517/2009

B höfðaði mál á hendur íslenska ríkinu  og krafðist þess aðallega að  fellt yrði úr gildi ákvæði í  úrskurði óbyggðanefndar29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að svokölluð Grímólfsártunga væri þjóðlenda innan nánar tilgreindra marka. Jafnframt krafðist B þess að viðurkennt yrði að svæðið væri háð beinum eignarrétti hennar sem hluta að jörðinni Syðra-Lóni. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að Grímólfsártunga liggi nyrst í rúmlega 23 km fjarlægð frá bæjarhúsum á Syðra-Lóni. Þar á milli væri meðal annars sameiginlegt land jarðarinnar T og Þ og jörðin H. Í málinu lægi ekkert fyrir um hvernig eigendur Syðra-Lóns gætu verið að landi Grímólfsártungu komnir eða hvenær það kynni að hafa gerst. Fyrst hafi verið vikið að réttindum þeirra yfir þessu landi í sóknarlýsingu fyrir Sauðaneshrepp frá því um 1840 og síðar varðandi jarðamat 1849,  en orðalag í þessum tveimur heimildum benti engan veginn til að litið hafi verið svo á að landið væri hluti af jörðinni Syðra-Lóni og þannig háð beinum eignarrétti. Slíkt hafi á hinn bóginn fyrst verið nefnt í landamerkjabréfi fyrir jörðina 4. nóvember 1916. Eins og ítrekað hafi verið í fyrri dómum Hæstaréttar í málum um mörk eignarlanda og þjóðlendna yrði að líta til þess að ekki var á valdi þeirra, sem gerðu landamerkjabréf, að auka með því við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður var. Af framangreindu væri ljóst að engar eldri heimildir væru fyrir því að Grímólfsártunga hafi verið hluti af jörðinni Syðra-Lóni. Staðhættir mæltu eindregið gegn því að svo gæti hafa verið sem og þær takmörkuðu upplýsingar, sem lægju fyrir í málinu um afnot eigenda Syðra-Lóns af Grímólfsártungu. Taldi Hæstiréttur því ekki efni til annars en að sýkna íslenska ríkið af kröfum B.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. september 2009. Hún krefst þess aðallega að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að svokölluð Grímólfsártunga sé þjóðlenda innan eftirgreindra marka: „Frá þeim stað þar sem Hávarðsdalsá rennur í Hafralónsá er dregin lína til austurs í stefnu á þann stað þar sem hreppamarkalína kemur að Litlu-Kverká við Kverkártungu (punktur 1 í þjóðlendukröfu íslenska ríkisins). Þessari línu er fylgt að þeim stað þar sem hún sker Grímólfsá og síðan Grímólfsá til suðurs þar til komið er vestur af Arnarfellshyrnu. Þaðan er miðað við þá kvísl árinnar sem gagnaðilar íslenska ríkisins miða við í kröfugerð sinni, að þeim stað þar sem kröfulínur gagnaðila greinast í sundur. Frá þeim punkti er Grímólfsá fylgt þangað sem hún á upptök sín vestan við Stóraás og síðan áfram í Hafralón. Úr Hafralóni er Hafralónsá fylgt til norðurs þar til Hávarðsdalsá rennur í hana.“ Þá krefst áfrýjandi að viðurkennt verði að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda og landsvæðið háð beinum eignarrétti hennar sem hluta af jörðinni Syðra-Lóni. Til vara krefst hún að viðurkenndur verði einkaréttur hennar til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu án endurgjalds á framangreindu svæði, þó að það verði talið þjóðlenda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 9. september 2010.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 1. mars 2004 til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem réðist að vestan af Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði að Dyngjujökli, en þaðan var fylgt jaðri hans að Kverkfjöllum í Hveradal, þar sem dregin var lína til suðurs inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Lagarfljóti frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á var svo fylgt og síðan mörkum Fljótsdalshrepps að Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin inn á Vatnajökul. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 ákvað hún að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Eitt þeirra var nr. 4/2005, sem náði til Svalbarðshrepps, Þórshafnarhrepps og Skeggjastaðahrepps, en þeir tveir síðastnefndu hafa nú verið sameinaðir í eitt sveitarfélag, Langanesbyggð. Málið tók meðal annars til landsvæðisins Grímólfsártungu í Langanesbyggð, sem áfrýjandi taldi hluta af jörð sinni Syðra-Lóni í sama sveitarfélagi og kallaði þannig til eignarréttar yfir, en stefndi taldi það til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að Grímólfsártunga væri þjóðlenda með þeim mörkum, sem áður greinir í dómkröfum áfrýjanda, en viðurkennt var á hinn bóginn að þetta landsvæði væri afréttareign hennar sem eiganda Syðra-Lóns samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 17. janúar 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerði áfrýjandi sömu kröfur og hún gerir fyrir Hæstarétti, en með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af þeim.

II

Samkvæmt landamerkjabréfi, sem gert var 4. nóvember 1916 fyrir jörðina Syðra-Lón í þáverandi Sauðaneshreppi, er land hennar í tveimur hlutum, sem liggja ekki saman. Nyrðri hluti þess, þar sem meðal annars er bærinn Syðra-Lón, liggur nærri Þistilfirði á vestanverðu Langanesi skammt fyrir norðan Þórshöfn og er ekki tilefni til að lýsa merkjum hans eins og ágreiningi í máli þessu er háttað. Syðri hluti landsins samkvæmt landamerkjabréfinu kemst næst nyrðri hlutanum í rúmlega 23 km fjarlægð í beinni loftlínu frá bæjarhúsum á Syðra-Lóni og er honum þar lýst sem hér segir: „Þess utan á Syðralón þetta heiðarland: hina svonefndu Grímólfsártungu sem er land alt milli Hafralónsár og Grímólfsár frá upptökum þeirra þar til þær falla saman.“ Að vestan ná þessi merki Grímólfsártungu að landi, sem eigendur Hvamms í Svalbarðshreppi kalla til eignarréttar yfir og fjallað er að hluta um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 722/2009, en að austan liggja þau að sameiginlegu landi Tungusels og Þorsteinsstaða í Langanesbyggð. Þessi merki að vestan og austan mætast í hornpunkti við fyrrnefndar jarðir að norðanverðu, en milli þeirra syðst er stutt bil á móti svokölluðum afrétti Þórshafnarhrepps. Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi að þetta land á Grímólfsártungu yrði talið til eignarlands hennar og þar með utan þjóðlendna. Stefndi krafðist þess á hinn bóginn að mörk eignarlands og þjóðlendna yrðu dregin austan frá „Kverkártungu þar sem hreppamarkalína kemur að Litlu Kverká“ til vesturs að þeim stað, þar sem Hávarðsdalsá rennur í Hafralónsá, og yrði allt land á Grímólfsártungu sunnan þeirrar línu talið til þjóðlendna. Með þessu skildi stefndi undan kröfu sinni nyrsta hluta Grímólfsártungu frá mótum Hafralónsár og Grímólfsár suður að línu, sem dregin var beint til austurs frá mótum Hafralónsár og Hávarðsdalsár, en af þeim sökum kemur sá hluti tungunnar ekki frekar við sögu í máli þessu. Fyrir óbyggðanefnd var deilt um hvernig nánar ætti að draga austurmerki Grímólfsártungu gegnt Tunguseli og Þorsteinsstöðum, en nefndin komst að þeirri niðurstöðu að þau teldust með réttu liggja á þann hátt, sem lýst er í fyrrgreindri dómkröfu áfrýjanda. Í málinu er ekki deilt um að Grímólfsártunga sé þar réttilega afmörkuð að því leyti, sem hún var felld undir þjóðlendur. Grímólfsártunga liggur samkvæmt því sem næst í beinni stefnu úr norðri rúmlega 18 km til suðurs, þar af um 4 km norðan við mörk eignarlands og þjóðlendna, en á milli merkja til vesturs og austurs eru á bilinu frá um 2 til 4 km.

Í úrskurði óbyggðanefndar er staðháttum á Grímólfsártungu lýst þannig að hún sé lítt gróin að sunnanverðu, en gróður aukist eftir því, sem norðar dragi. Nyrst í landinu sé Grænavatn um 300 m yfir sjávarmáli og renni úr því Grænavatnslækur í Grímólfsá. Sunnan við vatnið séu Ytra- og Syðra-Kistufjall í 445 og 474 m hæð og enn sunnar Stóriás, sem komist í 523 m hæð. Austan Hafralónsár syðst á tungunni sé votlent og hallalítið land.

Samkvæmt gögnum málsins mun jörðin Syðra-Lón fyrrum hafa verið nefnd ýmist Lón eða Guðmundarlón, en elstu heimildir um hana munu koma fram í rekaskrá fyrir staðinn í Skálholti frá um 1270. Í svonefndum elsta hluta af Sigurðarregistri frá 1525, sem hefur að geyma máldaga Hóladómkirkju þegar J-kk-nf A-kk-nf tók við biskupsdómi, er G-hk-ef getið meðal eigna hennar. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda var Syðra-Lón eins og aðrar jarðir Hólastóls við Þistilfjörð seld á uppboði á fyrstu árum 19. aldar. Samræmist það því að í jarðamati frá 1804 var Syðra-Lóni lýst sem „Holums forrige Bispestoels Jord“, en einskis var þar getið um land jarðarinnar. Að landinu, sem deilt er um í málinu, mun á hinn bóginn fyrst hafa verið vikið í heimildum um Syðra-Lón í sóknarlýsingu fyrir Sauðaneshrepp frá því um 1840, þar sem rætt var um að almenningur væri sunnan við lönd Tungusels og Hallgilsstaða „millum Langaness, Norðurstranda og Selárdals í Vopnafirði samt Þistilfirðinga að norðan. Hér í þessum almenningi eður á Grímólfsártungu lýsir S-hk-þgf eftir 4 hundraða landi, er mér skilst eftir samanburði við annarra máldaga orðatiltæki sé sama og land undir 400 fjár.“ Þá sagði eftirfarandi um Syðra-Lón í gögnum varðandi jarðamat 1849: „Jörð þessari tilheyrir sérstakt afréttarland fram til heiðar er heitir Grímólfsártunga.“ Að öðru leyti liggja ekki fyrir í málinu sögulegar heimildir um tengsl Grímólfsártungu við Syðra-Lón ef frá er talið fyrrnefnt landamerkjabréf frá 4. nóvember 1916, sem var lesið á manntalsþingi 3. júlí 1917, en það var ekki áritað um samþykki vegna landsvæða, sem liggja að Grímólfsártungu.

Ekkert liggur fyrir í málinu um að byggð hafi nokkru sinni verið á Grímólfsártungu. Samkvæmt málflutningi áfrýjanda fyrir Hæstarétti var landið þar notað um langan tíma til beitar fyrir búfénað frá Syðra-Lóni, en búskapur hafi nú verið lagður þar af og hafi áfrýjandi ekki lengur not af landinu.

III

Eins og áður var getið liggur Grímólfsártunga nyrst í rúmlega 23 km fjarlægð frá bæjarhúsum á Syðra-Lóni, en þar á milli er meðal annars sameiginlegt land Tungusels og Þorsteinsstaða og jörðin Hallgilsstaðir. Í málinu liggur ekkert fyrir um hvernig eigendur Syðra-Lóns geti verið að landi Grímólfsártungu komnir eða hvenær það kunni að hafa gerst. Að réttindum þeirra yfir þessu landi var sem fyrr segir vikið fyrst í ritaðri heimild frá um 1840, þar sem rætt var um að Syðra-Lón lýsi eftir „4 hundraða landi” á Grímólfsártungu, sem ætlað var að væri það sama og „land undir 400 fjár.” Í jarðamati 1849 var síðan sagt að Syðra-Lóni tilheyri „sérstakt afréttarland fram til heiðar er heitir Grímólfsártunga.” Orðalagið í þessum tveimur heimildum bendir engan veginn til að litið hafi verið svo á að Grímólfsártunga væri hluti af jörðinni Syðra-Lóni og þannig háð beinum eignarrétti. Slíkt var á hinn bóginn fyrst nefnt í landamerkjabréfinu 4. nóvember 1916.

Eins og ítrekað hefur verið í fyrri dómum Hæstaréttar í málum um mörk eignarlanda og þjóðlendna verður að líta til þess að ekki var á valdi þeirra, sem gerðu landamerkjabréf, að auka með því við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður var. Af framangreindu er ljóst að engar eldri heimildir eru fyrir því að Grímólfsártunga hafi verið hluti af jörðinni Syðra-Lóni. Staðhættir, sem áður greinir, mæla eindregið gegn því að svo geti hafa verið og gegnir sama máli um þær takmörkuðu upplýsingar, sem liggja fyrir í málinu um afnot eigenda Syðra-Lóns af Grímólfsártungu. Eru því ekki efni til annars en að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms á þann hátt, sem í dómsorði greinir.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem segir í dómsorði, en við ákvörðun málflutningsþóknunar lögmanns hennar er tekið tillit til þess að hann hefur samhliða þessu máli farið með sex önnur mál hér fyrir dómi um mörk eignarlanda og þjóðlendna við Þistilfjörð.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum áfrýjanda, B-kvk-ef H-kvk-ef.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur.