413/2002

S krafði íslenska ríkið og þrjá lögreglumenn um bætur vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í lögreglubifreið á ferð í kjölfar handtöku. Höfðu lögreglumennirnir beðið hann um að sýna innihald vasa sinna af öryggisástæðum, en hann var í annarlegu ástandi af völdum amfetamínneyslu. Hann brást ókvæða við þessari bón og kom til snarpra átaka í bifreiðinni. Lögreglumennirnir voru ekki taldir hafa sýnt af sér ógætni eða gengið harkalegar fram gagnvart S en nauðsynlegt var til að vinna bug á mótþróa hans gegn lögmætum aðgerðum, þótt svo illa hafi til tekist, að hann slasaðist í átökunum, sbr. 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga. Voru íslenska ríkið og lögreglumennirnir þrír sýknuð af kröfu S.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 4. og 6. september 2002. Þeir krefjast aðallega sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist, að dæmdar bætur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður.

Málinu var gagnáfrýjað 28. október 2002. Gagnáfrýjandi krefst þess, að aðaláfrýjendur verði dæmdir til að greiða sér in solidum 8.503.869 krónur auk vaxta samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 með síðari breytingum frá 16. október 1998 til 10. apríl 2002 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Eftir að gagnáfrýjandi hafði verið handtekinn og færður í lögreglubifreiðina án nokkurs mótþróa var henni ekið af stað. Lögreglumenn báðu hann þá að sýna innihald vasa sinna af öryggisástæðum, en hann var í annarlegu ástandi af völdum amfetamínneyslu, eins og síðar var staðfest við rannsókn rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfjafræði á blóðsýni úr honum. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er á það fallist, að ástæða hafi verið til þess að skora á gagnáfrýjanda að sýna fram á, að hann hefði enga hættulega hluti meðferðis og honum hafi verið skylt að hlýða fyrirmælum lögreglu um það, sbr. og 3. mgr. 101. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Eins og gögnum málsins er háttað verður við það að miða, að gagnáfrýjandi hafi brugðist ókvæða við þessari bón, búist til að rísa á fætur og brotist um og jafnframt hrópað að lögreglumönnum, að þeir yrðu að handjárna sig, ef framkvæma ætti á sér einhverja leit. Þeim var þá bæði rétt og skylt að taka gagnáfrýjanda föstum tökum í því skyni að færa hann í járn og framkvæma á honum líkamsleit, eins og þeim var heimilt samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og 2. mgr. 101. gr. laga nr. 19/1991. Áður en til slíkrar leitar gat komið lyktaði þeim stympingum, sem gagnáfrýjandi stofnaði til með mótþróa sínum við lögmæt fyrirmæli lögreglu og nánar er lýst í héraðsdómi, á þann veg að smellur heyrðist í öðrum handlegg hans og reyndist um að ræða brot á vinstri upphandlegg á mótum miðhluta og neðsta þriðjungs leggjarins. Ljóst er, að þetta hefur gerst á örskammri stundu. Fær það meðal annars stoð í framburði vitnisins S-kk-ef Þ-kk-ef K-kk-ef lögreglumanns fyrir héraðsdómi, en hann var ökumaður lögreglubifreiðarinnar og jafnframt í fyrirsvari lögreglumanna við handtöku gagnáfrýjanda. Hann sagðist hafa orðið var við það, eftir að bifreiðin var komin af stað, að gagnáfrýjandi hafi rokið upp „og það voru einhver átök þarna afturí, ég stoppa þá strax og það er um garð gengið þegar ég stoppa...“

Á það verður ekki fallist með héraðsdómi, að það hafi verið gáleysi af hálfu lögreglumanna að leita ekki á gagnáfrýjanda, áður en hann var færður inn í lögreglubifreiðina. Hann var fús inngöngu í bifreiðina og ekkert sérstakt knúði á um tafarlausa líkamsleit á almannafæri, en það er í samræmi við góða löggæsluhætti og meðalhóf við meðferð valds að forðast eftir megni, að borgarar þurfi að sæta slíkum þvingunaraðgerðum í allra augsýn, sbr. 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga. Þótt almennt megi telja varlegra að hefja líkamsleit í lögreglubifreið, áður en henni er ekið af stað, er tvenns að gæta um það tilvik, sem hér er til úrlausnar. Annars vegar höfðu lögreglumennirnir ekki, vegna viðmóts gagnáfrýjanda á vettvangi, sérstaka ástæðu til að búast við jafn harkalegum viðbrögðum hans og raun bar vitni við þeirri beiðni einni saman, að hann sýndi þeim innihald vasa sinna. Hins vegar var ekki til þess komið, að leit á honum væri hafin, þegar hann umhverfðist með þeim afleiðingum, að til svo snarpra og skjótra átaka kom í bifreiðinni, sem ökumaður stöðvaði um leið og hann varð þeirra var.

Þegar allt þetta er virt í heild verður ekki séð, að lögreglumennirnir hafi sýnt af sér ógætni eða gengið harkalegar fram gagnvart gagnáfrýjanda en nauðsynlegt var til að vinna bug á mótþróa hans gegn lögmætum aðgerðum, þótt svo illa hafi til tekist, að hann slasaðist í átökunum, sbr. 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga. Ber því að sýkna aðaláfrýjendur af kröfu gagnáfrýjanda.

Eftir atvikum þykir mega fella niður málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda á báðum dómstigum er nánar mælt í dómsorði, en í málinu nýtur engra gagna um vinnustundir lögmanns hans til undirbúnings málflutningi.

Dómsorð:

Aðaláfrýjendur, íslenska ríkið, V-kk-nf G-kk-nf, F-kk-nf B-kk-nf og H-kk-nf S. H-kk-nf, eru sýknir af kröfu gagnáfrýjanda, S-kk-ef J-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda á báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsflutningsþóknun lögmanns hans, Ó-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, samtals 900.000 krónur.