36/2003

M krafðist þess að tiltekin ummæli Á yrðu ómerkt, auk þess sem Á yrði gert að sæta refsingu og greiða M miskabætur. Fallist var á það með Á að ummælum hans um sviðsetningu frétta hafi verið beint að fréttastofu sjónvarpsins, en ekki M og gat M því ekki átt aðild að kröfu á hendur Á vegna þeirra ummæla. Var Á samkvæmt því sýknaður af kröfum M í þessum þætti málsins, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Talið var að M hefði, með því að hasla sér völl í stjórnmáladeilu með þeim hætti sem hann gerði, mátt búast við því að andsvör kæmu frá Á. Að atvikum málsins virtum þóttu ekki efni til að fallast á að Á hefði veist að æru M með því að haga orðum sínum á þann hátt, sem hann gerði. Litið var til þess að Á hafi ekki átt upptökin að umræðunni, heldur hafi orð hans fallið að gefnu tilefni frá M. Sú aðstaða að Á var stjórnmálamaður og gegndi embætti sjávarútvegsráðherra gat hér engu breytt um þá niðurstöðu að með orðum hans var ekki farið út fyrir mörk leyfilegs tjáningarfrelsis.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. janúar 2003. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Stefndi höfðaði mál þetta gegn áfrýjanda vegna ummæla, sem hinn síðarnefndi lét falla í viðtali á sjónvarpsstöðinni Fjölsýn í Vestmannaeyjum 23. nóvember 2001 og nánar verður getið um hér á eftir. Í viðtalinu var vikið að því athæfi að kasta veiddum fiski aftur í sjóinn af íslenskum fiskiskipum þótt skylt sé að færa aflann að landi. Áfrýjandi var þá alþingismaður og sjávarútvegsráðherra og gegnir hann þeim störfum enn. Stefndi er menntaður fiskifræðingur, en starfar nú sem alþingismaður. Er atvik málsins urðu starfaði hann sem sjálfstæður verktaki fyrir ríkisútvarpið, sjónvarp og hljóðvarp, við gerð þátta með fréttum og fréttatengdu efni auk þess að annast greinaskrif fyrir norska blaðið Fiskaren.

Nokkru fyrir áðurnefnt viðtal eða hinn 8. nóvember 2001 var sýndur í sjónvarpi ríkisútvarpsins fréttaþáttur, þar sem sýnt var brottkast afla á fiskimiðum við Ísland. Hafði stefndi aflað efnis í þáttinn skömmu áður um borð í fiskiskipinu Bjarma BA 326 frá Tálknafirði, en hann fór þá í tvær veiðiferðir með skipinu ásamt F-kk-þgf H-kk-þgf, sem annaðist kvikmyndatöku. Lítill hluti efnisins var þó tekinn um borð í fiskiskipinu Báru ÍS 364, en kvikmyndatökumaðurinn fór einnig í eina veiðiferð með því skipi. Vakti þátturinn mikla athygli og urðu í kjölfarið umræður um hann í fjölmiðlum, sem stefndi tók þátt í, svo sem nánar er rakið í héraðsdómi. Þar eru einnig tekin upp orðrétt þau ummæli áfrýjanda, sem stefndi taldi ærumeiðandi fyrir sig, og kröfur hans í málinu beindust að. Voru ummælin í fjórum liðum, sem stefndi merkti í málatilbúnaði sínum 1. a. til c. og 2. d. Héraðsdómur sýknaði áfrýjanda af kröfum stefnda vegna tveggja fyrsttöldu ummælanna, þ.e. í liðum 1. a. og b. en sakfelldi áfrýjanda fyrir þau, sem merkt voru 1. c. og 2. d. Stefndi hefur ekki gagnáfrýjað héraðsdómi og lýsti yfir fyrir Hæstarétti að hann sætti sig við þá niðurstöðu, sem orðin væri. Þau ummæli áfrýjanda, sem eru því til umfjöllunar í málinu, eru þessi:

