312/2002

Eigendur jarðanna SI, SII og SIII deildu um hvort námaréttindum hafi verið skipt með fjórum landskiptagerðum um jörðina S samkvæmt landskiptalögum nr. 46/1941 eða hvort réttindin væru í óskiptri sameign þeirra. Hafði landskiptagerð sú, sem fyrst var gerð, glatast og ekki vikið að skiptingu réttindanna í síðari gerðum. Samkvæmt því var ósannað að allir eigendur hafi samþykkt slík skipti. Var heldur ekki sýnt fram á að þau hafi verið svo hagkvæm að ekki væri á neinn hallað, sbr. 1. mgr. 3. gr. laganna. Þá var óumdeilt að arði af malartöku úr landi jarðanna þriggja hafði á undanförnum áratugum að mestu verið skipt þannig að eigendur SI fengu helming en eigendur SII og SIII hvor um sig einn fjórða. Var því fallist á kröfu eiganda jarðarinnar SI um að eigendum hinna jarðanna tveggja væri skylt að greiða honum helming endurgjalds fyrir malarefni úr óskiptum námaréttindum jarðanna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf og Á-kk-nf K-kk-nf og A-kk-nf B-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 8. júlí 2002. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu stefndu, en til vara að hún verði lækkuð í 933.720 krónur. Þá krefjast þau að viðurkennt verði „að námarétti í landi Skorrastaðarjarða sé og hafi verið skipt eftir landamerkjum jarðanna, þannig að hver landeigenda hafi óskoraðan námarétt á sínu landi þar sem landi hefur verið skipt og þar með að námaréttur sé ekki sameiginlegur á þeim hluta jarðanna sem skipt hefur verið.“ Enn fremur krefjast þau málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu kefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Stefndu, sem eru eigendur jarðarinnar Skorrastaðar I í Fjarðabyggð, höfðuðu mál þetta fyrir héraðsdómi 18. júní 2001 og kröfðust þess að áfrýjendur, sem eru eigendur jarðanna Skorrastaðar II og Skorrastaðar III yrðu dæmdir óskipt til að greiða sér 1.162.500 krónur ásamt nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Reistu þeir kröfu sína á því að áfrýjendur hefðu með samningi 25. maí 2000 selt Jóni Hlíðdal ehf. 15.500 rúmmetra af malarefni á 150 krónur hvern rúmmetra úr óskiptum námaréttindum Skorrastaðarjarðanna þriggja. Þar sem undir Skorrastað I félli helmingur af óskiptum réttindum jarðanna ættu þeir kröfu til helmings endurgjalds samkvæmt framangreindum samningi. Var málið þingfest 19. júní 2001.

Áfrýjendur kröfðust sýknu af kröfu stefndu og reistu sýknukröfu sína á því að umræddum námaréttindum hafi verið skipt milli Skorrastaðar I annars vegar og Skorrastaðaðar II og Skorrastaðar III hins vegar eftir landamerkjum jarðanna og hafi umræddur samningur varðað töku malar úr þeim hluta námunnar, sem í hlut síðasttöldu jarðanna hafi komið. Jafnframt höfðuðu þau gagnsök með stefnu 18. september 2001, sem þingfest var sama dag, og kröfðust þess „að með dómi verði viðurkennt að námarétti í landi Skorrastaðarjarða sé og hafi verið skipt eftir landamerkjum jarðanna, þannig að hver landeigenda hafi óskoraðan námarétt á sínu landi þar sem landi hefur verið skipt og þar með að námaréttur sé ekki sameiginlegur á þeim hluta jarðanna sem skipt hefur verið.“ Þegar gagnsök var höfðuð var löngu liðinn sá mánaðarfrestur frá þingfestingu aðalsakar, sem til þess er veittur í 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður gagnsök því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Sýknukrafa áfrýjenda í aðalsök er reist á sömu málsástæðu og verður afstaða til hennar tekin við úrlausn um fjárkröfu stefndu.

II.

Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er nánar rakið sömdu forráðamenn jarðanna þriggja 1976 sameiginlega við Steypusöluna hf. um einkarétt til malarnáms á eyrum Norðfjarðarár við Skorrastaðarjarðir. Af yfirlýsingu G-kk-ef G-kk-ef, þáverandi forsvarsmanns Steypusölunnar hf., svo og skýrslum stefnda J-kk-ef B-kk-ef og vitnisins Þ-kk-ef J-kk-ef fyrir héraðsdómi verður ráðið að Steypusalan hf. hafi stundað þar malartekju um alllangt árabil. Var endurgjaldi fyrir efnistökuna skipt þannig að eigendur Skorrastaðar I fengu helming en eigendur Skorrastaðar II og Skorrastaðar III hvor um sig einn fjórða. Af gögnum málsins er ljóst að endurgjaldi Vegagerðarinnar fyrir malartöku á árunum 1981 og 1984 var skipt með sama hætti. Þá er í héraðsdómi rakið að endurgjaldi Vegagerðarinnar fyrir efnistöku samkvæmt samningi 1992 við forsvarsmenn Skorrastaðar II og Skorrastaðar III var í reynd skipt milli jarðanna þriggja í sömu hlutföllum enda þótt áfrýjendur væru ekki sáttir við þá skipan. Þó að óljósar upplýsingar liggi fyrir um malartöku annarra úr landi jarðanna og ljóst sé að aðilar hafi ekki alltaf verið sammála um malarnámið er óumdeilt að í raun hafi arði af malartöku úr landi Skorrastaðarjarðanna þriggja á undanförnum áratugum að mestu leyti verið skipt með aðilum í framangreindum hlutföllum.

Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að námaréttindum í landi Skorrastaðarjarðanna hafi ekki verið skipt staðbundinni skiptingu og séu þau því í óskiptri sameign jarðanna þriggja þannig að helmingur fylgi jörðinni Skorrastað I en fjórðungur jörðunum Skorrastað II og Skorrastað III hvorri um sig. Áfrýjendum ber samkvæmt því að greiða stefndu helming endurgjalds vegna sölu á malarefni samkvæmt framangreindum samningi þeirra við Jón Hlíðdal ehf. Fyrir Hæstarétti krefjast áfrýjendur þess til vara að krafa stefndu verið lækkuð um 228.780 krónur, en það samsvari greiddum virðisaukaskatti af seldu efni samkvæmt samningnum. Verður að fallast á það með stefndu að þessi krafa sé of seint fram komin og verður henni hafnað þegar af þeirri ástæðu. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur um annað en gagnsök

Áfrýjendur verða dæmdir til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Gagnsök er vísað frá héraðsdómi.

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en gagnsök.

Áfrýjendur, Þ-kk-nf F-kk-nf, J-kvk-nf Á-kk-nf G-kvk-nf, J-kk-nf Þ-kk-nf og J-kvk-nf Á-kvk-nf G-kvk-nf, greiði óskipt stefndu, G-kk-þgf B-kk-þgf J-kk-þgf og J-kk-þgf B-kk-þgf, samtals 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.