. Henni líki vel í skólanum, en lítist vel á að fara í annan, þar sem hún myndi kynnast öðrum krökkum og gæti jafnframt haldið sambandi við sína gömlu vini. Í skýrslu sinni fyrir dómi sagði matsmaðurinn að telpan hafi lýst skýrum vilja til að flytja til stefnda, en afstaða hennar til þess væri barnaleg, hún gerði sér ekki grein fyrir afleiðingum þess að breyta um skóla, en hún myndi spjara sig.

III.

Samkvæmt 2. mgr. 34. gr barnalaga nr. 76/2003 kveður dómari á um hjá hvoru foreldra forsjá barns verði, eftir því sem barninu er fyrir bestu. Telpan er ung að árum og verður það haft í huga við mat á vilja hennar til að vera hjá stefnda. Hún virðist á hinn bóginn fá meiri örvun og búa við betri aga á heimili hans og þar eru uppeldisskilyrði og heimilisaðstæður betri en á heimili áfrýjanda. Fram kom í fjölskyldutengslaprófum matsmanna að barnið eigi jákvæðari tengsl við stefnda en áfrýjanda og tengsl þess við föðurfjölskyldu virðast sterkari en móðurfjölskyldu. Ekkert bendir til þess að breytingar á forsjánni muni valda því að barninu reynist erfitt að aðlaga sig nýjum skóla og aðstæðum að öðru leyti, enda hefur það dvalið mikið hjá stefnda, oft í lengri tíma til jafns við áfrýjanda. Að öllu þessu virtu í heild þykir það vera barninu fyrir bestu að stefndi fái forsjá þess.

IV.

Báðir aðilar krefjast þess að kveðið verði á um umgengnisrétt, sbr. 4. mgr. 34. gr. barnalaga. Þeir eru sammála um að barnið dvelji hjá því foreldri sem ekki fær forræðið frá fimmtudegi til mánudags aðra hverja viku. Þar sem það þykir ekki fara gegn hagsmunum barnsins verður fallist á að umgengninni verði þannig háttað.

Áfrýjandi krefst þess jafnframt að barnið dvelji hjá henni á aðfangadag, en stefnda á jóladag, en til skiptis hjá aðilum á gamlaársdag og nýársdag og jafnt í páskaleyfi og hjá því foreldranna sem ekki fái forsjána í fjórar vikur á sumrin. Í niðurstöðu yfirmatsgerðar er lögð áhersla á að barnið fái ríka umgengni við það foreldri sem ekki fær forsjána. Þykir því rétt að umgenginni verði háttað, að öðru leyti en að framan hefur verið ákveðið, eins og nánar greinir í dómsorði.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest, en rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti er bundinn við kostnað vegna þóknunar lögmanns hennar og greiðist hann úr ríkissjóði eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um að stefndi, M, fari með forsjá X, dóttur hans og áfrýjanda, K, svo og um meðlagsgreiðslu áfrýjanda sem miðast við uppsögu dóms þessa.

Umgengni áfrýjanda við barnið skal þannig háttað: Regluleg umgengni verði frá fimmtudegi til mánudags aðra hverja viku, um jól og áramót verði X önnur hver jól hjá áfrýjanda og dvelji þá hjá stefnda um áramót og öfugt, umgengni um páska skiptist til helminga milli aðila og að sumri dvelji telpan í mánuð hjá áfrýjanda fjórar vikur.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður vegna þóknunar lögmanns áfrýjanda fyrir Hæstarétti, 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.