349/2016

Í september 2007 gekk B í sjálfskuldarábyrgð fyrir helming skuldbindinga M GmbH samkvæmt lánssamningi við G hf. Í málinu krafðist B þess að Á, V og S ehf. yrði gert að greiða sér óskipt aðallega 2.000.000 evrur, en til vara lægri fjárhæð. Reisti hann kröfur sínar á því að Á og V hefðu í desember 2007 án umboðs og heimildar látið millifæra 4.000.000 evrur í eigu M GmbH af reikningi A hf. inn á reikning S ehf., sem var að mestu í eigu V, og nýtt í eigin þágu. Taldi B að vegna vanskila á greiðslum af láni M GmbH hefði krafa G hf. á hendur sér vegna ábyrgðarinnar verið 2.000.000 evrum hærri en annars hefði orðið sökum ólögmætrar og saknæmrar háttsemi Á og V. Í dómi Hæstaréttar kom fram að greiðsla M GmbH til A hf. í september 2007 hefði falið í sér lán til hins síðarnefnda félags. Að því virtu og með vísan til þess að skort hefði samþykki framkvæmdastjóra M GmbH til millifærslu fjárhæðarinnar frá A hf. til S ehf. var litið svo á að ráðstöfunin hefði verið ólögmæt á sínum tíma. Á hinn bóginn hefði M GmbH með lánssamningi árið 2010 staðfest að S ehf. hefði yfirtekið lánið sem A hf. hafði upphaflega verið veitt. Í samningnum hefði í raun falist skuldbindandi samþykki M GmbH sem lánveitanda við því að S ehf. yrði fyrir skuldskeytingu nýr skuldari að láninu í stað A hf., en með þessu hefði brostið grundvöll fyrir því að B gæti krafist skaðabóta vegna ráðstöfunar fjárins til S ehf. Voru Á, V og S ehf. því sýknaðir í málinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 3. mars 2016. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 20. apríl 2016 og var áfrýjað öðru sinni 6. maí sama ár. Áfrýjandi krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér óskipt, aðallega 2.000.000 evrur en til vara lægri fjárhæð, í báðum tilvikum með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. júlí 2010 til 4. september 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins var stefndi Salt Investments ehf. árið 2007 í eigu stefnda V-kk-ef R-kk-ef W-kk-ef, sem átti 94% hlutafjár í félaginu, stefnda Á-kk-ef H-kk-ef, sem átti 2% hlutafjárins, og annarra hluthafa. Sat V-kk-nf R-kk-nf einn í stjórn félagsins, en Á-kk-nf var framkvæmdastjóri þess. Salt Investments ehf. átti að öllu leyti félagið Salt Pharma S.à r.l. Þá var áfrýjandi eini eigandi félagsins Novator Pharma II S.à r.l. Síðastnefnd tvö félög voru í jöfnum hlutföllum eigendur Mainsee Holding ehf., áður OOG ehf., en samkvæmt ársreikningi félagsins fyrir árið 2007 sat stefndi Á-kk-nf einn í stjórn þess.

Þetta félag keypti 5. september 2007 þýska félagið Mainsee 516 V V GmbH. Í samningi um kaupin var meðal annars tekið fram að A-kvk-nf H-x-x væri leyst undan störfum sem framkvæmdastjóri hins þýska félags og tæki lausnin þegar í stað gildi, jafnframt því sem S-kk-nf G-kk-nf væri ráðinn til starfa sem framkvæmdastjóri þess og tæki ráðning hans þegar gildi. Í samningnum sagði ennfremur „að samþykktar breytingar á samþykktum félagsins taki ekki gildi fyrr en með skráningu í fyrirtækjaskrá“. Samkvæmt vottorði fyrirtækjaskrár í Frankfurt am Main barst henni tilkynning 3. mars 2008 um að heiti umrædds félags hafi verið breytt í Mainsee Pharma GmbH og framkvæmdastjóri þess væri S-kk-nf G-kk-nf sem tekið hafi við því starfi af A-kvk-þgf H-x-x. Hefði framkvæmdastjórinn „heimild til að koma einn fram fyrir hönd félagsins og til að framkvæma viðskiptalega löggjörninga í nafni félagsins“. Í ársreikningi Mainsee Pharma GmbH fyrir árið 2007, sem undirritaður var 13. október 2009, sagði að A-kvk-nf H-x-x hafi gegnt starfi framkvæmdastjóra þess frá 15. ágúst 2007 til 2. mars 2008, en S-kk-nf G-kk-nf frá 3. sama mánaðar. Í ársreikningi félagsins fyrir árið 2009, sem dagsettur var 15. ágúst 2010, kom fram að S-kk-nf væri enn eini stjórnandi þess frá 3. mars 2008. Loks má geta þess að í júlí 2007 mun Novator Pharma S.à r.l., sem var að stærstum hluta í eigu áfrýjanda, hafa tekið yfir allt hlutafé í Actavis Group hf., en stefndi V-kk-nf R-kk-nf var framkvæmdastjóri þess hlutafélags.

Með samningi 7. september 2007 keypti Mainsee 516 V V GmbH af DeltaSelect GmbH samheitalyfjarekstur síðarnefnda félagsins. Umsamið kaupverð var 50.000.000 evrur, auk þess sem fyrrnefnda félagið skuldbatt sig til að kaupa vörubirgðir af því síðarnefnda fyrir bókfært verð birgðanna auk virðisaukaskatts sem greitt yrði innan 60 daga frá afhendingu þeirra. Glitnir banki hf. veitti Mainsee 516 V V GmbH lán til kaupanna að fjárhæð 56.250.000 evrur samkvæmt samningi 6. sama mánaðar. Ritaði S-kk-nf G-kk-nf undir samninginn fyrir hönd hins þýska félags sem framkvæmdastjóri þess. Sama dag gengust áfrýjandi og stefndi V-kk-nf R-kk-nf í hlutfallslega sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldbindingum félagsins samkvæmt lánssamningnum þannig að ábyrgð hvors þeirra takmarkaðist við helming skuldbindinganna. Jafnframt gerðu áfrýjandi og V-kk-nf R-kk-nf með sér samkomulag þar sem meðal annars kom fram að ætlunin væri að selja Mainsee 516 V V GmbH til Actavis Group hf. eða annarra, tengdum því félagi, „eins fljótt og verða má.“ Sú fyrirætlun gekk þó ekki eftir og halda stefndu því fram að orsökin hafi verið skilyrði, sem Actavis Group hf. hafi verið sett af lánveitanda Novator Pharma S.à r.l. þegar það félag tók lán til yfirtöku á hlutafélaginu, svo sem áður greinir.

Hinn 7. september 2007 greiddi Glitnir banki hf. hluta af lánsfjárhæðinni, 50.000.000 evrur, inn á reikning hjá þýskum banka til greiðslu á umsömdu kaupverði samkvæmt fyrrgreindum samningi milli Mainsee 516 V V GmbH og DeltaSelect GmbH. Samdægurs voru lagðar inn á reikning Actavis Group hf. hjá Glitni banka hf. 4.450.000 evrur af lánsfjárhæðinni sem aðilar eru sammála um að hafi síðar átt að nota til greiðslu fyrir vörubirgðir samkvæmt samningnum. Hins vegar greinir þá á um hvort á þessum tíma hafi verið um að ræða lán frá Mainsee 516 V V GmbH til Actavis Group hf, sem hafi átt að endurgreiða ef ekkert yrði af kaupum á vörubirgðunum, svo sem áfrýjandi heldur fram, eða fé, sem síðarnefnda félagið gæti nýtt í eigin þágu enda þá staðið til að það yfirtæki hið fyrrnefnda, eins og ráða má af málatilbúnaði stefndu. Í skýrslu stefnda Á-kk-ef fyrir héraðsdómi kom fram að einhvern tíma í nóvember 2007 hafi verið orðið ljóst að ekki yrði af fyrirhuguðum kaupum á birgðunum.

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi sendi starfsmaður stefnda Salt Investments ehf. tölvubréf 29. nóvember 2007 til deildarstjóra fjárstýringar Actavis Group hf., með afriti til stefnda Á-kk-ef, og óskaði eftir því að „rúmar EUR 4m“ yrðu lagðar inn á reikning einkahlutafélagsins í byrjun desember. Í vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi bar starfsmaðurinn að þetta hafi verið gert að frumkvæði Á-kk-ef sem var eins og áður segir framkvæmdastjóri hins stefnda félags. Í samræmi við beiðnina voru 4.000.000 evrur greiddar 3. desember 2007 af reikningi Actavis Group hf. inn á reikning Salt Investments ehf. hjá Glitni banka hf., að frádregnum kostnaði. Fyrir dómi sagðist S-kk-nf G-kk-nf ekki hafa vitað af þessari greiðslu fyrr en í lok árs 2009 eða byrjun árs 2010. Ágreiningur er milli aðila um ástæður fyrir greiðslunni og hvers eðlis hún hafi verið, svo sem síðar verður fjallað um.

Í áðurnefndum ársreikningi Mainsee Pharma GmbH, áður Mainsee 516 V V GmbH, fyrir árið 2007 sagði meðal annars að félagið hefði á því ári fengið tekjur frá nákomnum fyrirtækjum að fjárhæð 107.226 evrur. Í skattframtali félagsins fyrir sama ár kom á hinn bóginn fram að það hefði gert lánssamning við stefnda Salt Investments ehf. að fjárhæð 107.226 evrur.

Meðal annars vegna vanskila á greiðslum af láninu, sem Mainsee 516 V V GmbH hafði tekið hjá Glitni banka hf. 6. september 2007, var móðurfélagi þess, Mainsee Holding ehf., tilkynnt 4. nóvember 2009 að bankinn hefði selt veðsetta hluti stefnda Salt Investments ehf. og Novator Pharma II S.à r.l. í því og þar með dótturfélaginu Mainsee Pharma GmbH til GL Investments ehf. Í maí 2010 var síðan gerður lánssamningur milli Mainsee Pharma GmbH sem lánveitanda og Salt Investments ehf. sem lántaka, undirritaður af S-kk-þgf G-kk-þgf fyrir hönd fyrrnefnda félagsins og stefnda Á-kk-þgf fyrir hönd þess síðarnefnda. Í samningnum sagði meðal annars: „Í desembermánuði árið 2007 greiddi Actavis Group hf. reiðufé sem skuldað var lánveitanda til lántakanda að upphaflegri höfuðstólsfjárhæð EUR 4.450.000,00. Í þeim tilgangi að staðfesta skriflega að greiðslan sé lán frá lánveitanda til lántakanda ... samþykkja aðilar lánssamnings þessa ... eftirfarandi: ... Lánveitandi hefur veitt lántakanda að uppfylltum skilmálum og háð skilyrðum samnings þessa lán að höfuðstólsfjárhæð EUR 4.450.000,00. Aðilar staðfesta hér með lánveitinguna skriflega.“ Fyrir héraðsdómi kvaðst S-kk-nf á þessum tíma hafa verið framkvæmdastjóri og eini stjórnandi Mainsee Pharma GmbH og hafi hann gert umræddan samning að höfðu samráði við Glitni banka hf., en dótturfélag bankans var þá sem fyrr greinir orðið eigandi félagsins. Með samningi 24. nóvember 2010 voru eignir Mainsee Pharma GmbH seldar dótturfélagi Actavis Group hf., Actavis Deutschland GmbH & Co. KG, að undanskildum eignum, sem sérstaklega voru tilgreindar í samningnum, þar með talinni áðurnefndri kröfu fyrstgreinda félagsins á hendur stefnda Salt Investments ehf.

II

Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi reisir áfrýjandi kröfu sína um skaðabætur á hendur stefndu á sakarreglunni með því að stefndu Á-kk-nf og V-kk-nf R-kk-nf hafi án umboðs og heimildar látið millifæra 4.000.000 evrur í eigu Mainsee 516 V V GmbH af reikningi Actavis Group hf. inn á reikning stefnda Salt Investments ehf. og nýtt í eigin þágu. Áfrýjandi kveðst hafa samið við Glitni banka hf. 19. júlí 2010 um fulla greiðslu á ábyrgðarskuldbindingu sinni frá 6. september 2007. Krafa bankans á hendur sér vegna ábyrgðarinnar hafi verið 2.000.000 evrum hærri en annars hefði orðið sökum ólögmætrar og saknæmrar háttsemi stefndu og nemi tjón sitt þeirri fjárhæð. Hér fyrir dómi heldur áfrýjandi því einnig fram að fjárhagsstaða Salt Investments ehf. hafi verið slæm á þeim tíma þegar millifærslan átti sér stað og hafi Á-kk-nf og V-kk-nf R-kk-nf þá þegar vitað eða mátt vita að félagið gæti ekki endurgreitt fjármunina. Þessi málsástæða var ekki höfð uppi í héraði og kemur hún því ekki til álita við úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Stefndu byggja kröfu sína um sýknu meðal annars á því að stefndi Á-kk-nf hafi á þeim tíma, sem um ræðir, verið í fyrirsvari fyrir Mainsee 516 V V GmbH og því verið heimilt að flytja féð frá Actavis Group hf. til stefnda Salt Investments ehf. Einnig hafi legið fyrir í ársreikningi hins þýska félags fyrir árið 2007 að um hafi verið að ræða lán frá því til hins stefnda félags. Þá verði ráðstöfunin á fénu til þess síðarnefnda 3. desember 2007 allt að einu talin lögmæt þar sem gerður hafi verið um hana sérstakur samningur í maí 2010, en tilgangurinn með honum hafi verið að staðfesta að um hafi verið að ræða lán frá þýska félaginu til hins stefnda félags.

III

Samkvæmt framansögðu heldur áfrýjandi því fram að greiðslan á 4.450.000 evrum til Actavis Group hf. 7. september 2007 hafi verið lán til félagsins frá Mainsee 516 V V GmbH sem borið hafi að endurgreiða þegar fyrir lá í nóvember sama ár að ekkert yrði af kaupum þýska félagsins á vörubirgðum af DeltaSelect GmbH. Í stað þess hafi stefndi Á-kk-nf án heimildar látið millifæra 3. desember 2007, með vitund og vilja stefnda V-kk-ef R-kk-ef, 4.000.000 evrur af fjárhæðinni frá Actavis Group hf. til stefnda Salt Investments ehf.

Með skírskotun til þess, sem áður greinir, er fallist á með áfrýjanda að greiðslan 7. september 2007 hafi falið í sér lán frá hinu þýska félagi til Actavis Group hf. Af hálfu stefndu er því borið við að stefndi Á-kk-nf hafi haft fullgilda heimild til að ráðstafa stærstum hluta lánsins til stefnda Salt Investments ehf. á grundvelli umboðs samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í gögnum málsins, sem stafa frá þeim tíma er hér um ræðir, kemur ekkert fram um að Á-kk-nf hafi gegnt starfi á vegum þýska félagsins, sem veitti honum heimild til þessarar ráðstöfunar, en staða hans sem eina stjórnarmanns í móðurfélaginu Mainsee Holding ehf. heimilaði honum það ekki. Þar sem á skorti samþykki framkvæmdastjóra og eina stjórnanda þýska dótturfélagsins á þeim tíma, hvort heldur A-kvk-ef H-x-x eða S-kk-ef G-kk-ef, var ráðstöfun fjárins til Salt Investments ehf. því ólögmæt á sínum tíma.

Með lánssamningnum í maí 2010, sem undirritaður var fyrir hönd Mainsee Pharma GmbH, áður Mainsee 516 V V GmbH, af S-kk-þgf G-kk-þgf, framkvæmdastjóra og eina stjórnanda félagsins á þeim tíma, var staðfest að stefndi Salt Investments ehf. hefði yfirtekið lánið sem Actavis Group hf. var veitt í september 2007. Í samningnum fólst í raun skuldbindandi samþykki þýska félagsins sem lánveitanda við því að hið stefnda félag yrði fyrir skuldskeytingu nýr skuldari að láninu í stað hins upphaflega, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 66/1998, sem birtur er í dómasafni það ár, bls. 3631. Með þessu brast grundvöll fyrir því að áfrýjandi gæti krafist skaðabóta úr hendi stefndu vegna ráðstöfunarinnar 3. desember 2007. Þegar af þeirri ástæðu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu þeirra af kröfum hans.

Eftir þessum málsúrslitum og með vísan til 2. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991 verður áfrýjanda gert að greiða stefndu málskostnað, hverjum fyrir sig, sem ákveðinn er í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um sýknu stefndu, Á-kk-ef H-kk-ef, V-kk-ef R-kk-ef W-x-x og Salt Investments ehf., af kröfum áfrýjanda, B-kk-ef T-kk-ef B-kk-ef.

Áfrýjandi greiði stefndu, hverjum um sig, samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.