164/2005

Á krafði íslenska ríkið um bætur vegna frelsissviptingar, sem hann sætti frá 23. til 26. nóvember 2002, í tilefni af orðsendingu, er laut að yfirvofandi hættu á hryðjuverkaárás, sem hann sendi yfir 1.200 viðtakendum en meðal þeirra voru lögregluyfirvöld og fjölmiðlar. Hafði hann verið sýknaður af ákæru þar sem honum var gefið að sök að hafa með orðsendingunni brotið gegn 120. gr. a almennra hegningarlaga. Talið var að í öndverðu hefði verið tilefni til að handtaka Á og beita gæsluvarðhaldi yfir honum í þágu rannsóknar málsins. Hins vegar komu ekki fram skýringar á þeirri töf, sem varð á því að skýrsla yrði tekin af vitni, sem Á hafði borið að kveikt hefði hjá sér hugmynd um þá ógn sem vofði yfir. Þá hafði ekkert komið fram um það hvenær lögregla hefði kannað nægilega þau gögn, sem fundust við húsleit, til að staðreyna að frekari heimildir byggju ekki að baki orðsendingunni. Þótti Á því hafa sætt gæsluvarðhaldi lengur en efni stóðu til og var fallist á að hann ætti rétt til bóta samkvæmt b. lið 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Voru bætur til hans ákveðnar 150.000 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. apríl 2005. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. nóvember 2002 til 18. ágúst 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður.

I.

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi lét Alþjóðastofnunin Friður 2000 frá sér fara orðsendingu í tölvupósti um kl. 19.30 föstudaginn 22. nóvember 2002, sem beint var til yfir 1.200 viðtakenda, meðal annars lögregluyfirvalda og annarra stjórnvalda, svo og fjölmiðla. Orðsendingin var svohljóðandi: „Við höfum rökstuddan grun um að ráðist verði gegn íslenskri flugvél með flugráni og eða sprengjutilræði. Við vitum ekki hvort þessi árás muni beinast gegn almennu flugi Icelandair eða Atlanta eða hvort bæði félögin verði skotmark. Tilræðið mun koma sem svar við þeim ráðagerðum ríkisstjórnarinnar að nota borgaralegar flugvélar íslenska flugflotans til flutninga á hergögnum eða hermönnum fyrir NATO í ólögmætu stríði gegn Írak. Rétt er að vara almenning til að ferðast með þessum flugfélögum á næstu dögum og vikum. Okkur finnst rétt að vekja athygli á þessu.“ Ekki var tilgreint frá hverjum orðsending þessi stafaði í nafni fyrrgreindra samtaka, en fyrir liggur að þar hafi verið að verki áfrýjandi, sem kveðst hafa verið stofnandi þeirra og talsmaður á þeim tíma, sem hér um ræðir.

Lögreglurannsókn hófst vegna þessarar orðsendingar skömmu eftir að hún var komin fram. Í tengslum við rannsóknina var áfrýjandi handtekinn nokkru eftir miðnætti 23. nóvember 2002, þar sem hann var staddur á veitingahúsi í Reykjavík. Samkvæmt skýrslu lögreglu um handtökuna beindist grunur að áfrýjanda um brot gegn 100. gr. a. og 1. mgr. 168. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Kom fram í skýrslunni að áfrýjandi hafi verið ölvaður við handtöku og var ákveðið að vista hann í fangageymslu um nóttina. Að fengnum úrskurði dómara var gerð húsleit á heimili áfrýjanda, þar sem starfsemi áðurnefndra samtaka fór einnig fram, þá um nóttina og var henni fram haldið daginn eftir. Lagði lögregla þar hald á tölvubúnað, auk þess að afrita efni, sem varðveitt var í tölvum. Lögregluskýrsla var síðan tekin af áfrýjanda síðdegis 23. nóvember 2002, en að kvöldi þess dags krafðist ríkislögreglustjóri þess að áfrýjanda yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi og var hann þá leiddur fyrir dómara. Laust eftir miðnætti var kveðinn upp úrskurður um gæsluvarðhald yfir áfrýjanda, sem standa skyldi til 29. nóvember 2002. Áfrýjandi kærði þann úrskurð til Hæstaréttar, sem felldi hann úr gildi með dómi í máli nr. 523/2002, sem kveðinn var upp 26. nóvember 2002.

Ríkissaksóknari gaf út ákæru á hendur áfrýjanda 2. desember 2002, þar sem honum var gefið að sök að hafa brotið gegn 120. gr. a. almennra hegningarlaga með því að hafa dreift fyrrgreindri orðsendingu með „tilhæfulausri viðvörun um sprengjutilræði gegn íslenskri flugvél, sem var til þess fallin að vekja ótta um líf, heilbrigði og velferð manna“. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júlí 2003 var áfrýjandi sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og var sá dómur staðfestur með dómi Hæstaréttar 19. febrúar 2004 í máli nr. 324/2003.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 18. ágúst 2004 til heimtu skaðabóta vegna frelsissviptingarinnar, sem hann sætti samkvæmt framansögðu frá 23. til 26. nóvember 2002.

