320/2012

Þrotabú S krafðist þess að rift yrði með dómi veðrétti Í hf. samkvæmt tveimur tryggingarbréfum með veði í tiltekinni fasteign. Byggði þrotabúið kröfu sína annars vegar á

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. maí 2012. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Bú S-kk-ef H. H-kk-ef var tekið til gjaldþrotaskipta 9. júlí 2010 að undangenginni árangurslausri kyrrsetningargerð, en frestdagur við skiptin er 21. maí sama ár. Í skýrslu fyrir dómi kvaðst þrotamaður hafa á árinu 1986 byrjað viðskipti við Sparisjóð vélstjóra, sem eftir samruna við aðra sparisjóði varð Byr sparisjóður, en sá sparisjóður var síðar yfirtekinn af áfrýjanda máls þessa. Þáverandi vinnuveitandi þrotamanns, Endurskoðun hf., var með viðskipti við Sparisjóð vélstjóra og stofnaði þrotamaður launareikning í sparisjóðnum. Sjóðurinn veitti honum lán til fasteignakaupa á árunum 1989, 1998 og 2004 og loks 2006 vegna kaupa hans á fasteigninni Laufásvegi 68 í Reykjavík. Sparisjóðurinn veitti þrotamanni tvívegis lán á árinu 2006, samtals að höfuðstól 70.000.000 krónur, til að fjármagna greiðslu útborgunar vegna kaupa á síðastgreindri fasteign. Lánin voru tryggð með 1. og 2. veðrétti í eigninni.

Þrotamaður var fjármálastjóri og aðstoðarforstjóri Baugs Group hf. á árunum 2007 til 2009, en bú þess félags var tekið til gjaldþrotaskipta 13. mars 2009. Á þessum tíma hélt þrotamaður áfram viðskiptum við sparisjóðinn, átti þar meðal annars reikning nr. [...]-26-[...]60, sem laun hans voru greidd inn á og annan reikning nr. [...]-26-[...]17 sem hann kvaðst í skýrslu fyrir dómi hafa notað sem ,,framkvæmdareikning“ vegna viðhalds og endurbóta á Laufásvegi 68 sem hefðu staðið yfir frá sumri og fram á vetur 2008. Hann kveður þessar framkvæmdir hafa verið fjármagnaðar með því hann hafi yfirdregið síðarnefnda bankareikninginn og haft til þess heimild sparisjóðsins, en þá hafi ekki verið sérstök trygging fyrir því láni sem hann stofnaði þannig til. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi hafði þrotamaður á árunum 2004 til 2007 staðið í miklum fjárfestingum í ýmsum hlutafélögum einkum Baugi Group hf.

Þrotamaður gaf út tryggingarbréf 9. febrúar 2009 til tryggingar skuld allt að 27.500.000 krónur og annað 7. júlí sama ár til tryggingar skuld allt að 10.000.000 krónur auk verðbóta, vaxta og kostnaðar. Bæði tryggingarbréfin voru með veði í Laufásvegi 68, hið fyrrnefnda á 3. veðrétti en hið síðarnefnda á þeim 4.

Bæði bréfin áttu að standa til tryggingar á öllum skuldum þrotamanns við sparisjóðinn, en ekki er um það deilt að tilefni útgáfu þeirra var sá yfirdráttur sem þrotamaður hafði stofnað til á framangreindum bankareikningum.

Sama dag og síðara tryggingarbréfið var gefið út, 7. júlí 2009, samþykkti sparisjóðurinn að veita þrotamanni lán að fjárhæð 32.500.000 krónur og var skilyrði lánveitingarinnar að lánsféð yrði notað til að greiða upp yfirdráttarskuldina á báðum reikningunum. Runnu 4.975.000 krónur þann 28. júlí 2009 inn á reikning nr. [...]-26-[...]60 og 27.342.000 krónur sama dag inn á reikning nr. [...]-26-[...]17 og var yfirdráttarskuldin á báðum reikningum greidd að fullu með þessum hætti.

