381/2015

A hf. höfðaði mál gegn B ehf. til innheimtu eftirstöðva gjaldfallins lánssamnings. Aðilar deildu meðal annars um hvort lánið hefði verið í japönskum jenum eða í íslenskum krónum og bundið gengi japanskra jena með ólögmætum hætti. Talið var að umrætt lán hefði verið í japönskum jenum með vísan til tilgreiningar á lánsfjárhæð í samningnum, tilhögun útborgunar fjárhæðarinnar og greiðslu afborgana og vaxta sem oftast voru í erlendum gjaldmiðlum. Þá var ekki fallist á það með B ehf. að félagið hefði eignast skaðabótakröfu á hendur A hf. vegna þess að andvirði lánsins hefði verið myntbreytt í íslenskar krónur án fyrirmæla B ehf., einkum með vísan til þeirra tölvubréfssamskipta sem lágu fyrir í málinu og þess að B ehf. hafði, þremur dögum eftir að lánið var greitt út í japönskum jenum, undirritað samning um peningamarkaðsinnlán, þar sem andvirði lánsins var ávaxtað í íslenskum krónum. Var því lagt til grundvallar að myntbreytingin hefði verið með vitund og vilja B ehf. enda hefði félagið ekki gefið aðrar haldbærar skýringar á tilurð þeirra fjármuna sem ávaxtað var með peningamarkaðsinnláninu. Fékkst sú niðurstaða fyllilega samrýmst því að B ehf. hefði greitt athugasemdalaust afborganir og vexti af láninu í rúm tvö og hálft ár og ekki aðhafst þegar A hf. gjaldfelldi lánið og ráðstafaði andvirði handveðsettra reikninga B ehf. til greiðslu inn á það. Var í því sambandi jafnframt litið til þess að B ehf. væri fyrirtæki í atvinnurekstri sem væri bókhalds- og ársreikningsskylt samkvæmt lögum nr. 145/1994 og lögum nr. 3/2006. Loks var talið að B ehf. hefði ekki fært haldbær rök fyrir þeirri málsástæðu sinni að víkja bæri lánssamningnum til hliðar á grundvalli 36. gr. laga nr. 7/1936 eða annarra ákvæða III. kafla laganna. Var niðurstaða héraðsdóms um greiðsluskyldu B ehf. því staðfest að öðru leyti en varðaði upphafsdag dráttarvaxta.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. júní 2015. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og rakið er í héraðsdómi gerðu Kaupþing banki hf. og áfrýjandi með sér lánssamning 26. ágúst 2008, þar sem stefndi var lánveitandi og áfrýjandi lántaki. Í samningnum var kveðið á um að áfrýjanda yrðu lánuð japönsk jen að jafnvirði 250.000.000 króna og skyldi greiða lánsfjárhæðina inn á gjaldeyrisreikning hans hjá bankanum. Hinn 5. september 2008 var andvirði lánsins að frádregnum kostnaði, 300.469.766 japönsk jen, lagt inn á gjaldeyrisreikning áfrýjanda hjá bankanum. Lánið skyldi endurgreiða með 48 mánaðarlegum greiðslum, í fyrsta sinn 1. september 2009, og bera LIBOR-vexti, að viðbættu 3,5% vaxtaálagi. Þá var kveðið á um það í samningnum að vanefndi lántaki skuldbindingu samkvæmt honum bæri honum að greiða dráttarvexti, auk álags, að viðbættu dráttarvaxtaálagi er skyldi vera 10%. Samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 var lánssamningnum ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf., sem síðar fékk heiti stefnda. Hinn 19. október 2009 var gerður viðauki við lánssamninginn, þar sem samið var um breytt lánskjör. Samkvæmt viðaukanum skyldi greiða lánið mánaðarlega með 46 afborgunum, í fyrsta sinn 1. nóvember 2009, og vaxtaálag vera 3,75%, en að öðru leyti skyldu skilmálar lánssamningsins haldast óbreyttir. Í viðaukanum kom fram að um væri að ræða lán í japönskum jenum að jafnvirði 250.000.000 króna.

Áfrýjandi innti á tímabilinu frá 3. nóvember 2008 til 1. júlí 2011 af hendi afborganir höfuðstóls og vaxta, þar af 26 greiðslur í erlendri mynt, oftast í sterlingspundum, og 14 í íslenskum krónum. Þar sem ekki var staðið í skilum af hálfu áfrýjanda eftir gjalddaga 2. ágúst 2011 var lánið gjaldfellt í heild sinni samkvæmt heimild í lánssamningum með því að áfrýjanda var send greiðsluáskorun 5. mars 2012, þar sem höfuðstóll skuldar áfrýjanda var sagður vera 245.907.005 japönsk jen. Sagði í greiðsluáskoruninni að yrði skuldin ekki greidd innan 15 daga yrði gengið að handveðum sem sett hefðu verið til tryggingar greiðslu á öllum fjárskuldbindingum áfrýjanda við stefnda. Var gengið að veðunum og nam andvirði þeirra 248.639.366 krónum, sem ráðstafað var inn á lánið 4. maí 2012. Eftir þá ráðstöfun voru eftirstöðvar lánsins taldar nema 112.361.543 japönskum jenum.

Sama dag og hin japönsku jen voru samkvæmt framansögðu lögð inn á gjaldeyrisreikning áfrýjanda hjá Kaupþingi banka hf. var 249.450.000 íslenskum krónum ráðstafað inn á tékkareikning áfrýjanda hjá bankanum. Þremur dögum síðar, eða 8. október 2008, voru 248.450.000 krónur síðan teknar út af reikningnum og lagðar inn á reikning bankans til ávöxtunar sem peningamarkaðsinnlán.

II

Í málinu er ágreiningur um hvort fyrrnefndur lánssamningur sé um lán í japönskum jenum eða íslenskum krónum, bundið gengi japanskra jena. Þá er deilt um hvort Kaupþing banki hf. hafi 5. september 2008, án fyrirmæla áfrýjanda, skipt japönskum jenum hans fyrir íslenskar krónur og með því valdið áfrýjanda skaðabótaskyldu tjóni. Loks er ágreiningur um hvort skilyrði séu til þess að víkja til hliðar skuldbindingum áfrýjanda samkvæmt umræddum lánssamningi á grundvelli III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. þeirra.

III

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að fyrrnefndur lánssamningur sé um lán í erlendum gjaldmiðli.

Eins og rakið hefur verið voru 300.469.766 japönsk jen tekin 5. september 2008 út af gjaldeyrisreikningi áfrýjanda hjá Kaupþingi banka hf. og þeim skipt fyrir 249.450.000 krónur, sem lagðar voru samdægurs inn á tékkareikning áfrýjanda hjá bankanum.

Sönnunarbyrði hvílir á fjármálafyrirtækjum um heimild starfsmanna sinna til einstakra ráðstafana fyrir hönd viðskiptamanna, en um sönnun fer eftir almennum reglum.

Með tölvubréfi áfrýjanda 15. september 2008 til viðskiptastjóra hans hjá Kaupþingi banka hf. var eftirfarandi fyrirspurn beint til viðskiptastjórans: „Gott væri að sjá á hvaða reikning og númer andvirði lánsins fór inn á.“ Af gögnum málsins verður ekki ráðið að fyrirspurninni hafi verið svarað. Ekki var aðhafst frekar af hálfu áfrýjanda af þessu tilefni fyrr en tæpum þremur árum síðar, eða 7. júlí 2011, en þann dag sendi þáverandi lögmaður áfrýjanda tölvubréf til stefnda þar sem sagði eftirfarandi: „Gert er ráð fyrir því að umrædd JPY séu flutt án samþykkis Bylgju VE. 75 ehf. af gjaldeyrisreikningi félagsins inna gjaldeyrisreikning Kaupþings banki h.f. og félaga sem voru tengd eigendahópi bankans.“ Þá kom fram í bréfinu að forsvarsmenn áfrýjanda hafi ekkert haft um það að segja að „JPY var breytt úr JPY í íslenskar krónur sama dag og JPY voru greidd inná JPY reikning félagsins.“ Í tölvubréfi viðskiptastjórans 5. september 2008 til annars starfsmanns bankans sagði að áfrýjandi væri með „ca. 250 m.kr.“ á umræddum tékkareikningi, sem þyrfti að ávaxta til „1. okt.“, og var þeirri fyrirspurn beint til starfsmannsins hver væri besta leiðin til þess. Í svari bankans sama dag kom fram að hann gæti boðið „16,37“ í einn mánuð. Í framhaldi af þessu var af hálfu áfrýjanda 8. september 2008 undirritaður samningur hans við Kaupþing banka hf. um peningamarkaðsinnlán að höfuðstól 248.450.000 krónur, sem skyldi bera 16,37% vexti og bankinn átti að endurgreiða 1. október sama ár með 250.788.597,74 krónum.

Svo sem áður greinir var andvirði framangreinds lánssamnings, 300.469.766 japönsk jen, greitt 5. september 2008 inn á gjaldeyrisreikning áfrýjanda hjá Kaupþingi banka hf. Hinni erlendu mynt var síðan sama dag skipt fyrir íslenskar krónur og sú fjárhæð, 249.450.000 krónur, lögð samdægurs inn á tékkareikning áfrýjanda hjá bankanum. Þremur dögum síðar var 248.450.000 krónum ráðstafað út af reikningnum inn á reikning bankans til ávöxtunar í formi peningamarkaðsinnláns samkvæmt samningi þar um, sem undirritaður var sama dag af hálfu áfrýjanda. Verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að hinum japönsku jenum hafi með vitund og vilja áfrýjanda verið skipt fyrir íslenskar krónur og þeim síðan ráðstafað af hans hálfu til framangreindrar ávöxtunar hjá bankanum, enda hefur áfrýjandi ekki gefið aðrar haldbærar skýringar á tilurð þeirra fjármuna sem hann lagði til viðskiptanna. Fær sú niðurstaða fyllilega samrýmst því að áfrýjandi greiddi athugasemdalaust afborganir og vexti af láninu allt frá 3. nóvember 2008 til 1. júlí 2011 og hafðist heldur ekki að þegar stefndi gjaldfelldi það og ráðstafaði 248.639.266 krónum af fjármunum áfrýjanda, sem voru á handveðsettum reikningum hans hjá bankanum, 4. maí 2012 til greiðslu inn á lánið. Verður í því sambandi að líta til þess að áfrýjandi er fyrirtæki í atvinnurekstri, sem er bókhalds- og ársreikningsskylt samkvæmt lögum nr. 145/1994 um bókhald og lögum nr. 3/2006 um ársreikninga. Að öllu þessu virtu er hafnað málsástæðum áfrýjanda, sem reistar eru á því að stefndi hafi á saknæman og ólögmætan hátt valdið áfrýjanda skaðabótaskyldu tjóni. Þá hefur áfrýjandi engin haldbær rök fært fyrir þeirri málsástæðu sinni að víkja beri fyrrgreindum lánssamningi til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 eða annarra ákvæða III. kafla laganna.

Auk þeirra málsástæðna, sem afstaða hefur verið tekin til hér að framan, tefldi áfrýjandi í greinargerð til Hæstaréttar fram þeirri málsástæðu, yrði talið að áðurnefnd gjaldeyrisviðskipti hafi komist á með samþykki hans, að Kaupþing banki hf. hafi valdið sér skaðabótaskyldu tjóni með því að leggja til þau viðskipti. Sú málsástæða fær ekki komist að hér fyrir dómi, enda standa ekki til þess skilyrði 2. mg. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Stefndi gjaldfelldi framangreint lán með greiðsluáskorun 5. mars 2012 og verður því að miða upphafsdag dráttarvaxta sem krafist er við þann dag er mánuður var liðinn frá þeim degi, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en upphafsdag dráttarvaxta.

Eftir úrslitum málsins verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að upphafsdag dráttarvaxta ber að miða við 5. apríl 2012.

Áfrýjandi, Bylgja VE 75 ehf., greiði stefnda, Arion banka hf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.