569/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Þ um að nauðungarsala á fasteign yrði ógilt hvað hans eignarhluta varðaði. Þ hafði sett eignarhluta sinn að veði með áritun á veðskuldabréf sem B dóttir hans gaf út til sparisjóðsins S á árinu 2008. Var B eigandi að 57% fasteignarinnar en Þ að 43%. Í málinu byggði Þ á því að samningur hans við sparisjóðinn væri ógildanlegur vegna þess að ekki hafi af hálfu sparisjóðsins verið gætt ákvæða samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Vísaði hann einkum til nánar tilgreindra ákvæða í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerning, þar á meðal 36. gr. laganna. Í dómi Hæstaréttar kom m.a. fram að þegar litið væri til þess hvernig að málum hafi verið staðið hvað varðaði mat á greiðslugetu B yrði að líta svo á að í raun hafi greiðslugeta B alls ekki verið metin þannig að fullnægði ákvæðum fyrrnefnds samkomulags. Yrði A að bera hallann af því að lánið hafi verið veitt án þess að viðhöfð væru þau vönduðu vinnubrögð sem samkomulagið gerði ráð fyrir. Var ekki fallist á með A að sú staðreynd að Þ væri faðir B og sameigandi hennar að fasteign veitti líkur fyrir því að honum hafi mátt vera kunnugt um fjárhag hennar þannig að hann gæti metið greiðslugeta hennar án þess að ákvæða samkomulagsins væri gætt. Taldi Hæstiréttur með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 ósanngjarnt af A að bera fyrir sig samþykki Þ við veðsetningunni. Þá var Þ ekki talinn hafa sýnt tómlæti við gæslu réttar síns þannig að réttarspjöllum varðaði. Var nauðungarsala sú sem fram hafði farið felld úr gildi hvað eignarhluta Þ varðaði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. ágúst 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júlí 2013, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að nauðungarsala á fasteigninni Miðholti 11, Mosfellsbæ, fastanúmer 208-4141, sem lokið var 10. desember 2012 hjá sýslumanninum í Reykjavík, verði ógilt hvað varðar eignarhluta hans í fasteigninni. Kæruheimild er í 1. mgr. 85. gr., sbr. 1. mgr. 79. gr., laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og fyrrgreind nauðungarsala verði ógilt hvað varðar eignarhluta sinn í fasteigninni. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn AFL-sparisjóður krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Þar sem þessi varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti.

Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta á rætur að rekja til veðskuldabréfs sem varnaraðilinn B-kvk-nf Þ-kvk-nf, sem er dóttir sóknaraðila, gaf út 28. mars 2006. Þar viðurkenndi hún að skulda Sparisjóði Siglufjarðar þrjár milljónir króna. Lánið var til 40 ára og skyldu afborganir greiddar mánaðarlega í fyrsta sinn 1. maí 2006. Lánið, sem var bundið vísitölu neysluverðs, var tryggt með fyrsta veðrétti í fasteigninni Miðholti 11, Mosfellsbæ, sem var í sameign varnaraðilans B-kvk-ef sem átti 57% eignarhlut og sóknaraðila sem átti 43% eignarhlut. Áritaði sóknaraðili veðskuldabréfið og veitti veðheimild í sínum eignarhluta. Ofan við áritun hans á skuldabréfið var svofelldur texti: „Ég undirritaður hef kynnt mér efni skuldabréfsins og geri mér grein fyrir í hverju ábyrgð mín sem veðleyfisgjafa er fólgin og tel hana samrýmast greiðslugetu minni. Jafnframt hef ég kynnt mér upplýsingabækling um ábyrgðir og efni samkomulags um notkun ábyrgða einstaklinga frá 1. nóvember 2001.“

Varnaraðilinn AFL-sparisjóður hefur lagt fyrir Hæstarétt ódagsettan upplýsingabækling sem merktur er „Sparisjóðurinn“ og ber heitið „Ábyrgðarmenn og veðleyfisgjafar“, sem hann kveður vera þann bækling sem til sé vitnað í ofangreindum texta á veðskuldabréfinu. Í bæklingnum kemur meðal annars fram að sparisjóðnum beri, sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu, að meta greiðslugetu skuldara, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Þrátt fyrir það sé sparisjóðnum skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemi meira en 1.000.000 króna. Í bæklingnum eru þeir sem ábyrgjast lán hvattir til að kanna fjárhag þess sem biður um að gengist sé í ábyrgð fyrir og það óháð því hversu vel þeir séu kunnugir lántaka. Þá segir að allir sem veita veðleyfi skuli hafa kynnt sér efni bæklingsins sem sé gerður með vísan til 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, Samband íslenskra sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra standi að. Meðal gagna málsins er skjal sem ber fyrirsögnina „fjárhagsyfirlit“ sem virðist hafa verið ætlað að meta greiðslugetu varnaraðilans B-kvk-ef. Skjalið er óundirritað og ekki útfyllt nema að hluta. Að því marki sem fyllt er í reiti eyðublaðsins er það bersýnilega gert á rangan hátt því sömu tölur eru færðar í alla dálka þess annars vegar varðandi stöðu lánþega fyrir lánveitingu og hins vegar eftir lánveitingu. Þannig er greiðslubyrði lána talin sú sama í báðum tilvikum. Skjalið er dagsett 16. júní 2006 eða tæpum þremur mánuðum eftir útgáfu framangreinds veðskuldabréfs, en á kaupnótu Sparisjóðs Siglufjarðar er þessi dagur tilgreindur sem kaupdagur lánsins og mun það samkvæmt skýrslu sparisjóðsstjóra fyrir héraðsdómi hafa verið greitt út þann dag eða daginn eftir.

Samkvæmt gögnum málsins fór lánið í vanskil í nóvember 2010. Með beiðni um nauðungarsölu 15. maí 2012 til sýslumannsins í Reykjavík krafðist varnaraðilinn AFL-sparisjóður nauðungarsölu á eigninni á grundvelli framangreinds skuldabréfs. Nauðungarsalan hófst 14. nóvember 2012 og var fram haldið 10 desember sama ár. Sóknaraðili mótmælti því að nauðungarsalan færi fram að því er varðaði hans 43% hlut í fasteigninni en gerðarbeiðandi krafðist þess að nauðungarsalan næði fram að ganga. Sýslumaður hafnaði mótmælum sóknaraðila og ákvað að nauðungarsalan skyldi ná fram að ganga á fasteigninni í heild sinni. Tilboð varnaraðilans AFLs-sparisjóðs að fjárhæð 19.000.000 krónur var samþykkt og uppboðinu lokið. Sóknaraðili leitaði úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur um gildi nauðungarsölunnar og var krafa hans móttekin 7. janúar 2013.

II

Sóknaraðili reisir kröfu sína fyrst og fremst á því að að samningur hans við Sparisjóð Siglufjarðar sé ógildanlegur vegna þess að ekki hafi af hálfu sparisjóðsins verið gætt ákvæða fyrrnefnds samkomulags frá 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Vísar hann í þeim efnum einkum til nánar tilgreindra ákvæða í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, þeirra á meðal 36. gr. laganna.

Samkvæmt 3. grein samkomulagsins ber fjármálafyrirtæki, sé veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu einstaklings, að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Nemi ábyrgð á skuldum meiru en 1.000.000 krónum er þó ávallt skylt að meta greiðslugetu skuldara. Samkvæmt 4. grein skal tryggt að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina. Að framan er því lýst að eyðublað fyrir svonefnt fjárhagsyfirlit, sem af hálfu sparisjóðsins virðist hafa verið ætlað að meta greiðslugetu varnaraðilans B-kvk-ef, er óundirritað, ranglega útfyllt og aðeins að hluta. Þá taldi varnaraðilinn B-kvk-nf í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að þær upplýsingar sem þar kæmu fram um tekjur sínar og greiðslubyrði væru efnislega rangar. Hefur ekki verið upplýst með fullnægjandi hætti á hvaða gögnum fjárhagsyfirlitið hafi verið byggt. Loks er þess að gæta að skjalið er dagsett tæpum þremur mánuðum eftir að sóknaraðili undirritaði veðskuldabréfið. Verður að þessu gættu að líta svo á að í raun hafi greiðslugeta varnaraðilans B-kvk-ef alls ekki verið metin þannig að fullnægi ákvæðum fyrrnefnds samkomulags, en til þess bar sparisjóðnum skylda samkvæmt fortakslausu ákvæði 3. gr. samkomulagsins. Verður varnaraðilinn AFL-sparisjóður að bera hallann af því að lánið var veitt án þess að viðhöfð væru þau vönduðu vinnubrögð sem samkomulagið gerir ráð fyrir. Að öðrum kosti er vandséð að náð verði því meginmarkmiði samkomulagsins að tryggja að ábyrgðarmenn fjárskuldbindinga geri sér grein fyrir þeirri áhættu sem þeir takast á hendur með veitingu ábyrgðar. Verður ekki fallist á með varnaraðilanum AFLi-sparisjóði að sú staðreynd að sóknaraðili var faðir varnaraðilans B-kvk-ef og sameigandi hennar að fasteign veiti líkur fyrir því að honum hafi mátt vera kunnugt um fjárhag hennar þannig að hann gæti metið greiðslugetu hennar án þess að gætt væri ákvæða samkomulagsins. Að teknu tilliti til framangreinds, þess trausts sem sóknaraðili mátti bera til vinnubragða sparisjóðsins sem var fjármálafyrirtæki og efnis loforðsins verður talið með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 að ósanngjarnt sé af varnaraðilanum AFLi-sparisjóði að bera fyrir sig samþykki sóknaraðila við því að veðsetja sinn eignarhluta í fasteigninni til tryggingar greiðslu skuldarinnar. Þykir reynsla hans sem framkvæmdastjóri innflutningsfyrirtækis ekki eiga að leiða til þess að skilyrðum 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um mismun í stöðu aðila við samningsgerð sé ekki fullnægt. Þá verður sóknaraðili ekki talinn hafa sýnt tómlæti við gæslu réttar síns þannig að réttarspjöllum varði. Samkvæmt því verður nauðungarsala sem fram fór á fasteigninni Miðholti 11, Mosfellsbæ, felld úr gildi að því er varðar eignarhlut sóknaraðila.

Eftir framangreindum málsúrslitum verður varnaraðilinn AFL-sparisjóður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Nauðungarsala á fasteigninni Miðholti 11, Mosfellsbæ, fastanúmer 208-4141, sem lokið var 10. desember 2012 hjá sýslumanninum í Reykjavík, er felld úr gildi hvað varðar 43% eignarhlut sóknaraðila, Þ-kk-ef L-kk-ef, í eigninni.

Varnaraðilinn AFL-sparisjóður greiði sóknaraðila samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.