267/2006

Í júlí 2003 gerði I samning við starfsmannaleiguna S um að hún myndi útvega mannafla til nánar tilgreindra verkefna við Kárahnjúka. Í október á sama ári gerðu fulltrúar landssambanda ASÍ og I tvo samninga þar sem meðal annars var fjallað um launagreiðslur til erlendra starfsmanna á virkjunarsvæðinu. Í febrúar 2004 gerðu S og A, sem er portúgalskur ríkisborgari, með sér samning þar sem A var ráðinn til vinnu í tengslum við framkvæmdir við virkjunina. Í málinu krafðist A þess að I yrði gert að greiða honum mismun á launum sem honum hefðu annars vegar borið aðallega sem trésmiður í vaktavinnu, en til vara sem verkamaður í vaktavinnu, samkvæmt kjarasamningum, sem á virkjunarsvæðinu giltu, og hins vegar þeim launum sem hann fékk greidd frá S. Ekki var fallist á að samningur I og S hefði verið málamyndagerningur, enda ekkert sem benti til þess að honum hafi ekki verið ætlað að hafa réttaráhrif samkvæmt efni sínu. Þá var ekki fallist á með A að líta bæri fram hjá ráðningarsambandi hans og S og telja I vinnuveitanda hans. Í fyrrnefndum samningum frá október 2003 var samið um hvernig reikna ætti út nettólaun sem teldust lágmarkslaun starfsmanna er störfuðu á virkjunarsvæðinu á vegum erlendra starfsmannaleiga í samræmi við áskilnað 3. gr. laga nr. 54/2001. Talið var að A ætti samkvæmt því rétt á að fá mismun á þannig reiknuðum lágmarkslaunum hans og launa samkvæmt ráðningarsamningi hans við S á hverju launatímabili greiddan. Tekið var fram að samkvæmt samningi I og S skyldi I bera kostnaðinn af muninum á íslenskum laununum og þeim portúgölsku. Í ljósi þess að I hefði þannig, áður en félagið gekk til fyrrgreindra samninga við fulltrúa landssambands ASÍ, tekið að sér gagnvart S að bera þennan kostnað beint var talið eðlilegt að líta svo á að í yfirlýsingu í öðrum samningnum um að I ,,ábyrgist greiðslur umræddra starfsmanna skv. framanskráðu“ fælist að félagið tæki að sér beina greiðsluskyldu gagnvart starfsmönnum á þeim mun, sem reynast kynni á reiknuðum íslenskum lágmarkslaunum og launum samkvæmt ráðningarsamningi viðkomandi starfsmanns við S. Við útreikning á lágmarkslaunum A var talið að miða yrði við verkamannalaun og beita vaktaálagi. Samkvæmt útreikningi voru íslensku launin hærri en þau portúgölsku á öllum tímabilum og var I gert að greiða A mismuninn.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. maí 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms. Til vara krefst hann greiðslu á 402.737 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 82.418 krónum frá 22. mars 2004 til 22. apríl sama ár, af 184.086 krónum frá þeim degi til 22. maí sama ár, af 286.442 krónum frá þeim degi til 7. júní sama ár, en af 402.737 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Áfrýjandi hefur með höndum umfangsmiklar verkframkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun á grundvelli verksamninga við Landsvirkjun. Hluti þess mannafla, sem starfað hefur fyrir áfrýjanda við þetta verkefni, hefur komið hingað til lands á vegum svonefndra starfsmannaleiga, þar á meðal portúgalska fyrirtækisins Select-I Serviços SA.

Meðal gagna málsins er samningur 20. júlí 2003 milli áfrýjanda, sem þar er nefndur verktaki, og Select-I Serviços SA., sem seljanda. Í inngangi samningsins er því lýst að verktaki hafi gert tvo samninga um framkvæmd nánar tilgreindra verkefna við Kárahnjúka og hafi hug á að ráða til þeirra starfsmenn í tilteknum starfsgreinum. Hafi verktaki tekið boði seljanda um að útvega mannafla til verksins enda búi seljandi yfir sérþekkingu á ráðningu og miðlun mannafla. Síðan fylgja í 17 köflum efnisákvæði samningsins. Í 2. kafla hans er fjallað um skyldur seljanda. Ber honum að velja og hafa tiltæka starfsmenn til útleigu eftir því sem verktaki fer skriflega fram á. Skal seljandi láta í té gild skjöl til að votta að portúgölskum lögum hæfi, þekkingu og fullnægjandi heilsufar útleigðra starfsmanna. Seljandi skuldbindur sig til að gera ráðningarsamning við sérhvern útleigðan starfsmann og skulu starfsmennirnir skráðir í almannatryggingakerfi Portúgal. Seljanda ber að reikna út og greiða öll almannatryggingagjöld, tekjuskatta og aðra skatta eftir portúgölskum lögum af launum starfsmanna og annast alla greiðslu launa til þeirra. Skal seljandi láta verktaka í té afrit af mánaðarlegum launareikningum fyrir hvern starfsmann ásamt sönnun um greiðslur sem seljandi hefur innt af hendi til starfsmannsins og almannatryggingakerfisins. Seljanda ber einnig að láta verktaka í té afrit af ráðningarsamningi milli seljanda og sérhvers starfsmanns. Þá skal seljandi tilnefna fulltrúa sem staðsettur skal á virkjunarsvæðinu. Þriðji kafli samningsins fjallar um skyldur verktaka. Honum ber að leggja til fæði, húsnæði, afþreyingu og læknisþjónustu á virkjunarsvæðinu. Honum ber einnig að leggja til flugmiða fram og til baka milli Portúgal og Íslands fyrir hvern starfsmann og kosta flutning innanlands. Verktaki skal eigi síðar en 28. hvers mánaðar láta seljanda í té nauðsynlegar upplýsingar til að útbúa launaútreikninga fyrir mannaflann. Þá er í 6. lið. 3. kafla samningsins svofellt ákvæði: „Nú verður andvirði nettó heildarlaunakjara sem kveðið er á um milli seljanda og einhvers útvegaðs starfsmanns (héreftir „portúgölsku launin“) í einhverjum mánuði lægri en heildarlágmarkskjörin í sömu starfsgrein, reiknuð skv. ákvæðum hins íslenska „virkjanasamnings“ sem í gildi er um verkið (héreftir „íslensku launin“), og skal þá verktaki bera kostnaðinn af muninum á íslensku laununum og portúgölsku laununum.“ Í 4. til 17. kafla samningsins eru síðan allítarleg ákvæði um réttindi og skyldur aðila hans, sem sum varða einnig réttarstöðu starfsmanna, þar á meðal um reynslutíma, uppsagnir og uppsagnarfrest starfsmanna, kostnað af óvæntum heimflutningi þeirra, reikningsgerð og greiðslur, vanefndir seljanda, óviðráðanleg atvik, uppsögn samningsins, tryggingar starfsmanna og öryggi á vinnustað.

Með „bókun varðandi launagreiðslur erlendra starfsmanna“ frá 1. október 2003 urðu fulltrúar landssambanda Alþýðusambands Íslands í samráðsnefnd virkjunarsamnings annars vegar og áfrýjandi hins vegar ásáttir um „að eftirgreind vinnubrögð verði viðhöfð við launagreiðslur erlendra starfsmanna sem starfa á vegum aðalverktakans við virkjunarframkvæmdirnar og fá greidd laun í samræmi við uppbyggingu virkjunarsamningsins“. Um launaútreikning og launagreiðslur starfsmanna sem starfa á vegum erlendra starfsmannaleiga er svofellt ákvæði í 2. tölulið bókunarinnar: „Í lok mánaðarlegs uppgjörstímabils launa skal reikna saman margfeldi unninna vinnustunda og umsaminna tímalauna skv. virkjunarsamningi. Frá þeirri samtölu skal draga sem svarar 4% iðgjaldi í lífeyrissjóð svo og staðgreiðslu tekjuskatts að teknu tilliti til persónufrádráttar. Nettó fjárhæð launa fyrir hvert launatímabil skv. þessum útreikningi er lágmarksgreiðsla fyrir viðkomandi launatímabil sem greiða skal inn á einkareikning hlutaðeigandi starfsmanns í banka. Ef laun reiknuð skv. ákvæðum hins erlenda ráðningarsamnings eru hærri en skv. virkjunarsamningi, greiðist starfsmanni það sem hærra er. ... Fyrir liggur yfirlýsing Impregilo um að félagið geti jafnan lagt fram gögn um launaútreikning til staðfestu ofanskráðu og jafnframt staðfestingar á greiðslum inn á bankareikninga starfsmanna. Jafnframt hefur félagið lýst því yfir að það ábyrgist greiðslur umræddra starfsmanna skv. framanskráðu.“

Þann 10. október 2003 gerðu hinir sömu samkomulag „með það að markmiði að skýra reglur sem gilda um erlenda ráðningarsamninga útlendra starfsmanna sem hafa verið sendir til starfa á Íslandi við Kárahnjúkaverkefnið og ... skapa traust í samskiptum aðila“. Er þar meðal annars í 2. lið áréttað að þegar starfsmenn í ráðningarsambandi við erlend fyrirtæki séu sendir til starfa á Íslandi skuli þeir áfram njóta allra þeirra réttinda sem ráðningarsamningar þeirra kveða á um, en í þeim tilvikum þar sem réttindi samkvæmt virkjunarsamningi eða íslenskum lögum eru starfsmanni hagkvæmari, þá gildi hin síðarnefndu. Síðan eru nánari ákvæði er lúta meðal annars að orlofi, launum í veikindaforföllum, læknisþjónustu, ferðakostnaði og uppsögn. Jafnframt féllst áfrýjandi í 5. lið samkomulagsins á að hafa milligöngu um að haldið yrði eftir 1% af útborguðum launum er renna skyldi til stéttarfélags.

Þann 27. febrúar 2004 gerðu Select-I Serviços SA. og stefndi, sem er portúgalskur ríkisborgari, með sér ótímabundinn ráðningarsamning. Var stefndi þar ráðinn til vinnu sem tilheyrði starfsgrein hans sem sé trésmíði. Tekið er fram að samningurinn sé gerður í tengslum við framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun og vísað til þjónustusamnings milli starfsmannaleigunnar og áfrýjanda. Í samningnum eru ákvæði um tvo frídaga í viku og átta stunda daglegan vinnutíma eða samtals fjörutíu stunda dagvinnu á viku. Þá er í samningnum meðal annars kveðið á um 469,90 evru grunnlaun á mánuði auk yfirvinnulauna og helgidagaálags.

Stefndi hóf störf við Kárahnjúka 27. febrúar 2004. Skráði hann vinnutíma sinn á sérstök eyðublöð og var sú skráning staðfest af fulltrúa áfrýjanda. Fékk hann mánaðarlega útgefna launaseðla af Select-I Serviços SA., en launin munu hafa verið lögð inn á bankareikning í heimalandi hans. Á launaseðlum ber stefndi starfsheitið handlangari. Ekki er ágreiningur um að stefndi var settur til verkamannsstarfa og að hann óskaði á starfstíma sínum án árangurs eftir að fá vinnu við trésmíðar. Hann lét af störfum 7. júní 2004.

II.

Stefndi gerir í máli þessu kröfu um að áfrýjandi greiði honum mismun á launum sem honum hefðu annars vegar borið aðallega sem trésmiður í vaktavinnu, en til vara verkamaður í vaktavinnu, samkvæmt kjarasamningum, sem á virkjunarsvæðinu giltu, og hins vegar þeim launum, sem hann fékk greidd frá Select-I Serviços SA. fyrir störf sín við Kárahnjúka. Reisir hann þá kröfu fyrst og fremst á því að samningur áfrýjanda og Select-I Serviços SA. hafi verið málamyndagerningur. Hafi í raun verið ráðningarsamband milli sín og áfrýjanda á starfstíma hans hér á landi og beri áfrýjandi af þeim sökum skyldur atvinnurekanda gagnvart sér, þar á meðal skyldu til að standa skil á vinnulaunum í samræmi við íslenska kjarasamninga og lög. Verði ekki fallist á að áfrýjandi hafi réttarstöðu atvinnurekanda gagnvart stefnda reisir hann kröfu sína á því að áfrýjandi hafi skapað sér greiðsluskyldu með samkomulagi því, sem fólst í fyrrnefndri bókun 1. október 2003, en með því hafi hann ábyrgst að laun starfsmanna á hans vegum við Kárahnjúkavirkjun yrðu aldrei lægri en laun samkvæmt íslenskum kjarasamningum.

Áfrýjandi reisir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á aðildarskorti, enda hafi hann ekki verið í ráðningarsambandi við stefnda, sem hafi verið starfsmaður Select-I Serviços SA. Mótmælir áfrýjandi því að samningur sinn við starfsmannaleiguna sé málamyndagerningur. Þá vísar áfrýjandi til þess að hann hafi með fyrrgreindri bókun 1. október 2003 og samkomulagi 10. sama mánaðar gert samninga við landssambönd Alþýðusambands Íslands sem staðfesti gildi ráðningarsamnings á borð við þann sem stefndi gerði 27. febrúar 2004 við starfsmannaleiguna. Í þessum samningum sé kveðið á um með hvaða hætti skuli reikna nettólaun samkvæmt virkjunarsamningunum íslensku til að sannreyna hvort hið erlenda launauppgjör standist gagnvart íslenskum lágmarkslaunum. Stefndi hafi starfað sem almennur verkamaður og ekki gengið vaktir. Séu laun hans við það miðuð og nettólaun reiknuð samkvæmt umsaminni aðferð komi í ljós smávægilegur munur milli mánaða, en í heildina hafi hann fengið hærri laun en lágmarkslaunum nemur. Loks er því mótmælt að áfrýjandi hafi með samningunum 1. og 10. október 2003 tekið á sig efndaskyldu á þeim ráðningarkjörum sem stefndi naut hjá starfsmannaleigunni. Þar sé í mesta lagi um afleidda ábyrgð að ræða sem ekki reyni á fyrr en fullreynt sé að starfsmannaleigan standi ekki við skuldbindingar sínar.

III.

Að framan eru rakin að nokkru ákvæði samnings áfrýjanda og Select-I Serviços SA. 20. júlí 2003. Er ljóst að starfsmannaleigan tókst með honum á hendur að annast nánar skilgreinda þjónustu fyrir áfrýjanda gegn endurgjaldi. Er ekkert sem bendir til þess að samningnum hafi ekki verið ætlað að hafa réttaráhrif samkvæmt efni sínu. Þvert á móti benda gögn málsins eindregið til þess að aðilar hans hafi hagað samskiptum sínum í samræmi við það sem samningurinn kvað á um, þar á meðal þeim samskiptum er lutu að starfi stefnda. Að lögum var því ekki um málamyndagerning að ræða.

Í lögum nr. 54/2001 um réttarstöðu starfsmanna sem starfa tímabundið á Íslandi á vegum erlendra fyrirtækja, eins og þau hljóðuðu þegar atvik málsins gerðust, var gert ráð fyrir því að hér á landi starfi menn, sem erlend starfsmannaleiga „framleigir“ til notendafyrirtækis, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 2. gr. laganna. Þá eru fyrrgreindir samningar áfrýjanda við fulltrúa landssambanda Alþýðusambands Íslands í samráðsnefnd virkjunarsamnings 1. október 2003 og 10. sama mánaðar við það miðaðir að þessi háttur sé viðhafður varðandi erlenda starfsmenn við framkvæmdir áfrýjanda við Kárahnjúka. Hefur stefndi engin gild rök fært fram því til stuðnings að við úrlausn málsins beri að líta fram hjá ráðningarsambandi stefnda og starfsmannaleigunnar og telja áfrýjanda vinnuveitanda hans þess í stað.

Með 3. gr. laga nr. 54/2001 var því meðal annars slegið föstu að án tillits til erlendrar löggjafar sem að öðru leyti gildi um ráðningarsamband starfsmanns og erlends fyrirtækis sem sendir hann til starfa hér á landi, skuli gilda um starfskjör hans lög nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda að því er meðal annars varðar lágmarkslaun. Í margnefndum samningum 1. október 2003 og 10. sama mánaðar er kveðið á um hvernig þessum áskilnaði um lágmarkslaun skuli beitt vegna starfsmanna er vinna við framkvæmdir áfrýjanda við Kárahnjúka á vegum erlendra starfsmannaleiga. Er þar samið um að í lok hvers mánaðarlegs uppgjörstímabils skuli reikna margfeldi unninna vinnustunda hvers starfsmanns og umsaminna tímalauna samkvæmt virkjunarsamningi. Frá þeirri samtölu skuli draga sem svarar 4% iðgjaldi í lífeyrissjóð, 1% stéttarfélagsgjaldi og staðgreiðslu opinberra gjalda að teknu tilliti til persónuafsláttar. Sú nettófjárhæð launa sem þannig fáist sé lágmarksgreiðsla á viðkomandi tímabili. Er ljóst að þessar reiknireglur gilda um ákvörðun lágmarkslauna stefnda fyrir hvert þeirra fjögurra launatímabila sem hann vann hér á landi frá 27. febrúar 2004 til 7. júní sama ár. Séu þannig reiknuð lágmarkslaun hans á einhverju tímabili hærri en laun samkvæmt framangreindum ráðningarsamningi hans við Select-I Serviços SA. á hann kröfu til að fá þann mismun greiddan án tillits til þess hvort laun hans á öðrum tímabilum kunni að vera hærri samkvæmt ráðningarsamningnum við portúgölsku starfsmannaleiguna.

Með margnefndum samningi í formi bókunar 1. október 2003 lýsti áfrýjandi því yfir að félagið „ábyrgist greiðslur umræddra starfsmanna skv. framanskráðu.“ Greinir aðila á um hvað í þessu felist. Að framan er rakið að samkvæmt 6. lið 3. kafla samnings áfrýjanda og portúgölsku starfsmannaleigunnar, sem stefndi starfaði hjá, skuli áfrýjandi bera kostnaðinn af muninum á íslensku laununum og þeim portúgölsku. Í ljósi þess að áfrýjandi hafði þannig, áður en hann gekk til fyrrgreindra samninga við fulltrúa landssambanda Alþýðusambands Íslands, tekið að sér gagnvart starfsmannaleigunni að bera þennan kostnað beint er eðlilegt að líta svo á að í fyrrgreindri yfirlýsingu hans felist að hann taki að sér beina greiðsluskyldu gagnvart starfsmönnum á þeim mun, sem reynast kunni á reiknuðum íslenskum lágmarkslaunum og launum samkvæmt ráðningarsamningi viðkomandi starfsmanns við starfsmannaleiguna.

Að því er varðar útreikning á fyrrgreindum lágmarkslaunum stefnda greinir aðila á um það annars vegar hvort miða skuli við laun trésmiðs eða verkamanns og hins vegar hvort við það skuli miðað að stefndi hafi gengið vaktir. Í ráðningarsamningi starfsmannaleigunnar og stefnda er, eins og að framan er rakið, tekið fram að stefndi sé ráðinn til að inna af hendi störf sem tilheyri starfsgrein hans, sem sé trésmíði. Launaseðlar tilgreina starf hans hins vegar sem handlangara. Ágreiningslaust er að stefndi starfaði ekki við trésmíðar á vegum áfrýjanda. Þegar til þess er litið, sem og þess að stefndi hefur engin gögn lagt fram til að færa sönnur á að hann hafi fullnægt kröfum sem gerðar eru til staðfestingar á starfsréttindum iðnaðarmanna, verður að miða við verkamannalaun við útreikning lágmarkslauna hans. Kröfugerð stefnda er á því reist að hann hafi gengið vaktir við störf sín að Kárahnjúkum. Þessu andmælir áfrýjandi. Af vinnuskýrslum stefnda verður ekkert ráðið um þetta, en af launaseðlum hans verður séð að starfsmannaleigan hefur greitt honum álag vegna vaktavinnu. Í framburði yfirtrúnaðarmanns verkalýðsfélaganna við Kárahnjúkavirkjun fyrir héraðsdómi kom fram að stefndi hafi unnið við hjárennslisgöng virkjunarinnar og hafi stór hluti þess verks samkvæmt upplýsingum eftirlits Landsvirkjunar á vinnusvæðinu verið unninn á vöktum. Að þessu virtu ásamt því að áfrýjanda ætti að vera hægara en stefnda að færa sönnur á hvernig vinnu var háttað verður áfrýjandi látinn bera hallann af sönnunarskorti að þessu leyti. Verður því við það að miða að beita eigi vaktaálagi við útreikning viðmiðunarlaunanna.

Í málatilbúnaði sínum hafði áfrýjandi uppi þá málsástæðu fyrir varakröfu í héraði um lækkun á dómkröfu stefnda að frá stefnufjárhæð skyldi draga tekjuskatt og útsvar, sem áfrýjanda hafi verið gert að greiða hér á landi af launum stefnda. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti lýsti áfrýjandi því yfir að þessi málsástæða væri einvörðungu höfð uppi ef niðurstaða réttarins yrði sú að áfrýjandi teldist vinnuveitandi stefnda. Hér að framan hefur því verið hafnað og kemur hún því ekki til álita við úrlausn málsins.

Að framan er komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjanda sé skylt að greiða stefnda þann mun sem á hverju mánaðarlegu launatímabili kunni að vera annars vegar á útreiknaðri nettófjárhæð launa hans samkvæmt virkjunarsamningi og hins vegar launum samkvæmt ráðningarsamningi hans við starfsmannaleiguna. Við útreikning nettófjárhæðar launa skuli fyrst reikna margfeldi unninna vinnustunda og umsaminna tímalauna samkvæmt virkjunarsamningi og frá þeirri niðurstöðu síðan draga sem svarar 4% iðgjaldi í lífeyrissjóð, 1% stéttarfélagsgjaldi svo og reiknaða staðgreiðslu opinberra gjald að teknu tilliti til persónuafsláttar. Við þennan útreikning skuli leggja til grundvallar laun verkamanns er gangi vaktir. Áfrýjandi hefur látið í té útreikning á grundvelli þessara forsendna. Samkvæmt niðurstöðum hans eru íslensku launin hærri en þau portúgölsku á öllum tímabilum og nemur sá munur 9.953 krónum vegna launatímabilsins 27. febrúar 2004 til 22. mars, 27.349 krónum vegna launatímabilsins 23. mars til 22. apríl, 28.896 krónum vegna launatímabilsins 23. apríl til 22. maí og 17.944 krónum vegna launatímabilsins 23. maí til 7. júní 2004 eða samtals 84.142 krónum. Hefur þessi útreikningur ekki sætt tölulegum andmælum.

Stefndi miðar dráttarvaxtakröfu sína við að gjalddagi launa sé 22. hvers mánaðar og gjalddagi síðasta launatímabilsins við starfslok hans. Hefur því ekki verið andmælt af hálfu áfrýjanda. Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 84.142 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Impregilo SpA, útibú á Íslandi, greiði stefnda, A-x-x A-x-x M-x-x, 84.142 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 9.953 krónum frá 22. mars 2004 til 22. apríl sama ár, af 37.302 krónum frá þeim degi til 22. maí sama ár, af 66.198 krónum frá þeim degi til 7. júní sama ár, en af 84.142 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.