821/2014

Í apríl 2014 höfðuðu EF o.fl. mál gegn K og ÞH til heimtu fjár handa dánarbúi S vegna eignarnáms lands úr jörðinni V. Í ágúst sama ár lögðu EF o.fl. fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns, með vísan til XII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að „meta verðmæti nánar tilgreindra hluta lands jarðarinnar V“. Í þinghaldi í október 2014 bókuðu EF o.fl að beiðnin væri nú byggð á XI. kafla sömu laga þar sem stefna hefði þá verið birt fyrir öllum réttargæslustefndu í málinu. Í hinum kærða úrskurði var fallist á matsbeiðnina. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ljóst væri að um ritvillu væri að ræða í bókun EF o.fl., þar sem vísað væri til XI. kafla laganna, og að þar muni hafa verið átt við IX. kafla þeirra. Samkvæmt 1. mgr. 47. gr. laga nr. 91/1991 skuli öflun sönnunargagna að jafnaði fara fram fyrir þeim dómara sem færi með málið, en að dómari gæti þó orðið við ósk aðila um að gagnaöflun færi fram fyrir öðrum dómi samkvæmt ákvæðum XI. kafla laganna, enda leiddi það ekki til óþarfra tafa á rekstri máls. Taldi Hæstiréttur að sú undantekning frá meginreglunni ætti ekki við í máli þessu. Yrðu ákvæði 1. mgr. 47. gr. laganna skýrð svo, með samanburði við 2. mgr. hennar, að eftir að mál hefði verið höfðað færi öflun sönnunargagna, þar á meðal öflun matsgerðar, fram fyrir þeim dómara sem kæmi til með að leysa úr málinu. Af hinum kærða úrskurði yrði ráðið að ekki lægi ljóst fyrir að sá dómari sem tók afstöðu til matsbeiðninnar myndi fara með mál það sem EF o.fl. hefðu höfðað í apríl 2014. Af þeim sökum hefði brostið lagaskilyrði fyrir því að dómarinn leysti úr hvort umbeðið mat færi fram. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 11. desember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. nóvember 2014, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilarnir E-kvk-nf F-kvk-nf, F-kvk-nf B-kvk-nf G-kvk-nf, G-kk-nf F-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf S-kvk-nf G-kvk-nf, M-kvk-nf M-kvk-nf, K-kk-nf L-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf K-kk-nf H-kk-nf krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilarnir M-kk-nf Í-kk-nf H-kk-nf og S-kvk-nf H-kvk-nf krefjast aðallega frávísunar málsins frá Hæstarétti, en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar.

I

Um málsástæður fyrir aðalkröfu sinni gera varnaraðilarnir M-kk-nf Í-kk-nf H-kk-nf og S-kvk-nf H-kvk-nf með óljósum hætti athugasemd við tilgreiningu aðila í kæru, auk þess sem vísað er til a. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem geymir fyrirmæli um efni stefnu og gerð hennar. Standa engin rök til frávísunar málsins frá Hæstarétti á þessum grundvelli.

II

Við opinber skipti á dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef, sem lést 13. nóvember 1966, reis ágreiningur um ráðstöfun jarðarinnar Vatnsenda, en jörðina hafði hann erft frá M-kk-þgf E-kk-þgf H-kk-þgf samkvæmt erfðaskrá hans 4. janúar 1938. Hafa verið rekin fjölmörg ágreiningsmál fyrir dómstólum sem komið hafa til kasta Hæstaréttar varðandi skiptin. Eitt ágreiningsefnanna var hvort skiptum á dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef væri lokið, en með dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2009 í máli nr. 599/2009 var slegið föstu að skipti á dánarbúi hans stæðu enn yfir. Með dómi Hæstaréttar 24. ágúst 2011 í máli nr. 375/2011 var fallist á kröfu, sem hluti varnaraðila í máli þessu hafði gert um að skipaður yrði skiptastjóri til að ljúka skiptunum. Var í kjölfar þess skipaður skiptastjóri 18. nóvember 2011 og hélt hann skiptafund 16. janúar 2012 þar sem ágreiningur reis um hvort jörðin Vatnsendi væri enn í eigu dánarbúsins. Lýsti skiptastjóri þeirri afstöðu sinni 9. febrúar sama ár að jörðin væri ekki lengur í eigu dánarbúsins. Varð uppi ágreiningur um þessa ákvörðun skiptastjóra og með dómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 var slegið föstu að beinn eignarréttur að jörðinni væri enn á hendi dánarbúsins.

Í kjölfar síðastnefnds hæstaréttardóms hélt skiptastjóri skiptafund 4. júní 2013. Í fundargerð sagði að í forsendum dómsins kæmi fram að hinum beina eignarrétti að jörðinni Vatnsenda, sem enn teldist vera á hendi dánarbúsins, yrði að ráðstafa til að ljúka skiptum lögum samkvæmt. Annar skiptafundur var haldinn 14. júní sama ár og lagði skiptastjóri þá fram bókun þar sem fram kom að á skiptafundi 4. sama mánaðar hefðu varnaraðilar lagt fram tillögur í sex liðum að aðgerðum í nafni dánarbúsins og til hagsbóta fyrir það. Var jafnframt bókað að skiptastjóri hefði ráðist í aðgerðir samkvæmt tveimur fyrstu liðunum er lutu að skráningu eignarhalds að jörðinni Vatnsenda og upplýsingaöflun hjá Kópavogsbæ. Öðrum tillögum varnaraðila, sem lutu meðal annars að því að höfðað yrði dómsmál á hendur Kópavogsbæ og öðrum erfingjum dánarbúsins og að skilað yrði til dánarbúsins bótum vegna eignarnáms á jörðinni Vatnsenda árið 2007, hafnaði skiptastjóri að fylgja eftir, þar sem mikil óvissa væri um ,,hverjum erfingja S-kk-ef H-kk-ef þau réttindi og verðmæti sem þar er vikið að, tilheyra. Um þetta er einnig fullur ágreiningur á milli aðila“. Jafnframt færði skiptastjóri til bókar að í 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. væri kveðið svo á um að ef skiptastjóri ákvæði að halda ekki uppi hagsmunum, sem búið kynni að njóta, gæti erfingi gert það í eigin nafni en til hagsbóta fyrir búið. Áður yrði hann þó að tilkynna skiptastjóra þá fyrirætlan sína. Með bréfi til skiptastjóra 27. apríl 2014 tilkynntu varnaraðilar að þeir hygðust á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 höfða mál á eigin kostnað og áhættu og í eigin nafni til hagsbóta búinu, aðallega á hendur Kópavogsbæ en til vara á hendur sóknaraðilanum Þ-kk-þgf H-kk-þgf, til heimtu fjár handa búinu. Var málið höfðað með birtingu stefnu á hendur bænum og sóknaraðilanum 28. apríl 2014. Samkvæmt stefnunni er aðallega gerð sú krafa að bærinn greiði dánarbúinu 74.811.389.954 krónur ásamt tilgreindum vöxtum, en til vara 47.558.500.000 krónur. Að því frágengnu er þess krafist að sóknaraðilinn greiði dánarbúinu 2.250.000.000 krónur auk tilgreindra vaxta. Varnaraðilar lögðu fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns 21. ágúst 2014 til að ,,meta verðmæti nánar tilgreindra hluta lands jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi, sem matsþoli Kópavogsbær hefur tekið eignarnámi“ og var fallist á hana með hinum kærða úrskurði.

III

Þrátt fyrir að varnaraðilar hefðu höfðað mál gegn Kópavogsbæ og sóknaraðilanum Þ-kk-þgf H-kk-þgf samkvæmt framansögðu vísuðu þeir í matsbeiðni sinni til XII. kafla laga nr. 91/1991. Í bókun varnaraðila, sem lögð var fram í þinghaldi 15. október 2014, kom fram að varnaraðilar kvæðu matsbeiðnina byggjast á XI. kafla laga nr. 91/1991 þar sem stefna hefði þá verið birt fyrir öllum réttargæslustefndu. Ljóst er að um ritvillu er að ræða, þar sem vísað er til XI. kafla laganna, en þar mun vera átt við IX. kafla þeirra.

Samkvæmt fyrri málslið 1. mgr. 47. gr. laga nr. 91/1991 skal öflun sönnunargagna að jafnaði fara fram fyrir þeim dómara sem fer með málið. Í síðari málslið 1. mgr. segir að dómari geti þó orðið við ósk aðila um að gagnaöflun fari fram fyrir öðrum dómi samkvæmt ákvæðum XI. kafla laganna, enda leiði það ekki til óþarfra tafa á rekstri máls. Sú undantekning frá meginreglunni um milliliðalausa málsmeðferð á ekki við í máli þessu. Verða ákvæði 1. mgr. 47. gr. skýrð svo, með samanburði við 2. mgr. hennar að eftir að mál hefur verið höfðað fari öflun sönnunargagna, þar á meðal öflun matsgerðar, fram fyrir þeim dómara sem kemur til með að leysa úr málinu, nema áðurgreind undantekning eigi við. Af hinum kærða úrskurði verður ráðið að ekki liggur ljóst fyrir að sá dómari sem tók afstöðu til matsbeiðninnar muni fara með mál það sem varnaraðilar hafa höfðað á hendur Kópavogsbæ og sóknaraðilanum Þ-kk-þgf. Af þeim sökum brast lagaskilyrði fyrir því að dómarinn leysti úr hvort umbeðið mat færi fram. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði, en um kærumálskostnað fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.

Varnaraðilar, E-kvk-nf F-kvk-nf, F-kvk-nf B-kvk-nf G-kvk-nf, G-kk-nf F-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf S-kvk-nf G-kvk-nf, M-kvk-nf M-kvk-nf, K-kk-nf L-kk-nf H-kk-nf, S-kk-nf K-kk-nf H-kk-nf, M-kk-nf Í-kk-nf H-kk-nf og S-kvk-nf H-kvk-nf, greiði óskipt sóknaraðilum, K-kvk-þgf Ó-kvk-þgf J-kvk-þgf, M-kk-þgf Þ. H-kk-þgf, S-kk-þgf K-kk-þgf H-kk-þgf, V-kvk-þgf B-kvk-þgf H-x-x og Þ-kk-þgf H-kk-þgf, hverju fyrir sig 60.000 krónur í kærumálskostnað.