II.

Í skýrslunni, sem lögregla tók af áfrýjanda 23. nóvember 2002, skýrði hann þannig frá aðdraganda þess að hann sendi fyrrgreinda orðsendingu að hann hafi fengið „alls konar draumsýnir í sambandi við þessi mál“. Hann hefði séð í erlendum fjölmiðlum aðvaranir við því að ráðist yrði á þá, sem styddu „ólögmæt stríð gegn Írak eða Arabaþjóðum“. Honum hafi svo borist orðsending 22. nóvember 2002 í tölvupósti „með rökstuðningi, sem að lýsti því alveg nákvæmlega, hvers vegna íslenskar flugvélar yrðu núna skotmark, þær væru orðnar lögmætt skotmark eins og pósturinn orðaði það.“ Stjórnvöld hefðu kunngert að þau hefðu gert samninga við tvö íslensk flugfélög um að „nota borgaralegar flugvélar til flutnings á hergögnum.“ Gætu hryðjuverkamenn ekki skilið á milli þess hvenær þær flugvélar væru notaðar til að flytja hergögn eða farþega. Sagði áfrýjandi að ef „þessi samningur mun halda áfram að vera í gildi, þá hef ég grun um það að það muni verða ráðist á íslenska flugvél eða tilraun gerð til slíks og ef það tekst að þá verði hún sprengd í loft upp.“ Áfrýjandi kvaðst með einu símtali geta útvegað afrit af áðurnefndri orðsendingu, sem honum hafi borist í tölvupósti daginn áður og vistaður væri í tölvu hans, en sendandi hennar væri maður að nafni A og hefði henni verið dreift eftir svokölluðum póstlista, meðal annars til áfrýjanda.

Þegar áfrýjandi var leiddur fyrir dómara að kvöldi 23. nóvember 2002 var bókað eftir honum að hann viðurkenndi að hafa sent þá orðsendingu, sem varð tilefni til handtöku hans, og „kveðst hafa verið einn að verki og án samráðs við nokkurn. Hann kvaðst hafa byggt efni yfirlýsingarinnar á innsæi og upplýsingum víðsvegar að, svo sem fréttastofum og öðrum aðilum. Verið geti að upphaf textans hafi verið óheppilegt.“

Af gögnum málsins verður ekki ráðið hvenær lögregla fékk í hendur orðsendinguna, sem áfrýjandi kvaðst hafa fengið senda í tölvupósti 22. nóvember 2002 frá A, en hún var svohljóðandi:

„Kæru vinir,

Ég legg til að eftirfarandi bréf verði sent forráðamönnum Flugleiða og Flugfélagsins Atlanta með samriti til fjölmiðla. Leita eftir athugasemdum og tillögum. Með kærri kveðju, [A].

Ágæti forstjóri. Á öftustu síðu Mbl. í dag er greint frá því að íslenska ríkið hafi gert „rammasamning“ við fyrirtæki yðar um flutninga í þágu hernaðaraðgerða á vegum NATÓ, ef til þeirra verður gripið, t.d. gegn Írak.

Við undirrituð bendum vinsamlega yður á, að þeir sem taka þátt í atriði, þ.m.t. með flutningum í þágu hernaðar, verða sjálfkrafa lögmæt skotmörk árása. Þetta myndi einnig eiga við um flugvélar og áhafnir fyrirtækis yðar. Þessi staða kæmi upp án tillits til þess hvort stríðið sjálft er lögmætt eða ei. Þegar stríð er háð í trássi við grundvallarreglur þjóðaréttar, t.d. ef um einhliða stríðsaðgerðir eins ríkis eða sjálfskipaðs hóps ríkja er að ræða, eða stríð sem er háð án ótvíræðra heimildar Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, teljast slíkar aðgerðir alþjóðaglæpir og þátttakendur í þeim ótýndir glæpamenn. Hlutdeild viljugra þátttakenda í slíku stríði samsvarar aðild að hryðjuverkum.

Við viljum benda á, að aðilar víða um heim, sem eru mótfallnir hnattrænum yfirgangi Bandaríkjanna og NATÓ og hvaða borgaralegir aðilar veita stríðsaðilum þjónustu. Til þess að koma í veg fyrir hugsanlegar árásir á eigur og starfsfólk flugfélags yðar af hálfu aðila sem hafa getu og vilja til að fremja slíkar árásir, hvetjum við yður að hafna hverskyns þjónustu við stríðsaðgerðir gegn fjarlægum þjóðum eða ríkjum.

Erindi okkar er ekki skrifað í hótunarskyni, enda teljum við okkur friðarsinna og andstæðinga ofbeldis. Erindi þetta er skrifað vegna ótta okkar um að íslensk fyrirtæki setji öryggi starfsmanna sinna og annarra Íslendinga í óþarfa hættu með því að gerast aðilar að stríðsaðgerðum stórþjóða.

[A].“

Lögregla tók skýrslu af A síðdegis mánudaginn 25. nóvember 2002. Framangreind orðsending var þá borin undir hann og kannaðist hann við að hafa sent hana 20 til 25 viðtakendum, meðal annars áfrýjanda. Væri um að ræða uppkast að bréfi til forráðamanna Flugleiða hf. og Flugfélagsins Atlanta hf., sem hann hafi samið vegna fréttaflutnings um að ríkisstjórnin hefði gert samninga við þessi félög um hergagnaflutninga í tengslum við hugsanleg hernaðarátök í Mið-Austurlöndum. Hafi það aldrei verið ætlun sín að áfrýjandi notfærði sér þetta uppkast á þann hátt, sem hann hafi greint frá í lögregluskýrslu.

III.

Með áðurgreindri orðsendingu, sem áfrýjandi dreifði 22. nóvember 2002 í nafni Alþjóðastofnunarinnar Friðar 2000, var hermt að hann hefði rökstuddan grun um að flugrán eða sprengjutilræði yrði beint gegn flugvél á vegum Flugleiða hf. eða Flugfélagsins Atlanta hf. vegna ráðagerða ríkisstjórnarinnar um að leggja til slíkar vélar til að flytja hergögn eða hermenn í stríði gegn Írak. Af hljóðan orðsendingarinnar var nærtækt að álykta að sendandi hennar kynni að hafa heimildir fyrir því að í undirbúningi væri óhæfuverk af þeim toga, sem þar greindi. Var því ríkt tilefni til að lögregla brygðist við þessari orðsendingu með því að handtaka áfrýjanda og gera leit í húsakynnum hans og samtakanna, sem hann kom fram fyrir. Af því, sem fram kom í lögregluskýrslu af áfrýjanda daginn eftir handtöku hans, mátti að vísu ráða að líklegast væri að efni orðsendingarinnar væri hugarburður hans, sem styddist ekki við heimildir um þær yfirvofandi aðgerðir, sem þar um ræddi. Vegna alvarleika þess, sem áfrýjandi hafði gefið þar til kynna, var þó full ástæða til að svipta hann áfram frelsi til þess að kanna nánar það, sem finnast kynni við húsleit, og taka skýrslur af öðrum, meðal annars A, sem áfrýjandi hafði borið að kveikt hefði hjá sér hugmynd um þá ógn, sem í orðsendingunni var fjallað um. Eins og atvikum þessum var háttað var því réttmætt tilefni til að beita gæsluvarðhaldi yfir áfrýjanda. Þótt hann hafi verið dæmdur sýkn af þeim sakargiftum, sem hann var síðar borinn af þessu tilefni, verða honum ekki dæmdar bætur vegna handtöku eða þess að honum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi í öndverðu, enda hafði hann sjálfur valdið þeim aðgerðum, sbr. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, eins og henni var breytt með 42. gr. laga nr. 36/1999.

Eins og áður kom fram tók lögregla ekki skýrslu af A fyrr en nærri tveimur sólarhringum eftir að áfrýjandi hafði getið hans við skýrslugjöf. Engar skýringar hafa komið fram af hálfu stefnda á þessari töf, sem var í engu samræmi við þann alvarleika, sem lögregla virðist hafa litið háttsemi áfrýjanda, en með skýrslu A fékkst að mestu staðfest á hvaða grunni þær getsakir hvíldu, sem áfrýjandi hafði borið upp í orðsendingu sinni. Ekkert hefur komið fram um það hvenær lögregla hafði kannað nægilega þau gögn, sem fundust við húsleit, til að staðreyna að frekari heimildir byggju ekki að baki gerðum áfrýjanda. Að þessu virtu verður að líta svo á að áfrýjandi hafi sætt gæsluvarðhaldi lengur en efni stóðu til og á hann rétt til bóta af þeim sökum samkvæmt b. lið 176. gr. laga nr. 19/1991. Í ljósi allra atvika og þá einkum þess stóra þáttar, sem áfrýjandi átti sjálfur í aðdraganda þeirra aðgerða, sem lögregla greip til gagnvart honum, eru bætur hæfilega ákveðnar 150.000 krónur. Ber stefnda að greiða þá fjárhæð með vöxtum eins og í dómsorði greinir.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Á-kk-þgf M-kk-þgf W-kk-þgf, 150.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. nóvember 2002 til 18. ágúst 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 200.000 krónur.