135/2013

í eigu X og nokkurra starfsmanna sparisjóðsins og félags sem að hluta var í eigu Y, en þessir seljendur skulduðu bankanum fé. Var lánið veitt án fullnægjandi trygginga og í andstöðu við reglur sparisjóðsins. Með vísan til 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála miðaði Hæstiréttur við það að S hefði ekki verið kunnugt um hvernig B sparisjóður hefði staðið að veitingu lánsins til T ehf. Vísaði Hæstiréttur til þess að samkvæmt 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 væri nægilegt að maður hafi átt þátt í því með saknæmum hætti að brot hefði verið framið til þess að hann yrði sakfelldur fyrir hlutdeild, en ekki væri þar gert að skilyrði að hann hefði vitað hvernig brotið yrði útfært í einstökum atriðum. Hefði vitneskja S um tiltekin atriði, menntun hans og þekking á starfsemi banka og annarra lánastofnana leitt til þess að honum hefði ekki getað dulist að lánveiting sparisjóðsins til T ehf. hefði verið ólögmæt og til þess fallin að valda sparisjóðnum verulegri fjártjónshættu. Var háttsemi S talin varða við 249. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 22. gr. laganna. Tæmdi fyrrnefnda ákvæðið sök gagnvart þágildandi 264. gr. laganna um peningaþvætti. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að brot það sem S átti hlutdeild í varðaði verulega fjárhæð. Hins vegar hefði hann ekki hagnast persónulega á brotinu og hefði hann ekki með sama hætti og X og Y brotið gegn trúnaðarskyldum sínum, heldur hefði hann borið að hann hefði verið að starfa í þágu fjármálafyrirtækis sem hann veitti forstöðu. Þá hefði hann ekki áður gerst sekur um refsivert brot. Með vísan til þessa var refsing S ákveðin fangelsi í 1 ár.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 21. febrúar 2013. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar.

Ákærði krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að refsing verði ákveðin svo væg sem lög frekast leyfa.

I

Hinn 2. október 2008 sendi MP fjárfestingarbanki hf., sem síðar hét MP banki hf., tölvubréf til ýmissa eigenda stofnfjárbréfa í Byr sparisjóði, þar á meðal X, sem var formaður stjórnar sparisjóðsins, og Y, sem var þar sparisjóðsstjóri. Bréf þessi voru send í tengslum við lánssamninga, sem viðtakendur bréfanna höfðu gert við bankann vegna kaupa á stofnfjárbréfum í sparisjóðnum og sagði þar eftirfarandi: „Vegna markaðsaðstæðna sér MP Fjárfestingarbanki hf. sig knúinn til að gjaldfella lánssamninga þína ... hjá bankanum á grundvelli force majeure-ákvæðis 13. gr. samninganna. Í stað þess að beita ofangreindri gjaldfellingarheimild samningsins, er bankinn tilbúinn til þess að myntbreyta samningnum yfir í íslenskar krónur. Óskirðu eftir því að sú leið verði farin biðjum við þig vinsamlegast um að hafa samband við undirritaða fyrir kl. 14 á mánudaginn, 6. október. Að öðrum kosti verður samningurinn gjaldfelldur m.v. stöðu hans í lok dags á morgun.“ Umræddir lánssamningar voru staðlaðir og bar 13. gr. þeirra yfirskriftina: „Breyttar forsendur eða force majeure.“ Þar sagði: „Verði veruleg breyting á viðskiptakjörum lánveitanda vegna atvika sem honum verður ekki kennt um, svo sem vegna breytinga á lánamörkuðum, ákvarðana stjórnvalda, styrjalda, kjarnorkuslysa eða atriða sem talin verða falla undir force majeure tilvik, þannig að lánveitanda verði ómögulegt að afla lánsfjár til fjármögnunar á lánssamningi þessum á sambærilegum kjörum og gengið var út frá við gerð hans, getur hann að undangenginni tilkynningu til lántaka gjaldfellt eftirstöðvar lánsins með 30 daga fyrirvara. Sama gildir verði verulegar breytingar til hins verra á viðskiptakjörum ríkissjóðs á erlendum lánamörkuðum.“

Í kjölfar þess að bréfin voru send áttu áðurnefndir X og Y fund með ákærða sem þá gegndi stöðu framkvæmdastjóra MP fjárfestingarbanka hf. Mun sá fundur hafa verið haldinn á bilinu 6. til 8. október 2013. Á fundinum var ákveðið að stofnfjárbréf í Byr sparisjóði, sem voru meðal annars í eigu X og A ehf., yrðu seld með fjármögnun sparisjóðsins til Fleðu ehf., sem var félag í eigu MP fjárfestingarbanka hf. Ekki varð þó af því að það félag keypti bréfin, heldur Tæknisetrið Arkea ehf. 13. október 2008, en það félag hlaut síðar nafnið Exeter Holdings ehf. Stofnfjárhlutirnir voru samtals að nafnvirði 242.260.151 króna, en þar af voru hlutir að nafnvirði 20.871.253 krónur í eigu A ehf., 54.109.865 krónur í eigu X, 16.767.866 krónur í eigu B útibússtjóra hjá Byr sparisjóði, 4.219.342 krónur í eigu C, 27.047.068 krónur í eigu D ehf. og 119.244.757 krónur í eigu MP fjárfestingarbanka hf.

A ehf. var í eigu áðurnefnds Y að 30%, en auk þess áttu hluti í félaginu I framkvæmdastjóri bankaþjónustu Byrs sparisjóðs, J framkvæmdastjóri fjármálasviðs sjóðsins, K útibússtjóri hjá sjóðnum, áðurnefnd B og D ehf., en það félag, er síðar nefndist L ehf., var í eigu M yfirmanns áhættustýringar og útlánaeftirlits sjóðsins. Tæknisetrið Arkea ehf. var að 62% í eigu F sem var jafnframt framkvæmdastjóri þess en hann hafði einnig verið stjórnarmaður í MP fjárfestingarbanka hf. allt fram til júlí 2008.

Gögn málsins eru ekki með öllu skýr um hvort MP fjárfestingarbanki hf. hafi leyst til sín hluta stofnfjárbréfa þeirra sem um ræðir áður en Tæknisetrið Arkea ehf. keypti þau. Á hinn bóginn er fram komið að 13. október 2008 veitti Byr sparisjóður því félagi 800.000.000 krónur í yfirdráttarlán fyrir kaupunum með veði í bréfunum sjálfum. Einnig lánaði MP fjárfestingarbanki hf. félaginu 43.916.385 krónur til þessara kaupa.

Með bréfi 7. september 2009 greindi Fjármálaeftirlitið sérstökum saksóknara frá rannsókn sem það hafði hafið á framangreindum viðskiptum. Í bréfinu kom meðal annars fram að Tæknisetrið Arkea ehf. hafi virst vera með neikvæða eiginfjárstöðu er viðskiptin áttu sér stað. Einnig var tiltekið að svokölluðum stofnfjármarkaði með stofnfjárbréf Byrs sparisjóðs hafi verið lokað í ágúst 2008 vegna fyrirhugaðrar breytingar sparisjóðsins í hlutafélag og samruna hans við Glitni banka hf. Áðurgreind viðskipti hafi átt sér stað „yfir borðið“ þar sem bæði kaupandi og seljendur hafi vitað hverjir viðsemjendur þeirra væru. Stofnfjármarkaðurinn, sem MP fjárfestingarbanki hf. hafi haft umsjón með, hafi ekki verið skipulegur verðbréfamarkaður eða markaðstorg fjármálagerninga í skilningi laga heldur í raun venjuleg verðbréfamiðlun með óskráð verðbréf, þótt birt hafi verið á vefsíðu MP fjárfestingarbanka hf. hagstæðasta kaup- og sölutilboð sem í gildi hafi verið hverju sinni. Um kaup Tæknisetursins Arkea ehf. í október 2008 sagði meðal annars: „Endurmatsstuðullinn fyrir nafnverð stofnfjárhluta sem notaður var í viðskiptunum var 2,1978. Framreiknað nafnverð í viðskiptunum var því 532.439.360. Kaupverð í viðskiptunum var kr. 1,585 per hlut, þ.e. samtals kr. 843.916.385. Rétt er að geta þess að endurmatsstuðullinn var í október orðinn 2,2386, en MP banki notar ágúst stuðulinn í viðskiptunum.“ Var veðhlutfall í stofnfjárbréfunum því sem næst 95% vegna viðskiptanna. Fram er komið að síðasti dagur viðskipta með stofnbréf í Byr sparisjóði fyrir milligöngu MP fjárfestingarbanka hf. var 22. ágúst 2008. Gengi bréfa í þeim viðskiptum þann dag var á bilinu 1,4 til 1,5 fyrir utan síðustu viðskiptin sem voru óveruleg þar sem gengið var 1,6.

Fjármálaeftirlitið ákvað 22. apríl 2010 að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar í Byr sparisjóði og víkja stjórn hans frá. Bú Exeter Holdings ehf., áður Tæknisetursins Arkea ehf., var tekið til gjaldþrotaskipta 3. maí 2011. Engar eignir munu hafa fundist í búinu fyrir utan að það var skráður eigandi að stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði.

II

Með ákæru 25. júní 2010 voru áðurnefndir X og Y ákærðir fyrir umboðssvik, meðal annars með því að hafa í störfum sínum í október 2008 veitt Tæknisetrinu Arkea ehf. 800.000.000 króna yfirdráttarlán frá Byr sparisjóði til að fjármagna kaup á framangreindum stofnfjárbréfum, án fullnægjandi trygginga og í andstöðu við reglur sparisjóðsins. Ákærði var í sama máli ákærður fyrir hlutdeild í þessu broti X og Y með því að hafa lagt á ráðin um umrædd viðskipti en einnig fyrir peningaþvætti. Er efni ákærunnar rakið í hinum áfrýjaða dómi. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2011 voru X og Y sýknaðir með þeim rökum að lánveitingin hefði verið innan heimildar þess síðarnefnda sem um gat í lánareglum Byrs sparisjóðs og hefði lánveiting sem þessi áður tíðkast hjá sjóðnum. Þá komst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að við mat á veðhæfni stofnfjárbréfa yrði að miða við skráð hlutabréf á markaði og vísaði til þess að eiginfjárstaða sparisjóðsins hafi samkvæmt efnahagsreikningi í september 2008 verið jákvæð um rúmlega 48.000.000.000 krónur eftir að hafa rýrnað um 16,1% frá áramótum en aukist á ný um rúmar 3.000.000.000 krónur frá 30. júní 2008. Að fenginni þessari niðurstöðu taldi héraðsdómur að af sjálfu leiddi að sýkna bæri ákærða S-kk-þf af sakargiftum.

Með dómi Hæstaréttar 7. júní 2012 í máli nr. 442/2011 voru X og Y á hinn bóginn fundnir sekir um umboðssvik. Í niðurstöðu dómsins sagði að miða yrði við að umrædd lánveiting til Tæknisetursins Arkea ehf. hafi verið samþykkt af stjórn Byrs sparisjóðs eftir á og samhliða því er stjórnin samþykkti frekari lánveitingu til félagsins fyrir sambærilegum kaupum á stofnfjárbréfum. Var þetta samþykki þó ekki talið hafa áhrif á sakfellingu X og Y vegna lánveitinga sem þeir voru taldir hafa staðið saman að. Kom fram að hvorugur þeirra hafi gætt að því að lánin voru veitt án þess að áður hefði verið könnuð greiðslugeta og eignastaða Tæknisetursins Arkea ehf. Hvorki var talið að gögn málsins stæðu til þess að heimilt hafi verið að leggja verðmæti stofnfjárhlutanna og veðhæfni að jöfnu við skráð hlutabréf á markaði, né að ætluð eiginfjárstaða sparisjóðsins hafi átt að hafa þá þýðingu sem að framan greinir við mat á því hvort háttsemi X og Y félli undir ákvæði 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ekki var heldur fallist á að við mat á refsinæmi háttsemi þeirra ætti að líta til formlegs umboðs Y til að skuldbinda sparisjóðinn eða að samþykki stjórnar sparisjóðsins fyrir lánveitingu gegn lánareglum hans leiddi til þess að X og Y gætu ekki hafa farið út fyrir umboð sitt gagnvart sjóðnum í skilningi refsiákvæðisins. Þá töldust gögn málsins ekki einhlít um fyrri lánveitingar vegna viðskipta með stofnfjárbréf í sjóðnum, en þótt dæmi hefðu verið um veigalítil fyrri viðskipti með sambærilegum hætti yrði ekki af þeim dregin ályktun til stuðnings sýknu. MP fjárfestingarbanki hf. hafi í framangreindu bréfi sínu 2. október 2008 vísað til verulegra breytinga á markaðsaðstæðum, óvissu á mörkuðum og óviðráðanlegra ytri atvika. Hafi þær ástæður verið tilgreindar sem grundvöllur fyrir boðaðri gjaldfellingu lána bankans til kaupa á stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði. Af gögnum málsins yrði ekki séð að bankinn hafi beitt veðkalli gagnvart þeim lánþegum sem tilgreindir voru í ákæru eða að lánþegarnir hafi andmælt innheimtu á þeim grundvelli sem vísað var til í bréfinu. Á þessum tíma hafi verið veruleg lausafjárþurrð hjá fjármálafyrirtækjum, hlutafjármarkaður í mikilli óvissu og þrír stærstu viðskiptabankar landsins fallið um líkt leyti. Hafi X og Y með aðgerðum sínum komið málum þannig fyrir að áhættu á tjóni vegna stofnfjárbréfanna var velt yfir á Byr sparisjóð. Þetta hafi þeir gert án þess að kanna sérstaklega stöðu Tæknisetursins Arkea ehf. og án nægilegs stuðnings við gögn um raunverulegt verðgildi stofnfjárbréfanna. Þá hafi ekki verið veittar frekari tryggingar fyrir láninu en veð í stofnfjárbréfunum sjálfum. Mat á tryggingargildi bréfanna hafi verið óviðunandi og í miklu ósamræmi við reglur sjóðsins um veðsetningarhlutfall trygginga. Taka hefði átt mið af reglum sparisjóðsins um lán til kaupa á óskráðum bréfum á markaði. Auk alls þessa hafi X og Y verið vanhæfir samkvæmt reglum sjóðsins til að taka ákvörðun um lánveitingu þá sem um ræðir. Með umræddum lánveitingum hafi tilgreindir eigendur stofnfjárbréfa losnað undan skuldbindingum gagnvart MP fjárfestingarbanka hf. sem jafnframt fékk kröfur sínar á hendur eigendum bréfanna greiddar. Þótti 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ekki standa í vegi sakfellingar, enda hafi niðurstaða héraðsdóms um sýknu X og Y ekki verið reist á röngu mati um sönnun um atvik í skilningi ákvæðisins.

Ákærði hafði í héraðsdómi verið sýknaður með þeim rökum einum að X og Y hefðu ekki framið það brot sem háttsemi hans var talin taka til í ákæru. Tók héraðsdómur því ekki afstöðu til þess hvort og þá eftir atvikum með hvaða hætti meta þyrfti framburð fyrir dómi um ætluð brot ákærða. Að gættum ákvæðum 208. gr. laga nr. 88/2008 og með hliðsjón af 2. mgr. 169. gr., sbr. 210. gr., laganna var héraðsdómur því ómerktur hvað ákærða varðaði og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

III

Hinn áfrýjaði dómur gekk 31. janúar 2013. Með honum var ákærði sýknaður. Í niðurstöðu héraðsdóms kom meðal annars fram að þótt alkunna hafi verið haustið 2008 að mikill lausafjárskortur hafi hrjáð stóru íslensku bankana, sem meðal annars leiddi til þess að þeir féllu, þá hafi ákærða og vitnum borið saman um að lausafjárstaða Byrs sparisjóðs hefði verið góð og fengi sú fullyrðing stuðning í gögnum málsins. Óhjákvæmilegt væri að hafa þetta í huga þegar metin væri sú ákvörðun ákærða að leita eftir fjármögnun hjá Byr sparisjóði. Þá tilgreindi héraðsdómur að augljóst væri að lánveitandi bæri ákveðna áhættu af því að lána fé og með því að sparisjóðurinn veitti lánið hefði sú áhætta færst frá MP fjárfestingarbanka hf. til sjóðsins. Vísaði dómurinn til þess að ákærði hefði staðfastlega neitað vitneskju um hvernig staðið hefði verið að málum við lánveitinguna hjá Byr sparisjóði. Hefði framburður ákærða um þetta verið trúverðugur og fengi stoð í framburði vitna. Þá sagði héraðsdómur að ákærði hafi kannast við að hafa lagt til að sölugengi stofnfjárbréfa yrði með þeim hætti að MP fjárfestingarbanki hf. fengi kröfur sínar greiddar, en það hefði verið eðlilegt í ljósi stöðu ákærða hjá vinnuveitanda sínum. Ákærði hefði á hinn bóginn ekki verið í stöðu til að ákveða hvernig Byr sparisjóður myndi standa að lánveitingunni og því væri ósannað að honum hefði ekki getað dulist hvernig sparisjóðurinn stóð að henni.

IV

Í hinum áfrýjaða dómi var rakinn hluti framburðar ákærða og flestra vitna við hina síðari meðferð málsins. Um framangreindan fund ákærða með X og Y í október 2008 bar ákærði að þegar ljóst hefði verið að frekari tryggingar yrðu ekki lagðar fram vegna lána MP fjárfestingarbanka hf. fyrir stofnfjárbréfum hafi hann lagt til að Fleða ehf. myndi kaupa bréf skuldara auk stofnbréfa í eigu bankans. Kvaðst hann hafa óskað eftir láni frá Byr sparisjóði til þessara kaupa og þá með veði í stofnfjárbréfunum. Hafi hann einnig komið með tillögu um að gengi bréfanna yrði samkvæmt útreikningi hjá lánasviði bankans. Neitaði hann að hafa haft hönd í bagga er MP fjárfestingarbanki hf. keypti stofnfjárbréf á genginu 1,6 í ágúst 2008, en sagði ákvörðun um gengi á umræddum fundi hafa miðast við þessi kaup og jafnframt að bankinn fengi fullar endurheimtur á lánum sínum til eigenda stofnfjárbréfa. Ákærði kvaðst þó hafa gert fyrirvara um samþykki E, stjórnarformanns bankans. Kvaðst ákærði hafa talið þetta eðlilega lausn þar sem hann hefði talið stöðu Byrs sparisjóðs ágæta, einkum miðað við aðrar bankastofnanir, þar á meðal hans stofnun, sem skort hefði lausafé. E hafi reynst þessu andvígur en síðar tilkynnt sér um áhuga F fyrir kaupunum. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa í kjölfarið tilkynnt stjórnendum Byrs sparisjóðs um hinn nýja kaupanda og kannað hvort þeir hefðu „áhuga á því að fjármagna þennan einstakling.“ X og Y hefðu sagt að þeir myndu bera þetta upp fyrir stjórn sparisjóðsins. Ákærði sagðist ekki muna hvort hann hafi vitað um innheimtuaðgerðir MP fjárfestingarbanka hf. á hendur félögum í eigu F.

Fyrir liggur í málinu að ákærði er viðskiptafræðingur að mennt og hefur lokið meistaraprófi í fjármálahagfræði frá erlendum háskóla. Hann er löggiltur verðbréfamiðlari og sat í stjórn Byrs sparisjóðs fram til loka ársins 2007. Mun hann hafa kynnst Y og X í störfum sínum þar.

X kvaðst fyrir héraðsdómi ekki muna nákvæmlega efni framangreinds fundar þeirra Y og ákærða. Á honum hafi verið rætt um að Fleða ehf. myndi kaupa stofnfjárbréfin í einu lagi og jafnframt ákveðið að Byr sparisjóður myndi fjármagna kaupin. Ekki kvaðst X muna eftir því að ákærði hefði haft samband við sig er ákveðið var að Tæknisetrið Arkea ehf. kæmi að málum og hafi hann ekkert komið að ákvörðun um það.

Y lýsti því fyrir dómi að fundur þeirra X og ákærða hafi gengið út á að tilgreindir stofnfjárfestar, þar á meðal MP fjárfestingarbanki hf., skyldu losna við stofnfjárbréf þannig að Byr sparisjóður fjármagnaði kaupin að fullu og þá einungis gegn veði í bréfunum. Bar hann líkt og ákærði og X að upphaflega hefði staðið til að Fleða ehf. keypti bréfin, en sú áætlun breyst. Ekki kvaðst Y vita hver átti frumkvæði að þeirri breytingu, en eftir fundinn hefði X hringt í sig og tilkynnt að ákærði hefði látið sig vita að „MP banki vilji ekki nota þetta félag og vilji nota annað félag. Og þá kemur þetta félag inn.“ Y kvaðst ekkert hafa átt samskipti við F vegna kaupanna.

Vitnið E bar fyrir dómi að MP fjárfestingarbanki hf. hefði verið „að gjaldfella á alla viðskiptavini bankans á þessum tíma og sumir lagfærðu sín mál og aðrir ekki eins og gengur.“ Hann kvaðst minnast þess að ákærði og X hefðu haft samband við sig og spurt hvort hann vissi um einhvern aðila sem hefði áhuga á að kaupa umrædd stofnfjárbréf og hefði hann þá að eigin frumkvæði haft samband við áðurnefndan F. Vitnið hafi vitað að Byr sparisjóður myndi fjármagna kaup Tæknisetursins Arkea ehf. á bréfunum og nefndi að Fleða ehf. hafi ekki komið til greina sem kaupandi þar sem slíkt myndi hafa slæm áhrif á útreiknað eigið fé MP fjárfestingarbanka hf. samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki.

Vitnið F staðfesti áðurgreind samskipti sín við E. Daginn eftir hefði hann ákveðið að kaupa bréfin og haft samband við ákærða um það. Sér hafi verið tilkynnt að „fjármögnun væri innifalin í þessu“ og hún að mestu átt að koma frá Byr sparisjóði en um 50.000.000 krónur til viðbótar frá MP fjárfestingarbanka hf. Hann hefði ekki gert athugasemdir við kaupverð bréfanna. Það væri ekki venja í viðskiptum á hlutabréfamarkaði, en vitnið kvaðst hafa fengið upplýsingar um að höfð hefði verið hliðsjón af innra virði sparisjóðsins. Vitnið kvaðst ekki hafa átt samskipti við annan en ákærða vegna þessa máls, eftir framangreind samskipti sín við E og þá ekki starfsmenn sparisjóðsins fyrr en hann mætti þangað og ritaði undir lánsskjöl. Vitnið kannaðist við að vegna gjaldfellingar lána félags hans, ÁSK ehf., hafi hann 9. október 2008 sent tölvubréf til H þáverandi forstjóra áhættustýringar MP fjárfestingarbanka hf., ákærða, N innri endurskoðanda bankans og O þáverandi forstöðumanns lögfræðisviðs og regluvarðar bankans. Í bréfinu sagði meðal annars að „bankinn hefði frekar átt að bíða með að nýta sér heimild til gjaldfellingar þar til fyrir liggur hvert verður gengi krónunnar þegar óvissuástandi lýkur. Það er t.a.m. ómögulegt að koma með tryggingar inn í þá stöðu sem nú er uppi.“ Í bréfinu kom einnig fram að F taldi rétt að víkja úr öllum stjórnum sem tengdust MP fjárfestingarbanka hf. Hið sama gilti „um prókúru eða framkvæmdastjórn ef við á.“

Vitnið H kvaðst hafa sent framangreind tölvubréf 2. október 2008 með viðvörun um gjaldfellingu lána. Hafi hann í framhaldi af því sent F slíka viðvörun vegna félags í hans eigu og F sent sér áðurgreint tölvubréf 9. október 2008. Ekki kvaðst vitnið vita hvernig á því hefði staðið að F hafi í kjölfarið keypt umrædd stofnfjárbréf í Byr sparisjóði, þar á meðal bréf sem voru í eigu MP fjárfestingarbanka hf. Ekki gat vitnið útskýrt hvað hann hefði átt við með eftirfarandi orðum í tölvubréfi 14. nóvember 2008 til áðurnefnds O: „ÁSK var ekki gjaldfelld vegna BYR-deal'inn“. Hann kvaðst á hinn bóginn hafa verið að skírskota til kaupa Tæknisetursins Arkea ehf. á umræddum stofnfjárbréfum, ekki hefði verið um annan „BYR-deal“ að ræða.

Vitnið O kvaðst ekki minnast þess að hafa komið að kaupum og sölu á umræddum stofnfjárbréfum. Staðfesti hann að hafa fengið framangreint tölvubréf F 9. október 2008 og framsent þegar í stað til E. Ekki kvaðst hann hafa verið að velta fyrir sér hvað nákvæmlega væri átt við með orðunum um „BYR-deal“ í tölvubréfinu 14. nóvember 2008, en MP fjárfestingarbanki hf. hefði þó frestað gjaldfellingu á hendur F.

Vitnið G starfsmaður við hlutabréfamiðlun hjá MP fjárfestingarbanka hf. kvaðst hafa annast móttöku á kaup- og sölutilboðum hlutabréfa fyrir viðskiptavini bankans og skráð þau viðskipti en einnig hefði hann haft umsjón með stofnfjármarkaði varðandi Byr sparisjóð. Ákærði hafi haft töluverð afskipti af þessum markaði og stundum stýrt því hvaða sölutilboði í stofnfjárbréf bankinn ætti að taka. Á grundvelli fyrirmæla ákærða hafi bankinn 22. ágúst 2008 keypt óverulegan hluta stofnfjárbréfa á genginu 1,6. Ákærði hafi svo gefið fyrirmæli um að ekki yrðu fleiri stofnfjárbréf keypt. Kvaðst vitnið telja sig hafa 10. október 2008 fengið tölvubréf frá ákærða með tilkynningu um að Tæknisetrið Arkea ehf. yrði kaupandi stofnfjárbréfa í stað Fleðu ehf. og hafi hann líklega tilkynnt Byr sparisjóði um það.

V

Meðal gagna málsins eru tölvupóstsamskipti B við ákærða og tvo aðra starfsmenn MP fjárfestingarbanka hf. í lok júní 2008 er varða kjör á lánssamningi hennar vegna stofnfjárbréfa í Byr sparisjóði. Í bréfi H til B 25. júní 2008, sem ákærði fékk sent afrit af, kom fram að almennt væru ekki heimiluð lán í erlendri mynt á móti óskráðri eign í íslenskum krónum nema tryggingarhlutfall væri að minnsta kosti 150% og í slíkum tilvikum yrði veðkall við 125%. Þar kom einnig fram að bankinn myndi útbúa „lánagögn“ í samræmi við tiltekna skilmála sem komu fram í bréfinu, en þar var meðal annars til viðbótar við handveð í stofnfjárbréfum kveðið á um sjálfskuldarábyrgð B. Hún svaraði tölvubréfinu daginn eftir og taldi kjör þau sem henni voru boðin ekki í samræmi við það sem rætt hefði verið um. Þannig hafi vaxtaálag verið hækkað auk þess sem lántökugjaldi hafi verið bætt við og kveðið á um sjálfskuldarábyrgð hennar. Voru nokkur samskipti milli B og H um framangreint, en í tölvubréfi 27. júní féllst hann á að ekki yrði tekið lántökugjald. Þá samþykkti hann fyrir hönd bankans 30. sama mánaðar að vaxtaálag yrði 5% og að ekki yrði krafist sjálfskuldarábyrgðar, þó þannig að hennar yrði krafist yrði veðkalli ekki mætt. Veðkall yrði við „125% með reset til 150%“ og væri það ekki umsemjanlegt.

Eins og áður hefur komið fram sendi MP fjárfestingarbanki hf. tölvubréf 2. október 2008 til ýmissa eigenda stofnfjárbréfa í Byr sparisjóði um fyrirhugaða gjaldfellingu lánssamninga þeirra á grundvelli 13. gr. samninganna. Meðal þeirra sem fengu bréf bankans um gjaldfellingu var áðurgreind B. Í bréfi hennar 4. október 2008 til H sagði að hún hafi beðist „miskunnar“ hjá ákærða og óskaði hún eftir því að málið yrði borið undir hann. Í bréfi B til ákærða 7. október 2008, með afriti til P sérfræðings á sviði áhættustýringar og útlánaeftirlits hjá bankanum sagði: „Ég vil bara ítreka beiðni mína um ... nafnabreytingu á lánasamninginn sem enn er á mínu nafni yfir á Q ehf eins og við ræddum.“ P sendi B bréf daginn eftir þar sem sagði: „S-kk-nf er að fara á fund með Y og X þar sem verður líka tekið fyrir þín mál.“

Tilkynning um gjaldfellingu lána ÁSK ehf. þar sem veðköllum hafði ekki verið mætt var send F 8. október 2008. Síðar sama dag sendi G bréf til Y þar sem sagði: „Sæll, þessi viðskipti fara fram að því gefnu að Fleða geti dregið 700.000.000 af lánalínu sína hjá BYR sparisjóði. Sala BYR bréf á genginu 1,585 (uppreiknistuðull 2,1978) - Fleða kaupir: X selur að nv. 54.109.865 B selur að nv. 16.767.866 C selur að nv. 4.219.342 D ehf. selur nv. 27.047.068 MP Fjárfestingarbanki hf selur nv. 119.244.757“.

Að morgni 9. október 2008 sendi G aftur bréf til Y þar sem sagði: „Sæll Y, sendi þér póst í gærkvöldi - sá fellur úr gildi og þessi kemur í staðinn. Þessi viðskipti fara fram að því gefnu að Fleða geti dregið 800.000.000 af lánalínu sína hjá BYR sparisjóði samhliða þessum viðskiptum.“ Í bréfi þessu voru tilgreindir sömu seljendur stofnfjárbréfa og í fyrrnefndu bréfi G til Y að viðbættu því að „A selur að nv. 20.871.253“. Laust eftir hádegi sama dag sendi F framangreint bréf þar sem hann greindi meðal annars frá því að hann teldi rétt að víkja úr öllum stjórnum sem tengdust MP fjárfestingarbanka hf. Eins og áður greinir var ákærði meðal viðtakenda þessa bréfs. Síðar sama dag sendi G bréf til Y þar sem sagði: „Sæll Y Nú þegar hefur helmingur viðskiptanna verið keyrður í gegnum viðskiptakerfi okkar enn er beðið eftir að lánalína Fleðu upp á 800 mkr verði klár. Nú þegar hefur verið dregið á línuna upp á 400 mkr.“ Svar Y til G var svofellt: „Ok, við reddum hinum, en þá verður þú að redda því að þínir menn kvitti upp á tryggingaskjöl vegna lánsins.“ Þessu svaraði G: „Það má senda pappírana hingað í Skipholtið til undirritunar“.

Laust eftir hádegi 10. október 2008 sendi E til F og ákærða tölvubréf þar sem sagði: „S-kk-nf, þú verður að ákveða hvenær þú boðar F í frágang á þessu. Er það ekki best sem fyrst, strax í dag??“ Hálftíma síðar sendi G Y svofellt bréf: „Sæll Y, Tæknisetur Arkea ehf. ... verður kaupandi af bréfunum í stað þess fyrrnefnda“, Fleðu ehf. Skömmu síðar framsendi Y áðurgreint tölvubréf til R regluvarðar Byrs sparisjóðs með bréfi þar sem sagði: „Sæll Þetta er víst félagið sem er að kaupa þessa hluti. Getur þú hent asap upp nýju framsalsblaði svo stjórnarmenn geti kvittað upp á.“ Mínútu síðar svaraði R: „Geri það.“ Y sendi R á ný bréf þar sem sagði: „Ég þarf nýtt framsal frá þér þar sem dagsetningin þarf að vera 7. Október þannig að hún sé í takt við stjórnarfundinn. X hefur rætt við stjórnarmenn, farið yfir málið með þeim og þeir koma og kvitta.“

Hinn 14. október 2008 sendi B tölvubréf til Y þar sem hún greindi honum frá því að gengið hafi verið frá „pappírum fyrir Tæknisetur Arkea og stjórnarmenn árituðu umsóknir um tékkareikning, handveð í stofnbréfum o.fl. Búið að millifæra 800m á MP og bakfæra 400m af MP á Fleðu. S-kk-nf ætlar að sjá um að koma bréfunum til okkar og R er með handveðsyfirlýsinguna fyrir Tæknisetur Arkea.“ Svaraði Y bréfinu sama dag og sagði: „Ok mikilvægt að ganga frá öllum endum sem fyrst, fá allar undirskriftir og koma öllu í hús.“ Þessu svaraði B: „Það á allt að vera undirritað af Tæknisetri Arkea þ.e umsóknin um tékkareikning, peningaþvætti, umboð vegna VS reiknings, skilmálar vegna VS, handveð í stofnbréfum. Það sem útaf stendur er að S-kk-nf og R möndli stofnbréfin frá MP til Byrs á þennan VS reikning sem stofnaður var og handveð er í. Ég skal ýta á R að fá bréfin frá S-kk-þgf.“

VI

Í hinum áfrýjaða dómi segir að ákærði hafi staðfastlega neitað því að honum hafi verið kunnugt um hvernig staðið var að málum hjá Byr sparisjóði varðandi lánveitinguna sem Hæstiréttur sló föstu í dómi sínum í máli nr. 442/2011 að væri ólögmæt. Eins og áður greinir er tekið fram að það sé mat héraðsdóms að framburður ákærða um þetta við aðalmeðferð málsins hafi verið trúverðugur, en hann styðjist auk þess við framburð vitna. Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 getur Hæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafi gefið skýrslu hér fyrir dómi. Slík skýrslugjöf hefur ekki farið fram. Verður því við það miðað að ákærða hafi ekki verið kunnugt um hvernig þessi lánveitandi stóð að veitingu lánsins að fjárhæð 800.000.000 krónur til Tæknisetursins Arkea ehf. 13. október 2008. Á hinn bóginn er í niðurstöðu héraðsdóms ekki vikið að atriðum sem lúta að öðrum þáttum í brotum, sem X og Y hafa hlotið dóm fyrir og ákærða er gefin að sök hlutdeild í, en fjallað er um þau atriði í málskjölum og skýrslum ákærða og vitna fyrir dómi. Af þeim sökum er ekkert því til fyrirstöðu að Hæstiréttur líti til þessara sönnunargagna við úrlausn málsins, að því leyti sem þau varða annað en það hvernig staðið var að lánveitingunni af hálfu sparisjóðsins.

Samkvæmt 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga skal hver sá maður, sem með liðsinni í orði eða verki, fortölum, hvatningum eða á annan hátt á þátt í að brot samkvæmt lögunum er framið, sæta þeirri refsingu sem við brotinu er lögð. Eftir þessu er nægilegt að maður hafi átt þátt í því með saknæmum hætti að brot hafi verið framið til þess að hann verði sakfelldur fyrir hlutdeild. Á hinn bóginn er það ekki skilyrði fyrir því að maður hafi gerst sekur um hlutdeild í broti þar sem ásetnings er krafist að hann hafi vitað hvernig brotið yrði útfært í einstökum atriðum. Af þessu leiðir að vitneskja ákærða um önnur atriði en hvernig staðið var að veitingu lánsins til Tæknisetursins Arkea ehf. af hálfu Byrs sparisjóðs kann að hafa orðið til þess að honum hafi ekki getað dulist, í ljósi aðdraganda lánveitingarinnar og allra aðstæðna, að hún hafi verið ólögmæt. Vegna þess að ákærða er gefin að sök refsiverð hlutdeild í umboðssvikum X og Y verður við úrlausn um hvort háttsemi hans falli undir 249. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga að hafa hliðsjón af forsendum fyrir sakfellingu þeirra tveggja í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar sem áður hafa verið raktar, þar á meðal þeirri túlkun á fyrrnefndu lagagreininni sem þar er stuðst við.

Í bréfi MP fjárfestingarbanka hf. 2. október 2008, sem gerð hefur verið grein fyrir, vísaði bankinn til verulegra breytinga á markaðsaðstæðum, óvissu á mörkuðum og óviðráðanlegra ytri atvika. Voru þær ástæður tilgreindar sem grundvöllur fyrir boðaðri gjaldfellingu lána sem bankinn hafði veitt til kaupa á stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði. Á þessum tíma var veruleg lausafjárþurrð hjá fjármálafyrirtækjum, hlutafjármarkaður í mikilli óvissu og þrír stærstu viðskiptabankar landsins riðuðu til falls. Eins og áður segir verður ekki séð af gögnum málsins að lánþegar sem tilgreindir eru í ákæru hafi andmælt innheimtu á þeim grundvelli sem vísað var til í bréfinu, eða að til hafi staðið þeir settu frekari tryggingar fyrir lánunum frá MP fjárfestingarbanka hf. Þekkti ákærði þessa stöðu mála og eins og áður hefur komið fram eru í gögnum málsins ýmis tölvubréf sem bera um samskipti hans og sumra lánþeganna um innheimtu lánanna, en þau samskipti náðu allt aftur til júní 2008. Kom þar meðal annars fram að bankinn lánaði almennt ekki gegn veðum í óskráðum bréfum nema tryggingarhlutfall væri að minnsta kosti 150%, auk þess sem eftir atvikum væri krafist sjálfskuldarábyrgðar.

Eins og áður greinir hittust ákærði, X og Y á fundi 6., 7. eða 8. október 2008 en um það leyti varð ljóst að viðskiptabönkunum þremur yrði ekki forðað frá falli. Samkvæmt framburði þeirra þriggja féllust X og Y á þá ráðagerð ákærða að Byr sparisjóður myndi lána Fleðu ehf. fé til kaupa á stofnfjárbréfum í sparisjóðnum. Þar var annars vegar um að ræða þau bréf sem MP fjárfestingarbanki hf. hafði veitt lán til kaupa á gegn handveði í þeim og hins vegar bréf sem voru í eigu bankans sjálfs. Þau stofnfjárbréf, sem samkvæmt þessu var gert ráð fyrir að keypt yrðu að stærstum hluta með láni frá sparisjóðnum, voru samtals að nafnvirði 242.260.151 króna, þar af nam nafnvirði bréfa í eigu bankans 119.244.757 krónum.

Þeir þrír komu sér að auki saman um hvert skyldi vera kaupverð stofnfjárbréfanna í fyrirhuguðum viðskiptum. Eins og áður greinir sagðist ákærði hafa komið með tillögu að því gengi sem miða ætti við eftir að hafa fengið það útreiknað hjá lánasviði MP fjárfestingarbanka hf. Hafi gengið og þar með kaupverðið miðast við að bankinn fengi fullar endurheimtur á þeim lánum sem hann hafði áður veitt til kaupa á bréfunum, enda hafi ákærði með þessu verið að gæta hagsmuna bankans. Með vísan til þessa og annars sem fram er komið í málinu, þar á meðal upplýsinga um gengi stofnfjárbréfa í Byr sparisjóði í viðskiptum með þau fyrir milligöngu MP fjárfestingarbanka hf. í ágúst 2008, liggur fyrir að kaupverðið, sem ákærði gerði tillögu um og var lagt til grundvallar í umræddum viðskiptum, hafi ekki tekið mið af raunverulegu verðgildi bréfanna á þessum tíma.

Þær ráðagerðir sem að framan greinir komu allar til framkvæmda að því frátöldu að Tæknisetrið Arkea ehf., sem var eins og áður segir að meirihluta í eigu F, kom í stað Fleðu ehf. sem kaupandi stofnfjárbréfanna. Ástæðan mun hafa verið sú að E stjórnarformaður MP fjárfestingarbanka hf. féllst ekki á að dótturfélag bankans keypti bréfin. Fyrir dómi kvað ákærði E hafa sagt sér að hann hefði rætt við F og í framhaldinu hafi stjórnendum Byrs sparisjóðs verið tilkynnt að kominn væri nýr kaupandi að bréfunum. Ennfremur sagðist ákærði hafa óskað eftir því fyrir hönd F að sparisjóðurinn myndi „fjármagna þennan pakka“. Eins og áður er fram komið hafði MP fjárfestingarbanki hf. handveð í þeim stofnfjárbréfum sem keypt höfðu verið fyrir lán frá honum og að sögn ákærða voru eigendur þeirra bréfa ekki reiðubúnir að setja frekari tryggingar fyrir lánunum. Í samræmi við það var ákærða, X og Y öllum ljóst að þannig yrði staðið að málum eins og fram kom í framburði þess síðastnefnda fyrir dómi. Sú fyrirætlan var reyndar í ósamræmi við fyrri afstöðu bankans þegar hann sendi sem lánveitandi fyrrgreind bréf sín 2. október 2008. Sé aðeins horft til framburðar ákærða um aðkomu sína að þeim viðskiptum sem hér um ræðir hafði hann ekki ástæðu til að ætla að sparisjóðurinn myndi, þvert gegn því sem áður hafði verið gengið út frá, krefjast frekari trygginga fyrir láninu til Tæknisetursins Arkea ehf. en handveðs í þeim bréfum sem félagið festi kaup á.

Þá verður ráðið af gögnum málsins, meðal annars af tölvupóstsamskiptum MP fjárfestingarbanka hf. við F, að ákærða hafi verið kunnugt um bága eignastöðu félags í eigu F. Samkvæmt framburði F, X og Y átti sá fyrstnefndi ekki samskipti við aðra en ákærða og E um fjármögnun kaupanna. F kvað ákærða og E hafa gefið fyrirheit um að Byr sparisjóður myndi fjármagna kaupin, sem varð og raunin með því að G tilkynnti Y einhliða fyrir hönd ákærða að Tæknisetrið Arkea ehf. kæmi í stað Fleðu ehf. sem kaupandi bréfanna.

Samkvæmt framansögðu er hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði tók ekki síður þátt í því en X og Y að leggja á ráðin um hvernig standa skyldi að lánveitingunni frá Byr sparisjóði til Tæknisetursins Arkea ehf. til kaupa á stofnfjárbréfum í sparisjóðnum. Með þeim viðskiptum, sem voru að langstærstum hluta fjármögnuð af sparisjóðnum, var málum komið þannig fyrir að áhættu á tjóni vegna bréfanna, sem áður hafði hvílt á MP fjárfestingarbanka hf. þar sem ákærði var framkvæmdastjóri, var velt yfir á sparisjóðinn. Þannig fékk bankinn kröfur sínar á hendur eigendum stofnfjárbréfanna greiddar að fullu um leið og eigendurnir, þar á meðal X og félag sem Y átti verulegan hlut í, losnuðu undan þeim skuldbindingum. Að auki seldi bankinn sín eigin bréf á verði sem eins og áður greinir tók ekki mið af raunverulegu verðmæti þeirra á þessum tíma. Að virtri þeirri vitneskju, sem ákærði bjó yfir og áður hefur verið lýst, menntun hans og þekkingu á starfsemi banka og annarra lánastofnana verður því fallist á með ákæruvaldinu að ákærða hafi ekki getað dulist að lánveiting Byrs sparisjóðs til Tæknisetursins Arkea ehf. 13. október 2008 hafi verið ólögmæt og til þess fallin að valda sparisjóðnum verulegri fjártjónshættu, enda kom á daginn að féð sem félaginu var lánað er sjóðnum glatað. Samkvæmt því hefur ákærði með þeirri háttsemi sem lýst er í ákæru gerst sekur um refsiverða hlutdeild í umboðssvikum þeirra X og Y. Vegna þess að ganga verður út frá því sem fyrr segir að ákærða hafi ekki verið kunnugt um hvernig staðið var að lánveitingunni af hálfu sparisjóðsins telst einungis sannað að huglæg afstaða hans sem hlutdeildarmanns hafi náð til háttsemi sem varðar fangelsi allt að 2 árum samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga. Það ákvæði tæmir sök gagnvart 264. gr. laganna eins og sú grein hljóðaði er ákærði framdi brot sitt.

Ákærði hefur unnið sér til refsingar. Við ákvörðun hennar verður einkum litið til þess að brot það sem hann átti hlutdeild í varðaði verulega fjárhæð. Á hinn bóginn hagnaðist ákærði ekki persónulega á brotinu og braut ekki á sama hátt og X og Y gegn trúnaðarskyldum sínum, heldur var hann að starfa, að því er hann hefur borið, í þágu fjármálafyrirtækis þess er hann veitti forstöðu. Þá hefur ákærði ekki áður gerst sekur um refsivert brot. Verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í eitt ár.

Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, þar á meðal málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, S-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, sæti fangelsi í eitt ár.

Ákærði greiði allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.909.094 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, R-kk-ef H. H-kk-ef hæstaréttarlögmanns, samtals 1.255.000 krónur.