262/2007

L gegndi starfi framkvæmdastjóra St. Jósefsspítala frá 1977 til ársloka 1995 en þá var sjúkrahúsið sameinað Borgarspítalanum og fékk þá nafnið Sjúkrahús Reykjavíkur. Frá þeim tíma starfaði hann sem aðstoðarforstjóri Sjúkrahúss Reykjavíkur en var skipaður héraðsdómari í september 1997. Í janúar 2004 var L veitt lausn frá embætti að eigin ósk. Ágreiningur reis í kjölfarið um lífeyrisrétt hans í B-deild LSR. Óumdeilt var að við ákvörðun lífeyris til hans ætti að fara eftir 6. mgr. 24. gr. og 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997. Aðila greindi hins vegar á um við hvaða starf ætti að miða réttindi hans og krafðist L þess að tekið yrði mið af launakjörum forstjóra Landspítala eins og samningar hefðu kveðið á um. Í dómi Hæstaréttar var þeirri kröfu hafnað enda hefði verið mikill munur á störfum framkvæmdastjóra St. Jósefsspítala og forstjóra Landspítala. L krafðist einnig viðurkenningar á því að hlutfall lífeyris af viðmiðunarlaunum L „skyldi við það miðað að hann hefði haldið áfram störfum til 70 ára aldurs.“ Reisti hann kröfuna á 4. mgr. 31. gr. laga nr. 15/1998 og því að ekki væri efni til að gera greinarmun á því hvort dómari óskaði sjálfur lausnar eftir að hann næði 65 ára aldri eða ekki. Í ákvæðinu segir að heimilt sé að veita dómara lausn frá embætti án óskar hans ef hann er orðinn 65 ára en að hann skuli þá upp frá því taka eftirlaun svo sem hann hefði gegnt embættinu til 70 ára aldurs nema hann njóti ríkari réttar samkvæmt stjórnskipunarlögum. Ekki var fallist á að þau rök sem lægju að baki reglunni ættu einnig við þegar dómari fengi lausn að eigin ósk. Væri ekki unnt að leiða af jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar að fallast bæri á kröfu L og var LSR því sýknað. Þessari kröfu var einnig beint gegn Í. Talið var að ef fallist yrði á hana leiddi það til óskýrrar réttarstöðu Í. Þótti krafan að þessu leyti ódómhæf og var vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma S-kk-nf M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settir hæstaréttardómarar.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. maí 2007. Hann krefst viðurkenningar á því að stefndi, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, beri frá og með 1. maí 2004 að greiða lífeyri til áfrýjanda sem miðist við launakjör forstjóra ríkisspítala, „nú Landspítala-háskólasjúkrahúss, sbr. 30. gr. laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu,“ í samræmi við ákvæði 6. mgr. 24. gr., sbr. 35. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, að frádregnum þeim lífeyri sem hinn stefndi lífeyrissjóður hefur þegar greitt áfrýjanda frá 1. maí 2004 til uppgjörsdags. Þá gerir áfrýjandi þá kröfu á hendur báðum stefndu að viðurkennt verði „að hlutfall lífeyris af viðmiðunarlaunum áfrýjanda frá stefnda skuli við það miðað að hann hefði haldið áfram störfum til 70 ára aldurs, sbr. 4. mgr. 31. gr. laga nr. 15/1998.“ Áfrýjandi krefst ennfremur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, krefst staðfestingar héraðsdóms hvað sig varðar og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi, íslenska ríkið, krefst staðfestingar héraðsdóms hvað sig varðar og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Áfrýjandi var ráðinn framkvæmdastjóri St. Jósefsspítala, Landakoti, 1. febrúar 1977 og gegndi því starfi til 31. desember 1995. Með samningi heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis, fjármálaráðuneytis, Reykjavíkurborgar og yfirstjórnar St. Jósefsspítala 24. nóvember 1994 var ákveðið að sameina Borgarspítalann og St. Jósefsspítala undir heitinu Sjúkrahús Reykjavíkur. Sameiningin skyldi taka að fullu gildi eigi síðar en 1. janúar 1996. Í bréfi Sjúkrahúss Reykjavíkur til áfrýjanda 10. janúar 1996 kemur fram að stjórn sjúkrahússins hafi ráðið hann til starfa sem aðstoðarforstjóra þess frá 1. janúar 1996. Hann gegndi því starfi til 31. mars sama ár. Áfrýjandi var skipaður héraðsdómari við Héraðsdóm Austurlands 15. september 1997 og tók við því embætti 1. október sama ár. Hann varð dómstjóri við sama dómstól frá 1. júlí 1998 til 1. október 2002 er hann tók við starfi dómara við Héraðsdóm Reykjavíkur. Með bréfi 29. janúar 2004 óskaði hann lausnar frá embætti frá og með 1. maí það ár. Með bréfi dómsmálaráðherra 30. janúar 2004 var fallist lausnarbeiðni hans og tekið fram í bréfinu að lausn frá embættinu væri að ósk áfrýjanda sjálfs.

Áfrýjandi heldur því fram að við ráðningu hans í starf framkvæmdastjóra St. Jósefsspítala þann 1. febrúar 1977 hafi verið gerður samningur við hann þar sem tiltekið hafi verið að fyrir þetta starf skyldi hann fá laun sem tækju mið af launum forstjóra ríkisspítala eins og þau væru á hverjum tíma. Samningur þessi hefur hins vegar ekki fundist og liggur því ekki fyrir í málinu og hefur efni hans verið mótmælt af hálfu stefnda Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Hins vegar var gerður starfslokasamningur við áfrýjanda 15. mars 1996 er samið var um að hann léti af störfum sem aðstoðarforstjóri Sjúkrahúss Reykjavíkur 31. mars sama ár. Samkvæmt starfslokasamningnum bar við launaákvörðun til áfrýjanda að taka mið af launum forstjóra ríkisspítala. Í samningnum voru laun til hans tiltekin þau sömu og laun forstjóra ríkisspítala en þau höfðu þá nýlega verið ákveðin af kjaranefnd. Í samningnum var enn fremur gert ráð fyrir að áfrýjanda skyldu greidd laun til 30. júní 1998, meðal annars í formi biðlauna og námsleyfis.

II.

Ágreiningslaust er í málinu að lífeyri áfrýjanda skuli, samkvæmt ósk hans, ákveða í samræmi við 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997. Í því felst að miða skuli lífeyri áfrýjanda við hærra launað starf sem hann hefur gegnt í meira en 10 ár, þ.e. starf framkvæmdastjóra St. Jósefsspítala, sbr. 6. mgr. 24. gr. sömu laga, en ekki við starf héraðsdómara sem hann síðast gegndi.

Ágreiningur um kröfu áfrýjanda á hendur Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins snýst um við hvaða starfslaun eigi að miða þegar reglu 6. mgr. 24. gr., sbr. 1. mgr. 35. gr., laga nr. 1/1997 er beitt við ákvörðun viðmiðunarlauna áfrýjanda vegna starfa hans sem framkvæmdastjóra St. Jósefsspítala, sem nú er ekki lengur til. Reisir áfrýjandi málatilbúnað sinn á því, að miða beri lífeyrinn við laun forstjóra ríkisspítala eins og samningur við hann hafi í upphafi verið miðaður við og síðar hlotið staðfestingu í fyrrgreindum starfslokasamningi. Starfsemi Sjúkrahúss Reykjavíkur og ríkisspítala hafi síðar verið sameinuð undir nafninu Landspítali-háskólasjúkrahús en nefnist nú Landspítali, sbr. lög nr. 40/2007 um heilbrigðisþjónustu. Því beri að taka mið af launum forstjóra Landspítala við ákvörðun lífeyris til handa áfrýjanda. Stefndi Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins telur hins vegar það starf ekki tækt til viðmiðunar þar sem umræddir samningsskilmálar séu ósannaðir auk þess sem það starf sem áfrýjandi miði við sé í verulegum atriðum annars eðlis en starf það sem hann innti af hendi og því ekki tækt til viðmiðunar. Þá er því einnig haldið fram af stefnda Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, að gögn málsins sýni að launagreiðslur til áfrýjanda á meðan hann gegndi starfi framkvæmdastjóra St. Jósefsspítala hafi verið verulega lægri en launagreiðslur til forstjóra ríkisspítalanna.

Við úrlausn máls þessa ber að hafa í huga ákvæði 1. mgr. 1. gr. laga nr. 1/1997, sem kveður á um að hlutverk sjóðsins sé að tryggja sjóðfélögum lífeyri samkvæmt ákvæðum laganna. Iðgjaldagreiðslur til lífeyrissjóðsins miðast við ákveðið hlutfall af föstum launum viðkomandi sjóðfélaga fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót. Þegar reglu 6. mgr. 24. gr., sbr. 1. mgr. 35. gr., laga nr. 1/1997 er beitt ber því að miða við starf sem er sambærilegt að eðli, umfangi og ábyrgð við starf það sem áfrýjandi gegndi og kaus að hafa til viðmiðunar. Sú niðurstaða er best til þess fallin að þau markmið náist sem lögin keppa að. Í því sambandi hefur ekki úrslitaáhrif við hvaða störf laun áfrýjanda sem framkvæmdastjóra miðuðust við í upphaflegum ráðningarsamningi hans heldur aðeins að það viðmið um störf og laun sem samið var um í þeim samningi sé samanburðarhæft við það viðmið sem áfrýjandi kýs að halda sig við.

Í málinu liggja fyrir upplýsingar um laun áfrýjanda annars vegar og forstjóra ríkisspítala hins vegar á tímabilinu 1981-1995. Í þeim kemur fram að laun forstjóra ríkisspítala hafa verið verulega hærri en laun áfrýjanda mestan hluta þessa tímabils. Enn fremur liggur fyrir í málinu samanburður á umfangi starfsemi St. Jósefsspítala, Borgarspítalans og ríkisspítalanna samkvæmt ársreikningum 1995 annars vegar svo og gagnvart Landspítala-háskólasjúkrahúsi samkvæmt ársskýrslum 2004 á verðlagi hvers árs. Fram kemur þar að starfsemi ríkisspítalanna var rúmlega 7 sinnum umfangsmeiri en St. Jósefsspítala miðað við rekstrartekjur og rekstrargjöld. Sé miðað við Landspítala-háskólasjúkrahús var þessi munur rúmlega 25 faldur en þó með fyrirvara um verðlag sem áður greinir. Önnur gögn málsins styðja einnig þann mikla mun sem var á starfsemi umræddra sjúkrastofnana. Því verður ekki talið að áfrýjandi hafi leitt nægar líkur að því að starf framkvæmdastjóra St. Jósefsspítala hafi verið sambærilegt við starf forstjóra ríkisspítala sem hann miðar við.

Af framangreindu leiðir að áfrýjandi hefur ekki fært rök að því að hann eigi að njóta þeirra lífeyrisréttinda sem hann gerir kröfu til. Ekki verður heldur séð að ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar standi fyrrgreindri niðurstöðu í vegi enda er ljóst að áfrýjandi hefur ekki greitt lífeyrisiðgjald af þeim launum sem hann vill miða rétt sinn við. Ber því að hafna fyrsta kröfulið áfrýjanda á hendur stefnda Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins.

III.

Áfrýjandi hefur í annan stað gert þá kröfu á hendur stefnda Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins að viðurkennt verði með dómi að hlutfall lífeyris hans af viðmiðunarlaunum skuli miðað við að hann hefði haldið áfram störfum til 70 ára aldurs. Byggir áfrýjandi þessa dómkröfu á því, að dómurum sé mismunað með því að niðurlag 61. gr. stjórnarskrárinnar tryggi hæstaréttardómurum full laun þó þeim sé veitt lausn er þeir hafa náð 65 ára aldri. Sama gildi um dómara sem vikið er frá án óskar á grundvelli 4. tl. 31. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla. Telur áfrýjandi að sömu reglur eigi að gilda um dómara sem óska sjálfir lausnar á grundvelli 2. mgr. 31. gr. laga nr. 15/1998 og gildir samkvæmt framansögðum ákvæðum. Áfrýjandi telur að með þessu sé dómurum mismunað þar sem máli skipti um lífeyrisréttindi þeirra hvort dómara er veitt lausn að eigin ósk eða án óskar og sé slíkt í andstöðu við jafnræðisreglu 65. greinar stjórnarskrárinnar. Þessi þáttur kröfugerðar áfrýjanda er þó ekki svo skýr sem skyldi m.a. vegna þess að áfrýjandi hefur ætlast til að kröfugerð hans verði skilin þannig að hann skuli njóta eftirlauna en ekki lífeyris með fyrrgreindum hætti. Í munnlegum málflutningi fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi þó haldið sig við fyrrgreint orðalag kröfugerðarinnar og verður við það miðað hér.

Í 4. mgr. 31. gr. laga nr. 15/1998 segir að heimilt sé að veita dómara lausn frá embætti án óskar hans, ef hann er orðinn 65 ára, en hann skuli þá upp frá því taka eftirlaun svo sem hann hefði gegnt embættinu til 70 ára aldurs, nema hann njóti ríkari réttar samkvæmt stjórnskipunarlögum. Um heimild til að veita dómara lausn frá embætti án þess að hann óski þess er mælt í 61. gr. stjórnarskrárinnar. Þar segir að veita megi þeim dómara, sem orðinn er fullra 65 ára gamall, lausn frá embætti, en hæstaréttardómarar skuli eigi missa neins í af launum sínum.

Fyrrgreindu ákvæði 4. mgr. 31. gr. laga nr. 15/1998 er ætlað að tryggja sjálfstæði dómstólanna gagnvart framkvæmdarvaldinu einkum þannig að ekki sé unnt að veita þeim lausn frá störfum við 65 ára aldur nema það hafi umræddar lögfylgjur og tryggi þannig réttarstöðu viðkomandi dómara. Þau rök eiga hins vegar ekki við ef dómari fær lausn frá störfum að eigin ósk eins og við á í máli þessu. Ekki verður heldur séð að jafnræðisregla 65. gr. stjórnarskrárinnar geti hér átt við enda eru þau tilvik sem áfrýjandi ber saman og reisir rétt sinn á ekki samanburðarhæf. Þegar af þessum ástæðum verður að sýkna stefnda Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins af umræddri kröfu. Sú málsástæða áfrýjanda að eignarréttur honum til handa hafi stofnast að þeim réttindum sem veitt eru dómendum sem fá lausn frá embætti eftir 65 ára aldur á grundvelli 72. gr. stjórnarskrárinnar er of seint fram komin og kemur því hér ekki til álita, sbr. 2. mgr. 163. gr. l. nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Loks hefur áfrýjandi gert sömu kröfu á hendur íslenska ríkinu og gerð er á hendur Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og rædd er í kafla III. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 getur aðili, sem hefur lögvarða hagsmuni af því, fengið skorið úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands með viðurkenningardómi en fullnægja verður þó réttarfarsskilyrðum að öðru leyti. Væri umrædd krafa áfrýjanda tekin til greina myndi hún leiða til óskýrrar réttarstöðu stefnda íslenska ríkisins, m.a. vegna lífeyrisskuldbindinga Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins við áfrýjanda. Þetta gildir jafnvel þótt krafa hans væri skýrð með þeim hætti sem hann kýs að gera. Dómkrafan telst því ódómhæf í þeim búningi sem hún hefur verið sett fram. Ber því að vísa henni sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Áfrýjandi skal greiða stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins skal vera sýkn af kröfum áfrýjanda í máli þessu.

Kröfu áfrýjanda á hendur íslenska ríkinu er vísað frá héraðsdómi.

Áfrýjandi greiði stefnda Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins 400.000 krónur og stefnda íslenska ríkinu 200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.