270/2004

B ehf. gaf á árinu 1999 út tryggingabréf að fjárhæð 25 milljónir króna þar sem félagið setti að veði nánar tilgreint lausafé til tryggingar skuldum þess við SH. Tryggingabréfinu var ekki þinglýst fyrr en að liðnum fresti 1. mgr. 48. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Hafði veðsetning samkvæmt bréfinu því ekki gildi gagnvart skuldheimtumönnum B ehf. Þann 23. október 2002 afsalaði B ehf. til F ehf., félags í eigu SH, hluta af því lausafé sem var veðsett. Var lausaféð metið á 5.950.425 krónur. Bú B ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 21. febrúar 2003. Frestdagur við skiptin var 5. nóvember 2002. Talið var að afhending hinna veðsettu muna gæti ekki talist greiðsla með venjulegum greiðslueyri í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá var heldur ekki fallist á að greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum, sbr. 1. mgr. 134. gr. i.f. Var því fallist á riftun greiðslunnar. Að því er snerti endurgreiðslukröfu þrotabúsins var talið að bifreið, sem var á meðal framangreindra muna og hafði verið seld á nauðungarsölu 18. janúar 2003, hafi ekki komið SH að notum í skilningi 142. gr. laga nr. 21/1991. Um aðra muni lá fyrir að SH hafði selt þá fyrir samtals 2.500.000 krónur, en hafði í fórum sínum lítt nothæfa muni, sem metnir hefðu verið á 249.000 krónur í afsalinu. Nam andvirði þeirra 2.208.051 krónu eftir að virðisaukaskattur hafði verið dreginn frá. Hafði upplýsingum um þetta ekki verið mótmælt af hálfu þrotabúsins. Var SH því dæmt til að greiða þrotabúi B ehf. 2.208.051 krónu með dráttarvöxtum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júní 2004. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda en til vara lækkunar á endurgreiðslukröfu hans. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Fjárvari ehf., sem fékk þann 23. október 2002 afsal það frá Byggðaverki ehf., sem dómkröfur stefnda beinast að, mun að öllu leyti hafa verið í eigu áfrýjanda. Hefur áfrýjandi fyrir sitt leyti fallist á að kröfum stefnda teljist réttilega beint að sér.

I.

Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi var tryggingarbréfi áfrýjanda í lausafjármuni Byggðaverks ehf., sem út var gefið 8. október 1999, ekki þinglýst fyrr en eftir að frestur samkvæmt 1. mgr. 48. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 rann út. Veðsetningin samkvæmt bréfinu hafði því ekki gildi gagnvart skuldheimtumönnum veðsalans, sbr. 2. mgr. 48. gr. laganna. Þó að þessi ráðstöfun hafi í sjálfri sér verið gild gagnvart veðþola samkvæmt ákvæðum 48. gr. þinglýsingalaga, eins og áfrýjandi telur, er ekki unnt að fallast á að afhending hinna veðsettu muna geti af þeirri ástæðu talist greiðsla með venjulegum greiðslueyri í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Er það í samræmi við dómaframkvæmd, að lausafjármunir geti ekki talist venjulegur greiðslueyrir við greiðslu skulda, nema sýnt sé fram á að afhending slíkra muna hafi tíðkast í skiptum aðila eða aðrar sérstakar aðstæður séu taldar réttlæta slíkan greiðslueyri.

Ekki verður heldur fallist á, að greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum, eins og það er orðað í niðurlagi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Er þá haft í huga, að fyrirsvarsmönnum áfrýjanda, sem var viðskiptabanki Byggðaverks ehf., var vel ljós erfið fjárhagsstaða félagsins í október 2002. Mátti þeim þá jafnframt vera ljóst, að með afhendingu munanna var að því stefnt að gera hlut áfrýjanda gagnvart öðrum skuldheimtumönnum betri en lög stóðu til, þar sem veðréttur hans naut ekki lögverndar gagnvart þeim, svo sem áður sagði.

Frestdagur við skipti á þrotabúi Byggðaverks ehf. var 5. nóvember 2002. Af framansögðu leiðir að krafa stefnda um staðfestingu hins áfrýjaða dóms, að því er varðar riftun á greiðslunni 23. október 2002, verður tekin til greina.

II.

Kemur þá til úrlausnar, hverjar greiðslur áfrýjandi skuli inna af höndum til stefnda vegna riftunarinnar.

Í 142. gr. laga nr. 21/1991 er kveðið svo á, að sá sem hafi hag af riftanlegri ráðstöfun eða fullnustugerð, skuli greiða þrotabúi fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamanns hefur orðið honum að notum. Í málinu liggur fyrir, að bifreiðin ZH-341 var seld á uppboði að kröfu skuldheimtumanna Byggðaverks ehf. 18. janúar 2003. Uppboðið var fullnustugerð, sem átti ekki að neinu leyti rót sína að rekja til afsalsins 23. október 2002. Verður að líta svo á, að uppboðið hafi leitt til þess, að afhending þessarar bifreiðar til áfrýjanda með afsalinu 23. október 2002 hafi alls ekki komið honum að notum í skilningi lagaákvæðisins. Gildir þá einu, þó að svo standi á, að áfrýjandi hafi orðið uppboðskaupandi og fengið meginhluta söluverðsins, sem nam 665.000 krónum, eða 521.610 krónur, úthlutaðan sér vegna veðréttar síns í bifreiðinni. Á tíma uppboðsins hafði veðréttur áfrýjanda ekki enn orðið að þoka fyrir rétti stefnda, enda var bú hans ekki tekið til gjaldþrotaskipta fyrr en 21. febrúar 2003. Verður samkvæmt þessu fallist á þann málflutning áfrýjanda fyrir Hæstarétti, að sýkna beri hann alfarið af kröfu stefnda um endurgreiðslu á andvirði bifreiðarinnar.

Í greinargerð sinni í héraði gerði áfrýjandi grein fyrir ráðstöfun sinni á öðrum munum, sem afsalið 23. október 2002 tók til. Er þessu lýst í lok I. kafla hins áfrýjaða dóms, þar sem greint er frá málavöxtum, en tekið er fram í upphafi niðurstöðukafla dómsins, að ekki sé deilt um þá. Stefndi hefur ekki heldur vefengt þetta við málflutning sinn fyrir Hæstarétti, en hins vegar talið að þetta skipti ekki máli, þar sem dæma beri honum endurgreiðslu miðað við þær fjárhæðir sem afsalið 23. október 2002 greini. Þykir við svo búið unnt að leggja upplýsingar áfrýjanda um þetta til grundvallar dómi í málinu.

Áfrýjandi kveðst hafa selt muni fyrir samtals 2.500.000 krónur og þá hafi verið eftir í fórum hans lítt nothæfir hlutir, sem metnir hafi verið á 249.000 krónur í afsalinu 23. október 2002. Samtals nemi þetta 2.749.000 krónum. Að frádregnum virðisaukaskatti verði fjárhæðin 2.208.051 króna og hafi honum því orðið að notum greiðsla frá stefnda með þeirri fjárhæð. Verður hann dæmdur til að greiða stefnda hana með vöxtum, eins og greinir í dómsorði, en ekki er deilt um upphafsdag þeirra í málinu.

Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er staðfestur að því er varðar riftun á greiðslu Byggðaverks ehf. til áfrýjanda, Sparisjóðs Hafnarfjarðar, 23. október 2002.

Áfrýjandi greiði stefnda, þrotabúi Byggðaverks ehf., 2.208.051 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. júlí 2003 til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.