471/2009

H, R, S og Þ gerðu með sér samkomulag 21. september 2002 um inngöngu Þ í lögmannsstofu og innheimtufyrirtæki, sem þeir ráku. Fyrir hlutinn skyldi Þ greiða kaupverð annars vegar fyrir efnisleg verðmæti og hins vegar fyrir viðskiptavild. Gert var ráð fyrir að framlag Þ í formi viðskiptavildar til félaganna skyldi jafngilda hlutfallslegri viðskiptavild eigendanna sem fyrir voru. Viðskiptavildin var tengd veltuaukningu félaganna og sömdu aðilar um að ef tekjur félaganna hefðu tvöfaldast á árinu 2006 teldist Þ hafa lagt til viðskiptavild til jafns við eldri hluthafa. Næðist það markmið ekki gæti Þ starfað áfram með skertan hlut í viðskiptavild félaganna eða jafnað hlut sinn með greiðslu til eldri hluthafa í samræmi við reiknireglu í hluthafasamkomulagi aðila frá 28. mars 2003. Gerðu aðilar með sér nokkra samninga um útfærslu á þessu. Þegar ljóst varð að framangreint markmið um veltuaukningu myndi ekki nást kaus Þ að greiða H, R og S til þess að jafna það sem á kynni að vanta, en ágreiningur reis um hvernig sú greiðsla skyldi reiknuð. Snéri deila aðila einkum um inngöngu Þ í innheimtufyrirtækið. H, R og S lýstu yfir riftun á samkomulagi aðila 18. apríl 2007, sem Þ mótmælti. Talið var að ekki yrði fallist á sýknukröfu Þ af kröfum H og S vegna aðildarskorts. Þá var ennfremur talið að ekki yrði litið svo á að í efnislegum ágreiningi um túlkun viðbótarsamninga aðila, sem vörðuðu uppgjör á viðskiptavild, hefði falist veruleg vanefnd af hálfu Þ, sem veitt hefði H, R og S heimild til að rifta heildarsamningum um kaup hans á fjórðungshlut í innheimtufyrirtækinu. Þá þóttu hvorki skilyrði til að leggja skaðabótaábyrgð á Þ þótt efnislegur ágreiningur um túlkun samninga hefði risið milli aðila né væri grundvöllur fyrir málsástæðu H, R og S sem reist var á auðgunarreglu kröfuréttar, enda ekki leitt í ljós að Þ hefði auðgast á kostnað þeirra. Ekki var fallist á varakröfu H, R og S þar sem tölulegar forsendur hennar stóðust ekki skoðun. Þrautavarakrafa þeirra hafði verið sett fram í kröfubréfi 29. janúar 2007 með skýringum og var fallist á hana. Var Þ gert að greiða hverjum þeirra 7.494.442 krónur ásamt vöxtum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf G-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 19. ágúst 2009. Þeir krefjast þess að stefnda verði gert að greiða hverjum þeirra aðallega 13.627.744 krónur, til vara 8.542.512 krónur en að því frágengnu 7.494.442 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2007 til greiðsludags. Þá krefjast þeir hver um sig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og rakið er í héraðsdómi gerðu aðilar máls þessa með sér samkomulag um inngöngu stefnda í lögmannsstofuna AM Praxis sf. og innheimtufyrirtækið AM Kredit ehf. sem áfrýjendur ráku með föður áfrýjendanna H-kk-ef og S-kk-ef, J-kk-þgf S-kk-þgf hæstaréttarlögmanni, sem hugðist draga sig í hlé. Áfrýjendur keyptu hlut hans og vildu fá mann í hans stað. Rætt var við stefnda og gerður samningur við hann 21. september 2002 þar sem sagði að aðilar væru sammála um að stefndi gerðist fjórðungs eigandi að félögunum tveimur frá 1. október 2002 og hæfi störf sem lögmaður hjá AM Praxis frá sama tíma. Fyrirkomulagið mun hafa verið að sameignarfélagið greiddi laun til eigendanna en enginn þeirra var launþegi hjá AM Kredit ehf. Fyrir hlutinn skyldi stefndi greiða kaupverð annars vegar fyrir efnisleg verðmæti og hins vegar fyrir viðskiptavild. Hin efnislegu verðmæti voru nánar skilgreind og greiðslur fyrir þau, og er ekki um þau ágreiningur. Viðskiptavild var hins vegar ekki skilgreind en um greiðslu fyrir hana var svofellt ákvæði í samningnum: „ÞVÞ greiðir ekki sérstaklega fyrir viðskiptavild enda er gert ráð fyrir að framlag hans í formi viðskiptavildar til félaganna jafngildi hlutfallslegri viðskiptavild núverandi eigenda.“ Kaupsamningur aðila var síðan undirritaður 26. mars 2003 þar sem áfrýjendur, eigendur félaganna að jöfnu, skuldbundu sig til að selja stefnda að jöfnu 25% hlutafjár að nafnverði 600.000 krónur í AM Kredit ehf. og 25% í sameignarfélaginu AM Praxis fyrir samtals 6.700.000 krónur, þar af var kaupverðið fyrir fjórðungshlut í AM Kredit 4.200.000 krónur. Tveim dögum síðar, 28. mars, undirrituðu aðilar tvo samninga til viðbótar. Annars vegar var um að ræða samkomulag hluthafa félaganna „um líf- og sjúkratryggingar hluthafa og útgöngukjör þeirra úr félögunum og fleira.“ Í 3. gr. þessa hluthafasamkomulags er kveðið á um réttarstöðu hluthafa við sölu hluta sinna þar sem meðal annars er fjallað um forkaupsrétt félaganna og annarra eigenda að fölum hlutum og hvernig endurgjald skyldi ákveðið ef slíkur forkaupsréttur væri nýttur. Í 2. mgr. eru ákvæði um ákvörðun endurgjalds fyrir efnisleg verðmæti en í 3. mgr. er kveðið á um að því til viðbótar skyldi innlausnarverð hlutanna reiknað út frá verðmæti viðskiptavildar félaganna, sem skyldi reiknuð sem 30% af ársveltu þeirra. Verðmæti viðskiptavildar skyldi þó eigi nema hærri fjárhæð en þreföldum meðalhagnaði félaganna síðustu þrjú rekstrarárin fyrir innlausn. Er nánari grein gerð fyrir ákvæðum 2. mgr. og 3. mgr. greinarinnar í hinum áfrýjaða dómi. Hins vegar undirrituðu aðilar þennan sama dag „Samkomulag milli eigenda um viðmið fyrir mati á þróun viðskiptavildar vegna innkomu ÞVÞ í félögin til fyllingar samningi frá 21. september 2002.“ Þau ákvæði þessa samkomulags sem hér skipta máli eru einnig rakin í hinum áfrýjaða dómi.

Í síðarnefnda samkomulaginu er vísað til 3. gr. hins fyrrnefnda hluthafasamkomulags og snýst ágreiningur aðila um túlkun á þessum ákvæðum og ákvæðum samkomulags sem þeir undirrituðu 7. október 2005 í tilefni af sameiningu AM Kredit ehf. við innheimtufyrirtækið Premium Group hf. Í síðastgreindu samkomulagi var í upphafi vísað til samkomulagsins frá 28. mars 2003 um viðmið fyrir mati á þróun viðskiptavildar vegna innkomu stefnda í félögin. Svo segir: „Í samkomulaginu var samið um það, að í stað greiðslu fyrir viðskiptavild félaganna, skyldi ÞVÞ öðlast hlutdeild í viðskiptavild félaganna í samræmi við veltuaukningu þeirra. Var miðað við að ÞVÞ hefði lagt til viðskiptavild til framangreindra félaga til jafns við eldri hluthafa ef tekjur félaganna hefðu tvöfaldast á árinu 2006. Næðist það markmið ekki mætti ÞVÞ jafna hlut sinn með greiðslu á viðskiptavild til eldri hluthafa í samræmi reiknireglu 3. gr. hluthafasamkomulags aðila, dags. 28. mars 2003 en ella starfa áfram með skertan hlut í viðskiptavild félaganna.“ Meginefni þessa samkomulags var að nauðsyn bæri til að breyta viðmiðun um tvöföldun tekna í AM Kredit ehf. með hliðsjón af veltu félagsins Premium og hvernig reikna skyldi nýtt viðmið vegna sameiningar félaganna. Í síðustu málsgrein þessa samkomulags frá 7. október 2005 var síðan ítrekað hvernig með skyldi fara yrði ekki tvöföldun á veltu AM Kredit ehf. á árinu 2006 en stefndi veldi ekki þann kost að nýta rétt sinn til að jafna hlut sinn í viðskiptavild félagsins með greiðslu til eldri hluthafa. En kysi stefndi á hinn bóginn „að jafna það sem á kann að vanta að viðskiptavild félagsins hafi aukist í samræmi við forsendur tilvitnaðs samkomulags, skal hann greiða sameigendum sínum hlutdeild hvers um sig í kaupverði innan 14 daga frá því uppgjör félagsins fyrir árið 2006 liggur fyrir.“

Þegar ljóst varð að framangreint markmið um veltuaukningu myndi ekki nást valdi stefndi þann kost að greiða áfrýjendum til þess að jafna það sem á kynni að vanta að viðskiptavild félagsins hefði tvöfaldast árið 2006 frá því sem hún var 2002, en ágreiningur reis um hvernig sú greiðsla skyldi reiknuð. Samkvæmt skýrslu áfrýjandans R-kk-ef í héraðsdómi kom ágreiningurinn þegar í ljós í árslok 2006 eða um áramótin þegar hann innti stefnda eftir hvort von væri á greiðslunni frá honum. Þá hafi stefndi þegar sagt að hann teldi að hann ætti ekkert að greiða og vísað í hagnaðarviðmið, sem ekki hafi náðst. Stefndi hafi viljað miða við hagnað síðustu þriggja ára, sem áfrýjendum hafi þótt fráleitt þar sem það ætti við þegar jafnsettir hluthafar færu út úr félaginu en stefndi hafi aldrei raunverulega greitt til að komast inn í það.

Vegna þessa rituðu áfrýjendur stefnda bréf 29. janúar 2007 og kröfðu hann um greiðslu vegna uppgjörs á viðskiptavild samkvæmt ofangreindum samningi aðila. Var í bréfinu annars vegar fjallað um uppgjör á viðskiptavild vegna AM Praxis, sem fellur utan ágreiningsefnis þessa máls. Að því er greiðslu vegna viðskiptavildar AM Kredit varðaði var hins vegar tekið fram að svo sem stefnda væri kunnugt lægju fyrir tekjutölur fyrir árið 2006 fyrir AM Kredit og Premium. Samanlögð velta þeirra samkvæmt virðisaukaskattsskýrslum væri 146.115.563 og 50% hlutfall næmi því 73.057.782 krónum. Velta AM Kredit árið 2002 verðbætt til 31. desember 2006 næmi 85.969.222 krónum. Samkvæmt því hefði ekki orðið nein hlutfallsleg aukning á tekjum AM Kredit og leiddi því af samkomulaginu frá 2003 að stefndi teldist ekki hafa áunnið sér viðskiptavild í félaginu. Í ljósi samkomulagsins stæðu honum því tveir kostir til boða: Annað hvort að starfa með skertan hlut og afsala sér hlutabréfunum í Premium Kredit hf. til þeirra eða greiða hverjum þeirra það sem upp á vantaði að verðmæti viðskiptavildar hefði tvöfaldast frá 2002 til 2006 samkvæmt reiknireglu 3. gr. hluthafasamkomulagsins sem gert hafi verið samhliða samkomulaginu um uppgjör viðskiptavildar. Samkvæmt útreikningi endurskoðanda hefði viðskiptavildin í september 2002 verið 30% af veltunni 2002, sem hafi verið 72.012.550 krónur, eða 21.603.765 krónur. Tvöföld verðbætt velta ársins 2002 næmi 171.938.444 krónum en 30% þeirrar fjárhæðar væri 51.581.533 krónur. 30% af því sem upp á vantaði að tekjur hefðu tvöfaldast á tímabilinu næmi því 29.977.768 krónum. Fjórðungshluti hvers eigenda af þeirri fjárhæð væri 7.494.442 krónur og bæri stefnda því að greiða þá fjárhæð, auk nánar tilgreindrar fjárhæðar vegna AM Praxis innan 14 daga frá dagsetningu bréfsins.

