138/2011

I varð fyrir líkamstjóni í umferðarslysi er hann varð fyrir bifreið sem Þ ók. Ekki var ágreiningur um bótaskyldu Þ og V hf. í málinu en aðilar deildu um árslaunaviðmiðun við útreikning skaðabóta vegna varanlegrar örorku, hvert hefði verið tímabundið atvinnutjón I, hvort I ætti rétt á bótum fyrir sjúkrakostnað og annað fjártjón og hvort hann ætti rétt á bótum á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga. Hæstiréttur féllst á það með I að aðstæður hans væru óvenjulegar þegar ákveðin væru árslaun hans samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga þar sem vinnutekjur hans væru annars vegar reiknuð laun hans að meðtöldu framlagi í lífeyrissjóð og hins vegar hagnaður af rekstri einkafirma og síðar einkahlutafélags í hans eigu. Ljóst væri að hagnaður af rekstrinum síðustu þrjú ár fyrir slysið væri eingöngu til kominn vegna vinnuframlags I sjálfs. Var því talið rétt að taka tillit til hagnaðarins við ákvörðun viðmiðunartekna að því er varðaði bætur vegna varanlegrar örorku og tímabundins atvinnutjóns en ekki þótti koma til álita að taka tillit til hagnaðar I af sölu einkahlutafélagsins við mat á árslaunum hans. Þá var talið að I hefði sýnt fram á að hann ætti rétt til bóta vegna sjúkrakostnaðar, annars fjártjóns og framtíðarsjúkrakostnaðar. Hins vegar taldi Hæstiréttur að I hefði ekki sýnt fram á að Þ hefði með akstri sínum umrætt sinn sýnt af sér stórfellt gáleysi í skilningi 26. gr. skaðabótalaga og voru Þ og V hf. sýknaðir af kröfu I um bætur á þeim grundvelli.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. mars 2011. Hann krefst þess aðallega að stefndu verði dæmdir óskipt til að greiða sér 36.049.422 krónur með 4.5% ársvöxtum af 13.838.791 krónu frá 12. janúar 2006 til 1. maí 2007, af 35.267.469 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2008, af 36.049.422 krónum frá þeim degi til 1. september 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Frá verði dregnar innborganir samtals að fjárhæð 18.760.327 krónur sem greiðst hafi inn á kröfuna þannig, 150.000 krónur 27. mars 2006, 500.000 krónur 11. maí 2006, 300.000 krónur 28. júlí 2006, 5.000.000 krónur 4. október 2006, 12.570.127 krónur 29. ágúst 2008 og 240.200 krónur 17. september 2008. Þá komi til frádráttar lífeyrisgreiðslur frá Sjúkratryggingum Íslands að fjárhæð 860.431 króna miðað við 1. maí 2007 og dagpeningar frá Tryggingastofnun ríkisins að fjárhæð 302.707 krónur miðað við 1. maí 2007. Áfrýjandi gerir nokkrar varakröfur sem allar eru með lægri fjárhæðum en aðalkrafan en með sambærilegum vöxtum og rúmast því innan hennar. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður á báðum dómstigum verði felldur niður.

I

Áfrýjandi varð fyrir líkamstjóni í umferðarslysi á Rauðarárstíg í Reykjavík 12. janúar 2006 þegar hann varð fyrir bifreið stefnda Þ-kk-ef. Atvikið átti sér stað um kl. 9:30 fyrir hádegi en áfrýjandi var umrætt sinn við vinnu sína á vegum Orkuveitu Reykjavíkur og ætlaði að opna lok á akbrautinni vegna stíflaðs vatnsinntaks. Við áreksturinn kastaðist áfrýjandi upp á vélarhlíf bifreiðar stefnda Þ-kk-ef og við það brotnaði framrúða hennar. Áfrýjandi féll síðan í götuna. Í slysinu hlaut áfrýjandi áverka á fæti, herðablaði, öxl og höfði. Ekki er ágreiningur um bótaskyldu stefndu á líkamstjóni áfrýjanda.

