18/2010

X var handtekinn síðdegis 4. nóvember 2008 og síðar um kvöldið úrskurðaður í gæsluvarðhald vegna rökstudds gruns um að hafa í félagi við þrjá aðra menn nauðgað 17 ára gamalli stúlku. Tveimur dögum síðar var X  látinn laus og með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 30. janúar 2009 var honum tilkynnt að rannsókn málsins hefði verið hætt þar sem ekki þætti lengur grundvöllur fyrir frekari rannsókn þess. X höfðaði í kjölfarið mál og krafðist skaðabóta þar sem hann taldi sig hafa setið í gæsluvarðhaldi að ósekju. Talið var að nægjanlegt tilefni hafi verið fyrir hendi til að krefjast gæsluvarðhalds yfir X eins og atvik voru vaxin. Hins vegar var talið að vísbendingar hafi komið fram þann 5. nóvember um að ætlaður brotaþoli í málinu hafi ekki verið þvinguð til kynlífsathafna, en þetta hafi ekki verið rannsakað frekar fyrr en degi síðar þótt X hafi sérstaklega bent á að upptaka samtala með farsíma hans umrætt kvöld sannaði að hann segði rétt frá atvikum umrætt sinn. X hafi því verið gert að sæta gæsluvarðahaldi lengur en tilefni var til og ætti hann rétt til bóta úr hendi Í af þeim sökum. Voru bætur til X hæfilegar ákveðnar 150.000 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. janúar 2010. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 700.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. maí 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

Í málinu krefur áfrýjandi stefnda um bætur vegna gæsluvarðhalds, sem hann telur sig hafa sætt að ósekju. Hann var handtekinn 4. nóvember 2008 um kl. 17 og eftir skýrslutöku og réttarlæknisfræðilega skoðun var hann í Héraðsdómi Reykjavíkur kl. 22.30 sama kvöld úrskurðaður í gæsluvarðhald allt til 11. nóvember 2008 kl. 16. Ástæða gæsluvarðhaldsins var sú að hann lá undir rökstuddum grun um að hafa í félagi við þrjá aðra menn aðfaranótt 4. sama mánaðar nauðgað 17 ára stúlku í kjallaraíbúð við [..] Reykjavík. Áfrýjandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar, en áður en dómur yrði felldur í málinu var gæsluvarðhaldinu aflétt og áfrýjandi látinn laus síðdegis 6. nóvember 2008. Með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 30. janúar 2009 var áfrýjanda síðan tilkynnt að rannsókn málsins hafi verið hætt þar sem ekki þætti lengur vera grundvöllur fyrir frekari rannsókn þess.

Þegar skýrsla var tekin af á-kk-þgf fyrir lögreglu síðla dags eftir að hann var handtekinn hafði lögregla þegar lagt hald á tvo farsíma í hans eigu og að auki einn, sem fannst í kjallaraíbúðinni sem um ræðir og var í eigu eins hinna mannanna þriggja sem voru handteknir fyrr þann sama dag. Áfrýjandi neitaði sök og lýsti atvikum svo að kynmök hans við stúlkuna hefðu verið með fullum vilja og samþykki hennar. Eftir að samræðinu lauk hafi hann rætt við vinkonu hennar, sem kom ásamt henni og hinum mönnunum þrem á staðinn áður en áfrýjandi kom þangað sjálfur. Hann hafi þá ákveðið að taka með farsíma sínum upp samtal þeirra, þar sem fleiri viðstaddir tóku þátt og báðar stúlkurnar í lokin. Aðspurður um ástæðu þess að hann tók upp samtalið svaraði hann að „þessi æsingur í vinkonunni sem, sem sagt, gerir mig smá smeykan um að nákvæmlega eitthvað svona rugl mundi gerast þannig að mér fannst ég geta tryggt mig aðeins með því að taka þetta upp.“ Við skýrslutökuna gat áfrýjandi þess ítrekað að upptakan leiddi í ljós að grunsemdir á hendur honum væru ekki á rökum reistar og heimilaði að báðir símar hans yrðu rannsakaðir. Fram er komið að lögregla hlýddi ekki á upptökuna fyrr en um miðjan dag 6. nóvember 2008. Í kjölfar þess var gæsluvarðhaldi yfir áfrýjanda aflétt.

Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn einkum á því að gæsluvarðhald yfir honum hafi verið tilefnislaust, en hvað sem öðru líði hafi það staðið lengur en nokkur efni stóðu til. Málavextir og málsástæður aðilanna eru nánar raktar í hinum áfrýjaða dómi.

II

Þær sakargiftir, sem bornar voru á áfrýjanda og þrjá aðra menn, voru mjög alvarlegar. Skýrslutökur leiddu meðal annars í ljós að hinir mennirnir höfðu aðfaranótt 4. nóvember 2008 sagt stúlkunum rangt til nafns og framburður þeirra var um margt misvísandi. Við húsleit höfðu fíkniefni fundist í kjallaraíbúðinni en stúlkan, sem kærði mennina, var undir miklum áhrifum fíkniefna þessa nótt. Rannsókn málsins var á frumstigi í dagslok 4. nóvember 2008 og all umfangsmikil. Verður samkvæmt því ekki fallist á að tilefni hafi á því stigi ekki verið nægilegt til að krefjast gæsluvarðhalds yfir áfrýjanda eins og atvik voru vaxin.

Lögregla óskaði eftir því 5. nóvember 2008 að símar áfrýjanda og eins hinna mannanna yrðu rannsakaðir, en ekki liggur fyrir hvenær dagsins það var gert. Upptökur á síma þess síðarnefnda voru kannaðar sama dag, en nokkrum tæknilegum örðugleikum var háð að hlýða á upptöku samtals úr samkvæminu umrædda nótt, en tókst þó að einhverju leyti. Ummæli stúlkunnar, sem kærði mennina, í því samtalsbroti voru með þeim hætti að grunur hlaut að vakna um að hún hafi ekki verið þvinguð til kynlífsathafna. Sími áfrýjanda var þrátt fyrir það ekki rannsakaður fyrr en degi síðar. Engin skýring er fram komin á því hvers vegna það var ekki gert fyrr og ekki er borið við að tæknilegir örðugleikar hafi tafið að unnt yrði að hlýða á upptökuna. Að því loknu var það mat lögreglu, eins og fram er komið, að ekki væri ástæða til að hafa áfrýjanda lengur í haldi. Fallist er á með áfrýjanda að hann hafi sætt gæsluvarðhaldi lengur en tilefni var til og eigi rétt til bóta úr hendi stefnda af þeim sökum.

Krafa áfrýjanda er reist á 175. gr. og 176. gr. áðurgildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hann var samvinnufús við rannsókn málsins og framburður hans hjá lögreglu gefur ekki tilefni til að fella niður eða lækka bætur af þeim sökum, sem greinir í síðari málslið 1. mgr. 175. gr. laganna. Að öllu virtu eru bætur til áfrýjanda hæfilega ákveðnar 150.000 krónur með dráttarvöxtum eins og krafist er og nánar greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarlaun verða staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Áfrýjandi nýtur gjafsóknar fyrir Hæstarétti og verður þóknun lögmanns hans ákveðin eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, X, 150.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. maí 2009 til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 350.000 krónur.