403/2014

Í tengslum við rannsókn ætlaðra brota á þagnarskyldu samkvæmt 136. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 krafðist L þess að X, fréttastjóri vefmiðilsins mbl.is, skýrði frá því fyrir dómi hver hefði ritað frétt sem birtist á umræddum vefmiðli 20. nóvember 2014 og byggði á minnisblaði innanríkisráðuneytisins um málefni tiltekins hælisleitanda. Þess var og krafist að X greindi frá því með hvaða hætti vefmiðillinn hefði komist yfir minnisblaðið og frá hverjum það hefði borist. Í úrskurði héraðsdóms kom fram að samkvæmt 3. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008 gæti dómari ákveðið að vitni svaraði spurningum um atriði, sem því væri ella óheimilt að svara samkvæmt a. til d. lið 2. mgr. 119. gr. laganna, ef vitnisburðurinn gæti ráðið úrslitum um niðurstöðu máls og að ríkari hagsmunir væru af því að spurningunum yrði svarað en að trúnaður héldi. Fallast yrði á það með L að það gæti ráðið úrslitum um niðurstöðu sakamáls gegn viðkomandi starfsmanni eða starfsmönnum ráðuneytisins að varpa ljósi á með hvaða hætti og frá hverjum umrætt minnisblað hefði borist blaðamanni mbl.is. Á hinn bóginn yrði að telja að þótt mikilsverðir hagsmunir væru tengdir því að upplýsa ætluð brot væru sakargiftir í málinu ekki nógu alvarlegar til þess að X yrði gert að gefa upp heimildarmann mbl.is fyrir fréttaflutning fjölmiðilsins greint sinn. Væri því ekki fullnægt skilyrðum ákvæðisins til að víkja frá heimildarvernd a. liðar 2. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008. Í dómi Hæstaréttar, sem staðfesti niðurstöðu hins kærða úrskurðar, kom fram að frá meginreglunni um vernd heimildarmanna fjölmiðla yrði því aðeins vikið að í húfi væru mjög veigamiklir almannahagsmunir sem vægju augljóslega þyngra en hagsmunir fjölmiðla af því að halda trúnaði við heimildarmenn sína. Málefni þeirra sem leitað hefðu hælis hér á landi hefðu verið mikið rædd á opinberum vettvangi og því væri eðlilegt að um þau væri fjallað á opinberum vettvangi. Yrði að teknu tilliti til þess ekki talið að L hefði sýnt fram á að hagsmunir X af því að halda trúnað við höfund og heimildarmann fréttarinnar ættu að víkja fyrir þeim hagsmunum að henni skyldi gert skylt að svara spurningum L í því skyni að upplýsa málið.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. júní 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2014, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að svara fyrir dómi nánar tilgreindum spurningum um tilurð fréttar sem birt var á mbl.is 20. nóvember 2013. Kæruheimild er í f. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa sín verði tekin til greina.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar greinir kveðst lögregla hafa rökstuddan grun um að starfsmaður innanríkisráðuneytis hafi látið tveimur fjölmiðlum í té óformlegt minnisblað með persónuupplýsingum um þrjá nafngreinda einstaklinga og með því brotið gegn 1. mgr. 136. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þar sem lýst er refsivert að opinber starfsmaður segi frá nokkru er leynt á að fara og hann hefur fengið vitneskju um í starfi sínu. Annar þessara fjölmiðla er netmiðillinn mbl.is þar sem varnaraðili starfar sem fréttastjóri. Krefst lögregla þess að hún skýri frá því fyrir dómi hver hafi ritað frétt, sem birt var á mbl.is og byggði á minnisblaði innanríkisráðuneytis, um mál eins þeirra sem þar var nefndur og sótt hafði um hæli sem flóttamaður hér á landi, en mál hans var þá til meðferðar hjá ráðuneytinu. Ennfremur með hvaða hætti netmiðillinn hafi komist yfir minnisblaðið og frá hverjum það hafi borist. Varnaraðili hefur neitað að svara þessum spurningum og borið fyrir sig a. lið 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008, þar sem kveðið er á um að vitni sé óheimilt án leyfis þess sem í hlut á að svara spurningum um hver sé höfundur eða heimildarmaður að grein eða frásögn sem hefur birst án þess að hann væri nafngreindur, ef vitnið ber ábyrgð að lögum á efni sem birtist opinberlega eða það hefur öðlast vitneskju um höfund eða heimildarmann í starfi hjá ábyrgðarmanni.

Þrátt fyrir áðurgreind fyrirmæli a. liðar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008 getur dómari samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar ákveðið að vitni skuli svara tilteknum spurningum að tveimur skilyrðum uppfylltum. Það fyrra er að vitnisburðurinn geti ráðið úrslitum um niðurstöðu sakamáls. Fallist er á það með héraðsdómi að úrslit í sakamáli, sem höfðað kann að verða gegn starfsmanni innanríkisráðuneytis fyrir brot á þagnarskyldu, gætu ráðist af því að upplýst verði með hvaða hætti og frá hverjum umrætt minnisblað barst í hendur blaðamanns mbl.is. Stendur þá eftir að leysa úr því hvort fullnægt sé síðara skilyrðinu sem lýtur að því hvort ríkari hagsmunir standi til þess að varnaraðili svari þeim spurningum, sem til hennar hefur verið beint, en að hún haldi trúnaði við höfund eða heimildarmann að fyrrgreindri frétt sem birt var á netmiðlinum.

Fjölmiðlar hafa mikilvægu hlutverki að gegna í lýðræðisþjóðfélagi og verður að játa blaðamönnum víðtæku frelsi til tjáningar samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt 3. mgr. hennar má því frelsi aðeins setja skorður með lögum, svo sem í þágu allsherjarreglu eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Forsenda fyrir því að fjölmiðlar geti rækt hlutverk sitt er að þeir geti aflað upplýsinga um mál sem hafa þýðingu fyrir almenning og miðlað þeim án afskipta annarra. Einn þáttur í þessu sjálfstæði fjölmiðla er að þeir geti tekið við slíkum upplýsingum í trúnaði án þess að þurfa að gera grein fyrir hvaðan eða frá hverjum þær stafi. Frá þeirri meginreglu verður því aðeins vikið að í húfi séu mjög veigamiklir almannahagsmunir sem vega augljóslega þyngra en hagsmunir fjölmiðla af því að halda trúnaði við heimildarmenn sína, svo sem ráðið verður af athugasemdum með 119. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 88/2008 sem og 25. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla.

Í hinu óformlega minnisblaði, sem upphaflega var tekið saman í innanríkisráðuneyti og sent ráðherra, ráðuneytisstjóra og tveimur aðstoðarmönnum ráðherra, var meðal annars að finna upplýsingar um að nafngreindur maður væri grunaður um refsiverða háttsemi. Samkvæmt b. lið 8. töluliðar 2. gr. laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga var hér um að ræða sérlega viðkvæmar persónuupplýsingar. Það að koma slíkum upplýsingum á framfæri við fjölmiðla gerir ætlað brot á þagnarskyldu enn alvarlegra. Ef brotið hefur verið framið í ávinningsskyni getur það varðað allt að þriggja ára fangelsi, sbr. síðari málslið 1. mgr. 136. gr. almennra hegningarlaga, en í athugasemdum með ákvæðinu kemur fram að hinn óréttmæti ávinningur þurfi ekki að vera fjárhagslegs eðlis.

Málefni þeirra sem leitað hafa eftir hæli sem flóttamenn hér á landi hafa að vonum verið mikið rædd á opinberum vettvangi. Því er eðlilegt að um þau sé fjallað í fjölmiðlum og sú umfjöllun sé eftir atvikum byggð á frásögn manna sem ekki vilja láta nafns síns getið. Að teknu tilliti til þessa verður ekki talið að sóknaraðili hafi sýnt fram á að hagsmunir varnaraðila af því að halda trúnað við höfund og heimildarmann umræddrar fréttar eigi að víkja fyrir þeim hagsmunum að henni skuli gert að svara spurningum sóknaraðila í því skyni að upplýsa til fulls það mál sem til rannsóknar er. Með því er ekki tekin afstaða til þess hvort það hafi verið réttlætanlegt af hálfu mbl.is að birta þær persónuupplýsingar sem fram komu í hinu óformlega minnisblaði innanríkisráðuneytis, hvort sem um var að ræða upphaflega eða breytta útgáfu þess. Að framansögðu virtu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

Varnaraðila verður dæmdur kærumálskostnaður eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður varnaraðila, X, greiðist úr ríkissjóði, sem er málflutningsþóknun lögmanns hennar, 313.750 krónur.