596/2012

Þýski bankinn D lánaði íslenska bankanum G um 677 milljónir evra á fyrri hluta árs 2008 í formi endurhverfra viðskipta um kaup og sölu á fjármálagerningum útgefnum af íslensku bönkunum L og K. Í kjölfar falls íslenskum bankanna þriggja í október 2008 lýsti D kröfu við slit G en höfðaði jafnframt skaðabótamál á hendur íslenska ríkinu. Ekki var um það deilt að D myndi verða fyrir fjártjóni vegna greiðsluþrots G, heldur greindi aðila á um orsakir þess. D reisti kröfu sína einkum á því að fjártjón hans væri að rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi af hálfu stjórnvalda og löggjafans sem Í bæri ábyrgð á og ýmist fælust í beinum athöfnum eða aðgerðarleysi Í fyrir, við og eftir fall bankanna haustið 2008. Í taldi á hinn bóginn að tjónið væri fyrst og fremst að rekja til aðgæsluleysis D sjálfs í viðskiptunum við G og vegna rýrnunar eigna bankans, en á hvorugu bæri Í ábyrgð gagnvart D. Vísað var til þess að við mat á lánshæfi G lagði D til grundvallar ársskýrslu G vegna ársins 2006 og árshlutaskýrslu hans vegna fyrri hluta árs 2007, þótt lánveitingin snerist um gríðarlegar fjárhæðir, hann væri að ganga til viðskipta við G í fyrsta skipti og honum mætti vera ljós sú hætta að hvorki G né hinir íslensku bankarnir gætu staðið við skuldbindingar sínar þegar að skuldadögum kæmi. D var með þeirri háttsemi sinni talinn hafa sýnt slíkt aðgæsluleysi að telja yrði að þær væri að finna frumorsök og aðalástæðu tjóns hans. (I.-V. kafli dómsins) Í ljósi málatilbúnaðar D var næst tekið til úrlausnar hvort ætluð saknæm og ólögmæt háttsemi Í hefði verið meðverkandi ástæða tjóns D vegna viðskipta hans við G. Leysa þurfti úr því hvort D hefði sýnt fram á að Í hefði við framkvæmd lögbundinna verkefna sinna virt að vettugi réttar leikreglur og þannig valdið D tjóni. Það réðist af því hvort Alþingi hefði við setningu löggjafar virt þær takmarkanir valdheimilda sinna við setningu almennrar löggjafar sem fælust í ákvæðum stjórnarskrárinnar, hvort þess hefði verið gætt við setningu stjórnvaldsfyrirmæla að hafa efni þeirra í samræmi við lög og hvort annmarkar hefðu verið á framkvæmd lögboðins eftirlits með fjármálamarkaðnum, sem allt yrði að vega og meta með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar um bótagrundvöll, sönnun tjóns, orsakasamband og sennilega afleiðingu. (VI. kafli) Með vísan til dóms Hæstaréttar 28. október 2011 í máli nr. 340/2011 var því hafnað að með setningu laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. hefði verið gengið gegn 72. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar og að lögin brytu í bága við meðalhófsreglu, réttmætar væntingar og bann við afturvirkni. (VII. kafli) Þá var því hafnað að löggjafinn og stjórnvöld hefðu brotið gegn skuldbindingum Íslands samkvæmt EES-rétti. (VIII. kafli) Með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 og dóms réttarins 17. janúar 2013 í máli nr. 169/2011 var því hafnað að með lögum nr. 125/2008 hefði of víðtækt stjórnsýsluvald verið framselt Fjármálaeftirlitinu, sem beinst hefði að stjórnarskrárvörðum réttindum D og skert þau, og að ýmsar ákvarðanir stofnunarinnar í tengslum við fall G hefði skort lagastoð. (IX. kafli) Því var einnig hafnað að viðbrögð ríkisstjórnarinnar og Seðlabanka Íslands við tilmælum G í lok september 2008, um að veita bankanum lán til þrautavara þegar hann stóð frammi fyrir því að erfitt yrði að standa í skilum með lán á gjalddaga um miðjan október sama ár, hefði falið í sér saknæma og ólögmæta háttsemi sem Í bæri ábyrgð á, enda benti flest til að á fyrrgreindu tímamarki hefði svo verið komið fyrir G að önnur viðbrögð við erindi hans hefðu ekki skipt sköpum fyrir líkur hans til að standa af sér erfiðleikana. (X. kafli) Þá var því hafnað að ákvörðun Alþingis að fella niður með lögum nr. 125/2008 ákvæði IV.-VII. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hvað varðar ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins hefði falið í sér sjálfstætt brot á 72. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar og leitt til tjóns fyrir D. (XI. kafli) Loks var því hafnað að fjártjón D vegna falls G yrði rakið til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stjórnvalda, einkum ríkisstjórnarinnar og einstakra ráðherra, Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands. Talið var að tilvísanir D til skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis, sem komið var á fót samkvæmt lögum nr. 142/2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða, og dóms Landsdóms 23. apríl 2012 í máli nr. 3/2011 væru því marki brenndar að vera almenns eðlis og að D hefði ekki sýnt fram á orsakasamband milli tiltekinna atvika sem þar greinir og tjóns hans, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 7. apríl 2011 í máli nr. 561/2010. (XII. kafli) Að öllu framangreindu virtu var því hafnað að saknæm og ólögmæt háttsemi af hálfu Í hefði verið meðverkandi ástæða tjóns D vegna viðskipta hans við G og Í sýknað af skaðabótakröfu D.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. september 2012. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 336.929.155,87 evrur, til vara 67.385.831,17 evrur, en að því frágengnu skaðabætur að álitum, í öllum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. júní 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á kröfum áfrýjanda.

I

Áfrýjandi er banki í eigu Sambands þýskra banka og sparisjóða með höfuðstöðvar í Frankfurt am Main í Þýskalandi og lýtur starfsemi hans einkum að eignastýringu fyrir aðra þýska banka og sparisjóði. Frá apríl 2008 og fram til loka júlí sama ár áttu áfrýjandi og Glitnir banki hf. (hér eftir Glitnir) í svokölluðum endurhverfum viðskiptum um kaup og sölu á fjármálagerningum útgefnum af Landsbanka Íslands hf. og Kaupþingi banka hf. (hér eftir Landsbankinn og Kaupþing) á grundvelli rammasamkomulags sem gert var 13. mars það ár og nánar verður lýst síðar. Í þeim lögskiptum, sem í reynd voru lánsviðskipti, veitti áfrýjandi Glitni lán í fjórtán skipti, samtals að fjárhæð 676.982.000 evrur, að jafnvirði um 113 milljarðar íslenskra króna á gengi 22. apríl 2009. Lánið var veitt gegn tryggingu í fyrrgreindum fjármálagerningum útgefnum af Landsbankanum og Kaupþingi og sérstakur samningur gerður um hverja einstaka lánveitingu.

Enginn framangreindra lánssamninga var kominn á gjalddaga 7. október 2008 þegar Fjármálaeftirlitið nýtti heimildir laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. til að taka yfir stjórn Glitnis og skipa bankanum skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnar félagsins samkvæmt ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Áfrýjandi tilkynnti Glitni 8. október 2008 með vísan til rammasamkomulagsins að 6. október 2008 hefði þá vanefnd að höndum borið sem um væri fjallað í grein 10(a)(iv) samkomulagsins. Í bréfinu sagði að í samræmi við grein 10(b) í samkomulaginu hefði endurkaupstími átt sér stað á þeim degi og skyldi öllum viðskiptum hætt þá þegar í samræmi við grein 10(c). Þá sagði einnig að áfrýjandi myndi ákveða endurkaupsverð og vanefndavirði samsvarandi verðbréfa í samræmi við grein 10(c) í samkomulaginu á tilkynningardegi. Í bréfi til Glitnis 14. janúar 2009 vísaði áfrýjandi til bréfsins 8. október 2008 og sagði að eftir birtingu vanefndatilkynningarinnar hafi hann ákveðið að heildarfjárhæð kröfu hans á gjalddaga samkvæmt samkomulaginu væri 482.697.058,80 evrur, reiknað samkvæmt II. viðauka við það. Samkvæmt grein 10(c)(ii) samkomulagsins væri litið svo á að heildarfjárhæðin hafi fallið í gjalddaga 9. október 2008 og skyldi hún bera eins mánaðar LIBOR vexti frá þeim degi.

Fjármálaeftirlitið mælti 14. október 2008 fyrir „um ráðstöfun eigna og skulda Glitnis banka hf. ... til Nýja Glitnis banka hf. ... “ sem nú ber heitið Íslandsbanki hf. (hér eftir Íslandsbanki). Sagði í upphafi þeirrar ákvörðunar að hún væri tekin á grundvelli heimildar „í 100. gr. a. í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 ...“. Samkvæmt ákvörðuninni færðust allar eignir og skuldbindingar Glitnis yfir til nýja bankans að undanskildum þeim sem taldar voru upp í sérstökum viðauka. Skuldbindingar Glitnis gagnvart áfrýjanda voru ekki meðal þeirra sem fluttust yfir til nýja bankans.

Glitni var með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2008 veitt heimild til greiðslustöðvunar. Með lögum nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum laga nr. 125/2008, var bankinn tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði 12. maí sama ár slitastjórn sem annast meðal annars meðferð krafna á hendur bankanum. Hún gaf út innköllun til kröfuhafa sem birtist fyrra sinni í Lögbirtingablaði 26. maí 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 26. nóvember sama ár. Áfrýjandi lýsti 25. nóvember 2009 kröfu að höfuðstólsfjárhæð 482.697.058,80 evrur, en heildarfjárhæð kröfunnar ásamt vöxtum og kostnaði var í kröfulýsingunni sögð vera 492.111.798,77 evrur. Slitastjórn Glitnis samþykkti kröfu áfrýjanda að fjárhæð 81.455.030.069 krónur og unir áfrýjandi þeirri fjárhæð. Jafnhliða því að lýsa kröfu við slit Glitnis höfðaði áfrýjandi mál þetta á hendur stefnda 29. júní 2009 til heimtu skaðabóta úr hans hendi. Þá er og fram komið að áfrýjandi lýsti við slit Landsbankans og Kaupþings kröfu á grundvelli þeirra skuldabréfa sem eru hluti þeirra endurhverfu viðskipta við Glitni sem mál þetta fjallar um.

Í fyrrgreindri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 sagði meðal annars í 10. grein að um nánari meðferð einstakra liða í skiptingu efnahagsreiknings væri kveðið á um í sérstöku skjali sem stofnunin hefði staðfest. Í 11. grein kom fram að Fjármálaeftirlitið skyldi skipa viðurkenndan matsaðila til að meta sannvirði eigna og skulda sem ráðstafað væri til nýja bankans. Að því mati loknu skyldi fara fram uppgjör þar sem nýi bankinn greiddi þeim gamla mismun á virði eigna og skulda sem sá nýi yfirtók. Í 12. grein kom fram að nýi bankinn gæfi út skuldabréf til þess gamla til greiðslu endurgjaldsins og skilmálar bréfsins ættu að liggja fyrir innan 10 daga frá niðurstöðu mats. Þá kom fram að verðmæti skuldabréfsins skyldi staðfest af alþjóðlegu matsfyrirtæki sem Fjármálaeftirlitið skipaði.

Í málatilbúnaði málsaðila fyrir Hæstarétti var skírskotað til skýrslu fjármálaráðherra um endurreisn viðskiptabankanna frá mars 2011 sem lögð var fyrir Alþingi á 139. löggjafarþingi 2010-2011 á þingskjali nr. 1213. Af hálfu stefnda var bent á að í skýrslunni komi fram að í samningum um framkvæmd mats samkvæmt ákvörðuninni 14. október 2008 hafi orðið ljóst að matsmaður myndi ekki skila niðurstöðu um eina tölu heldur á ákveðnu verðbili. Þá hafi einnig legið fyrir að kröfuhafar bankanna væru ósáttir við fyrirliggjandi áætlun, talið hana einhliða og þeir ættu ekki kost á að gæta hagsmuna sinna. Þetta hafi orðið til þess að endurreisnaráætluninni hafi verið breytt og reynt að ná niðurstöðu um verðmat með samningum frekar en með einhliða ákvörðun. Fyrir hönd bankanna hafi fjármálaráðherra leitt viðræðurnar en hann hafi farið með eignarhald ríkisins í nýju bönkunum. Hinum megin borðsins hafi setið skilanefndir gömlu bankanna studdar fulltrúum kröfuhafa. Markmið stefnda hafi verið að reyna að semja um ákveðið grunnmat og að hækkanir umfram það gætu runnið til kröfuhafa á nánar tiltekinn hátt, en komið hafi í ljós að skilanefndir og meirihluti kröfuhafa í Glitni og Kaupþingi gætu haft áhuga á að eignast hluti í nýju bönkunum og njóta þannig hugsanlegrar verðmætisaukningar á yfirfærðum eignum. Niðurstaða samninga varðandi Íslandsbanka hafi verið að eignir umfram skuldir væru 52 milljarðar króna og skuldabréf það sem um ræðir í 12. grein ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 gæti orðið allt að 80 milljarðar. Hlutafé hafi verið ákveðið 65 milljarðar. Glitnir hafi síðan valið þann kostinn að nýta skuldabréfið til kaupa á eignarhluta ríkisins í Íslandsbanka. Samhliða hafi ríkið veitt bankanum víkjandi lán í evrum að jafnvirði 25 milljarða og lausafjárstuðning að auki.

Þá var vitnað til þess í málatilbúnaði aðilanna að náðst hafi samkomulag fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs, Íslandsbanka og Glitnis með gerð rammasamkomulags 20. júlí 2009 um stofnfjármögnun Íslandsbanka og valkosti um endurgjald til Glitnis fyrir yfirfærslu innlendra eigna og innlána til Íslandsbanka. Samkomulaginu hafi verið breytt lítillega 31. júlí, 14. ágúst og 4. september 2009 og endanlegur samningur undirritaður 13. september það ár. Samkvæmt samningnum hafi skilanefnd Glitnis þurft að ákveða fyrir 30. september 2009 hvorn kostinn af tveimur hún myndi velja, annars vegar þann að Glitnir eignaðist 95% af hlutafé stefnda í Íslandsbanka sem nefndur var „sameiginleg stofnfjármögnun“, eða þann að Glitnir fengi í hendur skuldaviðurkenningu útgefna af Íslandsbanka ásamt valrétti á að eignast allt að 90% hlutafjárins. Hefði sá kostur verið nefndur „stofnfjármögnun ríkisins.“ Snemma í október 2009 hafi skilanefndin tilkynnt fjármálaráðherra að sameiginleg stofnfjármögnun hefði orðið fyrir valinu, en það hafi þýtt að Glitnir yfirtæki 95% af eignarhlut stefnda í Íslandsbanka. Ef einhverjum þessara skilmála væri ekki fullnægt eða þeim hafnað hefðu samningsaðilar þurft að gera það í síðasta lagi 15. október 2009 eða Glitnir tilkynna það íslenskum stjórnvöldum fyrir sama tímamark. Ef slík tilkynning frá Glitni hefði borist hefði hinni sameiginlegu stofnfjármögnun þar með lokið og stofnfjármögnun ríkisins þá orðið hinn gildi samningur milli aðila. Slík tilkynning frá Glitni barst ekki og eignaðist hann í framhaldinu 95% eignarhluta ríkisins í Íslandsbanka, sbr. nánar í kafla XI hér á eftir.

II

Ekki er um það deilt að áfrýjandi, sem lánaði Glitni umtalsverðar fjárhæðir á árinu 2008, mun verða fyrir fjártjóni vegna greiðsluþrots bankans. Málsaðila greinir hins vegar á um orsakir tjónsins. Málsókn áfrýjanda er í aðalatriðum á því reist að fjártjón hans sé að rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda og stofnana sem hann beri ábyrgð á. Stefndi telur á hinn bóginn að tjónið sé fyrst og fremst að rekja til aðgæsluleysis áfrýjanda sjálfs í viðskiptunum við Glitni og vegna rýrnunar á eignum bankans, en á hvorugu beri stefndi ábyrgð.

Svo sem ítarlega er rakið í héraðsdómi telur áfrýjandi hinar saknæmu og ólögmætu athafnir ýmist felast í beinum athöfnum eða aðgerðaleysi stefnda fyrir, við og eftir fall íslensku bankanna haustið 2008. Um grundvöll bótakröfunnar vísar áfrýjandi til þess að stefndi beri húsbóndaábyrgð á tjóni sem valdið sé með ólögmætum og saknæmum hætti af starfsmönnum hans. Stefndi beri einnig ábyrgð á stofnunum sínum og gildi þá einu hver hún sé. Í þessu máli komi við sögu meðal annars Alþingi og ríkisstjórn, einstakir ráðherrar, Fjármálaeftirlitið og Seðlabanki Íslands (hér eftir Seðlabankinn). Skaðabótaábyrgð stefnda sé bein og áfrýjanda heimilt að beina kröfu sinni að honum án þess að draga einstaka starfsmenn eða ríkisstofnanir inn í málið. Áfrýjandi vísar í þessu sambandi til sakarreglunnar og henni til styrkingar í reglu um nafnlaus mistök, það er um bótaábyrgð vegna mistaka þótt ekki sé sannað hver valdið hafi. Jafnframt vísar áfrýjandi til reglu um uppsöfnuð mistök, það er að starfsmenn tiltekins vinnuveitanda, í þessu tilviki stefnda, hafi samanlagt sýnt af sér saknæma háttsemi og þannig valdið bótaskyldu tjóni. Einu gildi þótt benda megi á aðrar orsakir tjóns því það leysi stefnda ekki undan ábyrgð og áfrýjanda sé að lögum ekki skylt að sýna fram á til hvaða aðgerða stefndi og stofnanir hans gátu gripið í því skyni að koma í veg fyrir tjón áfrýjanda.

Áfrýjandi hafnar því að tjón hans verði að einhverju leyti rakið til eigin aðgæsluleysis. Rammasamkomulag hans og Glitnis hafi verið gert í mars 2008 og á þeim tíma hafi hann kannað stöðu Glitnis í samræmi við hefðir og venjur á fjármálamarkaði, meðal annars með athugun á lánshæfiseinkunnum sem alþjóðleg matsfyrirtæki gáfu bankanum eins og lántakamatið 5. nóvember 2007 beri með sér. Áfrýjandi andmælir því ekki að hann, rétt eins og aðrir þeir sem stundi viðskipti, beri almennt áhættu af ógjaldfærni viðsemjanda síns. Hann hafi hins vegar með fullnægjandi hætti sinnt aðgæsluskyldum sínum við undirbúning lánveitinganna til Glitnis og í þeim viðskiptum hagað sér að öllu leyti eins og góður og gegn þátttakandi á markaði. Þau atriði, sem áfrýjandi telji að baki stefnda skaðabótaskyldu í málinu, varði ekki almenna áhættu áfrýjanda af ógjaldfærni viðsemjandans, heldur þá staðreynd að stefndi hafi með ólögmætum og saknæmum hætti fyrir, við og eftir greiðsluþrot Glitnis beinlínis stuðlað að þeirri ógjaldfærni og aukið á hana. Fjárhæð kröfunnar á hendur stefnda sé á því reist að áfrýjandi fái viðurkennda kröfu sína ekki greidda nema að því marki sem úthlutað verði upp í hana við slit Glitnis og sé tjónið mismunur á fjárhæð kröfunnar og úthlutunar. Forsendum áfrýjanda fyrir útreikningi fjárkröfunnar er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Eins og áður greinir vefengir stefndi ekki að áfrýjandi muni tapa fé á greiðsluþroti Glitnis en hafnar því að tjónið sé afleiðing aðgerða eða aðgerðaleysis Alþingis eða íslenskra stjórnvalda. Fráleitur sé sá málatilbúnaður að stefndi beri alla ábyrgð á tjóni áfrýjanda, en það jafngildi samkvæmt kröfugerð hans um 50 milljörðum. Kjarni málsins sé að áfrýjandi hafi vitandi vits tekið þá ákvörðun að lána Glitni umtalsverða fjármuni á árinu 2008. Um sé að ræða lánveitingu upp á um 677 milljón evrur, að jafnvirði um 113 milljarðar króna, en á þessum tíma hafi eigið fé áfrýjanda verið um 3 milljarðar evra og lánveitingin til þessa eina lántaka því um fimmtungur eigin fjár lánveitandans. Eigið fé Glitnis á þessum tíma hafi verið um 170 milljarðar króna. Fram sé komið að áfrýjandi hafi við undirbúning lánveitinganna lítið kynnt sér stöðu Glitnis og eingöngu byggt ákvarðanir sínar á tveggja ára gömlum upplýsingum, það er ársreikningi Glitnis fyrir árið 2006. Í stað ítarlegrar könnunar á greiðslugetu Glitnis hafi áfrýjandi gert kröfu um tryggingar í formi framsals skuldabréfa sem hinir stóru íslensku bankarnir, Landsbankinn og Kaupþing, gáfu út.

Stefndi telur sig með engu móti geta borið ábyrgð á viðskiptum áfrýjanda og Glitnis. Reglur um eftirlit með fjármálafyrirtækjum verndi þá hagsmuni almennings sem tengist innlánum, en feli ekki í sér ábyrgð gagnvart þeim sem láni bönkum fé. Þar við bætist að áfrýjandi hafi hvorki beint fyrirspurnum til íslenskra eftirlitsstjórnvalda né kynnt sér hvort athugasemdir hafi verið gerðar við rekstur Glitnis þegar áfrýjandi lánaði bankanum 20% af eigin fé sínu á árinu 2008. Ekki hafi verið gerð tilraun til þess af hálfu áfrýjanda að rökstyðja hvernig almennar reglur skaðabótaréttar geti leitt til þess að hann eigi í ljósi málsatvika að vera skaðlaus af lánveitingum sínum til Glitnis á frjálsum markaði. Áfrýjandi gagnrýni í málatilbúnaði sínum Alþingi og ýmsar ríkisstofnanir með almennum hætti en tengi það ekki skilyrðum skaðabótaréttar um saknæmi, orsakatengsl og sennilega afleiðingu sem sé þó frumskylda þess er bóta krefjist úr annars hendi. Þá hafi áfrýjandi á engan hátt útskýrt hvernig tjón hans megi rekja til ætlaðra athafna eða athafnaleysis stefnda. Fái áfrýjandi ekki fullar heimtur kröfu sinnar við slit Glitnis sé það vegna hans eigin gáleysis og af þeirri ástæðu að eignir bankans standi ekki undir skuldbindingum hans, en á hvorugu þessara atriða beri stefndi ábyrgð.

Í héraðsdómi er ítarlega gerð grein fyrir afstöðu stefnda til einstakra málsástæðna áfrýjanda. Almennt mótmælir stefndi því að ríkisvaldið hafi gerst sekt um saknæma og ólögmæta háttsemi í skilningi skaðabótaréttar. Þar við bætist að með öllu skorti að sýnt sé fram á orsakatengsl milli ólögmætrar og saknæmrar háttsemi og ætlaðs tjóns. Þá andmælir stefndi þeirri túlkun áfrýjanda á efni reglna skaðabótaréttar um svokölluð nafnlaus og uppsöfnuð mistök, að ekki þurfi að sýna fram á mistök einstakra stofnana eða einstaklinga og að starfsmenn geti „samanlagt sýnt af sér saknæma háttsemi og þannig valdið bótaskyldu tjóni.“ Sá sem krefjist bóta þurfi ævinlega að sýna fram á að tiltekin ólögmæt og saknæm háttsemi hafi valdið tjóni, og engin fordæmi séu fyrir því að safna megi saman margs konar tilvikum úr ólíkum áttum og frá mismunandi tímum og fá út úr því eina heild sem samanlagt teljist saknæm í skilningi skaðabótaréttar.

Stefndi telur að í málatilbúnað áfrýjanda skorti með öllu skilgreiningu á ætlaðri saknæmri og ólögmætri háttsemi hans og í engu sé slík háttsemi sett í samhengi við fjárhagslega erfiðleika Glitnis og fjártjón áfrýjanda. Enn síður hafi áfrýjandi getað lýst orsakatengslum milli hinnar ætluðu bótaskyldu háttsemi og tjóns síns. Frumorsök tjónsins sé að rekja til athafna áfrýjanda sjálfs og þær leiði til þess að hann fái ekki fullar heimtur kröfu sinnar. Þá hafi áfrýjandi ekki sýnt fram á tjón af völdum háttsemi stefnda. Framlögð matsgerð dómkvaddra manna sé ekkert annað en spá um endurheimtur kröfuhafa úr búi Glitnis og geti enga þýðingu haft í málinu, þar sem rýrnun á virði eigna bankans sé hvorki á ábyrgð stefnda né hafi hana leitt af háttsemi hans.

III

Eins og fyrr greinir lánaði áfrýjandi Glitni um 677 milljón evrur, að jafnvirði um 113 milljarða íslenskra króna á árinu 2008. Lánveitingin var í formi endurhverfra viðskipta á grundvelli rammasamkomulags 13. mars 2008 sem bar heitið „Global Master Repurchase Agreement“. Samkomulagið kvað samkvæmt 1. grein þess á um viðskipti milli aðilanna sem kynnu að eiga sér stað öðru hverju. Með því skuldbatt Glitnir sig til að selja áfrýjanda verðbréf og aðra fjármálagerninga, bæði hlutabréf og skuldabréf, gegn greiðslu kaupverðs. Jafnframt samþykkti áfrýjandi að selja Glitni verðbréfin aftur á ákveðnum degi eða þegar þess væri krafist gegn greiðslu fyrirfram ákveðins endursöluverðs. Er þetta orðað svo í 1. grein samkomulagsins að aðilar þess geti frá einum tíma til annars átt viðskipti þar sem annar þeirra samþykki að selja hinum verðbréf og fjármálagerninga gegn greiðslu. Samhliða skuldbindi kaupandi sig til að selja gagnaðila verðbréf sem svari til verðbréfanna á tilteknum tíma eða samkvæmt eftirspurn gegn greiðslu endurkaupverðs frá seljanda til kaupanda.

Á grundvelli rammasamkomulagsins keypti áfrýjandi af Glitni skuldabréf útgefin af Kaupþingi og Landsbankanum í fjórtán skipti á tímabilinu 23. apríl til 31. júlí 2008. Gerður var sérstakur samningur um hver einstök viðskipti og eru þeir meðal gagna málsins. Svo dæmi sé tekið seldi Glitnir í fyrstu viðskiptunum 23. apríl 2008 áfrýjanda skuldabréf útgefið af Landsbankanum að fjárhæð 50 milljón evrur. Áfrýjandi galt fyrir skuldabréfið 47.045.000 evrur og þetta sama bréf skuldbatt Glitnir sig til að kaupa aftur af áfrýjanda 30. október 2008 fyrir 48.168.983,46 evrur. Í viðskiptum 22. júlí 2008, svo annað dæmi sé tekið, seldi Glitnir áfrýjanda skuldabréf útgefið af Kaupþingi að fjárhæð 64 milljón evrur og var söluverðið 60.882.165,33 evrur. Þetta sama bréf skuldbatt Glitnir sig til þess að kaupa aftur af áfrýjanda 26. janúar 2009 fyrir 62.439.226,71 evru. Eins og fyrr greinir var enginn þessara fjórtán samninga kominn á gjalddaga þegar Glitnir komst í þrot í byrjun október 2008.

Í tilefni bókunar lögmanns stefnda í þinghaldi 24. febrúar 2011 lét lögmaður áfrýjanda bóka 28. mars sama ár að áfrýjandi hefði ekki átt „aðild að neinum bankalánum eða sambankalánum til Glitnis, Landsbanka og Kaupþings á árunum 2006-2008 ... Einu viðskiptin við Glitni voru fólgin í hinum endurhverfa samningi sem um er fjallað í dómsmálinu. Einnig átti [áfrýjandi] í endurhverfum viðskiptum við Landsbankann. Hins vegar átti [áfrýjandi] ekki í neinum endurhverfum viðskiptum við Kaupþing ... [Áfrýjandi] hefur lýst kröfum í slitabú Kaupþings og Landsbanka Íslands á grundvelli þeirra skuldabréfa sem eru hluti af endurhverfu viðskiptunum við Glitni ... Hjálagt fylgja [lántakamöt] dags. 9.9.2008 og 5.11.2007 á þýsku með þýðingu á ensku en gögn þessi sýna fram á þá könnun sem [áfrýjandi] gerði á fjárhagsstöðu Glitnis ... Ársreikningarnir hafa þegar verið látnir lögmanni stefnda í té og mun hann taka ákvörðun um hvort hann telji það rétt að leggja þá fram eða ekki, en [áfrýjandi] telur svo ekki vera.“

Í lántakamatinu 5. nóvember 2007 er vitnað til efnahagsreiknings Glitnis 31. desember 2006. Fram kemur í matinu hver sé endurskoðandi Glitnis, hverjir séu helstu hluthafar, lánshæfismat bankans árin 2004, 2005 og 2006 og að hann njóti ríkisstuðnings eins og þar er ranglega haldið fram. Í dálki sem hefur að geyma almenna umfjöllun og ber fyrirsögnina „Almennt“ segir að í „reikningum félagsins eru engir þættir sem kynnu að hafa áhrif á matið á samstæðunni. Matið, sem ákvarðað var á grundvelli reikninga samstæðunnar, hefur verið yfirfært á reikninga félagsins.“ Í dálki sem ber fyrirsögnina „Horfur“ segir að samkvæmt „árshlutareikningi fyrstu sex mánaða, til 30.6.2007, jukust heildareignir um 4% frá 31.12.2006 í 27.9 ma. Hreinn hagnaður dróst saman um 14% frá 30.6.2006 í 113.6 m vegna samdráttar í hreinum vaxtatekjum. Áhættuvegið heildareiginfjárhlutfall var 13.2%.“ Í lántakamati áfrýjanda 9. september 2008 hafði sú leiðrétting verið gerð að þar var tekið fram að bankinn nyti ekki ríkisstuðnings.

IV

Við aðalmeðferð málsins báru vitni tveir starfsmenn áfrýjanda. Annar þeirra, W-kk-nf K-x-x, var frá 30. júní 2007 til 30. september 2010 forstöðumaður þeirrar deildar áfrýjanda sem annaðist skammtímaviðskipti og fjárfestingar. Hinn, C-x-x S-x-x, stjórnar markaðs- og lánadeild áfrýjanda, en var forstöðumaður þeirrar deildar sem sá um áhættugreiningu í bankanum þegar þau atvik urðu sem mál þetta fjallar um. Framburður þeirra er að nokkru rakinn í hinum áfrýjaða dómi.

W-x-x K-x-x bar að gerð samninga um endurhverf viðskipti hafi heyrt undir hans deild. Slíkir samningar séu jafnan til skamms tíma og feli í sér lánveitingu gegn veði í tilteknum verðmætum. Það fé sé síðan endurgreitt á gjalddaga gegn arðgreiðslu eða gegn afhendingu tryggingarinnar og reiknaðir séu af láninu umsamdir vextir. Hann kvað áhættugreiningu hafa verið á verksviði annarrar deildar, en stöðugt hafi verið fylgst með þeirri áhættu sem af viðskiptunum gat stafað. Aðspurður hvort ekki hafi legið fyrir nýrri upplýsingar en lántakamatið frá nóvember 2007, þegar rammasamningurinn var gerður í mars 2008, svaraði W-kk-nf K-x-x því til að stöðugt hafi verið fylgst með trúverðugleika og lánstrausti Glitnis. Ef eitthvað sem máli skipti hefði gerst á þessum tíma hefði hann vafalaust verið látinn vita, til dæmis ef lánalínum hefði verið sagt upp, þær takmarkaðar eða eitthvað því um líkt, en slík stöðug vöktun hafi ekki verið á könnu hans deildar. Spurður um hvort fylgst hafi verið með þróun skuldatryggingarálags á íslensku bankana sagði vitnið að jafnaðarlega hafi verið fylgst með því, en það hafi farið upp og niður í samræmi við sveiflur á fjármálamarkaði. Fylgst hafi verið með þróun þess og þá fyrst og fremst á þeim tíma þegar rammasamkomulagið var gert. Þá hafi verið tekið tillit til þess en eftir það tímamark hafi hlutirnir haft sinn gang.

C-x-x S-x-x bar fyrir dómi að rammasamkomulagið og einstakar lánveitingar hafi stuðst við lántakamatið 5. nóvember 2007. Það mat hafi aftur verið reist á tölulegum upplýsingum úr ársskýrslu Glitnis, sem náðu til 31. desember 2006, en til viðbótar hafi horfur verið reistar á tölum úr árshlutauppgjöri Glitnis 30. júní 2007. Lántakamat sé framkvæmt með þeim hætti að fyrst sé lagt allsherjarmat á viðkomandi lántaka, lánstraust hans og trúverðugleika, og sé þá fyrst og fremst horft til efnahagsreiknings lántakans. Síðan sé gert svokallað gæðamat en þá sé farið út í einstaka þætti sem varði lánstraust og áreiðanleika lántakans. Loks sé svokallað „bankatæknilegt“ mat, en þá sé metið áhættustig í bankaviðskiptum í viðkomandi landi, það er bankakerfi landsins í heild sé metið. Allir þessir þættir séu vegnir saman og niðurstaða matsins sé það sem kallist „innra mat“ lánveitandans. Innra mat sé síðan borið saman við það sem kallað sé „ytra mat“ en með því heiti sé átt við niðurstöður alþjóðlegra matsfyrirtækja eins og Standard & Poors og annarra slíkra. Orðrétt er haft eftir vitninu: „Já, það er sem sagt ... margþætt, annars vegar þetta mat þeirra sjálfra, unnið upp úr efnahagsreikningi og öðrum upplýsingum um viðkomandi aðila, borið saman við aðrar upplýsingar sem þeir hafa, t.d. ... bæði úr blaðafréttum og öðrum fréttum um efnahagsástand viðkomandi landsbankakerfis ... þetta er býsna margþætt mat sem liggur til grundvallar þessu sem kallað er gæðamat.“ Spurður af lögmanni áfrýjanda svaraði vitnið því til að ekkert í greiningu áfrýjanda hafi bent til að Glitnir gæti lent í greiðsluvanda. Hann kvað hið sama eiga við um möt alþjóðlegra matsfyrirtækja, til dæmis Moody's, en þar hafi ekkert komið fram sem benti til að sérstök áhætta væri því samfara að eiga viðskipti við Glitni. Engin merki hafi verið um slíkt, alla vega ekki fram í maí 2008.

V

Áður hefur verið gerð grein fyrir rammasamkomulagi áfrýjanda og Glitnis 13. mars 2008 og þeim viðskiptum sem fram fóru á grundvelli þess. Í þeim keypti áfrýjandi af Glitni í fjórtán skipti skuldabréf útgefin af Kaupþingi og Landsbankanum. Viðskiptin fólu í sér lánveitingar áfrýjanda til Glitnis sem skyldi endurgreiða lánin með því að kaupa þessi sömu skuldabréf af áfrýjanda á fyrirfram umsömdum gjalddögum og með nánar tilgreindum kjörum, en skuldabréfin voru trygging fyrir endurgreiðslu lánsins. Endurkaupskylda Glitnis samkvæmt samningunum fjórtán var ekki orðin virk þegar bankinn komst í þrot í byrjun október 2008, en í því felst að gjalddagar lánanna voru ekki komnir. Samkvæmt þessu var hér um að ræða lánveitingu á millibankamarkaði í alþjóðlegum fjármálaviðskiptum og snerist um háar fjárhæðir. Er þess áður getið að áfrýjandi, sem er í eigu Sambands þýskra banka og sparisjóða og starfar á alþjóðlegum fjármálamarkaði, lánaði Glitni á grundvelli rammasamkomulagsins fjárhæð, sem svaraði til um fimmtungs eigin fjár áfrýjanda þá.

Lánveitingum eins og þeim sem hér um ræðir fylgir jafnan áhætta hvað varðar kosti lánveitanda til endurheimtu lánsfjárins og ber hann almennt áhættu af hugsanlegu greiðslufalli viðsemjanda síns nema annað komi til. Af þessu eðli lánsviðskipta leiðir að lánveitandi verður að sýna fyllstu aðgæslu við undirbúning og framkvæmd lánveitinga sinna ef hann vill tryggja öryggi sitt í viðskiptunum. Er aðgæsluskyldan þeim mun ríkari eftir því sem fjárhæðir þær sem lánaðar eru fara hækkandi og meiri óvissa ríkir á fjármálamarkaði um stöðu hans í heild og einstakra fyrirtækja. Við stærri lánveitingar á innlendum og erlendum mörkuðum styðjast lánveitendur jafnan við möt á lánshæfi væntanlegra lántaka sem ýmist eru framkvæmd af sérstökum greiningardeildum lánveitendanna sjálfra, sjálfstæðum matsfyrirtækjum sem sérhæfa sig í slíkum greiningum fyrir aðra, eða þeim báðum í senn. Þjóna mötin þeim tilgangi að gera lánveitendum betur kleift að meta fjárhagslegan styrkleika væntanlegra viðsemjenda og þar með getu þeirra til að endurgreiða lánið. Er þannig dregið úr þeirri áhættu sem er samfara lánveitingum. Vanræksla lánveitanda á þessari frumskyldu hefur þær afleiðingar að áhætta tengd lánveitingum fer vaxandi og í samræmi við almennar reglur kröfuréttar verða lánveitendur sjálfir að bera áhættuna af greiðsluþroti viðsemjenda sinna en geta ekki velt þeirri ábyrgð yfir á aðra.

Þegar metið er hvort áfrýjandi hafi í lánveitingum sínum til Glitnis á árinu 2008 sýnt af sér nauðsynlega aðgæslu og þar með rækt þá frumskyldu sem á honum hvíldi, er fyrst að líta til þeirrar vitneskju sem áfrýjandi sjálfur kveðst hafa haft um stöðuna á fjármálamarkaði í aðdraganda lánveitinganna og hvernig hann í ljósi þeirrar vitneskju hagaði mati sínu á stöðu Glitnis. Í stefnu til héraðsdóms lýsir áfrýjandi aðdraganda bankahrunsins hér á landi. Hann kveður þá lýsingu meðal annars vera byggða á tveimur nánar tilgreindum skýrslum, gerir lýsinguna að sinni og reisir á henni málsókn sína á hendur stefnda. Þar er í fyrsta lagi skýrsla K-x-x J-x-x 30. mars 2009 sem ber heitið „Report on Banking Regulation and Supervision in Iceland, past, present and future“. Í öðru lagi er skýrsla hagfræðinganna J-kk-ef D-kk-ef og G-kk-ef Z-kk-ef 12. mars 2009 sem ber heitið „The Collapse of a Country“.

Í héraðsdómsstefnunni er fyrst vitnað til þess sem kallað er almenn opnun fjármálamarkaðar og fjármagnsviðskipta á tíunda áratug 20. aldar, einkavæðingar íslenska bankakerfisins, aukins framboðs lausafjár á alþjóðlegum fjármálamörkuðum og að umsvif íslensku bankanna hafi aukist mjög hratt. Eignir bankanna hafi verið innan við 100% af landsframleiðslu Íslands við árslok 2000, þær hafi samsvarað rúmlega áttfaldri landsframleiðslu við árslok 2006 en hæstum hæðum hafi verið náð í október 2008 þegar eignir bankanna hafi samsvarað ellefufaldri landsframleiðslu. Á síðari hluta ársins 2005 hafi fyrst komið fram efasemdir á alþjóðlegum fjármálamörkuðum um getu íslensku bankanna til þess að fjármagna hina gífurlegu stækkun sína og hafi þessar efasemdir birst í hækkandi skuldatryggingarálagi á íslensk skuldabréf og aðra fjármálagerninga. Á fyrri hluta ársins 2006 hafi gengi íslensku krónunnar fallið um fjórðung og hin svokallaða smákreppa skollið á. Hún hafi liðið hjá á árinu 2006 og stækkun íslensku bankanna haldið áfram. Árið 2007 hafi alþjóðlega fjármálakerfið verið að missa trú á getu íslenskra stjórnvalda, þar á meðal Seðlabankans, til að styðja bankana kæmi til erfiðleika. Staða alþjóðlega fjármálakerfisins hafi versnað verulega um mitt ár 2007, en íslensku bankarnir hafi sótt á ný mið, það er með stofnun erlendra innstæðureikninga, og hafi þar verið umfangsmestir IceSave reikningar Landsbankans og Edge-reikningar Kaupþings. Í framhaldinu er þess getið í stefnunni að á fyrstu mánuðum ársins og um vorið 2008 hafi Seðlabankanum og Fjármálaeftirlitinu verið ljóst að staða íslenska bankakerfisins væri erfið og alþjóðlegir bankar, þar á meðal Samtök evrópskra seðlabanka, lýst áhyggjum sínum. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (hér eftir AGS) hafi gefið út skýrslu um aðstæður íslensku bankanna í apríl 2008 og komist að þeirri niðurstöðu að lögfestar valdheimildir stjórnvalda væru máttlitlar þar sem Fjármálaeftirlitið hefði ekki vald til að taka yfir stjórn banka. Þá er í stefnunni endurtekið það sem sagt er koma fram í niðurstöðukafla skýrslu AGS, en þar segi efnislega að kæmu allir áhættuþættir að fullu fram gæti sú fjármálakreppa sem Ísland lenti í orðið mjög alvarleg.

Þá er því lýst í stefnunni að innlendir og alþjóðlegir sérfræðingar hafi einnig lýst áhyggjum sínum. Vísað sé til margra birtra greina í nýlegri samantekt hagfræðinganna J-kk-ef D-kk-ef og G-kk-ef Z-kk-ef og af því sem þar komi fram megi ljóst vera að óháðir hagfræðingar hafi verið á sömu skoðun og þær stofnanir sem áður hafi verið nefndar. Orðrétt segir: „Minnast má sérstaklega á tvær skýrslur. R-x-x A-x-x frá Chicago-háskóla lýsti sínum sjónarmiðum í byrjun maímánaðar 2008 og taldi að líklegt væri að íslensku bankarnir yrðu gjaldþrota. A-x-x S-x-x og W-x-x B-x-x gáfu út ítarlega og greinargóða skýrslu ... sem þau kynntu stjórnvöldum sérstaklega í byrjun júlí 2008. Niðurstöður þeirra voru að íslensku bankarnir væru ekki lífvænlegir. Þrátt fyrir allar ofangreindar og fyrirliggjandi upplýsingar virðast stjórnvöld ekki hafa brugðist við og að mestu leitt þessar áhyggjur hjá sér. Þegar komið var fram í september 2008 nutu íslensku bankarnir, Seðlabankinn og íslenska ríkið ekki lánstrausts í hinu alþjóðlega fjármálakerfi.“

Meðal gagna málsins er skýrsla AGS frá 19. ágúst 2008 sem ber heitið „Financial System Stability Assessment Update“. Fram kom í upphafi skýrslunnar að í júní 2008 hafi sendinefnd AGS átt viðræður í Reykjavík við seðlabankastjóra, forstjóra Fjármálaeftirlitsins og fleiri háttsetta yfirmenn þessara stofnana. Þá sagði í samandregnu yfirliti að opinberir fjárhagsvísar um bankakerfið hafi verið yfir lágmarkskröfum eftirlitsaðila. Þrátt fyrir núverandi styrkleika væri viðkvæmni mikil og í vaxandi mæli vegna áhættu af völdum fjármögnunar og útlána auk takmarkaðs aðgangs að lánamörkuðum á heildsölumarkaði. Bankarnir væru að grípa til ráðstafana til að mæta þessum veikleikum, þar á meðal með því að dreifa áhættu af fjármögnun og selja valdar eignir, en eftir sem áður væri óvissa um hvort slíkar breytingar dygðu til.

Raktar voru í skýrslunni ýmsar aðgerðir sem stóru íslensku bankarnir hygðust grípa til vegna þess ástands sem upp væri komið en óvíst væri hvort þær aðgerðir dygðu við þær erfiðu aðstæður sem ríktu. Þá sagði að þrýstingur vegna fjármögnunar og gæða eigna væri til þess fallinn að vara alltént fram til 2010. Reyna myndi á getu bankanna til að verða sér úti um nægilegt fjármagn, einkum í ljósi minnkandi hagnaðar, minni gæða eigna, óvissu um gæði eiginfjár og fjárhagslegt bolmagn hluthafa, flókins eignarhalds og aukinnar vitundar um umtalsverðar lánveitingar til tengdra aðila. Ástandið væri enn fremur viðkvæmt þar sem fjárhagsleg mistök í hverjum bankanna fyrir sig gætu leitt til sömu neikvæðu viðbragða á fjármálamarkaði gagnvart þeim öllum.

Í skýrslu AGS var nefnt að fjármálamarkaðurinn á Íslandi væri mjög stór í hlutfalli við efnahag landsins, það er tólfföld þjóðarframleiðslan í árslok 2007. Hinn hraði vöxtur bankakerfisins á síðustu fimm árum hafi styrkt fjárhagslega stöðu bankanna en á sama tíma gert þá viðkvæmari fyrir nýjum áhættum og skaðlegum aðstæðum. Þá var í skýrslunni vikið að því öngþveiti sem almennt hafi ríkt á fjármálamörkuðum á miðju ári 2007 og leitt til mjög mikillar hækkunar á skuldatryggingarálagi gagnvart íslensku bönkunum. Þótt skuldatryggingarálagið hafi náð hæstum hæðum í apríl 2008 en svo aftur jafnvægi síðar um vorið, hafi það eigi að síður áfram haldist hátt gagnvart íslensku bönkunum í samanburði við aðra evrópska banka, en það væri vitnisburður um að lántökukostnaður íslensku bankanna hafi vaxið stórlega. Þá voru í skýrslunni þrjú línurit sem sýndu markaðsaðstæður á Íslandi. Í fyrsta lagi var línurit, sem sýndi þróun hlutabréfaverðs í Glitni, Landsbankanum og Kaupþingi frá janúar 2007 til júní 2008, og kom þar fram að verðið hafi hríðfallið frá október 2007 og fram í júní 2008. Í öðru lagi var línurit sem sýndi þróun skuldatryggingarálags stóru íslensku bankanna þriggja frá júlí 2007 til jafnlengdar næsta árs. Álagið á þá alla var samkvæmt línuritinu hæst um miðjan mars 2008, fór lækkandi fram í maí sama ár en eftir það mjög hækkandi fram í júlí 2008 og náði þá sömu hæðum og um miðjan mars. Í þriðja lagi var línurit sem sýndi þróun lánshæfismats alþjóðlegu matsfyrirtækjanna Moody's, Fitch og Standard & Poors á íslensku bönkunum þremur frá desember 2006 til júní 2008. Þar kom fram að lánshæfismatið lækkaði á þessum tíma úr AAA í BBB-, og mest varð lækkunin hjá Glitni.

Hér að framan var fyrst gerð grein fyrir þeirri vitneskju sem áfrýjandi sjálfur telur að hafi verið fyrirliggjandi á alþjóðlegum fjármálamarkaði á fyrri hluta ársins 2008 um fjárhagslegan veikleika íslensku bankanna og afar takmarkaða getu íslenska ríkisins til þess að koma bönkunum til bjargar ef í álinn syrti. Í framhaldinu var rakið efni skýrslu AGS um mjög viðkvæma stöðu íslenska fjármálamarkaðarins í heild á sama tíma. Skýrsla AGS staðfestir í öllum aðalatriðum lýsingu áfrýjanda sjálfs á því hve bankakerfið á Íslandi stóð höllum fæti á þessum tíma og hve íslenska ríkið var vanbúið að koma bönkunum til hjálpar ef í nauðirnar ræki. Flestar þær upplýsingar sem fram koma í skýrslu AGS voru almennt aðgengilegar á þessum tíma. Annarra upplýsinga, sem ekki voru aðgengilegar en skiptu máli, mátti afla hjá opinberum stofnunum og þeim bönkum sem hugðu á lántökur. Fram kom í vitnisburði tveggja starfsmanna áfrýjanda fyrir dómi að þeir hefðu haft að minnsta kosti hluta þessara upplýsinga undir höndum við gerð rammasamkomulagsins í mars 2008. Þá verður í þessu sambandi ekki framhjá því litið að af opinberri umræðu á þessum tíma í fjölmiðlum á innlendum og erlendum vettvangi mátti ráða að á alþjóðlegum fjármálamarkaði hafi verið miklar áhyggjur af því ástandi sem þar ríkti á fyrri hluta ársins 2008. Náði sú umræða einnig til ástandsins á Íslandi, en starfsmenn áfrýjanda báru fyrir dómi að þeir hefðu fylgst með slíkri umræðu. Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar að áfrýjandi hafi vitað eða í það minnsta mátt vita hvernig komið var stöðu Glitnis og um afar viðkvæma stöðu íslenska bankakerfisins í heild á fyrri hluta ársins 2008.

Áfrýjandi var samkvæmt framansögðu ekki grandlaus um veika fjárhagsstöðu Glitnis og íslenska fjármálakerfisins í heild á þeim tíma sem viðskipti þau urðu sem um ræðir í málinu. Hann lánaði Glitni eigi að síður háar fjárhæðir þar sem einu tryggingarnar voru fyrrgreind skuldabréf útgefin af Landsbankanum og Kaupþingi. Samkvæmt því sem fram er komið lét áfrýjandi við það eitt sitja í þessum viðskiptum að meta lánshæfi Glitnis á grundvelli ársreiknings bankans 31. desember 2006 og árshlutauppgjörs 30. júní 2007. Þannig stóð áfrýjandi að verki þótt lánveitingin snerist um gríðarlegar fjárhæðir, hann væri að ganga til viðskipta við Glitni í fyrsta skipti og honum mætti vera ljós sú hætta að hvorki Glitnir né hinir bankarnir gætu staðið við skuldbindingar sínar þegar að skuldadögum kæmi. Þegar allt þetta er virt verður lagt til grundvallar að fyrir hafi legið upplýsingar sem gáfu áfrýjanda sem reyndum lánveitanda á alþjóðlegum fjármálamarkaði ríka ástæðu og sérstakt tilefni til að afla enn frekari upplýsinga um stöðu Glitnis sem lántaka og jafnframt um stöðu útgefenda þeirra skuldaskjala sem þjónuðu hlutverki trygginga í lánveitingunum. Það gerði áfrýjandi hins vegar ekki og sýndi með þeirri háttsemi slíkt aðgæsluleysi að telja verður þar að finna frumorsök og aðalástæðu tjóns hans.

VI

Eins og málatilbúnaði áfrýjanda er háttað kemur næst til úrlausnar hvort hann hafi gert líklegt að aðrar ástæður en eigið aðgæsluleysi hafi stuðlað að því að áfrýjandi bíði tjón vegna viðskipta sinna við Glitni eða tjón hans verði meira en ella. Áfrýjandi nefnir í því sambandi fjölmargar málsástæður sem ítarlega eru raktar í hinum áfrýjaða dómi og varða bæði framgöngu löggjafans og stjórnvalda og hann telur leiða til þess að stefndi beri í það minnsta ábyrgð á tjóni hans að hluta. Við umfjöllun um þessar málsástæður verður að líta til þess sem fram kemur í héraðsdómi að tjón áfrýjanda varð í viðskiptum tveggja einkaaðila sem stefndi átti enga aðild að. Tengsl stefnda við lögskipti áfrýjanda og Glitnis felast á hinn bóginn í uppbyggingu regluverks um fjármálamarkaðinn með setningu þeirra laga og stjórnvaldsfyrirmæla sem giltu og eftirliti með þeim markaði. Af því leiðir að skera þarf úr um hvort áfrýjandi hafi sýnt fram á að stefndi hafi við framkvæmd lögbundinna verkefna sinna, hvort heldur er á vettvangi löggjafar, með setningu stjórnvaldsfyrirmæla eða við framkvæmd eftirlits á fjármálamarkaði, virt að vettugi réttar leikreglur og þannig valdið áfrýjanda tjóni. Mat í þeim efnum ræðst í fyrsta lagi af því hvort Alþingi hafi við setningu löggjafar virt þær takmarkanir valdheimilda sinna við setningu almennrar löggjafar sem felast í ákvæðum stjórnarskrárinnar. Í öðru lagi hvort þess hafi verið gætt við setningu stjórnvaldsfyrirmæla að haga efni þeirra í samræmi við lög. Í þriðja lagi hvort annmarkar hafi verið á framkvæmd lögboðins eftirlits með fjármálamarkaðinum. Niðurstöður um þessa þætti þarf síðan, eftir því sem við á, að vega og meta í ljósi almennra reglna skaðabótaréttar um bótagrundvöll, sönnun tjóns, orsakasamband og sennilega afleiðingu, en á þeim reglum meðal annars reisir áfrýjandi fjárkröfur sínar á hendur stefnda.

VII

Áfrýjandi nefnir til þá málsástæðu að með setningu laga nr. 125/2008 hafi verið brotið gegn stjórnarskránni og nánar tilgreindum fjölþjóðlegum samningum sem Ísland hefur undirgengist og er þá meðal annars vísað til samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis sem veitt var lagagildi með lögum nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Þannig hafi verið brotinn eignarréttur áfrýjanda, sem varinn sé af 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka áðurnefnds sáttmála, lögin hafi haft afturvirk áhrif og farið gegn réttmætum væntingum áfrýjanda með þeim hætti sem ekki fái staðist. Þau fari einnig í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 14. gr. sáttmálans. Þannig hafi jafnræði kröfuhafa verið kollvarpað með því að innstæðueigendur voru teknir fram fyrir aðra kröfuhafa, en fram að því hafi þeir fyrrnefndu og flestir kröfuhafar íslenskra fjármálafyrirtækja notið réttarstöðu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá hafi innstæðueigendur í Glitni fengið tafarlausan aðgang að öllum fjármunum sínum í nýjum, ríkisstyrktum banka, gagnstætt því sem eigi við um áfrýjanda og aðra lánveitendur sem megi sæta því að þurfa að bíða lengi eftir úthlutun upp í kröfur sínar af eignum Glitnis. Lánveitendur bankans séu flestir erlendir, en ákvörðun um þessa aðgreiningu hafi sýnilega verið tekin eingöngu á grundvelli þjóðernis. Þá hafi meðalhófsregla ekki verið virt, en önnur og vægari úrræði en þau sem beitt var hefðu dugað til lausnar efnahagsvanda sem stefndi stóð frammi fyrir á árinu 2008 og tap áfrýjanda sé óhóflegt í samanburði við ávinning Tryggingasjóðs innstæðueigenda og fjárfesta og kröfuhafa nýja bankans.

Fram er komið að málsaðila greinir ekki á um að áfrýjandi muni bíða tjón vegna lánveitinga sinna til Glitnis á árinu 2008 þótt deilt sé um umfang þess og ástæður. Þá má slá föstu, svo sem gert var í dómi Hæstaréttar 28. október 2011 í máli nr. 340/2011 í því samhengi sem þar reyndi á, að áfrýjandi, sem er almennur kröfuhafi við slit Glitnis, hefði orðið fyrir minna tjóni en ella ef ekki hefði komið til sú breyting á rétthæð krafna við slit fjármálafyrirtækja sem gerð var með lögum nr. 125/2008 og áður var getið. Þegar skorið er úr um hvort þetta atriði geti eitt og sér leitt til þess að stefndi teljist að hluta bera ábyrgð á tjóni áfrýjanda er til þess að líta að í máli nr. 340/2011 varð niðurstaða Hæstaréttar á þann veg að sú skipan mála að gera innstæður að forgangskröfum samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 færi ekki í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar eða fjölþjóðlegra samninga. Í dóminum kemur meðal annars fram að án skjótra viðbragða löggjafans og stjórnvalda hafi stefnt í hrun bankastarfsemi og að greiðslukerfi í landinu yrðu óvirk, en við úrlausn um lögmæti ákvarðana löggjafans yrði að játa honum ríku svigrúmi við mat á því hvaða leiðir skyldu farnar til að bregðast við því flókna og hættulega ástandi sem upp var komið. Um þetta var einnig fjallað með sambærilegum hætti í dómi réttarins 17. janúar 2013 í máli nr. 169/2011. Í fyrrnefnda dóminum var jafnframt komist að þeirri niðurstöðu að með lögum nr. 125/2008 hafi hvorki verið gengið gegn 72. gr. né 65. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var því hafnað að málsástæður reistar á réttmætum væntingum, meðalhófsreglu og banni við afturvirkni laga gætu leitt til þess að lögin stæðust ekki. Niðurstaða dómsins um þessi atriði á með sama hætti við í því máli sem hér er til úrlausnar og verður hafnað málsástæðum sem að þeim lúta og áfrýjandi telur leiða til bótaskyldu stefnda.

VIII

Áfrýjandi reisir kröfu sína jafnframt á þeirri málsástæðu að löggjafinn og stjórnvöld hafi með margvíslegum hætti brotið gegn skuldbindingum Íslands samkvæmt EES-rétti. Um það vísar hann í fyrsta lagi til 4. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið sem mæli fyrir um almennt bann við mismunun á grundvelli þjóðernis. Atvik málsins falli innan gildissviðs EES-samningsins enda tengist þau frjálsu flæði fjármagns, sbr. 40. gr. hans. Í því sambandi bendir áfrýjandi á að bann við mismunun á grundvelli þjóðernis taki bæði til beinnar og óbeinnar mismununar. Telur áfrýjandi afleiðingar aðgerðanna vera þær að kröfuhafar Glitnis, sem einkum séu erlendir, fái ekki sambærilega meðferð og kröfuhafar nýja bankans, sem flestir séu íslenskir, en þeir fyrrnefndu muni ekki endurheimta sama hlutfall krafna sinna og vænta mætti ef ekki hefði komið til áðurnefndra aðgerða stefnda sem beinst hafi að því að verja íslenska hagsmuni. Þá hafi aðgerðir stefnda ekki fullnægt kröfum EES-samningsins um meðalhóf, sbr. 45. gr. hans.

Í þeim aðgerðum sem gripið var til við fall Glitnis haustið 2008 fólst að skuldbindingum vegna innlána í útibúum bankans hér á landi var ráðstafað til nýs banka í samræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október það ár. Áfrýjandi átti ekki innlán í bankanum heldur hafði hann átt í endurhverfum viðskiptum um kaup og sölu á fjármálagerningum. Þá voru engar kröfur innlendra viðsemjenda bankans, sem höfðu átt í hliðstæðum viðskiptum og áfrýjandi, fluttar yfir í nýja bankann. Samkvæmt þessu hefur áfrýjandi ekki leitt í ljós að umrædd ráðstöfun hafi falið í sér mismunun gagnvart honum sem fari í bága við skuldbindingar Íslands að EES-rétti. Jafnframt verður ekki talið að ráðstöfunin hafi farið í bága við reglur EES-samningsins um frjálst flæði fjármagns, enda er gert ráð fyrir því í 2. og 4. mgr. 43. gr. samningsins að vikið verði frá þeim reglum með því að grípa til verndarráðstafana á því sviði, ef fjármagnsflutningar leiða til röskunar á starfsemi fjármagnsmarkaða eða ríki á í örðugleikum með greiðslujöfnuð eða alvarleg hætta er á að slíkir örðugleikar skapist. Er öldungis ljóst að þær aðstæður sem uppi voru á íslenskum fjármálamarkaði haustið 2008 heimiluðu að gripið yrði til takmarkana á frjálsu flæði fjármagns og hefur ekki verið sýnt fram á að gengið hafi verið lengra í þeim efnum en nauðsyn bar til. Um þetta má hafa til hliðsjónar dóm EFTA-dómstólsins 14. desember 2011 í máli nr. E-3/11.

Í annan stað heldur áfrýjandi fram að aðgerðir stefnda hafi falið í sér ólögmæta ríkisaðstoð í andstöðu við 61. gr. EES-samningsins. Þetta hafi falist í því að færa eignir til nýs banka kröfuhöfum hans til hagsbóta og jafnframt stefnda sem þá var eigandi nýja bankans. Með þessu hafi verið raskað samkeppni milli nýja bankans og annarra fjármálafyrirtækja á Evrópska efnahagssvæðinu. Án tillits til þess hvort hér hafi verið um að ræða ríkisaðstoð sem fór í bága við EES-samninginn hefur áfrýjandi ekki með nokkru móti skýrt hvernig tjón hans vegna endurhverfra viðskipta við Glitni verði rakin til þeirrar fyrirgreiðslu sem áfrýjandi telur nýja bankann hafa notið frá stefnda. Enn langsóttari er málsástæðan í ljósi þess að nýi bankinn, Íslandsbanki, er að langstærstum hluta í eigu Glitnis svo sem áður er rakið.

Áfrýjandi ber því loks við að aðgerðir stefnda hafi falið í sér brot á tilskipun 2001/24/EB um endurskipulagningu og slit lánastofnana, en sú tilskipun hefur verið tekin upp í EES-samninginn. Í því sambandi vísar áfrýjandi til 16. gr. tilskipunarinnar sem fjallar um rétt til að lýsa kröfum og að meðhöndla skuli og forgangsraða kröfum frá lánardrottni í aðildarríki á sama hátt og sams konar kröfum frá lánardrottni í heimaaðildarríkinu. Telur áfrýjandi að túlka beri lög nr. 161/2002 og reglur settar á grundvelli þeirra í samræmi við tilskipunina, en hún girði fyrir mismunun gagnvart erlendum kröfuhöfum. Að öðrum kosti hafi tilskipunin ekki verið réttilega leidd í íslenskan rétt en tjón áfrýjanda hafi verið bein afleiðing þeirrar vanrækslu og á því beri stefndi skaðabótaábyrgð. Svo sem áður er rakið voru engar kröfur innlendra viðsemjenda Glitnis, sem höfðu átt í sams konar viðskiptum og áfrýjandi, fluttar yfir í nýja bankann. Þegar af þeirri ástæðu er þessi málsástæða áfrýjanda haldlaus.

IX

Áfrýjandi heldur því fram að með lögum nr. 125/2008 hafi of víðtækt stjórnsýsluvald verið framselt Fjármálaeftirlitinu, en þær valdheimildir hafi beinst að stjórnarskrárvörðum réttindum áfrýjanda og skert þau. Þá hafi ýmsar ákvarðanir sömu stofnunar í tengslum við fall Glitnis skort lagastoð. Alþingi samþykkti 6. október 2008 frumvarp það er varð að lögum nr. 125/2008. Með 5. gr. laganna, sem varð 100. gr. a. laga nr. 161/2002, var Fjármálaeftirlitinu veitt heimild til að taka yfir vald hluthafafundar fjármálafyrirtækis í því skyni að taka ákvarðanir um nauðsynlegar aðgerðir, meðal annars heimild til að takmarka ákvörðunarvald stjórnar, víkja stjórn frá að hluta til eða í heild sinni, taka yfir eignir, réttindi og skyldur fjármálafyrirtækis í heild eða að hluta eða ráðstafa slíku fyrirtæki í heild eða að hluta, meðal annars með samruna þess við annað fyrirtæki. Fyrrgreint lagaákvæði heimilaði Fjármálaeftirlitinu einnig að framselja öll réttindi fjármálafyrirtækis að því marki sem nauðsynlegt væri í slíkum tilfellum. Þá var kveðið á um að Fjármálaeftirlitinu væri heimilt, samhliða því sem ákvörðun væri tekin um að víkja stjórn fjármálafyrirtækis frá, að skipa því fimm manna skilanefnd sem fara skyldi með allar heimildir stjórnar samkvæmt ákvæðum laga nr. 2/1995.

Ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins í október 2008, sem vörðuðu Glitni, beindust að skipun skilanefndar fyrir bankann og ráðstöfun eigna hans og skulda frá gamla bankanum til hins nýja. Þær ákvarðanir voru teknar á grundvelli þeirra valdheimilda sem Fjármálaeftirlitinu voru fengnar í hendur með lögum nr. 125/2008 og áður eru raktar. Af þessu leiddi hvað hagsmuni áfrýjanda varðar að krafa hans á hendur Glitni varð eftir í gamla bankanum. Jafnframt þurfti áfrýjandi eins og aðrir kröfuhafar Glitnis að lýsa kröfu sinni við slit bankans og sæta þeirri málsmeðferð að öðru leyti sem lög kváðu á um í því sambandi. Eins og nánar er rakið í dómi Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 og ítrekað í dómi réttarins í máli nr. 169/2011 voru með lögum nr. 125/2008 gerðar ýmsar veigamiklar breytingar á íslenskum lögum. Þær fólust meðal annars í því að stjórnvöldum, fyrst og fremst Fjármálaeftirlitinu, voru veittar umfangsmiklar valdheimildir sem ekki eru dæmi um að íslensku stjórnvaldi hafi áður verið fengnar í hendur. Hæstiréttur taldi í máli nr. 340/2011 að löggjafinn hefði haft ríkt svigrúm við mat á því hvaða leiðir skyldu farnar til að bregðast við því ástandi sem upp var komið á Íslandi og ógnað gat tilvist alls samfélagsins vegna keðjuverkandi áhrifa falls stærstu viðskiptabankanna og gat endað með hruni alls efnahagslífs í landinu. Taldi Hæstiréttur að við þær aðstæður sem ríktu hafi löggjafanum ekki aðeins borið réttur heldur fyrst og fremst stjórnskipuleg skylda „til að gæta velferðar almennings og fjárhagslegt uppgjör vegna falls bankanna hlaut fyrst og fremst að verða innbyrðis á milli þeirra, sem áttu beinna hagsmuna að gæta gagnvart þeim“ eins og orðrétt segir í dóminum.

Þau sjónarmið sem að framan voru rakin úr dómi í máli nr. 340/2011 eiga við með sama hætti í þessu máli. Verður þegar af þeirri ástæðu hafnað þeirri málsástæðu áfrýjanda að hið víðtæka framsal stjórnsýsluvalds til Fjármálaeftirlitsins sem mælt var fyrir um í lögum nr. 125/2008 geti leitt til þess að stefndi teljist að hluta bera ábyrgð á tjóni áfrýjanda vegna lánveitinga hans til Glitnis. Þar við bætist að áfrýjandi hefur ekki bent á að nein önnur atriði sem tengjast valdframsalinu hafi leitt til tjóns fyrir hann, en slík sönnun orsakatengsla milli ætlaðs tjóns og bótaskyldrar háttsemi er hér sem endranær forsenda bótaskyldu. Í þessu ljósi verður einnig að virða einstakar ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins sem teknar voru á grundvelli laganna. Þær ákvarðanir, sem stofnunin tók og varða skipun skilanefndar og skiptingu eigna og skuldbindinga Glitnis milli nýja og gamla bankans, voru teknar á grundvelli skýrra og ótvíræðra valdheimilda sem stofnuninni voru samkvæmt framansögðu veittar með lögum nr. 125/2008. Með dómi í máli nr. 169/2011 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að þær ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins sem á reyndi í því máli hafi verið teknar samkvæmt stjórnskipulega gildum lögum og rúmast innan framangreindra valdheimilda stofnunarinnar. Þau sjónarmið eiga við með sama hætti í þessu máli. Samkvæmt þessu hefur áfrýjandi hvorki sýnt fram á að Fjármálaeftirlitið hafi við töku einstakra ákvarðana, sem snertu hagsmuni áfrýjanda, farið út fyrir valdheimildir sínar, né leitt annars að því rök að þær ákvarðanir hafi verið teknar með saknæmum og ólögmætum hætti. Er því hafnað þeirri málsástæðu áfrýjanda að íslenska ríkið hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart áfrýjanda vegna þessara ákvarðana Fjármálaeftirlitsins.

X

Í umfjöllun áfrýjanda um saknæma og ólögmæta háttsemi íslenskra stjórnvalda kveður hann vera sjálfstætt athugunarefni viðbrögð ríkisstjórnarinnar og Seðlabankans við tilmælum Glitnis í lok september 2008 um að veita bankanum 600 milljón evra lán til þrautavara þegar hann stóð frammi fyrir því að erfitt yrði að standa í skilum með lán á gjalddaga um miðjan október sama ár. Erindið hafi ekki hlotið málefnalega og lögmæta afgreiðslu. Í stað þess hafi verið ákveðið án lagaheimildar að stefndi skyldi eignast 75% hlut í Glitni fyrir 600 milljón evrur. Engar skýringar hafi verið gefnar á því hvernig þetta verð var ákveðið, en það hafi verið mjög lágt. Með því hafi verið gefið til kynna að ríkisstjórnin liti svo á að verðmæti íslensku bankanna hafi verið stórlega ofmetið. Þessi ákvörðun hafi verið tekin í andstöðu við ráðleggingar flestra sérfræðinga og haft alvarlegar og fyrirsjáanlegar afleiðingar. Í stað þess að traust á íslensku bönkunum væri endurreist hafi alþjóðlegir fjármálamarkaðir brugðist við með þeim hætti að lánshæfismat stefnda og allra bankanna hafi samstundis lækkað og allar lánalínur lokast. Verð hlutabréfa í Glitni hafi lækkað um 88% á örfáum dögum. Ákvörðunin um yfirtöku á bankanum hafi eyðilagt það litla traust á íslenska bankakerfinu sem kunni þá að hafa staðið eftir.

Stefndi bendir á að ákvörðun um að leggja Glitni til nýtt hlutafé úr ríkissjóði hafi byggst á samkomulagi ríkisstjórnarinnar og helstu eigenda bankans og því ekki verið einhliða aðgerð stefnda. Ástæða þessara aðgerða hafi verið þröng lausafjárstaða Glitnis og einstaklega erfiðar aðstæður á alþjóðlegum fjármálamarkaði, en tilgangurinn hafi verið að tryggja hagsmuni sparifjáreigenda og viðskiptavina bankans og varðveita stöðugleika í fjármálakerfinu. Þá verði að játa stjórnvöldum ákveðnu svigrúmi til mats þegar ráðstafanir í líkingu við þær sem hér um ræðir séu annars vegar. Vonlítið sé að sjá nákvæmlega fyrir hvaða afleiðingar kunni að hljótast af í einstökum tilvikum. Ákvörðun sem þessi geti tæplega talist ómálefnaleg eða augljóslega illa grunduð. Því sé ekki til að dreifa eins og hér hafi hagað til. Ætlaður skortur á lagastoð skipti engu, en hefði samkomulaginu við Glitni verið hrint í framkvæmd hefði ekkert verið því til fyrirstöðu að lagaheimild yrði veitt. Sérstaklega er bent á að það eitt að bankinn leitaði eftir neyðaraðstoð hjá Seðlabankanum hefði ljóslega getað haft áhrif á áframhaldandi starfsemi Glitnis og með öllu sé ósannað að önnur viðbrögð við beiðni um lánveitingu hefðu getað breytt einhverju þar um.

Í gögnum málsins kemur fram að þegar þau atvik urðu, sem að framan greinir, hafi Glitnir átt í erfiðleikum um nokkurt skeið með að afla lánsfjár á erlendum markaði. Bankinn hafi þá staðið frammi fyrir því að skuldbindingar að fjárhæð 1,4 milljarðar evra voru á gjalddaga á næstu sex mánuðum. Umbeðið lán nam um fjórðungi af gjaldeyrisforða Seðlabankans. Áfrýjandi hefur ekki leitt rök að því að tjón hans hafi verið afleiðing af hinum ráðgerðu kaupum stefnda á hlut í bankanum frekar en öðrum ástæðum og að það hefði ekki orðið eða reynst minna ef erindi hans til stjórnvalda hefði hlotið aðra úrlausn. Þvert á móti bendir flest til að á þessu tímamarki hafi verið svo komið fyrir Glitni að önnur viðbrögð við erindi hans hefðu ekki skipt sköpum fyrir líkur hans til að standa af sér erfiðleikana. Getur þessi málsástæða engu breytt um þá niðurstöðu, sem greinir í kafla V að framan.

XI

Áfrýjandi heldur því fram að sú ákvörðun Alþingis að fella niður með lögum nr. 125/2008 ákvæði IV.-VII. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hvað varðar ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins hafi falið í sér sjálfstætt brot á ákvæðum 72. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar og leitt til tjóns fyrir sig. Sjónarmið áfrýjanda í þeim efnum eru skilmerkilega rakin í hinum áfrýjaða dómi.

Þær ákvarðanir sem Fjármálaeftirlitið tók á grundvelli laga nr. 125/2008 og vörðuðu hagsmuni áfrýjanda lutu eins og áður segir að skipun skilanefndar fyrir bankann og ráðstöfun eigna hans og skuldbindinga. Í kafla VII hér að framan er gerð grein fyrir því ríka svigrúmi sem Hæstiréttur taldi í máli nr. 340/2011 að löggjafinn hefði haft við val á leiðum til að bregðast við því alvarlega efnahagsástandi sem upp var komið. Þegar virtur er aðdragandinn að setningu laga nr. 125/2008 er ljóst að löggjafinn mat það svo að bregðast þyrfti hratt við þeirri fjárhagslegu ógn sem blasti við samfélaginu og að Fjármálaeftirlitið þyrfti í senn að hafa efnisleg úrræði til að bregðast við hinum fordæmalausa vanda og skilvirkar leiðir til að hrinda þeim í framkvæmd. Það ríka svigrúm sem að er vikið í máli nr. 340/2011 gat því ekki eingöngu lotið að úrræðunum sem slíkum, heldur hlaut það eðli máls samkvæmt einnig að taka til vals á leiðum við að hrinda þeim í framkvæmd þannig að saman færu markmið og leiðir. Afnám málsmeðferðarreglna IV.-VII. kafla stjórnsýslulaga var því eins og á stóð nauðsynlegur þáttur í að tryggja framgang þeirra markmiða sem að var stefnt og með þeirri ráðstöfun var ekki gengið lengra en nauðsynlegt var til þess að ná þeim. Þá er ekki fram komið að áfrýjandi hafi átt aðild að nokkru stjórnsýslumáli í tengslum við lánsviðskipti þau sem hann stofnaði til við Glitni eða á síðari stigum. Hann hefur því hvorki sýnt fram á að skortur ákvæða í stjórnsýslulögum né meinbugir á því að reglum stjórnsýsluréttar væri að öðru leyti fylgt við meðferð mála gagnvart honum hafi skaðað hagsmuni hans. Þegar allt þetta er virt er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að verulega skorti á samhengi milli þessarar málsástæðu áfrýjanda og ætlaðs tjóns hans og verða honum því ekki dæmdar bætur á þessum grundvelli. Af þessu leiðir einnig að hafnað er með skírskotun til forsendna héraðsdóms þeirri málsástæðu áfrýjanda að Fjármálaeftirlitið hafi brotið gegn meginreglum III. kafla stjórnsýslulaga og þannig valdið áfrýjanda tjóni.

Áfrýjandi telur að matsferlið varðandi þær eignir Glitnis sem fluttar voru með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins til nýja bankans hafi verið framkvæmt án fullnægjandi lagaheimildar, ferlið hafi verið ógagnsætt, áfrýjandi útilokaður frá mikilvægum upplýsingum og honum neitað um raunhæfa kosti til að gæta hagsmuna sinna. Hvað þessa málsástæðu varðar er þess fyrst að geta að með lögum nr. 125/2008 var Fjármálaeftirlitinu veitt heimild til að taka yfir starfsemi fjármálafyrirtækis og ráðstafa slíku fyrirtæki í heild eða að hluta. Þá var stofnuninni einnig veitt heimild til að taka í sínar vörslur þær eignir sem áttu að mæta skuldbindingum fjármálafyrirtækis og láta meta verðmæti eigna og ráðstafa þeim til greiðslu áfallinna krafna eftir því sem þurfa þætti. Af þessu leiðir að áfrýjanda er ekkert hald í þeirri málsástæðu að ferlið við mat á þeim eignum sem fluttust úr gamla bankanum yfir í þann nýja hafi skort lagastoð. Í annan stað er þess að geta sem nánar er rakið í kafla I hér að framan að skilanefnd Glitnis, stefndi og Íslandsbanki gerðu þríhliða samkomulag um endurgjald fyrir þær eignir sem fluttar voru til nýja bankans. Megininntak samkomulagsins, sem kom í stað einhliða ákvörðunar á virði eignanna, var að Glitnir eignaðist 95% af hlut stefnda í Íslandsbanka. Áfrýjandi hefur undir rekstri málsins ekki sýnt fram á að tilteknir og afmarkaðir annmarkar á því mats- og samningsferli hafi leitt til þeirrar niðurstöðu að verðmæti eigna sem í hlut Glitnis komu með samkomulaginu hafi orðið óeðlilega lágt. Þá er heldur ekki fram komið í málinu að áfrýjandi sem kröfuhafi við slit Glitnis hafi í tengslum við gerð framangreinds þríhliða samkomulags neytt úrræða samkvæmt XIX. kafla laga nr. 21/1991 og þá einkum úrræða samkvæmt 128. gr. laganna, sbr. 103. gr. laga nr. 161/2002. Í þriðja lagi ber að hafa í huga að áfrýjanda var gefinn kostur á aðgangi að gögnum sem varða matsferlið gegn því að virða trúnað um efni þess sem þar kom fram en því hafnaði hann. Samkvæmt því sem hér var rakið skortir á að áfrýjandi hafi sýnt fram á nokkurt samhengi þessarar málsástæðu við þá fjárkröfu sem hann hefur uppi í málinu, sbr. umfjöllun í niðurlagi kafla I að framan. Verður stefndi því ekki dæmdur bótaskyldur gagnvart áfrýjanda á þessum grundvelli.

XII

Eins og greinir í kafla II að framan byggir áfrýjandi á því að fjártjón hans vegna falls Glitnis verði rakið til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stjórnvalda sem stefndi beri ábyrgð á og hafi sú háttsemi ýmist falist í beinum athöfnum eða athafnaleysi stjórnvalda. Auk ríkisstjórnar og einstakra ráðherra nefnir áfrýjandi einkum til sögu Fjármálaeftirlitið og Seðlabankann og vísar um bótaskyldu stefnda vegna háttsemi þeirra til almennra reglna skaðabótaréttar. Styðst hann þar fyrst og fremst við sakarregluna, það er þá grundvallarreglu skaðabótaréttar að sá sem veldur öðrum tjóni með saknæmri og ólögmætri háttsemi skuli bæta það tjón sem af hlýst. Jafnframt vísar áfrýjandi þeirri reglu til stuðnings til reglna um nafnlaus og uppsöfnuð mistök. Af þessum málatilbúnaði áfrýjanda leiðir að hann þarf að sýna fram á í hverju hin ólögmæta og saknæma háttsemi stefnda felist, orsakasamband milli tjónsins og þeirrar háttsemi og að tjónið sé sennileg afleiðing háttseminnar.

Hvað ríkisstjórnina varðar vísar áfrýjandi meðal annars til þess að hún hafi ekki gert tilraun til þess árið 2006 að innleiða nýja löggjöf varðandi auknar eftirlitsheimildir, þótt tillögur starfshóps þar að lútandi hafi komið fram árið 2004. Þá hafi átt að takmarka stækkun íslensku bankanna erlendis, en eftirlitsstofnanir hafi að hluta skort lagaheimildir og þar að auki stuðning ríkisstjórnarinnar til þess að grípa inn í. Í tilviki Fjármálaeftirlitsins er því meðal annars haldið fram að bótaskyld háttsemi hafi verið viðhöfð bæði fyrir og eftir fall Glitnis og því haldið fram að starfslið þess hafi verið of fáliðað og ekki haft yfir nægilega breiðri þekkingu að ráða til þess að hafa eftirlit með, setja og framfylgja reglum um bankakerfi sem var orðið jafn stórt og virkt á alþjóðavettvangi og hið íslenska. Hvað Seðlabankann varðar er því meðal annars haldið fram að hann hefði átt að taka harðari afstöðu varðandi reglur um lausafjárhlutfall og bindiskyldu, og sérstaklega hafi sú ákvörðun bankans verið illa ígrunduð að undanskilja innlán í erlendum útibúum íslenskra banka frá reglum um bindiskyldu. Um Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið sameiginlega er því meðal annars haldið fram að samstarfi þeirra hafi verið ábótavant hvað varðar samnýtingu upplýsinga, erfitt hafi verið að afla upplýsinga frá þeim og ríkisstjórninni, álagspróf þessara stofnana hafi ekki verið nægilega þung og þær hefðu átt að herða eftirlit sitt hvað varðar lausafjárhlutfall mun fyrr. Sjónarmiðum beggja málsaðila hvað þessi atriði varðar er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Í þinghaldi 28. mars 2011 lagði áfrýjandi fram 5.-7. hefti úr skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis sem sett var á fót samkvæmt lögum nr. 142/2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða. Við aðalmeðferð málsins 3. og 4. maí 2012 var því mótmælt af hálfu stefnda að málsástæður, sem sóttar væru í skýrsluna, fengju komist að í málinu. Áfrýjandi hafi ekki getið þess þegar skýrslan var lögð fram á hverju ætti að byggja, sem fram kæmi í henni, og því ekki verið tilefni til mótmæla á því stigi. Við sama tilefni lýsti lögmaður áfrýjanda yfir að hann teldi sig ekki þurfa að leiða vitni um þau atvik, sem fram koma í skýrslunni, en framlagningu hennar hafi ekki verið mótmælt og úr því yrði ekki bætt við aðalmeðferð málsins. Um þetta er til þess að líta að áfrýjandi hefur einkum vísað til skýrslunnar með almennum hætti fremur en að leitast við að heimfæra einstakar málsástæður sínar til ákveðinna atvika og ætlaðrar saknæmrar háttsemi stjórnvalda eða rökstyðja orsakasamband milli aðgerða og aðgerðaleysis þeirra og tjóns síns. Þótt skýrslan gefi mikilvægar vísbendingar um ýmis atriði, sem urðu fyrir og við bankahrunið 2008, leysir það áfrýjanda ekki undan því að þurfa að færa fram í skaðabótamáli þessu fullnægjandi sönnun fyrir staðhæfingum sínum eftir þeim leiðum sem lög nr. 91/1991 bjóða, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 7. apríl 2011 í máli nr. 561/2010. Áfrýjandi hefur einnig lagt fyrir Hæstarétt útdrátt úr dómi Landsdóms 23. apríl 2012 í máli nr. 3/2011. Hann telur að forsendur að niðurstöðum um einstaka liði ákæru í málinu sanni málsástæður sínar um margs kyns saknæma háttsemi stjórnvalda sem leitt hafi til falls Glitnis og um leið tjóns áfrýjanda. Hér ber að hafa í huga að dómur Landsdóms hefur fullt sönnunargildi um málsatvik sem í honum greinir þar til hið gagnstæða sannast, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, en í úrlausn dómsins er fjallað með gagnrýnum hætti um sitthvað sem lýtur að framgöngu stjórnvalda við stjórn efnahagsmála landsins í aðdraganda bankahrunsins. Atvik sem þar er lýst tengjast fyrst og fremst sakargiftum á hendur ákærða í því máli, beint og óbeint. Tilvísanir áfrýjanda til dómsins eru því marki brenndar að vera almenns eðlis, líkt og áður var getið um skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis, en síður til nánar tilgreindra atvika sem styðja mætti málsástæður hans við í þessu máli. Að sama skapi er í málatilbúnaði áfrýjanda með engu móti leitast við að sýna fram á orsakasamband milli tiltekinna atvika, sem greinir frá í dóminum, og tjóns hans. Af þeim sökum sem að framan greinir geta tilvísanir áfrýjanda til áðurnefndrar skýrslu og dóms ekki ráðið úrslitum um það hvort aðrar ástæður en gáleysi hans sjálfs kunni að hafa átt þátt í því að hann varð fyrir tjóni eða það varð meira en ella hefði orðið. Stendur því óhögguð sú niðurstaða sem greinir í niðurlagi kafla V hér að framan.

Með hliðsjón af öllu því sem hér hefur verið rakið verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Eftir þessum málsúrslitum verði áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Það athugast að verulegur hluti skriflegra sönnunargagna, sem áfrýjandi hefur lagt fram í málinu, þar með taldir samningar aðilanna og ýmsar skýrslur, hefur andstætt ákvæðum 10. gr. laga nr. 91/1991 verið lagður fram á erlendu tungumáli án þýðinga á íslensku. Þessi málatilbúnaður áfrýjanda er verulega aðfinnsluverður.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Deka Bank Deutsche Girozentrale, greiði stefnda, íslenska ríkinu 3.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.