655/2013

A krafðist þess að viðurkennt yrði að M væri faðir sinn og að honum yrði gert að greiða einfalt meðlag með henni á mánuði til 18 ára aldurs. M sótti ekki þing við meðferð málsins í héraði, en honum var skipaður málsvari á grundvelli 13. gr. barnalaga nr. 76/2003 er liðið var á meðferð málsins. Hæstiréttur vísaði til þess að skipaður málsvari M hefði mótmælt kröfu A um viðurkenningu á faðerni hennar og hefði verið bókað um það í þingbók. Hefðu því ekki verið skilyrði til þess að fara með málið samkvæmt 1. og 2. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála svo sem gert hafði verið. Þá taldi Hæstiréttur að þar sem málsvari M hefði mótmælt kröfu A hefði aðstoðarmann dómara brostið vald til þess að leysa efnislega úr málinu. Að þessu virtu var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. október 2013. Hún krefst þess að viðurkennt verði að stefndi sé faðir sinn og að honum verði gert að greiða einfalt meðlag með áfrýjanda frá fæðingardegi hennar til fullnaðs 18 ára aldurs. Þá krefst hún þess að þóknun lögmanns hennar vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti verði greidd úr ríkissjóði.

Af hálfu stefnda er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur og að þóknun málsvara verði greidd úr ríkissjóði.

Mál þetta var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 22. nóvember 2012 og þá bókað í þingbók að ekki hafi verið sótt þing af hálfu stefnda. Þinghald var aftur háð 12. mars 2013, en líkt og við þingfestingu var ekki mætt af hálfu stefnda. Bókað var að lögmaður áfrýjanda teldi birtingu stefnu hafa verið fullnægjandi og að ekki væru lagarök fyrir að vísa málinu frá dómi. Var málið að því búnu tekið til úrskurðar. Með úrskurði héraðsdóms 27. sama mánaðar var málinu vísað frá héraðsdómi án kröfu með þeim rökun að ekki væri ljóst af stefnu hver stefndi væri og gengi það gegn a. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með dómi Hæstaréttar 23. apríl 2013 í máli nr. 251/2013 var frávísunarúrskurður héraðsdóms felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til frekari meðferðar. Næsta þinghald fór fram 11. júní 2013. Var þá sótt þing af hálfu áfrýjanda en ekki stefnda. Var bókað í þingbók að aðstoðarmaður dómara beindi þeim tilmælum til lögmanns áfrýjanda að afla sönnunargagna í málinu. Jafnframt var bókað að tekin hafi verið skýrsla af móður áfrýjanda. Í þinghaldi 8. júlí sama ár ítrekaði aðstoðarmaður dómara að lögð yrðu fram sönnunargögn eða upplýsingar um stefnda „til þess að hægt sé að hafa samband við hann.“ Óskaði lögmaður áfrýjanda af því tilefni eftir frekari fresti til gagnaöflunar og var málinu frestað til 28. ágúst sama ár. Á dómþingi þann dag var af hálfu áfrýjanda lagt fram tölvubréf sem mun hafa verið frá stefnda til móður áfrýjanda ásamt þýðingu, en ekki var sótt þing af hálfu stefnda. Dómþing var á ný háð 5. september 2013 og sótti nafngreindur héraðsdómslögmaður þing fyrir hönd stefnda sem skipaður málsvari hans, sbr. 13. gr. barnalaga nr. 76/2003. Lagði málsvarinn fram gögn í þinghaldinu til staðfestingar á tilraunum sínum til að hafa upp á stefnda og upplýsa hann um málið. Í þinghaldi 18. september 2013 gerði málsvarinn frekari grein fyrir tilraunum sínum til að hafa upp á stefnda og í beinu framhaldi var bókað að málsvarinn hefði mótmælt kröfum áfrýjanda „á grundvelli þess að lögfull sönnun um faðerni sé ekki fyrir hendi í þessu máli.“ Að svo búnu var málið dómtekið. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 27. september 2013 af aðstoðarmanni dómara, sem jafnframt stýrði þinghöldum í málinu frá 12. mars 2013.

Í 13. gr. barnalaga segir að dómari geti, þegar sérstaklega stendur á, skipað stefnda málsvara ef ekki er sótt þing af hans hálfu við þingfestingu máls eða í þeim tilvikum þar sem þingsókn hans fellur niður á síðari stigum. Skal málsvari hafa samráð við umbjóðanda sinn ef unnt er samkvæmt ákvæðinu. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi til laganna kemur fram að málsvara sé ætlað að tala máli stefnda og gæta hagsmuna hans, en málsvarinn hafi á hinn bóginn ekki heimild til að skuldbinda hann fyrir dómi. Þá er þar einnig rakið að skilyrði ákvæðisins um að sérstaklega standi á geti til dæmis átt við í þeim tilvikum þegar stefndi er búsettur erlendis.

Svo sem áður hefur verið rakið var stefnda skipaður málsvari sem í þinghaldi 18. september 2013 mótmælti kröfu áfrýjanda og var bókað um það í þingbók. Í héraðsdómi var vísað til þess að stefndi hefði hvorki sótt né látið sækja þing við meðferð málsins þótt honum hefði verið löglega stefnt og yrði málið því með vísan til 1. og 2. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 12. gr. barnalaga, dæmt eftir kröfum og málatilbúnaði áfrýjanda að því leyti sem það samrýmdist framlögðum gögnum. Í ljósi orðalags 13. gr. barnalaga verður að telja að þegar stefndi sótti ekki þing við þingfestingu málsins 22. nóvember 2012 hafi héraðsdómi borið að taka til skoðunar hvort þannig stæði sérstaklega á að skipa ætti stefnda málsvara sem gefinn væri kostur á að taka til varna fyrir hans hönd, enda fær skipaður málsvari vart sinnt því hlutverki sínu að gæta hagsmuna stefnda nema að hann fái tækifæri til að koma á framfæri mótmælum við kröfu þess sem höfðað hefur mál um faðerni barns. Í síðasta lagi hefði borið að skipa stefnda málsvara þegar fyrir lá áðurgreindur dómur Hæstaréttar 23. apríl 2013. Að þessu var ekki gætt og var langt liðið á meðferð málsins fyrir héraðsdómi þegar stefnda var loks skipaður málsvari sem hvorki var gefinn kostur á að leggja fram greinargerð í málinu né gefið færi á að leggja spurningar fyrir móður áfrýjanda sem gaf skýrslu í málinu. Voru samkvæmt öllu framangreindu ekki efni til að fara með málið samkvæmt 1. og 2. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991, sbr. dóma Hæstaréttar 31. október 2013 í málum nr. 242/2013 og 243/2013.

Samkvæmt 17. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla, sbr. 1. gr. laga nr. 51/2012, má ráða til héraðsdómstóla lögfræðinga sem ætlað er að vera héraðsdómurum til aðstoðar. Í 2. mgr. ákvæðisins er dómstjóra veitt heimild til að fela aðstoðarmanni önnur dómstörf en þau að fara með og leysa að efni til úr hvers konar einkamálum þar sem vörnum er haldið uppi. Eins og að framan er rakið mótmælti málsvari stefnda kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á faðerni áfrýjanda. Þar sem svo stóð á brast aðstoðarmann héraðsdómara vald til að leysa efnislega úr málinu. Að öllu þessu virtu verður að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Ákvörðun málskostnaðar í héraði verður látin bíða nýs efnisdóms í málinu, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 11. gr. barnalaga greiðist málskostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, þar á meðal þóknun lögmanns hans sem ákveðin er eins og í dómsorði greinir. Þá verður þóknun málsvara stefnda fyrir Hæstarétti einnig greidd úr ríkissjóði, sbr. 13. gr. sömu laga og er hún ákveðin svo sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Þóknun lögmanns áfrýjanda, A, og málsvara stefnda, M, fyrir Hæstarétti, 150.000 krónur handa hvorum, greiðist úr ríkissjóði.