655/2009

SL kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að viðurkenndar yrðu að fullu kröfur hans á grundvelli skuldabréfa í þrotabú SE ehf. í samræmi við kröfulýsingar. Fram kom að í skilmálum skuldabréfanna hafi verið heimild til gjaldfellingar þeirra vegna nánar tilgreindra aðstæðna. Til að neyta vanefndaúrræðis eins og þessa verði kröfuhafi að beina tilkynningu um það til skuldara og hafi slík ákvöð áhrif gagnvart skuldaranum frá því að hún berist honum. Engin ákvæði hafi verið í skilmálum skuldabréfanna sem hafi heimilað SL að víkja frá þeirri almennu reglu. Í málinu liggi ekkert fyrir um að SL hafi beint slíkri tilkynningu til SE ehf. áður en bú félagsins hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Væri því ekki unnt að líta svo á að kröfur samkvæmt skuldabréfunum hafi verið gjaldfelldar fyrr en við úrskurð um gjaldþrotaskipti SE ehf. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. október 2009, þar sem leyst var úr ágreiningi um viðurkenningu á tveimur kröfum, sem sóknaraðili lýsti við gjaldþrotaskipti varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að tvær nánar tilgreindar kröfur hans á hendur varnaraðila verði viðurkenndar sem almennar kröfur, annars vegar að fjárhæð 209.221.831 króna og hins vegar 181.822.815 krónur. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Samkvæmt gögnum málsins gaf Samson eignarhaldsfélag ehf. út samtals 1000 skuldabréf 12. apríl 2005 í flokki, sem nefndur var 1. flokkur 2005, og var hvert þeirra að nafnverði 10.000.000 krónur. Skuldabréfin voru bundin vísitölu neysluverðs og báru 5,3% ársvexti, en höfuðstóll þeirra skyldi greiðast ásamt verðbótum í einu lagi 12. apríl 2010. Áfallnir vextir áttu á hinn bóginn að greiðast 12. apríl ár hvert, í fyrsta sinn á árinu 2006. Í skilmálum fyrir þessum skuldabréfum voru eftirfarandi ákvæði um heimildir til að gjaldfella kröfu samkvæmt þeim: „Kröfuhöfum er heimilt að gjaldfella skuldina komi í ljós við birtingu uppgjörs í Kauphöll Íslands að virkt eiginfjárhlutfall hafi farið niður fyrir 30% og útgefandi bætir ekki úr innan 60 daga frá birtingardegi. Einnig er kröfuhöfum heimilt að gjaldfella skuldina sinni útgefandi ekki upplýsingaskyldu samkvæmt reglum Kauphallar Íslands á hverjum tíma. ... Greiði útgefandi ekki á gjalddaga skuldabréfanna ... er skuldabréfaeiganda heimilt að innheimta dráttarvexti í samræmi við ákvörðun Seðlabanka Íslands ... Hafi greiðsla ekki verið innt af hendi 14 dögum eftir gjalddaga ... er skuldabréfaeiganda heimilt að fella skuldina í gjalddaga fyrirvaralaust og án uppsagnar. ... Sama gildir ef skuldari leitar nauðasamninga eða bú hans tekið til gjaldþrotaskipta.“ Þá gaf Samson eignarhaldsfélag ehf. út 200 skuldabréf 14. september 2007 í nýjum flokki, 4. flokki 2007, og var nafnverð hvers 10.000.000 krónur. Þessi skuldabréf voru einnig bundin vísitölu neysluverðs, en ársvextir 8%. Höfuðstóllinn átti að greiðast í einu lagi með áföllnum verðbótum 14. september 2012, en vextir á hinn bóginn á sama degi árlega, í fyrsta sinn 2008. Skilmálar skuldabréfa í þessum flokki liggja ekki fyrir í málinu, en af framlagðri lýsingu skuldabréfanna á ensku má ráða að hliðstæð ákvæði við þau, sem að framan er getið, hafi gilt um heimildir til að gjaldfella kröfu samkvæmt þeim að því er varðar áskilnað um eiginfjárhlutfall útgefandans og afleiðingar greiðslufalls. Af sömu lýsingu verður séð að um þennan flokk skuldabréfa hafi að auki gilt heimildir til að gjaldfella þau ef verulegar breytingar yrðu á starfsemi Samsonar eignarhaldsfélags ehf. frá því, sem greint var um tilgang félagsins í samþykktum þess, hlutur þess í Landsbanka Íslands hf. yrði minni en 20% þrjá mánuði í röð eða mikils háttar breytingar yrðu á eignarhaldi að félaginu og þær leiddu til þess að nýr eigandi næði beint eða óbeint ráðum yfir því.

Fyrir liggur að sóknaraðili eignaðist skuldabréf að nafnverði 150.000.000 krónur í hvorum framangreindum flokki. Skuldabréf þessi munu hafa verið í skilum þegar Samson eignarhaldsfélag ehf. fékk heimild til greiðslustöðvunar 7. október 2008, en 4. nóvember sama ár hafnaði Héraðsdómur Reykjavíkur beiðni félagsins um heimild til áframhaldandi greiðslustöðvunar. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 12. nóvember 2008 að beiðni stjórnar þess. Sóknaraðili bar upp við varnaraðila kröfur á grundvelli skuldabréfa sinna með tveimur kröfulýsingum, sem bárust skiptastjóra 14. janúar 2009, og krafðist sóknaraðili þess að þær yrðu viðurkenndar sem almennar kröfur. Í annarri kröfulýsingunni, sem skiptastjóri auðkenndi nr. 23, gerði sóknaraðili kröfu samkvæmt skuldabréfunum í 1. flokki 2005, sem hann sundurliðaði þannig að „höfuðstóll, gjaldfelldur“ næmi 195.962.733 krónum, umsamdir vextir til 4. nóvember 2008 5.827.705 krónum, dráttarvextir til 12. sama mánaðar 1.188.321 krónu og innheimtuþóknun ásamt kostnaði af kröfulýsingu 6.243.072 krónum, en krafan var þannig að fjárhæð samtals 209.221.831 króna. Í hinni kröfulýsingunni, sem fékk auðkennið nr. 24, gerði sóknaraðili kröfu vegna skuldabréfa í 4. flokki 2007, þar sem fram kom að „höfuðstóll, gjaldfelldur“ væri 173.288.169 krónur, umsamdir vextir til 4. nóvember 2008 1.925.422 krónur, dráttarvextir til 12. sama mánaðar 1.031.813 krónur og innheimtuþóknun ásamt kostnaði af kröfulýsingu 5.577.411 krónur, en krafan nam þannig alls 181.822.815 krónum. Í kröfulýsingunum var hvorki greint frá ástæðum fyrir gjaldfellingu höfuðstóls krafnanna né heimild til að krefjast dráttarvaxta. Með báðum kröfulýsingum fylgdu innheimtubréf sóknaraðila 4. nóvember 2008 til Samsonar eignarhaldsfélags ehf., þar sem fram kom kröfuliður með heitinu „höfuðstóll, gjaldfelldur“ og krafist var samningsbundinna vaxta til dagsetningar bréfanna, en fjárhæðir í þeim efnum voru þær sömu og í kröfulýsingum sóknaraðila. Þar var hvorki lýst yfir gjaldfellingu skuldarinnar né greint frá ástæðu þess að svo væri komið. Í skrá um lýstar kröfur á hendur varnaraðila, sem lögð var fram á skiptafundi 20. febrúar 2009, tók skiptastjóri þá afstöðu að viðurkenna kröfu nr. 23 sem almenna kröfu að fjárhæð 202.021.247 krónur og eftirstæða kröfu að fjárhæð 6.243.072 krónur, en af kröfu nr. 24 almenna kröfu að því er varðar 175.521.665 krónur og 5.577.411 krónur sem eftirstæða kröfu. Í báðum tilvikum taldi skiptastjóri til eftirstæðra krafna þær fjárhæðir, sem sóknaraðili hafði krafist vegna innheimtuþóknunar og kostnaðar af kröfulýsingu, en til almennra krafna sömu fjárhæð höfuðstóls og fram kom í kröfulýsingum sóknaraðila að viðbættum umsömdum vöxtum allt til 12. nóvember 2008 og var kröfu um dráttarvexti hafnað. Sóknaraðili bar fram á skiptafundinum andmæli gegn afstöðu skiptastjóra til viðurkenningar á lýstum kröfum hans, en með því að ekki tókst að jafna ágreining um þetta leitaði skiptastjóri úrlausnar héraðsdóms um hann með bréfi 28. mars 2009 og var mál þetta þingfest af því tilefni 24. apríl sama ár. Í málinu krefst sóknaraðili þess að kröfur hans verði viðurkenndar sem almennar kröfur með þeim fjárhæðum, sem settar voru fram í áðurgreindum kröfulýsingum hans, en varnaraðili krefst þess á hinn bóginn að afstaða skiptastjóra verði látin standa óröskuð.

Í fyrrgreindum skilmálum skuldabréfa Samsonar eignarhaldsfélags ehf. í 1. flokki 2005, sem ætla verður að skilmálar skuldabréfa í 4. flokki 2007 hafi að þessu leyti svarað efnislega til, var kröfuhafa veitt heimild til að „gjaldfella skuldina“ eða „fella skuldina í gjalddaga fyrirvaralaust og án uppsagnar“ vegna nánar tilgreindra ástæðna. Til að neyta vanefndaúrræðis eins og þessa verður kröfuhafi að beina tilkynningu um það til skuldara og hefur slík ákvöð áhrif gagnvart skuldaranum frá því að hún berst honum, en í skilmálum skuldabréfanna voru engin ákvæði, sem heimiluðu sóknaraðila að víkja frá þeirri almennu reglu. Í málinu liggur ekkert fyrir um að sóknaraðili hafi beint slíkri tilkynningu til Samsonar eignarhaldsfélags ehf. áður en bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta og breyta þar engu áðurnefnd innheimtubréf hans, sem dagsett voru 4. nóvember 2008. Er því ekki unnt að líta svo á að kröfur sóknaraðila samkvæmt skuldabréfunum, sem um ræðir í málinu, hafi verið gjaldfallnar fyrr en úrskurður um gjaldþrotaskipti á búi félagsins leiddi til þess samkvæmt 1. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Þegar af þessum sökum verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Söfnunarsjóður lífeyrisréttinda, greiði varnaraðila, þrotabúi Samsonar eignarhaldsfélags ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.