469/2003

T fékk gert fjárnám hjá Ó í tiltekinni eign hans fyrir kröfu vegna ógreiddra opinberra gjalda. Stóð fjárnámið óhaggað þegar T krafðist þess rúmu ári síðar að það yrði endurupptekið vegna sömu gjalda en fyrir hærri fjárhæð. Í framhaldinu var gert fjárnám í sömu eign Ó. Deildu aðilar um gildi þessara fjárnáma. Með vísan til þess að heimildir laga nr. 90/1989 um aðför til endurupptöku fjárnámsgerða áttu ekki við um þá aðstöðu sem um var að ræða í málinu var síðara fjárnámið fellt úr gildi. Þá var talið að tiltekin krafa T vegna launaskatts, tryggingagjalds og virðisaukaskatts samkvæmt fyrri aðfararbeiðni væri fyrnd. Var niðurstaðan því sú að það fjárnám stóð óraskað fyrir hluta þeirra gjalda sem aðfararbeiðnin tók til.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. desember 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 20. nóvember 2003, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að hnekkt yrði fjárnámum, sem sýslumaðurinn í Kópavogi gerði hjá honum 29. janúar 2001 og 14. nóvember 2002 fyrir kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst aðallega „frávísunar á fjárnámum“, sem áður er getið, „frá sýslumanninum í Kópavogi“, til vara að þau verði „ógild og felld niður“, en til þrautavara að fjárnámið 14. nóvember 2002 verði „ógilt og fellt niður.“ Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður.

Ágreiningur málsaðila hefur áður verið borinn undir Hæstarétt, en með dómi réttarins 23. maí 2003 í máli nr. 186/2003 var því vísað frá héraðsdómi á grundvelli ákvæðis 4. mgr. 4. gr. laga nr. 90/1989.

I.

Varnaraðili fékk gert fjárnám hjá sóknaraðila 29. janúar 2001 fyrir kröfu vegna ógreiddra opinberra gjalda að fjárhæð 1.466.428 krónur. Var fjárnámið gert í eignarhluta sóknaraðila í hesthúsi nr. 2 í B-Tröð 3, Víðdal í Reykjavík. Stóð fjárnámið óhaggað þegar varnaraðili krafðist þess 13. maí 2002 að það yrði endurupptekið vegna sömu gjalda og í fyrra skiptið, en fyrir hærri fjárhæð. Við fyrirtöku hjá sýslumanni 15. október 2002 mótmælti sóknaraðili því að gerðin næði fram að ganga og við fyrirtöku 24. sama mánaðar mótmælti hann einnig lögmæti fjárnámsins frá 29. janúar 2001, svo sem nánar er rakið í hinum kærða úrskurði. Gerðinni var fram haldið 14. nóvember 2002 og þá gert fjárnám í sömu eign sóknaraðila og áður fyrir kröfu varnaraðila að fjárhæð 1.912.561 króna auk áfallandi dráttarvaxta „samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987“ til greiðsludags og kostnaðar.

Í kröfu um endurupptöku fjárnámsins vísaði varnaraðili til heimildar í 3. tölulið 1. mgr. 66. gr. laga nr. 90/1989. Þær skýringar á kröfunni að öðru leyti, sem varnaraðili hefur gefið, eru raktar í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt nefndri lagagrein getur gerðarbeiðandi leitað eftir endurupptöku til að fá muni, sem fjárnám hefur verið gert í, skráða nánar en gert var í bókun um upphaflegu gerðina. Sú aðstaða, sem kveðið er á um í ákvæðinu, var hér ekki fyrir hendi og aðrar heimildir í lögunum til að endurupptaka fjárnámsgerð að kröfu gerðarbeiðanda eiga ekki heldur við. Verður samkvæmt því fallist á kröfu sóknaraðila um að fjárnámið 14. nóvember 2002 verði fellt úr gildi.

II.

