757/2009

A, B og C kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem vísað var frá máli þeirra vegna ágreinings við skipti á dánarbúi F og G. Héraðsdómari vísaði málinu frá dómi þar sem ágreiningsefni það sem til umfjöllunar var í gæti ekki komið til úrlausnar í máli samkvæmt XVII. kafla laga nr. 20/1991, sbr. 112. gr. sömu laga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í greinargerð A, B og C í héraði væri þess krafist að ákvörðun skiptastjóra um sölu á eignum dánarbúsins til D og E yrði hnekkt, kaupin yrðu látin ganga til baka og afsölum fyrir eignunum yrði aflýst gegn endurgreiðslu á kaupverði. Talið var að ef frá væri talin krafa um að ákvörðun skiptastjóra yrði hnekkt færu dómkröfur þeirra út fyrir þau mörk sem skiptastjóri hafi sett málinu þegar hann lagði það fyrir dóm, sbr. 3. tl. 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Kröfur þeirra beinist að auki að D og E, en slíkt verði ekki gert í dómsmáli sem rekið sé eftir XVII. kafla sömu laga. Ekki sé á færi dánarbús F og G að verða við þessum kröfum upp á sitt eindæmi. Var því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa frá dómi kröfum A, B og C um að kaup D og E á umræddum eignum verði látin ganga til baka og afsölum vegna þeirra aflýst gegn endurgreiðslu kaupverðs. Hins vegar var talið að ekki stæðu efni til að vísa málinu frá héraðsdómi að því er varðaði þá kröfu A, B og C að ákvörðun skiptastjóra um sölu á eignum dánarbúsins yrði hnekkt, sbr. 3. mgr. 71. gr. laga nr. 20/1991, en við efnismeðferð málsins yrði að taka afstöðu til málsástæðna sem lúti að því að þessi krafa geti ekki náð fram að ganga sökum þess að ákvörðun skiptastjóra hafi þegar verið hrundið í framkvæmd. Hinn kærði úrskurður var því felldur úr gildi að þessu leyti.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 15. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 2. desember 2009, þar sem vísað var frá dómi máli um ágreining, sem risið hafði við opinber skipti á dánarbúi F og G. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilarnir D og E hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Varnaraðilinn dánarbú F og G krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins krafðist sýslumaðurinn á Selfossi með bréfi til Héraðsdóms Suðurlands 20. ágúst 2008 að dánarbú hjónanna F, sem fædd var [...] og lést [...], og G, sem var fæddur [...] og lést [...], yrði tekið til opinberra skipta. Í kröfu sýslumanns var meðal annars greint frá því að erfingjar hinna látnu væru tvö eftirlifandi börn þeirra, H og sóknaraðilinn A, sex afkomendur látins sonar þeirra, I, þar á meðal sóknaraðilarnir B og C, og fjórtán afkomendur látinnar dóttur þeirra, J, þar á meðal varnaraðilarnir D og E. Dánarbúinu hafi ekki verið skipt og erfingjarnir ekki orðið við áskorun sýslumanns um að leita eftir leyfi til einkaskipta, en fyrir lægi að G væri þinglýstur eigandi tveggja fasteigna, annars vegar 1/9 hluta í eyðijörðinni M að undanskildum 7,5 hekturum lands og hins vegar landspildu ásamt útihúsum að N í sveitarfélaginu O. Dánarbúið var tekið til opinberra skipta 1. október 2008.

Skiptastjóri í dánarbúinu sendi bréf til erfingja 12. nóvember 2008, þar sem vísað var til þess að fyrir lægju upplýsingar um fyrrnefndar eignir dánarbúsins, en við könnun hans hafi komið fram að ekki væri um mikil verðmæti að ræða. Þessum eignum yrði að koma í verð og bæði hann því erfingja, sem kynnu að hafa áhuga á þeim, um að senda sér kauptilboð. Aftur sendi skiptastjóri erfingjum bréf 27. mars 2009, þar sem greint var frá því að enn hafi ekkert tilboð borist í eignirnar, og skoraði hann á erfingja, sem vildu eignast þær, að gera tilboð fyrir 1. maí sama ár, en ella yrði að ráðstafa þeim við nauðungarsölu. Þessu sinni munu skiptastjóra hafa borist tvö tilboð, annað að fjárhæð 300.000 krónur en hitt 1.170.000 krónur, og var það síðarnefnda frá varnaraðilunum D og E. Eftir að skiptastjóri hafði lýst yfir samþykki á því tilboði barst honum samkvæmt gögnum málsins fyrirspurn sóknaraðilans A 8. maí 2009, þar sem því var hreyft hvort um seinan væri fyrir hana að gera tilboð í eignirnar að fjárhæð 1.500.000 krónur. Henni mun hafa verið svarað að svo væri. Í framhaldi af því sendu sóknaraðilarnir A og C skiptastjóra bréf 18. júní 2009, þar sem vísað var til þess að hann hafi ekki boðað erfingja til skiptafundar til að leita eftir því hvort þeir krefðust að fá eignir dánarbúsins lagðar sér út að arfi og væri því málsmeðferð hans andstæð lögum. Þess var krafist að fallið yrði frá sölu fyrrnefndra eigna og boðað til skiptafundar um ráðstöfun þeirra. Þessu hafnaði skiptastjóri með bréfi 30. júní 2009, þar sem meðal annars var vísað til þess að tilboð varnaraðilanna D og E hafi verið samþykkt áður en athugasemdum var hreyft vegna þessarar aðferðar hans við ráðstöfun eignanna, sem erfingjum hafi verið kynnt í nóvember 2008, og yrði því ekki aftur snúið. Áður en þetta bréf var ritað hafði skiptastjóri gefið út afsöl fyrir eignunum til varnaraðilanna 25. júní 2009.

Að undangengnum boðunum til erfingja hélt skiptastjóri skiptafund 25. ágúst 2009 til að fjalla um frumvarp til úthlutunar úr dánarbúinu, en samkvæmt því var eina eign þess áðurnefnt söluverð eigna, tiltekin þóknun skiptastjóra kæmi til frádráttar og yrði hreinni eign skipt milli erfingja á nánar tiltekinn hátt. Á fundinum mótmæltu sóknaraðilar að skiptum yrði lokið á grundvelli frumvarpsins og kröfðust þess að fá eignarhlut í fasteignunum lagðan sér út að arfi. Með því að ágreiningur um þetta var ekki leystur á fundinum beindi skiptastjóri honum til héraðsdóms með bréfi 7. september 2009, þar sem meðal annars kom fram að skiptastjóri skildi kröfugerð sóknaraðila á þann veg að „krafa sé gerð um að sölu jarðapartanna verði hnekkt.“

II

Við þingfestingu málsins í héraðsdómi 24. september 2009 var fært til bókar að af síðastnefndu bréfi skiptastjóra mætti skilja að „ágreiningur aðila sé um sölu á 1/9 hluta af eyðibýlinu M og landsspildu við svonefndan N við P og útihúsum og að krafa sóknaraðila sé að þeirri sölu verði hnekkt.“ Í þinghaldinu lýstu aðilarnir yfir að þau væru sammála um að þetta væri réttur skilningur. Í greinargerð sóknaraðila, sem lögð var fram í þinghaldi 1. október 2009, var þess krafist að ákvörðun skiptastjóra um sölu á þessum eignum til varnaraðilanna D og E yrði hnekkt, kaupin yrðu látin ganga til baka og afsölum fyrir eignunum yrði aflýst gegn endurgreiðslu á kaupverði. Ef frá er talin krafa sóknaraðilanna um að ákvörðun skiptastjóra verði hnekkt fara dómkröfur þeirra út fyrir þau mörk, sem hann setti málinu í bréfi sínu 7. september 2009, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Kröfur sóknaraðila beinast að auki að þessu leyti að varnaraðilunum D og E, en slíkt verður ekki gert í dómsmáli, sem rekið er eftir XVII. kafla sömu laga. Ekki er á færi varnaraðilans dánarbús F og G að verða við þessum kröfum upp á sitt eindæmi. Verður því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísað sé frá dómi kröfum sóknaraðila um að kaup varnaraðilanna D og E á umræddum eignum verði látin ganga til baka og afsölum vegna þeirra aflýst gegn endurgreiðslu kaupverðs.

Ákvörðun skiptastjóra um sölu á þeim eignum, sem málið varðar, var ekki tekin á skiptafundi í dánarbúi F og G eða á grundvelli ályktunar slíks fundar og áttu sóknaraðilar því fyrst kost á að andmæla henni á skiptafundi 25. ágúst 2009. Að fram komnum andmælum sóknaraðila, sem niðurstaða fékkst ekki um á þeim skiptafundi, bar skiptastjóra að beina ágreiningnum til héraðsdóms, sbr. 3. mgr. 71. gr. og 122. gr. laga nr. 20/1991, sem hann og gerði. Standa því ekki efni til að vísa málinu frá héraðsdómi að því er varðar þá kröfu sóknaraðila að ákvörðun skiptastjóra um sölu á eignum dánarbúsins verði hnekkt, en við efnismeðferð málsins verður að taka afstöðu til málsástæðna varnaraðila, sem lúta að því að þessi krafa sóknaraðila geti ekki náð fram að ganga sökum þess að ákvörðun skiptastjóra hafi þegar verið hrundið í framkvæmd. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi að þessu leyti.

Rétt er að ákvörðun um málskostnað í héraði bíði efnislegrar úrlausnar um kröfur aðilanna, en varnaraðilanum dánarbúi F og G verður gert að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Staðfest eru ákvæði hins kærða úrskurðar um að vísað sé frá dómi kröfum sóknaraðila, A, B og C, um að til baka verði látin ganga kaup varnaraðila, D og E, á 1/9 hluta af jörðinni M og landspildu ásamt útihúsum að N í sveitarfélaginu O af varnaraðila, dánarbúi F og G, og að afsölum 25. júní 2009 vegna þeirra kaupa verði aflýst gegn endurgreiðslu kaupverðs, 1.170.000 krónum. Að öðru leyti er hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðili, dánarbú F og G, greiði hverjum sóknaraðila um sig 50.000 krónur í kærumálskostnað.