56/2011

A o.fl., eigendur jarðarinnar V, höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðarnefndar um að land HVS í Norðurþingi væri þjóðlenda, þar sem landið tilheyrði jörðinni V. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ætla mætti að í öndverðu hafi verið stofnað til eignarréttar að landi á þessum slóðum með námi. Í elstu ritheimildum var rætt um jörðina H en fyrir lá að síðar hafði jörðunum F, V HS og N verið skipt úr þeirri jörð og sameignarlandi í eigu sömu jarða. Af gögnum málsins varð ráðið að landi HVS hefði verið skipt úr sameignarlandinu og lagt undir V. Ekki var talið að úrslitum réði um stöðu sameignarlandsins, og þar með landsins HVS, að sameignarlandið hefði verið nefnt „fjalllendi og afrettarland“ í landskiptagerð og „afréttarland“ í fyrirsögn landamerkjaskrár um það. Býli hafði verið reist á HVS á 19. öld og var þar búskapur í tæpan aldarfjórðung, en landamerkjabréf var gert fyrir „eyðijörðina“ HVS eftir þann tíma. Við mat á því hvort land innan þeirra marka væri háð beinum eignarrétti yrði að líta til þess hvort það ætti stoð í eldri heimildum og gæti samræmst staðháttum, gróðurfari og upplýsingum um nýtingu landsins. Þóttu eldri heimildir veita því viðhlítandi stoð að svæði innan merkja sameignarlandsins hefði svo öldum skiptir talist hluti af jörðinni H. Í hafði viðurkennt að tilteknar jarðir á þessum slóðum sem náðu lengra inn til landsins væru eignarland. Hæstiréttur taldi að engin rökræn ástæða stæði til þess að álykta að landnám á svo samfelldu og einsleitu svæði hefði í tilteknum tilvikum náð lengra inn til landsins en í öðrum án þess að sérstakar skýringar yrðu fundnar á því svo sem vegna staðhátta. Slíkar skýringar hefðu ekki komið fram. Af þessum sökum vara krafa A o.fl. tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 25. janúar 2011. Þau krefjast þess að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 5/2005 um að land innan eftirgreindra marka sé þjóðlenda: „Að sunnan ræður bein stefna úr Klettagili í Mynnisöxl og þaðan í Mýrdalgil. Að vestan ræður Hvannstaðafjallgarður út að mörkum Hafrafellstungu og þaðan í upptök Svartáskvíslar en hún ræður merkjum þar til hún fellur í Sandá. Þaðan er kröfulínu gagnaðila og sveitarfélagamörkum fylgt í Þorsteinsnef og þaðan í Sandhaug á Álftadyngjufjallgarði. Að austan ræður Fjallgarðurinn frá Sandhaug að Klettagili með kröfulínu gagnaðila.“ Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, fengu áfrýjendurnir V-kvk-nf B-kvk-nf B-kvk-nf og A-kk-nf S-kk-nf E-kk-nf afsal 24. janúar 2010 fyrir eignarhlut G-kk-ef Ó-kk-ef í jörðinni Víðirhóli og hafa áfrýjendurnir því til samræmis tekið við aðild að málinu í hans stað.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 12. september 2011.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 1. mars 2004 til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem réðist að vestan af Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði að Dyngjujökli, en þaðan var fylgt jaðri hans að Kverkfjöllum í Hveradal, þar sem dregin var lína til suðurs inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Lagarfljóti frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á var svo fylgt og síðan mörkum Fljótsdalshrepps að Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin inn á Vatnajökul. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 ákvað hún að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum og var eitt þeirra nr. 5/2005, sem náði til Öxarfjarðarhrepps. Það mál tók meðal annars til landsvæðisins Hvannstaða, sem áfrýjendur telja sem eigendur jarðarinnar Víðirhóls háð beinum eignarrétti sínum, en stefndi telur það til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að landsvæði þetta væri þjóðlenda með þeim mörkum, sem áður greinir í dómkröfu áfrýjenda, en viðurkennt var á hinn bóginn að landið væri afréttareign jarðarinnar Víðirhóls samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998.

Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 17. janúar 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerðu þau sömu kröfu og þau gera fyrir Hæstarétti, en með hinum árýjaða dómi var stefndi sýknaður af henni.

II

Samkvæmt gögnum málsins er að finna heimildir allt frá því um árið 1400 um jörðina Hól, sem áður heyrði til Öxarfjarðarhrepps en er nú í sveitarfélaginu Norðurþingi. Jörðin Hólssel mun hafa byggst úr landi Hóls um 1650 og síðan Víðirhóll um 1835. Merkjum Víðirhóls mun hafa verið lýst í landamerkjabréfi 29. júlí 1848, sem ekki hefur komið fram við meðferð málsins, en þann dag voru jafnframt gerð landskipti, sem eigendur Hóls, Hólssels og Víðirhóls stóðu að. Í landskiptagerðinni var lýst merkjum Hóls, en í framhaldi af því sagði meðal annars eftirfarandi: „Enn hlutaðeigendur semjast uppá að Fjalllendi og Afrettarland sé óskipt og brúkist í sameiníngu eptir tiltölu af ofann nefndum eigendum þessara þriggja jarða í eptir greind örnefni. Úr Fálka klett í há Reiði. Úr Reiði beint austur yfir Fjallgarð í Sandá móts við Hafrafellstúngu land. Þaðann beint Austur uppá há Alptadyngu Fjallgarð. Þaðann í há Búngu. Þaðann í so nefnda Sandhnjuka. Þaðann í ytri Hrútá þar sem hún fellur í Selá, og eptir sem Hrúta ræður í Dauðagil. Úr Dauðagili í Krumma skarð og þaðann í Hrafnakletta.“

Á árinu 1854 mun nýbýlið Hvannstaðir hafa verið byggt á norðausturhluta landsvæðisins, sem taldist vera óskipt milli Hóls, Hólssels og Víðirhóls samkvæmt framangreindri landskiptagerð. Óumdeilt er að ekki hafi verið stofnað til býlisins eftir reglum tilskipunar 15. apríl 1776 um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyðijarðir eða óbyggð pláss á Íslandi. Jörðin Fagridalur mun síðan hafa byggst úr sérstöku landi Hóls um 1860 og Nýhóll árið 1869, en landskipti voru gerð milli þeirra og Hóls 30. júní 1876.

Fyrir liggur í málinu að búskapur hafi lagst af á Hvannstöðum á árinu 1878, svo og að þar hafi ekki verið búið síðan. Landamerkjaskrá var gerð vegna „eyðijarðarinnar“ Hvannstaða 24. maí 1890, þar sem merkjum hennar var lýst sem hér segir: „Að sunnan ræður bein stefna úr Klettagili í Mynnisöxl, og þaðan í Mýrdalsgil; að vestan ræður Hvannstaðafjallgarður út, að Hafrafellstungu merkja línu, þaðan í upptök Svartásskvíslar, og ræður landamerkjum þar til hún fellur í Sandá; þaðan bein stefna í Þorsteinsnef og þaðan í Sandhaug á Alptadyngjufjallgarði; að austan ræður Fjallgarðurinn frá Sandhaug að Klettagili.“ Undir þessa landamerkjaskrá, sem var þinglesin 12. júní 1891, rituðu sem „Eigendur að ofangreindu landi“ þrír nafngreindir menn, sem samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar voru eigendur Víðirhóls, auk þess sem það var áritað um samþykki af hálfu Hafrafellstungu, Fagradals, Nýhóls og Hólssels.

Þá var gerð landamerkjaskrá 3. júní 1890 fyrir „afréttarlandi þessara jarða: Víðihóls, Hólssels, Fagradals, og Nýhóls í Skinnastaðahreppi“, þar sem meðal annars sagði eftirfarandi: „Landamerkin eru: Úr Fálkakletti í há Reiði, þaðan beint austur á fjallgarð á móts við Hafrafellstunguland og ræður þaðan Hvannstaðarfjallgarður suður í Mýrgil, þaðan í ytri Mynnisöxl, og þaðan Klettagil. Þaðan suður austan við Bungu og suður á Austaribrekku við Dauðagil, þaðan eftir Dauðagili í Krummaskarð, þaðan í Hrafnaklett.“ Undir þetta skjal, sem var þinglesið 12. júní 1891, rituðu ellefu menn, sem í úrskurði óbyggðanefndar eru taldir hafa gert það vegna jarðanna Hólssels, Víðirhóls, Hóls, Nýhóls, Fagradals, Grundarhóls, Grímsstaða, Hafrafellstungu og Hafursstaða.

Hóll mun hafa farið í eyði 1892 og land hans verið lagt undir Nýhól. Þá mun Fagridalur hafa farið í eyði 1944 og land hans jafnframt verið lagt undir Nýhól. Loks mun Víðirhóll hafa farið í eyði 1965 og byggð lagst af á Nýhóli 2006.

Í málinu er ekki ágreiningur um merki Hvannstaða, sem var getið hér að framan. Í norðri ná þau að landi jarðarinnar Hafrafellstungu vestan frá Hvannstaðafjallgarði í beinni línu austur að upptökum Svartáskvíslar, en merkin fylgja henni síðan þar til hún rennur í Sandá. Frá vestri til austurs eru þau um 5 km í beinni loftlínu, en land Hafrafellstungu gegnt þessum merkjum er háð beinum eignarrétti samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Frá hornmarkinu í norðaustri fylgja merki Hvannstaða sveitarfélagamörkum Norðurþings og Svalbarðshrepps suðaustur að öðru hornmarki, sem er í um 6 km fjarlægð, en andspænis er land Vatnsenda, sem er háð beinum eignarrétti samkvæmt dómi Hæstaréttar 7. október 2010 í máli nr. 748/2009. Að sunnan fara merki Hvannstaða úr síðastnefndu hornmarki vestur í Klettagil og síðan í Mynnisöxl og er sú leið rúmlega 6 km í beinni loftlínu, en frá síðastnefndum stað liggja þau til norðurs tæpa 7 km, fyrst að Mýrgili og loks að áðurnefndum merkjum móti Hafrafellstungu. Til suðurs og vesturs liggur að Hvannstöðum landsvæðið, sem fyrrnefnd landamerkjaskrá var gerð fyrir 3. júní 1890 og hefur í málinu verið nefnt sameignarland Fagradals, Víðirhóls, Hólssels og Nýhóls. Í úrskurði óbyggðanefndar var þetta sameignarland talið þjóðlenda, en ágreiningur um þá niðurstöðu er til úrlausnar í hæstaréttarmálinu nr. 40/2011, sem rekið er samhliða þessu máli.

Samkvæmt gögnum málsins var bæjarstæði Hvannstaða á norðaustur hluta svæðisins, sem lýst var í landamerkjaskránni 24. maí 1890. Landið þar er í rúmlega 350 m hæð yfir sjávarmáli, en fer hækkandi þegar sunnar dregur í yfir 500 m, þar til við tekur fjalllendi með heitinu Mosar nærri suðurmerkjunum. Vestan í landinu er Hvannstaðafjallgarður, sem kemst hæst í 741 m. Í málinu er ekki deilt um að land Hvannstaða sé vel gróið að slepptu fjalllendi innan svæðisins. Ekkert liggur fyrir um að byggð hafi verið á því að öðru leyti en áður greinir og hefur heldur ekki komið fram að nokkru sinni hafi verið búið á sameignarlandi Fagradals, Víðirhóls, Hólssels og Nýhóls.

III

Eins og fyrr greinir liggja norðurmerki Hvannstaða að Hafrafellstungu. Í máldaga fyrir kirkjuna í Hafrafellstungu, sem talinn er frá því um 1400, er merkjum þeirrar jarðar meðal annars lýst þannig að þau liggi „vr fiordungs hol j þuerfell. þadan riettsynis framan vid mosfell austur j sanda. enn hid fremra rædur vrdar as. reyda j motz vid hol a fialli.“ Samkvæmt uppdráttum, sem liggja fyrir í málinu, er Fjórðungshóll á norðvesturmerkjum Hafrafellstungu, Þverfell nærri norðausturmerkjum, Mosfell handan austurmerkja jarðarinnar og Sandá syðst á þeim, við norðausturmerki Hvannstaða, en fjallið Reyður er í senn hornmark að suðvestan á landi Hafrafellstungu og til norðvesturs á sameignarlandi Fagradals, Víðirhóls, Hólssels og Nýhóls.

Í lögfestu fyrir Hafrafellstungu frá árinu 1741 sagði meðal annars að jörðin ætti „landarEign Vr fiordungs Hol j þuerfell þadann Riettsins framann uid moosfell austur j sanda aa, Enn hid fremra Rædur Vrdaraass og Reidur Mots uid Hool á fialle“. Í annarri lögfestu fyrir sömu jörð frá 1752 sagði á hinn bóginn að hún ætti land, sem „fillt hafa ad fornu og Nÿu, ad onguo fra skilldu, Enn öllu til teknu til ystu Vm Merkia sem adrer Menn a Móte Eiga og Jardarennar Eigendur hafa forngilldu haft og halldid til þessara Vm Merkia Austur J fiordungz hool þadann J Þuerfell, þadann Riettsyniz framann Vid Mosfell austur j Sandaa, og so frammefter til moss Vid Hool a Fÿalle, Enn firir framann og Vestann Rada Reidar Melar og Vrdar As“.

Sameignarland Fagradals, Víðirhóls, Hólssels og Nýhóls var sem fyrr segir upphaflega afmarkað í landskiptum milli Hóls, Hólssels og Víðirhóls 29. júlí 1848, en landamerkjaskrá var síðan gerð 3. júní 1890 fyrir afréttarland Víðirhóls, Hólssels, Fagradals og Nýhóls. Áður höfðu verið gerð landamerkjabréf fyrir Víðirhól 7. ágúst 1885, sem var þinglesið 31. maí 1886, þar sem sagði meðal annars að jörðin ætti „að tiltölu í óskiftu heiðarlandi Fjallajarða“, ódagsett landamerkjabréf fyrir Fagradal, sem var þinglesið síðastgreindan dag, þar sem sagði meðal annars að jörðin ætti „tiltölu í óskiftu heiðarlandi Fjallajarða“, og ódagsett landamerkjabréf fyrir Nýhól, sem var þinglesið 29. júní 1888, þar sem getið var um að jörðin ætti tiltölulegan hluta eftir dýrleika hennar „í heiðinni fyrir utan.“ Í landamerkjabréfi fyrir Hólssel frá 26. maí 1889, sem var þinglesið 24. júní 1890, var á hinn bóginn ekki rætt um hlutdeild jarðarinnar í sameignarlandinu. Loks er þess að geta að landamerkjabréf var gert fyrir Hafrafellstungu 20. janúar 1888, sem var þinglesið 29. júní sama ár, en þar var merkjum jarðarinnar meðal annars lýst þannig: „Að sunnan á hlið við Víðirhólsland ræður úr upptökum Svartáskvíslar bein stefna í vestur yfir fjallgarðinn og með fjallalöndum sömu stefnu í há Reiði.“

IV

Í Landnámabók greinir frá því að E-kk-nf, sonur Þ-kk-ef k-kk-ef og Þ-kvk-ef dóttur T-kk-ef jarls, hafi ásamt bræðrum að nafni V-kk-nf og V-kk-nf helgað sér land í Öxarfirði og numið hann allan. Af þeirri lýsingu verður ekki ályktað um hversu langt land kunni að hafa verið numið til suðurs frá ströndum Öxarfjarðar, en hornmark á landi Hvannstaða til norðvesturs samkvæmt áðurnefndri landamerkjaskrá 24. maí 1890 er í um 37 km fjarlægð frá sjó. Eins og nánar greinir í dómi Hæstaréttar 29. september 2011 í máli nr. 40/2011, sem varðar sameignarland Fagradals, Víðirhóls, Hólssels og Nýhóls, verður á hinn bóginn að líta til þess að fornleifakannanir á Hólsfjöllum hafa leitt í ljós minjar eftir byggð á Hóli, sem talin er vera allt frá því á 10. öld, svo og í Þrælagerði, sem nú er í landi Víðirhóls, frá 10. eða 11. öld, en í þeim dómi er ályktað af þessu að ætla megi að í öndverðu hafi verið stofnað til eignarréttar að landi á þessum slóðum með námi. Þar er einnig vísað til þess að í elstu ritheimildum um jarðir á þessu svæði sé rætt um Hól á Fjalli, sem mörg kennileiti á svæðinu virðast að auki hafa dregið heiti sín af, en úr upphaflegu landi Hóls hafi að minnsta kosti verið skipt jörðunum Hólsseli, Fagradal, Nýhóli og Víðirhóli, auk Grundarhóls.

Landskiptagerðin fyrir jörðina Hól 29. júlí 1848 ber með sér að áður hafi verið skipt úr henni landi fyrir Hólssel og Víðirhól, en þar var á hinn bóginn kveðið á um merki sérstaks lands Hóls annars vegar og hins vegar svokallaðs sameignarlands, sem yrði óskipt milli jarðanna þriggja. Af þessu verður að álykta að landskiptagerðin hafi í heild falið í sér lýsingu á landinu, sem eigandi Hóls taldi hafa tilheyrt jörðinni á þeim tíma. Nýbýlið á Hvannstöðum er sem fyrr segir talið hafa verið reist 1854, en landið, sem því fylgdi, var á hinn bóginn ekki afmarkað fyrr en með landamerkjaskránni 24. maí 1890 eða um tólf árum eftir að Hvannstaðir fóru í eyði. Þetta land var innan svæðisins, sem taldist óskipt milli Hóls, Hólssels og Víðirhóls samkvæmt landskiptunum 1848, en undir landamerkjaskrána rituðu sem áður segir eigendur Víðirhóls sem eigendur „eyðijarðarinnar“ Hvannstaða. Með því að landamerkjaskráin var jafnframt undirrituð um samþykki af hálfu annarra, sem töldu til réttinda yfir sameignarlandinu, verður að líta svo á að þeir hafi með því staðfest að landi Hvannstaða hafi verið skipt úr sameignarlandinu og lagt undir Víðirhól. Í landamerkjaskránni, sem síðan var gerð fyrir sameignarlandið 3. júní 1890, var land Hvannstaða ekki lengur talið til þess, en með henni var sameignarlandið jafnframt þrengt að mun til austurs frá því, sem lýst var í landskiptagerðinni 29. júlí 1848. Af landamerkjaskránni fyrir sameignarlandið ásamt áðurnefndum landamerkjabréfum, sem gerð voru fyrir Víðirhól, Fagradal og Nýhól á árunum frá 1885 til 1888, er ljóst að eigendur þeirra jarða og Hólssels töldu réttindi yfir sameignarlandinu vera óskipt á sinni hendi. Að þessu öllu virtu verður að líta svo á að landamerkjaskránni fyrir þetta land frá 3. júní 1890 hafi verið ætlað að taka til svæðis, sem eigendur jarðanna töldu vera þann hluta af upphaflegu landi Hóls, sem ekki hafði verið skipt úr því, en landamerkjaskráin fyrir Hvannstaði frá 24. maí sama ár hafi náð til landsvæðis, sem skipt hafi verið út úr sameignarlandinu og lagt sérstaklega undir Víðirhól. Að þessu leyti er staðan gagnvart báðum þessum landsvæðum sú sama og endranær þegar landamerkjabréf hafa verið gerð fyrir jarðir, en í því tilliti getur ekki ráðið úrslitum um land Hvannstaða að upphaflega sameignarlandið hafi verið nefnt „Fjalllendi og Afrettarland“ í landskiptagerðinni 29. júlí 1848, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 16. maí 2007 í málum nr. 448/2006, 536/2006 og 24/2007.

Í dómum Hæstaréttar, sem gengið hafa í málum um mörk eignarlanda og þjóðlendna, hefur ítrekað verið vísað til þess að þótt landamerkjabréf fyrir jörðum feli almennt í sér ríka sönnun fyrir því að land sem þau taki til sé háð beinum eignarrétti, verði að gæta að því að með gerð þeirra hafi ekki verið unnt að auka einhliða við lönd eða önnur réttindi umfram það, sem verið hafði. Þurfi því að líta til þess hvort til séu eldri heimildir, sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist hún ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu landsins.

Eftir gögnum málsins er ekki til eldri lýsing, sem gagngert tekur til merkja Hóls, en landskiptagerðin frá 29. júlí 1848. Um jarðir, sem að Hóli liggja, gegnir á hinn bóginn öðru máli. Þannig sagði í fyrrnefndum máldaga fyrir kirkjuna í Hafrafellstungu frá því um 1400 að hún ætti að sunnanverðu land austur að Sandá, en til vesturs að fjallinu Reyði „j motz vid hol a fialli.“ Efnislega var merkjum Hafrafellstungu lýst á sama veg í lögfestu frá 1741, en í annarri lögfestu 1752 sagði að frá Sandá í austri væru merkin „frammefter til moss Vid Hool a Fÿalle“ að Reyði. Sunnan við þessi merki er meðal annars land Hvannstaða. Að þessu virtu veita eldri heimildir viðhlítandi stoð fyrir því að land, sem telst innan merkja Hvannstaða samkvæmt landamerkjaskránni 24. maí 1890, hafi öldum saman talist hluti af jörðinni Hóli.

Í úrskurði óbyggðanefndar var hafnað kröfu stefnda um að mörk eignarlands Hafrafellstungu við þjóðlendu yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt í norður frá fjallinu Reyði til Fjórðungshóls, en þess í stað fallist á með eiganda jarðarinnar að allt land hennar, eins og því var lýst í landamerkjabréfinu 20. janúar 1888, væri háð beinum eignarrétti. Eins og áður er fram komið var greint í því bréfi frá suðurmerkjum Hafrafellstungu á samsvarandi hátt og gert var um norðurmerki Hvannstaða og sameignarlands Fagradals, Víðirhóls, Hólssels og Nýhóls í landamerkjabréfum fyrir þau svæði 24. maí og 3. júní 1890. Niðurstaða óbyggðanefndar um þetta var meðal annars reist á því að þessi merki Hafrafellstungu ættu sér eldri stoð í máldaga frá því um 1400 og lögfestu frá 1752. Eins og að framan greinir fjalla þessar sömu heimildir einnig berum orðum um merki Hóls. Engin rökræn ástæða getur staðið til þess að álykta að landnám á samfelldu og einsleitu svæði, sem jarðirnar Hafrafellstunga og Hóll hafa myndað, hafi í tilteknum tilvikum náð lengra inn til landsins en í öðrum án þess að sérstakar skýringar verði fundnar fyrir því, svo sem vegna staðhátta, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, 16. maí 2007 í málum nr. 448/2006, 536/2006 og 24/2007, 7. október 2010 í máli nr. 722/2009 og 29. september 2011 í máli nr. 40/2011. Eftir gögnum málsins verða slíkar skýringar ekki fundnar að því er varðar upphaflegt land jarðarinnar Hóls.

Að gættu öllu því, sem að framan er rakið, verður að taka til greina kröfu áfrýjenda um að úrskurður óbyggðanefndar verði felldur úr gildi að því er varðar mörk þjóðlendu gagnvart Hvannstöðum. Rétt er að ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað standi óröskuð, svo og að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem nánar segir í dómsorði, en við ákvörðun hans er litið til þess að sami lögmaður hefur samhliða máli þessu farið með tvö önnur, sem varða mörk eignarlanda og þjóðlendna á Hólsfjöllum.

Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 21. febrúar 2008, en aðalmeðferð í því fór fram nærfellt tveimur árum síðar, 29. janúar 2010, og var það þá dómtekið. Málið var tekið fyrir að nýju á dómþingi 12. mars sama ár og var þá fært til bókar að vegna anna dómara hafi ekki tekist að leggja dóm á málið, sem var við svo búið flutt á ný og dómtekið. Enn var málið tekið fyrir 28. júní 2010 og bókað aftur að annir dómara hefðu komið í veg fyrir að dómur yrði upp kveðinn, en í þetta skipti voru lögð fram ný gögn í málinu og var því síðan frestað til frekari gagnaöflunar, sem ekkert varð þó af. Málið var svo flutt í þriðja sinn og dómtekið í þinghaldi 10. ágúst 2010, en síðan enn á ný 8. október sama ár. Hinn áfrýjaði dómur var loks kveðinn upp 26. október 2010. Þessi málsmeðferð er aðfinnsluverð.

Dómsorð:

Fellt er úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 5/2005 um að land innan eftirgreindra merkja sé þjóðlenda: „Að sunnan ræður bein stefna úr Klettagili í Mynnisöxl og þaðan í Mýrdalgil. Að vestan ræður Hvannstaðafjallgarður út að mörkum Hafrafellstungu og þaðan í upptök Svartáskvíslar en hún ræður merkjum þar til hún fellur í Sandá. Þaðan er kröfulínu gagnaðila og sveitarfélagamörkum fylgt í Þorsteinsnef og þaðan í Sandhaug á Álftadyngjufjallgarði. Að austan ræður Fjallgarðurinn frá Sandhaug að Klettagili með kröfulínu gagnaðila.“

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, V-kvk-ef B-kvk-ef B-kvk-ef, A-kk-ef S-kk-ef E-kk-ef, O-kvk-ef H-kvk-ef Ó-kvk-ef, G-kvk-ef Ó-kvk-ef, M-kvk-ef P-kvk-ef Ó-kvk-ef, S-kk-ef S-kk-ef Ó-kk-ef og G-kvk-ef Ó-kvk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 500.000 krónur.