1.c. „M-kk-nf Þ-kk-nf lýsti því hérna yfir að hann ætlaði sér sko að koma hérna höggi á fiskveiðistjórnunarkerfið erlendis og hérna, og koma hvernig hann nú orðaði það, að hérna skemma fyrir íslenskum stjórnvöldum og því sem íslensk stjórnvöld eru að reyna að gera í fiskveiðistjórnun, á erlendri grundu. Þetta er náttúrulega fáheyrt, ef ekki bara óheyrt, að fréttamaður láti svona út úr sér, að hann hafi stefnu sem þessa.“

2.d. „... af því að við erum nú hérna í sjónvarpi og í svona fréttaviðtali, að mér finnst það hins vegar vera stórt mál fyrir fréttastofu hvort að hún ætli sér yfir höfuð að viðhafa svona vinnubrögð að sviðsetja fréttir. Á Stöð 2 einu sinni þá var fréttmaður sem sviðsetti dópviðskipti uppi í Rauðhólum og hann var rekinn. Og það var einu sinni fréttamaður í Bandaríkjunum sem að sviðsetti það að átta ára gömul blökkustúlka væri heróínneytandi og hann fékk Pulitzer Prize verðlaunin fyrir. Síðan komst þetta upp um hann og hann var auðvitað rekinn frá blaðinu sem hann var að starfa á og hérna hann þurfti að skila verðlaununum. Þess vegna spyr maður sjálfan sig sko, eru þetta vinnubrögðin sem að Ríkissjónvarpið ætlar að viðhafa, og þarf maður alltaf að hugsa í hvert einasta skipti sem maður hefur horft á einhverja frétt sko, bíddu -var þetta sviðsett eða var þetta alvörufrétt?“

II.

Við aðalmeðferð málsins gaf stefndi skýrslu fyrir dómi. Lýsti hann þar aðdraganda að gerð þáttarins þannig að hann hafi heyrt haft eftir N-kk-þgf Á-kk-þgf, skipstjóra á Bjarma, að hann hafi hent miklu af fiski í sjóinn og að ástandið væri að þessu leyti almennt slæmt. Hafi stefndi sett sig í samband við N-kk-þf, sem að nokkrum tíma liðnum féllst á tilmæli sín um að fá að koma með í veiðiferð og kvikmynda það, sem þar gerðist. Hafi stefndi og kvikmyndatökumaðurinn nokkru eftir þetta farið í veiðiferðir með N-kk-þgf í byrjun nóvember 2001. Úr því myndefni, sem þá var aflað, hafi síðan verið valin um 30 mínútna löng myndskeið, sem færð hafi verið yfir á myndbandsspólu og hún afhent fréttastofu sjónvarpsins. Þetta verk hafi kvikmyndatökumaðurinn annast einn. Þá vísaði stefndi eindregið á bug ummælum, sem eftir sýningu þáttarins voru höfð í fjölmiðlum eftir skipstjóranum á Bjarma, þess efnis að brottkast fisks hafi verið sett á svið í veiðiferðunum og að stefndi og kvikmyndatökumaðurinn hafi ekki gert sér grein fyrir því. Að mati stefnda hafi ekkert verið sett á svið og öll háttsemi skipverja verið mjög trúverðug. Auðséð hafi verið að þeir voru vanir að gera þetta og ekkert hafi vakið grunsemdir sínar um að eitthvað óvenjulegt væri þarna að gerast. Skýringuna á þeirri háttsemi sjómanna að varpa fiski fyrir borð taldi stefndi að væri almennt að finna í sjálfu fiskveiðistjórnunarkerfinu, svokölluðu kvótakerfi. Skip með litlar eða engar aflaheimildir væru gerð út á blandaðar botnfiskveiðar á Íslandsmiðum, en þeir sem stæðu að þeim veiðum væru yfirleitt illa staddir fjárhagslega og leigðu veiðiheimildir á okurverði. Við þær aðstæður leiddust þeir út í að henda fiski fyrir borð. F-kk-nf H-kk-nf hafnaði því einnig í skýrslu sinni fyrir dómi að um sviðsetningu á brottkasti fisks hafi verið að ræða. Ö-kk-nf S-kk-nf stýrimaður og B-kk-nf P-kk-nf vélstjóri, skipverjar á Bjarma í umræddum veiðiferðum, gáfu einnig skýrslu fyrir dómi. Kvað Ö-kk-nf brottkast á fiski í umrætt sinn hafa verið líkt því sem venjulega væri að því gættu þó að mjög vel hafi aflast í þessum veiðiferðum en veiði verið treg áður. Brottkast hafi verið mismunandi mikið í veiðiferðum. Sagði hann að því færi víðs fjarri að eitthvað hafi verið sviðsett. Skipstjórinn hafi sagt við skipverja: „Þið gerið þetta eins og venjulega.“ Spurningu vitnisins um hvort henda ætti fiski í sjóinn fyrir framan myndavélarnar hafi skipstjórinn svarað: „Já, já ... alla ýsu sem er undir einu kílói, allan þorsk sem er undir tveimur og hálfu kílói. Í sjóinn með þetta.“ Kvað Ö-kk-nf brottkast fisks hafa viðgengist síðan hann byrjaði á sjó og að það hafi ekki minnkað við tilkomu núverandi fiskveiðistjórnunarkerfis, en „þá jókst brottkastið frekar en hitt.“ B-kk-nf P-kk-nf bar með líkum hætti og Ö-kk-nf og þvertók fyrir að nokkuð hafi verið sviðsett. Veiði hafi verið mjög góð í umrætt sinn og brottkast því hugsanlega meira en venjulega. Gat hann sér þess til að nálægt fjórðungi eða fimmtungi heildaraflans í veiðiferðinni hafi verið kastað í sjóinn aftur, en nálægt 70 tonnum verið landað eftir þriggja daga veiðar. N-kk-nf Á-kk-nf skipstjóri gaf einnig skýrslu fyrir dómi. Sagði hann að einungis 40 fiskum hefði verið hent í sjóinn aftur í þessum veiðiferðum, en þeir hafi verið sýktir af ormi og selbitnir. Á hans skipi væri bannað að henda fiski. Hafi það verið gert væri það í algerri andstöðu við fyrirmæli sín.

Í málsvörn sinni leggur áfrýjandi áherslu á að brottkast fisks hafi einnig viðgengist áður en núverandi fiskveiðistjórnunarkerfi var tekið upp og nefnir ýmis dæmi því til stuðnings. Kvótakerfinu verði því ekki um það kennt. Stefndi sé hins vegar harður andstæðingur núverandi kerfis og hafi barist gegn því á opinberum vettvangi, ekki síst með staðhæfingum um að ástæður brottkasts á fiski lægju í sjálfu stjórnkerfi fiskveiðanna. Sjálfur sé áfrýjandi sem sjávarútvegsráðherra í forsvari fyrir þá stefnu, sem fylgt sé, og hafi hann mátt sæta árásum af hálfu stefnda. Augljóst sé að stefndi hafi ætlað að láta kné fylgja kviði í gagnrýni sinni með sjónvarpsþættinum 8. nóvember 2001 og talið sig hafa fengið öflug vopn í hendur með því myndefni, sem hann hafði aflað. Ýmis ummæli hans á þeim tíma beri þess vott, eins og til dæmis þau orð hans í Fréttablaðinu degi eftir sýningu þáttarins að stjórnvöldum sé engin vorkunn, þau séu búin að „sigla með þessa sprengju í lestinni í alla vega tíu ár án þess að gera neitt með hana. Núna springur hún.“ Stefndi hafi sýnilega talið sjónvarpsþátt sinn vera þessa sprengju. Í viðtali við fréttamann ríkisútvarps, hljóðvarps 8. nóvember 2001, nokkrum klukkustundum fyrir sýningu þáttarins, hafi stefndi sagt að hann gæti ekki ímyndað sér „að umræðan um þetta fiskveiðistjórnunarkerfi á Íslandi að hún geti hreinlega orðið söm eftir þetta því að þessar myndir eru alveg skelfilegar.“ Ennfremur að myndirnar ættu „eftir að fara út um allan heim og álitshnekkirinn fyrir íslenska fiskveiðistjórn og íslensk stjórnvöld hann á eftir að vera gríðarlegur.“ Þessa og aðra framgöngu stefnda í viðkvæmu pólitísku deilumáli telur áfrýjandi að verði að hafa í huga við mat á þeim ummælum, sem málið er sprottið af, og um leið rétti hans til andsvara. Hér sé um að ræða pólitíska baráttu stefnda í umdeildu máli og gildi einu hvort slík barátta sé háð í nafni stjórnmálaflokka eða utan þeirra.

Að því er varðar sérstaklega orðið sviðsetningu, sem kemur fyrir í lið 2. d. í hinum umþrættu ummælum, bendir áfrýjandi á að stefndi kveðist hafa aflað um tveggja klukkustunda myndefnis í veiðiferðunum. Úr því hafi verið klippt um þrjátíu mínútna efni handa sjónvarpinu, en einungis um tvær mínútur verið sýndar. Þar sjáist stöðugt brottkast fisks, án vafa til að gera efnið sem áhrifaríkast. Alls ekki sé þó víst að þessi stutta sýning gefi rétta mynd af umfangi brottkasts á fiski í veiðiferðunum, en svar við því fáist aðeins með því að skoða allt myndefnið. Klipping og röðun slíks efnis ráði miklu um það hvernig frétt sé meðtekin af áhorfendum, en með þeirri framsetningu, sem viðhöfð var, sé reynt að sýna brottkastið sem ákafast. Hafi hann því skorað á stefnda undir rekstri málsins að leggja fram allar filmurnar, sem hann aflaði, svo fá mætti raunsanna mynd af því sem gerðist í veiðiferðunum. Þessu hafi stefndi hins vegar hafnað, sem hljóti að skipta máli þegar litið sé til þess að stefndi krefjist þess engu að síður að áfrýjandi verði meðal annars dæmdur til að sæta refsingu. Starfsmaður fréttastofunnar, B-kk-nf S-kk-nf fréttamaður, hafi klippt og valið myndefnið, sem sýnt var í fréttum, en fyrir dómi hafi hann haldið fram að það efni, sem hann fékk í hendur, hafi sýnt stöðugt brottkast. Bæði stefndi og F-kk-nf H-kk-nf hafi hins vegar sagt fyrir dómi að á myndbandsspólunni kæmi ekki fram að verið væri að henda fiski allan tímann. Þar sé sitthvað annað sýnt, svo sem flokkun fisks um borð og fleira. Fréttamaðurinn hagræði hins vegar myndefninu og hafi eingöngu verið sýnt þegar fiski var hent. Hér sé um hreina sviðsetningu að ræða, sem fréttastofa sjónvarpsins beri ábyrgð á. Þetta sé áróður og fréttastofan sek um sviðsetningu. Að auki hafi fréttamaður ríkisútvarps, hljóðvarps, í áðurnefndu viðtali við stefnda 8. nóvember 2001 sagt að hann sé búinn að sjá þessar myndir og þar sé „stærðarinnar fiski dælt dauðum í sjóinn bókstaflega í tonnatali.“ Fyrir liggi þó að skipstjórinn á Bjarma hafi verið ákærður og sakfelldur fyrir Héraðsdómi Vestfjarða fyrir að kasta 53 fiskum, sem sjónvarpssýningin beri með sér að hafi verið gert, en ekki tugum tonna eins og fréttamaðurinn leyfi sér að staðhæfa að kastað hafi verið fyrir borð. Varðandi þennan þátt málsins ber áfrýjandi ennfremur fyrir sig að hvað sem öðru líði geti stefndi ekki átt aðild að máli á hendur sér vegna ummælanna í lið 2. d. Áfrýjandi hafi beint gagnrýni, sem þar komi fram, að fréttastofu sjónvarpsins en ekki að stefnda. Fréttastofan hafi ekki höfðað mál af þessu tilefni. Stefndi viðurkenni að orðunum sé beint að fréttastofunni og sé ekkert hald í þeirri viðbáru hans að „ummælin verði að skilja sem ábendingu til Sjónvarpsins um að hætta að nýta sér þjónustu stefnda og þá jafnframt aðgerð til að bola honum úr starfi fréttamanns.“ Ekkert slíkt hafi heldur gerst í raun.

III.

Ummæli áfrýjanda í lið 2. d. varða sviðsetningu frétta. Hvernig skilja eigi orðið sviðsetningu og hvað raunverulega hafi falist í ummælunum hafa málsaðilar skýrt með ólíkum hætti, svo sem rakið er í II. kafla að framan. Hvað sem þessum ágreiningi líður verður að fallast á með áfrýjanda að þessum orðum hafi verið beint að fréttastofu sjónvarpsins. Er orðalagið að þessu leyti skýrt og samhengi orðanna við það, sem á undan var sagt, breytir því ekki. Getur stefndi því ekki átt aðild að kröfu á hendur áfrýjanda vegna ummælanna í lið 2. d. Verður áfrýjandi samkvæmt því sýknaður af kröfum stefnda í þessum þætti málsins, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Með ummælum sínum í lið 1. c. hélt áfrýjandi fram að stefndi hafi ætlað að koma höggi á fiskveiðistjórnkerfið erlendis og skemma fyrir íslenskum stjórnvöldum og því, sem þau séu að reyna að gera, einnig í útlöndum. Orðin „erlendis og hérna“ voru af hálfu áfrýjanda nánar skýrð við flutning málsins fyrir Hæstarétti þannig að með þeim væri átt við bæði á erlendum og innlendum vettvangi. Orðalag áfrýjanda í lið 1. c. ber glöggt með sér að hann telur stefnda hafa lýst þessum ásetningi sínum berum orðum, sbr. orðin „lýsti því yfir ...“, „hvernig hann nú orðaði það ...“ og „láti svona út úr sér ...“. Í málinu hafa verið lögð fram endurrit ýmissa ummæla stefnda á opinberum vettvangi um íslenska fiskveiðistjórnkerfið og þá háttsemi að henda fiski fyrir borð á Íslandsmiðum. Eru mörg þeirra nánar tilfærð í héraðsdómi og í II. kafla að framan. Ekki hefur verið bent á þann stað í umræðu stefnda í fjölmiðlum þar sem hann hafi sagt eða lýst yfir berum orðum að markmið hans væri það, sem áfrýjandi hélt samkvæmt áðursögðu fram. Fær því ekki breytt þótt fyrirvari hafi falist í staðhæfingu hins síðarnefnda um orðalag stefnda í slíkum yfirlýsingum, sbr. „hvernig hann nú orðaði það ...“.

Áfrýjandi byggir á því að stefndi hafi haldið uppi andstöðu við stefnu stjórnvalda í stjórnun fiskveiða með pólitískri baráttu á opinberum vettvangi. Hann hafi því hvað sem öðru líður unnið gegn henni í verki og reynt að koma höggi á stjórnvöld með framgöngu sinni og skemma fyrir þeim. Til að skjóta stoðum undir málsvörn sína hefur áfrýjandi lagt fram mörg endurrit úr fjölmiðlum, þar sem stefndi hefur fjallað um og lýst skoðunum sínum á fiskveiðistjórnkerfinu og brottkasti á fiski úr skipum við veiðar. Er einkum um að ræða endurrit úr innlendum fjölmiðlum frá árunum 2000 og 2001, en í nokkrum tilvikum einnig erlendum frá nóvember 2001. Þá er fram komið að stefndi hefur komið fréttamyndinni á framfæri á tilteknar erlendar vefsíður.

Svo sem áður var getið starfaði stefndi sem fréttamaður á þeim tíma, sem atvik málsins urðu. Þátttaka hans í opinberri umræðu um fiskveiðistjórnkerfið og brottkast á fiski takmarkaðist þó engan veginn við tilvik, þar sem hann kom fram í hlutverki fréttamanns við miðlun eða skýringu á fréttaefni. Dæmi þess eru viðtal við hann í Sjómannablaðinu Víkingi í júlí 2000, þar sem af hálfu blaðsins var leitað eftir skoðunum hans sem fiskifræðings og fréttamanns á áðurnefndum málefnum. Í því viðtali sagði stefndi meðal annars að útvegsmenn eða sjávarútvegsráðherra hefði „svæft“ fram komnar tillögur varðandi brottkast á fiski. Annað slíkt dæmi er ritdeila stefnda við fulltrúa Landssambands íslenskra útvegsmanna á fréttavef Morgunblaðsins á tímabilinu frá júlí til október 2001. Hafa gögn málsins að geyma ýmis fleiri dæmi þar sem stefndi lýsti í fjölmiðlum persónulegum skoðunum sínum á framkvæmd og göllum kvótakerfisins. Af skrifum stefnda í erlenda fjölmiðla hefur einkum verið bent á grein hans í blaðinu Fiskaren 16. nóvember 2001, þar sem hann lýsti kvótakerfinu sem „en ødeleggende helvetesmaskin“ og að „det bør avskaffes snarest mulig.“ Fyrir dómi þýddi stefndi þessi tilteknu ummæli þannig: „Íslenska kvótakerfið er í raun eyðileggjandi vítisvél. Það ætti að afleggja eins fljótt og mögulegt er.“

Samkvæmt öllu framanröktu kvaddi stefndi sér margoft hljóðs á opinberum vettvangi og gagnrýndi stefnu stjórnvalda í máli, sem heitar pólitískar deilur hafa staðið um, auk þess sem gagnrýni var beint að áfrýjanda sjálfum. Með því að hasla sér völl í stjórnmáladeilu með þessum hætti mátti stefndi búast við því að andsvör kæmu frá áfrýjanda sem forsvarsmanni stjórnvalda við framkvæmd stefnu þeirra um stjórn fiskveiða. Stefndi er menntaður fiskifræðingur og þegar hin ýmsu ummæli hans eru virt er hafið yfir vafa að þau voru til þess fallin að kasta rýrð á stefnu stjórnvalda, hvort heldur var í augum útlendinga eða Íslendinga sjálfra. Verður að fallast á með áfrýjanda að stefndi hafi í raun gengið fram með þeim hætti að orð hans fólu óhjákvæmilega í sér að höggi yrði komið á stjórnvöld, sem skemmt gat fyrir stefnu þeirra. Getur þá ekki ráðið úrslitum þótt stefndi hafi ekki lýst berum orðum ásetningi sínum í þessa veru, enda verður framganga hans ekki metin öðru vísi en svo að hann hafi gert það í verki. Þegar þetta er virt eru ekki efni til að fallast á að áfrýjandi hafi veist að æru stefnda með því að haga orðum sínum á þann hátt, sem hann gerði. Verða ummælin í lið 1. c. því hvorki ómerkt né kröfur stefnda teknar til greina að öðru leyti. Geta þá heldur engu breytt þau rök stefnda í greinargerð til Hæstaréttar að við mat á ummælum áfrýjanda verði að hafa í huga að „þau eru viðhöfð af manni sem gegnir áhrifa- og virðingarstöðu í þjóðfélaginu og sé því tekið meira mark á en almennum borgara.“ Áfrýjandi átti ekki upptökin að umræðunni, sem áður er lýst, heldur féllu orð hans að gefnu tilefni frá stefnda. Sú aðstaða að áfrýjandi er stjórnmálamaður og gegnir embætti sjávarútvegsráðherra getur hér engu breytt um þá niðurstöðu að með orðum hans var ekki farið út fyrir mörk leyfilegs tjáningarfrelsis.

Samkvæmt öllu framanröktu er niðurstaða málsins sú að áfrýjandi verður sýknaður af kröfum stefnda. Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Á-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, er sýkn af kröfum stefnda, M-kk-ef Þ-kk-ef H-kk-ef.

Málskostnaður í hérað og fyrir Hæstarétti fellur niður.