395/2000

J er læknir og starfaði sem sérfræðingur við svæfingadeild Landspítalans er hann slasaðist í bílslysi. Leiddu áverkar til lömunar í fótum og bol upp undir axlir og mikillar lömunar í handleggjum. Varanleg örorka J var metin 100%, en varanlegur miski 90%. Við greiðslu skaðabóta frá S gerði J þrjá fyrirvara. Í fyrsta lagi taldi hann ákvæði 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 um hámark viðmiðunartekna brjóta í bága við stjórnarskrárvarin réttindi sín, í öðru lagi hefði ekki verið greidd viðbót vegna varanlegs miska samkvæmt heimild í 1. mgr. 4. gr. nefndra laga og í þriðja lagi hefði lögmannsþóknun ekki verið greidd í samræmi við gjaldskrá lögmanns J. Krafðist hann greiðslu þess, sem vantaði á bótagreiðslur í samræmi við ofangreinda fyrirvara. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að mat löggjafans, sem kemur fram í 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, væri ekki ómálefnalegt. Það nái á sama veg til allra, sem eins stendur á um og fara yfir það tekjumark, sem það miðast við og verði ekki talið brjóta gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar. Hvað greiðslu vegna varanlegs miska varðaði byggði J á því að um miska hans giltu sérstök sjónarmið, enda hefði stöðu hans og högum verið raskað svo um munaði. Hæstiréttur féllst á að réttlætanlegt væri að hækka bætur hans vegna þessa þar sem hinn metni 90% varanlegi miski næði ekki að bæta miska hans að fullu. Voru bæturnar hækkaðar um 35%. Þá var, með vísan til dómaframkvæmdar og forsendna málsins, fallist á að miða málflutningsþóknun lögmanns J við gjaldskrá hans að undanskildu 30% álagi, sem krafist var samkvæmt reikningi lögmannsins. Héraðsdómari sætti aðfinnslum fyrir reifun á málsástæðum og lagarökum, auk þess sem í niðurstöðukafla þótti skorta á að skýr afstaða væri tekin til málsástæðna og lagaraka.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. október 2000. Krefst hann þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til greiðslu eftirstöðva örorkubóta, miskabóta og lögmannsþóknunar að fjárhæð 5.850.860 krónur, með 2% ársvöxtum af 5.174.079 krónum frá 21. desember 1998 til 1. maí 1999, en með 4.5% ársvöxtum af sömu fjárhæð frá þeim degi til 17. janúar 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af sömu fjárhæð frá þeim degi til 4. febrúar 2000, en af 5.850.860 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. desember 2000 og krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum aðaláfrýjanda. Jafnframt er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I.

Aðaláfrýjandi, sem er læknir að mennt og starfaði sem sérfræðingur við svæfingadeild Landspítalans, slasaðist í bílslysi á Reykjanesbraut 21. desember 1998 eins og nánar er lýst í héraðsdómi. Hlaut hann hálsbrot og misgengi á milli tveggja hálsliða þannig að mæna eyðilagðist fyrir neðan svæðið. Er hann með öllu lamaður í fótum og bol upp undir axlir og mikil lömun er í handleggjum. Samkvæmt örorkumati J-kk-ef H-kk-ef læknis 4. nóvember 1999 er um varanlega lömun að ræða og ekki von um frekari bata þannig að hún minnki. Við mat á varanlegum miska, sem læknirinn taldi 90%, vísaði hann til þess að aðaláfrýjandi væri háður mikilli aðstoð til flestra athafna daglegs lífs, en slysið hefði ekki valdið neinni andlegri skerðingu. Læknirinn mat varanlega örorku vegna slyssins 100%. Vera megi að aðaláfrýjandi geti sinnt einhverjum störfum þar sem læknismenntun hans og starfsreynsla nýtist, en til þess þurfi dýran tæknibúnað og mikla aðstoð annarra með miklum tilkostnaði.

Aðilar málsins voru sammála um að leggja matsniðurstöður læknisins til grundvallar samningum um skaða- og miskabætur til aðaláfrýjanda. Var gerður samningur um bótagreiðslur til hans og greitt samkvæmt honum 4. febrúar 2000. Nam greidd bótafjárhæð samtals 46.229.239 krónum. Jafnframt gerði lögmaður aðaláfrýjanda fyrirvara í þremur liðum varðandi eftirfarandi ágreiningsefni:

Í fyrsta lagi taldi hann ákvæði 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um hámark tekjuviðmiðunar síðustu 12 mánuði fyrir slys brjóta í bága við stjórnarskrárvarin réttindi aðaláfrýjanda, en við útreikning örorkubóta var tekjuviðmiðun þessi lægri en raunverulegar tekjur hans síðustu 12 mánuði fyrir slysið.

