495/2016

Ágreiningur aðila laut að gildi veðsetningar sem J veitti í fasteign sinni með áritun á þremur skuldabréfum til tryggingar lánum sem V tók hjá lífeyrissjóðnum S, sem síðar fékk heitið B, á árinu 2008. Í dómi Hæstaréttar kom fram að það hefði verið samrýmanlegt hljóðan lánareglna lífeyrissjóðsins að veita V, sem gegndi á þessum tíma starfi skrifstofustjóra hjá sjóðnum, umrædd lán. Það eitt gæti þó ekki leitt til niðurstöðu um hvort skilyrði væru til að verða við kröfum J um að veðréttindi þessi yrðu felld úr gildi eða þau takmörkuð með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Að virtri skýrslu framkvæmdastjóra S fyrir dómi um verklag við afgreiðslu umsókna um lán, sem ekki var gert ráð fyrir í lánareglunum og sjóðurinn átti að vinna eftir, var litið svo á að frávik frá þeirri framkvæmd gætu haft sömu afleiðingar í för með sér og ef vikið hefði verið frá lánareglunum sem slíkum. Að þessu gættu og með hliðsjón af atvikum málsins var talið að lífeyrissjóðurinn hefði ekki tekist að færa sönnur á að kannanir, sem sjóðurinn átti að hafa gert á greiðslugetu V við ítrekaðar lánveitingar til hans á árunum 2007 til 2009, hefðu sýnt að hann hefði verið fær um að standa undir greiðslubyrði af lánunum. Þá hlytu veðsetningar af þessum toga fyrir háum fjárhæðum, sem fasteign V gat ekki borið, að hafa átt að vekja starfsmenn lífeyrissjóðsins til hugsunar um hvort lánveitingarnar gætu verið eðlilegar, hvað þá þegar horft væri til þess að tvö af lánunum hefðu verið tekin eftir efnahagshrun haustið 2008. Hefði lífeyrissjóðurinn fylgt fyrrgreindu verklagi hefði hann að réttu lagi átt að hafna umsóknum V um lán gegn veði í fasteign J. Að þessu virtu og með skírskotun til mismunandi stöðu aðila við samningsgerðina var talið ósanngjarnt að L fengi að bera fyrir sig samningsbundin veðréttindi sín í fasteign J, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Voru þau því felld úr gildi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júlí 2016. Hann krefst sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, en til vara að dæmt verði að veðsetning fasteignar hennar að Mosgerði 23 í Reykjavík samkvæmt þremur nánar tilgreindum skuldabréfum útgefnum af V-kk-þgf G-kk-þgf til Stafa lífeyrissjóðs nemi að hámarki 21.000.000 krónum. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti sameinaðist Stafir lífeyrissjóður, sem var stefndi í héraði og áfrýjaði á þeim grunni héraðsdómi, öðrum lífeyrissjóði í september 2016 undir heiti áfrýjanda, sem hefur tekið við aðild að málinu hér fyrir dómi.

Í hinum áfrýjaða dómi hefur láðst að geta þess að við uppkvaðningu hans var gætt ákvæðis síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

I

Í lánareglum Stafa lífeyrissjóðs frá 28. ágúst 2007 áttu sjóðfélagar rétt á láni með þeim skilyrðum að eldri lán frá sjóðnum væru í skilum eða nýtt lán yrði notað til að greiða upp vanskil, en sjóðurinn gæti þó synjað um lán væri umsækjandi á vanskilaskrá. Ekkert hámark væri á fjárhæð láns „svo framarlega að veðhæfi viðkomandi eignar sé innan þeirra marka sem stjórn sjóðsins ákveður á hverjum tíma“, en hann áskildi „sér rétt til að krefjast greiðslumats af umsækjanda.“ Lánað væri gegn veði í fasteign. Mætti lán frá sjóðnum að viðbættum veðskuldum, sem stæðu framar í veðröð á eigninni, ekki vera hærra en sem næmi „75% af áætluðu söluverði“ og að hámarki samanlagðri fjárhæð brunabótamatsverðs mannvirkja og fasteignamatsverðs lóðar.

