142/2001

Ó, sem varð fyrir árás í fangelsi, þar sem hann sætti gæsluvarðhaldi, krafði íslenska ríkið um skaðabætur, m.a. á þeim grundvelli að fullt tilefni hefði verið til að vista árásarmanninn í einangrun, enda hefði legið fyrir að hann væri haldinn alvarlegum geðsjúkdómi. Við úrlausn málsins var litið til ákvæða 2. mgr. 16. gr. laga nr. 48/1988 um fangelsi og fangavist, svo og 25. gr. sömu laga, eins og hún hljóðaði á þeim tíma sem um ræddi. Einnig var höfð hliðsjón af ákvæðum reglugerðar nr. 179/1992 um gæsluvarðhaldsvist. Ekki var talið að geðheilbrigðisrannsókn hefði borið með sér að nauðsynlegt hefði verið að vista árásarmanninn í einangrun vegna hættu á ofbeldi af hans hálfu og framkoma hans fyrir árásina gerði það ekki heldur. Ummæli Ó sjálfs fyrir dómi þóttu styðja þetta. Með því að ekkert þótti fram komið er leitt gæti til þess að íslenska ríkið yrði látið bera bótaábyrgð á tjóni Ó, var það sýknað af kröfum hans.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. apríl 2001. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 11.784.638 krónur, til vara 9.237.374 krónur, til þrautavara 5.008.269 krónur, en að því frágengnu 4.028.552 krónur. Verði ekki á það fallist krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða aðra lægri fjárhæð að mati Hæstaréttar. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi 2% ársvaxta frá 29. júní 1994 til 18. mars 1997, en dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn falla niður.

Mál þetta er til komið vegna árásar, sem áfrýjandi varð fyrir 29. júní 1994 í fangelsinu við Síðumúla í Reykjavík, þar sem hann sætti gæsluvarðhaldi. Var hann hafður þar á svokölluðum lausagangi með öðrum gæsluvarðhaldsfanga. Skömmu eftir að klefar þeirra voru opnaðir þennan morgun réðst hinn fanginn á áfrýjanda og veitti honum mikla áverka, en málavöxtum og málsástæðum aðilanna er nánar lýst í héraðsdómi.

Áfrýjandi reisir kröfur sínar meðal annars á því að fullt tilefni hafi verið til að vista árásarmanninn í einangrun, enda legið fyrir að hann væri haldinn alvarlegum geðsjúkdómi. Hafi geðheilbrigðisrannsókn verið gerð á fanganum að beiðni rannsóknarlögreglu ríkisins og niðurstaða hennar afhent starfsmönnum fangelsisins síðdegis 27. júní 1994. Hafi hún tekið af öll tvímæli um að nauðsyn hafi borið til að einangra fangann.

Varðandi þetta er til þess að líta að samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 48/1988 um fangelsi og fangavist má fangi samkvæmt nánari reglum umgangast aðra fanga að degi til. Í 25. gr. sömu laga, eins og hún hljóðaði þá, var að finna heimildir til að einangra fanga ef þar til greindar ástæður gerðu slíkt nauðsynlegt. Þá hefur III. kafli reglugerðar nr. 179/1992 um gæsluvarðhaldsvist að geyma reglur um tilhögun gæsluvarðhalds, en samkvæmt 1. mgr. 15. gr. skal gæsluvarðhaldsföngum gefinn kostur á að umgangast aðra fanga að svo miklu leyti sem kostur er. Í 16. og 17. gr. reglugerðarinnar eru síðan ákvæði um einangrun gæsluvarðhaldsfanga. Getur forstöðumaður fangelsis ákveðið samkvæmt b. lið 17. gr. að fangi skuli hafður í einangrun ef það telst nauðsynlegt til að koma í veg fyrir ofbeldi fangans. Þá er samkvæmt 2. mgr. sömu greinar heimilt að grípa til þessa úrræðis til bráðabirgða ef það telst nauðsynlegt á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga eða með tilliti til hegðunar gæsluvarðhaldsfanga. Má þá einangrun standa á meðan um málið er fjallað þar til ákvörðun forstöðumanns liggur fyrir.

Í héraðsdómi er tekinn upp orðréttur hluti úr áðurnefndri geðheilbrigðisrannsókn. Hún bar ekki með sér að nauðsynlegt væri að vista fangann í einangrun vegna hættu á ofbeldi af hans hálfu og framkoma hans fyrir árásina á áfrýjanda gerði það ekki heldur. Þá var áfrýjandi sjálfur spurður fyrir dómi um samskipti hans við hinn fangann þær vikur, sem þeir umgengust hvor annan í gæsluvarðhaldi fram til 29. júní 1994. Svaraði hann því til að þau hefðu verið mjög góð og að fanginn „virkaði fullkomlega heilbrigður fyrir mig.“ Sérstaklega spurður um síðustu dagana fyrir árásina sagði áfrýjandi að „hann virkaði fullkomlega eðlilegur fyrir mér.“

Samkvæmt framanröktu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á með stefnda að ekkert sé fram komið í málinu, sem leitt getur til þess að hann verði látinn bera ábyrgð á tjóni áfrýjanda. Verður héraðsdómur samkvæmt því staðfestur.

Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Ó-kk-ef G-kk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur.