651/2017

L hf. höfðaði mál á hendur Ö til heimtu skuldar sem til var komin vegna yfirdráttar á reikningi S ehf. en Ö átti helming hlutafjár í félaginu og var í stjórn þess. Höfðu Ö og fyrrverandi eiginkona hans gengist í sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttarins. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að S, forveri L hf., hefði gert ráð fyrir að farið yrði eftir „Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga“ í tilviki S ehf., þótt lántaki hefði verið félag, en ágreiningslaust var að greiðslumat hefði ekki verið gert á S ehf. Var vísað til þess að það leiddi þó ekki sjálfkrafa til þess að L hf. gæti ekki byggt á ábyrgðaryfirlýsingunni heldur yrði að beita heildstæðu mati á fyrirliggjandi atvikum með tilliti til atriða sem um ræðir í 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var vísað til þess að Ö hefði mátt vera fullkunnugt um fjárhagsstöðu S ehf. og að engum haldbærum gögnum hefði verið til að dreifa um að fjárhagur félagsins hefði á þeim tíma er Ö undirritaði ábyrgðaryfirlýsinguna, verið með þeim hætti að S ehf. hafi ekki getað greitt skuldir sínar. Að því virtu var talið að ekki væru efni til að víkja til hliðar ábyrgðaryfirlýsingu Ö á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Með sömu rökum var ekki fallist á að ógilda bæri yfirlýsingu L hf. á grundvelli 33. gr. sömu laga. Þá var talið að málsástæður Ö þess efnis að ábyrgðaryfirlýsingin væri fölsuð og hann hefði ekki verið upplýstur um aðilaskipi á kröfunni væru ekki studdar viðhlítandi gögnum og því haldlausar. Var krafa L hf. því tekin til greina.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf B-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf fyrrverandi héraðsdómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. október 2017. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.180.991 krónu með 13,45% yfirdráttarvöxtum frá 29. apríl 2016 til 27. júní sama ár en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Hinn 30. október 2008 sótti einkahlutafélagið Sólco um að opna reikning hjá Sparisjóði Þórshafnar og nágrennis. Undir umsóknina ritaði stefndi ásamt þáverandi eiginkonu sinni en þau áttu hvort um sig helming hlutafjár og skipuðu stjórn félagsins. Þá ber umsóknin með sér að þau myndu bæði hafa prókúru á reikninginn sem var nr. 1129-26-06810. Með yfirlýsingu 15. apríl 2014 gengust þau í sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttar á reikningnum að fjárhæð 3.600.000 krónur.

Við sameiningu Sparisjóðs Þórshafnar og nágrennis, Sparisjóðs Svarfdæla 4. júlí 2013 og Sparisjóðs Bolungarvíkur 30. júní 2014 mun Sparisjóður Norðurlands ses. hafa orðið til. Með samþykki Fjármálaeftirlitsins 4. september 2015 var sá síðastnefndi sameinaður áfrýjanda á grundvelli 1. mgr. 106. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Við þá sameiningu tók áfrýjandi við öllum réttindum og skyldum Sparisjóðs Norðurlands og voru félögin sameinuð undir nafni áfrýjanda sem er því réttur aðili að máli þessu.

Bú Sólco ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 24. júlí 2015 og lýsti áfrýjandi kröfu vegna yfirdráttarins að fjárhæð 2.499.798 krónur í búið og var sú krafa viðurkennd af skiptastjóra búsins. Skiptum mun hafa lokið 22. mars 2016 með því að til úthlutunar upp í kröfur komu 1.915.866 krónur, þar af greiddust 467.536 krónur upp í kröfu áfrýjanda. Þá mun meðábyrgðarmaður stefnda að skuldinni hafa greitt 1.131.000 krónur inn á hana 20. apríl 2016. Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um eftirstöðvar skuldarinnar.

II

Af greinargerð stefnda fyrir Hæstarétti verður ráðið að hann reisi sýknukröfu sýna meðal annars á því að sparisjóðurinn hafi farið á svig við eigin lánareglur í þeim viðskiptum sem hér um ræðir. Ekki verður séð að í greinargerð stefnda eða undir rekstri málsins í héraði hafi verið á þessu byggt og standa því ekki til þess lagaskilyrði samkvæmt 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að sú málsástæða komist að hér fyrir dómi.

Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn er með ábyrgðarmanni átt við einstakling sem gengst persónulega í ábyrgð eða veðsetur tilgreinda eign sína til tryggingar efndum lántaka enda sé ábyrgðin ekki í þágu atvinnurekstrar ábyrgðarmanns eða í þágu fjárhagslegs ávinnings hans. Þar sem sjálfskuldarábyrgð stefnda var í þágu atvinnurekstrar félags sem hann átti helmingshlut í eiga lög þessi ekki við um sjálfskuldarábyrgð hans og koma málsástæður þær sem á þeim lögum eru reistar því ekki til skoðunar.

Sýknukrafa stefnda er einkum á því reist að sparisjóðurinn hafi ekki látið meta greiðslugetu Sólco ehf., en það hafi verið forsenda þess að hann hafi undirgengist sjálfskuldarábyrðina. Af þeim sökum sé það óheiðarlegt, ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af áfrýjanda að bera fyrir sig og byggja rétt á henni, sbr. 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Í umræddri yfirlýsingu stefnda um sjálfskuldarábyrgð er vísað til skilmála sem um hana gilda og kemur fram í 13. grein þeirra að um ábyrgðina gildi samkomulag fjármálafyrirtækja, Neytendasamtakanna og stjórnvalda frá 1. nóvember 2001, sem ber yfirskriftina „Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga“. Samkvæmt 1. mgr. 3. greinar samkomulagsins ber fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda sé skuldaábyrgð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Í 3. mgr. 3. greinar segir að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. sé fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi nemi meira en 1.000.000 krónum. Þótt samkomulag þetta eigi, eins og nafn þess bendir til, aðeins við um ábyrgð á skuldum einstaklinga verður ekki fram hjá því litið að til þess er vísað í ábyrgðaryfirlýsingunni auk þess sem fram kemur í meginmáli hennar að greiðslumat skuli ávallt fara fram ef ábyrgð sé hærri en 1.000.000 krónur. Samkvæmt þessu gerði sparisjóðurinn ráð fyrir að farið yrði eftir þessu samkomulagi í tilviki stefnda, þótt lántaki væri félag, en ágreiningslaust er að greiðslumat var ekki gert á Sólco ehf. Þetta leiðir þó ekki sjálfkrafa til þess að áfrýjandi geti ekki byggt rétt á ábyrgðaryfirlýsingunni gagnvart stefnda heldur verður stefndi að sýna fram á að það sé óheiðarlegt, ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hana fyrir sig. Þegar tekin er afstaða til málsástæðna stefnda sem reistar eru á 36. gr. laga nr.7/1936 verður að beita heildstæðu mati á fyrirliggjandi atvikum með tilliti til þeirra atriða, sem um ræðir í 2. mgr. sömu lagagreinar og meginreglna fjármunaréttar um skuldbindingargildi samnings. Við það mat skiptir öðru fremur máli að stefnda, sem var helmingseigandi í Sólco ehf. og annar tveggja stjórnarmanna félagsins, mátti vera fullkunnugt um fjárhagsstöðu og þar með greiðsluhæfi félagsins á þeim tíma sem hann undirgekkst ábyrgðina auk þess sem fyrir liggur að rekstur félagsins var seldur 4. mars 2015 fyrir 7.500.000 krónur. Er engum haldbærum gögnum til að dreifa um að fjárhagur félagsins hafi, á þeim tíma er stefndi undirritaði ábyrgðaryfirlýsinguna, verið með þeim hætti að félagið hafi ekki getað greitt skuldir sínar. Að öllu framangreindu virtu eru ekki efni til að víkja til hliðar ábyrgðaryfirlýsingu stefnda á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Með sömu rökum verður ekki fallist á að ógilda beri yfirlýsingu stefnda á grundvelli 33. gr. sömu laga.

Hvað snertir aðrar málsástæður stefnda fyrir sýknukröfu sinni þess efnis að umrædd ábyrgðaryfirlýsing hafi verið fölsuð og að hann hafi ekki verið upplýstur um aðilaskipti á kröfunni þá eru þær ekki studdar viðhlítandi rökum og því haldlausar. Þá hefur hann ekki sýnt fram á að áfrýjandi eða forveri hans Sparisjóður Þórshafnar og nágrennis og síðar Sparisjóður Norðurlands hafi farið á svig við lög nr. 161/2002 í viðskiptum sínum við stefnda.

Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verður krafa áfrýjanda tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í dómsorði.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Það athugist að í hinum áfrýjaða dómi er ekki yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því heldur látið við það sitja að vísa til málsatvika eins og þau horfa við aðilum máls. Er þetta ekki í samræmi við d. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.

Dómsorð:

Stefndi, Ö-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, greiði áfrýjanda, Landsbankanum hf., 1.180.991 krónu með 13,45% yfirdráttarvöxtum á ári frá 29. apríl 2016 til 27. júní sama ár en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.