101/2001

Tengsl barnsins við hvort foreldri um sig, þar á meðal hjá hvoru barn hefur dvalist og hvort það hefur umgengist mest, m.a. eftir samvistarslit.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. mars 2001 og krefst þess að sér verði með dómi veitt forsjá tveggja barna sinna og stefndu, X, f.[...], og Y, f.[...], til átján ára aldurs þeirra. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara, að sér verði dæmd forsjá sonarins Y. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefnda hefur gjafsókn fyrir Hæstarétti.

I.

Við málflutning fyrir Hæstarétti kom fram að frá uppkvaðningu héraðsdóms 19. janúar 2001 hafa börnin X og Y verið í forsjá stefndu. Jafnframt kom fram að áfrýjandi hefur keypt sér rúmgott húsnæði í næsta nágrenni við stefndu. Hefur verið samkomulag um umgengni áfrýjanda við börnin og virðist hún að flestu leyti hafa gengið án árekstra.

Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð nokkur ný gögn. Er þar meðal annars um að ræða áætlun fjölskyldu- og félagsþjónustu [...] 7. febrúar 2001 um meðferð máls samkvæmt 19. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992, en hún var gerð að ósk stefndu. Var markmið áætlunarinnar að X fái nauðsynlega sálfræðiaðstoð, börnin séu örugg á heimili stefndu og að umgengni við föður gangi eðlilega fyrir sig. Jafnframt fái stefnda sálfræðiaðstoð til að ganga frá sínum málum og gengst hún undir það að neyta ekki áfengis meðan börnin eru hjá henni. Einnig hefur verið lögð fram staðfesting skólaskrifstofu [...] á því að stefnda sótti á liðnu vori námskeið á vegum félagsvísindadeildar Háskóla Íslands til stuðnings foreldrum.

Í vottorði kennara og leiðbeinanda við leikskólann [...] 18. maí 2001 um Y kemur fram að eftir áramót hafi hann verið í betra jafnvægi og dregið hafi úr neikvæðri hegðun hans. Sýni hann meiri blíðu en áður, sem komi mest fram í samskiptum hans við yngri börn. Hafi hann smátt og smátt styrkst og taki þátt í verkefnum, sem fyrir hann eru lögð. Drengurinn hóf nám í [...] í [...] hinn 24. ágúst sl. og kemur fram í vottorði umsjónarkennara að hann eigi góð samskipti við önnur börn og skili alltaf heimaverkefnum. Móðir hans sé áhugasöm um gang mála í skólanum og hafi mætt á fundi og samveru, sem boðað hafi verið til innan skólans.

Í tveimur vottorðum kennara X kemur fram að hún hafi stundað nám sitt af samviskusemi og náð góðum árangri í prófum. Móðir hennar hafi og fylgst vel með náminu. Í minnisblaði Á-kvk-ef G-kvk-ef sálfræðings hjá fjölskyldu- og félagsþjónustu [...] 6. júní 2001 er greint frá viðtölum hennar við X, en markmið samtalanna var að hjálpa henni að tjá betur tilfinningar sínar, bæta sjálfstraust sitt og sjálfsímynd. Segir þar að X sé mjög lokuð tilfinningalega og eigi erfitt með að tjá tilfinningar sínar og skoðanir. Vanlíðan hennar komi oft fram í líkamlegum einkennum eins og magaverkjum. Hún hafi lítið frumkvæði og sjálfsmynd hennar sé slök. Persónulegur ráðgjafi hefði getað hjálpað henni við að taka á þessum þáttum, en samkvæmt fyrrnefndri meðferðaráætlun fékk hún slíkan ráðgjafa. Hefur komið fram að X vildi ekki hitta ráðgjafann eins oft og áætlað hafði verið, en henni fannst hún ekki hafa þörf fyrir hann. Taldi sálfræðingurinn að henni hefði ekki verið kynntur nægilega tilgangur ráðgjafarinnar og hún ekki kunnað að nýta sér stuðninginn sem skyldi. Í bréfi yfirfélagsráðgjafa fjölskyldu- og félagsþjónustu [...] til lögmanns áfrýjanda daginn fyrir munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti segir að komið hafi fram í viðtölum við sálfræðinga stofnunarinnar að X vilji vera hjá föður sínum.

II.

Málsatvik eru rakin í héraðsdómi. Meðal annars er þar rækilega gerð grein fyrir álitsgerð sálfræðinganna G-kk-ef Á-kk-ef og A-kk-ef S-kk-ef 4. desember 2000, er dómurinn kvaddi til. Kemur þar fram að X óski eftir því að vera hjá áfrýjanda og finni fyrir meira öryggi hjá honum en stefndu, en hins vegar virðist vera meiri tilfinningaleg samskipti milli hennar og stefndu. Svo virðist sem stúlkan sé ekki tengd foreldrum sínum djúpstæðum, traustum tengslum, en hún treysti fremur á föður hvað varðar stöðugleika.

Um Y segir að hann láti skýrt í ljósi að hann vilji búa hjá stefndu, en samskipti þeirra á milli virðist blíðari en milli drengsins og áfrýjanda. Erfitt sé þó að átta sig á tilfinningalífi hans þar sem hann sé mjög hverflyndur í frásögn og órólegur.

Í álitsgerðinni er lýst persónulegum eiginleikum málsaðila og kemur þar fram að þau eru nokkuð ólík að skapferli og hafa bæði við sín vandamál að stríða. Áfrýjandi sé í tiltölulega góðu jafnvægi á ytra borði, en undir niðri megi sjá merki um erfiðleika í mannlegum samskiptum og skort á hæfni til að bindast öðrum nánum tilfinningaböndum. Virðist hann hafa lítið innsæi í sjálfan sig og líðan barna sinna og ofmat á sjálfum sér í föðurhlutverki. Stefnda sé úthverf og virk að skapferli, mannblendin og tilfinningarík, en geti verið hvatvís og átt erfitt með að hemja skapsmuni sína. Í samræmi við það hætti henni frekar til en áfrýjanda að eiga við sýnileg áfengisvandamál að etja. Hún virðist hins vegar hafa hæfileika til að bindast börnum sínum nánum tilfinningaböndum, en virðist skorta innsæi í sjálfa sig og skilning á þeim áhrifum, sem hún hafi á börnin.

Við meðferð á fyrra forsjármáli aðila, sem lyktaði með réttarsátt 20. júní 2000, eins og í héraðsdómi greinir, var aflað álitsgerðar sálfræðinganna O-kk-ef E-kk-ef og S-kvk-ef Á-kvk-ef, sem einnig liggur fyrir í máli þessu, en hún var dagsett 5. apríl 2000. Í niðurstöðukafla þeirrar álitsgerðar segir að samkvæmt persónuleikaprófunum sé áfrýjandi í betra andlegu jafnvægi en stefnda og eigi auðveldara með að leysa farsællega vanda án togstreitu og ásakana. Stefnda virðist eiga auðveldara en áfrýjandi með að vera hlý og glöð og sýna börnunum líkamlega nánd og vera næmari á tilfinningalega líðan þeirra. Tengsl hennar við börnin séu frekar á jafningjagrundvelli en hjá áfrýjanda. Samkvæmt viðtölum sálfræðinganna við börnin virtust þeim þau sterkar tengd áfrýjanda en stefndu. Töldu þeir áfrýjanda setja þeim skýrari mörk og skapa þeim meira öryggi.

III.

Báðir aðilar málsins teljast hæfir til að fara með forsjá barna sinna. Ljóst er hins vegar að þau hafa bæði átt við vandamál að stríða og árekstrar þeirra á undanförnum misserum hafa verið börnum þeirra þungbærir og leitt til vanlíðunar þeirra. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, kemur meðal annars fram, að báðir foreldrar verði að breyta miklu í eigin fari og samskiptum hvors við annað til að koma til móts við þarfir barnanna og sé einkum ástæða til að hafa áhyggjur af andlegri velferð X.

Samkvæmt 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992 skal veita barni, sem náð hefur 12 ára aldri, kost á að tjá sig um forsjármál nema telja megi að slíkt geti haft skaðvænleg áhrif á það eða sé þýðingarlaust fyrir úrslit málsins. Fram kemur í báðum þeim álitsgerðum sálfræðinga, sem fyrir liggja í málinu, að það hefur verið ósk X að vera hjá áfrýjanda með skírskotun til þess að þar fyndi hún meira öryggi og stöðugleika. Hins vegar kom einnig fram eindregin ósk hennar um rúma umgengni við stefndu. X verður 13 ára hinn [...]. Ekkert haldbært hefur komið fram í málinu, sem bendir til þess að afstaða hennar í þessum efnum hafi breyst. Eins og áður er fram komið er nú stutt á milli heimila aðila málsins. Eru aðstæður þannig með þeim hætti að auðvelt á að vera fyrir þau bæði að tryggja tíð samskipti systkinanna, svo og rúma umgengni þeirra við foreldrana, hvort um sig. Með hliðsjón af framansögðu, og þar sem ekkert í álitsgerðum sálfræðinga þykir mæla gegn því, er eðlilegt að við ákvörðun forsjár X verði tekið tillit til vilja hennar, sem hún hefur ítrekað lýst af einlægni, að því er best verður séð. Verður jafnframt við það að miða að aðilar sýni þörfum barnanna fullan skilning og með vísan til þess, sem fram kemur í niðurstöðu héraðsdóms, er mikilvægt að X fái notið rúmrar og sveigjanlegrar umgengni við móður sína. Með hliðsjón af því, sem fyrir liggur í málinu um hagi Y og stefndu nú, svo og með vísan til forsendna héraðsdóms, verður staðfest sú niðurstaða hans að stefnda skuli fara með forsjá drengsins.

Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða málsins að áfrýjandi hafi forsjá X en stefnda forsjá Y, eins og krafist er í varakröfu hennar.

Staðfesta ber ákvæði héraðsdóms um máls- og gjafsóknarkostnað.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað stefndu skal fara eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, M, skal fara með forsjá X, fæddrar [...], dóttur hans og stefndu, K.

Stefnda skal fara með forsjá sonar þeirra, Y, sem fæddur er [...].

Málskostnaðar- og gjafsóknarákvæði héraðsdóms eru staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun talsmanns hennar, D-kvk-ef P-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur.