70/2013

Hinn 29. september 2008 ákvað F að stöðva tímabundið viðskipti með fjármálagerninga GB hf. Þann sama dag komust helstu eigendur GB hf. og ríkisstjórn íslands að samkomulagi um að ríkissjóður legði félaginu til nýtt hlutafé og yrði þannig eigandi 75% hlutafjár í því. Hinn 30. september 2008 opnaði F aftur fyrir viðskipti með fjármálagerninga GB hf. og þann sama dag keypti G hlutabréf í félaginu. Að morgni 6. október sama ár ákvað F aftur að stöðva tímabundið viðskipti með fjármálagerninga GB hf., en þá um kvöldið voru samþykkt á Alþingi lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði. Hinn 7. október 2008 tók F yfir vald hluthafafundar í GB hf., vék stjórn félagsins frá og setti yfir það skilanefnd. G krafðist þess að Í, F og K hf. yrði gert að greiða sér skaðabætur sem næmu fjárhæð þeirri sem hann greiddi fyrir hlutabréfin í GB hf. 30. september 2008. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars vísað til þess að í tilkynningum um samkomulag GB hf. og ríkisstjórnarinnar hefði komið fram að hluthafafundur í GB hf. þyrfti að samþykkja ráðstöfunina. Ekki hefði verið einsýnt hvernig niðurstaðan yrði um þetta á hluthafafundi. Er F hefði opnað á ný fyrir viðskipti með fjármálagerninga GB hf. hefði komið fram að þeir hefðu verið settir á athugunarlista. Þá hefði Í þurft að afla sérstakrar lagaheimildar fyrir ráðstöfuninni, sbr. 41. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 21. gr. laga nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins. Var það mat Hæstaréttar að G hefði ekki mátt leggja traust á að Í væri í raun orðinn eða með vissu að verða eigandi meiri hluta hlutafjár í GB hf. og af þeim sökum væri áhætta af kaupunum takmörkuð. Þvert á móti hefði G tekið augljósa og stórfellda áhættu með kaupunum sem Í, F og K hf. gætu enga ábyrgð borið á, enda hefði ekki verið sýnt fram á að F eða K hefði á þessum tíma borið að girða fyrir viðskipti með hlutabréf í GB hf. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í, F og K hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. janúar 2013. Hann krefst þess að gagnáfrýjendum verði óskipt gert að greiða sér 10.032.438 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. september 2008 til 20. febrúar 2010, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi hver fyrir sitt leyti 17. apríl 2013. Þeir krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað, sem þeim verði dæmdur í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi mun formaður stjórnar Glitnis banka hf. hafa greint frá því á fundi með bankastjórum Seðlabanka Íslands 25. september 2008 að óttast væri að fyrrnefndi bankinn myndi ekki geta staðið skil á verulega hárri skuld, sem væri á gjalddaga um miðjan október á sama ári, og þarfnaðist hann af þeim sökum fyrirgreiðslu þess síðarnefnda. Eftir frekari viðræður um þetta mun Seðlabanki Íslands hafa komið á framfæri boði um að gagnáfrýjandinn íslenska ríkið legði Glitni banka hf. til nýtt hlutafé að fjárhæð um 84.000.000.000 krónur við hlutafjáraukningu og munu „stjórn og stærstu hluthafar Glitnis hafa fallist á viðskiptin með fyrirvara um samþykki hluthafafundar“, svo sem sagði í fréttatilkynningu, sem bankinn lét frá sér fara af þessu tilefni 29. september 2008. Fyrr þann sama dag hafði gagnáfrýjandinn Fjármálaeftirlitið ákveðið að stöðva tímabundið viðskipti með fjármálagerninga, sem Glitnir banki hf. hafi gefið út og teknir hafi verið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði. Í tilkynningu um þessa ákvörðun var greint frá því að hún hafi verið tekin „til að vernda jafnræði fjárfesta“, svo og að beðið væri „eftir tilkynningu frá félaginu.“ Í yfirlýsingu, sem forsætisráðuneytið sendi frá sér sama dag, kom fram að samkomulag hafi verið gert milli ríkisstjórnarinnar og „helstu eigenda Glitnis banka hf. að höfðu samráði við Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitið“ um að ríkissjóður legði fyrir milligöngu seðlabankans Glitni banka hf. til nýtt hlutafé með áðurgreindri fjárhæð og yrði með því eigandi 75% hlutafjár í félaginu. Þetta hafi verið gert „með hliðsjón af þröngri lausafjárstöðu Glitnis og einstaklega erfiðum aðstæðum á alþjóðlegum fjármálamörkuðum um þessar mundir.“ Þess var getið að boðað yrði „til hluthafafundar í Glitni svo fljótt sem samþykktir leyfa þar sem tillaga þar að lútandi verður lögð fram til samþykktar“, svo og að ekki væri stefnt að því að ríkissjóður ætti þennan hlut í félaginu til langframa, enda væri tilgangur þessarar ráðstöfunar að „tryggja stöðugleika í fjármálakerfinu.“ Að morgni 30. september 2008 lét gagnáfrýjandinn Fjármálaeftirlitið frá sér fara tilkynningu, þar sem sagði að í kjölfar fréttatilkynningar Glitnis banka hf. og umfjöllunar um samkomulag hans við ríkisstjórnina um að ríkissjóður legði honum til nýtt hlutafé væri það mat gagnáfrýjandans að „ekki sé lengur til staðar sama hætta á ójafnræði fjárfesta.“ Hann hafi því ákveðið að frá og með þeim degi mætti á ný eiga viðskipti með fjármálagerninga Glitnis banka hf. Þann sama morgun birti gagnáfrýjandinn Kauphöll Íslands hf. tilkynningu með fyrirsögninni: „Opnað fyrir viðskipti og fjármálagerningar Glitnis banka færðir á athugunarlista“, en í henni sagði eftirfarandi: „Fjármálaeftirlitið hefur ákveðið að opna fyrir viðskipti með fjármálagerninga sem gefnir eru út af Glitni banka hf. Kauphöllin hefur ákveðið að færa fjármálagerninga útgefanda á athugunarlista að beiðni Fjármálaeftirlitsins í samræmi við lið 8.2 í Reglum fyrir útgefendur fjármálagerninga, a.m.k. þar til hluthafafundur hefur samþykkt tilboð ríkisstjórnar, enda eru enn fyrir hendi aðstæður sem leiða af sér umtalsverða óvissu varðandi félagið og verðmyndun verðbréfanna.“

Aðaláfrýjandi keypti 30. september 2008 hlutabréf í Glitni banka hf. að nafnvirði 1.700.000 krónur fyrir samtals 10.032.438 krónur að meðtöldum kostnaði. Viðskipti með slík hlutabréf munu hafa staðið yfir í kauphöll þar til gagnáfrýjandinn Fjármálaeftirlitið ákvað að morgni 6. október sama ár að stöðva tímabundið viðskipti með fjármálagerninga Glitnis banka hf. og fimm annarra félaga. Í tilkynningu um þetta sagði að það væri mat gagnáfrýjandans að „aðstæður umræddra útgefenda séu þannig að viðskiptin mundu skaða hagsmuni fjárfesta, enda ríkir umtalsverð óvissa sem kemur í veg fyrir eðlilega verðmyndun verðbréfanna.“ Yrði „jafnræði fjárfesta ... ekki tryggt með öðrum hætti, þar sem verðmótandi upplýsingar séu of dreifðar til að unnt sé að tryggja trúnað þeirra.“

Að kvöldi 6. október 2008 voru samþykkt á Alþingi lög um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði, sem urðu nr. 125/2008, en þau fólu meðal annars í sér ýmsar breytingar á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Á grundvelli 100. gr. a. síðarnefndu laganna, sbr. 5. gr. þeirra fyrrnefndu, ákvað gagnáfrýjandinn Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 að taka yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd. Með annarri ákvörðun gagnáfrýjandans 14. sama mánaðar voru nánar tilgreindar eignir og skuldbindingar Glitnis banka hf. fluttar til Nýja Glitnis banka hf., sem gagnáfrýjandinn íslenska ríkið hafði þá stofnað. Glitnir banki hf., sem nú ber heitið Glitnir hf., er enn til slita eftir reglum laga nr. 161/2002 og er óumdeilt að hlutabréf í félaginu séu einskis virði. Í máli þessu leitar aðaláfrýjandi skaðabóta úr hendi gagnáfrýjenda sem svara til fjárhæðarinnar, sem hann greiddi samkvæmt áðursögðu fyrir hlutabréf í Glitni banka hf. við kaupin 30. september 2008.

II

Í áðurnefndum tilkynningum Glitnis banka hf. og ríkisstjórnarinnar 29. september 2008 um samkomulag, sem tekist hafði um að gagnáfrýjandinn íslenska ríkið legði félaginu til nýtt hlutafé, var greint frá því að þessi ráðstöfun væri gerð í ljósi þröngrar lausafjárstöðu bankans og einstaklega erfiðra aðstæðna á alþjóðlegum fjármálamörkuðum. Þar kom einnig skýrlega fram að hluthafafundur í félaginu þyrfti að samþykkja þessa ráðstöfun áður en hún kæmi til framkvæmdar, svo og að með þessu framlagi yrði gagnáfrýjandinn eigandi 75% hlutafjár í félaginu. Af þessu síðastnefnda var ljóst að þótt ráðagerðir þessar gengju eftir yrði félagið hvorki í eigu gagnáfrýjandans né fjárhagslega á ábyrgð hans og hafði hann þegar á fyrstu stigum látið í ljós að hann vænti þess að eiga þennan hlut í félaginu aðeins í skamman tíma. Þá gat ekki orkað tvímælis að hækkun hlutafjárins yrði að fara fram með þeim skilmála að eldri hluthafar nytu ekki áskriftarréttar að nýja hlutafénu, en af því leiddi samkvæmt 3. mgr. 34. gr., sbr. 1. mgr. 93. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, að tillaga um þetta þyrfti samþykki minnst ⅔ hluta greiddra atkvæða á hluthafafundi, svo og samþykki hluthafa, sem réðu yfir minnst ⅔ hlutum þess hlutafjár sem þar yrði farið með atkvæði fyrir. Í tilkynningu ríkisstjórnarinnar sagði að samkomulag um þessar ráðstafanir hafi verið gert við „helstu eigendur“ félagsins og í tilkynningu Glitnis banka hf. var tekið svo til orða að „stjórn og stærstu hluthafar“ félagsins hafi átt þar í hlut, en í hvorugu tilviki var nokkuð að finna, sem gefið gat til kynna hvað þessir hluthafar myndu ráða yfir miklum hluta atkvæða á hluthafafundi. Fram hjá því verður ekki horft að samkvæmt gögnum málsins kom fram í dagblaði strax að morgni 30. september 2008 að nafngreindur maður, sem var sagður vera „stærsti eigandi Glitnis sem var þjóðnýttur í gær“, teldi ljóst að hluthafar í félaginu myndu nýta tíma fram að fyrirhuguðum hluthafafundi „til að leita annarra leiða“, enda væri þetta það allra versta sem í boði væri og „stærsta bankarán Íslandssögunnar“. Þegar gagnáfrýjandinn Kauphöll Íslands hf. tilkynnti að morgni 30. september 2008 að opnað hafi verið á ný fyrir viðskipti með fjármálagerninga Glitnis banka hf. kom fram að þeir hafi verið færðir á svonefndan athugunarlista, þar sem enn væru fyrir hendi aðstæður, sem leiddu af sér talsverða óvissu um félagið og verðmyndun verðbréfanna. Auk alls þessa fæst ekki séð að gagnáfrýjandinn íslenska ríkið hefði getað komið þessari ráðstöfun við án þess að aflað yrði til hennar sérstakrar lagaheimildar, sbr. 41. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 21. gr. laga nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins. Þegar allt þetta er virt fór því fjarri að aðaláfrýjandi hafi við ákvörðun um hlutabréfakaup sín 30. september 2008 mátt leggja traust á að gagnáfrýjandinn íslenska ríkið væri í raun orðinn eða með vissu að verða eigandi meiri hluta hlutafjár í Glitni banka hf. og af þeim sökum væri áhætta af kaupunum takmörkuð. Þvert á móti tók aðaláfrýjandi augljósa og stórfellda áhættu með gerðum sínum, sem gagnáfrýjendur geta enga ábyrgð borið á, enda hafa ekki verið færð haldbær rök fyrir því að gagnáfrýjendunum Fjármálaeftirlitinu eða Kauphöll Íslands hf. hefði á þeim tíma, sem hér um ræðir, borið að girða fyrir viðskipti með hlutabréf í Glitni banka hf. Þegar af þessum ástæðum verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu gagnáfrýjenda af kröfu aðaláfrýjanda.

Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður að dæma aðaláfrýjanda til að greiða gagnáfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi fyrir hvern þeirra eins og greinir í dómsorði.

Það athugast að engin ástæða var til að beina dómkröfum í máli þessu að gagnáfrýjandanum Fjármálaeftirlitinu samhliða íslenska ríkinu.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Aðaláfrýjandi, G-kk-nf J-kk-nf M-kk-nf, greiði gagnáfrýjendum, íslenska ríkinu, Fjármálaeftirlitinu og Kauphöll Íslands hf., hverjum fyrir sig samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.