10/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu L hf. um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í tengslum við mál sem F ehf. hafði höfðað gegn L hf. vegna svokallaðs fjármögnunarleigusamnings milli aðila. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væri nauðsynlegt að leita svara EFTA-dómstólsins við spurningu er laut að því hvernig skýra bæri hugtökin fjármögnunarleiga og fjármögnunarleigusamningur í skilningi Evrópuréttar. Vísað var til þess að héraðsdómari hefði metið það svo að nægileg leiðsögn fælist í tilteknum dómum Hæstaréttar til að komast að niðurstöðu um ágreiningsefni aðila um samning þeirra. Tvær spurningar L hf. lutu að því hvort bann laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu við því að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla bryti í bága við 36. og 40. gr. EES-samningsins. Ekki var talin þörf á að bera spurningarnar undir EFTA-dómstólinn, enda stæðu umrædd ákvæði laga nr. 38/2001 óbreytt frá því að Hæstiréttur hafði kveðið upp dóm þar sem kveðið var á um umrætt bann við gengistryggingu lána í íslenskum krónum. Loks var ekki falist á að bera fram spurningu er laut að því hvort bókun 35 við EES-samninginn hefði verið réttilega innleidd í íslenskan rétt. Vísað var til niðurstöðu dómsins um spurningar þrjú og fjögur sem og að niðurstaða máls sem rekið væri milli tveggja lögaðila réðist af íslenskum réttarreglum. Loks var í dómi Hæstaréttar tekið fram að rétt væri að líta til þess að samkvæmt 31. gr. samnings um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls skyldi ESA, ef stofnunin teldi EFTA-ríki ekki hafa staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum eða samningnum um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls, leggja fram rökstutt álit, og eftir atvikum vísað málinu til EFTA-dómstólsins. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. desember 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. janúar 2013. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2012 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA- dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess að leitað verði ráðgefandi álits og nánar tilteknar spurningar lagðar fyrir EFTA-dómstólinn.

Varnaraðili lætur málið ekki til sín taka fyrir Hæstarétti.

I

Ágreiningur málsaðila á rætur að rekja til samnings þeirra 11. júlí 2006 sem nánar er lýst í hinum kærða úrskurði. Kröfu sína á hendur sóknaraðila reisir varnaraðili á því að umræddur samningur hafi að efni til verið samningur um peningalán í íslenskum krónum sem taka skyldi breytingum eftir gengi nánar tilgreindra fjögurra erlendra gjaldmiðla. Slík gengistrygging fari í bága við ákvæði 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og séu samningsákvæði þar að lútandi ógild og því óskuldbindandi fyrir varnaraðila og vísar hann í því sambandi meðal annars til dóms Hæstaréttar 16. júní 2010 í máli nr. 92/2010. Af því leiði að sóknaraðila beri að endurgreiða varnaraðila þá fjárhæð sem hinn síðarnefndi hafi ofgreitt vegna hinnar ólögmætu gengistryggingar. Varnir sínar gegn endurgreiðslukröfunni reisir sóknaraðili á hinn bóginn á því að samningur aðila sé leigusamningur en ekki lánssamningur. Því hafi verið heimilt að gengistryggja greiðslurnar, enda falli leigusamningar ekki undir ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001. Það sé meginregla leiguréttar að aðilum leigusamnings sé frjálst að semja um fjárhæð leigu og hvort og þá með hvaða hætti hún skuli breytast á leigutímanum, sbr. meðal annars 37. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Vísar sóknaraðili þessu til stuðnings meðal annars til dóms Hæstaréttar 24. maí 2012 í máli nr. 652/2011.

Í greinargerð sóknaraðila í héraði kemur fram að hann telji full efni til að afla ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um tiltekin álitaefni sem á reyni í málinu. Í fyrsta lagi um það ágreiningsefni hvort samningur aðila teljist fjármögnunarleigusamningur í skilningi reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar (EB) nr. 1725/2003/EB frá 29. september 2003, tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2006/48/EB frá 14. júní 2006 og tilskipunar ráðsins nr. 88/361/EBE frá 24. júní 1988. Þá telur sóknaraðili að bann 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 sé andstætt ákvæðum 36. gr. og 40. gr. EES-samningsins. Því sé í öðru og þriðja lagi þörf á að leita álits EFTA-dómstólsins um það atriði svo réttur og nákvæmur skilningur fáist á hinum tilgreindu ákvæðum EES-samningsins sem hafi lagagildi hér á landi. Fallist EFTA-dómstóllinn á með sóknaraðila að bann íslenskra laga við gengistryggingu fjárskuldbindinga fari í bága við ákvæði 36. gr. eða 40. gr. EES-samningsins telur hann í fjórða lagi að taka þurfi afstöðu til þess hvort hafi forgang hér á landi ákvæði laga nr. 38/2001 eða hin tilgreindu ákvæði EES-samningsins.

Af framangreindu tilefni gerði sóknaraðili undir rekstri málsins í héraði kröfu um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um framangreind atriði og kom fram með tillögu að fjórum spurningum sem skyldu lagðar fyrir EFTA-dómstólinn.Varnaraðili andmælti ekki kröfu sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits um framangreind atriði og með þeim hætti sem sóknaraðili lagði til. Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins hafnað. Spurningar þær sem sóknaraðili vill að beint verði til EFTA-dómstólsins eru orðrétt teknar upp í hinum kærða úrskurði.

II

Fyrsta spurningin, sem sóknaraðili vill að leitað verði ráðefandi álits um, lýtur að skýringu á hugtökunum fjármögnunarleiga og fjármögnunarleigusamningur í skilningi reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar nr. 1725/2003/EB, tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2006/48/EB og tilskipunar ráðsins nr. 88/361/EBE. Tengsl framangreindra tilskipana og reglugerða við íslenskan rétt og sjónarmið sóknaraðila um þörf þess að leita ráðgefandi álits um spurninguna eru ítarlega rakin í hinum kærða úrskurði.

Inntak fyrstu spurningarinnar er hvort samningur fjármálafyrirtækis og viðskiptamanns, um afnot hins síðarnefnda af tiltekinni eign í afmarkaðan tíma og gegn fyrir fram ákveðnum greiðslum, teljist ekki fela í sér fjármögnunarleigu fyrir þær sakir einar að viðskiptamaðurinn hafi í lok leigutíma val um það hvort hann kaupi hið leigða, leigi það áfram eða afli skuldbindandi tilboðs þriðja manns um kaup á því. Til grundvallar spurningunni liggur sá ágreiningur málsaðila hvort samningur þeirra er í skilningi íslenskra laga lánssamningur eða samningur um fjármögnunarleigu. Hæstiréttur hefur í nokkrum nýlegum dómum þegar tekið afstöðu til þess hvernig markalínan milli þessara tveggja samningstegunda verður dregin samkvæmt íslenskum rétti, sbr. dóma réttarins 16. júní 2010 í máli nr. 92/2010, 20. október 2011 í máli nr. 282/2011og 24. maí 2012 í máli nr. 652/2011. Af forsendum úrskurðar héraðsdóms leiðir að héraðsdómari hefur metið það svo að nægileg leiðsögn felist í þessum dómum til þess að komast að niðurstöðu um ágreiningsefnið. Í ljósi atvika málsins eru ekki efni til að hagga við því mati héraðsdómara, og verður því staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna beiðni sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins hvað fyrstu spurninguna varðar.

III

Með annarri spurningunni vill sóknaraðili leita ráðgefandi álits um hvort ákvæði 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001, sem banna íslenskum fjármálafyrirtækjum að binda lán veitt í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, séu andstæð 40. gr. EES-samningsins og tilskipun nr. 88/361/EBE. Að baki spurningunni býr sú afstaða sóknaraðila að verði það niðurstaða málsins að samningur aðila sé í raun lánssamningur og eigi samkvæmt því undir lög nr. 38/2001 stangist fyrrgreind ákvæði þeirra á við skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt EES-samningnum, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Samkvæmt 40. gr. EES-samningsins skuli engin höft vera á milli samningsaðila á flutningi fjármagns í eigu þeirra sem búsettir séu í ríkjum sem aðild eiga að EES-samningnum. Jafnvel þótt lánveitingar í erlendum gjaldmiðlum séu ekki bannaðar á Íslandi séu líkur á að bann laga nr. 38/2001 við gengistryggingu lána í íslenskum krónum feli í sér höft eða takmörkun á flæði fjármagns milli Íslands og annarra EES-ríkja.

Sóknaraðili bendir í þessu sambandi einnig á formlegt erindi Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) til íslenskra stjórnvalda 19. apríl 2012. Þar sé því frumáliti stofnunarinnar lýst að íslenska ríkið hafi brotið gegn 40. gr. EES-samningsins með því að viðhalda banni við gengistryggingu lána sem veitt séu í íslenskum krónum. Málsókn ESA á hendur Íslandi fyrir EFTA-dómstólnum í framhaldi frumálitsins kunni hins vegar að dragast á langinn og því sé æskilegt að eyða sem fyrst þeirri óvissu sem uppi sé með því að afla ráðgefandi álits í þessu máli. Eins og réttilega sé bent á í dómi Hæstaréttar 13. maí 2011 í máli nr. 225/2011 þurfi, svo ákvæði 40. gr. EES-samningsins geti komið til álita við úrlausn máls, að sýna fram á svokölluð milliríkjaáhrif (cross border elements). Í áðurgreindu frumáliti bendi ESA á að ekki sé gerð krafa um að sýnt sé fram á raunverulega takmarkandi áhrif þeirrar reglu sem talin sé andstæð EES-samningnum heldur nægi að reglan hafi hugsanlega þessi áhrif. Þótt margir samningar, sem falli undir bann við gengistryggingu, hafi ekki milliríkjaáhrif leiði það ekki til þess að regla 40. gr. EES-samningsins geti ekki komið til skoðunar í málinu, þar sem reglan hafi letjandi áhrif á íslenskar fjármálastofnanir til að fjármagna útlán í öðrum gjaldmiðlum en íslenskri krónu. Slík takmörkun hafi fyrst og fremst áhrif á samskipti íslenskra fjármálastofnana og hugsanlegra lánveitenda þeirra á Evrópska efnahagssvæðinu. Þetta sjónarmið komi einnig fram í 28. málsgrein í dómi EFTA-dómstólsins 14. júlí 2000 í máli E-1/00 og í dómi Evrópudómstólsins 16. mars 1999 í máli nr. C-222/97.

Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1993 hefur meginmál EES-samningsins lagagildi hér á landi. Í 40. gr. hans segir að innan ramma ákvæða samningsins skuli engin höft vera milli samningsaðila á flutningi fjármagns í eigu þeirra sem búsettir eru í aðildarríkjum EB eða EFTA-ríkjunum né nokkur mismunun, byggð á ríkisfangi eða búsetu aðila eða því hvar féð er notað til fjárfestingar. Í XII. viðauka séu nauðsynleg ákvæði varðandi framkvæmd þessarar greinar. Í 3. gr. laga nr. 2/1993 er mælt á þann veg að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Eins og greinir í dómi Hæstaréttar 9. desember 2010 í máli nr. 79/2010 tekur lögskýring samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 eðli máls samkvæmt til þess að orðum í íslenskum lögum verður svo sem framast er unnt gefin merking sem rúmast innan þeirra og næst kemst því að svara til sameiginlegra reglna sem gilda eiga á Evrópska efnahagssvæðinu. Slík lögskýring getur á hinn bóginn ekki leitt til þess að litið verði fram hjá orðum íslenskra laga eins og í dóminum segir.

Í dómi Hæstaréttar 16. júní 2010 í máli nr. 92/2010 kemur fram að í orðum 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 sé að sönnu ekkert rætt um bindingu lánsfjár í íslenskum krónum við gengi erlends gjaldmiðils. Af lögskýringargögnum sé þó ljóst að ætlun löggjafans hafi verið að fella niður heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla og heimila einungis að þær yrðu verðtryggðar á þann hátt sem í 14. gr. laganna segir. Þá segir í dóminum að vilji löggjafans komi skýrlega fram í því að í orðum lagaákvæðanna sé eingöngu mælt fyrir um heimild til að beita tilteknum tegundum verðtryggingar, en þar sé ekkert rætt um þær tegundir sem óheimilt sé að beita. Lög nr. 38/2001 heimili ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Loks er tekið fram í dóminum að reglur 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 séu ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr., og verði því ekki samið um grundvöll verðtryggingar sem ekki sé stoð fyrir í lögunum.

Ákvæði 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 hafa staðið óbreytt frá því fyrrgreindur dómur Hæstaréttar í máli nr. 92/2010 var kveðinn upp 16. júní það ár. Hið fortakslausa bann laganna við því að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla stendur því enn óhaggað. Fram hjá þessu afdráttarlausa banni verður ekki litið og því ekki hliðrað til með skýringu samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993. Gildir hið sama um þriðju spurninguna en hún lýtur að því hvort ákvæði 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 séu ósamrýmanleg ákvæðum 36. gr. EES-samningsins. Samkvæmt þessu verður fallist á með héraðsdómi að ekki sé nauðsynlegt að afla álits EFTA-dómstólsins um aðra og þriðju spurninguna svo unnt sé að kveða upp dóm í málinu, en slík nauðsyn er forsenda þess að ráðgefandi álits verði aflað, sbr. 2. mgr. 34. gr. Samnings milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls.

IV

Í fjórðu spurningunni óskar sóknaraðili svara EFTA-dómstólsins við því hvort það leiði af bókun 35 við EES-samninginn að dómstólum í EFTA-ríkjum, sem aðilar eru að EES-samningnum, beri að veita ákvæði í landsrétti sem innleiðir ákvæði 36. gr. og 40. gr. EES-samningsins forgang gagnvart öðru lagaákvæði ef ákvæðin eru ósamrýmanleg.

Í bókun 35 við EES-samninginn segir: „Vegna tilvika þar sem getur komið til árekstra á milli EES-reglna sem komnar eru til framkvæmdar og annarra settra laga, skuldbinda EFTA-ríkin sig til að setja, ef þörf krefur, lagaákvæði þess efnis að EES-reglur gildi í þeim tilvikum.“ Af athugasemdum í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 2/1993 má ráða að með 3. gr. laganna hafi ætlunin verið að innleiða framangreinda bókun við EES-samninginn. Í ákvæðinu kemur fram að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Í athugasemdum um ákvæðið segir að í því felist meðal annars að innlend lög sem eigi stoð í EES-samningnum verði jafnan túlkuð sem sérreglur laga gagnvart ósamrýmanlegum yngri lögum, að því leyti sem yngri lög víki þeim ekki ef þau stangast á, nema löggjafinn taki það sérstaklega fram.

Að baki fjórðu spurningunni býr sú afstaða sóknaraðila að komist EFTA-dómstóllinn að því að gengistryggingarbann íslenskra laga fari í bága við 36. gr. eða 40. gr. EES-samningsins, komi upp sú staða að taka þurfi afstöðu til þess hvort hafi forgang, ákvæði laga nr. 38/2001 sem leggi bann við gengistryggingu eða hin tilgreindu ákvæði meginmáls EES-samningsins sem hafi lagagildi hér á landi og leyfi slíka gengistryggingu. Vísar sóknaraðili til þess að ákvæði 36. gr. og 40. gr. EES-samningsins séu EES-reglur sem „komnar eru til framkvæmdar“ í skilningi bókunar 35. Efni 3. gr. laga nr. 2/1993, sem ætlað sé að innleiða efni bókunar 35, sé hins vegar óljóst og hugsanlega alls ekki nægilega skýrt orðað til að fullnægja þeim efnisreglum sem íslenska ríkinu sé ætlað að innleiða með bókuninni. Því leiki vafi á hvort bókun 35 við EES-samninginn hafi verið rétt innleidd í íslenskan rétt með ákvæðum 3. gr. laga nr. 2/1993.

Með vísan til þeirrar niðurstöðu sem komist er að í kafla III hér að framan um aðra og þriðju spurninguna verður ekki séð að svar EFTA-dómstólsins við fjórðu spurningunni geti haft sjálfstæða þýðingu fyrir úrlausn máls þessa, sem rekið er milli tveggja lögaðila, enda mun niðurstaða þess ráðast af íslenskum réttarreglum. Samkvæmt þessu verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna því að bera framangreinda spurningu upp við EFTA-dómstólinn.

Þá er rétt að líta til þess að samkvæmt 1. mgr. 31. gr. áðurnefnds samnings um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls skal ESA, ef stofnunin telur EFTA-ríki ekki hafa staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum eða samningnum um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls, leggja fram rökstutt álit sitt um málið, eftir að hafa gefið viðkomandi ríki tækifæri til að gera grein fyrir máli sínu, nema kveðið sé á um annað í síðargreinda samningnum. Í 2. mgr. 31. gr. þess samnings er síðan kveðið á um að breyti EFTA-ríki ekki í samræmi við álitið innan þess frests sem ESA setur getur stofnunin vísað málinu til EFTA-dómstólsins.

Samkvæmt öllu framansögðu verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna kröfu sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í málinu.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.