5/2019

V hf. höfðaði mál á hendur B og krafðist skaðabóta vegna tjóns sem félagið taldi sig hafa orðið fyrir vegna kaupa á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. 16. febrúar 2006 og 19. desember 2007 fyrir samtals 368.805.018 krónur. Reisti V hf. kröfu sína á því að B hefði valdið sér tjóni með því að hafa með saknæmum hætti leynt upplýsingum um að félag í hans eigu færi í reynd með yfirráð í Landsbanka Íslands hf. Byggði V hf. á því að félagið hefði ekki átt hlutabréf í bankanum á því tímamarki er þau urðu verðlaus 7. október 2008 hefði hið ólögmæta og saknæma athæfi B ekki komið til. Með ákvörðun héraðsdómara í þinghaldi 30. nóvember 2017 var sakarefni málsins skipt þannig að fyrst yrði leyst úr því hvort ætluð krafa V hf. væri fyrnd. Landsréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að svo væri og sýknaði B af kröfum V hf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eins og málið lægi fyrir réttinum væri ekki unnt að taka afstöðu til fyrningar ætlaðrar skaðabótakröfu V hf. nema fyrst væri leyst úr því hvort hún hefði orðið til, á hvaða grunni það hafi gerst og hvenær. Að öðrum kosti fæli niðurstaða málsins í sér getsakir, eftir atvikum valkvæðar, um hvort kröfuréttindi, sem ekki hafi verið staðreynt hvort orðið hafi til, hafi fallið niður fyrir fyrningu. Talið var ljóst að skilyrði hefði brostið með öllu til að skipta sakarefni í málinu á grundvelli 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Væri því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm sem og héraðsdóm í málinu og vísa því heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, K-kk-nf A-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að viðurkennt verði að krafa sín á hendur stefnda að fjárhæð 366.285.018 krónur með nánar tilgreindum vöxtum frá 17. febrúar 2006 til greiðsludags, sé ekki fyrnd. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í málinu krefst áfrýjandi skaðabóta úr hendi stefnda vegna fjártjóns sem hann kveðst hafa orðið fyrir vegna kaupa á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. 16. febrúar 2006 og 19. desember 2007 fyrir samtals 368.805.018 krónur. Áfrýjandi byggir kröfu sína á því að stefndi hafi valdið sér tjóni með því að hafa með saknæmum hætti leynt upplýsingum um að Samson eignarhaldsfélag ehf., sem hann hafi óbeint verið annar aðaleigenda að, færi í reynd með yfirráð í Landsbanka Íslands hf., svo og að bankinn hafi veitt umfangsmikil lán til félaga undir stjórn stefnda. Sú staða sem uppi hafi verið hefði meðal annars átt að leiða til þess að bankinn teldist dótturfélag Samson eignarhaldsfélags ehf. og jafnframt að félaginu væri skylt að gera öðrum hluthöfum yfirtökutilboð í hlutabréf þeirra. Áfrýjandi kveðst miða fjárkröfu sína í málinu við kaupverð framangreindra hlutabréfa að frádregnum arði sem greiddur hafi verið 7. mars 2007.

Stefndi byggir sýknukröfu sína aðallega á því að ætluð krafa áfrýjanda hafi verið fyrnd við málshöfðun en ella að hann beri enga bótaskyldu gagnvart áfrýjanda.

Mál þetta var höfðað 21. september 2016 og þingfest 1. nóvember sama ár. Í þinghaldi í héraði 30. nóvember 2017 var sakarefni málsins skipt þannig að fyrst yrði leyst úr því hvort krafa áfrýjanda væri fyrnd. Í dómi 17. apríl 2018 komst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að svo væri og sýknaði stefnda af kröfu áfrýjanda. Staðfesti Landsréttur þá niðurstöðu með hinum áfrýjaða dómi. Ágreiningsefni málsins eins og það liggur fyrir Hæstarétti er því hvort krafa áfrýjanda sé fyrnd.

II

1

Með kaupsamningi 31. desember 2002 seldi íslenska ríkið Samson eignarhaldsfélagi ehf. 45,8% hlut í Landsbanka Íslands hf. Eftir það var eignarhlutur félagsins í bankanum yfir 40% allt þar til Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í bankanum, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd.

Félag undir yfirráðum stefnda, Givenshire Equities Ltd., mun í upphafi hafa verið einn af þremur eigendum Samson eignarhaldsfélags ehf. og frá árinu 2005 annar tveggja aðaleigenda á móti félagi í eigu föður stefnda, Bell Global Ltd. Eignarhlutir hvors þessara félaga í Samson eignarhaldsfélagi ehf. munu hafa numið á bilinu 49,5% til 49,9% frá árinu 2005 og þar til yfir lauk en á árinu 2005 mun Hersir ráðgjöf ehf. hafa farið með 1% eignarhlut í Samson eignarhaldsfélagi ehf. og árin 2006 og 2007 munu feðgarnir sjálfir hafa haldið á 0,1% hlut í félaginu. Givenshire Equities Ltd. mun upphaflega hafa verið að öllu leyti í eigu félags sem tilheyrði stefnda, Valhamar Group Ltd., en á árinu 2007 mun Axis Capital Ltd. hafa keypt 5% hlut í fyrrnefnda félaginu.

2

Áfrýjandi keypti 16. febrúar 2006 hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. að nafnvirði 6.300.000 krónur á genginu 31,35 fyrir 198.295.020 krónur og aftur 19. desember 2007 að nafnvirði 4.735.376 krónur á genginu 35,90 fyrir 170.509.998 krónur. Uppgjör vegna fyrri kaupanna fór fram 17. febrúar 2006 og 27. desember 2007 vegna þeirra seinni. Óumdeilt er að hlutabréfin urðu verðlaus 7. október 2008.

3

Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sem birt var 12. apríl 2010, komu í fyrsta sinn fram opinberlega ýmsar upplýsingar um Landsbanka Íslands hf. sem þýðingu hafa fyrir sakarefni máls þessa. Í skýrslunni var meðal annars fjallað um eignarhald Samson eignarhaldsfélags ehf. á Landsbanka Íslands hf. og áhættuskuldbindingar bankans gagnvart stefnda og tengdum aðilum. Þar var rakið að Fjármálaeftirlitið hafi með ákvörðun 3. febrúar 2003 fallist að gættum nánari skilyrðum á hæfi Samson eignarhaldsfélags ehf. til að fara með virkan eignarhlut í Landsbanka Íslands hf. að því undangengnu að samþykktum félagsins hafði verið breytt á þann veg að tilgangur félagsins væri bundinn við eignarhald á hlutabréfum í bankanum. Fjármálaeftirlitið hafi sent bréf til Samson eignarhaldsfélags ehf. 31. maí 2005 þar sem fram hafi komið að áhyggjur hafi vaknað hjá eftirlitinu um hæfi félagsins til að fara með virkan eignarhlut í Landsbanka Íslands hf., sbr. VI. kafla laga nr. 161/2002. Hefðu áhyggjurnar lotið að því hvort eignarhald Samson eignarhaldsfélags ehf. á bankanum, með hliðsjón af þeirri reynslu sem komin hafi verið á það, teldist vera í samræmi við þau skilyrði og sjónarmið sem hefðu legið til grundvallar samþykki Fjármálaeftirlitsins fyrir kaupunum. Fjármálaeftirlitið hefði í því ljósi talið að taka þyrfti þrjú atriði til nánari athugunar, í fyrsta lagi hættu á hagsmunaárekstrum á fjármálamarkaði, sbr. þágildandi 3. tölulið 42. gr. laga nr. 161/2002, í öðru lagi torveldun eftirlits, sbr. þágildandi 5. tölulið sömu lagagreinar, og í þriðja lagi hvort Samson eignarhaldsfélag ehf. teldist vera eignarhaldsfélag á fjármálasviði í skilningi þágildandi 97. gr. laganna. Einnig kom fram að áhyggjur Fjármálaeftirlitsins hefðu snúið að því að Samson eignarhaldsfélag ehf. og tengdir aðilar nytu verulegrar fyrirgreiðslu frá Landsbanka Íslands hf. og dótturfélagi hans í Lúxemborg. Skuldbindingarnar væru í mörgum tilvikum ýmist með ábyrgð móðurfélagsins eða tryggðar með veði í hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. eða félögum sem tengd væru bankanum eða virkum eigendum hans. Þá hefði Fjármálaeftirlitið litið alvarlegum augum aðkomu eigenda virks eignarhlutar í fjármálafyrirtæki að viðskiptum á markaði sem væru til þess fallin að torvelda eðlilegt eftirlit með eignarhaldi í öðrum fjármálafyrirtækjum. Af skýrslu rannsóknarnefndarinnar má ráða að Samson eignarhaldsfélag ehf. hafi svarað bréfinu 29. júní 2005 og reifað sjónarmið sín en jafnframt ítrekað áður fram komna ósk um að fá heimild til að breyta samþykktum sínum í fyrra horf. Hafi félagið talið að nauðsynlegt væri „að útvíkka starfsheimildir félagsins í því skyni að tryggja óháða stöðu þess, styrkja það og stuðla að gegnsæi í rekstri þess.“ Í framhaldinu mun ekki hafa komið til aðgerða Fjármálaeftirlitsins vegna framangreindra atriða en með bréfi 2. júní 2006 féllst það á beiðni um heimild til að breyta samþykktum Samson eignarhaldsfélags ehf. með nánar tilgreindum skilyrðum.

Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar var jafnframt vikið að „stórum áhættum“ í rekstri Landsbanka Íslands hf. og tiltekið að í bréfi Fjármálaeftirlitsins til bankans 22. mars 2007, hafi verið gerðar ýmsar athugasemdir vegna úttektar sem hafði verið gerð á áhættumælingum og áhættustýringu bankans á árinu 2005. Í fyrsta lagi hefðu verið gerðar athugasemdir um hvernig Landsbanki Íslands hf. skilgreindi fjárhagslega tengda aðila í nokkrum tilvikum, í öðru lagi hefði Fjármálaeftirlitið álitið að bankinn hefði vantalið áhættur sem færu fram úr 10% af eigin fé hans, í þriðja lagi væri misræmi í tölum í skýrslugjöf bankans, í fjórða lagi hefði skilyrðum fyrir frádrætti frá stórum áhættum ekki verið fullnægt í öllum tilvikum og í fimmta lagi hefði skort nafngreinanlegar upplýsingar um fyrirgreiðslu. Hefði Fjármálaeftirlitið komist að þeirri niðurstöðu að áhættuskuldbinding bankans gagnvart stefnda og tengdum aðilum hefðu numið að minnsta kosti 51.300.000.000 krónum eða 49,7% af svonefndu CAD eigin fé bankans. Þessi niðurstaða hefði tekið mið af stöðunni eftir að búið væri að beita hámarksfrádrætti samkvæmt reglum um stórar áhættur, en án frádráttarins hefði skuldbindingin svarað til 52% af eigin fé bankans. Fjármálaeftirlitið hefði farið fram á það í bréfinu að þessar niðurstöður yrðu kynntar stjórn Landsbanka Íslands hf. og gerðar viðeigandi ráðstafanir til að bæta úr þeim atriðum sem athugasemdir væru gerðar við. Í bréfi bankans 30. apríl 2007 hefði túlkun Fjármálaeftirlitsins á framkvæmd reglna um stórar áhættur verið mótmælt um nokkur mikilvæg atriði.

Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar kom einnig fram að í september 2008 hefði Landsbanki Íslands hf. veitt Samson eignarhaldsfélagi ehf. lán að fjárhæð 168.000.000 sterlingspund, sem samkvæmt fundargerð lánanefndar bankans hefði verið vegna gjaldþrots tilgreinds félags. Hefði láninu öllu verið ráðstafað til lækkunar á skuldbindingum við bankann. Síðustu átján mánuðina fyrir fall bankans hefðu heildarútlán móðurfélags hans til tiltekinna fyrirtækja á vegum stefnda sveiflast í kringum 20% af eiginfjárgrunni bankans.

4

Í héraðsdómsstefnu er greint frá minnisblaði sem starfsmenn PricewaterhouseCoopers hf., sem var endurskoðandi Landsbanka Íslands hf., hafi ritað 22. október 2005 eftir fund með tilteknum starfsmönnum bankans og framkvæmdastjóra Samson eignarhaldsfélags ehf. Tilefni fundarins hafi verið staða sem hafi komið upp þegar Samson eignarhaldsfélag ehf. hafi leyst til sín 15% eignarhlut þriðja eiganda félagsins. Eftir það munu stefndi og faðir hans hafa farið hvor um sig með 50% atkvæða í félaginu og þar með óbeint eignarhald að meira en 20% hlutafjár í Landsbanka Íslands hf. sem oft væri stuðst við um skilgreiningu á mikilvægum áhrifum í hlutafélagi. Hafi framkvæmdastjóri Samson eignarhaldsfélags ehf. tekið fram á fundinum að gripið yrði til aðgerða til þess meðal annars að eignarhlutur stefnda myndi færast í fyrra horf og óbein hlutdeild hans í atkvæðisrétti í Landsbanka Íslands hf. færi ekki yfir þessi 20% mörk. Í árslok 2005 hafi Hersir – ráðgjöf og þjónusta ehf. keypt 1% hlut í Samson eignarhaldsfélagi ehf. af félaginu sjálfu. Eftir efnahagsreikningi Samson eignarhaldsfélags ehf. 31. desember 2006 hafi sá eignarhlutur á hinn bóginn virst vera kominn aftur í eigu félagsins en eignarhlutföll að öðru leyti verið óbreytt.

Í tölvubréfi til Fjármálaeftirlitsins 1. febrúar 2007 tilkynnti framkvæmdastjóri Samson eignarhaldsfélags ehf. að Axis Capital Ltd. hefði keypt 5% hlut í Givenshire Equities Ltd. Í tölvubréfi til regluvarðar Landsbanka Íslands hf. 17. október 2007 staðfesti síðan framkvæmdastjóri Samson eignarhaldsfélags ehf. að engar breytingar hefðu orðið á eignarhaldi að félaginu „þannig að BTB er undir 20% í óbeinu eignarhaldi í Landsbanka.“ Þá áttu regluvörður Landsbanka Íslands hf. og framkvæmdastjóri í bankanum tölvubréfaskipti í janúar 2008 um eignarhald að Samson eignarhaldsfélagi ehf., en aðspurður þar um hvort stefndi væri „innan við 20% í bankanum“ svaraði regluvörðurinn: „Okkur reiknaðist til að hann væri 19,9x%.“ Í framhaldi af þessu svaraði framkvæmdastjórinn fyrirspurn frá endurskoðanda Landsbanka Íslands hf. um stöðu stefnda á eftirfarandi hátt: „BTB á 95% í Givenshire en 5% eru í eigu Hersir-ráðgjöf og þjónusta ehf. ... Givenshire á 49,94% og er í 95% eigu BTB eða samtals 47,44%. Síðan á BTB beint 0,06%. Samtals eru þetta 47,5%. Eignarhlutur Samson í bankanum er 40,73%. Hlutur BTB er 47,5% af 40,73% sem gerir 19,34% m.v. allt hlutafé. Síðan þegar eigin bréf eru dregin frá (c.a 3%) og þá er hlutdeild í virku hlutafé 19,94% eða rétt undir mörkum. Samson eru meðvitaðir um áhrif þess ef þeir fara yfir 20%.“ Loks er þess að geta að í svari starfsmanns Samson eignarhaldsfélags ehf. 12. júní 2008 við fyrirspurn Fjármálaeftirlitsins vegna eftirlits með virkum eignarhluta í Landsbanka Íslands hf. kom fram að fyrir utan eigin hluti Samson eignarhaldsfélags ehf. ættu Bell Global Investment S.á.r.l., sem væri að öllu leyti í óbeinu eignarhaldi föður stefnda, og Givenshire Equities S.á.r.l., sem væri að 95% í eigu stefnda og 5% í eigu Landsbanka Luxembourg S.A., hvort um sig 49,9% hlut í eignarhaldsfélaginu. Stefndi og faðir hans ættu síðan hvor um sig 0,1% hlut.

5

Í málinu hefur verið lagt fram álit þriggja lögmanna á lögfræðistofunni Landslögum 14. febrúar 2011 sem gert mun hafa verið að ósk nafngreinds lögmanns, sem mun hafa átt hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. Var í álitinu fjallað um hugsanlega stöðu stefnda sem tengds aðila gagnvart Landsbanka Íslands hf. og komist að þeirri niðurstöðu að „Með því að hlutir Givenshire og Hersis í Samson annars vegar og hlutir Valhamars og starfsmanna Novator í Givenshire hins vegar skulu taldir saman við útreikning á óbeinum eignarhlut B-kk-ef T-kk-ef í Landsbankanum, fer hlutur hans í bankanum yfir 20%.“ Er síðan ályktað á þann veg að þegar af þeirri ástæðu yrði að telja að stefndi hefði haft stöðu tengds aðila gagnvart Landsbanka Íslands hf. í skilningi laga nr. 161/2002. Í grein nafngreinda lögmannsins, sem birtist í dagblaði 12. september 2011, fjallaði hann um hugsanlegan bótarétt hluthafa í félaginu á hendur stefnda vegna annmarka á upplýsingagjöf til þeirra. Lýsti hann meðal annars vilja til að standa að undirbúningi slíks skaðabótamáls. Samhliða þessu birtist frá honum auglýsing með fyrirsögninni: „Áskorun til fyrrum hluthafa í Landsbanka Íslands hf.“ Þar kom fram að hluthafar í félaginu ynnu að undirbúningi þess að fá skýrslur teknar fyrir dómi vegna hugsanlegrar málsóknar gegn stefnda og gæfist öðrum úr röðum hluthafa kostur á að leggja þessu lið. Markmið þessarar gagnaöflunar væri að afla frekari upplýsinga um viðskipti, lánveitingar og stöðu stefnda innan bankans. Í framhaldinu yrði tekin ákvörðun um hvort höfðað yrði skaðabótamál á hendur honum.

Með bréfi 15. nóvember 2011 til slitastjórnar Landsbanka Íslands hf. óskaði lögmaður, fyrir hönd ótilgreinds hóps hluthafa í félaginu, eftir aðgangi að tilteknum gögnum og upplýsingum á grundvelli 2. mgr. 80. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í svari slitastjórnarinnar 13. desember sama ár kom fram að hún teldi nauðsynlegt áður en lengra yrði haldið að upplýst yrði hverjir þessir hluthafar væru. Í framhaldi af því munu tveir hluthafar, Stapi lífeyrissjóður og V-kk-nf B-kk-nf, hafa gert þessar óskir að sínum. Þannig leitaði lífeyrissjóðurinn eftir því með bréfi 1. mars 2012 að slitastjórn Landsbanka Íslands hf. veitti aðgang að nánar tilgreindum gögnum og upplýsingum. Því hafnaði slitastjórnin með bréfi 22. sama mánaðar með vísan til „nýgenginna hæstaréttardóma“ sem styddu að lífeyrissjóðurinn hefði ekki lögvarða hagsmuni af því að fá umbeðin gögn til að meta grundvöll fyrir málshöfðun á hendur fyrrum aðaleigendum Landsbanka Íslands hf. eða til sönnunarfærslu í bótamáli gegn þeim. Eftir frekari bréfaskipti um þetta leitaði slitastjórnin úrlausnar héraðsdóms um ágreining sinn við lífeyrissjóðinn samkvæmt 171. gr. laga nr. 21/1991. Með dómi Hæstaréttar 3. mars 2014 í máli nr. 108/2014 var staðfestur úrskurður héraðsdóms þar sem slitastjórninni var gert að afhenda lífeyrissjóðnum nánar tiltekin gögn á grundvelli 2. mgr. 80. gr. sömu laga.

Gögnin sem dómur þessi varðaði voru afhent lífeyrissjóðnum 7. mars 2014. Með tölvubréfum 14. október, 3. nóvember og 3. desember 2014 óskaði lífeyrissjóðurinn eftir frekari gögnum. Í framhaldinu var lögmanni hans veittur aðgangur að svonefndu gagnaherbergi á vegum slitastjórnarinnar og undirritaði hann af því tilefni yfirlýsingu 9. desember 2014 um að þetta væri gert í þeim tilgangi að Stapi lífeyrissjóður gæti að gættum trúnaði afmarkað nánar eftir hvaða gögnum væri óskað. Eftir skoðun gagnanna sama dag mun lögmaður lífeyrissjóðsins hafa tilgreint að hverjum þeirra beiðni hans lyti og munu þau hafa verið afhent honum 16. febrúar 2015.

Á þeim tíma sem fyrrnefndur ágreiningur um afhendingu gagna beið úrlausnar dómstóla fór Stapi lífeyrissjóður þess einnig á leit að fá eftirrit stefnu og skjalaskrár í tilteknu einkamáli sem Landsbanki Íslands hf. hafði höfðað gegn fyrrum endurskoðendum félagsins. Landsbanki Íslands hf. mótmælti þeirri beiðni en hún var tekin til greina með úrskurði héraðsdóms 22. nóvember 2012.

Þá krafðist V-kk-nf B-kk-nf þess með bréfi til héraðsdóms 21. september 2012 að sér yrði heimilað samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að leiða sautján nafngreinda menn fyrir dóm til skýrslugjafar vegna undirbúnings málshöfðunar gegn stefnda ásamt því að mælt yrði fyrir um skyldu til að afhenda tiltekið skjal. Stefndi tók til varna gegn þessum kröfum og var þeim hafnað með úrskurði héraðsdóms 2. apríl 2013. Með dómi Hæstaréttar 15. maí sama ár í máli nr. 259/2013 var krafa um skýrslutökur á hinn bóginn tekin til greina að öðru leyti en því að stefnda var ekki gert að gefa skýrslu fyrir dómi. Skýrslur voru teknar af þessum vitnum 4., 6., og 7. nóvember 2013. Þar reis ágreiningur um skyldu vitnanna til að svara tilteknum spurningum og gengu af þeim sökum dómar í Hæstarétti 27., 30. og 31. janúar og 4. febrúar 2014 í málum nr. 799/2013, 807/2013, 808/2013, 809/2013, 810/2013 og 811/2013, þar sem vitnunum var gert að svara stærstum hluta spurninganna. Skýrslutökum fyrir héraðsdómi lauk 11. og 13. mars 2014.

Áfrýjandi var þátttakandi í Málsóknarfélagi hluthafa Landsbanka Íslands hf., sem höfðaði mál á hendur stefnda 12. ágúst 2015 til viðurkenningar á skaðabótaskyldu hans, að meginstefnu til vegna sömu atvika og mál þetta byggir á. Með dómi Hæstaréttar 2. maí 2016 í máli nr. 235/2016 var staðfestur úrskurður héraðsdóms um að vísa því máli frá dómi, þar sem kröfugerð málsóknarfélagsins þótti áfátt auk þess sem ekki væri fullnægt því skilyrði 1. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991 um að kröfur félagsmanna yrðu að vera af sömu rót runnar.

Áfrýjandi höfðaði sem fyrr segir mál þetta 21. september 2016. Kröfu stefnda um að málinu yrði vísað frá dómi var hafnað með úrskurði héraðsdóms 30. maí 2017.

III

Í þessum þætti málsins byggir áfrýjandi í fyrsta lagi á því að málsástæða stefnda um fyrningu kröfu hans, sem fyrst hafi verið höfð uppi við málflutning í héraði, hafi komið of seint fram og eigi því ekki að komast að í málinu, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Þá sé þessi málsástæða vanreifuð og hafi greinargerð stefnda í héraði ekki uppfyllt skilyrði 2. mgr. 99. gr. sömu laga.

Komist þessi málsástæða að byggir áfrýjandi í öðru lagi á því að eldri lög nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda gildi um kröfu sína þar sem hún hafi stofnast þegar hann keypti hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. 16. febrúar 2006 og 19. desember 2007, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og fyrnist krafan því á tíu árum samkvæmt 4. gr. laga nr. 14/1905.

Verði lög nr. 150/2007 á hinn bóginn talin eiga við um kröfu áfrýjanda byggir hann í þriðja lagi á því að hann hafi höfðað málið innan fjögurra ára frá því að hann fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjón sitt og þann sem ber ábyrgð á því eða bar að afla sér slíkra upplýsinga, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007. Hafi málið því verið höfðað fyrir lok fyrningartíma.

Áfrýjandi byggir jafnframt sjálfstætt á því að þar sem skaðabótakrafa hans sé að hluta reist á því að stefndi hafi vanrækt að gera öðrum hluthöfum í Landsbanka Íslands hf. yfirtökutilboð hafi krafan hvað sem öðru líði stofnast á því tímamarki þegar skylt var að setja slíkt tilboð fram, en það hafi verið 23. apríl 2008.

Stefndi andmælir því að málsástæða hans um fyrningu sé vanreifuð. Hann byggir á því að lög nr. 150/2007 taki til kröfu áfrýjanda, sem geti ekki hafa stofnast fyrr en ætlað tjón hafi orðið 7. október 2008 þegar hlutabréf hans urðu verðlaus. Hafi því fjögurra ára fyrningarfrestur samkvæmt lögunum verið liðinn þegar málið var höfðað. Þá hafnar stefndi því að nægjanlegt tilefni til málsóknar í skilningi 9. gr. laga nr. 150/2007 geti ráðist af því hvort tjónþoli hafi undir höndum sönnunargögn um öll atvik máls. Einnig andmælir stefndi því að krafa um skaðabætur, sem reist sé á vanrækslu á að gera öðrum hluthöfum yfirtökutilboð, geti hafa stofnast á þeim degi sem gera hefði átt slíkt boð. Hópmálsókn 12. ágúst 2015 geti ekki hafa slitið fyrningu og hafi áfrýjandi að auki sýnt af sér tómlæti um málshöfðun. Loks byggir stefndi sérstaklega á því að krafa áfrýjanda um vexti sé fyrnd og breyti þá engu hvort eldri eða yngri lögin eigi við um hana.

IV

Skiptingu sakarefnis í málinu reisti héraðsdómari á 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 þar sem kveðið er á um að dómari geti ákveðið að eigin frumkvæði eða eftir ósk annars aðila eða beggja að skipta sakarefni þannig að fyrst verði dæmt sérstaklega um tiltekin atriði máls meðan önnur atriði þess hvíla og bíða þess að verða dæmd. Á þeim grundvelli var í héraðsdómi og dómi Landsréttar eingöngu tekin afstaða til þess hvort ætluð krafa áfrýjanda um skaðabætur væri fyrnd. Svo unnt sé að skipta sök með því móti og taka aðeins afstöðu til fyrningar án þess að leysa úr málinu að öðru leyti verður að liggja fyrir hvenær og á hvaða grundvelli krafa er talin hafa stofnast. Niðurstaða í þeim efnum ræður einnig lagaskilum milli eldri fyrningarlaga nr. 14/1905 og yngri laga nr. 150/2007, en síðargreindu lögin gilda einvörðungu um kröfur sem stofnast eftir gildistöku þeirra 1. janúar 2008, sbr. 28. gr. laganna. Þannig var fyrningarfrestur skaðabótakröfu utan samninga tíu ár eftir eldri lögunum, sbr. 2. tölulið 4. gr. þeirra, en fyrningarfrestur slíkrar kröfu eftir 1. mgr. 9. gr. gildandi laga er fjögur ár miðað við nánar tilgreind atriði sem lýst er í ákvæðinu.

Svo sem grein hefur verið gerð fyrir byggir áfrýjandi á því að eldri lög nr. 14/1905 gildi um fyrningu kröfu hans þar sem hún hafi stofnast við kaup hlutabréfanna í Landsbanka Íslands hf. 16. febrúar 2006 og 19. desember 2007. Stofndagur kröfunnar, sem sé um skaðabætur utan samninga, miðist við það þegar áfrýjandi keypti hlutabréfin á grundvelli rangra og ófullnægjandi upplýsinga en þá hafi hin bótaskylda háttsemi stefnda þegar verið hafin. Engu breyti um þetta hvenær tjón hafi komið fram og því hafi krafa áfrýjanda ekki verið fyrnd við höfðun máls þessa. Áfrýjandi byggir jafnframt á því að verði ekki talið að til skaðabótaskyldu stefnda hafi stofnast þegar við kaupin, þá hafi eftir það tímamark hvílt á stefnda skylda til nánar tilgreindra athafna sem þá beri að miða við um tilurð skaðabótakröfunnar. Öll þau tilvik hafi átt sér stað fyrir gildistöku laga nr. 150/2007 ef frá sé talin málsástæða um að stefnda hafi orðið skylt að gera öðrum hluthöfum í félaginu yfirtökutilboð í hlutabréf þeirra 23. apríl 2008. Áfrýjandi telur að dagsetningin 7. október 2008, þegar hlutabréfin urðu verðlaus, hafi enga sjálfstæða þýðingu fyrir málatilbúnað hans og byggir hann ekki á því að stefndi hafi borið ábyrgð á að svo hafi farið, heldur á því að áfrýjandi hefði ekki átt hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. á því tímamarki hefði hið ólögmæta og saknæma athæfi stefnda ekki komið til.

Stefndi byggir á hinn bóginn á því að lög nr. 150/2007 eigi við í málinu og því sé krafa áfrýjanda fallin niður fyrir fyrningu. Skaðabótakrafa utan samninga geti fyrst stofnast þegar öllum skilyrðum skaðabótaskyldu er fullnægt. Krafa áfrýjanda hafi því ekki stofnast fyrr en tjón hafi orðið 7. október 2008 þegar hlutabréfin urðu verðlaus, en ekki nægi í þeim efnum að fyrir hendi sé hætta á tjóni. Fyrir þann tíma hafi engri skaðabótaskyldu verið til að dreifa.

Það er meginregla að krafa um skaðabætur utan samninga stofnast þegar hin bótaskylda háttsemi á sér stað og miðast gjalddagi kröfunnar við sama tímamark, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 22. mars 2016 í máli nr. 519/2015 og 11. maí 2017 í máli nr. 571/2016, og kenningar norrænna fræðimanna í þeim efnum. Það fer þó eftir atvikum hvort afleiðingar háttseminnar koma fram á sama tímamarki eða síðar og hvort unnt er að gera tjón vegna háttseminnar þá upp eða síðar. Er það samkvæmt þessu ekki fortakslaust skilyrði fyrir stofnun skaðabótakröfu utan samninga að saman fari það tímamark þegar til kröfunnar stofnast annars vegar og hins vegar hvenær tjón verður staðreynt og gert upp sem getur eins og áður segir verið á síðara tímamarki. Þá hefur verið lagt til grundvallar hvað svokölluð athafnaleysisbrot varðar að miða beri stofndag kröfu við það tímamark þegar unnt var í síðasta lagi að afstýra tjóni. Samkvæmt þessu kann áfrýjandi að lögum að eiga kröfu um skaðabætur utan samninga þess efnis sem hann heldur fram og sem þá stofnaðist til innan þeirrar tímamarka sem hann byggir aðallega á.

Skilja verður málatilbúnað áfrýjanda svo að hann leggi einnig til grundvallar að skaðabótaskylda stefnda verði öðrum þræði reist á athafnaleysi hans sem hafi verið „samfelld bótaskyld háttsemi.“ Þessi háttsemi hafi verið byrjuð áður en áfrýjandi keypti í fyrra skiptið hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. 16. febrúar 2006 og varað allt þar til skilanefnd var sett yfir félagið 7. október 2008. Jafnframt vísar áfrýjandi til nánar tilgreindra og tímasettra athafna stefnda sem varði hann skaðabótaskyldu, þar á meðal að stefndi hafi með athöfnum eða athafnaleysi komið því til leiðar að rangar upplýsingar hafi komið fram um eignarhald stefnda og lánveitingar til hans í ársreikningum Landsbanka Íslands hf. 2005, árshlutareikningi 2006, ársreikningi sama ár, árshlutareikningi 2007 og ársreikningi þess árs. Þá beri stefndi ábyrgð á rangri upplýsingagjöf um eignarhluta sinn í Samson eignarhaldsfélagi ehf. sem haft hafi í för með sér rangt mat á óbeinum eignarhlut hans í Landsbanka Íslands hf. Ennfremur byggir áfrýjandi á því að þar sem stefndi hafi vanrækt að gera öðrum hluthöfum í þeim banka yfirtökutilboð, sbr. 1. mgr. 19. gr. þágildandi laga nr. 34/1998 um starfsemi kauphalla og skipulegra tilboðsmarkaða, hafi krafan hvað sem öðru líði stofnast á því tímamarki þegar skylt hafi verið að setja slíkt tilboð fram 23. apríl 2008, en fyrning slíkrar kröfu félli undir gildissvið laga nr. 150/2007. Stefndi byggir hins vegar í öllum tilvikum á því að ekki geti hafa stofnast til ætlaðrar kröfu áfrýjanda fyrr en 7. október 2008.

Svo sem ráða má af framangreindu er í málatilbúnaði áfrýjanda gert ráð fyrir því að til ætlaðrar kröfu hans geti hafa stofnast á mismunandi tímum og spanna þær tímasetningar að auki gildissvið bæði eldri og yngri laga um fyrningu kröfuréttinda, en áður er vikið að lagaskilum eftir 28. gr. laga nr. 150/2007. Aðallega byggir áfrýjandi á þeirri málsástæðu að skaðabótakrafan hafi orðið til við kaup hans á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. 16. febrúar 2006 og 19. desember 2007. Eftir málatilbúnaði áfrýjanda kynni skaðabótakrafa hans þó jafnframt að hafa stofnast eftir kaupdaga hlutabréfanna en þó fyrir 1. janúar 2008 þegar lög nr. 150/2007 öðluðust gildi. Það ætti þó ekki við ef stefndi yrði talinn bera skaðabótaskyldu gagnvart áfrýjanda fyrir þá sök að stefndi hafi vanrækt að gera öðrum hluthöfum í Landsbanka Íslands hf. yfirtökutilboð í hlutabréf þeirra 23. apríl 2008. Jafnframt byggir áfrýjandi, svo sem fyrr getur, á viðvarandi athafnaleysi stefnda en í því tilviki myndi stofndagur kröfu ráðast af lokadegi þess svo sem að framan getur.

Eins og mál þetta liggur fyrir er ekki unnt að taka afstöðu til fyrningar ætlaðrar skaðabótakröfu áfrýjanda nema fyrst hafi verið leyst úr því hvort hún hafi orðið til, á hvaða grunni það hafi gerst og hvenær. Að öðrum kosti fæli niðurstaða málsins í sér getsakir, eftir atvikum valkvæðar, um hvort kröfuréttindi, sem ekki hefur verið staðreynt hvort orðið hafi til, hafi fallið niður fyrir fyrningu. Að þessu gættu er ljóst að skilyrði brast með öllu til að skipta sakarefni í málinu á grundvelli 31. gr. laga nr. 91/1991 svo sem gert var með ákvörðun héraðsdómara í þinghaldi 30. nóvember 2007. Er því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm sem og héraðsdóm í málinu og vísa því heim í hérað til löglegrar meðferðar en við hana verður þá að taka til þess afstöðu hvort málsástæður um fyrningu hafi í einstökum atriðum verið nægjanlega reifaðar af stefnda hálfu.

Rétt er að málskostnaður falli niður á öllum dómstigum.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur og héraðsdómur í máli þessu eru ómerktir og er því vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Málskostnaður í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður.