31/2001

M krafðist þess að samningi hans við K um að hún færi með forsjá X dóttur þeirra yrði breytt og hún falin honum. Þegar aðstæður aðila voru metnar í heild og sérstaklega litið til þeirra uppeldisskilyrða sem X voru búin á heimili K, þótti einsýnt að það væri X fyrir bestu að forsjá hennar yrði breytt og krafa M tekin til greina. Var þá jafnframt við það miðað að gott samband héldist við K og umgengni yrði komið í fast horf. Tekið var fram að héraðsdómara hefði verið rétt, eins og málið lá fyrir, að kalla til sérfróða meðdómsmenn. Þá var með vísan til 1. mgr. 34. gr. barnalaga að því fundið hversu málið hafði dregist í meðförum aðila.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 22. janúar 2001. Hann gerir þær dómkröfur aðallega að samningi aðila um að stefnda fari með forsjá X dóttur þeirra, kt. [ . . . ], verði breytt og hún falin honum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann sýknu af málkostnaðarkröfum stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en hún hefur gjafsókn fyrir réttinum.

I.

Mál þetta höfðaði áfrýjandi fyrir héraðsdómi í október 1998 á grundvelli 35. gr. barnalaga nr. 20/1992, en í 1. mgr. greinarinnar er foreldri heimilað að krefjast þess fyrir dómi að samningi um forsjá barns verði breytt. Þar segir jafnframt að slík krafa verði þó því aðeins tekin til greina að breyting þyki réttmæt vegna breyttra aðstæðna og með tilliti til hags og þarfa barnsins. Ber í því sambandi að hafa í huga þá grunnreglu, sem fram kemur í 2. mgr. 34. gr. laganna, að forsjá skuli ráðast af því sem barni er fyrir bestu.

Af gögnum málsins verður ráðið að aðilar hafi skilið að borði og sæng 13. ágúst 1991 og hafi stefnda þá fengið forsjá X og eldri systur hennar, sem nú er uppkomin, en áfrýjandi forsjá sonar þeirra sem er elstur barnanna. Aðilar munu er þetta varð hafa búið að [B] og hélt áfrýjandi þar áfram búskap fram á árið 1998 að hann flutti til [ . . . ], en þar var hann alinn upp og á ættingja og vini. Hann er skipstjóri á bát sem gerður er út þaðan. Stefnda bjó hins vegar á [ . . . ] með dæturnar til ársins 1994. Hún mun þó hafa dvalist með þær hjá áfrýjanda frá því í maí 1992 til vors 1993. Frá 1. október 1994 og til 15. febrúar 1996 voru þær skráðar til heimilis að [ . . . ] en fluttust þá til [A]. Þar voru þær skráðar með heimili til 1. febrúar 1998 og munu að sögn stefndu hafa búið þar á tveimur stöðum. Lögheimilið var síðan flutt heim til Íslands að [ . . . ]. Þær búa nú að [ . . . ] samkvæmt ótímabundnum leigusamningi frá 15. júní 1999. Að sögn stefndu undi X ekki í [A] og sóttist eftir því að koma heim. Dvaldist hún að [B] með föður sínum veturinn 1997-1998 og var í skóla á [ . . . ]. Hún mun þó ekki hafa dvalist hjá föður sínum allan veturinn þar sem móðirin var óánægð með þá tilhögun og flutti hana í krafti forsjár sinnar á annað heimili í sveitinni. Flutningum stefndu fylgdi óhjákvæmilega verulegt rót á skólagöngu dótturinnar.

II.

Að ósk þáverandi lögmanns áfrýjanda var E-kk-nf I-kk-nf M-kk-nf sálfræðingur dómkvaddur 10. júní 1999 til að meta aðstæður og forsjárhæfni foreldranna og tengsl dótturinnar við þá. Héraðsdómari hefur tekið lokakafla matsgerðar hans frá 28. febrúar 2000 upp í dóm sinn. Kemur þar fram að stefnda hefur lengi átt við þunglyndi og alkóhólisma að stríða. Áfrýjandi var hins vegar þegar matið fór fram löngum útivistum á sjó. Fram kemur að X er í góðum tengslum við báða foreldrana. Ljóst er þó af matsgerðinni að henni semur ekki við vin móður sinnar sem nú býr á heimilinu og hefur það samband staðið í nokkur ár.

Umfangsmikil gagnaöflun hefur farið fram fyrir Hæstarétti af hálfu beggja aðila. Í fyrsta lagi er þar um að ræða þrjár bakvaktaskýrslur félagsþjónustu Reykjavíkurborgar frá nóvember 2000, en þar kemur fram að X hefur í þeim mánuði leitað tvisvar til Rauðakrosshússins vegna áfengisneyslu og erfiðleika á heimili stefndu. Í öðru lagi er um að ræða bréfaskipti lögmanns áfrýjanda við Barnaverndarnefnd Reykjavíkur og [ .. . ]skóla. Kemur þar fram að heimilisaðstæður virðist bágbornar og að skólinn hafi áhyggjur af velferð X þar sem skólasókn hennar sé slök og námsframvinda algjörlega óviðunandi. Loks óskaði lögmaður stefndu með bréfi 8. júlí 2001 eftir viðbótarálitsgerð frá E-kk-þgf I-kk-þgf M-kk-þgf sálfræðingi. Hefur álitsgerð hans 19. október sl. verið lögð fyrir Hæstarétt. Af hálfu áfrýjanda hefur framlagning þessi verið samþykkt. Segir þar að uppeldisaðstæður X á heimili móður hennar verði að felast í eðlilegum, ofbeldislausum samskiptum. Hegðun hennar, sem lýst er í álitsgerðinni og lýsi sér í óhemjugangi, sé ekki orsök einstakra átaka heldur sé hún afleiðing aga- og uppeldisleysis um langan tíma. Þegar áfengisneysla heimilismanna í einhverjum mæli bætist þar við sé ekki við öðru að búast en að verulegt umrót verði og engin lífsfesta skapist. Tryggja verði henni uppeldisgrundvöll með daglegri mótun, en hér sé eðlilega greind stúlka að flosna upp úr öllu námi vegna umróts og agaleysis. Torvelt sé þó að sjá hvernig nú megi grípa inn í, þar sem félagarnir séu aðalaðdráttaraflið en ekki foreldrarnir. Þegar horft sé til breytinga, sem orðið hafi á vinnutilhögun áfrýjanda, verði að telja nýtt fyrirkomulag betra fyrir X en þó ekki fullnægjandi. Miðað við þær miklu breytingar, sem faðir ræði um á högum hennar, gangi ekki að fela öðrum daglegt uppeldi hennar í umboði foreldra, því að hún uni engri leiðsögn annarra en þeirra. X hafi að hinu leytinu nokkuð góðan grunn til áframhaldandi tengsla við báða foreldra sína, þar sem þau stríði ekki daglega sín á milli þrátt fyrir yfirstandandi málaferli.

Fram kom í álitsgerðinni að X var við vinnu í [ . . . ] í sumar er leið og bjó hjá föður sínum og að hann setti henni mörk um útivist. Þá segir þar að henni hafi leiðst vinnan. Í haust mun hún hafa flutt aftur til móður sinnar og hafið nám í [ . . . ], fjölnámsdeild. Í upphafi hafði hún til þess mikinn metnað í orði en síðar hefur leitað í sama far og fyrr.

III.

X er nýlega orðin 15 ára. Ætti því vilji hennar um það hjá hvoru foreldri hún dveljist að skipta verulegu um úrslit málsins. Af málsgögnum verður ekki ráðinn skýr vilji hennar til að vera hjá móður, auk þess sem sá vilji virðist, sé hann fyrir hendi, stjórnast af því að þar geti hún farið sínu fram að mestu. Þegar horft er síðan til þeirra nýju gagna, sem að framan er lýst, og matsgerðarinnar, verður ekki fram hjá því litið að X eru ekki búnar viðhlítandi uppeldisaðstæður á heimili stefndu. Þykir fram komið að velferð hennar í framtíðinni verði teflt í tvísýnu búi hún þar áfram, en ljóst er að hún verður að búa við aðhald og fá virkan stuðning við nám og leik. Af álitsgerðinni sést að faðirinn hefur nú breytt vinnu sinni, og er kominn á dagróðrarbát og því ekki fjarri heimilinu sem fyrr. Vegna veðurs og gildandi fiskveiðikerfis er heldur ekki róið daglega, svo að hann er þó nokkuð heima við. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að hann sé vel hæfur til að fara með forsjá dóttur sinnar og til muna horfi betur um velferð hennar dveljist hún hjá honum og sé í forsjá hans. Þegar aðstæður aðila eru virtar í heild og sérstaklega litið til þeirra uppeldisskilyrða, sem stúlkunni eru búin á heimili móður, þykir einsýnt að það sé henni fyrir bestu að forsjá hennar verði breytt og krafa áfrýjanda tekin til greina. Er þá jafnframt við það miðað að gott samband haldist við móður og umgengni verði komið í fast horf.

Rétt þykir að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Það athugast að héraðsdómara hefði verið rétt, eins og mál þetta lá fyrir, að kalla til sérfróða meðdómsmenn.

Aðfinnsluvert þykir hversu málið hefur dregist í meðförum aðila, fyrst í héraði og síðan fyrir Hæstarétti, en lögmaður stefndu leitaði ekki eftir álitsgerð sálfræðingsins fyrr en málið var fyrst komið á málaskrá réttarins. Forsjármálum ber að hraða eftir því sem kostur er, sbr. 1. mgr. 34. gr. barnalaga.

Dómsorð:

Tekin er til greina krafa áfrýjanda, M, um að forsjá dóttur hans X, kt. [ . . . ], verði breytt og fengin honum.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefndu, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 250.000 krónur.