80/2001

SJ krafðist þess að sér yrði dæmdur eignarréttur að jörðinni V. Taldi hann sig hafa fengið jörðina afhenta til eignar við lát móðurbróður síns, SS, og yfirtekið skuldir og skuldbindingar, sem stofnað hafði verið til vegna jarðarinnar. Krafðist hann þess að öðrum kosti, að dæmt yrði að hann hefði eignast jörðina fyrir hefð. EK og fleiri erfingjar afa og alnafna SJ, sem enn var skráður sem þinglýstur eigandi jarðarinnar, mótmæltu kröfum SJ. Þrátt fyrir að líkindi þættu vera fyrir því að SJ hefði fengið jörðina til eignar árið 1954 þótti óvarlegt að telja það sannað. Óumdeilt var að SJ hafði a.m.k. frá árinu 1958 búið á umræddri jörð og farið með hana sem sína eign að öllu leyti án nokkurra athugasemda af hálfu ættmenna sinna. Hafði jörðin verið skráð hans eign í fasteignamati og talin fram sem eign á skattskýrslum hans og hafði hann auk þess greitt af henni öll gjöld. Skilyrðum 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 þótti því fullnægt. Þá var talið að það hefði verið af gáleysi eða ókunnugleika sem SJ hafðist ekki að við að afla sér þinglýstrar eignarheimildar yfir jörðinni og yrði þetta ekki virt honum sem óráðvendni í merkingu 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905. Var SJ samkvæmt þessu talinn hafa uppfyllt skilyrði hefðarlaga varðandi hefðartíma og grandleysi um hugsanlegan eignarrétt annarra og þannig eignast jörðina fyrir hefð sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 46/1905. Krafa hans var því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 5. mars 2001. Þeir krefjast sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt.

I.

Eins og greinir í héraðsdómi tók stefndi við búskap á jörðinni Vestari-Hóli í Fljótum í Skagafirði á árinu 1954 að móðurbróður sínum, S-kk-þgf S-kk-þgf, látnum. Hefur stefndi búið á jörðinni síðan að undanskildum árunum 1956 og 1957. S-kk-nf S-kk-nf tók við búrekstri ásamt móður sinni, H-kvk-þgf B-kvk-þgf, við lát föður síns, S-kk-ef J-kk-ef, árið 1941, en hann var þinglýstur eigandi jarðarinnar samkvæmt afsali 28. september 1931. Engin gögn hafa fundist um, að dánarbúi S-kk-ef og H-kvk-ef hafi í raun verið skipt og var krafist opinberra skipta á því 28. október 1998.

Stefndi krefst þess, að sér verði dæmdur eignarréttur að jörðinni Vestari-Hóli. Telur hann sig hafa fengið jörðina afhenta til eignar við lát S-kk-ef móðurbróður síns og yfirtekið skuldir og skuldbindingar, sem stofnað hafði verið til vegna jarðarinnar. Teljist slíkt ekki sannað krefst hann þess, að dæmt verði, að hann hafi eignast jörðina fyrir hefð.

Áfrýjendur byggja á því, að engum eignarheimildum hafi verið þinglýst á jörðina frá því að S-kk-nf J-kk-nf lést. Þeir mótmæla því, að stefndi hafi fengið jörðina afhenta til eignar enda njóti engra gagna við um, að honum hafi verið afsöluð jörðin. Þá telja þeir, að ákvæði 2. og 3. mgr. 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 standi því í vegi, að stefndi vinni eignarhefð á jörðinni.

II.

Eins og að framan greinir andaðist S-kk-nf J-kk-nf á árinu 1941, en hann var fæddur 1860. Meðal gagna málsins er bréf H-kk-ef J-kk-ef hreppstjóra á Ysta-Mó 27. október 1941 til sýslumannsins í Skagafjarðarsýslu, þar sem tekið er fram, að meðfylgjandi sé uppskriftar- og virðingargjörð á eignum og skuldum dánarbús S-kk-ef J-kk-ef. Skjöl þessi hafa ekki komið fram og engin gögn um það, að dánarbúi S-kk-ef og H-kvk-ef konu hans hafi verið skipt. Stefndi byggir á því, að H-kvk-nf amma sín hafi farið þess á leit við H-kk-þf J-kk-þf hreppstjóra, að hann gengi þannig frá málum, að stefndi tæki við öllum eignum og skuldum S-kk-ef, þar á meðal jörðinni Vestari-Hóli, eftir andlát hans 1954. Jafnframt hafi það verið vilji eftirlifandi alsystkina S-kk-ef S-kk-ef. Heldur hann því fram, að afsal hafi verið gefið út og undirritað. Fyrir liggur óundirritað bréf H-kk-ef hreppstjóra 11. júlí 1954 til sýslumannsins í Skagafirði þar sem hann biður um aðstoð við að ganga frá samningum í framangreinda átt. Vitnisburður og yfirlýsingar á sama veg liggja einnig fyrir. Þá hefur verið lögð fram vottfest yfirlýsing G-kvk-ef S-kvk-ef, dóttur S-kk-ef og H-kvk-ef, þar sem hún staðfestir, að H-kvk-nf hafi gefið stefnda sinn hluta jarðarinnar ásamt bústofni sínum eftir lát S-kk-ef S-kk-ef 1954. Hún hafi einnig undirritað afsal á sínum hluta föðurarfsins og viti ekki annað en að hin systkinin, sem á lífi voru, hafi jafnframt afsalað sér sínum arfshluta jarðarinnar.

Áfrýjendur mótmæla framangreindum fullyrðingum stefnda, enda hafi eignarheimild hans fyrir jörðinni aldrei verið þinglýst. Fyrir liggur vottfest yfirlýsing áfrýjandans E-kvk-ef þess efnis, að móðir hennar, S-kvk-nf S-kvk-nf, hafi aldrei gefið eftir arfshluta sinn í jörðinni Vestari-Hóli, og hafi hún alltaf litið á málefni jarðarinnar sem ófrágengin og óuppgerð. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf sýslumannsins í Reykjavík þess efnis, að dánarbú S-kvk-ef, sem andaðist 16. febrúar 1984, hefði verið lýst eignalaust.

Þótt líkindi séu fyrir því, að stefndi hafi fengið jörðina til eignar árið 1954 eins og hann heldur fram, er fallist á það með héraðsdómi, að óvarlegt sé að telja það sannað.

III.

Óumdeilt er í máli þessu, að stefndi hefur að minnsta kosti frá árinu 1958 búið á jörðinni Vestari-Hóli og farið með hana sem sína eign að öllu leyti án nokkurra athugasemda af hálfu ættmenna sinna. Jörðin hefur verið skráð hans eign í fasteignamati og talin fram sem eign á skattskýrslum hans og hefur stefndi greitt af henni öll gjöld. Skilyrðum 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefðartíma og umráð er því fullnægt.

Áfrýjendur halda því fram, að ákvæði 2. og 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 standi því í vegi, að stefndi vinni eignarhald á jörðinni.

Í greinargerð áfrýjenda til Hæstaréttar kemur fram, að enginn ágreiningur sé um það, að stefndi hafi farið með umráð jarðarinnar frá árinu 1958. Þá sé ekki heldur ágreiningur um það, að stefndi hafi byggt önnur mannvirki á jörðinni en íbúðarhúsið og sé því eigandi þeirra. Telja þeir, að hann hafi lífstíðarábúð á jörðinni. Þá er því haldið fram, að stefndi hafi ella fengið jörðina að láni eða til geymslu. Ekkert er fram komið, sem styður það, að stefndi hafi fengið jörðina til ábúðar eða til láns eða á leigu, sbr. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 og kemur sú lagagrein ekki til álita hér.

Í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 er kveðið á um það, að hafi maður náð umráðum með glæp eða óráðvandlegu atferli megi hann ekki hefð vinna og sama sé, ef hefðandi fær vitneskju um, áður en hefðin er fullnuð, að eignarhaldið sé þannig til komið. Áfrýjendur halda því fram, að stefndi hafi látið hjá líða af ásettu ráði að kanna eignarheimild sína. Fyrir liggur, að stefndi veðsetti jörðina fjórum sinnum fyrir lánum, sem tekin voru vegna húsbygginga á jörðinni, og fékk þá vottorð úr veðmálabókum athugasemdalaust. Í veðmálabókum sést, að þinglýstur eigandi jarðarinnar er S-kk-nf J-kk-nf samkvæmt afsali 28. september 1931, og hlaut stefnda að vera ljóst, að hann hafði ekki þinglýsta eignarheimild sjálfur. Hins vegar verður að telja, að það hafi verið af gáleysi eða ókunnugleika, að stefndi hafðist ekki að við að afla sér slíkrar heimildar. Verður þetta ekki virt honum sem óráðvendni í merkingu 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905. Samkvæmt þessu verður ekki talið, að áfrýjendur hafi sýnt fram á, að sú lagagrein komi í veg fyrir hefðarhald stefnda og verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað.

Rétt þykir, að áfrýjendur greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Áfrýjendur, E-kvk-nf K-kvk-nf, S-kvk-nf K-kvk-nf J-kvk-nf, L-kvk-nf V-kvk-nf J-kvk-nf, J-kk-nf B-kk-nf J-kk-nf, E-kk-nf J-kk-nf, K-kk-nf H-kk-nf, G-kk-nf Ó-kk-nf H-kk-nf, J-kk-nf K-kk-nf H-kk-nf og L-kvk-nf S-kvk-nf H-kvk-nf, greiði stefnda, S-kk-þgf J-kk-þgf, sameiginlega 600.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.