46/2014

Málsatvik voru þau að B hafði í starfi sínu sem skólastjóri við skóla í sveitarfélaginu C fengið senda dagbók A í janúar 2010. Síðar sama ár var eiginmaður B ákærður fyrir kynferðisbrot gegn A og hafði B eftir það samband við ríkissaksóknara, sem fór þess í kjölfarið skriflega á leit við B að hún afhenti embættinu dagbók A á grundvelli 1. mgr. 135. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. B varð við þeirri beiðni og var dagbókin lögð fram í sakamálinu á hendur eiginmanni hennar, sem lauk endanlega með dómi Hæstaréttar 29. nóvember 2012 í máli nr. 429/2012 þar sem hann var sýknaður, en í rökstuðningi fyrir niðurstöðunni var meðal annars vísað til dagbókarinnar. A höfðaði mál á hendur B og C til heimtu miskabóta á þeim grundvelli að meðferð B á einkamálefnum hennar hefði falið í sér brot á friðhelgi einkalífs auk þess sem B hefði í starfi sínu brotið gegn trúnaðarskyldu sinni samkvæmt lögum nr. 91/2008 um grunnskóla. Ekki var talið að afhending B á dagbók A til ríkissaksóknara hefði falið í sér ólögmæta og saknæma háttsemi af hálfu B og var í því samhengi skírskotað til þess að þótt á B hefði hvílt þagnarskylda um tilvist og efni dagbókarinnar eftir fyrirmælum laga nr. 88/2008 mætti ætla að dómari hefði leyst hana undan þeirri skyldu vegna þeirra alvarlegu saka sem eiginmaður hennar var borinn. Á hinn bóginn var talið að með því að upplýsa saksóknara um tilvist dagbókar A, að því er virtist að eigin frumkvæði og í því skyni að styðja við vörn eiginmanns síns í sakamálinu á hendur honum, hafi B brotið vísvitandi gegn þagnar- og trúnaðarskyldu sem á henni hvíldi sem skólastjóra samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laga nr. 91/2008. Eins og atvikum var háttað var þessi háttsemi B talin fela í sér rof á friðhelgi einkalífs A, sem færi í bága við 71. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var talið að B hefði mátt vera ljóst að með því að upplýsa um tilvist dagbókarinnar með fyrrgreindum hætti yrði efni hennar gert uppskátt og að slíkt myndi óhjákvæmilega rýra orðspor A og gera hana ótrúverðuga í augum annarra. Var því talið að í háttseminni hefði falist ólögmæt meingerð af hendi B gegn persónu A í merkingu b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Var B gert að greiða miskabætur að fjárhæð 500.000 krónur. Loks var því hafnað að sveitarfélagið C bæri bótaábyrgð gagnvart A, en hvorki var talið sýnt að starfsmenn C hefðu haft vitneskju um að B hygðist hafa samband við ríkissaksóknara vegna meðferðar sakamálsins á hendur eiginmanni hennar, né heldur að sú háttsemi B hefði tengst starfi hennar sem skólastjóra.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. janúar 2014. Hún krefst þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 2.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. janúar 2011 til 6. ágúst 2012, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

Stefndu krefjast, hvort um sig, aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda.

I

Í janúarmánuði 2010 sótti áfrýjandi, sem þá var nemandi í 10. bekk [...]skóla á [...], fyrirlestur í skólanum á vegum forvarnasamtakanna Marita. Að loknum fundinum ræddi hún einslega við fyrirlesarann, D, um persónuleg málefni sín. Í kjölfarið sendi áfrýjandi D dagbók á rafrænu formi þar sem fram komu hugleiðingar hennar, meðal annars um tilfinningalíf sitt og félagsleg tengsl við fjölskyldu og vini. Í meðfylgjandi tölvubréfi lét áfrýjandi þess getið að D mætti „senda brot eða taka saman eitthvað“ fyrir tómstundafulltrúa skólans eða fræðslustjóra stefnda C sem væru „manneskjurnar sem ég væri til í að tala við.“ Hún tók jafnframt fram að hún vildi ekki að hann sendi „allt á þau“. D mun hafa sent dagbókina í heild til stefndu B sem þá var skólastjóri [...]skóla. Í tölvubréfi til áfrýjanda sama dag og hún sendi honum dagbókina sagði hann meðal annars: „B er nú með þín mál“.

Í maí 2010 kærði áfrýjandi eiginmann stefndu B fyrir kynferðisbrot sem hann átti að hafa framið á heimili þeirra hjóna í byrjun þess mánaðar. Að lokinni rannsókn var í september sama ár gefin út ákæra á hendur eiginmanninum þar sem honum voru gefin að sök brot á 199. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Eftir að ákæran hafði verið gefin út hafði stefnda B samband við embætti ríkissaksóknara. Í framhaldinu barst stefndu svohljóðandi bréf frá ríkissaksóknara, dagsett 4. janúar 2011: „Með vísan til 1. mgr. 135. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 er þess farið á leit að dagbók í eigu A ... sem er í vörslum skólastjóra grunnskólans á [...] verði afhent embætti ríkissaksóknara.“ Varð stefnda við þessari málaleitan og afhenti embættinu dagbókina. Var útprentað eintak af henni síðan lagt fram í sakamálinu. Málinu lauk endanlega með dómi Hæstaréttar 29. nóvember 2012 í máli nr. 429/2012 þar sem ákærði var sýknaður af áðurgreindum sakargiftum og í rökstuðningi fyrir þeirri niðurstöðu var meðal annars vísað til umræddrar dagbókar áfrýjanda.

II

Áfrýjandi og stefnda B komu báðar fyrir dóm við meðferð málsins í héraði.

Í skýrslu áfrýjanda fyrir dómi kvaðst hún ekki hafa veitt D samþykki sitt til að afhenda stefndu B dagbókina. Hún hefði fyrst komist að því að stefnda hefði dagbókina undir höndum þegar réttargæslumaður sinn í sakamálinu hefði skýrt sér frá því. Spurð um fyrrgreind ummæli í tölvubréfi D, þess efnis að stefnda væri með mál hennar, sagðist áfrýjandi hafa skilið þau þannig að hann hefði sagt stefndu að áfrýjandi vildi fá að tala við þau tvö, sem hún hafði nafngreint í tölvubréfinu til hans, og stefnda ætlað að koma því í kring. Þá kvað áfrýjandi sig minna að hún hefði farið í tvö viðtöl hjá fræðslustjóra „og svo ekkert meir.“ Aðspurð sagði áfrýjandi að birst hafi viðtal við hana í DV í tengslum við sakamálið þar sem dagbókin hafi komið til umræðu.

Fyrir dómi greindi stefnda B frá því að D hefði komið að máli við sig eftir að þau áfrýjandi ræddu saman að loknum fræðslufundinum og sagt sér að áfrýjanda liði illa og þyrfti á aðstoð að halda. Þau hefðu síðan hist þrjú þar sem D hefði sagt að hann gæti ekki tekið málið að sér, heldur yrði að beina því til stefndu sem skólastjóra. Í framhaldinu hefði hún fengið „þessar upplýsingar“ sendar frá D og veitt fræðslustjóra „munnlegar upplýsingar“ úr gögnunum. D hefði ítrekað „að þetta væri trúnaðarmál“ sem hún ætti einungis að gefa umsögn um til fræðslustjóra og tómstundafulltrúa skólans. Aðspurð kvaðst stefnda ekki minnast þess hvort hún hefði nefnt við móður áfrýjanda að hún hefði dagbók dóttur hennar undir höndum, en tók fram að hún hefði ekki rætt innihaldið við móðurina. Þegar stefnda var beðin um að lýsa samskiptum sínum við embætti ríkissaksóknara svaraði hún: „Já ... þegar upp kom mál varðandi manninn minn ... sat ég allan hringinn í kringum borðið. Ég var eiginkona, ég var móðir ... sonur minn var í bekk með A ... Ég var náttúrulega skólastjóri og ég var vinnuveitandi móður og ég var jafnframt besta vinkona móður“. Stefnda kvaðst hafa látið yfirmenn sína hjá stefnda C vita af „stöðu mála“ og einnig ráðfært sig við fræðslustjórann. Síðan hafi hún haft samband við nafngreindan saksóknara hjá embætti ríkissaksóknara og leitað ráða hjá henni þar sem sig hefði langað til að vita „hvernig staðan væri, t.d. eins og þegar að ég er óhæf eða ... gerð óhæf“. Í umræðunni við saksóknarann hefði komið upp „að það væru gögn í skólanum sem að færu ekki þegar væri óskað eftir þeim ... ég náttúrulega upplýsti hana ekkert um neitt innihald á neinum gögnum sem ég hefði, en í framhaldi eða síðar meir að þá óskaði hún eftir að ég afhenti gögn sem að tilheyrðu skólanum.“ Spurð nánar um samskipti sín við yfirmenn sína hjá stefnda C og fræðslustjóra kvaðst stefnda hafa upplýst þann síðastnefnda um að hún hefði dagbók áfrýjanda í vörslum sínum. Þá svaraði stefnda því játandi að hún hefði leitað til fræðslustjórans um meðferð dagbókarinnar. Hann hefði tjáð sér að ekki væri ráðlegt að hún afhenti „þessi gögn ... úr skólanum“. Eftir að kæran hafi komið fram á hendur eiginmanni sínum kvaðst stefnda ennfremur hafa rætt við yfirmenn sína hjá bænum um það hvernig hún gæti komið fram gagnvart áfrýjanda og móður hennar sem starfaði við [...]skóla og var því undirmaður stefndu. Það hefði orðið úr að þær hafi haft sem minnst samskipti sín á milli og hefði aðstoðarskólastjóri til dæmis annast samskiptin við móðurina í sinn stað.

Vitnið D bar að hann hefði rætt við áfrýjanda og stefndu B saman að loknu trúnaðarsamtali þeirrar fyrrnefndu við sig. Þar hefði verið rætt um að áfrýjanda yrði veitt aðstoð og hefði hún ekki gert athugasemdir við að stefnda kæmi að því máli. Spurður hvort hann teldi sig hafa haft heimild áfrýjanda til að senda stefndu dagbókina svaraði vitnið að hann hefði mátt „senda henni sumt af þessu en það var tekið fram ekki allt“. Vitnið kvaðst hafa tekið fram um leið og hann sendi stefndu dagbókina að fara þyrfti með hana „sem trúnaðarmál“. Í vitnaskýrslu móður áfrýjanda kom fram að hún hefði fyrst vitað að stefnda hefði dagbók áfrýjanda undir höndum í janúar 2011, en stefnda hefði á sínum tíma rætt við sig um áhyggjur af líðan áfrýjanda.

III

Krafa áfrýjanda um miskabætur er reist á því að meðferðin á einkamálefnum hennar af hendi stefndu B hafi verið alvarlegt brot á friðhelgi einkalífs sem varið sé af 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Í starfi sem skólastjóri hafi stefnda brotið gegn trúnaðarskyldu sinni sem kveðið sé á um í 12. gr. laga nr. 91/2008 um grunnskóla. Með því að taka við dagbókinni, geyma í vörslum sínum, upplýsa um innihaldið og afhenda hana ríkissaksóknara hafi stefnda jafnframt brotið gegn lögum nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Feli meðferð stefndu á dagbókinni í sér ólögmæta og saknæma meingerð gagnvart áfrýjanda sem valdið hafi henni miska, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Samkvæmt framansögðu hafði áfrýjandi ritað dagbók þá, sem mál þetta snýst um, og trúað D fyrir henni með fyrirmælum um að hann mætti ekki kynna efni hennar öðrum en fræðslustjóra stefnda C og tómstundafulltrúa [...]skóla og þá aðeins að hluta. Þótt D teldi sig aðeins hafa haft heimild áfrýjanda til að senda stefndu B hluta dagbókarinnar mun hann hafa sent henni bókina í heild, reyndar með þeim ummælum að um væri að ræða trúnaðarupplýsingar. Ekkert er komið fram í málinu sem bendir til að stefnda hafi tekið við dagbókinni vitandi það að D hafi skort heimild til að senda sér hana í heild sinni. Að því virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á að hvorki móttaka dagbókarinnar né varðveisla hennar hafi verið ólögmæt og saknæm af hálfu stefndu sem skólastjóra grunnskólans þar sem áfrýjandi stundaði nám.

Krafa ríkissaksóknara um að dagbókin yrði afhent var eins og áður greinir reist á 1. mgr. 135. gr. laga nr. 88/2008, en þar er kveðið á um að ákærandi geti krafist þess að fá skjal eða annað sýnilegt sönnunargagn afhent til framlagningar í sakamáli, enda megi ætla að það hafi sönnunargildi í málinu og vörslumanni sé skylt og heimilt að bera vitni um efni þess. Þar sem stefnda B hafði haft samband við embætti ríkissaksóknara og skýrt frá að hún hefði dagbókina í vörslum sínum má gera ráð fyrir að hún hefði verið reiðubúin að bera vitni um efni hennar í sakamálinu, sem höfðað hafði verið gegn eiginmanni hennar, enda þótt hún hefði getað skorast undan því á grundvelli a. liðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 88/2008. Enda þótt á stefndu hafi hvílt þagnarskylda um tilvist og efni dagbókarinnar eftir c. lið 2. mgr. 119. gr. laganna, svo sem nánar verður vikið að hér á eftir, má ætla að dómari hefði leyst hana undan þeirri skyldu samkvæmt 3. mgr. sömu greinar vegna þeirra alvarlegu saka sem eiginmaður hennar var borinn. Af þeim ástæðum og með vísan til forsendna héraðsdóms verður ekki talið að afhending dagbókarinnar hafi verið stefndu ólögmæt og saknæm.