Samkvæmt gögnum málsins keyptu fyrrnefndur V-kk-nf G-kk-nf og maki hans, dóttir stefndu, fasteignina Heiðargerði 31 í Reykjavík á árinu 1999 fyrir 14.600.000 krónur og áttu þau hana að helmingi hvort. Þá eign setti V-kk-nf með samþykki maka síns að veði 10. október 2005 til tryggingar skuld við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis að fjárhæð 26.400.000 krónur, sem bundin var vísitölu neysluverðs og greiða átti með jöfnum afborgunum á 40 árum. Eftir það tók V-kk-nf, sem gegndi um árabil starfi skrifstofustjóra hjá Stöfum lífeyrissjóði fram á haustið 2013, samtals sex lán hjá honum á árunum 2007 og 2008 auk eins láns 2005 hjá forvera hans, Lífeyrissjóðnum Lífiðn. Átti að endurgreiða öll lánin með jöfnum afborgunum á 40 árum og voru þau verðtryggð með vísitölu neysluverðs.

Þrjú af þessum lánum voru samkvæmt skuldabréfum, útgefnum 1. nóvember 2005, 31. maí 2007 og 28. nóvember 2008, það fyrsta að fjárhæð 1.000.000 krónur, annað 5.000.000 krónur og það þriðja 7.400.000 krónur. Til tryggingar þessum lánum var með samþykki móður V-kk-ef sett að veði íbúð hennar að baki tveimur eldri verðtryggðum skuldum að upphaflegri fjárhæð samtals 4.762.863 krónur. Í tengslum við töku þriðja lánsins frá Stöfum lífeyrissjóði var gert verðmat á íbúðinni og hún talin að markaðsverði 24.500.000 krónur. Samkvæmt útreikningi sjóðsins í svonefndu veðhæfnismati svaraði samanlögð uppfærð fjárhæð veðskulda, sem hvíldu á íbúðinni að meðtöldu þessu láni, til 74,53% af verðmæti hennar.

Fyrir þremur öðrum af fyrrnefndum sjö lánum voru gefin út skuldabréf 4. apríl, 11. september og 12. desember 2008, það fyrsta að fjárhæð 1.000.000 krónur, annað 10.000.000 krónur og það þriðja sömu fjárhæðar. Fyrrnefnd fasteign stefndu að Mosgerði 23 var sett að veði til tryggingar þessum lánum, en fyrir hvíldu á eigninni tvær veðskuldir, sem voru alls að eftirstöðvum 1.011.829 krónur þegar V-kk-nf tók lánið 12. desember 2008. Í engu þessara tilvika var fengið verðmat á fasteigninni, heldur var stuðst í útreikningi Stafa lífeyrissjóðs á veðhæfni við fasteignamatsverð hennar, 38.200.000 krónur, og talið að veðskuldir, sem hvíldu á henni, svöruðu til 58,9% af því matsverði eftir þriðju lántökuna. Í öll skiptin veitti stefnda leyfi til veðsetningar á fasteigninni með því að árita skuldabréfin og vottuðu synir hennar undirritunina hverju sinni. Í tengslum við veitingu veðleyfis fyrir öðru og þriðja skuldabréfinu undirritaði stefnda einnig sérstaka yfirlýsingu á eyðublaði frá lífeyrissjóðnum, þar sem hún kvað sér vera ljóst að hann kynni að „óska eftir sölu“ eignar hennar ef ekki yrði staðið í skilum með lánið. Þar sagði einnig: „Ég hef kannað fjárhagsstöðu lántakanda og kynnt mér hæfi hans til að endurgreiða lánið. Ég hef einnig kynnt mér greiðslubyrði lánsins samkvæmt meðfylgjandi yfirliti. Mér er einnig fullkunnugt um að lífeyrissjóðurinn hefur ekki og mun ekki kanna fjárhagsstöðu skuldarans og hefur ekki lagt neinn dóm á fjárhagslega getu hans til að endurgreiða lánið.“ Eftir gögnum málsins virðist yfirlit um greiðslubyrði af þessum lánum ekki hafa verið kynnt stefndu, þrátt fyrir framangreind ummæli í yfirlýsingunum.

Það síðasta af lánunum sjö tók V-kk-nf með skuldabréfi 5. mars 2009 og var fjárhæð þess 2.875.000 krónur. Til tryggingar því var Stöfum lífeyrissjóði veitt veð í fasteign V-kk-ef og maka hans að Heiðargerði 31 að baki fyrrnefndri veðskuld við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis að upphaflegri fjárhæð 26.400.000 krónur. Af gögnum málsins verður ekki séð að sjóðurinn hafi aflað verðmats á fasteigninni eða gert svonefnt veðhæfnismat á henni.

Fyrir liggja í málinu skjöl frá 29. apríl 2009 um breytingar á skilmálum áðurnefndra þriggja skuldabréfa, sem V-kk-nf gaf út til Stafa lífeyrissjóðs og tryggð voru með veði í fasteign stefndu, en þau virðast þá öll hafa verið í skilum. Þessum skjölum, sem stefnda áritaði um samþykki sitt, var öllum þinglýst 23. júní 2009, en samkvæmt þeim var gjalddögum seinkað þar til í nóvember sama ár. Ekki liggur fyrir hvort greitt hafi verið af skuldabréfunum eftir þetta, en aftur voru gerð skjöl 29. desember 2010 um skilmálabreytingar, sem stefnda undirritaði einnig um samþykki, og voru lánin þá öll í vanskilum. Þeim skjölum mun á hinn bóginn aldrei hafa verið þinglýst og breytingar á skilmálunum því ekki tekið gildi. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda skráði V-kk-nf allt að einu í tölvukerfi Stafa lífeyrissjóðs þessar skilmálabreytingar og jafnframt í ágúst 2011 að skuldabréfin væru komin í svonefnda lögfræðiinnheimtu, sem hafi þó ekki verið raunin, en þetta hafi orðið uppvíst haustið 2013. Í framhaldi af því var stefndu send greiðsluáskorun 4. október 2013, þar sem fram kom að skuldabréfin, sem hún hafði veitt veð fyrir í fasteign sinni, hafi verið í vanskilum frá nóvember og desember 2009 og væri fjárhæð skuldarinnar samtals orðin 40.379.833 krónur að meðtöldum vöxtum og kostnaði. Við þessu brást stefnda með bréfi til Stafa lífeyrissjóðs 24. október 2013, þar sem þess var krafist að veðréttindum samkvæmt skuldabréfunum þremur yrði létt af fasteigninni, en því hafnaði sjóðurinn með bréfi 14. janúar 2014. Stefnda höfðaði síðan mál þetta 10. febrúar 2015, en áfrýjandi kveður kröfu um nauðungarsölu á fasteign stefndu, sem þá hafi verið til meðferðar hjá sýslumanni, hafa verið fellda niður af því tilefni.

Við upphaf aðalmeðferðar málsins í héraði 15. febrúar 2016 lagði stefnda fram ódagsett yfirlit um stöðu lána V-kk-ef, sem hún kveður annars vegar vera frá árslokum 2011 og hins vegar apríl 2013. Samkvæmt fyrrnefnda yfirlitinu var heildarfjárhæð skulda V-kk-ef við Stafi lífeyrissjóð á grundvelli áðurgreindra sjö skuldabréfa 51.622.181 króna, en að auki hafi hann þá staðið í skuld að fjárhæð 38.259.717 krónur við Arion banka hf. samkvæmt skuldabréfinu, sem hann gaf út til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis 10. október 2005. Í síðarnefnda yfirlitinu var skuld V-kk-ef við Stafi lífeyrissjóð samkvæmt skuldabréfunum sögð nema 57.496.331 krónu og skuldin við Arion banka hf. 42.854.442 krónum.

Í skýrslu, sem V-kk-nf gaf fyrir héraðsdómi, kom fram að Stafir lífeyrissjóður hefði keypt fasteignina að Heiðargerði 31 við nauðungarsölu, en ekki gat hann þess hvenær það hafi gerst.

II

Með áðurgreindum lánareglum Stafa lífeyrissjóðs var öllum sjóðfélögum veittur réttur til að taka hjá honum lán, sem ekki var háð hámarksfjárhæð, með þeim skilyrðum að fasteign yrði sett að veði til að tryggja endurgreiðslu þess, samanlögð fjárhæð lánsins og rétthærri veðskulda, sem hvíldu á eigninni, væri innan við 75% af áætluðu söluverði hennar, hlutaðeigandi sjóðfélagi væri ekki í vanskilum með eldra lán frá lífeyrissjóðnum nema verja ætti nýju láni til að koma því eldra í skil og sjóðfélagann væri ekki að finna á vanskilaskrá. Í reglunum var einnig tekið fram að lífeyrissjóðurinn áskildi sér rétt til að krefjast að greiðslumat yrði gert á umsækjanda um lán, en hvorki var þar mælt fyrir um hvenær það gæti átt við né hverju það varðaði um lánsrétt að greiðslugeta umsækjanda yrði talin ófullnægjandi. Varðandi þessi skilyrði er þess að gæta um fyrrnefndar lánveitingar lífeyrissjóðsins til V-kk-ef G-kk-ef að óumdeilt virðist í málinu að hann hafi verið sjóðfélagi, fasteignaveð var að sönnu sett fyrir öllum lánunum og af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að hann hafi við veitingu lánanna hvorki verið í vanskilum við lífeyrissjóðinn né á vanskilaskrá. Í þeim þremur tilvikum, sem stefnda veitti V-kk-þgf heimild til að setja fasteign sína að veði til tryggingar lánum lífeyrissjóðsins til hans, lá ekki fyrir samkvæmt gögnum málsins mat á áætluðu söluverði eignarinnar, en þess í stað lagði sjóðurinn fasteignamatsverð hennar til grundvallar mati á veðhæfni, þrátt fyrir ákvæði um annað í lánareglunum. Stefnda hefur á hinn bóginn ekki borið því við að þetta matsverð hafi verið hærra en gangverð fasteignarinnar á því tímabili, sem lánin voru veitt. Þá er óumdeilt að lífeyrissjóðurinn gerði hvorki mat á greiðslugetu V-kk-ef né krafði hann um mat af hliðstæðum toga og mælt var fyrir um í samkomulagi ýmissa fjármálafyrirtækja og stjórnvalda frá 1. nóvember 2001, sbr. nú einnig 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, en að því samkomulagi átti sjóðurinn ekki aðild. Að þessu öllu virtu var samrýmanlegt hljóðan lánareglna lífeyrissjóðsins að veita V-kk-þgf þau þrjú lán, sem veðréttindi voru fengin fyrir í fasteign stefndu. Þetta getur þó ekki eitt út af fyrir sig leitt til niðurstöðu um hvort skilyrði séu til að verða við kröfum stefndu um að veðréttindi þessi verði felld úr gildi eða þau takmörkuð með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Fyrir héraðsdómi gaf framkvæmdastjóri Stafa lífeyrissjóðs skýrslu, þar sem kom meðal annars fram að á tímabilinu, sem V-kk-nf fékk lánin þrjú gegn veði í fasteign stefndu, hafi sjóðurinn lagt mat á greiðslugetu umsækjenda um lán og á „málin sem slík, hvert tilefni lánanna væri og heildstætt litið til umsóknarinnar“ og hafi starfsmönnum sjóðsins verið heimilt að hafna „umsóknum á þeim tíma ef þeim leist ekki á málin á einhvern hátt.“ Eftir verklagsreglum sjóðsins hafi verið könnuð vanskilaskrá, litið til iðgjalda til hans vegna umsækjanda, í mörgum tilvikum „lagt mat á veðandlagið, markaðsvirði þeirra trygginga sem að sjóðfélagar veittu“ og horft til „ýmissa annarra atriða en það var ekki gert sérstakt greiðslumat.“ Framkvæmdastjórinn kvað lánveitingar til V-kk-ef hafa eins og aðrar komið til sinna kasta. Vaknað hafi spurningar um þessar lánveitingar, en þær hafi verið í samræmi við lánareglur lífeyrissjóðsins og hafi framkvæmdastjórinn rætt „að sjálfsögðu við V-kk-þf um tilefnið og til hvers lánin væru og í skýringum hans kom fram að hann væri að betrumbæta sína eigin fasteign“. Ekki hafi á þessum tíma verið kannað hvort V-kk-nf gæti sett eigin fasteign að veði fyrir lánunum, en hann hafi haft áform „um að þegar að framkvæmdum væri lokið að þá gæti hann endurfjármagnað sína fasteign.“ Upplýsingar hafi legið fyrir um útborguð laun V-kk-ef og hafi það verið „að sjálfsögðu skoðað“ hvort hann gæti greitt af nýjum lánum, en hann hafi verið „í sambúð þannig að þetta voru ekki einu tekjur fjölskyldunnar ... og við töldum að hann gæti ráðið fram úr þessu á þeim tíma.“ Aðspurður um hvernig fundið hafi verið út að maður með tekjur V-kk-ef gæti staðið undir afborgunum af skuldum sem þessum sagði framkvæmdastjórinn að væntanlega hafi starfsmenn lífeyrissjóðsins „gert ráð fyrir að það væri hægt að selja eignina og minnka skuldastöðuna aftur seinna“, en greiðslubyrði af skuldunum hafi „mögulega verið íþyngjandi sem að starfsmenn hafa væntanlega metið sem svo að gott og vel, það var hægt að greiða af þessu en það hefði mögulega þurft að gera eitthvað til lengri tíma“. Hann kvað það hafa tíðkast á þessum tíma að „sjóðfélagar komu með lánsveð til þess að brúa kaup eða endurbætur á fasteignum“, en í mars 2009 hafi V-kk-nf látið meta fasteignina að Heiðargerði 31 „eftir að hann hafði lokið endurbótum á húsinu“ og hafi þá komið í ljós að áætlað söluverð hennar nægði ekki til að unnt væri flytja á hana veð fyrir skuldum hans, sem fasteign stefndu var veðsett fyrir.

Samkvæmt 1. mgr. 50. gr., sbr. 4. mgr. 48. gr. laga nr. 91/1991 verður að leggja þessa skýrslu fyrirsvarsmanns Stafa lífeyrissjóðs til grundvallar við úrlausn málsins um þau atriði, sem geta talist áfrýjanda óhagstæð. Í því sambandi er þess að gæta að í skýrslunni kom fram að í framkvæmd hafi lífeyrissjóðurinn lagt mat á greiðslugetu umsækjenda um lán og eftir atvikum á eign, sem setja ætti að veði, kannað hvert væri tilefni lántöku og litið heildstætt á umsókn, en sjóðurinn hafi getað synjað um lán ef starfsmönnum hans „leist ekki á málin á einhvern hátt.“ Ekki var gert ráð fyrir nokkru þessu í lánareglum lífeyrissjóðsins, en leggja verður til grundvallar að frávik frá þessari framkvæmd geti haft sömu afleiðingar í för með sér og ef vikið hefði verið frá lánareglunum sem slíkum.

III

Um þau viðfangsefni við afgreiðslu umsókna um lán, sem Stafir lífeyrissjóður átti að sinna eftir framangreindri lýsingu í skýrslu framkvæmdastjóra hans fyrir dómi, verður að líta til þess að sem skrifstofustjóri hjá lífeyrissjóðnum var V-kk-nf G-kk-nf yfirmaður þeirra starfsmanna, sem ætla verður að hafi almennt haft þessi verkefni á hendi. Af þeim sökum er ekki unnt að ganga út frá því að lífeyrissjóðurinn hafi í reynd lagt mat á umsóknir V-kk-ef um lán á sama hátt og ef utanaðkomandi sjóðfélagi hefði átt í hlut, þótt engin heimild hafi staðið til annars. Af skýrslu framkvæmdastjóra sjóðsins virðist á hinn bóginn mega ráða að hann hafi að minnsta kosti að einhverju leyti komið í ríkara mæli en endranær að meðferð umsókna V-kk-ef um lán, en að öðru leyti verða ekki dregnar ályktanir um þetta af gögnum málsins.

Við mat á greiðslugetu V-kk-ef hefði lífeyrissjóðurinn um margt átt að eiga hægt um vik, enda um að ræða starfsmann sjóðsins og honum því ljóst hverjar vinnutekjur V-kk-ef voru. Af framlögðum launaseðlum verður ráðið að reglulegar útborgaðar mánaðartekjur hans á árinu 2008 hafi verið um 435.000 krónur. Engu gat skipt um þetta mat hverra tekna maki V-kk-ef kunni að hafa aflað, því hann var sjálfur í öllum tilvikum lántaki og bar þannig einn greiðsluskyldu, en að auki verður ekki séð af gögnum málsins að nokkuð hafi legið fyrir um hvort maki hans hafi haft vinnutekjur á þessu tímabili eða hver fjárhæð þeirra hafi þá verið. Lífeyrissjóðurinn bjó einnig yfir fullkomnum upplýsingum um greiðslubyrði V-kk-ef á hverjum tíma af lánum, sem hann fékk frá sjóðnum stig af stigi á tímabilinu frá 1. nóvember 2005 til 5. mars 2009, en upphaflegur höfuðstóll þeirra var orðinn samtals 37.275.000 krónur þegar upp var staðið eftir sjöundu lántökuna, þar af 28.400.000 krónur frá árinu 2008 einu. Úr því að sex fyrstu lánin voru fengin gegn veði ýmist í íbúð móður V-kk-ef eða fasteign stefndu getur ekki hafa farið hjá því að lífeyrissjóðnum væri kunnugt um þá verðtryggðu veðskuld frá árinu 2005 við annan lánveitanda, sem hvíldi á fasteign V-kk-ef og maka hans og var upphaflega að fjárhæð 26.400.000 krónur, enda verður að ætla að sú skuld hafi valdið því að í þeirri fasteign yrði lengst af ekki veitt viðhlítandi veðtrygging fyrir lánum frá sjóðnum. Í málinu eru ekki gögn um mánaðarlega greiðslubyrði V-kk-ef af skuldum sínum á tímabilinu þegar hann fékk lánin frá lífeyrissjóðnum gegn veði í fasteign stefndu. Til þess verður á hinn bóginn að líta að framkvæmdastjóri sjóðsins bar ekki um það eitt í fyrrgreindri skýrslu að það hafi að sjálfsögðu verið kannað hvort V-kk-nf gæti greitt af nýjum lánum, heldur einnig að spurningar hafi vaknað um þessar lánveitingar og væntanlega verið gert ráð fyrir því að V-kk-nf kynni að þurfa að selja fasteignina að Heiðargerði 31 til að draga úr skuldum sínum eða eitthvað að gera til lengri tíma. Í þessu ljósi stendur það áfrýjanda næst að bera sönnunarbyrði fyrir því að kannanir, sem Stafir lífeyrissjóður á að hafa gert á greiðslugetu V-kk-ef við ítrekaðar lánveitingar til hans, hafi sýnt að hann gæti með fyrrgreindum tekjum staðið undir greiðslubyrði af skuldum sínum, samhliða því að bera framfærslukostnað og önnur útgjöld. Þá sönnunarbyrði hefur áfrýjandi á engan hátt axlað.

Eins og áður segir bar framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins það einnig að við meðferð umsókna um lán hafi starfsmenn sjóðsins litið til trygginga, sem boðnar væru fram. Við töku sex fyrstu lánanna frá lífeyrissjóðnum aflaði V-kk-nf heimilda ýmist frá móður sinni eða stefndu til að tryggja þau með veði í eignum þeirra. Að því verður að gæta að fyrir fyrstu tveimur lánunum, á árunum 2005 og 2007, fékk sjóðurinn veð í íbúð móður V-kk-ef, en fyrir hinum lánunum fjórum, sem veitt voru á tiltölulega stuttum tíma á árinu 2008, fékk sjóðurinn fyrst veð í tvígang í fasteign stefndu, því næst í íbúð móður V-kk-ef og að endingu aftur í eign stefndu. Eftir að veð var fengið í þriðja sinn í íbúð móðurinnar 28. nóvember 2008 var veðrými á þeirri eign á þrotum samkvæmt lánareglum sjóðsins og lét nærri að eins væri komið fyrir fasteign stefndu eftir að eignin hafði verið veðsett sjóðnum í þriðja skiptið 12. desember sama ár. Veðsetningar af þessum toga fyrir háum fjárhæðum, sem fasteign lántakans sjálfs gat ekki borið, hlutu að hafa átt að vekja starfsmenn lífeyrissjóðsins til hugsunar um hvort lánveitingarnar gætu verið eðlilegar, hvað þá þegar horft er til þess að tvö síðastnefndu lánin voru tekin eftir efnahagshrun haustið 2008, sem hafði bæði þá þegar og til lengdar veruleg áhrif á seljanleika og markaðsverð fasteigna. Í skýrslu sinni bar framkvæmdastjórinn jafnframt að við mat á lánsumsóknum hafi verið kannað hvert væri tilefnið fyrir þeim, en í tilvikum V-kk-ef hafi komið fram að hann hygðist „betrumbæta sína eigin fasteign“. Þau fjögur lán, sem V-kk-nf fékk frá lífeyrissjóðnum á árinu 2008, voru sem fyrr segir samtals að fjárhæð 28.400.000 krónur. Að virtu umfangi lánanna hefði þessi skýring á tilefninu fyrir töku þeirra vart átt að vera tekin gild, enda mun einnig hafa komið á daginn eftir endurbætur á fasteigninni að Heiðargerði 31 að markaðsverð hennar í mars 2009 hafi ekki staðið undir því að flytja mætti á hana veðréttindi fyrir skuldum V-kk-ef af fasteign stefndu. Þess í stað fékk hann 5. þess mánaðar sjöunda lánið frá lífeyrissjóðnum, að fjárhæð 2.875.000 krónur, og þá loks gegn veði í eigin fasteign.

Framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins bar sem fyrr segir fyrir dómi að við mat á umsóknum um lán hafi starfsmenn sjóðsins litið á þær heildstætt og getað hafnað umsókn „ef þeim leist ekki á málin á einhvern hátt.“ Af öllu framangreindu verður ekki annað séð en að heildstætt mat á umsóknum V-kk-ef um lán frá lífeyrissjóðnum gegn veði í fasteign stefndu hefði einmitt verið fallið til að leiða til slíkra afdrifa þeirra.

Stefnda, sem eftir gögnum málsins fæddist árið 1926 og virðist enga sérþekkingu eða reynslu hafa haft af fjármálum, hafði ekki svo að séð verði nokkurn hag af því sjálf að veita Stöfum lífeyrissjóði veðréttindi í fasteign sinni fyrir kröfum hans á hendur tengdasyni hennar. Lífeyrissjóðurinn, sem bjó að sérþekkingu starfsmanna sinna, hafði á hinn bóginn verulega hagsmuni af því að afla trygginga fyrir kröfum, sem öll atvik benda til að verið hefðu að öðrum kosti í verulegri hættu. Að auki stendur svo á samkvæmt framansögðu að hefði lífeyrissjóðurinn fylgt því fasta verklagi, sem framkvæmdastjóri hans lýsti fyrir dómi, hefði sjóðurinn að réttu lagi átt að hafna umsóknum um lánin sem um ræðir. Við þetta bætist að í fyrrnefndum yfirlýsingum á stöðluðum eyðublöðum frá lífeyrissjóðnum, sem lögð voru fyrir stefndu til undirritunar þegar hún heimilaði í annað og þriðja skiptið veðsetningu fasteignar sinnar til sjóðsins, var tekið fram að henni væri fullkunnugt um að hann hefði ekki og myndi ekki kanna fjárhagsstöðu lántakans og hefði ekki lagt nokkurn dóm á getu hans til að endurgreiða lán sitt. Í ljósi framburðar framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins var þetta ekki aðeins efnislega rangt, heldur er ósannað samkvæmt áðursögðu að niðurstaða af könnun sjóðsins á greiðslugetu umsækjandans hafi orðið sú að hann yrði fær um að standa undir greiðslubyrði af lánunum. Að þessu virtu verður að telja ósanngjarnt að áfrýjandi fái að bera fyrir sig samningsbundin veðréttindi sín í fasteign stefndu, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, og verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Birta lífeyrissjóður, greiði stefndu, J-kvk-þgf M-kvk-þgf Þ-kvk-þgf, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.