231/2008

F krafði B um greiðslu vegna svonefndra vinnuréttargjalda sem haldið var fram að draga hefði átt af launum tiltekinna ófélagsbundinna skipstjórnarmanna sem störfuðu hjá B. Var þessum gjöldum ætlað að standa straum af kostnaði við gerð kjarasamninga um lágmarkskjör með vísan til 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. B byggði á því að umræddir skipstjórnarmenn hefðu verið ófélagsbundnir og ekki viljað greiða framlög til F og hefði B því verið óheimilt að draga gjöldin af þeim þar sem það hefði farið í bága við ákvæði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt málatilbúnaði B varð að miða við að afstaða umræddra skipstjórnarmanna væri byggð á því að þeir töldu sér ekki skylt að greiða vinnuréttindagjaldið þar sem álagning þess bryti í bága við stjórnarskrá. Talið var að skylda B, til að draga umkrafin gjöld af umræddum skipstjórnarmönnum, væri háð því að greiðsluskylda ófélagsbundinna skipstjórnarmanna sé að lögum stjórnskipulega gild. Þar sem skipstjórnarmönnunum sjálfum hefði ekki verið gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna var niðurstaða Hæstaréttar sú að ekki yrði lagður dómur á málið og því vísað frá dómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. apríl 2008. Hann krefst aðallega að málinu verði vísað frá dómi en til vara sýknu af kröfu stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að því frágengnu krefst hann þess að krafa stefnda verði lækkuð og að hvor aðili verði látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir héraðsdómi, en áfrýjanda dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Hinn 16. september 2004 sagði skipstjóri á Sólbaki EA 7 sig skriflega úr stéttarfélagi sínu, Félagi skipstjórnarmanna. Óumdeilt er að tveir aðrir skipstjórnarmenn skipsins sögðu sig munnlega úr félaginu beint í kjölfarið. Daginn eftir mun áfrýjandi hafa stofnað Útgerðarfélagið Sólbak ehf., sem var ekki aðili að Landssambandi íslenskra útvegsmanna. Hinn 20. september sama ár leigði áfrýjandi hinu nýstofnaða félagi skip sitt Sólbak EA 7. Útgerðarfélagið Sólabakur ehf. mun í framhaldi af því hafa gert ráðningarsamninga við skipverja. Hinn 25. ágúst 2006 sendi lögmaður stefnda áfrýjanda innheimtubréf vegna ógreiddra vinnuréttindagjalda af ófélagsbundnum skipstjórnarmönnum í þjónustu áfrýjanda. Eftir nánari bréfaskipti á milli aðila sendi lögmaður stefnda áfrýjanda annað innheimtubréf vegna gjaldanna 18. desember 2006. Útgerðarfélagið Sólbakur ehf. mun hafa verið sameinað áfrýjanda 8. júní 2006.

Krafa stefnda, sem tekin var til greina í hinum áfrýjaða dómi, varðar vangreidd vinnuréttindagjöld vegna fyrrgreindra skipstjórnarmanna á skipunum Sólbaki EA 7 og Harðbaki EA 3 á tímabilinu 20. september 2004 til 28. febrúar 2007. Kröfu sína reisir stefndi á grein 1.34 í kjarasamningi Farmanna og fiskimannasambands Íslands og Landsambands íslenskra útvegsmanna 30. október 2004 og sambærilegu ákvæði eldri kjarasamnings. Þá byggir hann á 7. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur en þar segir að samningar einstakra verkamanna við atvinnurekendur séu ógildir að svo miklu leyti, sem þeir fari í bága við samninga stéttarfélags við atvinnurekandann, enda hafi félagið ekki samþykkt þá. Hann vísar einnig til 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sbr. 5. gr. laga nr. 69/1993, en þar segir að laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semji um, skuli vera lágmarkskjör, óháð kyni, þjóðerni eða ráðningartíma fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á svæði því, er samningur tekur til. Samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákveði skuli vera ógildir. Stefndi byggir á því að fyrrnefnd lagaákvæði hafi verið sett af löggjafanum til verndar launþegum í því skyni að tryggja þeim lágmarkskjör, en í tilvitnuðum lögum sé aðilum vinnumarkaðarins hér á landi falið að semja um slík kjör í frjálsum samningum sín á milli. Stefndi heldur því fram að útgerðarmönnum sé skylt að halda eftir vinnuréttindagjaldi samkvæmt grein 1.34 í kjarasamningi Farmanna og fiskimannasambands Íslands og Landsambands íslenskra útvegsmanna, en gjaldinu sé ætlað að standa straum af kostnaði við gerð kjarasamninga um lágmarkskjör. Á grundvelli þessara sjónarmiða sé svo mælt fyrir í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 að atvinnurekendum sé skylt að halda eftir af launum starfsmanns iðgjaldi hans til viðkomandi stéttarfélags samkvæmt þeim reglum sem kjarasamningar greina.

Krafa áfrýjanda um að vísa beri málinu frá dómi er reist á því að aðild þeirra skipstjórnarmanna, sem haldið er fram að draga hafa borið vinnuréttindagjald af, sé nauðsynleg svo dómur verði á málið lagður en þeir hafi sagt sig úr stefnda og andmælt því að umkrafin gjöld væru af þeim dregin og hafi verið orðið við því þar sem ekki hafi verið talin lagaskilyrði til þess, sbr. 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Krafa áfrýjanda um sýknu er byggð á því að umræddir skipstjórnarmenn hafi ekki verið félagsmenn hjá stefnda á því tímabili sem um ræðir. Geti stefndi þegar af þeirri ástæðu ekki krafist umræddra gjalda. Að því er varðar tilvitnaðan kjarasamning og ákvæði 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 telur áfrýjandi að skýra beri þessi ákvæði svo að ekki sé hægt að krefjast vinnuréttindagjalda af umræddum skipstjórnarmönnum í félag sem þeir eigi ekki aðild að vegna ákvæða 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Loks er því mótmælt að vinnuréttindagjald teljist iðgjald í skilningi 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980.

II

Í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 er mælt fyrir um skyldu atvinnurekanda til að halda eftir af launum starfsmanns iðgjaldi til viðkomandi stéttarfélags samkvæmt þeim reglum sem kjarasamningar greina. Stefndi heldur því fram að hér sé mælt fyrir um sjálfstæða skilaskyldu áfrýjanda á umræddu iðgjaldi og þurfi því ekki að stefna skipstjórnarmönnum þeim, sem krafist er að vinnuréttindagjöldin séu dregin af. Vísar hann til dóms Hæstaréttar í máli nr. 12/2005, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 285, máli sínu til stuðnings.

Ekki verður fallist á með stefnda að tilvitnaður dómur teljist hafa fordæmisgildi fyrir úrlausn þessa máls þar sem launþeginn í því máli var félagsmaður í stéttarfélagi og hafði ekki andmælt greiðsluskyldu sinni. Þá hafði launagreiðandinn dregið umkrafin gjöld af honum. Deilan sem þar var til úrlausnar laut að því til hvaða stéttarfélags skila ætti afdregnum gjöldum. Í máli því, sem hér er til úrlausnar, er óumdeilt að umræddir skipstjórnarmenn voru ekki félagsmenn í stefnda. Skilja verður málflutning áfrýjanda svo að þeir hafi andmælt því að umkrafin gjöld væru af þeim dregin og hafi verið fallist á andmælin þar sem ekki hafi verið talin lagaskilyrði til þess að draga gjöldin af þeim. Í þessu máli er þess ekki krafist að félagsgjöld verði dregin af umræddum skipstjórnarmönnum heldur svonefnd vinnuréttindagjöld, sem stefndi heldur fram að heimilt sé að leggja á ófélagsbundna menn, en þeim sé ætlað að standa straum af kostnaði við gerð kjarasamninga um lágmarkskjör sem þeir njóti góðs af vegna ákvæða 1. gr. laga nr. 55/1980.

Áfrýjandi hefur áréttað að kjarni málsins sé sá að þar sem umræddir skipstjórnarmenn séu ófélagsbundnir og vilji ekki greiða framlög til stefnda hafi honum verið óheimilt að draga gjöldin af þeim þar sem það hafi farið í bága við ákvæði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar.

Óumdeilt er að skipstjórnarmenn þeir, sem áfrýjandi krefur stefnda um greiðslu vinnuréttindagjalda fyrir, eru ófélagsbundnir. Greiðsluskylda þeirra byggist því ekki á samningi. Stefndi ber fyrir sig að greiðsluskylda þeirra byggist á lögum nr. 55/1980. Samkvæmt því sem fram er komið í málinu verður að miða við að afstaða umræddra skipstjórnarmanna sé á því reist að þeir telji sér ekki skylt að greiða vinnuréttindagjaldið þar sem álagning þess brjóti í bága við stjórnarskrá. Eins og mál þetta er vaxið verður að telja að skylda áfrýjanda, til að draga umkrafin gjöld af umræddum skipstjórnarmönnum, sé háð því að greiðsluskylda ófélagsbundinna skipstjórnarmanna sé að lögum stjórnskipulega gild. Því verður ekki felldur dómur á mál þetta án þess að fyrrnefndum skipstjórnarmönnum sé sjálfum gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna. Þar sem stefndi hefur ekki beint málssókn sinni að þeim verður ekki hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi.

Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Stefndi, Félag skipstjórnarmanna, greiði áfrýjanda, Brimi hf., samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.