453/2009

Félagið S höfðaði mál gegn eigendum jarðanna VH, BV, VI, VII og M og krafðist viðurkenningar á því að félagið ætti veiðirétt í Eystri-Rangá og Fiská vegna jarðarinnar K sem félagið átti en jörðin lá ekki að umræddum ám. Í dómi Hæstaréttar var rakið að frá gildistöku vatnalaga nr. 15/1923 hefði samkvæmt eldri og núgildandi löggjöf um lax- og silungsveiðar að meginreglu ekki verið unnt að eignast veiðirétt í straumvatni eða stöðuvatni hér á landi nema með því að eignast land sem lægi að slíku vatni. S hafði hvorki borið því við að eigendur K hefðu fyrir þann tíma fengið afsal fyrir veiðirétti í Eystri-Rangá og Fiská án  þess að eiga land að þeim vötnum eða unnið sér þann rétt fyrir hefð, né að veiðiréttur hefði eftir þann tíma komist í hendur þeirra fyrir afsal eftir þeim takmörkuðu heimildum sem veittar hefðu verið frá gildistöku vatnalaga til að skilja veiðirétt frá eignarrétti að landi, sem að vatni lægi. Að þessu virtu gæti ekki staðist að S hefði eignast veiðirétt í ánum með því einu að K hefði verið ákveðin hlutdeild í einingum vegna þessara vatna í arðskrá fyrir Eystri-Rangá eins og haldið var fram af hálfu S. Aðild ábúanda K að veiðifélögum fyrir Eystri-Rangá og Fiská gat ein og sér ekki hafa stofnað til veiðiréttar fyrir jörðina, þótt slík félagsaðild gæti komið til álita við mat á því hvort sannað væri að K hefði átt þann veiðirétt af öðrum sökum. Af sömu ástæðu var ekki talið að veiðiréttur gæti hafa stofnast fyrir hefð vegna nota ábúenda K af veiði í Eystri-Rangá eða Fiská eftir gildistöku vatnalaga nr. 15/1923. S hélt því fram að land K hefði legið að Eystri-Rangá fram til ársins 1963 en þá hefði þáverandi eigandi jarðarinnar við landskipti afsalað hluta hennar sem lá að ánni til jarðarinnar M. Hæstiréttur vísaði til þess að í því tilviki hefði veiðirétturinn þá færst yfir á hendi eiganda jarðarinnar M í samræmi við þágildandi lög og gæti þar með ekki enn talist tilheyra K.  S hélt því einnig fram að K hefði fram til landskipta á árinu 1963 átt hlutdeild í óskiptu landi sem náði að bökkum Eystri-Rangár og Fiskár, en óumdeilt var að þegar landinu var skipt upp hefði veiðirétturinn áfram verið óskiptur á hendi fyrri sameigenda landsins. Hæstiréttur taldi að ekki yrði ályktað af heimildum að jörðin K hefði verið hluti af því landi sem jarðirnar VH, BV, VI, VII og M höfðu áður verið hluti af. Studdist Hæstiréttur að þessu leyti við heimildir þar sem fram kom að K hefði haft sjálfstæð merki, þótt ágreiningur hefði í einhverjum ótilgreindum atriðum staðið um þau. Einnig voru heimildir um að fyrri eigandi K hefði einn átt aðild að landamerkjamáli gegn eigendum nágrannajarðar en ekki aðrir eigendur hins óskipta lands. Loks var í landskiptabók getið um mörk K gagnvart jörð sem VH, BV, VI, VII og M höfðu áður tilheyrt. K hafði að einhverju leyti tekið þátt í starfsemi fiskiræktar- og veiðifélaga á svæðinu frá og með árinu 1954 og getið var um jörðina í samþykktum félaganna frá árinu 1960. Eftir það hefði aðeins einu sinni verið gefin út arðskrá vegna félaganna en fram að því virtist ekki sem K hefði verið ætlaður hlutur í arði þeirra. Af þeirri arðskrá risu deilur, en mál þetta virtist mega rekja til þeirra og þóttu því ekki efni til að telja arðskrána hafa sjálfstætt gildi til stuðnings því að veiðiréttur sá sem S gerði kröfu um fylgdi jörðinni. Ekki var ljóst hvers vegna K hafði ekki átt aðild að umræddum félögum fyrir 1960 og hvers vegna jörðin varð þá aðili að félögunum. Aftur á móti varð ekki framhjá því litið að jörðin Þ hafði verið talin upp meðal jarða sem áttu hlut að félaginu, en ekki lá annað fyrir en að land þeirrar jarðar næði hvergi að vatnasvæði félagsins. Í ljósi alls þessa var talið að S hefði ekki tekist að sýna fram á að K hefði tilheyrt hlutdeild í óskipta landinu sem lá að Eystri-Rangá og Fiská. Þar sem S bar sönnunarbyrðina fyrir þeirri staðhæfingu og með vísan til annarra atriða sem fjallað var um í dóminum var kröfum félagsins hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 11. júní 2009. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 29. júlí 2009 og áfrýjaði hann öðru sinni 11. ágúst sama ár. Hann krefst þess að viðurkennt verði að hann eigi veiðirétt í Eystri-Rangá og Fiská vegna jarðarinnar Kotvallar í Rangárþingi eystra. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Fram er komið fyrir Hæstarétti að M-kvk-nf G. B-kvk-nf situr í óskiptu búi sínu og látins eiginmanns síns, B-kk-ef G-kk-ef, og er hún því aðili að málinu í stað dánarbús hans.

I

Samkvæmt gögnum málsins mun áfrýjandi vera eigandi jarðarinnar Kotvallar, en stefndu M-kvk-nf G. B-kvk-nf og L-kk-nf G-kk-nf munu eiga jarðirnar Vallarhjáleigu og Bakkavöll, stefndu J-kk-nf B-kk-nf, S-kvk-nf J-kvk-nf og Jónshús ehf. jörðina Völl I, stefndi Félagsvöllur ehf. jörðina Völl II og stefndi I-kk-nf Þ-kk-nf jörðina Markaskarð. Þessar jarðir eru allar í Rangárþingi eystra á svæði, sem nær til norðurs að Eystri-Rangá, þar sem hún rennur úr austri frá ósum Fiskár að mörkum svæðisins við jörðina Efri Hvol. Að vestan liggur þetta svæði að Efri Hvoli, að sunnan að jörðinni Þórunúpi og að austan að Árgilsstöðum, en á nyrðri hluta marka svæðisins gegnt þeirri jörð ráðast þau af Fiská. Eins og nánar verður rakið hér síðar fóru fram á árinu 1963 „landaskipti Vallartorfu og Kotvallar í Hvolhreppi“, svo sem komist var að orði í fyrirsögn í landskiptabók, og hafa jarðir aðilanna að minnsta kosti frá þeim tíma ekki átt sameiginlegt land. Áfrýjandi heldur því fram að upphaflega hafi svæðið, sem lýst er að framan, átt undir jörðina Völl, sem allar hinar jarðirnar hafi síðan byggst úr, og hafi land þeirra að hluta verið sameiginlegt þar til landskiptin voru gerð. Stefndu bera því við að ekkert liggi fyrir um uppruna jarðarinnar Kotvallar, en á hinn bóginn séu jarðir þeirra allar úr upphaflegu landi Vallar og sé rætt um þær í einu lagi sem Vallartorfu. Landskiptin hafi eingöngu tekið til Vallartorfu og hafi Kotvöllur ekki átt hlutdeild í sameiginlegu landi hennar þegar þau fóru fram.

Samkvæmt framlögðum uppdráttum fellur undir Kotvöll samfellt land suðvestan á fyrrgreindu svæði, sem jarðir aðilanna eru á, og eru merki hans til vesturs móti Efri Hvoli og til suðurs gegnt Þórunúpi. Norðan við merki Kotvallar eru þrír reitir, sem frá vestri til austurs eiga undir Markaskarð, Völl II og Völl I, en að austan eru merki Kotvallar að Bakkavelli. Land þessara fjögurra jarða stefndu er ekki samfellt, heldur í hverju tilviki í tveimur aðgreindum hlutum, en allar eiga þær land að Eystri-Rangá. Land Vallarhjáleigu er á hinn bóginn í einu lagi austast á svæðinu. Það nær að norðan að Eystri-Rangá, en nyrsti hluti þess að austanverðu liggur að Fiská, sem rennur hvergi í eða með landi hinna jarðanna.

Ágreiningur í málinu lýtur að því hvort veiðiréttur í Eystri-Rangá og Fiská fylgi Kotvelli, en land jarðarinnar nær hvergi að þessum ám. Áfrýjandi reisir kröfu sína um viðurkenningu á veiðirétti jarðarinnar í fyrsta lagi á því að henni hafi á árinu 1999 verið ákveðinn hlutur í arðskrá Veiðifélags Eystri-Rangár, sem síðar verður greint frá. Með þessu hafi eigendur jarða stefndu í raun viðurkennt veiðirétt Kotvallar og verði þegar af þeim sökum að taka kröfu áfrýjanda til greina. Í annan stað vísar áfrýjandi til þess að umráðamenn Kotvallar hafi í áratugi átt aðild að Veiðifélagi Eystri-Rangár og eldra veiðifélagi, sem hafi haft árnar tvær á félagssvæðum sínum, og sýni þetta að ávallt hafi verið litið svo á að jörðinni fylgdi sá veiðiréttur, sem deilt er um í málinu. Í þriðja lagi ber áfrýjandi fyrir sig að Kotvellir hafi átt land að Eystri-Rangá fram til landskiptanna 1963 auk þess að eiga hlutdeild í sameiginlegu landi Vallartorfu, svo og í hlunnindum hennar, sem aldrei hafi verið skipt, en af þeim sökum fylgi veiðiréttur nú jörðinni. Loks byggir áfrýjandi kröfu sína á því að hvað sem öðru líði hafi unnist veiðiréttur fyrir jörðina í ánum tveimur fyrir hefð.

II

Elstu heimild um svæðið, sem málið varðar, er að finna í dómi, sem sex klerkar útnefndir af biskupnum í Skálholti kváðu upp 28. júní 1495 um ágreining milli síra Þ-kk-ef Í-kk-ef vegna sín og kirkjunnar í Odda og síra H-kk-ef J-kk-ef vegna erfingja síra S-kk-ef H-kk-ef. Þar var meðal annars komist að þeirri niðurstöðu að dæma „fyrskrifada jord kotvoll kirkiunne j Odda til æuinlegrar eignar“.

Í bréfi Þ-kk-ef J-kk-ef prests í Odda 13. júlí 1671 sagði meðal annars eftirfarandi: „Vid votta bid eg þá frómu konu M-kvk-ef J-kvk-þf á Kotvelle ad birta landamerke millum Kotvallar og Efra Hvols þesse er þeir hallded hafa sem fyrir mig hafa seted Oddastad. Fyrst rædur gardur sem er fyrer sunnan Vaull siálfann og upp i dyakrok. og so framm á hædena. so ad siá meige mann á heste heiman af hladenu á Kotvelle. og so ofan i gardenn hiá grásteinum i leinegröf. sem er fyrir nedan Suarthola.“ Á bréfinu kemur fram að það var lesið upp að viðstöddum vottum að Neðri Hvoli 23. júlí 1671, svo og við Breiðabólstaðarkirkju sjötta sunnudag eftir Trinitatis á sama ári. Í lögfestu B-kk-ef H-kk-ef prófasts í Odda 23. maí 1709, sem lesin var á manntalsþingi 25. sama mánaðar, sagði efnislega það sama og að framan greinir um landamerki Kotvallar. Í lögfestu Ó-kk-ef G-kk-ef prófasts í Odda 16. júní 1731, sem var lesin upp við Breiðabólstaðarkirkju 1. júlí sama ár, var merkjunum á hinn bóginn lýst sem hér segir: „Fyrst rædur gardur sem er fyrir framan Voll sjálfann og uppi Dyakrók og þá fram á hædina, svo ad sjá meigi M-kk-þf á hesti heiman af hladinu á Kotvelli og svo ofan í gardinn hjá grásteinum í leinigröf þá sem er fyrir nedann svarthóla og þá sjónhending rietta undann þessum takmörkum útí Rángá.“ Nánast samhljóða lýsingu á merkjunum var að finna í lögfestu G-kk-ef S-kk-ef prófasts í Odda, sem var gerð 14. maí 1753 og lesin á manntalsþingi 16. sama mánaðar. Í lögfestu sama prófasts 31. maí 1765, sem var lesin upp á manntalsþingi 1. júní sama ár, var lýsingin að hluta enn sú sama, en henni lauk á hinn bóginn í þeirri leynigröf, sem sögð var vera fyrir neðan Svarthóla, og var því ekki rætt um að merkin færu þaðan eftir sjónhendingu út í Rangá.

Áður en síðastnefnd lögfesta var gerð fyrir Kotvöll mun lögfesta hafa verið gerð fyrir Efri Hvol 17. maí 1757. Við gagnaöflun aðilanna undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti mun hvorki hafa tekist að finna þessa lögfestu né tvær yngri fyrir Efri Hvol, sem munu hafa verið gerðar 20. maí 1780 og 22. maí 1799. Á þessar þrjár lögfestur er á hinn bóginn minnst í svonefndri landamerkjabók S-kk-ef b-kk-ef J-kk-ef, þar sem eftirfarandi athugasemd kemur fram neðan við endurritaðan texta áðurnefnds bréfs Þ-kk-ef J-kk-ef frá 13. júlí 1671: „Í lögfestunni f. Efrahvoli 17. Maji 1757 stendur „- fyrst ræður garðurinn sem byrjast fyrir vestan grióthóla, en sunnan Kotvallalæk og liggur ofan Íraheiði, útyfir Hóla, og svo beina stefnu útí þúfuna fyrir vestan Flóðalækinn við Rángá.“ Önnur dato 20. Maji 1780. eins. Þriðja dato 22. Maji 1799. eins.“

Síðastnefnda lögfestan fyrir Efri Hvol frá 22. maí 1799 varð tilefni til að G-kk-nf T-kk-nf prestur í Odda lét 24. sama mánaðar frá sér fara „Protest ... móti Efra Hvols lögfestu til skaða við Kotvöll“, þar sem sagði meðal annars eftirfarandi: „Þá lögfestu, sem í gær skal hafa verið upplesin á Stórólfshvolsmanntalsþingi fyrir jörðunni Efrahvoli en til skaða við Oddastaðarjörðina Kotvöll protestera eg sem galda og órigtuga ... svo lengi eins skýr og authentique Document ei eru framfærð téðri lögfestu til styrkingar og eg skal fram koma með á sínum tíma og rétta stað mót hinni sömu.“ Þessi yfirlýsing var lesin upp á manntalsþingi sama dag. Ekki verður séð af gögnum málsins að frekari lögfestur hafi verið gerðar fyrir þessar tvær jarðir.

Í Nýrri jarðabók fyrir Ísland, sem mun hafa verið staðfest með konungstilskipun 1. apríl 1861, var Völlur metinn sérstaklega til verðs og jafnframt hver af þremur hjáleigum jarðarinnar, Bakkavöllur, Vallarhjáleiga og Markaskarð. Kotvöllur var þar einnig metinn til verðs og ekki tengdur sérstaklega við Völl og hjáleigur hans.

Óumdeilt er að landamerkjabréf hafi hvorki verið gerð fyrir jarðirnar sex, sem tilheyra aðilunum og um ræðir í málinu, né fyrir Efri Hvol. Á hinn bóginn liggja fyrir í málinu landamerkjabréf fyrir tvær jarðir, sem eiga merki að svæðinu sem jarðir aðilanna eru á, annars vegar Þórunúp og hins vegar Árgilsstaði. Í landamerkjabréfi fyrrnefndu jarðarinnar, sem var gert ótilgreindan dag í nóvember 1886, var merkjum lýst á eftirfarandi hátt að því leyti, sem snýr að máli þessu: „Mörkin milli Þórunúps og Efrahvols eru þessi: Frá Þórunúps-gili að norðanverðu mótsvið hinn svonefnda Vestasta-botn, er síðar verður um getið beina stefnu í Mið-Grjóthól sem liggur uppá há-Íraheiði, og svo þaðan mótsvið Kotvöll til norðurs í vörðu norðan við Austasta Grjóthól, þaðan til vörðu neðanvert við norðurbrún Íraheiðar, þaðan í efstu þúfu á Lambhól og svo þaðan beint austur í þúfu neðst á Þræturima, en hún er þar sem efsta þúfan á Lambhól ber í vestri Nónstein á norðurbrún Hvolsfjalls. Mótsvið land Vallarhverfis liggja svo mörkin úr þessari vörðu í foss í fremra-Markagili, ræður svo gil þetta í jarðfastan stein fyrir ofan norðurbrúnina á fjallinu og úr honum í vörðu sunnanvert við Dagmálahnjúk og þaðan í vörðu framanvið innri-Markagilbotn.“ Bréf þetta, sem var þinglesið 14. júní 1887, var meðal annars áritað um samþykki af hálfu Kotvallar, Vallar, Bakkavallar, Vallarhjáleigu og Markaskarðs. Í landamerkjabréfi Árgilsstaða, sem var gert ótilgreindan dag í maí 1890 og þinglesið 28. þess mánaðar, var rætt um merki „milli Árgilstaða og Vallarhverfisins“. Það var áritað um samþykki fyrir „Vallarhverfið“ af sama manni og undirritað hafði fyrrgreint landamerkjabréf Þórunúps „sem ábúandi á Velli, Bakkavelli og Vallarhjáleigu, og eigandi að nokkrum hluta af Velli, Bakkavelli og Markaskarði“, en á hinn bóginn var það ekki áritað af hálfu Kotvallar.

Í gerðabók fasteignamatsnefndar í Rangárvallasýslu frá 1916 voru upplýsingar um Efri Hvol, Kotvöll, Völl og Markaskarð, en ekki að því er virðist um Bakkavöll eða Vallarhjáleigu. Um allar fyrstnefndu jarðirnar fjórar var þess getið að landamerki væru „óinnfærð“, um Efri Hvol og Völl sagði að auki að þau væru „jafnvel eigi ágreiningslaus“ og um Kotvöll að þau væru „eigi ágreiningslaus“. Þá kom þar fram bæði um Efri Hvol og Völl að lítilsháttar silungsveiði væri í Rangá, en slíks var ekki getið um hinar jarðinar, sem hér um ræðir.

Í aukarétti Rangárvallasýslu var þingfest 11. ágúst 1922 landamerkjamál eigenda Efri Hvols gegn „eigendum kirkjujarðarinnar Kotvallar og eiganda jarðanna Vallar, Vallarhjáleigu og Markaskarðs að því leyti sem jarðir þessar hafa óskipt beitiland með Kotvelli“, svo sem komist var að orði í þingbók. Þar var bókað að umboðsmaður eigenda Efri Hvols „hjelt því fram ... að landamerki skuli liggja úr Mið-Grjóthól eptir garðinum er byrjar þar fyrir vestan og liggur ofan Íraheiði sunnan Kotvallarlækjar og úr garðsendanum út yfir Hóla sjónhending rjetta í þúfuna fyrir vestan Hólalækinn við Rangá.“ Umboðsmaður eiganda Kotvallar héldi á hinn bóginn fram að merkjunum „ráði fyrst garður, sem er fyrir sunnan Völl sjálfan og upp í Dýakrók og svo fram á hæðina, svo að sjá megi mann á hesti heiman af hlaðinu á Kotvelli og svo ofan í garðinn hjá Grásteini í Leynigróf þá sem er fyrir neðan Svarthóla og svo sjónhending rjetta undan þessum takmörkum út í Rangá“. Þess var getið að eigandi Vallar væri „samþykkur þessari landamerkjalýsingu umboðsmanns Kotvallar.“

Þegar landamerkjamálið var tekið fyrir á ný 19. september 1922 lagði annar eigenda Efri Hvols, B-kk-nf V-kk-nf, á hinn bóginn fram svohljóðandi yfirlýsingu frá 4. sama mánaðar: „Við undirritaðir eigendur jarðanna Vallar með Bakkavelli, Vallarhjáleigu og Markaskarðs lýsum því yfir, að við viðurkennum eigi sambeit Vallartorfu og Kotvallar, en að því leyti sem Vallartorfuland liggur að Efra-Hvolslandi vestanmegin Kotvallarlands, þá viðurkennum við mörk þau þar á milli, er sýslumaður B-kk-nf V-kk-nf heldur fram, þarsem þúfan vestan við Flóðalækinn eða Flóðalækjarkjaft við Rangá er endamark. Af þeirri ástæðu teljum við landamerkjamál það, sem nú stendur yfir milli Efra-Hvols og Kotvallar okkur óviðkomandi og segjum oss einnig algjörlega frá því máli.“ Í tilefni af þessu var fært til bókar að landamerkjamálið væri orðið „aðeins milli eigenda Efra-Hvols og Kotvallar“, en svokallaður umráðamaður kirkjujarðarinnar Kotvallar fékk þá bókað eftirfarandi: „Jeg mótmæli því að eigendur Vallartorfunnar hafi nokkurn rjett til að semja við Efra-Hvols eigendur um landamerkjalínu og endamark milli Kotvallar og Efra-Hvols við Rangá, og hlýt jeg að halda því fram að Kotvöllur eigi land að öllu leyti móti Efra-Hvol ofan úr heiði og vestur í Rangá samkvæmt þeim lögfestum og vottorðum sem fyrir hendi eru.“ Þessu svaraði fyrrnefndur umboðsmaður eigenda Efri Hvols með bókun um að „hann haldi ágreining um sambeit milli Kotvallar annarsvegar og Vallartorfu hinsvegar máli þessu algerlega óviðkomandi.“ Umráðamaður Kotvallar lagði í framhaldi af þessu fram nokkurn fjölda skjala, þar á meðal svohljóðandi vottorð 4. september 1922 frá manni, sem nefndur var S-kk-nf S-kk-nf frá Odda: „Að gefnu tilefni vottast hjermeð, að þegar jeg gerði áreið á landamerki Kotvallar fyrir rúmum 30 árum var enginn ágreiningur um mörkin milli Kotvallar og Efrahvols, en vegna ágreinings um mörkin milli Kotvallar og Vallar var mörkum Kotvallarins ekki ráðið til lykta.“ Í þessu þinghaldi mun umráðamaður Kotvallar hafa að endingu lýst því yfir að „hann gengi inn á að merkin yrðu ákveðin úr Grásteini í Leynigróf beina stefnu í Flóðalækjarkjapt“ og var málið við svo búið tekið til dóms.

Dómur var kveðinn upp í landamerkjamálinu 20. september 1922. Í honum var því hafnað að fyrrgreindar lögfestur fyrir Kotvöll nægðu til sönnunar um merki jarðarinnar við Efri Hvol, en jafnframt var vísað til þess að yrðu þær lagðar til grundvallar yrði tekin „stór spilda af Efra-Hvolsnesi sem viðurkend hefir verið rjettmæt eign þeirrar jarðar“. Að þessu frágengnu var talið sýnt af áðurnefndu landamerkjabréfi fyrir Þórunúp frá 1886 að hornmark milli þeirrar jarðar, Kotvallar og Efri Hvols væri í Mið-Grjóthóli, sem réði þannig merkjum síðastnefndu jarðanna tveggja úr suðri. Um merkin frá þeim stað „í þúfuna fyrir vestan Flóðalæk“ við Rangá yrðu lögfestur fyrir Efri Hvol ekki hafðar til sönnunar fremur en lögfestur fyrir Kotvöll, enda virtust þær fyrrnefndu „ganga nokkuð nærri Kotvelli“, meðal annars með því að sauðahús jarðarinnar yrðu þá innan merkja Efri Hvols. Af þessum sökum varð niðurstaðan sú að „milli þessara hornmarka Mið-Grjóthóls öðru megin en þúfunnar við Flóðalækinn hinu megin“ væri hlaðin varða á hárri þúfu „spölkorn fyrir suðvestan sauðahúsin á Kotvelli“, þar sem beinar línur úr hvoru hornmarki myndu mætast, og landamerkin fara samkvæmt því. Dómsorð þessa dóms var fært í landamerkjabók sem heimild um merki Efri Hvols og Kotvallar.

Í málinu hafa verið lagðar fram skýrslur, sem umráðamenn Kotvallar, Vallar I, Vallar II, Markaskarðs og eyðijarðanna Bakkavallar og Vallarhjáleigu gerðu á prentuðum eyðublöðum til undirbúnings fasteignamati 1930. Spurningu þar um landamerki var ekki svarað að því er varðar Bakkavöll, sagt var að landamerki væru samþykkt í upplýsingum fyrir Kotvöll, Völl I og Vallarhjáleigu, í tilviki Markaskarðs var spurningunni svarað með orðunum „óskiftir hagar“, en um Völl II sagði eftirfarandi: „Til landamerkja svara eg ekki neins, hier siest eingin merki sem sanna neitt.“ Í engu tilviki var getið um ítök annarra í þessum jörðum og hvergi voru nefnd hlunnindi af lax- eða silungsveiði nema í upplýsingum um Völl II, þar sem sagði að veiði væri mjög lítil sem sakir stæðu og dygði tæplega „fyrir netasliti og tíma af lagfæringu þeirra.“ Í skýrslum vegna fasteignamats 1940, sem gerðar voru fyrir sömu jarðir að frátalinni Vallarhjáleigu, var alls staðar svarað játandi spurningu um hvort landamerki væru ágreiningslaus, en því þó bætt við um Kotvöll að þau væru „sameiginl. við Völl.“ Að öðru leyti var hvergi í þessum skýrslum rætt um sameiginlegt land með öðrum jörðum og ekki var getið um hlunnindi af lax- eða silungsveiðum.

Eins og áður var getið voru á árinu 1963 gerð „landaskifti Vallartorfu og Kotvallar“, sem svo voru nefnd í fyrirliggjandi ljósriti úr landskiptabók. Í málinu hafa engin önnur gögn verið lögð fram, sem tengjast landskiptunum, og er því ekki við annað að styðjast um þau en það, sem fært var í þá bók. Þar var einskis getið um hver hafi hlutast til um landskiptin eða hvað landskiptamönnum hafi í einstökum atriðum verið tjáð um réttindi yfir landinu, en á hinn bóginn var nefnt að fyrir hafi legið „loftljósmynd af landi áður nefndra jarða“, sem ekki hefur þó komið fram í málinu. Þegar landskiptin voru tekin fyrir í fyrsta sinn 15. júlí 1963 var meðal annars eftirfarandi fært í landskiptabókina: „Nokkur vafi var á, um landamerki Kotvallar, og var byrjað á því að athuga afstöðu þeirrar jarðar gagnvart Vallartorfu. Fullt samkomulag varð að loknum umræðum að staðsetja sjerstaklega landamerki Kotvallar þannig: Frá brú á framræsluskurði og eftir honum allt uppí Dýjakrók. Þaðan ráða Þórunúpsmörk að svokölluðum Miðgrjóthól, sem er hornmark milli þeirrar jarðar annarsvegar og Efra-Hvols hinsvegar. Frá Miðgrjóthól ráða landamerki Efra-Hvols að þúfu skammt suðvestan við sauðahús Kotvallar, sbr. landamerkjalýsingu Efra-Hvols. Frá nefndri þúfu liggi svo merkin eftir markalínu Efra-Hvols í vörðu sem sett verður 820 metra vestan við Vallarveg. Úr síðastnefndri vörðu í aðra sem sett verður 500 metra uppá vellinum, og þaðan 750 metra í vörðu við túngarð á Kotvelli austan Vallarvegar. Þaðan ræður vegurinn 700 metra að brúnni sem fyrst var getið.“ Að þessu gerðu var landskiptunum frestað, en 7. september 1963 var fram haldið „skiptum ... á Vallartorfu“ og þeim lokið samdægurs með því að deila landi milli Vallar I, Vallar II, Bakkavallar, Vallarhjáleigu og Markaskarðs.

Þess er loks að geta að eignarhaldi kirkjunnar og síðar íslenska ríkisins að Kotvelli lauk með því að jarðadeild landbúnaðarráðuneytisins gaf út afsal fyrir jörðinni til Hvolhrepps 10. ágúst 1989, en áfrýjandi mun hafa eignast jörðina úr hendi þess sveitarfélags.

III

Í málinu liggur fyrir gjaldskrá fyrir Fiskiræktarfélagið Rangá, sem gefin var út af atvinnu- og samgöngumálaráðherra 22. janúar 1931 á grundvelli laga nr. 6/1929 um fiskiræktarfélög og birt í Stjórnartíðindum sem auglýsing nr. 6/1931. Í upphafi hennar sagði að kostnaði af starfsemi félagsins skyldi jafnað niður „á félagana miðað við þann einingafjölda, er hvílir á þeirri jörð eða þeim jarðarhluta, sem hann á eða hefir ábúð á eða veiðirétt“. Í framhaldi af því var talin upp 81 jörð með samtals 5.665 einingar, en meðal þeirra voru Völlur með Bakkavelli, „Völlur, annað býli“, Markaskarð og Árgilsstaðir með Vallarhjáleigu. Kotvallar var þar ekki getið. Ekki hefur komið nánar fram hvenær þetta félag var stofnað.

Sami ráðherra gaf út 21. september 1943 með stoð í lögum nr. 112/1941 um lax- og silingsveiði samþykkt fyrir Veiði- og fiskræktarfélag Rangæinga, sem birt var sem auglýsing nr. 185/1943. Samkvæmt 3. gr. hennar hafði félagið „eitt umráð yfir öllum veiðirétti í þessum vötnum: Ytri-Rangá, Eystri-Rangá, Þverá og Hólsá, og öllum þverám og lækjum, sem í þau falla.“ Þar sagði jafnframt að félagsmenn væru allir eigendur eða ábúendur þeirra jarða, sem ættu lönd að þessum vötnum, og voru þær taldar þar upp, meðal annarra Völlur I, Völlur II, Bakkavöllur og Markaskarð. Árgilsstaðir voru þar einnig nefndir, en Vallarhjáleiga ekki. Kotvallar var þar ekki getið. Þá gaf ráðherra út arðskrá fyrir félagið 21. september 1944, sem var birt sem auglýsing nr. 133/1944. Í henni var jörðum skipt í sex deildir, en meðal jarða í Hvolhreppsdeild, sem einingar voru ákveðnar fyrir, voru Völlur I, Völlur II, Bakkavöllur og Markaskarð auk Árgilsstaða.

Í gögnum málsins er hluti af fundargerð frá aðalfundi Fiskræktar- og veiðifélags Rangæinga, sem haldinn var 23. október 1954. Á honum var flutt tillaga um slit félagsins og var fært í fundargerð hvernig einstakir „félagsmenn“ hafi greitt atkvæði um hana, en meðal þeirra var „H-kk-nf S-kk-nf, Kotvelli“. Ekki verður séð af þessum hluta fundargerðarinnar hver niðurstaða atkvæðagreiðslunnar hafi orðið.

Landbúnaðarráðherra gaf út 31. október 1955 á grundvelli laga nr. 112/1941 samþykkt fyrir Veiðifélag Rangæinga, sem birt var sem auglýsing nr. 128/1955. Í 3. gr. hennar sagði að félagið næði til allra jarða, sem ættu land að Hólsá, Ytri-Rangá, Þverá, Eystri-Rangá og allra lækja, sem í þær renna og fiskur gengur í úr sjó. Í sömu grein voru þessar jarðir taldar upp og þeim skipt eftir sveitarfélögum. Meðal jarða í Hvolhreppi var þar getið um Völl I, Völl II, Bakkavöll og Markaskarð auk Árgilsstaða, en um Kotvöll var ekki rætt. Þá liggur fyrir að arðskrá var samþykkt fyrir félagið 30. október 1958, en ekki verður séð af gögnum málsins að hún hafi verið gefin út af ráðherra eða birt í Stjórnartíðindum. Samkvæmt henni voru „Vallartorfan“ og Árgilsstaðir meðal jarða, sem einingar voru ákveðnar fyrir, en Kotvöllur var þar ekki nefndur.

Áfrýjandi hefur lagt fram í málinu ljósrit úr fundargerðabók Veiðifélags Rangæinga með „skrá yfir félaga“ í því. Þessi skrá ber ekki með sér frá hvaða tíma hún er, en tekið er fram á ljósritinu að það sé úr fundargerðabók, sem „nær yfir árin 1954-1962“. Meðal félagsmanna úr Hvolhreppi var þar getið um H-kk-þf S-kk-þf vegna Kotvallar, auk nafngreindra manna vegna Bakkavallar, Markaskarðs, Vallar I og Vallar II.

Framhaldsaðalfundur var haldinn í Veiðifélagi Rangæinga 8. apríl 1960. Samkvæmt framlagðri fundargerð féllu samhljóða atkvæði til stuðnings tillögu um nýja samþykkt fyrir Veiðifélag Rangæinga, þar sem kveðið var á um það í 2. lið að félagið næði til allra jarða, sem ættu land að Hólsá, Ytri-Rangá, Þverá, Eystri-Rangá og lækjum, sem í þær renna og fiskur gengur í úr sjó. Sem fyrr voru þessar jarðir taldar upp og skipt eftir sveitarfélögum, en meðal jarða í Hvolhreppi var getið um Völl I, Völl II, Vallarhjáleigu, Bakkavöll, Markaskarð og Kotvöll. Í samþykktinni var félaginu heimilað að starfa í deildum eftir ákvörðun nánar tilgreinds hlutfalls félagsmanna og var á fundinum ákveðið að neyta þeirrar heimildar meðal annars með því að setja á stofn sérstaka deild fyrir Eystri-Rangá. Í lok fundargerðarinnar sagði síðan eftirfarandi: „Hefur Fiskiræktar- og veiðifélagi Rangæinga, sem stofnað var með reglugerð staðfestri af atvinnu- og samgöngumálaráðuneytinu hinn 21. sept. 1943, með nægilegu atkvæðamagni verið þar með slitið. ... Samþ. samhlj. að eignir félagsins renni til væntanl. veiðifélags.“ Óumdeilt er í málinu að þessi samþykkt var ekki staðfest af ráðherra eða birt í Stjórnartíðindum.

Samþykkt fyrir Veiðifélag Rangæinga var gefin út af landbúnaðarráðherra 21. janúar 1977 og birt sem auglýsing nr. 64/1977, en um stoð fyrir henni var vísað til laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði. Í 2. gr. hennar voru efnislega samhljóða ákvæði og fram komu í áðurnefndum 2. lið samþykktarinnar frá 8. apríl 1960, þar á meðal um jarðir í Hvolhreppi, sem teldust eiga land að vatnasvæði félagsins, en þar var þó einnig getið um Þórunúp, sem ekki virðist fyrr hafa verið gert í slíkum talningum. Þá var í 9. gr. samþykktarinnar mælt fyrir um að félagið skyldi starfa í þremur deildum, en ein þeirra næði til eystri bakka Hólsár, allrar Þverár milli Ytri-Rangár og Eystri-Rangár og síðastnefndrar ár ásamt fiskgengum ám og lækjum, sem í hana falla.

Samkvæmt framlagðri fundargerð var haldinn stofnfundur Veiðifélags Eystri-Rangár 10. nóvember 1991. Í tillögu um samþykktir fyrir félagið, sem þar náði fram að ganga, var mælt fyrir um að félagsmenn þess skyldu vera ábúendur allra jarða og eigendur eyðijarða á félagssvæðinu, sem næði frá ósi Eystri-Rangár við Þverá að Tungufossi og yfir Stokkalæk og Fiská að Heybandsfossi, en þessar jarðir væru 32 talsins, þar á meðal Vallarhjáleiga, Bakkavöllur, Völlur I, Völlur II, Markaskarð og Kotvöllur. Á fundinum var jafnframt kosin stjórn fyrir félagið. Í fundargerðinni kom fram að fundarmaður hafi kveðið nafngreindan mann, sem var kjörinn formaður félagins, ekki vera „eiganda að jörð“, en annar endurskoðandi þess var kosinn maður, sem áfrýjandi segir að hafi verið „fulltrúi Kotvallar“ og síðar orðið formaður félagsins frá 1993 til 2002. Fyrir liggur að þessar samþykktir voru ekki staðfestar af ráðherra eða birtar í Stjórnartíðindum.

Enn gaf landbúnaðarráðherra út auglýsingu um samþykkt fyrir Veiðifélag Rangæinga 1. mars 1994, sem birt var sem auglýsing nr. 115/1994, en í niðurlagi hennar var tekið fram að samþykktin væri staðfest á grundvelli 52. gr. laga nr. 76/1970. Í 2. lið samþykktarinnar sagði að félagið næði til allra jarða, sem eigi land á vatnasvæði Hólsár, Ytri-Rangár, Þverár og Eystri-Rangár, og voru þær eins og í fyrri samþykktum taldar upp eftir sveitarfélögum, en meðal jarða í Hvolhreppi voru Bakkavöllur, Kotvöllur, Markaskarð, Vallarhjáleiga, Völlur I, Völlur II og Þórunúpur. Þá sagði í 10. lið að félagið skyldi starfa í deildum, sem þar greindi nánar með talningu fimm veiðifélaga. Meðal þeirra var Veiðifélag Eystri-Rangár, en félagssvæði þess væri sú á ásamt fiskgengum ám og hliðarlækjum, sem í hana falla. Í þessum lið var einnig tekið fram að hvert af þessum fimm félögum skyldi setja sér samþykktir, sem hvorki mættu stangast á við lög nr. 76/1970 né samþykktir Veiðifélags Rangæinga.

Stjórn Veiðifélags Eystri-Rangár boðaði með bréfi til félagsmanna 28. febrúar 1999 til aðalfundar, sem haldinn yrði 25. mars sama ár, en með því fylgdi tillaga um arðskrá fyrir félagið, sem atkvæði skyldu greidd um á fundinum. Í þeirri tillögu var ráðgert að „Vallartorfa og Kotv.“ fengju sameiginlega í sinn hlut 14,22% eininga á vatnasvæðinu, en fjöldi eininganna var ekki tilgreindur nánar. Áður en til aðalfundarins kom ritaði nafngreind kona, sem mun hafa verið einn eigenda að Velli I, bréf til stjórnar félagsins, þar sem sagði eftirfarandi: „Á meðan að ekki er búið að skera úr um það hvort Kotvöllur eigi veiðirétt í Rangá get ég ekki samþykkt þessa arðskrá.“ Í málinu liggur fyrir skjal með fyrirsögninni „arðskrá fyrir Eystri-Rangá“, sem virðist hafa verið endanleg tillaga stjórnar félagsins og lögð fram á aðalfundinum. Í upptalningu jarða og eininga hverrar þeirra var þar kveðið á um að „Vallartorfa“ fengi í sinn hlut samtals 1.545 af 10.000 einingum, en neðan við þessa upptalningu var eftirfarandi athugasemd: „Skipting veiðiréttar á milli jarða á Stórólfshvolstorfu (Djúpadals, Götu, Króktúns og Þinghóls) og Vallartorfu (Bakkavallar, Markarskarðs, Vallarhjáleigu, Vallar 1 og Vallar 2) og Kotvelli er ekki lokið en arðshlutur þessara jarða verður greiddur inn á sérstakan bankareikning ef skiptum verður ekki lokið, þegar arðskráin tekur gildi og arður verður greiddur út. Síðan verða peningarnir greiddir um leið og skiptum lýkur.“ Tillaga um arðskrá var borin undir atkvæði á fundinum og samþykkt samhljóða.

Með bréfi til veiðimálastjóra 27. mars 1999 óskaði formaður Veiðifélags Eystri-Rangár eftir því að tillaga um arðskrá, sem hafi verið samþykkt á aðalfundinum 25. sama mánaðar, hlyti afgreiðslu hjá veiðimálanefnd „og henni verði skilað sem fyrst til ráðherra með jákvæðri umsögn.“ Þessu bréfi fylgdi skjal með fyrirsögninni „arðskrá fyrir Eystri-Rangá“, sem var undirritað af öllum stjórnarmönnum í veiðifélaginu. Skjalið var dagsett 25. mars 1999 og samhljóða fyrrnefndri tillögu, sem virðist hafa verið lögð fyrir aðalfund í félaginu og samþykkt þar, að öðru leyti en því að annars vegar höfðu þar verið handrituð orðin „og Kotvöllur“ aftan við orðið „Vallartorfa“ í upptalningu jarða og eininga þeirra og hins vegar hljóðaði athugasemdin neðan við upptalninguna þannig: „Skipting veiðiréttar á milli jarða á Stórólfshvolstorfu (Djúpadals, Götu, Króktúns og Þinghóls) og Vallartorfu (Bakkavallar, Markarskarðs, Vallarhjáleigu, Vallar 1 og Vallar 2) og Kotvelli er ekki lokið.“ Með bréfi til landbúnaðarráðuneytisins 30. mars 1999 lagði veiðimálastjóri til að arðskráin yrði staðfest. Ráðuneytið ritaði bréf til veiðifélagsins 15. apríl 1999, þar sem fundið var að tveimur atriðum í arðskránni, sem vörðuðu þó ekki jarðir aðila þessa máls, og var tekið fram að hún yrði því ekki staðfest að svo stöddu. Í málinu liggur fyrir endurgerð áðurnefnds skjals, sem nefnt var arðskrá fyrir Eystri-Rangá og fylgdi bréfi veiðifélagsins til veiðimálastjóra 27. mars 1999, en þessi endurgerð var undirrituð af formanni félagsins einum og ber með sér að hafa verið send í símbréfi til landbúnaðarráðuneytisins 19. apríl sama ár. Þar höfðu verið gerðar breytingar frá fyrri útgáfu skjalsins í samræmi við aðfinnslur ráðuneytisins í áðurnefndu bréfi 15. apríl 1999, auk þess sem annars vegar höfðu í upptalningu jarða og eininga þeirra verið vélrituð á sama hátt og annar texti skjalsins orðin „Vallartorfa (Bakkavöllur, Markarskarð, Vallarhjáleiga, Völlur 1, Völlur 2) og Kotvöllur“ og hins vegar hafði athugasemdin neðan við þessa upptalningu verið felld brott. Í þessum búningi staðfesti landbúnaðarráðherra arðskrána 26. apríl 1999 og var hún birt sem auglýsing nr. 282/1999.

Af gögnum málsins verður ekki ráðið að nokkuð hafi verið gert í framhaldi af þessu til að leysa ágreining um hvort Kotvöllur ætti að njóta með Vallartorfu hlutdeildar í arði af veiði á vatnasvæði Veiðifélags Eystri-Rangár. Á aðalfundi félagsins 17. nóvember 2002 mun á hinn bóginn hafa verið samþykkt svofelld tillaga: „Aðalfundur beinir því til stjórnar Veiðifélags Eystri-Rangár að arður jarðanna Vallar I, Vallar II, Bakkavallar, Vallarhjáleigu og Markaskarðs vegna veiðihlunninda verði tafarlaust greiddur. Rísi dómsmál vegna kröfu Kotvallar um veiðirétt og svo ólíklega vildi til að Kotvelli yrði dæmdur veiðiréttur í Eystri-Rangá, heita landeigendur í Vallartorfu og skuldbinda sig til að endurgreiða þann hlut sem Kotvelli yrði hugsanlega dæmdur.“ Áfrýjandi mun af þessu tilefni hafa fengið lagt lögbann 22. nóvember 2002 við því að veiðifélagið ráðstafaði arði í samræmi við þessa samþykkt. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands 14. mars 2003, sem var staðfestur með dómi Hæstaréttar 9. nóvember sama ár í máli nr. 118/2003, var hafnað kröfu áfrýjanda um staðfestingu lögbannsins. Eigendur jarðanna fimm, sem tilheyra stefndu og um ræðir í máli þessu, gerðu 16. ágúst 2006 samkomulag um að arði frá Veiðifélagi Eystri-Rangár, sem lagður hafi verið á geymslureikning allt frá árinu 1999, yrði skipt jafnt á milli þeirra, en þeir myndu ábyrgjast í sameiningu greiðslu á arðshlut eiganda Kotvallar ef honum yrði dæmdur veiðiréttur í Eystri-Rangá og Fiská. Samkvæmt bréfi veiðifélagsins til áfrýjanda 31. janúar 2007 hafði arðurinn, sem hér um ræðir, þá verið greiddur út í samræmi við þetta samkomulag. Þetta varð tilefni þess að áfrýjandi höfðaði mál þetta með stefnu 21. desember 2007.

IV

Í Landabrigðisþætti Grágásar var kveðið á um að þar, sem menn ættu merkivötn saman, ætti hver að veiða fyrir sínu landi. Í 56. kapítula Landleigubálks Jónsbókar sagði að hver maður ætti vatn og veiðistöð fyrir sinni jörðu sem að fornu hafi verið nema með lögum væri frá komið. Þessum grunnreglum íslensks réttar um rétt til veiða í straumvötnum og stöðuvötnum var fylgt við setningu vatnalaga nr. 15/1923, þar sem mælt var svo fyrir í 1. mgr 121. gr. að landeiganda og þeim, sem hann veitti heimild til, væri einum heimil veiði í vatni á landi sínu. Í 2. mgr. sömu lagagreinar voru jafnframt þau nýmæli að ekki mætti skilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu við landareign nema um tiltekið árabil, ekki lengra en tíu ár í senn, og þyrfti þá leyfi ráðherra eða að önnur hlunnindi kæmu á móti, sem landareigninni yrðu ekki metin minna virði en veiðirétturinn. Eftir afnám 121. gr. vatnalaga hafa efnislega sömu reglur gilt áfram samkvæmt 1. mgr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 61/1932 um lax- og silungsveiði, 1. mgr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 112/1941 og 1. mgr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970, nú 5. gr. og 9. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði.

Samkvæmt framangreindum lagaákvæðum hefur að meginreglu ekki verið unnt frá gildistöku vatnalaga nr. 15/1923 að eignast veiðirétt í straumvatni eða stöðuvatni hér á landi nema með því að eignast land, sem liggur að slíku vatni. Áfrýjandi hefur hvorki borið því við að eigendur Kotvallar hafi fyrir þann tíma fengið afsal fyrir veiðirétti í Eystri-Rangá og Fiská án þess að eiga land að þeim vötnum eða þá unnið sér þann rétt fyrir hefð né að veiðiréttur hafi eftir þann tíma komist í hendur þeirra fyrir afsal eftir þeim takmörkuðu heimildum, sem veittar hafa verið frá gildistöku vatnalaga allt til þessa dags til að skilja veiðirétt frá eignarrétti að landi, sem að vatni liggur. Að virtum þessum lagaákvæðum getur ekki staðist að áfrýjandi hafi eignast veiðirétt í Eystri-Rangá og Fiská með því einu að Kotvelli hafi verið ákveðin hlutdeild í einingum vegna þessara vatna í arðskrá fyrir Eystri-Rangá, sem birt var með áðurgreindri auglýsingu nr. 282/1999, og gerist þess þá ekki þörf að taka afstöðu til ágreinings aðilanna um hvort arðskráin, sem landbúnaðarráðherra staðfesti 26. apríl 1999, hafi með réttu átt að geyma ákvæði um það efni. Af sömu ástæðum er ekki unnt að líta svo á að aðild ábúanda Kotvallar að Veiðifélagi Rangæinga, sem að minnsta kosti var komin til á fyrrnefndum framhaldsaðalfundi í félaginu 8. apríl 1960, og síðan Veiðifélagi Eystri-Rangár frá stofnun þess 10. nóvember 1991 geti ein og sér hafa stofnað til veiðiréttar fyrir jörðina í Eystri-Rangá og Fiská, þótt þessi félagsaðild geti komið til álita við mat hér á eftir á því hvort sannað sé að Kotvöllur hafi átt þann veiðirétt af öðrum sökum. Enn af sömu ástæðum getur veiðiréttur ekki hafa stofnast handa Kotvelli fyrir hefð vegna nota ábúenda jarðarinnar af veiði í Eystri-Rangá eða Fiská eftir að 2. mgr. 121. gr. vatnalaga tók gildi.

Áfrýjandi ber einnig fyrir sig sem áður segir að veiðiréttinn, sem hann krefst að viðurkenndur verði, megi rekja til þess að Kotvöllur hafi átt land að Eystri-Rangá þar til eigandi jarðarinnar lét það af hendi við landskipti 15. júlí 1963, en þetta telur hann einkum mega ráða af dóminum 20. september 1922 í landamerkjamáli eigenda Efri Hvols og Kotvallar. Eins og áður kom fram var það dómsmál upphaflega rekið milli annars vegar eigenda Efri Hvols og hins vegar eiganda Kotvallar og „eiganda jarðanna Vallar, Vallarhjáleigu og Markaskarðs að því leyti sem jarðir þessar hafa óskipt beitiland með Kotvelli“. Undir rekstri málsins létu eigendur Vallar, Bakkavallar, Vallarhjáleigu og Markaskarðs frá sér fara yfirlýsingu, þar sem fram kom að þeir viðurkenndu ekki „sambeit Vallartorfu og Kotvallar“, en að því leyti, sem land Vallartorfu fyrir norðan land Kotvallar lægi að Efri Hvoli, væru samþykkt þau merki milli jarðanna, sem eigendur Efri Hvols gerðu kröfu um. Í dóminum 20. september 1922 sagði meðal annars í dómsorði að „landamerki milli Efra-Hvols og Kotvallar skulu vera úr Mið-Grjóthól ... í vörðu spölkorn fyrir suðvestan sauðahús Kotvallar og þaðan aptur beina stefnu í þúfu þá sem er vestan við Flóðalækinn út við Rangá.“ Eftir orðanna hljóðan voru með þessu ekki aðeins ákveðin merki Efri Hvols, heldur einnig Kotvallar, allt norður til bakka Eystri-Rangár. Án tillits til þess hvort þetta hafi að virtu framangreindu getað staðist verður að gæta að því að áfrýjandi hefur í málatilbúnaði sínum lagt til grundvallar að Kotvöllur hafi ekki átt land að Eystri-Rangá eftir 15. júlí 1963, þegar merki jarðarinnar voru ákveðin með bókun í landskiptabók, en með landskiptagerðinni 7. september sama ár kom land að merkjum Efri Hvols milli norðurmerkja Kotvallar og Eystri-Rangár í hlut Markaskarðs. Hafi land þetta tilheyrt Kotvelli einum fram til landskiptanna hlaut veiðiréttur, sem fylgdi því, upp frá þessu að vera á hendi eiganda Markaskarðs samkvæmt 1. mgr. 2. gr. þágildandi laga nr. 112/1941. Áfrýjandi getur því ekki nú reist tilkall til veiðiréttar í Eystri-Rangá á ætluðum eignarrétti að landi, sem leið undir lok 15. júlí 1963, og þarf þá ekki að huga frekar að því hvernig málsástæða þessi gæti staðið til þess að viðurkenndur yrði veiðiréttur hans í Fiská.

Í málinu er ekki deilt um að landskiptin, sem voru gerð 1963, hafi tekið til lands, sem náði að bökkum Eystri-Rangár og Fiskár og var fram að því í óskiptri sameign, og að landinu hafi fylgt veiðiréttur í ánum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. þágildandi laga nr. 112/1941. Þá er heldur ekki deilt um að í landskiptagerðinni hafi ekki verið kveðið á um staðbundin skipti á veiðiréttinum, sbr. 1. mgr. 3. gr. landskiptalaga nr. 46/1941, og verði af þeim sökum að líta svo á að sá réttur hafi áfram verið óskipt á hendi þeirra, sem áður voru sameigendur að landinu. Á hinn bóginn er ágreiningur um hvort Kotvelli hafi fram að þessu tilheyrt hlutdeild í óskipta landinu. Um þetta er ekkert berum orðum sagt í framlögðu ljósriti úr landskiptabók, en eins og áður greinir liggur ekki fyrir í málinu við hvaða gögn hafi verið stuðst við framkvæmd landskiptanna eða hvers efnis þau gögn kunni að hafa verið. Úr þessum ágreiningi verður því að leysa á grundvelli þess, sem að öðru leyti er fram komið í málinu.

Af fyrrgreindum dómi frá 28. júní 1495 er ljóst að Kotvöllur var þegar á þeim tíma sjálfstæð jörð. Þegar Ný jarðabók fyrir Ísland kom út eftir miðja 19. öld voru Bakkavöllur, Vallarhjáleiga og Markaskarð á hinn bóginn enn hjáleigur frá Velli. Áður var greint frá bréfi prests í Odda 13. júlí 1671 og lögfestum fyrir Kotvöll, sem voru gerðar 23. maí 1709, 16. júní 1731, 14. maí 1753 og 31. maí 1765, en þau skjöl tengdust sýnilega deilum, sem stóðu um landamerki Kotvallar og Efri Hvols. Af þeim verður ekki aðeins ráðið að Kotvöllur hafi þá átt sjálfstæð landamerki móti Efri Hvoli, heldur einnig að minnsta kosti að einhverju leyti gagnvart Velli, enda hófst merkjalýsingin þar á garði „sem er fyrer sunnan Vaull siálfann og upp i dyakrok“, svo sem komist var að orði í bréfinu frá 13. júlí 1671, en þessi kennileiti varða Völl og eru óviðkomandi merkjum Kotvallar og Efri Hvols. Landamerkjabréf var sem fyrr segir gert fyrir Þórunúp í nóvember 1886, en þar var meðal annars greint frá merkjum jarðarinnar „mótsvið Kotvöll“ og síðan „mótsvið land Vallarhverfis“, sem nú tilheyrir Markaskarði samkvæmt landskiptagerðinni frá 1963. Landamerkjabréfið var áritað um samþykki meðal annars af ábúanda Kotvallar annars vegar og hins vegar manni, sem sagður var „ábúandi á Velli, Bakkavelli og Vallarhjáleigu, og eigandi að nokkrum hluta af Velli, Bakkavelli og Markarskarði“. Þá var gert landamerkjabréf fyrir Árgilsstaði í maí 1890, sem var áritað um samþykki af sama manni fyrir „Vallarhverfið“. Merki Árgilsstaða til vesturs snúa samkvæmt gögnum málsins nú að Vallarhjáleigu og Markaskarði, en það land kom í hlut þeirra jarða við landskiptagerðina 1963 og var fram að því hluti óskipta landsins. Þetta landamerkjabréf var á hinn bóginn ekki áritað af hálfu K-kk-ef. Af fyrrgreindum gögnum varðandi fasteignamat frá 1916, 1930 og 1940 verður ekki annað ráðið en að Kotvöllur hafi haft sjálfstæð merki, þótt ágreiningur hafi í einhverjum ótilgreindum atriðum staðið um þau. Að virtu öllu því, sem að framan greinir, geta ekki staðist ummæli í skýrslu fyrir Kotvöll vegna síðastnefnda fasteignamatsins um að merki hans væru „sameiginl. við Völl“, hafi þar verið átt við það að á árinu 1940 hafi verið litið svo á Kotvöllur væri aðeins hluti af óskiptu landi Vallar. Þá er þess og að gæta að eigandi Kotvallar átti þegar upp var staðið einn aðild að landamerkjamáli móti eigendum Efri Hvols, sem leyst var úr með áðurgreindum dómi 20. september 1922, en þar hélt sá fyrstnefndi fram að „Kotvöllur eigi land að öllu leyti móti Efra-Hvol ofan úr heiði og vestur í Rangá“. Allt það, sem hér hefur verið greint, hnígur að því að þegar merki Kotvallar voru ákveðin með samkomulagi fyrir landskiptamönnum 15. júlí 1963 hafi það verið gert eftir fyrirmælum 9. gr. landskiptalaga, þar sem kveðið er á um skyldu þeirra til að leitast við að leysa ágreining um merki lands, sem til skipta er, við aðliggjandi jarðir. Sú ályktun fær jafnframt stoð í fyrrgreindum upphafsorðum bókunar í landskiptabók um þetta samkomulag, þar sem sagði að nokkur vafi hafi verið „um landamerki Kotvallar, og var byrjað á því að athuga afstöðu þeirrar jarðar gagnvart Vallartorfu.“ Að þessu gættu getur það ekki haft sérstakt gildi að landskiptagerðin hafi eftir fyrirsögn í landamerkjabók tekið til „Vallartorfu og Kotvallar“.

Áður er rakið það, sem liggur fyrir í málinu um tilurð Fiskiræktarfélagsins Rangár, Fiskræktar- og veiðifélags Rangæinga, Veiðifélags Rangæinga og Veiðifélags Eystri-Rangár, svo og um aðild að þeim félögum vegna jarða málsaðila og arðskrár, sem gerðar hafa verið fyrir þau. Samkvæmt þeim gögnum átti Kotvöllur ekki hlut að þessum félögum svo að víst sé fyrr en 8. apríl 1960, en þess er að gæta að þótt ábúandi jarðarinnar hafi sem fyrr segir farið með atkvæði á aðalfundi Fiskræktar- og veiðifélags Rangæinga 23. október 1954 var hvorki gert ráð fyrir henni í samþykkt fyrir Veiðifélag Rangæinga, sem var birt í auglýsingu nr. 128/1955 né var henni ætlaður hlutur í arðskrá fyrir félagið 30. október 1958. Frá árinu 1960 hefur jörðin á hinn bóginn verið tilgreind í samþykktum félaganna. Eftir gögnum málsins hefur á þeim tíma aðeins í eitt skipti verið gerð arðskrá vegna þessara félaga, en hún var birt í áðurnefndri auglýsingu nr. 282/1999. Fram að því virðist Kotvelli ekki hafa verið ætlaður hlutur í arði félaganna, en af arðskrá þessari risu deilur, sem virðist mega rekja mál þetta til, og eru því ekki efni til að telja hana hafa sjálfstætt gildi til stuðnings því að sá veiðiréttur hafi fylgt jörðinni, sem áfrýjandi gerir kröfu um. Í fyrirliggjandi samþykktum félaganna, sem hér um ræðir, hefur ávallt verið kveðið á um að þau nái til allra jarða, sem eiga land á nánar tilteknum vatnasvæðum, og þar hafa síðan jarðirnar verið taldar upp. Ekkert hefur komið fram í málinu til að varpa ljósi á ástæðu þess að Kotvöllur hafi ekki talist til þessara jarða áður en samþykkt var gerð fyrir Veiðifélag Rangæinga 8. apríl 1960, hafi jörðin á annað borð átt land eða hlutdeild í landi á bökkum Eystri-Rangár og Fiskár. Ekkert hefur heldur komið fram til að skýra á viðhlítandi hátt hvers vegna umráðamenn jarðarinnar hafi upp frá því talist til félagsmanna ef veiðiréttur hefur ekki fylgt henni. Fram hjá því verður þó ekki litið að í fyrrgreindum samþykktum fyrir Veiðifélag Rangæinga, sem voru birtar með auglýsingum nr. 64/1977 og nr. 115/1994, var Þórunúpur talinn upp meðal jarða, sem áttu hlut að félaginu, en ekki liggur annað fyrir í málinu en að land hans nái hvergi að vatnasvæði þess. Við svo búið verða ekki dregnar ályktanir til stuðnings kröfu áfrýjanda af þeim atriðum, sem hér hafa verið rakin.

Veiðiréttur í Eystri-Rangá og Fiská handa áfrýjanda sem eiganda Kotvallar verður sem fyrr greinir ekki leiddur af meginreglu íslensks réttar um að slíkur réttur sé á hendi þess, sem á land að vatni, enda fullnægir áfrýjandi hvað sem öðru líður ekki því skilyrði nú, en það gera á hinn bóginn stefndu. Að því gættu verður að leggja á áfrýjanda sönnunarbyrði fyrir því að Kotvelli hafi fram til 15. júlí 1963 tilheyrt hlutdeild í óskiptu landi, sem liggur að þessum vatnsföllum, þannig að veiðiréttur hans verði af því leiddur í skjóli 1. mgr. 3. gr. landskiptalaga. Að virtu öllu framangreindu hefur áfrýjandi ekki axlað þá sönnunarbyrði. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms verður því staðfest.

Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.