600/2011

Með dómi Hæstaréttar hafði verið skorið úr um að lán sem hjónin S og M tóku hjá F hf. væri í íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla og að um vexti af skuldbindingum þeirra samkvæmt lánssamningnum færi eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Í málinu laut deila aðila að því hvort F hf. hefði að gengnum áðurgreindum dómi Hæstaréttar átt fjárkröfu á hendur S og M samkvæmt lánssamningi vegna liðins tíma og, ef fallist yrði á að svo væri, hvort F hf. hefði mátt nota kröfuna til skuldajafnaðar á móti kröfu S og M um málskostnað sem þeim var dæmdur. Hæstiréttur rakti þá meginreglu kröfuréttar að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann átti rétt til í lögskiptum aðila, eigi viðbótarkröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er og undantekningu frá þeirri reglu, þess efnis að fullnaðarkvittun kröfuhafa geti að vissum skilyrði fullnægðum valdið því að hann glati frekari kröfu. Þá sló rétturinn því föstu að greiðslutilkynningar F hf. og fyrirvaralaus móttaka hans á greiðslum S og M í samræmi við þær tilkynningar hefðu jafngilt fullnaðarkvittunum. Taldi Hæstiréttur það standa F hf. nær en S og M að bera þann vaxtamun sem af hinni ólögmætu gengistryggingu hlaust og að hinn rangi lagaskilningur aðila, sem lá til grundvallar lögskiptum þeirra, yrði í uppgjöri einungis leiðréttur til framtíðar. F hf. gæti því ekki krafið S og M um viðbótargreiðslur vegna þegar greiddra vaxta aftur í tímann, en á því var yfirlýsing hans um skuldajöfnuð byggð. Þá vísaði Hæstiréttur til laga nr. 151/2010 og taldi að með almennum lögum væri ekki unnt, með svo íþyngjandi hætti sem á reyndi í málinu, að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslur skulda frá því sem gilti þegar til þeirra var stofnað og af þeim greitt, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Gætu lögin því ekki haggað áðurgreindri niðurstöðu um uppgjör milli aðila. Niðurstaða Hæstaréttar var sú að skilyrði skuldajafnaðar hefðu ekki verið fyrir hendi og var kröfu S og M um málskostnað samkvæmt dómi réttarins í máli nr. 604/2010 skipað í réttindaröð við slit sem búskröfu samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 3. nóvember 2011 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2011, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila við slit varnaraðila en tekin til greina krafa varnaraðila um viðurkenningu á heimild til skuldajafnaðar 16. febrúar 2011 með kröfu samkvæmt veðskuldabréfi nr. 712986 gegn kröfu sóknaraðila á hendur honum um greiðslu málskostnaðar að fjárhæð 1.000.000 krónur samkvæmt dómi Hæstaréttar 14. febrúar 2011 í máli nr. 604/2010. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og viðurkennt að fyrrgreind krafa þeirra um greiðslu málskostnaðar njóti stöðu í réttindaröð við slit varnaraðila sem búskrafa samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 og að honum sé óheimilt að greiða kröfuna með skuldajöfnuði. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar óskipt úr hendi sóknaraðila.

Mál þetta var munnlega flutt fyrir Hæstarétti 6. febrúar 2012.

I

Hinn 14. febrúar 2011 gekk dómur Hæstaréttar í máli nr. 604/2010 milli málsaðila. Höfðu sóknaraðilar tekið fimm lán hjá varnaraðila á árunum 2004 og 2006 og töldu þau að í skuldabréfum, sem gefin höfðu verið út af því tilefni, væru ógildar skuldbindingar um viðmiðun lánsfjárhæða við gengi erlendra gjaldmiðla. Þau höfðu staðið í skilum með greiðslu afborgana og vaxta af bréfum þessum og gerðu við slit varnaraðila kröfu um viðurkenningu á rétti sínum til endurgreiðslu þeirra fjárhæða sem þau töldu sig hafa ofgreitt. Í forsendum dóms Hæstaréttar var fallist á sjónarmið þeirra um að gengisákvæði umræddra skuldabréfa hefðu verið ógild. Þá kom fram í forsendunum að ekki kæmu til álita kröfur sóknaraðila um að greiða bæri svonefnda LIBOR vexti á óverðtryggðan höfuðstól skuldanna og heldur ekki krafa um 5% ársvexti svo sem þrautavarakrafa þeirra hafði hljóðað um. Í dóminum var tekið fram að ekki yrði tekin afstaða til þess hvernig fara skyldi um uppgjör þeirra fjárhæða sem á skorti svo að sóknaraðilar hefðu gert skil samkvæmt forsendum sem varnaraðili hefði tilgreint. Ekkert í endanlegri kröfugerð hans lyti að viðurkenningu á rétti til greiðslu úr hendi sóknaraðila vegna liðins tíma. Kæmi sá réttur því ekki til úrlausnar í málinu. Varð niðurstaða málsins sú að kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á fjárkröfum úr hendi varnaraðila var hafnað en sóknaraðilum dæmdur málskostnaður vegna meðferðar málsins fyrir héraðsdómi, 1.000.000 krónur.

Hinn 15. febrúar 2011 sendi lögmaður sóknaraðila tölvubréf til lögmanns varnaraðila og krafðist greiðslu á hinum tildæmda málskostnaði. Í svari lögmanns varnaraðila kom fram að honum sýndist „einboðið að beita skuldajöfnuði varðandi málskostnaðinn, enda skýrt skv. niðurstöðu Hæstaréttar að vangreiðslur umbj. þinna nema mun hærri fjárhæð.“ Hinn 16. febrúar 2011 gaf varnaraðili út greiðslukvittun til sóknaraðilans S-kk-ef H-kk-ef þar sem fram kom að skuldajafnað væri inn á lán nr. 712986 málskostnaðarkröfu sóknaraðila að fjárhæð 1.000.000 krónur. Miðast kröfur málsaðila við að varnaraðili hafi lýst yfir skuldajöfnuði þennan dag vegna greiðslu sóknaraðila á skuld samkvæmt skuldabréfi nr. 712986. Þetta bréf, sem gefið var út 26. janúar 2006 til 30 ára, var meðal þeirra skuldabréfa sem fjallað var um í hæstaréttarmálinu nr. 604/2010. Telja sóknaraðilar að ekki hafi verið fullnægt skilyrðum skuldajafnaðar en varnaraðili byggir á því að skuldajöfnuður hafi verið honum heimill.

II

Ágreiningur málsaðila snýst í fyrsta lagi um hvort varnaraðili hafi að gengnum dómi Hæstaréttar 14. febrúar 2011 átt fjárkröfu á hendur sóknaraðilum samkvæmt fyrrgreindu skuldabréfi vegna liðins tíma. Því heldur varnaraðili fram og telur sig eiga kröfu á þeim grundvelli að vextir af þeim lánum, sem hvorki voru verðtryggð né bundin gengi erlendra gjaldmiðla, hefðu verið hærri en vextir af lánum í erlendri mynt, sem sóknaraðilar höfðu greitt á réttum gjalddögum. Er þá af hálfu varnaraðila vísað til þess að í skuldabréfi nr. 712986 hafi verið gert ráð fyrir að skuldin bæri vexti og líta yrði svo á að þá skyldi miða við vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3 gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, þar sem dæmt hefði verið að gengisbinding skuldbindingarinnar samkvæmt bréfinu væri ógild. Telur varnaraðili sig eiga kröfu aftur í tímann um slíka vexti af skuldabréfinu. Sóknaraðilar telja á hinn bóginn að þau hafi lokið greiðslu vaxta af bréfinu fyrir liðna tíð með því að hafa á réttum gjalddögum greitt þá vexti sem varnaraðili hafi krafist og síðan tekið við án athugasemda af sinni hálfu. Verði fallist á að varnaraðili eigi kröfu til vaxta vegna liðins tíma deila aðilar í öðru lagi um hvort varnaraðili hafi allt að einu mátt nota hana til skuldajafnaðar á móti kröfu sóknaraðila um málskostnaðinn sem þeim var dæmdur 14. febrúar 2011.

