65/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli B ehf. gegn íslenska ríkinu var vísað frá dómi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með aðalkröfu B ehf. í málinu hefði verið farið fram á að dómstólar skýrðu nánar tiltekin stjórnvaldsfyrirmæli án þess að það tengdist úrlausn um ákveðið sakarefni en slíkt bryti í bága við 1. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá var talið að samkvæmt 1. mgr. 24. gr. sömu laga brysti dómstóla vald til að leggja dóm á þær kröfur B ehf. sem lutu að því að viðurkennt yrði að félaginu væri heimilt að flytja inn nánar tilteknar vörur, þrátt fyrir bann stjórnvaldsfyrirmæla. Loks var talið að B ehf. hefði hvorki gert grein fyrir því í hverju tjón félagsins fælist né hver tengsl þess tjóns væru við hið ætlaða skaðaverk. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. janúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. janúar 2013, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins kveðst sóknaraðili hafa um nokkurra ára skeið flutt inn fæðubótarefni frá löndum innan sem utan Evrópska efnahagssvæðisins. Vegna þess að 6. gr. reglugerðar nr. 587/1993 um bragðefni í matvælum hafi verið breytt með reglugerð nr. 906/2008 þannig að íblöndun efnisins koffíns í önnur matvæli en drykkjarvörur hafi verið bönnuð hafi hann ekki getað flutt inn vörur í föstu formi sem innihalda umrætt efni. Samhljóða ákvæði sé að finna í 5. gr. reglugerðar nr. 980/2011 um gildistöku reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 1334/2008. Engu að síður hafi sóknaraðili hug á að flytja inn vörur, íblandaðar koffíni, og hafi hann meðal annars reynt að flytja þær inn frá Bandaríkjunum.

Með bréfi 4. júlí 2011 tilkynnti Matvælastofnun sóknaraðila að stofnunin hafi við innflutningseftirlit tekið til skoðunar vöru, sem hann hugðist flytja inn frá Bandaríkjunum, og hafi hún samkvæmt lýsingu innihaldið íblandað koffín. Samkvæmt fyrrgreindri reglugerð nr. 587/1993 væri íblöndun þess efnis í önnur matvæli en drykkjarvörur óheimil. Stofnunin hafi því ákveðið á grundvelli 30. gr. laga nr. 93/1995 um matvæli að stöðva innflutning á umræddri vöru. Í lok bréfsins var athygli vakin á því að samkvæmt 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 væri sóknaraðila heimilt að kæra ákvörðunina til ráðuneytis þess sem stofnunin heyrði undir. Ekki verður séð af gögnum málsins að hann hafi gert það eða reynt með öðrum hætti að fá ákvörðuninni hnekkt.

Sóknaraðili segist hafa höfðað mál þetta í því augnamiði að fá skorið úr um heimild sína til að flytja inn vörur sem innihalda koffín. Krefst hann þess aðallega að staðfest verði með dómi, annars vegar að 6. gr. reglugerðar nr. 587/1993 sé ekki bindandi fyrir sig við innflutning á vörum frá löndum innan Evrópska efnahagssvæðisins og hins vegar að 5. gr. reglugerðar nr. 980/2011 sé ekki bindandi fyrir sig við innflutning á fæðubótarefni frá Evrópska efnahagssvæðinu. Verði ekki fallist á þær dómkröfur krefst sóknaraðili þess til vara að viðurkennt verði með dómi að þrátt fyrir áður tilvitnuð reglugerðarákvæði sé honum heimilt að flytja inn fæðubótarefni með íblönduðu koffíni og bjóða þau til sölu hér á landi, en að því frágengnu að honum sé þrátt fyrir reglugerðarákvæðin „heimilt að flytja inn og selja fæðubótarefnið Lipodex frá framleiðandanum All Stars í Þýskalandi.“ Í öllum tilvikum krefst sóknaraðili viðurkenningar á skaðabótaskyldu varnaraðila á því tjóni sem hið ólögmæta bann reglugerðarákvæðanna við viðbættu koffíni í önnur matvæli en drykkjarvörur hafi valdið sér.

II

Með kröfum sóknaraðila um viðurkenningu á að þau tvö reglugerðarákvæði, sem vísað er til í stefnu, séu ekki bindandi fyrir hann við innflutning á vörum eða nánar tilgreindum vörum og sölu þeirra hér á landi er farið fram á að dómstólar skýri þessi stjórnvaldsfyrirmæli án þess að það tengist úrlausn um ákveðið sakarefni. Af þeim sökum brýtur þessi kröfugerð í bága við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

Að þessum kröfum frágengnum krefst sóknaraðili viðurkenningar dómstóla á því að honum sé heimilt að flytja inn nánar tiltekin fæðubótarefni og selja þau hér á landi. Þegar leyst er úr kröfu varnaraðila um að vísa þessum kröfum sóknaraðila frá dómi verður að líta til þess að samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 88/1992 um innflutning skal innflutningur á vörum hingað til lands vera óheftur nema annað sé sérstaklega tekið fram í lögum eða milliríkjasamningum sem Ísland er aðili að. Séu lagðar takmarkanir við innflutningi í lögum og stjórnvaldsfyrirmælum, sem sett hafa verið á grundvelli þeirra, er það hlutverk stjórnvalda sem handhafa framkvæmdarvalds að hafa eftirlit með því að þeim reglum sé framfylgt. Að ákveðnum skilyrðum uppfylltum verða ákvarðanir stjórnvaldanna bornar undir dómstóla á grundvelli 60. gr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt 6. gr. laga nr. 93/1995 annast Matvælastofnun opinbert eftirlit með innflutningi matvæla hingað til lands. Með umræddri kröfugerð sinni er sóknaraðili í raun að leita eftir því að dómstólar taki að sér það hlutverk, en yrði á hana fallist væri ekki aðeins gengið í berhögg við fyrrgreint lagaákvæði, heldur og þá þrískiptingu ríkisvalds sem mælt er fyrir um í 2. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt því brestur dómstóla vald til að leggja dóm á þær kröfur sóknaraðila sem hér um ræðir, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991.

Krafa sóknaraðila um viðurkenningu á skaðabótaskyldu varnaraðila er á því reist að reglugerðarákvæðin tvö leggi ólögmætt bann við því að koffíni sé bætt í önnur matvæli en drykkjarvörur og að bannið hafi valdið honum tjóni. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er heimilt að höfða mál til að leita viðurkenningardóms um kröfu, enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur í fjölda dóma Hæstaréttar verið skýrður svo að sá er höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við ætlað skaðaverk.

Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Beis ehf., greiði varnaraðila, íslenska ríkinu, 300.000 krónur í kærumálskostnað.