214/2014

E höfðaði mál á hendur I og krafðist þess að hann yrði dæmdur til refsingar fyrir ærumeiðandi aðdróttun með því að hafa breytt ljósmynd af sér á nánar tilgreindan hátt og birt hana þannig breytta og gegn betri vitund á myndskipamiðlinum Instagram, svo og að nánar tilgreind ummæli, sem I hafði viðhaft og birt í þessu samhengi, yrðu dæmd dauð og ómerk. Að auki gerði E kröfur um skaðabætur og kostnað af birtingu dóms í málinu. Var háttsemi I talin hafa falið í sér birtingu í merkingu 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Talið var að E nyti þeirrar persónuverndar sem lög stæðu til hvort sem hann kæmi fram undir eigin nafni eða öðrum tilbúnum nöfnum, en að hann yrði að sama skapi að axla ábyrgð á því efni sem hann léti frá sér fara, óháð því hvaða nafni hann kysi að kalla sig. Þá var skírskotað til þess að í undanfara að háttsemi I hefði E komið fram í blaðaviðtali og viðhaft þar ögrandi, ef ekki niðrandi ummæli um aðra. Með því hefði E hrundið af stað þjóðfélagsumræðu og mátt jafnframt gera sér ljóst að ummæli hans kynnu að kalla á hörð viðbrögð þeirra sem andúð hefðu á viðhorfum hans. Talið var að I nyti tjáningarfrelsis á grundvelli stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu og eins og á hefði staðið hefði hann notið rýmkaðs frelsis til að tjá sig um E og skoðanir hans. Þegar virt voru í heild hin afbakaða mynd, þar með talin áðurgreind ummæli, var talið að um væri að ræða fúkyrði I í garð E í óvæginni þjóðfélagslegri umræðu, sem E hefði átt frumkvæði að, og þar með gildisdóm um E en ekki staðhæfingu um að hann hefði gerst sekur um refsiverða háttsemi. Var í því samhengi meðal annars litið til þess að I hefði ekki haldið því fram að E hefði brotið þannig af sér gegn einhverjum öðrum, nafngreindum eða ónafngreindum. Var tjáning I umrætt sinn talin hafa verið innan marka þess frelsis sem honum væri tryggt í 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og hann því sýknaður af öllum kröfum E.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 17. janúar 2014. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 5. mars sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 26. mars 2014 samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til refsingar fyrir ærumeiðandi aðdróttun með því að hafa breytt ljósmynd af sér á nánar tilgreindan hátt og birt hana þannig breytta og gegn betri vitund á myndskiptamiðlinum Instagram 22. nóvember 2012. Einnig krefst hann þess að ummælin „fuck you rapist bastard“ sem stefndi viðhafði og birti í þessu samhengi verði dæmd dauð og ómerk. Þá krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. nóvember 2012 til 18. janúar 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 150.000 krónur til þess að kosta birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í málinu í einu dagblaði, svo og að stefnda verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara þess að sér verði ekki gerð refsing. Einnig krefst hann sýknu af bótakröfu áfrýjanda, ellegar lækkunar hennar. Þá krefst stefndi sýknu af kröfu um greiðslu kostnaðar vegna birtingar forsendna og niðurstöðu dóms í dagblaði. Loks krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

I

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi þar sem meðal annars kemur fram að tvær konur höfðu borið áfrýjanda sökum um kynferðisbrot. Að lokinni rannsókn lögreglu voru bæði málin felld niður af hálfu ákæruvaldsins 15. júní og 15. nóvember 2012 á grundvelli 145. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála þar sem það, sem fram hafi komið við rannsóknina, væri ekki líklegt eða nægilegt til sakfellis. Í framhaldi af því mun áfrýjandi hafa borið fram kæru á hendur konunum vegna rangra sakargifta í sinn garð, en það mál einnig verið fellt niður.

Hinn 22. nóvember 2012 birtist viðtal við áfrýjanda í fylgiriti Morgunblaðsins, Monitor, þar sem hann ræddi auk annars um aðra af fyrrgreindum kærum vegna ætlaðs kynferðisbrots hans gegn átján ára stúlku. Í blaðaviðtalinu var áfrýjandi meðal annars spurður hvort það hefði aldrei hvarflað að honum að draga sig úr sviðsljósinu. Því svaraði hann: „Af hverju ætti ég að draga mig úr sviðsljósinu til lengri tíma, ég er saklaus af þessum viðbjóði sem ég var sakaður um. Það kemur náttúrulega ekkert til greina að ég láti nokkra vitleysinga og rangar sakargiftir stjórna lífi mínu.“ Nokkru síðar var áfrýjandi spurður: „Kvöldið örlagaríka ferðu heim með töluvert yngri konu ásamt kærustunni þinni þar sem, samkvæmt þinni frásögn, þið sofið saman öll þrjú með samþykki allra. Vissulega átti slíkt ekki að rata í fjölmiðla en er slíkt kynlíf orðið eðlilegur hlutur í dag?“ Í lok svars við spurningunni komst áfrýjandi svo að orði: „En stúlkan var inni á stað þar sem var 20 ára aldurstakmark og ég komst að því seinna að hún hafi verið 18 ára og það var ákveðið áfall, ég viðurkenni það.“ Aðspurður í beinu framhaldi hvort hann myndi ráðleggja ungum drengjum að stunda slíkt kynlíf svaraði áfrýjandi: „Ég ráðlegg öllum að stunda það kynlíf sem þeim bara sýnist en þó með þeim fyrirvara að þeir séu vissir um að bólfélagarnir séu í lagi.“

Í tilefni af blaðaviðtalinu ákvað stefndi að breyta mynd af áfrýjanda, sem birt var á forsíðu Monitor, á þann hátt að hann teiknaði öfugan kross á enni áfrýjanda, skrifaði „aumingi“ yfir andlit hans og bætti við fyrir neðan myndina textanum: „Fuck you rapist bastard“. Sama dag og viðtalið birtist setti stefndi myndina svo breytta á myndskiptamiðilinn Instagram. Daginn eftir var myndin birt á visir.is og rætt þar við áfrýjanda af því tilefni. Þegar stefndi setti myndina á Instagram taldi hann að um 100 vinir og kunningjar hans hefðu aðgang að þeim myndum, sem hann vistaði þar, en í rauninni munu myndirnar hafa verið aðgengilegar fyrir aðra notendur miðilsins.

II

Stefndi heldur því fram að sú háttsemi sín að setja hina afbökuðu mynd á umræddan myndskiptamiðil hafi ekki falið í sér birtingu hennar í merkingu 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þar sem hann hafi álitið að aðeins takmarkaður fjöldi manna hefði þar aðgang að henni. Ekki verður á það fallist, enda telst það birting samkvæmt hefðbundinni skýringu á hugtakinu að eitthvað sé gert aðgengilegt á rafrænan hátt fyrir jafn stóran hóp manna og að framan greinir, án tillits til þess hvort í hlut eiga vinir og kunningjar þess sem það gerir, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 24. maí 2012 í máli nr. 469/2011. Þá stendur eftir að skera úr um hvort birting stefnda á myndinni hafi, eins og atvikum var háttað, falið í sér refsiverða aðdróttun í garð áfrýjanda samkvæmt 235. gr. almennra hegningarlaga.

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð ítarleg grein fyrir að áfrýjandi hafi áður en hann var kærður fyrir kynferðisbrot þau, sem að framan greinir, verið þjóðþekkt persóna, ekki síst fyrir framgöngu sína á opinberum vettvangi undir nafninu G-kk-nf eða G-kk-nf, en undir því heiti hélt hann úti skrifum á netinu, gaf út bækur og myndir og kom fram í fjölmiðlum. Skoðanir áfrýjanda sem þar birtust vöktu athygli, en voru jafnframt umdeildar, þar á meðal viðhorf hans til kvenna og kynfrelsis þeirra. Á skjölum málsins sést að fyrir kom að gagnrýni hans beindist að nafngreindum einstaklingum, gjarnan konum, og í sumum tilvikum mátti skilja orð hans svo að hann hvetti beinlínis til kynferðislegs ofbeldis gagnvart þeim. Áfrýjandi hefur gjarnan réttlætt slíkt framferði með því að umfjöllunin hafi verið grín og þeir sem gagnrýnt hafi hana skorti kímnigáfu. Fallist er á með héraðsdómi að áfrýjandi njóti þeirrar persónuverndar sem lög standa til, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, hvort sem hann kemur fram undir eigin nafni eða öðrum tilbúnum nöfnum. Að sama skapi verður hann að axla ábyrgð á því efni sem hann lætur frá sér fara, óháð því hvaða nafni hann kýs að kalla sig.

Þegar áfrýjandi kom fram í áðurgreindu blaðaviðtali og viðhafði þar ögrandi, ef ekki niðrandi ummæli um aðra, þar á meðal stúlku sem hafði kært hann fyrir kynferðisbrot gegn sér, hratt hann af stað þjóðfélagsumræðu og mátti jafnframt gera sér ljóst að ummæli hans kynnu að kalla á hörð viðbrögð frá þeim sem höfðu andúð á áðurgreindum viðhorfum hans. Stefndi nýtur tjáningarfrelsis á grundvelli 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og er réttilega komist að þeirri niðurstöðu í héraðsdómi að við þessar aðstæður hafi hann notið rýmkaðs frelsis til að tjá sig um áfrýjanda og skoðanir hans.

Við úrlausn um það hvort ummæli eða önnur tjáning teljist refsiverð aðdróttun í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga, að teknu tilliti til þess hvernig ákvæði 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu hafa verið skýrð af mannréttindadómstóli Evrópu, verður að taka afstöðu til þess hvort í tjáningunni hafi falist gildisdómur eða staðhæfing um tiltekna staðreynd. Þótt fallast megi á að með því að nota orðið „rapist“ um nafngreindan mann sé verið að brigsla honum um að hafa gerst sekur um nauðgun verður að líta til þess í hvaða samhengi orðið er sett fram, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 29. janúar 2009 í máli nr. 321/2008. Ef hin afbakaða mynd og ummælin „fuck you rapist bastard“ eru virt í heild eins og aðilar eru sammála um að skuli gert verður fallist á með héraðsdómi að hér hafi verið um að ræða fúkyrði stefnda í garð áfrýjanda í óvæginni þjóðfélagslegri umræðu, sem sá síðarnefndi hafði eins og fyrr greinir átt frumkvæði að, og þar með gildisdóm um áfrýjanda, en ekki staðhæfingu um að hann hafi gerst sekur um nauðgun. Í því sambandi skiptir máli þótt það skeri ekki eitt úr að stefndi hélt því ekki fram að áfrýjandi hefði brotið þannig af sér gegn einhverjum öðrum, nafngreindum eða ónafngreindum. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að tjáning stefnda umrætt sinn hafi verið innan marka þess frelsis sem honum er tryggt í 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Þar af leiðandi verður hann sýknaður af öllum kröfum áfrýjanda.

Eins og réttilega kemur fram í hinum áfrýjaða dómi var hin afbakaða mynd og ummæli stefnda sem henni fylgdu ósæmileg og ósmekkleg í garð áfrýjanda. Af þeim sökum og með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður, að öðru leyti en því að málskostnaður skal falla niður í héraði.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.