613/2017

E höfðaði mál á hendur L hf. og krafist þess að viðurkennt yrði að lán sem hún tók hjá LÍ hf., forvera L hf., samkvæmt veðskuldabréfi hefði verið í íslenskum krónum og bundið óheimilli gengistryggingu í skilningi þágildandi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Talið var að tilgreining á fjárhæð lánsins í japönskum jenum í texta skuldabréfsins nægði ekki ein og sér til að komast að niðurstöðu um hvers efnis skuldbindingin væri að þessu leyti. Yrði því að líta til þess hvernig aðilar efndu aðalskyldur sínar samkvæmt skuldabréfinu. Hefði LÍ hf. greitt út lánið til E með því að leggja fjárhæð þess á innlendan gjaldeyrisreikning í japönskum jenum á nafni hennar en í kaupnótu vegna skuldabréfsins hefði fjárhæð höfuðstóls þess og kaupverð eingöngu verið tilgreind í þeim gjaldmiðli. Þótt E kynni að hafa ekki verið höfð með í ráðum um þessa aðferð við útborgun lánsins yrði að fallast á með L hf. að bankanum hefði verið rétt að fara þessa leið sökum þess að E hefði ekki óskað eftir því eða heimilað að bankinn legði samsvarandi fjárhæð inn á reikning hennar í íslenskum krónum. Í tilkynningum LÍ hf. og síðar L hf. til E um gjalddaga greiðslna af skuldabréfinu og kvittunum fyrir þeim hefði upphafleg fjárhæð þess og fjárhæð eftirstöðva fyrir og eftir greiðslu, svo og fjárhæð afborgunar og vaxta hverju sinni, ávallt verið tilgreind í japönskum jenum, allt þar til skilmálum skuldabréfsins var breytt með viðauka sem gerður var eftir að lánið var endurútreiknað. Afborganir og vextir af skuldabréfinu hefðu fyrst um sinn verið greidd með úttekt af gjaldeyrisreikningi E í japönskum jenum en síðar hefðu greiðslur samkvæmt kvittunum L hf. farið fram með því að fé var tekið út af reikningi E í íslenskum krónum og keypt með því japönsk jen. Hefðu því allar efndir af hálfu beggja aðila á meginskyldum samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins ávallt farið fram í japönskum jenum þar til fyrrnefndur viðauki var gerður. Var því talið að lánið hefði verið í erlendum gjaldmiðli og L hf. því sýknað af kröfu E.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma M-kk-nf S-kk-nf hæstaréttardómari, G-kk-nf G-kk-nf settur hæstaréttardómari og S-kk-nf M-kk-nf S-kk-nf prófessor.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 16. ágúst 2017. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 27. september sama ár og áfrýjaði hún öðru sinni degi síðar. Hún krefst þess að viðurkennt verði að lán, sem hún tók hjá Landsbanka Íslands hf. samkvæmt veðskuldabréfi 30. desember 2005, hafi verið í íslenskum krónum og bundið óheimilli gengistryggingu í skilningi þágildandi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi gaf út veðskuldabréf til Landsbanka Íslands hf. 30. desember 2005. Þar kom fram í fyrirsögn að um væri að ræða „fasteignalán í erlendri mynt“, en neðan við hana sagði þó einnig: „Skuldabréfið er gengistryggt, með breytilegum vöxtum og jöfnum afborgunum“. Í skuldabréfinu viðurkenndi áfrýjandi „að skulda Landsbanka Íslands hf. jafnvirði“ 26.000.000 króna „í eftirtöldum myntum og hlutföllum: JPY 100,0%“, en með þeirri skammstöfun var átt við japönsk jen. Tekið var fram að lánið væri „bundið kaupgengi Landsbanka Íslands hf. á ofangreindum myntum tveimur virkum dögum fyrir útborgunardag“, en hann yrði tveimur virkum dögum eftir að bankanum bærist veðskuldabréfið með athugasemdalausri þinglýsingu. Átti áfrýjandi að endurgreiða þetta lán með mánaðarlegum afborgunum á 40 árum, í fyrsta sinn 1. mars 2006, og skyldi hún jafnframt hverju sinni greiða áfallna vexti, sem yrðu „breytilegir LIBOR“ með 1,3% álagi. Til tryggingar skuldinni var nánar tilgreind fasteign sett að veði. Fyrir liggur að í tengslum við veitingu þessa láns gerði bankinn greiðslumat, sem áfrýjandi áritaði um samþykki, en þar voru allar fjárhæðir tilgreindar í íslenskum krónum, þar á meðal vegna höfuðstóls skuldabréfsins og útreiknings á greiðslubyrði af því. Einnig gerði bankinn yfirlit um fjárhæð áætlaðra mánaðarlegra greiðslna af skuldabréfinu að meðtöldum vöxtum og kostnaði allt til loka lánstímans og voru þær allar tilteknar í íslenskum krónum, en yfirlit þetta áritaði áfrýjandi jafnframt um samþykki. Loks skrifaði áfrýjandi þennan dag undir yfirlýsingu, sem rituð var á bréfsefni bankans og var samkvæmt fyrirsögn „fylgiskjal með láni í erlendri mynt“, en þar sagði meðal annars: „Vegna fasteignaláns í erlendri mynt ... að jafnvirði IKR 26.000.000,-, samkvæmt neðangreindri myntkörfu: ... JPY 100% lýsir undirritaður útgefandi því yfir, að hann gerir sér grein fyrir því að lántaka með þessum hætti er áhættusamari en lántaka í íslenskum krónum, eins og bankinn hefur kynnt honum sérstaklega. Um er að ræða gengisáhættu, sem lýsir sér m.a. í því, að samkvæmt tölfræðilegu mati sem byggir á sögulegum sveiflum á áhættu lána sem skiptast með ofangreindum hætti, getur höfuðstóll láns sem tekið er í framangreindri myntkörfu hækkað umtalsvert á lánstímanum. Jafnframt er um að ræða vaxtaáhættu sem felst m.a. í því, að lánið er með breytilegum vaxtagrunni, LIBOR vöxtum, með föstu álagi. Vextir fyrir hverja mynt geta breyst með vaxtaákvörðunum í heimaríkjum hverrar myntar auk þess sem sveiflur á alþjóðlegum gjaldeyrismörkuðum geta haft áhrif til hækkunar.“

Á bakhlið skuldabréfsins var að finna texta undir fyrirsögninni: „Skuldfærslubeiðni“, þar sem fram kom að útgefandi þess óskaði eftir að tiltekinn reikningur við Landsbanka Íslands hf. yrði skuldfærður fyrir afborgunum og vöxtum af skuld sinni. Óumdeilt er að reikningurinn, sem þar var tilgreindur, var í eigu áfrýjanda og í íslenskum krónum, en texta þennan undirritaði hún ekki. Þá var ekki tekið fram í skuldabréfinu eða fylgiskjölum með því hvernig bankinn ætti að haga útborgun lánsfjárins. Fyrir liggur á hinn bóginn að lánið var greitt út 12. janúar 2006 með því að 48.271.006 japönsk jen voru lögð á innlendan gjaldeyrisreikning á nafni áfrýjanda hjá bankanum, en í kaupnótu hans vegna skuldabréfsins frá sama degi var höfuðstóll þess sagður vera 48.762.191 japanskt jen og var fjárhæða þar ekki getið í íslenskum krónum. Stefndi viðurkennir að gjaldeyrisreikningur þessi hafi verið stofnaður án óskar áfrýjanda, en hann kveður það hafa verið óhjákvæmilegt sökum þess að hún hafi ekki leitað eftir því að lánsfénu yrði skipt í íslenskar krónur svo að leggja mætti það inn á reikning hennar í þeim gjaldmiðli.

Fyrsti gjalddagi afborgunar af skuldabréfinu og vaxta var sem áður segir 1. mars 2006 og voru gjalddagar síðan mánaðarlega upp frá því. Samkvæmt skjölum málsins sendi Landsbanki Íslands hf. tilkynningar til áfrýjanda um gjalddaga, þar sem fram kom hverju sinni að „upphaflegt nafnverð“ skuldar hennar hafi verið 48.762.191 japanskt jen og tiltekið í sama gjaldmiðli hverjar eftirstöðvar skuldarinnar hafi verið fyrir viðkomandi gjalddaga, hvað greiða ætti í afborgun af höfuðstól og vexti og hverjar eftirstöðvarnar yrðu eftir greiðslu, en lítilsháttar gjald vegna tilkynningar og greiðslu var á hinn bóginn tilgreint í íslenskum krónum. Kvittanir fyrir greiðslu sýndu einnig fjárhæð afborgunar og vaxta í japönskum jenum ásamt eftirstöðvum skuldarinnar eftir greiðslu. Sjö fyrstu greiðslurnar af skuldabréfinu voru inntar af hendi á tímabilinu frá 1. mars til 30. ágúst 2006 með því að fjárhæð, sem þeim svaraði, var hverju sinni tekin í japönskum jenum út af áðurnefndum gjaldeyrisreikningi áfrýjanda hjá bankanum. Lánsféð, sem lagt var sem fyrr segir inn á þann reikning 12. janúar 2006, var að öðru leyti tekið út af honum í nokkrum áföngum í janúar, apríl og ágúst á því ári og innstæðan þá tæmd, en í lok áranna 2006 og 2007 voru á hinn bóginn lagðir vextir inn á reikninginn, sem stóð annars óhreyfður þar til honum var lokað með útborgun í júní 2008. Fyrir liggur í málinu að samkvæmt umsókn áfrýjanda var opnaður annar gjaldeyrisreikningur í japönskum jenum á hennar nafni 30. ágúst 2006 við Landsbanka Íslands hf. Stefndi kveður sama hátt og að framan greinir hafa upp frá því verið hafðan á tilkynningum til áfrýjanda um gjalddaga og kvittunum til hennar fyrir greiðslu hverju sinni til og með 1. október 2008, en þó þannig að greiðslur hafi verið teknar út af nýja gjaldeyrisreikningnum hennar. Þessu hefur áfrýjandi ekki andmælt, en samkvæmt kvittun bankans til hennar 1. október 2008 voru eftirstöðvar skuldarinnar 45.511.378 japönsk jen eftir greiðslu þann dag.

Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., leysa stjórn félagsins frá störfum og setja yfir það skilanefnd. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. sama mánaðar var ýmsum réttindum og skyldum þess banka ráðstafað til stefnda og er óumdeilt að meðal þeirra hafi verið krafa samkvæmt skuldabréfinu, sem áfrýjandi gaf út 30. desember 2005.

Áfrýjandi undirritaði 27. október 2008 skjal með fyrirsögninni: „Viðauki við lán í erlendri mynt“, þar sem kveðið var á um þær breytingar á skilmálum skuldabréfsins að frekari afborgunum yrði frestað til 1. mars 2009 og vextir fram til þess tíma lagðir við höfuðstól skuldarinnar. Í þessum viðauka var skuldabréfinu lýst á þann hátt að „upphafleg lánsfjárhæð“ hafi verið 26.000.000 krónur, en eftirstöðvar skuldarinnar 1. október 2008 hafi numið 45.511.378 japönskum jenum. Aftur skrifaði áfrýjandi undir viðauka 26. febrúar 2009 um sambærilegar breytingar á skilmálum skuldabréfsins með því að afborgunum yrði áfram frestað til 1. júní 2009. Þar var skuldabréfinu lýst þannig að fjárhæð þess hafi verið „26.000.000,- krónur ... eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í eftirtalinni mynt: JPY 100%“, en eftirstöðvar skuldarinnar hafi 1. febrúar 2009 verið 45.866.883 japönsk jen.

Þegar leið að nýjum gjalddaga sendi stefndi tilkynningu til áfrýjanda 25. maí 2009, þar sem hún var krafin um greiðslu afborgunar og vaxta af skuldabréfinu 1. næsta mánaðar. Í tilkynningunni kom fram að „upphaflegt nafnverð“ þess hafi verið 48.762.191 japanskt jen, en eftirstöðvar skuldarinnar væru 46.098.383 jen. Greiða ætti afborgun og vexti að fjárhæð samtals 163.622 jen auk 410 króna í tilkynningar- og greiðslugjald, en eftir greiðslu yrðu eftirstöðvar skuldarinnar 45.993.852 jen. Samkvæmt kvittun frá stefnda 2. júní 2009 stóð áfrýjandi skil á þessu með því að 206.836 krónur voru teknar út af tilteknum reikningi hennar hjá stefnda í þeim gjaldmiðli, en þar af hafi 206.426 krónum verið varið til að kaupa 163.622 japönsk jen. Þá greiðslu innti áfrýjandi af hendi með fyrirvara.

Enn ritaði áfrýjandi 22. júní 2009 undir skjal um viðauka við „veðskuldabréf í erlendri mynt“ frá 30. desember 2005. Sagði þar að „jafnvirði upphaflegs höfuðstóls í íslenskum krónum“ væri 26.000.000 krónur, en „upphafleg myntsamsetning lánsins 100% JPY“. Í viðaukanum var kveðið á um greiðslujöfnun, sem felast ætti í því að áfrýjandi myndi greiða „afborganir og vexti af láni í erlendum myntum miðað við greiðslubyrði lánsins í maí 2008“, sem yrði þó bundin við svonefnda greiðslujöfnunarvísitölu. Ef slík greiðsla næmi lægri fjárhæð en sem svaraði mánaðarlegri afborgun og vöxtum samkvæmt skilmálum skuldabréfsins ætti mismunurinn að leggjast við höfuðstól skuldarinnar og lánstíminn að lengjast því til samræmis þar til hún yrði að fullu greidd. Af gögnum málsins verður ráðið að áfrýjandi hafi eftir þessum breyttu skilmálum staðið stefnda skil á greiðslu afborgana og vaxta af skuldabréfinu frá gjalddaga 1. júlí 2009 til og með 1. desember 2010 og þá þannig að greiðslur hafi verið skertar talsvert með greiðslujöfnun og mismunur bæst við höfuðstól. Óumdeilt virðist vera að á þessu tímabili öllu hafi áfrýjandi fengið kvittanir frá stefnda fyrir greiðslum sínum, þar sem komið hafi hverju sinni fram að „upphafleg lánsfjárhæð“ hafi verið 48.762.191 japanskt jen, fjárhæð afborgunar og vaxta ásamt lækkun hennar vegna greiðslujöfnunar hafi verið tilgreind í sama gjaldmiðli og loks tiltekið í honum hverju eftirstöðvar næmu eftir greiðslu og hver staða á greiðslujöfnunarreikningi væri. Einnig hafi komið fram í þessum kvittunum að greiðsla hafi verið innt af hendi með úttekt fjárhæðar í íslenskum krónum af reikningi áfrýjanda í þeim gjaldmiðli, svo og að með henni hafi verið keypt japönsk jen tiltekinnar fjárhæðar til að greiða afborgun og vexti. Loks hafi þessar kvittanir borið fyrirvara, sem áfrýjandi hafi gert við greiðslu hverju sinni.

Stefndi sendi áfrýjanda bréf 15. febrúar 2011, þar sem vísað var til þess að í desember 2010 hafi verið gerðar breytingar á lögum nr. 38/2001, sem „kveða á um endurútreikning erlendra húsnæðislána“. Félli lán áfrýjanda samkvæmt skuldabréfinu frá 30. desember 2005 undir þessa lagabreytingu og yrðu „eftirstöðvar því endurútreiknaðar og breytt í íslenskar krónur.“ Fyrir endurútreikning hafi eftirstöðvar skuldar áfrýjanda numið 64.269.986 krónum, en samkvæmt honum ættu þær að færast niður í 41.020.110 krónur miðað við 1. febrúar 2011. Á þessum grundvelli gerðu áfrýjandi og stefndi enn á ný viðauka 25. mars 2011 við skuldabréfið, þar sem fram kom að nýr höfuðstóll þess yrði 41.120.211 krónur, sem bera myndi 5,25% ársvexti frá 1. sama mánaðar, en greiða ætti skuldina með 419 mánaðarlegum afborgunum frá 1. apríl 2011 að telja. Áfrýjandi gerði fyrirvara „um betri rétt v/dóms Hæstaréttar eða lagabreytinga“ við undirritun þessa viðauka.

Í framhaldi af síðastgreindum breytingum á skilmálum skuldabréfsins átti áfrýjandi eftir gögnum málsins í nokkrum bréfaskiptum við stefnda, þar sem hún gerði meðal annars athugasemdir um aðferðir við endurútreikning á skuld sinni við hann. Verður ekki annað séð en að athugasemdir þessar hafi einkum snúið að því að þar hafi meðal annars verið reiknaðar afborganir og vextir á nýjan leik af fjárhæð skuldarinnar í íslenskum krónum allt frá byrjun og greiðslur áfrýjanda á öllu tímabilinu síðan dregnar frá, en vextir, sem þar væri miðað við, væru mun hærri en þeir, sem áfrýjandi hafi þegar greitt, og fengi hún þess ekki notið að gefin hafi verið út hverju sinni fullnaðarkvittun fyrir þeim. Áfrýjandi virðist þó hafa staðið í skilum við stefnda eftir breyttum skilmálum skuldabréfsins, ávallt með fyrirvara, þar til hún greiddi upp eftirstöðvar skuldarinnar 5. júní 2014 með 37.271.616 krónum.

II

Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur við úrlausn um hvort samningur teljist hafa verið gerður um lán í erlendum gjaldmiðli, svo sem er og hefur verið heimilt, eða lán í íslenskum krónum og fjárhæð þess bundin við gengi erlends gjaldmiðils, sem óheimilt var þar til 13. gr. laga nr. 38/2001 var breytt með 1. gr. laga nr. 36/2017, verið við það miðað að fyrst og fremst beri að leggja til grundvallar skýringu á texta samningsins, þar sem skuldbindingu lántaka er lýst. Ráðist ekki úrslit þegar af slíkri textaskýringu verði að líta til þess hvernig lánssamningur hafi í þessu efni verið efndur og framkvæmdur, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 14. nóvember 2013 í máli nr. 337/2013.

Fjárhæð lánsins, sem Landsbanki Íslands hf. veitti áfrýjanda með skuldabréfinu 30. desember 2005, var sem fyrr greinir lýst með þeim orðum að hún væri „jafnvirði“ 26.000.000 króna „í eftirtöldum myntum og hlutföllum: JPY 100,0%“. Í dómum Hæstaréttar hefur ítrekað verið slegið föstu að slík tilgreining á fjárhæð láns í texta samnings nægi ekki ein og sér til að komast að niðurstöðu um hvort hann taki til láns í erlendum gjaldmiðli eða í íslenskum krónum með bindingu við gengi erlenda gjaldmiðilsins, sbr. meðal annars dóm 15. júní 2012 í máli nr. 3/2012. Verður því að líta hér til þess hvernig lánveitandinn og lántakinn efndu aðalskyldur sínar samkvæmt skuldabréfinu.

Landsbanki Íslands hf. greiddi út lánið til áfrýjanda sem fyrr segir með því að leggja fjárhæð þess á innlendan gjaldeyrisreikning í japönskum jenum á nafni hennar, en í kaupnótu vegna skuldabréfsins var fjárhæð höfuðstóls þess og kaupverð eingöngu tilgreind í þeim gjaldmiðli. Þótt áfrýjandi kunni að hafa ekki verið höfð með í ráðum um þessa aðferð við útborgun lánsins verður að fallast á með stefnda að bankanum hafi verið rétt að fara þessa leið sökum þess að áfrýjandi hafi ekki óskað eftir því eða heimilað að bankinn legði samsvarandi fjárhæð inn á reikning hennar í íslenskum krónum. Fjárhæð lánsins stóð síðan á gjaldeyrisreikningnum áfrýjanda til ráðstöfunar og hefur ekkert komið fram um að hún hafi ekki í framhaldinu ein ráðið því hvernig farið var með innstæðuna á honum. Leggja verður til grundvallar að í tilkynningum Landsbanka Íslands hf. og síðar stefnda til áfrýjanda um gjalddaga greiðslna af skuldabréfinu og kvittunum fyrir þeim hafi upphafleg fjárhæð þess og fjárhæð eftirstöðva fyrir og eftir greiðslu, svo og fjárhæð afborgunar og vaxta hverju sinni, ávallt verið tilgreind í japönskum jenum, allt þar til skilmálum skuldabréfsins var breytt með fyrrgreindum viðauka 25. mars 2011. Afborganir og vextir af skuldabréfinu voru í öllum tilvikum frá 1. mars 2006 til 1. október 2008 greidd með úttekt af gjaldeyrisreikningi áfrýjanda í japönskum jenum, en frá þeim tíma til 1. desember 2010 fóru greiðslur samkvæmt kvittunum stefnda fram með því að fé var tekið út af reikningi áfrýjanda í íslenskum krónum og keypt með því japönsk jen. Fóru þannig allar efndir af hálfu Landsbanka Íslands hf. og síðar stefnda annars vegar og áfrýjanda hins vegar á meginskyldum samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins ávallt fram í japönskum jenum þar til viðaukinn var gerður við skuldabréfið 25. mars 2011. Þegar af þessum ástæðum verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, E-kvk-nf B-kvk-nf, greiði stefnda, Landsbankanum hf., 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.