206/2001

Í málinu var deilt um túlkun á ábyrgðaryfirlýsingu í skuldabréfi, að fjárhæð 8.100.000 kr., sem kvað á um „sjálfskuldarábyrgð pro rata“ fimm aðila á samtals 4.000.000 kr. Í skuldabréfinu kom fram að H hf. ábyrgdist 500.000 kr., SI 1.000.000 kr., Á 500.000 kr., SS 1.000.000 kr. og X, sem var látinn, 1.000.000 kr. H hf., SI, Á og SS töldu að skýra bæri ákvæðið á þann veg að þau hefðu tekið á sig skipta sjálfskuldarábyrgð að hámarki 4.000.000 kr. og að allar greiðslur aðalskuldara ættu að lækka hlutfallslega þá ábyrgð sem hvert þeirra væri í ábyrgð fyrir. Hæstiréttur taldi að ákvæði skuldabréfsins yrði ekki skilið á annan veg en þann að ábyrgðarmenn hefðu gengist undir skipta hámarksábyrgð, þannig að hvert um sig hefði ekki ábyrgst hærri fjárhæð en þá sem tiltekin væri við nafn hvers þeirra á skuldabréfinu. Ekkert lægi fyrir um að samið hefði verið fyrirfram um að greiðslur aðalskuldara inn á skuldina skyldu ganga til tiltekins hluta hennar. Í skuldabréfinu væri þess heldur ekki getið að ábyrgðin tæki aðeins til tilgreins hluta skuldarinnar  og önnur gögn málsins bæru það heldur ekki með sér. Samkvæmt því yrði að telja að greiðslur inn á skuldina lækkuðu ekki ábyrgðina meðan enn væri ógreidd af skuldinni sú fjárhæð sem ábyrgðarmennirnir hefðu ábyrgst samtals. Engu breytti þótt skuldin hefði verið tryggð með veði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 7. júní 2001. Þau krefjast sýknu af kröfum stefnda auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Með skuldabréfi útgefnu 7. febrúar 1995 tókst Norræna skólasetrið hf. á hendur að greiða Hrafnakletti hf. skuld að fjárhæð 8.100.000 krónur. Lánið var bundið lánskjaravísitölu og skyldi bera nánar tiltekna vexti og greiðast með 18 afborgunum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. nóvember 1995. Það var tryggt með fjórða veðrétti í fasteign skuldarans, Norræna skólasetrinu á Hvalfjarðarströnd. Í skuldabréfinu segir, að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á höfuðstól, verðbótum, vöxtum, dráttarvöxtum og öllum kostnaði, sem af vanskilum kunni að leiða, takist eftirgreindir á hendur „sjálfskuldarábyrgð pro rata á framangreindri skuld og að hver okkar ábyrgist greiðslu fjárhæða að upphæðum þeim sem að neðan greinir.” Sjálfskuldarábyrgðin skyldi gilda uns skuldin yrði greidd að fullu þótt skipt yrði um ábyrgðarmenn eða greiðslufrestur yrði veittur á láninu. Áfrýjendur rituðu undir þennan texta skuldabréfsins sem sjálfskuldarábyrgðarmenn á eftirfarandi veg: Haglind hf. ábyrgist 500.000 krónur, S-kvk-nf S-kvk-nf ábyrgist 1.000.000 krónur, Á-kk-nf H-kk-nf ábyrgist 500.000 krónur og S-kk-nf S-kk-nf ábyrgist 1.000.000 krónur. Auk stefndu ábyrgðist maður, sem nú er látinn, 1.000.000 krónur með sams konar áritun. Hlutafélagið Loftorka Borgarnesi, sem þá virðist hafa eignast bréfið, framseldi stefnda það 8. febrúar 1995 með öllum réttindum þess og tókst jafnframt á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuldinni ásamt kostnaði í samræmi við ákvæði bréfsins. Fram er komið að nafni aðalskuldara var síðar breytt í Heimar hf. Skuldin fór síðan í vanskil í ágúst 1998. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 31. ágúst 1999. Í greinargerð áfrýjenda fyrir héraðsdómi kemur fram að félagið hafi fram að gjaldþroti þess greitt inn á skuldina 4.950.000 krónur auk verðbóta og vaxta. Samkvæmt yfirliti stefnda 22. október sama ár voru eftirstöðvar skuldarinnar þá 4.058.382 krónur með áföllnum verðbótum og vöxtum. Upplýst er að við skiptin fékkst ekkert upp í eftirstöðvar skuldarinnar. Áfrýjendum var sent samhljóða innheimtubréf 27. október 1999 þar sem þau voru krafin um greiðslu eftirstöðva skuldarinnar, sem þá nam 4.287.448 krónum. Með bréfi lögmanns áfrýjandans Á-kk-ef H-kk-ef 16. desember sama ár var þeirri skoðun lýst að honum bæri aðeins að greiða sem svaraði 6.173% af eftirstöðvum skuldarinnar eins og þær væru þennan dag, 4.383.211 krónum, enda hefði hann tekið að sér skipta ábyrgð á samtals 4.000.000 krónum ásamt meðáfrýjendum og ábyrgðarmanninum sem nú er látinn. Í bréfinu segir meðal annars „að eins og ábyrgðaryfirlýsingunum sé háttað, hljóti ábyrgð hvers ábyrgðarmanns að lækka í hlutfalli við þá fjárhæð sem greiðist af skuld þeirri sem þeir ábyrgðust enda fái ekki staðist að inngreiðslur á skuldina gangi einungis inn á þann hluta sem ábyrgð stóð ekki fyrir. Þá myndi önnur túlkun ábyrgðaryfirlýsinganna leiða til þess að ábyrgð yrði í raun að óskiptu að öllu leyti eða hluta þegar eftirstöðvar skuldarinnar væru orðnar lægri en kr. 4.000.000,00.” Í samræmi við þennan skilning sinn greiddi þessi áfrýjandi sama dag inn á skuldina þann hluta hennar er hann taldi sig bera ábyrgð á, eða 270.576 krónur. Sömu skoðun og fram kom í bréfinu 16. desember 1999, var lýst í bréfum lögmannsins 17. og 20. mars 2000 að því er varðar ábyrgð annarra áfrýjenda á skuldinni. Samkvæmt því greiddu áfrýjendurnir S-kvk-nf S-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf 20. mars 2000 hvort um sig 570.540 krónur og áfrýjandinn Haglind hf. greiddi sama dag 285.039 krónur.

II.

Aðilar máls þessa deila um túlkun á ofangreindri ábyrgðaryfirlýsingu áfrýjenda. Byggja áfrýjendur á því því að skýra beri hana á þann veg, að skipt sjálfskuldarábyrgð þeirra og fimmta ábyrgðarmannsins hafi staðið að hámarki fyrir 4.000.000 krónum af skuldinni. Þau hafi því tekið að sér að greiða samtals 49,384% skuldarinnar, sem skiptist þannig að áfrýjendurnir Á-kk-nf og Haglind hf. hafi hvor um sig tekið að sér að greiða 6.173% skuldarinnar, en áfrýjendurnir S-kvk-nf, S-kk-nf og fimmti ábyrgðarmaðurinn hver um sig 12,346% hennar. Telja áfrýjendur að þannig sé um hlutfallslega ábyrgð að tefla, sem takmarkist að auki af því hámarki, sem tilgreint er við yfirlýsingar hvers þeirra á skuldabréfinu. Mótmæla þeir því að stefnda hafi verið heimilt að ráðstafa þeim greiðslum sem bárust frá aðalskuldara að fullu inn á þann hluta skuldarinnar sem féll utan ábyrgðar þeirra, enda verði skuldinni ekki skipt í ótryggðan hluta og tryggðan. Hafi því innborganir aðalskuldara átt að lækka hlutfallslega þá fjárhæð, sem hver og einn þeirra var í ábyrgð fyrir. Samkvæmt þessu telja áfrýjendur að þeir hafi með innborgunum sínum, sem greint er frá hér að framan, efnt að fullu greiðsluskyldu sína samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingum sínum.

Stefndi reisir málatilbúnað sinn hins vegar á því að áfrýjendur hafi tekið að sér skipta hámarksábyrgð, hvert fyrir þeirri fjárhæð á höfuðstól, sem hvert og eitt ritaði á bréfið, auk verðbóta, vaxta, dráttarvaxta og kostnaðar. Þegar um hámarksábyrgð sé að tefla hafi ábyrgðarmaður skuldbundið sig til tryggingar fyrir kröfu í heild sinni, þó þannig að hann verði ekki krafinn um frekari greiðslu en nemur hámarksfjárhæð ábyrgðar hans. Reynist krafa hærri en hámarksfjárhæð ábyrgðarinnar, eins og hér standi á, hafi greiðsla aðalskuldara inn á kröfuna engin áhrif á skuldbindingu ábyrgðarmanns, nema hún leiði til þess að eftirstöðvar skuldarinna verði lægri en ábyrgðarhámarki nemur. Eftirstöðvar skuldarinnar hafi numið 4.058.382 krónum og hafi því verið hærri en samanlögð ábyrgð áfrýjenda. Geti hann því krafið áfrýjendur um fjárhæðirnar, sem hvert um sig gekkst í ábyrgð fyrir að hámarki, svo lengi sem eftirstöðvar skuldarinnar séu hærri en samanlagðri ábyrgðarskuldbindingu þeirra nemur.

III.

Hin umdeilda skuld var, eins og að framan greinir, bæði tryggð með veði í fasteign og með sjálfskuldarábyrgð. Í þeim hluta skuldabréfsins, sem fjallað var um sjálfskuldarábyrgðina, kom fram að áfrýjendur tækju að sér sjálfskuldarábyrgð á greiðslu höfuðstóls, verðbóta, vaxta, dráttarvaxta og alls kostnaðar „pro rata”. Í beinu framhaldi þessa texta segir síðan að hver ábyrgðarmannanna gangist í ábyrgð fyrir greiðslu „að upphæðum þeim“ sem síðan eru nánar tilgreindar og fjallað hefur verið um hér að framan. Þessi orð verða ekki skilin á annan veg en þann að áfrýjendur hafi gengist undir skipta hámarksábyrgð, þannig að hvert um sig hafi ekki ábyrgst hærri fjárhæð en þá sem tiltekin er við nafn hvers þeirra um sig á skuldabréfinu.

Ekkert liggur fyrir um að samið hafi verið fyrirfram um það að greiðslur aðalskuldara inn á skuldina skyldu ganga til tiltekins hluta hennar. Í skuldabréfinu var þess heldur ekki getið að ábyrgð áfrýjenda tæki aðeins til tilgreinds hluta skuldarinnar og önnur gögn málsins bera það heldur ekki með sér. Verður því að telja að greiðslur inn á skuldina lækkuðu ekki ábyrgðina meðan enn væri ógreidd af skuldinni sú fjárhæð sem ábyrgðarmennirnir ábyrgðust samtals. Breytir hér engu þótt skuldin hafi einnig verið tryggð með veði. Gat stefndi því krafið áfrýjendur hvert um sig um þá fjárhæð sem þau höfðu að hámarki gengist í ábyrgð fyrir. Eins og lýst er hér að framan greiddu áfrýjendur 16. desember 1999 og 17. mars 2000 tilteknar fjárhæðir inn á skuldina. Ekki er tölulegur ágreiningur um kröfur stefnda eins og þær eru þegar tillit hefur verið tekið til þessara innborgana.

Áfrýjendur hafa byggt á því, að verði ekki fallist á sýknu geti stefndi ekki krafið þá um dráttarvexti af sjálfum ábyrgðarkröfunum. Það er viðurkennt í kröfurétti að ábyrgðarkröfur beri dráttarvexti í tilefni greiðslufalls aðalskuldara. Óumdeilt er að þegar stefndi krafði áfrýjendur um greiðslu í samræmi við ábyrgðarskuldbindingar þeirra með framangreindum innheimtubréfum 27. október 1999 voru kröfurnar á hendur þeim fallnar í gjalddaga. Stefndi byggir kröfur sínar um dráttarvexti á ákvæðum III. kafla þágildandi vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum. Verða áfrýjendur því dæmdir samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laganna til að greiða dráttarvexti af kröfum stefnda mánuði eftir að hann krafði þá um greiðslu.

Rétt þykir að áfrýjendur greiði stefnda óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi svo sem í dómsorði greinir.

D ó m s o r ð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að upphaf dráttarvaxta skal miðast við 27. nóvember 1999 og um þá fer frá 1. júlí 2001 til greiðsludags samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Áfrýjendur, Á-kk-nf H-kk-nf, Haglind hf., S-kvk-nf S-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf, greiði stefnda óskipt í málskostnað 300.000 krónur samtals í héraði og fyrir Hæstarétti.