371/2016

L hf. höfðaði mál gegn E til heimtu skuldar vegna yfirdráttar á myntveltureikningi. Taldi E að skuldbinding hans við L hf. væri ógild eða ætti að víkja til hliðar eftir nánar tilgreindum reglum III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga þar sem starfsmenn L hf. hefðu ráðlagt honum að taka yfirdráttarlán í erlendri mynt og virt að vettugi fyrirmæli hans um að selja hlutabréf sem hann hafði sett til tryggingar skuldinni. Var talið ósannað að E hefði óskað eftir því að skuld sín yrði gerð upp með sölu hlutabréfanna. Þá var ekki talið óheiðarlegt, ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju samkvæmt 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 að L hf. bæri samninginn fyrir sig. Var krafa L hf. því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma B-kk-nf B-kk-nf hæstaréttardómari, I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari og Á-kk-nf M-kk-nf dómstjóri.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. maí 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 26.545.120 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. september 2013 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málavextir eru þeir að með beiðni 16. janúar 2008 óskaði stefndi eftir að stofna myntveltureikning í japönskum jenum í útibúi Landsbanka Íslands hf. að Laugavegi 77 í Reykjavík. Jafnframt sótti hann um heimild til yfirdráttar á reikningnum fyrir fjárhæð sem svaraði til 18.000.000 króna. Beiðni stefnda var samþykkt af hálfu bankans og nam heimild til yfirdráttar á reikningnum 29.854.000 jenum. Til tryggingar yfirdrættinum hafði stefndi sett að handveði 11. janúar 2008 hlutabréf í Atorku Group hf. að nafnverði 2.192.802 krónur og í Landsbanka Íslands hf. að nafnverði 492.365 krónur. Samkvæmt svonefndu ákvörðunarblaði 10. sama mánaðar vegna útláns til einstaklings nam yfirdráttarheimild á reikningnum um 49% af andvirði hlutabréfanna á þeim tíma. Hinn 17. janúar 2008 dró stefndi á reikninginn 29.840.848,81 jen.

Að tilhlutan bankans veitti stefndi frekari tryggingar fyrir yfirdrætti á reikningnum með því að setja að handveði 10. apríl 2008 hlutabréf sín í Kaupþingi banka hf. að nafnverði 8.218 krónur og Straumi-Burðarás Fjárfestingarbanka hf. að nafnverði 662.325 krónur. Andvirði þessara bréfa á þeim tíma mun hafa verið rúmar 15.000.000 krónur.

Yfirdráttarheimild á myntveltureikningi stefnda í bankanum var upphaflega veitt til 1. ágúst 2008, en þann dag var hún framlengd til 1. nóvember sama ár. Þegar heimildin var framlengd nam skuld á reikningnum 29.962.134,83 jenum. Samkvæmt ákvörðunarblaði vegna þeirrar ráðstöfunar nam andvirði hlutabréfanna, sem stóðu að veði fyrir skuldinni, ríflega 35.000.000 krónum á þeim tíma, en skuldin mun þá hafa svarað til 95% af verðmæti þeirra.

Fjármálaeftirlitið tók 7. október 2008 yfir vald hlutahafafundar í Landsbanka Íslands hf., vék stjórn bankans frá og setti yfir hann skilanefnd með heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Í kjölfarið tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun 9. sama mánaðar um ráðstöfun eigna og skulda til áfrýjanda, en þar á meðal var myntveltureikningur stefnda ásamt þeim tryggingarréttindum sem honum fylgdu.

Í kjölfar þess að yfirdráttarheimild á reikningi stefnda rann út var honum lokað 27. janúar 2009, en skuld á honum nam þá 30.339.114,94 jenum. Með bréfi áfrýjanda 10. febrúar 2012 var stefnda tilkynnt að skuld hans vegna yfirdráttar á myntveltureikningnum hefði verið endurreiknuð í samræmi við lög nr. 151/2010, sem breyttu lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, miðað við að skuldin hefði verið bundin ólögmætri gengistryggingu. Að teknu tillit til vaxta samkvæmt 4. gr. síðarnefndu laganna nam skuldin samkvæmt endurútreikningnum 26.545.120 krónum en hafði fyrir hann verið 40.624.075 krónur. Jafnframt var stefnda tilkynnt að reikningnum hefði verið breytt í tékkareikning í krónum og hann fengið nýtt númer. Stefnda var síðan send innheimtuviðvörun 20. febrúar 2012.

Í aðdraganda þess að stefndi átti fund um viðskipti sín við áfrýjanda með starfsmanni hans 14. mars 2013 ritaði stefndi bankanum tölvubréf fyrr þann sama dag. Þar kom fram að snemma árs 2008 hefði hann þurft að afla fjár vegna íbúðarkaupa og hygðist selja hlutabréf í sinni eigu. Þess í stað hefðu starfsmenn Landsbanka Íslands hf. ráðlagt honum að taka lán í jenum og bíða með sölu bréfanna því vænta mætti þess að þau myndu aftur hækka í verði. Þegar frekar tók að síga á ógæfuhliðina með verðmæti bréfanna og gengi jensins á árinu 2008 hefði bankinn óskað eftir frekari tryggingum. Stefndi hefði orðið við þeim tilmælum en þá einnig hreyft því hvort ekki væri rétt að selja hlutabréfin. Þegar aftur kom veðkall frá bankanum um haustið 2008 hefði hann hins vegar neitað og sagt að bankinn yrði að selja bréfin.

Áfrýjandi sendi stefnda innheimtubréf 23. ágúst 2013 en málið var síðan höfðað á hendur honum 23. apríl 2014.

