95/2009

G, sem starfað hafði við sjómennsku um árabil, flutti til Danmerkur árið 1995. Hélt hann sjómennskunni þar áfram og greiddi í danskan lífeyrissjóð, en áður höfðu verið greidd fyrir hann iðgjöld til nokkurra lífeyrissjóða, þ. á m. Lífeyrissjóðs sjómanna, nú Gildi - lífeyrissjóður. Árið 1996 slasaðist hann við vinnu um borð í dönsku fiskiskipi. Allt frá 1. janúar 1997 naut G örorkulífeyris úr þremur íslenskum lífeyrissjóðum án framreiknings réttinda. G höfðaði tvö mál á hendur lífeyrissjóðunum, sem vísað var frá héraðsdómi. G höfðaði loks mál þetta í febrúar 2006 og krafðist þess að Gildi - lífeyrissjóður greiddi sér samanlagðan mismun á örorkulífeyri, sem honum hefði borið með framreikningi réttinda sinna hjá sjóðnum og tveimur öðrum lífeyrissjóðum og þeim lífeyri sem hann fékk í reynd greiddan frá þeim. G reisti kröfur sínar einkum á því að reglur Lífeyrissjóðs sjómanna um framreikning réttindastiga við ákvörðun örorkulífeyris hefðu stungist á við ákvæði EES-samningsins og reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 1408/71 um beitingu almannatryggingareglna gagnvart launþegum, sjálfstætt starfandi einstaklingum og aðstandendum þeirra sem flytjast á milli aðildarríkja, en þær reglur tækju til íslenskra lífeyrissjóða með því að þeir féllu undir almannatryggingar í skilningi þessara ákvæða. G hefði eftir flutning til Danmerkur greitt iðgjöld í lífeyrissjóð þar í landi í stað íslenskra lífeyrissjóða. Talið var að ekkert lægi fyrir í málinu um hvort fyrrgreindur danskur lífeyrissjóður væri þess eðlis að hugtakið almannatryggingar í skilningi 29. gr. EES-samningsins og reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 1408/71 næði til réttinda, sem þar hefðu myndast og gæti að því leyti talist svara til íslenskra lífeyrissjóða eins og staða þeirra var skilgreind í ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins, sem aflað hafði verið undir rekstri málsins. Þótt málið væri vanreifað að þessu leyti yrði því ekki vísað frá héraðsdómi. Talið var að iðgjöld G til Lífeyrissjóðs sjómanna fullnægðu ekki skilyrðum sem gerð voru til framreiknings réttindastiga við ákvörðun örorkulífeyris samkvæmt reglugerð sjóðsins, sem gilti þegar G varð fyrir vinnuslysinu árið 1996. Myndi þar engu breyta þótt greiðsla fjárhæðar í þágu hans til danska lífeyrissjóðsins á árunum 1995 og 1996 teldist hafa sömu áhrif til ávinnslu réttinda og ef hún hefði verið innt af hendi sem iðgjöld til Lífeyrissjóðs sjómanna. Þá var mælt svo fyrir í samkomulagi um samskipti lífeyrissjóða að ef skilyrðum fyrir framreikningi væri fullnægt sjálfstætt gagnvart einum lífeyrissjóði skyldi sá sjóður einn veita réttindi á grundvelli hans. Ekki yrði annað ráðið af gögnum málsins en að G hefði við brottflutninginn 1995 fullnægt skilyrðum til framreiknings hjá Lífeyrissjóði Austurlands en af þessum sökum hefði ekki stofnast réttur til slíks gagnvart Lífeyrissjóði sjómanna. Þegar af þessum sökum var niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest og Gildi lífeyrissjóður sýknaður af kröfum G.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. febrúar 2009. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 6.762.882 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. febrúar 1997 til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, en til vara 3.255.066 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði af nánar tilteknum fjárhæðum frá 1. mars 2002 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, svo og fyrir EFTA-dómstólnum, án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins hóf áfrýjandi, sem er fæddur 1955, störf sem sjómaður á árinu 1969 og voru greidd fyrir hann iðgjöld upp frá því nær samfellt til 1983 í Lífeyrissjóð sjómanna, sem nú mun hafa sameinast öðrum lífeyrissjóðum undir heiti stefnda. Að auki voru greidd fyrir áfrýjanda frá 1972 til 1988 iðgjöld til fjögurra annarra lífeyrissjóða, þar á meðal Lífeyrissjóðs Vestfirðinga, en í lok árs 1987, þegar iðgjöld fyrir áfrýjanda voru síðast greidd í þann sjóð, hafði hann aflað sér þar réttinda, sem metin voru til 19,889 stiga. Frá maí 1991 til ágúst 1995 voru greidd iðgjöld fyrir áfrýjanda í Lífeyrissjóð Austurlands og námu réttindi hans þar í lok þess tímabils 14,96 stigum. Fyrir hann voru jafnframt greidd iðgjöld til Lífeyrissjóðs sjómanna vegna eins mánaðar á árinu 1991, þriggja mánaða 1992 og þriggja mánaða 1995, síðast í september á því ári, og voru samanlögð réttindi hans þar þá orðin 15,94 stig.

Áfrýjandi kveðst hafa flust til Danmerkur í september 1995, þar sem hann hafi áfram starfað sem sjómaður, en 9. september 1996 hafi hann orðið fyrir vinnuslysi, sem leiddi til varanlegrar örorku. Fyrir liggur að frá 1. nóvember 1995 til 22. ágúst 1997 greiddu vinnuveitendur áfrýjanda í Danmörku í þágu hans samtals 2.660,16 danskar krónur til HTS Pension, sem áfrýjandi kveður vera lífeyrissjóð.

Fram er komið að áfrýjandi fékk 17. október 2001 eingreiðslu á örorkubótum vegna vinnuslyssins að fjárhæð 99.635,12 danskar krónur frá HTS Pension, en þaðan mun hann ekki hafa fengið greiddan lífeyri. Þá hefur áfrýjandi fengið greiddar í nokkrum áföngum frá september 1998 miskabætur og örorkubætur úr danskri vinnuslysatryggingu ásamt mánaðarlegum örorkulífeyri frá janúar 2001, svo og lífeyri úr almannatryggingum þar. Gögn málsins veita ekki fullar upplýsingar um þessar greiðslur, en þær virðast þó nema allnokkrum fjárhæðum.

Áfrýjandi bar fram umsókn 14. maí 1997 um örorkulífeyri vegna áðurnefnds vinnuslyss við Lífeyrissjóð sjómanna, sem sendi gögn vegna þessa til Sambands almennra lífeyrissjóða með bréfi 1. júlí sama ár. Þar kom fram að áfrýjandi hafi verið metinn „100% öryrki fyrir Lífeyrissjóð sjómanna frá 1.10.1996“ og myndi sjóðurinn greiða honum örorkulífeyri frá 1. janúar 1997, sem tæki jafnframt mið af réttindum hans hjá öðrum lífeyrissjóðum en Lífeyrissjóði Austurlands og Lífeyrissjóði Vestfirðinga. Af gögnum málsins verður ráðið að frá sama tíma hafi áfrýjandi einnig notið slíks lífeyris frá síðastnefndum tveimur lífeyrissjóðum. Í bréfi Sambands almennra lífeyrissjóða til áfrýjanda 29. október 1997, sem virðist hafa verið ritað í tilefni af munnlegri fyrirspurn hans, var greint frá því að lífeyrisréttindi hans hér á landi væru tengd þeim þremur lífeyrissjóðum, sem að framan eru nefndir, en þar sagði síðan: „Eitt þeirra skilyrða sem þarf að uppfylla til að öðlast rétt til framreiknings hjá ofangreindum sjóðum er að hafa greitt iðgjöld til sjóðanna í a.m.k. 6 mánuði á undanfarandi 12 mánuðum fyrir orkutap. Þessum skilyrðum hefur þú ekki fullnægt, eins og kunnugt er. Það er því alveg ljóst að í þínu tilviki hefur réttur til framreiknings ekki stofnast hjá þessum sjóðum, sbr. þau reglugerðarákvæði sem sjóðir þessir starfa eftir. Breytir engu þó þú hafir starfað í Danmörku á umræddu tímabili fyrir orkutapið.“ Samkvæmt reglugerðum fyrir Lífeyrissjóð sjómanna, Lífeyrissjóð Austurlands og Lífeyrissjóð Vestfirðinga, sem giltu þegar áfrýjandi varð fyrir vinnuslysi í september 1996, felst réttur til framreiknings, sem fjallað var um í framangreindu bréfi, í því að við ákvörðun örorkulífeyris til sjóðfélaga, sem verður fyrir minnst 40% orkutapi og hefur ekki náð lágmarksaldri til ellilífeyris, verði meðal annars tekið mið af réttindastigum, sem hann hefði eftir meðaltali tiltekins fjölda undangenginna ára unnið til hjá sjóðnum með áframhaldandi greiðslu iðgjalda fram til þessa lágmarksaldurs. Sé nánar tilgreindum skilyrðum fyrir þeim framreikningsrétti á hinn bóginn ekki fullnægt taki örorkulífeyrir aðeins mið af þegar fengnum stigum sjóðfélagans. Af gögnum málsins má ráða að áfrýjandi hafi allt frá 1. janúar 1997 notið örorkulífeyris frá lífeyrissjóðunum þremur án framreiknings réttinda, en fyrir liggur að á árunum 1998 og 1999 bar áfrýjandi upp óskir við Lífeyrissjóð sjómanna um framreikning, sem hafnað var.

Áfrýjandi, sem þá bar nafnið J-kk-nf G-kk-nf Þ-kk-nf, höfðaði mál 28. júní 2001 á hendur Lífeyrissjóði sjómanna, Lífeyrissjóði Austurlands og Lífeyrissjóði Vestfirðinga og krafðist þess að viðurkennt yrði að framreikna bæri áunnin réttindastig hans hjá gagnaðilunum, svo og að bótaréttur hans á þeim grunni skyldi ekki skerðast vegna búsetu hans í Danmörku frá árinu 1995. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2002 voru lífeyrissjóðirnir þrír sýknaðir af kröfum áfrýjanda, sem skaut málinu til Hæstaréttar, en þó eingöngu að því er Lífeyrissjóð sjómanna varðaði. Með dómi réttarins 20. febrúar 2003 í máli nr. 349/2002 var málinu vísað frá héraðsdómi. Í hinum áfrýjaða dómi er þess getið að áfrýjandi hafi í framhaldi af þessu höfðað mál 25. ágúst 2004 gegn Lífeyrissjóði Austurlands, en því máli hafi verið vísað frá dómi 27. október 2005. Við munnlegan flutning þessa máls fyrir Hæstarétti kom fram að sú niðurstaða hafi verið reist á því að ákvæði 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála stæði í vegi málsókn áfrýjanda á hendur þeim lífeyrissjóði. Áfrýjandi höfðaði loks mál þetta 23. febrúar 2006, en með fyrrgreindum kröfum fyrir Hæstarétti leitar hann dóms um skyldu stefnda til að greiða sér samanlagðan mismun á örorkulífeyri, sem honum hefði borið með framreikningi réttinda sinna hjá stefnda, Lífeyrissjóði Austurlands og Lífeyrissjóði Vestfirðinga, og þeim lífeyri, sem hann fékk í reynd greiddan frá þeim sömu, á tímabilinu aðallega frá 1. janúar 1997 en til vara frá 1. mars 2002 til 1. febrúar 2006. Undir rekstri þessa máls fyrir héraðsdómi gekk að kröfu áfrýjanda úrskurður um að leitað skyldi álits EFTA-dómstólsins um eftirfarandi þrjár spurningar, en sá úrskurður var staðfestur með dómi Hæstaréttar 14. mars 2007 í máli nr. 117/2007:

1. Nær hugtakið almannatryggingar, eins og það ber að skilja samkvæmt EES-samningnum, einkum 29. gr. meginmáls samningsins og reglugerðar nr. 1408/71 frá 14. júní 1971, um beitingu almannatryggingareglna gagnvart launþegum, sjálfstætt starfandi einstaklingum og aðstandendum þeirra sem flytjast milli aðildarríkja, til réttinda til örorkubóta, sem myndast í lífeyrissjóðskerfi eins og því íslenska?

2. Hvort heldur svarið við spurningu nr. 1 er játandi eða ekki, þá er spurt hvort ákvæði EES-samningsins um frjálsa för launþega, einkum 28. og 29. gr., verði skýrð svo, að regla í samþykktum íslenskra lífeyrissjóða, sem gerir það að skilyrði fyrir tilteknum bótarétti (svokölluðum framreikningsrétti), að launþegi greiði iðgjöld til íslensks lífeyrissjóðs, sem er aðili að samkomulagi um samskipti lífeyrissjóða, í að minnsta kosti 6 af síðustu 12 mánuðum fyrir slys, fái staðist ákvæði EES-samningsins, þegar ástæða þess að einstaklingurinn uppfyllir ekki skilyrði er sú, að hann hafi flust til annars ríkis innan Evrópska efnahagssvæðisins til að stunda þar sambærileg störf og áður og greitt í þarlendan lífeyrissjóð?

3. Ber að túlka reglugerð nr. 1408/71 svo að launþegum beri að bera fram kröfur sínar um bætur í því landi þar sem þeir voru búsettir og nutu almannatryggingaréttinda þegar þeir slasast?

EFTA-dómstóllinn kvað upp dóm 1. febrúar 2008, þar sem svofelld svör voru veitt við þessum spurningum:

1. Hugtakið almannatryggingar, í skilningi 29. gr. EES og reglugerðar nr. 1408/71, nær til réttinda til örorkubóta sem myndast í lífeyrissjóðakerfi eins og því, sem til skoðunar er í aðalmálinu, þ.m.t. bóta byggðum á framreiknuðum réttindum.

2. Það samræmist ekki 5. mgr. 45. gr. reglugerðar 1408/71 að setja það skilyrði fyrir rétti til örorkubóta sem byggja á framreiknuðum réttindum, eins og til skoðunar er í aðalmálinu, að sjóðfélagi hafi í tiltekinn tíma fyrir slys greitt iðgjöld til lífeyrissjóðs sem tilheyrir ákveðnum hópi sjóða og útiloka þannig iðgjöld sem greidd eru í almannatryggingakerfi annarra EES-ríkja vegna starfa þar.

3. Samkvæmt reglugerð 574/72 ber einstaklingum að leggja fram kröfur sínar í því ríki þar sem þeir voru búsettir og nutu almannatryggingaréttinda þegar þeir urðu fyrir slysi. Ef krafa er lögð fram hjá stofnun í öðru EES-ríki, hefur það þó ekki áhrif á bótarétt samkvæmt reglugerð 1408/71. Hvað sem öðru líður er það þeirrar stofnunar sem í hlut á hverju sinni að taka ákvörðun um hvort krefjandi eigi rétt til þeirra bóta sem hann gerði kröfu til hjá stofnuninni.

