94/2004

R krafðist þess að X yrði svipt forsjá tveggja sona sinna sem fæddir eru 1998 og 2002. Barnaverndaryfirvöld höfðu haft afskipti af X frá fæðingu eldri drengsins vegna langvarandi vímuefnavanda hennar. Höfðu barnaverndaryfirvöld beitt þeim úrræðum, sem barnaverndarlög heimila til stuðnings X. Var að lokum ákveðið að krefjast þess fyrir dómi að X yrði svipt forsjá drengjanna og var það gert með dómi héraðsdóms. Eftir uppkvaðningu hans var, að beiðni X, dómkvaddur matsmaður, sem taldi forsjárhæfni X verulega skerta og stafaði það fyrst og fremst af óafturkræfum vímuefnaskemmdum og fylgikvillum. Í yfirmati, sem fram fór að beiðni X, kom fram að X hafi fjórum sinnum verið boðuð í viðtal til matsmannanna en hún hafi hvorki mætt né boðað forföll. Á grundvelli fyrirliggjandi gagna mátu yfirmatsmenn forsjárhæfni X verulega skerta, þar sem hún virtist ekki getað unnið úr fyrri áföllum og vímuefnavanda vegna vitrænnar og tilfinningalegrar skerðingar. Talið var að hin nýju gögn styddu þá niðurstöðu að þarfir og hagsmunir drengjanna krefðust þess að svipta X forsjánni. Var því skilyrðum barnaverndarlaga um forsjársviptingu talið fullnægt.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 3. mars 2004. Hún krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara ómerkingar héraðsdóms. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms.

Mörg ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt.

I.

Í málflutningi fyrir Hæstarétti setti áfrýjandi fram nýja kröfu um að héraðsdómur yrði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Kröfu þessa byggir hún aðallega á því, að héraðsdómur hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni. Telja verður, að mál þetta hafi verið nægilega rannsakað áður en héraðsdómur gekk, en ítarleg gögn lágu þá fyrir um aðstæður áfrýjanda og sona hennar. Þörf var á skjótri meðferð málsins, sem sætti flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eru engin efni til að taka ómerkingarkröfu áfrýjanda til greina.

Með hinum áfrýjaða dómi var áfrýjandi svipt forsjá sona sinna, A, f. [...] 1998, og B, f. [...] 2002. Barnaverndaryfirvöld höfðu haft afskipti af áfrýjanda frá fæðingu eldri drengsins vegna langvarandi vímuefnavanda hennar. Samkvæmt vottorði J-kk-ef B-kk-ef, yfirlæknis geðdeildar Landspítalans, 10. desember 1999, benti taugasálfræðileg rannsókn, sem gerð var á áfrýjanda 1992 til þess, að þá þegar væri komin fram skerðing á framheilastarfsemi, sem rekja mætti til áfengis- og/eða kannabisneyslu, og það væri skilyrði þess, að hún gæti rækt uppeldis- og móðurhlutverk sitt, að hún héldi sig frá neyslu vímuefna. Á-kvk-nf S-kvk-nf sálfræðingur, sem gerði sálfræðiathugun á áfrýjanda frá desember 1999 til febrúar 2000 taldi það einnig vera forsendu þess, að áfrýjandi gæti sinnt móðurhlutverki sínu, að hún snerti ekki vímuefni af neinu tagi.

Eins og lýst er í héraðsdómi hafði eldri drengurinn verið vistaður á vistheimili barna vegna ölvunar áfrýjanda fyrst er hann var 10 mánaða gamall og var þar í fjóra mánuði og aftur er hann var rúmlega 20 mánaða gamall og var þá vistaður í um 7 mánuði. Áfrýjandi naut stuðnings á grundvelli barnaverndarlaga og var að minnsta kosti fimm sinnum gerð meðferðaráætlun í samráði við hana í þeim tilgangi að eldri drengurinn og síðar þeir báðir gætu búið hjá henni. Áfrýjandi hafði að mestu haldið sig frá vímuefnum frá því að yngri drengurinn fæddist og var ósátt við reglubundið eftirlit barnaverndaryfirvalda. Var því ekki talin ástæða til frekari afskipta af málinu og því lokað hjá Barnavernd Reykjavíkur 4. nóvember 2003. Þremur vikum síðar, 24. nóvember, þurfti að flytja drengina frá heimili áfrýjanda, sem hafði verið í vímuefnaneyslu um nokkurt skeið, og voru þeir þá vistaðir á vistheimili barna. Á fundi barnaverndarnefndar 16. desember 2003 var úrskurðað að bræðurnir yrðu vistaðir utan heimilis á vegum hennar, sbr. 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2000 í tvo mánuði, og ákveðið að krefjast þess fyrir dómi, að áfrýjandi yrði svipt forsjá drengjanna. Var krafa stefnda tekin til greina í hinum áfrýjaða dómi 11. febrúar 2004.

Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, voru drengirnir á vistheimili barna frá 24. nóvember 2003 til 16. apríl 2004. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur samþykkti að koma drengjunum í reynslufóstur frá 3. maí til 3. nóvember 2004 með varanlegt fóstur í huga.

II.

Eftir uppkvaðningu héraðsdóms var, að beiðni áfrýjanda, dómkvaddur maður til að meta forsjárhæfni hennar og tengsl drengjanna við hana. Er matsgerð E-kk-ef I-kk-ef M-kk-ef sálfræðings dagsett 2. september 2004. Hann kemst að þeirri niðurstöðu, að forsjárhæfni áfrýjanda sé verulega skert og stafi það fyrst og fremst af óafturkræfum vímuefnaskemmdum og fylgikvillum. Henni sé illa kleift að sinna félags- og tilfinningalegum þörfum barna sinna og þroska í skólagöngu. Telur hann verulegan vafa leika á því, að jafnvel sértækar stuðningsaðgerðir kæmu að tilætluðum notum, ef uppeldið hvíldi fyrst og fremst á herðum hennar. Eldri drengurinn þurfi, vegna meðfæddra veikleika, á sérstakri örvun og stuðningi að halda. Verði ekki séð, að hún geri sér raunhæfa grein fyrir þroskaferli hans né hafi getu til að styðja hann á eðlilegan hátt, en hann muni þarfnast mikils stuðnings alla sína grunnskólagöngu. Ekkert komi fram í hefðbundnum prófunum, sem gerðar voru á eldri drengnum, sem bendi til félags- og tilfinningatengsla hans við móður sína. Yngri drengurinn hafi verið of ungur til þess að hefðbundnum mælingum yrði við komið, en ekkert benti til þess í hegðun hans og fasi, að hann saknaði móður sinnar. Telur matsmaðurinn, að hæfni áfrýjanda til að breyta lífi sínu til hins betra á fullnægjandi hátt, svo að hún geti haft forsjá barna með höndum, sé verulega skert. Matsmaðurinn staðfesti matsgerð sína fyrir dómi og taldi áfrýjanda vera ófæra um að sinna forsjá drengjanna.

Að beiðni áfrýjanda voru dómkvaddir sálfræðingarnir O-kk-þgf E-kk-nf og R-kvk-nf Ó-kvk-nf til yfirmats og er yfirmatsgerðin dagsett 18. október 2004. Þar kemur fram, að áfrýjandi var fjórum sinnum boðuð í viðtal til matsmannanna en hún hvorki mætti né boðaði forföll. Að mati yfirmatsmanna, sem urðu að styðjast við fyrirliggjandi gögn, skorti áfrýjanda innsæi í hversu alvarlegur vímuefnavandi hennar sé. Ætla megi, að truflun sú, sem orðið hafi á vitrænu framheilastarfi sé langvarandi og hafi varanleg áhrif á tilfinningastarfsemi hennar og dragi meðal annars úr hæfni hennar til að ná stjórn á vímuefnavanda sínum. Hún hafi mjög takmarkaða sýn á þarfir drengjanna. Telja þeir, að niðurstaða sálfræðings í undirmati um að áfrýjanda „sé illa kleift að sinna félags- og tilfinningalegum þörfum barna sinna“ sé á rökum reist. Yfirmatsmenn vilja kveða fastar að orði og fullyrða, að forsjárhæfni áfrýjanda sé verulega skert, þar sem hún virðist ekki geta unnið úr fyrri áföllum og vímuefnavanda vegna vitrænnar og tilfinningalegrar skerðingar, en slík úrvinnsla sé alger forsenda þess, að hún geti tileinkað sér breyttan lífsstíl, sem sé börnum nauðsynlegur. Frá fæðingu drengjanna hafi grunnþarfir þeirra endurtekið vikið fyrir vímuefnaneyslu móður og henni ekki tekist að greina eigin þarfir frá þeirra. Hagsmunir drengjanna og móður geti því ekki farið saman.

III.

Eins og að framan greinir styðja hin nýju gögn, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, niðurstöðu héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum. Barnaverndaryfirvöld höfðu beitt þeim úrræðum, sem barnaverndarlög heimila til stuðnings áfrýjanda og verður að telja, að reynt hafi verið til þrautar. Þarfir og hagsmunir drengjanna krefjast þess að svipta áfrýjanda forsjánni. Skilyrðum a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 um forsjársviptingu er fullnægt. Verður niðurstaða héraðsdóms því staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, X, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur.