396/2015

Ágreiningur aðila laut að því hvort A hefði með lögmætum hætti sagt S upp störfum sem grunnskólakennari vegna ummæla um samkynhneigð sem hann lét falla á vefmiðli. Með vísan til 1. mgr. 57. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 réðust réttindi og skyldur S í starfi af ákvæðum kjarasamnings, sem hafði verið í gildi þegar S var veitt áminning í febrúar 2012 og síðar sagt upp störfum í júlí sama ár. Litið var svo á að ákvæði kjarasamningsins um heimildir vinnuveitanda til að áminna starfsmann og segja upp ráðningarsamningi vegna ávirðinga, sem ekki gæfu þó tilefni til fyrirvaralausrar brottvikningar, væru bundnar við atriði sem sneru að framferði starfsmannsins í starfi. Þau ákvæði kjarasamningsins um skyldur starfsmanns, sem gætu að nokkru tekið til háttsemi hans utan starfs, væru á hinn bóginn ekki tengdar við heimildir vinnuveitanda til áminningar eða uppsagnar. Talið var að gæta yrði að því að A væri sem stjórnvald bundinn af þeirri meginreglu að lagaheimildar væri þörf fyrir gerðum hans. A hefði beitt áminningu og uppsögn til að bregðast við ummælum sem S hafði látið falla opinberlega utan starfs síns og án tengsla við það. A hefði því vegna ákvæða 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar þurft ótvíræða stoð fyrir slíkum viðbrögðum í kjarasamningnum. Þar sem að slík stoð hefði ekki verið fyrir hendi var uppsögn S talin ólögmæt.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. júní 2015. Hann krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður innanríkisráðuneytisins 4. apríl 2014, þar sem ákvörðun hans 12. júlí 2012 um að segja stefnda upp starfi kennara í Brekkuskóla á Akureyri var metin ólögmæt. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og lýst er í hinum áfrýjaða dómi gerði áfrýjandi samning 9. ágúst 2001 við stefnda um ráðningu hans í fullt starf grunnskólakennara við Brekkuskóla frá 1. sama mánaðar að telja. Í niðurlagi samningsins var tekið fram að um réttindi aðilanna og skyldur færi eftir lögum um grunnskóla og lögum um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla að því leyti sem ekki væri kveðið á um annað í kjarasamningum eða ráðningarsamningnum. Samhliða starfi á grundvelli samningsins var stefndi safnaðarhirðir Hvítasunnukirkjunnar á Akureyri.

Á fundi 8. október 2010, sem skólastjóri Brekkuskóla kvaddi stefnda til og haldinn var að viðstöddum fræðslustjóra og bæjarlögmanni áfrýjanda, var stefnda samkvæmt fundargerð greint frá því að skólanefnd hafi „rætt um meiðandi ummæli hans um samkynhneigð“, sem hann hafi látið falla á opinberum vettvangi, en í málinu liggur ekki nánar fyrir hver þessi ummæli hafi verið. Var haft eftir stefnda að „hann ræddi skoðanir sínar um samkynhneigð aldrei í skólastofunni“, en hann gæti „ekki hugsað sér að láta af því að ræða opinberlega um samkynhneigð.“ Í lok fundargerðar var tekið fram að stefnda hafi verið kynnt að kæmi til þess að hann ræddi „aftur opinberlega á meiðandi hátt um samkynhneigða geti komið til þess að málið fari í áminningarferli.“

Í tilefni af umfjöllun í fjölmiðli 29. janúar 2012 um að framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna hafi látið til sín taka réttarstöðu samkynhneigðra í ríkjum Afríku, þar sem kom meðal annars fram að mannréttindasamtök hafi kennt „evangelískum prestum um aukið hatur í garð samkynhneigðra“, birti stefndi 30. sama mánaðar á vefmiðli pistil, sem hófst á orðum um að enn hafi komið „upp árekstrar milli samkynhneigðra og evangelískra.“ Kjarninn í sjónarmiði þeirra síðarnefndu væri „að samkynhneigðin telst vera synd“, en laun syndarinnar væru „dauði og því grafalvarleg.“ Á öðrum vefmiðli birtist frétt 1. febrúar sama ár undir fyrirsögninni: „S-kk-nf: Verður eflaust flokkað sem hatursáróður en samkynhneigð er synd og launin eru dauði“ og voru þar í stuttu máli rakin nokkur atriði sem fram komu í fyrrgreindum pistli stefnda. Degi síðar boðaði skólastjóri Brekkuskóla stefnda bréflega til fundar „vegna meints brots í starfi sem er til skoðunar“, en um það var vísað til síðastnefndrar fréttar „þar sem þú viðhefur meiðandi ummæli um samkynhneigða.“ Yrði stefnda gefinn kostur á að bera upp andmæli í framhaldi af fundinum, sem „gæti verið undanfari áminningar í starfi“, en á grundvelli hennar gæti komið til uppsagnar ef um yrði að ræða „ítrekuð brot“. Að fram komnum andmælum stefnda veitti skólastjórinn honum skriflega áminningu 13. febrúar 2012, þar sem sagði meðal annars að niðurstaðan hafi orðið „sú að þú hafir sýnt af þér brot utan starfs, sem samrýmist ekki því starfi sem þú gegnir“, en stefnda væri gefinn kostur á að bæta ráð sitt „með því að ítreka ekki það brot og þau samskipti af því tagi sem lýst er hér að framan, ellegar kann þér að verða sagt upp störfum.“ Samhliða þessu beindi skólastjórinn tilkynningu til stefnda um að ákveðið hafi verið að „bjóða“ honum launað leyfi frá störfum til loka yfirstandandi skólaárs, en tekið var fram að leyfið væri „veitt til að lægja þær öldur sem risið hafa í kjölfar ummæla þinna á bloggi.“

Aftur lét stefndi frá sér fara pistil á vefmiðli 20. apríl 2012 undir fyrirsögninni: „Gildum er hægt að breyta!“ Í hinum áfrýjaða dómi er ítarlega greint frá efni þessa pistils. Í honum lagði stefndi meðal annars út af því að eftir orðum Biblíunnar væri líkami manns „ekki fyrir saurlífi heldur fyrir D-kk-þf“, svo og að hjónabandið væri heilagt „því G-kk-nf út bjó það þar sem karl og kona ganga saman gegnum lífið“, en ekki „tveir karlar saman og ekki tvær konur saman heldur karl og kona.“ Ekki er að sjá af gögnum málsins að áfrýjandi hafi brugðist sérstaklega við þessum pistli, en með bréfi 20. júní 2012 boðaði skólastjóri Brekkuskóla stefnda til fundar degi síðar, þar sem honum yrði „kynnt niðurstaða í yfirstandandi áminningarferli vegna meints brots.“ Í málinu liggur fyrir óundirritað skjal með fyrirsögninni „samkomulag um starfslok“, sem var dagsett 21. júní 2012, en í því var ráðgert að stefndi léti af störfum sem kennari við skólann 1. ágúst sama ár, meðal annars með þeim skilmála að hann héldi fullum launum í eitt ár. Um fundinn, sem boðað var til samkvæmt framansögðu, liggur ekkert frekar fyrir í skjölum málsins, en með bréfi 29. júní 2012 til skólastjórans, svo og fræðslustjóra og bæjarlögmanns áfrýjanda, lýsti stefndi því að hann hafnaði „tilboði ykkar dags. 21. júní, um starfslokasamning“, enda teldi hann ekkert tilefni til að ýta sér úr starfi vegna skrifa sinna eða skoðana.

Degi áður en stefndi ritaði síðastnefnt bréf birtist eftir hann á vefmiðli pistill með fyrirsögninni: „Leiðrétting?“ Þar lýsti hann meðal annars þeirri skoðun að nú hafi „orðið leiðrétting fengið alveg nýja merkingu“ með því að þegar drengur, sem fæddist drengur, gengist undir „kynskiptiaðgerð“ væri það nefnt leiðrétting. Hér væri um að ræða „merkingarbrengl“, því þetta væri „kynbreyting en ekki leiðrétting.“ Hafi G-kk-nf gert karl og konu, sem skyldu bindast, stofna heimili og verða einn maður, en ef það ætti að „gera karl að konu og/eða konu að karli þá er um að ræða breytingu eða afbökun en ekki leiðréttingu.“ Frá kristnu sjónarmiði skyldi sá, sem skapaður væri karlmaður, vera það til æviloka og væri það sama að segja um konuna, sem væri „fædd kvenvera til að vera slík til æviloka.“

Eftir að pistill þessi hafði birst boðaði skólastjóri Brekkuskóla stefnda 29. júní 2012 skriflega til fundar 3. júlí sama ár „vegna meints brots utan starfs“ sem væri til skoðunar með tilliti til þess hvort stefndi hafi sýnt af sér háttsemi sem væri ósamrýmanleg starfi kennara og gæti leitt til uppsagnar ráðningarsamnings hans. Vísaði skólastjórinn til framangreindra skrifa stefnda 20. apríl og 28. júní 2012, þar sem hann viðhefði „meiðandi ummæli um samkynhneigða og transfólk“, svo og „gildandi áminningar ... vegna meiðandi bloggskrifa í garð samkynhneigðra, en sú framkoma og athöfn þótti ósæmileg, óhæfileg og ósamrýmanleg starfi þínu sem kennari.“ Á fundinum, sem fræðslustjóri áfrýjanda stýrði í fjarveru skólastjórans, var stefnda veittur frestur til að koma fram andmælum, en að þeim fengnum beindi fræðslustjórinn til stefnda 12. júlí 2012 skriflegri uppsögn úr starfi grunnskólakennara.

Stefndi kærði 26. september 2012 til innanríkisráðherra ákvörðun áfrýjanda um að segja sér upp starfi. Til þessarar kæru tók innanríkisráðuneytið loks afstöðu með úrskurði 4. apríl 2014, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að ákvörðun áfrýjanda um uppsögn stefnda hafi verið ólögmæt. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 20. júní 2014 til að fá þann úrskurð felldan úr gildi.

II

Stefndi beindi fyrrnefndri kæru til innanríkisráðherra á grundvelli 111. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011. Í 3. mgr. þeirrar lagagreinar kemur fram að heimilt sé á þennan hátt að bera undir ráðherra ákvörðun sveitarfélags um uppsögn starfsmanns sem eigi rætur að rekja til brota hans í starfi, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, athafna í starfi eða utan þess, sem þyki ósamrýmanlegar starfinu, eða annarra sambærilegra ástæðna. Samkvæmt 117. gr. sömu laga getur sveitarfélag, sem ekki vill una úrskurði ráðuneytis um slíka kæru, borið mál af því tilefni undir dómstóla, en tekið er þar fram að leiði almennar reglur ekki til þess að máli verði beint að ráðherra skuli honum stefnt til réttargæslu. Vegna ákvæða síðastnefndrar lagagreinar verður að játa áfrýjanda heimild til að höfða mál þetta án tillits til þess að ákvörðun hans um uppsögn stefnda 12. júlí 2012 var ekki felld úr gildi með úrskurði innanríkisráðuneytisins 4. apríl 2014, heldur lýst „ólögmæt.“ Samkvæmt sama lagaákvæði hefur áfrýjandi jafnframt réttilega stefnt íslenska ríkinu til réttargæslu í málinu.

Í 1. mgr. 57. gr. sveitarstjórnarlaga er mælt fyrir um að starfskjör, réttindi og skyldur starfsmanna sveitarfélaga fari eftir ákvæðum kjarasamninga hverju sinni og ráðningarsamninga, en samhljóða regla í 57. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 var í gildi þegar áfrýjandi og stefndi gerðu ráðningarsamning 9. ágúst 2001. Þegar atvik máls þessa gerðust að öðru leyti höfðu lög nr. 72/1996 um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla, sem höfðu í VI. kafla að geyma ákvæði um skyldur starfsmanna, verið felld úr gildi með 4. mgr. 23. gr. laga nr. 87/2008 um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, en í síðarnefndu lögunum eru ekki fyrirmæli um réttindi og skyldur slíkra starfsmanna sveitarfélaga. Vegna þessa réðust réttindi og skyldur stefnda í starfi, að því leyti sem hér skiptir máli, af ákvæðum kjarasamnings milli Sambands íslenskra sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands vegna Félags grunnskólakennara frá 14. maí 2011, sem var í gildi þegar stefnda var veitt áðurnefnd áminning 13. febrúar 2012 og áfrýjandi sagði upp ráðningarsamningi þeirra 12. júlí sama ár.

Í grein 14.8 í kjarasamningnum voru ákvæði um áminningu og sagði þar eftirfarandi í 1. málsgrein: „Ef starfsmaður hefur sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, hefur verið ölvaður að starfi eða framkoma hans eða athafnir í því þykja að öðru leyti ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu skal forstöðumaður stofnunar eða fyrirtækis veita honum skriflega áminningu.“ Í grein 14.9 voru fyrirmæli um uppsögn og frávikningu. Í fyrstu þremur málsgreinum hennar var einkum kveðið á um form uppsagnar og fresti, en í 4. málsgrein sagði: „Ef fyrirhugað er að segja starfsmanni upp störfum vegna ávirðinga þá þarf uppsögnin að grundvallast á skriflegri áminningu samkvæmt gr. 14.8.“ Í framhaldi af þessu voru ákvæði um fyrirvaralausa frávikningu úr starfi sem heimilað var að beita ef starfsmaður hafði með dómi verið sviptur rétti til að gegna því, játað að hafa gerst sekur um refsiverða háttsemi, sem mætti ætla að hefði slíkar afleiðingar í för með sér, eða orðið uppvís að grófu broti í starfi. Þá er þess að geta að í grein 14.11 voru ákvæði um skyldur starfsmanna, þar sem sagði meðal annars: „Starfsmanni er skylt að rækja starf sitt af alúð og samviskusemi í hvívetna. Hann skal gæta kurteisi, lipurðar og réttsýni í starfi sínu. Hann skal forðast að hafast nokkuð það að í starfi sínu eða utan þess, sem er honum til vanvirðu eða álitshnekkis eða varpað getur rýrð á það starf eða starfsgrein er hann vinnur við.“

Kjarasamningur þessi hafði ekki að geyma frekari ákvæði en að framan greinir um áminningu starfsmanns eða uppsögn vinnuveitanda á ráðningarsamningi vegna ávirðinga á hendur starfsmanni. Líta verður til þess að í 1. málsgrein greinar 14.8 og 4. málsgrein greinar 14.9 voru heimildir vinnuveitanda til að áminna starfsmann og segja upp ráðningarsamningi vegna ávirðinga, sem gáfu þó ekki tilefni til fyrirvaralausrar brottvikningar, bundnar við atriði sem sneru að framferði starfsmannsins í starfi. Við áðurgreind ákvæði í grein 14.11 um skyldur starfsmanns, sem gátu að nokkru tekið til háttsemi hans utan starfs, voru á hinn bóginn ekki tengdar heimildir vinnuveitanda til áminningar eða uppsagnar. Áfrýjandi hefur ekki borið því við í málinu að stefndi hafi í starfi sínu sem kennari við Brekkuskóla sýnt af sér háttsemi sem hefði getað leitt til áminningar og uppsagnar eftir þessum ákvæðum greina 14.8 og 14.9 í kjarasamningnum. Þegar metið er hvort áfrýjandi kunni á grundvelli annarra heimilda en þessara ákvæða kjarasamningsins að hafa mátt veita stefnda áminningu og segja upp ráðningarsamningi þeirra vegna háttsemi hans utan starfs verður að gæta að því að áfrýjandi var sem stjórnvald bundinn af þeirri meginreglu að lagaheimildar var þörf fyrir gerðum hans. Að því verður ekki síður að gæta að áfrýjandi beitti hér áminningu og uppsögn til að bregðast við ummælum, sem stefndi hafði látið falla opinberlega utan starfs síns og án tengsla við það, og hefði því vegna ákvæða 2. mgr. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar þurft ótvíræða stoð fyrir slíkum viðbrögðum í kjarasamningnum, sem réði réttindum og skyldum stefnda í starfi samkvæmt 1. mgr. 57. gr. sveitarstjórnarlaga. Slík stoð var ekki fyrir hendi. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Fer jafnframt samkvæmt því, sem þar segir, um gjafsóknarkostnað stefnda hér fyrir dómi.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Akureyrarkaupstaður, greiði í ríkissjóð 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Þá greiði áfrýjandi jafnframt réttargæslustefnda, íslenska ríkinu, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, S-kk-ef Ó-kk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.000.000 krónur.