149/2005

M var árið 1993 svipt fjárræði vegna ellisljóleika og nafngreindur maður skipaður lögráðamaður hennar af sýslumanni. M lést árið 2000 og lauk skiptum á búi hennar ári síðar. Lögráðamaður hennar var árið 2002 dæmdur sekur um að hafa dregið sér tiltekna fjárhæð af fjármunum M á meðan hann var skipaður lögráðamaður hennar. Kröfðu erfingjar hennar að íslenska ríkið greiddi þeim bætur fyrir það tjón sem hlaust af skipun lögráðamannsins svo og ófullnægjandi eftirlits með störfum hans. Ekki var á það fallist að skort hefði á að formleg skilyrði hefðu verið uppfyllt til að skipa lögráðamanninn til starfans. Þá var ekki í ljós leitt að sýslumaður hefði mátt ætla að lögráðamaðurinn myndi misfara með fjárhaldið. Eftir gildistöku lögræðislaga nr. 71/1997, sem kváðu skýrar en áður á um störf lögráðamanna, skýrslugjöf og eftirlit með störfum þeirra, höfðu starfsmenn sýslumannsembættisins ítrekað leitað eftir því við lögráðamanninn að hann sinnti lagaskyldu sinni um skýrslugjöf án þess að það bæri árangur. Ekki þótti upplýst að sýslumaður eða starfsmenn hans hefðu brotið gegn starfsskyldum sínum og fellt með því skaðabótaábyrgð á íslenska ríkið gagnvart erfingjum M.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 11. apríl 2005. Þau krefjast þess að stefndi greiði 11.359.837 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 14. apríl 2000 til 1. júlí 2001 og 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 2. maí 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að kröfur áfrýjenda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur niður.

H-kk-nf K-kk-nf A-kk-nf situr í óskiptu búi eftir konu sína S-kvk-þf H-kvk-þf, sem var aðili ásamt systkinum sínum í héraði og hefur hann tekið við aðild málsins.

I.

Málsatvik eru rakin í héraðsdómi. Áfrýjendur telja sig hafa orðið fyrir tjóni, sem rakið verði til þess að sýslumaðurinn í Reykjavík hafi sem yfirlögráðandi 20. júlí 1992 skipað nafngreindan mann lögráðamann M-kvk-ef Þ-kvk-ef, sem vegna ellisljóleika var svipt fjárræði 17. sama mánaðar. Áfrýjendur eru erfingjar M-kvk-ef, en hún lést 22. febrúar 2000. Fengu þeir leyfi til einkaskipta á dánarbúi hennar 14. apríl 2000 og lauk skiptum á búinu í september 2001. Áfrýjendur halda því fram að lögráðamaðurinn hafi ekki uppfyllt lagaskilyrði til að verða skipaður, en hann hafi dregið sér fjármuni sem vantaði í dánarbúið þegar því var skipt. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 9. október 2002 var lögráðamaðurinn dæmdur í 18 mánaða fangelsi fyrir að hafa dregið sér 7.908.934 krónur af fé M-kvk-ef á árunum 1993 til 2000. Áfrýjendur halda því einnig fram að sýslumaður hafi ekki fylgst með fjárhaldinu svo sem embættisskyldur bjóði. Hefði hann sinnt því hefði komið í ljós að lögráðamaðurinn var ófær um að gegna skyldum sínum og hefði þá mátt afstýra tjóni í tíma.

Af hálfu stefnda er bótaskyldu hafnað og talið að sýslumaður hafi hvorki valdið áfrýjendum tjóni né að til sé að dreifa saknæmri og ólögmætri háttsemi af hans hálfu. Er því mótmælt að ekki hafi mátt skipa lögráðamanninn eða að reglur um eftirlit hafi verið brotnar. Skipun hans til starfans hafi ekki leitt til tjóns heldur athafnir hans sjálfs. Þá sé ekki um að ræða hlutlæga ábyrgð íslenska ríkisins á störfum starfsmanna sinna.

II.

Fallist er á það með héraðsdómi að til þess að stefnda verði dæmt til þess að bera ábyrgð á tjóni áfrýjenda af völdum lögráðamannsins verði að sýna fram á að vanrækslu starfsmanna þess sé um að kenna. Aðstæður þær er leiddu til skipunar lögráðamannsins eru ekki að fullu ljósar, en þó virðist fram komið að sá er skipaður var lögráðamaður hafi haft frumkvæði að því að arfláta var svipt fjárræði, til þess hafi verið tilefni og samráð þar um hafi verið haft við móður áfrýjendanna, R-kvk-ef og S-kk-ef, sem nú er látin, en var þá eini erfingi M-kvk-ef. Þegar lögráðamaðurinn var skipaður var bú hlutafélags, sem hann var forráðamaður fyrir, til gjaldþrotaskipta og dómur hafði fallið á hann í sakadómi Hafnarfjarðar og Garða fyrir að hafa ekki staðið skil á fjármunum sem félagið innheimti af starfsfólki sínu. Hins vegar liggur ekki annað fyrir en hann hafi sjálfur verið fjár síns ráðandi og að öðru leyti uppfyllt að formi til skilyrði til þess að verða skipaður lögráðamaður samkvæmt 29. gr. þágildandi lögræðislaga nr. 68/1984. Er ekki í ljós leitt að sýslumaður hafi mátt ætla að hann myndi misfara með fjárhaldið. Með lögræðislögum nr. 71/1997 urðu miklar breytingar á lagaákvæðum og framkvæmd um skýrslugjöf lögráðamanna og eftirlit með starfa þeirra. Ítrekaðar tilraunir starfsmanna sýslumanns til þess að fá lögráðamanninn til að sinna lagaskyldum sínum um skýrslugjöf samkvæmt 3. mgr. 63. gr. þeirra laga strax á fyrri hluta árs 1998 báru ekki árangur. Má ætla af dómi Héraðsdóms Reykjaness 14. apríl 2002 að skaðinn hafi þá að mestu verið skeður. Af framangreindu leiðir að þótt lagaframkvæmd sýslumannsembættisins hefði mátt vera skilvirkari er ekki fram komið að sýslumaður eða starfsmenn hans hafi brotið gegn starfskyldum sínum og fellt með því skaðabótaábyrgð á stefnda. Með þessum athugasemdum ber að staðfesta héraðsdóm.

Rétt er að hver aðilanna beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.