67/2004

H, sem hafði verið handtekinn og sætt gæsluvarðhaldi í tengslum við rannsókn lögreglu á mannsláti, krafðist miskabóta þar sem hann taldi aðgerðirnar hafa verið ólögmætar. H hafði ekki höfðað málið fyrr en liðinn var sex mánaða fyrningarfrestur samkvæmt 181. gr. laga nr. 19/1991. Var Í því sýknað af kröfu H.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 10. febrúar 2004. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. nóvember 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Lögreglan í Kópavogi var kvödd að húsi við [...] aðfaranótt 10. mars 2002 eftir að tilkynning hafði borist um að maður lægi meðvitundarlaus á gólfi íbúðar sinnar þar. Þegar lögreglan kom á staðinn reyndist maðurinn vera látinn. Áfrýjandi var þá staddur í íbúðinni ásamt nafngreindri konu og bentu ummerki á vettvangi til þess að rannsóknar væri þörf. Var áfrýjandi handtekinn þá um nóttina, en sleppt eftir skýrslutöku síðdegis næsta dag. Hann var handtekinn á nýjan leik 12. mars 2002 eftir að skýrsla Rannsóknastofu Háskólans í meinafræðum um dánarorsök mannsins lá fyrir, en samkvæmt henni lést hann „af völdum sljós áverka á kvið.“ Hafði áverkinn valdið rifu á lifur og blæddi honum út innvortis. Var áfrýjandi úrskurðaður í gæsluvarðhald til 19. mars 2002 og gæsluvarðhaldið síðan framlengt til 10. apríl sama árs. Áfrýjandi var látinn laus 11. sama mánaðar eftir að héraðsdómari hafði hafnað kröfu um að gæsluvarðhald yrði enn framlengt. Málavextir eru nánar raktir í hinum áfrýjaða dómi.

Í málinu krefur áfrýjandi stefnda um bætur vegna handtöku, gæsluvarðhalds, frelsissviptingar eftir að gæsluvarðhaldstími var runninn út og halds á munum, en allar þessar aðgerðir telur hann hafa verið ólögmætar. Reisir hann kröfuna á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og vísar einkum til 175. gr. og 176. gr. laganna. Málsástæður aðilanna eru nánar raktar í héraðsdómi.

II.

Stefndi ber fyrir sig að krafa áfrýjanda sé fyrnd. Vísar hann til 181. gr. laga nr. 19/1991, en samkvæmt þeirri grein fyrnist bótakrafa samkvæmt XXI. kafla laganna á sex mánuðum frá vitneskju aðila um niðurfellingu rannsóknar. Ríkissaksóknari hafi ritað áfrýjanda bréf 16. október 2002 vegna atviksins í [...], sem áður var nefnt, en afrit þess hafi verið sent skipuðum verjanda áfrýjanda í gæsluvarðhaldsmálinu, sem einnig sé lögmaður hans í þessu máli. Þar hafi ríkissaksóknari tilkynnt að þar sem það, sem fram hefði komið í málinu væri eigi talið nægilegt eða líklegt til sakfellis, væru ekki efni til frekari aðgerða í því og málið því fellt niður með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991. Áfrýjandi hafi hins vegar ekki höfðað mál þetta fyrr en 22. apríl 2003 og þá hafi verið liðinn sex mánaða fresturinn, sem mælt sé fyrir um í lagagreininni. Bótaréttur, sem áfrýjandi telji vera fyrir hendi, sé því hvað sem öðru líði, fallinn niður fyrir fyrningu.

Áfrýjandi mótmælir því að hafa fengið umrætt bréf. Lögmaður hans viðurkennir að hafa fengið afrit þess, en þó ekki fyrr en síðar en dagsetning bréfsins segir til um. Engin nákvæm tímasetning er þó nefnd, en við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti taldi lögmaðurinn það hafa gerst „undir áramót“ þegar hann hafi farið að grennslast fyrir um málið hjá ríkissaksóknara. Hafi fyrningarfrestur því ekki verið liðinn þegar málið var höfðað. Að auki hafi ríkissaksóknari orðið að beina tilkynningunni að áfrýjanda sjálfum, sem ekki hafi verið gert, og nægi ekki að tilkynna lögmanni hans um niðurfellingu málsins. Sé þá til þess að líta að skipun verjanda áfrýjanda vegna gæsluvarðhalds hafi fallið niður þegar áfrýjandi var látinn laus úr gæslu 11. apríl 2002.

III.

Meðal málsgagna er bréf ríkissaksóknara 17. september 2003 til lögmanns áfrýjanda. Segir þar að samkvæmt beiðni lögmannsins skuli staðfest að áðurnefnt bréf 16. október 2002 muni ekki hafa verið póstlagt, en ástæða þess hafi verið sú að ekki var vitað um heimilisfang áfrýjanda. Í þjóðskrá sé hann skráður óstaðsettur í hús í Reykjavík og hafi sú skipan staðið allt frá 1999. Síðan segir: „Eins og meðfylgjandi afrit bréfsins ber með sér var yður sent afrit þess.“

Í stefnu til héraðsdóms var enginn fyrirvari gerður um það að afrit bréfsins hafi ekki borist lögmanninum á þeim tíma, sem dagsetning þess bendir til. Þvert á móti segir að „stefnandi fékk bréf ríkissaksóknara, dags. 16. október 2002 um að frekari rannsókn málsins væri felld niður“. Sambærilega setningu er að finna í kröfubréfi lögmannsins fyrir hönd áfrýjanda 4. mars 2003. Samkvæmt kröfugerð í stefnu til héraðsdóms var þess krafist að stefnufjárhæðin bæri dráttarvexti frá 16. nóvember 2002 þegar mánuður var liðinn frá dagsetningu áðurnefnds bréf ríkissaksóknara. Verður að ætla að það sé gert á grundvelli 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Samkvæmt þessu hefur áfrýjandi lagt grundvöll málsins með þeim hætti að réttur hans til dráttarvaxta skuli miðaður við dagsetningu bréfs ríkissaksóknara 16. október 2002. Engu að síður telur hann að um annað, þ.e. fyrningu kröfunnar, skuli miða við aðra og einhverja síðari dagsetningu, sem fær illa samrýmst því hvenær hann telur kröfuna hafa orðið til. Svo sem áður er fram komið var lögmaður áfrýjanda skipaður verjandi hans vegna gæsluvarðhalds í mars 2002. Því máli lauk ekki fyrr en með tilkynningu ríkissaksóknara 16. október sama árs. Áfrýjandi var boðaður til skýrslutöku hjá lögreglu 26. september 2002. Í upphafi skýrslunnar segir meðal annars: „Sömuleiðis er honum kynntur réttur hans til að hafa verjanda sinn viðstaddan og er verjandi hans, K-kk-nf S-kk-nf, viðstaddur yfirheyrsluna, og hafa þeir ræðst við einslega fyrir yfirheyrsluna.“ Eins og málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að umboð skipaðs verjanda, hafi haldist þar til tilkynnt var 16. október 2002 að ákæruvaldið myndi falla frá saksókn, sbr. einnig til hliðsjónar VI. kafla laga nr. 19/1991.

Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður fallist á með stefnda að ganga verði út frá því að afrit tilkynningar ríkissaksóknara 16. október 2002 hafi þá borist lögmanni áfrýjanda og að upphaf fyrningarfrests samkvæmt 181. gr. laga nr. 19/1991 skuli miðast við það. Krafa áfrýjanda var því fyrnd þegar málið var höfðað. Verður sýknukrafa stefnda samkvæmt því tekin til greina.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarlaun verða staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, H-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 250.000 krónur.