27/2007

Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 um fyrrum Fljótshlíðarhrepp, Hvolhrepp, Vestur-Landeyjahrepp og Austur-Landeyjahrepp, nú Rangárþing eystra, var komist að þeirri niðurstöðu að þeir hlutar Tindfjallajökuls og Mýrdalsjökuls sem til meðferðar voru í málinu, svo og Fljótshlíðarafréttur og Emstrur væru þjóðlendur. Jafnframt að Fljótshlíðarafréttur væri afréttur jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi og Emstrur afréttur jarða í fyrrum Hvolhreppi. Áfrýjendur kröfðust ógildingar á úrskurði óbyggðanefndar að því leyti sem ákveðið var að landsvæðið Fljótshlíðarafréttur, Grænafjall, væri þjóðlenda og að viðurkennt yrði að áfrýjendur ættu í óskiptri sameign beinan eignarrétt að landinu með tilteknum merkjum. Til vara kröfðust áfrýjendur viðurkenningar á „fullkomnum afnotarétti áfrýjenda á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum“. Ekki voru allir úr hópi áfrýjenda aðilar að málinu fyrir óbyggðanefnd og einungis eigendur M auk R gerðu þar kröfu um beinan eignarrétt að afréttinum. Aðild og kröfugerð  annarra áfrýjenda en R og eigenda jarðarinnar M var því í andstöðu við 19. gr. laga nr. 58/1998. Var kröfum þeirra því vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Áfrýjandinn R kvaðst hafa farið með umboð fyrir eigendur jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi en ekki lá annað fyrir í málinu en að það umboð hefði verið samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998. Með kröfu sinni um beinan eignarrétt eigenda þessara jarða að afréttinum hefði R því haft uppi kröfu í málinu, sem 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998 næði ekki til og var því kröfum R jafnframt vísað frá héraðsdómi af sjálfsdáðum. Þar sem ekki voru annmarkar á málinu er snéru að eigendum M var leyst efnislega úr þeirra kröfum. Í fyrirliggjandi heimildarbréfum þar sem vikið var að einhverju að Grænafjalli var hvergi rætt um eignarrétt að landsvæðinu. Þótti því ekki ráðið af tiltækum heimildum að upphaflegur beinn eignarréttur hefði flust til síðari rétthafa, heldur hefði þar stofnast til óbeinna eignarréttinda. Gróðurfar og staðhættir, ásamt heimildum um nýtingu landsins þóttu styðja þessa niðurstöðu. Ennfremur lá ekki fyrir um að eigendur jarðanna í fyrrum Fljótshlíðarhreppi hefðu haft önnur not af landsvæðinu en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Að því virtu hvernig nýtingu Grænafjalls hefði verið háttað var ekki fallist á þá málsástæðu áfrýjenda að þeir hefðu unnið á því eignarhefð. Þar sem úrskurður óbyggðanefndar hefði slegið því föstu að Grænafjall væri afréttareign eigenda jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi og þar sem áfrýjendur reifuðu ekki hver þau frekari réttindi gætu verið, sem varakrafa þeirra tók til, þóttu ekki efni til þess að hnekkja úrskurði óbyggðanefndar um þetta landsvæði og var stefndi því sýknaður af kröfum áfrýjenda.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2007 og krefjast þess aðallega að úrskurður óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 4/2003, fyrrum Fljótshlíðarhreppur, Hvolhreppur, Vestur-Landeyjahreppur og Austur-Landeyjahreppur, nú í Rangárþingi eystra, verði felldur úr gildi að því leyti sem þar var ákveðið að landsvæðið Fljótshlíðarafréttur, Grænafjall, sé þjóðlenda og viðurkennt að áfrýjendur eigi í óskiptri sameign beinan eignarrétt að landinu með tilteknum merkjum. Til vara er krafist viðurkenningar á „fullkomnum afnotarétti áfrýjenda á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum.“ Í báðum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Eftir dómtöku málsins bárust Hæstarétti bréflegar upplýsingar frá lögmanni áfrýjenda um nokkrar breytingar á eignaraðild að jörðum, sem það varðar, frá því sem greint var í stefnu í héraði og áfrýjunarstefnu. Ástæður að baki einstökum breytingum voru ekki skýrðar frekar. Er því óhjákvæmilegt að fella dóm á málið eins og aðild að því var háttað við dómtöku þess að loknum munnlegum málflutningi.

I.

Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 12. október 2000 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af Þjórsá og að austan af vesturmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að norðan að línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands mun hafa notað við vinnu sína. Að fram komnum kröfum stefnda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í janúar 2003 að fjalla um það í níu málum. Eitt þeirra, sem varð nr. 4/2003, tók til fyrrum Fljótshlíðarhrepps, Hvolhrepps, Vestur-Landeyjahrepps og Austur-Landeyjahrepps, nú í Rangárþingi eystra. Þetta svæði afmarkaðist til vesturs, norðvesturs, norðurs og norðausturs af mörkum Rangárþings eystra gagnvart Rangárþingi ytra og náði nánar tiltekið að vestan og norðvestan að fyrrum mörkum Vestur-Landeyjarhrepps annars vegar og Djúpárhrepps og Rangárvallahrepps hins vegar og fyrrum mörkum Hvolhrepps og Rangárvallahrepps. Til norðurs og norðausturs náði svæðið að fyrrum mörkum Hvolhrepps og Fljótshlíðarhrepps annars vegar og Rangárvallahrepps hins vegar. Til suðurs, suðausturs og austurs náði svæðið að fyrrum mörkum Austur-Landeyjahrepps, Fljótshlíðarhrepps og Hvolhrepps annars vegar og Vestur-Eyjafjallahrepps hins vegar. Innan þess féll jafnframt hluti Mýrdalsjökuls eftir nánar tilgreindum línum á honum.

Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda í Fljótshlíð yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt frá Öldusteini á Markarfljótsaurum upp í mynni Fremra Kanastaðagils og svo upp eftir gilinu þar til það endar. Frá þeim punkti beina línu í punkt, sem er í 672 m hæð í Hraunum, en þaðan beint í hæsta punktinn á Hæringsfelli, sem er á hreppamörkum.

Eigendur jarðanna Eyvindarmúla, Háamúla, Árkvarnar, Múlakots I og II, Barkarstaða og Fljótsdals ásamt Þórólfsfelli, svo og sveitarfélagið Rangárþing eystra fyrir eigin hönd og eigenda jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi vegna Fljótshlíðarafréttar og eigenda jarða í fyrrum Hvolhreppi vegna Emstra, andmæltu kröfu stefnda um þjóðlendumörk. Töldu eigendur Eyvindarmúla, Háamúla, Árkvarnar og Múlakots I hlíðaland jarðanna vera sameiginlegt með Múlakoti II og mörk jarðanna gagnvart þjóðlendu því sameiginleg. Ættu þau að fylgja mörkum fyrrum Fljóthlíðarhrepps og Rangárvallahrepps, sem væri lína dregin úr Hæringsfelli í Ými, hæsta hnúk Tindfjallajökuls. Eigendur Barkarstaða og Fljótsdals ásamt Þórólfsfelli gerðu sambærilega kröfu, en henni til viðbótar að mörk gagnvart þjóðlendu væru lína dregin frá Ými að landamerkjum Fljótsdals og Grænafjalls, afréttar Fljótshlíðinga. Eigendur Múlakots II gerðu einnig sambærilega kröfu, en jafnframt að fallist yrði á „kröfur um óskoraðan eignarrétt að landi jarðanna og afréttarins og að landsvæði það sem hér er nú til meðferðar hafi verið fullkomnum eignarrétti háð frá landnámsöld.“ Rangárþing eystra gerði fyrir eigin hönd og eigenda jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi kröfu um beinan eignarrétt að Fljótshlíðarafrétti innan eftirfarandi marka: Úr Ými yfir Tindfjallajökul með mörkum fyrrum Fljótshlíðarhrepps og Rangárvallahrepps að ánni Hvítmögu, sem ráði síðan þar til hún fellur í Markarfljót að Þröngá.

Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að þeir hlutar Tindfjallajökuls og Mýrdalsjökuls, sem til meðferðar væru í málinu, svo og Fljótshlíðarafréttur og Emstrur, væru þjóðlendur. Jafnframt að Fljótshlíðarafréttur, eins og hann var afmarkaður í úrskurðinum, væri afréttur jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi og Emstrur, eins og þær voru afmarkaðar, afréttur jarða í fyrrum Hvolhreppi. Útdráttur úr þessum úrskurði var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Áfrýjendur, sem ekki vildu una niðurstöðu hans varðandi Fljótshlíðarafrétt, höfðuðu mál þetta 14. september sama ár.

II.

Landsvæðið Fljótshlíðarafréttur, sem einnig er nefnt Grænafjall, er í málatilbúnaði áfrýjenda afmarkað að norðvestan úr Ými, hæsta tindi Tindfjallajökuls, yfir jökulinn í stærsta gilið norðan í honum, þaðan í Þrætuhöfuð, en síðan ræður áin Hvítmaga þar til hún fellur í Markarfljót. Úr því ræður Markarfljót þar til kemur að Öldusteini. Úr honum liggur línan beint í mynni Fremsta Kanastaðagils og fylgir svo gilinu að upptökum þess. Þaðan er dregin lína í beina stefnu frá austri til vesturs um Klofninga í Þórólfsá og fylgir línan svo ánni að upptökum í Tindfjallajökli. Þaðan er svo dregin lína beint í Ými. Að vestan liggur landsvæðið að Þórólfsfelli og Fljótsdal og að Tindfjallajökli, en til norðurs er Rangárvallaafréttur. Að austan og sunnan er Markarfljót og handan þess eru Emstrur, Almenningar og Þórsmörk. Í málinu er ekki ágreiningur um þessi mörk Grænafjalls, sem jafnframt voru lögð til grundvallar í úrskurði óbyggðanefndar.

Í úrskurði óbyggðanefndar er Grænafjall sagt tilheyra sunnanverðu miðhálendi Íslands. Því er lýst sem hálendu fjalllendi, sem mjög sé sundurskorið af giljum og gljúfrum. Landsvæðið, sem er um 118 km² að stærð, liggur í 200 til 1300 m hæð, en að mestum hluta er það sagt vera í 400 til 800 m hæð. Áfrýjendur telja meginhluta landsvæðisins ekki liggja svo hátt. Hæsti tindurinn, Ýmir í Tindfjallajökli, er 1464 m hár og nokkuð er um fjöll sem ná 800 til 1000 m hæð. Syðsti hluti svæðisins er hallaminnstur, en það hækkar og mjókkar þegar norðar dregur. Nyrst á afréttinum er Stóra Grænafjall, 881 m að hæð. Sunnan þess eru Skiptingarhöfði, 746 m að hæð, og Litla Grænafjall, 694 m. Vestan Litla Grænafjalls rennur Þverá úr norðaustri til suðvesturs saman við Markarfljót. Vestan Þverár er mjög fjalllent og landið giljótt og ná nokkrir fjallstindar meira en 1000 m hæð, einkum undirhlíðar Tindfjallajökuls. Yfirborð þeirra eru melar, urðir og grjót. Tindfjöll ganga suður úr jöklinum og ná upp í 1100 til 1200 m hæð. Land er nokkuð hallaminna á sunnanverðum austurhluta afréttarins þar sem Einhyrningur rís hæst í 651 m hæð og Einhyrningsöxl í 611 m. Úr jöklinum renna Vestri- og Eystri-Botná sem sameinast norðaustan Botnaxlar og mynda Gilsá. Hún rennur eftir Gilsárgljúfri út í Markarfljót syðst á afréttinum. Austan Gilsár er Fauskheiði en vestan árinnar heiðarlendi, sem Kanastaðagil skera frá norðri til suðurs. Samkvæmt skýrslu Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins eru um 36% landsvæðisins auðnir, 8% þess rýrt, 13% fremur rýrt og 42% vel gróið. Ætlað er að um landnám hafi birkiskógur með gróskumiklum undirgróðri þakið hlíðar allt upp í 400 m hæð og þar fyrir ofan hafi land verið vaxið nokkuð samfelldum gróðri upp undir 600 m hæð, nema þar sem mikill halli og skriður hafi komið í veg fyrir að hann festi rætur. Með hliðsjón af landfræðilegum aðstæðum er talið að helmingur til tveggja þriðju hluta landsvæðisins hafi verið gróinn um landnám.

III.

Um aðild áfrýjenda segir í héraðsdómsstefnu að þeir séu eigendur og ábúendur tilgreindra 56 jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi, auk Rangárþings eystra „f.h. annarra rétthafa skv. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998“. Sem fyrr segir krefjast áfrýjendur að felld verði úr gildi niðurstaða óbyggðanefndar um að landsvæðið Grænafjall sé þjóðlenda og viðurkennt að þeir eigi í óskiptri sameign beinan eignarrétt að því.

Í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 segir að sá, sem ekki vilji una úrskurði óbyggðanefndar, skuli höfða einkamál innan sex mánaða frá útgáfudegi þess Lögbirtingablaðs, sem útdráttur úr úrskurði er birtur í. Sé þá unnt að leggja til úrlausnar dómstóla hverja þá kröfu, sem gerð hafi verið fyrir nefndinni. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 58/1998, sagði meðal annars um þetta ákvæði að niðurstöðu óbyggðanefndar verði skotið til dómstóla, svo sem almennt gildi um úrskurði stjórnvalda. Sá, sem leiti til dómstóla, geti haft þar uppi sömu kröfur og gerðar voru fyrir óbyggðanefnd, en vegna reglu 2. mgr. 14. gr. laganna verði ekki hafðar uppi víðtækari kröfur fyrir dómstólum en gerðar hafi verið fyrir nefndinni, en þrengja megi kröfu frá því, sem þar var gert. Í athugasemdum með 2. mgr. 14. gr. sagði að álitaefni, sem lögð séu til óbyggðanefndar, verði ekki lögð fyrir dómstóla fyrr en nefndin hafi fjallað um þau og feli ákvæðið í sér að slíkri kröfu ætti að vísa frá dómi. Yrði aðili að leggja kröfuna fyrir óbyggðanefnd og fá úrskurð um hana áður en hann leiti til dómstóla. Með dómi Hæstaréttar 31. janúar 2007 í máli nr. 2/2007 hefur verið slegið föstu að ekki geti aðrir verið aðilar dómsmáls á grundvelli laga nr. 58/1998 en þeir, sem áður voru aðilar máls fyrir óbyggðanefnd, og þá um sömu kröfur eða takmarkaðri en þeir sjálfir höfðu uppi fyrir nefndinni, sbr. einnig til hliðsjónar dóma réttarins 16. maí og 14. júní 2007 í málum nr. 571/2006 og 22/2007.

Svo sem áður greinir voru ekki aðrir úr hópi áfrýjenda aðilar að máli nr. 4/2003 fyrir óbyggðanefnd en eigendur jarðanna Eyvindarmúla, Háamúla, Árkvarnar, Múlakots I og II, Barkarstaða og Fljótsdals ásamt Þórólfsfelli, auk sveitarfélagsins Rangárþings eystra. Í 3. kafla úrskurðar óbyggðanefndar er gerð grein fyrir aðild og kröfugerð í málinu, eins og getið var hér að framan. Einungis eigendur Múlakots II auk Rangárþings eystra gerðu þar kröfu um beinan eignarrétt að afréttinum. Aðild annarra en eigenda nefndra jarða að máli þessu hefur ekki verið frekar skýrð og engin skýring hefur heldur verið gefin á mismunandi kröfum eigenda annarra jarða en Múlakots II fyrir óbyggðanefnd og héraðsdómi.

Áfrýjandinn Rangárþing eystra kveðst hafa farið með umboð fyrir eigendur jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi. Ekki liggur annað fyrir en að það umboð hafi verið samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998. Í þeirri lagagrein, sem varðar meðferð máls fyrir óbyggðanefnd, segir að sé um að ræða sameiginlegt upprekstarland skuli beina tilkynningum vegna þeirra, sem þar eigi upprekstrarrétt, til sveitarstjórnar eða sveitarstjórna og upprekstrarfélags, sem stofnað hafi verið til um þessi mál, og skuli þau hafa umboð til að ráðstafa málefninu fyrir hönd einstakra rétthafa. Með kröfu sinni um beinan eignarrétt eigenda þessara jarða að afréttinum hafði þessi áfrýjandi uppi kröfu í málinu, sem 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998 nær ekki til. Geta aðrir áfrýjendur því ekki sótt stoð fyrir heimild sinni til aðildar að málinu samkvæmt 19. gr. laganna til þess að sveitarfélagið hafi gert þessa kröfu fyrir óbyggðanefnd.

Samkvæmt því, sem að framan er rakið, er aðild og kröfugerð annarra áfrýjenda en Rangárþings eystra og eigenda jarðarinnar Múlakots II í andstöðu við ákvæði 19. gr. laga nr. 58/1998. Er því óhjákvæmilegt að vísa kröfum þeirra af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Samkvæmt héraðsdómsstefnu hefur áfrýjandinn Rangárþing eystra ekki gert kröfu fyrir eigin hönd í málinu, eins og hann gerði fyrir óbyggðanefnd, heldur aðeins „f.h. annarra rétthafa skv. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998“, sem hann brestur samkvæmt áðursögðu heimild til að því er varðar annað en þau málefni, sem greinir í því ákvæði. Verður því jafnframt að vísa kröfum þessa áfrýjanda af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Á málinu eru hins vegar að þessu leyti engir annmarkar, sem snúa að áfrýjendunum G-kk-þgf S-kk-þgf G-kk-þgf og S-kvk-þgf H-kvk-þgf, eigendum Múlakots II. Verður því leyst efnislega úr kröfum þeirra.

IV.

Samkvæmt Landnámabók námu nafngreindir menn land í Rangárþingi milli Þjórsár og Markarfljóts. K-kk-nf h-kk-nf Þ-kk-nf hafi numið öll þessi lönd, en „þar námu síðan margir gofgir menn með ráði H-kk-ef.“ Meðal þeirra hafi verið S-kk-nf hinn rauði, sem hafi numið land fyrir vestan Markarfljót, Einhyrningsmörk fyrir ofan Deildará, og búið í Bólstað.

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1710 er getið um sameiginlegan afrétt Fljótshlíðarmanna. Í upphafi kaflans um Fljótshlíð segir að undir Einhyrningi hafi í gamla daga, eftir því sem menn segjast heyrt hafa, verið bær svo kallaður og hafi fimmtíu árum áður sést þar til tóftabrota. Sé þessi staður í miðjum afrétti Fljótshlíðarmanna, sem almennt sé kallaður Grænafjall, og sé svo vel „þetta takmark sem landið þar um kríng brúkað fyrir afrjett.“ Enginn viti nú framar að segja um bygging þessarar jarðar. Landið sé mjög blásið, komið upp hraun og hrjóstur og þar fyrir öldungis óbyggilegt.

Með skjali 11. september 1753 voru Grænafjall, Þórsmörk og Langanes lögfest til að sporna gegn ólögmætri nýtingu manna í öðrum sveitarfélögum á hlunnindum þessara svæða. Tekið var fram að Grænafjall væri lögfest í nafni allra bænda í Fljótshlíð.

Ekkert landamerkjabréf var gert fyrir Grænafjall í framhaldi af gildistöku landamerkjalaga nr. 5/1882. Í landamerkjabréfi jarðarinnar Fljótsdals 24. maí 1890 sagði hins vegar að milli jarðarinnar að austanverðu og afréttar Fljótshlíðarhrepps réði mörkum Fremsta Kanastaðagil og ætti hún jafnframt upprekstur á Grænafjallsafrétti. Bréf var gert 2. maí 1892 og þinglesið 18. sama mánaðar um merki á milli Fljótshlíðarhrepps og Rangárvallahrepps, sem meðal annars var lýst eftir nánar tilgreindum merkjum afréttar Fljótshlíðarhrepps, Grænafjalls, og Rangárvallaafréttar. Merki þessi voru í meginatriðum á sama veg og fyrrgreind afmörkun í úrskurði óbyggðanefndar.

Í úrskurði óbyggðanefndar er getið frásagnar um að bæjarrúst hafi fundist sumarið 1885 „við botn lækjar þess, er fellur um Einhyrningsflatir“. Rústin hafi verið grjótdreif og í henni fundist brýnisbrot, þrjú smábrot af ryðjárni og sindurmolar.

Grænafjalls var ekki sérstaklega getið í jarðamötum frá 19. og 20. öld, en í fasteignamati 1916 var þó athugasemd um að allar jarðir í Fljótshlíðarhreppi ættu rétt til uppreksturs á afréttinum, sem liggi frá byggðinni að Rangárvallaafrétti, vestan Markarfljóts. Afrétturinn er sagður frá ómunatíð hafa verið safnaður á þremur dögum, en 1958 hafi verið reistur skáli við Einhyrning í eigu fjallskilasjóðs Fljótshlíðarhrepps og eftir það tveir dagar dugað til smölunar. Afréttarfé hafði þá fækkað úr 4000 til 5000 í um 2000, sem komið hafi til rétta í fyrstu leit.

V.

Grænafjall, afréttur Fljótshlíðinga, liggur til austurs í beinu framhaldi af austustu jörðum í hlíðinni og teygir sig austan Tindfjallajökuls til norðausturs og endar í Stóra-Grænafjalli, sem Markarfljót sveigir umhverfis frá vestri til suðausturs. Láglendi er nokkurt syðst á afréttinum og eingöngu eru heimildir um byggð þar til forna. Markarfljót og vötn sem falla til þess úr norðri hafa verið farartálmar á þessu svæði. Að framan var getið frásagnar í Landnámabók um landnám S-kk-ef rauða og bú hans í Bólstað undir Einhyrningi, svo og í Jarðabók Árna M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef um byggð í Grænafjalli. Má leggja til grundvallar að hluti lands á þessu svæði hafi verið numinn og því háður beinum eignarrétti. Engra annarra heimilda nýtur við um forna byggð í Grænafjalli og verður af því að ráða að hún hafi snemma lagst af.

Hér að framan var greint frá fyrirliggjandi heimildarbréfum, þar sem vikið er í einhverju að Grænafjalli. Hvergi er þar rætt um eignarrétt að landsvæðinu og er þess í engu getið í heimildarbréfum fyrir jörðum. Af tiltækum heimildum verður því ekki ráðið að upphaflegur beinn eignarréttur hafi flust til síðari rétthafa, heldur hafi þar stofnast til óbeinna eignarréttinda. Gróðurfar og staðhættir ásamt heimildum um nýtingu landsins styðja þessa niðurstöðu. Fjallskil hafa þar verið með líkum hætti og þar sem um samnotaafrétti er að ræða. Í fyrrnefndri gerðabók fasteignamatsnefndar frá 1916 var rætt um upprekstrarrétt allra jarða í Fljótshlíðarhreppi á Grænafjalli og liggur ekkert fyrir um að eigendur jarðanna þar hafi þá haft önnur not af landsvæði þessu en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Að því virtu hvernig nýtingu Grænafjalls hefur verið háttað er ekki hald í þeirri málsástæðu áfrýjenda að þeir hafi unnið á því eignarhefð.

Í úrskurði óbyggðanefndar var því slegið föstu að Grænafjall væri afréttareign eigenda jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi og hafa áfrýjendur ekki reifað hver þau frekari réttindi geti verið, sem varakrafa þeirra tekur til. Eru því ekki efni til að hnekkja úrskurði óbyggðanefndar um þetta landsvæði og verður stefndi sýknaður af kröfum áfrýjenda.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda á báðum dómstigum fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi kröfum annarra áfrýjenda en G-kk-ef S-kk-ef G-kk-ef og S-kvk-ef H-kvk-ef.

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum áfrýjendanna G-kk-ef S-kk-ef G-kk-ef og S-kvk-ef H-kvk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra á báðum dómstigum, samtals 1.000.000 krónur.