409/2009

H og A höfðuðu mál til að fá hnekkt niðurstöðu úrskurðar óbyggðanefndar um þjóðlendumörk gagnvart ábúðarjörð sinni. Með byggingarbréfi landbúnaðarráðherra 11. maí 1999 var H og A leigð ríkisjörðin Skriðuklaustur til lífstíðarábúðar. Í ábúðarsamningnum voru H og A ekki veitt nein réttindi til að fara sjálfstætt með hagsmuni Í sem eiganda jarðarinnar umfram það, sem leiddi af ákvæðum ábúðarlaga og jarðalaga. Talið var að hvorki væri að finna í ábúðarlögum né annars staðar í lögum neina stoð fyrir því að leiguliði gæti haft uppi kröfu fyrir dómi um ákvörðun merkja ábúðarjarðar í andstöðu við landsdrottin sinn. Engu gæti breytt um heimild H og A til að leita dóms að þeim hefði ranglega verið játuð aðild að ágreiningi um mörkin fyrir óbyggðarnefnd. Var Í sýknað af kröfu H og A um að fellt yrði úr gildi ákvæði úrskurðar óbyggðanefndar. H og A kröfðust þess einnig að viðurkenndur yrði réttur þeirra til að nýta land Skriðuklausturs í samræmi við ábúðarsamning eins og landsvæðið, sem óbyggðanefnd felldi undir þjóðlendu, væri háð beinum eignarrétti. Ekki höfðu verið færðar fram sjálfstæðar röksemdir fyrir þessari kröfu og var málið því að þessu leyti vanreifað af hendi H og A. Var málinu því vísað frá héraðsdómi að því er varðaði þessa dómkröfu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 17. júlí 2009. Þau krefjast þess að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007, eins og honum var breytt við endurupptöku 12. febrúar 2009, í máli nr. 1/2005, Fljótsdalur og Jökuldalur austan Jökulsár á Jökuldal, um að til þjóðlendna teljist landsvæði, sem þar var nefnt „nyrðri hluti afréttarlandanna Rana og Undir Fellum að frátöldu Brattagerði“ og afmarkað á eftirfarandi hátt: „Frá merkjavörðu (merkt L.M.) í Miðheiðarhálsi er dregin lína í stefnu á ósinn úr Hólmavatni, þar til kemur að skurðpunkti við línu sem liggur frá merkigarði þeim, sem liggur frá Jökulsá í Fljótsdal fram og upp eftir nesinu upp undir fjall, þaðan sjónhending upp á fjall og áfram í stóran stein, sem stendur utan til á ytra Eyvindarfjalli. Frá þeim skurðpunkti er þeirri línu fylgt að framangreindum stórum steini á ytra Eyvindarfjalli og þaðan í Jökulsá á Jökuldal, þar sem Hölkná rennur í hana. Jökulsá á Jökuldal ræður síðan þangað sem Sauðá fellur í hana og síðan Sauðá þangað sem hún fellur niður af efstu fjallsbrúninni. Þaðan er dregin lína í vörðu sem hlaðin er upp á millum tveggja stórra jarðfastra steina og síðan að þeim stað þar sem Eiríksstaðavegur yfir heiðina liggur út í Eyvindará. Eftir það er Eyvindará fylgt þar til kemur að skurðpunkti við línu sem dregin er frá merkjavörðu (merkt L.M.) í Miðheiðarhálsi og þvert vestur heiði í merkjavörðu í svokölluðum Klappalækjarflóa og í Eyvindará. Er þá miðað við þá línu sem aðilar eru ásáttir um. Þessari línu er fylgt frá framangreindum skurðpunkti hennar við Eyvindará og að upphafspunkti lýsingar þessarar, þ.e. merkjavörðu (merkt L.M.) í Miðheiðarhálsi.“ Áfrýjendur krefjast þess einnig að viðurkenndur verði réttur þeirra til að nýta land Skriðuklausturs í samræmi við ábúðarsamning eins og landið innan framangreindra merkja væri háð beinum eignarrétti. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Samkvæmt heimild í 1. mgr. 31. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum, hefur sakarefni málsins verið skipt að beiðni áfrýjenda og með samþykki stefnda á þann hátt að fyrst verði dæmt fyrir Hæstarétti hvort áfrýjendur séu réttir aðilar til að hafa uppi framangreindar dómkröfur, sbr. 2. mgr. 16. gr. sömu laga.

I

Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 1. mars 2004 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af meginfarvegi Jökulsár á Fjöllum allt frá Öxarfirði að aðalupptökum hennar í Dyngjujökli, en að austan af farvegi Lagarfljóts allt frá Héraðssandi þangað, sem Gilsá fellur í það, þaðan eftir henni og nánar tilgreindum sveitarfélagamörkum að Geldingarfelli og loks frá því inn á tiltekinn hnjúk á Vatnajökli. Til suðurs fylgdu mörk svæðisins að hluta jaðri Dyngjujökuls, en að öðru leyti tilteknum kennileitum á Vatnajökli. Að fram komnum kröfum stefnda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í júlí 2005 að fjalla um það í fimm málum. Eitt þeirra, sem varð nr. 1/2005, tók til Fljótsdals og Jökuldals austan Jökulsár á Jökuldal.

Áfrýjendur, sem fengu 11. maí 1999 byggingarbréf landbúnaðarráðherra fyrir jörðinni Skriðuklaustri í Fljótsdalshreppi, beindu sem ábúendur hennar kröfulýsingu til óbyggðanefndar 31. mars 2005, þar sem krafist var að viðurkenndur yrði réttur þeirra til nýtingar jarðarinnar í samræmi við ábúðarsamning eins og hún væri að öllu leyti eignarland innan nánar tiltekinna merkja, sem studd voru við landamerkjabréf 27. ágúst 1922 fyrir Skriðuklaustur með eyðijörðinni Brattagerði. Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess á hinn bóginn að mörk þjóðlendu og eignarlanda yrðu að því er varðar Skriðuklaustur dregin á nánar tiltekinn hátt, sem efnislega fól í sér að þau yrðu látin fylgja mörkum jarðarinnar gagnvart afréttarsvæðunum Rana og Undir Fellum eins og stefndi taldi þau liggja, þótt þessi svæði hafi talist innan merkja Skriðuklausturs eftir hljóðan fyrrnefnds landamerkjabréfs. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var fallist á kröfu stefnda að þessu leyti, en við endurupptöku málsins fyrir nefndinni 12. febrúar 2009 var úrskurðinum breytt á þann hátt að mörk eignarlands Skriðuklausturs voru ákveðin gagnvart þjóðlendu, sem afmörkuð var í heild eins og fram kemur orðrétt í áðurgreindri dómkröfu áfrýjenda fyrir Hæstarétti, en jafnframt var ákveðið að það landsvæði væri afréttareign Skriðuklausturs. Útdráttur úr upphaflegum úrskurði óbyggðanefndar mun hafa verið birtur í Lögbirtingablaði 18. júlí 2007. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 17. desember sama ár til að fá hnekkt niðurstöðu úrskurðarins um þjóðlendumörk gagnvart ábúðarjörð sinni.

II

Með áðurnefndu byggingarbréfi landbúnaðarráðherra 11. maí 1999 var áfrýjendum leigð ríkisjörðin Skriðuklaustur til lífstíðarábúðar og var þar tekið fram að um réttindi og skyldur áfrýjenda færi eftir ákvæðum þágildandi ábúðarlaga nr. 64/1976 og jarðalaga nr. 65/1976 að því leyti, sem annars væri ekki getið. Í þessum ábúðarsamningi voru áfrýjendum ekki veitt nein réttindi til að fara sjálfstætt með hagsmuni stefnda sem eiganda jarðarinnar umfram það, sem leiddi af ákvæðum fyrrnefndra laga eða ábúðarlaga nr. 80/2004 og jarðalaga nr. 81/2004, sem nú hafa leyst þau af hólmi. Hvorki er að finna í ákvæðum III. kafla ábúðarlaga né annars staðar í lögum neina stoð fyrir því að leiguliði geti haft uppi kröfu fyrir dómi um ákvörðun merkja ábúðarjarðar í andstöðu við landsdrottin sinn. Engu getur breytt um heimild áfrýjenda til að leita dóms um mörk eignarlands Skriðuklausturs og þjóðlendu að þeim hafi ranglega verið játuð aðild að ágreiningi um mörkin fyrir óbyggðanefnd. Með þessum athugasemdum verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um sýknu stefnda af kröfu áfrýjenda um að felld verði úr gildi ákvæði úrskurðar óbyggðanefndar 29. maí 2007, eins og honum var breytt 12. febrúar 2009, um mörk eignarlands Skriðuklausturs og þjóðlendu.

Eins og áður greinir hafa áfrýjendur einnig krafist þess að viðurkenndur verði réttur þeirra til að nýta land Skriðuklausturs í samræmi við ábúðarsamning eins og landsvæðið innan framangreindra merkja, sem óbyggðanefnd felldi undir þjóðlendu, væri háð beinum eignarrétti. Eftir hljóðan þessarar dómkröfu snýr hún ekki eingöngu að gildi úrskurðar óbyggðanefndar, heldur gæti hún allt eins beinst að stefnda sem eiganda lands í þjóðlendunni, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 58/1998, til að fá viðurkennd sérstök réttindi áfrýjenda innan hennar á grundvelli samningsskuldbindingar stefnda við þau samkvæmt byggingarbréfinu frá 11. maí 1999, þar sem vísað var um merki hins leigða lands í „landamerkjaskrá Norður-Múlasýslu“. Í málatilbúnaði áfrýjenda hafa ekki verið færðar fram sjálfstæðar röksemdir fyrir þessari kröfu og er málið því að þessu leyti vanreifað af þeirra hendi. Af þessum sökum verður af sjálfsdáðum að vísa málinu frá héraðsdómi að því er varðar þessa dómkröfu áfrýjenda.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi kröfu áfrýjenda, H-kk-ef Þ-kk-ef og Ö-kvk-ef B-kvk-ef T-kvk-ef, um að viðurkenndur verði réttur þeirra til að nýta samkvæmt ábúðarsamningi frá 11. maí 1999 við stefnda, íslenska ríkið, allt land jarðarinnar Skriðuklausturs eins og það var afmarkað í landamerkjabréfi 27. ágúst 1922.

Að öðru leyti skal héraðsdómur vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 400.000 krónur.