288/2011

M og K höfðu verið í sambúð í tæplega 20 ár er þau slitu samvistum í byrjun árs 2008. Þau gerðu með sér samning 25. febrúar sama ár þar sem m.a. var gengið frá fjárslitum milli þeirra. Komu allar eignir og skuldir í hlut M gegn staðgreiðslu til K að fjárhæð 5.000.000 krónur. K höfðaði málið til að fá fjárslitunum hnekkt. Talið var að ekki væru skilyrði til að ógilda samning aðila um fjárslitin vegna misneytingar, sbr. 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eða að óheiðarlegt hafi verið af hálfu M að bera samninginn fyrir sig, sbr. 33. gr. sömu laga. Að því gættu m.a. að rík fjárhagsleg samstaða var með aðilum og öll eignamyndun þeirra varð á sambúðartímanum var aftur á móti talið að samningur aðila til fjárslita hafi verið ósanngjarn og rétt væri samkvæmt 36. gr. fyrrnefndra laga að víkja til hliðar ákvæði hans um endurgjald til K.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. maí 2011. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst áfrýjandi þess að krafa stefndu verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum.

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi hófu málsaðilar óvígða sambúð árið 1989, en það ár varð áfrýjandi 23 ára að aldri og stefnda 21 árs. Fyrir sambúð áttu aðilar saman barn, fætt [...], en þau eignuðust síðan þrjú börn eftir að til sambúðar var stofnað. Þegar málsaðilar tóku upp sambúð fluttu þau að [...] í [...]hreppi og hófu búskap á jörðinni ásamt foreldrum áfrýjanda. Málsaðilar tóku síðar við öllum búskap á henni, en faðir áfrýjanda andaðist árið [...]. Hinn 27. apríl 2006 afsalaði móðir áfrýjanda [...] til málsaðila ásamt [...], sem var nýbýli úr jörðinni, og [...] í sama sveitarfélagi. Sambúð aðila var slitið 20. janúar 2008 og flutti stefnda þá af jörðinni.

Í kjölfar þess að stefnda flutti af heimilinu gerðu aðilar með sér samning 25. febrúar sama ár vegna slita á sambúðinni. Með samningnum var skipað forsjá með ólögráða börnum aðila, auk þess sem kveðið var á um umgengni og meðlag. Þá var með samningnum gengið frá fjárslitum milli aðila á þann veg að allar eignir og skuldir komu í hlut áfrýjanda gegn staðgreiðslu til stefndu að fjárhæð 5.000.000 krónur. Stefnda höfðaði málið til að fá þessum fjárslitum hnekkt.

II

Fallist er á það með héraðsdómi að ekki hafi verið leitt í ljós að atvik máls hafi verið þannig að fyrir hendi séu skilyrði til að ógilda samning aðila um fjárslitin vegna misneytingar, sbr. 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eða að óheiðarlegt hafi verið af hálfu áfrýjanda að bera samninginn fyrir sig, sbr. 33. gr. sömu laga.

Málsaðilar hófu sambúð ung að árum og stóð hún í tæplega 20 ár. Í málinu liggur fyrir að með þeim var rík fjárhagsleg samstaða, en þau störfuðu bæði við búreksturinn og sóttu í einhverjum mæli vinnu utan búsins. Öll eignamyndun þeirra varð á sambúðartímanum en þegar sambúðinni lauk voru þau bæði að jöfnum hlut þinglýstir eigendur fyrrgreindra jarða. Í matsgerð dómskvadds manns er andvirði jarðanna, húsakosts og lausafjár í eigu aðila talið samtals 60.989.075 krónur miðað við verðmæti þeirra 20. janúar 2008. Samkvæmt skattframtali aðila voru skuldir þeirra samtals 29.982.976 krónur í árslok 2007. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður talið að samningur aðila til fjárslita, sem fól í sér að 5.000.000 krónur kæmu í hlut stefndu, hafi verið ósanngjarn og að rétt sé samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 að víkja til hliðar ákvæði hans um það endurgjald.

III

Í málinu liggur fyrir að véla- og verkfærageymsla að [...] var reist veturinn 2007 til 2008, en byggingarleyfi var samþykkt 9. maí 2007 og geymslan skráð fokheld vorið 2008. Að þessu gættu hefur ekki verið leitt í ljós að við sambúðarslitin hafi verið fullbúinn sá hluti geymslunnar sem er einangraður með steyptu gólfi, raflögn og innkeyrsluhurð. Eru því ekki efni til að leggja til grundvallar að þessi hluti geymslunnar hafi verið verðmeiri en óeinangraður hluti hennar. Verður því miðað við að fermetraverð á þessum hluta lækki sem þessu nemur, en samkvæmt því verður andvirði geymslunnar talið 8.700.000 krónur í stað 10.500.000 krónur. Svo sem fram kemur í héraðsdómi eru málsaðilar sammála um að við fjárslit þeirra skyldi taka tillit til bifreiðar og bankainnstæðna, samtals að verðmæti 3.106.866 krónur, til viðbótar þeim eignum sem metnar voru af hinum dómkvadda manni. Með vísan til framangreinds verða heildareignir aðila við sambúðarslitin taldar hafa numið 62.295.941 krónu og er ekkert fram komið í málinu sem gefur tilefni til að ætla að verðmæti þeirra hafi breyst frá þeim tíma.

Með þeim rökum sem greinir í héraðsdómi verður ekki fallist á það með áfrýjanda að telja eigi með skuldum fjárhæð sem svarar til virðisaukaskatts af dráttarvél, 1.467.550 krónur, en andvirði vélarinnar í matsgerð er talið nema kaupverðinu án virðisaukaskatts. Þá er ágreiningslaust með aðilum að frá skuldum þeirra skuli draga 342.012 krónur sem svarar til skuldar sonar þeirra. Samkvæmt þessu voru skuldir aðila í árslok 2007, skömmu fyrir slit sambúðarinnar, alls 28.173.414 krónur.

Með fyrrgreindum fjárslitasamningi milli aðila tók áfrýjandi að sér greiðslu allra sameiginlegra skulda þeirra. Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 ber ekki aðeins að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila og atvika við samningsgerðina, þegar lagt er mat á hvort víkja skuli samningi til hliðar eða breyta honum, heldur einnig til atvika sem síðar hafa komið til. Sömu sjónarmið eiga við þegar leyst er úr því álitaefni hvaða breytingar skuli gera á efni samnings eftir þessari lagagrein. Með vísan til þess er fallist á þá málsástæðu áfrýjanda að taka beri tillit til þeirrar óvenjulegu hækkunar á fyrrgreindum skuldum, sem urðu síðla árs 2008 og á árinu 2009, við ákvörðun þeirra skulda aðila sem sanngjarnt er að leggja til grundvallar við úrlausn málsins. Áfrýjandi hefur ekki teflt fram neinni fjárhæð í þessu sambandi, en af gögnum, sem lögð hafa verið fram í málinu um hækkun skulda af þessum sökum frá árslokum 2007 til ársloka 2009, verður ráðið að sú hækkun hafi að minnsta kosti verið 3.000.000 krónur. Þar af leiðandi verður miðað við að skuldir aðila, sem rétt er að draga frá eignum við endurskoðun á fjárslitasamningi þeirra, séu alls 31.173.414 krónur.

Samkvæmt framansögðu er hrein eign aðila, sem rétt er að leggja til grundvallar við úrlausn málsins, 31.122.527 krónur. Að því gættu, sem áður segir um óslitna sambúð aðila, fjárhagslega samstöðu þeirra og að fyrrgreindar þrjár jarðir voru þinglýstar eignir þeirra beggja, verður gengið út frá að hrein eign hafi átt að skiptast að jöfnu milli þeirra, en þau virðast bæði hafa gengið út frá að þannig hafi verið um samið. Því á helmingur af hreinni eign, sem nemur 15.561.263 krónum, að koma í hlut stefndu. Að teknu tilliti til þess að hún hefur þegar fengið greiddar 5.000.000 krónur frá áfrýjanda verður honum gert að greiða henni 10.561.263 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað verður staðfest, en rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Áfrýjandi, M, greiði stefndu, K, 10.561.263 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. nóvember 2010 til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.