93/2014

K krafði G um skaðabætur vegna tjóns á fasteign hennar af völdum framkvæmda við lagningu nýs safnræsis og gatnagerð í nágrenni við fasteignina á árinu 2008. Í dómi Hæstaréttar kom fram að hús K væri ekki reist á föstu undirlagi heldur gólfplötu og sökklum sem lægju á jarðvegi sem áður hefði verið mýrlendi. Af matsgerðum dómkvaddra matsmanna yrði ráðið að tjón hússins stafaði af mismunasigi jarðvegs undir plötu og sökklum þess sem ætti sér ýmsar orsakir. Þannig mætti gera ráð fyrir að húsið hefði tekið að síga undan eigin þunga þegar eftir byggingu þess árið 1955, auk þess sem framkvæmdir á svæðinu og í húsi K árin 1979 og 1987 kynnu að hafa haft nokkur áhrif. Með vísan til fyrirliggjandi matsgerða mætti og slá föstu að framkvæmdir G á árinu 2008 hefðu haft áhrif. Jarðvegur hefði hins vegar á löngu tímabili sigið undan botnplötu hússins þannig að platan hefði að einhverju leyti verið í lausu lofti og hefði þá ekki mikið þurft að koma til svo að hún brotnaði og sigi. Húsið væri því afar viðkvæmt fyrir umhverfisáhrifum. Ekkert lægi fyrir um að G hefði notað önnur og stærri tæki en venjulegt gæti talist eða að G hefði staðið óvarlega að framkvæmdum, sem verið hefðu  í umtalsverðri fjarlægð frá húsinu. Yrðu framkvæmdirnar því ekki virtar G til sakar þannig að hann hefði gerst bótaábyrgur fyrir tjóninu sem varð á húsi K. Var G því sýknaður af kröfu hennar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf settir hæstaréttardómarar og Á-kk-nf K-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. febrúar 2014. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í lok sjöunda áratugar liðinnar aldar keypti eiginmaður stefndu einbýlishúsið að Goðatúni 24 í Garðabæ. Hann andaðist 25. september 2012 og situr hún í óskiptu búi eftir hann.

Lóðin sem einbýlishúsið stendur á er á horni Goðatúns og Silfurtúns á svokölluðum Silfurtúnsreit, sem er í eigu áfrýjanda. Húsið var byggt árið 1955 en undirlag húsa á þessu svæði er mýrlendi og mun dýpi niður á fastan jarðveg vera um eða yfir þrír metrar. Þegar húsið var byggt munu hafa verið grafnar um það bil eins metra djúpar rásir í jarðveginn og hellt í þær steinsteypu. Á þessa sökkla og þunnt malarlag mun síðan hafa verið steypt botnplata undir húsið, sem er á einni hæð úr timbri, en flatarmál þess er 156,2 fermetrar. Byggingin var því ekki grunduð á föstu undirlagi, heldur flýtur hún á því. Árið 1979 var húsið klætt að utan með einangraðri stálklæðningu og sama ár var reistur bílskúr við það.

Fljótlega mun hafa farið að bera á einhverju sigi húsa á Silfurtúnsreitnum. Af þeim sökum var gert við gólfplötu í húsi stefndu á árinu 1987. Stefnda heldur því fram að hús hennar hafi þá þegar verið búið að ná jafnvægi og verið stöðugt fram til ársins 2008 þegar áfrýjandi hóf þær framkvæmdir sem síðar verður vikið að.

Með yfirlýsingu 29. maí 1979 fóru eigendur húsanna við Goðatún 15 til 25 og 22 til 34 þess á leit við áfrýjanda að gatan yrði grafin upp, skipt yrði um jarðveg niður á 1,2 metra dýpi og frárennslislagnir grafnar niður á fast. Jafnframt samþykktu eigendurnir að gera engar kröfur á áfrýjanda þótt hús eða lagnir röskuðust við þessar framkvæmdir, enda yrði staðið að verkinu með gætni. Í kjölfarið réðst áfrýjandi í þetta verk.

Árið 2008 var hafist handa við að leggja nýtt safnræsi með Silfurtúni eftir að áfrýjandi hafði boðið verkið út. Lögnin var tvöföld, bæði fyrir skolp og regnvatn, og lögð skammt vestan við akbraut götunnar. Við framkvæmdina mun hafa verið grafið niður á um þriggja metra dýpi. Hún hófst 22. janúar 2008 og lauk 26. maí sama ár. Þetta nýja safnræsi liggur 23,65 metra frá vesturhlið á húsi stefndu en eldri frárennslislögn samsíða Silfurtúni liggur 8,6 metra frá húsinu rétt handan við lóðarmörkin að götunni. Þá liggur nýja lögnin um það bil metra dýpra en sú eldri.

Í kjölfar þess að leggja nýtt safnræsi við Silfurtún fékk áfrýjandi sama verktaka til að endurnýja akbraut götunnar, en hún var ekki grafin niður á fast jarðlag, heldur höfð áfram fljótandi. Við þá framkvæmd var skipt um yfirborðsefni niður á eins metra dýpi og ný gangstétt gerð beggja vegna götunnar. Hófst verkið 25. júní 2008 og lauk 20. október sama ár.

Stefnda reisir málatilbúnað sinn á því að umræddar framkvæmdir, sem áfrýjandi stóð fyrir á árinu 2008, hafi valdið því að hús hennar hafi tekið að síga og sé af þeim sökum ónýtt. Telur hún að áfrýjandi beri skaðabótaábyrgð á þessu tjóni.

II

Áður en málið var höfðað hafði eiginmaður stefndu aflað matsgerðar dómkvadds manns 5. mars 2012 meðal annars um orsakir þess að húsið hafði sigið og um kostnað við að lagfæra það. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir niðurstöðum matsmannsins í einstökum atriðum, en helsta niðurstaðan var sú að sig á húsinu hefði orðið við gatnagerðina sumarið og haustið 2008. Við þá framkvæmd hefði verið fyllt ofan á undirliggjandi jarðlög, en aðstæður við verkið í Silfurtúni hefðu hæglega getað valdið því að titringur frá vibróvaltara hefði borist með jarðlögum í nærliggjandi hús. Jafnframt gætu hafa myndast ölduhreyfingar þegar þungum flutningabílum var ekið eftir götustæðinu ofan á þessum jarðlögum. Um fyrirbyggjandi aðgerðir sagði í matsgerðinni að erfitt væri að fullyrða um virkni þeirra en leiða mætti líkur að því að betra hefði verið að grafa götuna niður á fast eða jafnvel grafa rás meðfram henni niður á fast og slíta þar með jarðlögin í sundur, sem hefði að líkindum minnkað titringinn frá framkvæmdunum til muna. Þó yrði ekki fullyrt að þetta hefði komið í veg fyrir skemmdir því titringur hefði einnig getað borist gegnum klöppina og þá upp undir húsið. Taldi mastmaðurinn húsið ónýtt og kostnað við endurbyggingu þess nema samtals 46.544.957 krónum að teknu tilliti til þeirra innréttinga og hluta úr húsinu sem væru nýtanlegir. Á grundvelli þessa mats aflaði áfrýjandi matsgerðar 4. mars 2013 um aukningu á verðmæti eignarinnar ef ráðist yrði í að endurbyggja húsið. Taldi sá matsmaður að aukning á verðmætinu næmi 12.269.333 krónum og því væri kostnaðurinn 34.275.624 krónur þegar sú hækkun hefði verið dregin frá kostnaði við endurbygginguna. Með héraðsdómi var áfrýjanda gert að greiða stefndu þá fjárhæð að viðbættum 1.200.000 krónum, sem í fyrrgreinda matinu var talið svara til hæfilegrar leigu á húsnæði meðan á framkvæmdum stæði.

Undir rekstri málsins í héraði aflaði áfrýjandi yfirmatsgerðar 25. mars 2013 meðal annars um orsakir þess að húsið hefði sigið og kostnað við úrbætur. Í yfirmatinu kom fram að hæðarflötur gólfs hússins væri mjög óreglulegur, en það yrði rakið til óreglulegs sigs á jarðvegi undir botnplötu og sökklum þess. Húsið, sem fljóti á veiku undirlagi, yrði alltaf mjög viðkvæmt fyrir ytri breytingum. Fargaukning eða lækkun á grunnvatnsstöðu hefði áhrif á rúmmál mýrarjarðvegs og húsið fylgdi hreyfingum á honum. Fyrir utan mismunasig á undirstöðum hússins sigi einnig fylling undir gólfplötunni, en við það gæti myndast loftrými milli gólfs og jarðvegs og að því kæmi að platan, sem væri ójárnbent, brotnaði. Yfirmatsmenn töldu að jarðvegur á lóðinni hefði trúlega byrjað að síga þegar eftir að húsið var reist árið 1955 og jafnframt eftir endurbæturnar árið 1987. Ástæða fyrir þessu væri áhrif fargs og hugsanlega grunnvatnslækkun. Á þeim tíma sem liðinn væri hefði sigi af þessum ástæðum átt að vera lokið þannig að jafnvægi hefði náðst. Þær framkvæmdir sem ráðist var í árið 2008 með lagningu holræsis meðfram Silfurtúni og endurbótum á götunni hefðu einnig haft áhrif. Þessar framkvæmdir hefðu óneitanlega haft áhrif á grunnvatnsstöðu í næsta nágrenni og viðbúið að hús reist á sökkli, sem fljóti í mýrlendi, taki að síga. Yfirmatsmenn töldu að titringur af völdum þungaumferðar og vibróvaltara, sem notaðir voru við gatnagerðina, hefði haft lítil áhrif á sig hússins, en það væri fyrst og fremst tilkomið vegna breytinga á grunnvatnsstöðu. Aftur á móti hefði titringur getað hjálpað til við að losa um brotna plötu og jafnvel valdið því að hún brotnaði. Þannig væri grunnástæða frekari skemmda á húsinu frá og með árinu 2008 óreglulegt sig vegna breytinga á grunnvatnsstöðu en titringur vegna framkvæmda gæti átt einhvern þátt í að hraða siginu án þess að vera frumorsök þess. Í yfirmatinu kom fram að matsmenn treystu sér ekki til að meta hlut mismunandi þátta í skemmdum hússins allt frá því það var byggt, en töldu þó trúlegt að framkvæmdirnar árið 2008 hefðu haft töluvert vægi í heildarskemmdum hússins. Til stuðnings því mætti benda á nýjar sprungur sem gætu ekki verið nema örfárra ára gamlar og því líklega frá tímum þeirra framkvæmda.

Í yfirmatinu var vikið að því hvort unnt hefði verið að fyrirbyggja skemmdir með einhverjum aðgerðum. Töldu yfirmatsmenn að það hefði í fyrsta lagi verið hægt með því að tryggja með einhverju móti að ekki yrði breyting á grunnvatnsstöðu undir húsinu. Í öðru lagi hefði það verið kleift með því að reka niður súlur eða staura gegnum gólfplötu hússins og tengja við sökkla þess. Þannig hefði húsið verið gert frístandandi og óháð hreyfingum mýrarjarðvegsins. Þar sem sökklar hússins væru stórskemmdir og væntanlega nánast ójárnbentir þyrfti að styrkja þá með járnbentu steypulagi að utanverðu, sem fengi sæti á súlunum. Framkvæmdir af þessu tagi töldu yfirmatsmenn mjög dýrar og líkast til óraunhæfar. Jafnframt töldu matsmenn ekki koma til greina að gera við húsið því kostnaður við það yrði mikill og húsið gamalt.

Í niðurlagi yfirmatsgerðarinnar kom fram að frumorsök þess að húsið hefði skemmst væri léleg og röng undirstaða ásamt því að gólfplötu væri ætlað að hafa fast undirlag á fyllingu. Það að húsið væri nánast látið fljóta í veikum mýrarjarðvegi væri ávísun á missig, bæði á undirstöðum og gólfplötu. Þá bætti ekki úr skák að sökklar og steypt gólfplata væru ójárnbent. Af þessum sökum hefði húsið þurft mikið viðhald gegnum árin og þótt það hefði verið til friðs einhvern tíma mætti vera ljóst að það myndi ekki þola neitt utanaðkomandi rask í nágrenni þess.

Með bréfi 4. júní 2013 óskaði áfrýjandi eftir frekari skýringum yfimatsmanna á þeirri niðurstöðu að sig hússins væri fyrst og fremst að rekja til breytinga á grunnvatnsstöðu. Í því sambandi vísaði áfrýjandi til þess að í undirmati hefði verið komist að þeirri niðurstöðu að breyting á grunnvatnsstöðu væri ekki orsök þess að húsið hefði sigið. Þessu erindi svöruðu yfirmatsmenn með bréfi 5. júlí sama ár. Þar kom fram að lektarstuðull mókennds jarðvegs væri mun lægri en malar eða sands. Við að opna breiðan tveggja til þriggja metra djúpan skurð samsíða Silfurtúni, sem staðið hefði opinn í nokkurn tíma, hefði vatnsþrýstingur lækkað á þeim stað og valdið því að vatn hefði byrjað að streyma í átt að skurðinum. Vegna lágs lektarstuðuls gerðist þetta hægt og sígandi. Vatnsrennslið væri því ekki nægilega hratt til að verulegt magn hefði sést í botni skurðarins, en það breytti því þó ekki að jarðvatnsyfirborð í nágrenni hans gæti lækkað með tímanum og í kjölfarið tæki landið að síga. Þá tóku yfirmatsmenn fram að þeir hefðu ekki talið nauðsynlegt að gera sérstakar mælingar á grunnvatnsstöðu svæðisins, enda þyrftu þær að ná yfir mjög langan tíma til að leiða í ljós grunnvatnssveiflur.

III

Svo sem áður greinir er áfrýjandi eigandi svonefnds Silfurtúnsreits í Garðabæ, en þar lét hann á árinu 2008 vinna þau verk við safnræsi og gatnagerð sem stefnda telur hafa valdið tjóni á húsi hennar. Í nábýlisrétti gildir sú meginregla að fasteignareiganda ber að gæta þess við nýtingu og framkvæmdir á eign sinni að ekki verði tjón á nærliggjandi fasteignum. Þegar tjón verður á eign af þessum sökum stofnast skaðabótaskylda á grundvelli sakarreglunnar og á það sama við um bótaábyrgð sem hvílir á áfrýjanda samkvæmt reglum skaðabótaréttar um bótaábyrgð hins opinbera. Við mat á sök er þess þó að gæta að áfrýjandi, sem er stórt sveitarfélag, hefur í sinni þjónustu sérfræðinga sem önnuðust og skipulögðu verkin sem boðin voru út og falin sjálfstæðum verktaka.

Svo sem áður var rakið er hús stefndu ekki reist á föstu undirlagi heldur er það byggt á gólfplötu og sökklum er liggja á jarðvegi sem áður var mýrlendi. Eins og fram kemur í matsgerðum verður tjón á húsinu rakið til mismunasigs jarðvegs undir plötu og sökklum þess. Þetta sig getur átt sér ýmsar orsakir en gera má ráð fyrir að húsið hafi tekið að síga undan eigin þunga þegar eftir að það var reist árið 1955. Einnig var Goðatún grafið upp árið 1979 og skipt um jarðveg undir götuna niður á 1,2 metra dýpi, en vegna þeirrar framkvæmdar samþykktu eigendur húsa við götuna með yfirlýsingu 29. maí það ár að hafa ekki uppi neinar kröfur þótt hús eða lagnir röskuðust við framkvæmdina, enda yrði staðið að henni með gætni. Þá var ráðist í umtalsverðar framkvæmdir á húsi stefndu árið 1987 sem fólust í því að rétta gólf þess með múrílögn, en fram kemur í fyrrgreindri yfirmatsgerð að ílögnin hafi verið svo þykk að mynda varð 7 cm stall í dyrum milli stofu og gangs. Enn fremur var holræsi að húsinu endurnýjað um þetta leyti og hefur jarðvegur ofan á lögninni sigið um 17 cm samkvæmt því sem fram kemur í yfirmatsgerð. Þessar framkvæmdir við húsið kunna að hafa haft áhrif á sig þess og má þá einkum nefna farg af ílögn í gólf. Loks réðst áfrýjandi í fyrrgreindar framkvæmdir á árinu 2008 með því að leggja nýtt safnræsi meðfram Silfurtúni og endurgera götuna. Að virtum niðurstöðum undir- og yfirmats er óhætt að slá því föstu að þær framkvæmdir hafi haft áhrif á sig hússins að einhverju marki. Eins og áður greinir treystu yfirmatsmenn sér ekki til að meta vægi einstakra orsaka sem kunna að hafa haft áhrif á sigið en töldu þó trúlegt að framkvæmdirnar á árinu 2008 hefðu þar talsvert vægi. Í þeim efnum verður að líta til þess að fram kom í yfirmatsgerð að smávægilegur titringur í umhverfinu gæti hjálpað til við að losa um sprungna eða brotna plötu hússins. Þetta hefði jafnvel getað valdið því að platan brotnaði og þar með flýtt fyrir mismunahreyfingum hennar. Í vætti yfirmatsmanna fyrir dómi kom jafnframt fram að jarðskjálfti á Suðurlandi, sem varð 29. maí 2008 þegar framkvæmdir áfrýjanda stóðu sem hæst, hefði hugsanlega jafnframt getað haft hér áhrif.

Samkvæmt framansögðu hafði jarðvegur á löngu tímabili sigið undan botnplötu hússins þannig að hún var að einhverju leyti í lausu lofti. Þurfti þá ekki mikið til að koma svo ójárnbent platan brotnaði og tæki að síga. Að þessu virtu er óhætt að slá því föstu að húsið hafi verið afar viðkvæmt fyrir öllum umhverfisáhrifum. Hér er þess einnig að gæta að ekki hefur verið bent á nein raunhæf úrræði sem grípa mátti til í því skyni að aftra því að húsið sigi. Töldu yfirmatsmenn að þær aðgerðir sem kæmu til greina væru mjög dýrar og líkast til óraunhæfar. Í undirmati var aftur á móti talið að betra hefði verið að grafa götuna niður á fast eða grafa rás meðfram henni niður á fast til að slíta jarðlög í sundur svo dregið yrði úr titringi frá framkvæmdunum. Þó taldi matsmaður ekki unnt að fullyrða að þetta hefði komið í veg fyrir skemmdir á húsinu. Í ljósi yfirmatsgerðar um að sig á húsinu verði rakið til breytinga á grunnvatnsstöðu má gera ráð fyrir að gröftur af þessu tagi nær húsinu hefði getað haft þveröfug áhrif.

Þær framkvæmdir sem áfrýjandi stóð fyrir árið 2008 fólust annars vegar í því að leggja nýtt safnræsi meðfram Silfurtúni og hins vegar í að endurgera götuna og laga yfirborð í nágrenni hennar. Við gatnagerðina var skipt um jarðveg í götustæðinu niður á eins metra dýpi og gatan áfram höfð fljótandi. Ekki hefur verið leitt í ljós að þessi framkvæmd hafi svo nokkru nemi verið umfangsmeiri en endurgerð Goðatúns, sem liggur sunnan við húsið, á árinu 1979 þegar skipt var um jarðveg niður á 1,2 metra dýpi, auk þess sem þá mun hafa verið grafið fyrir frárennslislögnum. Hefur heldur ekki komið fram að við gatnagerðina á árinu 2008 hafi verið notuð önnur og stærri tæki en venjulegt er við slíka framkvæmd. Með öllu þessu sýndi áfrýjandi þá aðgát við gatnagerðina sem af honum varð krafist. Að því er varðar gröft vegna nýs safnræsis við Silfurtún er þess að gæta að lögnin liggur 23,65 metra frá húsi stefndu, en eldri frárennslislögn sem liggur samsíða ræsinu er í 8,6 metra fjarlægð frá húsinu. Þótt nýrri lögnin liggi um það bil einum metra dýpra en sú eldri er það ekki meira en svarar til þess að mynda nægilegan halla á milli eldri og yngri lagnar svo rennsli verði í þá síðarnefndu. Þannig verður ekki talið að áfrýjandi hafi staðið óvarlega að þessari framkvæmd sem var í umtalsverðri fjarlægð frá húsinu. Er þess þá að gæta, svo sem áður getur, að hús stefndu er afar viðkvæmt fyrir öllum umhverfisáhrifum og ekki hefur verið bent á neinar raunhæfar ráðstafanir sem hefðu getað komið í veg fyrir tjón vegna sigs á því. Af þeirri ástæðu hefði áfrýjandi ekki getað endurgert götuna eða lagt safnræsið þar sem hvor framkvæmd um sig gat valdið sigi á húsi stefndu vegna þess hvernig staðið var að byggingu hússins í öndverðu. Að öllu þessu gættu verða framkvæmdir þessar ekki virtar áfrýjanda til sakar þannig að hann hafi á þeim grundvelli orðið bótaábyrgur fyrir tjóninu sem varð á húsi stefndu. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu hennar.

Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn málskostnað á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Garðabær, er sýkn af kröfu stefndu, K-kvk-ef K-kvk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.