III

Í forsendum dóms Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 kom meðal annars fram að umsamin vaxtakjör af gengisbundnu láni hefðu ekki getað komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu þess, sem fyrir lægi að óheimilt hefði verið að kveða á um. Þegar virt væri að ákvæðið um gengistryggingu í samningi aðilanna væri ógilt og bein og órjúfanleg tengsl væru milli þess ákvæðis og fyrirmæla þar um vexti, væri hvorki unnt að styðjast við þau fyrirmæli óbreytt eftir orðanna hljóðan né gefa þeim með skýringu annað inntak, enda lægi fyrir í málinu að á millibankamarkaði í London hefðu aldrei verið skráðir LIBOR vextir af lánum í íslenskum krónum. Vegna þessa væri óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðisins um gengistryggingu leiddi til þess að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Í samningnum væri hins vegar ákveðið að skuldin bæri vexti. Var komist að þeirri niðurstöðu að um þá skyldi fara eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Í forsendum hæstaréttardómsins 14. febrúar 2011 var berum orðum sagt að fyrrgreindur dómur réttarins 16. september 2010 hefði fordæmisgildi við úrlausn ágreinings aðilanna um vexti af skuldbindingum samkvæmt lánssamningum þeirra. Með þessu var fallist á með varnaraðila að skuld sóknaraðila samkvæmt skuldabréfi nr. 712986 skyldi bera allt frá upphafi vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001.

Sóknaraðilar halda því fram í málinu, að hvað sem líði þessari breytingu á vaxtaákvæðum skuldabréfs þeirra samhliða niðurfellingu á gengisbindingu höfuðstólsins í samræmi við hæstaréttardóminn 16. september 2010, teljist þau hafa fullgreitt vexti fyrir liðna tíð með því að hafa jafnan greitt þá í samræmi við greiðslutilkynningar varnaraðila, enda hafi hann ávallt tekið við greiðslunum án þess að gera fyrirvara um frekari kröfu um vexti síðar. Varnaraðili mótmælir þessu og vísar til þess að tilkynningar hans um greiðslur af láninu á gjalddögum hafi miðast við að í bréfinu væri gild skuldbinding um gengistryggingu höfuðstóls lánsins og útreikningur vaxta hefði miðast við það. Engin ástæða hafi verið til að gera fyrirvara við móttöku greiðslnanna þar sem fjárhæðir höfuðstóls og vaxta hafi tengst með þeim hætti að þeirra vaxta hafi verið krafist sem heimilt hafi verið að reikna af höfuðstólnum, að því gefnu að hann væri gengisbundinn. Eftir að niðurstaða sé fengin um að ekki hafi mátt gengisbinda höfuðstólinn, svo sem ótvírætt sé af forsendum hæstaréttardómsins 14. febrúar 2011, séu brostnar forsendur fyrir vaxtaútreikningi af láninu, vaxtafjárhæðum sem greindar hafi verið í greiðslutilkynningum og móttöku varnaraðila á greiðslum þeirra án fyrirvara hvert sinn. Samkvæmt framansögðu verður að taka afstöðu til þess hvort sóknaraðilar teljist í ljósi atvika málsins hafa fengið réttmæta ástæðu til að ætla að ekki gæti komið til frekari vaxtakröfu varnaraðila síðar.

IV

Það er meginregla í kröfurétti að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann átti rétt til í lögskiptum aðila, á kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Frá meginreglunni eru þó undantekningar, meðal annars um að fullnaðarkvittun kröfuhafa geti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að hann glati frekari kröfu. Hvílir áherslan þá á því, að skuldari hafi við móttöku kvittunar fengið í hendur viljayfirlýsingu kröfuhafa um að greiðslu sé lokið og þar með réttmæta ástæðu til að ætla að hann sé búinn að gera upp að fullu greiðslu sína á viðkomandi gjalddaga og geti treyst því að ekki komi til frekari kröfu síðar. Í þessu máli verður lagt til grundvallar að greiðslutilkynningar, sem varnaraðili sendi um væntanlega gjalddaga lánsins með útreikningum á fjárhæðinni sem greiða skyldi og síðan fyrirvaralaus móttaka hans á greiðslum í samræmi við tilkynningarnar, hafi jafngilt fullnaðarkvittun um greiðslu á því sem gjaldféll hverju sinni.

Sú meginregla að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann átti rétt til í lögskiptum við skuldara, eigi tilkall til viðbótargreiðslu á sér örugga stoð í dómaframkvæmd, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 30. apríl 1998, bls. 1653 í dómasafni réttarins það ár. Af meginreglunni leiðir að einungis við sérstakar aðstæður verður tilkalli kröfuhafa um viðbótargreiðslu hafnað. Sú undantekning á sér einnig stoð í dómaframkvæmd, sbr. dóm Hæstaréttar 10. september 1998, bls. 2735 í dómasafni réttarins það ár. Styðst undantekningin eins og áður segir meðal annars við þau rök, að skuldari hafi við móttöku kvittunar fengið í hendur yfirlýsingu kröfuhafa um að greiðslu væri lokið. Búa hér að baki sjónarmið um öryggi í viðskiptum, en það getur haft í för með sér mikla röskun á fjárhagslegum hagsmunum skuldara, sem um lengri tíma hefur hagað sér í samræmi við tilmæli kröfuhafa, ef kröfuréttarsambandið er tekið upp hvað fortíðina varðar og honum í framhaldinu gert að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð, þvert á væntingar sínar um hið gagnstæða. Kemur þá til skoðunar hvort atvik séu með þeim sérstaka hætti í máli þessu að víkja beri frá framangreindri meginreglu og hafna tilkalli varnaraðila um viðbótargreiðslu, eins og sóknaraðili heldur fram.

Við mat á því hvort svo hagi til í máli þessu að heimilt sé að víkja frá meginreglunni er fyrst til þess að líta, að þegar sóknaraðilar á einstökum gjalddögum frá stofndegi kröfunnar og fram til 14. febrúar 2011 greiddu afborganir og vexti af skuldabréfi nr. 712986 gengu báðir aðilar út frá því að útreikningur varnaraðila á fjárhæð afborgana og vaxta tæki mið af því að ákvæði skuldabréfsins um gengistryggingu höfuðstólsins væru gild. Voru sóknaraðilar því í góðri trú um lögmæti þeirrar skuldbindingar sem þau höfðu gengist undir gagnvart varnaraðila og þar með í góðri trú um að fyrrnefndar greiðslur þeirra fælu í sér fullar og réttar efndir af þeirra hálfu. Misskilningur aðila í þessum efnum, sem byggði á röngum lagaskilningi og staðfestur var með áðurgreindum dómi Hæstaréttar 14. febrúar 2011, var sóknaraðilum því að öllu leyti afsakanlegur. Í öðru lagi ber að hafa í huga að skuldbinding sóknaraðila samkvæmt umræddu skuldabréfi var til langs tíma, eða þrjátíu ára, og skyldi hún greiðast með 120 afborgunum. Þegar nefndur dómur gekk 14. febrúar 2011 voru fimm ár liðin af lánstímanum. Sóknaraðilar höfðu þá greitt 20 afborganir af láninu ásamt vöxtum, þau ávallt verið í skilum með þær greiðslur, og fjárhæð viðbótarkröfu varnaraðila um vexti fyrir liðna tíð, 6.585.934 krónur, er umtalsverð þegar litið er til upphaflegrar lánsfjárhæðar sem var 19.200.000 krónur. Í þriðja lagi þykir skipta máli við úrlausn þessa álitaefnis að varnaraðili er fjármálafyrirtæki sem á lánamarkaði bauð viðskiptavinum sínum ýmis lánakjör, þar með talin lán með ólögmætri gengistryggingu, og að skilmálar þess láns sem um ræðir í máli þessu voru samkvæmt einhliða ákvörðun varnaraðila og stöðluðum skilmálum hans hvað þau lán varðar.

Þegar öll framangreind atriði eru virt heildstætt og það lagt til grundvallar sem áður greinir, að greiðslutilkynningar varnaraðila og fyrirvaralaus móttaka hans á greiðslum í samræmi við þær tilkynningar hafi jafngilt fullnaðarkvittunum, þykir það standa varnaraðila nær en sóknaraðilum að bera þann vaxtamun sem af hinni ólögmætu gengistryggingu hlaust og um er deilt í málinu. Er því fallist á með sóknaraðilum, að sá rangi lagaskilningur sem samkvæmt framansögðu lá til grundvallar lögskiptum aðila í upphafi og þar til dómur Hæstaréttar gekk 14. febrúar 2011 verði í uppgjöri aðila einungis leiðréttur til framtíðar. Af því leiðir að varnaraðili getur ekki krafið sóknaraðila um viðbótargreiðslur vegna þegar greiddra vaxta aftur í tímann, en á því var yfirlýsing hans um skuldajöfnuð byggð.

V

Við málflutning fyrir Hæstarétti hefur bæði af hálfu sóknaraðila og varnaraðila verið vísað til ákvæða í lögum nr. 151/2010 um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lögum um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins og lögum um umboðsmann skuldara. Lög þessi hafa meðal annars að geyma ákvæði sem lúta að ákvörðun vaxta aftur í tímann af skuldum samkvæmt skuldabréfum þar sem ákvæði um gengistryggingu skuldar hafa verið talin andstæð lögum. Af skriflegum gögnum málsins í héraði verður ekki ráðið að lög þessi hafi borið á góma við meðferð málsins þar, þó að þau hafi tekið gildi áður en ágreiningi málsaðila var vísað til meðferðar héraðsdóms.

Með almennum lögum er ekki unnt, með svo íþyngjandi hætti sem á reynir í málinu, að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslur skulda frá því sem gilti þegar til þeirra var stofnað og af þeim greitt. Færi slíkt í bága við þá vernd eignarréttinda sem leiðir af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Af þessum sökum fá nefnd lög ekki haggað þeirri niðurstöðu sem komist er að í kafla IV hér að framan.

VI

Af framansögðu leiðir að varnaraðili átti ekki kröfu á hendur sóknaraðilum vegna vangreiddra vaxta af skuldabréfi nr. 712986 fyrir liðna tíð þegar hann lýsti yfir skuldajöfnuði 16. febrúar 2011. Verður því fallist á með sóknaraðilum að skort hafi á að skilyrði skuldajafnaðar væru til staðar umrætt sinn, og verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Af því leiðir að krafa sóknaraðila um greiðslu málskostnaðar í hæstaréttarmáli nr. 604/2010, að fjárhæð 1.000.000 krónur, er viðurkennd sem búskrafa samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila, en við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram hjá málsaðilum að sú staða kröfunnar í réttindaröð er óumdeild.

Samkvæmt þessum málsúrslitum ber að dæma varnaraðila til þess að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.

Krafa sóknaraðila, S-kk-ef H-kk-ef S-kk-ef og M-kvk-ef E-x-x M-x-x P-x-x, vegna málskostnaðar í hæstaréttarmáli nr. 604/2010 að fjárhæð 1.000.000 krónur, er viðurkennd sem búskrafa samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slit varnaraðila, Frjálsa fjárfestingarbankans hf.

Varnaraðili greiði sóknaraðilum hvoru um sig samtals 1.100.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.