459/2011

S höfðaði mál gegn fjármálafyrirtækinu A hf. og krafðist greiðslu á kröfu sem S taldi sig eiga í samræmi við nauðasamning sem staðfestur hafði verið fyrir A hf. eftir að síðarnefnda félagið hafði verið tekið til slitameðferðar. Kröfu S hafði ekki verið lýst innan kröfulýsingarfrests og var því talið að hún hefði fallið niður gagnvart A hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf settir hæstaréttardómarar.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júlí 2011. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að hún verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Fjármálaeftirlitið ákvað 9. mars 2009 að taka yfir vald hluthafafundar áfrýjanda, sem þá hét Straumur-Burðarás Fjárfestingabanki hf., og víkja stjórn félagsins frá störfum. Fjármálaeftirlitið skipaði félaginu jafnframt skilanefnd sem taka skyldi við öllum heimildum stjórnar þess samkvæmt ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Ákvörðunin var reist á 100. gr. a. í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Áfrýjanda var veitt heimild til greiðslustöðvunar 19. mars 2009, sem standa átti til 11. júní sama ár. Lögum nr. 161/2002 var breytt með lögum nr. 44/2009, sem tóku gildi 22. apríl það ár. Í ákvæði til bráðabirgða II með breytingalögunum sagði svo í 1. mgr.: ,,Um fjármálafyrirtæki sem njóta heimildar til greiðslustöðvunar við gildistöku þessara laga skulu eftirfarandi sérreglur gilda: 1. Heimild til greiðslustöðvunar skal haldast þrátt fyrir gildistöku laga þessara og má framlengja hana samkvæmt þeim reglum sem um ræðir í 2. mgr. 10. gr. 2. Við greiðslustöðvunina skal beitt ákvæðum 1. mgr. 101. gr., 102. gr., 103. gr. og 103. gr. a ..., eins og fyrirtækið hefði verið tekið til slita með dómsúrskurði á þeim degi sem lög þessi öðlast gildi, en slitameðferðin skal þó allt að einu kennd við heimild til greiðslustöðvunar svo lengi sem sú heimild stendur, sbr. 1. tölul. Þegar sú heimild rennur sitt skeið á enda skal fyrirtækið án sérstaks dómsúrskurðar sjálfkrafa teljast vera til slitameðferðar eftir almennum reglum, sbr. þó 3. og 4. tölul. Ákvæði IV. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl. gilda ekki um slíka greiðslustöðvun sem hér um ræðir, ... 3. Skilanefnd fjármálafyrirtækis, sem Fjármálaeftirlitið hefur skipað fyrir gildistöku laga þessara á grundvelli 5. gr. laga nr. 125/2008, skal með óbreyttu heiti halda áfram störfum ... 4. Til annarra verka slitastjórnar en um ræðir í 3. tölul. skal héraðsdómari eftir skriflegri beiðni skilanefndar skipa fyrirtækinu slíka stjórn samkvæmt fyrirmælum 1. og 3. málsl. 4. mgr. 101. gr. laganna, ...“

Ekki er um það deilt að Héraðsdómur Reykjavíkur hafi að beiðni skilanefndar áfrýjanda skipað félaginu slitastjórn 11. maí 2009. Slitastjórnin gaf út innköllun til lánardrottna, sem birt var fyrra sinni í Lögbirtingablaði 18. maí 2009. Í henni var tekið fram að frestur til að lýsa kröfum fyrir slitastjórn félagsins væri tveir mánuðir frá fyrri birtingu innköllunarinnar. Þá sagði: ,,Sé kröfu ekki lýst innan framangreinds frests gilda um það sömu réttaráhrif og um vanlýsingu kröfu samkvæmt 118. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 og telst hún þá fallin niður gagnvart [áfrýjanda] nema undantekningar í 1.-6. tölulið lagagreinarinnar eigi við.“

Stefndi, sem átt hafði umtalsverð viðskipti við áfrýjanda um skeið, átti kröfu á hendur áfrýjanda samkvæmt skuldabréfum, sem stefndi hafði keypt. Voru skilmálar skuldabréfanna mismunandi. Samkomulag mun hafa orðið með þeim haustið 2008 um að áfrýjandi greiddi upp kröfu stefnda samkvæmt skuldabréfunum gegn því að greiðslan yrði lögð á innlánsreikninga í eigu stefnda hjá áfrýjanda og stefndi myndi einnig leggja inn á bankareikning nokkra fjárhæð til viðbótar. Var samið um vaxtakjör á innstæðunum. Stefndi lýsti kröfu á grundvelli innlánsreikninganna við slit áfrýjanda og barst kröfulýsing hans 24. júlí 2009. Fresti til að lýsa kröfum hafði lokið 18. sama mánaðar. Áfrýjandi hafnaði kröfu stefnda þar sem hann taldi kröfulýsinguna hafa borist eftir lok kröfulýsingarfrests.

Slitastjórn áfrýjanda ákvað með heimild í 3. mgr. 103. gr. a. í lögum nr. 161/2002 að leita nauðsamnings við kröfuhafa félagsins til að ljúka slitameðferðinni. Auglýsing um nauðsamningsumleitanir áfrýjanda var birt í Lögbirtingablaði 1. júlí 2010, en samkvæmt henni var boðað til kröfuhafafundar í félaginu 13. sama mánaðar til að fjalla um frumvarp að nauðasamningi. Á fundinum var frumvarpið samþykkt af tilskildum fjölda atkvæðismanna. Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti nauðasamninginn með úrskurði 18. ágúst 2010. Úrskurðurinn varð endanlegur að liðnum kærufresti 25. sama mánaðar, sbr. 1. mgr. 59. gr. laga nr. 21/1991.

Stefndi ritaði slitastjórn áfrýjanda bréf 21. júní 2010 og lýsti þeirri skoðun að hann teldi sig eiga rétt til greiðslu kröfu sinnar í samræmi við þann nauðasamning, sem kynni að verða staðfestur. Hann krafði svo áfrýjanda 12. október 2010 um greiðslu skuldar á grundvelli þeirra skuldabréfa, sem hann hafði átt haustið 2008 og út voru gefin af áfrýjanda. Ráðstöfun sú, sem stefndi og áfrýjandi sömdu um og fólst í því að skuldabréfin yrðu greidd upp og greiðslunni ráðstafað á innlánsreikninga í nafni stefnda hjá áfrýjanda, auk viðbótargreiðslu stefnda á bankareikning, hafði verið látin ganga til baka eftir að sambærilegri ráðstöfun milli áfrýjanda og Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins var rift, sbr. dóm Hæstaréttar 16. apríl 2010 í máli nr. 162/2010. Eftir að áfrýjandi hafnaði greiðslu kröfunnar höfðaði stefndi mál þetta.

II

Kröfu sína um greiðslu reisir stefndi einkum á tveimur röksemdum.

Í fyrsta lagi hafi krafa hans aldrei fallið niður þar sem áfrýjandi hafi ekki farið í formlega slitameðferð í skilningi laga nr. 161/2002 heldur hafi honum einungis verið veitt heimild til greiðslustöðvunar, sem framlengd hafi verið tvívegis og á greiðslustöðvunartímanum hafi hann gert nauðasamning þann er áður greinir. Þótt umsjón með greiðslustöðvun hafi verið falin hópi manna sem nefndur var slitastjórn leiði það ekki til þess að áfrýjandi teljist hafa verið í slitameðferð í skilningi laga nr. 161/2002.

Verði ekki á framangreind rök fallist telur stefndi í öðru lagi að jafnvel þótt litið yrði svo á að áfrýjandi hafi verið til slitameðferðar í skilningi laga nr. 161/2002, hafi greiðsluskylda hans á kröfu stefnda orðið virk þegar nauðasamningur áfrýjanda var staðfestur. Hann kveður vanlýsta kröfu, sem ekki komist á atkvæðaskrá, engu að síður gilda gagnvart þrotamanni. Þegar þrotamaður fái aftur umráð yfir búi sínu, eftir atvikum að gerðum nauðasamningi, rakni greiðsluskylda hans við jafnvel þótt krafan hefði ekki komið til álita við úthlutun úr búinu ef skiptum hefði lokið á þann veg.

Áfrýjandi krefst sýknu af kröfu stefnda. Hann kveður ekki leika vafa á að félagið hafi verið til slitameðferðar og telur kröfu stefnda hafa fallið niður við vanlýsingu hennar. Þar sem skilyrðum undantekningarreglna í 1. til 6. tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991 hafi ekki verið fullnægt sé krafan endanlega niður fallin.

III

Fallist er á með héraðsdómi að upphafsregla bráðabirgðaákvæðis II með lögum nr. 44/2009 hafi átt við um áfrýjanda. Með því að áfrýjanda var að beiðni skilanefndar skipuð slitastjórn, sbr. 4. tölulið þessa bráðabirgðaákvæðis, sem birti innköllun til kröfuhafa, hófst slitameðferð á áfrýjanda. Verður því einnig fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að áfrýjandi hafi verið tekinn til slitameðferðar og þess vegna beri að hafna fyrri málsástæðu stefnda.

Kemur þá til athugunar síðari málsástæða hans um að krafan hafi raknað við er nauðsamningur fyrir áfrýjanda var staðfestur.

Um slitameðferð áfrýjanda giltu sem fyrr greinir 1. mgr. 101. gr., 102. gr., 103. gr. og 103. gr. a. í lögum nr. 161/2002, svo og þau ákvæði laga nr. 21/1991, sem þar er vísað til. Í 2. mgr. 102. gr. laganna er mælt fyrir um að beitt skuli sömu reglum og við gjaldþrotaskipti meðal annars um efni innköllunar og kröfulýsingarfrest. Í skýringum á þessari málsgrein í greinargerð sem fylgdi frumvarpi því er varð að lögum nr. 44/2009 kemur skýrt fram að innköllun eins og hér um ræðir hafi ,,það sem nefnt er ,,præklusiv“ áhrif, sbr. 118. gr. laga nr. 21/1991, þ.e. ef kröfu er ekki lýst innan kröfulýsingarfrests kemur hún ekki til álita við slitin og oftast þýðir það að kröfuhafinn glatar öllum möguleikum á að fá fullnustu hennar í heild eða að hluta af eignum fjármálafyrirtækis.“

Í 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 er kveðið á um að ákvæði XVIII. kafla og 5. þáttar laga nr. 21/1991 gildi um meðferð krafna á hendur fjármálafyrirtæki við slit þess ,,þar á meðal um áhrif þess að kröfu sé ekki lýst.“ Um þetta segir í skýringum með ákvæðinu í greinargerð sem fylgdi frumvarpi því er varð að lögum nr. 44/2009: ,,Einnig er lagt til, eins og áður greinir, að sú regla gildi að sé kröfu ekki lýst innan kröfulýsingarfrests komi hún ekki til álita við greiðslu krafna við slitameðferðina.“

Vanlýsing kröfu við innköllun er eitt þeirra atvika sem bundið getur enda á tilvist kröfuréttinda. Brottfall kröfu vegna vanlýsingar er algert og endanlegt, nema lög mæli á annan veg. Innköllun kröfu með þeim réttaráhrifum að vanlýsing leiði til brottfalls hennar verður að eiga stoð í lögum. Í íslenskum rétti hafa verið í gildi reglur sem varða skipti á dánarbúum og reglur um gjaldþrotaskipti sem haft hafa að geyma ákvæði um brottfall krafna vegna vanlýsingar þeirra. Eitt þessara ákvæða er 118. gr. laga nr. 21/1991, en það er í XVIII. kafla laganna, sem gilti um slitameðferð áfrýjanda eins og fyrr greinir. Í upphafsákvæði 118. gr. segir: ,,Ef kröfu á hendur þrotabúi er ekki lýst fyrir skiptastjóra áður en fresti lýkur skv. 2. mgr. 85. gr. og ekki er unnt að fylgja henni fram gagnvart því skv. 116. gr., þá fellur hún niður gagnvart búinu nema ...“ Óumdeilt er að 116. gr. laga nr. 21/1991 á ekki við í máli þessu. Tilvitnað ákvæði 118. gr. laganna veldur því að krafa fellur brott vegna vanlýsingar með tvenns konar takmörkunum, en þær felast annars vegar í því að hún fellur einungis niður ,,gagnvart búinu“ og hins vegar í ýmsum undantekningum, sem tilteknar eru í 1. til 6. tölulið greinarinnar. Var efni innköllunar slitastjórnar til lánardrottna við slit áfrýjanda í samræmi við framangreint.

Við vanlýsingu kröfu stefnda féll hún niður ,,gagnvart búi“ áfrýjanda sem var til slitameðferðar. Slitastjórn ákvað að leita eftir nauðasamningi við lánardrottna eftir upphaf slitameðferðar. Um þær nauðasamningsumleitanir fór samkvæmt tilgreindum ákvæðum XXI. kafla laga nr. 21/1991 eins og mælt var fyrir um í 3. mgr. 103. gr. a. í lögum nr. 161/2002 og áréttað í skýringum með 9. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 44/2009. Regla 3. mgr. 45. gr. laga nr. 21/1991 á því ekki við í málinu. Þegar leitað er nauðasamnings við lánardrottna samkvæmt XXI. kafla laga nr. 21/1991 er það gert vegna þrotabús eða slitameðferðar fjármálafyrirtækis. Takist nauðasamningur og verði hann staðfestur, eins og við á um áfrýjanda, heldur fjármálafyrirtækið áfram að vera til, en kröfur á hendur því og efndir þeirra breytast í samræmi við efni nauðasamnings. Samkvæmt þessu og með vísan til orðalags upphafsákvæðis 118. gr. laga nr. 21/1991 hefur krafa stefnda fallið niður vegna vanlýsingar við slitameðferð á áfrýjanda og hefur eftirfarandi nauðsamningur engin áhrif á þau lok kröfuréttindanna. Lokamálsliður 1. mgr. 152. gr. laga nr. 21/1991 rennir einnig stoðum undir þessa niðurstöðu. Upplýst er að skilyrðum 1. töluliðar 118. gr. um að afla samþykkis nægilega margra lánardrottna til þess að krafa stefnda mætti komast að varð ekki fullnægt og stofnaðist hún því ekki að nýju af þeim ástæðum. Þá er eins og áður segir ekki um það deilt í málinu að aðrar undantekningar, sem er að finna í 2. til 6. tölulið greinarinnar, eiga ekki við í málinu.

Samkvæmt þessu er krafa stefnda, sem hann lýsti við slitameðferð áfrýjanda, niður fallin fyrir vanlýsingu og verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður hvor aðila látinn bera sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, ALMC hf., er sýkn af kröfu stefnda, Stapa lífeyrissjóðs, í máli þessu.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.