491/2017

K ehf. höfðaði mál á hendur B og krafðist riftunar á greiðslu skuldar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem K ehf. taldi að hefði falist í þremur nánar tilgreindum kaupum sínum á hlutdeildum í víkjandi skuldabréfum sem K ehf. gaf út á árinu 2004. Krafðist K ehf. jafnframt endurgreiðslu á því fé sem hann lét af hendi í þeim viðskiptum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki virtist ágreiningur um það milli aðila að umrædd viðskipti hefðu farið fram með þeim hætti sem leiddi af gögnum málsins og að leggja yrði til grundvallar að hlutdeildirnar hefðu enn verið í umráðum K ehf. þegar slitameðferð hans hófst á árinu 2008. Greiðslur K ehf. til B fóru fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit K ehf. og voru að öllu leyti inntar af hendi fyrir umsaminn gjalddaga og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Var jafnframt talið að K ehf. hefði innt greiðslur vegna hlutdeildanna af hendi til B og því yrði að miða við að B hefði fengið efndir kröfu sinnar og K ehf. þar með greitt skuld við hann í skilningi ákvæðisins. Þá vísaði Hæstiréttur til þess að umrædd viðskipti hefðu tekið til hlutdeilda í víkjandi skuldabréfum sem myndað hefðu hluta af eiginfjárgrunni K ehf. Samkvæmt 84. gr. laga nr. 161/2002 hefði því þurft að afla samþykkis Fjármálaeftirlitsins fyrir viðskiptunum. Það hefði á hinn bóginn ekki verið gert og því ekkert mat farið fram af þess hálfu hvort viðskiptin gætu haft í för með sér óviðunandi áhrif á eiginfjárstöðu K ehf. Hefðu viðskiptin haft í för með sér að kröfur B á grundvelli skuldabréfanna hefðu ekki lengur verið víkjandi í skilningi 84. gr. laga nr. 161/2002 og í raun leitt til þess að þær aðstæður sköpuðust sem ákvæði 8. mgr. greinarinnar væri ætlað að koma í veg fyrir. Væri því ekki unnt að líta svo á að greiðslur K ehf. hefðu virst venjulegar eftir atvikum í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Loks hafnaði Hæstiréttur því að um lögskipti aðila hefði átt að fara að enskum lögum svo og að lög nr. 90/1999 um öryggi fyrirmæla í greiðslukerfum og verðbréfauppgjörskerfum tækju til lögskipta aðila hvað þetta varðaði. Að öllu þessu virtu var fallist á kröfu K ehf. um riftun á nefndum greiðslum hans til B. Hvað endurgreiðslukröfu K ehf. varðaði, taldi Hæstiréttur að B hefði haft hag af þeim greiðslum sem K ehf. hefði innt af hendi vegna hlutdeildanna í skilningi 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Enda hefði hann annars orðið að sæta því að glata andvirði þeirra við slit K ehf. Þá lægi ekki annað fyrir en að greiðslurnar hefðu orðið B að notum í skilningi ákvæðisins og að tjón K ehf. hefði numið fjárhæð greiðslnanna. Var fjárkrafa K ehf. því tekin til greina og jafnframt fallist á að hún skyldi bera dráttarvexti samkvæmt lögum nr. 38/2001.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf settur hæstaréttardómari og A-kk-nf E. J-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf landsréttardómarar.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. ágúst 2017. Hann krefst þess að rift verði þremur nánar tilgreindum greiðslum sínum til stefnda á tímabilinu frá 15. ágúst til 15. september 2008, vegna viðskipta á tímabilinu frá 12. ágúst til 10. september sama ár, samtals að fjárhæð 25.614.921,84 evrur og að stefnda verði gert að greiða sér þá upphæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. maí 2012 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Þann 28. apríl 2004 gaf áfrýjandi, sem þá bar heitið Kaupþing banki hf., út svokallaða útgáfulýsingu á ensku vegna evrópsks skuldabréfaramma með meðallöngum lánstíma að fjárhæð samtals 4.000.000.000 evrur. Í fyrirsögn útgáfulýsingarinnar var tekið fram að samkvæmt skuldabréfarammanum gæti áfrýjandi gefið út skuldabréf í hvaða gjaldmiðli sem útgefandi þeirra og viðkomandi miðlari kæmu sér saman um. Var og tekið fram að upplýsingar um heildarnafnvirði skuldabréfanna, vexti sem greiða þyrfti af skuldabréfunum, útgáfuverð þeirra og aðra skilmála og skilyrði sem ekki væri að finna í útgáfulýsingunni og vörðuðu sérhvern skuldabréfahluta, yrðu settar fram í svonefndum verðviðauka sem afhentur yrði í kauphöllinni í Lúxemborg á útgáfudegi skuldabréfa í þeim hluta, eða fyrr vegna skuldabréfa sem skráð yrðu í kauphöllinni.

Í samantekt yfir skuldabréfarammann sem finna mátti í útgáfulýsingunni kom fram að umsjónaraðili (e. Arranger) væri Credit Suisse First Boston (Europe) Limited, en að umsjónaraðili útgáfu og aðalumsjónaraðili greiðslna (e. Issuing and Principal Paying Agent) væri Deutsche Bank AG. Undir kafla útgáfulýsingarinnar, sem bar heitið form skuldabréfanna, kom svo fram að sérhver hluti skuldabréfa yrði gefinn út á handhafaformi og upphaflega í formi tímabundins allsherjarskuldabréfs eða, ef svo væri mælt fyrir um í viðeigandi verðviðauka, varanlegs allsherjarskuldabréfs. Í báðum tilvikum yrðu skuldabréfin afhent sameiginlegum vörsluaðila, Euroclear Bank S.A./N.V., sem rekstraraðila Euroclear kerfisins, og Clearstream Banking á upphaflegum útgáfudegi skuldabréfahlutans eða fyrr. Var ennfremur tekið fram að afborganir höfuðstóls, vaxta og annarra fjárhæða sem þyrfti að greiða samkvæmt varanlegu allsherjarskuldabréfi, yrðu framkvæmdar í gegnum Euroclear og/eða Clearstream í Lúxemborg gegn framvísun eða afhendingu varanlega allsherjarskuldabréfsins án þess að frekari staðfesting væri nauðsynleg. Þá yrði í viðeigandi verðviðauka mælt fyrir um að mögulegt væri að skipta varanlegu allsherjarskuldabréfi í heild fyrir endanlegt skuldabréf með höfuðstólsmiðum, vaxtamiðum og skiptimiðum, þar sem það ætti við, að því tilskildu að gefinn væri 60 daga skriflegur fyrirvari af hálfu áðurnefndra vörsluaðila, eða við svokallaðan skiptiatburð eins og hann var nánar skilgreindur í kaflanum. Var jafnframt tekið fram að skuldabréf sem heyrðu undir allsherjarskuldabréfið yrðu aðeins framseld í samræmi við gildandi reglur og ferli Euroclear og Clearstream eftir því sem við ætti.

Samkvæmt 1. lið skilmála útgáfulýsingarinnar skyldu skuldabréfin vera á handhafaformi. Þegar um endanleg skuldabréf væri að ræða skyldu þau vera raðnúmeruð í tilgreindum gjaldmiðli og tilgreindri nafnverðseiningu. Var þar og tekið fram um tegund og eðli þeirra skuldabréfa sem um gæti verið að ræða, en meðal þeirra bréfa sem þar voru tilgreind voru skuldabréf með breytilegum vöxtum, vaxtalaus skuldabréf, vísitölutengd skuldabréf, forgangsskuldabréf og víkjandi skuldabréf. Tekið var fram að yfirfærsla eignarréttar yrði við afhendingu bréfanna. Sá fyrirvari var þó gerður, að á meðan einhver skuldabréf heyrðu undir allsherjarskuldabréf sem varðveitt væri fyrir hönd Euroclear eða Clearstream, skyldu útgefandi og umsjónaraðilar greiðslna líta á sérhvern aðila, sem á hverjum tíma væri skráður eigandi tilgreindrar nafnverðsfjárhæðar slíkra skuldabréfa, sem eiganda þeirrar nafnverðsfjárhæðar í öllu tilliti nema að því er varðaði greiðslur höfuðstóls eða vaxta, en í því sambandi skyldu útgefandi og umsjónaraðilar greiðslna líta á handhafa viðkomandi allsherjarskuldabréfs sem eiganda umræddrar nafnverðsfjárhæðar í samræmi við og með fyrirvara um skilmála viðkomandi allsherjarskuldabréfs.

Í 6. lið skilmálanna var að finna ákvæði sem lutu að greiðslum og greiðsluaðferð. Kom þar fram, með fyrirvara um önnur ákvæði kaflans, að þegar um væri að ræða evrur, færu greiðslur fram með innborgun eða millifærslu á reikning í evrum, eða annan reikning sem heimilt væri að millifæra eða greiða evrur inn á, og móttakandi greiðslunnar tilgreindi. Varð jafnframt ráðið að þegar um væri að ræða skuldabréf sem heyrði undir allsherjarskuldabréf, færu greiðslur höfuðstóls og vaxta fram með framangreindum hætti, gegn framvísun og afhendingu skuldabréfsins þegar um greiðslu höfuðstóls væri að ræða, afhendingu vaxtamiða væri um greiðslur vaxta að ræða, en afhendingu höfuðstólsmiða væri um afborganir af höfuðstól að ræða. Var gert ráð fyrir að slík afhending færi fram á skrifstofu umsjónaraðila greiðslna og að haldin yrði skrá fyrir viðkomandi allsherjarskuldabréf yfir allar greiðslur sem inntar væru af hendi með þessum hætti, sem myndi þá teljast sönnun þess að umrædd greiðsla hefði farið fram, kæmi ekki annað í ljós.

Samkvæmt lið 6(d) skilmálanna skyldi eigandi allsherjarskuldabréfs einn eiga rétt á að taka við greiðslum vegna skuldabréfa sem heyrðu undir viðkomandi allsherjarskuldabréf. Þá skyldi greiðsla sem útgefandi innti af hendi til eða í þágu eiganda slíks allsherjarskuldabréfs, leysa útgefandann undan skuld að þeirri fjárhæð. Var einnig tekið fram að sérhver aðili sem skráður væri hjá Euroclear eða Clearstream í Lúxemborg sem raunverulegur eigandi (e. beneficial holder) tiltekinnar nafnverðsfjárhæðar skuldabréfa sem heyrðu undir slíkt allsherjarskuldabréf, gæti einungis krafið nefnda aðila um sína hlutdeild í greiðslu sem þannig væri innt af hendi af hálfu útgefanda í þágu eiganda allsherjarskuldabréfsins.

Í 7. lið skilmálanna, sem fjallaði um innlausn og kaup, var tekið fram að öll skuldabréf yrðu innleyst af útgefanda á lokainnlausnarverði, eins og það væri tilgreint eða ákvarðað í viðeigandi verðviðauka viðkomandi myntar á lokagjalddaga, nema því aðeins að skuldabréfið hefði áður verið innleyst, keypt eða fellt niður í samræmi við það sem nánar greindi í nokkrum stafliðum kaflans. Var þar meðal annars tekið fram í h-lið að útgefandi, eða dótturfélag hans, gæti hvenær sem er keypt skuldabréf á hvaða verði sem væri á frjálsum markaði eða með öðrum hætti. Enda væri þá áskilið að allir ógjaldfallnir höfuðstólsmiðar, vaxtamiðar og skiptimiðar yrðu jafnframt keyptir ef um væri að ræða endanleg skuldabréf. Jafnframt sagði að ef kaup færu fram á grundvelli tilboðs, yrði slíkt tilboð að standa öllum skuldabréfaeigendum til boða. Loks var tekið fram að útgefanda væri heimilt að eiga, endurútgefa eða endurselja hin keyptu skuldabréf, eða afhenda þau umsjónaraðila greiðslna að eigin vali til niðurfellingar.

Í 2. lið skilmálanna var fjallað um stöðu forgangsskuldabréfa og víkjandi skuldabréfa. Kom þar fram í lið 2(b) að víkjandi skuldabréf fælu í sér ótryggðar og óskilyrtar skuldbindingar útgefanda, sem væru víkjandi í samræmi við og í skilningi 84. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, og jafn réttháar án nokkurs innbyrðis forgangs sín á milli. Ef útgefandi yrði ógjaldfær eða hann tekinn til gjaldþrotaskipta kæmu víkjandi skuldabréf aðeins til greiðslu að greiddum öllum öðrum skuldbindingum útgefanda sem ekki væru skilgreindar sem víkjandi samkvæmt áðurnefndri 84. gr. laga nr. 161/2002. Að því frágengnu yrðu víkjandi skuldabréf að minnsta kosti greidd á sama tíma og allar aðrar skuldbindingar útgefanda sem væru skilgreindar sem víkjandi samkvæmt ákvæðinu, en ellegar áður en hlutafé, stofnfé eða annað sambærilegt eigið fé útgefanda yrði endurgreitt. Var og tekið fram að útgefandi skuldbindi sig til að stofna ekki til annarra víkjandi skuldbindinga en heimilt væri samkvæmt 84. gr. laga nr. 161/2002, á meðan einhver víkjandi skuldabréf, höfuðstólsmiðar eða vaxtamiðar væru útistandandi. Loks sagði að ákvæði greinar 2(b) skyldu heyra undir og túlkuð í samræmi við íslensk lög.

Samkvæmt lið 18(a) skilmálanna skyldu umsýslusamningurinn, skuldabréfin, skuldbindingarskjalið og höfuðstóls- og vaxtamiðar heyra undir og túlkuð í samræmi við ensk lög. Þó var tekið fram að sá hluti 2. liðar skilmálanna, sem fjallaði um stöðu víkjandi skuldabréfa, skyldi heyra undir og túlka í samræmi við íslensk lög.

Á grundvelli ofangreindrar útgáfulýsingar gaf áfrýjandi út svonefndan verðviðauka 28. júní 2004 vegna víkjandi skuldabréfa að nafnverði 300.000.000 evrur, með breytilegum stighækkandi vöxtum á gjalddaga í júní 2014. Í viðaukanum kom fram að hann hefði að geyma lokaskilmála skuldabréfanna. Þá kom fram að lesa bæri viðaukann í samhengi við útgáfulýsingu skuldabréfarammans. Viðmiðunarvextir samkvæmt viðaukanum voru þriggja mánaða EURIBOR vextir með 0,65% álagi á ársgrundvelli sem hækka skyldi uppí 1,65% frá og með gjalddaga vaxta í júní 2009, en gjalddagar vaxta skyldu vera 30. mars, 30. júní, 30. september og 30. desember ár hvert. Voru skuldabréfin sem gefa átti út samkvæmt viðaukanum auðkennd með ISIN-númerinu XS 0194805429.

II

Í greinargerð stefnda fyrir Hæstarétti segir að hann sé alþjóðlegt fjármálafyrirtæki með höfuðstöðvar í Frakklandi, en að þau viðskipti sem deilt sé um hafi farið í gegnum útibú hans í London. Af gögnum málsins verður ráðið að 12. ágúst 2008 hafi starfsmaður áfrýjanda haft samband við starfsmann stefnda í gegnum tiltekið samskiptaforrit. Af samskiptum þeirra virðist mega ráða að stefndi hafi boðið áfrýjanda til kaups hlutdeild í framangreindri skuldabréfaútgáfu og að kaup hafi tekist þeirra í millum á hlutdeild að nafnverði 20.000.000 evra sem áfrýjandi hafi greitt 86% af nafnverði fyrir eða sem svarar 17.200.000 evrum. Í málinu liggur jafnframt fyrir kvittun, dagsett sama dag, sem virðist hafa verið gefin út vegna viðskiptanna, svo og kaupnóta frá áfrýjanda, gefin út á nafn stefnda, þar sem staðfest voru kaup á 20.000.000 evra hlutdeild í hinni víkjandi skuldabréfaútgáfu fyrir 17.200.000 evrur, að viðbættum 143.238,89 evrum vegna áfallinna vaxta, eða samtals 17.343.238,89 evrur. Er uppgjörsdagur viðskiptanna þar sagður 15. ágúst 2008.

Þann 18. ágúst 2008 hafði sami starfsmaður áfrýjanda aftur samband við starfsmann stefnda. Af þeim samskiptum virðist mega ráða að áfrýjandi hafi enn verið að leita eftir kaupum á eigin skuldabréfum. Var umleitan starfsmanns áfrýjanda svarað svo af hálfu starfsmanns stefnda að hann hefði „4.250M“ til kaups og að þar væri um að ræða hlutdeild í áðurgreindri skuldabréfaútgáfu áfrýjanda. Ekki verður séð að fyrir liggi kvittun vegna þessara viðskipta, sambærileg þeirri sem gefin var út vegna fyrri viðskipta aðila. Hins vegar liggur fyrir í málinu kaupnóta áfrýjanda, gefin út á nafn stefnda, þar sem staðfest voru kaup á 4.250.000 evra hlutdeild fyrir 88,25% af nafnverði, eða sem svarar 3.750.625 evrum. Við þá upphæð hafi svo bæst 50.951,01 evra vegna áfallinna vaxta og heildarupphæðin því numið 3.801.576,01 evru. Samkvæmt kaupnótunni fóru viðskiptin fram 10. september 2008 og þau gerð upp 15. sama mánaðar.

Í málinu liggur fyrir þriðja kaupnótan frá áfrýjanda sem gefin var út á nafn stefnda. Eru þar staðfest kaup á 5.000.000 evra hlutdeild fyrir 88,25% af nafnverði eða sem svarar 4.412.500 evrum. Við þá upphæð hafi svo bæst 57.606,94 evrur vegna áfallinna vaxta og heildarupphæðin því numið 4.470.106,94 evrum. Samkvæmt kaupnótunni fóru viðskiptin fram 9. september 2008 og þau gerð upp 12. sama mánaðar.

Ekki virðist ágreiningur milli aðila um að framangreind viðskipti hafi farið fram með þeim hætti sem áður er lýst. Undir rekstri málsins í héraði skoraði stefndi meðal annars á áfrýjanda að upplýsa um og leggja fram viðeigandi gögn um hvort, og þá til hvaða aðgerða, hann hefði gripið í kjölfar viðskiptanna, þar á meðal hvort umrædd skuldabréf hefðu verið endurseld, afskráð eða ráðstafað með öðrum hætti. Áfrýjandi brást við áskorun stefnda með bókun sem hann lagði fram í þinghaldi 19. desember 2013. Vísaði áfrýjandi þar til 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kvað áskorun stefnda að þessu leyti ekki lúta að afhendingu skjals sem áfrýjandi hefði í sínum vörslum. Áfrýjandi lagði hins vegar fram yfirlýsingu löggilts endurskoðanda sem hann kvað lúta að bókhaldslegri meðferð þeirra krafna sem hann hefði greitt með viðskiptum sínum við stefnda. Samkvæmt þeirri yfirlýsingu voru skuldir áfrýjanda færðar niður um sem svaraði 29.250.000 evrum í kjölfar framangreindra viðskipta. Þá lagði áfrýjandi einnig fram yfirlit úr viðskiptakerfi sínu um öll viðskipti með eigin skuldabréf. Af því yfirliti verður ráðið að áfrýjandi hafi fest kaup á þeim hlutdeildum sem um ræðir. Hins vegar verður ekki séð af yfirlitinu að áfrýjandi hafi selt þær aftur. Verður því lagt til grundvallar að þær hafi enn verið í umráðum áfrýjanda er Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í áfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Slitameðferð áfrýjanda, sem fór síðan í hönd með frestdegi 15. nóvember 2008, var lokið með nauðasamningi 23. desember 2015.

Með bréfi lögmanns áfrýjanda til stefnda 8. desember 2011 var óskað upplýsinga um fyrrgreind viðskipti, þar á meðal hvort stefndi hefði verið „aðalrétthafi og/eða rétthafi í tengslum við endurkaupaviðskiptin“ eins og það er orðað í framlagðri þýðingu. Með bréfi 6. janúar 2012 staðfesti stefndi að hann hefði verið mótaðili áfrýjanda í umræddum viðskiptum. Þann 23. apríl 2012 lýsti áfrýjandi yfir riftun á viðskiptunum og krafði stefnda jafnframt um greiðslu 25.614.921,84 evra, eða sem svarar samtölu þeirra greiðslna sem hann innti af hendi fyrir hlutdeildirnar. Höfðaði áfrýjandi í kjölfarið mál þetta með stefnu birtri 21. júní 2012, en með málssókn sinni leitar áfrýjandi á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, riftunar á greiðslu skuldar við stefnda, sem áfrýjandi telur hafa falist í kaupum á hlutdeildum í áðurlýstum skuldabréfum, svo og endurgreiðslu á þeim fjármunum sem hann lét af hendi í þeim viðskiptum.

III

Samkvæmt því sem áður er rakið keypti áfrýjandi í þrígang hlutdeild í víkjandi skuldabréfum sem gefin voru út 30. júní 2004 af stefnda í samræmi við fyrrnefndan verðviðauka frá 28. sama mánaðar. Fyrir þá hlutdeild greiddi áfrýjandi samtals 25.614.921,84 evrur í þremur greiðslum 15. ágúst, 12. september og 15. september 2008. Samkvæmt því fóru þessar greiðslur fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit áfrýjanda, sem eins og áður sagði var 15. nóvember 2008. Er skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftun greiðslu samkvæmt ákvæðinu því fullnægt að þessu leyti.

Með viðskiptunum sem um ræðir, keypti áfrýjandi hlutdeildir í víkjandi skuldabréfum, sem greiða átti upp í einu lagi á umsömdum lokagjalddaga 30. júní 2014 að því er höfuðstól varðar. Um leið greiddi áfrýjandi vexti, sem fallið höfðu á þessar hlutdeildir í skuldabréfunum á tímabilinu frá síðasta gjalddaga vaxta 30. júní 2008 fram til uppgjörs viðskiptanna, sem fóru fram 15. ágúst, 12. september og 15. september sama ár. Gjalddagi þeirra vaxta hefði ella verið 30. september 2008. Greiðslur þessar voru þannig að öllu leyti inntar af hendi fyrir gjalddaga og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Er því einnig að þessu leyti fullnægt skilyrðum ákvæðisins fyrir riftun greiðslu.

Víkjandi skuldabréfin sem um ræðir voru gefin út á grundvelli evrópsks skuldabréfaramma áfrýjanda frá 28. júní 2004 eins og áður er lýst. Af útgáfulýsingu skuldabréfarammans verður ekki annað ráðið en að skuldabréf útgefin á grundvelli útgáfulýsingarinnar yrðu afhent sameiginlegum vörsluaðila, Euroclear Bank S.A./N.V., sem rekstraraðila Euroclear kerfisins, og Clearstream Banking. Verður einnig ráðið af útgáfulýsingunni að afborganir höfuðstóls, vaxta og annarra greiðslna skyldi inna af hendi við nefnda vörsluaðila. Ekki verður glögglega ráðið af gögnum málsins hvort þær greiðslur sem áfrýjandi innti af hendi fyrir umræddar hlutdeildir í víkjandi skuldabréfunum hafi að öllu leyti farið fram í samræmi við fyrirmæli skilmálanna að þessu leyti. Á hinn bóginn liggja fyrir þær kvittanir og kaupnótur sem áður hefur verið lýst, en þær bera með sér að áfrýjandi hafi innt kaupverðið af hendi til stefnda, hvort heldur sem það var fyrir milligöngu vörsluaðila eða ekki. Þá virðist sem áður segir ekki ágreiningur með aðilum um að viðskiptin hafi farið fram með þessum hætti, auk þess sem stefndi staðfesti við áfrýjanda í aðdraganda málshöfðunarinnar að hann hefði verið mótaðili áfrýjanda í viðskiptunum. Verður því við það miðað að með viðskiptunum hafi stefndi fengið efndir á kröfu sinni, sem hann felldi sig jafnframt við að gefa eftir að verulegum hluta, enda var ekki greitt fullt nafnverð hennar. Að öllu þessu virtu, og að gættu því að samkvæmt 6. lið skilmála útgáfulýsingarinnar skyldi greiðsla sem útgefandi innti af hendi til eða í þágu eiganda allsherjarskuldabréfs, leysa útgefandann undan skuld að þeirri fjárhæð, verður litið svo á að með kaupunum hafi áfrýjandi greitt skuld við stefnda í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 11. maí 2017 í málum nr. 189/2016 og 621/2016 og 18. janúar 2018 í máli nr. 677/2016.

Samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 verður riftun á greiðslu skuldar á grundvelli ákvæðisins ekki komið við ef greiðslan hefur virst venjuleg eftir atvikum. Viðskiptin sem um ræðir náðu til hlutdeilda í víkjandi skuldabréfum sem mynduðu hluta af eiginfjárgrunni áfrýjanda samkvæmt 6. mgr. 84. gr. laga nr. 161/2002. Samkvæmt 8. mgr. sömu lagagreinar, eins og hún var er atvik máls þessa áttu sér stað, var heimilt að flýta endurgreiðslu víkjandi lána að ósk lántaka, enda lægi fyrir samþykki Fjármálaeftirlitsins og slík endurgreiðsla hefði að þess mati ekki óviðunandi áhrif á eiginfjárstöðu lántaka. Af frumvarpi sem varð að lögum nr. 161/2002 er ljóst að síðastnefnt ákvæði byggði á b. lið 3. mgr. 4. gr. tilskipunar Ráðsins 89/299/EEC um eigið fé lánastofnana sem aðildarríki Evrópusambandsins áttu samkvæmt 9. gr. tilskipunarinnar að innleiða fyrir 1. janúar 1993. Samkvæmt því verður að leggja til grundvallar að ákvæðið hafi verið í samræmi við reglur sem lánastofnunum aðildarríkja Evrópusambandsins átti að vera kunnugt um, en eins og fyrr greinir er stefndi alþjóðlegt fjármálafyrirtæki með höfuðstöðvar í Frakklandi sem er eitt af aðildarríkjum Evrópusambandsins. Í ljósi fyrrgreindrar niðurstöðu um að viðskiptin hafi falið í sér greiðslu skuldar í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 verður jafnframt að leggja til grundvallar að skylt hafi verið að afla samþykkis Fjármálaeftirlitsins samkvæmt 8. mgr. 84. gr. laga nr. 161/2002 til þeirra. Fær það ekki breytt þessari niðurstöðu þótt ekki hafi verið fjallað sérstaklega um slíkt samþykki í þeim samningsskilmálum sem giltu um skuldabréfin, enda kom skýrlega fram í lið 2(b) skilmála útgáfulýsingar skuldabréfarammans að um víkjandi stöðu slíkra skuldabréfa gilti 84. gr. laga nr. 161/2002. Með sömu rökum verður að leggja til grundvallar að heimild til viðskipta með bréfin á grundvelli liðar 7(h) útgáfulýsingarinnar hafi ávallt verið háð þeirri forsendu að áður væri búið að afla samþykkis Fjármálaeftirlitsins. Upplýst er að samþykkis Fjármálaeftirlitsins var ekki aflað og er því jafnframt ljóst að ekki fór fram neitt mat af hálfu þess á því hvort viðskiptin gætu haft í för með sér óviðunandi áhrif á eiginfjárstöðu áfrýjanda. Viðskiptin höfðu í reynd för með sér lækkun á eiginfjárgrunni hans á tímamarki þegar fjármálafyrirtækjum var óhægt um vik við öflun lánsfjár. Gat því ekki virst nærtækt að hagstætt væri fyrir áfrýjanda að eiga viðskipti sem þessi. Viðskiptin höfðu í för með sér að kröfur stefnda á grundvelli skuldabréfanna voru ekki lengur víkjandi í skilningi 84. gr. laga nr. 161/2002 og leiddu í raun til þess að þær aðstæður sköpuðust sem ákvæði 8. mgr. 84. gr. laganna var ætlað að koma í veg fyrir. Er að öllu þessu virtu ekki unnt að líta svo á að greiðsla áfrýjanda hafi virst venjuleg eftir atvikum í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

Af hálfu stefnda hefur því verið borið við að ensk lög eigi að gilda um viðskipti hans við áfrýjanda. Bendir stefndi í því sambandi á að aðilar hafi samið svo um sín á milli að ensk lög skyldu gilda um skuldabréfin og vísar þar um til 18. liðar skilmála útgáfulýsingar skuldabréfarammans. Þá vísar hann jafnframt til n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, en samkvæmt efni sínu felur ákvæðið í sér frávik frá því að íslensk lög skuli gilda um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunar um slit á lánastofnun með höfuðstöðvar á Íslandi, sbr. 1. mgr. 104. gr. laganna. Forsenda þess að síðastnefnt ákvæði geti átt við er að fyrir liggi fullnægjandi sönnun um að lög annars ríkis eigi að gilda um viðkomandi löggerning. Svo sem áður segir var skýrlega tekið fram í lið 2(b) og 18(a) skilmála útgáfulýsingar skuldabréfarammans að um stöðu víkjandi skuldabréfa og rétthæð, skyldu gilda íslensk lög. Ágreiningur máls þessa varðar í reynd stöðu og rétthæð skuldabréfanna og fellur samkvæmt því undir síðastnefnt ákvæði. Þegar af þeirri ástæðu kemur ekki frekar til álita hvort ákvæði n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 hafi þýðingu í málinu. Af sömu ástæðu koma ekki heldur til skoðunar ákvæði laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar, sem stefndi hefur einnig vísað í til stuðnings þeirri málsástæðu sinni að um lögskipti aðila hafi átt að fara eftir enskum lögum, sbr. 1. mgr. 3. gr. nefndra laga.

Stefndi hefur einnig borið því við að þær greiðslur sem áfrýjandi innti af hendi vegna kaupanna hafi farið í gegnum viðurkennt uppgjörskerfi og séu af þeim sökum ekki riftanlegar. Eru málsástæður stefnda um þetta reifaðar í héraðsdómi. Eins og þar greinir nánar kveður stefndi að uppgjör á viðskiptum aðila hafi farið fram í gegnum hið alþjóðlega uppgjörskerfi Euroclear, sem sé viðurkennt greiðslu- og uppgjörskerfi samkvæmt 10. gr. Evróputilskipunar um endanlegt uppgjör 98/26/EB, sem innleidd hafi verið í íslenskan rétt með lögum nr. 90/1999 um öryggi fyrirmæla í greiðslukerfum og verðbréfauppgjörskerfum. Samkvæmt athugasemdum þeim sem fylgdu frumvarpi að nefndum lögum sé það eitt af markmiðum þeirra að tryggja að uppgjör sem fram fari í greiðslukerfum fyrir fjármagnsmarkaðinn, falli utan riftunarreglna laga nr. 21/1991. Í samræmi við það kveði 4. gr. laga nr. 90/1999 á um að öll greiðslufyrirmæli, svo og greiðslujöfnun, skuli vera að öllu leyti bindandi gagnvart þriðja aðila, jafnvel þótt bú þátttakanda sem fyrirmælin gaf, sé tekið til gjaldþrotaskipta, enda séu fyrirmælin komin til greiðslukerfisins áður en úrskurður um gjaldþrot er kveðinn upp. Af þessu leiði svo aftur að uppgjör sem fram hafi farið í greiðslukerfi, svo sem við eigi um viðskipti málsaðila, sé ekki riftanlegt.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 90/1999 er markmið þeirra að tryggja öryggi í uppgjöri viðskipta í greiðslukerfum og verðbréfauppgjörskerfum. Til þess er á hinn bóginn að líta að stefndi hefur hvorki sýnt fram á að umrætt greiðslukerfi hafi verið rekið hér á landi í skilningi 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1999 og tilkynnt í samræmi við ákvæði 3. gr. laganna, né að um það hafi gilt íslensk lög svo sem áskilið er í c. lið 1. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laganna. Af athugasemdum sem fylgdu frumvarpi að lögunum má jafnframt ráða að meginmarkmið þeirra sé að vernda fyrirmæli sem send hafa verið inn í kerfin, meðal annars þannig að riftunarreglum laga nr. 21/1991 verði ekki beitt í þeim tilvikum þegar greiðslufyrirmæli hafa borist í greiðslukerfi áður en úrskurður um gjaldþrot er kveðinn upp. Ákvæðum laganna er hins vegar ekki ætlað að taka til lögskipta sem búa að baki slíkum greiðslufyrirmælum, eins og kemur jafnframt skýrt fram í inngangsorðum framangreindrar Evróputilskipunar. Eins og mál þetta liggur fyrir verður þessari málsástæðu því hafnað.

Samkvæmt öllu framangreindu verður fallist á kröfu áfrýjanda um riftun á umræddum greiðslum hans til stefnda á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

IV

Endurgreiðslukröfu sína byggir áfrýjandi á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, sem á hér við að breyttu breytanda samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002. Samkvæmt fyrrgreindu ákvæði skal sá sem hefur haft hag af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, en þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni búsins.

Fyrir liggur samkvæmt framansögðu að áfrýjandi keypti umræddar hlutdeildir í skuldabréfunum af stefnda með þremur aðskildum greiðslum. Telst stefndi því hafa haft hag af þeim greiðslum enda hefði hann annars orðið að sæta því vegna ákvæða 3. mgr. 28. gr. og 4. töluliðar 114. gr. laga nr. 21/1991 að glata andvirði hlutdeildanna við slit áfrýjanda, sem líkt og áður greinir var lokið með nauðasamningi. Þá liggur ekki annað fyrir en að greiðslur áfrýjanda hafi orðið stefnda að notum í skilningi 1. mgr. 142. gr. sömu laga. Eins og áður greinir er lagt til grundvallar að hlutdeildirnar hafi ekki verið seldar er slitameðferð áfrýjanda hófst. Því telst tjón áfrýjanda hafa numið þeim greiðslum sem hann innti af hendi til stefnda. Samkvæmt því verður fallist á fjárkröfu áfrýjanda eins og hún er sett fram.

Með því að leggja verður til grundvallar í máli þessu að um ágreining aðila fari að íslenskum lögum, verður fallist á með áfrýjanda að krafa hans skuli bera dráttarvexti samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 12. maí 2014 í máli nr. 276/2014 og 2. október sama ár í máli nr. 79/2014. Eins og háttar til í máli þessu fer um upphafstíma dráttarvaxta eins og í dómsorði greinir.

Eftir þessum úrslitum og samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað vegna reksturs málsins á báðum dómstigum eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Rift er greiðslu áfrýjanda, Kaupþings ehf., til stefnda, BNP Paribas S.A., 15. ágúst 2008, að fjárhæð 17.343.238,89 evrur, vegna viðskipta 12. ágúst 2008, greiðslu 12. september 2008, að fjárhæð 4.470.106,94 evrur, vegna viðskipta 9. september 2008 og greiðslu 15. september 2008, að fjárhæð 3.801.576,01 evru, vegna viðskipta 10. september 2008.

Stefndi greiði áfrýjanda 25.614.921,84 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. maí 2017 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 10.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.