191/2011

H kærði úrskurð héraðsdóms þar sem varakröfum hans á hendur L hf. var vísað frá dómi en öðrum kröfum hans hafnað. Fyrir Hæstarétti krafðist H meðal annars þess að viðurkennt yrði að lánssamningur aðila og kaupsamningur um hlutdeildarskírteini fyrir andvirði lánsins í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK væru ógildir. Í dómi Hæstaréttar kom fram að krafa L hf. á hendur H vegna fyrrgreinds láns hefði verið á meðal þeirra eigna sem fluttar hefðu verið yfir til NBI hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Hæstiréttur tók fyrst til umfjöllunar varakröfu H um að hrundið yrði frávísun héraðsdóms á varakröfum í endanlegri kröfugerð hans 22. október 2010. Hæstiréttur féllst á það með héraðsdómi að umræddar varakröfur H væru eðlisólíkar aðalkröfu hans. Þá skorti með öllu reifun á þeim þannig að séð yrði hvort og þá að hvaða marki þær væru í skiljanlegu samhengi við aðalkröfuna. Féllst Hæstiréttur á það með héraðsdómi að varakröfum þessum skyldi vísað frá héraðsdómi. Um aðalkröfu H sagði í dómi Hæstaréttar að H ætti þess kost að fá úrlausn um þá hagsmuni með því að verjast kröfu NBI hf. um greiðslu umrædds láns. Þegar af þeirri ástæðu yrði að hafna þeirri kröfu hans, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hið sama ætti við um aðra, þriðju og fjórðu varakröfu H. Var þeim því hafnað með sömu röksemdum. Varðandi skaðabótakröfu H féllst Hæstiréttur á það með héraðsdómi að H hefði ekki sýnt fram á í málinu að starfsmenn L hf. hefðu með saknæmum hætti þagað yfir upplýsingum eða veitt rangar upplýsingar sem valdið hefðu því að H hefði tekið umrætt lán til kaupa á hlutdeildarskírteinum. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 2011, þar sem vísað var frá dómi varakröfum sóknaraðila í endanlegri kröfugerð hans 22. október 2010 í máli á hendur varnaraðila en öðrum kröfum hans hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og aðallega „að fallist verði á þá kröfu [hans] að 20.000.000 króna lánssamningur aðila“ 7. júní 2007 og kaupsamningur um hlutdeildarskírteini í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK fyrir andvirði lánsins ,,séu ógildir löggerningar og því skuli aðilar verða eins settir og samningarnir hefðu ekki verið gerðir, sbr. 109. gr. laga nr. 21/1991.“ Til vara krefst sóknaraðili þess að hrundið verði frávísun héraðsdóms á varakröfum hans í endanlegri kröfugerð 22. október 2010 ,,og lagt fyrir héraðsdómara að taka þær til efnismeðferðar“. Önnur varakrafa sóknaraðila er sú, að krafa varnaraðila á hendur honum á grundvelli lánssamnings aðila, 7. júní 2007, skuli takmarkast við andvirði þeirra hlutdeildarskírteina í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK sem keypt voru fyrir andvirði lánsins. Þriðja varakrafa hans er um, að viðurkennt verði að óheimilt hafi verið að tengja höfuðstól framangreinds láns ,,við gengi erlendrar myntar“. Fjórða varakrafa sóknaraðila er sú að viðurkennt verði að krafa varnaraðila samkvæmt framangreindum lánssamningi skuli takmarkast við andvirði þeirra hlutdeildarskírteina í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK, sem keypt voru fyrir andvirði lánsins, og þeirra hlutdeildarskírteina í sjóðnum sem sett voru að handveði með yfirlýsingu nr. 0111-63-111119. Að öllu þessu frágengnu krefst sóknaraðili þess, að viðurkennt verði að varnaraðili beri ábyrgð á tjóni sóknaraðila sem hlotist hafi af ágöllum á ráðgjöf varnaraðila við gerð fyrrgreinds lánssamnings og ráðgjöf um ráðstöfun á andvirði lánsins. Sóknaraðili krefst í öllum tilvikum málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram átti sóknaraðili, sem er trúfélag, hlutdeildarskírteini í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK. Kveður hann nafnverð hlutdeildar sinnar í sjóðnum hafa verið 843.586,91 krónur. Sóknaraðili gerði samning við varnaraðila 7. júní 2007 en samkvæmt honum veitti varnaraðili sóknaraðila lán, sem nefnt var fjölmyntalán, að ,,jafnvirði kr. 20.000.000“ í japönskum yenum. Lánið skyldi greiðast í einu lagi eftir tvö ár, 1. júní 2009, en vexti skyldi þó greiða mánaðarlega í fyrsta sinn 1. júlí 2007. Fram kemur í lánssamningi að sóknaraðili geti greitt afborganir, vexti og aðrar greiðslur í íslenskum krónum, en geri hann það skuli hann ,,greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga.“ Þá segir að sóknaraðili óski ,,eftir að reikningur hans ... verði skuldfærður fyrir afborgun og/eða vöxtum.“ Sóknaraðili fékk greidda lánsfjárhæðina, að frádregnu lántökugjaldi og þóknun fyrir skjalagerð, 19.890.000 krónur inn á reikning, sem hann óskaði eftir. Á svonefndri kaupnótu kemur fram að sóknaraðili hafi fengið lánið greitt út í 38.446.677 japönskum yenum en selt þau svo varnaraðila og fengið framangreinda fjárhæð í íslenskum krónum. Fyrir lánsfjárhæðina keypti sóknaraðili 12. júní 2007 hlutdeildarskírteini í áðurnefndum sjóði að nafnvirði 765.488,97 krónur. Gerður var samningur þar sem sóknaraðili setti varnaraðila að handveði hlutdeildarskírteini í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK að nafnverði 984.918,44 krónur. Var um að ræða þau hlutdeildarskírteini, sem keypt voru fyrir lánið, en einnig hluta af þeim skírteinum sem sóknaraðili átti fyrir.

Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 7. október 2008 tók stofnunin yfir vald hluthafafundar varnaraðila, vék félagsstjórn í heild sinni frá störfum og skipaði bankanum skilanefnd. Tveimur dögum síðar tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda varnaraðila til nýs banka, NBI hf. Meðal eigna, sem fluttar voru frá varnaraðila til hins nýja banka, var krafan á hendur sóknaraðila samkvæmt lánssamningi þeim, sem að framan greinir. Ekki liggur annað fyrir en að afborgarnir af láninu hafi þá verið í skilum.

Varnaraðili tilkynnti sóknaraðila 28. október 2008 að ákveðið hefði verið að slíta öllum peningamarkaðssjóðum í rekstri á hans vegum og skyldu þeir gerðir upp. Ætti þetta meðal annars við um Peningamarkaðssjóð Landsbankans ISK og lægi fyrir að útgreiðsluhlutfall úr þeim sjóði yrði 68,8% af skráðu gengi hlutdeildarskírteina í sjóðnum. Í tilkynningunni kom fram að af þessum sökum yrðu greiddar 13.507.391 króna á tiltekinn innlánsreikning, sem stofnaður hefði verið í nafni sóknaraðila. Sóknaraðili mun einnig hafa fengið greitt andvirði annarra hlutdeildarskírteina, sem hann átti í sjóðnum á annan innlánsreikning.

Varnaraðila var veitt heimild til greiðslustöðvunar 5. desember 2008, sem síðar var framlengd. Héraðsdómur skipaði varnaraðila slitastjórn, sem gaf út innköllun til kröfuhafa 30. apríl 2009.

Við þessar aðstæður átti sóknaraðili þess kost að lýsa skaðabótakröfu við slit varnaraðila, sem nam tjóni hans vegna þess að einungis 68,8% af gengi hlutdeildarskírteina hans í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK hafði verið greitt út. Gat hann því lýst skaðabótakröfu ef hann taldi að starfsmenn varnaraðila hefðu með saknæmri og ólögmætri háttsemi orðið valdir að tjóni hans. Var honum ekkert að vanbúnaði að gera þessa kröfu tölulega. Hann gat um leið varist innheimtu NBI hf. á lánsfjárhæðinni með þeim röksemdum sem hann taldi að leiða ættu til þess að hann væri óbundinn af lánssamningnum. Þess í stað kýs sóknaraðili að haga málatilbúnaði sínum svo sem hann gerir í máli þessu.

II

Varakrafa sóknaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar og heimvísun málsins vegna frávísunar héraðsdóms á varakröfum í endanlegri kröfugerð hans 22. október 2010 verður tekin til úrlausnar á undan öðrum kröfum hans, sbr. 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. og 4. mgr. 150. gr. og 166. gr. sömu laga.

Í dómi Hæstaréttar 26. janúar 2011 í máli sömu aðila nr. 672/2010 var úrskurður héraðsdóms ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar. Í úrskurði héraðsdóms, sem var til endurskoðunar í hæstaréttarmálinu, var bæði varakröfum sóknaraðila í endanlegri kröfugerð 22. október 2010 vísað frá dómi og varakröfum í héraðsgreinargerð hans. Í dómi Hæstaréttar segir að ætla verði sóknaraðila í því máli nokkurt svigrúm til að koma að varakröfum í héraðsgreinargerð í máli eins og þar var til úrlausnar. Voru þær varakröfur taldar reistar á sama grundvelli og aðalkrafa hans og skyldu koma fyrst til úrlausnar að henni frágenginni. Var talið að varakröfur í héraðsgreinargerð sóknaraðila í því máli rúmuðust innan þeirra marka, sem 1. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991 heimilaði, þótt þeirra hefði ekki verið getið í kröfulýsingu hans. Í þessum dómi Hæstaréttar er ekki sérstaklega vikið að frávísun héraðsdóms á varakröfum sóknaraðila í endanlegri kröfugerð hans. Eftir að úrskurður héraðsdóms í því máli hafði verið ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar tók héraðsdómur afstöðu til allra krafna sóknaraðila með þeim hætti að hann vísaði frá varakröfum í endanlegri kröfugerð 22. október 2010, en tók til efnismeðferðar aðalkröfu sóknaraðila og varakröfur í héraðsgreinargerð hans.

Fallist er á með héraðsdómi að varakröfur sóknaraðila í endanlegri kröfugerð hans 22. október 2010, að því marki sem unnt er að henda reiður á þessum hluta málatilbúnaðar hans, séu eðlisólíkar aðalkröfunni, sem lýtur að ógildingu samnings 7. júní 2007 um lán til sóknaraðila að fjárhæð 20.000.000 krónur og kaupsamnings hans um hlutdeildarskírteini í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK. Þessar varakröfur lúta annars vegar að því að fá viðurkennda sem forgangskröfu við slit varnaraðila fjárhæð sem nemur skráðu gengi þeirra hlutdeildarskírteina, sem sóknaraðili átti í sjóðnum, áður en hann gerði lánssamninginn og keypti fleiri hlutdeildarskírteini, en sem almenna kröfu 31,2% af skráðu gengi sömu skírteina. Hins vegar lúta varakröfurnar að því að fá viðurkennda sem almenna kröfu, fjárhæð, sem nemur mismun lánsfjárhæðarinnar og andvirðis hlutdeildarskírteina, sem keypt voru fyrir lánið, miðað við skráð gengi þeirra, en að viðbættu tjóni, sem sóknaraðili kveðst hafa orðið fyrir við að fá aðeins 68,8% af skráðu gengi þeirra hlutdeildarskírteina sem hann átti, áður en hann gerði lánssamninginn. Með varakröfum þessum tekur sóknaraðili ekki tillit til þess að 68,8% af skráðu gengi allra hlutdeildarskírteina hans hefur þegar verið greitt inn á reikninga í hans nafni, þótt hluti inneignar hans á reikningunum kunni að vera veðsettur. Að auki skortir með öllu reifun á kröfum þessum þannig að séð verði hvort og þá að hvaða marki þær séu í skiljanlegu samhengi við aðalkröfuna.

Er fallist á með héraðsdómi að varakröfum þessum skuli vísað frá héraðsdómi.

III

Aðalkrafa sóknaraðila um að fallist verði á, að lánssamningur hans og varnaraðila 7. júní 2007 og samningur þeirra um kaup á hlutdeildarskírteinum séu ógildir löggerningar felur í sér að taka þarf afstöðu til lánssamnings, sem með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var fluttur til NBI hf., sem ekki á aðild að máli þessu. Sóknaraðili á þess kost að fá úrlausn um þá hagsmuni, sem hér um ræðir, með því að verjast kröfu NBI hf. um greiðslu lánsins. Verður kröfu hans hafnað þegar af þessum ástæðum, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Hið sama á við um þriðju varakröfu hans um að viðurkennt verði að óheimilt hafi verið að tengja höfuðstól lánsins, 20.000.000 krónur, við gengi erlendrar myntar, svo og aðra varakröfu hans um að krafa samkvæmt lánssamningnum skuli takmarkast við andvirði þeirra hlutdeildarskírteina, sem keypt voru fyrir andvirði lánsins, og fjórðu varakröfuna um að krafa samkvæmt lánssamningnum skuli takmarkast við andvirði þeirra hlutdeildarskírteina sem veðsett voru til tryggingar láninu. Verður þeim öllum hafnað með sömu röksemdum.

Loks krefst sóknaraðili viðurkenningar á skaðabótaábyrgð varnaraðila á því tjóni, sem hann kveðst hafa orðið fyrir vegna ágalla sem hann telur hafa verið á ráðgjöf af hálfu starfsmanna varnaraðila við gerð lánssamningsins og við ráðstöfun á lánsfjárhæðinni. Fallist er á með héraðsdómi að sóknaraðili hafi í máli þessu ekki sýnt fram á að starfsmenn varnaraðila hafi með saknæmum hætti þagað yfir upplýsingum eða veitt rangar upplýsingar sem hafi valdið því að sóknaraðili tók framangreint lán og keypti hlutdeildarskírteini í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK fyrir andvirðið.

Þar sem kröfum sóknaraðila hefur verið hafnað vegna þess að þær lúta að hagsmunum NBI hf. en ekki varnaraðila og síðustu kröfunni á þeim grundvelli að ekki séu í máli þessu færðar sönnur á að til skaðabótaábyrgðar hafi stofnast þarf ekki í málinu að taka afstöðu til þess, hvort heimilt sé að lýsa slíkum viðurkenningarkröfum við slit fjármálafyrirtækis, sbr. 1. og 2. mgr. 99. gr., sbr. og 1. mgr. 117. gr., laga nr. 21/1991.

Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Heimsfriðarsamtök fjölskyldna, greiði varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.