346/2015

F höfðaði mál á hendur A hf. og krafðist þess að felld yrði úr gildi veðsetning skuldabréfs, útgefnu af dóttur hans árið 2004, sem hann veitti leyfi fyrir í fasteign sinni og að A hf. yrði gert að aflýsa skuldabréfinu. Fyrir Hæstarétti upplýsti F um ný atvik, sem hann taldi þó ekki breyta grundvelli málsins eins og hann var lagður í héraði, en veitti honum þó tilefni til að breyta kröfu sinni fyrir Hæstarétti og tefla fram nýrri málsástæðu. Í dómi Hæstaréttar var talið, að gegn andmælum A hf., gæti F ekki breytt kröfu sinni, sbr. 1. mgr. 163. gr., sbr. 1. mgr. 111. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá var heldur ekki talið að ný málsástæða kæmist að af hans hálfu. Í dómi Hæstaréttar kom einnig fram að við mat á því hvort samningi skyldi vikið til hliðar í heild eða að hluta með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga skyldi samkvæmt 2. mgr. greinarinnar líta til fjögurra þátta. Í fyrsta lagi var talið að af skýrslu sem F gaf fyrir dómi og öðru því sem fram kom í gögnum málsins yrði sú ályktun dregin að hann hefði sjálfur ekki haft sérstök samskipti við A hf. er hann veitti veðleyfið umrætt sinn. Lægi því ekki fyrir að hann hefði sjálfur samið um önnur atriði tengd þessu láni við bankann. Í öðru lagi var talið að líta bæri til atvika við samningsgerð en ljóst var að A hf. hefði ekki sinnt þeim skyldum sem á honum hefði hvílt samkvæmt ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, meðal annars um að meta greiðslugetu dóttur F og kynna honum niðurstöðu þess og jafnframt upplýsingabækling um skuldaábyrgðir og veðsetningar. Á hinn bóginn hefði lánið að mestu leyti gengið til uppgreiðslu tveggja eldri skuldabréfa sem hefðu einnig verið tryggð með veði í sömu fasteign F. Í þriðja lagi var litið til þess að F væri einstaklingur, sem kvaðst ekki búa yfir sérstakri menntun á þessu sviði, en A hf. væri einn stærsti banki landsins sem á hefði hvílt lögboðnar og samningsbundnar skyldur um að vanda til verka við gerð samninga. Loks var litið til atvika sem síðar hefðu komið til, meðal annars að F hefði fyrst gert reka að því að athuga réttarstöðu sína meira en sjö árum eftir að honum hafði verið kunnugt um að veðleyfið hafði verið veitt. Þegar allt framangreint var virt heildstætt var ekki fallist á að sýnt hefði verið fram á að ósanngjarnt væri eða andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu A hf. að bera fyrir sig umrætt veðleyfi, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá var ekki talið að 33. gr. sömu laga gæti staðið því í vegi að A hf. bæri fyrir sig veðleyfið. Var A hf. því sýknað af kröfu F.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. maí 2015. Í áfrýjunarstefnu krefst hann þess aðallega að felld verði úr gildi veðsetning skuldabréfs að höfuðstól 4.150.000 krónur, útgefnu af G-kvk-þgf F-kvk-þgf 15. desember 2004, sem hann veitti leyfi fyrir í fasteign sinni að Blikanesi 26 í Garðabæ og að stefnda verði gert að aflýsa skuldabréfinu en til vara að veðsetningin verði felld úr gildi að því leyti sem hún var umfram 3.587.060 krónur er hún fór fram. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum.

Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum áfrýjanda, en til vara að framangreind veðsetning nemi 3.587.060 krónum á útgáfudegi skuldabréfsins. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Við flutning málsins fyrir Hæstarétti vildi áfrýjandi breyta kröfugerð sinni á þann hátt að í stað þess að hún bæri með sér að áfrýjandi hefði veitt leyfi fyrir veðsetningu skuldabréfsins 15. desember 2004 kæmi einungis fram að veitt hefði verið leyfi til hennar, án þess að tiltekið yrði að það hefði verið áfrýjandi sem það gerði. Stefndi andmælti þessari breytingu á kröfugerð og taldi hana raska grundvelli málsins, eins og hann hefði verið lagður í héraði og í sóknarskjölum áfrýjanda fyrir Hæstarétti. Með vísan til 1. mgr. 163. gr., sbr. 1. mgr. 111. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála getur hin breytta kröfugerð ekki komist að hér fyrir dómi.

Við sama tilefni upplýsti lögmaður áfrýjanda að sjá mætti af gögnum málsins, svo og gögnum sem hann afhenti við málflutninginn, að áfrýjandi sjálfur hefði ekki undirritað skuldabréfið 15. desember 2004 um samþykki fyrir veðsetningu fasteignarinnar, heldur hefði sonur hans, sem ber sama nafn, og eiginkona sonarins gert það. Af hálfu áfrýjanda var þetta þó ekki talið raska þeim grundvelli málsins, sem lagður hafi verið í héraði og í sóknarskjölum fyrir Hæstarétti, en á hinn bóginn bæri að taka tillit til þess að áfrýjandi hefði sjálfur ekki samþykkt veðsetninguna, þegar lagt væri mat á það hvort skilyrði væru til að víkja veðsetningunni til hliðar í heild eða að hluta.

Fyrir Hæstarétti hefur verið upplýst að áfrýjandi seldi fasteignina Blikanes 26 til áðurnefnds sonar síns og eiginkonu hans. Samkvæmt kaupsamningi þeirra 29. ágúst 2003 skyldi kaupverðið vera 33.000.000 krónur og greiðast með tilteknum hætti. Í kaupsamningnum voru taldar upp veðskuldir í níu töluliðum og sagt að þær væru kaupanda óviðkomandi og að seljandi skyldi aflýsa þeim eigi síðar en 30. desember 2003. Meðal þessara veðbanda var skuld á 4. veðrétti við Eftirlaunasjóð starfsmanna Búnaðarbanka Íslands frá 21. maí 1992, upphaflega að fjárhæð 1.000.000 krónur, og við Íslandsbanka hf. frá 6. október 1997, upphaflega að fjárhæð 2.000.000 krónur, en ágreiningslaust er að dóttir áfrýjanda, G-kvk-nf, var skuldari að þessum lánum og að áfrýjandi hafi veitt veðleyfi í fasteign sinni til tryggingar greiðslu þeirra.

Þegar skuldabréfið, sem mál þetta varðar, var undirritað 15. desember 2004, voru því sonur áfrýjanda og alnafni og eiginkona hans eigendur fasteignarinnar samkvæmt kaupsamningi, en áfrýjandi hafði þó ekki gefið út afsal til þeirra. Samkvæmt nýjum upplýsingum af hálfu áfrýjanda var það þessi sonur hans og eiginkona hans, kaupendur fasteignarinnar, sem undirrituðu samþykki sitt á skuldabréfið 15. desember 2004 fyrir veðsetningu eignarinnar.

Með yfirlýsingu 18. desember 2004 gerðu áfrýjandi og eiginkona hans samkomulag við kaupendur fasteignarinnar, son þeirra og tengdadóttur, um að rifta kaupsamningnum, sem gerður hafði verið 29. ágúst árinu áður. Sagði meðal annars í riftunaryfirlýsingunni að þeir sem hana gerðu myndu engar kröfur gera hver á hendur öðrum vegna riftunarinnar. Þá sagði að uppgjör hafi farið fram á milli aðila og að réttarstaða þeirra skyldi vera sú sama og enginn kaupsamningur hefði verið gerður. Við gerð þessara yfirlýsingar var aðstaðan sú að enn hvíldu á fasteigninni þær tvær veðskuldir sem dóttir áfrýjanda var skuldari að og hann hafði veitt veðleyfi fyrir. Skuldabréfið 15. desember 2004, sem málið varðar, var afhent til þinglýsingar 22. sama mánaðar og þinglýst athugasemdalaust, þótt áfrýjandi hefði ekki undirritað það sem eigandi fasteignarinnar samkvæmt afsali. Lánið var greitt út 29. þessa mánaðar og gekk mestur hluti þess, eins og síðar verður rakið, til að greiða upp þær tvær veðskuldir frá 1992 og 1997, sem áður greinir og dóttir áfrýjanda var skuldari að.

Áfrýjandi og eiginkona hans tóku sjálf lán hjá KB banka hf. 15. desember 2004, sem afhent var til þinglýsingar 22. sama mánaðar. Lánið var að fjárhæð 22.000.000 krónur. Á því skuldabréfi var að finna áritun, þar sem sagði: ,,Veðskuldabréf þetta skal hvíla samhliða veðskuldabréfi KB banka íbúðaláni, að fjárhæð kr. 4.150.000,- útgefnu af G-kvk-þgf F-kvk-þgf“. Var áfrýjanda því þá þegar kunnugt um að fasteignin hafði verið veðsett til tryggingar þessari skuld.

Áðurnefnd riftunaryfirlýsing var afhent til þinglýsingar 2. maí 2005 og færð inn tveimur dögum síðar.

Svo sem fram er komið var áfrýjanda þegar í desember 2004 kunnugt um þinglýsingu skuldabréfsins, sem dóttir hans hafði gefið út 15. desember 2004 og mál þetta varðar. Hann hefur ekki hreyft athugasemdum við gildi veðsetningarinnar vegna heimildarbrests og lýsti heldur ekki þeirri afstöðu þegar hann gaf skýrslu fyrir héraðsdómi, þótt honum hafi gefist tilefni til. Samkvæmt framansögðu verður lagt til grundvallar að áfrýjandi hafi fyrir sitt leyti samþykkt veðsetninguna og er það í samræmi við þann grundvöll málsins, sem var að þessu leyti skýrlega lagður af hans hálfu í héraði. Er áfrýjandi bundinn við þann málsgrundvöll.

Málsástæða um að taka beri tillit til þess að áfrýjandi hafi sjálfur ekki áritað skuldabréfið um samþykki sitt fyrir veðsetningunni við mat á því hvort það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda að bera samþykkið fyrir sig, getur ekki komið til úrlausnar við meðferð málsins fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991.

II

Kröfu sína í málinu reisir áfrýjandi á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, svo og á 33. gr. þeirra laga.

Við mat á því hvort samningi skuli vikið til hliðar í heild eða að hluta með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 vegna þess að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig skal samkvæmt 2. mgr. greinarinnar líta til fjögurra þátta, eins og vikið er að í hinum áfrýjaða dómi.

Í fyrsta lagi ber að líta til efnis þess samnings, sem krafa lýtur að, en í því tilviki sem hér er til úrlausnar var um að ræða samkomulag eða samþykki áfrýjanda fyrir því að tryggja mætti áðurgreint skuldabréf, sem dóttir hans hafði gefið út til KB banka hf., með veði í fasteign hans að Blikanesi 26. Stefndi fer nú með kröfu samkvæmt skuldabréfinu. Af skýrslu sem áfrýjandi gaf fyrir dómi og öðru því sem fram kemur í gögnum málsins verður sú ályktun dregin að hann hafi sjálfur ekki haft sérstök samskipti við bankann er hann veitti veðleyfið umrætt sinn. Liggur því ekki fyrir að hann hafi sjálfur samið um önnur atriði tengd þessu láni við bankann.

Í öðru lagi ber að líta til atvika við samningsgerð. Í því efni er óumdeilt að KB banki hf. sinnti ekki þeim skyldum sem á bankanum hvíldu samkvæmt 3. og 4. grein, sbr. 1. mgr. 2. greinar, samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, frá 1. nóvember 2001. Samkvæmt því bar bankanum að meta greiðslugetu skuldarans, dóttur áfrýjanda, með þeim hætti sem fyrir er mælt um í 3. grein samkomulagsins. Bankanum bar einnig, samkvæmt 4. grein þess, að kynna áfrýjanda upplýsingabækling um skuldaábyrgðir og veðsetningar, auk þess sem bankanum bar að tryggja að áfrýjandi gæti kynnt sér niðurstöðu greiðslumatsins sem bankinn átti að framkvæma. Framangreindum skyldum sinnti bankinn í engu. Fór það einnig í bága við almenn fyrirmæli 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. til hliðsjónar almennar reglur 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti.

Ekki er upplýst hvort dóttir áfrýjanda hefði staðist greiðslumat samkvæmt framangreindu samkomulagi hefði það farið fram. Eru málsástæður af hálfu áfrýjanda í héraði ekki reistar á því að það hefði hún ekki gert. Staðhæfingar um það í greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar koma því ekki til álita.

Fjárhæð sú sem dóttir áfrýjanda fékk við útgáfu skuldabréfsins til KB banka hf., að frádregnum lántökukostnaði og opinberum gjöldum og kostnaði nam 4.056.825 kónum. Fjárhæðin gekk sem fyrr greinir að mestu leyti til uppgreiðslu tveggja skuldabréfa sem hún hafði áður gefið út og voru einnig tryggð með veði í fasteign áfrýjanda að Blikanesi 26. Runnu þannig 3.587.060 krónur til uppgreiðslu þeirra en eftirstöðvarnar gengu til greiðslu á tveimur tilgreindum skuldum dóttursonar áfrýjanda en að öðru leyti til eigin ráðstöfunar hennar. Samkvæmt framansögðu hækkaði fjárhæð veðsettra skulda í fasteign áfrýjanda um 569.940 krónur miðað við höfuðstól lánsins við veðsetningu skuldabréfsins frá 15. desember 2004. Þá verður einnig að líta til þess að fastir vextir á því láni, að teknu tilliti til vaxtaafsláttar, voru 4,15% en vextir á þeim lánum sem greidd voru upp námu annars vegar 5% af láninu frá 1992 en hins vegar 8% af láninu frá 1997.

Í þriðja lagi ber samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 að líta til stöðu samningsaðila. Áfrýjandi er einstaklingur, sem ekki kveðst búa yfir sérstakri menntun á þessu sviði og ekki er upplýst um þekkingu hans á því að öðru leyti, en KB banki hf. var einn stærsti banki landsins og hafði fjölda starfsmanna með mikla þekkingu á lánum og tryggingu þeirra. Auk þess hvíldu á bankanum lögboðnar og samningsbundnar skyldur um að vanda til verka svo sem rakið hefur verið.

Í fjórða lagi ber að líta til atvika sem síðar komu til. Áfrýjandi gerði fyrst reka að því að athuga réttarstöðu sína í ársbyrjun 2012, meira en sjö árum eftir að honum var kunnugt um að veðleyfið hafði verið veitt. Ekkert liggur fyrir í skjölum málsins um hver framvindan hefur orðið um fjárhagsstöðu skuldarans, dóttur áfrýjanda, frá því er skuldabréfið var gefið út og heldur ekki um fjárhagsstöðu áfrýjanda eða breytingar á henni. Þá liggur hvorki fyrir hver hækkun lánsins hefur verið á þeim tíma sem liðinn er frá útgáfu skuldabréfsins né hvaða þróun hefur orðið á launatekjum dóttur áfrýjanda. Loks er ekki upplýst um hver hækkun hefur orðið á hinni veðsettu fasteign á því tímabili sem um ræðir.

Þegar allt framangreint er virt heildstætt verður ekki fallist á að sýnt hafi verið fram á að ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda að bera fyrir sig veðleyfið 15. desember 2004, sem áfrýjandi hefur samþykkt. Þá getur 33. gr. laga nr. 7/1936 heldur ekki staðið því í vegi að stefndi beri fyrir sig veðleyfið.

Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, F-x-x J-x-x, greiði stefnda, Arion banka hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.