157/2003

Á árinu 1999 keypti Ú ehf. húftryggingu hjá T hf. vegna fiskiskipsins B. Um vátryggingarsamninginn skyldu gilda tryggingaskilmálar T hf., sem meðal annars kváðu á um að ef eigendaskipti yrðu að skipinu, eða það yrði sett undir aðra útgerðarstjórn, félli vátryggingin niður. Í upphafi árs 2000 seldu D og M allt hlutafé í Ú ehf. til S ehf. og létu jafnframt af trúnaðarstörfum fyrir félagið. Kom fram í samningnum að eina eign félagsins væri fiskiskipið B ásamt búnaði, aflahlutdeild og aflamarki. Skömmu síðar fórst skipið og var deilt um það í málinu hvort vátrygging væri niður fallin vegna breytinga á eignaraðild Ú ehf. Fyrir lá að D hafði stýrt útgerð skipsins fram að gerð kaupsamningsins. Talið var að þar sem samningurinn kvað á um að D léti af öllum trúnaðarstörfum fyrir Ú ehf. hefði falist í honum breyting á útgerðarstjórn skipsins. Þar sem ekki hafði verið aflað samþykkis T hf. fyrir þeirri breytingu taldist vátryggingin fallin niður og var T hf. því sýknað af kröfum Ú ehf. í málinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. maí 2003. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins fékk stefndi 30. september 1999 húftryggingu hjá áfrýjanda fyrir fiskiskip sitt Bjarma VE 66 til loka sama árs. Í samriti skírteinis frá áfrýjanda, sem dagsett var 22. október 1999, sagði að vátryggingarverðmæti skipsins væri 37.800.000 krónur, en um húftrygginguna skyldu gilda vátryggingarskilmálar hans nr. 705 fyrir íslensk fiskiskip, sem stærri eru en 100 rúmlestir, auk sérstaks skildaga um tímaskráningu í búnaði skipsins. Eftir að upphaflegu vátryggingartímabili var lokið var húftryggingin endurnýjuð til eins árs í senn.

Hinn 6. febrúar 2002 rituðu D-kk-nf Þ-kk-nf E-kk-nf og M-kvk-nf P-kvk-nf persónulega og sem stjórnarmenn í stefnda ásamt forsvarsmanni Skeglu ehf. undir kaupsamning og afsal, þar sem félagið keypti af þeim D-kk-þgf og M-kvk-þgf allt hlutafé í stefnda að nafnverði 4.000.000 krónur. Sagði í samningi þessum að eina eign stefnda væri skipið Bjarmi ásamt öllum búnaði, sem því fylgdi og nánar var talið upp í meginatriðum, svo og aflahlutdeild og aflamark. Var tekið fram að skipið yrði afhent í Þorlákshöfn 8. sama mánaðar. Tilgreindar voru veðskuldir, sem hvíldu á skipinu, og sagt að seljendur hafi kynnt kaupanda að vanskil væru á þeim. Jafnframt hafi seljendur kynnt ítarlega „aðrar skuldir og vanskil samkvæmt sérstöku blaði“. Kaupandi hafi einnig tekið að sér að greiða söluþóknun fyrir seljendur að fjárhæð 744.000 krónur. Þess var getið að hið stefnda félag hafi verið stofnað 1999 og skilað skattframtali fyrir það ár og árið 2000, en ekki hafi enn verið talið fram fyrir árið 2001 og hétu seljendur að afhenda kaupanda öll bókhaldsgögn. Fyrir hlutaféð í stefnda skyldi kaupandinn greiða 25.536.831 krónu með „yfirtöku veðskulda“ og 9.054.177 krónur með „yfirtöku lausaskulda“, eða samtals 34.591.808 krónur samkvæmt því, sem greindi í samningnum. Í niðurlagi hans sagði síðan eftirfarandi: „Trúnaðarmenn hins nýja eiganda taka við stjórn félagsins frá og með 06. febrúar 2002 og munu senda nauðsynlegar tilkynningar til Hlutafélagaskrár vegna þessa. Fyrri eigendur láta af trúnaðarstörfum hjá félaginu og afsala prókúruumboði. Með því að verð hluta í Útgerðarfélaginu Bjarma ehf. er að fullu greitt, lýsist Skegla ehf. einn og réttur eigandi allra hluta í félaginu.“ Samkvæmt framlagðri útskrift úr hlutafélagaskrá var B-kvk-nf Þ-kvk-nf kjörin stjórnarmaður í stefnda á fundi 6. febrúar 2002, en G-kk-nf Ó-kk-nf varamaður. Var þeim síðarnefnda, sem virðist hafa verið forsvarsmaður Skeglu ehf., jafnframt veitt prókúruumboð fyrir stefnda.

Fram er komið að skipið var í Vestmannaeyjum við gerð samningsins 6. febrúar 2002. Það var þar áfram í umsjá D-kk-ef Þ-kk-ef E-kk-ef uns það lét úr höfn 23. sama mánaðar með fjögurra manna áhöfn, sem ráðin var til starfa af nýjum stjórnendum stefnda. Á leið frá Vestmannaeyjum til Grindavíkur fórst skipið og með því tveir skipverjar.

Í málinu krefur stefndi áfrýjanda um húftryggingarbætur vegna skipsins að fjárhæð 36.539.000 krónur, en óumdeilt er að þetta hafi verið vátryggingarverðmæti þess á árinu 2002 samkvæmt mati fjárhæðanefndar fiskiskipa. Áfrýjandi reisir aðalkröfu sína um sýknu á því að vátryggingarsamningur aðilanna hafi fallið niður vegna áðurgreindra ráðstafana 6. febrúar 2002, en varakrafa hans um lækkun á kröfu stefnda er studd við niðurstöðu matsgerðar dómkvaddra manna frá 9. janúar 2003 um að markaðsverð skipsins hafi numið 19.800.000 krónum þegar það fórst, sbr. 2. mgr. 75. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga.

II.

Til stuðnings því að vátryggingarsamningur aðilanna hafi fallið niður 6. febrúar 2002 ber áfrýjandi fyrir sig svofellt ákvæði í grein 28.1 í fyrrnefndum skilmálum sínum nr. 705 fyrir húftryggingu íslenskra fiskiskipa: „Ef eigandaskipti verða að skipinu eða það er sett undir aðra útgerðarstjórn, fellur vátryggingin úr gildi, með þeirri undantekningu sem getur í 3. mgr. 4. gr.“ Óumdeilt er að síðastnefnd undantekning samkvæmt grein 4.3 í skilmálunum á ekki við í lögskiptum aðilanna.

Gegn mótmælum áfrýjanda hefur stefndi ekki sýnt fram á að leitað hafi verið eftir staðfestingu áfrýjanda á því að fiskiskipið Bjarmi yrði áfram húftryggt hjá honum eftir þær breytingar, sem áðurnefndur samningur frá 6. febrúar 2002 leiddi til, eða að honum hafi annars verið tilkynnt um viðskiptin, sem samningurinn varðaði. Verður því að leggja til grundvallar að áfrýjanda hafi verið ókunnar þessar ráðstafanir þegar skipið fórst 23. sama mánaðar.

Fyrir liggur að D-kk-nf Þ-kk-nf E-kk-nf stýrði útgerð skipsins fram til þess er samningurinn var gerður 6. febrúar 2002, svo og að hann hafi aflað þeirrar húftryggingar hjá áfrýjanda, sem málið er risið af. Húftryggingin var fengin til að verja hagsmuni stefnda sem atvinnufyrirtækis og stóð ekki lagaskylda til að taka hana. Áfrýjanda var og í sjálfsvald sett hvort hann yrði við ósk stefnda um að húftryggja skipið. Við ákvörðun um hvort stofnað yrði til þeirra viðskipta hlýtur áfrýjandi sem endranær í tilvikum sem þessum að hafa lagt mat á viðsemjanda sinn, þar á meðal með tilliti til áhættu af útgerð fiskiskips undir stjórn hans, enda mátti áfrýjanda ekki standa á sama hver ætti þar hlut að máli. Samkvæmt því, sem beinlínis var tekið fram í samningnum frá 6. febrúar 2002 og getið var hér að framan, lét D-kk-nf Þ-kk-nf E-kk-nf af „trúnaðarstörfum“ hjá stefnda þann sama dag og tóku aðrir um leið við þeim, svo sem tilkynnt var hlutafélagaskrá eins og áður greinir. Án tillits til þess hvort líta megi þannig á að eigendaskipti hafi orðið að skipinu með samningi þessum, svo sem áfrýjandi heldur aðallega fram, leiddu framangreind atvik til þess að skipið var með þessum ráðstöfunum sett undir aðra útgerðarstjórn í skilningi greinar 28.1 í vátryggingarskilmálunum. Með því að samþykkis áfrýjanda var ekki aflað fyrir því að húftrygging skipsins yrði látin standa óröskuð af þessari breytingu og umrætt ákvæði vátryggingarskilmálanna stangaðist ekki á við ófrávíkjanlega lagareglu, sbr. 3. gr. laga nr. 20/1954, verður að fallast á með áfrýjanda að tryggingin hafi fallið úr gildi 6. febrúar 2002. Samkvæmt þessu verður hann sýknaður af kröfu stefnda.

Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýkn af kröfu stefnda, Útgerðarfélags Bjarma ehf.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.