269/2014

D og P ehf. deildu um hvort D, fyrrverandi starfsmanni P ehf. og hluthafa, bæri að greiða félaginu bætur vegna yfirtöku viðskiptavina félagsins og hvort D ætti rétt á launum í uppsagnarfresti. Í ljósi framburðar samstarfsmanns D, sem kvað D hafa boðið sér að taka þátt í stofnun nýs fyrirtækis, uppsagnar þriggja starfsmanna P ehf. daginn eftir uppsögn D og annarra atvika málsins var talið að P ehf. hefði með réttu mátt líta svo á að D væri að undirbúa samkeppnisrekstur við félagið og að liður í því væri að ná til sín viðskiptamönnum þess. Samkvæmt samstarfssamningi aðilanna hefði P ehf. því verið heimilt að víkja D úr starfi. Þá var talið sannað að D hefði tekið viðskiptavini frá P ehf. og var bótaskilyrðum samningsins því einnig fullnægt. Var D gert að greiða P ehf. bætur að fjárhæð 2.549.115 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma H-kk-nf I. J-kk-nf hæstaréttardómari, G-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari og G-kk-nf C-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. apríl 2014. Hann krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnda og stefnda aðallega gert að greiða sér 6.180.380 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. mars 2013 til greiðsludags, en til vara að krafa stefnda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 21. janúar 2014. Hæstarétti barst áfrýjunarstefna málsins til útgáfu 16. apríl sama ár og var hún gefin út 22. sama mánaðar. Málinu var því áfrýjað innan áfrýjunarfrests samkvæmt 1. mgr. 153. gr. og 155. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. dóm réttarins 7. mars 2013 í máli nr. 561/2012.

I

Eins og nánar er lýst í héraðsdómi var áfrýjandi starfsmaður og hluthafi í stefnda, sem er ráðgjafar- og endurskoðunarfyrirtæki, og forstöðumaður starfsstöðvar hans á Akureyri. Áfrýjandi sagði upp starfi sínu 29. maí 2012 með sex mánaða uppsagnarfresti, en stefndi vék honum úr starfi 8. júní sama ár. Í máli þessu er annars vegar deilt um það hvort áfrýjanda beri að greiða stefnda bætur vegna yfirtöku viðskiptavina stefnda og hins vegar hvort áfrýjandi eigi rétt á launum í uppsagnarfrestinum.

Samkvæmt ráðningarsamningi áfrýjanda 17. nóvember 2008 skyldi áfrýjandi í starfi sínu fylgja samstarfssamningi hluthafa stefnda. Í slíkum samningi, sem staðfestur var 30. september 2011, er í 8. tölulið 1. mgr. 30. gr. kveðið á um að hluthafi fyrirgeri rétti sínum til starfa hjá félaginu ef hann verður uppvís að því að hefja samkeppnisrekstur eða undirbúning hans meðan hann er í starfi hjá stefnda. Í 3. mgr. 31. gr. samstarfssamningsins segir: „Ef hluthafi hættir störfum hjá félaginu en heldur áfram störfum á sama sviði og tekur með sér viðskiptamenn frá félaginu, innan þriggja ára frá útgöngu, eða verði uppvís að því að valda félaginu tjóni við útgöngu úr félaginu t.d. með því að beina viðskiptavinum þess til samkeppnisaðila, er hann skaðabótaskyldur gagnvart félaginu og getur félagið krafist bóta sem nema tekjum síðustu 12 mánaða vegna vinnu félagsins fyrir viðskiptamanninn.“ Nánar er svo kveðið á um með hvaða hætti greiðsla skuli fara fram.

Áfrýjandi heldur því fram að framangreint ákvæði sé ekki í gildi gagnvart sér. Hann hafi samþykkt samstarfssamninginn með fyrirvara um gildi 31. gr. hans „í ljósi þess hvernig framkvæmd á útgöngu hluthafa hefur verið háttað hingað til án þess að farið sé að ákvæðum greinarinnar.“ Í skýrslutöku fyrir dómi sagði áfrýjandi að fyrirvarann hefði hann gert þar sem verið væri að mismuna hluthöfum sem voru að ganga úr félaginu. Sumir væru ekkert látnir greiða fyrir verkefni, sem þeir tækju með sér, aðrir 20%, en hann vildi láta jafnt yfir alla ganga. Fallist er á það með héraðsdómi að einhliða fyrirvari áfrýjanda hafi engin áhrif á gildi samstarfssamningsins.

Þá heldur áfrýjandi því fram að ákvæðið í 31. gr. samstarfssamningsins sé brot á stjórnarskrárvörðum rétti hans til atvinnufrelsis, sbr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt dómvenju stendur 75. gr. stjórnarskrárinnar því ekki í vegi að slík samkeppnisákvæði séu í samningum manna enda er gert ráð fyrir því í 37. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Loks telur áfrýjandi að hann sé óbundinn af 31. gr. samstarfssamningsins með vísan til 37. gr., svo og 36. gr. laga nr. 7/1936. Þótt grunnregla samningaréttar sé að samninga skuli halda þá er gert ráð fyrir því í 1. mgr. 37. gr. laganna að atvinnurekandi geti sett ákvæði í ráðningarsamninga sem varna samkeppni. Þar er jafnframt kveðið á um að við tilteknar aðstæður séu slík samningsákvæði óskuldbindandi, það er ef skuldbindingin er víðtækari en nauðsynlegt er til þess að varna samkeppni eða hún skerðir með ósanngjörnum hætti atvinnufrelsi þess sem tókst skylduna á herðar. Áfrýjandi gerði ráðningarsamning við stefnda, sem þeir báðir höfðu ávinning af. Áfrýjandi féllst á að hafa þetta ákvæði í samningnum og þarf því að sýna fram á að þær aðstæður 1. mgr. 37. gr. laganna séu fyrir hendi sem geri ákvæðið óskuldbindandi fyrir hann. Bótaákvæði 31. gr. samstarfssamningsins var sett í því skyni að vernda ákveðna og lögmæta samkeppnishagsmuni. Áfrýjandi var einn af helstu starfsmönnum stefnda og gegndi lykilstöðu í fyrirtækinu. Þá var hann í beinu sambandi við viðskiptamenn og bar ríka trúnaðarskyldu. Þegar þetta er virt verður ekki talið að samningsákvæðið hafi skert atvinnufrelsi hans með ósanngjörnum hætti. Tilvísun áfrýjanda til 36. gr. fyrrnefndra laga er haldlaus.

II.

Eins og að framan greinir sagði áfrýjandi upp starfi sínu 29. maí 2012 og óskaði eftir viðræðum við stefnda um starfslok. Í 3. mgr. 29. gr. samstarfssamningsins segir að hluthafi sem hætti í félaginu skuli ávallt leitast við að tryggja áframhaldandi viðskipti viðskiptavina hjá því sem frekast sé kostur í fullu samstarfi við aðra hluthafa. Samkvæmt 8. tölulið 1. mgr. 30. gr. samningsins hefur hluthafi fyrirgert rétti sínum til að starfa hjá félaginu ef hann verður uppvís að því að hefja samkeppnisrekstur eða undirbúning hans meðan hann er í starfi hjá stefnda. Upplýst er í málinu að stefndi fékk ekki vitneskju um uppsögn áfrýjanda fyrr en með tölvubréfi þess síðarnefnda klukkan 17.52 hinn 29. maí 2012 en fyrr þann sama dag hafði áfrýjandi haldið starfsmannafund, þar sem hann sagði frá uppsögninni. Þann sama morgun fór hann til Húsavíkur til að ræða við starfsmann stefnda, sem þar hafði aðsetur. Sá maður bar fyrir dómi að áfrýjandi hefði sagt sér að hann ætlaði að stofna nýtt fyrirtæki á Akureyri, boðið sér að taka þátt í því og að flestir starfsmanna stefnda á Akureyri myndu starfa hjá sér. Daginn eftir sögðu þrír aðrir starfsmenn stefnda upp starfi sínu. Degi síðar fóru þrír menn á vegum stefnda til Akureyrar til að ræða við starfsmenn þar. Skriflegir punktar þeirra um samtölin liggja fyrir og staðfestu þeir að hafa ritað þá á staðnum. Stjórn stefnda vék áfrýjanda síðan úr starfi 8. júní 2012 eins og áður sagði eftir að hafa kynnt honum þá fyrirætlun með bréfi 4. júní og veitt honum færi á andmælum. Var áfrýjanda formlega tilkynnt um frávikninguna 14. sama mánaðar. Samkvæmt framansögðu er fallist á það með héraðsdómi að stefndi hafi með réttu mátt líta svo á að áfrýjandi væri að undirbúa samkeppnisrekstur við sig meðan hann enn var í starfi hjá stefnda. Liður í því væri jafnframt að ná til sín viðskiptamönnum stefnda svo sem kom síðar á daginn. Var stefnda því heimilt að víkja áfrýjanda úr starfi vegna samningsbrota hans.

Áfrýjandi stofnaði 12. júní 2012 einkahlutafélagið Enor, en tilgangur þess er að annast hverskonar endurskoðunar- og ráðgjafaþjónustu, rekstur fasteigna svo og lánastarfsemi. Fyrrverandi starfsmaður stefnda, H-kk-nf B-kk-nf, sem sagði upp starfi sínu degi eftir uppsögn áfrýjanda, stofnaði sjálfstætt fyrirtæki sem hét HB rekstrar- og bókhaldsþjónusta ehf., en nafninu var breytt í Enor rekstrar- og bókhaldsþjónustu ehf. Náið samstarf er milli fyrirtækjanna og starfa nánast allir fyrrverandi starfsmenn stefnda á Akureyri hjá öðru hvoru þeirra. Mikill meirihluti viðskiptamanna stefnda í maí 2012 er nú í viðskiptum við Enor ehf. Fyrir liggur að stefndi endurskoðaði reikninga þeirra þriggja félaga, sem hann krefst bóta fyrir, en áfrýjandi endurskoðar þá nú. Að minnsta kosti eitt þeirra félaga mun vera í viðskiptum við áðurnefnt félag H-kk-ef B-kk-ef um bókhaldsþjónustu, en það breytir því ekki að endurskoðun þess er í höndum Enor ehf. Samkvæmt framansögðu er sannað að áfrýjandi tók viðskiptavini frá stefnda og er bótaskilyrðum 3. mgr. 31. gr. samstarfssamnings aðila því fullnægt. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, D-kk-nf B-kk-nf H-kk-nf, greiði stefnda, PricewaterhouseCoopers ehf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.