II

Stefndi reisir málatilbúnað sinn á því að skuldbinding hans gagnvart áfrýjanda vegna myntveltureikningsins, sem hann stofnaði hjá Landsbanka Ísland hf., sé ógild eða verði vikið til hliðar eftir nánar tilgreindum reglum III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þetta byggir hann fyrst í stað á því að starfsmenn Landsbanka Íslands hf. hafi ráðlagt sér að taka yfirdráttarlán í japönskum jenum með tryggingu í hlutabréfum í eigu sinni í stað þess að hann seldi bréfin. Þegar óskað hafi verið eftir frekari tryggingum af hálfu bankans í apríl 2008 hafi ráðgjöfin verið sú sama og því hafi hann veitt frekari tryggingar í hlutabréfum sínum. Í annan stað hafi bankinn virt að vettugi fyrirmæli sín 26. og 29. september 2008 um að selja veðsett hlutabréf til að gera upp skuldina. Það sama hafi verið uppi á teningnum eftir að myntveltureikningnum var ráðstafað til áfrýjanda, en hann hafi ekki orðið við tilmælum sínum í október 2008 að ráðstafa hlutabréfum sem enn voru einhver verðmæti í til greiðslu skuldarinnar.

Með hliðsjón af þessu telur stefndi óheiðarlegt af áfrýjanda að bera fyrir sig skuldbindinguna og því sé hún ógild samkvæmt 33. gr. laga nr. 7/1936. Af sömu ástæðu telur stefndi ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hana fyrir sig, sbr. 1. mgr. 36. gr. laganna. Í því sambandi vísar stefndi til þess mikla aðstöðumunar sem var á milli aðila, auk þess sem efni samningsins hafi verið ósanngjarnt í ljósi þess að stefndi hafði engar tekjur í jenum og ekki hefði komið til álita fyrir hann að skuldbinda sig með þessu móti nema að undirlagi bankans. Þá vísar stefndi til 30. gr. laganna um ógildi skuldbindingar sem fengin er með svikum og 31. gr. þeirra um að samningur sé ógildur ef hann hefur komist á með misneytingu.

III

Þær mótbárur sem stefndi teflir fram gegn gildi skuldbindingar sinnar vegna yfirdráttar á myntveltureikningnum getur hann, í samræmi við almennar reglur um aðilaskipti að kröfuréttindum, haft uppi gagnvart áfrýjanda þótt þær lúti að atvikum í starfsemi Landsbanka Íslands hf., sem áfrýjandi leiðir rétt sinn frá.

Af hálfu stefnda hefur því ekki verið andmælt að honum hafi frá öndverðu verið ljóst að yfirdráttur hans á myntveltureikningnum var ekki gerður upp með ráðstöfun á þeim hlutabréfum, sem stóðu að handveði fyrir skuldinni, þrátt fyrir þau tilmæli sem stefndi heldur fram að hann hafi beint að Landsbanka Íslands hf. í lok september 2008 og áfrýjanda í október sama ár. Þótt stefndi hafi í kjölfarið og á árunum þar á eftir verið í samskiptum við bankann vegna myntveltureikningsins og annarra skulda sinna verður ekki séð að hann hafi fyrr en með áðurnefndu tölvubréfi 14. mars 2013, eða ríflega fjórum árum síðar, hreyft því að skuldina hefði átt að gera upp með því að ráðstafa bréfunum í samræmi við fyrirmæli hans. Þá er þess að gæta að við rekstur málsins í héraði upplýsti stefndi ekki, þrátt fyrir tilmæli áfrýjanda, hvaða starfsmenn bankans hefðu tekið við fyrirmælum hans um sölu bréfanna, svo afla mætti nánari upplýsinga, eftir atvikum með því að kanna hvort til væru upptökur af símtölum stefnda við þá. Að öllu þessu virtu er ósannað að stefndi hafi óskað eftir því að skuld sín vegna yfirdráttarins yrði gerð upp með ráðstöfun bréfanna áður en þau urðu verðlaus við fall viðskiptabankanna um haustið 2008 og í kjölfar þess.

Við mat á því hvort samningi verði vikið til hliðar vegna þess að talið yrði ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar koma til, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þótt aðstöðumunur hafi verið milli Landsbanka Íslands hf. og stefnda, er hann skuldbatt sig gagnvart bankanum, getur það eitt ekki ráðið úrslitum. Þegar litið er til annarra atriða sem skipta máli við þetta heildarmat verður ekki talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju fyrir áfrýjanda að bera fyrir sig skuldbindinguna. Er þess þá að gæta að ekki hallaði á stefnda við samningsgerðina, svo einhverju nemi, þótt lagðar yrðu til grundvallar fullyrðingar hans um þá almennu ráðgjöf um lántöku sem honum var veitt af hálfu starfsmanna bankans. Þá verður um efni skuldbindingarinnar að líta til þess að með láni í jenum fékk stefndi góð vaxtakjör en tók hins vegar á sig gengisáhættu. Verður skuldbindingunni því ekki vikið til hliðar eftir 36. gr. laga nr. 7/1936. Jafnframt verður ekki talið óheiðarlegt af hálfu áfrýjanda að bera hana fyrir sig vegna atvika sem voru fyrir hendi þegar stefndi skuldbatt sig eða að hann hafi verið fenginn til þess með svikum eða fyrir misneytingu, sbr. 30. og 31. gr. laganna. Samkvæmt þessu verður skuldbindingunni ekki vikið til hliðar eða hún ógilt og því verður krafa áfrýjanda á hendur stefnda tekin til greina með dráttarvöxtum frá 23. september 2013, en þá var liðinn mánuður frá því honum var sent innheimtubréf, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, E-kk-nf V-kk-nf I-kk-nf, greiði áfrýjanda, Landsbankanum hf., 26.545.120 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. september 2013 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.