17/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem viðurkennd var krafa B Ltd. samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slit fjármálafyrirtækisins K hf. Krafan var til komin vegna framvirks samnings aðila um gjaldeyrisviðskipti en samkvæmt honum áttu aðilar að afhenda hvor öðrum tilgreindar fjárhæðir í erlendum gjaldeyri 9. október 2008. Aðfaranótt þess dags var K hf. skipuð skilanefnd og ákvað hún þá þegar að engar greiðslur skyldu fara frá K hf. án samþykkis hennar. Af þessum sökum stóð K hf. ekki við áðurnefndan samning aðila þótt B Ltd. efndi hann fyrir sitt leyti árla morguns 9. október 2008. Krafðist B Ltd. því skila á fjárhæðinni sem innt hafði verið af hendi samkvæmt samningnum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar K hf. var skipuð skilanefnd hefði mátt leggja réttarstöðu aðila að jöfnu við að hafin væru gjaldþrotaskipti á búi K hf. Með vísan til 95. gr. laga nr. 21/1991 hefði K hf. því ekki átt annan kost en að verða við kröfu B Ltd. um skil á fjárhæðinni sem B Ltd. hafði innt af hendi. Eðli máls samkvæmt yrði að leggja slíka kröfu að jöfnu við kröfu um skil á eign í vörslum þrotabús samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991. Var því viðurkennt að krafa B Ltd. nyti stöðu í réttindaröð samkvæmt því lagaákvæði.  Að gættu gildissviði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu var aftur á móti hafnað kröfu B Ltd. um dráttarvexti.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. desember 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. janúar 2013. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. desember 2012, þar sem viðurkennd var krafa varnaraðila að fjárhæð 47.512.950 bandaríkjadalir við slit sóknaraðila með stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Enn fremur var viðurkennd krafa varnaraðila um dráttarvexti af þeirri fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. október 2008 til 22. apríl 2009 og að hún nyti stöðu í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Þá voru kröfur varnaraðila um dráttarvexti af sömu fjárhæð frá 22. apríl 2009 til greiðsludags og um gengismun að fjárhæð kröfunnar viðurkenndar með stöðu í réttindaröð samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991, en kröfu hans um innheimtukostnað hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfum varnaraðila verði hafnað, en til vara að þær verði viðurkenndar sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 28. desember 2012. Hann krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, að öðru leyti en því að viðurkennt verði að krafa sín um dráttarvexti frá 22. apríl 2009 til greiðsludags njóti rétthæðar samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991 ásamt kröfu um innheimtukostnað að fjárhæð 473.311,91 evra, 863.959,20 bandaríkjadalir og 70.314,89 sterlingspund. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar í héraði auk kærumálskostnaðar.

Eftir uppkvaðningu úrskurðar héraðsdóms hefur heiti sóknaraðila verið breytt úr Kaupþingi banka hf. í Kaupþing hf.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 12. febrúar 2013.

I

Samkvæmt gögnum málsins eru atvik þess í stuttu máli þau að 22. september 2008 gerðu aðilar með sér framvirkan samning um gjaldeyrisviðskipti. Samkvæmt honum skyldu þeir kaupa og selja hvor öðrum bandaríkjadali og japönsk jen, annars vegar 25. september 2008 og hins vegar 9. október sama ár. Fyrri hluti samningsins var efndur eftir efni sínu, en samkvæmt síðari hluta hans átti varnaraðili að afhenda sóknaraðila 50.000.000 bandaríkjadali og sóknaraðili að afhenda varnaraðila 5.325.000.000 japönsk jen.

Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið aðfaranótt 9. október 2008 yfir vald hluthafafundar í sóknaraðila, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Strax í kjölfarið tók nefndin þá ákvörðun að engar greiðslur í erlendum gjaldeyri myndu eiga sér stað af hendi sóknaraðila án samþykkis hennar. Að morgni sama dags, klukkan 7.01, tilkynnti starfsmaður sóknaraðila með tölvubréfi, sem barst starfsmönnum greiðslumiðlunar og bakvinnslu sóknaraðila, að engar slíkar greiðslur yrðu inntar af hendi. Skömmu síðar millifærði varnaraðili 50.000.000 bandaríkjadali til sóknaraðila í samræmi við fyrrgreindan samning um gjaldeyrisviðskipti. Greiðslan fór fram með þeim hætti að féð var millifært af reikningi í eigu varnaraðila yfir á reikning í eigu sóknaraðila hjá JP Morgan Chase Bank í New York klukkan 7.48 að íslenskum tíma. Á hinn bóginn stóð sóknaraðili ekki við þá skyldu sína samkvæmt samningnum að afhenda varnaraðila 5.325.000.000 japönsk jen.

Varnaraðili krafðist þess í upphafi að sóknaraðili stæði skil á síðastnefndu fjárhæðinni samkvæmt samningi þeirra. Þegar það gekk ekki eftir krafðist varnaraðili þess með bréfi til sóknaraðila 10. október 2008 að þeim 50.000.000 bandaríkjadölum, sem hann hafði afhent daginn áður, yrði skilað til baka. Reisti varnaraðili þessa kröfu á því að hann ætti eignarréttarlegt tilkall til fjárins. Í framhaldinu freistaði varnaraðili þess að knýja kröfu sína á hendur sóknaraðila fram í Bandaríkjunum, meðal annars fyrir þarlendum dómstólum, og lauk þeim málaferlum með því, eins og rakið er í hinum kærða úrskurði, að aðilar gerðu með sér samkomulag í mars 2010. Þar skuldbatt varnaraðili sig til þess að falla frá kröfu til 2.487.050,28 bandaríkjadala, sem eftir stóðu á reikningi sóknaraðila hjá JP Morgan Chase Bank í New York, gegn því að sóknaraðili greiddi sér 1.950.000 bandaríkjadali. Með þessu féllst varnaraðili á að lækka kröfu sína á hendur sóknaraðila um 2.487.050,28 bandaríkjadali.

Eftir að lögum nr. 161/2002 hafði verið breytt með lögum nr. 44/2009, sem tóku gildi 22. apríl 2009, var sóknaraðila skipuð slitastjórn sem gaf út innköllun til kröfuhafa. Varnaraðili lýsti kröfu á hendur sóknaraðila 29. desember 2009 um skil á 50.000.000 bandaríkjadölum. Í kröfulýsingu varnaraðila var grundvöllur fyrir þeirri kröfugerð sagður sá að sóknaraðili væri skuldbundinn til að skila (á ensku return) varnaraðila umræddri fjárhæð í samræmi við 109. gr. laga nr. 21/1991. Ætti hann fullan rétt til fjármunanna og bæri sóknaraðila að skila þeim þar sem varnaraðili væri réttur eigandi þeirra. Enn fremur var tekið fram í kröfulýsingunni að varnaraðili hefði orðið fyrir tjóni í tengslum við endurheimtu (recovery) á fjármunum sínum og bæri sóknaraðila að bæta það tjón. Krafa varnaraðila skyldi teljast eignarréttarleg krafa (proprietary claim) og njóta stöðu í samræmi við 109. gr. laga nr. 21/1991. Að auki krafðist varnaraðili dráttarvaxta samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, en til vara vaxta eftir 10. gr. sömu laga, frá 9. október 2008 til 22. apríl 2009. Enn fremur bóta fyrir nánar tilgreindan kostnað sem hann hafi haft af því að halda fram rétti sínum til fjármunanna gagnvart sóknaraðila til 22. apríl 2009. Var þess krafist að þessar kröfur nytu stöðu í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Einnig krafðist varnaraðili dráttarvaxta af höfuðstól frá 23. apríl 2009 til greiðsludags og bóta fyrir innheimtukostnað frá sama tíma og að þær kröfur yrðu viðurkenndar „sem eftirstæð krafa samkvæmt 114. gr. laga ... nr. 21/1991.“ Loks gerði varnaraðili kröfu um gengismun, ef kröfur hans yrðu umreiknaðar í íslenskar krónur, og að krafan yrði „viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 1. mgr. 109. gr.“ sömu laga.

Með bréfi 20. júlí 2010 hafnaði slitastjórn sóknaraðila kröfum varnaraðila og mótmælti sá síðarnefndi þeirri afstöðu. Ekki tókst að jafna ágreining aðila og var því ákveðið að vísa honum til úrlausnar héraðsdóms. Við meðferð málsins í héraði lækkaði varnaraðili kröfu sína á hendur sóknaraðila um 2.487.050 bandaríkjadali í samræmi við fyrrgreint samkomulag þeirra. Nemur krafan því 47.512.950 bandaríkjadölum. Með hinum kærða úrskurði var hún viðurkennd við slit sóknaraðila og jafnframt fallist á að hún nyti stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991. Auk þess var þar leyst úr öðrum kröfum varnaraðila eins og gerð er grein fyrir að framan.

II

Í máli þessu gerir varnaraðili tilkall til 47.512.950 bandaríkjadala úr hendi sóknaraðila á grundvelli 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991. Lýtur ágreiningur aðilanna fyrst og fremst að því hvort skilyrði séu til að verða við þeirri kröfu.

Með áðurnefndri ákvörðun aðfaranótt 9. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar í sóknaraðila og vék stjórn hans frá. Um leið setti það skilanefnd yfir sóknaraðila, sem fór samkvæmt 4. mgr. 100. gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, með allar heimildir félagsstjórnar og öll málefni hans, þar á meðal að hafa umsjón með eignum og annast rekstur hans. Sóknaraðili kom á hinn bóginn ekki til slita eftir sérreglum laga nr. 161/2002 fyrr en 22. apríl 2009, þegar lög nr. 44/2009 um breyting á fyrrnefndu lögunum tóku gildi, sbr. 2. tölulið ákvæðis II til bráðabirgða við lög nr. 44/2009. Frá sama tíma hafa því gilt um sóknaraðila ákvæði 102. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 44/2009, sem leiða til þess að reglur laga nr. 21/1991 ráða í meginatriðum hvernig fari um réttindi annarra á hendur honum. Þrátt fyrir þetta verður að gæta að því að þótt í 100. gr. a. laga nr. 161/2002, eins og hún hljóðaði samkvæmt 5. gr. laga nr. 125/2008, hafi ekki verið mælt fyrir um sérstaka málsmeðferð í framhaldi af ákvörðun eins og þeirri, sem Fjármálaeftirlitið tók um sóknaraðila 9. október 2008, voru öll málefni hans sett undir skilanefnd, sem skipuð var í skjóli opinbers valds og hlaut samkvæmt heiti sínu að hafa verið ætlað að leggja drög að aðgerðum til skuldaskila sóknaraðila.

Eins og áður greinir lét varnaraðili af hendi til sóknaraðila 50.000.000 bandaríkjadali að morgni 9. október 2008 samkvæmt samningi aðila 22. september sama ár eftir að sóknaraðila hafði samkvæmt framansögðu verið skipuð skilanefnd og hún tekið til starfa. Við þessar aðstæður mátti leggja réttarstöðu aðila að jöfnu við að hafin væru gjaldþrotaskipti á búi sóknaraðila, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 28. nóvember 2011 í máli nr. 441/2011. Af því leiðir að beita verður meginreglum XV. kafla laga nr. 21/1991 þegar leyst er úr umræddum ágreiningi aðila. Samkvæmt 1. mgr. 91. gr. laganna er þrotabúi heimilt að taka við réttindum og skyldum þrotamanns eftir gagnkvæmum samningi sem hann hefur gert áður en bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta. Í 95. gr. þeirra segir að nýti þrotabúið sér ekki þessa heimild sína en fái í hendur greiðslu frá viðsemjanda þrotamannsins eftir að úrskurður gekk um að búið væri tekið til gjaldþrotaskipta skuli það skila henni. Sóknaraðili fór ekki þá leið að efna samninginn við varnaraðila með því að afhenda honum 5.325.000.000 japönsk jen. Að þessu virtu átti sóknaraðili ekki annan kost að lögum en að verða við kröfu varnaraðila um skil á greiðslunni sem hann hafði áður innt af hendi. Í samræmi við það verður fallist á að varnaraðili eigi tilkall til 47.512.950 bandaríkjadala úr hendi sóknaraðila á grundvelli 95. gr. laga nr. 21/1991. Eðli máls samkvæmt verður að leggja slíka kröfu að jöfnu við kröfu um skil á eign í vörslum þrotabús samkvæmt 1. mgr. 109. gr. sömu laga. Af þeim sökum verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að viðurkenna kröfuna með stöðu í réttindaröð eins og nánar greinir í dómsorði.

III

Samkvæmt 1. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, skal sá sem vill halda uppi kröfu við slit fjármálafyrirtækis lýsa henni fyrir slitastjórn. Í 2. mgr. 117. gr. er kveðið á um hvernig kröfulýsing skuli úr garði gerð, þar á meðal skulu kröfur tilteknar svo skýrt sem verða má, auk þess sem greina ber þær málsástæður sem kröfuhafi byggir rétt sinn á hendur fyrirtækinu á, svo og önnur atvik sem þarf að greina samhengis vegna.

Eins og áður segir hafði varnaraðili uppi kröfu á grundvelli eignarréttar samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 á hendur sóknaraðila í kröfulýsingu sinni og hefur sú krafa samkvæmt framansögðu verið tekin til greina. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 38/2001 gilda þau lög aðeins um vexti af peningakröfum á sviði fjármunaréttar og taka því ekki til kröfu um afhendingu á eign. Engu að síður gerði varnaraðili kröfu um dráttarvexti eftir þeim lögum án þess að skýra þá kröfugerð frekar í kröfulýsingu sinni. Þar sem varnaraðili hefur ekki haft uppi annars konar kröfu vegna dráttar á afhendingu fjárins af hálfu sóknaraðila verður að gættu gildissviði laga nr. 38/2001 og vegna fyrirmæla 2. mgr. 117. gr. og 118. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, að hafna kröfu hans um dráttarvexti við slit sóknaraðila.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður einnig synjað kröfu varnaraðila um kostnað af innheimtu kröfu hans á hendur sóknaraðila. Þar sem krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila um skil á því fé, sem honum bar að afhenda samkvæmt samningi aðila 22. september 2008, hefur verið tekin til greina í bandaríkjadölum kemur ekki til álita krafa varnaraðila um gengismun.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Viðurkennd er krafa varnaraðila, The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ Ltd., um skil á 47.512.950 bandaríkjadölum við slit sóknaraðila, Kaupþings hf., og nýtur hún stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Hafnað er kröfum varnaraðila um dráttarvexti og innheimtukostnað við slit sóknaraðila.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest.

Sóknaraðili greiði varnaraðila 750.000 krónur í kærumálskostnað.