240/2002

F, sem er lögfræðingur að mennt, réðist til starfa sem fulltrúi sýslumannsins á Akureyri árið 1994. Í nóvember 1996 fór F í barnsburðarleyfi og um rétt hennar til launa í slíku leyfi fór samkvæmt þágildandi reglugerð um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins. F taldi umsamda 30 klukkustunda fasta yfirvinnu á mánuði hafa verið kaupauka við grunnlaun samkvæmt kjarasamningi, sem aukið vinnuframlag hafi ekki komið fyrir, og þannig hluti þeirra dagvinnulauna sem hún ætti rétt á í barnsburðarleyfi. Talið var sannað að vinnuframlag umfram dagvinnu skyldi ekki koma fyrir greiðslu fyrrgreindra 30 yfirvinnustunda á mánuði. Var lagt til grundvallar niðurstöðu í málinu að umsamið endurgjald F fyrir átta stunda vinnudag skyldi vera laun samkvæmt viðeigandi launaflokki og andvirði 30 yfirvinnustunda. Var talið fullt tilefni til að taka fram í umræddri reglugerð að um dagvinnulaun samkvæmt kjarasamningi væri að ræða, hafi önnur laun fyrir dagvinnu ekki átt að koma til greiðslu í barnsburðarleyfi starfsmanna. Fallist var á kröfu F en enginn tölulegur ágreiningur var í málinu. Þá var miðað við að vanefnd hafi orðið af hálfu Í 1. desember 1998, eða mánuði eftir að F gerði athugasemdir við greiðslu launa í barnsburðarleyfinu, og var krafan látin bera dráttarvexti frá þeim tíma. Aðfinnsluvert þótti hvernig héraðsdómsstefna og héraðsdómur voru úr garði gerð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. maí 2002 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Stefnda, sem er lögfræðingur að mennt, réðist til starfa sem fulltrúi sýslumannsins á Akureyri og var samningur þeirra dagsettur 2. júní 1994. Var hann staðfestur af dómsmálaráðuneytinu 21. sama mánaðar og fjármálaráðuneytinu 7. júlí 1994. Í þar til gerða reiti á ráðningarsamningnum var fært að starfshlutfall væri 100%, vikuleg vinnuskylda 40 stundir, daglegur vinnutími frá kl. 8 til 16 og að Stéttarfélag lögfræðinga í ríkisþjónustu væri stéttarfélag stefndu. Þá kom fram í stöðluðum texta samningsins að um launagreiðslur og fleira færi eftir kjarasamningi stéttarfélags starfsmannsins og að um rétt hans til launagreiðslu í veikindum og barnsburðarleyfi færi eftir gildandi reglugerðum hverju sinni um starfsmenn ríkisins. Í málatilbúnaði stefndu segir að um haustið 1994 hafi hún fengið fastráðningu í starfið og þá verið samið um að hún fengi greitt fyrir 20 klukkustunda fasta yfirvinnu á mánuði án þess að vinnuframlag umfram dagvinnuna kæmi á móti. Stundafjöldinn hafi síðan verið hækkaður í 30 á mánuði 15. júní 1996.

Stefnda fór í barnsburðarleyfi 16. nóvember 1996 og kom aftur til starfa 16. ágúst 1997. Um rétt hennar til launa í slíku leyfi fór samkvæmt reglugerð nr. 410/1989 um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins, sem sett var með stoð í 17. gr. þágildandi laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Ný lög um sama efni nr. 70/1996 tóku gildi 1. júlí 1996, en samkvæmt 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í þeim skyldi reglugerðin gilda áfram um þá, sem voru starfsmenn ríkisins við gildistöku laganna, uns laun í fæðingarorlofi hafi verið ákveðin eða um þau samið, sbr. 1. mgr. 9. gr. laganna. Reglugerðin hefur nú verið felld úr gildi, sbr. auglýsingu frá fjármálaráðuneytinu nr. 122/2002.

Samkvæmt 1. gr. áðurnefndrar reglugerðar átti stefnda rétt á barnsburðarleyfi í sex mánuði „með þeim dagvinnulaunum, sem stöðu hennar fylgja ...“. Í 4. gr. reglugerðarinnar var kveðið á um yfirvinnu- og álagsgreiðslur í barnsburðarleyfi, þar sem sagði að fyrstu þrjá mánuðina skyldi „auk dagvinnulauna greiða meðaltal þeirra yfirvinnu-, vakta-, gæsluvakta- og óþægindaálagsstunda, sem konan fékk greiddar síðustu 12 mánaða uppgjörstímabil yfirvinnu, áður en barnsburðarleyfi hófst.“ Áfrýjandi hagaði greiðslu til stefndu í leyfi hennar þannig að hún fékk samtals sex mánaðarlaun samkvæmt kjarasamningi og auk þess yfirvinnukaup í þrjá mánuði, sem tók mið af meðaltali af samanlagðri fastri yfirvinnu og yfirvinnustundafjölda á mánuði, sem hún hafði unnið samkvæmt stimpilklukku næstu tólf mánuðina fyrir leyfið. Hún fékk hins vegar ekki umfram þetta greiddar í barnsburðarleyfinu þær 30 klukkustundir, sem hún fékk á hverjum mánuði fyrir leyfið og hún kveður aukið vinnuframlag ekki hafa komið fyrir. Deila aðilarnir um það hvort áfrýjandi hafi staðið stefndu að fullu skil á þeim launum, sem hún átti rétt á samkvæmt reglugerðinni, eða hvort enn vanti greiðslu fyrir 90 yfirvinnustundir til þess að rétt uppgjör teljist hafa farið fram.

Stefnda styður kröfu sína við það að samkvæmt samningi sínum við sýslumanninn á Akureyri skyldi ekkert vinnuframlag umfram dagvinnuna koma fyrir umrædda greiðslu fyrir 30 yfirvinnustundir. Um hafi verið að ræða kaupauka við grunnlaun samkvæmt kjarasamningi, sem alvanalegt hafi verið að forstöðumenn stofnana ríkisins gerðu við starfsmenn sína og hafi miðað að því að fá hæfa menn til starfa hjá ríkinu í samkeppni við aðra. Kaupaukinn hafi þannig verið hluti þeirra heildarlauna, sem skyldu koma fyrir dagvinnuna eina, og hafi í raun ekkert haft með yfirvinnu að gera þótt hún hafi verið notuð sem viðmiðun fyrir fjárhæð hinnar umsömdu yfirborgunar. Auk þessa kveðst stefnda hafa að jafnaði unnið mikla yfirvinnu, sem hafi skilað sér réttilega í barnsburðarleyfinu. Telur hún að orðalag 1. gr. áðurnefndrar reglugerðar um að hún hafi átt rétt á „dagvinnulaunum“ í sex mánuði verði samkvæmt þessu ekki skýrt á annan hátt en þann að kaupaukinn teljist hluti þeirra dagvinnulauna, sem hún eigi rétt á í barnsburðarleyfi.

Áfrýjandi telur ósannað að ekki skyldi koma vinnuframlag umfram dagvinnu fyrir þær 30 yfirvinnustundir á mánuði, sem aðilarnir deila um. Þá verði hugtakið dagvinnulaun ekki skýrt á annan veg en þann að þar sé átt við dagvinnulaun samkvæmt kjarasamningi. Almennt sé þetta hugtak notað um laun, sem koma fyrir 8 stunda vinnutíma, og dagvinnulaun þurfi ekki að vera hið sama og föst laun. Yfirvinna falli utan við 1. gr. reglugerðarinnar, en í 4. gr. hennar sé fjallað um laun fyrir annað en dagvinnu, hverju nafni sem nefnist. Þar sé meðal annars sérstaklega kveðið á um yfirvinnu og standi engin rök til þess að laun fyrir umræddar 30 yfirvinnustundir á mánuði falli þar fyrir utan. Þá tengist launataxti hinnar umdeildu yfirvinnu annarri yfirvinnu þannig að hann sé 1,0385% af mánaðarlaunum stefndu í samræmi við ákvæði í kjarasamningi rétt eins og önnur yfirvinna hennar. Ennfremur hafi sýslumaðurinn sett 60 klukkustunda yfirvinnuhámark í hverjum mánuði á starfsmenn sína og hafi margnefndar 30 stundir verið taldar með hverju sinni við ákvörðun um það hvort hámarkinu væri náð. Hafi vinna umfram það ekki verið greidd. Loks bendir áfrýjandi á að framkvæmd reglugerðarinnar hafi frá upphafi verið í samræmi við framanrakta skýringu hans á henni og hafi það ekki sætt andmælum stéttarfélaga opinberra starfsmanna, sem hljóti að skipta hér máli.

II.

B-kk-nf J-kk-nf A-kk-nf, sýslumaður á Akureyri, gaf skýrslu fyrir dómi. Skýrði hann svo frá að stefnda hafi verið ráðin til starfa áður en hann tók við embætti sýslumanns, en hann hafi sjálfur ákveðið að hækka fasta yfirvinnu hennar úr 20 stundum í 30. Skriflegur ráðningarsamningur hafi ekki tekið til hinnar föstu yfirvinnu, en hann hafi tjáð stefndu að sú greiðsla kæmi til viðbótar mánaðarlaunum samkvæmt ráðningarsamningi auk þess sem stefndu væri heimilt að vinna allt að 30 stundir í yfirvinnu á mánuði. Stefnda og aðrir starfsmenn, sem nutu sömu kjara, hafi þurft að skila fullri dagvinnu til að fá kaupaukann. Aðspurður um hvað réttlætti að slík greiðsla væri innt af hendi svaraði hann því til að í þessu hafi falist ákvörðun um að hækka þau föstu laun, sem greidd væru. Ekki hafi verið gerð nein krafa á móti önnur en sú að menn sættu sig við að greiðsla kæmi þá ekki fyrir vinnu umfram heimilaða yfirvinnu, en ekki hafi þó verið ætlast til að menn ynnu umfram það, sem heimilað var.

Samkvæmt þessu er áðurgreind viðbára áfrýjanda haldlaus, enda er sannað að vinnuframlag umfram dagvinnu skyldi ekki koma fyrir greiðslu 30 yfirvinnustunda á mánuði. Verður lagt til grundvallar niðurstöðu í málinu að umsamið endurgjald stefndu fyrir átta stunda vinnudag skyldi vera laun samkvæmt viðeigandi launaflokki og andvirði 30 yfirvinnustunda. Ekki er heldur fallist á með áfrýjanda að hugtakið dagvinnulaun í 1. gr. reglugerðar nr. 410/1989 hljóti að merkja dagvinnulaun samkvæmt kjarasamningi. Verður í því sambandi ekki komist hjá að líta til þess að þegar reglugerðin var sett var löngu þekkt hjá ríkinu að forstöðumenn stofnana sömdu við starfsmenn um yfirborganir fyrir dagvinnu og þá gjarnan í formi tiltekins fjölda yfirvinnustunda til viðbótar viðeigandi launaflokki samkvæmt kjarasamningi. Var fullt tilefni til að taka fram í reglugerðinni að um dagvinnulaun samkvæmt kjarasamningi væri að ræða, hafi önnur laun fyrir dagvinnu ekki átt að koma til greiðslu í barnsburðarleyfi starfsmanna. Kemur 4. gr. reglugerðarinnar ekki til neinna álita við úrlausn ágreinings aðilanna. Verður samkvæmt öllu framanröktu fallist á kröfu stefndu, en enginn tölulegur ágreiningur er í málinu.

Áfrýjandi vísar til stuðnings varakröfu sinni til þess að ekki fái staðist að greiða stefndu dráttarvexti eins og hún krefst, heldur beri að miða við síðari upphafstíma þeirra. Meðal málsgagna er tilkynning til fjármálaráðuneytis á þar til gerðu eyðublaði um barnsburðarleyfi stefndu, sem skyldi standa frá 16. nóvember 1996 til 16. ágúst 1997. Felur tilkynningin meðal annars í sér tilmæli um að ráðuneytið sjái um útreikning yfirvinnu til stefndu í leyfinu og er hún undirrituð af stefndu og sýslumanni síðla árs 1996. Ekki er fram komið að stefnda hafi gert athugasemdir við greiðslu launa í barnsburðarleyfinu fyrr en með bréfi til ríkisbókhalds 31. október 1998, þar sem gerð var grein fyrir fastri, umsaminni yfirvinnu hennar, sem væri í raun hluti launa fyrir dagvinnu, jafnframt því sem óskað var leiðréttingar. Þessu hafnaði ríkisbókhald með vísan til 4. gr. áðurnefndrar reglugerðar og þess að stefnda hafi í leyfinu fengið meðaltal greiðslna fyrir yfirvinnu síðustu 12 mánaða áður en barnsburðarleyfið hófst. Fram er komið að reglulegar skýrslur sýslumannsembættisins til ríkisbókhalds um yfirvinnu starfsmanna höfðu jafnan verið í því formi að tímafjöldinn var tiltekinn í einu lagi án þess að greint væri á milli föstu yfirvinnunnar og þeirrar, sem mæld var eftir stimpilklukku. Liggur því ekki fyrir að ríkisbókhaldi hafi fyrr en með áðurnefndu bréfi stefndu verið gerð grein fyrir kaupaukanum, sem um ræðir í málinu. Verður samkvæmt því miðað við að vanefnd hafi orðið af hálfu áfrýjanda 1. desember 1998, sbr. meginreglu 3. mgr. 9. gr. þágildandi vaxtalaga nr. 25/1987. Verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu dráttarvexti af kröfufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags, eins og nánar segir í dómsorði.

Stefnda kvaðst fyrir dómi ekki bera kostnað af málinu, en fram er komið að það er rekið til að fá úrlausn ágreinings milli stéttarfélags hennar og áfrýjanda. Er rétt að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði, en áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Stefnu í málinu til héraðsdóms var verulega áfátt eins og hún var úr garði gerð af lögmanni, sem þar fór með það af hálfu stefndu. Skortir mjög á að málatilbúnaður hans væri skýr og gagnorður og að öðru leyti í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en jafnframt gætti þar mjög skriflegs málflutnings. Í héraðsdómi hafa með öllu óþarfar málalengingar verið teknar upp í heild sinni úr stefnu í stað þess að samin væri stutt og glögg frásögn um atvik málsins og helstu röksemdir aðilanna í samræmi við 3. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Er þannig meðal annars tekin upp í löngu máli umfjöllun um tölulegar forsendur kröfunnar þótt enginn ágreiningur hafi verið milli aðilanna um það efni. Er aðfinnsluvert hvernig héraðsdómsstefna og héraðsdómur eru úr garði gerð.

Dómsorð:

Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefndu, F-kvk-þgf H-kvk-þgf Æ-kvk-þgf, 108.878 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1998 til 1. júlí 2001, en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði fellur niður.

Áfrýjandi greiði stefndu 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.