477/2003

Lögreglumennirnir ÞP og X voru ákærðir fyrir ólöglega handtöku, ranga skýrslugerð og brot í opinberu starfi. Var ÞP sakfelldur fyrir að hafa handtekið nafngreindan mann á veitingastaðnum Nonnabitum í Reykjavík án nægilegrar ástæðu eða tilefnis, en maðurinn hafði tekið mynd af ÞP í óþökk hans. Voru báðir lögreglumennirnir sýknaðir af ákæru um að hafa handtekið annan mann fyrir framan veitingastaðinn Café Amsterdam í Tryggvagötu án nægilegra ástæðna eða tilefnis. Var talið nægilega í ljós leitt með framburði annarra lögreglumanna sem komu á vettvang, að ástandið hafi verið þannig við veitingastaðinn að við öllu hafi mátt búast. Taldist mat ákærðu á aðstæðum og framganga þeirra ekki hafa verið með þeim hætti að sannað væri að handtakan hafi verið tilefnislaus. Þá var ÞP sakfelldur fyrir að hafa beitt úðavopni gegn manni sem lét dólgslega við fyrrnefndan veitingastað við Tryggvagötu, en ekki varð séð að nauðsyn hafi borið til beitingar þess. Þá var ákærðu báðum gefin að sök röng skýrslugerð vegna þess atburðar. Var ÞP sakfelldur fyrir að hafa í skýrslu lýst ranglega forsendum notkunar úðavopnsins. Þegar litið var til stöðu ákærðu á vettvangi og þess að X studdist við frásögn ÞP um það sem hann sé ekki sjálfur, var ekki talið nægilega sannað að hann hafi gerst sekur um ranga skýrslugerð og var því sýknaður af þeim ákærulið einnig. Var X þannig sýknaður af sakargiftum samkvæmt ákæru en ÞP sakfelldur fyrir ólöglega handtöku, ólögmæta notkun úðavopns og ranga skýrslugerð. Var hann dæmdur í tveggja mánaða skilorðsbundið fangelsi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 9. desember 2003 eftir yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun og einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst sakfellingar samkvæmt ákæru, að refsing ákærðu verði þyngd og þeir dæmdir til að greiða H miskabætur.

Ákærðu krefjast aðallega sýknu, til vara að héraðsdómur verði ómerktur en til þrautavara að þeir verði dæmdir í vægustu refsingu sem lög leyfa.

I.

Kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms styðja ákærðu með því að rannsókn málsins hafi verið verulegum annmörkum háð og héraðsdómur hafi átt að vera fjölskipaður.

Ríkissaksóknari fer með rannsókn kærumáls á hendur lögreglumanni fyrir ætlað refsivert brot við framkvæmd starfa hans samkvæmt 1. mgr. 35. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, sbr. 6. gr. laga nr. 29/1998. Samkvæmt 3. mgr. 35. gr. ber lögreglu að veita ríkissaksóknara aðstoð við rannsókn slíkra mála eftir því sem óskað er. Ríkissaksóknari leitaði eftir aðstoð hjá embætti sýslumannsins í Stykkishólmi, þar sem embætti ríkislögreglustjóra veitti ákærðu lausn frá störfum um stundarsakir. Yfirlögregluþjónninn í Stykkishólmi vann að rannsókninni ásamt saksóknara og tók skýrslur af vitnum í síma og hafa ákærðu bent á að fyrir dómi hafi komið fram að ónákvæmni hafi gætt í rannsókninni. Auk þess hefur ákærði Þ-kk-nf P-kk-nf lagt fyrir Hæstarétt yfirlýsingar tveggja starfsmanna veitingastaðarins Nonnabita, sem voru við störf aðfaranótt laugardagsins 8. mars 2003, þegar atburður í 1. ákærulið gerðist. Ekkert samband hafi verið haft við þessa starfsmenn við rannsókn málsins og tilviljanir ráðið hvaða vitni gáfu skýrslur við rannsóknina um atburðinn í Tryggvagötu næstu nótt.

Þeir sem gáfu skýrslu í síma við rannsókn málsins komu fyrir dóm. Ekkert við skýrslugerð þessa leiðir til ómerkingar málsins. Framlagðar yfirlýsingar tveggja starfsmanna Nonnabita, sem ekki komu fyrir dóm í málinu, bæta engu við það sem þegar er fram komið hjá ákærða og vitnum og ekki er í raun deilt um málsatvik að þessu leyti. Ekki leiðir heldur til ómerkingar héraðsdóms að ekki hafi verið neytt heimildar síðari málsliðar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/991 um meðferð opinberra mála, að þrír héraðsdómarar skipi dóm í málinu.

II.

Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga er hlutverk lögreglu meðal annars að gæta almannaöryggis, halda uppi lögum og reglu og leitast við að tryggja réttaröryggi borgaranna. Í III. kafla laganna er fjallað um skyldur lögreglumanna og framkvæmd lögreglustarfa. Þar er að finna reglur um þær heimildir sem lögreglan hefur til þess að halda uppi lögum og reglu í landinu og um samskipti lögreglu og borgaranna. Í 13. gr. eru almennar reglur um árvekni í starfi, skyldur og ábyrgð sem því fylgja að rækja starfann af kostgæfni og samviskusemi og ávallt gæta fyllstu hlutlægni og réttsýni, eins og þar greinir nánar. Í 14. gr. er fjallað um valdbeitingu og sagt að lögreglu sé heimilt að beita valdi við framkvæmd skyldustarfa sinna. Aldrei megi þeir þó ganga lengra í beitingu valds en þörf er á hverju sinni. Í því felst að aldrei er heimilt að grípa til valdbeitingar nema önnur vægari úrræði dugi ekki. Þetta er í samræmi við 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en þar er lögfest meðalhófsregla stjórnsýsluréttarins. Lögreglan má því aldrei ganga lengra en nauðsynlegt er hverju sinni. Í 15. gr. laganna er fjallað um aðgerðir í þágu almannafriðar, allsherjarreglu o.fl., og tilgreindar í almennum orðum þær aðstæður sem taldar eru réttlæta afskipti lögreglu af borgurunum. Í 16. gr. laganna eru tilgreindar heimildir lögreglu til handtöku í því skyni að halda uppi lögum og reglu, svo sem ef maður ærist á almannafæri eða veldur þar hneyksli eða hættu á óspektum. Í XII. kafla laga nr. 19/1991 eru handtökuheimildir sem tengjast rannsókn og meðferð opinberra mála. Í 3. gr. lögreglusamþykktar fyrir Reykjavík nr. 625/1987 með áorðnum breytingum er mælt svo fyrir að engin sú háttsemi, sem raskar allsherjarreglu, megi eiga sér stað á almannafæri og þar má enginn sýna öðrum áreitni eða hafa í frammi ósæmilega háttsemi. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. samþykktarinnar er vegfarendum skylt að hlýða fyrirmælum lögreglu vegna umferðarstjórnar eða til þess að halda uppi reglu á almannafæri. Í þessu ljósi verða ákæruliðir virtir.

Í 1. ákærulið er ákærða Þ-kk-þgf P-kk-þgf einum gefið að sök að hafa handtekið nafngreindan mann á veitingastaðnum Nonnabitum í Hafnarstræti í Reykjavík aðfaranótt laugardagsins 8. mars 2003 án nægilegra ástæðna eða tilefnis. Verður með vísan til forsendna héraðsdóms fallist á sakfellingu ákærða samkvæmt þessum ákærulið og heimfærslu brots til refsiákvæðis.

Í 2. ákærulið er ákærðu gefið að sök að hafa handtekið H fyrir framan veitingastaðinn Café Amsterdam við Tryggvagötu aðfaranótt sunnudagsins 9. mars 2003 án nægilegra ástæðna eða tilefnis. Atvikum að handtöku H er lýst í héraðsdómi. Verður að leggja til grundvallar, að hann hafi, þegar ákærðu bar að í lögreglubifreið, þverskallast við að hlýða fyrirmælum þeirra um að færa sig af miðri götunni og haft uppi stóryrði og skæting. Ákærðu hafa borið að þeim hafi sýnst maðurinn í annarlegu ástandi og stúlka, sem með honum var á götunni, mjög ölvuð. Ákærðu kölluðu strax eftir aðstoð starfsfélaga sinna í nálægri lögreglubifreið. Bifreið ákærðu, sem ákærði X ók, var því næst snúið við og lagt fyrir framan veitingastaðinn. Á myndskeiði úr upptöku öryggismyndavélar, sem sýnt var í Hæstarétti, sést þegar ákærði Þ-kk-nf P-kk-nf, sem stjórnaði aðgerðum, er kominn út úr bifreiðinni og tekur H tökum í því skyni að handtaka hann og ákærði X kemur honum til aðstoðar í næstu andrá. Segjast þeir hafa krafið H upplýsinga um nafn og kennitölu, en hann neitað og verður að leggja frásögn þeirra til grundvallar eins og í héraðsdómi greinir. H var kominn upp á gangstétt þegar þeir lögðu bifreiðinni. Afskipti ákærðu af honum voru í upphafi nauðsynleg þar sem hann skapaði sér og öðrum hættu úti á götunni og þverskallaðist við að hlýða fyrirmælum þeirra. Eftir að hann var kominn upp á gangstétt hefði þó mátt láta hann afskiptalausan. Hins vegar er þess að gæta að ákærðu töldu sér skylt að ganga úr skugga um hver maðurinn væri og fóru út úr bifreiðinni í því skyni. Nægilega hefur verið leitt í ljós með framburði annarra lögreglumanna, sem komu á vettvang, að ástandið hafi verið þannig við veitingastaðinn að við öllu hafi mátt búast. Ákærðu handtóku manninn og færðu fyrir varðstjóra og var hann látinn laus innan tíðar. Varðstjórinn hefur borið að maðurinn hafi verið í annarlegu ástandi. Telst mat ákærðu á aðstæðum og framganga þeirra ekki hafa verið með þeim hætti að sannað sé að handtakan hafi verið tilefnislaus þannig að þeir hafi gerst sekir um brot gegn hegningarlögum. Verða ákærðu því sýknaðir af þessum ákærulið.

Í 4. ákærulið er ákærða Þ-kk-þgf P-kk-þgf einum gefið að sök að hafa, er hann var að hverfa af vettvangi í Tryggvagötu, beitt úðavopni gegn nafngreindum manni. Eins og áður segir er nægilega leitt í ljós með vitnaframburði lögreglumanna á vettvangi að ástandið hafi verið eldfimt. Hins vegar verður ekki séð að nauðsyn hafi borið til að beita úðavopninu eins og ákærði gerði gagnvart manninum, sem sannanlega lét þó dólgslega, og verður með vísan til forsendna héraðsdóms að staðfesta sakfellingu hans í þessum ákærulið.

3. og 5. ákæruliðir. Hér er ákærðu gefin að sök röng skýrslugerð vegna atburðarins í Tryggvagötu. Ákærðu hafa borið því við að í skýrslum séu frásagnir frá sjónarhóli sögumanns og lýsi því hvernig hann upplifði ástandið. Ákærði Þ-kk-nf P-kk-nf hafi upplifað þetta sem múgæsingu, ástandið hafi verið eldfimt og æsingurinn slíkur að sýnt þótti að þeir yrðu undir í átökum ef til þeirra kæmi. Jafnvel þótt orðið múgæsing hafi ekki verið hið rétta eigi röng orðanotkun ekki að leiða til sakfellingar í tilvikum sem þessu. Eins og í niðurstöðu héraðsdóms greinir var það notkun ákærðu á orðunum múgur og múgæsing sem fyrst og fremst þóttu röng og aðfinnsluverð. Þegar litið er til stöðu ákærðu á vettvangi og þess að ákærði X studdist við frásögn meðákærða um það sem hann sá ekki sjálfur, verður ekki talið að nægilega sé sannað að hann hafi gerst sekur um háttsemi samkvæmt 3. lið ákærunnar. Verður hann því sýknaður af honum. Í niðurstöðu héraðsdóms um 5. ákærulið er þess ekki getið, sem sannað er, að maðurinn hafi lamið í vélarhlíf lögreglubifreiðarinnar. Að öðru leyti verður með skírskotun til forsendna héraðsdóms fallist á sakfellingu ákærða Þ-kk-ef P-kk-ef í þessum ákærulið.

Samkvæmt framansögðu er niðurstaða málsins að ákærði X verður sýknaður af sakargiftum samkvæmt ákæru og ákærði Þ-kk-nf P-kk-nf einnig af sakargiftum samkvæmt 2. ákærulið. Með vísan til 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 er þá vísað frá héraðsdómi skaðabótakröfu H. Að öðru leyti er staðfest sakfelling ákærða Þ-kk-ef P-kk-ef samkvæmt 1., 4. og 5. ákæruliðum.

Með vísan til þess sem í héraðsdómi greinir um refsiákvörðun þykir refsing ákærða Þ-kk-ef P-kk-ef hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar í tvö ár frá birtingu dómsins og skal hún falla niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.

Samkvæmt þessum úrslitum verður helmingur sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti lagður á ákærða Þ-kk-þf P-kk-þf en annar sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði

Dómsorð:

Ákærði X er sýkn af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu.

Ákærði Þ-kk-nf P-kk-nf P-kk-nf skal sæta fangelsi í tvo mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar í tvö ár frá uppkvaðningu dómsins og skal hún falla niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.

Skaðabótakröfu H á hendur ákærðu er vísað frá héraðsdómi.

Ákærði Þ-kk-nf P-kk-nf greiði helming alls sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, þar með talin málsvarnarlaun, sem skipuðum verjanda hans voru ákveðin í héraðsdómi, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, Þ-kvk-ef G-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, 350.000 krónur. Allur annar sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða X á báðum dómstigum, H-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, eins og þau voru ákvörðuð í héraði og 250.000 krónur fyrir Hæstarétti.