572/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu H við slit G hf. var hafnað. Í málinu krafðist H þess aðallega að krafa hans yrði viðurkennd sem forgangskrafa í bú G hf. á grundvelli 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. en til vara sem almenn krafa á grundvelli 113. gr. þeirra. Reisti H kröfugerð sína á því að hann hefði í símtali við starfsmann G hf. 15. september 2008 gefið skýr og ótvíræð fyrirmæli um að keyptar yrðu evrur fyrir andvirði innleystra hlutdeildarskírteina H í Sjóði 9 hjá G hf. Í stað þess að fylgja fyrirmælunum hefði G hf. í heimildarleysi keypt hlutdeildarskírteini í Sjóði 9.1 hjá G hf. Byggði H aðallega á því að hann ætti kröfu á hendur G hf. um endurgreiðslu innstæðu sem til hefði orðið á tilteknum reikningi hans þegar andvirði hlutdeildarskírteina í Sjóð 9 var lagt inn á þann reikning en til vara að hann hefði öðlast rétt til skaðabóta úr hendi G hf. vegna þess tjóns sem hann hefði orðið fyrir við það að fyrirmælum hans var ekki fylgt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að andvirði innleystra hlutdeildarskírteina í Sjóði 9 hafi verið tímabundið ráðstafað inn á handveðsettan reikning H hjá G hf. Ekki hafi því getað orðið til innstæða í evrum á þeim reikningi. Í beinu framhaldi hafi andvirði hlutdeildarskírteinanna verið varið til kaupa á hlutdeildarskírteinum í Sjóði 9.1 og gjaldeyrisreikningur H hjá G hf., sem var í evrum, jafnframt eyðilagður. Hafi því heldur ekki orðið til innstæða í evrum á þeim bankareikningi. Var aðalkröfu H því hafnað. Hvað varakröfu H varðaði taldi Hæstiréttur að ráðstafanir G hf. rúmuðust innan þess sem samningur aðila um einkabankaþjónustu gerði ráð fyrir. Þá hefðu í umræddu símtali ekki falist skýr og ótvíræð fyrirmæli af hálfu H sem G hf. hafi á grundvelli áðurnefnds samnings verið skylt að hlíta. Þá lægi ekkert fyrir í gögnum málsins um að H hafi hringt í starfsmann G hf. síðar sama dag til að fylgja fyrirmælunum eftir eins og hann hélt fram. Þá yrði að líta til þess að H hafi nýtt sér skoðunaraðgang að einkabankaþjónustunni í netbanka sínum og hann hafi auk þess fengið skriflegar tilkynningar um viðskiptin en ekki hreyft neinum andmælum að því er séð yrði vegna þeirra fyrr en 6. október 2008 af því tilefni að honum hafði borist krafa frá G hf. 3. sama mánaðar um frekari tryggingar. Að öllu þessu virtu hefði H ekki sýnt fram á að hann hefði öðlast rétt til skaðabóta úr hendi G hf. og var varakröfu hans einnig hafnað.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. ágúst 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. ágúst 2013 þar sem hafnað var kröfu sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennd verði krafa sín á hendur varnaraðila að fjárhæð 1.818.280,20 evrur og henni skipað í réttindaröð aðallega samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, en til vara 113. gr. sömu laga. Auk framangreindrar fjárhæðar krefst sóknaraðili þess í aðalkröfu að við hana leggist nánar tilgreindir ársvextir frá 15. september til 16. nóvember 2008 og síðan dráttarvextir af tilteknum fjárhæðum frá þeim degi til 22. apríl 2009, en í varakröfu aðallega dráttarvextir og til vara 5,5% ársvextir af tilteknum fjárhæðum frá 15. nóvember 2008 til 22. apríl 2009. Í varakröfu komi jafnframt til frádráttar greiðslur vegna innlausnar hlutdeildarskírteina í Sjóði 9.1 - Peningamarkaðsbréf EUR hjá Glitni banka hf. að fjárhæð 54.085.189 krónur 3. febrúar 2009, 37.397.305 krónur 11. mars sama ár, 16.152.477 krónur 5. október 2010 og 6.615.066 krónur 22. júní 2012. Í öllum tilvikum krefst sóknaraðili þess að dráttarvöxtum, sem leggjast á kröfu hans eftir 22. apríl 2009, verði skipað í réttindaröð við slit varnaraðila samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Sóknaraðili gerði 27. febrúar 2006 samning við varnaraðila, sem þá bar heitið Íslandsbanki hf., um einkabankaþjónustu og er efni hans nánar rakið í hinum kærða úrskurði. Í samningnum kom fram að af þessu tilefni hafi varnaraðili stofnað sérstakan fjárvörslureikning nr. [...]33 á nafni sóknaraðila og jafnframt bankareikning nr. [...]433. Um seinni reikninginn sagði að í tengslum við fjárvörslu og eignastýringu væri stofnaður sérstakur bankareikningur í Íslandsbanka hf. á nafni sóknaraðila sem tengdur væri fjárvörslureikningi hans. Sóknaraðili hefði ekki aðgang að þessum reikningi nema með milligöngu varnaraðila. Jafnframt væri varnaraðila heimilt að stofna gjaldeyrisreikninga eða aðra innlánsreikninga á nafni sóknaraðila með sama hætti. Ágreiningslaust er að samningurinn um einkabankaþjónustu var gerður í tengslum við lán „í erlendum gjaldmiðlum og íslenskum krónum óverðtryggt“ sem sóknaraðili tók hjá varnaraðila en samningur um þá lánveitingu ásamt viðaukum var undirritaður 12. apríl 2007.

Í 6. grein lánssamningsins 12. apríl 2007 var svofellt ákvæði: „Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á láninu setur lántaki lánveitanda að handveði, með sérstakri handveðsyfirlýsingu öll þau verðbréf sem eru í vörslum Glitnis banka hf. á hverjum tíma á vörslureikningi nr. [...]33, samkvæmt handveðsyfirlýsingu sem lántaki hefur gefið út til lánveitanda. Verðbréf á ofangreindu vörslusafni skulu á hverjum tíma vera bundin/skilyrt við eign í eingöngu eftirfarandi sjóði hjá lánveitanda: Sjóður 9-peningamarkaðsbréf.“ Handveðsyfirlýsing sóknaraðila var undirrituð sama dag og lánssamningurinn. Með þeirri yfirlýsingu setti sóknaraðili varnaraðila að handveði: „A) Öll verðbréf, hvort sem um er að ræða verðbréf í formi rafbréfa eða skjalaformi, hverju nafni sem nefnast sem eru í vörslu Glitnis banka á hverjum tíma á vörslureikningi nr. 7433. Rafræn verðbréf í safninu eru varðveitt á VS-reikningi í umsjón Glitnis banka hf. ... Útgefandi/veðsali skuldbindur sig til þess að ráðstafa arðgreiðslum beint inn á reikning nr. [...]433, en reikningurinn ásamt innstæðu hans eins og hún er á hverjum tíma ... er jafnframt veðsettur bankanum með yfirlýsingu þessari. Veðhafi hefur einn aðgang að reikningnum og innstæðu hans og er útgefanda/veðsala óheimilt að taka fé út af reikningnum ... B) Innstæðu á gjaldeyrisreikningum útgefanda/veðsala, höfuðbók 38 í Glitni banka hf. eins og hún er á hverjum tíma, þar með taldir vextir. C) Innstæðu á peningamarkaðsreikningi útgefanda/veðsala, í Glitni banka hf. eins og hún er á hverjum tíma, þar með taldir vextir og verðbætur.“

Í hinum kærða úrskurði er rakið efni símtals þess er sóknaraðili átti 15. september 2008 við starfsmann varnaraðila en endurrit símtalsins er meðal gagna málsins. Málsaðila greinir á um hvort sóknaraðili hafi í þessu símtali gefið starfsmanninum skýr og ótvíræð fyrirmæli um að selja hlutdeildarskírteini sín í Sjóði 9, kaupa fyrir andvirði þeirra evrur og leggja þær inn á bankareikning sóknaraðila. Sóknaraðili heldur því fram að hann hafi gefið slík fyrirmæli og því hafi sú ákvörðun að kaupa hlutdeildarskírteini í Sjóði 9.1 verið í sína óþökk. Þessu andmælir varnaraðili og telur auk þess að lánssamningurinn frá 12. apríl 2007 hafi staðið því í vegi að innlausnarfjárhæðinni yrði ráðstafað í samræmi við þau fyrirmæli sem sóknaraðili haldi fram að hann hafi gefið starfsmanninum. Þá er í málinu ágreiningur um hvort sóknaraðili hafi síðar 15. september 2008 hringt í farsíma starfsmannsins til þess að fylgja eftir þeim fyrirmælum sem hann kveðst hafa gefið fyrr um daginn.

Samkvæmt gögnum málsins sendi varnaraðili sóknaraðila 15. september 2008 tilkynningu í almennum pósti þess efnis að hann hefði selt bréf sóknaraðila í Sjóði 9. Andvirði þeirra mun í fyrstu hafa verið lagt inn á fyrrgreindan handveðsettan reikning sóknaraðila nr. [...]433. Varnaraðili sendi sóknaraðila aðra tilkynningu 16. september 2008 þar sem fram kom að fyrir andvirði innlausnarfjárins hefðu verið keypt bréf í svokölluðum Sjóði 9.1 - peningamarkaðssjóður EUR, en sá sjóður mun hafa verið stofnaður í mars 2007. Yfirlit um hreyfingar á þeirri verðbréfaeign sóknaraðila sem varnaraðili hafði umsjón með samkvæmt samningnum um einkabankaþjónustu sýna að áður höfðu verið keypt hlutdeildarskírteini í Sjóði 9.1 í október og nóvember 2007 og febrúar og mars 2008. Þá voru einnig keypt hlutdeildarskírteini í sjóði 1B í apríl 2008. Gögn málsins bera með sér að gjaldeyrisreikningur nr. [...]29, sem sóknaraðili átti hjá varnaraðila og var í evrum, var eyðilagður 18. september 2008.

II

Kröfugerð sóknaraðila í málinu er á því reist að hann hafi gefið starfsmanni varnaraðila skýr og ótvíræð fyrirmæli um að kaupa evrur fyrir andvirði innleystra hlutdeildarskírteina í Sjóði 9. Í stað þess að fylgja fyrirmælunum hafi varnaraðili í heimildarleysi keypt hlutdeildarskírteini í Sjóði 9.1 og beri af þeim sökum hallann af því að geta ekki sýnt fram á að hafa fylgt fyrirmælunum. Aðalkrafa sóknaðila virðist á því reist að hann eigi af þessum sökum kröfu á hendur varnaraðila um endurgreiðslu innstæðu sem hafi orðið til á reikningi hans nr. [...]433 þegar andvirði hlutdeildarskírteina í Sjóði 9 var lagt inn á þann reikning. Þar sem um innstæðu sé að ræða njóti krafa til hennar forgangs við slit varnaraðila samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Verði ekki á aðalkröfuna fallist er varakrafa sóknaraðila á því reist að hann hafi allt að einu öðlast rétt til skaðabóta úr hendi varnaraðila vegna þess tjóns sem hann hafi orðið fyrir við það að fyrirmælum hans var ekki fylgt. Nemi fjárhæð skaðabótakröfunnar mismuninum á innstæðunni og þeim fjármunum sem ráðstafað var til sóknaraðila við slit og uppgjör á Sjóði 9.1 og njóti hún við slit varnaraðila stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.

Andvirði innleystra hlutdeildarskírteina sóknaraðila í Sjóði 9 hjá varnaraðila var tímabundið ráðstafað inn á handveðsettan reikning sóknaraðila nr. [...]433, sem var í íslenskum krónum. Gat því ekki orðið til innstæða í evrum á þeim reikningi. Í beinu framhaldi var andvirði hlutdeildarskírteinanna í Sjóði 9 varið til kaupa á hlutdeildarskírteinum í Sjóði 9.1 og gjaldeyrisreikningur sóknaraðila hjá varnaraðila nr. [...]29, sem var í evrum, jafnframt eyðilagður. Varð því heldur ekki til innstæða í evrum á þeim bankareikningi. Gat sóknaraðili samkvæmt þessu ekki átt hjá varnaraðila innstæðu í evrum sem forgangs nýtur við slit varnaraðila samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 og verður aðalkröfu hans, sem sýnist öðrum þræði reist á skaðabótareglum, þegar af þeirri ástæðu hafnað.

Kemur þá til úrlausnar hvort sóknaraðili hafi sýnt fram á að hann hafi öðlast rétt til skaðabóta úr hendi varnaraðila á grundvelli þeirra samskipta málsaðila sem áður er lýst. Ágreiningslaust er að sú ráðstöfun varnaraðila að verja andvirði innleystra hlutdeildarskírteina í Sjóði 9 til kaupa á hlutdeildarskírteinum í Sjóði 9.1 rúmaðist innan þeirrar fjárfestingarstefnu sem samningur málsaðila um einkabankaþjónustu kvað á um. Sú ráðstöfun var einnig í samræmi við 6. grein lánssamningsins frá 12. apríl 2007 en efni hennar er áður rakið. Ekki verður talið að í þeim orðum sóknaraðila, sem féllu í símtalinu 15. september 2008 og rakin eru í hinum kærða úrskurði, hafi falist skýr og ótvíræð fyrirmæli sem varnaraðila hafi á grundvelli samningsins um einkabankaþjónustu verið skylt að hlíta. Þá liggja hvorki fyrir í gögnum málsins upplýsingar um að sóknaraðili hafi hringt í starfsmann varnaraðila síðar sama dag til að fylgja eftir þeim fyrirmælum sem hann kveðst hafa gefið starfsmanninum fyrr um daginn né heldur hvert geti hafa verið efni þess símtals. Loks er til þess að líta sem nánar er rakið í hinum kærða úrskurði að sóknaraðili hafði og nýtti sér skoðunaraðgang að einkabankaþjónustunni í netbanka sínum og fékk að auki sendar skriflegar tilkynningar frá varnaraðila um viðskipti þau sem mál þetta varðar. Þrátt fyrir það hreyfði hann ekki að því er séð verður andmælum vegna þeirra viðskipta sem fram höfðu farið fyrir hans hönd fyrr en 6. október 2008 og þá af því tilefni að honum hafði borist krafa frá varnaraðila 3. sama mánaðar um frekari tryggingar. Þegar allt það er virt sem hér var rakið verður lagt til grundvallar að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að hann hafi öðlast rétt til skaðabóta úr hendi varnaraðila vegna þeirra lögskipta sem mál þetta varðar og verður varakröfu sóknaraðila því einnig hafnað. Er samkvæmt þessu staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar.

Eftir þessum málsúrslitum verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, H-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, greiði varnaraðila, Glitni hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.