100/2015

T höfðaði mál þetta til heimtu skuldar á grundvelli lánssamnings frá árinu 2009 milli A, sem lánveitanda, og Þ og V, sem lántaka. Talið var að um gilt framsal kröfu hefði verið að ræða þegar A framseldi T árið 2013 rétt sinn til greiðslu samkvæmt samningnum og því væri T réttur aðili málsins til sóknar. Þá væri Þ réttur aðili til varnar þar sem ljóst væri að hún hefði samþykkt ásamt V með undirritun sinni á samninginn að þær bæru óskipta ábyrgð á endurgreiðslu lánsins og að til þeirra skyldi vísað sem lántaka. Fyrir lá að fjárhæð lánsins samkvæmt samningnum var 60.000 bandaríkjadalir og að lánið skyldi endurgreitt í síðasta lagi þremur vikum síðar með 124.000 bandaríkjadölum. Með hliðsjón af almennum athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og athugasemdum við 2. gr. þeirra var talið að þótt aðilum lánssamnings væri í sjálfsvald sett að semja um vexti eða annað endurgjald sem áskilið væri eða tekið fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar væri því samningsfrelsi settar skorður með ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Með samningsákvæðinu um fjárhæð endurgreiðslunnar hefði lánveitandinn áskilið sér á þriggja vikna tímabili endurgjald fyrir lánveitinguna sem í ljósi atvika málsins og málflutnings T fyrir dómi hefði ekki verið sýnt fram á að gæti með nokkru móti rúmast innan þess frelsis til samningsgerðar um vexti og annað endurgjald sem lög nr. 38/2001 heimila. Var því fallist á með Þ að ósanngjarnt væri og andstætt góðri viðskiptavenju, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, að bera slíkt samningsákvæði fyrir sig. Breytti það ekki þessari niðurstöðu þótt í samningnum hefði verið vísað til Þ sem lögmanns og fasteigna- og skipasala. Samkvæmt framansögðu var Þ gert að greiða T 60.000 bandaríkjadalir með dráttarvöxtum frá því er málið var höfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. febrúar 2015. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Efni samningsins 21. júlí 2009 sem um ræðir í málinu og fylgiskjals sem var hluti hans er að nokkru lýst í hinum áfrýjaða dómi. Samningurinn sem ásamt fylgiskjalinu var ritaður á ensku er ekki meðal gagna málsins hér fyrir dómi en það er hins vegar íslensk þýðing skjalanna. Fram kom í samningnum að hann lyti íslenskum lögum og samningsaðilar samþykkt að hlíta lögsögu íslenskra dómstóla vegna ágreinings um efni hans. Samningurinn fjallaði meðal annars um lánveitingu af hálfu ónafngreinds aðila að fjárhæð 60.000 bandaríkjadalir en eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi er nú komið fram að upphaflegur lánveitandi var A-kk-nf Ö-kk-nf H-kk-nf. Samkvæmt gögnum málsins var lánsfjárhæðin millifærð af tilteknum reikningi A-kk-ef í dönskum banka og helmingi hennar í framhaldinu ráðstafað inn á bankareikning í Dubai í eigu A.R.I. Trading LLC og hinum helmingnum inn á reikning áfrýjanda í íslenskum banka. Rétt sinn til greiðslu samkvæmt samningnum framseldi A-kk-nf til stefnda 13. mars 2013 með vottfestri yfirlýsingu.

Í samningnum og fylgiskjali með honum sagði að lánsfjárhæðin sem þar var nefnd höfuðstólsfjárhæð næmi 60.000 bandaríkjadölum og skyldi hún endurgreidd með því sem nefnt var endurgreiðslufjárhæð og næmi 124.000 bandaríkjadölum „í síðasta lagi 21 degi eftir höfuðstólsgreiðsludaginn.“ Samkvæmt þessu var gjalddagi endurgreiðslunnar í síðasta lagi 13. ágúst 2009. Þá skyldi lántaki samkvæmt því sem kom fram í fylgiskjalinu greiða 10% dráttarvexti „hvern virkan dag sem bætast við útistandandi upphæð.“ Nánar sagði um það í 6. gr. samningsins sjálfs að endurgreiddi lántaki ekki „endurgreiðsluupphæðina á endurgreiðsludegi eins og kveðið er á um í fylgiskjali 1 munu 10% dráttarvextir á heildarskuldina leggjast daglega við endurgreiðsluupphæðina ásamt uppsöfnuðum dráttarvöxtum. Greiðslu má inna af hendi fyrir 10. virka dag mánaðar eftir endurgreiðslugjaldaga.“

Í málflutningi hér fyrir dómi var lögmaður stefnda inntur eftir hvaða ástæður hefðu legið til grundvallar því hvernig endurgreiðslufjárhæðin var ákvörðuð. Því gat lögmaðurinn ekki svarað með öðrum hætti en þeim að vísa til þess að um þetta hefði verið samið millum aðila.

II

Áfrýjandi hefur ekki hnekkt þeirri staðhæfingu stefnda að um gilt framsal kröfu hafi verið að ræða þegar A-kk-nf Ö-kk-nf H-kk-nf framseldi stefnda 13. mars 2013 rétt sinn til greiðslu samkvæmt samningnum 21. júlí 2009. Telst stefndi því réttur aðili málsins til sóknar andstætt því sem áfrýjandi heldur fram.

Aðila málsins greinir einnig á um hvort áfrýjandi sé lántaki samkvæmt samningnum 21. júlí 2009 og fylgiskjali með honum og þannig réttur aðili til varnar. Án tillits til þess hvað um var samið í þeim efnum er hitt ljóst að áfrýjandi samþykkti ásamt annarri nafngreindri konu með undirritun sinni á samninginn að „bera óskipta ábyrgð á því að endurgreiðsluupphæðin verði greidd á gjalddaga samkvæmt skilmálum“ samningsins og hefðu þær samþykkt að til þeirra skyldi vísað í samningnum sem lántaka. Í þessu samningsákvæði fólst yfirlýsing áfrýjanda um sjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins, sem er í vanskilum, en á því er krafa stefnda á hendur áfrýjanda meðal annars reist. Er áfrýjandi samkvæmt því réttur aðili til varnar.

III

Að fenginni þeirri niðurstöðu um aðild málsins sem áður greinir kemur næst til úrlausnar sú málsástæða áfrýjanda að ákvæði III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga standi því í vegi að krafa stefnda á hendur henni geti náð fram að ganga.

Í héraði var aðalkrafa stefnda sú að áfrýjandi greiddi sér 321.624 bandaríkjadali. Virðist þar hafa verið miðað við hina svokölluðu endurgreiðslufjárhæð lánsins að viðbættum 10% vöxtum á dag í tíu daga. Jafnframt krafðist stefndi dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá 13. ágúst 2009 til greiðsludags. Varakrafa stefnda var sú að áfrýjandi greiddi sér endurgreiðslufjárhæðina, 124.000 bandaríkjadali, með dráttarvöxtum frá 13. ágúst 2009 og til þrautavara krafðist stefndi þess að áfrýjandi greiddi sér lánfjárhæðina, 60.000 bandaríkjadali, með dráttarvöxtum frá sama tímamarki og miðað var við í aðal- og varakröfu. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á varakröfu stefnda og áfrýjanda gert að greiða honum 124.000 bandaríkjadali með dráttarvöxtum frá 13. ágúst 2009 til greiðsludags, að frádregnum 4.000.000 krónum, sem munu hafa verið greiddar inn á lánið 4. september 2012 af konu þeirri sem gerðist sjálfskuldarábyrgðarmaður lánsins ásamt áfrýjanda. Stefndi unir úrlausn héraðsdóms um aðalkröfuna og krefst staðfestingar hans. Kemur því úrlausn héraðsdóms um aðalkröfuna ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi.

Í 2. gr. laga nr. 38/2001 er mælt fyrir um að hve miklu leyti ákvæði laganna eru frávíkjanleg. Þar kemur fram að ákvæði II. kafla þeirra um almenna vexti gildi því aðeins að annað leiði ekki af samningum, venju eða lögum. Er mönnum samkvæmt þessu heimilt að semja um vexti af peningakröfum, svo og um annað endurgjald sem áskilið er eða tekið fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar. Í almennum athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 38/2001 segir meðal annars að með vaxtalögum nr. 25/1987 hafi verið staðfest almennt frelsi til samninga manna á milli um vexti, þó ekki dráttarvexti, sem enn séu ákveðnir af Seðlabanka Íslands. Frá því að lög nr. 25/1987 tóku gildi og almennu samningsfrelsi var komið á um aðra vexti en dráttarvexti hafi íslenskur fjármagnsmarkaður tekið margvíslegum breytingum sem nánari grein er gerð fyrir. Þá segir að lagt sé til að í stað þess að Seðlabankinn taki einhliða ákvörðun um dráttarvexti af öllum peningakröfum verði aðilum lánssamninga heimilt að semja um dráttarvexti upp að vissu marki. Sé þeim heimilt að semja um tiltekinn hundraðshluta sem vanefndaálag ofan á ákveðinn grunn dráttarvaxta sem taki mið af vöxtum algengra skammtímalána Seðlabankans til lánastofnana. Einnig geti samningsaðilar samið um fasta dráttarvexti. Lagt sé til að misneytingarákvæði vaxtalaga og ákvæði um endurgreiðslu oftekinna vaxta verði að mestu felld brott. Þau ákvæði eigi rætur sínar að rekja til þess tíma þegar ekki ríkti frjálsræði í samningum um vexti. Þörf fyrir ákvæðin þegar frelsi í samningnum um vexti hafi fest sig í sessi sé lítil. Hafa beri í huga að hið almenna misneytingarákvæði almennra hegningarlaga eigi við um samninga um vexti. Þá beri að hafa í huga að lög nr. 7/1936 taki til þessara samninga. Einnig segir í athugasemdum við 2. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 38/2001 að miðað sé við „fullt samningsfrelsi aðila í þessum efnum með þeim takmörkunum sem leiðir af sjálfu ákvæðinu. Auk þess sætir frelsið að sjálfsögðu þeim almennu takmörkunum sem leiða af III. kafla laga nr. 7/1936 ... og VII. kafla frumvarps þessa.“

Þótt aðilum lánssamnings sé samkvæmt framansögðu í sjálfsvald sett að semja um vexti eða annað endurgjald sem áskilið er eða tekið fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar eru því samningsfrelsi settar skorður með ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936. Eins og áður getur var fjárhæð lánsins samkvæmt samningi þeim sem um ræðir í málinu 60.000 bandaríkjadalir en hann var sem fyrr segir gerður 21. júlí 2009 og kvað jafnframt á um að lánið skyldi endurgreitt í síðasta lagi 13. ágúst 2009 með 124.000 bandaríkjadölum sem var ríflega tvöföld lánsfjárhæðin. Með samningsákvæði þessu um fjárhæð endurgreiðslunnar áskildi lánveitandinn sér á þriggja vikna tímabili endurgjald fyrir lánveitinguna sem í ljósi atvika málsins og málflutnings stefnda hér fyrir dómi hefur ekki verið sýnt fram á að geti með nokkru móti rúmast innan þess frelsis til samningsgerðar um vexti og annað endurgjald sem lög nr. 38/2001 heimila. Er því fallist á með áfrýjanda að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, að bera slíkt samningsákvæði fyrir sig og verður varakröfu stefnda af þeim sökum hafnað. Breytir það ekki þessari niðurstöðu þótt í samningnum sé vísað til áfrýjanda sem lögmanns og fasteigna- og skipasala.

Óumdeilt er að lán að fjárhæð 60.000 bandaríkjadalir var veitt á grundvelli samningsins frá 21. júlí 2009 og með þeim hætti sem áður er lýst. Áfrýjandi samþykkti sem fyrr segir að gangast í sjálfskuldarábyrgð fyrir endurgreiðslu lánsins sem verið hefur í vanskilum frá gjalddaga og verður hún samkvæmt því dæmd til greiðslu þess. Á hinn bóginn getur í ljósi þess sem áður greinir um inntak endurgreiðsluákvæðis samningsins 21. júlí 2009 ekki komið til álita að dæma áfrýjanda til greiðslu hærri fjárhæðar en sem nemur lánsfjárhæðinni sjálfri og þá með dráttarvöxtum frá því er mál þetta var höfðað 6. maí 2013, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Frá tildæmdri fjárhæð ber að draga 4.000.000 krónur sem eins og áður greinir voru greiddar inn á lánið 3. september 2012.

Eftir framangreindum úrslitum er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri máls þessa í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Þ-kvk-nf K-kvk-nf H-kvk-nf, greiði stefnda, T-x-x J-x-x T-x-x, 60.000 bandaríkjadali með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. maí 2013 til greiðsludags, allt að frádregnum 4.000.000 krónum sem greiddar voru 3. september 2012.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.