Áfrýjandi óskaði dómkvaðningar matsmanna til að meta afleiðingar slyssins og voru I-kk-nf S-kk-nf hæstaréttarlögmaður og T-kk-nf Z-kk-nf geðlæknir dómkvaddir í því skyni. Í matsgerð 1. október 2007 töldu þeir að af slysinu leiddi 45 stiga varanlegan miska og 45% varanlega örorku áfrýjanda. Stöðugleikapunkti hefði verið náð 1. maí 2007. Eftir að málið var höfðað óskuðu stefndu yfirmats og voru Á-kvk-nf B-kvk-nf lögfræðingur, Á-kk-nf K-kk-nf bæklunarlæknir og K-kk-nf T-kk-nf geðlæknir dómkvödd til starfans. Með yfirmatsgerð 30. maí 2008 mátu þau varanlegan miska áfrýjanda 35 stig, varanlega örorku 45% og að stöðugleikapunkti hefði verið náð 21. febrúar 2007.

Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. greiddi áfrýjanda skaðabætur 29. ágúst 2008 og byggði útreikning þeirra á niðurstöðum yfirmatsgerðar. Miðaði stefndi við framtalin laun áfrýjanda síðustu þrjú árin fyrir slysið í útreikningi sínum á skaðabótum vegna varanlegrar örorku. Þá greiddi þessi stefndi einnig útlagðan kostnað vegna læknisvottorða og matgerða og taldi að með þessum greiðslum hefði áfrýjandi fengið tjón sitt bætt að fullu.

Áfrýjandi taldi að framtalin laun væru ekki réttur mælikvarði á framtíðatekjur sínar heldur bæri að meta árslaun sérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Taldi hann að taka ætti tillit til hagnaðar af rekstri sínum sem einyrkja en hann hafði stofnað einkahlutafélag um þennan rekstur á árinu 2003. Hafi hann verið eini starfsmaður félagsins og myndað hagnaðinn einn. Áfrýjandi aflaði af þessu tilefni matsgerðar dómkvaddra manna, þeirra M-kk-ef T-kk-ef hæstaréttarlögmanns og V-kk-ef Á-kk-ef tryggingastærðfræðings, og er matsgerð þeirra dagsett 26. maí 2008. Þá aflaði áfrýjandi matsgerðar dómkvaddra manna um sjúkrakostnað og er matsgerð þeirra G-kvk-ef K-kvk-ef endurhæfingarlæknis og V-kk-ef Á-kk-ef tryggingastærðfræðings dagsett 30. júní 2008. Er gerð grein fyrir meginefni þessara matsgerða í hinum áfrýjaða dómi.

II

Aðila greinir meðal annars á um hvort leggja eigi til grundvallar útreikningi skaðabóta til handa áfrýjanda matsgerð þeirra I-kk-ef S-kk-ef og T-kk-ef Z-kk-ef eða yfirmatsgerð Á-kvk-ef B-kvk-ef, Á-kk-ef K-kk-ef og K-kk-ef T-kk-ef. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður yfirmatsgerðin lögð til grundvallar ákvörðunar skaðabóta til handa áfrýjanda. Þar með er því slegið föstu að stöðugleikapunktur hafi verið 21. febrúar 2007, varanlegur miski áfrýjanda sé 35 stig og varanleg örorka 45%. Óumdeilt er að miðað við þessar forsendur hefur stefndi Vátryggingafélag Íslands hf., með greiðslu sinni 29. ágúst 2008, annars vegar að fjárhæð 522.450 krónur auk vaxta vegna þjáningabóta samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga, og hins vegar að fjárhæð 2.433.725 krónur auk vaxta vegna varanlegs miska samkvæmt 4. gr. laganna, greitt áfrýjanda fullar bætur vegna þjáninga og varanlegs miska. Verða stefndu því sýknaðir af frekari kröfum vegna þessara bótaliða.

Aðila greinir á um árslaunaviðmiðun við útreikning á skaðabótum vegna varanlegrar örorku samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga, hvert hafi verið tímabundið atvinnutjón samkvæmt 3. gr. laganna, hvort áfrýjandi eigi rétt á bótum fyrir sjúkrakostnað og annað fjártjón samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna og hvort hann eigi rétt á bótum á grundvelli 26. gr. laganna.

Í bótauppgjöri stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. 29. ágúst 2008 var miðað við að tjón áfrýjanda vegna varanlegrar örorku næmi 13.467.420 krónum auk vaxta. Eins og áður segir byggði félagið útreikning bótanna á framtöldum atvinnutekjum áfrýjanda síðustu þrjú árin fyrir slysið, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Áfrýjandi telur að þetta sé ekki rétt viðmiðun þar sem tekjur hans samkvæmt skattframtali sé reiknað endurgjald en ekki raunverulegar tekjur. Meðal tekna sé hagnaður sem hann hafi annars vegar haft af eigin rekstri meiri hluta ársins 2003 fram til þess er hann stofnaði einkahlutafélagið Veituverk 1. október 2003 og hins vegar hagnaður sem hann hafi haft vegna einkahlutafélagsins frá þeim tíma vegna áranna 2003, 2004 og 2005. Þá eigi einnig að taka tillit til þess hagnaðar sem hann hafi fengið við sölu einkahlutafélagsins á árinu 2007.

Samkvæmt gögnum málsins vann áfrýjandi hjá Orkuveitu Reykjavíkur, fyrst sem launþegi en síðar sem verktaki. Verktakastarfsemina rak hann fyrst í einkafirma sínu en stofnaði á árinu 2003 fyrrgreint einkahlutafélag um reksturinn. Er óumdeilt að áfrýjandi var á þeim árum sem hér um ræðir eini starfsmaður félagsins. Þykir því ljóst að hagnaður af rekstri einkahlutafélagsins á árunum 2003, 2004 og 2005 sé eingöngu til kominn vegna vinnuframlags hans sjálfs. Það sama á við um hagnað af rekstri einkafirmans. Verður því fallist á með áfrýjanda að aðstæður hans séu óvenjulegar þegar ákveðin eru árslaun hans samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga þar sem vinnutekjur hans eru annars vegar reiknuð laun hans að meðtöldu framlagi í lífeyrissjóð og hins vegar hagnaður af atvinnurekstrinum.

Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skulu árslaun til ákvörðunar bóta samkvæmt 6. gr. teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysdag, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess dags sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Samkvæmt 6. gr. laganna skal meta bætur fyrir varanlega örorku til fjárhæðar á grundvelli örorkustigs tjónþola samkvæmt 5. gr., árslauna samkvæmt 7. gr. og stuðul töflu þeirrar sem greinir í 6. gr. í samræmi við aldur tjónþola á þeim tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Áfrýjandi var orðinn 56 ára á stöðugleikapunkti og verður því miðað við þann stuðul sem stefndu reiknuðu með í bótaútreikningi sínum eða 6,371.

Útreikningi stefndu á meðaltekjum samkvæmt framtölum áfrýjanda, að teknu tilliti til framlags launagreiðanda í lífeyrissjóð og leiðréttingum samkvæmt launavísitölu miðað við 21. febrúar 2007 hefur ekki verið hnekkt og verða þeir útreikningar lagðir til grundvallar þannig:

Ár Uppfærðar árstekjur:

2003 6.532.506 krónur

2004 3.174.156 krónur

2005 4.385.758 krónur.

Samkvæmt þessu voru meðaltekjur samkvæmt framtali áfrýjanda síðustu þrjú árin fyrir slys 4.697.473 krónur sem stefndu lögðu til grundvallar útreikningi sínum um bætur fyrir varanlega örorku.

Í fyrrnefndri matsgerð þeirra M-kk-ef T-kk-ef og V-kk-ef Á-kk-ef er stuðst við fyrirliggjandi skattframtöl um hagnað af einkarekstri áfrýjanda og Veituverks ehf. Þá liggur fyrir útreikningur V-kk-ef um fjárhæð hagnaðar áfrýjanda og Veituverks ehf. vegna tímabilsins uppreiknaður miðað við 21. febrúar 2007. Þessum útreikningum hefur ekki verið hnekkt og verða þeir lagðir til grundvallar enda hafa stefndu ekki mótmælt þeim á öðrum grundvelli en að framan greinir:

