116/2003

Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem viðurkennd var við félagsslit B skaðabótakrafa R. R hafði gert samning árið 2000 við forvera B um þjónustu við fjárvörslu, þar sem B var veitt umboð til að kaupa og selja verðbréf fyrir R. B var svipt starfsleyfi til verðbréfaviðskipta í nóvember 2001 og tekið til skipta eftir reglum um slit fyrirtækja í verðbréfaþjónustu. Á kröfulýsingarfresti kom m.a. fram krafa frá R þar sem lýst var sem forgangskröfu samkvæmt 7. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, kröfu samkvæmt víxli án ábyrgðamanna, sem stafaði frá B sjálfu. Í síðara bréfi F til skiptastjóra reisti F sömu kröfu einnig á þeirri málsástæðu að B væri skaðabótaskylt gagnvart sér. Á skiptafundi í apríl 2002 viðurkenndi skiptastjóri kröfu F sem almenna kröfu, eftir að F hafði fallið frá kröfu sinni um að fjárkröfu hans yrði skipað í réttindaröð samkvæmt fyrrnefndu ákvæði laga nr. 21/1991, en hafnaði bótaábyrgð B vegna viðskiptanna. Var talið að F gæti ekki nú haldið kröfu sinni, sem þegar hafði verið viðurkennd, til streitu með málsókn fyrir dómi til þess eins að fá úr því leyst hvort það skyldi gert á grundvelli einnar málsástæðu sinnar fremur en annarrar, sbr. meginreglu 1. mgr. 98. gr. laga um meðferð einkamála. Hafði F því ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins, svo sem það hafði verið lagt fyrir dómstóla, og var málinu vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. mars 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. apríl sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2003, þar sem viðurkennd var við félagsslit sóknaraðila skaðabótakrafa varnaraðila að fjárhæð 7.750.000 krónur með dráttarvöxtum frá 9. janúar 2002 til greiðsludags. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. og áðurgildandi 59. gr. laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti með áorðnum breytingum. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hafnað verði að viðurkenna fyrrgreinda kröfu varnaraðila og að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum falli niður.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti 24. mars 2003. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur með þeim breytingum að dráttarvextir verði dæmdir af kröfu hans frá 19. september 2001 til greiðsludags og fjárhæð málskostnaður verði hækkuð. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar.

I.

Samkvæmt gögnum málsins gerði varnaraðili samning 10. október 2000 við sóknaraðila um þjónustu við fjárvörslu, þar sem sóknaraðila var veitt umboð til að kaupa og selja verðbréf fyrir hann. Var varnaraðili nefndur fjárvörslureikningshafi í samningnum. Tekið var þar fram að umboð sóknaraðila til viðskipta með verðbréf í þágu varnaraðila væri bundið við ríkistryggð skuldabréf og víxla, húsbréf, bankatryggð skuldabréf og víxla, skuldabréf og víxla sveitarfélaga, víxla fyrirtækja með ábyrgðarmanni, hlutabréf skráð hjá Verðbréfaþingi Íslands hf. eða á opna tilboðsmarkaðinum, erlend verðbréf, sem skráð væru á viðurkenndum markaði, og óskráð erlend hlutabréf og fjárfestingarsamlög. Fólst í ákvæðum samningsins að slík viðskipti væru ekki háð samþykki varnaraðila hverju sinni.

Í yfirliti frá sóknaraðila til varnaraðila 11. maí 2001 um verðbréf þess síðarnefnda í vörslum félagsins 30. apríl sama árs kom fram að varnaraðili hafi þá átt þar innlend og erlend verðbréf að andvirði samtals 16.409.307 krónur, þar með talinn víxil, sem þar var tilgreindur með lýsingunni „S004083 Burnham Int.L“, að nafnverði 7.750.000 krónur. Þessa víxils og annarra samsvarandi var eftir þetta getið í yfirlitum um verðbréfaeign varnaraðila í vörslum sóknaraðila 31. júlí, 31. ágúst, 30. september og 31. október 2001, en þó þannig að númer víxla urðu önnur þegar fram liðu stundir. Í síðasta yfirlitinu, sem tók mið af verðbréfaeign varnaraðila 28. nóvember 2001, var getið um víxil af þessum toga, sem bar númerið S004202 og var að nafnverði 7.750.000 krónur.

Sóknaraðili mun hafa verið sviptur starfsleyfi til verðbréfaviðskipta 27. nóvember 2001. Sama dag mun hafa gengið úrskurður í Héraðsdómi Reykjavíkur um að félagið væri tekið til skipta eftir reglum um slit fyrirtækja í verðbréfaþjónustu, sbr. áðurnefnda 59. gr. laga nr. 13/1996, eins og þeim hafði verið breytt með 7. gr. laga nr. 163/2000. Skiptastjóri, sem skipaður var til að fara með félagsslitin, gaf út innköllun vegna þeirra. Á kröfulýsingarfresti kom meðal annars fram krafa frá varnaraðila í bréfi 9. janúar 2002. Hann vísaði þar til áðurgreinds samnings aðilanna 10. október 2000, sem hafi haft skýr ákvæði um heimildir sóknaraðila til að ráðstafa fé varnaraðila. Hafi sóknaraðili 19. júní 2001 varið hluta af fénu til kaupa á víxli án ábyrgðarmanna, sem stafaði frá honum sjálfum, en til þess hafi hann enga heimild haft. Taldi varnaraðili þetta skýrlega vera brot á samningi aðilanna, enda ráðstöfunin bersýnilega ekki í samræmi við hagsmuni hans. Kröfunni lýsti varnaraðili sem forgangskröfu samkvæmt 7. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 og nam fjárhæð hennar 8.466.382 krónum að meðtöldum áföllnum dráttarvöxtum og kostnaði. Í málinu liggur einnig fyrir bréf varnaraðila til skiptastjóra 18. janúar 2002, þar sem aftur var lýst kröfu vegna sömu atvika og að framan er getið, en þó tekið fram að krafan væri um skaðabætur og fjárhæð hennar samtals 8.766.992 krónur. Rök voru þar færð fyrir skaðabótaskyldu sóknaraðila og krafan sögð vera reist á „reglum skaðabótaréttar og lögum nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti.“ Í niðurlagi bréfsins vakti varnaraðili athygli á því að hann hafi áður lýst kröfu til skiptastjóra „um greiðslu fyrrgreinds víxils.“

