165/2010

Í júní 2007 gerðu FO og N með sér verksamning um að N tæki að sér að gera svokallaðar hönnunarhugmyndir að byggingarreit sem var að mestu í eigu FE, en ljúka átti verkinu í september sama ár. Samið var um greiðslu verklauna að hámarksfjárhæð 5.000.000 krónur og fékk N  greiddar samtals 4.980.000 krónur fyrir verkið á tímabilinu frá 16. júlí til 7. nóvember 2007. Samkvæmt vinnuskýrslum voru vinnustundir starfsmanna N töluvert fleiri, fyrir og eftir þann tíma. FE og FO ákváðu 4. febrúar 2008 að hefja sérstaka vinnu til að fylgja eftir hugmyndum N og fengu hann til frekari starfa. Samningur var ekki gerður um þá þjónustu, hvorki að því er varðaði umfang né þóknun N til handa, en því verki lauk 9. apríl sama ár. Í kjölfarið reis ágreiningur milli aðila um greiðslu fyrir verkið og höfðaði N mál. Krafðist N meðal annars greiðslu þóknunar fyrir allar vinnustundir sem hann taldi starfsmenn sína hafa lagt í verkið, að frádregnum greiðslum vegna verksamningsins frá því í júní 2007. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að af verksamningi aðila frá því í júní 2007 yrði ekki ráðið að FE og FO væru skuldbundnir til að greiða N hærri fjárhæð en sem næmi verklaunum, né yrði slík skuldbinding leidd af lögum. N gæti því ekki krafið FO og FE um frekari greiðslu fyrir þjónustu sem sá verksamningur tók til. Á hinn bóginn var talið að FE og FO hefðu ekki getað litið svo á að störf við verkefnið frá 4. febrúar 2008 væru innfalin í verklaunum samkvæmt verksamningnum frá 12. júní 2007, né að N stæði að þessu í eigin þágu án greiðslu úr þeirra hendi. Var því fallist á greiðsluskyldu FE og FO að þessu leyti, og framlagðar vinnuskýrslur lagðar til grundvallar frá 4. febrúar til 9. apríl 2008.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 12. mars 2010. Þeir krefjast sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 26. maí 2010. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjendum verði í sameiningu gert að greiða sér 24.075.731 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. ágúst 2008 til greiðsludags, allt að frádregnum nánar tilteknum innborgunum að fjárhæð samtals 4.980.000 krónur, en til vara 8.795.889 krónur með dráttarvöxtum eins og að framan greinir. Í báðum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að þessu frágengnu krefst hann staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins mun aðaláfrýjandinn Festar ehf. hafa eignast á árabilinu 1999 til 2007 nokkurn fjölda fasteigna á byggingarreit í Reykjavík, sem afmarkast af Laugavegi, Smiðjustíg, Hverfisgötu og Klapparstíg og er auðkenndur sem reitur 1.171.1. Sá aðaláfrýjandi gerði 29. maí 2007 skjal með yfirskriftinni „samantekt á hugmyndum er varða uppbyggingu á þessum reit sem hafa ber í huga við skipulagsvinnu á reitnum“. Þar kom meðal annars fram að aðaláfrýjandanum tilheyrðu lóðir á reitnum aðrar en Laugavegur 13 og 15, Hverfisgata 26 og Klapparstígur 26. Reiturinn væri alls um 4.000 m2 að stærð og gerði aðaláfrýjandinn ráð fyrir að þar yrðu hús, sem hefðu „að minnsta kosti 4.0 í nýtingarhlutfalli ofanjarðar.“ Leitað væri eftir tillögum um deiliskipulag á reitnum, þar sem koma þyrfti fram lýsing á þeim í texta, grunnmyndir af húsum, þversnið frá Laugavegi og Hverfisgötu, útlitsmynd af byggingum frá hverri af götunum fjórum og svokallað þrívítt módel, en að auki var tekið fram að gerð skyldi „heildarhugmynd af reitnum með grunnmyndum, útliti og sneiðum og gerður litabæklingur til kynningar og markaðssetningar.“ Í niðurlagi þessarar samantektar sagði síðan eftirfarandi: „Samráð skal haft við skipulagsyfirvöld við gerð deiliskipulagsins og kynna það fyrir skipulagsyfirvöldum að verki loknu. Í kjölfar þess verður metið hvaða tillaga er talin áhugaverðust til áframhaldandi vinnu. Verkkaupi áskilur sér rétt til að hafna öllum tillögum.“ Aðaláfrýjandinn Foldir fasteignaþróunarfélag ehf., sem á þessum tíma mun hafa borið heitið BTS byggingar ehf., gerði 12. júní 2007 verksamning við gagnáfrýjanda „um hönnunarhugmyndir“ fyrir þennan byggingarreit. Þar kom fram að áætlaður kostnaður af verki gagnáfrýjanda væri 4.000.000 til 5.000.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og yrði greitt mánaðarlega eftir framvindu þess, en ef víkja ætti frá þessari áætlun yrði að semja sérstaklega um það. Ljúka ætti verkinu í lok september 2007, en um nánari lýsingu á því var vísað til fyrrnefndrar samantektar frá 29. maí sama ár. Óumdeilt er í málinu að sami aðaláfrýjandinn hafi um líkt leyti gert samhljóða verksamninga við tvær aðrar arkitektastofur. Samkvæmt málatilbúnaði aðaláfrýjenda tilheyra þeir báðir sömu eigendum og er fyrirsvarsmaður þeirra sá sami. Foldum fasteignaþróunarfélagi ehf. hafi verið ætlað að verða „framkvæmdaraðili vegna fyrirhugaðrar uppbyggingar á reitnum“, þar á meðal gagnvart hönnuðum og öðrum verktökum, en Festar ehf. hafi á hinn bóginn átt að „koma fram sem eigandi og rekstraraðili verkefnisins gagnvart skipulagsyfirvöldum“, svo sem segir í greinargerð þeirra fyrir héraðsdómi.

Í gögnum málsins kemur fram að gagnáfrýjandi hafi 2. október 2007 kynnt fyrirsvarsmanni aðaláfrýjenda tillögur sínar og afhent fyrir sitt leyti þau gögn, sem kveðið var á um í áðurnefndri samantekt frá 29. maí sama ár. Á þessu stigi hafði gagnáfrýjandi gefið út til aðaláfrýjandans Folda fasteignaþróunarfélags ehf. fjóra mánaðarlega reikninga að fjárhæð samtals 4.980.000 krónur, en í þeim var vísað til verksamningsins frá 12. júní sama ár. Ljóst er að þessir reikningar hafa allir verið greiddir, enda telur gagnáfrýjandi fjárhæð þeirra til innborgana í fyrrgreindri aðalkröfu sinni í málinu. Af vinnuskýrslum, sem gagnáfrýjandi hefur lagt fram, verður ráðið að á tímabilinu frá 7. júní til 2. október 2007 hafi starfsmenn hans unnið samtals tæpar 1.750 klukkustundir að þessu verki. Óumdeilt er í málinu að tillögur gagnáfrýjanda hafi í fyrsta sinn verið kynntar borgarskipulagi Reykjavíkur 26. nóvember 2007 og aftur að viðstöddum borgarstjóra 14. desember sama ár, en í báðum tilvikum virðast um leið hafa verið kynntar tillögur hinna arkitektastofanna tveggja, sem aðaláfrýjandinn Foldir fasteignaþróunarfélag ehf. hafði einnig gert verksamninga við. Eftir vinnuskýrslum frá gagnáfrýjanda voru vinnustundir starfsmanna hans vegna þessa verkefnis frá 2. október til 14. desember 2007 alls um 105 talsins. Í málatilbúnaði gagnáfrýjanda er lagt til grundvallar að heildarfjöldi vinnustunda starfsmanna hans við verkið á tímabilinu frá júní til desember 2007 hafi numið 1.869 klukkustundum, en ekki hafa verið færðar fram sérstakar skýringar á mismuninum á þeim stundarfjölda og því, sem eftir framansögðu verður ráðið af vinnuskýrslum.

Samkvæmt vinnuskýrslum fyrirsvarsmanns gagnáfrýjanda starfaði hann samtals í 18,5 klukkustundir í janúar 2008 við verkefni, sem vörðuðu fyrrgreindar tillögur, auk hálfrar klukkustundar í desember 2007 eftir 14. þess mánaðar. Ekki verður ráðið af gögnum málsins hvert tilefnið hafi verið fyrir þessari vinnu eða hver framvinda þessa viðfangsefnis hafi að öðru leyti verið fram að því að aðaláfrýjandinn Festar ehf. ritaði 7. febrúar 2008 bréf til formanns skipulagsráðs Reykjavíkurborgar. Þar var því lýst að aðaláfrýjandinn hafi leitað tillagna arkitektastofanna þriggja um uppbyggingu á áðurnefndum byggingarreit, svo og hvernig tillögurnar hafi verið kynntar starfsmönnum borgarinnar samkvæmt framansögðu, en ákveðið hafi verið í framhaldi af fundi 14. desember 2007 að borgarskipulag gerði umsögn um þær. Í bréfinu sagði síðan meðal annars eftirfarandi: „Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til þess að vinna í samráði við borgarskipulag að uppbyggingu á fyrrnefndum reit hefur enn ekki tekist að kynna tillögurnar þrjár fyrir skipulagsráði. Eftir ítarlega skoðun á framangreindum tillögum ... og í framhaldi af fundum með mögulegum rekstraraðilum, öðrum hagsmunaaðilum og áhugamönnum um uppbyggingu í miðborg Reykjavíkur ákvað stjórn Festa ehf. á stjórnarfundi þann 4. febrúar sl. að velja eina tillögu af þeim þremur sem kynntar voru fyrir borgarskipulagi í nóvember sl. til áframhaldandi þróunar og opinberrar kynningar. ... Stjórn Festa ehf. telur að eðlileg framvinda verkefnisins sé að kynna hugmyndir um uppbyggingu á reit 1.171.1 fyrir skipulagsráði á næstu vikum. ... Stjórn Festa ehf. óskar því hér með eftir fundi með skipulagsráði innan þriggja vikna frá dagsetningu bréfs þessa ... til þess að ræða fyrirhuguð uppbyggingaráform“. Óumdeilt er að tillagan, sem stjórn aðaláfrýjandans valdi og getið var um í bréfi þessu, hafi verið frá gagnáfrýjanda, en honum mun hafa verið kynnt þessi ákvörðun 5. sama mánaðar.

Fyrir liggur í málinu að í framhaldi af þessu hafi fyrirsvarsmaður gagnáfrýjanda átt meðal annars sæti í starfshópi, sem aðaláfrýjandinn Festar ehf. virðist hafa staðið að til að undirbúa kynningu á tillögum um uppbyggingu á reitnum og leggja grunn að jákvæðum viðbrögðum við þeim hjá Reykjavíkurborg, fjölmiðlum og almenningi, en lagðar hafa verið fram fundargerðir þessa starfshóps frá átta fundum, sem haldnir voru á tímabilinu frá 12. febrúar til 9. apríl 2008. Einnig liggur fyrir að fyrirsvarsmaður gagnáfrýjanda átti ásamt fulltrúum aðaláfrýjandans Festa ehf. fundi 21. febrúar, 4. mars og 18. mars 2008 með starfsmönnum Reykjavíkurborgar og formanni skipulagsráðs, svo og að gagnáfrýjandi hafi gert breytingar á fyrirliggjandi tillögum sínum í tilefni af atriðum, sem komið hafi fram á þeim vettvangi. Að auki hafa verið lögð fram tvenn drög að samningi milli gagnáfrýjanda og aðaláfrýjandans Folda fasteignaþróunarfélags ehf. um verk þess fyrrnefnda við gerð uppdrátta vegna skipulags og mannvirkja á byggingarreitnum, en að þessum drögum virðist hafa verið unnið í febrúar og mars 2008. Önnur þeirra munu stafa frá aðaláfrýjandanum og hin frá gagnáfrýjanda, en ekki kom til þess að gerður yrði skriflegur samningur á grundvelli þeirra. Aðaláfrýjendur staðhæfa að á þessu tímabili hafi árangurslaust verið reynt að fá skýra afstöðu Reykjavíkurborgar til verkefnisins allt fram að því, sem greint var frá á eftirfarandi hátt í fundargerð áðurnefnds starfshóps 9. apríl 2008: „Í tengslum við almenna neikvæða umræðu í fjölmiðlum um ástand húsa í miðborginni og sömuleiðis neikvætt viðhorf í garð fyrirhugaðrar uppbyggingar á sama stað undanfarnar vikur, töldu Festar brýnt að ná tali af formanni skipulagsráðs sem fyrst til þess að fá skýr svör frá skipulagsyfirvöldum og ræða mögulega framvindu verkefnisins. Í framhaldinu var boðað til fundar með formanni skipulagsráðs og skipulagsstjóra þar sem málið var í heild sinni rætt á afar opinskáan hátt og niðurstaða þess fundar var sú að tillaga Nexus arkitekta, sem Festar höfðu kosið að vinna áfram með var engan veginn að samræmast vilja skipulagsyfirvalda. Því var niðurstaða þess fundar sú að allar þrjár tillögurnar sem upphaflega tóku þátt í hugmyndasamkeppninni yrðu lagðar fyrir skipulagsráð til umfjöllunar. Niðurstaða ráðsins var mjög afdráttarlaus en hún var sú að tillaga Arkitektúr.is væri sú tillaga sem skipulagsyfirvöld vildu að unnið yrði með þar sem hún samræmdist best í hæðum og útliti þeirri borgarmynd sem eindreginn vilji er fyrir að sjá hvað þessa staðsetningu varðar. Því tóku Festar þá erfiðu ákvörðun að fallast á tillögu borgaryfirvalda, leggja tillögu Nexus arkitekta til hliðar og stefna að áframhaldandi vinnu með tillögu Arkitektúr.is til þess að vinna verkefninu brautargengi“. Af fyrirliggjandi gögnum verður ráðið að gagnáfrýjanda hafi fyrst orðið kunnugt um þessa þróun mála á fundi starfshópsins, sem hér um ræðir, en samkvæmt bréfi hans til aðaláfrýjenda 7. maí 2008 leit hann svo á að með þessu hafi sér verið tilkynnt „verkstöðvun“. Samkvæmt vinnuskýrslum starfsmanna gagnáfrýjanda unnu þeir samtals um 455 klukkustundir að þessu verkefni frá janúar til 9. apríl 2008, þar af liðlega 435 stundir frá 4. febrúar til síðastgreinds dags, en eftir hann alls rúmar 46 klukkustundir þar til tími var síðast skráður á það 25. þess mánaðar. Gagnáfrýjandi leggur á hinn bóginn til grundvallar að fjöldi vinnustunda starfsmanna hans á þessum tíma öllum hafi samtals verið 567. Þetta misræmi virðist ekki af hans hendi vera skýrt með öðru en að hann telji þar með vinnu fyrirsvarsmanns síns við undirbúning erindis á málþingi 6. maí 2008, þar sem þetta verkefni hafi verið kynnt samkvæmt ákvörðun, sem tekin hafi verið meðan enn hafi verið unnið að því.

Með áðurnefndu bréfi gagnáfrýjanda 7. maí 2008 krafðist hann þess að aðaláfrýjendur gengju báðir til uppgjörs við sig vegna vinnu við framangreint verkefni. Þessu svaraði aðaláfrýjandinn Festar ehf. með bréfi 27. sama mánaðar, þar sem því var borið við að gagnáfrýjandi hafi eingöngu lagt af mörkum vinnu til að stuðla að framgangi sinna eigin tillagna að því leyti, sem ekki hafi verið greitt fyrir þjónustu hans á grundvelli verksamningsins frá 12. júní 2007. Allt að einu bauðst aðaláfrýjandinn til að greiða fyrir tilteknar breytingar á tillögum gagnáfrýjanda, sem gerðar hafi verið í mars 2008 eftir fundi með starfsmönnum Reykjavíkurborgar. Gagnáfrýjandi ítrekaði kröfu sína um uppgjör með bréfi til aðaláfrýjenda 4. júlí 2008, sem þeir höfnuðu báðir 18. sama mánaðar á sama grunni og fyrr, en buðust þó til að greiða fyrir fyrrgreindan verkþátt samtals 1.304.194 krónur. Af samkomulagi varð ekki og höfðaði gagnáfrýjandi mál þetta 22. maí 2009 með sömu aðalkröfu og varakröfu og hann gerir fyrir Hæstarétti. Með aðalkröfunni leitar hann greiðslu þóknunar fyrir allar vinnustundir, sem hann kveður starfsmenn sína hafa varið til framangreinds verks, fyrrnefndar 1.869 klukkustundir á árinu 2007 og 567 á árinu 2008, en eftir gjaldskrá fyrir útselda vinnu kveður hann þessa þóknun mundu nema samtals 23.644.792 krónum að meðtöldum virðisaukaskatti. Við þessa fjárhæð telur gagnáfrýjandi að leggja eigi útlagðan kostnað vegna þjónustu, sem hann hafi aflað frá öðrum til verkefnisins, samkvæmt reikningum frá október til desember 2007, en með reikniskekkju telur hann heildarfjárhæð þeirra nema 430.939 krónum. Til frádráttar komi á hinn bóginn fyrrnefndar greiðslur á grundvelli verksamningsins frá 12. júní 2007. Gagnáfrýjandi reisir varakröfu sína á því að hann eigi rétt á greiðslu frá aðaláfrýjendum vegna allrar vinnu, sem starfsmenn hans hafi innt af hendi eftir 2. október 2007 þegar hann hafi lokið verki samkvæmt síðastnefndum samningi, en um sé að ræða samtals 650 klukkustundir. Samkvæmt gjaldskrá gagnáfrýjanda sé þóknun fyrir þessa vinnu að meðtöldum virðisaukaskatti 8.393.043 krónur, en við þá fjárhæð bætist útlagður kostnaður, sem fallið hafi til á þessu tímabili, 403.846 krónur. Telur gagnáfrýjandi þessar fjárhæðir nema samtals 8.795.889 krónum, sem varakrafa hans tekur til.

II

Aðaláfrýjandinn Festar ehf. reisir kröfu sína um sýknu aðallega á því að kröfum gagnáfrýjanda sé ranglega að sér beint. Svo sem áður var getið hafa aðaláfrýjendur borið því við að þeir hafi skipt með sér verkum varðandi byggingarreitinn, sem um ræðir í málinu, þannig að Foldir fasteignaþróunarfélag ehf. hafi átt að annast framkvæmdir við uppbyggingu þar og verða viðsemjandi verktaka, meðal annars hönnuða, en Festar ehf. hafi átt að koma fram sem eigandi og svokallaður rekstraraðili verkefnisins gagnvart skipulagsyfirvöldum. Um þessar staðhæfingar er þess að gæta að verksamningurinn við gagnáfrýjanda 12. júní 2007 var að sönnu gerður af aðaláfrýjandanum Foldum fasteignaþróunarfélagi ehf., en í samningnum voru þó í meginatriðum eingöngu efnisákvæði um verklaun og verklok og var þar að öðru leyti vísað um lýsingu á verkinu til samantektar aðaláfrýjandans Festa ehf. frá 29. maí sama ár. Reikningum, sem gagnáfrýjandi gerði á grundvelli verksamningsins fyrir samtals 4.980.000 krónum, var beint að aðaláfrýjandanum Foldum fasteignaþróunarfélagi ehf., en á uppdráttum, sem gagnáfrýjandi skilaði við verklok, kom fram að þeir væru gerðir fyrir aðaláfrýjandann Festar ehf., sem tók síðan ákvörðun á stjórnarfundi 4. febrúar 2008 um að velja tillögu gagnáfrýjanda til áframhaldandi þróunar og opinberrar kynningar, svo sem komist var að orði í fyrrnefndu bréfi Festa ehf. 7. sama mánaðar. Þótt í tvennum drögum frá febrúar og mars 2008 að verksamningi við gagnáfrýjanda um vinnu við hönnun á byggingarreitnum hafi verið rætt um aðaláfrýjandann Foldir fasteignaþróunarfélag ehf. sem verkkaupa verður að gæta að því að á sama tíma stóð aðaláfrýjandinn Festar ehf. að starfshópi til að stuðla að framgangi verkefnisins, þar sem fyrirsvarsmaður gagnáfrýjanda átti sæti og lagði af mörkum vinnu, sem hann krefst nú meðal annars greiðslu fyrir, auk þess sem síðarnefndi aðaláfrýjandinn tók ákvörðun 9. apríl 2008 um að slíta samstarfi við gagnáfrýjanda og leita til annarrar arkitektastofu. Fram hjá því verður ekki litið að gagnáfrýjandi beindi sem áður segir kröfu 7. maí 2008 að báðum aðaláfrýjendum um að ganga til uppgjörs við sig, en aðaláfrýjandinn Festar ehf. stóð einn að svari 27. sama mánaðar og bauðst þá meðal annars til að greiða fyrir hluta þeirrar vinnu, sem gagnáfrýjandi hafði leyst af hendi. Skiptir hér og máli að aðaláfrýjandinn Festar ehf. var samkvæmt málatilbúnaði sínum eigandi lóða á byggingarreitnum og hefði þar með að öðru óbreyttu jafnframt orðið eigandi mannvirkja, sem skeytt yrðu þar við jörðu. Sem eigandi fasteignanna hefði aðaláfrýjandinn Festar ehf. þannig notið fjárhagslegu verðmætanna, sem stafað hefðu af verki gagnáfrýjanda, en ekki aðaláfrýjandinn Foldir fasteignaþróunarfélag ehf. Hafi í raun verið sá greinarmunur á hlutverkum aðaláfrýjenda, sem þeir halda fram og áður er getið, verður af þessum sökum engan veginn séð hvernig gagnáfrýjanda hefði átt að vera kunnugt um hann, en ekki hefur verið sýnt fram á að þetta hafi sérstaklega verið kynnt gagnáfrýjanda. Vegna þessa verður að leggja til grundvallar að gagnáfrýjanda hafi verið rétt að líta svo á að aðaláfrýjendur stæðu í sameiningu ábyrgir gagnvart sér.

Eins og áður greinir tók gagnáfrýjandi að sér að gera svokallaðar hönnunarhugmyndir vegna byggingarreitsins, sem um ræðir í málinu, með verksamningnum við aðaláfrýjandann Foldir fasteignaþróunarfélag ehf. 12. júní 2007, en fyrrnefnd samantekt aðaláfrýjandans Festa ehf. frá 29. maí sama ár var jafnframt hluti verksamningsins. Ljóst er af þessari samantekt að hún var gerð með tilliti til þess að aðaláfrýjendur hygðust leita eftir tillögum frá fleiri arkitektastofum en gagnáfrýjanda, enda var þar meðal annars ráðgert að metið yrði eftir verklok hver af fram komnum tillögum væri „áhugaverðust til áframhaldandi vinnu“. Frá öndverðu mátti því vera ljóst að gagnáfrýjandi hafi með verksamningnum gerst þátttakandi í hugmyndasamkeppni, svo sem þetta var nefnt í áðurgreindri fundargerð frá 9. apríl 2008, sem aðaláfrýjandinn Festar ehf. stóð að. Með verksamningnum tók gagnáfrýjandi jafnframt á sig skyldu til að afhenda aðaláfrýjendum tillögur sínar í þeim búningi, sem lýst var í samantektinni, gegn greiðslu verklauna að hámarksfjárhæð 5.000.000 krónur, en að öðru leyti var honum í sjálfsvald sett að ákveða hvernig hann stæði að verkinu, þar á meðal hversu mikla vinnu hann legði í það. Að því verður einnig að gæta að í samantektinni kom skýrlega fram að aðaláfrýjendur áskildu sér rétt til að hafna öllum tillögum, auk þess sem getið var í verksamningnum við gagnáfrýjanda að verkkaupa væri heimilt að nýta einstaka þætti úr tillögum hans „þó svo að heildarhugmynd verði ekki valin.“ Hvorki var í þessum skjölum rætt um skyldu aðaláfrýjenda til að greiða þeim, sem talinn yrði standa fremstur meðal þátttakenda í samkeppni, hærri fjárhæð fyrir tillögur hans en næmi verklaunum í samræmi við ákvæði samningsins né verður slík skuldbinding leidd af lögum. Þær heimildir lögðu heldur ekki skyldu á aðaláfrýjendur til að semja um kaup á frekari vinnu af arkitektastofunni, sem gerði að þeirra mati bestu tillögurnar, án nokkurs tillits til þess hvort þær fengjust samþykktar af skipulagsyfirvöldum og frekari vinna við þær hefði þannig hagnýtt gildi fyrir aðaláfrýjendur. Öll þessi atriði máttu vera gagnáfrýjanda ljós þegar hann hófst handa við þetta verk í júní 2007. Samkvæmt áðurnefndum vinnuskýrslum starfsmanna hans var varið nærri 1.750 vinnustundum í verkið á tímabilinu fram til 2. október 2007, en af mismuninum á fjárhæð aðalkröfu gagnáfrýjanda og varakröfu verður ráðið að útselt verð fyrir vinnu starfsmanna hans við verkið á þessu tímabili hefði eftir gjaldskrá hans numið 15.251.749 krónum. G-kk-þgf gat ekki á nokkru stigi dulist þessi mikli munur á kostnaði sínum af verkinu og fjárhæðinni, sem hann átti tilkall til að verklaunum. Með þessu tók hann bersýnilega áhættu af stórfelldu tapi af verkinu ef ekki yrði í kjölfarið samið við hann um frekari vinnu á grundvelli þess, en fyrir því hafði hann enga tryggingu. Honum er haldlaust að bera því við að hann sé nú óbundinn af ákvæðum samningsins við aðaláfrýjendur um verklaun sökum þess að forsendur fyrir ákvörðunum hans í þessum efnum hafi brostið þegar aðaláfrýjendur gerðu ekki við hann verksamning um að vinna til fullnaðar að hönnun mannvirkja á byggingarreitnum. Þá eru engin skilyrði til að hliðra þessum samningsákvæðum með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum. Samkvæmt þessu getur gagnáfrýjandi ekki krafið aðaláfrýjendur um frekari greiðslu fyrir þá þjónustu, sem verksamningur þeirra tók til, en hann hefur þegar fengið.

Samkvæmt verksamningnum lauk skyldum gagnáfrýjanda ekki með því að hann skilaði tillögum sínum til aðaláfrýjenda 2. október 2007, enda var sem áður segir áskilið í samantekt aðaláfrýjandans Festa ehf. frá 29. maí sama ár að þeir, sem létu af hendi tillögur, myndu kynna ráðagerðir sínar um deiliskipulag „fyrir skipulagsyfirvöldum að verki loknu.“ Slík kynning fór fram 26. nóvember og 14. desember 2007 og liggur ekki annað fyrir en að hún hafi tekið til tillagna allra arkitektastofanna þriggja í senn. Af þessum sökum verður að líta svo á að greitt hafi verið fyrir þjónustu, sem gagnáfrýjandi veitti aðaláfrýjendum í þessu skyni allt til síðastnefnds dags, með verklaununum, sem greidd voru samkvæmt verksamningnum. Af gögnum málsins verður ekki séð að aðaláfrýjendur hafi leitað eftir þjónustu gagnáfrýjanda í öðrum tilgangi frá 2. október til 14. desember 2007 og getur hann því hvorki krafist frekari greiðslu fyrir vinnu á því tímabili né vegna útlagðs kostnaðar, sem hann stofnaði til. Þá hefur þess áður verið getið að samkvæmt vinnuskýrslum fyrirsvarsmanns gagnáfrýjanda varði hann samtals 19 klukkustundum til verkefna í tengslum við tillögurnar til aðaláfrýjenda eftir 14. desember 2007 fram til loka janúar 2008. Ekkert liggur fyrir um að sú vinna hafi verið innt af hendi að beiðni aðaláfrýjenda og verður þeim ekki gert að greiða fyrir hana.

Þáttaskil urðu á hinn bóginn í skiptum aðilanna með því að aðaláfrýjandinn Festar ehf. ákvað sem fyrr segir 4. febrúar 2008 að hefja sérstaka vinnu til að fá framgengt breytingu á deiliskipulagi fyrir byggingarreitinn eftir tillögum gagnáfrýjanda þannig að orðið gæti af framkvæmdum á grundvelli þeirra. Fyrir liggur að aðaláfrýjendur hafi í þessu skyni fengið gagnáfrýjanda til frekari starfa, en hvorki gat endurgjald fyrir þau talist innifalið í verklaunum samkvæmt samningi þeirra frá 12. júní 2007 né gátu aðaláfrýjendur ætlað að gagnáfrýjandi stæði að þessu í eigin þágu án greiðslu úr þeirra hendi. Samningur var ekki gerður um þjónustu gagnáfrýjanda, sem þessu tengdist, eftir 4. febrúar 2008, hvorki að því er varðar umfang hennar né þóknun honum til handa. Gagnáfrýjandi lýsti því sem áður segir í bréfi 7. maí 2008 að hann liti svo á að aðaláfrýjendur hafi tilkynnt sér um stöðvun þessa verks á fundi 9. apríl sama ár. Aðaláfrýjendur hafa ekki hnekkt því að réttilega sé greint frá vinnu starfsmanna gagnáfrýjanda í þeirra þágu í framlögðum vinnuskýrslum, þar sem samtals 435,25 vinnustundir voru taldar til þessa verks á tímabilinu 4. febrúar til 9. apríl 2008, en dómkrafa gagnáfrýjanda getur hvorki komið til álita að því leyti, sem hún tekur til fleiri vinnustunda en þar verður fundin stoð fyrir, né vegna vinnu, sem var innt af hendi eftir að hann taldi sjálfur að verkið hafi verið stöðvað. Um endurgjald fyrir þessa vinnu verður að leggja til grundvallar gjaldskrá gagnáfrýjanda, enda hafa aðaláfrýjendur ekki sýnt fram á að það megi telja ósanngjarnt, sbr. meginreglu 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Í niðurstöðum hins áfrýjaða dóms er því réttilega lýst hvernig áðurgreindur fjöldi vinnustunda hafi skipst á starfsmenn gagnáfrýjanda og hvert endurgjald hafi verið fyrir þær varðandi hvern þeirra samkvæmt gjaldskrá hans, en að meðtöldum virðisaukaskatti nema þessi verklaun samtals 5.236.625 krónum. Engin efni eru til að taka til greina kröfu gagnáfrýjanda að því leyti, sem hún varðar vinnuframlag fyrirsvarsmanns hans í tengslum við flutning erindis á málþingi tæpum mánuði eftir að verki þessu lauk, enda liggur ekkert fyrir um að þetta hafi verið gert að beiðni aðaláfrýjenda.

Samkvæmt þessu verður aðaláfrýjendum gert að greiða gagnáfrýjanda framangreinda fjárhæð með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest, en um málskostnað fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Aðaláfrýjendur, Festar ehf. og Foldir fasteignaþróunarfélag ehf., greiði í sameiningu gagnáfrýjanda, Nexus arkitektum ehf., 5.236.625 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. ágúst 2008 til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað.

Aðaláfrýjendur greiði í sameiningu gagnáfrýjanda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.