412/2006

E sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn F. Fjögur börn hans, þau A, B, C og D, fóru fram á að búið yrði tekið til opinberra skipta. Ekki var talið að þau hefðu sýnt fram á að E hefði rýrt svo efni búsins með óhæfilegri fjárstjórn að þau gætu krafist opinberra skipta á grundvelli 1. mgr. 15. gr. erfðalaga. Í umsókn E um leyfi til setu í óskiptu búi hafði ekki verið greint frá því að F og E höfðu gert með sér kaupmála þar sem tilteknar eignir voru gerðar að séreignum F. Ýmsar af þessum eignum voru enn til staðar þegar F lést og gátu þær ekki runnið til óskipta búsins heldur bar að láta þær koma til skipta, sbr. 1. mgr. 11. gr. erfðalaga. Skiptum á dánarbúinu var því ekki með réttu lokið og talið að A, B, C og D væri því heimilt samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 að leita opinberra skipta á búinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 24. júlí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. ágúst sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júlí 2006, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að dánarbú F yrði tekið til opinberra skipta. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að dánarbúið verði tekið til opinberra skipta og þeim dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði.

Varnaraðili krefst þess að „öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og að varnaraðila verði tildæmdur málskostnaður óskipt úr hendi sóknaraðila fyrir héraðsdómi og í Hæstarétti“.

Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti. Kemur því krafa hennar um málskostnað í héraði ekki frekar til álita hér fyrir dómi.

I.

Samkvæmt gögnum málsins lést F, sem síðast var til heimilis að X í Reykjavík, 13. mars 2001. Varnaraðili er eftirlifandi eiginkona hans og eiga þau son fæddan 1994, en að auki átti F fjögur fjárráða börn, sem eru sóknaraðilar þessa máls.

Fyrir liggur í málinu að varnaraðili og F gengu í hjúskap 26. september 1990. Áður en þau stofnuðu til hjúskapar gerðu þau kaupmála sama dag, þar sem kveðið var á um að fasteignin að X skyldi vera hjúskapareign þeirra, en fasteignir að Y og Z í Reykjavík yrðu séreignir F, svo og „arfur eftir móður [F], [G]“, sem ekki var gerð nánari grein fyrir. Auk þess skyldi hann eiga að séreign bifreiðirnar [...] og [...], „lóð í Grímsnesi, svo og allt lausafé, sem [F] kemur með í búið“, en það, sem í stað allra þessara séreigna kæmi, skyldi jafnframt vera það. Séreign varnaraðila átti að vera „allir hennar persónulegir munir.“ Af framlögðu eintaki kaupmálans virðist mega ráða að hann hafi verið skrásettur. Þá gerði F erfðaskrá fyrir lögbókanda 8. ágúst 1997, þar sem meðal annars var mælt fyrir um að varnaraðili skyldi eiga rétt á að sitja í óskiptu búi til andláts síns eða svo lengi, sem hún óskaði, en ef til skipta kæmi ætti hún auk lögarfs að taka þriðjung eigna hans að arfi.

Eftir andlát F sótti varnaraðili 23. apríl 2001 um leyfi sýslumannsins í Reykjavík til að sitja í óskiptu búi. Í umsókn hennar, sem sóknaraðilar árituðu ekki um samþykki, var getið um erfðaskrá F frá 8. ágúst 1997, en spurningu í eyðublaði fyrir umsóknina um hvort þau hefðu gert kaupmála var þar svarað neitandi. Í þeim hluta umsóknarinnar, þar sem greina átti frá eignum hjónanna, var getið fasteignanna að X, Z og Y, auk fasteignar að Ö í Æ, og upplýst um fasteignamatsverð þeirra allra, samtals 49.014.000 krónur. Þá var getið innanstokksmuna að andvirði 3.000.000 krónur og fjögurra bifreiða með skráningarnúmerum [...], [...], [...] og [...], sem voru af árgerðum frá 1978 til 1991 og að samanlögðu verðmæti 940.000 krónur. Loks var greint frá tveimur bankareikningum með innistæðu samtals 1.294.489 krónur. Skuldir voru ekki sundurliðaðar, en tiltekið að þær næmu samtals 19.870.000 krónum. Varnaraðila var 7. maí 2001 veitt leyfi til setu í óskipti búi.

Með bréfi til sýslumanns 29. júní 2005 leituðu sóknaraðilar eftir því með vísan til 2. mgr. 27. gr. laga nr. 20/1991 að eignir óskipta búsins og skuldir yrðu skrásettar samkvæmt ákvæðum 17.-23. gr. laganna. Var því borið við í bréfinu að sóknaraðilar teldu sér heimilt að krefjast skipta sér til handa með stoð í 1. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962 vegna óhæfilegrar fjárstjórnar varnaraðila, sem þar var rökstutt nánar með lýsingu á ýmsum ráðstöfunum hennar, meðal annars að hún hafi selt fasteignirnar að X og Z auk bifreiðarinnar [...]. Þá hafi varnaraðili flutt að minnsta kosti eina bifreið, [...], úr landi og jafnvel aðra, [...], svo og verulega fjármuni að öðru leyti, sem hafi verið varið til kaupa á íbúð í Þ. Hún hafi jafnframt keypt íbúð að Q á Seltjarnarnesi. Auk þess bentu sóknaraðilar á að ekki hafi verið getið allra eigna í umsókn varnaraðila um leyfi til setu í óskipti búi, því þar hafi ekki verið nefnd fasteign á Spáni, sem keypt hafi verið 25. nóvember 1997, eða tveir fornbílar, sem geymdir væru að Ö í Æ, en jafnframt teldu sóknaraðilar „peningalegar eignir“ hafa verið vantaldar í umsókninni. Þá hafi skuldir verið oftaldar í henni. Varnaraðili bar fram mótmæli við sýslumann 25. ágúst 2005 gegn þessari beiðni, en bauðst um leið til að veita sóknaraðilum allar upplýsingar um eignastöðu óskipta búsins. Sóknaraðilar ítrekuðu beiðni sína við sýslumann 19. september sama ár. Sýslumaður gerði í tilefni af þessu könnun á eignum með því að afla upplýsinga frá bönkum, fjármálastofnunum, skattstjóra, umferðarstofu og fasteignamati ríkisins og sendi sóknaraðilum með bréfi 18. október 2005 yfirlit um það, sem komið hafi fram. Í yfirliti þessu var greint frá fyrrnefndum fasteignum að Ö, Y og Q, auk þess sem lögmaður varnaraðila hafi upplýst um fasteign í Þ. Engar bifreiðir væru skráðar á nafn varnaraðila eða þess látna hjá umferðarstofu, en lögmaður hennar hafi upplýst um tvær, aðra hér á landi og hina á Spáni, auk tveggja fornbíla, sem geymdir væru í Æ. Þá hafi komið fram upplýsingar frá bankastofnunum um sjö reikninga með innistæðu að fjárhæð samtals 22.886.884 krónur, svo og um tvær skuldir við Íbúðalánasjóð, alls 2.106.669 krónur. Í bréfi til sýslumanns 11. nóvember 2005 kváðust sóknaraðilar telja skrásetningu eigna hvorki hafa verið lokið né framkvæmda í samræmi við nánar tilgreind ákvæði laga nr. 20/1991, enda hafi meðal annars ekkert komið þar fram um fasteign á Spáni og viðunandi upplýsingar skort um fasteign í Þ. Var þess krafist að skrásetningu yrði fram haldið, en tekið þó fram að fallist yrði á að henni yrði frestað meðan lögmaður varnaraðila aflaði gagna um tiltekin atriði. Þessu virðast sóknaraðilar ekki hafa fylgt frekar eftir, en með bréfi til þeirra 5. apríl 2006 tilkynnti sýslumaður að hann liti svo á að ekki væri óskað frekari aðstoðar hans í þessum efnum.

Sóknaraðilar báru fram við Héraðsdóm Reykjavíkur kröfu 3. maí 2006 um að dánarbú F yrði tekið til opinberra skipta. Varnaraðili andmælti þessari kröfu þegar hún var tekin fyrir á dómþingi 19. sama mánaðar og er mál þetta rekið um hana.

II.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður ekki fallist á að sóknaraðilar hafi sýnt fram á að varnaraðili hafi rýrt svo efni óskipta búsins með óhæfilegri fjárstjórn að heimilað geti þeim að krefjast skipta sér til handa á grundvelli 1. mgr. 15. gr. erfðalaga.

Eins og áður var getið greindi varnaraðili ekki frá því í umsókn sinni 23. apríl 2001 um leyfi til setu í óskiptu búi að hún og F hefðu gert fyrrgreindan kaupmála 26. september 1990. Af þeim eignum, sem þar voru svo að bindandi sé gerðar að séreignum F, voru enn ótvírætt til staðar við andlát hans samkvæmt umræddri umsókn varnaraðila fasteignirnar að Y og Z, svo og eftir atvikum einhverjar þeirra bifreiða, sem getið var í umsókninni, hafi þar verið um þær sömu að ræða og áður höfðu borið skráningarnúmerin [...] og [...] eða þær komið í stað annarrar þeirra eða beggja. Af 1. mgr. 11. gr. erfðalaga, sbr. 6. gr. laga nr. 48/1989, leiðir að þessar eignir gátu ekki runnið til óskipta búsins, heldur bar að láta þær koma til skipta, eftir atvikum samhliða því að varnaraðila væri veitt leyfi til að sitja að öðru leyti í óskiptu búi. Skiptum á dánarbúi F var því ekki með réttu lokið 7. maí 2001 þegar varnaraðila var veitt leyfi til setu í óskiptu búi. Að þessu virtu er sóknaraðilum heimilt samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 að leita nú opinberra skipta á dánarbúinu. Samkvæmt þessu verður að fallast á kröfu þeirra.

Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Dánarbú F er tekið til opinberra skipta.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.