345/2016

Í málinu krafðist G bóta úr hendi Í, annars vegar á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu 2. mgr., sbr. 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála vegna rannsóknaraðgerða sem hann taldi sig hafa sætt að ósekju í tengslum við rannsókn lögreglu á stórfelldum fíkniefnaviðskiptum og hins vegar samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 á grundvelli sakarreglunnar vegna háttsemi lögreglu við rannsókn á ætluðu broti hans. Þá krafðist G viðurkenningar á bótaskyldu Í vegna atvinnumissis sem hann taldi að leiða mætti af rannsókn lögreglu. Með hliðsjón af atvikum málsins var talið að G ætti rétt til miskabóta úr hendi Í vegna fjölda þvingunarráðstafana sem hefðu beinst að honum að ósekju við rannsókn málsins, þar á meðal að hlustað hefði verið á símtöl hans og þau tekin upp á nánar tilgreindu tímabili, að hann hefði sætt gæsluvarðhaldi og einangrun mun lengur en efni hefðu staðið til og að lögreglu hefði skort heimild að lögum til að leita í bankahólfi, stigagangi og geymslu hans. Þá var fallist á með G að hann ætti rétt til miskabóta vegna þess hvernig staðið hefði verið að handtöku hans og að hann hefði þurft að þola vanvirðandi meðferð í skilningi 68. gr. stjórnarskrárinnar með því að hafa verið vistaður og haldið einangruðum í fangaklefa á lögreglustöð meðan á 11 daga gæsluvarðhaldi stóð við alls ófullnægjandi aðstæður. Á hinn bóginn var kröfu G um bætur vegna atvinnumissis, eins og hún var úr garði gerð, vísað frá héraðsdómi á þeim grunni að hann hefði ekki leitt nægar líkur að því að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna skerðingar á getu til að afla sér vinnutekna sem hlotist hefði af umræddum aðgerðum lögreglu. Voru miskabætur til G ákveðnar 2.000.000 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. maí 2016. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 4.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. apríl 2010 til 1. maí 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefst aðaláfrýjandi viðurkenningar á því að gagnáfrýjandi „sé bótaskyldur vegna atvinnumissis sem leiddi af sakamálarannsókn lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu“ er beinst hafi að sér „frá 7. janúar til 6. júlí 2010.“ Þá krefst hann þess að gjafsóknarlaun í héraði verði hækkuð og gagnáfrýjanda gert að greiða hærri málskostnað en dæmdur var í héraði. Loks krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem sér hafi verið veitt.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 23. júní 2016. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að fjárkrafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

1

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi má rekja aðdraganda að máli þessu til rannsóknar lögreglu á fyrirhuguðum innflutningi á miklu magni af kókaíni frá Suður-Ameríku. Var sonur aðaláfrýjanda, A, grunaður um að að hafa með höndum skipulag og stjórn á dreifingu fíkniefnisins hér á landi í samstarfi við hóp manna. Í símtali, sem einn úr þeim hópi átti við aðaláfrýjanda 2. janúar 2010, ræddu þeir um A og að því búnu spurði aðaláfrýjandi viðmælanda sinn hvort hann vissi um „hressingu“ fyrir kvöldið. Sagðist viðmælandinn geta reddað því fyrir hann. Upplýst er að upptöku af símtalinu hefur löngu verið eytt í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 85. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Í kjölfar áðurgreinds símtals krafðist lögregla 7. janúar 2010 úrskurðar héraðsdóms um að henni yrði veitt heimild til að hlusta og hljóðrita samtöl úr og í símanúmer og símtæki sem aðaláfrýjandi ætti eða hefði umráð yfir. Í kröfugerð lögreglunnar var vísað til ummælanna í símtalinu og dregin sú ályktun að með þeim hefði aðaláfrýjandi átt við kókaín. Ennfremur sagði að A hefði í október 2009 farið að heimili föður síns að [...] í Reykjavík og hegðun hans breyst mikið og orðið undarleg þegar þangað var komið. Virtist hann hafa orðið mjög var um sig er hann nálgaðist heimilið. Kvaðst lögreglan hafa rökstuddan grun um að aðaláfrýjandi hefði einhverja vitneskju um ætlaðan innflutning og ætti þátt í honum. Einnig teldi hún líkur á að hann væri að geyma fíkniefni á heimili sínu. Með úrskurði héraðsdóms 7. janúar 2010 var lögreglu veitt umbeðin heimild til símahlustunar frá þeim degi til 4. febrúar sama ár og með dómsúrskurði þann dag var heimildin framlengd til 4. mars það ár. Á grundvelli úrskurðanna hlustaði lögreglan og tók upp símtöl aðaláfrýjanda við aðra á tímabilinu frá 7. janúar til 4. mars 2010 án þess að séð verði af gögnum málsins að þar hafi komið nokkuð fram sem varðaði framangreinda rannsókn.

2

Í dómi Hæstaréttar 2. desember 2010 í máli nr. 495/2010 er því lýst að 10. apríl sama ár hafi lögregla fundið í farangurgeymslu bifreiðar ferðatösku sem maður hafði haft meðferðis þegar hann kom frá útlöndum þann dag. Í töskunni voru tvær minni töskur og í þeim falið verulegt magn af kókaíni. Í beinu framhaldi af þessu hélt lögreglan að [...], sem er fjöleignarhús, þar sem hún framkvæmdi húsleit í íbúð aðaláfrýjanda með samþykki hans laust eftir miðnætti 11. apríl 2010. Við leitina var meðal annars lagt hald á lykil að bankahólfi og ferðatösku sem fannst í geymslu í kjallara hússins tilheyrandi íbúðinni. Mun taskan hafa verið sams konar og sú sem áður greinir. Höfðu innviðir hennar verið brotnir upp og voru þar leifar af hvítu efni sem reyndist við rannsókn 19. sama mánaðar vera kókaín.

Eins og lýst er í héraðsdómi kom fram í skýrslu lögreglu um húsleitina að aðaláfrýjanda hafi verið kynnt við það tækifæri „að hann væri handtekinn vegna gruns um fíkniefnamisferli“ en ekki var gerð sérstök handtökuskýrsla. Fyrir héraðsdómi staðfesti einn af lögreglumönnunum, sem voru á vettvangi umrætt sinn, að aðaláfrýjanda hafi verið tilkynnt að hann væri handtekinn. Aðspurður kvaðst lögreglumanninn ráma í að aðaláfrýjandi hafi kvartað undan verk í öxl, en mundi ekki hvort hann var settur í handjárn áður en hann var fluttur af heimili sínu í lögreglubifreið á lögreglustöðina við Hverfisgötu, svo sem hann hefur staðfastlega haldið fram. Einnig sagðist aðaláfrýjandi hafa verið leiddur í handjárnum inn í íbúð sína og síðan úr henni aftur að kvöldi sama dags þegar hann var færður þangað til að sækja sér föt til skiptanna og aðra persónulega muni eftir að hann var úrskurðaður í gæsluvarðhald. Í bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu til ríkislögmanns 31. ágúst 2012 sagði að það væri eðlileg og sjálfsögð ráðstöfun þegar handtekinn maður væri fluttur milli staða að hann væri færður í handjárn til að tryggja öryggi hans og annarra, svo og til að koma í veg fyrir að hann slyppi úr gæslu lögreglu.

Við komu á lögreglustöðina um klukkan 1.30 aðfaranótt 11. apríl 2010 var aðaláfrýjandi vistaður í fangaklefa og síðdegis sama dag tók lögregla af honum skýrslu að viðstöddum tilnefndum verjanda hans. Í upphafi skýrslutökunnar var aðaláfrýjanda skýrt frá því að hann væri grunaður um aðild að innflutningi á fíkniefnum og þau efni, sem um ræddi í þetta sinn, hafi komið til landsins í ferðatösku frá Spáni daginn áður. Aðspurður um ferðatöskuna, sem fannst í geymslunni við húsleitina, sagðist aðaláfrýjandi ekki kannast við neina slíka tösku, sem hafi verið brotin, en auk hans hafi þáverandi sambýliskona og börn sín aðgang að geymslunni. Spurður út í lykilinn að bankahólfinu kvaðst hann vera leigutaki að hólfinu og væru þar geymdir peningar og pappírar frá sér, en vildi ekki tjá sig um hvort allt sem þar væri tilheyrði honum. Síðar svaraði hann því aðspurður að sonur hans, A, ætti ekki neitt sem þar væri. Við þetta tækifæri kom fram hjá aðaláfrýjanda að hann væri ekki reiðubúinn til að veita lögreglunni heimild til að leita í bankahólfinu.

3

Að kröfu lögreglu var aðaláfrýjandi úrskurðaður í gæsluvarðhald að kvöldi 11. apríl 2010 allt til 16. sama mánaðar og til að sæta einangrun meðan á gæslunni stæði. Síðarnefndan dag var gæsluvarðhaldið framlengt með dómsúrskurði allt til 23. apríl 2010. Fyrir liggur að aðaláfrýjandi var látinn laus úr varðhaldinu 21. sama mánaðar, um klukkan 11.30, en allan þann tíma, sem það stóð, hafði honum verið haldið einangruðum í fangaklefa á lögreglustöðinni við Hverfisgötu. Fyrir dómi lýsti aðaláfrýjandi klefanum á þann veg að hann hafi verið sex fermetrar að stærð, gluggalaus og þar hafi logað ljós allan sólarhringinn. Mikill hávaði hafi borist þangað vegna fólks, sem fært hafi verið á stöðina í misjöfnu ástandi, og hafi ónæðið verið mest að næturlagi, sérstaklega um helgar. Þótt gagnáfrýjandi mótmæli þessari lýsingu aðaláfrýjanda á aðstæðum í fangaklefanum hefur hann ekki fært fram nein sönnunargögn sem hnekkja henni. Auk þess fær hún stoð í vitnisburði forstjóra Fangelsismálastofnunar fyrir dómi þar sem hann lagði meðal annars áherslu á að tryggja yrði mannsæmandi aðbúnað gæsluvarðhaldsfanga og lágmarksútivist þeirra meðan á gæslu stæði. Samkvæmt gögnum málsins virðist aðaláfrýjandi ekki hafa notið neinnar útivistar meðan á varðhaldsvistinni stóð.

Lögregla tók skýrslu af aðaláfrýjanda 14. apríl 2010 að viðstöddum verjanda hans eftir að leitað hafði verið í áðurnefndu bankahólfi eins og síðar verður vikið að. Sagðist aðaláfrýjandi ekki vilja tjá sig um það, sem fannst í hólfinu, en lét þess þó getið að þar hefðu verið „örlitlir peningar“. Að öðru leyti kom ekkert fram hjá honum, sem hér skiptir máli, og heldur ekki við skýrslutöku hjá lögreglu 20. sama mánaðar eða 7. júní sama ár. Á hinn bóginn var aðaláfrýjandi ítrekað spurður um þátt sonar síns, A, í innflutningi fíkniefna, þar á meðal því broti sem hann sjálfur var sakaður um, svo sem gerð er grein fyrir í héraðsdómi. Síðdegis 15. apríl 2010 hafði A verið handtekinn á Keflavíkurflugvelli þegar hann kom hingað til lands frá útlöndum vegna gruns um aðild að innflutningi fíkniefna. Í skýrslu, sem hann gaf hjá lögreglu 19. sama mánaðar, sagðist hann ekki kannast við ferðatöskuna, sem fannst við leitina í geymslunni átta dögum fyrr, auk þess sem faðir sinn væri ekki tengdur málinu. Því svaraði sá lögreglumaður sem skýrsluna tók: „Ef þú kannast ekki við þessa tösku verðum við að gera pabba þinn að aðalmanni í þessu máli. Það eru bara þrír sem hafa aðgang að þessari geymslu, þú ... bróðir þinn og pabbi þinn.“ Þá voru aðaláfrýjanda fyrst við skýrslutökuna 20. apríl sýndar ljósmyndir af töskunni og niðurstaða rannsóknar á efninu sem í henni var.

Skömmu áður en aðaláfrýjandi var látinn laus 21. apríl 2010 fóru tveir lögreglumenn að [...] með húslykla frá honum „til að kanna með læsingar á geymslum“ eins og komist var að orði í skýrslu lögreglu um þá rannsóknaraðgerð. Tilefnið var að nafngreindur maður, sem rannsókn lögreglunnar á innflutningi fíkniefna tók til, mun hafa greint frá því að sami lykill gengi að stigahúsi fjöleignarhússins og geymslum þess þannig að allir íbúar hússins væru með lykla að þeim öllum. Lögreglumennirnir opnuðu dyr að stigagangi hússins með lykli frá aðaláfrýjanda og reyndist sami lykill ganga að geymslu tilheyrandi íbúð hans. Hengilásar voru á öðrum geymsluhurðum, að einni undanskilinni, en lykill aðaláfrýjanda gekk ekki að þeirri geymslu. Niðurstaða lögreglu var sú að íbúar hússins væru með lykla að stigagangi þess og geymslum sínum, en ekki annarra.

4

Að kröfu lögreglu kvað héraðsdómur upp úrskurð 11. apríl 2010 þess efnis að innlendum fjármálafyrirtækjum væri „skylt að láta lögreglu í té allar upplýsingar sem stofnanirnar kunna að hafa um bankareikninga kærða G-kk-ef R. G-kk-ef ... bankahólf, banka- og fjármálaviðskipti, greiðslukortaupplýsingar, gjaldeyriskaup og peningasendingar frá honum á milli landa frá og með 1. janúar 2009“. Var aðaláfrýjandi ekki kvaddur fyrir dóminn áður en úrskurðurinn gekk.

Á grundvelli úrskurðarins fór 12. apríl 2010 fram leit í áðurnefndu bankahólfi sem aðaláfrýjandi var skráður umráðmaður fyrir án þess að hann væri viðstaddur hana. Við leitina fann lögregla meðal annars peninga að fjárhæð 3.550.000 krónur og skartgripi sem voru að verðmæti um 2.000.000 krónur. Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 495/2010 var talið sannað að féð og skartgripirnir væru eign A og var hvort tveggja gert upptækt sem ávinningur af broti hans á 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

5

Svo sem rakið er í héraðsdómi hafði aðaláfrýjandi starfað sem framleiðslustjóri hjá B ehf. um tveggja ára skeið áður en þau atvik urðu sem að framan greinir. Hinn 26. apríl 2010 gerði aðaláfrýjandi samkomulag við fyrirtækið um að hann léti af störfum hjá því. Var svo um samið að honum yrðu greidd laun að fjárhæð 2.500.000 krónur 30. þess mánaðar og voru meðal annars innifalin í greiðslunni laun fyrir aprílmánuð. Fyrir dómi bar þáverandi fyrirsvarsmaður fyrirtækisins að ástæðan fyrir starfslokunum hafi verið sú að aðaláfrýjandi hafi verið handtekinn og sætt gæsluvarðhaldi vegna gruns um að vera viðriðinn fíkniefnamisferli. Í kjölfarið hefur aðaláfrýjandi verið frá vinnu og glímt við alvarlega andlega vanlíðan eins og vottorð sálfræðings og tveggja lækna, sem hann hefur lagt fram, bera ótvírætt með sér.

Með bréfi ríkissaksóknara 6. júlí 2010 var aðaláfrýjanda tilkynnt að það, sem fram hefði komið við rannsókn á ætluðu broti hans, þætti ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis. Væri því málið fellt niður að því er hann varðaði.

II

Krafa aðaláfrýjanda um miskabætur er annars vegar reist á aðgerðum, sem hafi beinst gegn honum samkvæmt IX. til XIV. kafla laga nr. 88/2008, og hins vegar á annarri háttsemi lögreglu við rannsókn á máli því sem að framan greinir.

Þær aðgerðir, sem aðaláfrýjandi krefst miskabóta fyrir á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu 2. mgr., sbr. 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, eru í fyrsta lagi hlustun á síma hans á tímabilinu frá 7. janúar til 4. mars 2010, í öðru lagi leit í íbúð hans og geymslu að [...] laust eftir miðnætti 11. apríl 2010, í þriðja lagi handtaka hans við sama tækifæri, í fjórða lagi gæsluvarðhald sem hann sætti frá síðastgreindum degi til 21. sama mánaðar, í fimmta lagi leit í bankahólfi hans 12. apríl 2010 og í sjötta lagi leit að [...] sem hann telur að hafi farið fram með rannsóknaraðgerð lögreglu 21. sama mánaðar og að framan er lýst. Heldur aðaláfrýjandi því fram að umræddar aðgerðir hafi verið með öllu tilefnislausar og hafi hann ekki á neinn hátt stuðlað að þeim, hvað þá valdið þeim, þannig að bætur megi fella niður eða lækka af þeim sökum, sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.

Þar að auki krefst aðaláfrýjandi miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 á grundvelli sakarreglunnar vegna háttsemi lögreglu við rannsókn á ætluðu broti hans. Fyrir Hæstarétti hefur gagnáfrýjandi mótmælt þessari málsástæðu sem of seint fram kominni. Þegar litið er til þess að í héraðsdómsstefnu reisti aðaláfrýjandi kröfu sína um miskabætur úr hendi gagnáfrýjanda á því að lögregla hefði við framkvæmd áðurnefndra aðgerða og með annarri háttsemi brotið á ólögmætan og saknæman hátt gegn rétti sínum verður fallist á með honum að af hans hálfu hafi í raun verið byggt á sakarreglunni í stefnunni þegar komið var út fyrir gildissvið hinnar hlutlægu bótareglu. Sökum þess verður litið til þessarar málsástæðu við úrlausn málsins hér fyrir dómi þótt málatilbúnaður aðaláfrýjanda hefði mátt vera gleggri að þessu leyti.

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir þeim atriðum sem aðaláfrýjandi vísar til í þessu sambandi. Þau helstu eru að lögregla hafi farið offari og brotið gegn meðalhófsreglu 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 við framkvæmd á handtöku aðaláfrýjanda 11. apríl 2010 og honum hafi verið haldið í gæslu og einangrun á lögreglustöðinni við Hverfisgötu við alls ófullnægjandi aðstæður og þvert gegn fyrirmælum 4. mgr. 3. gr. þágildandi laga um fullnustu refsinga, nr. 49/2005, sem flokkist undir ómannúðlega meðferð. Ennfremur heldur aðaláfrýjandi því fram að lögreglan hafi ekki kynnt honum þær sakir, sem hann hafi verið borinn, á þann veg sem mælt sé fyrir um í lögum. Þá hafi hann andstætt lögum verið þráspurður um þá refsiverðu háttsemi, sem syni hans var gefin að sök, brotið hafi verið gegn rétti hans og verjanda hans við skýrslutöku hjá lögreglunni og hún beitt vísvitandi blekkingum og ýkjum þegar krafist var dómsúrskurða.

Í héraðsdómsstefnu sagði um viðurkenningarkröfu aðaláfrýjanda að hann teldi sig hafa orðið fyrir atvinnumissi, óháð örorku, vegna þess að rannsókn beindist að honum, hann var sviptur frelsi og gat ekki gegnt starfsskyldum sínum, einkum af því að málið komst í hámæli og honum var gert ómögulegt að rækja starf sitt og fá annað starf. Tekið var fram í stefnunni að ekki væri krafist bóta fyrir líkamstjón, en áskilinn réttur til að leita réttar vegna varanlegrar örorku. Hér fyrir dómi er viðurkenningarkrafan rökstudd með því að aðaláfrýjandi hafi misst allt aflahæfi sitt og þar með atvinnutekjur út starfsævina vegna afleiðinga áðurgreindrar handtöku og gæsluvarðhalds. Til stuðnings kröfunni aflaði aðaláfrýjandi matsgerðar og yfirmatsgerðar dómkvaddra manna undir rekstri málsins í héraði þar sem þeir voru beðnir um að meta hvert væri heildartjón hans, þar á meðal hvort hann hefði orðið fyrir tekjumissi, vegna frelsissviptingar og skýrslutöku lögreglu. Er gerð grein fyrir efni matsgerðanna í hinum áfrýjaða dómi.

III

Í 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 segir að maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, eigi rétt til bóta eftir 2. mgr. sömu lagagreinar, meðal annars ef mál hans hefur verið fellt niður. Eftir fyrri málslið 2. mgr. greinarinnar skal dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi, en eftir síðari málslið málsgreinarinnar má þó fella þær niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Við mat á því hvort beita beri síðastgreindri heimild til niðurfellingar eða lækkunar bóta hefur meðal annars þýðingu hvort lögmæt skilyrði hefur brostið til aðgerðar, en ef svo er kæmi eftir atvikum til álita að dæma bætur á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu, sem mælt er fyrir um í 2. mgr., sbr. 1. mgr. 228. gr., án tillits til eigin sakar sakbornings. Þá er í 5. mgr. lagagreinarinnar kveðið á um að bæta skuli fjártjón og miska ef því er að skipta. Þar sem mál aðaláfrýjanda var fellt niður á hann samkvæmt framansögðu rétt til bóta á grundvelli umræddrar lagagreinar að uppfylltum framangreindum skilyrðum.

1

Krafa lögreglu 7. janúar 2010 um heimild til að hlusta og hljóðrita samtöl við símanúmer aðaláfrýjanda á grundvelli 81. gr. laga nr. 88/2008 var sem fyrr segir studd þeim rökum að hann hefði látið þau orð falla í símtali við annan mann hvort sá vissi um „hressingu“ fyrir kvöldið og með því átt við kókaín. Einnig var þess getið í beiðninni að sonur aðaláfrýjanda hefði farið að heimili hans í október 2009 og virtist sonurinn hafa orðið mjög var um sig er hann nálgaðist heimilið. Ekki verður dregin sú ályktun af hinum tilvitnuðu ummælum aðaláfrýjanda einum og sér að hann hafi tengst innflutningi á fíkniefnum, en upptöku af símtalinu hefur verið eytt svo að ómögulegt er að ganga úr skugga um í hvaða samhengi þau féllu. Af þeim sökum skortir á að sýnt hafi verið fram á að aðaláfrýjandi hafi með háttsemi sinni stuðlað að því að hlustað var á símtöl hans og þau tekin upp á tímabilinu frá 7. janúar til 4. mars 2010 og á hann því rétt á bótum vegna þeirrar þvingunarráðstöfunar.

Í framhaldi af því að verulegt magn af kókaíni hafði verið flutt hingað til lands 10. apríl 2010 hélt lögregla að heimili aðaláfrýjanda þar sem hann samþykkti að leitað yrði í íbúð sinni laust eftir miðnætti 11. sama mánaðar. Sökum þess að sonur aðaláfrýjanda, sem var grunaður um að hafa með höndum skipulag og stjórn á dreifingu kókaínsins hér á landi, hafði komið á heimilið haustið 2009 þegar hann var staddur hér á landi hafði lögreglan tilefni til að ætla að þar kynnu að finnast efni eða munir sem tengdust ætluðu broti hans. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður jafnframt að líta svo á að aðaláfrýjandi hafi fellt á sig grun um að vera viðriðinn brotið þegar í ljós kom við leitina í íbúðinni að þar var að finna lykil að bankahólfi og í geymslu tilheyrandi henni sams konar tösku og notuð hafði verið við innflutning á kókaíninu daginn áður. Vegna þessa var lögreglu sömuleiðis rétt að handtaka hann í kjölfar húsleitarinnar samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Með því að hafa með þessu móti stuðlað að umræddum aðgerðum hefur hann fyrirgert rétti til að krefjast bóta fyrir þær á grundvelli 2. mgr. 228. gr. sömu laga.

2

Við skýrslutöku síðdegis 11. apríl 2010 sagðist aðaláfrýjandi ekki kannast við ferðatöskuna sem fannst í geymslunni. Að auki kvaðst hann vera leigutaki að bankahólfinu þar sem geymdir væru peningar og pappírar frá sér, en sonur sinn ætti ekki neitt sem þar væri. Með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 495/2010 var talið sannað að sonur aðaláfrýjanda hafi verið eigandi peninganna og skartgripanna, sem fundust í hólfinu, og hefur dómurinn fullt sönnunargildi um það atriði þar til hið gagnstæða sannast, sbr. 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 og 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem aðaláfrýjandi hefur ekki fært sönnur á að hann hafi átt þessi verðmæti verður samkvæmt því talið að hann hafi skýrt lögreglu rangt frá við skýrslutökuna þegar hann kvaðst vera eigandi þeirra. Af þeirri ástæðu og öðrum, sem raktar eru í forsendum héraðsdóms, var tilefni til að krefjast gæsluvarðhalds yfir honum að kvöldi sama dags á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 uns tóm hefði gefist til að leita í bankahólfinu og rannsaka efnisleifarnar í töskunni.

Leit í bankahólfinu fór fram 12. apríl 2010 og þann dag var taskan afhent tæknideild lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu til rannsóknar. Sá lögreglumaður, sem annaðist rannsóknina, bar vitni fyrir dómi og verður af vitnisburði hans dregin sú ályktun að ekkert hefði verið því til fyrirstöðu að greina efnið úr töskunni með svonefndu forprófi þegar í stað ef eftir því hefði verið óskað, svo sem skylt var við þessar aðstæður, sbr. 2. mgr. 53. gr. og 2. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt þessu og að virtum gögnum málsins eins og þau horfðu við lögreglunni á þessu tímamarki verður að líta svo á að þáttur aðaláfrýjanda í málinu hafi að mestu leyti verið upplýstur daginn eftir, en þá hefði verið unnt að fá viðbrögð hans við því hvort tveggja sem fundist hafði í hólfinu og komið í ljós við rannsókn á töskunni. Eftir síðastnefndu lagaákvæði hefði þá þegar borið að láta hann lausan, en lög stóðu ekki til þess að halda honum lengur í gæslu af þeirri ástæðu einni að sonur hans væri enn frjáls ferða sinna. Með skírskotun til þessa var aðaláfrýjandi sviptur frelsi að ósekju og vistaður í einangrun mun lengur en efni stóðu til. Samkvæmt því á hann rétt til bóta vegna þeirrar gæsluvarðhaldsvistar sem hann sætti frá 13. til 21. apríl 2010.

3

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga nr. 88/2008 er lögreglu heimilt að leita í húsum sakbornings, geymslustöðum hans og hirslum í því skyni að handtaka hann, rannsaka andlag brots og önnur ummerki eða hafa uppi á munum sem hald skal leggja á. Í 1. mgr. 75. gr. laganna er svo fyrir mælt að leit skuli ákveðin með úrskurði dómara nema fyrir liggi ótvírætt samþykki eiganda eða umráðamanns. Frá þessu eru gerðar undantekningar í 2. og 3. mgr. sömu lagagreinar, þar á meðal kemur fram í þeirri fyrri að leit sé heimil án dómsúrskurðar ef brýn hætta er á að bið eftir honum valdi sakarspjöllum og í þeirri síðari að leit sé heimil án úrskurðar á víðavangi og í húsakynnum sem opin eru almenningi eða hver og einn getur átölulaust gengið um. Orðalagið „á víðavangi“ í 3. mgr. var skýrt á þann veg í athugasemdum með frumvarpi til laganna að með því væri fyrst og fremst átt við svæði í byggð og óbyggðum sem ekki væru sérstaklega afgirt. Hins vegar yrði leit ekki gerð í görðum umhverfis íbúðarhús án samþykkis eiganda eða umráðamanns þess nema samkvæmt dómsúrskurði.

Með úrskurði héraðsdóms 11. apríl 2010 var innlendum fjármálafyrirtækjum meðal annars gert skylt að láta lögreglu í té allar upplýsingar, sem þær kynnu að hafa um bankahólf aðaláfrýjanda, en samkvæmt úrskurðinum var henni ekki heimilað að leita í þeim hólfum. Eins og atvikum var háttað skorti lögregluna því heimild að lögum til að leita í bankahólfi aðaláfrýjanda daginn eftir, enda var það hvorki gert á grundvelli dómsúrskurðar né samþykkis aðaláfrýjanda sem leigutaka og umráðamanns hólfsins eins og áskilið er í 1. mgr. 75. gr. laga nr. 88/2008.

Með skírskotun til fyrirmæla 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem lagt er bann við leit í húsakynnum manns nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild, verða ákvæði 1. og 3. mgr. 75. gr. laga nr. 88/2008 ekki skýrð á annan veg en þann að lögreglu sé óheimilt að framkvæma leit í stigagangi fjöleignarhúss, sem er aflæstur, nema fyrir liggi úrskurður eða ótvírætt samþykki einhvers af íbúum hússins. Ef leitað er í geymslu, sem tilheyrir íbúð í húsinu, þarf að auki samþykki eiganda eða umráðamanns hennar. Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. sömu laga telst það leit ef farið er inn í hús í því skyni að rannsaka andlag brots og önnur ummerki sem þar kunna að vera. Að því virtu verður að fella undir leit í merkingu laganna þá aðgerð lögreglu að fara 21. apríl 2010 að [...] og opna dyr að stigagangi hússins með lykli aðaláfrýjanda í þeim tilgangi að kanna hvort sami lykill gengi að stigaganginum og öllum geymslum þess. Þar sem hvorki lá fyrir dómsúrskurður né samþykki aðaláfrýjanda eða annars íbúa í húsinu til þessarar aðgerðar brast skilyrði að lögum til hennar, sbr. 1. mgr. 75. gr. laga nr. 88/2008.

Samkvæmt síðari málslið 2. mgr. 228. gr. þeirra laga má sem fyrr greinir fella niður eða lækka bætur ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að aðgerðum sem hann reisir bótakröfu sína á. Sem fyrr segir skorti lögmælt skilyrði fyrir þeim ráðstöfunum sem fólgnar voru í leit í bankahólfi aðaláfrýjanda 12. apríl 2010 og fjöleignarhúsinu að [...] níu dögum síðar. Af þeim sökum og í ljósi þess hvernig atvikum var háttað verður heimildinni til að skerða bætur honum til handa vegna þessara ólögmætu aðgerða lögreglu ekki beitt og þær því dæmdar án tillits til þess hvort hann átti einhverja sök á þeim sjálfur.

IV

Maður sem sakaður hefur verið um refsiverða háttsemi á ekki aðeins rétt á bótum úr hendi gagnáfrýjanda á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu 2. mgr., sbr. 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, heldur einnig samkvæmt sakarreglunni og reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Skilyrði þess er að lögreglumenn eða aðrir ríkisstarfsmenn hafi með ólögmætum og saknæmum hætti valdið honum tjóni sem ekki fellur undir gildissvið fyrstnefndu reglunnar. Þó verða sökuðum manni því aðeins dæmdar miskabætur á þessum grunni að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni af ásetningi eða stórfelldu gáleysi þess, sem varð valdur að því, sbr. a. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, ellegar ólögmætri meingerð, sem beinst hefur gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans, sbr. b. lið sömu málsgreinar.

1

Þegar aðaláfrýjandi var handtekinn á heimili sínu skömmu eftir miðnætti 11. apríl 2010 liggur ekkert fyrir um að hann hafi sýnt lögreglu mótþróa eða verið líklegur til þess. Að því virtu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að lögregla hafi farið offari með því að setja hann í handjárn umrætt sinn og síðar að kvöldi sama dags. Með því brutu þeir lögreglumenn, sem í hlut áttu, gegn meðalhófsreglu 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008 þar sem segir að við handtöku skuli forðast að valda hinum handtekna tjóni eða baka honum meiri óþægindi en nauðsyn ber til.

Samkvæmt 68. gr. stjórnarskrárinnar má engan beita ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Þá var í 4. mgr. 3. gr. laga nr. 49/2005 kveðið á um að heimilt væri, ef aðstæður leyfðu, að vista gæsluvarðhaldsfanga í skamman tíma í fangageymslum lögreglu, þó ekki lengur en í fjóra sólarhringa nema sérstakar ástæður væru fyrir hendi, sbr. nú 4. mgr. 17. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga. Sé tekið mið af lýsingu aðaláfrýjanda, sem gerð hefur verið grein fyrir og ekki verið hnekkt af gagnáfrýjanda, á aðstæðum í fangaklefanum á lögreglustöðinni við Hverfisgötu þar sem honum var haldið einangruðum frá 11. til 21. apríl 2010 var með öllu óverjandi, að teknu tilliti til síðari hluta hins tilvitnaða lagaákvæðis, að vista hann þar lengur en fjóra sólarhringa. Með vísan til fyrri hluta ákvæðisins leikur auk þess vafi á hvort almennt hafi verið heimilt að vista gæsluvarðhaldsfanga við þvílíkar aðstæður sem fyrir hendi voru á lögreglustöðinni. Að þessu öllu virtu og vegna þeirra fyrirmæla 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð, telst það jafnframt vanvirðandi meðferð í garð aðaláfrýjanda í skilningi 68. gr. hennar að hann hafi sætt slíkum aðbúnaði meðan hann sat í gæsluvarðhaldi.

Með skírskotun til þess, sem rakið hefur verið, á aðaláfrýjandi rétt til miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga úr hendi gagnáfrýjanda vegna þess hvernig staðið var að handtöku hans og vistun meðan á gæsluvarðhaldi hans stóð.

2

Aðaláfrýjandi krefst sem fyrr segir bóta þar sem lögregla hafi ekki kynnt honum þær sakir, sem hann var borinn, á þann veg sem mælt sé fyrir um í lögum, brotið gegn rétti hans og verjanda við skýrslutöku og beitt blekkingum og ýkjum þegar krafist var dómsúrskurða sem að honum beindust. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður bótakrafa aðaláfrýjanda, sem að þessu lýtur, ekki tekin til greina.

Þá hefur aðaláfrýjandi gert margvíslegar aðrar athugasemdir við það hvernig staðið var að skýrslutöku af honum hjá lögreglu, einkum að hann hafi andstætt lögum verið þráspurður um þá háttsemi sem syni hans var gefin að sök. Þegar aðaláfrýjandi gaf skýrslu hjá lögreglunni var hann sem áður greinir sakaður um refsiverða háttsemi og hafði því réttarstöðu sakbornings. Samkvæmt 2. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008 var honum því óskylt að svara spurningum varðandi þær sakargiftir og bar þeim, sem skýrslu tók, að benda honum ótvírætt á þennan rétt hans. Þegar af þessari ástæðu bar aðaláfrýjanda heldur ekki skylda til að svara spurningum, sem vörðuðu þátt sonar hans í sömu háttsemi og hann sjálfur var sakaður um, auk þess sem honum var eins og á stóð heimilt að neita að svara öðrum spurningum um hagi sonar síns á grundvelli meginreglunnar, sem býr að baki b. lið 1. mgr. 117. gr. laganna, sbr. til hliðsjónar 2. mgr. 65. gr. þeirra. Bar lögreglunni að virða þennan rétt aðaláfrýjanda og voru ítrekaðar spurningar hennar um háttsemi sonar hans því óheimilar. Á hinn bóginn verður ekki talið að aðaláfrýjandi hafi fært fullnægjandi sönnur á að með þessu hafi verið brotið gegn æru hans eða persónu á þann hátt sem áskilið er í b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Verður gagnáfrýjandi því ekki dæmdur til að greiða honum bætur af þessum sökum.

V

Eitt af skilyrðum þess að stefnandi einkamáls geti fengið efnislega úrlausn um kröfu sína er að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr henni, en ella ber að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Þegar krafist er með stoð í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 viðurkenningar á bótaskyldu hefur áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni í fjölda dóma Hæstaréttar, sbr. meðal annars dóm 9. febrúar 2016 í máli nr. 69/2016, verið skýrður svo að stefnandi verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir í hverju tjónið felst og hver tengsl þess séu við atvik máls.

Málatilbúnaður aðaláfrýjanda, sem lýtur að kröfu hans um viðurkenningu á bótaskyldu gagnáfrýjanda vegna atvinnumissis, er engan veginn svo skýr sem skyldi. Í dómi Hæstaréttar 19. september 2013 í máli nr. 494/2013, þar sem tekin var afstaða til beiðni aðaláfrýjanda um dómkvaðningu matsmanna, er á það bent að með matsgerð hyggist hann sanna að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna þeirra aðgerða lögreglu sem að honum beindust. Hins vegar hafi hann ekki uppi kröfur í málinu um bætur vegna þess líkamstjóns sem hann telji sig hafa orðið fyrir vegna aðgerðanna. Að teknu tilliti til þess hvernig kröfugerð aðaláfrýjanda er úr garði gerð verður ekki talið að hann hafi leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna skerðingar á getu til að afla sér vinnutekna sem hlotist hafi af umræddum aðgerðum lögreglu. Af þeirri ástæðu verður ekki hjá því komist að vísa viðurkenningarkröfunni frá héraðsdómi.

VI

Samkvæmt framansögðu er komist að þeirri niðurstöðu að aðaláfrýjandi eigi rétt til miskabóta úr hendi gagnáfrýjanda vegna fjölda þvingunarráðstafana sem beindust gegn honum að ósekju og gripið var til á fyrstu mánuðum ársins 2010. Að auki að dæma skuli gagnáfrýjanda til að greiða aðaláfrýjanda bætur fyrir miska vegna þess að brotið var gegn honum með ólögmætum og saknæmum hætti við handtöku hans og síðar í gæsluvarðhaldsvistinni sem hann sætti. Við mat á fjárhæð bóta ber fyrst og fremst að líta til þess hvers eðlis hinar bótaskyldu aðgerðir voru og hve lengi þær stóðu. Sérstaklega skiptir máli í því sambandi að aðaláfrýjanda var haldið í einangrun þann tíma, sem hann sat í gæsluvarðhaldi, við þær aðstæður að vistunin fól eins og áður segir í sér vanvirðandi meðferð í hans garð. Þá hafa aðgerðirnar ekki aðeins valdið honum andlegum þjáningum, svo sem rakið er í héraðsdómi, heldur hefur umfang þeirra, sem var langt úr hófi fram miðað við tilefnið, orðið honum til alvarlegs álitshnekkis, en hann gegndi á þeim tíma, sem um ræðir, stjórnunarstöðu hjá einkafyrirtæki. Þegar allt þetta er virt verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda miskabætur að fjárhæð 2.000.000 krónur með þeim vöxtum sem hann krefst.

Rétt er að málskostnaður á báðum dómstigum falli niður.

Í samræmi við 1. mgr. 230. gr. laga nr. 88/2008 naut aðaláfrýjandi gjafsóknar í héraði. Því átti að réttu lagi að ákveða honum gjafsóknarkostnað í hinum áfrýjaða dómi, þar með talda fjárhæð málflutningsþóknunar lögmanna hans. Eins og á stendur verður það ákvæði héraðsdóms staðfest. Um gjafsóknarkostnað hér fyrir dómi fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Viðurkenningarkröfu aðaláfrýjanda, G-kk-ef R. G-kk-ef, á hendur gagnáfrýjanda, íslenska ríkinu, er vísað frá héraðsdómi.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 2.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. apríl 2010 til 1. maí 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda í héraði greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna hans eins og hún var ákveðin í héraðsdómi.

Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.000.000 krónur.