82/2008

M var sakfelldur fyrir húsbrot, brot gegn 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og brot gegn 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 með því að hafa farið ölvaður að næturlagi óboðinn inn í hús á Z, sest á rúm stúlkunnar A og þreifað á henni utanklæða og reynt að kyssa hana og því næst sest á rúm stúlkunnar B og togað í buxur sem hún var í. M hafði ekki áður verið gerð refsing. Alvarlegir ágallar voru á meðferð málsins í héraði sem leiddu til þess að meðferð þess dróst úr hömlu og varð M þungbærari en lög standa til. Með hliðsjón af því var ákvörðun um refsingu hans frestað skilorðsbundið með heimild í a. lið 1. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga. Honum var hins vegar gert að greiða stúlkunum miskabætur að fjárhæð 400.000 krónur til hvorrar. Kröfum um vexti og dráttarvexti var vísað frá dómi sökum vanreifunar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 28. janúar 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu og þyngingar á refsingu. Þá krefst hann þess að ákærði greiði A og B 600.000 krónur hvorri ásamt vöxtum og dráttarvöxtum eins og í ákæru greinir.

Ákærði krefst aðallega sýknu af öllum ákæruliðum og að skaðabótakröfum verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann þess að refsing verði felld niður og skaðabótakröfur lækkaðar.

I

Ákæra sú sem um er fjallað í máli þessu var gefin út 13. júní 2005. Málið var þingfest í Héraðsdómi Vestfjarða 7. september 2005 og er meðferð þess allt til uppkvaðningar hins áfrýjaða dóms 18. janúar 2008 rakin í héraðsdómi. Þar kemur meðal annars fram að málið hefur fjórum sinnum verið flutt og dómtekið í héraði. Þrisvar sinnum hafa farið fram skýrslutökur við aðalflutning, 16. janúar 2006 en þá gáfu ákærði og vitni skýrslur, 30. janúar 2007 er vitnin gáfu skýrslur á ný og loks 11. desember 2007 en þá gaf ákærði einn skýrslu. Ákærði telur að þessi meðferð sé í andstöðu við lög nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur var hér á landi með lögum nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Telur hann að áfellisdómur á hendur honum verði ekki byggður á sönnunarfærslu og málsmeðferð sem svona háttar um og eigi þetta þegar í stað að leiða til þess að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvalds.

Fallist er á með ákærða, að miklir ágallar séu á málsmeðferðinni. Hefur það leitt til þess að hún hefur orðið honum þungbærari en efni standa til aðallega vegna þeirra tafa sem af þessu hefur leitt. Þetta leiðir þó eitt og sér ekki til þess að ákærði verði sýknaður af ákærunni, en hefur hins vegar áhrif á ákvörðun viðurlaga svo sem síðar verður greint.

II

Ákærði byggir sýknukröfu sína í annan stað á því að sakir þær, sem á hann eru bornar í ákærunni séu fyrndar. Telur hann að dráttur sá sem orðið hafi á meðferð málsins leiði til þess að ekki verði litið svo á að fyrningarfrestur hafi rofnað fyrr en við skýrslugjöf hans í héraði 11. desember 2007. Ætlað brot gegn 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrnist á tveimur árum og ætluð brot gegn 209. gr. sömu laga og 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 á fimm árum, allt samkvæmt 81. gr. almennra hegningarlaga. Vísar ákærði til grunnraka 5. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga og dóms Hæstaréttar 22. nóvember 2007 í máli nr. 235/2007, til stuðnings sjónarmiða sinna um þetta.

Svo sem fram kemur í héraðsdómi hófst rannsókn á hendur ákærða með skýrslu sem tekin var af honum hjá lögreglu 28. maí 2004 og rofnaði þá fyrningarfrestur samkvæmt 4. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði var síðan yfirheyrður hjá lögreglu 17. febrúar 2005. Ákæra var sem fyrr segir gefin út 13. júní 2005 og málið þingfest 7. september 2005. Ekki verður fallist á að tafir þær sem urðu á meðferð málsins í héraði hafi valdið því að rannsókn á hendur ákærða teljist hafa stöðvast í skilningi 5. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga. Verður því ekki fallist á kröfu hans um sýknu á grundvelli sakarfyrningar.

III

Í máli þessu er ákærða gefið að sök húsbrot með því að hafa að næturlagi í júlí 2002 ruðst í heimildarleysi inn á heimili C og dætra hennar A og B að Z, hafa brotið gegn blygðunarsemi A, sem er fædd 1987, með því að setjast á rúm stúlkunnar, káfa á brjóstum hennar utan klæða og reyna að kyssa hana og hafa því næst sýnt B, sem er fædd 1993, ruddalegt og ósiðlegt athæfi með því að setjast á rúm hennar og reyna að toga niður um hana síðbuxur.

Ákærði neitaði sök við þingfestingu málsins. Hann gaf tvívegis skýrslu fyrir héraðsdómi og kannaðist þar við að hafa komið að næturlagi í júlí 2002 ölvaður inn á heimili C og dætra hennar. Kvaðst hann hafa verið í veislu þessa nótt og verið mjög ölvaður, meira en hann ætti vanda til. Hann mundi ekki eftir því hvernig hann komst inn í húsið en kvaðst muna að hafa talað bæði við C og stúlkurnar. Hann kvaðst muna eftir að hafa setið hjá stúlkunum, en mundi þó ekki hvar í húsinu, og fannst líklegt að hann hefði tekið utan um þær, aðra hvora eða báðar. Hann þvertók fyrir að hafa haft nokkurt kynferðislegt í huga, en gat ekki greint frá því hvert erindi hans hefði verið. Framburði hans er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þar er framburði vitna einnig lýst.

Bróðir ákærða, D, sem kom þessa nótt að beiðni C til að koma ákærða út úr húsinu, bar að hann hefði aldrei, hvorki fyrr né síðar, séð ákærða svona ölvaðan. E, sem hafði verið í sömu veislu og ákærði fyrr um nóttina, bar einnig að hann hefði verið æstur og ólíkur sjálfum sér. Þá bar C og stúlkunum saman um að ákærði hefði verið mjög ölvaður og blóðugur í framan er hann kom á heimili þeirra þessa nótt. Með framangreindum framburðum er upplýst að ákærði var í annarlegu ástandi þessa nótt og ekki eins og hann átti að sér.

IV

Fyrir liggur að útidyrnar að húsinu að X hafi verið ólæstar er ákærði fór þar inn umrædda nótt í júlí 2002. Eins og að framan greinir hefur ákærði ekki getað gert grein fyrir erindi sínu í húsið eða hvernig hann komst þar inn. Verður frásögn C, sem fær stoð í framburði dóttur hennar A, lögð til grundvallar um að ákærði hafi farið óboðinn inn í húsið umrædda nótt án atbeina eða samþykkis húsráðenda. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að sakfella ákærða fyrir húsbrot.

V

Í framburði C kemur fram að er hún varð ákærða vör inni í húsinu, hafi hún sjálf reynt að koma honum út. Hafi hún sagt við hann að hann skyldi drífa sig heim en hann neitað og sagst ætla að hafa mök við hana. Hún hafi í fyrstu ekki tekið þetta alvarlega og reynt að tala hann á að fara og komið honum fram í anddyrið, en þá hafi hann lagst upp að hurðinni þrifið í höndina á henni og endurtekið að hann ætlaði að hafa mök við hana. Kvaðst hún þá hafa orðið dálítið hrædd og náð í síma inn til A og falið sig í næsta herbergi. Héraðsdómur mat framburð C í heild trúverðugan og lagði hann ásamt framburði stúlknanna til grundvallar sakfellingu. Framangreind lýsing á kynferðislegu tali ákærða fær ennfremur stuðning í vætti E en hún kvað C hafa sagt sér á sama veg frá talsmáta ákærða einum eða tveimur dögum síðar. Með hliðsjón af framangreindu þykir nægilega fram komið að ákærði hafi verið með kynferðislega tilburði gagnvart C þegar hún reyndi að koma honum út úr húsinu og við það hafi hún orðið hrædd og falið sig. Þykir bera að meta framburð hennar í þessu ljósi eins og nánar verður vikið að síðar.

Í héraðsdómi var ákærði sakfelldur fyrir brot gegn blygðunarsemi A á þann hátt sem í ákæru greinir. Sakfellingin var reist á stöðugum framburði A, en hún gaf þrívegis skýrslu við meðferð málsins í héraði. Niðurstaða héraðsdóms var einnig reist á lýsingu C á því sem hún kvaðst hafa séð þegar hún kom að ákærða inni í herbergi A. Þá var það einnig mat héraðsdómara að framburður ákærða um samskipti hans við stúlkuna umrædda nótt hefði verið óljós og sundurlaus. Að lokum var talið að við sönnunarmatið mætti taka nokkurt mið af framburði vitnisins E en í áðurnefndu samtali hennar og C einum eða tveimur dögum eftir atvikið kom fram að ákærði hefði leitað á stúlkurnar þar sem þær lágu í rúmum sínum. Með hliðstæðum röksemdum var ákærði einnig sakfelldur fyrir barnaverndarlagabrot gegn B. Þótti framburður ákærða af atvikinu óljós og sundurlaus en frásagnir B og móður hennar C um þetta sakarefni taldar mjög á sömu lund. Þá hefði C verið stöðug í framburði sínum að þessu leyti auk þess sem vísað var til framburðar E sem áður er getið. Ekki var talið að það drægi úr sönnunargildi framburðar mæðgnanna þó að nokkurs misræmis hefði gætt í frásögn þeirra af atvikum. Rétt er að víkja nokkru nánar að þessu ætlaða misræmi.

Í framburði C um ætlað brot ákærða á blygðunarsemi A kemur fram að hún hafi heyrt er A var að veita ákærða mótspyrnu inni hjá sér. C hafi þá farið inn í herbergið og séð ákærða liggja hálfpartinn ofan á A í rúminu og hafi hann verið að káfa á henni og reyna að kyssa hana. Um framhaldið segir síðan í skýrslu hennar 30. janúar 2007: „Það náttúrulega fauk í mig og við, og ég get ekkert sko rifjað upp nákvæmlega hvernig ég kom honum út úr herberginu. Ég sem sagt kom honum út úr herberginu, annað hvort með öskrum eða látum eða einhvern veginn fór hann fram á ganginn og A lokaði. Og þá sem sagt hljóp ég aftur og til að hringja og hringdi þá í D.“ Í skýrslu sem C gaf fyrir héraðsdómi 16. janúar 2006 kom einnig fram að hún hefði stumrað yfir A eftir að ákærði var farinn út úr herberginu. Þessi framburður samrýmist ekki frásögn A en sérstaklega aðspurð kannaðist hún ekki við að einhver hefði komið inn í herbergið meðan ákærði var inni hjá henni eða að einhver hefði séð til þeirra inni í herberginu.

C bar ennfremur fyrir dómi að þegar hún heyrði í B streitast á móti ákærða hefði hún farið inn í herbergið þar sem þau voru og séð hann toga í buxur stúlkunnar. Sagði hún að ákærði hefði haldið í strenginn á buxunum og B haldið á móti. C kvaðst þá hafa öskrað eitthvað á ákærða og sagt honum að koma sér út úr herberginu. Hann hafi þá farið niður á ganginn en þær mæðgur náð að læsa að sér. Frásögn B er nokkuð á annan veg. Sagði hún að ákærði hefði haldið í buxurnar við hnén auk þess sem hún minntist ekki á að móðir hennar hefði komið ákærða út úr herberginu. Taldi B að móðir sín hefði verið í felum inni í herbergi A þegar á þessu gekk. Þegar ákærði yfirgaf herbergið hefði hún ætlað að fara fram á gang til að athuga hvert hann hefði farið en þá kveðst hún hafa mætt móður sinni og þær farið saman inn í herbergið.

Ljóst er að hér ber nokkuð á milli vitna um atvik. Þó verður að taka tillit til þess að ákærði virðist á þessu stigi hafa verið mjög ógnvekjandi og hafði lýst þeirri ætlan sinni að hafa mök við C. Spurði hann stúlkurnar í sífellu hvar móðir þeirra væri eins og hann væri á höttunum eftir henni. Því var eðlilegt að hún léti lítið á sér bera eins og framburður stúlknanna gefur til kynna. Hins vegar kann C í frásögn sinni síðar af atvikum að hafa viljað gera hlut sinn meiri við að vernda stúlkurnar en efni standa til. Eftir sem áður getur frásögn hennar verið rétt um að hún hafi séð til ákærða inni í herbergjum stúlknanna, gefið frá sér hljóð og ákærði við það horfið úr herbergjunum án þess að þær yrðu móður sinnar varar. Í ljósi fyrirliggjandi gagna bendir ekkert til þess að ófært hafi verið fyrir hana að sjá til ákærða inni í herbergjunum af ganginum þar sem gengið var inn í herbergin.

Þá ber einnig nokkuð á milli þess sem fram kom hjá C og A annars vegar og B hins vegar um atburðarásina umrædda nótt. Þannig sagði B að ákærði hefði farið inn til A eftir að hann hafði togað í buxurnar hennar en samkvæmt framburði A og C fór hann fyrst inn til A og síðan inn til B. Þá kvaðst B hafa náð í símann inn til A þegar ákærði var þar inni, spurt hvort hún mætti skoða hann og farið síðan með hann til móður sinnar. Þetta samrýmist ekki frásögn C og A eins og fyrr er getið. Hins vegar er í meginatriðum gott samræmi í lýsingu þeirra af atburðarrásinni ef frá er talin frásögn þeirra af því hvers vegna ákærði fór út úr herbergi A.

Hvað sem þessu misræmi lýður þá er framburður stúlknanna mjög skýr um þá háttsemi ákærða sem sneri að þeim og mat héraðsdómur hann trúverðugan. Dómendur Hæstaréttar hafa horft á myndbönd með skýrslu stúlknanna í barnahúsi 23. ágúst 2004. Móðir stúlknanna C greindi vitninu E frá atvikum aðeins einum eða tveimur dögum eftir að þeir urðu þar sem hún lýsti háttsemi ákærða á hliðstæðan hátt og stúlkurnar gerðu fyrir dómi. Lýsti vitnið því að C hafi þá virst ráðvillt og ekki vitað hvað hún ætti að gera í málinu. Þá lýstu stúlkurnar atvikum fyrir vitninu G, sem þá var starfandi sóknarprestur á [...] um níu mánuðum eftir að atvikin átti sér stað. Lýsing hennar á frásögn þeirra samrýmist framburði stúlknanna fyrir dómi. Munu þær báðar hafa komist í mikið uppnám við að segja frá atvikum og sagði C að þær hefðu báðar fundið fyrir miklu öryggisleysi heima hjá þeim á þessum tíma. Fyrirliggjandi skýrslur Ó-kvk-ef Á-kvk-ef F-kvk-ef uppeldis- og afbrotafræðings frá apríl 2005, sem hún staðfesti fyrir dómi, gefa einnig til kynna að háttsemi ákærða umrædda nótt hafi haft veruleg áhrif á stúlkurnar. Um eldri stúlkuna, A, sagði að hún sæti enn uppi með mikla reiði í hans garð auk þess sem óöryggi hefði litað líf hennar frá þessum tíma. Varðandi yngri stúlkuna, B, kom fram að atburðurinn hefði valdið henni vanlíðan og ótta sem hún hefði búið við í langan tíma. Þá má taka undir með héraðsdómi að framburður ákærða um samskipti hans við stúlkurnar þessa nótt sé óljós enda liggur fyrir að hann var mjög ölvaður og ekki eins og hann átti að sér að vera eins og framangreindur framburður vitna ber með sér.

Ljóst er að nokkuð langur tími leið frá því að atvikið átti sér stað og þar til kæra var lögð fram. Móðir stúlknanna, C, gaf trúverðugar skýringar á þessum drætti í skýrslu sinni fyrir dómi. Þykir ljóst að hún hafi strax skynjað erfiðleika þess að gera málið opinbert í þessu litla samfélagi sem þær bjuggu í. Í kjölfar viðtala við sálfræðing út af öðrum atburði og þegar afleiðingar atviksins fóru að koma í ljós óx þrýstingur frá báðum stúlkunum og fleirum í fjölskyldunni, og ennfremur frá barnaverndarnefnd, um að málið yrði kært. Loks tók barnaverndarnefnd af skarið og lagði fram kæru í málinu.

Þegar á allt framangreint er litið þykir upplýst, í samræmi við 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991, að ákærði hafi að næturlagi í júlí 2002 sest á rúmstokkinn hjá A, þreifað á henni utanklæða og reynt að kyssa hana. Þessi háttsemi hans varðar við 209. gr. almennra hegningarlaga. Þá þykir einnig sannað að ákærði hafi sömu nótt sest á rúm B og togað í buxur sem hún var í utanyfir nærbuxum. Í ljósi þess að ákærði vakti stúlkuna með þessu og spurði hana í sífellu hvar móðir hennar væri verður hins vegar ekki fullyrt að hann hafi verið að reyna að toga buxurnar niður um stúlkuna eins og ákært er fyrir. Í ljósi atvika verður engu að síður að telja að með þeirri háttsemi sem að framan greinir hafi hann sýnt B ruddalegt og ósiðlegt athæfi sem varði við 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á þá niðurstöðu að hnökrar í ákæru á tilvísun til þessa lagaákvæðis standi ekki í vegi fyrir sakfellingu ákærða.

VI

Svo sem fram kemur í héraðsdómi hefur ákærða ekki áður verið gerð refsing. Fyrr var að því vikið að meðferð málsins er haldin alvarlegum ágöllum sem hafa valdið því að meðferð þess hefur dregist úr hömlu og verið ákærða þungbærari en lög standa til. Með hliðsjón af því verður með heimild í a. lið 1. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga frestað með skilyrðum ákvörðun um refsingu ákærða svo sem greinir í dómsorði.

Ljóst er af gögnum málsins að háttsemi ákærða þessa nótt hafði varnalegar afleiðingar á líf fjölskyldunnar. Þá liggur fyrir í gögnum málsins að háttsemi ákærða íþyngdi stúlkunum um alllangt skeið eins og fyrr er getið. Í þessu ljósi þykir rétt að hækka miskabætur til þeirra frá því sem var ákveðið í héraðsdómi í 400.000 krónur til hvorrar þeirra.

Samkvæmt ákæru er af bótafjárhæð krafist „vaxta og dráttarvaxta frá 14. júlí 2002 til greiðsludags“ án þess að tilgreindur sé vaxtafótur. Ekki er heldur krafist dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. heimild í 11. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Vaxtakrafan er samkvæmt þessu vanreifuð og verður ekki hjá því komist að vísa henni frá héraðsdómi.

Af sömu ástæðu verður ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað staðfest og allur sakarkostnaður vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti lagður á ríkissjóð, en samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara er þar ekki um annan kostnað að ræða en málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða. Ákveðast þau og þóknun til skipaðs réttargæslumanns A fyrir Hæstarétti, að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Frestað er ákvörðun um refsingu ákærða, M-kk-ef S-kk-ef, og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði greiði A og B 400.000 krónur til hvorrar.

Kröfu um vexti og dráttarvexti er vísað frá héraðsdómi.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað er óraskað.

Þóknun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, K-kk-ef B-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 298.800 krónur og þóknun skipaðs réttargæslumanns A, D-kvk-ef P-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur greiðast úr ríkissjóði.