433/2016

X var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa í byrjun árs 2013 í fjögur skipti haft samræði og önnur kynferðismök við A og káfað innanklæða á brjóstum hennar og kynfæra utandyra og í bifreið á vegum Ferðaþjónustu fatlaðra sem X ók og við það notfært sér að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum andlegrar fötlunar. Í héraðsdómi var X sýknaður af þeim hluta ákærunnar sem laut að sakargiftum um samræði og önnur kynferðismök, sbr. 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en sakfelldur fyrir kynferðislega áreitni í eitt skipti 14. mars 2013, sbr. 199. gr. sömu laga. Fyrir Hæstarétti undi Á héraðsdómi að því leyti sem sýknað var en krafðist þess að refsing X yrði að öðru leyti þyngd. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að engra upplýsinga hefði verið aflað um akstur X með A á öðrum dögum en 14. mars 2013. Eins og málið lægi fyrir réttinum hverfðist málið því um það hvort staðfesta ætti niðurstöðu héraðsdóms um að X hefði þennan dag gerst sekur um þá háttsemi sem hann hefði verið dæmdur fyrir í héraði. Að virtum gögnum málsins var talið að sá akstur sem X átti að sinna sem síðasta verkefni umrædds dags renndi engum stoðum undir það að hann hefði skilað A seinna á áfangastað en eðlilegt mætti telja miðað við þá umferð sem gera mætti ráð fyrir á umræddum tíma dags. Þá hefði akstursleið X verið eðlileg með hliðsjón af fyrirliggjandi verkefnum. Loks var vísað til þess að við flutning málsins í Hæstarétti hefði Á lýst því yfir að ekki væri víst að X hefði ekið A 14. mars 2013, en atvik hefðu allt að einu getað gerst á öðrum degi. Að þessu gættu og með skírskotun til þess að þrjú ár hefðu liðið frá því að ætluð brot voru framin og þar til aðalmeðferð málsins fór fram í héraði, sem gerði það að verkum að framburður A og vitna fyrir dómi var rýr um atvik máls, var ekki talin komin fram nægileg sönnun um að X hefði gerst sekur um þá háttsemi sem hann hafði verið sakfelldur fyrir í héraðsdómi, sbr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var hann því einnig sýknaður af sakargiftum sem lutu að broti á 199. gr. almennra hegningarlaga.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 20. maí 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.

Ákærði krefst aðallega sýknu, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur en að því frágengnu að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður af henni, en að því frágengnu að fjárhæð hennar verði lækkuð.

Brotaþoli, A, krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 2.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.

I

Upphaf máls þessa er að rekja til kæru brotaþola vegna ætlaðra kynferðisbrota ákærða gegn henni í byrjun árs 2013 en hann starfaði sem bifreiðastjóri hjá Ferðaþjónustu fatlaðra í [...] frá [...] 2012 til [...] 2013. Brotaþoli gaf skýrslu hjá lögreglu 20. mars sama ár og kvað þar ákærða hafa beitt sig kynferðislegu ofbeldi sem hún lýsti nánar. Í skýrslunni kom fram að hún hefði sætt ofbeldinu í fjögur skipti, það hefði í öllum tilvikum verið á fimmtudögum og vettvangur brotanna hefði verið nærri starfstöð [...] við [...] í [...]. Lögregla óskaði þegar eftir því að athugað yrði hvort bifreið eins og sú sem ákærði ók fyrir Ferðaþjónustu fatlaðra hefði sést á öryggismyndavélum [...] á undanförnum fimmtudögum, síðast fimmtudaginn 14. mars 2013. Niðurstaða þeirrar athugunar var sú að vegna rangrar stillingar öryggismyndavélar væru engar upptökur til sem unnt væri að nota. Lögregla aflaði í janúar 2014 læknisfræðilegra gagna frá Tryggingastofnun ríkisins um brotaþola en í þeim kom fram að hún hefði lent í alvarlegu umferðarslysi árið [...], þá sex ára að aldri, og hlotið mikinn höfuðáverka. Hún væri með ,,mikla [...] og [...], aðallega vinstra megin.“ Meðal gagnanna var bréf læknis á Heilsugæslustöð [...] 4. mars 1999 en þar var því lýst að brotaþoli væri ,,mjög misþroska eftir alvarlegan höfuð- og heilaáverka“, lömuð vinstra megin og hafi ekkert vinstra sjónsvið. Þá var einnig aflað vegna rannsóknarinnar taugasálfræðilegs mats á brotaþola 20. mars 2014 og niðurstöðu geðrannsóknar á henni 24. sama mánaðar, en bæði þessi gögn voru unnin af öðru tilefni. Efni þessara gagna er að nokkru getið í hinum áfrýjaða dómi.

Lögregla tók skýrslu af ákærða föstudaginn 22. mars 2013 en þar neitaði hann þeim sökum sem á hann voru bornar. Hann upplýsti að hann hefði ekið brotaþola á fimmtudögum í um það bil einn mánuð og taldi að það hefði getað verið í fjögur skipti. Ákærði var spurður hvenær hann hefði ekið brotaþola síðast og kvað hann það hafa verið fimmtudaginn 14. mars. Hann lýsti þeirri ökuferð á þann veg að hann hefði fyrst sótt brotaþola og tvo fatlaða menn í [...] við [...] í [...] um klukkan 17.10 og ekið mönnunum á tvo tilgreinda staði í [...]. Þá hefði hann ekið að [...] þar í bæ og sótt þar tvo fatlaða menn og ekið þeim í [...] í [...] og svo í beinu framhaldi ekið brotaþola til heimilis hennar að [...] í [...].

Lögreglan ræddi 18. mars 2013 í rannsóknarskyni við móður brotaþola og tveimur dögum síðar við konu sem þá veitti sambýlinu við [...] forstöðu. Þá ræddi lögregla við yfirmann hjá Ferðaþjónustu fatlaðra í [...]. Um þessi samtöl ritaði lögregla upplýsingaskýrslur.

Með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 5. mars 2014 var brotaþola tilkynnt að rannsókn á ætluðum brotum ákærða hefði verið hætt, sbr. 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ástæður þess væru að sönnunarstaða í málinu þætti erfið og að frekari rannsókn myndi ,,ekki verða til þess að varpa skýrara ljósi á atburði.“ Brotaþoli kærði þessa ákvörðun 1. apríl 2014 til ríkissaksóknara sem felldi hana úr gildi 4. maí sama ár. Var niðurstaða ríkissaksóknara á því reist að rétt væri að afla frekari gagna og um það vísað til rannsóknarfyrirmæla sem fylgdu afstöðu hans. Var þar lagt fyrir lögreglustjóra að rannsaka málið frekar og bent á að brotaþoli og ákærði virtust sammála um að ákærði hefði ekið henni fjóra fimmtudaga í röð. Þyrfti að staðreyna ,,ferðir kærða umrædda fimmtudaga, þ.e. hvaða leið hann ók umrætt sinn, hverja hann átti að sækja og hvert hann átti að aka, en hugsanlega eru þessar upplýsingar til hjá Ferðaþjónustu fatlaðra í [...].“ Í fyrirmælunum kom einnig fram sú skoðun að ákærði hefði verið ,,mjög reikull“ í framburði sínum um það hvaða leið hann hefði ekið síðasta fimmtudaginn, hverja hann átti að sækja og hvert hann hefði ekið þeim. Þá þyrfti að hafa uppi á vitnum og ræða við þau. Meta þyrfti þroska og heilbrigðisástand brotaþola bæði hvað varðaði líkamlega og andlega fötlun. Nauðsynlegt væri að kanna sérstaklega hvort spenna þyrfti öryggisbelti fyrir hana vegna fötlunarinnar. Í lok fyrirmælanna var áréttað að fá þyrfti skýringu ,,á hinum óljósa framburði“ ákærða um ferðir hans síðasta fimmtudaginn, meðal annars hvers vegna hann hefði ekið brotaþola heim síðast.

