334/2017

Í apríl 2016 samþykkti E að barnaverndarnefnd K tæki við forsjá dóttur hennar D og að hún yrði vistuð hjá B og C til 18 ára aldurs, sbr. 1. og 2. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. A, faðir D, fór ekki með forsjá hennar en mun hafa samþykkt ráðstöfunina og vistunina munnlega. Í málinu krafðist A þess aðallega að fóstursamningnum yrði hnekkt og honum einum falin forsjá stúlkunnar til 18 ára aldurs hennar, en til vara að felldur yrði úr gildi nánar tilgreindur úrskurður barnaverndarnefndar um inntak umgengni stúlkunnar við sig. Með hinum kærða úrskurði héraðsdóms var aðalkröfu A vísað frá dómi þar sem hún fullnægði ekki skilyrðum d. og e. liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í 2. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga væri fjallað um endurskoðun ráðstafana á grundvelli 25. gr. þeirra. Vísað var til þess að eftir orðanna hljóðan tæki ákvæðið aðeins til þess foreldris sem samþykkt hefði ráðstöfun eftir síðarnefndu lagagreininni. Fallist var á með A að ákvæðið, skýrt með þeim hætti, fæli í sér tálmun þess að hann gæti leitað dóms um það hvort endurskoða bæri ákvarðanir í tengslum við dóttur hans og að umrætt lagaákvæði gæti ekki með þeim hætti takmarkað stjórnarskrárvarinn rétt hans til þess, sbr. 60. gr., 1. mgr. 65. gr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Var því talið að A gæti sem kynfaðir D krafist þess fyrir dómstólum að fóstursamningi barnaverndar K, B og C yrði hnekkt. Þá var ekki fallist á með héraðsdómi að vísa bæri frá dómi aðalkröfu A vegna vanreifunar. Vísað var til þess að þrátt fyrir að 2. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga yrði skýrð þannig að ákvæðið gæti eftir atvikum tekið til foreldris, sem ekki hefði samþykkt ráðstöfun samkvæmt 25. gr. laganna, yrði réttarstöðu þess ekki jafnað að öllu leyti til stöðu foreldris sem samþykkt hefði hana þar sem það fór eitt með forsjá barns áður en það afsalaði forsjánni til barnaverndarnefndar. Með því að krefjast þess fyrir dómi að sér yrði veitt forsjá dóttur sinnar væri A ekki einvörðungu að fara fram á að fóstursamningnum yrði hnekkt og dómstólar felldu þar með úr gildi ákvörðun barnaverndarnefndar um að ráðstafa barninu í fóstur, heldur að dómstólar tækju ákvörðun sem löggjafinn hefði falið barnaverndarnefnd sem stjórnvaldi að taka að undangengnu mati. Þar sem slík krafa gengi í berhögg við 2. gr. stjórnarskrárinnar var henni vísað frá héraðsdómi, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framansögðu var lagt fyrir héraðsdóm að taka til efnismeðferðar þá kröfu A að fóstursamningnum frá júlí 2016 yrði hnekkt.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem barst héraðsdómi 24. maí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 6. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. maí 2017, þar sem vísað var frá dómi kröfu sóknaraðila um að fóstursamningi varnaraðilans barnaverndarnefndar Kópavogs við varnaraðilana B og C um vistun barnsins D verði hnekkt og honum falin forsjá stúlkunnar til 18 ára aldurs. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka fyrrgreinda kröfu til efnismeðferðar. Þá krefst hann þess að varnaraðilum verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og ekki væri um gjafsóknarmál að ræða.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Þá krefjast varnaraðilarnir B og C málskostnaðar í héraði úr hendi sóknaraðila og kærumálskostnaðar eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

Þar sem varnaraðilarnir B og C hafa ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti kemur krafa þeirra um málskostnað í héraði ekki til álita hér fyrir dómi.

I

Málavextir eru þeir helstir að móðir barnsins D, sem fædd er [...], E, samþykkti 1. apríl 2016 að varnaraðilinn barnaverndarnefnd Kópavogs tæki við forsjá þess og að það yrði vistað hjá varnaraðilunum B og C frá 1. apríl 2016 til 18 ára aldurs, sbr. 1. og 2. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili er faðir barnsins, en þar sem hann var hvorki í hjúskap né skráðri sambúð með barnsmóður við fæðingu þess fór móðirin ein með forsjána samkvæmt 2. mgr. 29. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili mun á hinn bóginn hafa samþykkt framangreinda ráðstöfun og vistun munnlega, sbr. 1. mgr. 25. gr. og 4. mgr. 67. gr. a. barnaverndarlaga.

Hinn 23. júní 2016 samþykkti varnaraðilinn barnaverndarnefnd Kópavogs fyrrgreinda fósturráðstöfun. Í framhaldi af því gerðu varnaraðilar 22. júlí sama ár með sér samning samkvæmt 68. gr. barnaverndarlaga, þar sem varnaraðilunum B og C var falið fóstur barnsins frá 4. apríl sama ár til [...] 2033. Í samningnum var kveðið á um að barnið hefði umgengni við báða kynforeldra eftir samkomulagi við fósturforeldra og var miðað við að hún yrði að jafnaði tvisvar í mánuði „eða eftir frekara samkomulagi og undir handleiðslu starfsmanna barnaverndar.“ Erfiðleikar urðu í samskiptum sóknaraðila við varnaraðilana B og C vegna umgengni barnsins við sóknaraðila og 30. nóvember 2016 fór hann fram á að vistunin yrði endurskoðuð og honum falin forsjá dóttur sinnar, sbr. 3. mgr. 67. gr. a. barnaverndarlaga. Jafnframt fór sóknaraðili þess á leit að umgengni barnsins við sig yrði rýmkuð frá því sem verið hafði. Kröfum sóknaraðila var hafnað með úrskurði barnaverndarnefndar 12. janúar 2017 og umgengni barnsins við hvort foreldri ákveðin aðra hverja helgi í fimm klukkustundir. Í kjölfarið höfðaði sóknaraðili mál þetta á hendur varnaraðilum.

Varnaraðilarnir B og C skutu úrskurðinum 8. febrúar 2017 til úrskurðarnefndar velferðarmála samkvæmt 2. mgr. 74. gr. a., sbr. 51. gr., barnaverndarlaga og kröfðust þess að „umgengni verði minni en hinn kærði úrskurður segir til um, nánar tiltekið að umgengni verði 5 klukkustundir í senn einu sinni í mánuði.“ Eftir að varnaraðilinn barnaverndarnefnd Kópavogs hafði tilkynnt varnaraðilunum B og C að til stæði að taka fyrir að nýju 1. júní 2017 mál varðandi umgengni barnsins við sóknaraðila var úrskurðarnefndinni tilkynnt 18. maí sama ár að þau krefðust þess að málið yrði fellt niður hjá henni, þar sem þau hefðu ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá endurskoðun á inntaki umgengni samkvæmt fyrri úrskurði barnaverndarnefndar. Var málið fellt niður hjá nefndinni degi síðar. Með úrskurði varnaraðilans barnaverndarnefndar Kópavogs 1. júní 2017 var síðan ákveðið að barn sóknaraðila skyldi njóta umgengni við hann einu sinni í mánuði, þrjár klukkustundir í senn, undir eftirliti, en umgengni félli niður í júlí.

II

Í máli þessu krefst sóknaraðili þess aðallega að fóstursamningi varnaraðilans barnaverndarnefndar Kópavogs við varnaraðilana B og C um vistun dóttur sinnar verði hnekkt og honum einum falin forsjá stúlkunnar til 18 ára aldurs hennar. Til vara er þess krafist að felldur verði úr gildi úrskurður barnaverndarnefndar 12. janúar 2017 um inntak umgengni stúlkunnar við sóknaraðila. Með hinum kærða úrskurði var aðalkröfu sóknaraðila vísað frá dómi, en hafnað kröfu varnaraðila um frávísun varakröfu hans. Eins og áður er rakið er til úrlausnar fyrir Hæstarétti hvort vísa eigi aðalkröfunni frá dómi.

Í greinargerð sóknaraðila hér fyrir dómi segir að með aðalkröfu sinni, sem er eins og áður greinir tvíþætt, krefjist hann ógildingar áðurgreinds fóstursamnings „og að í framhaldinu verði sóknaraðila falin forsjá stúlkunnar ... Réttaráhrif af ógildingu umrædds fóstursamnings eru þau að stúlkan skuli ekki búa áfram hjá varnaraðilum, [B] og [C]. Forsjáin yrði hins vegar áfram hjá varnaraðila, barnaverndarnefnd, og gengi ekki til baka aftur til móður. Krafa sóknaraðila um forsjá er þannig krafa um að forsjá stúlkunnar færist frá ... barnaverndarnefnd, til sóknaraðila.“ Hin tvíþætta krafa sóknaraðila sé reist á 2. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga, þar sem kveðið sé á um að foreldri geti gert kröfu á hendur barnaverndarnefnd og fósturforeldrum fyrir dómi um að fóstursamningi verði hnekkt og foreldri falin forsjá barns. Ekki kemur skýrt fram í málatilbúnaði sóknaraðila við hvaða lagareglu sú krafa styðjist að honum skuli dæmd forsjá dóttur sinnar, en af héraðsdómsstefnu verður ráðið að þá reglu sé að finna í 67. gr. a. barnaverndarlaga, einkum 3. mgr. hennar, þótt einnig sé í stefnunni vísað til 1. gr. a. og 1. mgr. 28. gr. barnalaga.

III

Samkvæmt 1. mgr. 28. gr. barnalaga á barn rétt á forsjá foreldra sinna, annars eða beggja, uns það verður sjálfráða og eru þeir forsjárskyldir við það. Í 2. mgr. 29. gr. laganna er svo fyrir mælt að séu foreldrar barns hvorki í hjúskap né skráðri sambúð við fæðingu barns fari móðir þess ein með forsjá þess, sbr. þó 1. mgr. 32. gr. þeirra, þar sem foreldrum er veitt heimild til að semja um að forsjá barns verði sameiginleg. Eftir a. lið 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga getur barnaverndarnefnd með samþykki foreldra tekið við forsjá eða umsjá barns, sem ekki hefur náð 15 ára aldri, og ráðstafað því í fóstur. Ekki er þörf á samþykki foreldris, sem ekki fer með forsjá barns, sbr. 4. mgr. greinarinnar, en mælt er fyrir um réttarstöðu þess í 67. gr. a. barnaverndarlaga. Þar segir í 1. mgr. að barnaverndarnefnd skuli kanna grundvöll þess að ráðstafa barni til þess foreldris þegar foreldri sem fer eitt með forsjá barnsins afsalar sér umsjá eða forsjá þess samkvæmt 25. gr. laganna. Þá er barnaverndarnefnd veitt heimild í 3. mgr. sömu lagagreinar, þegar svo stendur á sem að framan greinir, að afsala forsjá barnsins til hins foreldrisins ef hún telur hagsmuni barnsins best tryggða með þeim hætti. Í 34. gr. barnaverndarlaga er síðan fjallað um endurskoðun ráðstafana á grundvelli 25. gr., en þar segir meðal annars í 2. mgr. að hafi foreldri veitt samþykki sitt fyrir úrræði samkvæmt síðastnefndu lagagreininni, sem ætlað er að standa þar til barn verður lögráða, geti foreldri gert kröfu fyrir dómi á hendur barnaverndarnefnd og fósturforeldrum, ef það á við, um að fóstursamningi verði hnekkt og að foreldri verði falin forsjá eða umsjá barns að nýju. Í athugasemdum með frumvarpi, er varð að barnaverndarlögum, er tekið fram að ákvæðið eigi við þegar foreldri vilji draga til baka samþykki sitt fyrir ráðstöfunum samkvæmt 25. gr. laganna, sem hefur verið ætlað að vara þar til barn verður lögráða.

Í 60. gr. stjórnarskrárinnar er svo fyrir mælt að dómendur skeri úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda og samkvæmt 1. mgr. 70. gr. hennar ber öllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir dómstólum. Þessi fyrirmæli hafa verið skýrð þannig að sérhver, sem á lögvarinna hagsmuna að gæta, geti krafist þess fyrir dómi að ákvarðanir stjórnvalda verði ógiltar ef þær brjóta í bága við lög að formi eða efni. Þessi stjórnarskrárvarði réttur manna verður almennt ekki skertur eða takmarkaður með lögum. Þó er það ekki á færi dómstóla að taka nýjar ákvarðanir um málefni, sem stjórnvöldum eru falin með lögum, í stað stjórnvaldsákvarðana sem ógiltar kunna að verða með dómi, svo sem ráðið verður af 2. gr. stjórnarskrárinnar, nema stjórnvöld hafi ekki neitt svigrúm til mats við skýringu á hlutaðeigandi lagaákvæði, sbr. meðal annars til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 19. júlí 2010 í máli nr. 436/2010 og 2. júní 2016 í máli nr. 595/2015.

Eftir orðanna hljóðan tekur 2. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga aðeins til þess foreldris sem samþykkt hefur ráðstöfun eftir 25. gr. laganna. Fallist er á með sóknaraðila að ákvæðið, skýrt með þeim hætti, feli í sér tálmun þess að hann geti leitað dóms um það hvort endurskoða beri ákvarðanir í tengslum við dóttur hans og að umrætt lagaákvæði geti ekki með þeim hætti takmarkað stjórnarskrárvarinn rétt hans til þess, sbr. dóm Hæstaréttar 1. febrúar 2017 í máli nr. 15/2017. Með skírskotun til 60. gr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. mgr. 65. gr. hennar, verður talið að sóknaraðili geti sem kynfaðir stúlkunnar krafist þess fyrir dómstólum að fóstursamningi varnaraðila verði hnekkt. Þegar leyst er úr þeirri kröfu verður jafnframt tekin afstaða til ákvörðunar varnaraðilans barnaverndarnefndar Kópavogs um að ráðstafa barninu í fóstur til varnaraðilanna B og C.

Þótt dagsetning fóstursamningsins sé ekki tilgreind í kröfugerð sóknaraðila fer ekki milli mála til hvaða samnings hún tekur. Þá er í stefnu greint frá atvikum máls og þeim málsástæðum, sem sóknaraðili byggir kröfu sína á, þannig að ljóst er hvert sakarefnið er, sbr. d. og e. liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Jafnframt á hann þess kost undir rekstri málsins í héraði að afla sönnunargagna og eftir atvikum bera fram nýjar málsástæður telji hann þörf á því til frekari skýringar á málatilbúnaði sínum, sbr. 1. mgr. 57. gr. barnaverndarlaga, auk þess sem dómari getur lagt fyrir aðila að afla nánar tilgreindra gagna samkvæmt 2. mgr. 56. gr. laganna. Verður umræddri kröfu því ekki vísað frá dómi vegna vanreifunar.

Þrátt fyrir 2. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga verði skýrð þannig að ákvæðið geti eftir atvikum tekið til foreldris, sem ekki hefur samþykkt ráðstöfun samkvæmt 25. gr. laganna, verður réttarstöðu þess ekki jafnað að öllu leyti til stöðu foreldris sem samþykkt hefur hana þar sem það fór eitt með forsjá barns áður en það afsalaði forsjánni til barnaverndarnefndar. Í niðurlagi málsgreinarinnar er foreldri játaður réttur til að krefjast þess að því verði falin forsjá barns að nýju sem myndi gerast sjálfkrafa í tilviki síðarnefnda foreldrisins. Þetta ætti hins vegar ekki við í tilviki þess fyrrnefnda sem ekki fór áður með forsjána vegna þess að ekki er gert ráð fyrir því í lögum að forsjáin hverfi til þess við þessar aðstæður þar sem barnaverndarnefnd er aðeins heimilt, en ekki skylt, að afsala sér forsjá til slíks foreldris telji hún hagsmuni barnsins best tryggða með þeim hætti, sbr. 3. mgr. 67. gr. a. barnaverndarlaga. Með því að krefjast þess fyrir dómi að sér verði veitt forsjá dóttur sinnar er sóknaraðili ekki einvörðungu að fara fram á að fóstursamningi varnaraðila verði hnekkt og dómstólar felli þar með úr gildi ákvörðun barnaverndarnefndar um að ráðstafa barninu í fóstur, heldur að dómstólar taki ákvörðun sem löggjafinn hefur falið barnaverndarnefnd sem stjórnvaldi að taka að undangengnu mati. Slík krafa gengur í berhögg við 2. gr. stjórnarskrárinnar og verður henni því vísað frá héraðsdómi samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991.

Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að hluta og lagt fyrir héraðsdóm að taka til efnismeðferðar þá kröfu sóknaraðila að fóstursamningi varnaraðila 22. júlí 2016 verði hnekkt. Að öðru leyti verður úrskurðurinn staðfestur, þar á meðal að ákvörðun að ákvörðun um málskostnað og gjafsóknarkostnað bíði efnisdóms.

Rétt er að kærumálskostnaður falli niður, en um gjafsóknarkostnað hér fyrir dómi fer eins og í dómsorði greinir.

Mál þetta sætir flýtimeðferð fyrir dómi samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991, sbr. 53. gr. b. barnaverndarlaga. Sóknaraðili fór ekki eftir 2. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 þegar stefna var gefin út og ekki verður séð að héraðsdómur hafi gætt að sérreglum 1. mgr. 124. gr. sömu laga við meðferð málsins fyrr en því hafði verið úthlutað dómara að fram kominni greinargerð varnaraðila. Ekki verður komist hjá að finna að þessum annmörkum á rekstri málsins.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi að hluta og lagt fyrir héraðsdóm að taka til efnismeðferðar þá kröfu sóknaraðila, A, að fóstursamningi varnaraðila, barnaverndarnefndar Kópavogs, B og C, 22. júlí 2016 verði hnekkt. Að öðru leyti er úrskurðurinn staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila og varnaraðilanna B og C fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanna þeirra, 300.000 krónur til hvors um sig.