Stefndi svaraði þessu bréfi 7. febrúar 2007 og gerði athugasemdir í fimm tölusettum liðum. Annar liðurinn lýtur að viðskiptavild AM Praxis, sem varðar ekki ágreining aðila í máli þessu. Sá fyrsti og þriðji lúta að gjalddaga greiðslu stefnda. Í fjórða lið sagði stefndi að hann teldi alvarlega galla á kröfu áfrýjenda um greiðslu vegna viðskiptavildar AM Kredit og hann myndi „á næstunni“ gera þeim grein fyrir athugun sinni á efni þeirra samninga sem hér réðu niðurstöðu. Í fimmta lið sagði stefndi að til að taka af tvímæli vildi hann láta koma skýrt fram að hann hygðist ekki afsala sér eignarhlutum í Kredit/Premium heldur bjóða fram uppgjör í samræmi við ákvæði tilvitnaðra samninga.

Með bréfi 25. mars 2007 setti stefndi fram sinn skilning á samkomulagi aðila um greiðslu hans fyrir viðskiptavild AM Praxis. Í því bréfi segir meðal annars: „Hið rétta er, að ég féllst á að fylla samning okkar um að ekki skyldi greitt sérstaklega fyrir viðskiptavild. Þetta var gert með reiknireglu sem einkum tók mið af hugsanlegri útgöngu eiganda úr félaginu. Reglan kemur fram í 4. mgr. hins sérstaka samkomulags frá 28. mars 2003 og segir efnislega, að ef vanti á að tekjur félagsins hafi tvöfaldast á tímabilinu frá 2002 til 2006 þá skuli ÞVÞ greiða sameigendum sínum „fjárhæð sem svarar til þess hlutfalls sem á vantar tvöföldun tekna af núverandi viðskiptavild skv. viðmiði 3. gr. hluthafasamkomulagsins“. Í framkvæmd þýðir þessi regla, að hefðu tekjur félagsins t.d. aukist um 50% á tímabilinu, hefði ÞVÞ átt að svara sameigendum sínum því sem á vantar tvöföldun hlutfallsins, þ.e. 50% af verðmæti viðskiptavildarinnar skv. hinu tilgreinda viðmiði 3. gr. Samkvæmt fyrirliggjandi tölum jókst veltan ekki að raungildi og bæri mér því að öðru jöfnu að greiða sameigendum mínum fjárhæð sem svarar til verðmætis viðskiptavildar félagsins skv. viðmiði 3. gr. hluthafasamkomulagsins, þ.e. 100% hlutfall af umræddu viðmiði.“ Í ljósi þessa, hélt stefndi áfram, lægi næst fyrir að reikna verðmæti viðskiptavildar AM Kredit samkvæmt reiknireglunni sem vísað væri til, það er 3. gr. hluthafasamkomulagsins. Hann vísaði í 3. mgr. 3. gr. og benti á að reglan fæli í sér tvíþættan mælikvarða á verðmæti viðskiptavildarinnar. Fyrra viðmiðið væri 30% af veltu félagsins á síðustu tólf mánuðum en hið síðara viðmið setti „hins vegar hámark við útreiknuðu verðmæti sem miðast við tiltekið hlutfall hagnaðar af rekstrinum. Skv. því skal verðmætið aldrei teljast meira en sem svarar þreföldum meðalhagnaði síðustu þriggja ára. Verðmæti viðskiptavildar félagsins skv. tilvitnuðu ákvæði er með öðrum orðum sú fjárhæð, sem lægri er af þessum tveimur.“ Stefndi rakti síðan að ekki hafi verið um hagnað að ræða að meðaltali síðustu þrjú árin. Í hinu sérstaka samkomulagi aðila hafi enginn fyrirvari verið gerður um að hagnaðarviðmiðið ætti ekki við, en brýnt tilefni hefði verið til að taka fram berum orðum ef einungis annar mælikvarðinn af þessum tveimur hafi átt að gilda í skiptum þeirra. Grunnregla samkomulags þeirra hafi verið sú að honum hafi ekki borið að greiða sérstaklega fyrir viðskiptavild félaganna og hafi það verið skýrt tekið fram í samningnum um inngöngu 21. september 2002. Með vísan til þessara sjónarmiða hafnaði stefndi kröfu áfrýjenda.

Áfrýjandinn H-kk-nf svaraði bréfi stefnda með bréfi 29. mars 2007 fyrir hönd sameigenda og rakti upphaf samninga þeirra þegar stefnda hafi verið boðið að kaupa sig inn í félögin og hvernig umræður um greiðslu fyrir viðskiptavild hafi farið. Stefndi hafi sjálfur farið fram á að í stað þess að greiða með peningum fyrir viðskiptavildina mætti hann leggja félögunum til viðskipti sem myndu metin sem ígildi fjárframlags til kaupanna á viðskiptavildinni, „enda augljóst að aukin viðskipti fyrir félögin myndu þýða aukinn arð fyrir okkur sameigendur.“ Hafi stefndi haft mörg orð um það að með framlagi hans væri mikilla nýrra viðskipta að vænta og hafi þessi umræða ráðið úrslitum um ákvörðun þeirra sameigendanna að ganga til samninga við stefnda um sölu á hlutum í félögunum. Texti hins sérstaka viðaukasamkomulags 28. mars 2003 hafi verið frá stefnda kominn og á tillögu hans hafi verið fallist. Stefndi hafi hins vegar ekki dregið einn einasta viðskiptamann að AM Kredit ehf. allt tímabilið 2002 til 2006. Tillaga hans hafi þó gert það að verkum að ekki hafi verið þörf á að meta hverju verði hann skyldi greiða viðskiptavild félaganna og raunar hafi þeir sameigendur verið „eftir atvikum prýðilega sáttir við þá tillögu þína að greiða okkur peninga í lok viðmiðunartímabilsins ef þú næðir ekki að draga viðskipti að félögunum“. Þetta samkomulag hafi verið ítrekað 7. október 2005 og reikniregla þess aðlöguð að væntanlegri sameiningu AM Kredit og Premium. Ljóst væri að stefndi hygðist freista þess að komast undan greiðsluskuldbindingu. Hagnaður í rekstri AM Kredit hefði engin áhrif á útreikning kaupverðsins en ef leggja ætti hagnað til grundvallar þá ætti að miða við árin áður en hann kom inn í félögin. Með afstöðu hans stefndi í að ágreiningur þeirra yrði útkljáður fyrir dómstólum en rétt væri að kanna hvort unnt væri að leggja hann undir gerðardóm. Því þyrfti hann að svara fyrir 10. apríl.

Svar stefnda barst með bréfi 17. apríl 2007. Þar kvaðst hann reiðubúinn til að greiða hverjum áfrýjenda 2.025.000 krónur enda fælist í því fullnaðaruppgjör á hvers kyns kröfum milli aðila vegna kaupa hans á eignarhluta í AM Kredit, og fæli tilboðið ekki í sér neins konar viðurkenningu á því að meta ætti verðmæti viðskiptavildar AM Kredit með öðrum hætti en hann hafi áður rakið. Áfrýjendur svöruðu með bréfi daginn eftir þar sem þeir lýstu yfir riftun á samkomulagi aðila vegna vanefnda stefnda og kröfðust þess að hann framseldi hlutina í félögunum til þeirra þegar í stað og jafnaði með peningagreiðslum til þeirra að öðru leyti sem næmi þeim hlutum í Premium Kredit hf. sem hann hefði þegar selt. Stefndi svaraði með bréfi 23. sama mánaðar og mótmælti því að þeim væri heimilt að rifta samningi þeirra, enda skapaði ágreiningur um túlkun samnings hvorugum aðila rétt til riftunar. Hann ítrekaði boð sitt frá 17. sama mánaðar um greiðslu til þeirra, sem svaraði til verðmætis viðskiptavildar félagsins á samningsdegi í mars 2003, verðbætt að fullu til apríl 2006.

Áfrýjendur svöruðu með ítarlegu bréfi 4. maí 2007. Þar fóru þeir yfir deiluefni aðila og báru fram sjónarmið sín gegn þeim sem stefndi hafði sett fram. Frekari bréfaskipti urðu ekki og höfðuðu áfrýjendur mál þetta 31. október 2008.

II

Kröfur aðila og málsástæður eru raktar í héraðsdómi.

Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að fallast ekki á sýknukröfu stefnda af kröfum áfrýjendanna H-kk-ef og S-kk-ef vegna aðildarskorts.

Áfrýjendur reisa aðalkröfu sína í fyrsta lagi á yfirlýsingu þeirra um riftun samnings aðila 18. apríl 2007. Yfirlýsingin var í sjálfu sér skýr og verður ekki fallist á með héraðsdómi að kröfur verði ekki á henni reistar vegna óskýrleika. Hins vegar er þess að gæta, þegar samningar aðila eru virtir í heild með þeim löggerningum sem raktir hafa verið, að allt frá samningnum um inngöngu stefnda í félög áfrýjenda 21. september 2002 hefur verið út frá því gengið að stefndi greiddi ekki sérstaklega fyrir viðskiptavild enda gert ráð fyrir því að framlag hans í formi viðskiptavildar til félaganna jafngilti hlutfallslegri viðskiptavild eigendanna, eins þar var orðað. Í kaupsamningi aðila 26. mars 2003 var ekkert sagt um viðskiptavild en 28. sama mánaðar gerðir tveir samningar, annar hluthafasamningur um líf- og sjúkratryggingar og útgöngukjör hluthafanna úr félögunum og hinn um viðmið fyrir mati á þróun viðskiptavildar vegna innkomu stefnda í félögin „til fyllingar“ samningnum frá 21. september 2002. Fram er komið í málinu að við gerð hluthafasamningsins hafi komið fram hugmyndir um að ákveðið yrði hver væri réttur hluthafa sem vildi hætta þátttöku í félagsskapnum og í því samhengi aðilar verið sammála um að óeðlilegt væri að stefndi eignaðist kröfu á áfrýjendur um greiðslu fyrir viðskiptavild kysi hann að ganga úr félaginu að skömmum tíma liðnum. Reikniregla 3. gr. hluthafasamningsins, sem fjalli um mat á endurgjaldi við sölu hluta í félögunum, hafi verið sett til að mæta þessu sjónarmiði. Aðilar gerðu á sama tíma hið sérstaka samkomulag „um viðmið fyrir mati á þróun viðskiptavildar vegna innkomu ÞVÞ í félögin til fyllingar samningi frá 21. september 2002.“ Þar er í fyrstu þremur málsgreinum annars vegar fjallað um það sameiginlega markmið eigenda að auka umfang viðskipta félaganna þannig að eigi síðar en á árinu 2006 hafi tekjur tvöfaldast frá því sem var árið 2002 og að staðreynt teldist að stefndi hefði lagt hlutfallslega jafnt til á við aðra um viðskiptavild þegar markmiðinu um tvöföldun tekna félaganna yrði náð og hins vegar um hugsanlega útgöngu stefnda fyrir þann tíma þannig að við útgöngu innan eins árs og þá eigi hann enga hlutdeild í viðskiptavild félagsins, og hlutfallslegan rétt eftir það. Í 4. mgr. þessa samkomulags segir: „Hafi ofangreindu viðmiði ekki verið náð að fullu á tímabilinu á ÞVÞ þá tvo kosti; að starfa áfram með skertan hlut í núverandi viðskiptavild félagsins eða að greiða núverandi sameigendum fjárhæð sem svarar til þess hlutfalls sem á vantar tvöföldun tekna af núverandi viðskiptavild skv. viðmiði 3. gr. hluthafasamkomulags. Greiðslan fylgi breytingum á verðlagi.“ Eins og rakið hefur verið hafði stefndi greitt tilgreint kaupverð í samningi aðila um inngöngu stefnda 21. september 2002 og kaupsamningi aðila 26. mars 2003, áður en deila reis þeirra í milli um túlkun á ákvæðum þeirra samninga sem aðilar gerðu eftir það og vörðuðu hvort stefndi skyldi greiða sérstaklega fyrir viðskiptavild og þá hvernig því uppgjöri skyldi haga. Fallast verður á með stefnda að þegar svo hafi verið komið sé ekki unnt að líta á að í efnislegum ágreiningi um túlkun þessara viðbótarsamninga hafi falist veruleg vanefnd af hans hálfu, sem veitt hafi áfrýjendum heimild til að rifta heildarsamningum um kaup hans á fjórðungshlut í AM Kredit.

Í öðru lagi reisa áfrýjendur aðalkröfu sína á því að stefndi hafi skuldbundið sig til að afsala þeim hlutum sínum í AM Kredit ehf. í ársbyrjun 2007 hefði hann ekki staðið við samkomulagið. Hann hefði þess í stað ráðstafað hlutum sínum til þriðja manns, Sparisjóðs Mýra- og Borgarfjarðarsýslu. Áfrýjendur geti því ekki knúið fram efndir in natura og krefjist því efndabóta sem geri þá jafnsetta eða, að því frágengnu, skaðabóta á grundvelli almennu skaðabótareglunnar, þar sem ráðstöfun stefnda hafi verið óheimil og saknæm og valdið þeim tjóni. Fram er komið að stefndi og áfrýjendur hafi sameiginlega staðið að sölu hluta sinna til sparisjóðsins í nóvember 2006. Þá hreyfðu áfrýjendur því ekki að þeir ættu rétt yfir hlutum stefnda. Eins og að framan er rakið var ljóst strax í upphafi árs 2007 að stefndi kysi að taka þann kost að afsala sér ekki eignarhluta sínum í AM Kredit heldur bjóða fram uppgjör í samræmi við sinn skilning á samkomulagi aðila. Engin skilyrði eru til að leggja skaðabótaábyrgð á stefnda þótt efnislegur ágreiningur um túlkun samninga hafi risið milli aðila. Verður því ekki á þessar málsástæður fallist. Ekki er heldur grundvöllur fyrir þeirri málsástæðu áfrýjenda sem reist er á auðgunarreglu kröfuréttar, enda ekki leitt í ljós að stefndi hafi auðgast á kostnað þeirra.

Varakrafa áfrýjenda er á því reist að stefnda beri að greiða hverjum þeirra eftirstöðvar kaupverðs hlutanna, sem numið hafi verðmæti viðskiptavildar. Þar sem tekjur félagsins hafi ekki aukist og þar með ekki viðskiptavildin, reiknuð samkvæmt umsaminni reiknireglu 3. gr. hluthafasamningsins, beri stefnda að greiða þeim fjárhæð, verðbætta til loka ársins 2006, eins og samningur aðila hafi kveðið á um. Í ljós sé leitt að markmið um tekjuaukningu hafi ekki náðst. Stefnda hafi því borið að greiða áfrýjendum fyrir það verðmæti sem fólst í viðskiptavild fjárhæð sem samsvaraði 30% af veltu félagsins árið 2002, 72.012.550 krónum að frádregnum 892.009 krónum, eða 21.336.162 krónur verðbættar frá 1. janúar 2003 til 30. desember 2006 eða 25.357.538 krónur, sem geri 8.452.512 krónur til hvers þeirra. Til þrautavara sé gerð krafa um sömu fjárhæð og gerð var í bréfi áfrýjenda til stefnda 29. janúar 2007, 7.494.442 krónur til hvers, auk dráttarvaxta í báðum tilvikum frá 1. mars 2007.

Svo sem rakið hefur verið reis ágreiningur aðila um þessar kröfur áfrýjenda. Heldur stefndi því fram að tilvísunin í fyllingarsamkomulaginu frá 28. mars 2003 til 3. gr. hluthafasamningsins frá sama degi eigi bæði við um veltuviðmið og hagnaðarviðmið, sem þar séu nefnd, en áfrýjendur að eingöngu hafi verið átt við veltuviðmið.

Af orðalagi fyllingarsamkomulagsins 28. mars 2003, sem stefndi samdi, er ljóst að samningur aðila var að stefndi þyrfti ekki að greiða sérstaklega í peningum fyrir viðskiptavild í félögunum heldur yrði litið svo á að greiðsla hans kæmi í formi aukinnar viðskiptavildar, sem staðreynd yrði þegar tvöföldun á tekjum félaganna yrði náð 2006. Ef ekki yrði um þá tvöföldun að ræða hefði stefndi tvo kosti, að starfa áfram með skertan hlut eða greiða áfrýjendum fjárhæð sem svaraði til þess hlutfalls sem á vantaði tvöföldun tekna af viðskiptavild samkvæmt viðmiði 3. gr. hluthafasamningsins. Í 3. mgr. 3. gr. hluthafasamningsins segir að verðmæti viðskiptavildar félaganna skuli reiknað sem 30% af samanlagðri veltu félaganna á ársgrundvelli, reiknaðri út frá viðkomandi milliuppgjöri. Verðmæti viðskiptavildar félaganna skuli þó eigi nema hærri fjárhæð en sem nemur þreföldum meðalhagnaði beggja félaganna eftir skatta síðustu þrjú rekstrarárin fyrir innlausn hlutanna. Hlutahafasamningurinn fjallar um útgöngukjör hluthafa og 3. gr. hans er um mat á endurgjaldi við sölu hluta í félögunum. Hagnaðarviðmið 3. mgr. 3. gr. lítur til liðins tíma og getur því eðli máls samkvæmt ekki átt við um þann sem er að koma inn í félagið. Hefði tilvísun fyllingarsamkomulagsins átt að taka mið af hagnaði félaganna hefði þurft að taka það sérstaklega fram, en það var ekki gert. Er því eðlilegast að skilja tilvísunina svo, að hún vísi eingöngu til þess að viðskiptavild félaganna skuli reiknast 30% af veltu, en slíkt mun hafa tíðkast í viðskiptum af þessu tagi. Verður því skilningur áfrýjenda á þessu samkomulagi lagður til grundvallar en skilningi stefnda hafnað.

Stefndi hefur borið fyrir sig brostnar forsendur. Þegar aðilar gerðu samkomulagið 7. október 2005 hreyfði því enginn að forsendur hefðu breyst, hvað þá brostið. Þegar þessa er gætt og jafnframt, að í fyllingarsamkomulagi aðila 28. mars 2003 var í lokamálsgrein sérstaklega vikið að því hvað gera skyldi yrðu verulegar breytingar á forsendum samkomulagsins, getur stefndi ekki reist sýknukröfu sína á brostnum forsendum. Stefndi ber loks fyrir sig tómlæti áfrýjenda, sem ekki hafi hirt um að reyna innheimtu krafna sinna fyrr en með málshöfðun í október 2008 og gera verði kröfu til þess að hæstaréttarlögmenn haldi rétti sínum til laga án ástæðulauss dráttar. Eins og rakið hefur verið beindu áfrýjendur bréflega kröfu að stefnda í janúar 2007, þegar ágreiningur þeirra var kominn upp. Þeir héldu því fram rétti sínum án ástæðulauss dráttar. Enda þótt þeir hafi ekki höfðað mál þetta fyrr en í október ári síðar telst það ekki tómlæti sem leitt geti til þess að krafa þeirra falli niður. Verður sýknukrafa stefnda því ekki tekin til greina.

Tölulegar forsendur varakröfu áfrýjenda standast ekki skoðun. Þrautavarakrafa áfrýjenda var sett fram í kröfubréfi þeirra 29. janúar 2007 með þeim skýringum sem þar voru gefnar og raktar hafa verið. Stefndi hefur ekki fært fram töluleg andmæli við henni sem hald er í. Verður hún því tekin til greina og verður stefnda gert að greiða hverjum áfrýjenda fyrir sig 7.494.442 krónur. Dráttarvextir reiknast samkvæmt samningi aðila að liðnum 14 dögum „frá því uppgjör félagsins fyrir árið 2006 liggur fyrir“, en það var með samþykkt ársreiknings á aðalfundi 21. mars 2007.

Rétt er að hver aðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Stefndi, Þ-kk-nf V. Þ-kk-nf, greiði áfrýjendum, H-kk-þgf J-kk-þgf, R-kk-þgf K-kk-þgf og S-kk-þgf J-kk-þgf, hverjum fyrir sig 7.494.442 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. apríl 2007 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti.