507/2017

K höfðaði mál á hendur M og krafðist þess að sér yrði falin forsjá þriggja barna þeirra. Undir rekstri málsins í héraði var aflað matsgerðar þar sem fram kom að báðir aðilar væru hæfir til að fara með forsjána en að veikleikar væru á forsjárhæfni M. Komst héraðsdómur, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómendum, að þeirri niðurstöðu að forsjáin skyldi áfram vera sameiginleg. Í tengslum við áfrýjun málsins var að beiðni K aflað viðbótarmats og var það niðurstaða þess að forsjárhæfni K væri meiri M. Í dómi Hæstaréttar kom fram að gögn málsins bæru með sér að samskiptavandi aðila væri mikill og hefði aukist til muna eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Væri vandinn slíkur að forsendur sameignlegrar forsjár þeirra með börnunum væru brostnar. Hefði það verið afdráttarlaus niðurstaða í viðbótarmatsgerð að hæfni K til að fara með forsjá barnanna væri meiri en M. Jafnframt hefði þar komið fram að tengsl barnanna við fósturföður þeirra væru sterk og heilbrigð. Þá hefðu K og sambýlismaður hennar byggt saman upp fjölskyldu sem væri börnunum afar mikilvæg. Gætu áform K um að flytja tímabundið til útlanda með börnin vegna náms sambýlismanns hennar ein og sér ekki leitt þess að hafnað yrði kröfu hennar um forsjá barnanna. Var því talið að það samrýmdist best högum og þörfum barnanna að K færi ein með forsjána. Þá var kveðið á um umgengnisrétt barnanna við M.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma Þ-kk-nf Ö-kk-nf hæstaréttardómari, G-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari og R-kvk-nf H-kvk-nf landsréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. ágúst 2017. Hún krefst þess að sér verði falin forsjá barnanna A, B og C. Þá krefst hún þess að „regluleg umgengni verði aðra hverja helgi frá föstudagseftirmiðdegi til sunnudags kl. 20.00, að undanskildu því tveggja ára tímabili sem fyrirhugað er að börnin dveljist erlendis“. Loks krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi hafa aðilar farið sameiginlega með forsjá barna sinna þriggja, A, B og C frá því er þau slitu samvistum árið 2012, en lögheimili barnanna hefur verið hjá áfrýjanda. Þá er einnig í héraðsdómi gerð grein fyrir þeim atvikum sem urðu til þess að áfrýjandi höfðaði mál þetta og krafðist þess að henni yrði einni dæmd forsjá barnanna. Eins og þar kemur fram var ætlun áfrýjanda og sambýlismanns hennar að flytja búferlum með börnin til [...] þar sem sambýlismaðurinn hugðist leggja stund á [...]. Niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómendum, var sú að aðilar skyldu áfram fara sameiginlega með forsjá barnanna en þau eiga lögheimili hjá móður, auk þess sem mælt var fyrir um umgengni stefnda við þau með tilgreindum hætti. Í gögnum sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt kemur fram að sambýlismaður áfrýjanda hafi haldið utan til náms í júní 2017. Hún hafi hins vegar orðið eftir hér á landi ásamt ungri dóttur þeirra og börnum hennar og stefnda, en auk þeirra búi eldri dóttir áfrýjanda á heimilinu.

II

Í hinum áfrýjaða dómi er rakin matsgerð G sálfræðings 5. maí 2017 sem aflað var undir rekstri málsins í héraði. Að beiðni áfrýjanda var aflað viðbótarmats sálfræðingsins í tengslum við áfrýjun málsins til Hæstaréttar. Var þess óskað að matsmaður ræddi að nýju við aðila og eldri börn þeirra, A og B, í því skyni að meta hvort hagir þeirra, tengsl og önnur atriði sem skipt gætu máli við ákvörðun um hvernig skipa skyldi forsjá, hefðu breyst frá fyrra mati. Í niðurstöðum viðbótarmatsgerðar 27. nóvember 2017 sagði að samskipti aðila væru slæm og þar væntanlega við bæði að sakast. Fram kom að aðilar ættu samskipti vegna barnanna með síma- og tölvuskilaboðum. Stefndi hafi greint matsmanni frá því að hann hafi rétt áfrýjanda sáttarhönd eftir að niðurstaða héraðsdóms lá fyrir með því að setja stöðufærslu á Facebook. Hann hafi hins vegar ekki hringt í hana eða reynt að ræða við hana. Fram kom að matsmaður teldi stefnda skorta dómgreind á stöðu og alvarleika málsins, enda væru samfélagsmiðlar ekki vettvangur sátta í viðkvæmu máli sem þessu. Nokkuð skorti á samvinnu aðila, sem að mestu yrði rakið til slæms samskiptamynsturs þeirra. Stefndi virtist setja sig inn í mál barnanna að einhverju leyti, að minnsta kosti því sem lyti að námi þeirra, en ekki hlúa eins vel að tómstundum og félagslífi. Þar sem börnin væru að komast á þann aldur að félagslegir þættir vegi þyngra en áður hafi þetta komið nokkuð niður á þeim. Þá þyrfti áfrýjandi að gæta þess að upplýsa stefnda vel og tímanlega um það sem börnin varði. Það samrýmdist ekki hagsmunum barnanna hvernig samskiptum aðila væri nú háttað.

Þá sagði í viðbótarmatinu að umhugsunarefni væri hvað tengslamyndun barnanna við stefnda væri tvíbent. Þeim þætti vænt um hann en liði hins vegar ekki sérlega vel hjá honum. Þeim fyndist hann sinna sér illa og stýra hlutum út frá eigin forsendum frekar en að horfa til þarfa þeirra. Áfrýjandi virtist vera mun virkari þátttakandi í lífi barnanna og nálgast þarfir þeirra á innihaldsríkari hátt en stefndi. Þá skipti máli hvað börnin hefðu sterk og heilbrigð tengsl við fósturföður sinn, sem jafnframt væri líffræðilegur faðir hálfsystur þeirra. Í viðtölum matsmanns við börnin hafi ítrekað komið fram að hann væri mikilvægur í lífi þeirra og hafi þau verið farin að telja dagana þar til hann kæmi til landsins í jólafrí. Taldi matsmaður að einnig ætti að líta til tengslamyndunar barnanna við fósturföður þegar teknar væru ákvarðanir í málinu. Það þjónaði ekki hagsmunum barnanna að búa við þær aðstæður sem nú væru uppi. Vegna tengslamyndunar barnanna við áfrýjanda og fósturföður þjónaði það heldur ekki hagsmunum þeirra best að verða eftir hér á landi hjá stefnda ef áfrýjandi færi til dvalar ytra. Í ljósi málsins í heild væri það álit matsmanns að farsælast væri fyrir börnin að fara utan með móður sinni en um leið þyrfti að tryggja að samskipti við föður yrðu sem ríkulegust og allar skynsamlegar leiðir nýttar til þess. Sú niðurstaða væri byggð á þeirri forsendu að ætlun áfrýjanda væri að snúa aftur til Íslands þegar námi sambýlismanns hennar lyki.

Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð fram ný gögn er varða námsvist sambýlismanns áfrýjanda við tiltekið [...] á [...]. Samkvæmt þeim gögnum hefur honum ekki verið tryggð sérfræðingsstaða [...] að loknu námi. Hins vegar liggur fyrir staðfesting [...] á því að sambýlismanninum hafi verið boðið [...] eftir útskrift. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram hjá lögmanni áfrýjanda að um 25 mánuðir væru nú eftir af áætluðum námstíma sambýlismannsins.

III

Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 skal dómari kveða á um hvernig forsjá barns eða lögheimili skuli háttað eftir því sem barni er fyrir bestu. Þá kemur fram að við mat á því skuli meðal annars litið til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla þess við báða foreldra og skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar getur dómari ákveðið að annað foreldri fái forsjá barns. Þá getur dómari ákveðið að kröfu foreldris að forsjáin verði sameiginleg ef dómari telur þær aðstæður fyrir hendi að slíkt geti þjónað hagsmunum barnsins. Við mat á því hvort forsjáin skuli vera sameiginleg ber dómara, auk þeirra atriða sem nefnd eru í 2. mgr., að taka mið af því hvort forsjá hafi áður verið sameiginleg og aldri og þroska barns. Þá ber sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar.

Heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá foreldra var lögfest með 13. gr. laga nr. 61/2012, um breytingu á barnalögum, en tillaga um hana kom fram í meðförum Alþingis á frumvarpi til breytingalaganna. Í nefndaráliti kemur fram að lögð sé áhersla á að dómara beri aðeins að dæma sameiginlega forsjá ef fyrir liggur að um jafnhæfa forsjárforeldra sé að ræða, ágreiningur þeirra á milli sé ekki svo djúpstæður að hann sé líklegur til að hafa áhrif á barnið, að foreldrarnir séu líklegir til að geta unnið í sameiningu að velferð barnsins og síðast en ekki síst að í hverju tilfelli fari fram mat á því hvort sameiginleg forsjá sé barni fyrir bestu. Þótt líta beri til þess hvort forsjá hafi áður verið sameiginleg er í nefndarálitinu áréttað að það beri ekki að skilja þannig að sérstaklega ríka ástæðu þurfi til að sameiginlegri forsjá verði slitið heldur þurfi að fara fram heildstætt mat hverju sinni. Sé ágreiningur foreldra þannig að ætla megi að hann stríði gegn hagsmunum barns beri ekki að dæma sameiginlega forsjá. Þá megi raunar einnig telja að forsenda þess að dómara sé fært að dæma sameiginlega forsjá sé að ágreiningur foreldra lúti að tiltölulega veigalitlum atriðum.

Við mat á því hvernig forsjá barna aðila skuli skipað verður ekki litið fram hjá því að framburður aðila fyrir dómi og gögn málsins bera með sér að samskiptavandi þeirra sé mikill. Jafnframt er fram komið að sá vandi hefur aukist til muna eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Þannig kom fram í viðtölum aðila við matsmann vegna viðbótarmats að þau ræði ekki saman um málefni barnanna, heldur skiptist á síma- og tölvuskilaboðum þegar nauðsyn beri til. Þá hefur samstarf þeirra um uppeldi barnanna ekki gengið vel. Samkvæmt framansögðu og þá einkum með hliðsjón af niðurstöðu viðbótarmatsgerðarinnar er fram komið að samskiptavandi aðila og skortur á samvinnu þeirra í milli sé slíkur að forsendur sameiginlegrar forsjár þeirra með börnunum þremur séu brostnar. Er þá einkum horft til þeirra sjónarmiða sem reifuð eru í 4. mgr. 34. gr. barnalaga og lögskýringargögnum með lögum nr. 61/2012 sem að framan greinir.

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var það niðurstaða matsgerðar að báðir aðilar væru hæfir til að fara með forsjá barnanna en að veikleikar væru á forsjárhæfni stefnda. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi lagði matsmaður áherslu á að þótt stefndi væri hæfur til að fara með forsjá barnanna þyrfti hann að vinna með samskipti þeirra. Í forsendum dómsins er rakið að stefndi hafi virst átta sig á vandanum og lýst einlægum vilja til þess að vinna að því að vera í góðum samskiptum og tengslum við börnin og sækja tíma hjá sálfræðingi í því skyni. Í viðtali matsmanns við eldri börnin tvö vegna viðbótarmats sagðist hvorugt þeirra hins vegar upplifa neina breytingu á stefnda eftir að niðurstaða héraðsdóms lá fyrir. Hann væri enn strangur við þau og leyfði þeim ekki að hringja í móður sína þegar þau væru hjá honum í umgengni. Þá merkti matsmaður einkenni depurðar og uppgjafar hjá drengnum þegar hann lýsti sambandi sínu við stefnda. Hjá báðum börnunum hafi komið fram ótti við að stefndi fengi upplýsingar um hvað þau létu uppi um þetta.

Það var afdráttarlaus niðurstaða matsmanns að hæfni áfrýjanda til að fara með forsjá barnanna væri meiri en stefnda. Jafnframt kom fram í viðbótarmatsgerð að tengsl barnanna við fósturföður þeirra væru sterk og heilbrigð. Þá hafa áfrýjandi og sambýlismaður hennar byggt saman upp fjölskyldu sem er börnunum afar mikilvæg. Áform áfrýjanda um að flytja tímabundið til [...] með börnin geta ein og sér ekki leitt til þess að hafnað verði kröfu hennar um forsjá þeirra. Í viðtölum matsmanns við eldri börnin tvö kom jafnframt fram skýr vilji þeirra til að flytjast búferlum með fjölskyldunni. Þá eru engar vísbendingar um annað en að áfrýjandi muni leggja sig fram við að tryggja eins ríkulega umgengni stefnda við börnin og kostur er.

Samkvæmt öllu framangreindu er það niðurstaðan að það samrýmist best högum og þörfum barnanna A, B og C, að áfrýjandi fari ein með forsjá þeirra. Verður því fallist á kröfu hennar þess efnis.

Áfrýjandi gerir jafnframt kröfu um að kveðið verði nánar á um inntak umgengni barnanna við stefnda, þar með talið ef til búferlaflutnings kemur. Ekki eru efni til að breyta því fyrirkomulagi um umgengni sem ákveðið var með hinum áfrýjaða dómi.

Ef til þess kemur að börnin dvelji erlendis á því rúmlega tveggja ára tímabili 2018 til 2020 sem fyrirhugað er skal stefndi eiga samfellda umgengni við börnin að lágmarki tvisvar á ári á Íslandi. Skal umgengni um jól og áramót vera að lágmarki í þrjár vikur og að lágmarki í þrjár vikur í sumarleyfum. Þá skal stefndi eiga kost á vikulegum myndsímtölum við börnin, auk þess sem hann skal eiga þess kost samkvæmt nánara samkomulagi við áfrýjanda að hitta þau ytra á þeim tíma sem þau dvelja þar. Kostnaður af ferðalögum barnanna í og úr umgengni við stefnda skal skiptast jafnt á milli aðila, þar á meðal kostnaður af nauðsynlegri fylgd annarra en aðila sjálfra í flugi.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri máls þessa fyrir Hæstarétti en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, K, skal fara með forsjá barnanna A, B og C frá uppsögu dóms þessa að telja til fullnaðs 18 ára aldurs þeirra.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um umgengni stefnda, M, við börnin skal vera óraskað.

Flytjist áfrýjandi og börnin búferlum til [...] og dvelji þar í um tveggja ára skeið árin 2018 til 2020 skal stefndi eiga umgengni við börnin að lágmarki tvisvar á ári. Skal umgengni um jól og áramót og í sumarleyfum vera samfelld og að lágmarki þrjár vikur í senn. Þá skal stefndi eiga kost á vikulegum myndsímtölum við börnin, auk þess að hitta þau ytra samkvæmt nánara samkomulagi við áfrýjanda. Kostnaður af ferðalögum barnanna í og úr umgengni við stefnda skal skiptast jafnt á milli aðila, þar á meðal kostnaður af nauðsynlegri fylgd annarra en aðila sjálfra í flugi.

Málskostnaðarákvæði hins áfrýjaða dóms skal vera óraskað.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 1.200.000 krónur.