619/2006

Þegar móðir D hafði gengið með hann í 41 viku kom í ljós við mæðraskoðun að nær ekkert legvatn var til staðar, fóstrið sýndi smávægileg vaxtarfrávik og móðirin var með of háan blóðþrýsting. Var hún lögð inn og átti að framkalla fæðingu tveimur dögum síðar. Morguninn eftir var D tekinn með keisaraskurði. Í aðdraganda fæðingar varð D fyrir fósturköfnun. Hann var strax lagður inn á vökudeild. Fljótlega eftir fæðingu féll blóðsykur hans. Þá fékk hann krampa sem erfiðlega gekk að ráða bót á. Á fyrstu æviárum sínum fékk D ítrekað flogaköst. Fljótlega fór að bera á heilsufarsvandamálum og þroskafrávikum hjá D. Tveir læknar voru fengnir til að meta fötlun D og töldu þeir varanlegan miska hans 90 stig en varanlega örorku 100%. Talið var að leggja yrði til grundvallar, meðal annars vegna ófullnægjandi skráninga, að mistök hefðu orðið í aðdraganda fæðingar D og að Í bæri fébótaábyrgð á þeim afleiðingum sem taldar yrðu stafa af fósturköfnun. Matsmenn og   læknaráð töldu að fleiri atriði en fósturköfnun í aðdraganda fæðingar kynnu að vera orsök fyrir fötlun D. Sönnunarbyrðin fyrir því  að D hefði allt að einu orðið fyrir tjóni þótt engin mistök hefðu verið gerð hvíldi á Í. Hafði Í ekkert gert til að axla þá sönnunarbyrði. Þar sem ekki þótti fært að láta D gjalda fyrir ófullnægjandi sönnunarfærslu með því að ákveða bætur að álitum var skaðabótaskylda vegna alls þess tjóns sem umrædd fötlun hafði valdið D felld á Í. Þegar litið var til þess að D yrði til frambúðar háður aðstoð annarra um helstu athafnir daglegs lífs þótti rétt að hækka miskabætur honum til handa um 35% með vísan til þágildandi ákvæðis 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. Krafa um annað fjártjón þótti svo vanreifuð að óhjákvæmilegt þótti að vísa henni sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. desember 2006. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjandi greiði sér 26.571.850 krónur með 2% ársvöxtum frá 23. september 1994 til 6. desember 2000, dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að gagnáfrýjandi greiði sér 29.828.950 krónur með 2% ársvöxtum frá 23. september 1994 til 24. febrúar 2004 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 4. mars sama ár til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 9. febrúar 2007. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að dæmd fjárhæð verði lækkuð en að því frágengnu að stefnukröfur aðaláfrýjanda verði lækkaðar en málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti í báðum þeim tilvikum látin niður falla.

I.

Móðir aðaláfrýjanda, sem átti fjögur börn fyrir, kom í mæðraskoðun 23. september 1994 á Heilsuverndarstöð Reykjavíkur. Var hún gengin með aðaláfrýjanda í 41 viku. Í þessari skoðun mældist hún með of háan blóðþrýsting. Við ómskoðun kom í ljós að nánast ekkert legvatn var fyrir hendi. Þá komu fram nokkur vaxtarfrávik hjá fóstri en hreyfingar þess voru taldar góðar. Hlutfall milli höfuð- og kviðarmælinga benti þó ekki til verulegrar vaxtarskerðingar. Hjartsláttarrit af fóstri var tekið á hádegi sama dag. Var niðurstaða þess metin eðlileg. Sá læknir sem mat niðurstöðu ritsins óskaði eftir að fæðing yrði gagnsett 25. september vegna vaxtarfráviks barnsins og þess að nánast ekkert legvatn var til staðar. Fósturrit var talið eðlilegt, en grunur var meðgönguháþrýsting/meðgöngueitrun. Var móðir aðaláfrýjanda síðan lögð inn á meðgöngudeild en fósturrit var ekki tekið aftur þann dag. Í skýrslu ljósmóður er fært að kvöldi 23. september að móðir aðaláfrýjanda hafi látið vel af sér og horft á sjónvarp. Móðirin kveður að aðfaranótt 24. september hafi hún orðið vör við að engar hreyfingar væru hjá fóstrinu og kviðurinn væri glerharður. Kveðst hún hafa talað við ljósmóður á vakt sem hafi ráðlagt henni að drekka heitt te. Það hafi hins vegar ekki leitt til aukinna fósturhreyfinga. Hafi ljósmóðirin ekkert frekar hafst að þrátt fyrir að hún hafi ítrekað kvartanir sínar. Í skýrslu ljósmóður er einungis ein færsla varðandi 24. september svohljóðandi: „Svaf illa, óreglulegir samdr“. Hjartsláttarrit af fóstri var tekið um klukkan 9:20 þann 24. september. Sýndi það hjartslátt rétt yfir eðlilegum hraðamörkum með litlum eða engum breytileika. Eftir rúmlega 30 mínútur kom samdráttur og honum fylgdi djúp og sein dýfa. Þar sem fósturritið vakti grun um yfirvofandi fósturköfnun var móðir aðaláfrýjanda færð á skurðstofu. Hófst keisaraskurður klukkan 10:30 en barnið fæddist 10 mínútum síðar. Barnið var strax eftir fæðinguna lagt inn á vökudeild vegna fósturköfnunar. Þurfti það lífgunar við og mat læknir á vökudeild að drengurinn væri „mjög lélegur“. Þegar aðaláfrýjandi var tveggja til þriggja klukkustunda gamall féll blóðsykur hans og fékk hann í framhaldinu krampa. Fékk hann lyfjagjöf við því en ekki tókst að ná tökum á krömpunum fyrr en eftir tvo sólarhringa. Hann var útskrifaður af vökudeild 10. október 1994 og fannst ekkert athugavert við rannsókn á honum fyrir útskrift. Fljótlega komu þó upp heilsufarsvandamál og gekk fæðugjöf meðal annars illa. Fékk hann ítrekað flogaveikisköst. Þá komu í ljós þroskafrávik. Í niðurstöðum athugunar Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins 30. júní 2000, þegar aðaláfrýjandi var fimm og hálfs árs gamall, kemur fram að hann hafi greinst með væga þroskahömlun og hegðunarerfiðleika, auk þess sem hann sé svonefndur smáhöfði með krampasjúkdóm.

Foreldrar aðaláfrýjanda rituðu landlæknisembættinu bréf 24. október 1998 og óskuðu þess að embættið aflaði gagna þar sem þau teldu að mistök hefðu orðið við fæðingu aðaláfrýjanda og hygðust þau þess vegna hafa uppi bótakröfur. Gagnaöflun landlæknisembættisins af þessu tilefni og niðurstöðum læknaráðs, sem embættið gerði að sínum, er lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Lögmaður aðaláfrýjanda ritaði stefnda bréf 6. nóvember 2000 þar sem þess var óskað að bótaskylda yrði viðurkennd vegna heilsubrests aðaláfrýjanda er stafaði af ætluðum mistökum starfsmanna sjúkrahússins fyrir og í aðdraganda fæðingar hans. Gagnáfrýjandi svaraði bréfinu 26. janúar 2001 og hafnaði því að viðurkenna bótaskyldu. Lögmaður aðaláfrýjanda óskaði eftir því 6. febrúar 2003 að læknarnir J-kk-nf H-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf mætu miska og örorku aðaláfrýjanda á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna væntanlegrar málshöfðunar á hendur ríkinu. Er það niðurstaða matsgerðar þeirra frá nóvember 2003 að fötlun aðaláfrýjanda sé „samrýmanleg afleiðingum óheppilegra atriða, sem vitað er að hann varð fyrir seint á meðgöngu (vaxtarseinkun), fósturköfnun skömmu fyrir og/eða í fæðingu svo og blóðsykursfalls á nýburaskeiði en ekki verður hér greint á milli hvort eitthvert þessara atriða er ráðandi orsök fyrir ástandi hans í dag eða allir þættir samverkandi.“ Telja matsmenn aðaláfrýjanda alls ófæran vegna fötlunar sinnar til að sinna grunnatriðum sjálfshjálpar, hann hafi litla sem enga félagsfærni og vitsmunaþroska á „svæði meðal þroskahömlunar“. Telja þeir það nánast óhugsandi að hann nái nokkurn tímann þeim þroska að hann geti lifað utan verndaðs umhverfis. Mátu þeir varanlegan miska hans 90 stig en varanlega örorku 100%.

Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta 3. mars 2004 og var það þingfest degi síðar. Fyrir aðalmeðferð málsins í héraði var lagt fyrir læknaráð að svara 30 spurningum, sem lögmenn aðila voru sammála um að leggja fyrir ráðið. Eru þessar spurningar og svör læknaráðs rakin í heild í hinum áfrýjaða dómi.

Fyrir Hæstarétti lýstu lögmenn aðila því yfir að ekki væri af þeirra hálfu dregið í efa gildi þeirra álitsgerða læknaráðs sem fyrir liggja í málinu vegna þess að þar hafi komið að verki menn sem hugsanlega teldust ekki til þess hæfir.

II.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, verður staðfest sú niðurstaða hans að gagnáfrýjandi beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem aðaláfrýjandi kann að hafa orðið fyrir vegna súrefnisskorts fyrir og í aðdraganda fæðingar hans.

Ekki er ágreiningur um þá niðurstöðu matsmanna að fötlun aðaláfrýjanda hafi leitt til 90 stiga varanlegs miska og 100% varanlegrar örorku hans. Nokkur vafi ríkir hins vegar á um hverjar séu nánari orsakir fötlunar hans og innbyrðis samhengi þeirra. Í niðurstöðu svars læknaráðs til landlæknis 22. júní 2000 segir þannig að sérfræðingum beri saman um að ekki sé hægt að útiloka að einhvern hluta einkenna þeirra sem barnið hafi, megi rekja til fósturköfnunar við eða skömmu fyrir fæðingu þess, en einn sérfræðingur telji þó að einkenni barnsins samrýmist því að næringarskortur á síðari hluta meðgöngu eigi stærri hlut að máli. Þá segir að læknaráð telji ekki víst að fötlun aðaláfrýjanda sé eingöngu vegna fósturköfnunar á síðustu klukkustundum fyrir fæðinguna þar sem næringarskortur seint í meðgöngu geti einnig verið hluti af orsökinni. Að framan er rakin niðurstaða matsgerðar þar sem tilgreind eru þrjú atriði er valdið gætu hafa fötlun aðaláfrýjanda, vaxtarseinkun í meðgöngu, fósturköfnun við fæðingu og blóðsykurfall á nýburaskeiði, en ekki greint á milli hvort eitthvert þeirra atriða sé ráðandi orsök fyrir fötlun hans eða allir þættirnir samverkandi. Í svörum læknaráðs við spurningum sem héraðsdómur beindi til ráðsins kemur fram að ráðið telur orsakir fötlunar aðaláfrýjanda margþættar og megi rekja líkamstjón hans til vaxtarskerðingar vegna lélegrar starfsemi fylgju, sennilegrar súrefnisnauðar (fósturköfnunar), lækkaðs blóðsykurs og skemmda í heila vegna flogaveiki. Telur ráðið að ekki sé hægt að útiloka að einhvern hluta einkenna aðaláfrýjanda megi rekja til fósturköfnunar við eða skömmu fyrir fæðingu. Hins vegar séu einkenni hans ekki dæmigerð fyrir afleiðingar fósturköfnunar og það afar ólíklegt að fósturköfnun sé eina orsök ástands hans. Spurningu um hvaða líkamstjóni hefði verið unnt að forða með tímanlegri viðbrögðum starfsfólks kvennadeildar svarar læknaráð á eftirfarandi hátt: „Ekki er unnt að svara þessari spurningu með haldbærum rökum ... Heilalömun ... er talin vera afleiðing fósturköfnunar í 17-24% tilfella ... Barn/fóstur, sem þegar í fósturlífi hefur orðið fyrir áfalli af einhverju tagi er líklegt til að vera viðkvæmara fyrir hvers kyns áfalli sem verður í eða við fæðingu. Tímanleg viðbrögð eru því alltaf ákjósanleg en ekki er hægt að fullyrða að jafnvel þó fæðing hefði orðið á besta hugsanlega hátt, að endanlegt ástand barns hefði orðið annað en varð.“

Að framan var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að gagnáfrýjandi beri ábyrgð á því tjóni sem aðaláfrýjandi kann að hafa orðið fyrir vegna súrefnisskorts í aðdraganda fæðingar hans. Af framangreindri umfjöllun um niðurstöðu matsmanna og álit læknaráðs er ljóst að súrefnisskortur við fæðingu aðaláfrýjanda var til þess fallin að valda þeim miska og þeirri örorku sem staðfest var með niðurstöðu matsmanna. Hvílir sönnunarbyrði á gagnáfrýjanda fyrir því að aðaláfrýjandi hefði allt að einu orðið fyrir þessari fötlun að einhverju leyti eða öllu ef engin mistök hefðu verið gerð í tengslum við fæðingu hans. Gagnáfrýjandi hefur ekki sjálfur aflað neinna gagna til að axla þá sönnunarbyrði. Þótt ummæli í svörum læknaráðs séu á þá leið að „afar ólíklegt“ sé að fósturköfnun sé eina orsök ástands aðaláfrýjanda og héraðsdómur, sem eins og fyrr segir var skipaður sérfróðum meðdómsmönnum, telji að „óyggjandi sé“ að hluti af fötlun hans sé vegna skerts heilavaxtar í meðgöngu, hefur gagnáfrýjandi ekki sýnt fram á hver örorka aðaláfrýjanda af öðrum orsökum en súrefnisskorti við fæðingu ætti þá að teljast vera. Ekki er fært að láta aðaláfrýjanda gjalda fyrir ófullnægjandi sönnunarfærslu gagnáfrýjanda um þetta efni með því að skerða skaðabætur til handa honum með ákvörðun þeirra eftir álitum. Samkvæmt því verður að fella á gagnáfrýjanda skaðabótaskyldu vegna alls þess tjóns, sem umrædd fötlun hefur valdið aðaláfrýjanda.

III.

Aðaláfrýjandi reisir kröfugerð sína á þágildandi ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 og niðurstöðu fyrrgreindrar matsgerðar. Er kröfugerð, jafnt í aðalkröfu sem í varakröfu, þannig sundurliðuð að krafist er bóta fyrir 90 stiga varanlegan miska samkvæmt 4. gr. laganna að viðbættri 50% hækkun samkvæmt heimild í þágildandi 1. mgr. greinarinnar, bóta fyrir varanlega 100% örorku samkvæmt 8. gr. laganna og fyrir annað fjártjón samkvæmt 1. gr. þeirra. Er aðalkrafa hans þannig fram sett að bætur, aðrar en bætur vegna annars fjártjóns, eru verðbættar miðað við desember 2000 og gerð krafa um dráttarvexti frá 6. desember það ár til greiðsludags en varakrafan er miðuð við að bætur, aðrar en fyrir annað fjártjón, séu verðbættar til febrúar 2004 en krafa gerð um dráttarvexti frá 4. mars það ár til greiðsludags. Ekki er tölulegur ágreiningur með aðilum að öðru leyti en því að gagnáfrýjandi andmælir því að krafa aðaláfrýjanda beri dráttarvexti fyrr en frá þingfestingu málsins 4. mars 2004, hann mótmælir kröfu aðaláfrýjanda um bætur vegna annars fjártjóns og kröfu hans um 50% hækkun miskabóta og loks mótmælir hann vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga eldri en frá 4. mars 2000, sem hann telur fyrnda.

Samkvæmt 15. gr. laga nr. 25/1987 skyldu skaðabótakröfur bera dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til þess að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, sbr. nú hliðstætt ákvæði í 9. gr. laga nr. 38/2001. Bréfi aðaláfrýjanda til gagnáfrýjanda 6. nóvember 2000 fylgdi engin töluleg útlistun eða aðrar upplýsingar sem nauðsynlegar voru til að meta fjárhæð bóta. Eru engar upplýsingar þar að lútandi meðal gagna málsins eldri en fyrrgreind matsgerð tveggja lækna sem dagsett er í nóvember 2003. Verður að miða við yfirlýsingu gagnáfrýjanda í greinargerð hans í héraði þess efnis að ákveðin bótakrafa byggð á mati hafi ekki verið sett fram fyrr en við þingfestingu málsins í héraði. Verður aðalkröfu aðaláfrýjanda því hafnað.

Eins og að framan er rakið telja matsmenn að aðaláfrýjandi sé alls ófær um að sinna grunnþörfum sjálfshjálpar, hafi litla sem enga félagsfærni og sé haldinn vitsmunaþroska á „svæði meðal þroskahömlunar“. Sé nánast óhugsandi að hann nái nokkurn tímann þeim þroska að geta lifað utan verndaðs umhverfis. Þegar til þess er litið að aðaláfrýjandi verður til frambúðar háður aðstoð annarra um helstu athafnir daglegs lífs þykir rétt að nýta heimild þágildandi ákvæðis 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga til að hækka miskabætur honum til handa um 35%.

Í héraðsstefnu gerði aðaláfrýjandi kröfu um annað fjártjón að fjárhæð 2.500.000 krónur með vísan til 1. gr. skaðabótalaga. Var sú krafa ekki reifuð í stefnunni en nánari rökstuðningur boðaður við munnlegan flutning málsins. Með hinum áfrýjaða dómi var þessari kröfu hafnað þar sem aðaláfrýjandi hefði enga grein gert fyrir því hvað í ætluðu tjóni fælist né hvernig kröfufjárhæð væri fundin. Í áfrýjunarstefnu og greinargerð aðaláfrýjanda er þessari kröfu haldið til streitu, enn án frekari reifunar. Það er fyrst með athugasemdum vegna gagnsakar 21. mars 2007 að aðaláfrýjandi lagði fram umfangsmikil gögn varðandi þennan kröfulið ásamt tölulegri útlistun. Lúta ýmis þessara gagna raunar fremur að sjúkrakostnaði en öðru fjártjóni, sbr. 1. gr. skaðbótalaga. Með þessum gögnum koma fram málsástæður að baki þessum kröfulið aðaláfrýjanda. Eru þær of seint fram komnar, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og koma því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Er þessi kröfuliður svo vanreifaður að óhjákvæmilegt er að vísa honum ex officio frá héraðsdómi, sbr. e. lið 80. gr. laga nr. 91/1991.

Samkvæmt 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda fyrnast meðal annars kröfur um vexti á fjórum árum. Var fyrningu slitið með birtingu stefnu fyrir gagnáfrýjanda 3. mars 2004. Vextir af kröfu aðaláfrýjanda fram til 3. mars 2000 eru því fallnir niður fyrir fyrningu.

Samkvæmt framansögðu verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 26.583.615 krónur með 2% ársvöxtum frá 3. mars 2000 til 24. febrúar 2004 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 4. mars sama ár til greiðsludags. Kröfu aðaláfrýjanda um bætur fyrir annað fjártjón verður vísað frá héraðsdómi.

Aðaláfrýjandi hefur sem fyrr segir notið gjafsóknar vegna málsins á báðum dómstigum. Er því ekki ástæða til að dæma gagnáfrýjanda til greiðslu málskostnaðar í héraði eða fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda þar fyrir dómi verður staðfest. Um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, D-kk-þgf Í-kk-þgf S-kk-þgf, 26.583.615 krónur með 2% ársvöxtum frá 3. mars 2000 til 24. febrúar 2004 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. mars 2004 til greiðsludags.

Kröfu aðaláfrýjanda um bætur fyrir annað fjártjón er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda er staðfest.

Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans 700.000 krónur