Í skrá um lýstar kröfur á hendur sóknaraðila, sem skiptastjóri gerði 14. mars 2002, greindi hann frá þeirri afstöðu að hafna ætti áðurnefndum kröfum varnaraðila, sem væru „bótakröfur-víxill“ að fjárhæð 8.766.992 krónur. Á skiptafundi, sem skiptastjóri hélt 22. sama mánaðar, komu fram mótmæli varnaraðila gegn þessari afstöðu. Skiptafundur var haldinn á ný 19. apríl 2002 til að leitast við að jafna ágreining um lýstar kröfur, þar á meðal kröfu varnaraðila. Á þeim fundi féll varnaraðili frá kröfu sinni um að fjárkröfu hans yrði skipað í réttindaröð samkvæmt 7. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Að öðru leyti var eftirfarandi tekið fram í fundargerð varðandi umfjöllun um þessa kröfu og tvær aðrar, sem sams konar ágreiningur stóð um: „Skiptastjóri ákveður að breyta afstöðu sinni og samþykkja kröfurnar sem almennar kröfur með þeim fjárhæðum sem koma fram í kröfulýsingum. Skiptastjóri viðurkennir þó ekki að Burnham á Íslandi hf. hafi bakað sér bótaábyrgð vegna þeirra viðskipta sem liggja að baki kröfunum. Lögmenn kröfuhafa mótmæla þessari afstöðu skiptastjóra og telja að um bótaskylt tjón sé að ræða sem falli undir þær tryggingar sem Burnham á Íslandi hf. hafi keypt af Sjóvá-Almennum hf.“ Var enn ákveðið að reyna að jafna þennan ágreining á síðari skiptafundi, sem var haldinn 20. ágúst 2002. Sú viðleitni bar ekki árangur og beindi skiptastjóri ágreiningsefninu til Héraðsdóms Reykjavíkur 27. sama mánaðar. Af þessu tilefni var mál þetta þingfest þar fyrir dómi 20. september 2002.

II.

Með bréfi 4. desember 2002 tilkynnti skiptastjóri Héraðsdómi Reykjavíkur að farið yrði með slit á sóknaraðila eftir ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti, þar sem eignir félagsins muni ekki nægja til að efna viðurkenndar kröfur. Samkvæmt þessu og með vísan til 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 gilda almennar reglur laga nr. 21/1991 meðal annars um lýstar kröfur á hendur sóknaraðila, meðferð þeirra og réttaráhrif þeirrar málsmeðferðar.

Samkvæmt þeim meginreglum, sem búa meðal annars að baki ákvæðum 116. gr. og 117. gr. laga nr. 21/1991, hefur lýsing kröfu fyrir skiptastjóra við gjaldþrotaskipti, eftirfarandi meðferð hans á kröfunni og eftir atvikum úrlausn dómstóla um viðurkenningu hennar í máli samkvæmt 5. þætti laganna samsvarandi áhrif og ef einkamál væri höfðað um kröfuna, það hlyti meðferð fyrir dómi og niðurstaða væri þar fengin eftir almennum reglum, eftir atvikum með dómsúrlausn. Í áðurnefndri kröfulýsingu varnaraðila 9. janúar 2002 gerði hann kröfu um að viðurkenndur yrði réttur hans til greiðslu úr hendi sóknaraðila á samtals 8.466.382 krónum. Af þessu bréfi var ekki fyllilega ljóst á hvaða grunni varnaraðili reisti kröfu sína, en af fyrrgreindum ummælum í niðurlagi síðari kröfulýsingar hans verður ekki annað ráðið en að hann hafi sjálfur talið sig í fyrra tilvikinu hafa lýst kröfu á grundvelli víxils. Í síðari kröfulýsingunni 18. janúar 2002 kom á hinn bóginn skýrlega fram að sóknaraðili reisti kröfu sína, sem þar var að fjárhæð 8.766.992 krónur, á þeirri málsástæðu að sóknaraðili væri skaðabótaskyldur gagnvart sér. Á skiptafundi 19. apríl 2002 féll varnaraðili sem áður segir frá kröfu um að hann fengi notið forgangsréttar til greiðslu úr hendi sóknaraðila og lýsti þá skiptastjóri þeirri afstöðu að hann viðurkenndi kröfu varnaraðila sem almenna kröfu með síðastgreindri fjárhæð. Með þessu samþykkti sóknaraðili þá kröfu, sem gerð var á hendur honum. Getur varnaraðili ekki nú haldið kröfu sinni, sem þegar er viðurkennd, til streitu með málsókn fyrir dómi til þess eins að fá úr því leyst hvort það skuli gert á grundvelli einnar málsástæðu sinnar fremur en annarrar, sbr. meginreglu 1. mgr. 98. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hefur varnaraðili því ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn þessa máls, svo sem það hefur verið lagt fyrir dómstóla. Verður málinu því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.