529/2015

R starfaði hjá IÐ hf. á árunum 1976 til ársloka 1989 þegar bankinn sameinaðist þremur öðrum bönkum og varð að ÍS hf. Við sameininguna fluttust yfir til ÍS hf. lífeyrisskuldbindingar gagnvart R vegna starfa hans hjá IÐ hf. Árið 1993 samdi R við ÍS hf. um starfskjör og var þar um að ræða nokkra breytingu frá eldri samningi hans við IÐ hf., einkum að því er varðaði verðtryggingu lífeyrisréttinda. Ágreiningur aðila laut að því með hvaða hætti reikna skyldi lífeyrisréttindi R vegna starfa hans hjá IÐ hf. R vildi miða við laun bankastjóra ÍS hf. í lok árs 2009, en ella við laun hæstaréttardómara frá sama tímamarki. S taldi á hinn bóginn að í samningnum frá árinu 1993 hefði falist að réttindin hefðu runnið saman við réttindi þau sem R hafði áunnið sér vegna starfa sinna hjá ÍS hf. með þeim hætti að grundvallarlaun til útreiknings lífeyris skyldu vera síðustu fullu mánaðarlaun hans hjá ÍS hf. fyrir töku lífeyris og taka breytingum í samræmi við launavísitölu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að R hafði áunnið sér veruleg lífeyrisréttindi er ÍS hf. yfirtók skyldu IÐ hf. gagnvart honum við sameiningu bankanna. Nytu slík réttindi verndar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Við gerð nýs samnings við R um lífeyrisrétt hans hefði því verið brýnt að tilgreina skýrlega ef hann ætti að missa eitthvað af réttindum sínum sem hann hafði áður sérstaklega samið um og áunnið sér. Ekki yrði séð af ákvæðum samningsins frá árinu 1993 að svo hefði verið, auk þess sem nánar tilgreint minnisblað, sem ritað hafði verið á þeim tíma sem samningurinn var gerður, væri því heldur ekki til stuðnings. Var því ekki fallist á með S að áunnin lífeyrisréttindi R vegna starfa hans hjá IÐ hf. skyldu verðtryggð samkvæmt svonefndri eftirmannsreglu. Þá var ekki talið að slík tengsl væru milli þess nýja banka sem var stofnaður í október 2008 og IÐ hf. að miða bæri við laun bankastjóra ÍS hf. árið 2009 þegar metin væru ákvæði samninga R við IÐ hf. 20 árum áður og lægju til grundvallar rétti hans að þessu leyti. Var því fallist á þrautavarakröfu R um að miða bæri lífeyrisréttindi hans við laun hæstaréttardómara.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. ágúst 2015. Hann krefst þess að viðurkennt verði að áunnin eftirlaunaréttindi hans við yfirfærslu þeirra frá Eftirlaunasjóði starfsmanna Glitnis banka hf. til gagnáfrýjanda 31. ágúst 2010 á verðlagi 31. desember 2009 hafi aðallega verið 76,3% af launum bankastjóra Íslandsbanka hf., en til vara 76,3% af 9/10 hlutum launa hans, í báðum tilvikum eins og þau voru 31. desember 2009, auk 13,7% af síðustu launum aðaláfrýjanda sem framkvæmdastjóra hjá Íslandsbanka hf. verðtryggðum með launavísitölu frá maí 1998, eða 139,4 stig, fyrstu tvö árin frá því taka lífeyris hefst, 8,7% næstu tvö árin og 3,7% í tvö ár eftir það. Að þessu frágengnu krefst aðaláfrýjandi þess að héraðsdómur verði staðfestur. Í öllum tilvikum krefst aðaláfrýjandi þess að viðurkennt verði að réttur hans til eftirlauna sé frá 65 ára aldri hans og miðist við að lífeyrir greiðist í 12 mánuði auk eins mánaðar á ári, en til frádráttar komi áunnin lífeyrisréttindi hans í Lífeyrissjóði verslunarmanna að fjárhæð 19.531.000 krónur. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi skaut málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 20. ágúst 2015. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Um málavexti, málsástæður og lagarök hafa aðilar vísað til héraðsdóms, en eins og þar er lýst starfaði aðaláfrýjandi í Iðnaðarbanka Íslands hf. frá 1. júní 1976 til ársloka 1989, fyrst sem sérfræðingur í hagdeild bankans, þá sem aðstoðarbankastjóri en loks einn af þremur bankastjórum. Eftir að iðnaðarbankinn sameinaðist þremur öðrum bönkum í ársbyrjun 1990 undir heitinu Íslandsbanki hf. varð aðaláfrýjandi einn af fjórum framkvæmdastjórum þess banka uns hann hætti þar störfum í lok maí 1998. Í héraðsdómi er rakið hvernig lífeyrisskuldbindingar gagnvart aðaláfrýjanda vegna framangreindra starfa hans fluttust yfir til gagnáfrýjanda, en ágreiningur málsaðila stendur um með hvaða hætti reikna skuli lífeyrisréttindi aðaláfrýjanda vegna starfa hans hjá iðnaðarbankanum.

Í ráðningarsamningi aðaláfrýjanda við iðnaðarbankann 16. maí 1988 sagði að laun bankastjóra skyldu fylgja launum hæstaréttardómara með tilgreindum hætti, en í sérstökum samningi um eftirlaunarétt bankastjóra 10. sama mánaðar var kveðið á um að eftirlaun skyldu vera ákveðinn hundraðshluti af launum bankastjóra eins og þau væru ákveðin á hverjum tíma og nema 7,5% fyrir hvert starfsár þar til náð væri eftirlaunum sem næmu 90% af mánaðarlaunum. Átti bankastjóri rétt til að hefja töku eftirlauna eigi síðar en við lok þess árs er hann næði 65 ára aldri. Þá var tilgreint að ef kæmi til sameiningar við aðra banka skyldi hann ábyrgjast að hinn sameinaði banki yfirtæki skuldbindingar um eftirlaun samkvæmt samningnum.

Í ráðningarsamningi aðaláfrýjanda við Íslandsbanka hf. 19. desember 1989, sem eins af fjórum framkvæmdastjórum bankans, var líkt og í fyrri ráðningarsamningi við iðnaðarbankann tilgreint að mánaðarlaun aðaláfrýjanda skyldu breytast hlutfallslega í samræmi við laun hæstaréttardómara. Var jafnframt tiltekið að gera skyldi sérstakan samning um lífeyrisrétt aðaláfrýjanda eigi síðar en 30. apríl 1990 sem gilda skyldi frá ársbyrjun það ár.

Boðaður samningur var þó ekki gerður fyrr en 9. júlí 1993 og þá undir heitinu ráðningarsamningur við framkvæmdastjóra. Gildistími samningsins var sagður frá upphafi starfa aðaláfrýjanda hjá bankanum og var kveðið á um í 5. gr. að laun aðaláfrýjanda skyldu taka breytingum „í samræmi við almennar launabreytingar á hverjum tíma.“ Voru í samningnum ítarleg ákvæði um „eftirlaun“. Þannig kom fram í 1. mgr. 6. gr. hans að bankinn skyldi tryggja aðaláfrýjanda „ellilífeyri frá 65 ára aldri“ og samkvæmt 2. mgr. greinarinnar væri „fjárhæð lífeyris ... ákveðinn hundraðshluti af grundvallarlaunum“ er næmi 0,4% fyrir hvern mánuð í starfi „þó aldrei hærri en 90% fyrstu tvö árin eftir að taka hans hefst, 85% næstu tvö, 80% næstu tvö, 75% næstu tvö árin og 70% eftir það.“ Skyldu þessi grundvallarlaun „teljast síðustu fullu mánaðarlaun framkvæmdastjórans fyrir töku lífeyris, sbr. 5. gr., og ... breytast eftir það í samræmi við breytingar á launavísitölu samkvæmt útreikningi Hagstofu Íslands.“

Í 3. mgr. 6. gr. samningsins voru sérstök ákvæði um að greiðslur úr tilgreindum lífeyrissjóðum eða lífeyristryggingu kæmu „til frádráttar framangreindum tryggðum lágmarksrétti“. Þá sagði: „Aðrar eftirlaunagreiðslur, sem framkvæmdastjórinn kann að hafa áunnið sér rétt til áður en hann hóf störf í bankanum eða einhverjum af þeim bönkum sem sameinuðust í Íslandsbanka hf., koma til lækkunar á greiðslum bankans að því marki sem þær, að viðbættum áunnum réttindum skv. 2. mgr., fara fram úr hámarksgreiðslum samkvæmt þeirri málsgrein. Bankinn og framkvæmdastjórinn skulu greiða iðgjöld fyrir framangreindar tryggingar frá 1. janúar 1990 og á meðan framkvæmdastjórinn starfar sem slíkur og þar til hann hefur náð fullum eftirlaunarétti samkvæmt þessari grein í lífeyrissjóðnum. Hafi framkvæmdastjóri ekki náð 70% lífeyri skv. 2. mgr. þegar taka lífeyris hefst skal hann halda áunnu hlutfalli óbreyttu.“

Í 7. gr. samningsins voru ákvæði um að „í stað ávinnslu réttinda hjá bankanum, sbr. 6. gr.“ gæti aðaláfrýjandi valið um að greiðslur rynnu í tilgreindan lífeyrissjóð eða í aðra lífeyristryggingu og einnig um viðbótariðgjald og ráðstöfun þess. Sagði að „þegar greiðslur iðgjalda samkvæmt þessari grein hefjast skal meta þann árafjölda, sem greiða ber iðgjöld, til að fullum réttindum skv. 6. gr. verði náð. Greiðslur iðgjalda falla niður ef framkvæmdastjóri hefur náð fullum eftirlaunaréttindum samkvæmt 6. gr. Velji framkvæmdastjóri þessa leið skal meta þegar áunnin eftirlaunaréttindi hans í bankanum að frádregnum áunnum réttindum annars staðar eftir reglum 3. mgr. 6. gr. og greiða mismuninn í viðurkenndan lífeyrissjóð eða séreignasjóð. Iðgjaldagreiðslur samkvæmt þessari grein koma að öllu leyti í stað ávinnslu réttinda hjá bankanum samkvæmt 6. gr.“

Í 8. gr. samningsins var svofellt ákvæði: „Áunnin eftirlaunaréttindi, sem Íslandsbanki hf. yfirtók við samruna rekstrar bankanna í ársbyrjun 1990, teljast til áunninna réttinda hjá bankanum. Til frádráttar þeim koma áður áunnin réttindi í öðrum lífeyrissjóðum eða lífeyristryggingum.“

Loks var í 13. gr. samningsins svokallað sérákvæði þar sem sagði: „Þegar framkvæmdastjórinn hóf störf hjá bankanum hinn 1. janúar 1990 hafði hann áunnið sér rétt til 76,3% eftirlauna hjá Iðnaðarbanka Íslands hf., en bankinn yfirtók þá skuldbindingu gagnvart honum að frádregnum þeim lífeyrisrétti, sem framkvæmdastjórinn hafði áunnið sér hjá öðrum lífeyrissjóðum, sem sá banki hafði greitt iðgjöld í. Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 6. gr., verður eftirlaunaréttur framkvæmdastjórans aldrei lægri en það hlutfall af launum, sem hann hafði áunnið sér rétt til hinn 1. janúar 1990, eða 76,3% af launum“.

Hinn 7. október 2008 ákvað Fjármálaeftirlitið með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 að taka yfir vald hluthafafundar Íslandsbanka hf., er þá bar heitið Glitnir banki hf., og skipa honum skilanefnd. Á grundvelli heimildar í þeim lögum tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun 14. október 2008 að flytja nánar tilgreindar eignir og skuldbindingar Glitnis banka hf. til nýs banka sem nú ber heitið Íslandsbanki hf.

II

Ekki er ágreiningur milli málsaðila um að viðurkenna beri að aðaláfrýjandi eigi rétt til eftirlauna frá gagnáfrýjanda frá 65 ára aldri og að lífeyri skuli greiða fyrir 12 mánuði á ári, að viðbættri aukagreiðslu einu sinni á ári er nemi fjárhæð einnar mánaðargreiðslu. Einnig skuli áunnin lífeyrisréttindi aðaláfrýjanda í Lífeyrissjóði verslunarmanna að fjárhæð 19.531.000 krónur dregin frá lífeyrisrétti hans hjá gagnáfrýjanda. Þá er hvorki deilt um að aðaláfrýjanda beri lífeyrisréttur sem nemur 13,7% af síðustu launum sem framkvæmdastjóri Íslandsbanka hf., verðtryggðum með tilteknum hætti, né að aðaláfrýjandi hafi áunnið sér lífeyrisréttindi sem námu 76,3% af viðmiðunarlaunum áður en hann tók við starfi framkvæmdastjóra hjá Íslandsbanka hf. í byrjun árs 1990.

Stendur einungis eftir ágreiningur um við hvaða laun skuli miða þegar reiknuð eru út „76,3% af launum“ samkvæmt 13. gr. samningsins 9. júlí 1993. Vill aðaláfrýjandi miða við laun bankastjóra Íslandsbanka hf. í lok árs 2009, en ella við laun hæstaréttardómara frá sama tímamarki. Gagnáfrýjandi telur á hinn bóginn að í samningnum hafi falist að réttindi sem aðaláfrýjandi hafði áunnið sér vegna starfa sinna hjá Iðnaðarbanka Íslands hf. hafi runnið saman við réttindi þau sem hann ávann sér vegna starfa sinna hjá Íslandsbanka hf. með þeim hætti að áðurnefnd grundvallarlaun til útreiknings lífeyris skyldu vera síðustu fullu mánaðarlaun hans hjá síðarnefnda bankanum fyrir töku lífeyris og taka breytingum í samræmi við launavísitölu.

Í yfirlýsingu endurskoðanda og tryggingafræðings 28. maí 2009, sem komu að gerð samningsins 9. júlí 1993 fyrir hönd Íslandsbanka hf., sagði að samningurinn hafi átt að tryggja að launaviðmið til ákvörðunar lífeyrisréttar aðaláfrýjanda vegna fyrri starfa hjá Iðnaðarbanka Íslands hf. skyldi fylgja launum hæstaréttardómara með tilgreindum álögum, en ekki launavísitölu. Einungis hafi átt að miða við launavísitölu vegna lífeyrisréttar sem aðaláfrýjandi ynni til í starfi hjá Íslandsbanka hf. frá 1. janúar 1990. Um þetta vísuðu þeir til minnisblaðs endurskoðandans 15. júní 1993 undir heitinu „grunnhugmyndir að eftirlaunasamningum við bankastjórn“. Þar sagði meðal annars: „Nýir samningar taka gildi með nýjum ávinnsluákvæðum, en rétturinn var hins vegar mismunandi í hinum ýmsu bönkum ... Menn halda þeim réttindum, sem þeir hafa áunnið sér. Þeir sem ekki höfðu náð fullum réttindum við sameininguna ávinna sér viðbótarrétt eftir ákvæðum hins nýja samnings.“ Endurskoðandinn staðfesti framangreint fyrir dómi, en tryggingafræðingurinn var þá látinn.

Aðaláfrýjandi hafði áunnið sér veruleg lífeyrisréttindi er Íslandbanki hf. yfirtók skyldur Iðnaðarbanka Íslands hf. gagnvart honum við sameiningu bankanna árið 1990. Njóta slík réttindi verndar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Við gerð nýs samnings við aðaláfrýjanda um lífeyrisrétt hans var því brýnt að tilgreina skýrlega ef hann átti að missa eitthvað af réttindum sínum sem hann hafði áður sérstaklega samið um og áunnið sér, en ekki var um að ræða almennar breytingar er sneru að réttindum allra félaga þess lífeyrissjóðs er aðaláfrýjandi tilheyrði. Af þeim ákvæðum samningsins 9. júlí 1993 sem að framan eru rakin, einkum 8. gr. og hinum svokölluðu sérstöku ákvæðum 13. gr. sem áttu að taka til þess atriðis, verður ekki séð að svo hafi verið og er framangreint minnisblað, sem ritað var á þeim tíma sem samningurinn var gerður, því heldur ekki til stuðnings. Að þessu gættu verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að með samningnum 9. júlí 1993 hafi ekki verið hróflað við eldra viðmiði um að þegar áunnin lífeyrisréttindi aðaláfrýjanda vegna starfa hans hjá Iðnaðarbanka Íslands hf. skyldu verðtryggð samkvæmt svonefndri eftirmannsreglu þannig að þau yrðu „ákveðinn hundraðshluti af bankastjóralaunum, eins og þau eru á hverjum tíma“ svo sem kveðið hafði verið á um í samningi hans við bankann 10. maí 1988.

Að framan eru rakin afdrif þess banka er aðaláfrýjandi starfaði hjá er hann öðlaðist hin umþrættu réttindi er gagnáfrýjandi yfirtók. Standa ekki rök til þess að telja slík tengsl vera milli þess nýja banka sem var stofnaður í október 2008 og Iðnaðarbanka Íslands hf. að miða beri við laun bankastjóra fyrrgreinda bankans þegar metin eru ákvæði tveggja samninga aðaláfrýjanda við iðnaðarbankann 20 árum áður og liggja til grundvallar rétti hans að þessu leyti. Samkvæmt þessu verður einnig fallist á með héraðsdómi að líta verði til þess viðmiðs sem aðaláfrýjandi miðar þrautavarakröfu sína við, enda er það, eins og málið er lagt upp, eina leiðin til að finna nú hver viðmiðunarlaunin gætu hafa orðið.

Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Eftir þessum úrslitum er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málkostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.