325/2010

X var ákærður fyrir að hafa dregið sér fé með því að hafa 8. október 2008 sem starfsmaður L hf. látið millifæra fé af reikningi N Ltd. yfir á bankareikning í sinni eigu. X hélt því fram að vísa bæri málinu frá Hæstarétti þar sem sérstakur saksóknari færi með mál tengd hruni íslenska bankakerfisins og að ríkissaksóknari hefði með ummælum sínum á opinberum vettvangi látið í ljós huglæga afstöðu sína til sérstaks hæfis síns. Hæstiréttur hafnaði kröfu X þar sem millifærslan á fé N Ltd. hefði ekki tengst hruni bankanna þótt hún hefði átt sér stað á tímamarki þegar upplausnarástand ríkti hjá L hf. vegna hrunsins. Engin önnur rök væru fram komin til stuðnings kröfu ákærða. Með vísan til vitnisburðar fyrrverandi bankastjóra og regluvarðar L hf. auk samnings milli L hf. og tilgreindrar lögmannsstofu á eyjunni Guernsey var talið ljóst að L hf. hefði í raun haft fulla stjórn á félaginu N Ltd. og að L hf. og dótturfélag hans hefðu átt að njóta góðs af eignum N Ltd. Sú lýsing í ákæru að N Ltd. hefði verið félag á vegum L hf. væri því rétt. Í dómi Hæstaréttar var komist að þeirri niðurstöðu að héraðsdómur hefði ekki fellt dóm á málið með tilliti til allra gagna sem fyrir honum lágu. Vísað var til þess að nægjanleg gögn hefðu verið til staðar um samband L hf. og N Ltd. Ef héraðsdómur hefði talið nauðsynlegt í þessu skyni að grípa til tiltekinna rannsóknarúrræða hefði borið að beina tilmælum um slíkt til ákæruvaldsins sbr. 2. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Einnig hefði héraðsdómur ekki getað dregið einhlítar ályktanir um sakleysi X af þeirri staðreynd að hann hefði ekki reynt að millifæra féð með leynd, enda hefði verið óhjákvæmilegt fyrir X að fá atbeina annars innan L hf. til að millifæra féð. Í héraðsdómi var talið að X hefði haft réttmæta ástæðu til að millifæra féð 8. og 9. október 2008 til að tryggja að innstæða N Ltd. glataðist ekki. Í dómi Hæstaréttar var bent á að þrátt fyrir þetta væri gengið út frá því í hinum áfrýjaða dómi að tilraun X til að gæta hagsmuna N Ltd. hefði verið óþörf eftir setningu laga nr. 125/2008 þann 6. október 2008. Ekki yrði heldur litið fram hjá því að L hf. hefði verið skipuð skilanefnd 7. október 2008 sem hefði verið falið að tryggja áframhaldandi viðskiptabankastarfsemi hér á landi. Öllum vafa um hvort greinarmunur kynni að verða gerður á tryggingu innstæðna í innlendum útibúum bankans eftir þjóðerni reikningseigenda hefði verið endanlega eytt með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Í ljósi alls þessa varð að ætla að niðurstaða héraðsdóms um sönnunarmat kynni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit málsins. Með vísan til 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 varð því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar. Var málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 19. maí 2010 af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum gerð refsing.

Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur.

I

Mál þetta var höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra 19. nóvember 2009, þar sem ákærða var gefinn að sök fjárdráttur „með því að hafa 8. október 2008, í starfi sínu sem [...] Landsbanka Íslands hf., dregið sér kr. 118.544.950, andvirði GBP 712.323,94, sem hann lét millifæra af innlendum gjaldeyrisreikningi nr. ... í eigu NBI Holding Ltd. ..., félags á vegum bankans sem ákærði í tengslum við starf sitt var stjórnarmaður og hafði prókúru fyrir, yfir á eigin bankareikning nr. ..., en daginn eftir lét ákærði millifæra sömu fjárhæð yfir á bankareikning nr. ..., einnig í hans eigu.“ Í ákæru er þessi háttsemi ákærða talin varða við 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði telur verknaðarlýsingu ákæru vera ranga í veigamiklum atriðum. Þannig sé þess ekki getið að nafni NBI Holdings Ltd. hafi verið breytt á árinu 2006 í ZVV Holdings Ltd., sem hafi því verið eigandi innlends gjaldeyrisreiknings, sem um ræði í málinu. Þá hafi millifærslur, sem ákærði lét gera 8. og 9. október 2008, ekkert tengst starfi hans sem [...] Landsbanka Íslands hf., eins og segi í ákæru. Hann hafi verið annar tveggja manna í stjórn hins erlenda hlutafélags og prókúruhafi þess og sem slíkur ákveðið umrædda færslu af reikningi félagsins í umboði þess. Þá mótmælir hann að um sé að ræða félag á vegum Landsbanka Íslands hf., eins og segi í ákæru.

Í hinum áfrýjaða dómi kemur fram að nafni NBI Holdings Ltd. hafi verið breytt í nóvember 2006 í ZVV Holdings Ltd., en gjaldeyrisreikningur félagsins í Landsbanka Íslands hf. þó áfram verið skráður undir eldra nafni þess. Aðrar aðfinnslur ákærða við verknaðarlýsingu ákæru lúta að efni málsins, en af hálfu ákæruvaldsins er haldið fast við að tengsl félagsins og Landsbanka Íslands hf. hafi verið með þeim hætti, sem greinir í ákæru. Að því virtu, sem að framan segir, kemur ekki til álita að vísa málinu frá héraðsdómi vegna ónákvæmni í ákæru um nafn hins erlenda félags, sem hefur verið leiðrétt.

Aðalkrafa ákærða um að málinu verði vísað frá Hæstarétti er studd við það að ríkissaksóknara hafi skort heimild að lögum til að áfrýja héraðsdómi. Atvik þessa máls tengist hruni íslenska bankakerfisins í byrjun október 2008, en ríkissaksóknari hafi lýst sig vanhæfan í málum, sem því tengist. Annar maður hafi því verið settur til að fara með hlutverk og valdheimildir ríkissaksóknara samkvæmt lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála og lögum nr. 135/2008 um embætti sérstaks saksóknara í öllum málum, sem eru og verða til meðferðar við það embætti. Settur ríkissaksóknari hafi því að lögum það hlutverk að taka ákvörðun um áfrýjun í öllum málum, sem tengist hruni viðskiptabankanna. Þá reisir ákærði kröfuna einnig á því að ríkissaksóknari hafi á opinberum vettvangi skírskotað til sjónarmiða um sérstakt hæfi sitt, en þau ummæli endurspegli huglæga afstöðu hans til þess. Verði sérstaklega að líta til þess hvernig ummælin horfi við almenningi og hvort ákærði geti í ljósi þeirra með réttu dregið óhlutdrægni ríkissaksóknara í efa.

Ríkislögreglustjóri gaf út ákæru í málinu og annaðist hann saksókn í því en ekki sérstakur saksóknari, án þess að ákærði gerði athugasemdir af því tilefni. Færsla ákærða 8. október 2008 á fé af reikningi hins erlenda félags yfir á eigin reikning með aðstoð útibússtjóra hjá bankanum var gerð á því tímamarki er upplausnarástand ríkti á vinnustað ákærða vegna hruns bankans og annarra viðskiptabanka, en tengdist því ekki á nokkurn hátt. Engin haldbær rök eru fram komin til stuðnings aðalkröfu ákærða og er henni því hafnað.

II

Meðal vitna, sem gáfu skýrslu við aðalmeðferð málsins, var A, fyrrverandi bankastjóri Landsbanka Íslands hf. Hann kvað sér hafa verið mjög vel kunnugt um NBI Holdings Ltd. og stofnun sjálfseignarsjóðsins The 1886 Trust á Ermarsundseyjunni Guernsey, en hann og nánustu samstarfsmenn hans hafi átt frumkvæði að stofnun félaganna árið 2000 eða 2001. Sjóðurinn ætti hlutafélagið og einnig LB Holdings Ltd., en fé á reikningi NBI Holdings Ltd. ætti „félagið sjálft og endanlega góðgerðarsjóðurinn 1886 Trust.“ Sjóðnum væri stýrt af svokölluðum „trustees“, sem hafi ákveðið að stofna hlutafélögin og veitt tilteknum mönnum umboð til að fara með stjórn þeirra. Þannig hafi komið í hlut ákærða að stýra málefnum áðurnefndra hlutafélaga í umboði sjálfseignarsjóðsins. NBI Holdings Ltd. hafi verið ætlað að eiga hlutabréf í skamman tíma í öðrum félögum en Landsbanka Íslands hf. Einkum hafi eignarhlutur bankans í Vátryggingafélagi Íslands hf. verið „mjög íþyngjandi fyrir eigið fé Landsbankans á þeim tíma, vegna reglna sem giltu á Íslandi og voru nokkuð sérstakar, höfðu ekki verið aðlagaðar því sem var víða í Evrópu og þess vegna tók það meira, batt það meira eigið fé“. Vitnið kvað sér hafa verið kunnugt um að NBI Holdings Ltd. ætti fé á reikningi í bankanum, sem væri hagnaður af sölu hlutabréfa í Vátryggingafélagi Íslands hf. á árinu 2003, en síðan hefði félagið verið „dormant“. Ákvörðun hafi þá verið tekin um að slíta ekki félaginu, þótt það hafi lokið tímabundnu hlutverki sínu á því ári, heldur hafa það til taks og nýta til viðskipta ef tækifæri gæfist og það hentaði, bæði vegna eðlis félagsins og lögsögunnar, sem það starfaði í. Þá kom fram hjá vitninu að eðlilegt hafi þótt að ákærði stýrði málefnum hlutafélaganna tveggja á Guernsey og hafi það verið hluti af starfi hans sem yfirmanns rekstrarsviðs bankans.

E, fyrrverandi bankastjóri Landsbanka Íslands hf., gaf einnig skýrslu fyrir dómi. Í framburði hans kom fram að hann þekkti betur til málefna LB Holdings Ltd. en NBI Holdings Ltd. Aðspurður um hvernig háttað hafi verið raunverulegri stjórnun „þessara félaga í eigu trustsins“ sagði hann að „efnislega funkerar þetta þannig að, að við erum með stjórn á þessum Trust held ég, ég held að það sé þannig, sem eru bara svona þar til bærir aðilar sem að sinna slíku, þetta er, þú getur fengið að kaupa svona trusta bara svona nánast eins, ja það er bara standard vara sem að menn kaupa af lögfræði- og endurskoðunarskrifstofum“. Ennfremur kom fram hjá honum að „ef það einhvern tímann verður gróði af þessu og þessu trusti er slitið þá, eins og ég skil þetta, þá rennur sá hagnaður, eða það sem tilheyrir því félagi til þess líknarfélags eða hvers sem af því hefur ánafnað“.

Meðal málsgagna er tölvubréf M regluvarðar Landsbanka Íslands hf. 4. október 2007 til Fjármálaeftirlitsins, sem var svar við fyrirspurn þess meðal annars um hverjir væru „raunverulega eigendur sjálfseignarfélaganna LB Holding Ltd. (stofnað árið 2000) ...“ og fleiri, sem talin voru upp. Í þessu svari regluvarðar sagði að eins og kæmi fram í tölvubréfi bankans til stofnunarinnar þremur dögum fyrr „þá eru framangreind félög í eigu sjálfseignarfélaga (hér eftir nefnd Trust) þar sem raunverulegur eigandi (hér eftir nefndur sem beneficial owner) eru alþjóðleg líknarfélög.... Stofnaðir voru sjálfseignarsjóðir en það eru sjóðir sem eiga sig sjálfir eins og íslenska heitið ber með sér. Þessum sjóðum er stjórnað af Trustee - og er ávallt stjórnað með hag rétthafa (hér eftir nefndir beneficiary) að leiðarljósi. T-x-x stjórnar því Trust með þann tilgang að leiðarljósi að tryggja að markmið sjóðsins náist, þ.e. að geta staðið við samninga um að selja hlutabréf í eigu félaganna á tilteknu verði á fyrirfram ákveðnum tíma. Rétt er að leggja ríka áherslu á það að Trust lagahefð er löng og rík í engilsaxneskum rétti ... Það hefur tíðkast í slíkum sjóðum að telja líknarfélög sem beneficial owner að slíkum félögum en vegna þess að ekki mun koma til þess að sjóðurinn eða félögin skili hagnaði munu fjármunir ekki renna til líknarfélaga.“ Regluvörðurinn gaf einnig skýrslu fyrir dómi, þar sem fram kom að honum hafi ekki verið kunnugt um tilvist NBI Holdings Ltd., en LB Holdings Ltd. „var þekkt félag innan bankans“. Þá greindi hann frá því hvernig uppvíst varð eftir miðjan nóvember 2008 um þær færslur ákærða milli bankareikninga, sem ákæra tekur til. Hann kvað NBI Holdings Ltd. ekki hafa verið á lista yfir dótturfélög bankans, enda bankinn ekki verið eigandi að félaginu, en „listar yfir venslaaðila voru með þeim hætti að starfsmenn áttu að gefa mér upplýsingar um þau félög sem þeir sátu í stjórnum hjá.“ Ákærði hafi hvorki greint honum frá setu sinni í stjórn LB Holdings Ltd. né NBI Holdings Ltd.

Aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi fór fram 22. og 23. mars 2010 og var það dómtekið að loknum munnlegum flutningi, en það var síðan tekið fyrir á ný 21. apríl sama ár. Ákærði gaf þá nánari skýrslu, fimm skjöl voru lögð fram af hálfu ákæruvaldsins og var málið síðan dómtekið. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp í kjölfarið sama dag.

Meðal nýrra skjala, sem lögð voru fram í þinghaldi 21. apríl 2010, var samningur 30. júní 2000 milli Landsbanka Íslands hf., sem þar er nefndur „the Settlor“, og Legis Trust Ltd. á Guernsey, nefnt „the Trustee“. Síðastnefnt félag virðist vera eitt nokkurra félaga, sem tengist Legis Corporate Services Ltd., en ráða má að það sé lögmannsstofa á Guernsey, sem annast þjónustu við stofnun og rekstur sjóða og félaga í þeirra eigu. Samningurinn er um stofnun „The 1886 LB Trust“, en af hálfu bankans er hann undirritaður af A bankastjóra. Í samningnum segir í upphafi að „the Settlor“ hafi lagt „the Trustee“ til fjármuni, sem tilgreindir séu í 1. viðauka við samninginn og voru 100 sterlingspund, til að stofna „the Trust Fund“ og að viðbótarframlag kunni að verða afhent með sama hætti. Í kjölfarið eru skilgreind ýmis hugtök, sem samningurinn hafi að geyma. Meðal þeirra er „Beneficiaries“, en það merki þá sem svo séu nefndir í 2. viðauka við samninginn og þann sem bætt sé við sem „Beneficiary“ samkvæmt 10. gr. a. í samningnum. Samkvæmt henni má hvenær sem er bæta við nöfnum nýrra „Beneficiaries“, hvort heldur er mönnum eða líknarsamtökum. Í 2. viðauka standa nöfn Landsbanka Íslands hf. og Landsbréfa Íslands hf. sem „Beneficiaries“, en engin önnur. Ekki munu fleiri nöfn hafa bæst við samkvæmt heimild í 10. gr. a.

Af því öllu, sem að framan er rakið, verður nægilega ráðið hvernig tengslum Landsbanka Íslands hf. við áðurnefndan sjálfseignarsjóð og tvö hlutafélög á Guernsey var háttað. Enginn vafi getur leikið á að bankinn hafði í raun fulla stjórn á þeim hvað sem leið því lagalega umhverfi, sem þeim var búið í erlendri lögsögu, auk þess sem bankinn og íslenskt dótturfélag hans voru rétthafarnir, sem njóta skyldu góðs af eignum sjóðsins. Því verður að leggja til grundvallar að sú lýsing í ákæru sé rétt að NBI Holdings Ltd. hafi verið félag á vegum Landsbanka Íslands hf. Ákærði var starfsmaður bankans og verður að líta svo á að sú staðreynd hafi legið að baki því að honum var falin stjórn á málefnum þessa félags, sem bankinn réði í raun yfir.

III

Í forsendum héraðsdóms segir meðal annars að „málatilbúnaður ákæruvalds sýnist byggja að hluta til á þeirri ályktun að NBI Holdings hafi í reynd verið stýrt á skrifstofum Landsbankans og að þeir sem aðsetur hafa á Guernsey hafi ekki skipt sér neitt af félögunum. Kann sú staðreynd að ákærði kveðst hafa ætlað að ræða málefni félagsins við nýjan bankastjóra Landsbankans að styrkja þessa ályktun. Þrátt fyrir það stoðar ekki án frekari rannsóknar að draga slíkar ályktanir. Ætla verður að stjórnarmenn í félögum sinni skyldum sínum.“

Að því verður að gæta að með réttu getur málatilbúnaður ákæruvaldsins ekki sýnst byggja á tiltekinni ályktun um stöðu NBI Holdings Ltd., enda kemur nægilega fram í ákæru hver afstaða ákæruvaldsins er um það. Ekki er unnt að fallast á að þörf hafi verið á frekari rannsókn til að draga ályktanir um hvort félaginu hafi í reynd verið stýrt af Landsbanka Íslands hf. án afskipta annarra, en í því skyni er nægilegt að leggja mat á sönnunargögn, sem að framan var gerð grein fyrir, ekki síst samning um stofnun „The 1886 LB Trust“, sem lagður var fram í þinghaldi 21. apríl 2010. Ekkert er fram komið um afskipti þess manns, sem hafði aðsetur á Guernsey og sat í stjórn NBI Holdings Ltd. með ákærða, af málefnum félagsins, en hafi héraðsdómur talið framburð hans einhverju skipta átti hann að gæta þess að málið yrði nægilega upplýst og beina því til ákæruvaldsins að leiða þann mann til skýrslugjafar fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008. Eins og málið liggur fyrir virðast þó engin efni vera til að álykta að sá maður hafi gegnt einhverjum sérstökum skyldum gagnvart félaginu, sem óháðar hafi verið hagsmunum Landsbanka Íslands hf.

Í forsendum héraðsdóms er jafnframt vikið að því að ákærði hafi ekki reynt að millifæra féð af reikningi NBI Holdings Ltd. á sinn reikning með leynd. Fram er komið í málinu að ákærði hafði ekki vegna starfa sinna innan bankans heimild til að færa fé milli reikninga og var því óhjákvæmilegt að hann leitaði um þetta til einhvers, sem hefði slíka heimild, svo sem hann gerði. Af þessu verða ekki að réttu lagi dregnar einhlítar ályktanir um hvort ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem í ákæru greinir.

Í forsendum héraðsdóms er meðal annars vísað til þess að eftir setningu laga nr. 125/2008 þann 6. október 2008 hafi komið á daginn að allar innstæður í útibúum íslensku bankanna hér á landi hafi verið yfirteknar af nýjum bönkum og hafi því tilraun ákærða til að gæta hagsmuna NBI Holdings Ltd. verið óþörf. Allt að einu er í framhaldi af þessu ályktað að þegar ákærði millifærði féð 8. og 9. sama mánaðar hafi hann haft réttmæta ástæðu til að gæta að innstæðu NBI Holdings Ltd. og grípa til aðgerða sem hann teldi hæfilegar til að tryggja að hún glataðist ekki. Án tillits til þeirrar þversagnar, sem í þessu gætir, verður ekki litið fram hjá því að Fjármálaeftirlitið skipaði Landsbanka Íslands hf. skilanefnd 7. október 2008 og fól henni meðal annars að „vinna að því að tryggja áframhaldandi viðskiptabankastarfsemi Landsbanka Íslands hf. hér á landi“. Hafi einhver vafi staðið eftir þetta um hvort greinarmunur kynni að verða gerður á tryggingu innstæðna í innlendum útibúum bankans eftir þjóðerni reikningseigenda var honum endanlega eytt með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf.

Af þeim ástæðum, sem að framan greinir, hefur héraðsdómur ekki fellt dóm á málið með tilliti til allra gagna, sem fyrir honum lágu. Vegna þessa verður að ætla að niðurstaða dómsins um sönnunarmat kunni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit málsins. Með vísan til 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 verður því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar og vísa því heim í hérað til meðferðar á ný.

Ákvörðun sakarkostnaðar í héraði bíður nýs efnisdóms. Leggja verður á ríkissjóð allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talda málflutningsþóknun skipaðs verjanda ákærða, sem er ákveðin með virðisaukaskatti eins og segir í dómsorði.

Það athugast að í málinu hafa verið lögð fram fjölmörg skjöl, þar á meðal nokkur sem verulega miklu skipta, án þess að gæta að ákvæði 1. mgr. 12. gr. laga nr. 88/2008.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur ásamt meðferð málsins frá og með þinghaldi 22. mars 2010 og er málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun G-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða, 627.500 krónur.