466/2003

E og Á tóku til varna í máli sem S höfðaði á hendur þeim og fleirum til greiðslu víxlis á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991. Bar E því við að hún hafi ekki verið andlega fær um að takast á hendur víxilskuldbindinguna, sem um ræddi. Voru varnir á þessum grundvelli taldar rúmast innan ákvæðis b. liðar 1. mgr. 118. gr. laga nr. 91/1991, en framlögð gögn renndu ekki nægum stoðum undir fullyrðingar hennar og var þeim því hafnað. Aðrar ástæður, sem E byggði sýknukröfu sína á, rúmuðust ekki innan 118. gr. laganna. Með vísan til 1. mgr. 47. gr. laga  nr. 93/1933 var Á, ásamt öðrum sem stefnt var í héraði, talinn bera óskipta ábyrgð gagnvart víxilhafa, en ekki að tiltölu svo sem hann krafðist. Kröfur S voru samkvæmt þessu teknar til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf.

Áfrýjandinn E-kvk-nf Á-kvk-nf skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 13. október 2003, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 26. nóvember sama árs. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994, áfrýjaði hún öðru sinni 5. desember 2003. Endanleg krafa áfrýjandans er sú að hún verði sýknuð af kröfu stefnda og hann dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Á-kk-nf A-kk-nf S-kk-nf áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 12. desember 2003. Endanlega krefst hann sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa stefnda verði lækkuð, hún einungis dæmd að tiltölu með öðrum stefndu í héraði og málskostnaður látinn falla niður á báðum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Stefndi höfðaði málið í héraði gegn áfrýjendum og tveimur öðrum mönnum til greiðslu á víxli að fjárhæð 6.000.000 krónur, sem stefndi hafði fengið frá þeim á árinu 1997. Héldu áfrýjendur uppi vörnum í héraði, en ekki aðrir stefndu. Var annar þeirra, sem ekki tóku til varna, fyrrum eiginmaður áfrýjandans E-kvk-ef og jafnframt samþykkjandi víxilsins, sem var til tryggingar yfirdrætti á reikningi hans hjá stefnda. Málið var höfðað á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991 og mótmælti stefndi því að aðrar varnir kæmust að en þær, sem getið er í 118. gr. laganna. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti var sú afstaða hans sérstaklega áréttuð. Lauk málinu svo fyrir héraðsdómi að allir stefndu voru dæmdir til að greiða óskipt víxilkröfuna. Málavöxtum og málsástæðum aðila er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti breytti áfrýjandinn E-kvk-nf kröfum sínum í það horf, sem að framan er getið, og féll með því frá varakröfum, sem hún gerði í héraði. Var lýst yfir af hennar hálfu að það væri gert vegna mótmæla stefnda við því að aðrar varnir kæmust að í málinu en þær, sem heimilaðar eru í 118. gr. laga nr. 91/1991.

II.

Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms óskaði lögmaður áfrýjandans E-kvk-ef eftir því við Héraðsdóm Reykjavíkur að dómkvaddur yrði einn læknir til að meta hvort áfrýjandinn „hafi verið andlega fær um, þann 12. júní 1997, að takast á hendur fjárhagslegar skuldbindingar, af því tagi sem víxilábyrgð hennar ... ber vott um.“ Var S-kk-nf P-kk-nf P-kk-nf geðlæknir dómkvaddur í þessu skyni 23. janúar 2004 og er matsgerð hans dagsett 27. apríl sama árs. Er þar rakið í upphafi að líkamlegt heilsufar áfrýjandans hafi verið slæmt í rúmlega tvo áratugi og hún margoft legið á Reykjalundi vegna verkja og þá mánuðum saman. Er getið margs kyns heilsubrests, sem hún á við að stríða, en þar á meðal er alvarlegt þunglyndi. Fram kemur að sá læknir, sem áfrýjandinn virðist treysta best, sé P-kk-nf H-kk-nf geðlæknir, sem hafi sinnt henni í mörg ár. Lagði matsmaðurinn fyrir hann ýmsar spurningar um heilsufar áfrýjandans, meðal annars um andlegt ástand hennar í júní 1997, sem P-kk-nf taldi hafa verið óvenju slæmt á þeim tíma. Þá lýsir matsmaðurinn mjög mikilli lyfjatöku hennar á sama tíma samkvæmt fyrirmælum lækna og áhrifum hvers einstaks þessara lyfja. Í niðurstöðukafla matsgerðarinnar segir meðal annars að áfrýjandinn hafi verið „á mörgum lyfjum sem gætu á umræddu tímabili hafa sljóvgað dómgreind hennar verulega.“ Ennfremur að það sé mjög líklegt að hún „hafi verið mjög áhrifagjörn á umræddu tímabili.... Engin merki um ruglástand eða greindarskort almennan komu fram við þessa rannsókn. Engin merki komu fram um alvarlegan geðsjúkdóm í líkingu við sturlun eða geðhvarfasjúkdóm.“ Þá segir að í strangasta skilningi séu sjúkdómar áfrýjandans „hver og einn metnir yfirleitt þannig að einstaklingurinn er talinn yfirleitt bera ábyrgð gerða sinna. Ljóst er hins vegar að hér var bæði um að ræða mikið þunglyndi, mjög mikla verki og nýframkomna áfallastreitu. Auk þess var hún að læknisráði á mjög miklum róandi lyfjum sem bæði sljóvga dómgreind og athygli ...“ Matsgerðinni lýkur með þeim orðum að áfrýjandinn „verður því að teljast ekki fyllilega andlega fær til að gera sér grein fyrir fullri ábyrgð sinni þann 12. júní 1997 hafi hún þann dag skrifað undir umræddan víxil.“

Í skýrslu, sem áfrýjandinn gaf fyrir lögreglu 29. nóvember 2002, kom fram að hún og fyrrum eiginmaður hennar hafi verið skilin lögskilnaði þegar atvik málsins urðu 1997. Rámaði hana í að maðurinn hafi heimsótt hana einhvern tíma um þetta leyti og beðið hana um að skrifa undir framlengingu á yfirdráttarheimild svo að hann gæti borgað vanskil af lánum, sem hvíldu á íbúð áfrýjandans, og honum bar að greiða samkvæmt ákvæði í skilnaðarsamkomulagi þeirra. Kvaðst hún hafa gert það til að bjarga íbúðinni, en taldi fjárhæðina hafa verið miklum mun lægri en nam fjárhæð víxilsins. Grunaði hana að eiginmaðurinn fyrrverandi hafi breytt fjárhæðinni síðar. Í skýrslu sinni fyrir dómi bar hún í meginatriðum á sama veg utan þess að ekki var vikið að því að fjárhæð kunni að hafa verið breytt á því skjali, sem hún undirritaði. Hafi hún skrifað undir eitthvert plagg að beiðni mannsins því „annað hvort ég yrði að skrifa eða íbúðin færi.“

Sú málsvörn er borin fyrir af hálfu áfrýjandans E-kvk-ef að hún hafi ekki verið andlega fær um að takast á hendur víxilskuldbindinguna, sem um ræðir í málinu. Hafi eiginmaðurinn fyrrverandi notað sér sjúklegt ástand hennar til að fá hana til að rita nafn sitt á víxilinn. Til stuðnings þessari málsástæðu er vísað til þeirra sönnunargagna, sem að framan var gerð grein fyrir.

III.

Í 118. gr. laga nr. 91/1991 eru taldar upp þær varnir, sem stefndi getur haft uppi um efni máls þegar um meðferð þess fer samkvæmt reglum XVII. kafla laganna. Meðal þessara varna er að aðila hafi skort hæfi að lögum til að taka á sig þá skuldbindingu, sem um ræðir, sbr. b. lið 1. mgr. 118. gr. Í því felst einkum að aðili hafi verið ólögráða vegna ungs aldurs eða hann verið sviptur lögræði, en einnig rúmast innan ákvæðisins að aðilinn hafi verið haldinn andlegum annmörkum á svo háu stigi að gerningurinn verði ekki talinn skuldbinda hann.

Að framan voru í meginatriðum rakin þau atriði úr matsgerð geðlæknis varðandi andlegt atgervi áfrýjandans E-kvk-ef, sem máli skipta við úrlausn um þetta atriði. Að virtu því í heild sinni, sem þar kemur fram, svo og framburði hennar sjálfrar hjá lögreglu og fyrir dómi, verður að hafna því að dómgreind hennar hafi verið svo skert eða hún að öðru leyti andlega þannig á sig komin að hún hafi verið alls ófær um að gera sér grein fyrir efni þeirrar skuldbindingar, sem hún gekkst undir, og hugsanlegum afleiðingum hennar. Aðrar ástæður, sem áfrýjandinn kann að telja vera fyrir hendi, og geti leitt til þess að sýknukrafa hennar eigi að ná fram að ganga á grundvelli ógildingarástæðna samkvæmt III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum, rúmast ekki innan þeirra varna, sem unnt er að bera fyrir í málinu samkvæmt 118. gr. laga nr. 91/1991.

Áfrýjandinn Á-kk-nf A-kk-nf krefst þess til vara að hann verði einungis dæmdur að tiltölu með öðrum, sem stefnt var í héraði, til að greiða víxilkröfuna. Er á því byggt að héraðsdómur hafi farið út fyrir kröfur víxilhafans með því að dæma alla stefndu óskipt til að greiða stefnufjárhæðina. Í stefnu til héraðsdóms var sérstaklega vísað til 7. kafla víxillaga nr. 93/1933, en samkvæmt 1. mgr. 47. gr. laganna bera þeir, sem hafa gefið út víxil, samþykkt hann, framselt eða gerst ábyrgðarmenn að honum óskipta ábyrgð gagnvart víxilhafa. Eru samkvæmt þessu ekki efni til að fallast á varakröfu áfrýjandans.

Að virtu því, sem að framan er rakið, og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans staðfest. Við úrlausn um kröfu stefnda um málskostnað fyrir Hæstarétti verður litið til þess að með rangri tilkynningu hans 15. ágúst 2002 til víxilskuldaranna um gjalddaga víxilsins gaf stefndi þeim tilefni til að halda að því leyti uppi vörnum í málinu. Er rétt að þessu virtu að hver aðilanna beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjandans E-kvk-ef fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjandans E-kvk-ef Á-kvk-ef greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur.