47/2016

Með dómi Hæstaréttar 5. mars 2014 í máli nr. 132/2014 var komist að þeirri niðurstöðu að erfðaskrá A væri ógild sökum þess að hún uppfyllti ekki lágmarkskröfur erfðalaga nr. 8/1962 um vottun. Í máli þessu deildu aðilar um umfang þess tjóns sem B og C töldu sig hafa orðið fyrir vegna ógildingarinnar og bæta skyldi samkvæmt skilmálum starfsábyrgðartryggingar þess lögmanns sem annaðist gerð erfðaskrárinnar. B og C töldu sig annars vegar eiga rétt til greiðslu vegna málskostnaðar við reksturs framangreinds ágreiningsmáls og hins vegar kostnað vegna opinberra skipta á dánarbúi A. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt dánarbú A hefði að lögum verið tekið til opinberra skipta í kjölfar deilna um gildi framangreindrar erfðaskrár, yrði hvorki séð að sú aðgerð hefði verið óhjákvæmileg afleiðing hins bótaskylda verknaðar lögmannsins né yrði ráðið hver hefði að öðrum kosti orðið kostnaður B og C af skiptum á dánarbúinu. Þá hefði V hf. fyrst fengið vitneskju um kröfu B og C á hendur sér eftir að búið hafði verið tekið til opinberra skipta. Var því ekki fallist á með B og C að taka búsins til opinberra skipta félli undir bótaskylt tjón í skilningi skilmála vátryggingarinnar. Með hliðsjón af því að B og C hefðu haldið til streitu fyrir dómstólum tilefnislausri kröfu um gildi erfðaskrár sem haldin væri augljósum formgalla og að B og C hefðu fyrst gert kröfu á hendur V hf. milli dómstiga í því máli var talið að vátryggingin gæti ekki heldur tekið til málskostnaðar við reksturs fyrrgreinds máls. Samkvæmt framansögðu var V hf. sýknaður af kröfu B og C.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. janúar 2016. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Hinn 9. október 2009 leitaði A, sem fædd var árið [...], til G-kk-ef Þ-kk-ef héraðsdómslögmanns sem samdi erfðaskrá fyrir hana þar sem mælt var fyrir um að 1/3 hluti eigna hennar skyldi renna að jöfnu til tveggja dætra hennar, stefndu í máli þessu. Aðrar eignir hennar skyldu svo ganga til allra þriggja dætra hennar sem lögerfingja samkvæmt fyrirmælum erfðalaga nr. 8/1962. Á erfðaskránna var fært svofellt arfleiðsluvottorð: „Undirritaðir, sem höfum verið kvaddir til þess að vera vottar að framanritaðri arfleiðslugerð vottum hér með að, A ... ritaði að okkur viðstöddum nafn sitt undir erfðaskrána, sem hún kvað hafa að geyma hinsta vilja sinn. Gerði hún það heil heilsu andlega og líkamlega, allsgáð og af fúsum og frjálsum vilja. Þetta erum við reiðubúnir að staðfesta með eiði ef krafist verður.“ Þrátt fyrir þennan texta vottorðsins ritaði aðeins framangreindur lögmaður undir það. Var þannig ekki farið að skýrum fyrirmælum 1. mgr. 40. gr., sbr. 1. mgr. 42. gr. erfðalaga um að arfleiðandi kveddi tvo menn til að votta arfleiðslu sína og að hún hafi kannast við undirritun sína þeim vottum viðstöddum. Þá verður hvorki ráðið hver hafi kvatt vottinn til né heldur hvenær og hvar vottun fór fram, sbr. 1. og 3. mgr. 42. gr. laganna. Arfleiðandi mun hafa afhent sýslumanni erfðaskrána til varðveislu.

Arfleiðandi lést [...] 2012 og mánuði síðar ritaði lögmaður fyrir hönd þriðju systurinnar bréf til stefndu þar sem því var lýst að sú fyrstnefnda hafi fengið ljósrit af erfðaskránni og ákveðið í samræmi við 47. gr. erfðalaga að vefengja hana þar sem hún uppfyllti ekki skilyrði 40. gr. laganna um vottun. Í svarbréfi stefndu 27. september 2012 kom fram sú afstaða að miða bæri skiptin við efni erfðaskrárinnar óháð mistökum við gerð hennar. Hinn 9. október 2012 ritaði lögmaður stefndu bréf þar sem ítrekað var það sjónarmið að ágallar á erfðaskránni ættu ekki að varða ógildingu hennar heldur skyldi dánarbúinu skipt einkaskiptum með efni hennar að leiðarljósi. Þessu svaraði lögmaður systurinnar með bréfi 12. október 2012 þar sem því var lýst yfir að í ljósi bréfsins 9. sama mánaðar yrði óskað eftir opinberum skiptum á dánarbúinu með vísan til 38. gr. og IV. kafla laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Var það gert með bréfi 15. janúar 2013 og búið tekið til opinberra skipta 22. febrúar það ár.

Hinn 5. apríl 2013 sendi lögmaður stefndu bréf til G-kk-ef Þ-kk-ef og tilkynnti honum að dánarbúið hafi verið tekið til opinberra skipta „vegna ágreinings um gildi erfðaskrár hinnar látnu“ og þar sem hann væri vottur að erfðaskránni væri óskað eftir að hann lýsti sig reiðubúinn að mæta fyrir dóm og „staðfesta það sem kemur fram í arfleiðsluvottorðinu.“ Svaraði G-kk-nf með bréfi sama dag þar sem hann kvaðst reiðubúinn að staðfesta að þetta hafi verið vilji arfleiðanda.

Ágreiningsmál um gildi erfðaskrárinnar var þingfest í Héraðsdómi Reykjaness 4. október 2013 og gaf G-kk-nf Þ-kk-nf skýrslu þar fyrir dómi 23. janúar 2014. Lýsti hann því að þetta væri ekki í eina skiptið sem hann hefði gengið svo frá málum að einungis hann einn hefði vottað erfðaskrá sem arfleiðsluvottur, en það hefði ekki komið að sök því menn hefðu „gúdderað svona vottun“, eins og hann komst að orði. Jafnframt kvaðst hann hafa sagt arfleiðanda að láta skrá erfðaskrána hjá sýslumanni. Úrskurður héraðsdóms gekk 7. febrúar 2014 þar sem kveðið var á um ógildi erfðaskrárinnar.

Hinn 27. febrúar 2014 sendi lögmaður stefndu G-kk-þgf Þ-kk-þgf bréf þar sem hann var annars vegar krafinn um bætur vegna missis bréfarfs „áætlað á milli 5 og 10 milljón krónur.“ Hins vegar var krafist bóta vegna kostnaðar stefndu „af því að ágreiningur um gildi erfðaskrárinnar hefur leitt til þess að dánarbúið var tekið til opinberra skipta og ágreiningi um gildið vísað til héraðsdóms og síðan til Hæstaréttar. Um var að ræða vinnu lögmanns í 67,5 klst. fram til 17. febrúar s.l. þegar kæra var afhent héraðsdómi.“ Bréfinu fylgdi afrit úrskurðar héraðsdóms og kæra lögmannsins til Hæstaréttar. Var afrit þess jafnframt sent áfrýjanda með vísan til starfsábyrgðartryggingar G-kk-ef hjá honum.

Hinn 5. mars 2014 gekk dómur í Hæstarétti í máli nr. 132/2014 þar sem vísað var til þess að af hálfu systur stefndu hefði verið gætt ákvæðis fyrri málsliðar 47. gr. erfðalaga um að bera upp andmæli gegn gildi erfðaskrárinnar jafnskjótt og tilefni varð til. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest þegar af þeirri ástæðu að erfðaskráin uppfyllti ekki lágmarkskröfur erfðalaga um vottun.

Hinn 7. mars 2014 sendi lögmaður stefndu G-kk-þgf bréf þar sem tilkynnt var um niðurstöðu Hæstaréttar og óskað „eftir svari þínu fljótlega“ með „fyrirvara um aukinn kostnað vegna reksturs Hæstaréttarmálsins og vegna dæmds málskostnaðar.“ Erindið var áréttað með bréfi 16. apríl sama ár og gerður áskilnaður um að hefja innheimtuaðgerðir fengist ekki svar fyrir ætluð skiptalok 28. sama mánaðar. Svaraði G-kk-nf í bréfi 23. apríl 2014 með svofelldum hætti: „Ég mótmæli alfarið skaðabótaskyldu vegna þessarar erfðaskrár. Þar sem við vorum bara tvö þegar hún undirritaði hana þá sagði ég henni að hún yrði að fara með hana til notariusar hjá sýslumanni og láta hann staðfesta undirritun hennar og skrá erfðaskrána þar. Það liggur fyrir að hún fór til sýslumanns og lét skrá erfðaskrána en notarius hefur þá ekki gert neitt meira en að skrá hana. Ef maður fer með gögn í þinglýsingu þá fæst skjalið ekki þinglýst nema það sé rétt vottað. Ég get ekki tekið ábyrgð á því hvernig vinnubrögðin eru hjá notarius. Ég mun halda uppi stífum vörnum í máli þessu allt upp í hæstarétt.“

Hinn 28. apríl 2014 var samþykkt frumvarp til úthlutunar úr dánarbúinu með þeirri niðurstöðu að hrein eign arfleiðanda næmi samtals 31.659.818 krónum. Með bréfi lögmanns stefndu 29. sama mánaðar til G-kk-ef Þ-kk-ef og áfrýjanda kom fram bótakrafa samtals að fjárhæð 7.722.793 krónur sem var sundurliðuð svo: „1. 1/3 hluti þess sem kom til arfs eftir A kr. 5.276.636 2. Málskostnaður lögmanns umbj. minna í héraði með virðisaukaskatti kr. 1.702.533 3. Málskostnaður lögmanns umbj. minna í Hæstarétti m/virðisaukask. kr. 313.624 4. Dæmdur málskostnaður í héraði frá umbj. m. til varnaraðila kr. 180.000 5. Dæmdur málskostnaður í Hæstarétti frá umbj. m. til varnaraðila kr. 250.000“.

Áfrýjandi hafnaði kröfu stefndu í bréfi 21. júlí 2014 með vísan til þess að G-kk-nf Þ-kk-nf hefði reynt að fá annan vott til að votta með sér erfðaskrána, en þar sem það hefði ekki tekist hefði verið ákveðið að arfleiðandi fengi sýslumann til að votta skrána og skrá. Væri því ósannað að ágalla erfðaskrárinnar mætti rekja til saknæmrar háttsemi G-kk-ef.

Hinn 29. september 2014 sendi lögmaður stefndu áfrýjanda á ný bréf með kröfu samtals að fjárhæð 8.469.185 krónur. Munaði þar einkum um að til viðbótar var krafist 417.620 króna vegna 2/3 hluta kostnaðar af opinberum skiptum og 462.969 króna vegna lögmannskostnaðar við innheimtu kröfunnar og væri þar talinn með undirbúningur vegna kæru til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum.

Á tímabilinu frá 8. september til 12. desember 2014 áttu sér stað nokkur samskipti milli lögmanns stefndu og áfrýjanda. Í bréfi fyrrnefnda daginn sendi lögmaður stefndu áfrýjanda endurrit úr þingbók með framburði G-kk-ef Þ-kk-ef og tilkynnti jafnframt að frestað yrði áformum stefndu um að skjóta ágreiningnum til úrskurðarnefndar vátryggingamála „ef ske kynni að framburðurinn breytti einhverju um afstöðu félagsins.“ Með bréfi 24. september 2014 féllst áfrýjandi á bótaskyldu úr starfsábyrgðartryggingu G-kk-ef. Aðilar náðu þó ekki samkomulagi um bótafjárhæð og lauk samskiptum þeirra með því að 12. desember 2014 greiddi áfrýjandi stefndu samtals 3.167.092 krónur með svofelldri sundurliðun: „Höfuðstóll“ 1.714.145 krónur, „lögmannskostnaður innheimta bóta“ 157.727 krónur, „virðisaukaskattur af lögmannsk“ 40.220 krónur, „málskostnaður v/dómsmáls að álitum ex gratia“ 1.255.000 krónur. Var tekið fram í tjónskvittun að um væri að ræða fullnaðargreiðslu vegna tjóns og jafnframt ítrekað að greiðslan fæli ekki í sér viðurkenningu á rétti til frekari greiðslu.

Áfrýjandi greiddi svo stefndu 18. mars 2015 til viðbótar 112.663 krónur í vexti með vísan til 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. febrúar 2014, er stefndu beindu fyrst til hans kröfu, til greiðsludags 12. desember sama ár, en 3.710 krónur í dráttarvexti frá þeim degi til 18. mars 2015.

Stefndu höfðuðu mál þetta 15. janúar 2015 og gekk hinn áfrýjaði dómur 8. desember sama ár.

II

Eins og að framan greinir deila málsaðilar um umfang þess tjóns sem stefndu urðu fyrir og bæta skal samkvæmt skilmálum framangreindrar starfsábyrgðartryggingar. Áfrýjandi greiddi 12. desember 2014 og 18. mars 2015 stefndu þá fjárhæð sem þær hefðu fengið samkvæmt hinni ógildu erfðaskrá, eða 1.714.145 krónur með vöxtum. Er hvorki ágreiningur um þennan lið bóta til stefndu né sérstaklega um fjárhæð þá, 157.727 krónur, sem þeim voru greiddar vegna innheimtu bóta hjá áfrýjanda.

Þá er ekki ágreiningur með aðilum um að áfrýjanda beri að greiða stefndu kostnað sem fólst í að staðreyna tjón þeirra í samræmi við skilmála framangreindrar tryggingar.

Stefndu telja sig eiga rétt til greiðslu vegna málskostnaðar til handa lögmanni sínum vegna reksturs framangreinds ágreiningsmáls í héraði 1.702.533 krónur og fyrir Hæstarétti 313.624 krónur. Hafi þær fjárhæðir verið inntar af hendi 6. maí 2015. Þá beri þeim bætur vegna málskostnaðar sem þær voru dæmdar til að greiða vegna reksturs ágreiningsmálsins, eða 180.000 krónur í héraði og 250.000 krónur fyrir Hæstarétti.

Áfrýjandi telur sig á hinn bóginn hafa að fullu bætt lögmannskostnað þann sem stefndu hafi haft af innheimtu bóta með greiðslu 157.727 króna auk virðisaukaskatts og vaxta. Þá hafi hann greitt umfram skyldu kostnað vegna reksturs framangreinds ágreiningsmáls, 1.255.000 krónur með vöxtum.

Loks deila aðilar um hvort áfrýjanda beri að greiða stefndu 2/3 hluta kostnaðar vegna opinberra skipta á framangreindu dánarbúi, eða 417.620 krónur.

Í grein 2.2 í skilmálum tryggingarinnar segir um gildissvið hennar að vátryggt sé gegn bótaskyldu sem fellur á vátryggðan, sem lögmann, þegar þriðji maður verður fyrir almennu fjártjóni sem rakið verður til vátryggðs sjálfs eða starfmanns hans. Um vátryggingarfjárhæð segir í grein 4.2 að félagið greiði kostnað vegna ákvörðunar um skaðabótaskyldu eða bótafjárhæð enda þótt greiðsla félagsins fari af þeim sökum fram úr vátryggingarfjárhæðinni. Sama gildi um vexti, sem vátryggður er dæmdur til að greiða af skaðabótakröfu sem vátryggingin tekur til.

Þótt neytt hafi verið heimildar samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 til að krefjast opinberra skipta á dánarbúi móður stefndu í kjölfar deilna um gildi framangreindrar erfðaskrár verður hvorki séð að sú aðgerð hafi verið óhjákvæmileg afleiðing hins bótaskylda verknaðar né verður ráðið hver hefði að öðrum kosti orðið kostnaður stefndu af skiptum á dánarbúinu. Þá vissi áfrýjandi fyrst af kröfu stefndu á hendur sér er honum var sent afrit af bréfi lögmanns stefndu 27. febrúar 2014. Verður því á engan hátt fallist á með stefndu að taka búsins til opinberra skipta falli undir bótaskylt tjón í skilningi skilmála vátryggingarinnar. Verður áfrýjandi af þeim sökum sýknaður af þessum hluta kröfu stefndu.

Eins og að framan greinir fékk áfrýjandi fyrst veður af kröfu stefndu á hendur sér er lögmaður þeirra sendi afrit af bréfi hans til G-kk-ef Þ-kk-ef 27. febrúar 2014. Hafði þá þegar fallið til kostnaður vegna reksturs ágreiningsmáls í héraði um gildi erfðaskrárinnar og kostnaður vegna kæru til Hæstaréttar. Ákvörðun Hæstaréttar um málskostnað kom síðan í kjölfarið. Samkvæmt þessu gerðu stefndu ekki kröfu á hendur áfrýjanda á þessum tíma, en héldu þess í stað til streitu fyrir dómstólum tilefnislausri kröfu um gildi erfðaskrár sem haldin var augljósum formgalla. Gat vátryggingin ekki tekið til kostnaðar sem stofnað var til með þeim hætti sem hér um ræðir. Að þessu virtu og þeirri greiðslu sem áfrýjandi hefur innt af hendi til stefndu vegna þessara hluta kröfu þeirra verður hann sýknaður í máli þessu.

Eftir þessum úrslitum og í samræmi við kröfugerð áfrýjanda hér fyrir dómi verður málskostnaður í héraði felldur niður en stefndu gert að greiða óskipt áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Vörður tryggingar hf., er sýkn af kröfu stefndu, B og C.

Málskostnaður í héraði fellur niður.

Stefndu greiði áfrýjanda 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.