127/2009

Með kaupsamningi 30. maí 2007 keypti E ehf. alla hluti af H ehf. og K ehf. í tveimur einkahlutafélögum sem voru í sameign seljenda. Kaupverðið skyldi greitt með nánar tilgreindum fjölda hluta í E ehf. Samkvæmt samningnum skyldi greiðsla kaupverðsins fara fram þegar E ehf. hefði lokið skoðun sem mælt var fyrir um í 4. gr. hans. Var talið að gjalddagi þessarar greiðslu hefði samkvæmt samningnum verið 30. dögum eftir gerð hans. E ehf. afhenti ekki hina umsömdu hluti á gjalddaga og með bréfi 20. desember 2007 sama ár rifti E ehf. kaupsamningi aðila. Deildu málsaðilar meðal annars um lögmæti riftunarinnar og höfðaði E ehf. mál þar sem félagið krafðist þess að riftunin yrði staðfest. Byggði E ehf. meðal annars á því að veruleg frávik hefðu verið frá þeim upplýsingum sem legið höfðu fyrir við gerð kaupsamnings um rekstur og efnahag hins selda. Talið var að með fyrrgreindum kaupsamningi hefðu aðilar samið svo um að E ehf. afsalaði sér rétti til að hafa uppi vanefndaúrræði ef einungis minni háttar frávik væru frá veittum upplýsingum og ef þau væru veruleg skyldu vanefndaúrræði hans takmörkuð við afslátt af kaupverði. Með þessu hefði E ehf. afsalað sér rétti til riftunar og samkvæmt þessu var riftun hans frá 20. desember 2007 talin ólögmæt. Auk þess þótti riftunin of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 39. gr. laga nr. 50/2000. Þá var ekki talið að aðrar málsástæður eða hugsanlegar vanefndir af hálfu seljanda sem E ehf. byggði riftun sína á gæti orðið grundvöllur riftunar. Kröfu E ehf. um riftun kaupsamningsins var því hafnað. H ehf. og K ehf. áfrýjuðu fyrir sitt leyti og kröfðust þess aðallega að E ehf. yrði gert að greiða þeim kaupverð hlutanna í peningum. Reistu þeir kröfu sína á þeirri málsástæðu að hlutir þeir í E ehf., sem fyrirtækið skyldi afhenda til greiðslu á kaupverðinu, væru ekki lengur til reiðu í því formi sem þeir voru við samningsgerð og E ehf. því ókleift að afhenda þá. Til vara gerðu þeir þá kröfu að E ehf. yrði gert að greiða þeim skaðabætur sömu fjárhæðar. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að ekki hafi verið um það deilt í málinu að E ehf. hafi ekki afhent hluti þá er H ehf. og K ehf. skyldu fá sem greiðslu fyrir hið selda. Talið var að H ehf. og K ehf. væri heimilt að breyta kröfu um afhendingu muna í peningakröfu en þeir hefðu á hinn bóginn ekki réttmæta hagsmuni af því að hafa uppi slíka kröfu samhliða skaðabótakröfu að sömu fjárhæð. Í báðum tilvikum væri um að ræða sömu kröfuna, þótt málsástæður væru ekki hinar sömu. H ehf. og K ehf. hefðu ekki sjálfstæða hagsmuni af því að tekin yrði afstaða til þeirra málsástæðu sem aðalkrafa þeirra var reist á í ljósi þerrar afstöðu sem tekin yrði til skaðabótakröfunnar, sem væri lögbundið vanefndaúrræði samkvæmt 1. mgr. 22. gr. laga nr. 50/2000. Fallist var á varakröfu H ehf. og K ehf. um skaðabætur en ekkert þótti fram komið í málinu sem þótti renna sérstökum stoðum undir að verðmæti hlutanna í E ehf. hefði verið annað og minna en kaupsamningur miðaði við.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2009 og 16. júní sama ár. Hann krefst þess að staðfest verði riftun hans 20. desember 2007 á samningi 30. maí það ár um kaup hans á öllum hlutum gagnáfrýjenda í H.D. Ísland ehf., annars vegar og Hux ehf., hins vegar. Þá krefst hann sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjenda. Einnig krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjendur verði dæmdir til að greiða honum óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

H-D húsið ehf. og Klingenberg og Cochran ehf. áfrýjuðu héraðsdómum fyrir sitt leyti 22. maí 2009 og 17. ágúst sama ár. Þeir krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur 19. febrúar 2009 verði staðfestur um annað en málskostnað. Þá krefjast þeir þess í aðal- og varakröfu að aðaláfrýjanda verði gert að greiða gagnáfrýjandanum þrotabúi H-D hússins ehf. 182.856.879 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um nr. 38/2001 vexti og verðtryggingu frá 29. júní 2007 til greiðsludags og gagnáfrýjandanum Klingenberg & Cochran ehf. 77.856.879 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 29. júní 2007 til greiðsludags. Þeir krefjast í báðum tilvikum málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Bú gagnáfrýjandans H-D hússins ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 11. september 2009 og hefur þrotabúið tekið við aðild málsins samkvæmt ákvörðun skiptastjóra, sbr. 3. mgr. 22. gr., sbr. og 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Í héraði höfðu gagnáfrýjendur uppi þá kröfu að aðaláfrýjanda yrði gert skylt að skrá þá í hlutaskrá sína miðað við 29. júní 2007 þannig að gagnáfrýjandinn Þrotabú H-D hússins ehf. verði skráður fyrir hlutum á þeim degi að nafnverði 52.244.823 krónur en gagnáfrýjandinn Klingenberg og Cochran ehf. fyrir hlutum að nafnverði 22.244.823 krónur og að skráð nafnverðseign aðaláfrýjanda lækki í báðum tilvikum að sama skapi. Þessi krafa, sem höfð var uppi sem þrautavarakrafa í héraða, og fallist var á með héraðsdómi 9. júní 2009, er ekki lengur höfð uppi í málinu.

Ágreiningur aðilanna var til úrlausnar í tveimur dómum héraðsdóms, 19. febrúar 2009 og 9. júní sama ár. Þessum dómum var báðum áfrýjað og gagnáfrýjað og hafa málin verið sameinuð fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta er sprottið af kaupum aðaláfrýjanda samkvæmt samningi 30. maí 2007 um alla hluti í tveimur einkahlutafélögum, sem voru í sameign gagnáfrýjenda. Eins og greinir í héraðsdómi var kaupverð hluta í öðru félaginu, H.D. Ísland ehf., 175.000.000 krónur en í hinu, Hux ehf., 85.713.758 krónur. Kaupverðið skyldi greitt með hlutum í aðaláfrýjanda, sem metnir voru að 3.5 földu nafnverði og er ekki ágreiningur um að hlutir að nafnverði 52.244.823 krónur hafi átt að renna til H-D hússins ehf. og hlutir að nafnverði 22.244.823 krónur til Klingenberg og Cochran ehf. Samkvæmt lokamálsgrein 2. gr. samningsins skyldi greiðsla kaupverðsins fara fram þegar aðaláfrýjandi hefði lokið skoðun sem mælt var fyrir um í 4. gr. hans. Í þeirri grein, sem bar yfirskriftina ,,Upplýsinga- og skoðunarskylda“, segir meðal annars svo: ,,Við gerð samnings þessa hefur verið kynnt fyrir kaupanda (i) rekstraráætlun H.D. Ísland ehf. fyrir yfirstandandi ár og hið komandi (ii) óendurskoðuð uppgjör mánaðanna janúar, febrúar, mars og apríl 2007 fyrir H.D. Ísland ehf., og Hux ehf., (iii) óendurskoðað uppgjör H.D. Ísland ehf., og Hux ehf., fyrir árin 2005 og 2006. Kaupanda ber að skoða m.a. félagsgögn hinna seldu félaga, bókhald, rekstur, efnahag, ársreikninga, áætlanir, samninga og hver þau gögn önnur sem hann kýs og varða rekstur hins selda og ganga úr skugga um trúverðug- og áreiðanleika þeirra. Seljandi skal að sama skapi upplýsa kaupanda um öll sömu atriði. Aðilar eru sammála um að skoðun þessi af hálfu kaupanda og upplýsingagjöf af hálfu seljanda ... skuli hefjast strax og samningur þessi hefur verið undirritaður. Aðilar skulu koma sér saman um lista yfir þau gögn sem seljandi skal taka til og gera aðgengileg á starfsstöð seljanda. Listi þessi skal liggja fyrir við undirskrift samnings þessa og skoðast sem hluti hans. Aðgang að gögnum skulu hafa auk seljanda og starfsmanna hans starfsmenn kaupanda, endurskoðendur og lögmenn sem hann kýs að kalla sér til aðstoðar við skoðun hins selda. Kaupandi skal ljúka skoðun eigi síðar en 7 dögum frá því er seljandi heimilar honum aðgang að gögnum. Kaupandi skal efna kaupin um leið og hann lýsir því yfir að skoðun hans sé lokið, þó aldrei síðar en 30 dögum eftir að hann fékk aðgang að gögnum.“

Ágreiningslaust er að listi sá, sem gera átti um þau gögn, er samningsaðilar skyldu koma sér saman um, var aldrei gerður. Aðaláfrýjandi heldur því fram að gagnáfrýjendur hafi í raun aldrei heimilað aðgang að gögnum félaganna eins og samið hafi verið um í 4. gr. Gagnáfrýjendur halda því á hinn bóginn fram að fulltrúar aðaláfrýjanda hafi, þegar eftir gerð kaupsamningsins fengið aðgang að öllum bókum og gögnum hinna seldu félaga, sem öll hafi verið á starfsstöð þeirra að Grensásvegi 16, Reykjavík. Fyrir liggur að endurskoðunarfirma, sem aðaláfrýjandi kvaddi til, skoðaði rekstur, efnahag og ársreikninga félaganna. Í skýrslu fyrirsvarsmanns aðaláfrýjanda fyrir dómi kvaðst hann strax eftir undirritun kaupsamnings hafa haft samband við endurskoðanda og beðið hann að annast athugunina. Hann kvaðst einnig telja að endurskoðandanum hafi verið falið að taka saman lista þann, sem áður greinir. Hann hafi jafnframt rætt við einn fyrirsvarsmann gagnáfrýjenda um hvernig staðið skyldi að athuguninni. Fyrst hefði verið rætt um að gera þyrfti endurskoðað uppgjör en síðan hafi verið ákveðið, þar sem stutt var í að sex mánuðir væru liðnir, að gera sex mánaða uppgjör. Hann upplýsti einnig að hann hefði verið með í ráðum þegar fyrirsvarsmaður gagnáfrýjenda var að ,,gera eitthvað enda gerðum við ráð fyrir því að við værum að taka yfir félagið.“ Ekki hafa verið lögð fram í málinu gögn sem bera með sér að aðaláfrýjandi hafi, á þeim tíma sem á athuguninni stóð, kvartað yfir því að hann eða fulltrúar hans hafi ekki fengið aðgang að þeim gögnum og upplýsingum sem óskað var eftir. Samkvæmt framansögðu og gegn andmælum gagnáfrýjenda verður að telja ósannað að þeir hafi vanefnt þær skyldur sínar að veita aðaláfrýjanda og fulltrúum hans aðgang að gögnum og upplýsingum um þau atriði sem kveðið var á um í 4. gr. kaupsamningsins.

