91/2014

S höfðaði mál á hendur A hf. til heimtu ætlaðrar skuldar vegna skuldabréfs sem S ráðstafaði 1988 til BÍ, en BÍ sameinaðist síðar K hf. Ágreiningur stóð meðal annars um hvort BÍ hefði keypt skuldabréfið af S, og S þar með eignast kröfu á hendur BÍ fyrir kaupverðinu, eða hvort BÍ hefði aðeins tekið skuldabréfið til innheimtu í þágu S, sem hafi við það eignast kröfu BÍ um greiðslu andvirðis þess þegar fullnustu á kröfu samkvæmt skuldabréfinu var endanlega lokið árið 1994. Talið var að hvernig sem liði því hvernig stofnast hefði til kröfu S á hendur BÍ gæti hún að virtri dómaframkvæmd Hæstaréttar aldrei talist innstæða í merkingu 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, enda skorti það frumskilyrði að BÍ hefði veitt móttöku fé úr hendi S í formi láns. Skuldbinding vegna ætlaðrar kröfu S á hendur K hf. var af þeim sökum ekki talin hafa færst á herðar A hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins í október 2008. Var A hf. því sýknaður af kröfu S.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. febrúar 2014. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 13.500.000 krónur, aðallega með nánar tilteknum ársvöxtum samkvæmt 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af tilgreindum fjárhæðum frá 20. maí 1994 til 1. júlí 2001 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, en til vara með nánar tilteknum ársvöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 25/1987 af tilgreindum fjárhæðum frá 20. maí 1994 til 1. júlí 2001, vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 22. október 2010 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 23. sama mánaðar til greiðsludags. Í báðum tilvikum komi til frádráttar greiðsla stefnda 6. ágúst 1993 að fjárhæð 3.000.000 krónur. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta á rætur að rekja til þess að áfrýjandi lýsti því yfir í bréfi 11. janúar 1988 að hann myndi að fullnægðum nánar tilteknum skilyrðum afhenda Búnaðarbanka Íslands „upp í gjaldfallnar skuldir tvö skuldabréf, samtals að fjárhæð kr. 7.000.000,00“. Annað þeirra, að fjárhæð 3.500.000 krónur, væri með gjalddaga í desember sama ár og tryggt með fyrsta veðrétti í fasteigninni Austurmörk 24 í Hveragerði. Í bréfinu áskildi áfrýjandi „að ofangreint gangi inn á skuldabréf nr. 4414 í aðalbanka.“ Þetta bréf var áritað af starfsmanni bankans um að skuldabréfið með veði í Austurmörk 24 hafi verið afhent honum 14. janúar 1988, en síðan í framhaldinu um að áfrýjandi hafi tekið skuldabréfið degi síðar til að bæta úr galla á framsali þess og myndi afhenda það aftur 19. sama mánaðar. Þetta mun hafa gengið eftir og var skuldabréfið áritað af áfrýjanda um framsal þess 15. janúar 1988 til Búnaðarbanka Íslands. Skuld samkvæmt skuldabréfinu, sem var að nafnverði 2.000.000 krónur og bundin lánskjaravísitölu frá útgáfudegi bréfsins 1. desember 1985, var ekki greidd á gjalddaga 1. desember 1988, en 12. ágúst 1991 gerði Búnaðarbanki Íslands samning við útgefanda bréfsins, Skemmtigarðinn sf., um breytingar á skilmálum þess. Ekki var heldur staðið við breytta greiðsluskilmála og krafðist bankinn nauðungarsölu á fasteigninni til fullnustu á skuldinni. Við uppboð, sem haldið var 1. október 1993 til nauðungarsölu á eigninni, gerðist bankinn hæstbjóðandi með boði að fjárhæð 7.000.000 krónur og fékk hann afsal fyrir henni 22. desember sama ár. Við nauðungarsöluna hafði bankinn lýst kröfu á grundvelli skuldabréfsins að fjárhæð samtals 11.162.005 krónur, en við úthlutun söluverðs eignarinnar þurfti hann að bera kostnað af gerðinni og greiða tvær lögveðkröfur, samtals 3.719.561 krónu, sem stefndi kveður hann hafa innt af hendi. Í framhaldi af þessu seldi bankinn fasteignina 20. maí 1994 fyrir 13.500.000 krónur. Áður en til þess kom hafði hann greitt áfrýjanda 3.000.000 krónur 6. ágúst 1993, sem samkvæmt kvittun var „hluti af andvirði skuldabréfs upphaflega útgefnu 1. desember 1985, af Skemmtigarðinum sf.“

Í máli þessu er deilt um hvort áfrýjandi hafi notið einhverra frekari greiðslna vegna skuldabréfsins úr hendi Búnaðarbanka Íslands, sem sameinaðist síðar öðru félagi undir heitinu Kaupþing banki hf. Áfrýjandi heldur því fram að bankinn hafi aðeins tekið skuldabréfið til innheimtu og ekki nýtt andvirði þess til uppgjörs á skuld áfrýjanda, sem getið var í bréfi hans 11. janúar 1988, eða annarra krafna vegna viðskipta þeirra, sem að öðru leyti virðast hafa verið nokkur að umfangi. Þegar upp hafi verið staðið hafi bankinn fengið fyrrgreindar 13.500.000 krónur við sölu fasteignarinnar, sem stóð að veði fyrir kröfu samkvæmt skuldabréfinu, og hafi myndast við það innstæða áfrýjanda hjá bankanum, sem flust hafi á herðar stefnda samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 eftir að það hafði neytt heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Kaupþingi banka hf., víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Stefndi heldur því á hinn bóginn fram að Búnaðarbanki Íslands hafi keypt skuldabréfið af áfrýjanda í janúar 1988 og hafi andvirði þess verið nýtt til uppgjörs á skuldum hans við bankann. Hvað sem öðru líður andmælir stefndi því að áfrýjandi geti með réttu beint kröfu af þessu tilefni að sér, enda hafi aldrei á þennan hátt orðið til innstæða áfrýjanda hjá Búnaðarbanka Íslands og síðar Kaupþingi banka hf., sem stefndi geti borið ábyrgð á.

II

Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að leggja yrði til grundvallar að Búnaðarbanki Íslands hafi með framsali frá áfrýjanda 15. janúar 1988 orðið eigandi að skuldabréfinu, sem um ræðir í málinu, og var það rökstutt með vísan til ýmissa annarra atvika, sem nánar voru rakin. Til þessa þarf þó í raun ekki að taka afstöðu, því hafi bankinn keypt skuldabréfið af áfrýjanda eignaðist hann kröfu á hendur bankanum fyrir kaupverðinu þegar samningur komst á um kaupin, en hafi bankinn aðeins tekið skuldabréfið til innheimtu í þágu áfrýjanda eignaðist hann kröfu á bankann um greiðslu andvirðis þess þegar fullnustu á kröfu samkvæmt skuldabréfinu var endanlega lokið 20. maí 1994. Krafa áfrýjanda, sem orðið hefði til af annarri hvorri þessara ástæðna, gæti aldrei talist innstæða í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, svo sem það hugtak hefur verið skilgreint í dómaframkvæmd Hæstaréttar með hliðsjón af 1. mgr. 1. gr. tilskipunar 94/19/EB, sbr. meðal annars dóm réttarins 17. janúar 2013 í máli nr. 169/2011, enda skortir hér á það frumskilyrði að Búnaðarbanki Íslands hafi veitt móttöku fé úr hendi áfrýjanda í formi láns. Skuldbinding vegna hugsanlegrar kröfu áfrýjanda á hendur Kaupþingi banka hf. færðist því ekki á herðar stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008, en málsástæðu á þessum grunni bar stefndi skýrlega fyrir sig í greinargerð sinni fyrir héraðsdómi eins og hann gerir jafnframt fyrir Hæstarétti. Þegar af þessari ástæðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, S-kk-nf R-kk-nf, greiði stefnda, Arion banka hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.