Í öðru lagi hefði ekki verið greidd viðbót vegna varanlegs miska samkvæmt heimild í 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga.

Að lokum hefði gagnáfrýjandi ekki greitt lögmannsþóknun í samræmi við gjaldskrá lögmanns aðaláfrýjanda.

Í málinu sækir aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda um greiðslur þess, sem hann telur að á hafi vantað bótagreiðslur í samræmi við ofangreinda fyrirvara.

II.

Er slys aðaláfrýjanda varð giltu skaðabótalög nr. 50/1993 með breytingum, sem gerðar voru með lögum nr. 42/1996. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laganna átti sá, sem varð fyrir líkamstjóni, er olli varanlegri skerðingu á getu til að afla vinnutekna, rétt á bótum fyrir varanlega örorku. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar skyldi örorka reiknast í hundraðshlutum (örorkustigum). Eftir 6. gr. skyldi meta bætur til fjárhæðar sem nam tíföldum árslaunum tjónþola, sbr. 7. gr., margfölduðum með örorkustigi. Í 1. mgr. 7. gr. sagði að árslaun skyldu teljast heildarvinnutekjur tjónþola á næstliðnu ári fyrir þann dag er tjón varð. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar skyldi ekki miða við hærri árslaun en 4.500.000 krónur. Sú fjárhæð skyldi breytast í hlutfalli við breytingar á lánskjaravísitölu, eins og nánar var mælt fyrir um í 15. gr. laganna.

Þegar aðilar málsins sömdu um greiðslur með framangreindum hætti í janúar árið 2000 nam hámarksviðmiðunarfjárhæð skv. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna 5.252.850 krónum. Ágreiningslaust var hins vegar að aðaláfrýjandi hafði frá upphafi til loka slysársins haft 5.704.766 krónur í tekjur. Telur hann sig eiga rétt til bóta, sem miðist við þá fjárhæð. Nemur mismunur vegna þessa 3.073.029 krónum og er ekki tölulegur ágreiningur um þann útreikning.

Aðaláfrýjandi byggir kröfu sína um greiðslu þessarar fjárhæðar á því að aflahæfi hans teljist til eignarréttinda, sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Réttur hans til fullra skaðabóta úr hendi bótaskylds aðila fyrir missi starfsorku njóti þar með þessarar verndar. Löggjafanum sé óheimilt að skerða þessi réttindi hans, en með ákvæði 3. mgr. 7. gr. um hámark launaviðmiðunar séu þau í raun skert. Leggi hann til grundvallar, að meginaðferð laganna við ákvörðun fullra bóta fyrir missi starfsorku, þ.e. tíföldun árslauna margfölduð með örorkustigi, sbr. 1. mgr. 6. gr., feli í sér fullar bætur. Þetta þýði að áfrýjanda sé mismunað með ólögmætum hætti. Honum sé ekki bætt allt fjártjónið, þó að aðrir tjónþolar, sem ekki ná viðmiðuninni, fái allt tjón sitt bætt.

Í athugasemdum, sem fylgdu með frumvarpi til skaðabótalaga nr. 50/1993, sagði að rök fyrir því að takmarka bætur við tiltekið hámark væru tvíþætt. Annars vegar þótti eðlilegt að menn með óvenjuháar tekjur bæru sjálfir það tjón sem stafaði af missi þess hluta teknanna sem færu að miklum mun fram úr því sem venjulegt er meðal tekjuhárra manna. Menn með miklar tekjur geti auðveldlega keypt vátryggingar sem tryggi þeim bætur fyrir tjón er þeir kunni að verða fyrir vegna þessarar takmörkunar. Hin rökin séu þau að leggja verði til grundvallar að því fylgi almennt talsverður ávinningur að almannatryggingabætur og aðrar greiðslur frá þriðja manni verði ekki dregnar frá bótakröfu.

Fram hefur komið í málinu að ákvæði 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna á sér hliðstæðu í dönsku skaðabótalögunum.

Af hálfu gagnáfrýjanda hefur verið vísað til ofangreindra sjónarmiða löggjafans og lögð áhersla á að í þessu felist mat hans, sem sé málefnalegt og geti dómstólar ekki haggað því. Af hans hálfu er og vísað til þess að aðaláfrýjandi hafi átt rétt á ýmis konar greiðslum og bótum frá öðrum aðilum, sem komi til viðbótar þeim fjárhæðum, er hann fái í skaðabætur frá gagnáfrýjanda. Vísar hann meðal annars til þess að sem ríkisstarfsmaður hafi aðaláfrýjandi átt rétt á slysatryggingu vegna 90% miska, er nam tæpum 6,5 milljónum króna, og einnig hafi hann átt rétt til örorkulífeyris úr lífeyrissjóði. Þá vísar hann til hóptryggingar lækna samkvæmt samningi Læknafélags Reykjavíkur og tiltekins líftryggingafélags. Í greinargerð í héraði var af hálfu gagnáfrýjanda skorað á aðaláfrýjanda að leggja fram upplýsingar um rétt hans til annarra greiðslna og bóta en skaðabóta vegna slyssins. Af hálfu aðaláfrýjanda var ekki orðið við þessari áskorun þar sem hann taldi umrædd gögn ekki hafa þýðingu við úrlausn málsins.

Í dómi Hæstaréttar 22. maí 1998, H.1998.1976, sagði að í aflahæfi manna væru fólgin eignarréttindi, sem nytu verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Hins vegar væri ótvírætt að löggjafinn hefði heimild til að setja reglur um það, hvernig ákvarða skuli bætur þegar aflahæfi manna er skert, enda sé það markmið slíkra reglna að fullar bætur komi fyrir. Í dómi þessum var fjallað um stjórnskipulegt gildi 5.-7. gr. skaðabótalaga, eins og þau voru við setningu þeirra 1993, en hámarksákvæði 3. mgr. 7. gr. kom þar ekki sérstaklega til skoðunar. Sagði í dóminum að ekki yrði annað séð en að ofangreind ákvæði hefðu stuðst við málefnaleg sjónarmið og ekki falið í sér mismunun. Yrði að öllu athuguðu að telja að ekki hafi verið sýnt fram á það í málinu að lögin hafi ekki getað þjónað því markmiði að tryggja fullar bætur og í þeim fælist skýrt og ótvírætt mat löggjafans, sem við svo búið yrði ekki haggað af dómstólum.

Ljóst er að í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga um bætur vegna varanlegrar örorku felst í raun ákvörðun um hámarksviðmiðun á þeim forsendum, sem fram koma í athugasemdum með frumvarpi til laganna og áður hafa verið raktar. Viðurkennt er að þrátt fyrir ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar getur löggjafinn mælt fyrir um ýmis konar takmarkanir á eignarrétti og eignaskerðingar án þess að til bóta komi, enda byggist þær á almennum efnislegum ástæðum og jafnræðis sé gætt. Hafa ber í huga að tæpast er unnt að meta aflahæfi einstaklings sem fasta og óumbreytanlega stærð og hlýtur löggjafinn að hafa nokkurt svigrúm er hann mælir fyrir um bætur vegna skerðingar þess. Þá er í sjálfu sér ekki óeðlilegt að við setningu reglna um skaðabætur sé í megindráttum miðað við almenna mælikvarða. Er þá meðal annars litið til þess að mikilvægt er að hinir bótaskyldu geti varist bótakröfum með vátryggingum og skipta iðgjöld af slíkum tryggingum máli. Verður að telja að það sé ekki ómálefnalegt að gera ráð fyrir því að þeir, sem í einhverjum mæli falla utan almennra mælikvarða, svo sem vegna hærri tekna, tryggi sig sérstaklega að því leyti. Hér skiptir og máli að samkvæmt 5. gr. laga nr. 50/1993 átti ekki að draga frá skaðabótakröfum greiðslur, sem tjónþoli kynni að fá frá þriðja manni vegna líkamstjóns, svo sem greiðslur úr almannatryggingum, lífeyrissjóði eða vátryggingafélagi. Líta verður svo á að þessi regla laganna hafi ekki síst verið tjónþolum í stöðu aðaláfrýjanda til hags og til þess fallin að þeir fengju hlut sinn enn frekar leiðréttan þrátt fyrir það að af hálfu löggjafans hafi í upphafi einnig verið vísað til þess að lágur margfeldisstuðull samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna, sem reyndar var hækkaður með lögum nr. 42/1996 úr 7,5 í 10, ætti meðal annars rót sína að rekja til hennar.

Að framangreindum atriðum virtum þykir ekki unnt að telja mat löggjafans, sem skýrt kemur fram í margnefndu ákvæði, ómálefnalegt. Það nær á sama veg til allra, sem eins stendur á um og fara yfir það tekjumark, sem það miðast við, og verður það ekki talið brjóta gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 3. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Að þessu athuguðu verður krafa aðaláfrýjanda, sem á því er byggð, að 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga brjóti í bága við stjórnarskrárvarin réttindi hans, ekki tekin til greina.

III.

Í 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, eins og hún var á umræddum tíma, sagði að við ákvörðun fjárhæðar bóta fyrir varanlegan miska skyldi litið til þess hvers eðlis og hversu miklar afleiðingar tjóns séu frá læknisfræðilegu sjónarmiði, svo og til erfiðleika sem það valdi í lífi tjónþola. Varanlegur miski skuli metinn til stiga og miða skuli við ástand tjónþola eins það sé þegar ekki sé að vænta frekari bata. Sagði síðan orðrétt í ákvæðinu: „Þegar miski er metinn alger (100%) skulu bætur vera 4.000.000 kr. Við lægra miskastig lækkar fjárhæð þessi í réttu hlutfalli. Þegar sérstaklega stendur á er heimilt að ákveða hærri bætur, þó ekki meiri en 6.000.000 kr.“ Samkvæmt 3. mgr. 10. gr. laganna skyldi örorkunefnd semja töflur um miskastig.

Viðmiðunarfjárhæð vegna 100% varanlegs miska var samkvæmt 15. gr. skaðabótalaga komin í 4.669.000 krónur, þegar gagnáfrýjandi greiddi aðaláfrýjanda bætur, svo sem áður er lýst. Nam greiðsla vegna hins 90% varanlega miska því 4.202.100 krónum. Gerir aðaláfrýjandi kröfu um 50% hækkun þessarar fjárhæðar, eða sem nemur 2.101.050 krónum, á þeim forsendum að aðstæður hans falli undir heimildarákvæði greinarinnar um hækkun bóta. Er ekki tölulegur ágreiningur um þennan útreikning.

Af hálfu aðaláfrýjanda er bent á, að mat á varanlegum miska samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laganna feli fyrst og fremst í sér mat á afleiðingum tjóns frá læknisfræðilegu sjónarmiði og sé slíkt mat gert eftir töflum um miskastig. Hækkunarheimildin eigi sýnilega að þjóna þeim tilgangi að gefa svigrúm til hækkunar þegar fyrir hendi séu atvik, sem bendi til þess að meiri miski hafi orðið en mældur sé með læknisfræðilegu örorkumati. Ljóst sé að um slíkt geti verið að ræða, þó að „töflumatið“ nái ekki 100%.

Gagnáfrýjandi byggir á því að greiddar hafi verið fullar bætur miðað við 90% varanlegan miska samkvæmt mati, sem ekki sé deilt um. Ákvæði um heimild til hækkunar þegar sérstaklega standi á, hafi einungis gilt eftir að fjögurra milljón króna markinu vegna 100% örorku hafi verið náð.

Í athugasemdum með frumvarpi til skaðabótalaga sagði að í undantekningartilvikum kynni fjárhæð bóta eftir fjögurra milljón króna markinu að þykja ófullnægjandi, einkum þegar tjónþoli hefði orðið fyrir margvíslegum líkamsspjöllum, t.d. bæði orðið fyrir mikilli sköddun á útlimum og misst sjón á báðum augum. Heimildin til að ákveða hærri bætur, þegar sérstaklega standi á, sé sett í því skyni að unnt verði að veita hærri bætur í slíkum tilvikum.

Þegar 4. gr. skaðabótalaga var breytt með lögum nr. 37/1999 var í 2. mgr. sett fram tafla um bætur eftir aldri tjónþola á tjónsdegi fyrir algeran, 100 stiga, miska. Í 3. mgr. segir að við lægra miskastig lækki fjárhæðir þessar í réttu hlutfalli. Þegar sérstaklega standi á sé heimilt að ákveða hærri bætur, allt að 50% hærri en samkvæmt töflunni. Í athugasemdum með frumvarpi til þessara laga segir að ekki sé áskilið að varanlegur miski tjónþola nái tilteknu lágmarki til þess að þessari heimild megi beita.

Þegar litið er til orðalags upphaflegs ákvæðis 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga og breytinga á því þykir ekki óyggjandi að það beri að túlka á þann hátt, sem gagnáfrýjandi heldur fram. Þykja efnisrök og styðja það að hækkunarheimild ákvæðisins sé ekki bundin við algeran miska heldur megi beita henni við lægra miskastig. Verður ákvæðið því túlkað aðaláfrýjanda í hag að þessu leyti. Ber þá að taka til úrlausnar, hvort sérstakar aðstæður séu fyrir hendi, sem réttlæti hærri bætur til hans vegna varanlegs miska.

Af hálfu aðaláfrýjanda er á því byggt að um miska hans gildi sérstök sjónarmið. Um sé að ræða lækni, sem var við góða heilsu fyrir slysið, og hafi stöðu hans og högum verið raskað svo að um munar. Hann verði bundinn við hjólastól það sem eftir sé ævinnar. Þurfi hann hjálp við fjölmargar athafnir daglegs lífs, svo sem að klæða sig og hátta, komast í og úr hjólastól, ýta sér áfram, komast yfir þröskulda og í gegnum þröngar dyr, komast á baðherbergi og athafna sig þar, borða, beita fingrum, t.d. við að fletta blöðum og bókum, vinna við tölvu og margt fleira. Auk margs annars hafi möguleikum til að njóta frístunda verið spillt. Vart sé unnt að hugsa sér alvarlegri miska.

Með hliðsjón af því hve aðaláfrýjandi er háður aðstoð annarra við helstu athafnir daglegs lífs, ber að fallast á að hinn metni 90% varanlegi miski nái ekki að bæta miska hans að fullu. Að því virtu þykir réttlætanlegt að hækka bætur til hans vegna þessa, en eftir atvikum og með hliðsjón af fyrrgreindum skýringum löggjafans í athugasemdum með frumvarpi til skaðabótalaga, þykir eðlilegt að þær verði hækkaðar um 35%. Samkvæmt því verða þessar bætur hækkaðar frá greiðslu gagnáfrýjanda sem nemur 1.470.735 krónum.

IV.

Við uppgjör aðila 4. febrúar 2000 greiddi gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda 800.000 krónur auk virðisaukaskatts vegna lögmannskostnaðar hans. Reikningur lögmanns aðaláfrýjanda til hans hljóðaði hins vegar upp á 1.343.599 krónur auk virðisaukaskatts og krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjandi greiði mismuninn, sem að teknu tilliti til virðisaukaskatts nemur 676.781 krónu.

Framangreindur reikningur lögmanns aðaláfrýjanda er byggður á gjaldskrá lögmannsins með 30% álagi. Í gjaldstofni eru innifaldir áfallnir vextir frá slysdegi til uppgjörsdags. Af hálfu gagnáfrýjanda var fjárhæðin lækkuð umfram það sem verið hefði án 30% álags, en samkvæmt skýringu lögmanns hans við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti var það gert þar sem um óvenjuháa kröfu hefði verið að ræða.

Með vísan til dóms Hæstaréttar 26. október 1995, H.1995.2456, og þeirra forsendna, sem þar koma fram, þykir rétt að málflutningsþóknun lögmanns aðaláfrýjanda miðist við gjaldskrá hans án 30% álags. Hins vegar þykir verða að miða við þann gjaldstofn, sem lögmaðurinn reiknaði út frá, enda hefur gagnáfrýjandi ekki mótmælt honum sérstaklega. Samkvæmt þessu ber gagnáfrýjanda að greiða honum til viðbótar vegna þessa liðar 233.538 krónur auk virðisaukaskatts, eða samtals 290.755 krónur.

V.

Samkvæmt framansögðu verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda samtals 1.761.490 krónur (1.470.735 + 290.755). Ekki verður tekin til greina krafa aðaláfrýjanda um vexti samkvæmt lögum nr. 37/1999, sem tóku gildi 1. maí 1999, en þau taka einungis til tjóns, sem rakið verður til bótaskylds atviks eftir gildistöku þeirra, sbr. 15. gr. laganna. Er nánar kveðið á um vexti í dómsorði.

Dæma ber gagnáfrýjanda til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir.

Reifun héraðsdómara á málsástæðum og lagarökum aðila er eingöngu fólgin í því að taka upp orðrétta kafla úr greinargerðum lögmanna þeirra. Í niðurstöðukafla dómsins skortir á að skýrt sé tekin afstaða til málsástæðna og lagaraka. Er þetta andstætt e. og f. liðum 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður að finna að þessu en ekki þykir alveg næg ástæða til að ómerkja héraðsdóm af þessum sökum.

D ó m s o r ð:

Gagnáfrýjandi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði aðaláfrýjanda, J-kk-þgf S-kk-þgf, 1.761.490 krónur með 2% ársvöxtum af 1.470.735 krónum frá 21. desember 1998 til 17. janúar 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af sömu fjárhæð frá þeim degi til 4. febrúar 2000, en af 1.761.490 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.