180/2015

Barnaverndarnefnd R krafðist þess að A yrði svipt forsjá dóttur sinnar. Talið var að A hefði takmarkað innsæi í þarfir barnsins og kæmi það í veg fyrir að samvinna næðist við hana um nauðsynlegar úrbætur svo hún gæti veitt barninu viðeigandi uppeldi. Barnið hefði í eitt og hálft ár verið vistað hjá ömmu sinni og afa og mætti ráða af umsögnum frá leikskóla þess að það hefði sýnt mikla framför eftir að það fór til þeirrar dvalar. Mæltu hagsmunir barnsins því eindregið til þess að högum þess yrði ekki raskað. Var fallist á með héraðsdómi, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómsmönnum, að þroska barnsins væri hætta búin sökum þess að A væri vanæf til að fara með forsjána, sbr. d. lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Að virtum málsatvikum þótti einnig nægilega leitt í ljós að öðrum og vægari úrræðum yrði ekki beitt til úrbóta, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Staðfesti Hæstiréttur því niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að A yrði svipt forsjá dóttur sinnar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf B-kvk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. mars 2015. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms.

I

Áfrýjandi eignaðist dóttur sína, B, [...] 2010, og fór ein með forsjá hennar. Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi hafa barnaverndaryfirvöld haft afskipti af högum telpunnar frá fæðingu, en þeim barst tilkynning um málefni hennar [...] 2011 frá kvennadeild Landspítalans, þar sem fram komu efasemdir um hæfni áfrýjanda til að annast barnið. Upphaflega var málið til meðferðar hjá barnaverndarnefnd [...], en stefndi tók við því [...] 2011 eftir að áfrýjandi fluttist til Reykjavíkur. Stúlkan hefur tvívegis dvalið á vistheimili á vegum stefnda. Í fyrra sinnið frá 27. ágúst til 31. október 2011 og í það síðara frá 19. september til 19. október 2012. Frá 2. apríl 2014 hefur stúlkan verið vistuð hjá afa og ömmu sinni í föðurætt. Málavöxtum er nánar lýst í héraðsdómi.

Að ósk stefnda gekkst áfrýjandi undir mat hjá D, sálfræðingi, haustið 2011. Í skýrslu hans 20. október það ár kom fram að áfrýjandi væri í lágu meðallagi í greind „með sérstaka veikleika í almennum skilningi, munnlegri-, verklegri- og sjónrænni rökhugsun (skilja samhengi hlutanna) og almennri félagslegri dómgreind.“ Þá bentu persónuleikapróf til þess að hún væri lokuð, fáskiptin, tortryggin og viðkvæm. Aftur á móti væri hún í tilfinningalegu jafnvægi og ekki vansæl eða þunglynd. Þótt sálfræðingurinn hefði talið forsjárhæfni áfrýjanda og getuna til að mynda tengsl við barnið skerta þá yrði að horfa til þess að hún hefði sýnt talsverðar framfarir eftir að hún kom á vistheimili stefnda og dvaldi þar með barninu í greiningar- og kennsluvistun. Taldi sálfræðingurinn því að áfrýjandi hefði nægjanlega hæfni til að sinna barninu á eigin vegum en með bæði reglulegum stuðningi og eftirliti barnaverndaryfirvalda. Helstu áhættuþættir varðandi getu áfrýjanda til að annast barnið væru erfið samskipti við barnsföður og einnig slæm áhrif móður áfrýjanda á bæði uppeldið og samvinnu áfrýjanda við annað fólk og barnaverndaryfirvöld.

Í kjölfar þess að stúlkan var vistuð hjá afa sínum og ömmu vorið 2014 var sama sálfræðingi falið að gera nýtt mat á áfrýjanda. Í skýrslu hans 7. júlí það ár kom fram að hegðun hennar frá síðasta mati staðfesti fyrri greiningu um alvarlega persónuleikaröskun sem og erfiðleika í almennum skilningi og dómgreind. Einnig sagði að áfrýjandi hefði undarlegar og neikvæðar hugmyndir um fólk og virtist eiga mjög erfitt með að treysta fyrirætlunum þess. Hún hefði sterka tilhneigingu til að einangra sig og um leið dóttur sína. Taldi sálfræðingurinn að hegðun hennar gagnvart starfsfólki leikskóla og stefnda væri mjög lýsandi fyrir hennar persónuleikavanda. Um tengsl áfrýjanda og dóttur hennar sagði að áfrýjandi ætti í erfiðleikum með tengslamyndun, ekki bara gagnvart dóttur sinni heldur fólki almennt. Jafnframt staðfesti sálfræðingurinn fyrra mat sitt um að tengslamyndun áfrýjanda við dóttur sína væri skert. Þá kom fram að áfrýjandi ætti mjög erfitt með að setja sig í spor barnsins. Um hæfni áfrýjanda til að fara með forsjána vísaði sálfræðingurinn til þess að árangur sem hún hefði náð á vistheimili stefnda hefði ekki varað í lengri tíma. Hún virtist setja eigin þarfir ofar hagsmunum telpunnar og sýni verulega skerta hæfni til að aðgreina eigin tilfinningar frá tilfinningum dóttur sinnar. Geta hennar til samvinnu hefði einnig verið slök og versnað með árunum. Að þessu virtu taldi sálfræðingurinn áfrýjanda ekki hafa næga hæfni til að fara með forsjána og töluverða hættu á að hún hefði neikvæð áhrif á þroska barnsins með því að einangra það og ala á neikvæðum hugmyndum um lífið og tilveruna. Einnig taldi sálfræðingurinn að geta áfrýjanda til að sinna daglegri umönnun dóttur sinnar væri verulega skert. Um stuðning fyrir áfrýjanda taldi sálfræðingurinn að hún þyrfti langa og sérhæfða meðferð. Slík meðferð hefði þó ekki sýnt nægjanlega góðan árangur í rannsóknum. Meðferðin gæti tekið mörg ár og væri alveg óvíst hvort hún gagnaðist áfrýjanda við að fara með forsjána.

Undir rekstri málsins í héraði var E, sálfræðingur, dómkvaddur til að meta forsjáhæfni áfrýjanda. Í matsgerð hans 8. desember 2014 kom fram að áfrýjandi hefði þroskast og styrkst andlega og líkamlega frá því á árinu 2011. Samkvæmt greindarprófi hefði almennur skilningur hennar aukist síðan þá úr lágu meðaltali í meðaltal. Þótt margt hafi tekist vel hætti henni til að ofmeta sig í foreldrahlutverkinu og vanmeta mikilvægi þess stuðnings sem hún hefði fengið, en sá stuðningur væri nauðsynlegur ef hún ætti að halda forsjánni. Taldi matsmaðurinn að áfrýjanda hefði gengið erfiðlega að halda uppi góðu samstarfi við stuðningsfólk. Hana skorti innsæi í eigin bresti og hún verið óviljug að þiggja aðstoð er bauðst, sem hefði mögulega getað styrkt hana bæði persónulega og sem uppalanda. Einnig taldi matsmaðurinn athugun sína benda til að félagsfærni áfrýjanda væri takmörkuð. Henni hætti til fljótfærni, stífni og óyfirvegaðra ákvarðana, sem reynt hefði á þolrif fagfólks og dregið úr tiltrú á henni sem foreldri. Í því sambandi tiltók matsmaðurinn að áfrýjandi hefði ekki verið til samstarfs þegar dvöl og framkoma móður hennar á heimilinu hindraði að tilsjónarkona gæti sinnt barninu. Einnig taldi matsmaðurinn að í framkomu áfrýjanda, sem bitnað hefði á barninu, hefðu birst persónubrestir eins og sjálfsréttvísi, ýgi og hvatvísi án þess að hún áttaði sig á því en það auki á efasemdir um hæfi hennar sem uppalanda. Þá taldi matsmaðurinn að áfrýjandi hefði vanmetið mikilvægi þess að barnið tengdist félagslega og ætti samskipti við jafnaldra. Í niðurlagi matsgerðarinnar sagði að hæfni áfrýjanda til að fara með forsjána væri skert. Matsmaðurinn taldi þó ekki útilokað að hún gæti haft forsjána ef hún léti af andstöðu sinni við barnaverndaryfirvöld og tæki upp fullt samstarf um umönnun barnsins. Forsenda þess væri að hún sæi að sér og ynni á persónubrestum sínum í sálfræðiviðtölum. Taldi matsmaðurinn áfrýjanda ekki geta annast barnið nema með verulegum faglegum stuðningi, en hann væri ekki hægt að veita nema hún væri viljug og til fulls samstarfs.

Í umsögn frá leikskóla barnsins 28. febrúar 2014, þegar það var í umsjá áfrýjanda, kom fram að umhirða og aðbúnaður barnsins væri í lagi. Einnig sagði að stúlkan mætti vel og tímanlega og væri vel stödd félagslega. Samskipti við áfrýjanda gengju ágætlega en hún segði lítið af fyrra bragði. Jafnframt tæki hún við ráðum og leiðbeiningum en það hefði þó að einu leyti ekki gengið eftir. Rætt hefði verið við áfrýjanda um að fara með stúlkuna til læknis til að kanna hugsanlega sýkingu en það hefði ekki verið gert þrátt fyrir ítrekuð tilmæli. Eftir að barnið var vistað hjá afa sínum og ömmu var aflað umsagnar leikskóla þess 15. maí 2014, en þar sagði að stúlkan væri glaðlegri og opnari nú en hún var áður og talaði meira við starfsfólk skólans. Einnig hefði raddbeiting hennar og fas breyst þannig að meiri blæbrigða gætti í samskiptum, en áður hefði hún verið frekar eintóna. Í umsögn leikskólans 1. september 2014 sagði að aðbúnaður stúlkunnar væri til fyrirmyndar. Jafnframt kom fram að kennarar stúlkunnar teldu mikinn mun á tjáningu hennar eftir að hún fór til afa síns og ömmu, hún væri opnari, virkari og glaðari í samræðum og samskiptum við börn og fullorðna. Þá sagði í umsögn leikskóla 16. janúar 2015 að starfsfólk skólans hefði á síðustu mánuðum tekið eftir miklum framförum hjá stúlkunni og hvað hún væri örugg og glöð.

II

Eins og áður greinir hafa barnaverndaryfirvöld haft afskipti af áfrýjanda og dóttur hennar allt frá fæðingu, en hún er nú á fimmta ári. Hefur telpan verið vistuð hjá afa sínum og ömmu í föðurætt frá 2. apríl 2014, en þá var hún ríflega þriggja ára að aldri. Stefndi krefst þess að áfrýjandi verði svipt forsjá barnsins á grundvelli a. og d. liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, enda sé ekki unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafa verið reyndar án viðunandi árangurs, sbr. 2. mgr. sömu greinar.

Í fyrrgreindu mati sálfræðings 7. júlí 2014 á áfrýjanda er komist að þeirri niðurstöðu að hún hafi ekki næga hæfni til að fara með forsjána og að velferð barnsins og þroski sé ekki tryggður í umsjá hennar. Í áðurgreindri matsgerð dómkvadds manns 8. desember sama ár er jafnframt komist að þeirri niðurstöðu að forsjárhæfni áfrýjanda sé skert, en þó ekki talið útilokað að hún fari með forsjá barnsins ef hún láti af andstöðu sinni við barnaverndaryfirvöld og taki upp fullt samstarf um umönnun þess. Jafnframt taldi matsmaðurinn að áfrýjandi gæti ekki annast barnið nema með verulegum stuðningi en hann væri ekki hægt að veita gegn vilja hennar.

Frá því mál þetta kom til kasta barnaverndaryfirvalda hafa verið gerðar ellefu áætlanir um meðferð máls á grundvelli 23. gr. barnaverndarlaga, en sú fyrsta var gerð 27. janúar 2011. Í þessum áætlunum var gert ráð fyrir fjölþættum stuðningi við áfrýjanda svo hún væri betur í stakk búin til að annast barnið. Fólst þetta meðal annars í reglulegri tilsjón, ráðgjöf fagfólks inni á heimili áfrýjanda og sálfræðiviðtölum fyrir hana. Einnig dvaldi barnið tvívegis á vistheimili á vegum stefnda og þar naut áfrýjandi ráðgjafar við uppeldið. Þrátt fyrir allan þennan stuðning við áfrýjanda hefur ekki tekist að fá hana til samvinnu um velferð barnsins nema um skamma hríð í senn. Þannig lauk samstarfi við hana í aðdraganda þess að barnið var tekið úr umráðum hennar 2. apríl 2014 með því að áfrýjandi hafði af tilefnislausu látið barnið hætta á leikskóla þvert á ráðleggingar fagfólks. Á sama tíma dvaldi móðir áfrýjanda á heimili barnsins en framkoma hennar í garð þeirra sem veita áttu áfrýjanda stuðning girti fyrir að hann yrði veittur á heimilinu. Þá var áfrýjandi ekki til samvinnu um að koma móður sinni af heimili barnsins en framkoma hennar skapaði slæmar aðstæður á heimili þess. Samkvæmt þessu hefur áfrýjandi hafnað samstarfi um að tryggja barninu þroskavænlegt uppeldi en þess í stað einangrað það við aðstæður sem fullvíst má telja að séu því skaðlegar. Að þessu virtu er ljóst að móðir hefur takmarkað innsæi í þarfir barnsins, en það hindrar að samvinna náist við hana um nauðsynlegar úrbætur svo hún geti veitt barninu viðunandi uppeldi. Hefur viðleitni stefnda um langa hríð til að fá áfrýjanda til slíks samstarfs ekki skilað viðhlítandi árangri.

Svo sem áður getur hefur barnið verið vistað hjá afa sínum og ömmu í eitt og hálft ár. Af umsögnum frá leikskóla verður ráðið að barnið hafi sýnt mikla framför eftir að það fór til þeirrar dvalar en þar býr stúlkan við góðar aðstæður. Mæla hagsmunir barnsins eindregið með að högum þess verði ekki raskað en við barnavernd gildir sú grundvallarregla að taka ber upp það ráð sem barni er fyrir bestu, sbr. 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga.

Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið verður fallist á það með héraðsdómi, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómsmönnum, að fullvíst sé að þroska barnsins sé hætta búin sökum þess að áfrýjandi sé augljóslega vanhæf til að fara með forsjána, sbr. d. lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Að virtum málsatvikum er einnig nægjanlega leitt í ljós að öðrum og vægari úrræðum verður ekki beitt til úrbóta, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti dæmist ekki, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 1.200.000 krónur.