Svo sem fyrr greinir var bú þrotamanns tekið til gjaldþrotaskipta 9. júlí 2010. Mál þetta er höfðað til riftunar á veðrétti sem stofnað var til með framangreindum tveimur tryggingarbréfum að fjárhæð 27.500.000 krónur útgefnu 9. febrúar 2009 og 10.000.000 krónum útgefnu 7. júlí sama ár. Eins og gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi hefur þrotabúið höfðað tvö önnur riftunarmál sem bæði tengjast fasteigninni Laufásvegi 68. Ekki þarf að reifa kröfur og atvik í þeim málum.

II

Stefndi reisir málatilbúnað sinn á því að stofnun veðtryggingar á 3. og 4. veðrétti í fasteigninni Laufásvegi 68 samkvæmt tryggingarbréfum 9. febrúar 2009 og 7. júlí sama ár hafi átt sér stað eftir að stofnað var til skulda þeirra, sem tryggja skyldi með hinu veðsetta. Veðsetningin hafi í báðum tilvikum verið til hagsbóta fyrir áfrýjanda, sem hafi verið nákominn þrotamanni. Tryggingarbréfunum hafi verið þinglýst 12. febrúar og 24. júlí 2009 og það verið innan 24 mánaða fyrir frestdag. Þar sem skilyrðum 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. um að veðrétturinn hafi verið stofnaður til tryggingar skuld, sem áður hafði verið stofnað til, sé fullnægt, séu ráðstafanirnar riftanlegar samkvæmt 2. mgr. sömu greinar. Sé fullnægt því skilyrði málsgreinarinnar að þrotamaður hafi verið nákominn Byr sparisjóði, enda hafi áfrýjandi ekki sýnt fram á að þrotamaður hafi verið gjaldfær og verið það þrátt fyrir stofnun tryggingarréttindanna.

Í öðru lagi reisir stefndi kröfu sína um riftun á því að ráðstöfunin hafi á ótilhlýðilegan hátt verið Byr sparisjóði til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og leitt til þess að eignir þrotamanns hafi ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum, enda hafi þrotamaður verið ógjaldfær og sparisjóðurinn vitað eða mátt vita um ógjaldfærni hans og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstafanirnar töldust ótilhlýðilegar. Þar sem stefndi telur þessum skilyrðum fullnægt séu ráðstafanirnar riftanlegar samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991.

Stefndi telur að áfrýjandi beri sönnunarbyrði fyrir því að þrotamaður hafi verið gjaldfær þegar ráðstafanirnar fóru fram, en bendir þrátt fyrir það á ýmis atriði, sem hann telur að sýni að þrotamaður hafi ekki verið gjaldfær á þeim tíma. Úrskurður um gjaldþrotaskipti hafi verið kveðinn upp 9. júlí 2010 og kröfulýsingarfresti lokið 19. september sama ár. Lýstar kröfur í þrotabúið hafi verið 3.750.271.661 króna. Samkvæmt skattframtali þrotamanns 2009 vegna tekjuársins 2008 hafi skuldir hans 31. desember 2008 verið 863.561.231 króna, en helstu eignir hans hafi verið hlutabréf í félögum sem hefðu orðið ógjaldfær á árinu 2008 og bú þeirra verið tekin til gjaldþrotaskipta á árinu 2009. Það ár hafi bú Baugs Group hf. til dæmis verið tekið til gjaldþrotaskipta. Af þessu sé ljóst að skuldir þrotamanns hafi verið langtum meiri en tekjur hans gátu staðið undir á árinu 2008. Hafi hann að líkindum verið ógjaldfær þegar um mitt ár 2008 er Baugur Group hf. hafi orðið ógjaldfært.

III

Áfrýjandi andmælir kröfu stefnda um riftun ráðstafana. Hann hafnar því að þrotamaður hafi verið nákominn Byr sparisjóði. Miða verði við efni 3. gr. laga nr. 21/1991 á þeim tíma, sem ráðstafanirnar fóru fram. Kveður áfrýjandi að fullnægja hefði þurft því skilyrði að þrotamaður eða einhver honum nákominn hefði þurft að eiga verulegan eignarhlut í Byr sparisjóði. Þrotamaðurinn hafi aldrei átt neinn stofnfjárhlut í Sparisjóði vélstjóra eða öðrum sparisjóðum sem við samruna urðu að Byr sparisjóði. Hið sama eigi við um nákomin skyldmenni hans. Hann hafi aldrei setið í stjórn Byrs sparisjóðs eða þeirra sparisjóða sem mynduðu hann. Hagar hf. sem verið hafi dótturfélag Baugs Group hf. á þessum tíma hafi átt 1,327% hluta af stofnfé Byrs sparisjóðs og verið fimmtándi stærsti stofnfjáreigandinn í sjóðnum. Stærstu einstöku stofnfjáreigendur í sjóðnum hafi átt á bilinu 4,0 til 7,7% af stofnfé hans. Þáverandi fjármálastjóri Haga hf., J-kvk-nf W-kvk-nf, hafi setið eitt ár í stjórn Byrs sparisjóðs og látið af stjórnarsetu í maí 2009. Þrotamaður sé ekki nákominn J-kvk-þgf W-kvk-þgf og hafi ekki haft neitt boðvald yfir stjórnendum eða starfsmönnum Haga hf. Bendir áfrýjandi á að þegar síðara tryggingarbréfið hafi verið gefið út í júlí 2009 hafi Baugur Group hf. verið til gjaldþrotaskipta, sem hafi byrjað 13. mars það ár.

Áfrýjandi fullyrðir að lánafyrirgreiðsla sú, sem þrotamaður naut hjá Byr sparisjóði hafi grundvallast á áratuga viðskiptasambandi hans við sjóðinn og forvera hans. Lánveitingar til hans hafi farið eftir venjulegum leiðum innan sparisjóðsins. Fráleitt sé að ætla að einstakir stjórnarmenn í Byr sparisjóði hafi haft áhrif á þessar ákvarðanir. Af framangreindum ástæðum hafi þrotamaður ekki verið nákominn Byr sparisjóði og verði því riftun ráðstafana ekki reist á 2. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991.

Áfrýjandi hafnar því einnig að 141. gr. laga nr. 21/1991 geti verið grundvöllur riftunar þeirra ráðstafana sem um ræðir. Stefndi hafi með engum hætti sýnt fram á ógjaldfærni þrotamanns þegar hann veitti þær tryggingar sem krafist sé riftunar á. Þrotamaður hafi haft áratuga löng viðskipti við sparisjóðinn og forvera hans án nokkurra áfalla, hann sé viðskiptafræðingur og hafi verið endurskoðandi og farið til stjórnunarstarfa hjá 365 miðlum ehf. eftir að Baugur Group hf. var tekið til gjaldþrotaskipta. Ekki hafi verið ástæða til, og ekki tíðkað almennt, að krefja einstaklinga eins og þrotamann um skattframtal til upplýsingar um eignastöðu.

Áfrýjandi kveður stefnda hafa sönnunarbyrði fyrir því að þrotamaður hafi verið ógjaldfær þegar ráðstafanirnar voru gerðar og fyrir því að öðrum skilyrðum 141. gr. laga nr. 21/1991 hafi verið fullnægt. Sú sönnun hafi ekki tekist hjá stefnda.

IV

Ágreiningslaust er í málinu að ráðstafanir þær, sem kröfur stefnda lúta að, hafi falist í því að þrotamaður hafi gefið út tryggingarbréfin tvö í því skyni að tryggja skuld, sem áður hafði verið stofnað til. Er heldur ekki um það deilt að ráðstafanir þessar falla innan efnis 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991, en eru gerðar utan þeirra fresta, sem fyrir er mælt um í þeirri málsgrein. Stefndi reistir því kröfu sína um riftun ráðstafana í fyrsta lagi á 2. mgr. 137. gr. laganna. Hann telur þrotamann hafa verið nákominn Byr sparisjóði þegar ráðstafanirnar voru gerðar og að áfrýjandi hafi ekki fært sönnur að því að þrotamaður hafi þá verið gjaldfær og verið það þrátt fyrir stofnun tryggingarréttindanna.

