172/2005

Árið 1996 féll B í hver í landi Reykhóla í Austur-Barðastrandarsýslu, steinsnar utan við þéttbýlið á staðnum. Vegna áverka er hlutust af slysinu var honum metinn 50% varanlegur miski og 50% varnaleg örorka. Krafði hann Í, O hf. og Þ hf. um greiðslu bóta á grundvelli þessa mats og byggði málssóknina á því að allir þessir aðilar hefðu að nokkru marki verið umráðamenn jarðhitaréttinda á Reykhólum í skilningi 51. gr. þágildandi orkulaga nr. 58/1967. Með vísan til ákvæðisins og staðsetningar hversins var talið að umráðamönnum hans hafi borið að girða hann af. Þá var talið að Í hafi, sem eigandi jarðarinnar, einn verið umráðamaður hversins, enda yrði ekki lagður sá skilningur í samning, sem gerður hafði verið um nýtingu jarðhita á landinu, að leigutakar samkvæmt honum teldust umráðamenn hversins í skilningi umrædds ákvæðis. Voru O hf. og Þ hf. því sýknuð af kröfum B en Í gert að greiða honum umkrafða fjárhæð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 27. apríl, 2. maí og 11. maí 2005. Þeir krefjast allir sýknu af kröfum stefnda í málinu og greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara að áfrýjendum verði in solidum gert að greiða sér aðra og lægri fjárhæð. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en honum var veitt gjafsókn í héraði og fyrir Hæstarétti.

I.

Atvik málsins eru rakin í héraðsdómi. Þar kemur fram að 28. desember 1996 féll stefndi í hverinn Kraflanda, sem er í landi Reykhóla í Austur-Barðastrandarsýslu, steinsnar utan við þéttbýlið á staðnum. Þegar þetta gerðist hafði stefndi, sem var langt kominn á fjórða ár, verið að leik við hverinn ásamt 11 ára bróður sínum og jafnaldra hans. Mun stefnda hafa skrikað fótur og fallið í sjóðandi heitt vatnið. Hlaut hann samkvæmt framlögðu læknisvottorði djúpan II. stigs bruna á allan vinstri fót, upp á rasskinn og síðu og á vinstri handlegg upp fyrir olnboga. Varð hann að liggja samtals 102 daga á sjúkrahúsi af þessum völdum og var honum metinn 50% varanlegur miski og 50% varanleg örorka sem afleiðing slyssins. Fyrir Hæstarétti er hvorki ágreiningur um þessar afleiðingar slyssins né fjárhæð þeirra skaðabóta sem héraðsdómur ákvað honum. Aðila greinir hins vegar á um hvort tjón hans megi rekja til skaðabótaskylds verknaðar eða athafnaleysis áfrýjenda allra eða einhvers þeirra.

Stefndi reisir málsókn sína fyrir Hæstarétti á hendur áfrýjendum á því að þeir hafi allir að nokkru marki verið umráðamenn jarðhitaréttinda á Reykhólum í skilningi 51. gr. þágildandi orkulaga nr. 58/1967 með áorðnum breytingum. Vísar hann í því sambandi til eignarráða ríkisins á jörðinni Reykhólum og samnings um jarðhitaréttindi hennar 26. mars 1996 að því er varðar aðra áfrýjendur. Heldur hann því fram að engar ráðstafanir hafi verið gerðar af hálfu áfrýjenda til þess að koma í veg fyrir slysið en 51. gr. þágildandi orkulaga leggi þá skyldu á herðar umráðamanni að girða jarðhitasvæði sem hætta stafar af.

Af hálfu áfrýjenda er ágreiningur um hver sé umráðandi jarðhitasvæðisins í skilningi 51. gr. orkulaga. Jafnframt er því haldið fram af hálfu ríkisins að svo sem víða hagi til á Íslandi verði ekki lögð víðtæk skylda á herðar landeiganda að girða alla hveri. Einnig er til þess vitnað að í lögregluskýrslu komi fram að börn á Reykhólum hafi hvað eftir annað verið vöruð við hættu af hverunum, sem á þessu svæði séu margir.

II.

Hverinn Kraflandi tilheyrir jörðinni Reykhólum, sem er í eign ríkisins. Hverinn er í nánd þéttbýlis þar sem alltaf má búast við einhverri umferð og börnum að leik. Verður að staðfesta þá niðurstöðu héraðsdóms að samkvæmt 51. gr. orkulaga, sem giltu á þessum tíma, hafi sú skylda verið lögð á umráðamenn hversins að girða hann af og koma þannig í veg fyrir að hætta stafaði frá hvernum, en fallast verður á það með héraðsdómi að á þann hátt hefði mátt koma í veg fyrir slysið.

Það ræðst af skýringu á áðurnefndum samningi, sem áfrýjendur eru bundnir af, hver teljist umráðamaður jarðhitasvæðisins og hversins Kraflanda. Ljóst má vera að íslenska ríkið sem jarðeigandi er umráðamaður jarðhitasvæðisins í heild og er það því á þess ábyrgð að hverinn var ekki girtur af, verði ekki af samningnum ráðið að aðrir áfrýjendur hafi tekið að sér umráð svæðisins eða þess hluta sem hverinn tilheyrir.

Í 1. mgr. 1. gr. samningsins segir að leigusali heimili leigutaka að nýta allt að 35 ltr/sek af 100° heitu vatni eða jafngildi þess af varmaafli úr borholum í landi jarðarinnar, sem leigutaki hafi þegar virkjað og hafið nýtingu úr. Staðsetning borhola sé sýnd á meðfylgjandi uppdrætti sem fylgi samningnum og sé hluti af honum. Uppdráttur þessi er ekki lagður fram í málinu og mun vera glataður, en þrátt fyrir það virðist af orðalagi samningsins mega ráða að ekki sé leigutaka heimiluð víðtækari umráð jarðhitasvæðisins en sem svarar þeim borholum sem hann hefur virkjað. Aðrar greinar samningsins styðja þessa niðurstöðu. Núverandi leigutakar eru áfrýjendurnir Orkubú Vestfjarða hf. og Þörungaverksmiðjan hf. Af gögnum málsins má ráða að hverinn Kraflandi var ekki nýttur af þeim og tilfæringar, sem gerðar höfðu verið við hverinn, voru ekki af þeirra völdum. Verða þeir því ekki taldir umráðamenn hans í skilningi 51. gr. þágildandi orkulaga og ber að sýkna þá af kröfum stefnda. Íslenska ríkið hefur ekki bent á að öðrum hafi verið veitt umráð yfir hvernum og verður samkvæmt framanskráðu að staðfesta héraðsdóm um ábyrgð þess á slysi stefnda.

Rétt þykir að hver aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjendur, Orkubú Vestfjarða hf. og Þörungaverksmiðjan hf., eru sýknaðir af öllum kröfum stefnda, B-kk-ef Ó-kk-ef B-kk-ef.

Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda 9.168.623 krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 28. desember 2001 til 1. apríl 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Málkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest.

Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hans fyrir réttinum, 400.000 krónur.