407/2014

G ehf. tók lán að jafnvirði 500 milljón íslenskra króna hjá V hf. Á forsíðu lánssamningsins kom fram að lánið væri í erlendum gjaldmiðlum og/eða óverðtryggðum íslenskum krónum og í útborgunarbeiðni greindi að myntsamsetning lánsins væri í erlendum myntum í ákveðnum hlutföllum. Ári síðar gerðu aðilarnir tvo lánssamninga sem skyldi ráðstafað til uppgreiðslu eldra lánsins. Þau lán voru síðar framseld V ehf., sem gerði við G ehf. samning í evrum um endurfjármögnun lánanna. G ehf. taldi sig hafa ofgreitt af upphaflega lánssamningnum vegna ólögmætrar gengistryggingar og krafðist viðurkenningar á því að eftirstöðvar þess samnings, sem komið hefði í stað eldri samninga, hefðu lækkað til samræmis við það. Talið var að þar sem fé í íslenskum krónum hefði skipt um hendur þegar G ehf. fékk upphaflega lánið hefði það verið í íslenskum krónum með ólögmætri gengisbindingu. Höfuðstóll lánsins hefði síðan tekið mið af gengislækkun krónunnar við endurfjármögnunina. Talið var að G ehf. gæti haft þessa mótbáru uppi gagnvart V hf. og var fallist á kröfu félagsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. júní 2014. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og að honum verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Hinn 7. desember 2007 gerði stefndi lánssamning við VBS fjárfestingarbanka hf., er hafði starfsleyfi sem fjármálafyrirtæki eftir lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Á forsíðu samningsins var tilgreint að lánið væri „í erlendum gjaldmiðlum og/eða óverðtryggðum íslenskum krónum“ og í aðfaraorðum meginmáls hans sagði að lánið væri til níu mánaða „að jafnvirði allt að ISK 500.000.000“ með þeim skilmálum sem tilgreindir væru í samningnum. Í þeim kom meðal annars fram að lántaka bæri að senda lánveitanda beiðni um útborgun lánsins með tilgreindum fyrirvara, en þar ætti að tiltaka í hvaða myntum lánið yrði tekið. Um vexti sagði að greiða ætti LIBOR-vexti af lánshlutum í erlendum myntum, öðrum en evrum, en af þeim gjaldmiðli átti að greiða EURIBOR-vexti. Af lánshlutum í íslenskum krónum átti hins vegar að greiða REIBOR-vexti. Til viðbótar þessum vöxtum kom álag sem nam 4%. Vexti átti að reikna á þriggja mánaða fresti og bæta við höfuðstól, en lánið með vöxtum var á gjalddaga 15. september 2008. Var tekið fram að það ætti að greiða í þeim gjaldmiðlum sem það samanstóð af. Í útborgunarbeiðni vegna lánsins var vísað til samningsins „um lán að fjárhæð ISK 500.000.000“ og myntsamsetning þess sögð vera „EUR 33% JPY 33% CHF 34%“. Þá var þess óskað í beiðninni að lánið yrði greitt inn á tiltekinn reikning Össurar hf. í íslenskum krónum. Kom fram í lánssamningnum og útborgunarbeiðninni að lánið væri til að fjármagna greiðslu til þess félags í því skyni að aflétta kauprétti þess af fasteigninni Grjóthálsi 5 í Reykjavík sem var í eigu stefnda. Samkvæmt samkomulagi stefnda og Össurar hf. 1. desember 2007 nam sú greiðsla 490.000.000 krónum og var andvirði lánsins ráðstafað til að inna hana af hendi, en eftirstöðvar þess að fjárhæð 4.968.650 krónur, þegar tekið hafði verið tillit til kostnaðar af lántökunni, munu hafa verið lagðar inn á reikning stefnda í íslenskum krónum.

Stefndi gerði tvo lánssamninga 19. desember 2008 við VBS fjárfestingarbanka hf., annars vegar að fjárhæð 500.000.000 krónur og hins vegar að fjárhæð 528.036.685 krónur. Í skilmálum samninganna kom fram að ráðstafa skyldi andvirði lánanna til greiðslu á láni samkvæmt fyrrgreindum samningi 7. desember 2007. Einnig var tekið fram í úborgunarbeiðni með samningunum að um væri að ræða endurfjármögnun á eldra láni. Samkvæmt kvittun VBS fjárfestingarbanka hf. 22. desember 2008 var öllu andvirði lánanna tveggja, samtals að fjárhæð 1.028.036.685 krónur, ráðstafað 19. sama mánaðar til að gera upp fyrra lánið. Samkvæmt skilmálum samninganna voru bæði lánin á gjalddaga 20. janúar 2009, en skuldara var heimilt að framlengja þau allt að fjórum sinnum um mánuð í senn. Bæði lánin áttu að bera REIBOR-vexti með 4,2% álagi og átti að greiða þá á gjalddaga eða fyrir hvern mánuð á síðari gjalddögum yrði lánstími framlengdur. Með viðaukum 20. júní 2009 við lánssamningana skuldbatt stefndi sig til að greiða þá 20. júlí sama ár.

Með bréfi VBS fjárfestingarbanka hf. 19. október 2009 var stefnda tilkynnt að lánssamningarnir 19. desember 2008 hefðu verið framseldir til áfrýjanda. Áritaði fyrirsvarsmaður stefnda tilkynningarnar um móttöku þeirra 26. október 2009.

Hinn 26. október 2009 gerði stefndi lánssamning við áfrýjanda að fjárhæð 6.156.672 evrur. Í upphafi meginmáls samningsins var vísað til fyrri lánssamninga stefnda 19. desember 2008 við VBS fjárfestingarbanka hf. og tekið fram að þeir hefðu verið framseldir til áfrýjanda „auk allra réttinda ... og skyldna samkvæmt samningunum.“ Var einnig tekið fram að áfrýjandi sem framsalshafi og stefndi hefðu komist að samkomulagi um að gera nýjan samning sem kæmi að öllu leyti í stað eldri samninga. Hið nýja lán bar EURIBOR-vexti með 3,5% álagi og var til fimm ára með mánaðarlegum afborgunum, en stefnda var heimilt að framlengja lánið um önnur fimm ár. Hinn 16. mars 2011 var gerður viðauki við lánssamninginn sem fól meðal annars í sér heimild fyrir stefnda til að framlengja lánið um allt að tíu ár hvenær sem væri á lánstíma.

II

Hinn 27. ágúst 2009 keypti VBS fjárfestingarbanki hf. allt hlutafé í áfrýjanda sem þá hét AB 223 ehf. Nafni félagsins var síðan breytt í það heiti sem áfrýjandi ber. Bankinn lagði síðan eignir til áfrýjanda, þar með talda fyrrgreinda lánssamninga 19. desember 2008, og afsalaði hlutum sínum í honum 13. nóvember 2009 til Landsbanka Íslands hf. til greiðslu skulda.

Með úrskurði 7. apríl 2010 var VBS fjárfestingarbanki hf. tekinn til slita, en nafni félagsins var síðar breytt í VBS eignasafn hf. Í kjölfarið gerði félagið þá kröfu á hendur Landsbanka Íslands hf., sem einnig var í slitum, að rift yrði ráðstöfun á greiðslu skulda með afsali á hlutum í áfrýjanda. Með dómi Hæstaréttar 18. desember 2012 í máli nr. 720/2012 var sú krafa tekin til greina og bankanum gert að skila öllu hlutafé í áfrýjanda. Eftir að sá dómur gekk hefur áfrýjandi verið að fullu í eigu VBS eignasafns hf.

Með samningi 29. desember 2009 framseldi stefndi ætlaða kröfu sína um skaðabætur eða endurgreiðslu á hendur VBS eignasafni hf. til Holtasels ehf., en það félag og stefndi munu vera í eigu sama manns. Krafan á hendur VBS eignasafni hf. var reist á þeim grundvelli að lánssamningurinn 7. desember 2007 við stefnda hefði farið í bága við IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu með því að binda höfuðstól láns í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Með bréfi 25. september 2010 lýsti Holtasel ehf. kröfunni við slit VBS eignasafns hf. og krafðist þess að hún kæmi til skuldajafnaðar gegn kröfu á hendur sér samkvæmt lánssamningi 14. september 2007. Af hálfu VBS eignasafns hf. var rétti til skuldajafnaðar gegn kröfu félagins hafnað með bréfi 16. ágúst 2011 þar sem ekki væri fullnægt því skilyrði 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. að lánardrottinn hefði eignast kröfuna þremur mánuðum fyrir frestdag við slitin. Þessari afstöðu slitastjórnar var ekki andmælt og var krafan afturkölluð með yfirlýsingu 10. október 2012. Holtasel ehf. hafði þá gert samning 20. apríl 2012 um framsal kröfunnar aftur til stefnda. Með bréfi 27. sama mánaðar krafðist stefndi þess að áfrýjandi gengi til samninga við sig um leiðréttingu á höfuðstól lánsins samkvæmt fyrrgreindum lánssamningi 26. október 2009. Þeirri kröfu hafnaði áfrýjandi með bréfi 31. maí sama ár.

III

Stefndi reisir málatilbúnað sinn á því að hann hafi með samningi 7. desember 2007 við VBS fjárfestingarbanka hf., eins og félagið hét á þeim tíma, tekið lán í íslenskum krónum, bundið gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla. Þetta hafi strítt gegn ófrávíkjanlegum ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001, eins og staðfest hafi verið með fjölda dóma Hæstaréttar. Við endurfjármögnun lánsins með fyrrgreindum samningum 19. desember 2008 hafi verið miðað við að gengisbindingin væri gild og því hafi höfuðstóllinn hækkað í samræmi við það og verið nærri tvöfalt hærri en upphaflega lánsfjárhæðin. Telur stefndi sig geta haft þessa mótbáru uppi gegn áfrýjanda sem fengið hafi kröfur á hendur sér samkvæmt síðastgreindum samningum framseldar 19. október 2009. Þá breyti engu þótt þeir lánssamningar hafi verið endurfjármagnaðir með lánssamningi 26. október 2009 við áfrýjanda, en dómkrafa stefnda feli það í sér að eftirstöðvar þess samnings verði reiknaðar án tillits til hækkunar höfuðstóls upphaflega samningsins vegna tengingar hans við gengi erlendra gjaldmiðla.

Í stefnu til héraðsdóms sagði um grundvöll þeirrar mótbáru sem stefndi heldur fram gegn skuldbindingu sinni gagnvart áfrýjanda að hún væri byggð á því að stefndi gæti krafist leiðréttingar á höfuðstóli lánsins á þeirri forsendu að hann væri rangur vegna ólögmætrar tengingar lánsins við gengi erlendra gjaldmiðla. Í greinargerð áfrýjanda til héraðsdóms var þessari málsástæðu stefnda einnig lýst og sagt að hann héldi því fram að röng forsenda um höfuðstól vegna gengistryggingar ætti jafnframt við um lánssamninginn 26. október 2009 og því bæri að leiðrétta hann til lækkunar. Að þessu gættu verður ekki fallist á það með áfrýjanda að stefndi hafi ekki með nægjanlega glöggum hætti teflt fram málsástæðu sinni um að óskráðar réttarreglur samningaréttar um rangar forsendur taki til skuldbindingar hans samkvæmt lánssamningnum við áfrýjanda. Aftur á móti var fyrst hreyft þeirri málsástæðu af hálfu stefnda að víkja mætti skuldbindingu hans til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eftir að málið var höfðað að gengnum fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 720/2012. Telur stefndi að fyrr hafi ekki legið fyrir upplýsingar um að áfrýjandi hafi verið dótturfélag VBS fjárfestingarbanka hf. og því hafi málsástæðan komið tímanlega fram. Á þetta verður ekki fallist, enda komu þessi eignatengsl fram í gögnum þeim sem stefndi lagði fram þegar málið var þingfest í héraði. Þessari málsástæðu var því ekki hreyft jafnskjótt og tilefni var til og kemur hún þar með ekki til álita í málinu, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Eins og áður er rakið var tilgreint á forsíðu lánssamningsins 7. desember 2007 milli stefnda og VBS fjárfestingarbanka hf. að lánið væri „í erlendum gjaldmiðlum og/eða óverðtryggðum íslenskum krónum“ og í aðfaraorðum meginmáls sagði að lánið væri til níu mánaða „að jafnvirði allt að ISK 500.000.000“. Þá sagði í skilmálum samningsins að lántaka bæri að senda lánveitanda beiðni um útborgun lánsins með tilgreindum fyrirvara, en þar ætti að tiltaka í hvaða myntum lánið yrði tekið. Í útborgunarbeiðni vegna lánsins var vísað til samningsins „um lán að fjárhæð ISK 500.000.000“ og myntsamsetning þess sögð vera „EUR 33% JPY 33% CHF 34%“. Í samræmi við þá beiðni var andvirði lánsins ráðstafað inn á reikninga í íslenskum krónum. Þetta lán var svo endurfjármagnað með samningum 19. desember 2008 um lán í íslenskum krónum og samkvæmt kvittun 22. sama mánaðar var öllu andvirði þess varið til að gera upp fyrra lánið.

Í dómum sínum um hvort lán sé í erlendri mynt eða íslenskum krónum, bundið gengi erlendrar myntar, hefur Hæstiréttur fyrst og fremst lagt til grundvallar skýringu á texta þeirrar skuldbindingar sem lántaki gengst undir. Þegar sú textaskýring tekur ekki af skarið um hvers efnis skuldbindingin er að þessu leyti, eins og á við um þann lánssamning sem hér reynir á, hefur verið litið til atriða sem lúta að því hvernig hún hefur verið efnd og framkvæmd að öðru leyti.

Samkvæmt framansögðu skipti fé í íslenskum krónum um hendur þegar stefndi fékk lánið samkvæmt lánssamningnum 7. desember 2007 og tekið var lán í þeirri mynt þegar það lán var endurfjármagnað með lánssamningunum 19. desember 2008. Að því virtu verður fallist á það með stefnda að skuldbinding hans samkvæmt fyrri lánssamningnum hafi verið í íslenskum krónum, bundið gengi erlendra gjaldmiðla, en það braut í bága við 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Við endurfjármögnunina samkvæmt síðari samningunum tók höfuðstóll þeirra mið af því að gengi íslensku krónunnar hafði lækkað miðað við þá gjaldmiðla sem lánið var bundið við.

Svo sem áður er rakið fékk áfrýjandi framseldar kröfur á hendur stefnda samkvæmt lánssamningunum 19. desember 2008. Samkvæmt óskráðum reglum kröfuréttar um framsal almennra krafna gildir sú regla að skyldur skuldara aukast ekki við framsalið. Þannig getur skuldari borið fram allar þær sömu mótbárur við framsalshafa sem hann gat haft uppi við framseljanda. Í samræmi við þetta glataði stefndi ekki mótbárum sínum gegn umræddum lánssamningum þótt þeir væru framseldir til áfrýjanda. Þá breytir engu í þessu tilliti þótt samningarnir hafi verið endurfjármagnaðir með lánssamningi 26. október 2009, enda var beinlínis tekið fram í honum að hann kæmi að öllu leyti í stað fyrri samninga. Fól sá samningur því í reynd aðeins í sér samkomulag um umlíðan skuldarinnar. Stefndi hefur því réttilega beint viðurkenningarkröfu sinni að þeim lánssamningi sem liggur til grundvallar skuldbindingu hans.

Með því að lánssamningurinn 7. desember 2007 fól í sér ólögmæta gengistryggingu nær tvöfaldaðist höfuðstóll lánsins þegar það var endurfjármagnað með lánssamningunum 19. desember 2008. Þessi ranga forsenda um lögmæta gengistryggingu var því veruleg fyrir stefnda og mátti vera lánveitanda ljós. Jafnframt verður talið standa lánveitanda nær sem fjármálafyrirtæki að þurfa að bera áhættuna af því að þessi forsenda reyndist röng. Þá verður ekki talið að stefndi hafi sýnt af sér slíkt tómlæti með því að krefjast fyrst leiðréttingar á höfuðstól lánsins með bréfi 27. apríl 2012 að haft geti áhrif á þann rétt hans. Skiptir í því efni máli að áfrýjandi er dótturfélag upphaflegs lánveitanda. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um fjárhæð eftirstöðva lánssamnings aðila 26. október 2009 en áfrýjandi andmælir ekki útreikningi þeirra. Jafnframt verður staðfest ákvæði héraðsdóms um málskostnað.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.

Samkvæmt e. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 skulu í dómi koma fram helstu málsástæður aðila og réttarheimildir sem þeir byggja á. Við samningu héraðsdóms var þessa ekki gætt, heldur tekið upp í heild sinni efni stefnu og greinargerðar. Í niðurstöðukafla dómsins er þetta efni síðan endurtekið að miklu leyti. Þessi samning dómsins fer í bága við fyrrgreint ákvæði laganna og 3. mgr. sömu greinar þar sem segir að dómar eigi að vera stuttir og glöggir. Þetta er aðfinnsluvert. j-x-nf.﷽﷽﷽﷽lu skulda með afsali 'mælandi2015

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Vingþór ehf., greiði stefnda, Grjóthálsi ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.