274/2010

S krafði B og C um greiðslu skuldar sem sjálfskuldarábyrgðarmenn skuldabréfs, en aðalskuldari bréfsins var D. Með úrskurði héraðsdóms í september 2009 var nauðasamningur D til greiðsluaðlögunar staðfestur og allar samningskröfur gefnar eftir að fullu, þ. á m. kröfur samkvæmt umræddu skuldabréfi sem gefið var út í mars 2006. Í málinu deildu aðilar um hvort ábyrgð B og C væri niður fallin með vísan til 3. mgr. 9. gr., sbr. 12. gr. laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009, en ekki var um það deilt að þau hefðu í upphafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á umræddu láni. S taldi að víkja bæri þessum ákvæðum til hliðar þar sem þau væru ósamrýmanleg eignaréttarákvæði í 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Talið var að með 3. mgr. 9. gr.  laga nr. 32/2009, sbr. 12. gr. laganna, hafi verið kveðið á um brottfall ábyrgða, sem til hafði verið stofnað fyrir gildistöku þeirra, án tillits til þess hver greiðslugeta ábyrgðarmanna væri. Kröfuréttur S á hendur B og C sem sjálfskuldarábyrgðarmönnum skuldabréfsins nyti verndar 72. gr. stjórnarskrár og þau réttindi yrðu ekki skert án bóta með afturvirkri íþyngjandi löggjöf. Fyrir Hæstarétti héldu B og C því fram að

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 4. maí 2010. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem C var veitt fyrir héraðsdómi og þeim báðum fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Stefndi höfðaði mál þetta á hendur áfrýjendum 29. og 30. september 2009 til heimtu skuldar samkvæmt skuldabréfi útgefnu 6. mars 2006. Bréfið var gefið út af D til Sparisjóðsins Suðurlandi, sem er útibú stefnda, en áfrýjendur tókust á hendur sjálfskuldarábyrgð á greiðslum samkvæmt því. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 15. september 2009 var nauðasamningur D til greiðsluaðlögunar staðfestur. Með honum voru samningskröfur gefnar eftir að fullu, en meðal þeirra var skuld D samkvæmt framangreindu skuldabréfi. Málavöxtum er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Aðila greinir á um hvort það leiði af 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn að krafa stefnda á hendur áfrýjendum sé niður fallin, en ekki er um það deilt að þau hafi í upphafi með bindandi hætti tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á umræddu láni. Þá er ekki í málinu tölulegur ágreiningur.

II

Í frumvarpi til laga um ábyrgðarmenn, sem útbýtt var á Alþingi 6. nóvember 2008 var upphaflega svohljóðandi ákvæði í 3. mgr. 9. gr.: „Nauðasamningur eða önnur eftirgjöf sem kveður á um lækkun kröfu á hendur lántaka hefur sömu áhrif til lækkunar kröfu á hendur ábyrgðarmanni.“ Í gildistökuákvæði 12. gr. frumvarpsins var kveðið á um að lögin skyldu þegar öðlast gildi, en um það sagði í athugasemdum að greinin þarfnaðist ekki skýringa að öðru leyti en því að miðað væri við að frumvarpið tæki til samninga um ábyrgðir sem gerðir væru frá og með gildistöku þess. Í febrúarbyrjun 2009 var útbýtt á Alþingi frumvarpi til laga um breyting á lögum um gjaldþrotaskipti o. fl. nr. 21/1991, en með því var lagt til að við 3. þátt laganna bættist nýr kafli, X. kafli a. Greiðsluaðlögun. Í frumvarpinu var ekki gert ráð fyrir að greiðsluaðlögun haggaði rétti lánardrottins skuldara til að krefja ábyrgðarmann um fulla greiðslu, sbr. 4. mgr. 60. gr. laganna. Frumvarp þetta var samþykkt óbreytt að þessu leyti á Alþingi 30. mars 2009 og birt sem lög nr. 24/2009, sem tóku gildi 1. apríl það ár. Þann 23. mars 2009 var útbýtt á Alþingi breytingartillögum við og nefndaráliti um fyrrgreint frumvarp til laga um ábyrgðarmenn frá viðskiptanefnd. Með breytingartillögunum var meðal annars lagt til að 3. mgr. 9. gr. frumvarpsins orðaðist svo: „Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 60. gr. laga um gjaldþrotaskipti o. fl. skal nauðasamningur eða önnur eftirgjöf, þ. m. t. nauðasamningur til greiðsluaðlögunar, sem kveður á um lækkun kröfu á hendur lántaka hafa sömu áhrif til lækkunar kröfu á hendur ábyrgðarmanni.“ Þá var lagt til að svofellt ákvæði bættist við gildistökuákvæði 12. gr. frumvarpsins: „Lögin taka til ábyrgða sem stofnað hefur verið til fyrir gildistöku þeirra að frátöldum 4. gr., 5. gr., 1. mgr. 6. gr. og 8. gr.“ Í nefndarálitinu sagði meðal annars um 9. gr. að í ljósi frumvarps um greiðsluaðlögun sem þá væri til umfjöllunar í allsherjarnefnd væri lögð til sú breyting „að þessir gerningar hafi sömu áhrif og nauðsamningur eða önnur eftirgjöf.“ Þá sagði að með breytingartillögunni legði nefndin til að þrátt fyrir 4. gr. 60. gr. laga um gjaldþrotaskipti skuli tilvik þau sem nefnd væru í 3. mgr. 9. gr. frumvarpsins leiða til lækkunar kröfu á hendur ábyrgðarmanni. Um gildistökuákvæði 12. gr. frumvarpsins sagði svo í nefndarálitinu: „Nefndin leggur til að þau ákvæði frumvarpsins sem lúta að stofnun, efni og formi ábyrgðarsamninga gildi ekki um ábyrgðarsamninga sem gerðir hafa verið fyrir gildistöku laganna og að það sama eigi við um þau ákvæði frumvarpsins sem takmarka aðför og gjaldþrotaskipti á búi ábyrgðarmanns. Breytingin er lögð til að gættum sjónarmiðum um afturvirkni laga og friðhelgi eignarréttar. Nefndin telur með hliðsjón af því að ábyrgðarsamningar eru oft gerðir til langs tíma eðlilegt að önnur ákvæði frumvarpsins nái til samninga sem þegar hafa verið gerðir enda séu þau í anda framkvæmdar sem viðhöfð hefur verið á grundvelli samkomulagsins um ábyrgðir og íþyngi lánveitendum ekki um of.“ Breytingartillögur nefndarinnar voru samþykktar og varð frumvarpið þannig breytt samþykkt sem lög frá Alþingi 30. mars 2009, eða sama dag og fyrrgreint frumvarp um greiðsluaðlögun, og birt sem lög nr. 32/2009, sem tóku gildi 4. apríl það ár.

III

Stefndi höfðaði mál þetta til innheimtu skuldar á hendur áfrýjendum sem sjálfskuldarábyrgðarmönnum skuldabréfs. Áfrýjendur tóku til varna og reistu sýknukröfu sína í greinargerð í héraði á því að ábyrgðarskuldbinding þeirra væri niður fallin vegna 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009. Með vísan til forsendan hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða hans að stefndi hafi við munnlegan flutning málsins í héraði getað komið að þeim rökum að víkja bæri 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009 til hliðar þar sem ákvæðið væri ósamrýmanlegt 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu.

Með 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009, sbr. 12. gr. laganna, var kveðið á um brottfall ábyrgða, sem til hafði verið stofnað fyrir gildistöku þeirra, án tillits til þess hver greiðslugeta ábyrgðarmanna væri. Verður með vísan til forsendna héraðsdóms staðfest sú niðurstaða hans að kröfuréttur stefnda á hendur áfrýjendum sem sjálfskuldarábyrgðarmönnum skuldabréfsins njóti verndar 72. gr. stjórnarskrár og að þau réttindi verði ekki skert án bóta með afturvirkri íþyngjandi löggjöf á þann hátt sem að framan var lýst.

Áfrýjendur hafa fyrir Hæstarétti haldið því fram að jafnvel þótt talið yrði að framangreind ákvæði laga nr. 32/2009 stönguðust á við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar yrði afleiðing þess ekki sú að krafa stefnda á hendur þeim næði fram að ganga heldur leiddi það til bótaskyldu ríkissjóðs, sem bæri þá að bæta stefnda það tjón er hann hefði orðið fyrir vegna ólögmætrar eignaskerðingar laganna við afnám ábyrgðanna. Ekki verður ráðið af hinum áfrýjaða dómi að þetta atriði hafi komið sérstaklega til umfjöllunar í héraði. Um er að ræða lagarök til viðbótar þeim sem fyrr hafði verið teflt fram fyrir málsástæðu sem byggt hafði verið á og hefði Hæstarétti borið að huga að þeim þó að áfrýjendur hefðu ekki nefnt þau sérstaklega í málflutningi sínum fyrir Hæstarétti. Af orðum 3. mgr. 9. gr. og 12. gr. laga nr. 32/2009, sbr. framangreind ummæli í nefndaráliti viðskiptanefndar með breytingartillögum við þær greinar, er ljóst að við lagasetninguna var gengið út frá því að þessar skerðingar væru heimilar án bóta. Forsenda lagasetningarinnar var þannig sú að ekki væri skylt að bæta þolendum þessar skerðingar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Verður talið að valdheimildir dómstóla standi við þessar aðstæður aðeins til þess að virða lögin að vettugi að því leyti sem þau teljast andstæð stjórnarskrá, en ekki til þess að þeir leggi til grundvallar dómi að umtalsverð útgjöld vegna bóta falli á ríkissjóð. Samkvæmt öllu framanröktu verður ákvæði 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009 ekki beitt um ábyrgð áfrýjenda á greiðslum samkvæmt skuldabréfinu 6. mars 2006 og verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjenda greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, B og C, greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra 400.000 krónur.