Í kjölfar þessa tók lögregla skýrslur af ákærða og vitnum, þó ekki brotaþola, auk þess sem aflað var upplýsinga símleiðis. Virðist þessum hluta rannsóknarinnar hafa lokið um mitt ár 2014. Ákæra var gefin út 22. september 2015 og aðalmeðferð fór fram í héraði 1. apríl 2016, en þá voru liðin þrjú ár frá því ætluð brot voru framin. Samkvæmt gögnum málsins var, hvað sem leið áðurnefndum rannsóknarfyrirmælum ríkissaksóknara, engra upplýsinga aflað um akstur ákærða með brotaþola á öðrum fimmtudögum en 14. mars 2013.

II

Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sýknaður af þeim hluta ákærunnar sem laut að sakargiftum um samræði og önnur kynferðismök við brotaþola, meðal annars um að hafa sett fingur inn í leggöng hennar. Var hann þannig sýknaður af ákæru um brot á 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hann var á hinn bóginn sakfelldur fyrir brot á 199. gr. sömu laga fyrir að hafa ,,káfað innanklæða á brjóstum og kynfærum brotaþola í eitt skipti þann 14. mars 2013, þótt ekki liggi fyrir hvort það hafi verið utandyra eða inni í bifreið á vegum Ferðaþjónustu fatlaðra.“

Fyrir Hæstarétti krefst ákæruvaldið staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu ákærða, en að refsing verði þyngd. Ákæruvaldið unir dómi að því leyti sem sýknað var. Kröfum ákærða er lýst að framan. Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti og með vísan til þess að ágreiningslaust er að ákærði hafi einungis ekið brotaþola fjórum sinnum, alltaf á fimmtudögum, og engar upplýsingar liggja fyrir um hvernig akstri var háttað í öðrum tilvikum en fimmtudaginn 14. mars 2013, hverfist málið um það hvort staðfesta eigi niðurstöðu héraðsdóms um að ákærði hafi þennan dag gerst sekur um þá háttsemi sem hann var sakfelldur fyrir í héraði.

Af hálfu ákærða voru lögð fram nokkur gögn í héraði um akstur hans áðurgreindan dag og hve ætla mætti að sá akstur hefði tekið langan tíma. Meðal gagnanna var svonefndur dagseðill frá Ferðaþjónustu fatlaðra vegna aksturs þann dag. Við meðferð málsins í héraði var lagt til grundvallar að ákærði hefði sinnt þeim akstri sem tilgreindur var á dagseðlinum. Síðasta verkefni þessa dags samkvæmt seðlinum var að sækja brotaþola og tvo nafngreinda menn í [...] og aka þeim á tvo tiltekna staði í [...] og henni að [...]. Ekki var þar getið um akstur með þá tvo sem við bættust samkvæmt því sem áður segir, en fyrrgreindur yfirmaður hjá Ferðaþjónustu fatlaðra staðfesti fyrir dómi að vel gæti verið að slík fyrirmæli um akstur hefðu verið gefin eftir upphaf ferðar, án þess að það hefði ratað inn á dagseðilinn. Hefur ákæruvaldið ekki hnekkt staðhæfingum ákærða um að hann hafi fengið fyrirmæli um akstur mannanna og sinnt þeim fyrirmælum á þann hátt sem áður greinir. Sá akstur sem sinna skyldi sem síðasta verkefni dagsins 14. mars 2013, að teknu tilliti til viðbótarakstursins, rennir engum stoðum undir það að ákærði hafi skilað brotaþola seinna til sambýlisins að [...] en eðlilegt mætti telja miðað við þá umferð sem gera má ráð fyrir milli klukkan 17 og 18 á fimmtudögum. Þá telst það eðlileg ráðstöfun að aka þeim sem sóttir eru í [...] við [...] og eiga áfangastað í [...] fyrst og síðar þeim sem ætlar að [...] í [...] ekki síst í ljósi þess að starfstöð Ferðaþjónustunnar og heimili ákærða var í [...].

Engin rannsókn fór fram á bifreiðinni sem ákærði ók á vegum Ferðaþjónustu fatlaðra, en fram kemur í gögnum málsins að um hafi verið að ræða bifreið af gerðinni [...]. Engar ljósmyndir hafa verið lagðar fram af afstöðu framsæta í bifreiðinni, en brotaþoli hefur borið að ákærði hafi káfað á sér innanklæða í bifreiðinni og hafi þau þá setið hvort í sínu framsæti hennar. Er því útilokað að leggja mat á hvort trúverðugt sé að ákærði hafi þar gerst sekur um þá háttsemi sem borin er á hann.

Ákæruvaldið lagði fram við flutning málsins í Hæstarétti tölvubréfasamskipti þess við Ferðaþjónustu fatlaðra 1. júní 2017 um skýringu á áðurnefndum dagseðli, sem lagt hefur verið til grundvallar í málinu að sýndi akstur ákærða 14. mars 2013. Með vísan til skýringanna lýsti ákæruvaldið því að ekki væri víst að ákærði hefði ekið brotaþola þennan dag, en atvik hefðu allt að einu getað gerst á öðrum fimmtudegi. Hefði kröfugerð ákæruvaldsins alltaf miðast við þann möguleika.

III

Eins og áður greinir fór aðalmeðferð málsins fram í héraði þegar liðin voru þrjú ár frá því að ætluð brot voru framin. Nokkur þeirra vitna, sem gáfu skýrslu fyrir dómi, báru fyrir sig að muna atvik illa þar sem svo langt var um liðið. Einkum var óljóst hvenær árs brotið var framið og hvenær brotaþoli hefði átt að vera komin til sambýlisins að [...] eftir að hafa verið í [...] og þar með hvort ákærði hefði skilað henni seinna en eðlilegt gat talist. Ekki var nýtt heimild c. liðar 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 til þess að taka skýrslu fyrir dómi af brotaþola við rannsókn málsins, sem þó var brýnt vegna þroskaskerðingar hennar. Slík skýrsla hefði verið betur til þess fallin að upplýsa um atvik máls, en sú skýrsla sem tekin var við aðalmeðferðina þremur árum síðar.

Samkvæmt framansögðu er nú uppi óvissa um hvort ákærði ók brotaþola 14. mars 2013. Akstur ákærða með brotaþola aðra fimmtudaga hefur ekkert verið rannsakaður, þrátt fyrir fyrirmæli ríkissaksóknara þar um og kemur samkvæmt framansögðu ekki til álita að leggja til grundvallar að ætlað brot hafi verið framið á öðrum degi en þeim sem sakfelling héraðsdóms miðast við. Þá skortir á að unnt sé að meta hvort aðstæður í bifreið þeirri sem ákærði ók hafi verið með þeim hætti að hugsanlegt sé að hann hafi beitt brotaþola kynferðislegu áreiti þar. Með vísan til framangreindrar óvissu er ekki fram komin nægileg sönnun svo sem áskilið er í 109. gr. laga nr. 88/2008 um að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hann var sakfelldur fyrir í héraðsdómi. Verður hann því einnig sýknaður af sakargiftum sem lúta að broti á 199. gr. almennra hegningarlaga.

Samkvæmt 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 verður einkaréttarkröfu brotaþola vísað frá héraðsdómi.

Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraðsdómi verður allur felldur á ríkissjóð.

Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins.

Einkaréttarkröfu A er vísað frá héraðsdómi.

Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraði greiðist allur úr ríkissjóði.

Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, Þ-kk-ef E-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 1.240.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, O-kk-ef E-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur.