129/2008

H stundaði mjólkurbúskap til 1999 og var félagsaðili í samvinnufélaginu M, sem síðar varð samvinnufélagið A, og lagði þar inn framleiðslu sína. Með breytingum á samþykktum M í nóvember 1994 varð til innan samvinnufélagsins séreignarsjóður, sem hver félagsmaður skyldi eiga sinn hlut í, en til sjóðsins skyldi renna tiltekið hlutfall af útborgunarverði innlagðrar mjólkur. Séreign hvers framleiðanda skyldi falla til útborgunar þegar hann hætti mjólkurframleiðslu og bæri framleiðandanum að óska skriflega eftir útborgun á inneign sinni í sjóðnum. Þá félli inneign félagsmanns til samvinnufélagsins að 10 árum liðnum eftir að félagsaðild lyki, ef ekki hefði verið gerð krafa um greiðslu hennar. Á aðalfundi M í mars 2002 var ákvæði samþykkta félagsins, þar sem fjallað var um séreignarsjóð breytt þannig að greiða skyldi þeim sem hætti framleiðslu hlutdeild hans í sjóðnum eigi síðar en 1. júlí á því ári sem á eftir færi. Jafnframt var samþykkt ákvæði til bráðabirgða þess efnis að eigi síðar en 1. júlí 2002 skyldi greiða þeim sem hætt hefði framleiðslu á árinu 2001 eða fyrr að fullu hlutdeild hans í sjóðnum. Í kjölfar breytinganna sendi samvinnufélagið H bréf í júní 2002 ásamt tveimur tékkum sem svöruðu til inneignar hans í séreignarsjóðnum í árslok 2001. Í mars 2003 voru gerðar breytingar á samþykktum M þess efnis að félagsréttindum skyldu þeir einir halda sem framleiddu mjólk og legðu hana inn að staðaldri hjá M. Eftir þessa breytingu og eftir að H og fleirum sem hætt höfðu mjólkurframleiðslu hafði verið greitt út úr séreignarsjóðnum, var ákveðið á aðalfundi M í mars 2004 að færa umtalsverða fjárhæð af óbundnu eigin fé M í séreignarsjóð félagsins og skyldi hún deilast niður í hlutfalli við séreignarsjóðseign um áramótin 2003 til 2004. Í málinu krafðist H þess að viðurkennt yrði að samþykktir M í mars 2002 hefðu verið ólögmætar og væri M af þeim sökum skaðabótaskyldur gagnvart H. Fyrir Hæstarétti krafðist A aðallega ómerkingar héraðsdóms þar sem faðir héraðsdómara hefði verið félagsmaður í M á sínum tíma og fengið greidda út inneign í séreignarsjóði í framhaldi af áðurnefndum breytingum á samþykktum M árið 2002. Talið var að þetta gæti engu máli skipt samkvæmt ákvæði g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og fyrir hæfi héraðsdómarans. Í bréfi M til H í júní 2002 hafði komið fram að framsal tékka yrði metin sem kvittun fyrir móttöku á inneign í séreignarsjóðnum. Var talið að af bréfi M sem fylgdi tékkunum hefði H ekki getað dulist að M liti svo á að með útborgun á inneign í séreignasjóði lyki aðild að félaginu. H hefði ekki gert neinn fyrirvara við greiðslu inneignarinnar og fólst kvittun fyrir henni í framsali tékkanna. Yrði að telja að með þessu hefði H staðfest í verki útgöngu sína úr félaginu og stoðaði ekki fyrir hann að bera fyrir sig fimm árum síðar að annmarkar hefðu verið á breytingum á samþykktum M. Var M því sýknað af kröfum H.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. mars 2008 og krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms, en til vara sýknu af kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins varð samvinnufélagið Mjólkursamsalan í Reykjavík, sem áfrýjandi er nú kominn í stað fyrir, til á grundvelli laga nr. 1/1935 um meðferð og sölu mjólkur og rjóma o.fl., en fyrstu samþykktir þess munu vera frá 4. mars 1936. Að gerðum breytingum á samþykktunum 1. nóvember 1994 var kveðið þar á um að félagið væri sölusamlag í eigu mjólkurframleiðenda á Suðurlandi og Vesturlandi og ættu aðild að því fjórar svæðisbundnar samlagsdeildir. Félagsmenn í samsölunni væru mjólkurframleiðendur, sem lagt hefðu inn mjólk að staðaldri, búsettir væru á svæði einhverrar samlagsdeildarinnar og væru þar félagsmenn. Með breytingum, sem gerðar voru á samþykktunum síðastgreindan dag, varð til innan samsölunnar séreignarsjóður, sem hver félagsmaður skyldi eiga sinn hlut í, en til sjóðsins átti að renna tiltekið hlutfall af útborgunarverði innlagðrar mjólkur. Séreign hvers framleiðanda skyldi falla til útborgunar þegar hann hætti mjólkurframleiðslu, en yrði að öðru leyti ekki kræf. Bæri framleiðandanum að þessu fullnægðu að óska skriflega eftir útborgun á inneign sinni í séreignarsjóðnum, sem stjórn félagsins væri heimilt að fresta í eitt ár. Tekið var fram að inneign í séreignarsjóði félli til samsölunnar „að 10 árum liðnum eftir að félagsaðild lýkur, enda hafi ekki verið gerð krafa um greiðslu hennar.“ Í bráðabirgðaákvæði við samþykktirnar var auk þessa mælt fyrir um að samsalan legði í séreignarsjóðinn nánar tiltekið framlag vegna innlagðrar mjólkur á árunum 1985 til 1994, en hefði framleiðandi, sem fengi inneign í séreignarsjóðnum á þessum grunni, hætt starfsemi skyldi hún greidd út á árinu 1995.

Á aðalfundi mjólkursamsölunnar 8. mars 2002 var sú breyting gerð á ákvæðum samþykkta hennar um séreignarsjóð að þegar mjólkurframleiðandi legði niður framleiðslu skyldi greiða honum út hlutdeild hans í sjóðnum ekki síðar en 1. júlí á því ári, sem á eftir færi. Með þessu varð útborgun á inneign í séreignarsjóðnum ekki lengur háð því að eftir henni væri leitað. Jafnframt var bráðabirgðaákvæði bætt við samþykktirnar, þar sem tekið var fram að ekki síðar en 1. júlí 2002 skyldi greiða framleiðendum, sem hætt hefðu mjólkurframleiðslu á árinu 2001 eða fyrr, út hlutdeild þeirra í séreignarsjóðnum.

Stefndi, sem kveðst vera óskráð sameignarfélag um búskap á jörðinni Hálsi í Kjósarhreppi samkvæmt samningi frá 18. febrúar 1987, mun hafa lagt inn mjólk hjá Mjólkursamsölunni í Reykjavík þar til í mars 1999, þegar hann lét af þeirri framleiðslu. Stefndi leitaði ekki eftir útborgun inneignar sinnar í séreignarsjóði samsölunnar, svo sem honum var heimilt samkvæmt samþykktum hennar á þeim tíma. Eftir að þær breytingar voru gerðar á samþykktunum 8. mars 2002, sem áður er getið, sendi mjólkursamsalan stefnda ásamt bréfi dagsettu „í júní 2002“ tvo tékka að fjárhæð samtals 196.499 krónur til greiðslu á inneign hans í séreignarsjóði eins og hún stóð í árslok 2001. Þess var getið í bréfinu að framsal tékkanna myndi skoðast sem kvittun fyrir móttöku inneignarinnar. Tékka þessa mun stefndi hafa innleyst í banka 2. júlí 2002. Fyrir liggur í málinu að mjólkursamsalan hafi á hliðstæðan hátt greitt út á þessum tíma inneignir í séreignarsjóði til á sjötta hundrað annarra fyrrverandi mjólkurframleiðenda, sem höfðu látið þær standa inni í félaginu þótt þeir hefðu látið af framleiðslu. Munu þeir allir að einum frátöldum hafa tekið athugasemdalaust við þessum greiðslum.

Eftir þessar ráðstafanir voru enn gerðar breytingar á samþykktum mjólkursamsölunnar 21. mars 2003, en með þeim var meðal annars bætt inn í ákvæðin um séreignarsjóð svohljóðandi fyrirmælum: „Félagsréttindum halda aðilar, meðan þeir framleiða mjólk og leggja hana að staðaldri inn hjá Mjólkursamsölunni, eða í afurðastöð á vegum einhverrar samlagsdeildar hennar. Félagsaðildinni lýkur við afgreiðslu ársreiknings þess árs, er viðskiptum með mjólkurinnlegg var hætt.“

Á aðalfundi mjólkursamsölunnar 19. mars 2004 var samþykkt að færa af óbundnu eigin fé félagsins samtals 548.908.188 krónur í séreignarsjóð og skyldi sú fjárhæð deilast á séreignarsjóðseigendur í hlutfalli við inneign þeirra í ársbyrjun 2004, en þó þannig að allir, sem höfðu lagt inn mjólk á árinu 2003, fengju hlutdeild í þessari hækkun. Þá var þessu til viðbótar samþykkt á fulltrúaráðsfundi mjólkursamsölunnar 28. desember 2006 að færa í séreignarsjóð af óbundnu eigin fé hennar 1.500.000.000 krónur, sem skipt yrði á félagsaðila hlutfallslega eftir inneign í séreignarsjóði í árslok 2006, en þó skyldu allir, sem lögðu inn mjólk á því ári, fá hlutdeild í hækkuninni.

Með dómi Hæstaréttar 14. desember 2006 í máli nr. 340/2006, sem birtur er á bls. 5584 í dómasafni þess árs, var tekin til greina krafa fyrrum mjólkurframleiðanda um greiðslu úr hendi áfrýjanda á fjárhæð, sem svaraði til hlutdeildar framleiðandans í framlagi mjólkursamsölunnar til séreignarsjóðs samkvæmt áðurnefndri samþykkt 19. mars 2004. Sá framleiðandi hafði eins og stefndi lagt inn mjólk hjá samsölunni, hætt þeirri starfsemi fyrir árslok 2001 og fengið í júní 2002 sendan tékka til greiðslu inneignar í séreignarsjóðnum án þess að hafa óskað eftir útborgun hennar, en var þó í annarri stöðu en stefndi að því leyti að hann hafði ekki innleyst tékka, sem honum hafði verið sendur til greiðslu inneignar í séreignarsjóðnum. Að gengnum þessum dómi leitaði stefndi með bréfi 17. janúar 2007 afstöðu áfrýjanda til þess hvort hann teldi stefnda eiga samsvarandi tilkall til hlutdeildar í sérstökum framlögum mjólkursamsölunnar í séreignarsjóð samkvæmt áðurnefndum ákvörðunum 19. mars 2004 og 28. desember 2006. Því hafnaði áfrýjandi með bréfi 22. janúar 2007. Stefndi höfðaði mál þetta 12. september sama ár til viðurkenningar á því að áðurgreindar breytingar, sem gerðar voru á samþykktum mjólkursamsölunnar 8. mars 2002, hafi verið ólögmætar, svo og á skaðabótaskyldu áfrýjanda við stefnda vegna þeirra.

II

Aðalkrafa áfrýjanda er afmörkuð nánar á þann hátt að hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur og meðferð málsins í héraði verði ómerkt frá þeim tíma, sem S-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari fékk það til meðferðar, og verði málinu vísað heim í hérað til meðferðar að þessu leyti og dómsálagningar á ný. Áfrýjandi reisir þessa kröfu á því að degi eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms hafi athygli hans verið vakin á því að faðir héraðsdómarans hafi á árum áður verið félagsmaður og jafnframt á tímabili stjórnarmaður í Mjólkursamsölunni í Reykjavík, en hann hafi verið meðal þeirra, sem hafi fengið greidda út inneign í séreignarsjóði í framhaldi af breytingunum á samþykktum hennar 8. mars 2002. Hafi verið „um lága fjárhæð að ræða“, en eftir úrslitum málsins í héraði kynni faðir dómarans að eiga rétt á sams konar viðbótargreiðslu og stefndi leitar eftir.

Samkvæmt gögnum málsins, sem varða aðalkröfu áfrýjanda, mun faðir héraðsdómarans hafa látið af búskap, þar á meðal mjólkurframleiðslu, á árinu 1990, en vegna fyrrnefnds bráðabirgðaákvæðis, sem tekið var upp í samþykktir mjólkursamsölunnar 1. nóvember 1994, mun hafa myndast inneign hans í séreignarsjóði vegna innlagðrar mjólkur á árunum 1985 til 1990. Eftir ódagsettri skriflegri beiðni mun faðir héraðsdómarans hafa fengið þessa inneign, 19.325 krónur, greidda á árinu 1995. Af ástæðum, sem ekki hafa verið skýrðar frekar í málinu, munu hafa staðið eftir í séreignarsjóði 1.360 krónur sem innistæða föður héraðsdómarans vegna vaxta, sem reiknaðir hafi verið fyrir árið 1995, en þeir voru greiddir út ásamt síðar áföllnum vöxtum í júní 2002 með tékka að fjárhæð 2.178 krónur.

Áfrýjandi hefur enga grein gert fyrir því hver fjárhæð þessarar inneignar í séreignarsjóði í mjólkursamsölunni hefði orðið ef hún hefði verið látin standa óhreyfð og tekið hækkunum vegna fyrrgreindra sérstakra framlaga af óbundnu eigin fé samsölunnar samkvæmt samþykktum í mars 2004 og desember 2006. Þá hefur áfrýjandi ekki leitast við að skýra hverju það gæti hér varðað að faðir héraðsdómarans hafi, gagnstætt því sem á við um stefnda, óskað sérstaklega eftir að fá útborgaða inneign sína úr séreignarsjóðnum á árinu 1995 og tekið við greiðslu þess, sem mjólkursamsalan innti af hendi í því skyni. Þegar af þessum ástæðum eru engin efni til að líta svo á að þau atvik, sem hér um ræðir, geti neinu skipt samkvæmt ákvæði g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála fyrir hæfi héraðsdómarans til fara með mál þetta. Aðalkröfu áfrýjanda verður því hafnað.

III

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð nánari grein fyrir þeim ákvæðum, sem vikið var að hér að framan og tóku á mismunandi tímum eftir samþykktum Mjólkursamsölunnar í Reykjavík til aðildar að félaginu og heimilda fyrrum mjólkurframleiðenda til að láta inneign í séreignarsjóði standa þar inni þótt þeir hefðu látið af þeirri starfsemi. Verður að fallast á með héraðsdómara að allt þar til samþykktum félagsins var breytt 21. mars 2003 hafi ekki verið ljóst af þeim hvernig aðild að því félli niður.

Til þess verður á hinn bóginn að líta að í fyrrnefndu bréfi mjólkursamsölunnar til stefnda frá því í júní 2002 sagði meðal annars eftirfarandi: „Á aðalfundi Mjólkursamsölunnar sem haldinn var 8. mars 2002, voru samþykktar breytingar á 11. gr. samþykkta Mjólkursamsölunnar. Samkvæmt 3. mgr. 11. gr. samþykktanna, fellur séreign hvers mjólkurframleiðanda í séreignarsjóði til útborgunar er hann hættir mjólkurframleiðslu, en er að öðru leyti ekki kræf. Ef framleiðandi leggur niður framleiðslu, skal greiða honum að fullu hlutdeild hans í séreignarsjóði ásamt vöxtum í árslok, eigi síðar en 1. júlí árið eftir. Þá var á aðalfundinum samþykkt ákvæði til bráðabirgða sem kveður á um að þeir framleiðendur, sem hætt höfðu mjólkurframleiðslu á árinu 2001 eða fyrr, skuli eigi síðar en 1. júlí 2002 fá greidda að fullu hlutdeild sína í séreignarsjóði, eins og hún stóð í árslokauppgjöri 31.12.2001. Samkvæmt þeim upplýsingum sem Mjólkursamsalan hefur undir höndum, varst þú hættur mjólkurframleiðslu á árinu 2001. Með vísan til ofanritaðs á því inneign þín í séreignarsjóði að koma til útborgunar eigi síðar en 1. júlí næstkomandi. ... Sú fjárhæð fylgir hér með í ávísun. Framsal ávísunarinnar skoðast sem kvittun fyrir móttöku á inneign í séreignarsjóði.“ Af bréfi þessu gat stefnda ekki dulist að Mjólkursamsalan í Reykjavík liti svo á að með útborgun á inneign hans í séreignarsjóði lyki aðild hans að samvinnufélaginu. Stefndi tók án fyrirvara við greiðslu inneignarinnar og fólst kvittun fyrir henni í framsali tékka, sem fylgdu bréfinu. Með þessu staðfesti stefndi í verki útgöngu sína úr félaginu. Af þessum sökum stoðar honum ekki að bera því nú við að annmarkar hafi verið á breytingum á samþykktum mjólkursamsölunnar, sem ákveðnar voru 8. mars 2002 og hann hreyfði engum athugasemdum við um nærri fimm ára skeið. Verður því að sýkna áfrýjanda af kröfum hans.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Auðhumla svf., er sýkn af kröfum stefnda, Félagsbúsins Hálsi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.