Eins og fram er komið var þrotamaður fjármálastjóri og aðstoðarforstjóri Baugs Group hf. Hann var staðgengill forstjóra félagsins og tengiliður við stjórn þess. Hann hafði yfirumsjón með bókhaldi og fjárreiðum félagsins og sá að auki um samskipti við lánastofnanir og aðra lánardrottna félagsins. Auk þess stýrði hann daglegum rekstri þess í Reykjavík. Þrotamaður átti hlut í Baugi Group hf. 31. desember 2008 sem var að nafnverði 7.552.225 krónur en heildarnafnverð hlutafjár félagsins var á sama tíma 9.846.508 sterlingspund. Þrotamaður átti ekki stofnfé í Byr sparisjóði og heldur ekki í þeim sparisjóðum sem mynduðu hann. Ósannað er að nokkur sem honum var persónulega nákominn hafi átt stofnfé í sparisjóðnum. Þrotamaður sat ekki í stjórn Byrs sparisjóðs og enginn honum nákominn. Fyrir liggur að Hagar hf., sem var dótturfélag Baugs Group hf., átti 1,327% hluta stofnfjár í Byr sparisjóði og að fulltrúi þess félags sat í stjórn sparisjóðsins frá apríl 2008 til maí 2009. Hagar hf. laut sérstakri stjórn og hafði sérstakan framkvæmdastjóra. Því er ekki haldið fram að einhver nákominn þrotamanni hafi verið í stjórn Haga hf. eða verið þar framkvæmdastjóri.

Ákvæði 4. og 5. töluliðar 3. gr. laga nr. 21/1991 um hagsmunalega nákomna, eins og texti þeirra var þegar tryggingarráðstafanirnar voru gerðar, miðar samkvæmt orðum sínum við að maður, eða annar honum nákominn, þyrfti að eiga verulegan hlut í félagi til þess að teljast nákominn því. Sömu skilyrði um verulegan eignarhlut eru sett þegar metið er hvort félög gætu verið nákomin. Í 6. tölulið 3. gr. laganna er mælt fyrir um að maður og félag eða stofnun séu nákomin hvort öðru ef um sambærileg tengsl er að ræða og lýst er í öðrum töluliðum greinarinnar. Á þeim tíma sem hér skiptir máli fólst í tilvísun 6. töluliðar 3. gr. til sambærilegra tengsla að einkum væri átt við eignatengsl. Ekki var útilokað að önnur tengsl, hvort sem þau væru til viðbótar eignatengslum eða ekki, gætu leitt til þess að maður og félag eða tvö félög teldust nákomin, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 3. október 1996 í málinu nr. 2/1996, sem birtur er á síðu 2684 í dómasafni það ár. Samkvæmt framansögðu var hvorki um eignatengsl né bein stjórnunartengsl að ræða milli þrotamanns og Byrs sparisjóðs. Stefndi hefur teflt fram þeim rökum, sem héraðsdómur féllst á, að annars konar stjórnunartengsl milli þrotamanns og Baugs Group hf. annars vegar og fjölda annarra félaga, sem hafi átt stofnfé í Byr sparisjóði, hefðu verið slík að fullnægt væri skilyrðum 6. töluliðar 3. gr. laga nr. 21/1991. Hver svo sem tengsl þeirra félaga, sem tilgreind eru í hinum áfrýjaða dómi og Baugs Group hf. hafa verið er ósannað að þrotamaður hafi haft þá stöðu, hvort sem litið yrði til eignatengsla eða stjórnunartengsla, að sambærilegt geti talist við þá aðstöðu sem kveðið var á um í 4. og 5. tölulið 3. gr. laga nr. 21/1991. Verður þess vegna að hafna því að þrotamaður hafi verið nákominn Byr sparisjóði. Samkvæmt þessu verður riftun ráðstafananna ekki reist á 2. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991.

Í öðru lagi reisir stefndi kröfu sína um riftun á 141. gr. laga nr. 21/1991. Kveður hann öllum skilyrðum til að beita þeirri grein vera fullnægt. Ekki er ágreiningur um að ráðstafanir þær, sem riftunar er krafist á, geti að efni til fallið undir 141. gr. laganna. Það er skilyrði fyrir beitingu þessarar greinar til að rifta ráðstöfunum þrotamanns að þær hafi verið ótilhlýðilegar. Þess var áður getið að ágreiningslaust væri með aðilum að þær ráðstafanir sem um ræðir væru riftanlegar samkvæmt 1. mgr. 137. gr. laganna ef tímafrestir stæðu því ekki í móti. Við slíkar aðstæður eru löglíkur fyrir því að ráðstafanir teljist almennt ótilhlýðilegar og verður það lagt til grundvallar hér. Þá er það skilyrði samkvæmt 141. gr. að ráðstöfun þurfi að vera Byr sparisjóði til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og hafa að auki leitt til þess að eignir þrotamanns yrðu ekki til reiðu til fullnustu öðrum kröfuhöfum. Verður einnig fallist á að báðum þessum skilyrðum sé fullnægt í málinu. Jafnframt þarf samkvæmt greininni að fullnægja því skilyrði að þrotamaður hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar, auk þess sem Byr sparisjóður þarf að hafa verið grandsamur um ógjaldfærnina og aðrar þær ástæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg.

Stefndi hefur sönnunarbyrði fyrir því að þrotamaður hafi veri ógjaldfær í febrúar 2009 og í júlí sama ár þegar tryggingarráðstafanirnar fóru fram. Hann hefur upplýst að lýstar kröfur í þrotabúið hafi verið 3.750.271.661 króna, en kröfulýsingarfresti lauk 19. september 2010. Ekkert liggur fyrir um hvernig þessi fjárhæð er saman sett. Þá er óumdeilt að samkvæmt skattframtali þrotamanns 2009 námu tilgreindar skuldir hans þar 31. desember árið áður 863.561.231 krónu. Eignir voru sagðar vera 151.288.414 krónur. Í skýrslu fyrir dómi kvað þrotamaður skýringu á hárri fjárhæð skulda á skattframtalinu vera þá, að sér hafi verið skylt að telja til skulda kauprétti sem hann hafi átt í Baugi Group hf. en hann hafi þó ekki verið persónulega ábyrgur fyrir greiðslu þessara skulda. Þá kemur fram á skattframtalinu að hluti eigna þrotamanns voru hlutabréf í ýmsum félögum og kvað þrotamaður í skýrslu sinni fjárhæð þeirra vera talda fram miðað við nafnverð bréfanna. Þótt ljóst sé að mörg þessara félaga hafi lent í fjárhagsvandræðum og sum verið tekin til gjaldþrotaskipta síðar liggja engar upplýsingar fyrir um raunverulegt verðmæti þessara hlutabréfa á þeim tíma sem hér skiptir máli. Verður að ætla að auðvelt hefði verið að færa sönnur á raunverulega skuldastöðu þrotamanns og verðmæti eigna hans miðað við 9. febrúar og 7. júlí 2009 með matsgerð dómkvadds manns. Það hefur ekki verið gert og skortir með öllu sönnun á eigna- og skuldastöðu hans á þeim tíma, sem máli skiptir til þess að geta slegið því föstu að hann hafi verið ógjaldfær þegar tryggingarráðstafanirnar voru gerðar. Samkvæmt þessu er ekki sannað að fullnægt sé því skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 að þrotamaður hafi verið ógjaldfær þegar ráðstafanir þær, sem riftunar er krafist á, fóru fram og verður riftun því ekki reist á greininni.

Með vísan til alls framangreinds verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Íslandsbanki hf., skal vera sýkn af kröfu stefnda, þrotabús S-kk-ef H. H-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.°