702/2011

L hf. krafðist þess að rift yrði tveimur greiðslum til R hf. sem áttu sér stað 6. október 2008, vegna greiðslu á tveimur víxlum með gjalddaga 5. nóvember sama ár, en víxlarnir voru gefnir út af L hf. Þá var þess jafnframt krafist að R hf. yrði gert að endurgreiða L hf. þá fjárhæð sem greidd hafði verið vegna víxlanna. Deildu aðilar um það hvort L hf. hefði með greiðslunum greitt skuld samkvæmt víxlunum fyrr en eðlilegt var, þannig að heimilaði riftun þeirra á grundvelli laga um gjaldþrotaskipti, eða hvort hann hefði keypt víxlana af R hf. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að líta yrði svo á að L hf. hefði samið um að greiða kröfu R á hendur sér 3. október 2008 og efnt þann samning með uppgjöri 6. sama mánaðar. Á þeim tíma hefði verið um mánuður í gjalddaga kröfunnar og hefði L hf. því greitt skuld sína við R hf. fyrr en eðlilegt var. Hefði R hf. ekki leitt líkur að því að hann hefði mátt reikna með því að tilboðin stöfuðu frá öðrum en L hf. vegna hlutverks hans sem viðskiptavaka og hefði R hf. því ekki sýnt fram á að greiðsla skuldarinnar hefði við þessar aðstæður getað virst venjuleg eftir atvikum. Með vísan til þessa var krafa L hf. um riftun greiðslnanna tekin til greina. Var fjárkrafa L hf. á hendur R hf. einnig tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. desember 2011. Hann krefst þess aðallega að staðfest verði riftun á tveimur greiðslum hans 6. október 2008 til aðalstefnda Rekstrarfélags verðbréfasjóða ÍV hf. vegna Skuldabréfasjóðs ÍV, annars vegar að fjárhæð 49.297.500 krónur og hins vegar að fjárhæð 98.645.000 krónur, vegna greiðslu á víxlum að nafnverði 50.000.000 krónur og 100.000.000 krónur með gjalddaga 5. nóvember 2008, sem gefnir voru út af áfrýjanda 20. júní 2008. Þá krefst áfrýjandi þess að aðalstefnda verði gert að greiða sér 147.942.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. september 2010 til greiðsludags. Til vara gerir áfrýjandi sömu kröfur á hendur varastefnda Íslenskum verðbréfum hf. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að fjárkrafa áfrýjanda verði felld niður eða lækkuð. Að þessu frágengnu krefjast stefndu þess að dráttarvextir verði fyrst dæmdir frá uppsögu dóms Hæstaréttar, en ella frá þingfestingu málsins í héraði. Þá krefjast stefndu málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi gaf áfrýjandi út víxla 20. júní 2008 í flokki, sem auðkenndur var LAIS 08 1105 með ISIN-númerinu IS000001720, á grundvelli útgefendalýsingar sem mun hafa verið birt 22. desember 2007. Við skráningu í kauphöll 15. júlí 2008 voru útgefnir víxlar samtals að nafnvirði 100.000.000 krónur og var sú fjárhæð hækkuð um 900.000.000 krónur 13. ágúst sama ár, en heildarheimild víxlaflokksins 20.000.000.000 krónur. Stóð fjárhæð útgefinna víxla óbreytt upp frá því, en gjalddagi þeirra 5. nóvember 2008. Í útgefandalýsingu kom fram að óheimilt væri að greiða eða innleysa víxlana fyrir gjalddaga, svo og að áfrýjandi væri viðskiptavaki víxlanna og bæri honum af þeim sökum að halda úti kauptilboðum í þá að fjárhæð allt að 300.000.000 krónur daglega.

Í málinu er óumdeilt að varastefndi Íslensk verðbréf hf. keypti tvo víxla í framangreindum flokki að fjárhæð 50.000.000 krónur og 100.000.000 krónur. Áfrýjandi gaf síðan út kvittanir til varastefnda, þar sem fram kemur að sá síðarnefndi hafi selt báða víxlana 3. október 2008, þann hærri fyrir 98.645.000 krónur kl. 12.21 þann dag og þann lægri kl. 14.11 fyrir 49.297.500 krónur. Samkvæmt þessum kvittunum skyldu viðskiptin gerð upp 6. október 2008 og liggur fyrir að það hafi gengið eftir. Í kvittununum kemur ekki fram hver hafi keypt víxlana, en óumdeilt er að það var áfrýjandi.

Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í áfrýjanda, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Áfrýjanda var síðan skipuð slitastjórn 29. apríl 2009. Með bréfi til varastefnda 16. ágúst 2010 lýsti slitastjórnin yfir riftun á greiðslu víxlanna tveggja og krafðist endurgreiðslu fjárins. Varastefndi svaraði með bréfi 7. september sama ár og taldi að riftuninni væri beint gegn röngum aðila þar sem aðalstefndi væri eigandi víxlanna. Með bréfi 17. sama mánaðar beindi áfrýjandi riftunaryfirlýsingu að aðalstefnda, sem hafnaði henni með bréfi 22. desember 2010.

II

Í málinu byggja stefndu kröfu sína um sýknu meðal annars á því að áfrýjandi sé ekki réttur aðili að málinu. Telja stefndu að skjöl, sem varða hin umdeildu viðskipti, beri með sér að þau stafi frá NBI hf., sem nú heitir Landsbankinn hf., en þar sé getið kennitölu og bankareiknings þess félags.

Í framhaldi af því að áfrýjandi var tekinn til slita 7. október 2008 voru innlendar innstæður hjá honum sem og helstu eignir hans, sem tengdust innlendri starfsemi, fluttar til nýs banka, Nýja Landsbanka Íslands hf. sem síðar fékk nafnið NBI hf., með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. sama mánaðar. Viðskiptin sem hér er fjallað um fóru fram áður en hinn nýi banki hóf starfsemi og eru engin gögn í málinu um að hann hafi tekið yfir þau réttindi á hendur stefndu, sem áfrýjandi reisir málsókn sína á. Verða stefndu því ekki sýknaðir af kröfum áfrýjanda á þeirri forsendu að hann sé ekki réttur aðili að málinu.

Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti féll aðalstefndi frá þeirri málsástæðu að hann væri ekki réttur aðili að málinu. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafði varastefndi einungis milligöngu sem verðbréfamiðlari fyrir aðalstefnda í þeim viðskiptum sem mál þetta fjallar um. Þegar af þeirri ástæðu verður varastefndi sýknaður af kröfum áfrýjanda.

III

Kröfur áfrýjanda á hendur aðalstefnda eru reistar á því að áfrýjandi hafi greitt víxilkröfurnar 6. október 2008 og þar með fyrr en eðlilegt var þar sem gjalddagi þeirra hafi ekki verið fyrr en 5. nóvember sama ár. Séu greiðslurnar því riftanlegar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins má krefjast riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Ekki er deilt um að viðskipti aðilanna fóru fram innan þessa tímafrests. Ágreiningur þeirra snýst á hinn bóginn um það hvort um hafi verið að ræða greiðslu skuldar og ef svo var hvort hún hafi virst venjuleg eftir atvikum.

Aðalstefndi byggir á því að áfrýjandi hafi ekki með fyrrgreindum ráðstöfunum greitt skuld samkvæmt víxlunum, heldur hafi áfrýjandi keypt þá af aðalstefnda. Samkvæmt skilmálum fyrir útgáfu víxlanna hafði áfrýjandi umsjón með þeim og gegndi jafnframt hlutverki viðskiptavaka, en á grundvelli þess bar honum að setja fram í kauphöll tilboð um kaup og sölu á þeim fyrir tiltekna lágmarksfjárhæð. Í skilmálunum kom fram að víxlarnir skyldu greiddir í einu lagi á gjalddaga og að hvorki væri heimilt að greiða þá né innleysa fyrir þann tíma. Með þessu hefur sýnilega verið gengið út frá því að áfrýjandi kynni að eiga viðskipti með víxlana, sem hann hafði sjálfur gefið út. Þrátt fyrir þá ráðagerð stendur engin haldbær heimild til að víkja við þessar aðstæður frá þeirri meginreglu fjármunaréttar að krafa falli niður með því að réttindi og skyldur komist á sömu hendi og getur þar engu breytt þótt áfrýjandi hefði í kjölfar kaupa á víxlunum getað stofnað á nýjan leik til skuldar með því að selja þá öðrum. Verður því að líta svo á að áfrýjandi hafi samið um að greiða kröfu aðalstefnda á hendur sér 3. október 2008 og efnt þann samning með uppgjöri 6. sama mánaðar. Á þeim tíma sem greiðsla fór fram var um mánuður í gjalddaga kröfunnar 5. nóvember 2008 og greiddi áfrýjandi því þessa skuld við aðalstefnda fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá málatilbúnaði áfrýjanda, sem lýtur að erfiðleikum fjármálafyrirtækja hér á landi og erlendis allt frá árinu 2007, svo og hvernig þeir erfiðleikar hafi ágerst þegar leið að hausti 2008. Að því er varðar áfrýjanda sérstaklega er þar getið um kröfur, sem breska fjármálaeftirlitið beindi að honum í byrjun október 2008 í tengslum við innlán í útibúi hans í Bretlandi, svo og breytingar, sem Seðlabanki Evrópu boðaði um þær mundir á skilmálum um endurhverf viðskipti við áfrýjanda, en í tengslum við þetta hefur hann meðal annars vísað til framlagðrar fundargerðar stjórnar félagsins, þar sem rætt hafi verið um erfiðleika af þessum sökum. Ekkert liggur fyrir um að aðalstefnda hafi á þeim tíma mátt vera kunnugt um þessi atriði. Til þess verður á hinn bóginn að líta að tilkynnt var 29. september 2008 að Glitnir banki hf. hafi leitað til Seðlabanka Íslands um aðstoð vegna lausafjárvanda, sem ákveðið var að bregðast við með því að íslenska ríkið legði þeim banka til aukið hlutafé gegn því að eldra hlutafé yrði fært verulega niður. Vegna starfsemi sinnar á fjármálamarkaði gat aðalstefnda ekki dulist að veruleg hætta var á að niðurfærsla hlutafjár í Glitni banka hf. gæti haft alvarlegar afleiðingar fyrir stöðu áfrýjanda sem lánveitanda til hluthafa í því félagi. Einnig lá fyrir að í framhaldi af ákvörðun um aðgerðir varðandi Glitni banka hf. hækkaði svonefnt skuldatryggingarálag annarra íslenskra fjármálafyrirtækja verulega á alþjóðlegum fjármálamörkuðum og lánstraust þeirra fór þverrandi. Ekki síðar en 3. október 2008 var hafið áhlaup á íslenska viðskiptabanka hér á landi og erlendis með stórfelldum úttektum innstæðna á innlánsreikningum. Þótt aðalstefndi hafi þann sama dag stofnað til þeirra viðskipta, sem leiddu til greiðslu kröfu hans á hendur áfrýjanda, með því að taka í kauphöll tilboðum ótilgreinds kaupanda hefur aðalstefndi engar líkur leitt að því að hann hafi mátt reikna með því að þessi tilboð hafi stafað frá öðrum en áfrýjanda vegna hlutverks hans sem viðskiptavaka. Að þessu öllu virtu hefur aðalstefndi ekki sýnt fram á að greiðsla skuldar áfrýjanda við hann hafi við þessar aðstæður getað virst venjuleg eftir atvikum í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Verður krafa áfrýjanda um riftun greiðslnanna því tekin til greina.

Samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 skal sá sem hefur hag af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum. Ekki er ágreiningur um fjárhæð kröfu áfrýjanda en aðalstefndi krefst þess til vara að hún verði lækkuð eða felld niður og vísar í því sambandi til 145. gr. sömu laga. Þar segir að ef sérstaklega standi á megi lækka eða fella niður kröfu á þann sem hafði hag af ráðstöfun ef greiðsla kröfunnar væri svo miklum erfiðleikum bundin að ósanngjarnt megi teljast og önnur atvik leiði til þess sama. Stefndi hefur ekki með haldbærum gögnum sýnt fram á að svo standi sérstaklega á í þessu máli að skilyrði séu til að beita undantekningarákvæði þessu og verður hann að bera hallann af því.

Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verður fjárkrafa áfrýjanda á hendur aðalstefnda tekin til greina. Rétt er að hún beri dráttarvexti frá 17. desember 2010, en þá var liðinn mánuður frá því að áfrýjandi krafði aðalstefnda um greiðslu hennar, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Aðalstefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir, en eftir atvikum er rétt að málskostnaður milli áfrýjanda og varastefnda falli niður á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Rift er greiðslum áfrýjanda, Landsbanka Íslands hf., til aðalstefnda, Rekstrarfélags verðbréfasjóða ÍV hf., 6. október 2008 annars vegar að fjárhæð 49.297.500 krónur og hins vegar 98.645.000 krónur.

Aðalstefndi greiði áfrýjanda 147.942.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. desember 2010 til greiðsludags.

Varastefndi, Íslensk verðbréf hf., er sýkn af kröfum áfrýjanda.

Aðalstefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en að öðru leyti fellur málskostnaður niður.