195/2017

K krafðist þess að fjárskiptasamningur sem hún og M höfðu gert með sér í kjölfar skilnaðar þeirra yrði ógiltur og M dæmdur til að greiða sér tiltekna fjárhæð. Byggði K á því að samningurinn hefði verið bersýnilega ósanngjarn í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936, en óumdeilt var að skipting eigna samkvæmt samningnum var M í hag. Héraðsdómur féllst á að ógilda samninginn og dæmdi M jafnframt til að greiða K nánar tilgreinda fjárhæð. Hæstiréttur rakti tilurð og efni fjárskiptasamningsins, en samkvæmt honum komu um 79% af eignum aðila í hlut M en um 21% í hlut K. Taldi rétturinn samkvæmt því engan vafa leika á að verulega hefði verið vikið frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga við gerð samningsins. Hins vegar yrði að leggja til grundvallar að K hefði verið fullkunnugt um þá reglu og að á hana hallaði við fjárskiptin. Tók rétturinn fram að með 36. gr. laga nr. 7/1936 væri vikið frá þeirri grundvallarreglu íslensks réttar að samninga beri að efna. Af þeim sökum bæri sá, er héldi því fram að beita ætti ákvæðinu, sönnunarbyrðina fyrir því að skilyrði greinarinnar væru uppfyllt. Taldi Hæstiréttur að K hefði hvorki sýnt fram á að staða aðilanna við samningsgerðina né atvik, sem þá lágu fyrir eða síðar komu til, hefðu verið með þeim hætti að fallist yrði á kröfu hennar um ógildingu samningsins í heild. Var M því sýknaður af þeirri kröfu K en fjárkröfu hennar vísað frá dómi með vísan til 2. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og E-kk-nf T-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. mars 2017. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefndu, en til vara að fjárkrafa hennar verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi gerðu málsaðilar samning um fjárskipti sín á milli við skilnað að borði og sæng 5. september 2013. Meðal málskjala er tölvupóstur stefndu til áfrýjanda 19. júlí sama ár með tillögu að skiptingu eigna og skulda og var henni að mestu leyti fylgt í samningnum, sem stefnda gekk frá og aðilar rituðu undir að viðstöddum fulltrúa sýslumanns, er lét þess getið í áritun á samninginn að þeim hafi verið leiðbeint samkvæmt hjúskaparlögum nr. 31/1993. Í skýrslum beggja aðila fyrir héraðsdómi kom fram að þau hafi fyrr á árinu 2013 rætt þó nokkuð sín á milli um hvert efni samningsins skyldi vera. Í bréfi áfrýjanda til stefndu 18. september 2015 sagði: „Undirbúningur samningsins stóð yfir í marga mánuði. Efni hans var ítarlega rætt og stundum í vitna viðurvist.“ Þegar stefnda var spurð að því fyrir dómi hvers vegna á því stæði að engin fjárhagsleg verðmæti hafi verið tilgreind við eignirnar í tillögunni, sem hún sendi áfrýjanda, gat hún ekki skýrt það, heldur sagði að tillagan hefði verið unnin upp úr því sem þau hefðu verið búin að ræða áður sín á milli.

Samkvæmt 4. grein samningsins skyldi áfrýjandi fá í sinn hlut húseignina að A í Hafnarfirði, B í Flóa, alla hluti í fjórum einkahlutafélögum, dráttarvél, hengivagn og bifreið af gerðinni Toyota Landcruiser, en stefnda íbúð að D í Kópavogi, hesthús við C í Hafnarfirði og bifreið af gerðinni Lexus, auk þess sem samið var um skiptingu innbús milli aðila. Eftir 5. grein samningsins tók áfrýjandi að sér að greiða áhvílandi veðskuld á eigninni að A að fjárhæð 20.000.000 krónur og stefnda áhvílandi veðskuld á íbúðinni að D að fjárhæð 15.000.000 krónur. Í samningnum var ekki minnst á að meðal eigna aðila væru hross og bankainnstæða að fjárhæð 5.000.000 krónur, en í áðurgreindri tillögu var gert ráð fyrir að hrossin rynnu til áfrýjanda og innstæðan til stefndu.

Í byrjun árs 2014 leitaði stefnda eftir lögskilnaði að höfðu samráði við áfrýjanda. Í tölvubréfi frá fulltrúa sýslumanns til stefndu 8. janúar það ár kom fram að unnt væri að óska eftir lögskilnaði þegar sex mánuðir væru liðnir frá því að leyfi til skilnaðar að borði og sæng hefði verið gefið út, auk þess sem hægt væri að nálgast eyðublað fyrir slíka beiðni í afgreiðslu embættisins eða á tilteknu netfangi. Enn fremur sagði í tölvubréfinu: „Ef það þarf að breyta einhverju varðandi skilnaðarskilmála sem ákveðnir voru við skilnað að borði og sæng þarf að mæta aftur í viðtal. Ef engu þarf að breyta er nóg að fylla út eyðublaðið og koma því til sýslumanns.“ Samkvæmt gögnum málsins gerði stefnda engan reka að því að fá samningnum frá 5. september 2013 breytt, heldur fyllti út eyðublaðið og kom beiðninni um lögskilnað til embættis sýslumanns 5. mars 2014 eftir að hún og áfrýjandi höfðu skrifað undir hana.

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir skiptingu eigna og skulda málsaðila samkvæmt framangreindum samningi og öðru því sem upplýst var við meðferð málsins í héraði. Jafnframt eru eignirnar verðlagðar á þeim tíma þegar samningurinn var gerður, meðal annars með tilliti til mats dómkvadds manns á þáverandi söluverðmæti jarðarinnar B þótt horft sé framhjá mati hans á virði hrossa sem sögð voru í eigu áfrýjanda. Séu forsendur héraðsdóms lagðar til grundvallar að viðbættu matsvirði hrossanna komu 78,9% af hreinni eign málsaðila í hlut áfrýjanda, en 21,1% í hlut stefndu. Þrátt fyrir að óvíst sé um virði einstakra eigna liggur hvað sem því líður ljóst fyrir að stærstur hluti af verðmæti eignanna rann til áfrýjanda við skiptingu þeirra, en einungis lítill hluti til stefndu.

Aðspurð fyrir dómi kvaðst stefnda hafa þekkt til svokallaðrar helmingaskiptareglu við skilnað hjóna þegar þau áfrýjandi sömdu um fjárskipti sín á milli og vitað nokkurn veginn hvað í henni fælist. Í framhaldinu neitaði stefnda því að tillagan, sem hún sendi áfrýjanda 19. júlí 2013, hafi falið í sér jöfn skipti milli þeirra. Það hafi verið langt því frá að svo hafi verið. Spurður fyrir dómi hvort hallað hafi á stefndu við skiptin ef eignirnar hefðu verið metnar til peningaverðs svaraði áfrýjandi að hann hafi gert sér grein fyrir því. Stefnda hafi hins vegar verið mjög sátt við skiptin á sínum tíma, enda hefði hún getað gert kröfu um að þeim yrði hagað öðru vísi, en ekki gert það. Þannig kvaðst áfrýjandi hafa spurt stefndu „hvort hún vildi ekki taka A.“ Spurð hvort áfrýjandi hafi boðið henni að taka húsið játaði stefnda því, en sagðist ekki hafa getað það.

II

Samkvæmt 103. gr. hjúskaparlaga á hvor maki um sig tilkall til helmings úr skírri hjúskapareign hins við skilnað þeirra nema annað leiði af ákvæðum laga. Í 1. mgr. 95. gr. sömu laga er kveðið á um að hjón geti ráðið fjárskiptum sínum vegna skilnaðar til lykta með samningi, enda sé hann skriflegur og undirritaður af hjónum eða umboðsmönnum þeirra og staðfestur fyrir sýslumanni eða dómara. Með þessu móti geta hjón ráðstafað hagsmunum sínum við fjárslit vegna skilnaðar í samræmi við meginregluna um samningsfrelsi og þar með vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. séu þau sammála um það.

Við úrlausn um hvort víkja beri til hliðar í heild eða að hluta samningi, sem gerður hefur verið samkvæmt 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga, á grundvelli 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga liggur fyrst fyrir að kanna, á sama hátt og þegar vísað er til 2. mgr. fyrrnefndu greinarinnar, hvort vikið hafi verið frá helmingaskiptareglunni með samningnum. Ef það hefur verið gert verður að skera úr um hvort sá, sem hnekkja vill samningnum, hafi gert sér grein fyrir þessu, þar á meðal hvort hann hafi átt þess nægan kost að kynna sér efni samningsins og þær eignir og skuldir sem hann tekur til. Hafi sú verið raunin verður krafa um ógildingu samningsins á þeim grunni, sem hér um ræðir, ekki tekin til greina nema eitthvað sérstakt komi til, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 6. mars 2008 í máli nr. 165/2007 og 26. febrúar 2009 í máli nr. 369/2008.

Enginn vafi leikur á að vikið var verulega frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga í samningi þeim sem aðilar máls þessa gerðu um fjárskipti sín á milli 5. september 2013 við skilnað þeirra að borði og sæng. Þótt vanda hefði mátt betur til gerðar samningsins uppfyllti hann formskilyrði 1. mgr. 95. gr. laganna, þar á meðal var hann staðfestur á þann hátt sem þar er áskilið. Í aðilaskýrslu sinni fyrir héraðsdómi kvaðst stefnda sem áður segir hafa gert sér grein fyrir hvað í helmingaskiptareglunni fælist og að það hafi verið langt í frá að tillaga, sem hún gerði um skiptin milli sín og áfrýjanda og byggt var á við gerð samningsins, hafi falið í sér jöfn skipti milli þeirra. Með skírskotun til 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður því lagt til grundvallar þegar leyst er úr máli þessu að stefndu hafi verið fullkunnugt um að verulega hallaði á hana í umræddum samningi um fjárskipti hennar og áfrýjanda við undirritun hans.

Eins og áður greinir eru aðilar sammála um að hafa rætt allnokkuð sín á milli á árinu 2013 um hvert efni samningsins skyldi vera. Í þá sex mánuði, sem liðu frá því að ritað var undir hann og þar til beiðni um lögskilnað var afhent, gafst stefndu jafnframt ríflegur tími til að ígrunda efni hans frekar og kanna verðmæti eignanna sem hann tók til. Enn fremur var henni kunnugt um að samningnum mætti breyta áður en til lögskilnaðar kæmi vegna ábendingar frá fulltrúa sýslumanns í þá veru í ársbyrjun 2014.

Sé samningur ógiltur með stoð í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 er vikið frá þeirri grundvallarreglu íslensks réttar að samninga beri að efna. Af því leiðir að sá, sem krefst þess að það skuli gert vegna efnis samningsins, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina eða atvika, sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. greinarinnar, ber sönnunarbyrði fyrir því að þessi atriði eigi að valda því að talið verði ósanngjarnt að viðsemjandinn beri samninginn fyrir sig. Þótt nokkur munur hafi verið á stöðu málsaðila við gerð samningsins 5. september 2013 vegna þekkingar áfrýjanda á byggingarmarkaði og verðmæti fasteigna umfram stefndu nægir það eitt og sér ekki til þess að samningnum verði vikið til hliðar, enda var henni í lófa lagið að leita sér aðstoðar lögmanns eða annarra sérfræðinga við samningsgerðina sem hún notfærði sér ekki og verður hún að bera hallann af því. Þá hefur stefnda ekki fært sönnur á að áfrýjandi hafi þvingað hana til að ganga til samninga um fjárskipti þeirra á milli á þann hátt, sem gert var, en þar á meðal hélt hann því fram fyrir dómi að hann hafi boðið henni að fá í sinn hlut við skiptin húseignina að A sem hún kvaðst ekki hafa getað fallist á.

Þótt stefnda hafi í málatilbúnaði sínum leitast við að sýna fram á að tilteknar eignir, sem komu í hlut áfrýjanda við fjárskiptin, hafi verið verðmætari en hún hefði mátt ætla við gerð samningsins 5. september 2013 hefur hún ekki krafist þess að honum verði vikið til hliðar að hluta af þeirri ástæðu, heldur gerir hún kröfu um að hann verði felldur úr gildi í heild sinni. Ef fallist væri á það yrði virtur að vettugi sá vilji málsaðila við samningsgerðina að stærstur hluti af eignum þeirra, sem til skipta voru, skyldi renna til áfrýjanda, eins og þau voru sammála um fyrir dómi að stefnt hafi verið að með samningnum, en með því móti væri gengið gegn þeim meginreglum samningaréttarins sem vitnað hefur verið til. Að teknu tilliti til þessa og að öðru leyti með vísan til þess, sem að framan hefur verið rakið, verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefndu um ógildingu samningsins.

Af 1. mgr. 96. gr. hjúskaparlaga, sbr. 1. mgr. 95. gr. þeirra, leiðir að ráði hjón ekki fjárskiptum sínum vegna skilnaðar til lykta með samningi geti annað þeirra eða þau bæði krafist opinberra skipta til fjárslita milli þeirra samkvæmt lögum nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Af þessum sökum verður krafa annars hjóna um greiðslu fjár úr hendi hins við slík skipti ekki höfð uppi í einkamáli, sem rekið er á grundvelli laga nr. 91/1991, og verður fjárkröfu stefndu á hendur áfrýjanda því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi, sbr. 2. mgr. 24. gr. laganna.

Rétt er að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Það athugist að við aðalmeðferð málsins í héraði kom fyrir dóm sem vitni maður, sem veitt hafði dómkvöddum manni aðstoð við framkvæmd mats, án þess að hafa skynjað málsatvik af eigin raun. Fyrir því er ekki heimild í lögum nr. 91/1991 samkvæmt gagnályktun frá 1. mgr. 51. gr. og 1. mgr. 65. gr. þeirra.

Dómsorð:

Áfrýjandi, M, er sýkn af þeirri kröfu stefndu, K, að samningur um fjárskipti þeirra 5. september 2013 verði ógiltur.

Fjárkröfu stefndu á hendur áfrýjanda er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.