73/2002

I hafði verið í óvígðri sambúð með K í sem næst sex ár þegar K lést í flugslysi í Skerjafirði í ágúst 2000. Saman áttu þau drenginn A, fæddan 1998, en S, dóttir K sem fædd var 1990, var einnig á heimili þeirra. Eftir lát K fór I ein með forsjá beggja barnanna. Meðan á sambúðinni stóð keypti I svokallaða F-plús fjölskyldutryggingu hjá VÍS. VÍS vefengdi ekki að félaginu bæri að greiða dánarbætur samkvæmt vátryggingunni vegna dauða K og að hann hafi fallið undir skilgreiningu tryggingarskilmálanna um það til hverra vátryggingin tæki. VÍS taldi hins vegar þau A og S eiga tilkall til bótafjárins, þar sem samkvæmt tryggingarskilmálunum skyldi greiða „nánustu vandamönnum“ hins látna bæturnar. K og I hafi ekki verið í hjúskap en samkvæmt lögum um vátryggingarsamninga væri maki, sem hinn látni hafi verið í hjúskap með, nánasti vandamaður, en að honum frágengnum væru það börn hins látna. Óumdeilt var í málinu að K væri hluti fjölskyldu I og að vátryggingin hafi af þeirri ástæðu tekið til hans. Talið var að ekki yrði horft framhjá því sérstaka einkenni tryggingarinnar að vera fjölskyldutrygging. Vátryggingarverndin hafi beinst að fjölskyldunni sem einingu, sem aftur leiddi til þeirrar niðurstöðu að rétthafar bóta væru þeir sömu í því tilviki að dauðaslys raskaði getu fjölskyldunnar til að afla fjár til framfærslu sinnar með vinnu. Var fallist á með I að skýra yrði skilmálana svo að hún væri rétthafi dánarbótanna eftir K. Komu skýringarreglur laga um vátryggingarsamninga því ekki til álita við úrlausn um það hver væri rétthafi dánarbótanna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. febrúar 2002 og krefst þess að stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. verði dæmdur til að greiða sér 3.268.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 27. nóvember 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndu A-kk-nf F-kk-nf K-kk-nf og S-kvk-nf Ó-kvk-nf K-kvk-nf krefjast staðfestingar héraðsdóms, en þó þannig að vextir af tildæmdum fjárhæðum greiðist frá 21. ágúst 2000 til 1. júlí 2001 samkvæmt 7. gr. vaxtalaga og frá þeim degi til 9. nóvember sama árs samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, en frá þeim degi til greiðsludags krefjast þau dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. síðastnefndra laga. Þau krefjast einnig málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

I.

Áfrýjandi var í óvígðri sambúð með K-kk-þgf F-kk-þgf Ó-kk-þgf þegar hann lést í flugslysi í Skerjafirði 7. ágúst 2000. Óumdeilt er að sambúð þeirra hafði þá staðið í sem næst sex ár. Saman áttu þau stefnda A-kk-þf, sem fæddur er 1998, en stefnda S-kvk-nf, sem er dóttir K-kk-ef og fædd 1990, var einnig á heimili þeirra. Eftir lát K-kk-ef hefur áfrýjandi farið með forsjá beggja barnanna.

Meðan á sambúðinni stóð keypti áfrýjandi vátryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf., og eru endurnýjunarkvittun félagsins frá árinu 2000 og skilmálar fyrir tryggingunni meðal málskjala. Er fyrirsögn skilmálanna „Víðtæk fjölskyldutrygging F-plús“. Meðal þess, sem tekið var fram að tryggingin bætti, var tjón af völdum slyss, sem vátryggður yrði fyrir í frístundum, hvort heldur það leiddi til tímabundins missis starfsorku, varanlegrar læknisfræðilegrar örorku eða dauða. 1. gr. I. kafla skilmálanna hafði að geyma ákvæði um það hverjir væru vátryggðir, en hún hljóðaði svo: „Vátryggðir eru vátryggingartaki og fjölskylda hans með sameiginlegt lögheimili á Íslandi, sameiginlegt heimilishald og búa á sama stað.“ Í 3. gr. IV. kafla skilmálanna var ákvæði um rétthafa dánarbóta samkvæmt tryggingunni, en í 1. mgr. hennar sagði: „Valdi slys dauða vátryggðs innan eins árs frá slysdegi, greiðist nánustu vandamönnum fjárhæð sú sem tilgreind er í vátryggingarskírteininu eða endurnýjunarkvittun ...“. Í 2. mgr. sömu greinar sagði: „Hafi vátryggður engan á framfæri sínu greiðast einungis 20% af dánarbótum slysatryggingarinnar. Með framfæranda er átt við þann sem sannanlega hefur barn eða fullorðinn einstakling á framfæri sínu.“

Við skýrslugjöf fyrir dómi skýrði áfrýjandi frá því að sölumaður vátrygginga frá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. hafi komið á heimili hennar og K-kk-ef og boðið trygginguna til kaups. Hafi K-kk-nf spurt sölumanninn ítarlega um mörg atriði varðandi trygginguna, þar á meðal um það hverjum yrðu greiddar bætur við dauða annað hvort hans sjálfs eða áfrýjanda. Hafi tryggingasalinn svarað á þann veg að því þeirra, sem eftir lifði, yrðu þá greiddar bæturnar. Sagði áfrýjandi jafnframt að hún og K-kk-nf hafi ákveðið að tryggingin yrði tekin í nafni hennar þar eð íbúð hafi verið skráð á hennar nafn.

Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. vefengir ekki að honum beri að greiða dánarbætur samkvæmt vátryggingunni vegna dauða K-kk-ef og að hann hafi fallið undir skilgreiningu 1. gr. tryggingarskilmálanna um það til hverra vátryggingin tæki. Stefndi fellst hins vegar ekki á að áfrýjandi sé rétthafi bótanna. Upphaflega hélt hann fram að þær ættu að falla til dánarbús K-kk-ef, en eftir að skiptastjóri búsins lýsti yfir að það gerði ekki tilkall til bótafjárins taldi hann meðstefndu A-kk-þf og S-kvk-þf eiga rétt á því. Bendir hann á að samkvæmt tryggingarskilmálunum skyldi greiða „nánustu vandamönnum“ hins látna bæturnar. K-kk-nf og áfrýjandi hafi ekki verið í hjúskap, en samkvæmt 105. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, sbr. 122. gr. sömu laga, væri maki, sem hinn látni hafi verið í hjúskap með, nánasti vandamaður. Að honum frágengnum væru það börn hins látna.

II.

Svo sem fram er komið nefndist umrædd vátrygging „víðtæk fjölskyldutrygging F-plús“. Samkvæmt 1. gr. skilmála fyrir henni nutu þeir verndar, sem tilheyrðu fjölskyldunni, svo sem hún var þar skilgreind. Var tryggingunni ætlað að bæta tjón af margs kyns vá, sem stafað gat að tryggingartaka, fjölskyldu hans og heimili. Óumdeilt er í málinu að K-kk-nf var hluti fjölskyldu áfrýjanda og að vátryggingin hafi af þeirri ástæðu tekið til hans.

Við úrlausn um það hver eða hverjir séu rétthafar bóta sem nánustu vandamenn hins látna í merkingu 3. gr. IV. kafla tryggingarskilmálanna verður ekki horft framhjá þessu sérstaka einkenni tryggingarinnar. Vátryggingarverndin beindist að fjölskyldunni sem einingu, sem aftur leiðir til þeirrar niðurstöðu að rétthafar bóta voru þeir sömu í því tilviki að dauðaslys raskaði getu fjölskyldunnar til að afla fjár til framfærslu sinnar með vinnu. Ekki er vefengt að framfærsla fjölskyldunnar hafi hvílt á K-kk-þgf ásamt áfrýjanda og lagði dauði hans því auknar byrðar á herðar áfrýjanda, sem eftir það var ein ábyrg fyrir framfærslu fjölskyldunnar. Þá kom sá þáttur vátryggingarinnar, sem tengdist framfærslu, jafnframt eins og áður segir fram í 2. mgr. 3. gr. skilmálanna með tilteknum hætti. Að virtu öllu framanröktu verður fallist á með áfrýjanda, að skýra verði 3. gr. IV. kafla skilmálanna svo að hún sem bæði vátryggingartaki og sambúðarkona sé rétthafi dánarbótanna eftir K-kk-þf. Koma skýringarreglur 105. gr. laga nr. 20/1954 því ekki til álita við úrlausn um það hver sé rétthafi dánarbótanna. Verður krafa áfrýjanda á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. samkvæmt því tekin til greina, en kröfum stefndu A-kk-ef og S-kvk-ef á hendur félaginu jafnframt hafnað.

Áfrýjandi beindi kröfu sinni að hinu stefnda félagi með bréfi 27. nóvember 2000. Félagið neitaði greiðsluskyldu, en ekki er tölulegur ágreiningur í málinu. Verður það dæmt til að greiða áfrýjanda kröfufjárhæðina með dráttarvöxtum, eins og nánar greinir í dómsorði, og verður upphafstími þeirra miðaður við þann dag er 14 dagar voru liðnir frá því félagið átti þess kost að taka afstöðu til kröfunnar, sbr. 24. gr. laga nr. 20/1954.

Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi og stefndu A-kk-nf og S-kvk-nf hafa fengið gjafsókn fyrir Hæstarétti og tvö hin fyrstnefndu höfðu einnig gjafsókn í héraði. Verður gjafsóknarkostnaður stefndu S-kvk-ef fyrir Hæstarétti og gjafsóknarkostnaður áfrýjanda og stefnda A-kk-ef í héraði og fyrir Hæstarétti ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. greiði áfrýjanda, I-kvk-þgf L-kvk-þgf R-kvk-þgf, 3.268.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. desember 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. er sýkn af kröfum stefndu A-kk-ef F-kk-ef K-kk-ef og S-kvk-ef Ó-kvk-ef K-kvk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar á báðum dómstigum, samtals 500.000 krónur.

Gjafsóknarkostnaður stefnda A-kk-ef F-kk-ef K-kk-ef í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans á báðum dómstigum, samtals 250.000 krónur.

Gjafsóknarkostnaður stefndu S-kvk-ef Ó-kvk-ef K-kvk-ef fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, samtals 125.000 krónur.