Ár Uppfærður hagnaður

2003 hagnaður áfrýjanda 2.812.474 krónur

2003 hagnaður Veituverks ehf. 923.670 krónur

2004 hagnaður Veituverks ehf. 2.994.937 krónur

2005 hagnaður Veituverks ehf. 1.435.056 krónur

Samkvæmt þessu voru meðaltekjur áfrýjanda vegna hagnaðar þessi þrjú ár fyrir slysið 2.722.046 krónur. Ekki verður fallist á að hagnaður sem áfrýjandi hlaut af sölu einkahlutafélagsins á árinu 2007 komi til álita við mat á árslaunum hans. Vanreiknaðar skaðabætur vegna varanlegrar örorku eru því 7.803.970 krónur (2.722.046x6,371x45%). Til frádráttar þessum bótalið koma lífeyrisgreiðslur frá Sjúkratryggingum Íslands að fjárhæð 872.179 krónur. Að framangreindu virtu á áfrýjandi eftir að fá greiddar skaðabætur vegna varanlegrar örorku að fjárhæð 6.931.791 króna.

Óumdeilt er að áfrýjandi á rétt á bótum vegna tímabundins atvinnutjóns og hefur stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. greitt honum bætur í samræmi við framtaldar árstekjur hans árið fyrir slys sem voru samkvæmt framtali 3.540.000 krónur. Einungis er ágreiningur um viðmiðunartekjur hvað þennan lið varðar. Við mat á bótum vegna tímabundins atvinnutjóns þykir rétt að miða við tekjur áfrýjanda árið fyrir slysið en hann slasaðist í upphafi árs 2006. Hagnaður Veituverks ehf. árið fyrir slys var 1.227.816 krónur. Heildartekjur áfrýjanda árið 2005 voru þannig 4.767.816 krónur eða 397.318 krónur á mánuði. Miðað við að tímabil óvinnufærni var 13,46 mánuðir eru skaðabætur vegna þessa liðar samtals 5.347.900 krónur. Til frádráttar koma dagpeningar frá Tryggingastofnun ríkisins að fjárhæð 302.707 krónur og fjögurra mánaða forfallalaun sem áfrýjandi átti rétt til frá vinnuveitanda að fjárhæð 1.589.272 krónur og nemur bótafjárhæðin því 3.455.921 krónu. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. greiddi áfrýjanda 2.377.993 krónur vegna þessa bótaliðar 29. ágúst 2008 og á áfrýjandi því eftir að fá greiddar skaðabætur vegna tímabundins atvinnutjóns að fjárhæð 1.077.928 krónur.

Krafa áfrýjanda um bætur vegna sjúkrakostnaðar, annars fjártjóns og framtíðarsjúkrakostnaðar byggist á 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga en þar segir meðal annars að sá sem bótaábyrgð beri á líkamstjóni skuli greiða skaðabætur fyrir sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hlýst. Áfrýjandi hefur eins og fram er komið aflað matsgerðar dómkvaddra manna vegna þessara kostnaðarliða. Varðandi spurningu matsbeiðanda um hver sé sjúkrakostnaður og annað fjártjón vegna afleiðinga slyssins fram að 1. maí 2007 og frá því tímamarki til ársloka 2007 er það niðurstaða matsmanna, sem þeir kveða byggða á framlögðum reikningum ásamt rökstuddri kröfu um annan kostnað, að kostnaður þessi sé samtals 1.037.877 krónur, þar af 406.784 krónur fyrir 1. maí 2007. Við skoðun á þeim gögnum sem liggja til grundvallar framangreindri niðurstöðu er ljóst að í þessari fjárhæð eru meðal annars reikningar vegna læknisvottorða samtals að fjárhæð 37.700 krónur sem fyrir liggur að stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. greiddi áfrýjanda 17. september 2008. Þá er í fjárhæðinni kostnaður vegna matsgerða samtals að fjárhæð 717.011 krónur sem á ekki hér undir þar sem slíkur kostnaður er hluti málskostnaðar ef á hann verður fallist auk þess sem gögn málsins bera með sér að stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hefur þegar greitt áfrýjanda hluta þessa matskostnaðar er hann greiddi honum 561.250 krónur hinn 29. ágúst 2008. Gögn málsins um útlagðan kostnað áfrýjanda sem ýmist bera með sér að hafa verið greiddur eða ekki eru á reiki. Þykir áfrýjandi þó hafa sýnt fram að hann eigi ógreiddan útlagðan sjúkrakostnað að fjárhæð 283.166 krónur.

Í fyrrgreindri matsgerð, sbr. viðbótarútreikning matsmanns 17. mars 2009, er sérstakur liður vegna ferðakostnaðar áfrýjanda í sjúkraþjálfun og fleira fyrir og eftir 21. febrúar 2007 og er útreikningurinn færður til eingreiðsluverðmætis miðað við þann dag. Nemur hann 327.331 krónu. Vegna óvissuþátta um þennan matslið þykir ekki unnt að taka hann til greina að fullu og verða bætur til áfrýjanda vegna hans ákveðnar að álitum samtals 160.00 krónur.

Framtíðarsjúkrakostnað ber að bæta ef sannað er að slíkur kostnaður teljist til nauðsynlegra útgjalda tjónþola við að halda heilsu sinni í horfinu eftir stöðugleikapunkt. Áfrýjandi hlaut alvarlega áverka í slysinu 12. janúar 2006. Með vísan til þess og matsgerðar G-kvk-ef K-kvk-ef og V-kk-ef Á-kk-ef þykir áfrýjandi hafa sýnt fram á að hann muni verða fyrir frekari sjúkrakostnaði í framtíðinni. Eins og rakið er í fyrrgreindri matsgerð, að teknu tillit til síðari leiðréttingar matsmanns, er framtíðarsjúkrakostnaður áfrýjanda metinn 763.722 krónur frá 1. júní 2008 til 67 ára aldurs á verðlagi 21. febrúar 2007. Að teknu tilliti til eingreiðsluhagræðis og þeirra óvissuþátta sem óhjákvæmilega eru til staðar þegar litið er til framtíðar, til dæmis um þátttöku hins opinbera í slíkum kostnaði, verða bætur að þessu leyti ákveðnar að álitum samtals að fjárhæð 350.000 krónur.

Samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga er heimilt að láta þann sem af ásetningi eða af stórfelldu gáleysi veldur líkamstjóni greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Samkvæmt fyrirliggjandi lögregluskýrslu var áfrýjandi dökkklæddur umrætt sinn með ljósa derhúfu. Ekkert endurskin var á fatnaði hans. Samkvæmt matsgerð M-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef verkfræðiprófessors var ætlaður ökuhraði stefnda Þ-kk-ef umrætt sinn 48 km/klst., mögulegur lágmarkshraði 43 km/klst. og mögulegur hámarkshraði 52 km/klst. Hámarkshraði á götunni var 50 km/klst. Stefndi Þ-kk-nf kvaðst hjá lögreglu 19. janúar 2006 hafa verið á um 20-30 km/klst. sem fær stuðning í vitnisburði J-kk-ef Þ-kk-ef hjá lögreglu 20. febrúar 2006, en hann sá atburðinn út um glugga verslunar sinnar og taldi að bifreiðinni hefði verið ekið á um 20-25 km/klst. Verður að leggja til grundvallar í máli þessu að ætlaður hraði bifreiðar stefnda Þ-kk-ef hafi verið undir hámarkshraða en mati M-kk-ef Þ-kk-ef hefur ekki verið hnekkt. Þegar það er virt, klæðnaður áfrýjanda og aðstæður á vettvangi að öðru leyti þykir áfrýjandi ekki hafa sýnt fram á að stefndi Þ-kk-nf hafi með akstri sínum umrætt sinn sýnt af sér stórfellt gáleysi í skilningi ofangreindrar lagagreinar og verða stefndu því sýknaðir af kröfu áfrýjanda um bætur á þeim grundvelli.

Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verða stefndu dæmd til að greiða áfrýjanda 8.802.885 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði en rétt þykir að krafan beri dráttarvexti frá dómsuppsögu í héraði.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

Verða stefndu dæmdir til að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndu, Vátryggingafélag Íslands hf. og Þ-kk-nf Ó-kk-nf, greiði áfrýjanda, I-kk-þgf E-kk-þgf, 8.802.885 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.077.928 krónum frá 12. janúar 2006 til 21. febrúar 2007, af 8.009.719 krónum frá þeim degi til 4. janúar 2011 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 8.802.885 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Stefndu greiði áfrýjanda 700.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.