Með bréfi 17. desember 2007 tilkynntu gagnáfrýjendur aðaláfrýjanda að þeir teldu afhendingu hins selda hafa farið fram 29. júní 2007 samkvæmt ákvæði 4. gr. kaupsamningsins. Þeir hafi orðið þess áskynja að þeir hafi ekki verið skráðir í hlutaskrá aðaláfrýjanda og gera í bréfinu kröfu um að svo verði gert. Bréfi þessu svaraði lögmaður aðaláfrýjanda 20. desember 2007, en þar segir meðal annars: ,,Áreiðanleikakönnun umbjóðanda míns og sérfræðinga á hans vegum sýndi að framangreind gögn voru röng og verulegra frávika gætti um rekstur og efnahag félaganna beggja. ... Staða H.D. Ísland ehf., er í reynd sú að félagið var gjaldþrota þegar kaupin gerðust. ... Þrátt fyrir að fjárhagsleg staða hinna seldu félaga væri fjarri því að vera í samræmi við þau gögn og upplýsingar sem gefnar voru um hið selda var það vilji umbjóðanda míns að reyna að ná samkomulagi um niðurfærslu kaupverðsins, eins og 4. gr. kaupsamningsins gerði ráð fyrir, þó svo að í reynd hafi forsendur kaupanna verið brostnar. Seljendur hafa ekki viljað fallast á tillögur umbjóðanda míns um leiðréttingu kaupverðsins. ... Með vísan til framangreinds er öllum kröfum sem koma fram í bréfinu frá 17. desember 2007 vísað á bug og þér formlega tilkynnt fyrir hönd umbjóðenda þinna að kaupsamningnum frá 30. maí 2007 ... er hér með rift.“ Riftuninni var andmælt af hálfu gagnáfrýjenda með bréfi 3. janúar 2008 og fyrri krafa um efndir áréttuð.

Niðurstaða endurskoðenda á vegum aðaláfrýjanda um yfirferð á fjárhagsstöðu H.D. Ísland ehf. var sett fram í bréfi þeirra 21. desember 2007. Gerð er grein fyrir helstu atriðum þess í héraðsdómi frá 19. febrúar 2009.

II

Í aðalsök deila málsaðilar um lögmæti riftunar aðaláfrýjanda. Í kaupsamningnum 30. maí 2007 segir meðal annars: ,,Komi í ljós við skoðun kaupanda að verulegra frávika gæti um rekstur og efnahag hins selda miðað við þær upplýsingar sem fyrir lágu við gerð kaupsamningsins, skal kaupverðið lækkað. Hið sama gildir ef í ljós koma skuldbindingar utan efnahagsreiknings félaganna.“ Skýra verður þetta samningsákvæði svo, að með því hafi aðilar samið um, sbr. 3. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, hver skyldu vera heimiluð vanefndaúrræði af hálfu kaupanda ef frávik kæmi í ljós frá upplýsingum sem lágu fyrir við gerð kaupsamningsins um rekstur og efnahag hins selda. Í samningsákvæðinu felst að aðaláfrýjandi afsalar sér rétti til að hafa uppi vanefndaúrræði ef einungis minni háttar frávik er frá veittum upplýsingum. Sé frávik frá hinum tilgreindu atriðum á hinn bóginn verulegt eru vanefndaúrræði hans takmörkuð við afslátt af kaupverði. Með þessu afsalaði aðaláfrýjandi sér rétti til riftunar þótt frávik frá upplýsingum um rekstur og efnahag kynni að reynast verulegt. Þótt fallist yrði á að frávik frá veittum upplýsingum um efnahag og rekstur hafi reynst verulegt, eins og aðaláfrýjandi heldur fram, var riftun hans 20. desember 2007 ólögmæt samkvæmt framansögðu. Að auki er yfirlýsing um riftun of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 39. gr. laga nr. 50/2000, enda þá liðnir meira en sex mánuðir frá því að hann fékk aðgang að bókum gagnáfrýjenda. Aðaláfrýjandi reisir málatilbúnað sinn ekki á því að háttsemi fyrirsvarsmanna gagnáfrýjenda hafi verið sviksamleg. Hann hefur heldur ekki fært sönnur á að önnur atvik, sem tilgreind eru í niðurlagi 2. mgr. 39. gr. laga nr. 50/2000, eigi að leiða til þess að frestur hans til að lýsa yfir riftun eigi að framlengjast.

Í kaupsamningnum er einnig samið um að seljendur ábyrgist gagnvart kaupanda við gerð samningsins: ,,Að skattskil félaganna séu og hafi verið í samræmi við skattareglur. Að H.D. Ísland ehf., hafi gilda og bindandi umboðssamninga um þá vöru sem félagið selur. Að félagið eigi ekki aðild að dómsmálum.“ Úrræði kaupanda vegna hugsanlegra vanefnda á þessum skyldum sæta ekki þeim umsömdu takmörkunum, sem að framan greinir. Því er ekki haldið fram að félagið hafi átt aðild að dómsmálum. Á hinn bóginn ber aðaláfrýjandi fyrir sig til stuðnings því að riftun hans verði staðfest að H.D. Ísland ehf. hafi ekki haft gildan og bindandi umboðssamning fyrir þá vöru sem reksturinn byggðist mest á, Harley-Davidson vélhjól. Gagnáfrýjendur hafa meðal annars lagt fram bréf Harley-Davidson Sweden AB 16. desember 2008 þar sem lýst er yfir að H.D. Ísland ehf. og fyrirsvarsmaður þess hafi verið umboðsaðilar með einkarétt til sölu meðal annars á Harley-Davidson vörum á Íslandi frá árinu 1999. Skjalinu hefur ekki verið andmælt og verður samkvæmt því ekki fallist á framangreinda málsástæðu aðaláfrýjanda. Hann hefur einnig haldið því fram að skattskil félagsins hafi ekki verið í samræmi við skattareglur og nefnt í því sambandi að ,,starfsmaður H.D. Ísland ehf. hafi fengið greidd laun sem voru ekki gefin upp til skatts og því ekki hirt um að skila staðgreiðslu samkvæmt lögum nr. 45/1987, tryggingargjaldi samkvæmt lögum nr. 113/1990 og lífeyrisiðgjöldum af þeim.“ Vegna þessa hafi þurft að gjaldfæra 1.300.000 krónur. Þótt skýring eins fyrirsvarsmanna gagnáfrýjenda á þessu atriði í skýrslu fyrir dómi kunni að vera ófullnægjandi getur þessi vanefnd ein og sér ekki orðið grundvöllur riftunar.

Samkvæmt framansögðu er fallist á niðurstöðu héraðsdóms í aðalsök um að hafna kröfu aðaláfrýjanda um staðfestingu á riftun hans 20. desember 2007. Hann hefur ekki beitt öðrum vanefndaúrræðum.

III

Í gagnsök kveðast gagnáfrýjendur aðallega gera þá kröfu að aðaláfrýjandi greiði þeim kaupverð hlutanna í peningum 182.856.879 krónur til þrotabús H-D hússins ehf. og 77.856.879 krónur til Klingenberg og Cochran ehf. Krafa þessi sé reist á þeirri málsástæðu að hlutir þeir í aðaláfrýjanda, sem hann skyldi afhenda til greiðslu á kaupverðinu, séu ekki lengur til reiðu í því formi sem þeir voru við samningsgerð og því sé aðaláfrýjanda ókleift að afhenda þá. Gagnáfrýjendum sé því rétt að breyta kröfu sinni í fjárkröfu með vísun til verðmætis endurgjaldsins sem tilgreint sé í 2. gr. kaupsamningsins.

Gagnáfrýjendur kveðast jafnframt gera þá kröfu til vara að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða þeim skaðabætur, sem þeir nefna efndabætur, að sömu fjárhæð og með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Skaðabótakrafan sé reist á vanefndum aðaláfrýjanda á að afhenda hina seldu hluti og miðist fjárhæð skaðabótanna við verðmæti hlutanna á samningsdegi 30. maí 2007.

Ekki er um það deilt í málinu að aðaláfrýjandi hefur ekki afhent hluti þá, er gagnáfrýjendur skyldu fá, sem greiðslu fyrir hið selda. Er fallist á að gjalddagi greiðslunnar sé samkvæmt 4. mgr. 4. gr. kaupsamningsins 29. júní 2007, það er 30 dögum eftir gerð hans. Vegna afhendingardráttar af hálfu aðaláfrýjanda áttu gagnáfrýjendur rétt til að beita vanefndaúrræðum sem tilgreind eru í 1. mgr. 22. gr. laga nr. 50/2000. Úrræði það, sem aðalkrafa gagnáfrýjenda felur í sér, er ekki meðal þeirra vanefndaúrræða, sem upp eru talin í 1. mgr. 22. gr. en vanefndaúrræði eru þar ekki tæmandi talin. Úrræði sem felast í almennum reglum kröfuréttar geta komið þar til fyllingar, svo sem að breyta kröfu um afhendingu muna í peningakröfu vegna brostinna forsendna, sbr. dóm Hæstaréttar 16. maí 1989, sem birtur er á bls. 799 og áfram í dómasafni réttarins það ár. Gagnáfrýjendur hafa á hinn bóginn ekki réttmæta hagsmuni af því að hafa uppi slíka kröfu samhliða skaðabótakröfu að sömu fjárhæð sem þeir telja að eigi að bera sömu vexti og er eitt af lögboðnum vanefndaúrræðum vegna afhendingardráttar samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði. Í báðum tilvikum er um að ræða sömu kröfuna, þótt málsástæður séu ekki hinar sömu. Gagnáfrýjendur hafa ekki sjálfstæða hagsmuni af því að tekin sé afstaða til þeirrar málsástæðu, sem þeir vilja reisa aðalkröfu sína á, í ljósi þeirrar afstöðu sem tekin verður til skaðabótakröfunnar.

Gagnáfrýjendur hafa, innan vissra marka, val um það hvaða vanefndaúrræðum þeir beita. Þeir hafa, eins og áður greinir, til vara teflt fram kröfu um skaðabætur, sbr. 27. gr. laga nr. 50/2000. Við úrlausn þeirrar kröfu skiptir ekki máli hvort ókleift sé að efna samning samkvæmt aðalefni sínu. Tjón gagnáfrýjenda felst í því að þeir fengu ekki umsamda hluti í aðaláfrýjanda. Miða þeir fjárhæð skaðabótanna við umsamið verðmæti hlutanna er kaupsamningur var gerður. Ekkert er fram komið sem rennir sérstökum stoðum undir að verðmæti hlutanna í aðaláfrýjanda hafi þá verið annað og minna en kaupsamningurinn miðaði við. Er fallist á með gagnáfrýjendum að tjón þeirra nemi þeirri fjárhæð. Um er að ræða beint tjón, sbr. 4. mgr. 27. gr. laga nr. 50/2000. Ekki þarf því að taka til athugunar hvort skilyrðum, sem greinir í 5. mgr. 27. gr. laganna, sé fullnægt.

Samkvæmt framansögðu verður fallist á skaðabótakröfu gagnáfrýjenda, en hana höfðu þeir fyrst uppi í gagnstefnu í héraði sem þingfest var 2. október 2008. Krafan ber dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. nóvember 2008, sbr. 9. gr. og 4. mgr. 5. gr. sömu laga.

Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Eignarhaldsfélagið Sævarhöfði ehf., greiði gagnáfrýjandanum Þrotabúi HD-hússins ehf. 182.856.879 krónur og gagnáfrýjandanum Klingenberg og Cochran ehf. 77.856.879 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. nóvember 2008 til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjendum hvorum um sig málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, 1.200.000 krónur.