454/2005

K krafðist þess aðallega að fellt yrði úr gildi ákvæði úrskurðar óbyggðanefndar frá 14. nóvember 2003 í máli nr. 1/2001 þess efnis að landsvæði á milli Hrútárjökuls og Fjallsjökuls sem nefnt er Ærfjall, svo sem það er afmarkað af jökli við gildistöku laga nr. 58/1998 teldist þjóðlenda. Þá krafðist hann viðurkenningar á því að land innan kröfulínu hans fyrir óbyggðanefnd umhverfis Ærfjall væri eignarland hans, svo og að merki jarðarinnar Kvískerja gagnvart jökli yrðu ákveðin við jökulbrún eins og hún væri á hverjum tíma. Til vara krafðist K þess að viðurkennt yrði að Ærfjall væri afréttareign jarðarinnar. Í héraðsdómi var fallist á það með óbyggðanefnd að krafa K um beinan eignarrétt að Ærfjalli gæti ekki stuðst við lýsingu landamerkjabréfs og að ekki hefði verið sýnt fram á að svæðið væri eignarland fyrir nám, löggerninga eða með öðrum hætti. Eins og notkun landsins hafði verið háttað var heldur ekki talið sýnt fram á að eignarhefð hefði verið unnin á því. Niðurstaða héraðsdóms um að Ærfjall væri þjóðlenda var staðfest í Hæstarétti. Með vísan til framburðar eins eigenda K um að Ærfjall hefði lengi verið nýtt til sauðfjárbeitar, þess að ekki var fram komið að eigendur annarra jarða teldu sig eiga beitarrétt í fjallinu og ljósrita úr dagbókum ábúenda á jörðinni þar sem fram kom að þeir hefðu nýtt fjallið til sauðfjárbeitar á árunum 1929 til 1981 var hins vegar fallist á varakröfu K um að Ærfjall væri afréttur Kvískerja.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. október 2005. Hann krefst þess aðallega að fellt verði úr gildi ákvæði úrskurðar óbyggðanefndar frá 14. nóvember 2003 í máli nr. 1/2001 þess efnis að „landsvæði það á milli Hrútárjökuls og Fjallsjökuls sem nefnt er Ærfjall, svo sem það er afmarkað af jökli við gildistöku þjóðlendulaga“ teljist þjóðlenda, og að viðurkennt verði að land innan kröfulínu áfrýjanda fyrir óbyggðanefnd umhverfis Ærfjall sé eignarland hans, svo og að merki jarðarinnar Kvískerja gagnvart jökli (þjóðlendu) verði ákveðin við jökulbrún eins og hún er á hverjum tíma. Til vara krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að Ærfjall, með þeirri afmörkun sem greinir í aðalkröfu, sé afréttareign jarðarinnar. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Í máli þessu deila aðilar um hvort svonefnt Ærfjall sé innan þjóðlendu eða teljist vera hluti jarðarinnar Kvískerja í Öræfum og þar með eignarland. Er í héraðsdómi lýst aðstæðum á svæðinu, sem er í suðausturjaðri Öræfajökuls. Kemur þar meðal annars fram að Ærfjall er enn umlukt jökli og jafnframt að sú aðstaða geti breyst ef jöklar ganga frekar til baka á þessu svæði en þeir hafa þegar gert um nokkurt skeið. Málsástæðum aðila er jafnframt lýst í dóminum. Með vísan til forsendna hans verður staðfest að Ærfjall sé þjóðlenda. Eins og kröfugerð áfrýjanda fyrir héraðsdómi var hagað getur ekki komið til sérstakra álita sú krafa hans fyrir Hæstarétti að merki jarðarinnar Kvískerja gagnvart jökli verði ákveðin við jökulbrún eins og hún er á hverjum tíma.

Áfrýjandi krefst til vara viðurkenningar á afréttarnotum Kvískerja í Ærfjalli. Er í héraðsdómi lýst að hluti svæðisins sé gróinn, einkum mosa og lyngi. Við skýrslutöku fyrir óbyggðanefnd greindi S-kk-nf B-kk-nf, sem býr að Kvískerjum og er einn eigenda áfrýjanda, frá því að ábúendur á jörðinni hafi mjög lengi nýtt fjallið til sauðfjárbeitar, þótt sú nýting hafi ekki verið fyrir margt fé. Telur áfrýjandi nafn fjallsins styðja að þar hafi sauðfjárbeit lengi verið nýtt. Er ekki fram komið að eigendur annarra jarða telji sig eiga beitarrétt í Ærfjalli, en í yfirlýsingu eigenda áfrýjanda 30. október 2005, sem lögð hefur verið fyrir Hæstarétt, segir að þeir hafi frá því á síðasta áratug liðinnar aldar leyft öðrum að nýta sauðfjárbeit í fjallinu. Ljósrit úr dagbókum ábúenda á jörðinni hafa einnig verið lögð fyrir Hæstarétt, þar sem fram koma færslur sem greina frá því að þeir hafi í allmörg skipti á tímabilinu 1929 til 1981 farið með fáeinar kindur hvert sinn í Ærfjall til að nýta beit þar. Eins og málið liggur fyrir eru ekki efni til annars en að fallast á varakröfu áfrýjanda um að Ærfjall sé afréttur Kvískerja.

Rétt er að málskostnaður falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að viðurkennt er að Ærfjall milli Hrútárjökuls og Fjallsjökuls sé afréttur jarðarinnar Kvískerja.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Kvískerja ehf., fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 400.000 krónur.