753/2012

Þrotabú I ehf. krafðist riftunar á greiðslu S ehf., síðar I ehf., inn á skuld við EA ehf. með hlutabréfum í síðastnefnda félaginu, á grundvelli laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Reisti þrotabúið málatilbúnað sinn á því að greiðslan hafi verið innt af hendi með óvenjulegum greiðslueyri auk þess sem greidd hafi verið fjárhæð sem skert hafi greiðslugetu þrotamanns verulega. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem yfirlýsing S ehf. um handveð til EA ehf. hafi ekki verið skráð í verðbréfamiðstöð í samræmi við 1. mgr. 16. gr. laga nr. 131/1997 um rafræna eignaskráningu hafi hún ekki öðlast réttarvernd gagnvart fullnustugerðum skuldheimtumanna félagsins. Hlutabréfin hefðu því runnið til þrotabúsins hefðu þau enn verið í eigu þess þegar búið var tekið til skipta. Væri því fullnægt hinu almenna skilyrði riftunar eftir XX. kafla laga nr. 21/1991 um að ráðstöfun þrotamanns hafi orði þrotabúinu til tjóns. Hæstiréttur féllst ekki á með EA ehf. að greiðsla með hlutabréfum, sem áttu að vera til tryggingar efndum, hafi verið umsaminn greiðslueyrir. Þá gæti greiðslan ekki talist venjulegur greiðslueyrir í þessum viðskiptum. Var því fallist á kröfu þrotabúsins um riftun greiðslunnar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laganna og endurgreiðslukröfu búsins. Dráttarvextir voru dæmdir frá því mánuður var liðinn frá því lýst var yfir riftun en ekki fallist á kröfu um almenna vexti samkvæmt II. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til þess tíma eða vexti á sama tímabili samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. desember 2012. Hann krefst þess að rift verði með dómi þeirri ráðstöfun sem fólst í greiðslu Saxbyggs ehf. á 56.468.500 krónum inn á skuld við stefnda 24. nóvember 2008 með hlutabréfum í stefnda að nafnvirði 5.203.352 krónur. Jafnframt krefst hann þess að stefndi greiði sér 56.468.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. nóvember 2008 til greiðsludags. Verði upphafstími dráttarvaxta miðaður við síðara tímamark krefst áfrýjandi vaxta samkvæmt 4. gr. sömu laga til þess dags en að því frágengnu samkvæmt 8. gr. laganna. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 15. maí 2009 var bú Icarusar ehf., áður Saxbygg ehf., tekið til gjaldþrotaskipta. Frestdagur við skiptin var 14. sama mánaðar. Félagið hafði verið í viðskiptum hjá stefnda, sem áður hét MP Fjárfestingarbanki hf., en það félag mun hafa verið tekið til slita.

Hinn 15. nóvember 2007 gaf Saxbygg ehf. út yfirlýsingu þar sem stefnda var veitt handveð í fjármálagerningum á VS-reikningi félagsins nr. [...] og innstæðu á reikningi þess nr. [...], en báðir reikningarnir voru hjá stefnda. Á fyrrgreinda reikningnum voru meðal annars hlutabréf í stefnda að nafnvirði 10.000.000 krónur. Í yfirlýsingunni var tekið fram að veðsettir fjármálagerningar væru í vörslum stefnda þar til hún félli úr gildi, en veðsali hefði enga möguleika og engan rétt til að ráðstafa veðsettum fjármálagerningum án atbeina eða samþykkis stefnda. Þessi veðsetning var ekki skráð í verðbréfamiðstöð en veðsetningin kom fram í tölvukerfum stefnda.

Stefndi og Saxbygg ehf. gerðu með sér skiptasamning um fjármálagerning 21. ágúst 2008 þar sem síðarnefnda félagið skuldbatt sig til að greiða á gjalddaga samningsins 21. nóvember sama ár 473.203,11 bandaríkjadali auk nánar tilgreindra vaxta gegn afhendingu á 2.000 hlutum í félaginu Open Joint Stock Holding Company ”Glavmosstroy‟. Í samningnum var tekið fram að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu viðskiptamanns skyldi hann leggja fram reiðufé eða markaðshæf verðbréf að handveði. Jafnframt sagði að handveðið skyldi taka til allrar innstæðu eða verðbréfa, skráðra eða óskráðra, í eigu viðskiptamanns sem væru í vörslum bankans þá og þeirra sem sett yrðu í vörslu bankans á meðan samningurinn væri í gildi og óuppgerður. Þá var tekið fram að bankanum væri heimilt að nýta ofangreinda tryggingu á hvern þann hátt sem hann teldi henta til greiðslu vegna skuldbindinga viðskiptamanns samkvæmt samningnum og að selja mætti hið veðsetta án nauðungarsölu.

Þegar skiptasamningurinn féll í gjalddaga 21. nóvember 2008 nam skuld Saxbyggs ehf. 61.831.856 krónum. Hinn 24. sama mánaðar varð samkomulag með samningsaðilum um uppgjörið. Fór það þannig fram að stefndi leysti til sín hlut í sjálfum sér að nafnvirði 5.500.000 krónur á genginu 10,267 og því nam sú greiðsla 56.468.500 krónum. Mismunurinn að fjárhæð 5.363.356 krónur var skuldfærður af reikningi Saxbyggs ehf. hjá stefnda. Í árslok 2008 gerðu aðilar samkomulag um að breyta uppgjörinu og hækka gengi á hlutum í stefnda í 10,852331. Í kjölfarið voru hlutabréfin bakfærð til Saxbyggs ehf. og ný viðskipti skráð 6. janúar 2009 samkvæmt hærra gengi, en miðað við það nam nafnvirði hlutabréfanna 5.203.352 krónum. Eftir þetta nam hlutur Saxbyggs ehf. í stefnda 4.796.648 krónum að nafnvirði af þeim hlut sem upphaflega nam 10.000.000 króna að nafnvirði og var á fyrrgreindum VS-reikningi félagsins hjá stefnda.

Með bréfi 16. nóvember 2009 lýsti áfrýjandi yfir riftun á greiðslu skuldar með hlutum í stefnda og krafðist þess að stefndi endurgreiddi andvirði hlutabréfanna að fjárhæð 56.468.500 krónur. Þessu hafnaði stefndi með bréfi næsta dag.

II

Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn einkum á því að greiðsla Saxbyggs ehf. til stefnda með hlutabréfum í honum sjálfum við uppgjörið 24. nóvember 2008 á skiptasamningi 21. ágúst sama ár hafi verið innt af hendi með óvenjulegum greiðslueyri, auk þess sem greidd hafi verið fjárhæð sem skert hafi greiðslugetu þrotamanns verulega. Af þeim sökum sé ráðstöfunin riftanleg samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Stefndi byggir hins vegar á því að hann hafi átt handveð í hlutabréfunum samkvæmt yfirlýsingu 15. nóvember 2007 og sá samningur hafi verið skuldbindandi milli aðila þótt ráðstöfunin hafi ekki verið skráð í verðbréfamiðstöð. Greiðsla með hlutabréfunum hafi því ekki verið óvenjuleg, auk þess sem hún hafi beinlíns verið umsamin og venjuleg eftir atvikum.

Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 131/1997 um rafræna eignarskráningu verðbréfa skal skrá í verðbréfamiðstöð réttindi að rafbréfum ef þau eiga að njóta réttarverndar gegn fullnustugerðum og ráðstöfunum með samningi. Þar sem sú ráðstöfun sem fólst í fyrrgreindri yfirlýsingu Saxbyggs ehf. um handveð til stefnda var ekki skráð í verðbréfamiðstöð öðlaðist hún ekki réttarvernd gagnvart fullnustugerðum skuldheimtumanna félagsins. Af þessu leiðir að réttur stefnda samkvæmt yfirlýsingunni hefði þokað fyrir rétti lánardrottna félagsins, sem þá hét Icarus ehf., og hlutabréfin runnið til áfrýjanda ef þau hefðu enn verið í eigu félagsins þegar bú þess var tekið til skipta. Samkvæmt þessu er fullnægt því almenna skilyrði riftunar eftir XX. kafla laga nr. 21/1991 að ráðstöfun þrotamanns hafi orðið þrotabúi til tjóns. Jafnframt gat ráðstöfunin af þessari sömu ástæðu ekki verið bindandi gagnvart áfrýjanda þannig að hún standi riftun í vegi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 18. desember 2012 í máli nr. 720/2012.

Samkvæmt skiptasamningnum 21. ágúst 2008 bar Saxbygg ehf. á lokadegi samningsins að greiða höfuðstólsfjárhæð ásamt vöxtum inn á reikning stefnda og var honum heimilt að skuldfæra fjárhæðina af reikningi félagsins hjá bankanum. Á það verður ekki fallist með stefnda að greiðsla með hlutabréfum, sem áttu að vera til tryggingar efndum, hafi verið umsaminn greiðslueyrir þótt þannig væri tekið til orða í samningnum að stefnda væri heimilt að nýta trygginguna til greiðslu á skuldbindingum samkvæmt samningnum. Þá gat greiðsla með hlutabréfum ekki talist venjulegur greiðslueyrir í viðskiptum sem þessum og því verður greiðslunni, sem innt var að hendi á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag, rift á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

III

Þegar riftun fer fram samkvæmt 131. til 138. gr. laga nr. 21/1991 skal sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun eða fullnustugerð greiða þrotabúi fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamanns hefur orðið honum að notum, en þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins, sbr. 1. mgr. 142. gr. laganna. Ef viðsemjandi þrotamanns hefur verið grandsamur um riftanleika ráðstöfunar ber hins vegar að dæma skaðabætur.

Af hálfu áfrýjanda hefur ekki verið leitt í ljós að fyrir hendi sé viðhlítandi grundvöllur til að dæma stefnda til greiðslu skaðabóta. Verður honum því gert að endurgreiða fjárhæð sem svarar til þess sem hin riftanlega greiðsla kom honum að notum. Í fyrrgreindu uppgjöri stefnda og Saxbyggs ehf. var lagt til grundvallar að andvirði hlutabréfanna væri 56.468.500 krónur. Er því hvorki borið við að verðmæti þeirra hafi á þeim tíma verið lægra en því nemur né færð að því rök að stefndi hafi ekki auðgast á samsvarandi hátt með því að leysa til sín bréfin. Samkvæmt þessu verður honum gert að endurgreiða áfrýjanda þá fjárhæð.

Krafa áfrýjanda um dráttarvexti verður tekin til greina frá 16. desember 2009, en þá var mánuður liðinn frá því að lýst var yfir ritun. Ekki leiðir af samningi, venju eða lögum að greiða beri almenna vexti eftir II. kafla laga nr. 38/2001 til þess tíma. Jafnframt verður ekki fallist á kröfu um vexti á sama tímabili samkvæmt 1. mgr. 8. gr. sömu laga, sem eftir hljóðan ákvæðisins á við um skaðabætur og tekur því ekki til endurgreiðslu á þeim grundvelli sem krafa áfrýjanda hefur verið tekin til greina.

Eftir þessum málsúrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Rift er greiðslu Icarusar ehf., áður Saxbygg ehf., til stefnda, EA fjárfestingarfélags hf., áður MP Fjárfestingarbanka hf., að fjárhæð 56.468.500 krónur með hlutabréfum í stefnda.

Stefndi greiði áfrýjanda, þrotabúi Icarusar ehf., 56.468.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. desember 2009 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.