534/2012

A krafði Í um miskabætur vegna handtöku og frelsissviptingar á heimili fyrrum eiginkonu hans, B. Rétt sinn til bóta reisti A á ákvæðum 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að rökstuddur grunur hafi verið um að A hefði framið brot sem sætt gat ákæru sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Fullt tilefni hafi því verið til handtökunnar. Jafnframt taldi Hæstiréttur það hafa verið heimilt og rétt að færa A á lögreglustöð. Þegar litið væri til atvika málsins var ekki talið að frelsissvipting A hafi staðið lengur en efni stóðu til eða að hún hafi verið óþarflega særandi eða meiðandi. Þá var talið ósannað að lögregla hafi beitt meira harðræði umrætt sinn en óhjákvæmilegt var. Í ljósi atvika málsins var A talinn sjálfur hafa stuðlað að þeim aðgerðum er hann reisti kröfur sínar á í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. 228. gr. áðurnefndra laga og fyrirgert rétti sínum til bóta samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins. Á hinn bóginn taldi Hæstiréttur að brotið hafi verið gegn rétti A er honum var ítrekað synjað um aðstoð lögmanns en eins og atvikum var háttað hafi A ekki orðið fyrir réttarspjöllum af þessum sökum. Væru því ekki skilyrði til að dæma A miskabætur af þessu tilefni hvorki á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008 né samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu Í.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. ágúst 2012. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 2.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. júní 2009 til 8. desember 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

Áfrýjandi var handtekinn klukkan 00.50 aðfaranótt föstudagsins 19. júní 2009 á heimili fyrrum eiginkonu sinnar, B, að [...] í Reykjavík. Í málinu krefur hann stefnda um miskabætur vegna handtökunnar og frelsissviptingar í framhaldinu sem áfrýjandi telur hafa staðið í tæpar sautján klukkustundir. Aðdraganda handtökunnar og atvikum á vettvangi er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ágreiningur málsaðila snýst í megindráttum um eftirgreind atriði: Í fyrsta lagi hvort tilefni hafi verið til handtökunnar. Í öðru lagi hvort hún hafi verið nauðsynleg. Í þriðja lagi hvort áfrýjandi hafi verið sviptur frelsi lengur en efni stóðu til. Í fjórða lagi hvort frelsissviptingin hafi verið framkvæmd á óþarflega særandi og móðgandi hátt og í fimmta lagi hvort áfrýjanda hafi með ólögmætum hætti verið synjað um lögmannsaðstoð.

Rétt sinn til bóta vegna handtökunnar og þeirrar frelsissviptingar sem áfrýjandi sætti reisir hann á ákvæðum 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi var tilefni handtökunnar það að fyrrum eiginkona áfrýjanda hringdi í fjarskiptamiðstöð lögreglu og bað um aðstoð vegna þess að áfrýjandi væri á heimili hennar í hennar óþökk, hann væri ölvaður og hefði lagt á hana hendur. Samkvæmt þessu og í ljósi atvika á vettvangi eins og þeim er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi lék rökstuddur grunur á að áfrýjandi hefði framið brot sem sætt gat ákæru, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Var því fullt tilefni til handtökunnar.

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi útskýrði lögreglan það fyrir áfrýjanda á vettvangi að húsráðandi óskaði ekki nærveru hans í húsakynnum sínum. Áfrýjandi, sem samkvæmt vætti vitna var verulega ölvaður, var beðinn um að klæða sig og yfirgefa íbúðina. Því sinnti hann í engu, heldur æstist upp við tilmælin, hafði í heitingum við lögreglumenn og veittist að einum þeirra með því að snúa upp á vinstri hönd hans. Við svo búið var áfrýjandi settur í lögreglutök en streittist mjög á móti og var í framhaldinu handjárnaður og fluttur með valdi út úr íbúðinni. Er fallist á með héraðsdómi að leggja verði vætti lögreglumanna til grundvallar um aðdraganda handtökunnar, ölvunarástand áfrýjanda og ofstopa hans umrætt sinn. Verður samkvæmt þessu við það að miða að handtaka áfrýjanda hafi í skilningi 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 verið nauðsynleg til þess að varna því að hann dveldi áfram í íbúð fyrrum eiginkonu sinnar að hennar óvilja. Er í þessu sambandi til þess að líta að ekki verður sá skilningur lagður í skýrslu B hjá ríkissaksóknara 28. apríl 2010, sem rakin er í hinum áfrýjaða dómi, að hún hafi á vettvangi fallið frá þeirri ósk að lögreglan fjarlægði áfrýjanda af heimili sínu.

II

Eins og áður greinir var áfrýjandi handtekinn klukkan 00.50 aðfaranótt föstudagsins 19. júní 2009 og fluttur á lögreglustöð. Er fallist á með héraðsdómi að lögreglu hafi í ljósi atvika verði bæði heimilt og rétt að færa áfrýjanda á lögreglustöð í stað þess að flytja hann til síns heima, enda lék samkvæmt því sem áður er rakið rökstuddur grunur á að hann hefði framið refsivert brot sem sætt gat ákæru, auk þess sem handtaka hans var nauðsynleg til að varna áframhaldandi broti og til að tryggja bæði öryggi hans sjálfs og fyrrum eiginkonu hans. Þegar á lögreglustöð kom var áfrýjandi færður fyrir varðstjóra sem mat það svo að ekki væri unnt að taka af honum skýrslu vegna ölvunar hans og staðfesta myndbandsupptökur réttmæti þess mats varðstjórans. Í framhaldinu tók hann þá ákvörðun að áfrýjandi skyldi vistaður í fangageymslu til að sofa úr sér áfengisvímuna og átti sú ákvörðun, eins og högum áfrýjanda var komið, sér stoð í þriðja málslið 94. gr. laga nr. 88/2008. Er áfrýjandi skyldi færður til fangageymslu sýndi hann á nýjan leik af sér ofstopa í samskiptum við lögreglumenn og sneri upp á þumalfingur eins þeirra þannig að tognun hlaust af svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir fékk áfrýjandi að fara á salerni klukkan 03.08 og vegna erfiðleika við þvaglát var kallaður til læknir, sem mat það svo að rétt væri að áfrýjandi skyldi fluttur á sjúkrahús, og var það gert klukkan 04.23. Á sjúkrahúsið var áfrýjandi fluttur í lögreglubíl og fylgdi einn lögreglumaður honum til lækna. Greinir aðila á um hvort lögreglumaðurinn hafi yfirgefið sjúkrahúsið þegar eftir að áfrýjandi var kominn í umsjá lækna, eins og stefndi heldur fram, eða hvort lögreglumaðurinn hafi fylgst með áfrýjanda á sjúkrahúsinu í um það bil eina klukkustund, eins og áfrýjandi heldur fram. Stendur þar orð gegn orði og nýtur um þetta atriði ekki annarra gagna við í málinu. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi skráði lögregla í vistunarskýrslu, þegar hún fékk vitneskju um að áfrýjandi hefði verið sendur heim að lokinni læknisrannsókn, að hann hafi verið látinn laus á þeim tíma, klukkan 17.38.

Þegar metið er hvort áfrýjandi hafi í framhaldi handtökunnar verið sviptur frelsi lengur en ástæða var til verður eins og atvikum málsins háttar að leggja til grundvallar frásögn hans fyrir dómi. Samkvæmt henni var áfrýjandi laus úr haldi lögreglu ekki síðar en klukkan 05.30, en þá var lögreglumaður sá er fylgdi honum á sjúkrahúsið farinn þaðan og hafði áfrýjandi eftir það tímamark ekkert tilefni til að líta sjálfur svo á að hann væri ekki frjáls ferða sinna.Verður samkvæmt þessu við það að miða að frelsissvipting áfrýjanda hafi ekki staðið lengur en efni stóðu til.

Samkvæmt fyrri málslið 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008 skal við handtöku forðast að valda hinum handtekna tjóni eða baka honum meiri óþægindi en nauðsyn krefur. Áður er rakinn aðdragandi þess að áfrýjandi var handtekinn, gerð grein fyrir ölvunarástandi hans og ofstopafullri framkomu og hver viðbrögðin urðu þegar lögregla bað hann um að klæða sig og yfirgefa heimili fyrrum eiginkonu sinnar. Er í því ljósi ekki unnt að fallast á með áfrýjanda að frelsissviptingin hafi verið framkvæmd á óþarflega særandi og meiðandi hátt. Þá er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að ósannað sé að lögregla hafi beitt meira harðræði umrætt sinn en óhjákvæmilegt var. Er þá til þess litið að fram er komið í málinu, meðal annars í skýrslu B hjá ríkissaksóknara, að lögreglumenn virðast ekki hafa fellt áfrýjanda í gólfið áður en hann var handjárnaður, heldur hafi hann sjálfur látið sig falla.

III

Áfrýjandi heldur því fram að sér hafi verið synjað á ólögmætan hátt um lögmannsaðstoð þegar hann kom fyrir varðstjóra í kjölfar þess að hann var tekinn höndum. Á upptökum af því sem þá átti sér stað kemur fram að áfrýjandi hafi óskað eftir slíkri aðstoð í tvígang, en verið synjað um hana í bæði skiptin. Í fyrsta málslið 2. mgr. 28. gr. laga nr. 88/2008 er svo fyrir mælt að sakborningur sem handtekinn hefur verið í þágu rannsóknar máls eigi rétt á að hafa samband við lögmann þegar eftir handtöku. Markmið þessa ákvæðis er að tryggja að réttindi sakbornings sem sviptur hefur verið frelsi séu virt í hvívetna og hann fái svo fljótt sem kostur er tækifæri til að ráðgast við löglærðan mann um réttarstöðu sína. Samkvæmt því er það á valdi sakaðs manns, en ekki lögreglu, að ákveða hvort leitað skuli aðstoðar lögmanns þegar svo stendur á sem hér um ræðir. Þótt ekki sé unnt að taka formlega skýrslu af handteknum manni vegna þess að hann er undir áhrifum áfengis, sbr. þriðja málslið 94. gr. sömu laga, skerðir það ekki skýlausan rétt hans eftir fyrrgreindu ákvæði 28. gr. laganna til að leita sér lögmannsaðstoðar kjósi hann það. Á hinn bóginn verður að skýra ákvæðið svo að við þær aðstæður geti lögreglu verið rétt að synja sakborningi um að hafa sjálfur samband við lögmann, en bjóða honum að gera það þess í stað fyrir hann, enda sé þá orðið við þeirri ósk án tafar. Að þessu virtu var brotið gegn lögvörðum rétti áfrýjanda umrætt sinn þegar honum var ítrekað synjað um aðstoð lögmanns.

IV

Áfrýjandi sætti ekki ákæru vegna þeirra atburða er leiddu til handtöku hans og var mál hans fellt niður í skilningi 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt sömu lagagrein á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. hennar ef mál hans hefur verið fellt niður. Þar kemur fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna, ef skilyrði 1. mgr. 228. gr. eru fyrir hendi, en fella má niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Áður er komist að þeirri niðurstöðu að fullt tilefni hafi verið til að handtaka áfrýjanda umrætt sinn og að handtakan hafi verið nauðsynleg. Þegar það er virt þykir áfrýjandi sjálfur hafa í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á og eins og atvikum háttar fyrirgert rétti til bóta samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar. Verður samkvæmt þessu staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að sýkna beri stefnda af kröfu áfrýjanda um miskabætur vegna handtökunnar og þeirrar frelsissviptingar sem hann sætti í framhaldinu.

Eins og áður greinir var áfrýjanda ítrekað synjað um aðstoð lögmanns eftir að hann var leiddur fyrir varðstjóra á lögreglustöð. Með því var virtur að vettugi skýlaus réttur hans samkvæmt fyrsta málslið 2. mgr. 28. gr. laga nr. 88/2008 og er það ámælisvert. Eins og atvikum var háttað verður þó ekki séð að áfrýjandi hafi orðið fyrir réttarspjöllum af þessum sökum. Eru samkvæmt því ekki skilyrði til að dæma áfrýjanda miskabætur af þessu tilefni eins og hann krefst, hvorki á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008 né samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Samkvæmt öllu því er að framan greinir verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður hvor aðili látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.