193/2015

Í ársbyrjun 1997 var lífeyrissjóðnum L skipt upp í tvær fjárhagslega sjálfstæðar deildir, A-deild og B-deild. Í desember það ár kaus Þ að greiða framvegis iðgjöld til A-deildar, en lífeyrisréttindin sem hann hafði áður áunnið sér stóðu á hinn bóginn eftir í B-deild. Í málinu krafðist Þ viðurkenningar á því að mánaðarlaun til viðmiðunar við útreikning á lífeyrisrétti hans úr B-deild L hefði í nóvember 2013 numið fjárhæð mánaðarlauna fyrir fullt starf hans þann mánuð. Reisti hann kröfu sína á því að hann ætti samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins rétt á að velja að lífeyrir sinn úr B-deildinni tæki þegar til kæmi mið af launum fyrir sama starf og hann hafði gegnt þegar iðgjöld hefðu verið greidd vegna hans til þeirrar deildar, en samkvæmt vottorði vinnuveitanda hans var starfið það sama og hann hefði gegnt frá árinu 1996. Taldi Þ að skilyrði 1. mgr. 74. gr. samþykkta fyrir L um að slíkur valréttur væri aðeins á hendi þeirra, sem hæfu töku lífeyris úr B-deild sjóðsins í beinu framhaldi af starfi „sem greitt er af til deildarinnar til þess tíma“, ætti ekki stoð í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 og væri L því óheimilt að neita honum um þetta val. Í dómi Hæstaréttar kom fram að valrétturinn samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laganna væri veittur sjóðfélögum í L sem hæfu töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi. Hvorki við uppsögu dóms þessa né við höfðun málsins hefði Þ fullnægt þessu frumskilyrði til að geta notið þessa valréttar, enda lægi ekki annað fyrir en að hann gegndi enn því starfi sem hann tengdi þennan ætlaða rétt sinn við og væri að svo komnu alls óvíst hvort hann myndi enn gera það þegar hann kynni að öðru leyti að öðlast rétt til að hefja töku lífeyris. Hefði Þ lagt málið fyrir dómstóla í þeim búningi að í raun væri borin upp við þá lögspurning sem andstæð væri meginreglu 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá hefði Þ ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni enda væri ekki komið að því að ákveða þyrfti lífeyri honum til handa. Var málinu því af sjálfsdáðum vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að viðurkennt verði að viðmiðunarlaun til útreiknings á mánaðarlegum lífeyrisrétti hans í B-deild stefnda hafi verið 596.761 króna í nóvember 2013. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins hefur áfrýjandi, sem er fæddur 1957, gegnt starfi fiskifræðings hjá Veiðimálastofnun frá 1988 og hafa á starfstíma hans verið greidd iðgjöld vegna hans til stefnda til að afla lífeyrisréttinda. Þegar áfrýjandi tók við þessu starfi giltu um stefnda lög nr. 29/1963 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins.

Með I. kafla laga nr. 141/1996 um lífeyrisréttindi starfsmanna ríkisins, sem tóku að þessu leyti gildi 1. janúar 1997, voru gerðar verulegar breytingar á lögum nr. 29/1963 og voru þau að því búnu endurútgefin sem lög nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Frá gildistöku þessara breytinga hefur stefndi starfrækt tvær fjárhagslega sjálfstæðar deildir, A- deild og B-deild, sbr. 2. mgr. 1. gr. síðastnefndu laganna. Þeir sem hafa gerst sjóðfélagar í stefnda eftir þessar breytingar hafa orðið aðilar að A-deild hans, en þeir sem voru sjóðfélagar fyrir þann tíma áttu upp frá því aðild að B-deild, að frátöldum þeim sem greiddu iðgjöld til stefnda eða áunnu sér réttindi án iðgjaldagreiðslu í árslok 1996 og tilkynntu honum fyrir 1. desember 1997 að þeir kysu að greiða framvegis iðgjöld til A-deildar, sbr. 4. gr. laga nr. 1/1997.

Fyrir liggur í málinu að stefndi stóð gagnvart eldri sjóðfélögum, sem gátu samkvæmt framansögðu valið milli deilda innan hans, að ítarlegri kynningu á báðum kostum. Með tilkynningu 17. nóvember 1997 greindi áfrýjandi frá því að hann vildi eiga aðild að A-deild stefnda og er óumdeilt að það hafi gengið eftir með því að iðgjöld af launum hans hafi frá og með desember á því ári verið greidd til þeirrar deildar. Lífeyrisréttindi sem áfrýjandi hafði áður áunnið sér stóðu á hinn bóginn eftir í B-deild stefnda, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 1/1997.

Samkvæmt lögum nr. 29/1963 var aðalreglan sú að fjárhæð ellilífeyris til sjóðfélaga í stefnda skyldi reiknuð sem hundraðshluti af föstum launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót eftir kjarasamningum fyrir fullt starf í þeirri stöðu sem sjóðfélagi gegndi síðast. Á þeim tíma sem byrjað var að greiða iðgjöld fyrir áfrýjanda til stefnda var hundraðshluti þessi 2% fyrir hvert ár í fullu starfi sem iðgjöld voru greidd fyrir, sbr. 6. mgr. 12. gr. laganna eins og hún var orðin samkvæmt 4. gr. laga nr. 47/1984. Skyldi fjárhæð lífeyrisins, sem þannig var fundin, taka breytingum í framtíðinni til samræmis við breytingar á launum fyrir sömu stöðu á hverjum tíma. Eftir 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 er aðalreglan sú að grunnfjárhæð ellilífeyris úr B-deild stefnda er reiknuð á sama hátt og að framan greinir eftir launum fyrir fullt starf í stöðunni, sem sjóðfélagi gegndi við starfslok, en samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar fylgir fjárhæð lífeyris á hinn bóginn ekki síðari breytingum á þeim launum eftir að sjóðfélagi byrjar töku hans, heldur meðalbreytingum á launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu samkvæmt mánaðarlegum útreikningi Hagstofu Íslands. Frá þessu er þó unnt að víkja samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997, sem skipuð er meðal ákvæða um lagaskil í IV. kafla þeirra, en þar er mælt svo fyrir að sjóðfélagar, sem fengu greiddan lífeyri frá stefnda við gildistöku laganna eða hefja síðar töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi, geti þrátt fyrir 3. mgr. 24. gr. laganna valið um hvort fjárhæð lífeyrisins taki í framtíðinni breytingum eftir því ákvæði eða fylgi samkvæmt eldri reglunni breytingum á launum fyrir stöðuna, sem sjóðfélagi gegndi síðast. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti deila aðilarnir ekki um að í 35. gr. laga nr. 1/1997 séu sérreglur um lagaskil og taki þær eingöngu til sjóðfélaga í stefnda sem eigi aðild að B-deild hans.

Í síðari málslið 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 er mælt fyrir um að setja skuli ákvæði í samþykktir stefnda um hvernig vali sjóðfélaga milli framangreindra tveggja kosta verði háttað og innan hvaða tíma hann þurfi að tilkynna stefnda ákvörðun sína. Í samræmi við þetta hefur stjórn stefnda kveðið á um það í 72. gr. samþykkta fyrir hann, sbr. og 7. gr. laganna, að ellilífeyrir, örorkulífeyrir og makalífeyrir úr B-deild hans skuli breytast í samræmi við meðaltalsbreytingar sem verða eftir útreikningi Hagstofu Íslands á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu frá því að lífeyrir er ákveðinn þegar taka hans hefst. Í 1. mgr. 74. gr. samþykktanna segir síðan eftirfarandi: „Þrátt fyrir ákvæði 72. greinar geta þeir, sem fengu lífeyri úr sjóðnum í desember 1996 eða hefja töku lífeyris úr B-deild sjóðsins í beinu framhaldi af starfi sem greitt er af til deildarinnar til þess tíma, ákveðið að í stað breytinga skv. 72. grein fylgi lífeyririnn breytingum á þeim launum, sem á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast“. Þá segir í 76. gr. samþykktanna: „Sjóðfélagi, sem hefur töku lífeyris úr B-deild í beinu framhaldi af starfi sem greitt var af til deildarinnar þar til taka lífeyris hófst, skal eigi síðar en þremur mánuðum eftir að taka lífeyris hefst tilkynna sjóðnum hvort um lífeyri hans skuli fara eftir 72. grein eða 74. grein. Berist slík tilkynning ekki skal farið eftir 72. grein. Velji sjóðfélagi 72. grein með slíkri tilkynningu eða ef engin tilkynning berst skal upphæð lífeyris frá og með upphafi á töku lífeyris ráðast af ákvæðum þeirrar greinar og er það val bindandi upp frá því.“

Stefndi beindi bréfi til áfrýjanda 10. október 2007 þar sem sagði að það væri sent til að upplýsa hvaða viðmiðunarlaun yrðu lögð til grundvallar lífeyrisréttindum hans í B-deild stefnda. Vísað var til þess að meginreglan væri sú að lífeyrir úr þeirri deild reiknist af þeim launum sem iðgjald hafi síðast verið greitt af til stefnda, en sú fjárhæð tæki síðan breytingum eftir meðalhækkun launa opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu samkvæmt útreikningi Hagstofu Íslands. Hafi „viðmiðunarlaun sjóðfélaga sem hættir eru að greiða til B-deildar“ verið skráð samkvæmt upplýsingum frá launagreiðanda, en fyrir áfrýjanda hafi iðgjald síðast verið greitt til deildarinnar 31. desember 1997 og viðmiðunarlaun hans þá verið 123.872 krónur. Svaraði sú fjárhæð til 304.951 krónu í október 2007 að gættri meðalhækkun samkvæmt útreikningi hagstofunnar. Væri réttindahlutfall áfrýjanda 17,596% og myndi hann samkvæmt því eiga rétt til mánaðarlegs ellilífeyris að fjárhæð 53.659 krónur. Þessu svaraði áfrýjandi með bréfi 16. október 2007, þar sem hann lét þess meðal annars getið að hann gegndi enn sama starfi og á árinu 1997 þegar hann hafi valið að greiða iðgjöld framvegis til A-deildar stefnda. Mánaðarlaun fyrir dagvinnu í því starfi væru orðin 473.741 króna og óskaði hann eftir því að sú fjárhæð yrði samkvæmt 74. gr. samþykkta fyrir stefnda lögð til grundvallar við ákvörðun lífeyrisréttar hans, en eftir fyrrgreindu réttindahlutfalli myndi hann þannig eiga rétt á mánaðarlegum ellilífeyri að fjárhæð 83.359 krónur úr B-deild stefnda. Í svarbréfi stefnda 22. október 2007 var þeirri ósk hafnað með þeim rökum að ákvæði 74. gr. samþykkta hans, sem ættu stoð í 35. gr. laga nr. 1/1997, næðu aðeins til sjóðfélaga sem byrji töku lífeyris úr B-deild í beinu framhaldi af starfi sem iðgjald væri greitt af til deildarinnar. Með því að greiðslu iðgjalda fyrir áfrýjanda til B-deildar hafi verið hætt hafi réttur til lífeyris úr deildinni slitnað „úr tengslum við þau laun sem greidd eru fyrir viðkomandi starf“. Áfrýjandi felldi sig ekki við þessa afstöðu stefnda og leitaði 10. mars 2008 eftir ákvörðun stjórnar hans, sem í framhaldi af því hafnaði ósk áfrýjanda. Hann ítrekaði síðan þetta erindi með bréfi 21. mars 2013, þar sem hann krafðist þess að stjórn stefnda myndi endurskoða fyrri afstöðu sína og viðurkenna „rétt hans til að mega njóta réttar til lífeyrisgreiðslna miðað við svokallaða eftirmannsreglu“. Þessu hafnaði stjórn stefnda á nýjan leik 13. maí 2013.

II

Í máli þessu, sem áfrýjandi höfðaði 7. febrúar 2014, leitar hann sem áður segir viðurkenningar á því að mánaðarlaun til viðmiðunar við útreikning á lífeyrisrétti hans úr B-deild stefnda hafi í nóvember 2013 numið 596.761 krónu. Samkvæmt launaseðli áfrýjanda fyrir þann mánuð var þetta á þeim tíma fjárhæð mánaðarlauna fyrir fullt starf hans sem samkvæmt vottorði Veiðimálastofnunar 18. september 2014 „er í grundvallaratriðum það sama og hann hefur gegnt frá árinu 1996.“ Í málinu byggir áfrýjandi á því að hann eigi samkvæmt áðurgreindri 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 rétt á að velja að lífeyrir sinn úr B-deild stefnda taki þegar til kemur mið af launum fyrir sama starf og hann gegndi þegar iðgjöld voru greidd vegna hans til þeirrar deildar, enda séu þau laun mun hærri en viðmiðunarlaun hans í desember 1997 framreiknuð eftir meðaltalshækkun launa opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu. Byggir áfrýjandi og á því að fyrrgreint skilyrði í 1. mgr. 74. gr. samþykkta fyrir stefnda um að slíkur valréttur sé aðeins á hendi þeirra, sem hefji töku lífeyris úr B-deild sjóðsins í beinu framhaldi af starfi „sem greitt er af til deildarinnar til þess tíma“, eigi ekki stoð í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 og sé stefnda því óheimilt að neita áfrýjanda um þetta val.

Sá valréttur samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997, sem að framan er getið, er veittur sjóðfélögum í stefnda sem hefja töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi. Hvorki við uppsögu dóms þessa né við höfðun málsins fullnægði áfrýjandi þessu frumskilyrði til að geta notið þessa valréttar, enda liggur ekki annað fyrir en að hann gegni enn því starfi hjá Veiðimálastofnun, sem hann tengir þennan ætlaða rétt sinn við, og er að svo komnu alls óvíst hvort hann muni enn gera það þegar hann kann að öðru leyti að öðlast rétt eftir ákvæðum II. kafla sömu laga til að hefja töku lífeyris. Þótt stjórn stefnda hafi sem fyrr segir tvívegis hafnað óskum áfrýjanda um að þá þegar yrði viðurkennt að fjárhæð lífeyris honum til handa úr B-deild stefnda myndi á síðari stigum verða ákveðin á grundvelli launa, sem áfrýjandi kynni við starfslok að njóta fyrir núverandi starf sitt, og kröfugerð áfrýjanda sé meðal annars reist á því að lagastoð bresti fyrir þeirri afstöðu stefnda, hefur áfrýjandi lagt mál þetta fyrir dómstóla í þeim búningi að í raun er borin upp við þá lögspurning sem andstæð er meginreglu 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að auki verður ekki fram hjá því litið að áfrýjandi getur ekki að réttu lagi talist hafa nokkra lögvarða hagsmuni af því að fá hrundið ákvörðun stjórnar stefnda um að hafna ósk hans í bréfi 16. október 2007 um að lífeyrisréttindi hans yrðu ákveðin á grundvelli fjárhæðar, sem á þeim tíma var greidd í laun fyrir starf hans, eða að fá viðurkennt að viðmiðunarlaun til útreiknings á mánaðarlegum lífeyrisrétti hans hafi í nóvember 2013 numið þeirri fjárhæð sem greinir í dómkröfu hans, enda var á hvorugu því tímamarki fremur en nú komið að því að ákveða þyrfti lífeyri honum til handa. Að þessu gættu verður ekki hjá því komist að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.