II

Áfrýjandi reisir kröfur sínar í málinu einkum á málsástæðum, sem lúta að því að reglur stefnda um framreikning réttindastiga við ákvörðun örorkulífeyris stangist á við fyrrgreind ákvæði EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, og reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 1408/71 um beitingu almannatryggingareglna gagnvart launþegum, sjálfstætt starfandi einstaklingum og aðstandendum þeirra sem flytjast á milli aðildarríkja, en þær reglur taki til íslenskra lífeyrissjóða með því að þeir falli undir almannatryggingar í skilningi þessara ákvæða. Áfrýjandi hafi við flutning til Danmerkur, sem er á Evrópska efnahagssvæðinu, hætt að greiða iðgjöld til íslenskra lífeyrissjóða, en þess í stað greitt þau í lífeyrissjóð í því landi. Telur áfrýjandi að til þessa beri að líta við ákvörðun örorkulífeyris honum til handa frá stefnda. Um málsástæður, sem að þessu snúa, verður að gæta að því að með áðurnefndum dómi Hæstaréttar 20. febrúar 2003 var fyrra dómsmáli áfrýjanda vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar, sem fólst meðal annars í því að ekki hafi verið gerð grein fyrir „hvernig háttað var störfum áfrýjanda í Danmörku, hvers konar lífeyrissjóður það var, sem hann greiddi til og hve lengi eða hvaða réttindi hann hafði aflað sér“, svo sem sagt var í dóminum. Úr því hefur ekki verið bætt í þessu máli. Liggur þannig ekkert fyrir um hvort HTS Pension, sem greitt var til í þágu áfrýjanda í Danmörku og heitir eftir gögnum málsins fullu nafni Handels-, Transport- og Servicebranchens Pensionsforsikring A/S, sé þess eðlis að hugtakið almannatryggingar í skilningi 29. gr. EES-samningsins og reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 1408/71 nái til réttinda, sem þar hafi myndast, og geti að því leyti talist svara til íslenskra lífeyrissjóða eins og staða þeirra er skilgreind í fyrrnefndu ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins. Þótt málið sé enn vanreifað að þessu leyti verður því ekki vísað öðru sinni frá héraðsdómi, enda er fært án tillits til þess að fella á það efnisdóm vegna þeirra ástæðna, sem hér á eftir greinir.

Samkvæmt reglugerð Lífeyrissjóðs sjómanna, sem gilti þegar áfrýjandi varð fyrir vinnuslysi í september 1996, var réttur til framreiknings réttindastiga við ákvörðun örorkulífeyris háður þeim skilyrðum að sjóðfélagi hafi orðið fyrir minnst 40% orkutapi, greitt iðgjöld til sjóðsins að minnsta kosti þrjú af undanfarandi fjórum almanaksárum og áunnið sér minnst eitt réttindastig hvert þeirra ára, greitt iðgjöld til sjóðsins í að minnsta kosti sex mánuði og að lágmarki fyrir 100 daga síðustu tólf mánuðina, auk þess að tekjur hans hafi skerst vegna orkutapsins. Iðgjöld vegna áfrýjanda til þessa lífeyrissjóðs fullnægðu ekki skilyrðunum, sem hér um ræðir, og myndi þar engu breyta þótt greiðsla fyrrgreindrar fjárhæðar í þágu hans til HTS Pension í Danmörku á árunum 1995 og 1996 teldist hafa sömu áhrif til ávinnslu réttinda og ef hún hefði verið innt af hendi sem iðgjöld til Lífeyrissjóðs sjómanna. Í samkomulagi um samskipti lífeyrissjóða, sem Lífeyrissjóður sjómanna og Lífeyrissjóður Austurlands gengust eftir gögnum málsins báðir undir í desember 1983, voru meðal annars ákvæði um framreikning þegar maður hefði greitt iðgjöld til fleiri en eins sjóðs, sem veitti réttindi á grundvelli framreiknings, en kveðið var á um að litið skyldi á það eins og iðgjöldin hefðu verið greidd til eins sjóðs þegar metið væri hvort skilyrði væru til framreiknings. Þá var þar einnig mælt svo fyrir að ef skilyrðum fyrir framreikningi væri fullnægt sjálfstætt gagnvart einum lífeyrissjóði skyldi sá sjóður einn veita réttindi á grundvelli hans. Ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að áfrýjandi hafi við brottflutning héðan af landi haustið 1995 fullnægt skilyrðum til framreiknings hjá Lífeyrissjóði Austurlands vegna iðgjalda, sem þangað höfðu verið greidd á undanfarandi árum, en af þessum sökum hefði ekki stofnast réttur til slíks gagnvart Lífeyrissjóði sjómanna. Þegar af þessum sökum verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest, en við úrlausn þessa máls fær engu breytt að stefndi hafi ekki haft uppi málsástæður, sem hér leiða til sýknu hans, í fyrra dómsmáli áfrýjanda, sem lauk með áðurnefndum dómi Hæstaréttar 20. febrúar 2003.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, en um þann málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, G-kk-nf V-kk-nf Þ-kk-nf, greiði stefnda, Gildi - lífeyrissjóði, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur.