441/2011

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem viðurkennt var að nánar tilteknar kröfur LV hf. nytu stöðu í réttindaröð samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slit LÍ hf. Málsatvik voru þau að félagið M gerði 10. október 2006 samning við sjö alþjóðleg fjármálafyrirtæki um lántöku, sem útibú DB í London átti að hafa umsjón með. LV hf. og LÍ hf. gerðu 14. nóvember sama ár með sér svokallað rammasamkomulag um þátttöku sjóðsins LMF í fjárfestingum LÍ hf. í lánaverkefnum, en samkvæmt samningnum var LÍ hf. í meginatriðum ætlað það hlutverk að koma auga á fjárfestingatækifæri fyrir LMF og hafa milligöngu um slíkar fjárfestingar. LÍ hf. og útibú DB í London gerðu 1. maí 2008 með sér yfirlýsingu um framsal á kröfu úr tilteknum flokki lánssamningsins frá 10. október 2006. Með samningi 20. maí 2008 tókst LV hf., fyrir hönd LMF, á hendur tilteknar skuldbindingar og réttindi LÍ hf. samkvæmt því sem nánar var rakið í samningnum og rammasamkomulaginu frá 14. nóvember 2006. Málsaðilar gerðu á ný með sér samning 28. sama mánaðar, sem var ætlað að koma í stað áðurgreinds samnings frá 20. maí 2008, þar sem meðal annars kom fram að LÍ hf. væri lánveitandi samkvæmt lánssamningnum 10. október 2006 og að LMF keypti tiltekna hlutdeild í áðurgreindum flokki samningsins. Deila aðila laut einkum að tvennu. Annars vegar að því hvort litið skyldi svo á að LMF, sem LV hf. kom fram fyrir, væri eigandi kröfu á hendur M á grundvelli lánssamnings 10. október 2006 og þar með greiðslna, sem lántakinn hefði innt af hendi til LÍ hf. eftir 7. október 2008 og myndi eftir atvikum síðar inna af hendi, frekar en að LV hf. yrði einungis talinn eiga kröfuréttindi á hendur LÍ hf. samkvæmt samningi þeirra frá 28. maí 2008. Hins vegar hvort þessar greiðslur, sem LÍ hafði tekið við, væru þannig sérgreindar í vörslum hans að LV hf. gæti gert tilkall til þeirra eftir 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991, yrði hann talinn eigandi fjárins. Um fyrra atriðið segir meðal annars í dómi Hæstaréttar að þótt LV hf. hafi greitt fyrir hlutdeildina 28. maí 2008 með hluta af innstæðu reiknings, sem fram að því stóð að handveði vegna skuldbindingar hans samkvæmt samningi aðila 20. maí 2008, gætu þau undanfarandi lögskipti ekki breytt því að samningurinn 28. sama mánaðar hefði berum orðum falið í sér kaup LMF, sem færðu sjóðnum eignarrétt yfir þessum kröfuréttindum. LV hf. var því, í þágu LMF, talinn eigandi kröfu samkvæmt lánssamningum 10. október 2006. Um hið síðara atriði vísaði H-kk-nf til þess að dómaframkvæmd réttarins hefði áskilið að peningar í vörslum þrotabús, sem kröfuhafi kallaði til á grundvelli eignarréttar, þyrftu að vera nægilega sérgreindir til þess að kröfu yrði skipað í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991. Sá áskilnaður hefði þó ekki verið gerður þegar peningar hefðu ekki komist í vörslur þrotabús fyrr en eftir upphaf skipta. Taldi rétturinn að aðstöðu LÍ hf. á tímabilinu 7. október 2008 til 22. apríl 2009 mætti í þessu tilliti jafna til þess að hafin væru gjaldþrotaskipti á búi hans og því hefði sérgreining peningaeignar LV hf., í vörslum LÍ hf., enga þýðingu fyrir stöðu kröfu hans í réttindaröð við slit hins síðarnefnda. Því til samræmis var viðurkennt að krafa LV hf. nyti stöðu eftir 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 við slit LÍ hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. júlí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júní 2011, þar sem viðurkennt var að nánar tilteknar kröfur varnaraðila njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slit sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að kröfum varnaraðila verði hafnað og sér dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 25. júlí 2011. Hann krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað, en til vara að krafa hans að fjárhæð 76.740 evrur verði viðurkennd með stöðu í réttindaröð samkvæmt 4. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991, svo og að krafa hans til fjár, sem sóknaraðili hafi þegar tekið við eftir 22. apríl 2009 og muni taka við á grundvelli nánar tilgreindra samninga 14. nóvember 2006 og 28. maí 2008, njóti stöðu samkvæmt 3. tölulið sama lagaákvæðis. Að þessu frágengnu krefst varnaraðili þess að „viðurkennt verði með dómi að sóknaraðila sé á grundvelli 95. gr. laga nr. 21/1991 skylt að skila hlutdeild ... í þeim greiðslum sem sóknaraðili hefur tekið við og mun taka við eftir 22. apríl 2009“ á grundvelli sömu samninga. Í öllum tilvikum krefst varnaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Eftir ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 21. nóvember 2011.

I

Samkvæmt gögnum málsins gerði franskt félag með takmarkaðri ábyrgð, sem bar heitið Mediannuaire Holding, samning 10. október 2006 við sjö alþjóðleg fjármálafyrirtæki um að taka lán að fjárhæð allt að 5.010.000.000 evrur, en útibú Deutsche Bank AG í London átti að hafa umsjón með þessum viðskiptum. Láninu var skipt í nánar tiltekna flokka og var þar á meðal einn, sem auðkenndur var D. Undir hann féll lán að fjárhæð 300.000.000 evrur, sem skyldi endurgreiða í einu lagi að liðnum níu árum og sex mánuðum, en vexti átti að greiða á lánstímanum öllum eftir nánari reglum. Lántakinn átti að inna greiðslur af hendi til fyrrnefnds banka, sem hafði umsjón með viðskiptunum, og skyldi bankinn síðan skipta hverri greiðslu milli kröfuhafa. Í samningnum voru ákvæði um framsal kröfu samkvæmt honum, en slíkt var lánveitanda eða framsalshafa heimilt hvort heldur með kröfu sína í heild eða hluta af henni, sem að meginreglu mátti þó ekki nema lægri fjárhæð en 2.000.000 evrum. Bæði framseljanda og framsalshafa bar að undirrita sérstaka yfirlýsingu um framsal, sem komið yrði til fyrrnefnds útibús Deutsche Bank AG, en bankinn héldi skrá um slík aðilaskipti og færi eftir henni við útborgun greiðslna frá lántakanum.

Málsaðilarnir gerðu 14. nóvember 2006 samning með heitinu: „Rammasamkomulag um þátttöku Landsbankans Mezzanine Fund II í fjárfestingum Landsbanka Íslands hf. í lánaverkefnum á evrópskum lánamarkaði“, en þar kom fram að varnaraðili stæði að samningnum fyrir hönd sjóðsins, sem hér um ræðir. Í samningnum var vísað til þess að sóknaraðili hefði nánar tiltekna fjárfestingarstefnu, sem fælist meðal annars í því að „fjárfesta á norður evrópskum lánamarkaði í „skuldsettum lánum“ ... sem annað hvort eru keypt af þeim deildum innan stærri evrópskra banka sem bera ábyrgð á sambankalánum og sérhæfðri fjármögnun ... eða sölutryggð að hluta eða öllu leiti af LÍ í samræmi við kröfur og/eða samstarf við ofangreindar deildir.“ Hver fjárfesting yrði „á bilinu fimm til þrjátíu milljónir sterlingspunda eða jafngildi í annarri mynt.“ Ætti sóknaraðili að finna tækifæri til fjárfestinga og frumgreina þau, en afhenda síðan sjóðnum gögn ef ákveðið væri að halda greiningu áfram. Ef til kæmi myndi sóknaraðili „tilkynna þeim banka sem selur fjárfestinguna og/eða annast hana sem umsýslubanki ... óskir LÍ um þátttöku m.t.t. óska LMF II og etv. annarra aðila um þátttöku“ og jafnframt vera „eini lögaðilinn og lánveitandi gagnvart þeim banka sem selur fjárfestinguna og/eða annast hana sem umsýslubanki ... og lántakanum.“ Sóknaraðila bæri að „tryggja að allar greiðslur frá umsýslubanka eða lántaka berist LMF II“, sem einnig fengi „öll sömu gögn og LÍ á líftíma fjárfestingarinnar“, svo og að „skipuleggja meirihlutakosningu ... milli LÍ og LMF II og etv. annarra aðila sem gerast aðilar að viðkomandi láni með sama hætti og LMF II, um álitamál, þegar óskað er eftir samþykki LÍ sem lánveitanda fyrir breytingum á lánasamning, millibankasamkomulagi ... og/eða öðru samþykki sem nauðsynlegt er að afla frá lánveitanda vegna brota á kvöðum, uppgreiðslu, vanskilum, gjaldfellingu eða öðrum álitamálum sem ber að greiða um atkvæði skv. efni lánsskjala.“ Sjóðnum væri á hinn bóginn ætlað meðal annars að „vinna sjálfstætt áhættumat á fjárfestingarkostum“ og senda sóknaraðila að því loknu „skuldbindandi tilkynningu með skriflegum hætti um vilja til þátttöku í fjárfestingu áður en LÍ tilkynnir umsýslubanka eða þeim banka sem selur fjárfestinguna ... óskir sínar um þátttöku, sem þá munu taka mið af sameiginlegri fjárhæð LMF II og LÍ og etv. annarra banka.“ Sóknaraðili fengi svo „uppgefið frá umsýslubanka eða þeim banka sem selur fjárfestinguna ... endanlega úthlutun og fjármögnunardag og tilkynnir það samstundis til LMF II“, en ekki síðar en þremur dögum fyrir svokallaðan fjármögnunardag myndi sóknaraðili óska eftir greiðslu frá sjóðnum, sem bæri að „senda þátttökufjárhæð sína til LÍ“ í síðasta lagi daginn eftir. Í samningnum var einnig tekið fram að aðilarnir myndu gera „sérstakan samning um aðild LMF II að hverri einstakri fjármögnun þar sem vísað er til viðkomandi lánsskjala og undirliggjandi gagna.“

Sóknaraðili og útibú Deutsche Bank AG í London gerðu 1. maí 2008 yfirlýsingu um framsal á kröfu að fjárhæð 2.000.000 evrur úr flokki D samkvæmt fyrrgreindum lánssamningi Mediannuaire Holding, en framsal þetta átti að koma til framkvæmdar 16. sama mánaðar. Erlendi bankinn var í senn framseljandi kröfunnar og viðtakandi yfirlýsingarinnar vegna umsjónar sinnar með viðskiptum á grundvelli samningsins. Hann áritaði yfirlýsinguna síðastgreindan dag um samþykki framsalsins.

Málsaðilar gerðu 20. maí 2008 samning á ensku, sem ber í framlagðri þýðingu heitið afleiðusamningur vegna útlánaáhættu. Í upphafi samningsins sagði að varnaraðili samþykki fyrir hönd Landsbanka Mezzanine Fund II að taka yfir skuldbindingar og réttindi sóknaraðila samkvæmt því, sem nánar væri ákveðið þar og í rammasamkomulagi þeirra frá 14. nóvember 2006. Vísað var til þess að sóknaraðili væri lánveitandi gagnvart Mediannuaire Holding samkvæmt lánssamningi 10. október 2006. Landsbanki Mezzanine Fund II legði við undirritun afleiðusamningsins 2.000.000 evrur inn á tiltekinn reikning hjá sóknaraðila eða veitti honum „með öðrum hætti aðgang að þeirri fjárhæð“ og setti hana að veði til tryggingar endurgreiðslu lánsins frá Mediannuaire Holding, en sjóðurinn félli um leið frá tilkalli til vaxta af fénu. Í staðinn bæri sóknaraðila að greiða sjóðnum vexti og afborganir af höfuðstóli lánsins, sem þeim fyrrnefnda myndu berast, og væri honum skylt að beita öllum tiltækum ráðum til að tryggja að sjóðurinn fengi umsamdar greiðslur af því. Sóknaraðila væri þó í eitt ár frá gerð afleiðusamningsins heimilt að segja honum upp og standa sjóðnum skil á tryggingu hans, auk þess sem sóknaraðila væri á öllum stigum heimilt að framselja réttindi sín samkvæmt lánssamningnum að hluta eða öllu leyti, en bæri þá eftir sem áður skyldur við sjóðinn eftir afleiðusamningnum. Sjóðnum væri á hinn bóginn óheimilt að framselja réttindi eða færa á aðra skyldur samkvæmt samningnum án samþykkis sóknaraðila.

Sóknaraðili og varnaraðili fyrir hönd Landsbanka Mezzanine Fund II gerðu 28. maí 2008 samning „um aðild að fjárfestingu“. Þar kom fram að sóknaraðili væri lánveitandi gagnvart Mediannuaire Holding samkvæmt lánssamningi 10. október 2006 og „kaupir LMF II hlutdeild í Facility D ... að fjárhæð EUR 2.000.000,00“, en vextir af láninu skyldu reiknast frá 16. maí 2008 og væri næsti gjalddagi þeirra 13. júní sama ár. Tekið var fram að „LMF II kaupir hlutdeild í láninu á genginu 84,50%“ og skyldi greiðsla samkvæmt því fara fram þann dag, sem sóknaraðili myndi tilgreina, en hann skuldbatt sig til að „greiða LMF II vexti og afborganir ... jafnóðum og þær berast frá lántaka.“ Kveðið var á um að sjóðnum væri óheimilt án samþykkis sóknaraðili að „framselja réttindi og skyldur samkvæmt samningi þessum“. Sóknaraðila væri á hinn bóginn „heimilt að selja hlut sinn í láni því sem samningur þessi tekur til að hluta eða öllu leyti“, en um slíka ráðstöfun skyldi sjóðnum tilkynnt og bæri sóknaraðili eftir sem áður „skyldur gagnvart LMF II eins og samningur þessi og rammasamkomulag aðila kveður á um.“ Loks var þess getið að samningurinn ætti að gilda „út líftíma“ skuldbindingarinnar, sem hann tók til, svo og að honum yrði ekki slitið eða sagt upp „nema LÍ kaupi lánshluta LMF II ásamt áföllnum vöxtum og kostnaði“, en við undirritun samningsins félli úr gildi fyrrgreindur afleiðusamningur frá 20. maí 2008.

Samkvæmt gögnum málsins lagði Landsbanki Mezzanine Fund II 2.000.000 evrur inn á sérstakan reikning hjá sóknaraðila 16. maí 2008, en reikningnum var lokað 28. sama mánaðar þegar sú fjárhæð var tekin út af honum með tveimur færslum, sem auðkenndar voru „Mediannuai“, annars vegar að fjárhæð 311.125 evrur og hins vegar 1.688.875 evrur. Fyrir liggur í málinu að aðilarnir hafi í upphafi ætlað að láta viðskipti sín um framangreint efni fara eftir því, sem ákveðið var í afleiðusamningnum 20. maí 2008, en vegna vandkvæða við færslur hjá sóknaraðila hafi þeir sammælst um að fella þann samning niður og gera þess í stað samninginn um aðild að fjárfestingu 28. sama mánaðar. Óumdeilt er að sóknaraðili hafi ekki framselt Landsbanka Mezzanine Fund II réttindi sín samkvæmt lánssamningi Mediannuaire Holding frá 10. október 2006 eftir þeim fyrirmælum, sem komu fram í þeim samningi.

Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í sóknaraðila, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Eftir að lögum nr. 161/2002 hafði verið breytt með lögum nr. 44/2009, sem tóku gildi 22. apríl 2009, var sóknaraðila skipuð slitastjórn, sem gaf út innköllun til kröfuhafa. Fyrir liggur í málinu að sóknaraðili hafi á tímabilinu frá 7. október 2008 til 22. apríl 2009 tekið við greiðslum vegna fyrrgreinds láns til Mediannuaire Holding að fjárhæð samtals 76.737,12 evrur, en á þeim hafi hann ekki staðið skil til Landsbanka Mezzanine Fund II. Vegna þessa lýsti varnaraðili kröfu á hendur sóknaraðila 6. október 2009, þar sem hann krafðist þess meðal annars að viðurkennd yrði krafa sín vegna þessara viðskipta, sem þá hafi verið 124.158,95 evrur vegna frekari greiðslna eftir 22. apríl sama ár, og skyldi hún njóta stöðu í réttindaröð samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991. Í bréfi til varnaraðila 12. nóvember 2009 lýsti slitastjórnin þeirri afstöðu til kröfu hans að hafnað væri að hún nyti stöðu í réttindaröð samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði, enda væri þetta ekki eign varnaraðila í vörslum sóknaraðila að mati slitastjórnar. Þessu til viðbótar sagði meðal annars eftirfarandi í bréfinu: „Til álita kemur hvort krafan muni verða viðurkennd sem almenn krafa á hendur bankanum skv. 113. gr. laga ... nr. 21/1991. Vegna fjölda lýstra krafna er hins vegar óhjákvæmilegt að fresta því að taka afstöðu til kröfunnar að því leyti og mun því eingöngu fjallað um rétthæð hennar á áður auglýstum kröfuhafafundi sem haldinn verður mánudaginn 23. nóvember 2009“. Varnaraðili mótmælti þessari afstöðu á fundinum, en með því að ekki tókst að jafna ágreining aðilanna beindi slitastjórn honum til héraðsdóms 29. apríl 2010. Í máli þessu, sem var þingfest af þessu tilefni 22. júní sama ár, gerði varnaraðili aðallega þá kröfu að viðurkennt yrði að krafa sín að fjárhæð 76.740 evrur, sem svari til fjárhæðarinnar sem sóknaraðili hafi tekið við frá Mediannuaire Holding á tímabilinu frá 8. október 2008 til 22. apríl 2009 og ekki greitt varnaraðila í samræmi við rammasamkomulag þeirra 14. nóvember 2006 og samning um aðild að fjárfestingu 28. maí 2008, nyti stöðu í réttindaröð við slit sóknaraðila samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991. Jafnframt að viðurkennt yrði að krafa varnaraðila um fé, sem sóknaraðili hafði þá þegar tekið við eftir 22. apríl 2009 og myndi síðar taka við og varnaraðili ætti tilkall til samkvæmt samningunum, nyti sömu stöðu í réttindaröð við slitin. Í hinum kærða úrskurði voru þessar kröfur teknar til greina.

II

Eins og sóknaraðili lagði mál þetta fyrir héraðsdóm og í samræmi við kröfugerð varnaraðila sneri úrlausnarefnið að því einu hvort lýstar kröfur þess síðarnefnda á grundvelli samnings þeirra 28. maí 2008 nytu stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991, en svo sem að framan greinir hafði sóknaraðili ekki á því stigi tekið afstöðu til þess hvort hann teldi að krafan ætti að standa í réttindaröð eftir 113. gr. sömu laga og þá eftir atvikum með hvaða fjárhæð. Í hinum kærða úrskurði var leyst úr þessu ágreiningsefni án þess að vikið væri frekar að því hvernig málið hefði verið lagt fyrir dóminn.

Ákvæði laga nr. 21/1991 miða að því að ágreiningi um viðurkenningu lýstrar kröfu við gjaldþrotaskipti verði til fullnaðar ráðið til lykta í einu máli sé honum beint til dómstóla, sbr. dóm Hæstaréttar 10. júní 2011 í máli nr. 201/2011. Eins og mál þetta var lagt fyrir héraðsdóm var því skilyrði ekki fullnægt, enda alls óljóst hvernig færi um kröfur varnaraðila ef ekki yrði viðurkennt að þær stæðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991. Til þess verður á hinn bóginn að líta að samkvæmt 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála getur dómari ákveðið eftir ósk annars eða beggja aðila að skipta sakarefni þannig að fyrst verði dæmt sérstaklega um tiltekin atriði máls meðan önnur atriði þess hvíli og bíði þess að verða dæmd. Með þessu er gengið út frá því að mál sé höfðað um sakarefni í heild, en dómari geti hvort heldur við þingfestingu máls eða þegar tekið hafi verið til varna í því og eftir ósk annars eða beggja aðilanna ákveðið að skipta sakarefninu þannig að fyrst verði aðeins leyst úr afmörkuðu ágreiningsefni. Heimilt er að hafa þennan hátt á máli, sem rekið er fyrir dómi eftir sérreglum XXIV. kafla laga nr. 21/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laganna. Af málatilbúnaði aðilanna er ljóst að fyrirmælum 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 var ekki fylgt fyrir héraðsdómi, enda lögðu þeir ágreining sinn um kröfur varnaraðila fyrir í þeim takmarkaða búningi, sem að framan greinir. Þótt ekkert sé fært í þingbók um ákvörðun héraðsdómara, svo sem gert er ráð fyrir í lagaákvæðinu, má líta svo á að í úrskurði hans felist að hann hafi fallist á að fara með málið eins og réttilega hefði verið staðið að því að skipta sakarefninu. Fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili lýst því yfir að hann viðurkenni nú kröfu varnaraðila með þeirri fjárhæð, sem lýst var, með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá hafa báðir aðilar lýst því yfir hér fyrir dómi að þeir líti svo á að fyrir héraðsdómi hafi sakarefni í málinu í reynd verið skipt, svo sem heimilt hefði verið samkvæmt 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu öllu virtu er ekki alveg næg ástæða til að láta þennan annmarka leiða til þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi.

III

Ágreiningur aðilanna um stöðu lýstra krafna varnaraðila í réttindaröð við slit sóknaraðila snýr annars vegar að því hvort litið skuli svo á að Landsbanki Mezzanine Fund II, sem sá fyrrnefndi kemur fram fyrir, sé eigandi kröfu á hendur Mediannuaire Holding á grundvelli fyrrnefnds lánssamnings 10. október 2006 og þar með greiðslna, sem lántakinn hefur innt af hendi eftir 7. október 2008 og mun eftir atvikum síðar inna af hendi, frekar en að varnaraðili verði einungis talinn eiga kröfuréttindi á hendur sóknaraðila samkvæmt samningi þeirra frá 28. maí 2008. Hins vegar er deilt um hvort þessar greiðslur, sem sóknaraðili hefur tekið við, séu þannig sérgreindar í vörslum hans að varnaraðili geti gert tilkall til þeirra eftir 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991, verði hann talinn eigandi fjárins.

Í málinu liggur ekkert fyrir um aðdragandann að kaupum sóknaraðila á hlutdeild í kröfu á hendur Mediannuaire Holding samkvæmt lánssamningnum 10. október 2006 fram að því að hann fékk úr hendi Deutsche Bank AG framsal, sem til framkvæmdar kom 16. maí 2008, á kröfu til greiðslu á 2.000.000 evrum með nánar tilgreindum skilmálum. Eins og áður segir tók sóknaraðili síðastgreindan dag við greiðslu frá varnaraðila á sömu fjárhæð, sem fyrst í stað var lögð á innlánsreikning hjá sóknaraðila. Að þessu virtu er ekki ástæða til annars en að ætla að aðdragandi þessara viðskipta hafi farið eftir rammasamkomulagi þeirra frá 14. nóvember 2006. Aðilarnir gerðu síðan 20. maí 2008 áðurnefndan afleiðusamning. Hann fól í sér að varnaraðili fyrir hönd Landsbanka Mezzanine Fund II tæki á sig alla áhættu af því hvort Mediannuaire Holding myndi standa í skilum við sóknaraðila, en fengi þess í stað allar greiðslur, þar með talið á vöxtum, sem lántakinn myndi inna af hendi. Til tryggingar á skuldbindingu varnaraðila samkvæmt afleiðusamningnum átti innstæðan að fjárhæð 2.000.000 evrur að standa að handveði. Ljóst er að varnaraðili varð ekki eigandi kröfu á hendur Mediannuaire Holding með þessum samningi, heldur beindist krafa hans að sóknaraðila og átti hún ekki stoð í öðru en afleiðusamningnum. Sá samningur var á hinn bóginn felldur niður með samningi aðilanna 28. maí 2008 „um aðild að fjárfestingu“. Í honum sagði meðal annars að Landsbanki Mezzanine Fund II „kaupir hlutdeild í láninu“ til Mediannuaire Holding að fjárhæð 2.000.000 evrur „á genginu 84,50%“ og skuldbindi sjóðurinn sig til að greiða sóknaraðila „fyrir hlutdeild sína“ á þeim degi, sem hann tiltaki. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að sama dag hafi verið teknar út af áðurnefndum reikningi Landsbanka Mezzanine Fund II hjá sóknaraðila 1.688.875 evrur eða sem næst 84,50% af nafnverði kröfunnar á hendur Mediannuaire Holding. Þótt varnaraðili hafi samkvæmt þessu greitt kaupverðið með hluta af innstæðu reiknings, sem fram að því stóð að handveði vegna skuldbindingar hans samkvæmt afleiðusamningnum frá 20. maí 2008, geta þau undanfarandi lögskipti ekki breytt því að samningurinn 28. sama mánaðar fól berum orðum í sér kaup Landsbanka Mezzanine Fund II, sem færðu í hendur sjóðsins eignarrétt yfir þessum kröfuréttindum. Þá getur heldur engu skipt um innbyrðis réttarstöðu aðilanna að þeir hafi ekki gert að því reka að fá réttindi á hendur Mediannuaire Holding framseld til varnaraðila eftir þeim fyrirmælum, sem fram komu í lánssamningnum 10. október 2006. Að þessu virtu verður að fallast á með varnaraðila að hann sé í þágu Landsbanka Mezzanine Fund II réttur eigandi kröfu að fjárhæð 2.000.000 evrur samkvæmt lánssamningnum, þótt hún sé enn skráð á nafni sóknaraðila hjá útibúi Deutsche Bank AG í London.

Í málinu er ekki deilt um að sóknaraðili hafi á tímabilinu frá 7. október 2008 til 22. apríl 2009 tekið við greiðslu á samtals 76.740 evrum á grundvelli lánssamnings Mediannuaire Holding. Samkvæmt framansögðu verður að líta svo á að varnaraðili sé eigandi þess fjár. Af þessu einu leiðir þó ekki að kröfu varnaraðila til fjárins verði skipað í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991, enda hefur í dómaframkvæmd jafnframt verið áskilið að peningar í vörslum þrotabús, sem kröfuhafi kallar til á grundvelli eignarréttar, þurfi að vera nægilega sérgreindir, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 15. febrúar 1971 í máli nr. 130/1970 og 11. maí 1987 í máli nr. 327/1986, sem birtir eru í dómasafni 1971 bls. 133 og 1987 bls. 664. Þessi áskilnaður hefur þó ekki verið gerður þegar atvikum hefur verið þannig háttað að peningar hafi ekki komist í vörslur þrotabús fyrr en eftir upphaf skipta, sbr. dóm Hæstaréttar 11. mars 1988 í máli nr. 226/1987, sem birtur er í dómasafni 1988 bls. 358. Verður í því sambandi að líta til þess að í reynd væri að öðrum kosti á valdi þess, sem stýrir skiptum, að ráða skipun kröfu til peninganna í réttindaröð með ákvörðun sinni um að láta þá renna saman við annað fé þrotabús í stað þess að sérgreina þá, sbr. að nokkru 2. mgr. 109. gr. og 2. mgr. 123. gr. laga nr. 21/1991.

Með áðurnefndri ákvörðun 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar í sóknaraðila og vék stjórn hans frá. Um leið setti það skilanefnd yfir sóknaraðila, sem fór samkvæmt 4. mgr. 100. gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, með allar heimildir félagsstjórnar og öll málefni hans, þar á meðal að hafa umsjón með eignum og annast rekstur hans. Sóknaraðili kom á hinn bóginn ekki til slita eftir sérreglum laga nr. 161/2002 fyrr en 22. apríl 2009, þegar lög nr. 44/2009 um breyting á fyrrnefndu lögunum tóku gildi, sbr. 2. tölulið ákvæðis II til bráðabirgða við lög nr. 44/2009. Frá sama tíma hafa því gilt um sóknaraðila ákvæði 102. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 44/2009, sem leiða til þess að reglur laga nr. 21/1991 ráða í meginatriðum hvernig fari um réttindi annarra á hendur honum. Þrátt fyrir þetta verður að gæta að því að þótt í 100. gr. a. laga nr. 161/2002, eins og hún hljóðaði samkvæmt 5. gr. laga nr. 125/2008, hafi ekki verið mælt fyrir um sérstaka málsmeðferð í framhaldi af ákvörðun eins og þeirri, sem Fjármálaeftirlitið tók um sóknaraðila 7. október 2008, voru öll málefni hans sett undir skilanefnd, sem skipuð var í skjóli opinbers valds og hlaut samkvæmt heiti sínu að hafa verið ætlað að leggja drög að aðgerðum til skuldaskila sóknaraðila. Að því virtu verður að líta svo á að á tímabilinu frá 7. október 2008 til 22. apríl 2009 hafi sóknaraðili verið í aðstöðu, sem leggja má að jöfnu við að hafin væru gjaldþrotaskipti á búi hans að því er varðar tilkall annarra á grundvelli eignarréttinda til peninga í vörslum hans. Getur því samkvæmt áðurgreindri dómaframkvæmd engu breytt um stöðu kröfu varnaraðila í réttindaröð hvort peningarnir, sem hún beinist að, hafi verið sérgreindir í vörslum sóknaraðila. Því til samræmis verður viðurkennt að krafa varnaraðila um greiðslu á 76.740 evrum njóti stöðu eftir 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 við slit sóknaraðila.

Í málinu hefur varnaraðili hvorki krafist þess að sóknaraðila verði gert að framselja til sín réttindi á hendur Mediannuaire Holding samkvæmt lánssamningi þess félags frá 10. október 2006, sem samningur aðilanna 28. maí 2008 tók til, né að viðurkennd verði að því frágengnu fjárkrafa varnaraðila, sem ákveða mætti eftir 2. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991 ef sóknaraðila reyndist ekki fært að verða við skyldu til framsals. Þess í stað hefur varnaraðili krafist þess að „viðurkennt verði með dómi að hlutdeild“ sín í fjárhæðum, sem sóknaraðili hafi þegar tekið við eftir 22. apríl 2009 og muni framvegis taka við á grundvelli þessa lánssamnings, „njóti rétthæðar sem sértökukrafa á grundvelli 109. gr. laga nr. 21/1991“, svo sem komist var að orði í endanlegri kröfugerð varnaraðila fyrir héraðsdómi. Slit á fjármálafyrirtæki samkvæmt lögum nr. 161/2002 hafa á sama hátt og gjaldþrotaskipti það markmið að ljúka endanlega réttindum slíks fyrirtækis og skyldum. Leiðir því af eðli máls að ekki verður felld skylda á sóknaraðila til að veita varnaraðila um ókomna framtíð slíka milligöngu við miðlun greiðslna, sem þessi krafa varnaraðila tekur mið af. Vegna þessa verður að vísa frá héraðsdómi þessum þætti í dómkröfum varnaraðila ásamt þeim varakröfum, sem honum tengjast.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Viðurkennd er krafa varnaraðila, Landsvaka hf., að fjárhæð 76.740 evrur við slit sóknaraðila, Landsbanka Íslands hf., og nýtur hún stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Vísað er frá héraðsdómi öðrum þáttum í aðalkröfu varnaraðila ásamt varakröfum hans.

Sóknaraðili greiði varnaraðila samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.