539/2016

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um dómkvaðningu matsmanns til að meta markaðsverð sumarhúss og lóðar sem F seldi B, en á því var m.a. byggt af hálfu A að F hefði skort hæfi til að ráðstafa eignunum. Talið var að F hefði við umrædda ráðstöfun verið í sjálfvald sett hvaða endurgjald kæmi fyrir hið selda og að A hefði ekki sýnt fram á að mat á markaðsverðinu hefði þýðingu ef taka þyrfti afstöðu til kröfu um ógildingu samningsins. Þótti matsgerðin þannig tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, og því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að synja beiðninni.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. júlí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 9. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 13. júlí 2016 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., sbr. c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðin dómkvaðning fari fram. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilarnir B og dánarbú C krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Samkvæmt gögnum málsins lést F 4. febrúar 2014. Skiptum á dánarbúi hans var ekki lokið þegar eftirlifandi eiginkona hans, G, féll frá 10. júní sama ár. Þar sem hún hafði ekki fengið leyfi til setu í óskiptu búi eftir eiginmann sinn ber að lögum að skipta dánarbúi hans og dánarbúi hennar hvoru í sínu lagi. Þó er ekkert því til fyrirstöðu að skipti á búunum fari fram samhliða þar sem ráðið verður af málsgögnum að sameiginleg börn hinna látnu, sóknaraðili, varnaraðilarnir B, D og E sem og C, hafi verið einu erfingjar G við fráfall hennar og hafi auk hennar verið einu erfingjar F við andlát hans.

Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði eignuðust F, G og börn þeirra fimm landspildu, um átta hektara að stærð, úr jörðinni [...] með afsali [...] sem þinglýst var skömmu síðar. Umræddu landi hefur ekki verið skipt. Með kaupsamningi og afsali 31. maí 2013 seldi F varnaraðilanum B sumarhús sem reist hafði verið á landinu að [...] ásamt 6000 fermetra „eignarlóð“. Umsamið kaupverð var 7.500.000 krónur og skyldi það annars vegar greitt við undirritun kaupsamnings, 3.500.000 krónur, og hins vegar með útgáfu skuldabréfs til fjögurra ára að fjárhæð 4.000.000 krónur með 5% vöxtum. Samþykkti G söluna sem maki seljanda. Þessum kaupsamningi hefur ekki verið þinglýst og greinir erfingja hjónanna á um gildi hans. Áður en hann var gerður var aflað álits frá löggiltum fasteignasala á verði hins selda. Í álitinu, sem gert var 9. apríl 2013, sagði að „fasteignamat eignar og lóðar“ væri 7.300.000 krónur og var söluverðið áætlað það sama.

Með ódagsettri matsbeiðni, sem lögð var fyrir héraðsdóm 13. apríl 2016, fór sóknaraðili fram á að dómkvaddur yrði maður til að skoða og meta sumarhúsið og lóðina sem seld voru samkvæmt áðurgreindum kaupsamningi. Í matsbeiðninni var meðal annars tekið fram að sóknaraðili sem matsbeiðandi mótmæli þeim gerningi og gildi hans. Hafi þau F og G „skort löggerningshæfi til gerðar þess löggernings.“ Þá hafi söluverð samkvæmt samningnum verið „langt undir sannvirði og fjarri því að vera sanngjarnt og eðlilegt.“ Sömuleiðis hafi greiðsluskilmálar verið „óeðlilegir“. Við þessar aðstæður væri sóknaraðila nauðsynlegt að tryggja sér sönnun þess hvert hafi verið markaðsverð eignarinnar þegar hún var seld. Var þess óskað að matsmaður léti í ljós eftirfarandi álit: „Hvert var markaðsverð umræddrar eignar 31. maí 2013 miðað við þau greiðslukjör sem eignin var þá seld gegn?“ Var þess óskað að systkinum sóknaraðila, varnaraðilunum B, D og E sem og C, auk skiptastjóra í „db.“ foreldra þeirra, yrði tilkynnt hvenær og hvar umbeðin skoðun færi fram til að þeim gæfist kostur á að gæta hagsmuna sinna. Af hálfu sóknaraðila hafa verið færð fram frekari rök fyrir kröfu hennar um dómkvaðningu matsmanns og því meðal annars haldið fram að ráðstöfun hins selda hafi verið ógild fyrir misneytingu vegna andlegrar vanheilsu þeirra F og G, sbr. 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. og 33. og 36. gr. þeirra laga. Yrði leitt í ljós að söluverðið hafi verið óeðlilega lágt gæti það verið „öðrum málsástæðum sóknaraðila til stuðnings, þ.e. varðandi skort á hæfi foreldra málsaðila á þessum tíma.“

Í þessum þætti málsins verður einvörðungu leyst úr því hvort taka skuli til greina kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Þegar F heitinn ráðstafaði sumarhúsi sínu ásamt nánar greindri lóð með kaupsamningnum 31. maí 2013 til sonar síns, varnaraðilans B, með samþykki G, eiginkonu sinnar, sbr. 1. mgr. 58. gr. og 1. mgr. 60. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, var honum í sjálfsvald sett hvaða endurgjald kæmi fyrir hið selda. Hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á að mat á því, hvert hefði verið markaðsverð þess þegar umræddur samningur var gerður, hefði þýðingu ef taka þyrfti afstöðu til kröfu um ógildingu samningsins, svo sem vegna þess að F hefði skort hæfi til að ráðstafa hinu selda á sínum tíma. Verður því talið, eins og mál þetta er vaxið, að sú sönnun, sem sóknaraðili vill færa með hinni umbeðnu matsgerð, sé bersýnilega tilgangslaus til að ráða til lykta ágreiningi erfingja um gildi samningsins frá 31. maí 2013. Með vísan til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 3. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991, verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilunum B og dánarbúi C kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, A, greiði varnaraðilunum B og dánarbúi C hvorum um sig 175.000 krónur í kærumálskostnað.