7/2004

B ehf. hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta og búið reynst eignalaust. Kröfuhafinn A höfðaði þá skaðabótamál á hendur T, fyrrverandi framkvæmdastjóra og stjórnarmanni B ehf. (síðar Í ehf.) en rekstur þess félags hafði verið keyptur af B hf. Í málinu krafðist A skaðabóta úr hendi T vegna þess að honum hafi mátt vera ljóst að B ehf. yrði ófært um að greiða vörur sem pantaðar voru eftir 15. desember 1998. Talið var í ljós leitt að slík skylda hafi hvílt á T eftir 16. mars 1999, en hins vegar lá ekkert fyrir í málinu um það hvort T hafi verið orðið skylt að krefjast skipta á búinu fyrir síðarnefnda tímamarkið. Vegna þessarar vanreifunar var málinu vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. janúar 2004. Krefst hann þess aðallega að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér „DM 316.090“ með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af þýskum mörkum frá 1. mars 1999 til 30. júní 2001, en III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags og 549.568 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 14. nóvember 2001 til greiðsludags. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér „DM 257.332“ með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af þýskum mörkum frá 1. mars 1999 til 30. júní 2001, en III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og 549.568 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 14. nóvember 2001 til greiðsludags. Að því frágengnu krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér „DM 115.039“ með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 1. mars 1999 til 30. júní 2001, en III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og 549.568 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 14. nóvember 2001 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi gagnáfrýjanda.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 8. mars 2004. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I.

Félagið Búvélar ehf. mun hafa gert samning árið 1985 við dótturfélag aðaláfrýjanda um innflutning og sölu á Íslandi á vörum frá aðaláfrýjanda og öðru félagi. Var um að ræða ýmis landbúnaðartæki og þar á meðal dráttarvélar undir nokkrum vörumerkum, svo sem Massey Ferguson og Fendt. Er óumdeilt að gagnáfrýjandi hafi verið framkvæmdastjóri Búvéla ehf. og auk þess stjórnarmaður í félaginu og eini eigandi þess.

Með bréfi 29. júní 1998 sagði dótturfélag aðaláfrýjanda upp viðskiptasamningi sínum við Búvélar ehf. Var vísað til samningsins, sem kvað á um sex mánaða uppsagnarfrest, og tekið fram að hann rynni út jafnskjótt og kostur væri, sem yrði 31. desember 1998. Annað bréf hins erlenda félags til Búvéla ehf. 28. október 1998 er meðal málsgagna, en það virðist hafa verið sent í tilefni af ósk gagnáfrýjanda um að framangreind ákvörðun yrði endurskoðuð. Var í bréfinu vísað til viðskiptaáætlunar Búvéla ehf. og tekið fram að athugun á henni gæfi ekki tilefni til að hverfa frá ákvörðun um uppsögn. Þrátt fyrir þetta lauk viðskiptunum ekki endanlega fyrr en 1. mars 1999 eftir ákvörðun um það á fundi fulltrúa aðila 15. febrúar sama árs. Í fundargerð var tekið fram að viðskiptasambandinu lyki 1. mars 1999 og síðan kveðið meðal annars á um hvernig farið skyldi með þrjár dráttarvélar, sem þá höfðu ekki verið afhendar endanlegum kaupendum þeirra. Ber aðilum saman um að í 2. lið B í fundargerðinni hafi falist val Búvélum ehf. til handa í því efni. Þannig átti félagið þess kost að afhenda vélarnar Ingvari Helgasyni hf., sem þá mun hafa gert samning við aðaláfrýjanda um umboðssölu fyrir hann hér á landi, eða afhenda þær beint til viðskiptamanna, sem kynnu að hafa pantað vélarnar hjá Búvélum ehf. fyrir 15. febrúar 1999. Efni fundargerðarinnar er nánar getið í héraðsdómi.

Síðustu mánuðina áður en viðskiptum lauk pöntuðu Búvélar ehf. og fengu afhentar vörur, sem aðaláfrýjandi hefur ekki fengið greiddar. Telur hinn síðastnefndi gagnáfrýjanda skaðabótaskyldan sem framkvæmdastjóra og stjórnarmanns í félaginu vegna þess hvernig að þessum viðskiptum var staðið og nánar greinir í II. kafla á eftir. Krafðist aðaláfrýjandi þess 20. mars 2001 að bú Búvéla ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta, en úrskurður um það var ekki kveðinn upp fyrr en 14. nóvember sama árs. Var aðaláfrýjandi langstærsti einstaki kröfuhafinn í þrotabúinu, sem reyndist eignalaust. Var skiptum lokið 1. mars 2002 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur í búinu.

II.

Aðalkrafa aðaláfrýjanda er reist á 21 reikningi, sem dagsettur er á tímabilinu frá 15. desember 1998 til 24. febrúar 1999. Eru fjórir þeirra hver um sig fyrir mun hærri fjárhæð en hinir reikningarnir, en viðskipti að baki þessum fjórum voru í öllum tilvikum kaup á dráttarvél auk annars búnaðar. Varakrafan er fyrir þremur þessara reikninga, en þrautavarakrafan er vegna tveggja síðustu dráttarvélanna, sem Búvélar ehf. keyptu í þessum viðskiptum.

Hinn fyrsti áðurnefndra fjögurra reikninga á hendur Búvélum ehf. er dagsettur 21. desember 1998. Segir í texta hans að pöntun kaupandans hafi verið gerð 23. nóvember sama árs. Gjaldfrestur var ákveðinn 90 dagar, sem var einnig tekið fram í hinum reikningunum þrem. Farmskírteini, útgefið af farmflytjanda, er dagsett 28. desember 1998. Annar reikningurinn er dagsettur 4. febrúar 1999 og pöntun sögð hafa verið gerð 2. nóvember 1998. Farmbréf var gefið út 8. febrúar 1999. Þriðji reikningurinn er frá 17. febrúar 1999, en samkvæmt honum var varan pöntuð 13. ágúst 1998. Farmbréf er dagsett 22. febrúar 1999. Fjórði og síðasti reikningurinn er dagsettur 24. febrúar 1999 og pöntun sögð vera frá 21. desember 1998. Farmbréf liggur ekki fyrir, en fyrirmæli til flutningsmiðlara um að afhenda Búvélum ehf. farmskírteini eru dagsett sama dag og reikningurinn var útgefinn. Fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu gagnáfrýjanda að í öllum tilvikum hafi varan verið afhent samkvæmt fob. skilmálum í Þýskalandi.

Nafni Búvéla ehf. var breytt í Ísaro ehf. 22. febrúar 1999. Var gagnáfrýjandi áfram framkvæmdastjóri félagsins og eini stjórnarmaðurinn í því. Nýtt félag, Búvélar hf., var síðan stofnað 1. mars 1999 og 16. sama mánaðar var undirritaður kaupsamningur milli félaganna, þar sem Ísaro ehf. seldi Búvélum hf. öll umboð, sem seljandinn hafði „(að undanskildu Fendt umboðinu og umboði fyrir Grammer skrifstofustóla)“. Var tekið fram að öll innlend og erlend viðskiptasambönd seljandans fylgdu í kaupunum, innréttingar, skrifstofuáhöld, viðskiptamannabókhald, skrifborð, skrifstofustólar og fleira. Kaupverðið var 7.000.000 krónur, en verð vörubirgða 10.050.000 krónur. Af hálfu gagnáfrýjanda er komið fram að söluverðinu hafi einkum verið varið til að greiða ýmsar skuldbindingar félagsins og þar á meðal skuldir við dótturfélag aðaláfrýjanda vegna eldri viðskipta.

III.

Aðaláfrýjandi reisir kröfur sínar á því að í desember 1998 hafi gagnáfrýjanda mátt vera ljóst að einkahlutafélag hans yrði ófært um að greiða vörur, sem hann pantaði fyrir þess hönd og dótturfélag aðaláfrýjanda afhenti frá 15. desember 1998 til loka febrúar 1999. Hafi staða félagsins sýnilega verið orðin mjög erfið, sem sjáist meðal annars af því að gagnáfrýjandi hafi á þessum tíma orðið að sæta því að gangast persónulega í ábyrgð fyrir einhverjum eða öllum rekstrarlánum Búvéla ehf. Hann hafi sýnilega metið það svo sjálfur að félagið gæti ekki starfað áfram að óbreyttu og staðið við skuldbindingar sínar því hann hafi þegar í janúar 1999 reynt að selja félagið eða rekstur þess eftir að ljóst varð að ekki fengjust aðrir til að taka við rekstri þess með honum. Allt hafi bent til að félagið væri ógjaldfært og því hafi gagnáfrýjanda borið skylda til að gefa bú þess upp til gjaldþrotaskipta samkvæmt 64. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þrátt fyrir þessa stöðu hafi hann pantað vörur fyrir hönd einkahlutafélags síns gegn gjaldfresti, selt þær og nýtt andvirðið til að greiða öðrum kröfuhöfum, meðal annars í því skyni að losna undan persónulegum ábyrgðum. Hafi gagnáfrýjandi þannig með saknæmum hætti bakað aðaláfrýjanda tjón, sem svari til ógreiddra vörukaupareikninga, sem gefnir voru út frá 15. desember 1998 til loka febrúar 1999. Hafi einhver minnsti vafi verið um ásetning gagnáfrýjanda í þessu efni hafi honum hvað sem öðru líði verið eytt eftir að komið var fram í miðjan febrúar 1999. Þá hafi sýnilega skapast skýr ásetningur gagnáfrýjanda um að komast frá rekstri einkahlutafélags síns og greiða upp þær kröfur, sem voru honum sjálfum erfiðastar. Gagnáfrýjandi hafi ekki valið þann kost að afhenda óseldar dráttarvélar nýjum umboðsmanni aðaláfrýjanda og lækka þannig skuldir við hann, heldur þvert á móti hafið lokaáfanga að því að leggja af rekstur félagsins með því að breyta nafni þess og selja allan rekstur nýju félagi með sama nafni. Hafi gagnáfrýjanda verið fullkomlega ljóst að söluverð eigna félagsins dygði með engu móti til að greiða skuldir, sem á því hvíldu. Engra annarra tekna hafi verið að vænta úr rekstri félagsins en af sölu dráttarvélanna. Viðtaka gagnáfrýjanda á þeim, sala og ráðstöfun söluverðsins til greiðslu annarra krafna hafi falið í sér ásetning um að hafa fé af aðaláfrýjanda með saknæmum og ólögmætum hætti. Um skaðabótaskyldu gagnáfrýjanda vísar aðaláfrýjandi til 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög auk 64. gr. laga nr. 21/1991.

Gagnáfrýjandi mótmælir kröfum og málsástæðum aðaláfrýjanda. Hafi hann hvorki fyrir ásetning eða svik látið hjá líða að gefa bú Búvéla ehf. upp til gjaldþrotaskipta á þeim tíma, sem hér skipti máli. Reyni þá ekki á hvort um bótaskylt gáleysi hafi verið að ræða, enda sé ekki á því byggt í málatilbúnaði aðaláfrýjanda. Kveður gagnáfrýjandi ekkert tilefni hafa gefist til að ætla annað í lok árs 1998 og á fyrstu mánuðum ársins 1999 en að unnt yrði að reka Búvélar ehf. áfram. Í því samhengi skipti tímasetningar verulegu máli, en um það gæti ónákvæmni hjá aðaláfrýjanda. Það hafi fyrst verið þegar umboðið fyrir aðaláfrýjanda var afturkallað 15. febrúar 1999 með gildistöku 1. mars sama árs sem gagnáfrýjandi hafi gert sér grein fyrir að reksturinn kynni að verða erfiðari. Þrátt fyrir það hafi ekki legið fyrir að ókleift yrði að greiða kröfuhöfum og er í því sambandi nefnt að félagið hafi átt útistandandi kröfur, sem síðar gekk illa að innheimta án þess að það væri fyrirsjáanlegt. Þær hafi ekki fylgt með í sölunni til Búvéla hf., auk þess sem nokkur lager og umboð fyrir skrifstofustóla hafi ekki heldur fylgt. Segir gagnáfrýjandi að sér hafi ekki orðið ljóst fyrr en um sumarið 1999 að einkahlutafélag sitt ætti ekki fyrir skuldum. Eftir að reksturinn var seldur 16. mars 1999 hafi ýmsar kröfur verið greiddar og hafi ekki verið óeðlilegt að greiða skuldir, sem komnar voru í gjalddaga. Hafi ekki verið skylt að greiða kröfur aðaláfrýjanda í málinu, enda hafi 90 daga greiðslufrestur verið á reikningum hans. Mótmælir gagnáfrýjandi að háttsemi sín geti varðað við ákvæði 108. gr. laga nr. 138/1994. Hann hafi ekki borið ábyrgð á heildarskuldbindingum einkahlutafélagsins, sbr. 1. gr. síðastnefndra laga, og ábyrgð gagnáfrýjanda hafi verið takmörkuð við hlutafé hans í félaginu. Þurfi verulega mikið til að koma svo einstakir hluthafar eða stjórnendur verði gerðir persónulega ábyrgir fyrir skuldbindingum félags eða hugsanlegu tjóni annarra. Hafi aðaláfrýjandi með engum hætti sýnt fram á að gagnáfrýjandi hafi sýnt af sér bótaskylda háttsemi. Það tímamark, sem skipti máli við mat á gerðum sínum, sé þegar dráttarvélarnar voru pantaðar og það hafi jafnan verið eftir að kaupandi fékkst að þeim hér á landi. Langur afgreiðslufrestur hafi verið á vélunum, en með öllu sé ósannað að einkahlutafélag hans hafi verið ófært um að greiða þegar þær voru pantaðar. Beri einnig að miða við það tímamark um yfirfærslu eignarréttar á vélunum, en tekið sé fram í þýðingu fundargerðar frá 15. febrúar 1999 að Búvélar ehf. „eigi“ vélarnar. Málsástæður aðilanna eru að öðru leyti nánar raktar í héraðsdómi.

IV.

Samkvæmt 2. mgr., sbr. 1. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991 er skuldara, sem er bókhaldsskyldur, skylt að krefjast gjaldþrotaskipta á búi sínu ef hann getur ekki staðið í fullum skilum við lánadrottna sína þegar kröfur þeirra falla í gjalddaga, enda verði ekki talið sennilegt að greiðsluörðugleikar hans líði hjá innan skamms tíma. Skylda sú, sem hér um ræðir, ræðst eftir hljóðan ákvæðisins eingöngu af fyrirsjáanlegri getu skuldarans til að standa í skilum með greiðslu skuldbindinga sinna þegar þær falla í gjalddaga. Takist skuldara það, hvort sem er með því að verða sér úti um fé með aflahæfi sínu eða með því að ganga á eignir sínar eða taka fé að láni er honum hvorki rétt né skylt samkvæmt ákvæðinu að krefjast gjaldþrotaskipta á búi sínu. Gildir þá einu út af fyrir sig hvort tap hefur orðið af atvinnurekstri hans eða andvirði eigna hrökkvi ekki fyrir skuldum.

Við skýrslutöku hjá skiptastjóra í þrotabúi Ísaro ehf. 14. desember 2001 skýrði gagnáfrýjandi svo frá að félagið hafi síðast verið með rekstur á árinu 1999, „sennilega í febrúar“, en þá hafi reksturinn verið seldur Búvélum hf. á Selfossi. Verður lagt til grundvallar að eftir 16. mars 1999 hafi engum rekstri verið til að dreifa, svo sem einnig má ráða af því hvert söluandlagið var í viðskiptunum þann dag og áður var rakið. Við þær aðstæður var þess ekki að vænta að úr fjárhagsörðugleikum rættist með eigin tekjuöflun eða lántöku einkahlutafélags gagnáfrýjanda og ekki hefur heldur verið skotið stoðum undir að með innheimtu á útistandandi kröfum eða sölu hugsanlegra eigna yrði því marki náð. Er samkvæmt því nægilega í ljós leitt að hinn 16. mars 1999 var gagnáfrýjanda skylt að gefa bú Ísaro ehf. upp til gjaldþrotaskipta og að ráðstafanir hans á fjármunum félagsins voru honum óheimilar frá því tímamarki.

Þótt í ljós sé leitt að skylda til að gefa bú Ísaro ehf. upp til gjaldþrotaskipta var orðin virk áðurnefndan dag skýtur það ekki loku fyrir að hún hafi orðið það fyrr. Að virtum málatilbúnaði aðaláfrýjanda sýnist þá einkum geta komið til álita tímabilið frá því að Búvélar ehf. pöntuðu áðurnefndar dráttarvélar fram til þess að félagið fékk afhent umráð þeirra við útgáfu og sendingu farmskírteinis til Búvéla ehf., sem jafnan virðist hafa verið gert samhliða útgáfu reiknings fyrir kaupverðinu eða fáum dögum síðar. Afhendingartími vélanna frá pöntun til útgáfu reiknings var mjög misjafnlega langur í þessum fjórum tilvikum eða frá tæplega einum mánuði upp í rúmlega sex mánuði. Engar skýringar eru fram komnar á þessu og þá hvort seljandinn hafi einhliða ákveðið hvenær hann afhenti hverja vél eða hvort Búvélar ehf. hafi í raun stjórnað því eftir aðstæðum í hverju tilviki. Engin gögn liggja fyrir um skuldbindingar félagsins við aðra á tímabilinu frá 15. desember 1998 til 16. mars 1999, hvenær gjalddagi þeirra var og um hvaða fjárhæðir var að tefla. Hinu sama gegnir um samanburð við tekjuöflun félagsins þá og fyrr á starfstíma þess, stöðu á bankareikningum þess, heimild til yfirdráttar á þeim, hvort það hafi átt aðrar eignir sem fyrir 16. mars 1999 var ráðstafað með öðrum hætti eða hvort félagið hafi annars átt kost á lánsfé. Liggur því ekkert fyrir í málinu til að unnt sé að meta hvort gagnáfrýjanda hafi verið orðið skylt vegna ákvæða 64. gr. laga nr. 21/1991 að krefjast gjaldþrotaskipta á búi félagsins fyrir 16. mars 1999. Ræðst niðurstaða um málsástæður aðaláfrýjanda af því hvort g-kk-þgf hafi á fyrri stigum mátt vera ljóst að Búvélar ehf. myndu ekki geta staðið í skilum við aðaláfrýjanda og aðra lánardrottna félagsins. Er málið því svo vanreifað að þessu leyti að óhjákvæmilegt er að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi. Reynir þá ekki sérstaklega á hvort aðaláfrýjanda hafi verið heimilt að gera kröfu um greiðslu í mynt, sem ekki er lengur gildur gjaldmiðill, eða hvort hann hafi gert fullnægjandi grein fyrir aðild sinni að málinu.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.