23/2007

Með úrskurði 10. desember 2004, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda á Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Steinsholt væri þjóðlenda. S o.fl., sem töldu til réttinda yfir landsvæðinu sem eigendur jarðanna Mið-Merkur, Fitja og Fitjamýra, kröfðust þess aðallega að úrskurður nefndarinnar yrði að þessu leyti felldur úr gildi. Til vara kröfðust þau viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti sínum á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að samkvæmt landamerkjabréfi Mið-Merkur frá 1890 ætti jörðin ,,afréttina Steinsholt ... hlutfallslega“ með ótilgreindum sameigendum. Þá kæmi fram í merkjalýsingu fyrir Steinsholt frá 1892 að það tilheyrði jörðunum Mið-Mörk, Fitjum og Fitjamýri. Að því er varðar heimildargildi þessara skjala var litið til þess að í landamerkjabréfinu var ekki getið um hverjir aðrir kölluðu til réttinda yfir svæðinu, sem þar var nefnt afréttur. Þá varð ekki ráðið af gögnum málsins að eigendur jarðanna þriggja, sem hér áttu í hlut, hefðu staðið að merkjalýsingunni þar sem hermt var að Steinsholt tilheyrði þeim. Af þessum sökum var ekki talið að skjölin fælu í sér haldbæra heimild fyrir sameiginlegum beinum eignarrétti S o.fl. að landsvæðinu, en fyrir slíkum réttindum voru heldur engar eldri heimildir. Þá lá ekkert fyrir um að umráðamenn jarðanna hefðu nokkru sinni haft önnur not af landsvæðinu en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Í úrskurði óbyggðanefndar hafði því verið slegið föstu að Steinsholt væri afréttareign eigenda þessara þriggja jarða og var ekki talið að S o.fl. hefðu reifað hver þau frekari réttindi gætu verið sem varakrafa þeirra tók til. Var Í því sýknað af kröfum S o.fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2007 og krefjast þess aðallega að úrskurður óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 5/2003, Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, verði felldur úr gildi að því leyti sem þar var ákveðið að landsvæðið Steinsholt sé þjóðlenda og viðurkennt að þau eigi í óskiptri sameign eignarrétt að landinu með tilteknum merkjum, sem hafi mörk gagnvart þjóðlendu í Eyjafjallajökli eins og jaðar hans er á hverjum tíma. Til vara krefjast áfrýjendur viðurkenningar á „fullkomnum afnotarétti áfrýjenda á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum.“ Í báðum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 12. október 2000 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af Þjórsá og að austan af vesturmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að norðan að línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands mun hafa notað við vinnu sína. Að fram komnum kröfum stefnda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í janúar 2003 að fjalla um það í níu málum. Eitt þeirra, sem varð nr. 5/2003, tók til Eyjafjallasvæðis og Þórsmerkur í Rangárþingi eystra. Þetta svæði náði nánar tiltekið að vestan og norðan frá fyrrum mörkum Vestur-Eyjafjallahrepps annars vegar og Austur-Landeyjahrepps, Fljótshlíðarhrepps og Hvolhrepps hins vegar. Til austurs náði svæðið að fyrrum mörkum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu og til suðurs að hafi. Innan þess féll jafnframt allur Eyjafjallajökull, svo og hluti Mýrdalsjökuls eftir nánar tilgreindum línum á honum.

Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda á framangreindu svæði yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt úr vestri frá punkti utan marka fyrrum Vestur-Eyjafjallahrepps í Fremra Kanastaðagili suður um Öldustein að þeim stað, sem Steinsholtsá rennur út á Markarfljótsaura. Frá þeim hornpunkti fylgdi krafa stefnda línu suðvestur með Eyjafjallajökli gegnum land jarðanna Stóru-Merkur, Mið-Merkur, Syðstu-Merkur, Eyvindarholts, Dalskots, Stóra-Dals, Mið-Dals og Neðri-Dals, þar til komið var þar í punkt í fjallinu Stórhöfða. Frá honum réðst krafa stefnda af línu sunnan við Eyjafjallajökul til austurs gegnum land jarðanna Núps, Ysta-Skála og Mið-Skála, svokallaðra Ásólfsskálajarða og Holtshverfisjarða, og jarðanna Núpakots, Þorvaldseyrar, Seljavalla, Selkots, Raufarfells og Rauðafells, svo og landsvæðin Hólatungur og Borgartungur. Þaðan dró stefndi kröfu sína um mörkin áfram til austurs gegnum land jarðanna Hrútafells, Skarðshlíðar, Drangshlíðar, Drangshlíðardals, Ytri-Skóga og Eystri-Skóga, þar sem komið var að austurmörkum svæðisins í punkti neðan við Skógafjall á mörkum fyrrum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu. Í þessari kröfugerð stefnda fólst meðal annars í meginatriðum að landsvæðin Steinsholt, Stakkholt, Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur, Þórsmörk og Almenningar teldust til þjóðlendna ásamt Eyjafjallajökli og þeim hluta Mýrdalsjökuls, sem málið tók til. Eigendur jarðanna, sem hér var getið, svo og þeir, sem kölluðu til réttinda yfir öðrum þessum landsvæðum, andmæltu kröfu stefnda um þjóðlendumörk, sem þeir töldu að fylgja ættu jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls eins og hann yrði á hverjum tíma, en að öðru leyti yrðu engar þjóðlendur á svæðinu.

Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendna og eignarlanda á þessu svæði yrðu dregin eftir jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls, eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998, og væru jöklarnir innan þessara marka þjóðlendur. Að auki töldust til þjóðlendna landsvæðin Steinsholt, Stakkholt, Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur, Þórsmörk og Almenningar norðan Eyjafjallajökuls og vestan Mýrdalsjökuls, fyrrnefndar Borgartungur og Hólatungur sunnan Eyjafjallajökuls og Skógafjall sunnan Mýrdalsjökuls með nánar tilgreindum merkjum ásamt tilteknu landsvæði norðvestan Entujökuls í Mýrdalsjökli. Útdráttur úr þessum úrskurði var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Áfrýjendur, sem kveðast vera eigendur Mið-Merkur, Fitja og Fitjamýra, vildu ekki una niðurstöðu hans varðandi Steinsholt og höfðuðu mál þetta 14. september sama ár. Jafnframt eru rekin fyrir Hæstarétti mál nr. 22, 25, 26 og 28/2007, sem höfðuð voru á hendur stefnda til að fá hnekkt niðurstöðum óbyggðanefndar um að landsvæðin Þórsmörk og Goðaland, Almenningar, Merkurtungur og Stakkholt teldust þjóðlendur.

II.

Landsvæðið Steinsholt er í dómkröfum áfrýjenda afmarkað að austan frá þeim stað, þar sem Steinsholtsá rennur undan Eyjafjallajökli og eftir henni niður í Markarfljót, en þaðan er fljótinu fylgt þar til Jökulsá fellur í það og síðan Jökulsá að upptökum hennar í Eyjafjallajökli. Þaðan fylgir línan jaðri Eyjafjallajökuls að upptökum Steinsholtsár. Rani úr jöklinum, Gígjökull, liggur til norðurs og skilur að Steinsholt að vestan og jörðina Stóru-Mörk, en Jökulsá rennur úr lóni við norðurenda hans. Handan Markarfljóts til norðurs er afréttur Fljótshlíðinga, sem kallast Grænafjall. Steinsholt er vestast af sex svokölluðum smáafréttum, sem liggja í röð frá því til austurs með norðurbrún Eyjafjallajökuls og Fimmvörðuhálsi inn að vesturhlíðum Mýrdalsjökuls sunnan Krossár, en hinir eru Stakkholt, Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur og Teigstungur.

Í úrskurði óbyggðanefndar voru þessi merki Steinsholts lögð til grundvallar og er ekki ágreiningur um þau í máli þessu. Með áðurgreindri kröfugerð fyrir óbyggðanefnd dró stefndi línuna, sem hann taldi eiga að ráða mörkum eignarlanda og þjóðlendna, þvert gegnum þetta landsvæði til austnorðausturs frá jaðri Gígjökuls að punkti í merkjum þess við Stakkholt, en þaðan norður að Öldusteini. Með þeirri niðurstöðu að telja Steinsholt allt til þjóðlendna fór óbyggðanefnd samkvæmt þessu út fyrir þær kröfur, sem stefndi hafði þar uppi. Áfrýjendur hafa ekki borið þetta fyrir sig í málinu eða krafist sérstaklega að mörkum þjóðlendu verði breytt af þessum sökum. Kemur þetta því ekki frekar til álita við úrlausn málsins.

III.

Samkvæmt Landnámabók námu nafngreindir landnámsmenn land frá Jökulsá á Sólheimasandi sunnan Mýrdalsjökuls vestur og norður fyrir Eyjafjallajökul allt að Markarfljóti. Á-kvk-nf A-kvk-nf var sögð hafa numið land milli Seljalandsmúla og Markarfljóts og Langanes allt upp til Jöldusteins og búið í Katanesi. Einnig var getið um tvo bræður, Á-kk-þf og S-kk-þf R-kk-þf, sem hafi numið land „fyrir ofan Krossá ok fyrir austan Fljót“. Á-kk-nf hafi helgað landnám sitt Þ-kk-þgf og kallað Þórsmörk, en ekki er vitað hvar bær hans kann að hafa verið. S-kk-nf var sagður hafa búið á Steinfinnsstöðum, en ekki er heldur vitað hvar þeir voru. Í Landnámu segir og að bjór, sem svo var nefndur, hafi legið ónuminn fyrir austan Fljót milli Krossár og Jöldusteins. Það land hafi J-kk-nf g-kk-nf H-kk-nf farið eldi og lagt til hofs. Ekki er vitað nánar um landnám þetta.

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1710 var ekki getið um sameiginlega afrétti Eyfellinga, en einstaka jarðir sagðar eiga afrétt. Í rituðum heimildum virðist Steinsholts fyrst getið í lýsingu E-kk-ef S-kk-ef, hreppstjóra á Ysta-Skála, á Þórsmörk og nálægum afréttum frá því um miðja 19. öld, en þó aðeins með því að greint var frá merkjum svæðisins. Í landamerkjabréfi Mið-Merkur 17. maí 1890, sem þinglesið var 23. sama mánaðar, sagði meðal annars að „afréttina Steinsholt á jörðin hlutfallslega við aðra sameigendur“ og var merkjum þess einnig lýst. Sérstök merkjalýsing var síðan gerð fyrir Steinsholt 14. maí 1892, sem var þinglesin 21. sama mánaðar og skráð í landamerkjabók, svohljóðandi: „Skrásetning yfir takmörk Steinsholts. Steinsholt, sem tilheyrir jörðunum Miðmörk, Fitjarmýri og Fit í Vestur-Eyjafjallahreppi, hefir þessi takmörk: á innri hlið, á móti Stakkholti, Steinsholtsá allt frá upptökum hennar á jöklinum niður í Markarfljót, þartil Jökulsá fellur í það; enn að framanverðu í móts við Langanes (Stórumerkurland) Jökulsá frá upptökum hennar úr jöklinum niður í Markarfljót.“

Í 66. gr. fjallskilareglugerðar fyrir Rangárvallasýslu nr. 58/1894 og yngri reglugerðum um sama efni allt til ársins 1943 voru sérstök ákvæði um svokallaða smáafrétti, en mælt var fyrir um að hreppsnefnd Vestur-Eyjafjallahrepps skyldi annast fjallskil, réttahöld og grenjaleitir meðal annars á Steinsholti. Í gerðabók fasteignamatsnefndar 1916 sagði að Fit, Fitjamýri og Mið-Mörk ættu „rétt til uppreksturs“ á Steinsholti.

IV.

Fyrrnefndir sex smáafréttir, sem svo eru kallaðir, mynda samkvæmt gögnum málsins nokkuð samfellt landsvæði, þar sem ár í djúpum giljum aðskilja þá og gefa þeim náttúruleg mörk. Steinsholti er lýst svo að það sé bratt og sundurskorið fjalllendi í 200 til 900 metra hæð, en við fjallsrætur taki við takmarkað flatlendi á aurum að Markarfljóti nyrst á landsvæðinu. Jarðirnar Mið-Mörk, Fit og Fitjamýri liggja ekki að Steinsholti og eru um 13 km frá bæjarstæði á fyrstnefndu jörðinni að merkjum Steinsholts við jaðar Gígjökuls, en nærri 20 km frá hinum jörðunum tveimur.

Samkvæmt fyrrnefndu landamerkjabréfi Mið-Merkur frá 17. maí 1890 átti sú jörð „afréttina Steinsholt ... hlutfallslega“ með öðrum ótilgreindum sameigendum. Bréf þetta var áritað um samþykki af umráðamönnum næstu jarða til vesturs og austurs, Syðstu-Merkur og Stóru-Merkur, en síðastnefnda jörðin átti jafnframt merki að Steinsholti. Í merkjalýsingu fyrir Steinsholt 14. maí 1892 kom sem fyrr segir fram að það tilheyrði jörðunum Mið-Mörk, Fitjum og Fitjamýri. Að skjali þessu stóð þáverandi prestur í Holtsprestakalli og var það áritað um samþykki af umráðamönnum jarðanna Fitjamýrar og Stóru-Merkur, svo og af tveimur nafngreindum mönnum „fyrir afréttinn Stakkholt“ án þess að nánar væri skýrt í hvers þágu það væri gert. Um heimildargildi þessara skjala er til þess að líta að í landamerkjabréfi Mið-Merkur er ekki getið um hverjir aðrir kalli til réttinda yfir Steinsholti, sem þar er nefnt afréttur. Ekki verður ráðið af gögnum málsins að eigendur allra jarðanna þriggja, sem hér eiga í hlut, hafi staðið að merkjalýsingunni 14. maí 1892, þar sem hermt var að Steinsholt tilheyrði þeim. Af þessum sökum verður ekki séð að þessi skjöl feli í sér haldbæra heimild um sameiginlegan beinan eignarrétt áfrýjenda að Steinsholti og fyrir slíkum réttindum eru engar eldri heimildir í gögnum málsins. Ekkert liggur fyrir um að umráðamenn Mið-Merkur, Fitja og Fitjamýrar hafi nokkru sinni haft önnur not af þessu landsvæði en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Í úrskurði óbyggðanefndar var því slegið föstu að Steinsholt væri afréttareign eigenda þessara þriggja jarða og hafa áfrýjendur ekki reifað hver þau frekari réttindi geti verið, sem varakrafa þeirra tekur til. Eru því ekki efni til að hnekkja úrskurði óbyggðanefndar um þetta landsvæði og verður stefndi sýknaður af kröfum áfrýjenda.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda á báðum dómstigum fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum áfrýjenda, S-kk-ef S-kk-ef, S-kk-ef S-kk-ef, G-kvk-ef S-kvk-ef, G-kvk-ef S-kvk-ef, S-kk-ef S-kk-ef, G-kk-ef S-kk-ef, Á-kvk-ef S-kvk-ef, Ó-kk-ef P-kk-ef B-kk-ef, G-kvk-ef G. Þ-kvk-ef, S-kvk-ef B-kvk-ef og B-kk-ef B-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra á báðum dómstigum, samtals 500.000 krónur.