442/2011

J, fyrrverandi stjórnarformaður B sparisjóðs, og R, fyrrverandi sparisjóðsstjóri sama sparisjóðs, voru ákærðir fyrir umboðssvik með því að hafa í störfum sínum veitt T ehf. lán frá B til að fjármagna að fullu kaup á stofnfjárbréfum í B, án fullnægjandi trygginga og í andstöðu við reglur sparisjóðsins. Lánin voru veitt til kaupa á stofnfjárbréfum í eigu J og nokkurra starfsmanna sparisjóðsins og  félags sem að hluta var í eigu R. S var aðallega ákærður fyrir hlutdeild í brotum J og R með því að hafa lagt á ráðin um umrædd viðskipti en til vara fyrir peningaþvætti. X hafði gegnt stöðu framkvæmdastjóra M banka hf. en seljendur stofnfjárbréfanna skulduðu þeim banka fé. Brot J og R þóttu sönnuð og voru þeir því dæmdir fyrir brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þótti 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ekki standa því í vegi, enda hafði niðurstaða héraðsdóms um sýknu J og R ekki verið reist á röngu mati um sönnun um atvik í skilningi lagaákvæðisins. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að umfang brota þeirra var verulegt, sakir miklar og að J hefði með verknaðnum losað sig undan persónulegum ábyrgðum á kröfum. Þá hefði brot R verið framið í skjóli stöðuumboðs. Voru þeir því dæmdir hvor um sig í 4 ára og 6 mánaða fangelsi. Dómur héraðsdóms var ómerktur að því er varðaði þátt X og þeim hluta hluta málsins vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 5. júlí 2011. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærðu verði sakfelldir samkvæmt ákæru og þeir dæmdir til refsingar. Til vara er krafist ómerkingar hins áfrýjaða dóms og heimvísunar máls.

Ákærðu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að þeir verði dæmdir til vægustu refsingar sem lög leyfa.

I

Samkvæmt gögnum málsins sendi MP fjárfestingarbanki hf., sem síðar hét MP banki hf., tölvubréf 2. október 2008 til ýmissa eigenda stofnfjárbréfa í Byr sparisjóði, þar á meðal ákærða J-kk-ef, sem var formaður stjórnar sparisjóðsins, og ákærða R-kk-ef, sem var þar sparisjóðsstjóri. Bréf þessi voru send í tengslum við lánssamninga, sem viðtakendur bréfanna höfðu gert við bankann í tengslum við stofnfjárbréf í sparisjóðnum, og sagði þar eftirfarandi: „Vegna markaðsaðstæðna sér MP Fjárfestingarbanki hf. sig knúinn til að gjaldfella lánssamninga þína ... hjá bankanum á grundvelli force majeure-ákvæðis 13. gr. samninganna. Í stað þess að beita ofangreindri gjaldfellingarheimild samningsins, er bankinn tilbúinn til þess að myntbreyta samningnum yfir í íslenskar krónur. Óskirðu eftir því að sú leið verði farin biðjum við þig vinsamlegast um að hafa samband við undirritaða fyrir kl. 14 á mánudaginn, 6. október. Að öðrum kosti verður samningurinn gjaldfelldur m.v. stöðu hans í lok dags á morgun.“ Umræddir lánssamningar voru staðlaðir og bar 13. gr. þeirra yfirskriftina: „Breyttar forsendur eða force majeure.“ Þar sagði: „Verði veruleg breyting á viðskiptakjörum lánveitanda vegna atvika sem honum verður ekki kennt um, svo sem vegna breytinga á lánamörkuðum, ákvarðana stjórnvalda, styrjalda, kjarnorkuslysa eða atriða sem talin verða falla undir force majeure tilvik, þannig að lánveitanda verði ómögulegt að afla lánsfjár til fjármögnunar á lánssamningi þessum á sambærilegum kjörum og gengið var út frá við gerð hans, getur hann að undangenginni tilkynningu til lántaka gjaldfellt eftirstöðvar lánsins með 30 daga fyrirvara. Sama gildir verði verulegar breytingar til hins verra á viðskiptakjörum ríkissjóðs á erlendum lánamörkuðum.“

Í kjölfarið áttu ákærðu J-kk-nf og R-kk-nf fund með ákærða X, sem var framkvæmdastjóri MP banka hf. Í héraðsdómi er rakinn framburður ákærðu og nokkur gögn um samskipti þeirra sem leiddu til þeirrar niðurstöðu að stofnfjárbréf í Byr sparisjóði, sem voru meðal annars í eigu ákærða J-kk-ef og Húnahorns ehf., yrðu seld með fjármögnun sparisjóðsins til Fleðu ehf., sem var félag í eigu MP banka hf. Ekki varð þó af því að það félag keypti bréfin, heldur Exeter Holdings ehf., er þá nefndist Tæknisetrið Arkea ehf., 13. október 2008. Stofnfjárhlutirnir voru samtals að nafnvirði 242.260.151 króna, en þar af voru hlutir að nafnvirði 20.871.253 krónur í eigu Húnahorns ehf., 54.109.865 krónur í eigu ákærða J-kk-ef, 16.767.866 krónur í eigu A útibússtjóra hjá Byr sparisjóði, 4.219.342 krónur í eigu B, 27.047.068 krónur í eigu C og 119.244.757 krónur í eigu MP banka hf.

Húnahorn ehf. var í eigu ákærða R-kk-ef að 30%, en auk þess áttu hluti í félaginu M framkvæmdastjóri bankaþjónustu Byrs sparisjóðs, O framkvæmdastjóri fjármálasviðs sjóðsins, T útibússtjóri hjá sjóðnum, áðurnefnd A og C ehf., en það félag, er síðar nefndist É ehf., var í eigu P yfirmanns áhættustýringar sjóðsins. Exeter Holdings ehf. var að 62% í eigu E, sem var jafnframt framkvæmdastjóri þess, en hann hafði einnig verið stjórnarmaður í MP fjárfestingarbanka hf. allt fram til júlí 2008.

Gögn málsins eru ekki með öllu skýr um hvort MP banki hf. hafi leyst til sín hluta stofnfjárbréfa þeirra sem um ræðir áður en Exeter Holdings ehf. keypti þau. Á hinn bóginn er fram komið að 13. október 2008 veitti Byr sparisjóður Exeter Holdings ehf. 800.000.000 krónur í yfirdráttarlán fyrir kaupunum með veði í bréfunum sjálfum. Einnig lánaði MP banki hf. félaginu 43.916.385 krónur til þessara kaupa.

Samkvæmt gögnum málsins veitti Byr sparisjóður 29. desember 2008 Exeter Holdings ehf. 204.452.265 króna yfirdráttarlán til viðbótar hinu fyrra láni til kaupa sama dag á stofnfjárbréfum að nafnvirði 64.039.876 krónur. Höfðu þau bréf verið í eigu D, þáverandi varamanns í stjórn sparisjóðsins.

Með bréfi 7. september 2009 greindi Fjármálaeftirlitið sérstökum saksóknara frá rannsókn sem það hafði hafið á framangreindum viðskiptum. Í bréfinu kom meðal annars fram að Exeter Holdings ehf. hafi virst vera með neikvæða eiginfjárstöðu er viðskiptin áttu sér stað. Einnig var tiltekið að svokölluðum stofnfjármarkaði með stofnfjárbréf Byrs sparisjóðs hafi verið lokað í ágúst 2008 vegna fyrirhugaðrar breytingar sparisjóðsins í hlutafélag og samruna hans við Glitni banka hf. Viðskiptin hafi átt sér stað „yfir borðið“ þar sem bæði kaupandi og seljendur hafi vitað hverjir viðsemjendur þeirra væru. Stofnfjármarkaðurinn, sem MP banki hf. hafi haft umsjón með, hafi ekki verið skipulegur verðbréfamarkaður eða markaðstorg fjármálagerninga í skilningi laga heldur í raun venjuleg verðbréfamiðlun með óskráð verðbréf, þótt birt hafi verið á vefsíðu MP banka hf. hagstæðasta kaup- og sölutilboð sem í gildi hafi verið hverju sinni. Var þess getið að síðasta markaðsverð fyrir lokun stofnfjármarkaðarins hafi verið á genginu 1,6. Um viðskiptin í október 2008 sagði meðal annars: „Endurmatsstuðullinn fyrir nafnverð stofnfjárhluta sem notaður var í viðskiptunum var 2,1978. Framreiknað nafnverð í viðskiptunum var því 532.439.360. Kaupverð í viðskiptunum var kr. 1,585 per hlut, þ.e. samtals kr. 843.916.385. Rétt er að geta þess að endurmatsstuðullinn var í október orðinn 2,2386, en MP banki notar ágúst stuðulinn í viðskiptunum.“ Þá sagði um þetta atriði vegna viðskiptanna í desember 2008: „Endurmatsstuðull fyrir nafnverð stofnfjárhluta þegar viðskiptin áttu sér stað var 2,3065. Framreiknað nafnverð í viðskiptunum var því 147.710.684. Kaupverð í viðskiptunum var kr. 1,38 per hlut, þ.e. samtals kr. 203.840.743.“ Var veðhlutfall í stofnfjárbréfunum því sem næst 95% vegna viðskiptanna í október 2008, en 100% í desember það ár. Eins og rakið er í héraðsdómi báru ákærðu J-kk-nf og R-kk-nf að ákærði X hafi ákveðið gengi bréfanna vegna viðskiptanna í október 2008, en sá síðastnefndi sagði það hafa verið ákveðið með hliðsjón af því að MP banki hf. fengi fullar endurheimtur af lánunum, sem veitt voru til kaupa á stofnfjárbréfunum.

Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er ágreiningur um hvort og með hvaða hætti framangreindar lánveitingar hafi verið kynntar fyrir stjórn Byrs sparisjóðs. Fyrir dómi kvað ákærði J-kk-nf lánveitingu þá sem um ræðir í I. kafla ákærunnar hafa verið kynnta á stjórnarfundi í sparisjóðnum 7. október 2008. Á hinn bóginn staðfestu hvorki aðrir stjórnarmenn í sparisjóðnum né ákærði R-kk-nf þennan framburð ákærða J-kk-ef og var þessa heldur ekki sérstaklega getið í fundargerð frá stjórnarfundinum þennan dag. Um hina síðari lánveitingu var eftirfarandi bókað í fundargerð stjórnarfundar 19. desember 2008: „Lánamál yfir heimildum samkvæmt lánareglum: a. Stjórn samþykkir lánalínu allt að fjárhæð 1.400.000.000 til handa einkahlutafélaginu Tæknisetur Arkea/Exeter Holdings kt. 561002-2150. Trygging yrði í stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði, 100% veðsetning.“ Þrátt fyrir framburð stjórnarmanna sparisjóðsins um tilefni þessarar bókunar, sem rakinn er í héraðsdómi, verður um málavexti að miða við fundargerð hvað þetta varðar.

Þá er í héraðsdómi rakinn mismunandi framburður ákærða X og vitnisins G þáverandi formanns stjórnar MP banka hf. um þátt G í þeirri ákvörðun að Fleða ehf. kæmi ekki að kaupum á stofnfjárbréfunum sem um ræðir í I. kafla ákæru. Samkvæmt framburði þeirra beggja var á hinn bóginn talið að kaup Fleðu ehf. á bréfunum myndi hafa neikvæð áhrif á eiginfjárstöðu bankans þar sem félagið væri dótturfélag hans og að auki hafi fjármálafyrirtæki skort lausafé á þessum tíma.

Um málavexti hafa ákærðu sérstaklega vísað til þess að staða Byrs sparisjóðs hafi verið talin góð á þeim tíma sem framangreind viðskipti með stofnfjárbréf í honum voru gerð. Meðal annars hafi eigið fé sjóðsins verið rúmar 48.000.000.000 krónur samkvæmt efnahagsreikningi 30. september 2008, eftir að hafa aukist um rúmar 3.000.000.000 krónur frá júní það ár. Þá væru gögn í málinu um að sparisjóðurinn hafi áður lánað í allnokkrum mæli fyrir kaupum á stofnfjárbréfum eingöngu gegn veði í þeim.

Fjármálaeftirlitið ákvað 22. apríl 2010 að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar í Byr sparisjóði og víkja stjórn hans frá. Bú Exeter Holdings ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 3. maí 2011. Samkvæmt framburði skiptastjóra þrotabúsins fyrir héraðsdómi voru engar eignir í félaginu fyrir utan að það var skráður eigandi að stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði og muni því ekkert fást upp í lýstar kröfur.

II

Í 1. gr. útlánareglna Byrs sparisjóðs frá 24. janúar 2008, sem voru í gildi þegar atvik málsins gerðust, sagði: „Sparisjóðsstjóri, framkvæmdastjórar og lánastjóri bera ábyrgð á því að útlánareglur séu í hávegum hafðar. Útlánareglum þessum er ætlað að taka til almennra lánveitinga og ábyrgða Byrs. Ef um er að ræða ákvarðanir um lánveitingu sem fellur ekki undir þessar reglur þarf að liggja fyrir ákvörðun frá sparisjóðsstjóra, lánanefnd eða eftir atvikum stjórn Byrs um lánveitinguna. Sama á við ef vafi leikur á um hvort útlán falli undir ákvæði þessara reglna. Upplýsingar um heimildir starfsmanna til að skuldbinda Byr sparisjóð við útlán og til að stofna til bindandi viðskipta í nafni Byrs er að finna í sérstakri reglu stjórnar þar að lútandi. Útlánareglur byggja á þeirri meginhugsun að útlánavald og ábyrgð fara saman. Þeir starfsmenn Byrs, sem hafa útlánaheimildir, bera jafnframt ábyrgð á að vinnubrögð við lánveitingar og innheimtu séu í samræmi við útlánamarkmið og útlánareglur Byrs á hverjum tíma.“ Þá sagði: „Meginreglan við ákvörðun um útlán er að meta áætlaða greiðslugetu og eignastöðu lánþega, framboðnar tryggingar og viðskipti við Byr með það fyrir augum að tryggja sem best að lántaki geti staðið við skuldbindingar sínar.“ Síðar í greininni kom fram að áður en lánveiting væri ákveðin skyldu liggja fyrir fullnægjandi upplýsingar um lánþegann, þær skráðar og unnið skipulega úr þeim. Horfa skyldi sérstaklega til eftirtalinna þátta: „Viðskiptayfirlit lánþega ... Yfirlit yfir skuldbindingar og tryggingar. Vanskila- og lokanaskrá. Hlutafélagaskrá frá Lánstraust ef lánþegi er rekstraraðili. ... Fjárhagsyfirlit (FE-yfirlit) ef um nýjan lánþega er að ræða. Eignastaða. Gögn vegna greiðslumats.“ Í 2. gr. reglnanna var að finna ýmis ákvæði um útlánaheimildir og kom fram að sparisjóðsstjórar tækju ákvörðun um skipulag lánveitinga og aðkomu þeirra sem ynnu við þær. Þá sagði að sparisjóðsstjórar skyldu koma með tillögu að starfsreglu um útlánaheimildir, sem samþykkt skyldi af stjórn. Voru ákvæði um sérstaka lánanefnd sem skipuð skyldi sparisjóðsstjórum, lánastjóra, framkvæmdastjórum bankaþjónustu og fyrirtækjaviðskipta. Skyldi nefndin hafa sömu útlánaheimildir og sparisjóðsstjórar. Þá voru í greininni sérstök ákvæði um hæfi til að taka ákvörðun um lánveitingu og ylli það meðal annars vanhæfi ef „tengsl starfsmanns við viðskiptamann eru þess eðlis að almennt megi draga óhlutdrægni hans í efa.“ Í 5. gr. var fjallað um tryggingar þar sem fram kom að taka skyldi saman yfirlit um tryggingarstöðu við Byr við hverja lánveitingu og athuga hvort þörf væri á að auka tryggingar vegna veittra lána og ábyrgða. Um veðsetningarhlutföll trygginga var vísað til starfsreglna stjórnar þar um.

Í inngangi að starfsreglum stjórnar Byrs sparisjóðs um útlánaheimildir frá 24. janúar 2008 sagði: „Tilgangur reglna þessara er að lýsa útlánaheimildum ásamt því að leiðbeina starfsmönnum um fyrirkomulag útlánaheimilda og tegundir þeirra. Um útlánaheimildir er fjallað í útlánareglum Byrs sparisjóðs.“ Í reglunum sagði að gæta ætti „ýtrustu varfærni“ við lánastarfsemi og hafa samráð milli þeirra sem ynnu með útlán og þeirra sem eftirlit hefðu með þeim og skráningu og varðveislu upplýsinga. Síðan sagði: „Útlánaheimildum er skipt niður í nokkrar tegundir og starfsmenn því með mismunandi útlánaheimildir eftir því hvað Sparisjóðsstjóri og útlánareglur segja til um.“ Tegundir útlánaheimilda voru í sjö flokkum eftir fjárhæðum allt að 1.500.000.000 krónur, bæði hvað varðaði einstaka fyrirgreiðslu og svokallaða heildarfyrirgreiðslu. Hafði sparisjóðsstjóri heimild til að taka ákvörðun um lán samkvæmt 7. flokki með framangreindri hámarksfjárhæð. Þá var fjallað sérstaklega um mismunandi tegundir trygginga fyrir útlánum sparisjóðsins, en um hlutabréf sagði: „Við mat á veðandlagi í skráðum hlutabréfum skal skoða sérstaklega seljanleika hlutabréfanna og einungis taka að handveði þau hlutabréf, ef samtals viðskipti með þau síðustu 12 mánuði eru meiri en 5% af markaðsverði bréfanna.“ Þá skyldi veðsetning að jafnaði vera innan við 60% af verðmæti hlutabréfa sem skráð væru á aðallista Kauphallar og í skráðum erlendum sjóðum og fyrirtækjum. Þá sagði að almenna reglan skyldi vera sú að veita ekki lán í óskráðum hlutabréfum. Allar ákvarðanir um lán með veði í slíkum bréfum skyldu „teknar af lánanefnd og/eða sparisjóðsstjóra“ og skyldi veðsetningarhlutfall að jafnaði miðast við 30% af metnu andvirði þeirra. Þá sagði: „Meta verður sérstaklega verðmæti óskráðra hlutabréfa, sem tekin eru að handveði og staðfesta að leyfilegt sé að veðsetja hluti samkvæmt samþykktum viðkomandi félags.“

III

Eins og nánar greinir í I. og III. kafla ákæru eru ákærðu J-kk-þgf og R-kk-þgf gefin að sök umboðssvik með því að hafa í október og desember 2008 með nánar tilgreindum hætti sameiginlega og í auðgunarskyni misnotað aðstöðu sína hjá Byr sparisjóði og stefnt fé hans í stórfellda hættu með því að fara út fyrir heimildir við lánveitingarnar. Þeir hafi hvorki gætt að greiðslugetu eða eignastöðu Exeter Holdings ehf. né fylgt reglum um veðsetningarhlutföll trygginga. Þá er sérstaklega tilgreint í I. kafla ákærunnar að ákærðu hafi ákveðið gengi bréfanna sem þar um ræðir nægilega hátt til að umrædd lán MP banka hf. yrðu greidd að fullu og að ákærðu J-kk-nf og R-kk-nf hafi verið vanhæfir til að koma að lánveitingunni.

Helstu varna ákærðu J-kk-ef og R-kk-ef er getið í hinum áfrýjaða dómi. Ekki er ástæða til að rekja hér framburð ákærðu og vitna umfram það sem að framan greinir.

Niðurstöðu um sýknu ákærðu J-kk-ef og R-kk-ef af sakargiftum í I. kafla ákæru reisir héraðsdómur einkum á því að lánveitingin í október 2008 hafi verið innan heimildar þess síðarnefnda sem um gat í framangreindum 7. lið lánareglna Byrs sparisjóðs og hafi lánveiting sem þessi áður tíðkast hjá sjóðnum. Þá kemst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að við mat á veðhæfni stofnfjárbréfa verði að miða við skráð hlutabréf á markaði og vísar dómurinn til þess að eiginfjárstaða sparisjóðsins hafi samkvæmt efnahagsreikningi í september 2008 verið jákvæð um rúmlega 48.000.000.000 krónur eftir að hafa rýrnað um 16,1% frá áramótum en aukist á ný um rúmar 3.000.000.000 krónur frá 30. júní 2008.

Um sýknu af sakargiftum í III. kafla ákæru vísar héraðsdómur einkum til þess að lánveitingin 29. desember 2008 hafi verið samþykkt af stjórn sparisjóðsins 19. sama mánaðar. Af þeim sökum verði hvorki talið að ákærðu J-kk-nf og R-kk-nf hafi farið út fyrir heimildir sínar með lánveitingunni né að lánið teljist hafa verið veitt án fullnægjandi trygginga. Skipti því engu máli þótt greiðslugeta og eignastaða Exeter Holdings ehf. hafi ekki verið könnuð og að telja verði að stjórn sjóðsins hafi með réttu mátt treysta því að ákærðu hefðu metið þessi atriði í samræmi við reglur sjóðsins.

Að fenginni framangreindri niðurstöðu um ákæruatriði í I. kafla ákæru telur héraðsdómur að af sjálfu leiði að sýkna beri ákærða X af sakargiftum í II. kafla ákærunnar um hlutdeildarbrot og peningaþvætti.

IV

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að ákærðu J-kk-nf og R-kk-nf hafi staðið saman að lánveitingum þeim sem um ræðir í málinu. Þá er staðfest niðurstaða héraðsdóms um að þessir tveir ákærðu hafi ekki gætt að því að lánin voru veitt án þess að áður hafi verið könnuð greiðslugeta og eignastaða Exeter Holdings ehf.

Á hinn bóginn verður hvorki fallist á með héraðsdómi að gögn málsins standi til þess að heimilt hafi verið að leggja verðmæti stofnfjárhlutanna og veðhæfni að jöfnu við skráð hlutabréf á markaði, né að ætluð eiginfjárstaða sparisjóðsins hafi átt að hafa þá þýðingu sem að framan greinir við mat á því hvort háttsemi ákærðu falli undir ákvæði 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ekki verður heldur fallist á með héraðsdómi að við mat á refsinæmi háttsemi ákærðu eigi að líta til formlegs umboðs ákærða R-kk-ef með þeim hætti sem þar var gert eða að samþykki stjórnar sparisjóðsins fyrir lánveitingu gegn lánareglum hans leiði til þess að ákærðu geti ekki hafa farið út fyrir umboð sitt í skilningi ákvæðisins. Þá eru gögn málsins ekki einhlít um fyrri lánveitingar vegna viðskipta með stofnfjárbréf í sjóðnum, en þótt dæmi séu um veigalítil fyrri viðskipti með sambærilegum hætti verður ekki af þeim dregin sú ályktun sem héraðsdómur gerir.

Eins og að framan er rakið vísaði MP banki hf. til verulegra breytinga á markaðsaðstæðum, óvissu á mörkuðum og óviðráðanlegra ytri atvika í framangreindu bréfi 2. október 2008. Voru þær ástæður tilgreindar sem grundvöllur fyrir boðaðri gjaldfellingu lána sem bankinn hafði veitt til kaupa á stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði. Af gögnum málsins verður ekki séð að bankinn hafi beitt veðkalli gagnvart þeim lánþegum sem tilgreindir eru í ákæru eða að lánþegarnir hafi andmælt innheimtu á þeim grundvelli sem vísað var til í bréfinu. Á þessum tíma var veruleg lausafjárþurrð hjá fjármálafyrirtækjum, hlutafjármarkaður í mikilli óvissu og þrír stærstu viðskiptabankar landsins féllu um líkt leyti. Verður því fallist á með ákæruvaldinu að með aðgerðum sínum hafi ákærðu J-kk-nf og R-kk-nf komið málum þannig fyrir að áhættu á tjóni vegna stofnfjárbréfanna var velt yfir á Byr sparisjóð. Þetta gerðu ákærðu án þess að kanna sérstaklega stöðu Exeter Holdings ehf. og án nægilegs stuðnings við gögn um raunverulegt verðgildi stofnfjárbréfanna. Þá voru ekki veittar frekari tryggingar fyrir láninu en veð í stofnfjárbréfunum sjálfum. Mat á tryggingargildi bréfanna var óviðunandi og í miklu ósamræmi við framangreindar reglur sjóðsins um veðsetningarhlutfall trygginga. Bar í þessu samhengi að taka mið af reglum sparisjóðsins um lán til kaupa á óskráðum bréfum á markaði. Auk þess er í ljós leitt að ákærðu voru vanhæfir samkvæmt reglum sjóðsins til að taka ákvörðun um lánveitingu þá sem um ræðir í I. kafla ákæru. Með umræddum lánveitingum losnuðu tilgreindir eigendur stofnfjárbréfa, þar á meðal ákærði J-kk-nf og félag sem ákærði R-kk-nf átti verulegan hlut í, undan skuldbindingum gagnvart MP banka hf. sem jafnframt fékk kröfur sínar á hendur eigendum bréfanna greiddar.

Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála getur Hæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafi gefið skýrslu hér fyrir dómi. Samkvæmt því sem að framan er rakið er niðurstaða héraðsdóms um háttsemi ákærðu J-kk-ef og R-kk-ef ekki reist á röngu mati um sönnun um atvik í skilningi 3. mgr. 208. gr. laganna heldur á rangri túlkun á því ákvæði almennra hegningarlaga sem háttsemi þeirra er færð undir. Með þeirri háttsemi ákærðu J-kk-ef og R-kk-ef sem að framan er lýst misnotuðu þeir aðstöðu sína hjá Byr sparisjóði sem olli því að sparisjóðurinn varð bundinn við þá gerninga sem um ræðir og leiddu þeir til verulegrar fjártjónshættu sjóðsins, enda kom á daginn að fjármunir þessir eru sjóðnum glataðir. Samkvæmt öllu framansögðu verða ákærðu J-kk-nf og R-kk-nf sakfelldir fyrir brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga.

V

Um ætluð brot ákærða X er fjallað í II. kafla ákærunnar. Í a lið kaflans er ákærða gefin að sök hlutdeild í umboðssvikum ákærðu J-kk-ef og R-kk-ef með því að hafa, eins og þar greinir nánar, lagt á ráðin um að fé það sem um ræðir í I. kafla ákæru yrði greitt úr sjóðum Byrs sparisjóðs til að fjármagna áðurnefnd viðskipti í október 2008, ákveðið gengi stofnfjárbréfanna í þeim viðskiptum ásamt meðákærðu og haft milligöngu um að Exeter Holdings ehf. keypti bréfin, sem voru að hluta í eigu MP banka hf., með 800.000.000 króna yfirdráttarláni Byrs sparisjóðs annars vegar og 43.916.385 króna fjármögnun MP banka hf. hins vegar. Með þessu hafi tjónshættu MP banka hf. verið velt yfir á Byr sparisjóð og hafi ákærða ekki getað dulist í ljósi aðdraganda viðskiptanna að féð var greitt úr sjóðum Byrs sparisjóðs með ólögmætum hætti. Í b lið er ákærða X gefið að sök peningaþvætti með því að hafa í stöðu sinni sem framkvæmdastjóri MP banka hf. tekið við framangreindum fjármunum þrátt fyrir að hafa mátt vera ljóst, að virtum öllum aðstæðum, að yfirdráttarlán það sem um ræðir hafi verið veitt með ólögmætum hætti.

Eins og áður er rakið var ákærði X sýknaður í héraði af báðum þessum ákæruliðum með þeim rökum einum að ákærðu J-kk-nf og R-kk-nf teljist ekki hafa framið það brot sem í I. kafla ákæru greinir. Tók héraðsdómur því ekki afstöðu til þess hvort og þá með hvaða hætti meta þyrfti framburð fyrir dómi hvað varðar ætluð brot ákærða X. Að gættum framangreindum ákvæðum 208. gr. laga nr. 88/2008 verður því með hliðsjón af 2. mgr. 169. gr., sbr. 210. gr., laganna að ómerkja hinn áfrýjaða dóm hvað ákærða X varðar og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar sakarefnis samkvæmt II. kafla ákærunnar.

VI

Ákærðu J-kk-nf og R-kk-nf hafa unnið sér til refsingar samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga, en hvorugur þeirra hefur áður sætt refsingu. Við ákvörðun hennar verður einkum litið til þess að umfang brota þeirra var verulegt og sakir miklar. Þá verður að horfa til þess að við brotin losnaði ákærði J-kk-nf undan persónulegum ábyrgðum sínum, en ábyrgðum ákærða R-kk-ef var öðruvísi varið. Brotin voru á hinn bóginn framin í skjóli stöðuumboðs ákærða R-kk-ef. Verður refsing hvors þeirra ákveðin fangelsi í 4 ár og 6 mánuði.

Eftir þessum úrslitum verða ákærðu J-kk-nf og R-kk-nf dæmdir til að greiða hvor um sig verjendum sínum málsvarnarlaun eins og þau voru ákveðin í héraði og málsvarnarlaun verjenda sinna fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Þá verða ákærðu J-kk-nf og R-kk-nf dæmdir til að greiða óskipt ¾ hluta annars sakarkostnaðar en málsvarnarlauna verjanda ákærða X á báðum dómstigum. Sá sakarkostnaður er eftir stendur verður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða X eins og þau voru ákveðin í héraði og málsvarnarlaun verjandans fyrir Hæstarétti að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Einn þriggja dómenda í héraði skilaði sératkvæði með annarri niðurstöðu en hinir tveir. Það athugast að samkvæmt 2. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 er ekki gert ráð fyrir að héraðsdómari, sem verður í minnihluta um eitthvert atriði, skili atkvæði með þessum hætti, sbr. hins vegar 2. og 3. mgr. 209. gr. laganna, heldur er kveðið á um að ágreiningsatriðis skuli getið í dómi.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur að því er varðar ákærða X og er málinu að því leyti vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Ákærðu J-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf og R-kk-nf Z-kk-nf G-kk-nf sæti hvor um sig fangelsi í 4 ár og 6 mánuði.

Ákærði J-kk-nf greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, R-kk-ef K-kk-ef hæstaréttarlögmanns, eins og þau voru ákveðin í héraði og málsvarnarlaun fyrir Hæstarétti, 1.882.500 krónur.

Ákærði R-kk-nf greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ó-kk-ef E-kk-ef hæstaréttarlögmanns, eins og þau voru ákveðin í héraði og málsvarnarlaun fyrir Hæstarétti, 1.882.500 krónur.

Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða X, R-kk-ef H-kk-ef H-kk-ef hæstaréttarlögmanns, eins og þau voru ákveðin í héraði greiðast úr ríkissjóði sem og málsvarnarlaun hans fyrir Hæstarétti, 1.255.000 krónur.

Annan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 416.503 krónur, greiði ákærðu J-kk-nf og R-kk-nf óskipt að ¾ hlutum en ¼ þess kostnaðar greiðist úr ríkissjóði.