Þegar sóknaraðili bar fyrst fram kröfu sína 10. desember 2002 fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur um að fjárnámið 29. janúar 2001 yrði fellt úr gildi var löngu liðinn sá frestur, sem sóknaraðili hafði til að krefjast úrlausnar héraðsdóms samkvæmt 1. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989. Hins vegar hreyfði varnaraðili ekki andmælum á þeim grundvelli að málið hafi verið lagt of seint fyrir dóm, hvorki þá né þegar ágreiningurinn var síðar lagður fyrir Héraðsdóm Reykjaness. Hefur hann látið málið til sín taka og haldið uppi vörnum um efni þess. Verður að virða þessa afstöðu varnaraðila þannig að hann hafi í verki lýst sig samþykkan því að málið yrði borið undir dóm að liðnum almennum fresti í því skyni, sbr. 2. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989.

Samkvæmt aðfararbeiðni varnaraðila 3. mars 2000, sem barst sýslumanni 8. sama mánaðar, var krafa þess fyrrnefnda sundurliðuð þannig að höfuðstóll hennar var sagður nema 733.042 krónum, kostnaður fram að dagsetningu beiðninnar 36.524 krónum, dráttarvextir til sama dags 685.362 krónum og aðfarargjald í ríkissjóð 11.500 krónum, samtals 1.466.428 krónum. Var jafnframt krafist fjárnáms vegna áfallandi dráttarvaxta samkvæmt þágildandi vaxtalögum nr. 25/1987 og kostnaðar af frekari fullnustugerðum, ef til þeirra kæmi. Við fjárnámið 29. janúar 2001 var fallist á kröfuna. Greiðslustöðuyfirlit, sem dagsett var sama dag og aðfararbeiðnin, fylgdi henni. Samkvæmt því var krafan vegna eftirgreindra gjalda: Launaskatts fyrir gjaldárin 1987 og 1988, samtals 238.334 krónur, tryggingagjalds fyrir gjaldárin 1995 og 1996, samtals 269.885 krónur, virðisaukaskatts 1994 og 1995, samtals 867.503 krónur, bifreiðagjalda 1997, samtals 15.739 krónur og annarra ótilgreindra opinberra gjalda fyrir gjaldárin 1996 og 1997, samtals 74.967 krónur. Í öllum tilvikum voru áfallnir dráttarvextir til 3. mars 2000 innifaldir í framangreindum fjárhæðum og einnig kostnaður varðandi önnur gjöld en bifreiðagjöld.

Sóknaraðili reisir málatilbúnað sinn í fyrsta lagi á því að krafa varnaraðila vegna framangreindra gjalda eldri en 1996 sé fyrnd. Þessi málsástæða er nánar rökstudd í einstökum atriðum varðandi launaskatt, tryggingagjald og virðisaukaskatt. Í annan stað telur sóknaraðili tölulega hlið málsins vanreifaða. Þannig sé engin grein gerð fyrir því í aðfararbeiðni, bókun sýslumanns um fjárnám eða öðrum gögnum málsins hver vaxtafótur sé eða frá hvaða tíma dráttarvextir séu reiknaðir. Vextir fyrnist á 4 árum, sbr. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, en ráða megi að þeirra sé krafist allt frá 1995. Í þriðja lagi byggir sóknaraðili á því að verði talið þrátt fyrir allt framangreint að skuld sé fyrir hendi þá hafi varnaraðila borið skylda til að millifæra inneign hans hjá gjaldheimtunni í Reykjavík vegna útsvars og tekjuskatts inn á skuldina, sem var til innheimtu hjá varnaraðila, í stað þess að greiða sóknaraðila hana út 18. apríl 1996. Krafa varnaraðila sé einkum vegna dráttarvaxta, sem fallið hafi á frá þeim degi, og með ráðstöfun inneignarinnar upp í skuldina hefði henni verið eytt. Um skyldu varnaraðila til að millifæra vísar hann til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og 110. gr., 111. gr. og 114. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt.

Varnaraðili mótmælir því að krafan sé fyrnd. Kveður hann sóknaraðila hafa greitt inn á kröfuna vegna allra þeirra opinberu gjalda, sem um ræðir, síðast 26. febrúar 1999 vegna tryggingagjalds. Það ásamt skattbreytingum skattstjóra hafi rofið fyrningu. Þá hafi sóknaraðili fyrst hreyft mótmælum, sem að þessu lúta, 15. október 2002. Það hafi hann ekki gert við fjölda fjárnáma, sem áður hafi verið gerð hjá honum, þar á meðal við fjárnámið 29. janúar 2001. Margir munnlegir greiðslusamningar við hann feli einnig í sér viðurkenningu á kröfunni. Þá hafi sóknaraðili haft fulla vitneskju um skuldastöðu sína hjá varnaraðila, bæði þegar gjaldheimtan greiddi honum inneign sína og síðar. Loks er því mótmælt að gjaldheimtunni hafi borið skylda að lögum til að millifæra eða skuldajafna inneign sóknaraðila á opinberum gjöldum inn á vanskil hans hjá varnaraðila, auk þess sem fáheyrt sé að gjaldendur kvarti undan endurgreiðslu, eins og sóknaraðili geri.

III.

Sóknaraðili heldur fram að hann hafi enga greiðslu innt af hendi upp í launaskatt, tryggingagjald eða virðisaukaskatt, sem geti falið í sér viðurkenningu hans á skuldinni og þar með rofið fyrningu. Þvert á móti hafi hann margoft farið fram á að gjöldin yrðu felld niður þar eð skattáætlanir hafi verið verulega of háar á árunum 1990 - 1995, en framtalsgögn á þeim árum hafi misfarist í meðförum endurskoðanda hans. Með endurgreiðslu gjaldheimtunnar hafi fengist viðurkenning á því að hann hafi á þessum árum verið krafinn um mun hærri fjárhæðir en réttmætt var. Varnaraðili hafi einnig sjálfur viðurkennt mistök með því að lækka kröfu um dráttarvexti 25. september 2000 vegna inneignar, sem myndast hafi í öðrum opinberum gjöldum, en útskýringar hans verið óljósar. Heldur sóknaraðili fram að greiðslur inn á framangreind gjöld eftir 1995 séu til komnar vegna millifærslna varnaraðila á inneign hins fyrrnefnda vegna annarra opinberra gjalda, auk þess sem greiðslur, sem teknar voru af launum eiginkonu sóknaraðila sem starfaði hjá ríkisstofnun, hafi iðulega verið millifærðar inn á gjöld hans án nokkurs atbeina eða vitneskju hans sjálfs. Slíkum millifærslum hafi varnaraðili getað stýrt inn á gjöld sóknaraðila að vild til að koma í veg fyrir fyrningu. Greiðslur, sem séu þannig til komnar, feli ekki í sér viðurkenningu sóknaraðila á skuldum og hafi ekki rofið fyrningu.

Þegar aðfararbeiðni varnaraðila barst sýslumanni 8. mars 2000 hófst nýr fyrningarfrestur á kröfu hins fyrrnefnda. Hefur hann lagt fram í málinu útskrift úr bókhaldi sínu 15. október 1998, sem sýnir greiðslu upp í launaskattsskuld sóknaraðila að fjárhæð 1.680 krónur, þar sem áritunin „millif“ kemur fyrir. Sú greiðsla rauf því ekki fyrningu. Varnaraðili hefur einnig lagt fram aðra útskrift úr bókhaldi sínu 20. september 1996 upp í launaskattsskuldina. Hún ber ekki áritun um millifærslu, en á hana er ritað að 10.000 krónur komi fyrir dráttarvexti og jafn há fjárhæð fyrir kostnað. Að því er tryggingagjald varðar hefur varnaraðili einnig lagt fram útskriftir af nokkrum færslum úr tekjubókhaldi sínu, sem hann telur með sama hætti að sanni greiðslur sóknaraðila inn á þá skuld og um leið viðurkenningu hans, sem hafi rofið fyrningu. Tvær færslur um innborgun eru við fjárnám hjá sóknaraðila 17. janúar 1997 og 10. júlí sama árs, en aðrar færslur um innborgun á skuld vegna tryggingagjalds eru 4. júní 1997, 12. ágúst og 10. september sama árs og 26. febrúar 1999.

Þegar sýslumanni barst beiðni varnaraðila um fjárnám hjá sóknaraðila 8. mars 2000 var liðinn fyrningartími kröfu varnaraðila vegna launaskatts 1987 og 1988 og tryggingagjalds fyrir 1995, sbr. 3. töluliður 3. gr. laga nr. 14/1905. Varnaraðili hefur lagt fram áðurnefndar útskriftir um greiðslur á næstu fjórum árum á undan, en engar skýringar gefið umfram það, sem skjölin bera sjálf með sér. Í ljósi þess hvernig sóknaraðili hagar málatilbúnaði sínum um það hvernig þessar innborganir séu til komnar hafði varnaraðili þó fullt tilefni til að skýra nánar þá staðhæfingu sína að sóknaraðili hafi sjálfur innt greiðslurnar af hendi og með því viðurkennt skuldina. Var honum það unnt með því að leggja fram samrit kvittana eða önnur fylgigögn úr bókhaldi með umræddum færslum. Varnaraðili brást heldur ekki við á nokkurn hátt þótt sóknaraðili áréttaði sérstaklega í kæru til Hæstaréttar synjun fyrir að hafa sjálfur innt greiðslurnar af hendi og að sönnunarbyrði um það hvíldi á varnaraðila. Eins og málið liggur fyrir er ekki í ljós leitt að sóknaraðili hafi sjálfur hlutast til um áðurnefndar greiðslur og með því viðurkennt skuldina og rofið fyrningu. Verður varnaraðili að bera hallann af óljósum gögnum og skorti á sönnun um það. Krafa hans vegna launaskatts 1987 og 1988 og tryggingagjalds 1995 er því fyrnd.

Krafa varnaraðila vegna virðisaukaskatts er fyrir árin 1994 og 1995. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila í héraði var álagningu virðisaukaskatts fyrir hluta ársins 1994 breytt 21. mars 1996 og skatturinn þá hækkaður um samtals 198.376 krónur. Greiðslustöðuyfirlit, sem fylgdi aðfararbeiðni varnaraðila, ber með sér að sá hluti fjárnámsskuldarinnar, sem er vegna virðisaukaskatts 1994, sé vegna þessarar hækkunar með áföllnum dráttarvöxtum og kostnaði. Heldur sóknaraðili fram að krafan sé engu að síður fyrnd þar eð skattbreytingin hafi ekki verið tilkynnt honum með formlegum hætti.

Samkvæmt 6. mgr. 110. gr. áðurgildandi laga nr. 75/1981 féll viðbótarskattur, sem ákveðinn er með hækkun eftir álagningu, í gjalddaga tíu dögum eftir að gjaldanda var tilkynnt um hækkun, sbr. einnig lokamálslið 25. gr. laga nr. 50/1988 eins og hún var þá. Eins og málið liggur fyrir verður ekki ráðið með vissu hvenær það tímamark var, en gögn þess bera með sér að sóknaraðila hafi innan skamms tíma orðið fullkunnugt um skuldastöðu sína hjá varnaraðila og þar með um þann hluta skattskuldarinnar, sem hér um ræðir. Verður fallist á með varnaraðila að krafan hafi verið fallin í gjalddaga og var hún ófyrnd 8. mars 2000. Á það eins við þótt sóknaraðila kunni að hafa verið tilkynnt um skattbreytinguna þegar hinn 21. mars 1996.

Útskrift úr bókhaldi varnaraðila ber með sér að 27. mars 1996 hefur verið greitt inn á virðisaukaskattskuld sóknaraðila. Áritun á skjalið ber með sér að um millifærslu hefur verið að ræða að hluta að minnsta kosti, en að öðru leyti verður ekki ráðið hvernig greiðslan var til komin. Á hér hið sama við og áður var rakið um færslur í bókhaldi varnaraðila varðandi greiðslu á launaskatti og tryggingagjaldi. Hinn 8. mars 2000 var liðinn fjögurra ára fyrningarfrestur kröfu varnaraðila vegna virðisaukaskatts 1995. Hefur hann ekki sýnt fram á að sóknaraðili hafi viðurkennt skuldina og rofið fyrningu. Er krafan því fyrnd.

Auk launaskatts, tryggingagjalds og virðisaukaskatts tók fjárnámið 29. janúar 2001 til bifreiðagjalda 1997 og annarra ótilgreindra opinberra gjalda 1996 og 1997 og áður var getið um. Ber sóknaraðili ekki fyrir sig að krafa vegna bifreiðagjalda og síðastnefndu gjaldanna hafi verið fallin niður fyrir fyrningu þegar sýslumaður tók við aðfararbeiðni varnaraðila 8. mars 2000.

Málsvörn sóknaraðila lýtur loks að því að varnaraðila hafi borið að ráðstafa inneign hins fyrrnefnda hjá gjaldheimtunni í Reykjavík upp í opinber gjöld, sem varnaraðili hafði til innheimtu, í stað þess að greiða sóknaraðila hana 18. apríl 1996. Ekki var á færi varnaraðila að ráðstafa inneign sóknaraðila hjá gjaldheimtunni. Sú inneign var auk þess ekki til komin vegna ofgreiðslu virðisaukaskatts og koma því ákvæði laga nr. 50/1988, sem sóknaraðili vísar til, þegar af þeirri ástæðu ekki til neinna álita. Gjaldheimtunni var óskylt að ráðstafa inneign sóknaraðila upp í gjöld, sem aðrir innheimtumenn kröfðu hann um, og breyta þau ákvæði laga nr. 75/1981, sem sóknaraðili vísar til, engu um það. Verður ekki fallist á að réttur hafi verið brotinn á sóknaraðila með því að greiða honum féð í stað þess að ráðstafa því upp í gjöld, sem hann taldi sér þó óskylt að greiða.

Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða málsins sú að fjárnám varnaraðila hjá sóknaraðila 29. janúar 2001 stendur óraskað fyrir hluta þeirra gjalda, sem aðfararbeiðni tók til. Þau gjöld sem um ræðir eru tryggingagjald 1996, samtals 170.953 krónur, virðisaukaskattur 1994, samtals 468.769 krónur, bifreiðagjöld 1997, samtals 15.739 krónur og önnur opinber gjöld 1996 og 1997, samtals 74.967 krónur. Eru áfallnir dráttarvextir og kostnaður til 3. mars 2000 innifalinn í þessum fjárhæðum, sem samtals nema 730.428 krónum. Verður fjárnám sýslumannsins í Kópavogi 29. janúar 2001 breytt þessu til samræmis á þann veg, sem í dómsorði greinir.

Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og fram kemur í dómsorði.

Dómsorð:

Fjárnám, sem sýslumaðurinn í Kópavogi gerði hjá sóknaraðila, Ó-kk-þgf M-kk-þgf, 14. nóvember 2002 að kröfu varnaraðila, tollstjórans í Reykjavík, er fellt úr gildi.

Fjárnám, sem sýslumaðurinn í Kópavogi gerði 29. janúar 2001 að beiðni varnaraðila hjá sóknaraðila, er breytt á þann veg að það taki til skuldar að fjárhæð 730.428 krónur.

Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.