491/2006

G höfðaði mál á hendur ritstjórunum J og M og útgáfufélaginu Þ vegna ummæla sem birtust í blaðinu D og lutu að ítrekuðum staðhæfingum um að 150 kvartanir og klögumál hefðu verið borin upp við félagið F vegna starfa G. Segir í niðurstöðu Hæstaréttar að ummælin hefðu átt það sammerkt að fela í sér fullyrðingar um staðreyndir og að þau yrðu ekki réttlætt með því að um gildisdóma hefði verið að ræða. Jafnframt voru ummælin dregin upp á mjög áberandi hátt og til þess fallin að varpa rýrð á störf G. Ritstjórum og útgefanda hefði mátt vera fulljóst að atlaga blaðsins gegn G hlyti að bitna harkalega á honum þegar höfð væru í huga þau trúnaðarstörf, sem hann gegndi í viðkvæmum málum og því hefði verið enn ríkari þörf á vandaðri könnun staðreynda. Fyrir Hæstarétti breytti G kröfum sínum þannig að til vara var öllum kröfum hans beint að Þ, en að J og M að Þ frágengnu. Var fallist á að G hefði verið heimilt að breyta kröfum sínum í þetta horf fyrir Hæstarétti, enda hefðu þær rúmast innan upphaflegrar kröfugerðar hans og að hann hefði val að þessu leyti. Þar sem ábyrgð, að höfundi frágengnum, yrði ekki lögð bæði á ritstjóra og útgefanda sbr. 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt voru J og M sýknaðir. Að öllu virtu var staðfest niðurstaða héraðsdóms um ómerkingu ummæla, en ekki þóttu efni til að beita refsingu. Einnig voru G dæmdar miskabætur úr hendi Þ og fjárhæð til að standa straum af kostnaði við birtingu dóms.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 13. september 2006. Þeir krefjast sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti að fengnu áfrýjunarleyfi 29. nóvember 2006. Endanlegar kröfur hans á hendur aðaláfrýjendum og stefnda 365 miðlum ehf. eru þessar: Í fyrsta lagi og aðallega að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um ómerkingu ummæla, þó þannig að stefndi verði dæmdur til að þola slíka ómerkingu samhliða aðaláfrýjendum, til vara að stefndi verði dæmdur í stað aðaláfrýjenda, en til þrautavara að héraðsdómur verði staðfestur að þessu leyti. Í öðru lagi krefst gagnáfrýjandi þess aðallega að aðaláfrýjendur og stefndi verði dæmdir til refsingar vegna birtingar þeirra ummæla, sem dæmd voru dauð og ómerk í hinum áfrýjaða dómi, til vara að stefndi verði dæmdur í stað aðaláfrýjenda, en til þrautavara að aðaláfrýjendur verði dæmdir til refsingar samkvæmt þessum kröfulið. Í þriðja lagi krefst gagnáfrýjandi þess aðallega að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um greiðslu kostnaðar við birtingu dóms í þremur dagblöðum öðrum en DV, þó þannig að stefndi verði dæmdur til að greiða fjárhæðina óskipt með aðaláfrýjendum, til vara að stefndi verði dæmdur í stað aðaláfrýjenda, en til þrautavara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að þessu leyti. Í fjórða lagi krefst gagnáfrýjandi þess aðallega að aðaláfrýjendur og stefndi verði dæmdir til að greiða honum óskipt 20.000.000 krónur með dráttarvöxtum frá 1. desember 2005 til greiðsludags, til vara að stefndi verði dæmdur í stað aðaláfrýjenda, en til þrautavara að aðaláfrýjendur verði dæmdir til greiðslu. Í fimmta lagi krefst gagnáfrýjandi þess aðallega að staðfest verði málskostnaðarákvörðun héraðsdóms, þó þannig að stefndi verði dæmdur til að greiða fjárhæðina óskipt með aðaláfrýjendum, til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða málskostnað í stað aðaláfrýjenda og að málskostnaður milli gagnáfrýjanda og aðaláfrýjenda falli þá niður, en til þrautavara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að þessu leyti. Í sjötta lagi krefst gagnáfrýjandi þess aðallega að aðaláfrýjendur og stefndi verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar óskipt fyrir Hæstarétti, til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða hann og að málskostnaður milli gagnáfrýjanda og aðaláfrýjenda falli þá niður, en til þrautavara að aðaláfrýjendur verði dæmdir til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en að málskostnaður milli gagnáfrýjanda og stefnda falli þá niður.

Stefndi 365 miðlar ehf. krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var því lýst yfir af hálfu aðaláfrýjenda að vegna breyttrar kröfugerðar gagnáfrýjanda reistu þeir kröfu um sýknu á aðildarskorti auk áður framkominna málsástæðna.

I.

Fyrir héraðsdómi krafðist gagnáfrýjandi þess að aðaláfrýjendum, sem voru ritstjórar dagblaðsins DV á þeim tíma er atvik málsins gerðust, og útgefanda blaðsins, stefnda 365 miðlum ehf., yrði öllum gert að þola dóm um ómerkingu nánar tilgreindra ummæla í blaðinu og gerð refsing, auk þess sem þeir yrðu dæmdir til greiðslu kostnaðar af birtingu dóms, miskabóta og málskostnaðar. Kröfur hans á hendur aðaláfrýjendum voru teknar til greina að hluta, en stefndi sýknaður. Til stuðnings niðurstöðu um sýknu stefnda var í héraðsdómi vísað til 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt, en samkvæmt þeirri lagagrein ber útgefandi rits eða ritstjóri ábyrgð á efni annarra blaða eða tímarita en þeirra, er getur í 14. gr. laganna, hafi enginn höfundur nafngreint sig. Höfundar texta, sem kröfur í málinu varða, voru ekki nafngreindir í blaðinu. Í dómi Hæstaréttar 1. mars 2007 í máli nr. 278/2006 var sama aðstaða að þessu leyti fyrir hendi, en þar var þess krafist að bæði ritstjóra og útgefanda yrði gert að þola dóm meðal annars vegna ummæla ónafngreinds höfundar í blaði. Segir í dóminum að af orðalagi 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 leiði beint að ábyrgð verði að höfundi frágengnum ekki lögð bæði á ritstjóra og útgefanda, heldur aðeins annan hvorn þeirra, sbr. einnig 17. gr. laganna. Það sé í samræmi við grunnreglu þess ábyrgðarkerfis, sem lögin séu reist á, að einungis einn aðili verði gerður ábyrgur fyrir efni rits. Að því virtu og þar sem stefnandi málsins hafi ekki krafist þess að útgefandi yrði dæmdur í stað ritstjóra yrði krafa útgefandans um sýknu tekin til greina.

Gagnáfrýjandi gerir nú sérstakar kröfur til vara og þrautavara verði aðalkröfur um einstaka liði ekki teknar til greina. Í aðalkröfum felst að bæði aðaláfrýjendum og stefnda verði gert að þola dóm í málinu. Verði ekki á það fallist er öllum kröfum beint að stefnda, en aðaláfrýjendum að stefnda frágengnum. Gagnáfrýjanda var heimilt að breyta kröfum sínum í þetta horf fyrir Hæstarétti, enda rúmast þær innan upphaflegrar kröfugerðar hans og á hann val að þessu leyti. Verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að hafna því að bæði aðaláfrýjendum og stefnda verði gert að þola dóm um kröfur gagnáfrýjanda. Hann beinir kröfum sínum til vara að stefnda, en af því leiðir að honum verður einum gert að þola dóm í málinu verði fallist á kröfur þess fyrrnefnda að öllu eða einhverju leyti. Þeim úrslitum fylgir óhjákvæmilega að aðaláfrýjendur eru sýknir af kröfum gagnáfrýjanda.

II.

Málsókn gagnáfrýjanda er á því reist að í fjórum tölublöðum DV hafi verið veist að honum með ummælum, sem rakin eru í héraðsdómi. Þessi skrif blaðsins hafi birst 15. mars, 3. júní, 6. júní og 21. október 2005. Krafðist hann ómerkingar samtals tólf tilgreindra ummæla um sig í blaðinu þessa daga. Flest þeirra eða sjö talsins birtust 3. júní, en ýmist ein eða tvenn hvern hinna daganna. Í héraðsdómi var krafa um ómerkingu allra ummælanna tekin til greina að tvennum undanskildum. Gagnáfrýjandi unir þeirri niðurstöðu. Í greinargerð hans til Hæstaréttar kemur einnig fram að héraðsdómur hafi verið birtur í heild í DV skömmu eftir uppkvaðningu hans og sé sá þáttur málsins útkljáður.

Gagnáfrýjandi er sjálfstætt starfandi sálfræðingur og kveður hann störf sín að verulegu leyti felast í sálfræðiþjónustu í málum, sem varði forsjá barna og umgengni við þau, meðal annars sem dómkvaddur matsmaður og sérfróður meðdómsmaður. Þá veiti hann ráðgjöf í slíkum málum, sem hafi verið til úrlausnar við embætti sýslumanna. Flest ummælin, sem málið varðar, lúta að ítrekuðum staðhæfingum í DV þess efnis að 150 kvartanir og klögumál hafi verið borin upp við svonefnt Félag ábyrgra feðra vegna starfa gagnáfrýjanda við þessi mál. Gagnáfrýjandi kveður það félag aldrei hafa kynnt sér kvartanir og hafi DV einungis haft samband við sig einu sinni vegna málsins þegar umfjöllun blaðsins hófst. Hann hafi þá þegar mótmælt réttmæti þessara ásakana. Stefndi ber fyrir sig að upplýsingar hafi verið fengnar hjá þáverandi formanni áðurnefnds félags og til hans vísað sem heimildarmanns í umfjöllun blaðsins.

Fyrrum formaður Félags ábyrgra feðra gaf skýrslu fyrir dómi og staðfesti að upplýsingar um 150 kvartanir væru komnar frá sér, en þær hafi einkum borist símleiðis. Af framburði hans verður ráðið að ekki hafi verið gerð skipulögð samantekt á fjölda kvartana, heldur hafi hann skráð þessi símtöl í stílabók. Nánar aðspurður um fjölda þeirra kom fram að einhverjir gætu hafa hringt tvisvar og að „það voru örfáir sem hringdu aftur og aftur.“ Umrædd stílabók hefur ekki verið lögð fram og ekki hafa aðrir stjórnarmenn í félaginu gefið skýrslu í málinu. Í skýrslu fyrrum formannsins kom einnig fram að hann hafi ekki látið starfsmönnum DV í té nein gögn um réttmæti upplýsinganna. Annar maður gaf skýrslu fyrir dómi, en hann hefur verið lýstur heimildarmaður fyrir öðrum ummælum í DV þess efnis að gagnáfrýjandi hafi svikið 15 ára stúlku og sent hana til móður sinnar sem beiti hana ofbeldi. Sami maður var aðili að dómsmálum þar sem deilt var um forsjá umræddrar stúlku. Staðfesti hann að hafa gefið blaðinu upplýsingar, en orðfæri í umfjöllun þess væri blaðamannsins en ekki sitt.

Almennt verður að gera þá kröfu til fjölmiðla að þeir byggi umfjöllun sína á vandaðri könnun á staðreyndum. Slík vinnubrögð voru ekki viðhöfð, heldur látið við það sitja að styðjast við einn heimildarmann, einkum um fjölda klögumála. Sá hafði að auki vegna félagsstarfa sinna þá stöðu að hætta var á að umsögn hans drægi dám af óánægju þeirra félagsmanna, sem áttu aðild að ágreiningsmálum um forsjá barna eða umgengnisrétt, þar sem niðurstöður urðu þeim í óhag. Ummæli sem hann er borinn fyrir sem heimildarmaður hafa ekki verið réttlætt og hinu sama gegnir um það, sem haft var eftir öðrum heimildarmanni um mál 15 ára stúlku. Í því tilviki hefði starfsmönnum stefnda verið unnt að kynna sér dóma Hæstaréttar í málum, sem vörðuðu stúlkuna, en enga stoð er að finna í þeim fyrir staðhæfingum um afglöp sem gagnáfrýjanda voru borin á brýn.

Umfjöllun DV um gagnáfrýjanda tók yfir langt tímabil og fól í sér harðan og sérlega óvæginn áfellisdóm yfir honum. Margítrekað var staðhæft að 150 kvartanir hefðu beinst að honum eða hann væri með „150 klögumál á bakinu“, en orðfærið var til þess fallið að vekja þann skilning að gagnáfrýjandi stæði frammi fyrir því að verða látinn sæta ábyrgð vegna margendurtekinna ávirðinga í starfi. Inn í þessa umfjöllun var jafnframt fléttað fullyrðingum um alvarleg glöp og rangsleitni í einstökum tilvikum. Ummælin eiga það sammerkt að fela í sér fullyrðingar um staðreyndir og verða ekki réttlætt með því að um gildisdóma hafi verið að ræða. Þau voru jafnframt dregin upp á mjög áberandi hátt og til þess fallin að varpa rýrð á störf gagnáfrýjanda. Mátti ritstjórum og útgefanda vera fullljóst að atlaga blaðsins gegn gagnáfrýjanda hlyti að bitna harkalega á honum þegar höfð eru í huga þau trúnaðarstörf, sem hann gegndi í viðkvæmum málum, og því enn ríkari þörf á vandaðri könnun staðreynda. Að virtu öllu því, sem að framan greinir, og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, verður staðfest niðurstaða hans um ómerkingu ummæla, en ekki eru hér efni til að beita refsingu. Með sömu skírskotun verður fallist á að gagnáfrýjandi eigi rétt á miskabótum og verður við ákvörðun þeirra að líta til þess að ummælin fengu enn meiri útbreiðslu en ella vegna auglýsinga DV í öðru dagblaði. Er fjárhæð miskabóta hæfilega ákveðin 1.000.000 krónur. Þá verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um rétt gagnáfrýjanda til greiðslu á 200.000 krónum til að standa straum af birtingu dóms þessa í dagblöðum.

Stefndi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Málskostnaður milli gagnáfrýjanda og aðaláfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Dómsorð:

Aðaláfrýjendur, J-kk-nf K-kk-nf og M-kk-nf T-kk-nf, eru sýknir af kröfum gagnáfrýjanda, G-kk-ef H-kk-ef B-kk-ef. Málskostnaður þeirra á milli í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Ákvæði héraðsdóms um ómerkingu ummæla skal vera óraskað.

Stefndi, 365 miðlar ehf., greiði gagnáfrýjanda 1.200.000 krónur, þar af 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. desember 2005 til greiðsludags.

Stefndi greiði gagnáfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.