Stendur þá eftir að leysa úr því hvort stefnda B hafi brotið gegn lögvörðum rétti áfrýjanda á annan hátt en þann sem fjallað hefur verið um að framan. Samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laga nr. 91/2008 skal starfsfólk grunnskóla gæta fyllstu þagmælsku um hagi barna sem það fær vitneskju um í starfi sínu og leynt skulu fara samkvæmt lögum, fyrirmælum yfirmanna eða eðli máls. Stefnda vissi að dagbók áfrýjanda hafði meðal annars að geyma viðkvæmar upplýsingar um persónu hennar, sbr. 1. og 8. tölulið 2. gr. laga nr. 77/2000, er henni bar sem skólastjóra að gæta fyllstu þagmælsku um. Þegar áfrýjandi bar eiginmann stefndu sökum um kynferðisbrot í sinn garð varð stefndu ljóst, eins og kom fram hjá henni fyrir dómi, að hagsmunir hennar sem eiginkonu ákærða ættu ekki lengur samleið með þeim hagsmunum sem henni sem skólastjóra bæri að horfa til í samskiptum við áfrýjanda. Eftir að eiginmaðurinn hafði verið ákærður fyrir brotið hafði stefnda engu að síður samband við embætti ríkissaksóknara og kvaðst hafa greint frá því í samtali við saksóknara hjá embættinu, eins og rakið er að framan, að til væru gögn í skólanum, en hún hefði ekki upplýst neitt um innihald þeirra. Þrátt fyrir að það kæmi ekki beinlínis fram í aðilaskýrslu stefndu fyrir dómi verður þó að ætla að hún hafi nefnt við saksóknarann að gögnin tengdust með einhverjum hætti máli eiginmanns hennar, að minnsta kosti ber bréf ríkissaksóknara 4. janúar 2011 augljóslega með sér að hún hefur skýrt frá því að hún hefði dagbók áfrýjanda í vörslum sínum. Með því að upplýsa um tilvist dagbókarinnar, sem hafði meðal annars að geyma hugleiðingar áfrýjanda um jafn viðkvæm málefni og tilfinningalíf sitt og félagsleg tengsl við fjölskyldu og vini, að því er virðist að eigin frumkvæði og í því skyni að styðja við vörn eiginmanns síns í umræddu sakamáli braut stefnda vísvitandi gegn þeirri þagnar- og trúnaðarskyldu er á henni hvíldi sem skólastjóra og mælt er fyrir um í 2. mgr. 12. gr. laga nr. 91/2008. Eins og atvikum var háttað fól þessi háttsemi stefndu í sér rof á friðhelgi einkalífs áfrýjanda, sem fór í bága við 71. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 9. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, en tilfinningalíf manna og tilfinningasambönd þeirra við aðra njóta ótvírætt verndar samkvæmt greininni svo sem tekið var fram í greinargerð með frumvarpi til þeirra laga. Með því að upplýsa um tilvist dagbókarinnar á þann hátt sem að framan greinir mátti stefndu vera ljóst að efni hennar yrði gert uppskátt og slíkt myndi óhjákvæmilega rýra orðspor áfrýjanda og gera hana ótrúverðuga í augum annarra. Samkvæmt því var hér um ræða ólögmæta meingerð af hendi stefndu gegn persónu áfrýjanda í skilningi b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Ber stefndu af þeim sökum að greiða áfrýjanda miskabætur sem eru með tilliti til málsatvika ákveðnar 500.000 krónur með dráttarvöxtum frá höfðun máls þessa eins og nánar greinir í dómsorði.

Sú ályktun verður dregin af aðilaskýrslu stefndu B fyrir dómi að fræðslustjóri stefnda C hafi ráðið henni frá að upplýsa um tilvist og efni dagbókar áfrýjanda áður en hún hafði samband við embætti ríkissaksóknara. Á hinn bóginn liggur ekki fyrir í málinu að fræðslustjórinn eða nokkur annar af yfirmönnum eða samstarfsmönnum stefndu hjá bænum hafi haft vitneskju um að hún hygðist hafa samband við embættið í tengslum við umrætt sakamál og greina frá því að hún hefði dagbókina undir höndum. Þær gjörðir stefndu tengdust heldur ekki á neinn hátt starfi hennar sem skólastjóra. Af þessum sökum er ekki fallist á að stefndi C beri bótaábyrgð gagnvart áfrýjanda, hvorki á grundvelli 5. gr. laga nr. 91/2008 né annarra réttarreglna, og verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af kröfu hennar um miskabætur.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda er staðfest, en um gjafsóknarkostnað hennar fyrir Hæstarétti fer eftir því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefnda B greiði áfrýjanda, A, 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. mars 2013 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sýknu stefnda C af kröfu áfrýjanda er staðfest.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Staðfest er ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda. Allur gjafsóknarkostnaður hennar fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur.