117/2001

Með yfirlýsingu húsnæðisnefndar H 19. júní 2000 til dánarbús HE var af hálfu H fallið frá kaupskyldu félagslegrar eignaríbúðar, sem afhent hafði verið HE 16. janúar 1990. V krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að H hefði verið óheimilt að falla frá kaupskyldunni. Var V talinn hafa lögvarða hagsmuni af að fá úr því skorið fyrir dómi, hvort H hafi borið að innleysa umrædda íbúð eða ekki. Frávísunarkröfu H var hafnað af þessum sökum, auk þess sem ekki var talin nauðsyn á samaðild H og dánarbúsins skv. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, svo sem H hélt fram. Ágreiningslaust var að 84. gr. laga nr. 97/1993 um Húsnæðisstofnun ríkisins, sbr. 26. gr. laga nr. 58/1995, ætti við um hina umþrættu íbúð, en laga­greinin er enn í gildi eftir því sem við getur átt, sbr. ákvæði I til bráðabirgða í lögum nr. 44/1998 um húsnæðismál. Samkvæmt nefndri 84. gr. hefur sveitar­stjórn kaupskyldu á félags­legum eignaríbúðum, byggðum samkvæmt lögum nr. 51/1980 um Húsnæðis­stofnun ríkisins, fyrstu 15 árin frá afhendingu íbúðar. Eftir þann tíma á sveitarstjórn forkaups­rétt á þeim íbúðum, sem boðnar hafa verið til sölu. Talið var að eftir gildistöku laga nr. 44/1998 hefði áfram hvílt fortakslaus kaupskylda sveitarstjórna á félags­legum eignaríbúðum, byggðum samkvæmt lögum nr. 51/1980, sem koma til inn­lausnar innan lögákveðins kaupskyldutíma og að hvorki sveitarfélög né eigendur slíkra íbúða hafi nokkurt val í þeim efnum. Íbúðin hefði samkvæmt þessu verið háð kaupskyldu til 16. janúar 2005 og var því talið að H hefði verið óheimilt að falla frá kaupskyldu á henni, enda hafði H ekki tekist að sýna fram á að kaupskyldan væri reist á ómálefnalegum forsendum og færi í bága við eignarréttarákvæði og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. mars 2001. Hann krefst þess aðallega, að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann sýknu af dómkröfum stefnda. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess, að héraðsdómur verði staðfestur og viðurkennd krafa hans þess efnis, að húsnæðisnefnd Hafnarfjarðar hafi verið óheimilt að falla frá kaupskyldu á fasteigninni Hvammabraut 12 í Hafnarfirði, eignarhluta merktum 00-02, með yfirlýsingu 19. júní 2000. Auk málskostnaðar í héraði krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Mál þetta sætir flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

I.

Héraðsdómari hratt kröfu áfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi með úrskurði 20. febrúar 2001. Á það er fallist með héraðsdómara, að stefndi hafi lögvarða hagsmuni af því, að úr því verði skorið fyrir dómi, hvort áfrýjanda hafi borið að innleysa umrædda íbúð eða ekki, enda er gert ráð fyrir því í lögum nr. 44/1998 um húsnæðismál, að til stefnda renni söluhagnaður af íbúðum, sem sveitarfélög hafa byggt og innleystar eru af sveitarfélögum og endurseldar með söluhagnaði, sbr. 2. tl. 1. mgr. ákvæðis VIII til bráðabirgða.

Fyrir Hæstarétti styður áfrýjandi frávísunarkröfu sína einnig þeim rökum, að nauðsyn hafi borið til að stefna jafnframt seljanda eignarinnar, dánarbúi H-kk-ef E-kk-ef, þar sem niðurstaða héraðsdóms feli í sér, að yfirlýsingin frá 19. júní 2000 sé ógild og dánarbúinu því óheimilt að selja íbúðina á almennum markaði og hirða söluverð hennar umfram innlausnarverð. Áfrýjandi og dánarbúið eigi því samaðild samkvæmt 2. mgr. 18. gr. einkamálalaga. Á þetta verður ekki fallist. Dánarbúið afsalaði hinni umdeildu íbúð til nýs eiganda 20. júní 2000, sjö mánuðum áður en mál þetta var höfðað. Málið er viðurkenningarmál samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og ræður niðurstaða dóms því einu til lykta, hvernig háttað er réttarstöðu aðila þess með tilliti til þeirrar yfirlýsingar, sem húsnæðisnefnd Hafnarfjarðar gaf út 19. júní 1999.

Samkvæmt öllu framansögðu er frávísunarkröfu áfrýjanda hrundið.

II.

Auk þeirra málsástæðna, sem áfrýjandi tefldi fram í greinargerð sinni í héraði, reisir hann sýknukröfu sína fyrir Hæstarétti á því, að verði lög nr. 44/1998 túlkuð svo, að eiganda fasteignarinnar Hvammabrautar 12 í Hafnarfirði hafi verið skylt að selja sveitarfélaginu og því að kaupa, sbr. 84. gr. laga nr. 97/1993 um Húsnæðisstofnun ríkisins og ákvæði I til bráðabirgða í fyrrnefndu lögunum, fari það gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. til hliðsjónar 72. gr. um friðhelgi eignarréttar og 76. gr. um félagsleg réttindi. Er ekki að sjá, að þessar málsástæður hafi komið til umfjöllunar við aðalmeðferð málsins í héraði. Þykir engu að síður rétt að huga að þeim, þar sem þær varða stöðu almennrar löggjafar gagnvart stjórnarskrá.

Af samanburði laga um húsnæðismál nr. 97/1993 og laga nr. 44/1998 og lögskýringargögnum er ljóst, að með breyttri löggjöf er verið að hverfa frá félagslegu eignaríbúðakerfi, þar sem eignarréttur var frá upphafi háður lögbundnum takmörkunum í tiltekinn tíma, yfir í félagslegt lánakerfi án forkaupsréttar og kaupskyldu sveitarfélaga. Þá er tilhögun vaxtamála gjörólík í þessum tveimur kerfum. Með ákvæðum til bráðabirgða í lögum nr. 44/1998 er gert ráð fyrir nokkuð löngum aðlögunartíma og að eldra kerfi félagslegra íbúða verði viðhaldið, þangað til innlausn íbúða samkvæmt því er lokið. Lagaskilareglur yngri laganna verða ekki túlkaðar þannig, að staða íbúðareigenda í félagslega eignaríbúðakerfinu eigi á lögákveðnum kaupskyldutíma að vera hin sama og lántakenda í félagslega lánakerfinu að því er varðar ráðstöfunarrétt á eignaríbúðum. Hefur áfrýjanda ekki tekist að sýna fram á, að fortakslaus kaupskylda sveitarfélaga á innlausnartímanum eftir gildistöku laga nr. 44/1998, sbr. ákvæði þeirra til bráðabirgða, sé reist á ómálefnalegum forsendum og fari í bága við eignarréttarákvæði og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar.

Með þessum athugasemdum og skírskotun til forsendna héraðsdóms að öðru leyti verður hann staðfestur.

Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Frávísunarkröfu áfrýjanda, Hafnarfjarðarkaupstaðar, er hrundið.

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi greiði stefnda, Varasjóði viðbótarlána, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.