326/2000

R var yfirvélstjóri á rækjubát sem Þ gerði út. Var ráðning hans ekki bundin við ákveðinn tíma. Honum var sagt upp störfum þar sem ákveðið hafði verið að hætta rekstri skipsins og tekið fram að uppsagnarfrestur væri þrír mánuðir. Skömmu eftir uppsögnina var skipinu lagt og ekki krafist frekara vinnuframlags af R, en hann fékk greidda kauptryggingu út uppsagnartímannn. Jafnframt fékk hann greiðslu fyrir þrjá róðra sem hann fór á uppsagnartímanum á öðrum bátum Þ. R taldi Þ hafa rift ráðningu hans með ólögmætum hætti með því að leggja bátnum í stað þess að láta R vinna lögboðinn uppsagnarfrest við fiskveiðar. Krafðist R bóta á grundvelli 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga. Hæstiréttur hafnaði þeirri kröfu, enda eru hvorki í sjómannalögum né kjarasamningi ákvæði, sem takmarka rétt útgerðarmanna til uppsagnar að þessu leyti. Hins vegar var fallist á kröfu R um greiðslu meðallauna undanfarandi mánaða í stað kauptryggingar. Talið var andstætt almennum reglum vinnuréttar að samningsbundnum kjörum launþega væri breytt á uppsagnarfresti svo sem í raun var gert í þessu tilviki. Þ hefði verið í lófa lagið að haga ráðstöfunum sínum með þeim hætti að starfslok R féllu saman við stöðvun á úthaldi skipsins til veiða. Óeðlilegt væri að R þyrfti að þola skerðingu á launum með þessum hætti vegna ráðstafana, sem Þ greip einhliða til sér til hagsbóta.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. ágúst 2000. Krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 477.410 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 7. október 1998 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla.

I.

Eins og fram kemur í héraðsdómi var áfrýjandi yfirvélstjóri á rækjubátnum Snæbjörgu ÓF-4, sem stefndi gerði út. Er ágreiningslaust að ráðning áfrýjanda var ekki bundin við ákveðinn tíma. Honum var sagt upp störfum með bréfi 2. október 1998, þar sem fram kom að stjórn stefnda hefði ákveðið að hætta rekstri skipsins. Var tekið fram að uppsagnarfrestur væri þrír mánuðir samkvæmt kjarasamningum og sjómannalögum og því lyki ráðningu áfrýjanda 2. janúar 1999.

Óumdeilt er að Snæbjörg kom úr síðustu veiðiferð sinni 5. október 1998 og var skipinu lagt, en vinnu skipverja við það lauk nokkrum dögum síðar. Ekki mun hafa verið krafist frekara vinnuframlags af áfrýjanda en hann fékk greidda kauptryggingu út uppsagnartímann. Jafnframt fór hann í þrjá róðra á öðrum fiskiskipum stefnda og fékk greiðslu fyrir þá til viðbótar kauptryggingu sinni, sem stefndi telur að hafi verið umfram skyldu. Að öðru leyti stundaði áfrýjandi ekki launaða vinnu á uppsagnartíma.

Krafa áfrýjanda byggist aðallega á því að stefndi hafi rift ráðningu hans með ólögmætum hætti og að um slíka riftun gildi ákvæði 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Í stað þess að láta áfrýjanda vinna lögboðinn uppsagnarfrest við fiskveiðar eins og hann hafi verið ráðinn til hafi stefndi ákveðið að leggja bátnum og sagt áfrýjanda upp störfum fimm dögum áður en rekstri bátsins var hætt. Eigi hann því rétt á bótum samkvæmt 25. gr. sjómannalaga, sem séu meðalhófsbætur.

Þótt eðli máls samkvæmt sé á því byggt við ráðningu sjómanns á fiskiskip að því sé haldið til fiskveiða verður ekki séð að útgerðarmanni sé meinað að segja sjómanninum upp störfum vegna þess að skipi eigi að leggja, jafnvel þótt það sé gert samtímis því að skipinu er lagt. Hvorki í sjómannalögum né kjarasamningi, sem gilti milli áfrýjanda og stefnda, eru ákvæði, sem takmarka rétt útgerðarmanna til uppsagnar að þessu leyti. Er ekki unnt að telja að um vanefnd ráðningarsamnings hafi verið að ræða. Ákvæði 3. þáttar II. kafla sjómannalaganna, svo sem 19. gr. og 22. gr., sem áfrýjandi vísar einkum til, þykja ekki geta leitt til annarrar niðurstöðu. Að þessu athuguðu, en að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms, verður staðfest sú niðurstaða hans að ekki komi til álita að dæma áfrýjanda bætur samkvæmt 25. gr. sjómannalaga.

II.

Á því er byggt af hálfu áfrýjanda að verði ekki talið að ráðningarsamningi hans hafi verið rift eigi hann rétt til launa samkvæmt 2. mgr. 27. gr. sjómannalaga þar sem segir að skipverji taki kaup til þess dags og að honum meðtöldum er ráðningu hans lýkur samkvæmt ráðningar- eða kjarasamningi og skipti þá ekki máli þótt hann hafi áður verið afskráður. Heldur áfrýjandi því fram að miða beri laun hans í uppsagnarfresti við þau laun, er hann hafi haft áður en til uppsagnar kom og bátnum var lagt. Standist það ekki að laun hans í uppsagnarfresti séu skert verulega. Hann hafi verið ráðinn upp á aflahlut á skipi, sem haldið hafi verið út til rækjuveiða. Samkvæmt launaseðlum, sem liggja fyrir í málinu, fékk áfrýjandi greiddan aflahlut frá 1. apríl 1998 til þess tíma er skipinu var lagt og honum sagt upp. Miðar hann kröfu sína um laun í uppsagnarfresti við meðallaun á dag þetta tímabil.

Samkvæmt kjarasamningi þeim, sem gilti milli aðila málsins, skyldi útgerðarmaður tryggja yfirvélstjórum hlut úr afla, eins og nánar er þar kveðið á um. Þá átti útgerðarmaður að tryggja þessum skipverjum mánaðarlegar kaupgreiðslur, svokallaða kauptryggingu, upp í hundraðshluta afla frá lögskráningardegi til afskráningardags með tilteknu mánaðarkaupi. Er ekki um það deilt í málinu að áfrýjandi fékk á uppsagnartíma greidda kauptryggingu samkvæmt kjarasamningnum.

Ágreiningslaust er að í kjarasamningi aðila var ekki kveðið sérstaklega á um, hvernig með launagreiðslur skyldi fara þegar skipi var endanlega lagt á uppsagnartíma. Fyrir liggur í málinu að uppsögn áfrýjanda átti rætur að rekja til þess að stefndi taldi nauðsyn hagræðingar í rekstri sínum og munu aflaheimildir, sem fylgdu Snæbjörgu ÓF-4, hafa verið fluttar yfir á önnur skip stefnda. Í uppsagnarbréfi stefnda var byggt á vinnuskyldu áfrýjanda út uppsagnartímann, en þar var sagt að óskaði áfrýjandi eftir því að hefja störf annars staðar, bæri honum að semja um það sérstaklega við stefnda. Af uppsögninni leiddi að áfrýjandi fékk ekki lengur greiddan hlut af afla skipsins, enda ekki lengur um hann að ræða, og laun hans í uppsagnarfresti lækkuðu verulega frá því sem verið hafði allt frá upphafi rækjuvertíðar.

Það verður að telja andstætt almennum reglum vinnuréttar að samningsbundnum kjörum launþega sé breytt á uppsagnarfresti svo sem hér var gert í raun. Stefnda hefði verið í lófa lagið að haga ráðstöfunum sínum með þeim hætti að starfslok áfrýjanda féllu saman við stöðvun á úthaldi skipsins til veiða. Þykir og óeðlilegt að áfrýjandi þurfi að þola skerðingu á launum með þessum hætti vegna ráðstafana, sem stefndi greip einhliða til sér til hagsbóta. Mátti áfrýjandi vænta þess að halda óskertum ráðningarkjörum þar til ráðningartíma hans lyki samkvæmt ráðningar- og kjarasamningi. Væntingar hans um aflahlut voru fyllilega raunhæfar miðað við launagreiðslur áður en til uppsagnarinnar kom. Að þessu athuguðu og með hliðsjón af 2. mgr. 27. gr. sjómannalaga þykir krafa hans um meðallaun undanfarandi mánaða eiga rétt á sér.

III.

Eins og áður segir miðar áfrýjandi kröfu sína við meðalaflahlut á Snæbjörgu ÓF-4 frá 1. apríl til 30. september 1998. Samkvæmt því séu meðallaun á dag 10.198 krónur og er gerð krafa um þá fjárhæð í 85 daga, eða samtals 866.830 krónur að frádregnum 389.420 krónum, sem hann fékk greitt sem kauptryggingu, og nemur kröfufjárhæðin mismuninum, 477.410 krónum.

Af hálfu stefnda hefur útreikningi áfrýjanda verið mótmælt og bent á að rækjuveiði skipsins hafi hafist 20. júní 1998, en fyrir þann tíma hafi það verið á dragnótaveiðum. Meðallaun áfrýjanda við rækjuveiðarnar hafi að meðaltali numið 8.483 krónum á dag. Auk þess eigi að draga frá allar greiðslur, sem áfrýjandi fékk frá stefnda á uppsagnartímanum, en þær námu samtals 523.958 krónum þegar tekið er tillit til launa, er honum voru greidd vegna þriggja róðra er hann fór á bátum stefnda á tímabilinu.

Rétt þykir að fallast á þau sjónarmið stefnda að miða beri við hlut áfrýjanda á rækjuveiðum frá 20. júní 1998. Útreikningi stefnda á meðallaunum hefur ekki verið mótmælt tölulega. Samkvæmt því átti áfrýjandi að fá í laun á uppsagnartímanum 721.055 krónur. Frá þeirri fjárhæð ber að draga þau laun, er hann fékk á þessu tímabili og er ekki ágreiningur um að þau hafi numið 523.958 krónum. Ber stefnda samkvæmt þessu að greiða áfrýjanda 197.097 krónur. Rétt þykir að dráttarvextir reiknist á fjárhæðina frá ráðningarlokum 2. janúar 1999.

Samkvæmt þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Stefndi, Þormóður rammi-Sæberg hf., greiði áfrýjanda, R-kk-þgf P-kk-þgf, 197.097 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. janúar 1999 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.