457/2009

R krafði íslenska ríkið um skaðabætur vegna gæsluvarðhalds að ósekju, en R var sýknaður af kröfum ákæruvaldsins með dómi Hæstaréttar 29. maí 2008 í máli nr. 435/2007. R hafði verið handtekinn í tengslum við rannsókn á sakamáli sem hófst þegar tollgæslumenn fundu verulegt magn af mjög sterkum fíkniefnum í bifreið, sem beið þess að verða leyst út frá Samskipum hf. Þegar á því stigi lá fyrir nafn þess manns, sem skráður var sem viðtakandi bifreiðarinnar, en við rannsókn lögreglu kom fram grunur um að R væri að réttu lagi sá, sem flytti hana inn, og þótti það staðfest þegar hann gaf sig fram til að vitja hennar. Talið var að R hefði orðið í þessu ljósi að sæta því að hann yrði að svo stöddu talinn bera ábyrgð á fíkniefnunum, sem fundust í bifreiðinni, og skipti miklu fyrir framhald málsins hvernig skýringum hans yrði háttað. Í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar var vísað til þess að frásögn R hefði verið með ólíkindablæ. Talið var að þótt R hefði verið stöðugur í skýrslum sínum um atvik máls væri þess að gæta að hann hefði neitað á öllum stigum að greina frá nafni þess velgerðarmanns síns, sem hann kvað hafa gefið sér bifreiðina. R hefði verið undir allri rannsókn málsins og meðferð þess fyrir dómi í lófa lagið að upplýsa hver ætti í hlut, þannig að leita mætti staðfestingar á því að rétt væri greint frá. Það hefði R á hinn bóginn kosið að gera ekki. Þótt honum hefði verið frjálst að taka þessa afstöðu við rannsókn og rekstur sakamáls á hendur sér var talið óhjákvæmilegt að líta svo á að hann hefði með henni stuðlað að því gæsluvarðhaldi sem hann sætti og krafðist skaðabóta fyrir, en í þeim efnum fengi engu breytt að hann hefði verið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í sakamálinu. Var íslenska ríkið sýknað af kröfu R.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. ágúst 2009. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 15.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. nóvember 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins kom hingað til lands 15. nóvember 2006 með flutningaskipi á vegum Samskipa hf. notuð sendibifreið af gerðinni [...]. Samkvæmt farmbréfi var maður að nafni D viðtakandi bifreiðarinnar, sem var af árgerð [...], en kaupsamningur hafði verið gerður um hana í nafni hans í Þýskalandi 26. október 2006. Tollgæslumenn fundu 17. nóvember sama ár fíkniefni falin í miðstöðvarkerfi bifreiðarinnar, sem reyndust vera 3.778 g af kókaíni. Efni þessi voru fjarlægð úr bifreiðinni, en í stað þeirra var komið fyrir gerviefnum og ákveðið að bíða þess að hennar yrði vitjað hjá Samskipum hf. Af því varð 6. febrúar 2007 og var áfrýjandi þar að verki. Hann ók bifreiðinni 8. sama mánaðar að bænum [...] í [...] í [...], þar sem hann skildi hana eftir, en næsta dag fór hann þangað á ný eftir að hafa átt stefnumót við B á bensínstöð á Selfossi og fóru þeir báðir þaðan að [...]. Lögregla hafði komið fyrir í bifreiðinni búnaði til að nema hljóð. Þegar til átti að taka reyndist sá búnaður ekki sem skyldi, en þó var ætlað af því, sem tókst að greina, að unnið hafi verið að því að komast að þeim stað í bifreiðinni, þar sem fíkniefnin höfðu upphaflega verið falin, og að gerviefnin hafi verið tekin þaðan. Í framhaldi af þessu var áfrýjandi handtekinn í Reykjavík síðdegis 9. febrúar 2007, en B mun hafa farið frá [...] án þess að lögregla, sem fylgdist með aðgerðum þessum, næði að stöðva för hans.

Áfrýjandi gaf skýrslu hjá lögreglu 10. febrúar 2007, þar sem hann lýsti meðal annars því að hann hafi undanfarin ár átt við fjárhagserfiðleika að stríða og bága heilsu, auk þess að hafa afplánað fangelsisdóm erlendis verulegan hluta ársins 2005. Í júní eða júlí 2006 hafi maður, sem hann vildi ekki nafngreina, boðið sér að fá bifreið til þess að hann „kæmist á fætur“ og hafi hann þegið þetta, enda hafi hann talið sig geta notað bifreið af þeim toga, sem rætt hafi verið um, til vinnu, sem hann stundaði með áðurnefndum D, eða haft af bifreiðinni ábata með því að selja hana. Áfrýjandi kvaðst vegna fjárhagsstöðu sinnar hafa fengið heimild D til að flytja bifreiðina hingað á nafni hans. Tafir hafi orðið á því að leysa hana út vegna heilsubrests áfrýjanda og óreglu, en hann hafi loks greitt flutningskostnað og aðflutningsgjöld og fengið hana afhenta. Bifreiðin hafi reynst vera biluð og hann því rætt við kunningja sinn, sem byggi á [...], um að fá að færa hana þangað og njóta aðstoðar þess manns til viðgerða. Daginn eftir að áfrýjandi hafi flutt bifreiðina að [...] hafi ónafngreindi maðurinn komið til sín í heimsókn, þeir hafi rætt um ástand hennar og sá maður boðist til að útvega bifvélavirkja til að gera við hana. Það hafi orðið úr og maðurinn sagt áfrýjanda að hann ætti að hitta bifvélavirkjann á tilteknum stað á Selfossi næsta morgun. Þetta hafi áfrýjandi gert og hafi bifvélavirkinn, sem hann kvaðst hvorki hafa hitt áður né vita hvað héti, hafist handa við viðgerðir, meðal annars á miðstöðvarkerfi bifreiðarinnar. Meðan á því stóð hafi áfrýjandi unnið að endurbótum á báti, sem hann hafi haft í geymslu að [...], og hafi hann lítið fylgst með gerðum bifvélavirkjans. Sá hafi síðan hætt verki sínu án þess að bæta úr öllu því, sem bifreiðinni var áfátt, og farið af vettvangi. Með úrskurði héraðsdóms 10. febrúar 2007 var áfrýjanda gert að sæta gæsluvarðhaldi til 2. mars sama ár og var sá úrskurður, sem reistur var á a. lið 1. mgr. 103. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, staðfestur með dómi Hæstaréttar 13. febrúar 2007. Gæsluvarðhaldið var síðan framlengt á sama lagagrunni til 16. mars 2007 með úrskurði héraðsdóms 2. þess mánaðar, sem var staðfestur með dómi Hæstaréttar 7. sama mánaðar. Enn leitaði lögregla framlengingar á gæsluvarðhaldi yfir áfrýjanda, en í það sinn á grundvelli 2. mgr. 103. gr. fyrrnefndra laga. Krafa um það var tekin til greina með úrskurði héraðsdóms 16. mars 2007, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 20. sama mánaðar Enn var gæsluvarðhaldið framlengt með stoð í sömu lagaheimild með úrskurðum héraðsdóms 11. maí og 11. júní 2007 og voru þeir staðfestir með dómum Hæstaréttar 15. maí og 13. júní sama ár.

Áðurnefndur B var handtekinn 1. mars 2007. Í skýrslu, sem hann gaf hjá lögreglu sama dag, sagði hann að maður, sem hann vildi ekki nafngreina, hafi fengið sig til að hitta annan mann á tilteknum stað á Selfossi að morgni 9. febrúar sama ár og hafi hann átt að hjálpa þeim síðastnefnda við að fjarlægja pakkningar úr bifreið og farga þeim. B kvaðst hafa orðið við þessu og hitt á tilsettum stað og tíma manninn, sem reyndist vera áfrýjandi, en B hafi ekki þekkt hann fyrir. Þeir hafi ekið að einhverju býli í [...] og farið þar í hlöðu, þar sem bifreiðin, sem málið varðar, hafi staðið. Áfrýjandi hafi opnað vélarlokið, bent B á staðinn, þar sem pakkningarnar hafi átt að vera, og hafi sá síðarnefndi byrjað að fjarlægja hluti úr bifreiðinni til að komast að þeim. Ekki hafi tekist að komast að pakkningunum á þann hátt og hafi því þurft að taka upp mælaborð bifreiðarinnar í því skyni. Hann sagði áfrýjanda hafa hjálpað sér að ná í pakkningarnar, áfrýjandi hafi síðan komið með pappakassa, sem þeir hafi sett þær í, og B loks sett kassann í bifreið sína og haldið á brott. Eftir þetta hafi hann haldið heim til sín, farið þar inn með kassann og fargað efnum úr þessum pakkningum ofan í salerni. Í framhaldi af þessari skýrslugjöf sætti B gæsluvarðhaldi á samsvarandi hátt og áfrýjandi.

Áfrýjandi gaf frekari skýrslur hjá lögreglu 12., 21. og 28. febrúar, 6., 14. og 16. mars og 25. apríl 2007. Um þau atriði, sem áður greinir, hélst frásögn hans óbreytt og neitaði hann á öllum stigum að hafa vitað af því að fíkniefni hafi verið flutt til landsins í bifreiðinni eða að hann hafi átt þar að öðru leyti hlut að máli. Þá gaf B frekari skýrslur hjá lögreglu og var frásögn hans að sama skapi þar óbreytt frá því, sem áður segir.

Ríkissaksóknari gaf út ákæru á hendur áfrýjanda og B 11. maí 2007, þar sem þeim fyrrnefnda var gefið að sök að hafa ásamt óþekktum samverkamanni flutt áðurgreind fíkniefni til landsins, en þeim síðarnefnda að hafa ásamt áfrýjanda fjarlægt ætluð fíkniefni úr bifreiðinni og tekið þau í sínar vörslur til söludreifingar. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júlí 2007 var vísað til þess að áfrýjandi og B hafi hvor fyrir sitt leyti borið frá upphafi efnislega á sama veg og framburður þeirra verið stöðugur um flest. Við fyrstu sýn gæti framburður þeirra virst ótrúverðugur og reyfarakenndur á köflum, en það væri mat dómsins að svo væri ekki og væru engin gögn í málinu, sem leiða ættu til þess að hafna framburðinum. Ekki hafi tekist að upplýsa málið við rannsókn og yrðu áfrýjandi og B ekki látnir bera af því hallann. Í dóminum var þetta síðan rökstutt frekar og þeir sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins. Ríkissaksóknari áfrýjaði dóminum til Hæstaréttar, sem staðfesti hann með dómi 29. maí 2008 í máli nr. 435/2007, þar sem sagði meðal annars: „Í hinum áfrýjaða dómi eru raktar skýrslur ákærðu. Þótt þær séu í ýmsu með ólíkindablæ verður ekki komist hjá að fallast á forsendur héraðsdómara fyrir því að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að færa sönnur fyrir sakargiftum á hendur ákærðu.“

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 4. nóvember 2008 og krefst í því skaðabóta úr hendi stefnda. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda fyrir Hæstarétti er skaðabótakrafa hans nú reist á því einu að hann hafi sætt gæsluvarðhaldi að ósekju.

II

Sem fyrr segir hóf lögregla rannsókn á sakamálinu, sem þetta mál á rætur að rekja til, þegar tollgæslumenn höfðu fundið verulegt magn af mjög sterkum fíkniefnum í bifreið, sem beið þess að verða leyst út frá Samskipum hf. Þegar á því stigi lá fyrir nafn þess manns, sem skráður var sem viðtakandi bifreiðarinnar, en við rannsókn lögreglu kom fram meðan bifreiðin var enn í vörslum farmflytjandans grunur um að áfrýjandi væri að réttu lagi sá, sem flytti hana inn, og þótti það staðfest þegar hann gaf sig fram til að vitja hennar. Áfrýjandi varð í þessu ljósi að sæta því að hann yrði að svo stöddu talinn bera ábyrgð á fíkniefnunum, sem fundust í bifreiðinni, og skipti miklu fyrir framhald málsins hvernig skýringum hans yrði háttað, ekki aðeins fyrir framvindu rannsóknarinnar heldur einnig fyrir stöðu hans sjálfs. Við þessar aðstæður var knýjandi að áfrýjandi myndi skýra undanbragðalaust og greinilega frá öllum atriðum, sem vörðuðu aðdraganda þess að hann leysti til sín bifreiðina, þannig að afla mætti staðfestingar á því að rétt væri greint frá. Eins og slegið hefur verið föstu meðal annars í dómi Hæstaréttar 12. október 2000 í máli nr. 175/2000 átti þetta við án tillits til þeirrar meginreglu að sakborningi sé óskylt að svara spurningum um refsiverða hegðun, sem honum er gefin að sök.

Áður hafa í meginatriðum verið raktar þær skýringar, sem áfrýjandi gaf á því hvernig hann væri kominn að eignarrétti að bifreiðinni, sem hér um ræðir, svo og að hann hafi á öllum stigum neitað að hafa vitað um að flytja ætti til landsins fíkniefni í henni. Sú frásögn var með ólíkindablæ, svo sem vísað var til í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 29. maí 2008. Þótt áfrýjandi hafi verið stöðugur í skýrslum sínum um þessi atvik er þess að gæta að hann neitaði einnig á öllum stigum að greina frá nafni þess velgerðarmanns síns, sem hann kvað hafa gefið sér bifreiðina, og neitaði jafnframt að svara frekar en áður segir af hvaða ástæðum þessa örlætis hafi gætt. Áfrýjanda var undir allri rannsókn málsins og meðferð þess fyrir dómi í lófa lagið að upplýsa hver ætti hér í hlut, þannig að leita mætti staðfestingar á því að rétt væri greint frá. Það kaus áfrýjandi á hinn bóginn að gera ekki. Þótt honum hafi verið frjálst að taka þessa afstöðu við rannsókn og rekstur sakamáls á hendur sér er óhjákvæmilegt að líta svo á að hann hafi með henni stuðlað að því gæsluvarðhaldi, sem hann sætti og krefst nú skaðabóta fyrir, en í þeim efnum fær engu breytt að hann hafi verið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í sakamálinu. Með vísan til síðari málsliðar 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 verður niðurstaða héraðsdóms staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, R-kk-ef Þ-kk-ef R-kk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur.