536/2006

Með úrskurði 10. desember 2004, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Mýrdalshreppi, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Hvítmaga væri þjóðlenda. A o.fl., sem töldu til réttinda yfir landsvæðinu sem eigendur jarða að Ytri-Sólheimum, kröfðust þess að úrskurður nefndarinnar yrði að þessu leyti felldur úr gildi. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að samkvæmt landamerkjabréfi frá 1885, sem gert var af eigendum Ytri-Sólheima og Eystri-Skóga, hefði Hvítmaga verið innan merkja Ytri-Sólheimajarða. Það var þó ekki talið nægja eitt og sér til að sanna beinan eignarrétt A o.fl. að landsvæðinu, heldur yrðu önnur atriði að koma til sem stutt gætu sömu niðurstöðu. Af gögnum málsins varð hvorki ráðið að staðhættir né gróðurfar mæltu gegn því að landsvæðið hefði verið numið, að minnsta kosti að einhverju leyti, og beinn eignarréttur þannig stofnast að því. Elsta heimildin um vesturmörk Ytri-Sólheimajarða var lögfesta frá 1789 og deildu aðilar um hvort jökullinn, sem merki jarðanna voru sögð ná norður til, væri Mýrdalsjökull eða Sólheimajökull. Með vísan til fyrirliggjandi heimilda um jökla á svæðinu, orðalags lögfestunnar og yfirlýsingar eigenda Ytri-Sólheima frá 1789 var talið að rök hnigju að því að endamörk landamerkjanna hefðu verið í Mýrdalsjökli. Í úrskurði óbyggðanefndar var fallist á með A o.fl. að land austan Sólheimajökuls væri háð beinum eignarrétti allt til Mýrdalsjökuls og vesturmerkja Eystri-Sólheima. Varð ekki séð hvað mælti með því að staðnæmst hefði verið við landnám þegar komið var að Hvítmögu ef Sólheimajökull setti því ekki landfræðileg takmörk, en ekki lágu fyrir gögn til að taka af skarið um hvort svo hefði verið þegar land var numið. Óumdeilt var að mörk sveitarfélaga og landsfjórðunga hefðu að fornu og nýju fylgt þeim farvegi, sem Jökulsá rann eftir fram að 18. öld, allt frá hafi til Mýrdalsjökuls. Ekki var talið að haldbær skýring gæti verið á því að mörkin hefðu verið dregin á þennan hátt en ekki að jaðri Sólheimajökuls ef Hvítmaga teldist ekki til eignarlands Ytri-Sólheima og að gegn þessu gæti ekki ráðið úrslitum að landsvæðið hefði í ýmsum heimildum frá 18. og 19. öld verið nefnt afréttur Ytri-Sólheima. Að framangreindu virtu var fallist á kröfur A o.fl.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. október 2006. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms varð S-kvk-nf R-kvk-nf R-kvk-nf sameigandi stefnda T-kk-ef Í-kk-ef að jörðinni Ytri-Sólheimum III. Þá varð Þ-kk-nf M-kk-nf sameigandi stefndu S-kvk-ef Þ-kvk-ef, S-kvk-ef R. Þ-kvk-ef, H-kvk-ef Þ-kvk-ef, K-kvk-ef Þ-kvk-ef og Ó-kk-ef Þ-kk-ef að jörðinni Ytri-Sólheimum IIIA. Hefur aðild að málinu verið breytt þessu til samræmis.

Dómendur gengu á vettvang 30. apríl 2007.

I.

Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 12. október 2000 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af Þjórsá og að austan af vesturmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að norðan að línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands mun hafa notað við vinnu sína. Að fram komnum kröfum áfrýjanda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í janúar 2003 að fjalla um það í níu málum. Eitt þessara mála, sem varð nr. 6/2003, tók til Mýrdalshrepps. Svæðið, sem þar kom til úrlausnar, náði að vestan frá fyrrum mörkum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu og til austurs að mörkum Mýrdalshrepps og Skaftárhrepps, en til norðurs að nánar tilgreindum línum um Mýrdalsjökul og til suðurs að hafi.

Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda á framangreindu svæði yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt úr vestri frá punkti neðan við Skógafjall gegnum land jarða stefndu að Ytri-Sólheimum og áfram um Eystri-Sólheima, Fell, Holt, Álftagróf og Keldudal, en síðan að svokölluðum Stórhöfða, sem eigendur Péturseyjarjarða telja til réttinda yfir. Þaðan dró áfrýjandi kröfu sína um mörkin gegnum land Stóra-Dals, Neðri-Dals, Breiðuhlíðar, Fjóss, Kaldrananess, Stóru-Heiðar, Litlu-Heiðar, Kerlingardals I og II, Höfðabrekku, Reynisbrekku, Höfðabrekkuafréttar og Hjörleifshöfða, þar sem komið var að austurmörkum svæðisins. Eigendur jarðanna, sem hér var getið, svo og Mýrdalshreppur vegna Höfðabrekkuafréttar, andmæltu allir kröfu áfrýjanda um þjóðlendumörk, sem þeir töldu að fylgja ættu suðurjaðri Mýrdalsjökuls eins og hann yrði á hverjum tíma.

Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendu og eignarlanda á svæði þessu yrðu dregin eftir jaðri Mýrdalsjökuls, eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998, en þó með þeirri undantekningu að tvö landsvæði, svokölluð Hvítmaga, sem stefndu töldu til réttinda yfir sem eigendur jarða að Ytri-Sólheimum, og fyrrnefndur Stórhöfði, væru þjóðlendur með nánar tilteknum merkjum. Útdráttur úr þessum úrskurði var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Stefndu, sem vildu ekki una niðurstöðu hans fyrir sitt leyti, höfðuðu mál þetta 14. september sama ár. Samhliða þessu máli er rekið fyrir Hæstarétti mál nr. 448/2006, sem eigendur Péturseyjarjarða höfðuðu á hendur áfrýjanda vegna niðurstöðu óbyggðanefndar um mörk þjóðlendu gagnvart Stórhöfða.

II.

Landsvæðið, sem nefnt er Hvítmaga, er afmarkað að vestan af Jökulsá á Sólheimasandi frá upptökum hennar í jaðri Mýrdalsjökuls suður eftir Jökulsárgili að Sólheimajökli við mynni gilsins, en þaðan ræður sá jökull og síðan Mýrdalsjökull mörkum landsins í austur og norður uns komið er aftur að upptökum Jökulsár. Vestan við Hvítmögu er Skógafjall, sem eigendur jarðanna Ytri-Skóga og Eystri-Skóga í Rangárþingi eystra kalla til eignarréttar yfir, en ágreiningur um mörk þjóðlendu á því svæði er til úrlausnar fyrir Hæstarétti í máli nr. 24/2007. Hvítmaga er á norðvestur horni landsins, sem stefndu telja að heyri óskipt til Ytri-Sólheimajarða í Mýrdalshreppi. Óumdeilt er að stefndu, ýmist eitt þeirra eða fleiri saman, séu þinglýstir eigendur þessara jarða, sem munu vera Ytri-Sólheimar I eða Sólheimakot, Ytri-Sólheimar II, Ytri-Sólheimar III, Ytri-Sólheimar IIIA, Ytri-Sólheimar IV, öðru nafni Framnes, Ytri-Sólheimar V, einnig nefnd Sólheimatunga, Ytri-Sólheimar VI og Sólheimahjáleiga.

Land Ytri-Sólheimajarða nær að vestan að mörkum Mýrdalshrepps og Rangárþings eystra, þar sem áður voru mörk Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu og jafnframt hreppa og landsfjórðunga. Merkjum þar við land Eystri-Skóga er lýst af stefndu frá tilteknum steini ofan við fjöru, sem einnig sé fjörumark, norður eftir farvegi og síðan gili, sem Jökulsá á Sólheimasandi mun hafa runnið um á öldum áður, þar til komið sé að mynni gilsins móts við suðvestur jaðar Sólheimajökuls. Þaðan fari merkin norður um Fjallgil vestan Litlafjalls og síðan með fjallinu til austurs um Votugjá að Jökulsá, þar sem hún rennur eftir nyrðra Jökulsárgili. Ánni sé svo fylgt þar til norðurs á mörkum Hvítmögu og Skógafjalls til upptaka hennar í Mýrdalsjökli. Að austan mun land Ytri-Sólheimajarða liggja að Péturseyjarjörðum og Eystri-Sólheimum frá hafi til Mýrdalsjökuls, en ágreiningsefni málsins varða ekki þessi merki. Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar eru Mýrdalsjökull og Sólheimajökull þjóðlendur og ráðast mörk þeirra gagnvart landi Ytri-Sólheimajarða að norðan og vestan af stöðu jöklanna 1. júlí 1998. Þeirri niðurstöðu nefndarinnar er unað af öllum málsaðilum fyrir Hæstarétti. Ágreiningur er á hinn bóginn um hvort Hvítmaga með framangreindum merkjum heyri til eignarlands stefndu eða teljist þjóðlenda í afréttareign þeirra, svo sem óbyggðanefnd komst að niðurstöðu um.

III.

Samkvæmt Landnámabók nam L-kk-nf hinn gamli land frá Hafursá vestur að Fúlalæk og var þess getið þar að sá lækur héti orðið Jökulsá á Sólheimasandi. L-kk-nf hafi búið „í Loðmundarhvammi ok kallaði þar Sólheima“, en ekki var nánar greint frá mörkum landnáms hans. Í öðrum heimildum virðist fyrst vera rætt um jörðina í máldaga Þ-kk-ef biskups Þ-kk-ef fyrir Maríukirkju á Sólheimum, sem talinn er frá árinu 1179, en samkvæmt honum átti kirkjan þar hálft land, sem ekki var lýst nánar. Það sama kom fram í máldaga J-kk-ef biskups I-kk-ef fyrir kirkjuna frá 1340 og Gíslamáldaga frá því um 1570. Í máldaga J-kk-ef b-kk-ef H-kk-ef fyrir Maríukirkju að Miðbæli undir Eyjafjöllum, sem talinn er frá árinu 1332, var þess getið að hún ætti „gelldfiar rekstur j huitmagafell“ og var það endurtekið í yngri máldögum fyrir þá kirkju frá því um 1371 og 1570. Af gögnum málsins verður ekki séð að heimildir séu um uppruna þessara réttinda kirkjunnar að Miðbæli í Hvítmögu eða afdrif þeirra eftir gerð síðastnefnds máldaga.

Eigendur og ábúendur Ytri-Sólheima gerðu lögfestu 3. júní 1789, þar sem merkjum jarðarinnar var lýst meðal annars með eftirfarandi orðum: „Landamerkin eru ad vestannverdu Jökulsáar gamli Farvegur frá Sjó og nordurí Jökul“. Í vitnisburði frá 18. desember 1792 greindi J-kk-nf G-kk-nf frá því að hann hefði selt S-kk-þgf A-kk-þgf og E-kk-þgf A-kk-þgf „allt þad eg atte i Jördunne Ϋtre Sólheimumm“, en „effter þui j á minnstu Brefe eru ei á Nafn nefnd þau Jtök sem Ϋtre Solheimumm fÿlgia, verd eg á þad ad minnast svo Kaupendur vite hvad þeir meiga med friálsu bruka og er þad fÿrst G-x-x F-x-x og L-kvk-nf A-x-x kallad H-kk-þf“. Fyrir liggur að umráðamaður Eystri-Skóga gerði lögfestu 24. apríl 1796, þar sem merkjum jarðarinnar til austurs mun hafa verið lýst á þann hátt að þau réðust af Jökulsá. Sami maður gerði yfirlýsingu 26. mars 1799 um ógildingu þessarar lögfestu, enda hafi hann sökum ókunnugleika gengið með henni á land Sólheima. Neðan við þessa yfirlýsingu var á sama skjali bætt við lýsingu á vesturmörkum Ytri-Sólheima, sem var undirrituð 27. maí 1799 meðal annars af áðurnefndum S-kk-þgf A-kk-þgf og E-kk-þgf A-kk-þgf. Þar var lýst steini, sem réði mörkum í fjöru, en „frá nefndum Fjöru Marksteini ad sunnann rædur Jökuls Ár gamle Farvegur, upp med Öldu mille Skógaheide og Hestaþíngs Háls nordur ad Jokle.“ Samkvæmt því, sem komið hefur fram í málinu, munu eigendur Ytri-Sólheima og Eystri-Sólheima hafa undirritað skjal 10. júní 1865, þar sem vesturmörkum fyrrnefndu jarðarinnar var lýst á sama hátt og í áðurnefndri lögfestu 3. júní 1789. Þá er þess að geta að eigendur Ytri-Skóga og Ytri-Sólheima gerðu markalýsingu 14. júní 1885, þar sem sagði að „mark milli afrjettanna, ytri Skóga hverra afrjettur kallaður er Skógafjall, og ytri Sólheima, sem kallaður er Hvítmaga, er Jökulsárgil, sem Jökulsá rennur nú framúr, og hefur runnið svo lengi sem elstu menn muna til.“ Loks skráðu eigendur Eystri-Skóga og Ytri-Sólheima landamerki jarðanna 9. nóvember 1885, þar sem tilgreint var að þau réðust við hafið af steini, sem hafður væri fyrir fjörumark, en „úr honum er bein lína í Jökulsárgil, svo ræður gilið upp undir svonefnt Skóga-fjall þá liggur merkjalínan austur úr votugjá, fyrir framan Skóga-fjall og austur í gilgljúfrið sem er á milli Hvítmögu og Skógafjalls, svo ræður áin sem er í síðastnefndu gljúfri marki norður í jökul.“

Í jarðamati frá 1804 var um Ytri-Sólheima greint frá því að „Jorden har Afret eller fraliggende Sommer Græsgang for 240 golde Faar“, en ekki var tiltekið nánar hvar þetta væri. Í gerðabók jarðamatsnefndar frá 1849 var á hinn bóginn tekið fram að „afrétt í svonefndri Hvítmögu á jörðin nægan fyrir sig“. Í báðum þessum heimildum var getið um engja- eða mýrarítak, sem Ytri-Sólheimar ættu í landi Hvols í Dyrhólahreppi. Deilur virðast hafa risið um það ítak, svo og um réttindi, sem eigendur Hvols töldu sig eiga til upprekstrar í Hvítmögu, en af gögnum málsins verður ekki ráðið hvernig þau réttindi kunna að hafa stofnast. Sátt var gerð um þennan ágreining 4. október 1865, þar sem ákveðið var að „Sólheimíngar afsala Hvola mönnum allri hálfri Hvítmögu ... en þar á móti afsala Hvola menn Sólheimíngum hálfri Sólheima mýri til slægna“. Þrátt fyrir þessa sátt reis á ný ágreiningur um upprekstur í Hvítmögu, sem lokið var 21. apríl 1900 með annarri sátt sama efnis. Eigendur Hvolsjarða og Ytri-Sólheimajarða gerðu loks samning 5. júlí 1922 „um þau ítök, sem fylgt hafa eignarjörðum vorum“, en þau væru annars vegar ítak þeirra fyrrnefndu, sem væri „upprekstur í Hvítmögu í Sólheimalandi“, og hins vegar þeirra síðarnefndu, „slægja í Sólheimamýri í Hvolslandi.“ Í samningnum var kveðið á um að þessi réttindi hvorra um sig féllu niður án frekara endurgjalds.

IV.

Í áðurgreindu landamerkjabréfi frá 9. nóvember 1885, sem gert var af eigendum Eystri-Skóga og Ytri-Sólheima, var merkjum jarðanna lýst þannig að þau væru í beinni línu frá tilteknum steini í fjöru að syðra Jökulsárgili, sem Jökulsá á Sólheimasandi rann áður eftir, að Skógafjalli til norðurs réði gilið svo merkjum, sem færu eftir það í austur fyrir framan fjallið um Votugjá í nyrðra Jökulsárgil, en þaðan lægju merkin um ána í gilinu allt norður í Mýrdalsjökul. Eftir þessari lýsingu er Hvítmaga innan merkja Ytri-Sólheimajarða. Þetta landamerkjabréf var gert í samræmi við ákvæði þágildandi landamerkjalaga nr. 5/1882, áritað af eigendum jarðanna, sem áttu land saman, þinglesið og fært í landamerkjabók. Það hefur því sönnunargildi um mörk eignarlands Ytri-Sólheimajarða. Til þess verður á hinn bóginn að líta að ekki var á valdi þeirra, sem stóðu að landamerkjabréfinu, að auka með því við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður var. Gegn andmælum áfrýjanda nægir landamerkjabréfið því ekki eitt og sér til að sanna beinan eignarrétt stefndu að Hvítmögu, heldur verða önnur atriði að koma til, sem stutt geta sömu niðurstöðu. Er þetta í samræmi við það, sem ítrekað hefur verið í dómum Hæstaréttar í málum varðandi mörk þjóðlendna og eignarlanda, sbr. meðal annars dóm í máli nr. 48/2004, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 3796.

Í greinargerð um rannsókn sérfræðings, sem gerð var að tilhlutan óbyggðanefndar, er staðháttum og gróðurfari á svæðinu, sem málið varðar, lýst þannig að neðanverðar Sólheimaheiðar séu aflíðandi upp undir jökulrönd og séu þar víðáttumiklar valllendisbrekkur. Víða séu heiðarnar rofnar eftir uppblástur, en milli rofabarða sé land að nokkru mosagróið að nýju. Þegar ofar dragi taki við mosaþembugróður, gjarnan með grösum og störum, og sé það allgott beitarland, en þegar lengra sé haldið verði gróður einsleitari. Heiðarnar séu að jafnaði hálfgrónar upp undir 400 m hæð, en eftir það verði gróður gisnari og hverfi víða í 600 til 700 m hæð. Hvítmaga sé hálfgróið fjalllendi í 300 til 900 m hæð og gróðurfar þar svipað og áður var lýst. Af öðrum gögnum málsins verður ráðið að syðsti hluti Hvítmögu er í tæplega 10 km fjarlægð frá hafi í beinni loftlínu og er þetta landsvæði mest um 8 km að lengd til Mýrdalsjökuls og um 2 km að breidd. Frá bæjarstæði þeirrar af jörðum stefndu, sem næst er Hvítmögu, eru um 5½ km í beinni loftlínu þangað. Þótt engar heimildir séu í málinu um að byggð hafi nokkru sinni verið á þessu landi eða það haft til teljandi annarra nota en beitar fyrir búfénað mæla hvorki staðhættir né gróðurfar gegn því að það hafi verið numið, að minnsta kosti að einhverju leyti, og beinn eignarréttur þannig stofnast að því.

Eins og aðstæður eru nú nær Sólheimajökull til suðurs úr Mýrdalsjökli og síðan í vestur fast að merkjum Ytri-Sólheimajarða við land Eystri-Skóga, eins og þeim er lýst í fyrrgreindum heimildum. Jökullinn skilur Hvítmögu nær alveg frá öðru landi, sem stefndu telja til réttinda yfir. Í greinargerð um jökla og jökulbreytingar í Mýrdal, sem gerð var fyrir óbyggðanefnd, kemur meðal annars fram að Sólheimajökull sé frábrugðinn flestum öðrum jöklum hér á landi, því gagnstætt honum hafi þeir verið miklu minni við landnám en nú er, en líklegast sé að sérstaða hans stafi af eldgosum í Kötlu, Kötluhlaupum og landslagsbreytingum á eldstöðinni. Getið er í greinargerðinni um rannsóknir Þ-kk-ef T-kk-ef á sporðum Mýrdalsjökuls og Sólheimajökuls sumarið 1893, en hann hafi „haft upplýsingar um breytingar á sporði Sólheimajökuls sem ekki eru allar tilgreindar í ritum hans. Árið 1783 náði jökulsporðurinn ekki fram fyrir kjaft Jökulsárgils og rann Jökulsá þá ekki undir jökul heldur beint fram úr gilinu. Þ-kk-nf getur ekki heimildar fyrir þessu en greinilegt er af lýsingu J-kk-ef S-kk-ef frá 1788 ... að þá var Sólheimajökull miklu styttri en tæpri öld áður. Þá hefur verið gengt af sandinum upp í Hvítmögu ... eins og síðar varð í nokkur ár upp úr miðri 20. öld. Árið 1860 stóð jökulsporðurinn miklu framar, stíflaði gilið og huldi Jökulhaus. Þ-kk-nf segir jökuljaðarinn 1893 hafa hopað mikið frá því 1860.“ Einnig er greint frá því að Sólheimajökull hafi hopað alls um 1 km frá 1930 til 1969, gengið síðan fram um 500 m á næsta aldarfjórðungi, en hopað ört eftir það.

Eftir gögnum málsins er elsta heimildin um vesturmörk Ytri-Sólheimajarða í áðurgreindri lögfestu 3. júní 1789. Merkin voru þar sögð vera „Jökulsáar gamli Farvegur frá Sjó og nordurí Jökul“. Í málinu er deilt um hvort jökullinn, sem hér um ræðir, hafi verið Mýrdalsjökull, svo sem stefndu halda fram, eða Sólheimajökull, sem áfrýjandi telur að átt hafi verið við. Samkvæmt þeim heimildum um jökla á svæðinu, sem að framan er getið, virðist Sólheimajökull hafa náð talsvert skemur niður á láglendi til vesturs og suðurs á þeim tíma, sem lögfesta þessi var gerð, en síðar varð. Ef þá hefur verið gengt af láglendi norður í Hvítmögu án þess að jökullinn hafi þar verið til fyrirstöðu getur þessi lýsing merkjanna ekki hafa endað í Sólheimajökli til norðurs. Það gætu þau reyndar heldur ekki gert eins og staðhættir eru nú, enda er sporður jökulsins í nokkurri fjarlægð austan við norðurenda Jökulsárgilsins syðra. Orðalag lögfestunnar um gamlan farveg Jökulsár getur í einu lagi tekið til syðra Jökulsárgils, sem áin mun hafa hætt að renna eftir kringum árið 1690, og nyrðra gilið, sem áin mun um ómunatíð hafa verið í, eins og nú er. Fyrrgreind yfirlýsing 27. maí 1799, sem eigendur Ytri-Sólheima virðast hafa staðið að og rituð var á sama skjal og yfirlýsing umráðamanns Eystri-Skóga um afturköllun lögfestu hans frá 24. apríl 1796, lýsir merkjunum með svipuðu orðalagi. Eins og skjal þetta var úr garði gert má ætla að sammæli hafi þá verið um þessi merki jarðanna. Þegar þetta allt er virt hníga rök að því að endamörk landamerkjanna, sem greint var frá í þessum skjölum, hafi verið í Mýrdalsjökli en ekki Sólheimajökli.

Í úrskurði óbyggðanefndar var fallist á með stefndu að land austan Sólheimajökuls væri háð beinum eignarrétti þeirra allt til Mýrdalsjökuls og vesturmerkja Eystri-Sólheima. Að því er varðar gróðurfar og staðhætti að öðru leyti verður ekki séð hvað mæli með að litið verði svo á að staðnæmst hefði verið við landnám þegar komið var að Hvítmögu ef Sólheimajökull hefur þá ekki sett því landfræðileg takmörk. Ekki liggja fyrir nein gögn til að taka af skarið um hvort svo hafi verið þegar land var numið. Óumdeilt er í málinu að mörk sveitarfélaga og landsfjórðunga hafi að fornu og nýju fylgt þeim farvegi, sem Jökulsá rann eftir fram að 18. öld, allt frá hafi til Mýrdalsjökuls. Engin haldbær skýring getur verið á því að mörkin hafi verið dregin á þennan hátt en ekki að jaðri Sólheimajökuls ef Hvítmaga, sem um aldir var háð ítaksréttindum kirkju í næsta landsfjórðungi að minnsta kosti frá því á 14. öld, taldist ekki til eignarlands Ytri-Sólheima. Gegn þessu getur ekki ráðið úrslitum að Hvítmaga hafi í ýmsum áðurgreindum heimildum frá 18. og 19. öld verið nefnd afréttur Ytri-Sólheima. Að öllu þessu athuguðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, A-kvk-ef G-kvk-ef E-kvk-ef, B-kk-ef B-kk-ef, E-kk-ef G-kk-ef Þ-kk-ef, T-kk-ef Í-kk-ef, S-kvk-ef R-kvk-ef R-kvk-ef, Þ-kk-ef Ó-kk-ef, E-kk-ef Þ-kk-ef, E-kvk-ef S-kvk-ef, Ó-kk-ef S-kk-ef Þ-kk-ef, S-kvk-ef Þ-kvk-ef, S-kvk-ef R. Þ-kvk-ef, H-kvk-ef Þ-kvk-ef, K-kvk-ef Þ-kvk-ef, Þ-kk-ef M-kk-ef, Ó-kk-ef Þ-kk-ef, E-kvk-ef E-kvk-ef og M-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 500.000 krónur.