617/2012

„Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta á hendur aðaláfrýjanda og stefndu með stefnu 20. desember 2006, þar sem hann krafðist að úrskurðir óbyggðanefndar 31. maí 2006 í málum nr. 5/2004 og 6/2004 yrðu að hluta felldir úr gildi og viðurkennt að norðurmörk jarðanna Ytri-Þurár, Núpa I, II og III, Vatna, Kröggólfsstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar væru um línu samkvæmt framlögðum uppdrætti úr eystra horni Reykjafells í rauðbleikan melhól, sem aðallega yrði talinn vera upp af Kýrgili, en til vara á sama stað og óbyggðanefnd hafði komist að niðurstöðu um. Gagnáfrýjandi krafðist þess jafnframt að viðurkennt yrði að mörk Ölfusvatns og Hagavíkur í Grímsnes- og Grafningshreppi væru um línu frá tilteknum punkti í Hengilssyllum að rauðbleika melhólnum, sem yrði fundinn staður aðallega og til vara á sama hátt og áður greinir. Að auki krafðist gagnáfrýjandi að viðurkenndur yrði fullkominn eignarréttur sinn „að landsvæðum þeim er hann hefur keypt úr framannefndum jörðum og er þinglýstur eigandi að og liggja að mörkum afréttar Ölfuss í Sveitarfélaginu Ölfusi og Grímsnes- og Grafningshreppi.“ Aðaláfrýjandi og stefndi Grímsnes- og Grafningshreppur kröfðust báðir sýknu af kröfum gagnáfrýjanda. Stefndi Sveitarfélagið Ölfus krafðist einnig sýknu af aðalkröfu gagnáfrýjanda, en lýsti sig á hinn bóginn sammála varakröfu hans um „línu sem skilur að heimalönd jarða í Ölfusi og Ölfusafrétt“, svo og „sýknukröfu stefnanda á þjóðlendukröfu ríkisins.“ Gagnáfrýjandi stefndi þeim sömu til réttargæslu í héraði og hann stefnir í því skyni fyrir Hæstarétt og létu þau málið þar til sín taka í sama mæli og hér fyrir dómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. september 2012. Hann krefst þess í fyrsta lagi að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 31. maí 2006 í máli nr. 6/2004 um að landsvæði á Hellisheiði sunnan Ölfusafréttar sé þjóðlenda með eftirfarandi merkjum: „Frá hæsta hnjúki á Reykjafelli beina sjónhendingu í Hengladalsá við Orustuhól syðst í Litla Skarðsmýrarfjalli, en þaðan fylgir markalínan Hengladalsá niður að Lambavaði við neðra ístopp. Frá Lambavaði er línan dregin beint í austur í norðurenda einkennilegrar gjár og þaðan til norðvesturs í rauðleitan melhnjúk fyrir framan Kýrgilshnjúka. Frá því marki liggur línan beina sjónhendingu í fyrrgreindan hnjúk á Reykjafelli.“ Í öðru lagi að viðurkennt verði að norðurmörk landa áfrýjanda í Sveitarfélaginu Ölfusi með landnúmerum 186744, 177456, 186748 og 186747, sem skipt var úr jörðunum Ytri-Þurá, Eystri-Þurá, Núpum I, II og III, Vötnum, Kröggólfsstöðum, Þúfu, Litla-Saurbæ I og Stóra-Saurbæ, séu gagnvart þjóðlendu á Ölfusafrétti um línu, sem dregin er úr eystra horni Reykjafells í rauðbleikan melhól upp af Kýrgili. Í þriðja lagi að viðurkennt verði að mörk eignarlanda áfrýjanda, Nesjavalla, Ölfusvatns og Hagavíkurlauga I í Grímsnes- og Grafningshreppi, gagnvart þjóðlendu á sama afrétti séu um línu, sem dregin er úr punkti í Vörðuskeggja að punkti í Hengilsyllum, þaðan til suðvesturs að fyrrnefndum rauðbleikum melhól, en frá honum í suðaustur að mörkum Reykjatorfu gagnvart Ölfusvatni. Verði úrskurður óbyggðanefndar 31. maí 2006 í máli nr. 5/2004 felldur úr gildi að því marki „sem hann fer í bága við framangreinda markalínu.“ Fyrrnefndir merkjapunktar eru allir nánar tilgreindir á uppdráttum, sem áfrýjandi vísar til um kröfugerð sína. Hann krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi stefnda íslenska ríkisins án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

Stefndi íslenska ríkið krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndu Sveitarfélagið Ölfus og Grímsnes- og Grafningshreppur krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndu B-kk-nf K-kk-nf og K-kk-nf J-kk-nf krefjast „sýknu af öðrum kröfum áfrýjanda en 1. kröfulið“ og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Réttargæslustefndu krefjast málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjanda.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 25. september 2013.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 27. október 2003 til meðferðar landsvæði á Suðvesturlandi, sem náði til sveitarfélaga í fyrrum Gullbringu- og Kjósarsýslu ásamt þeim hluta Árnessýslu, sem nefndin hafði ekki þegar tekið afstöðu til. Til norðurs náði þetta svæði að mörkum Kjósarhrepps og Hvalfjarðarstrandarhrepps og síðan að suðurmörkum jarða, sem óbyggðanefnd fjallaði um í úrskurðum í málum nr. 1/2000 til 7/2000 um uppsveitir Árnessýslu. Að austan náði svæðið að Þjórsá, en að öðru leyti að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda íslenska ríkisins 20. febrúar 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Nefndinni bárust fjölmargar kröfur og athugasemdir. Hún ákvað síðan að fjalla um svæðið í sex aðskildum málum og var eitt þeirra, nr. 5/2004, kennt við Grafning, en annað, nr. 6/2004, við Ölfus.

Samkvæmt gögnum málsins var Reykjavíkurborg veitt afsal 22. apríl 1965 fyrir jörðinni Nesjavöllum, sem nú er í Grímsnes- og Grafningshreppi, og mun áfrýjandi síðan hafa fengið hana til eignar með yfirlýsingu 1. október 2003. Þá eignaðist Hitaveita Reykjavíkur með afsali 31. desember 1985 suðausturhluta jarðarinnar Ölfusvatns í sama sveitarfélagi, svo sem hann hafði verið afmarkaður með gerðardómi 7. júlí 1954 um skipti á landi Ölfusvatns og Hagavíkur, og mun áfrýjandi einnig hafa fengið þennan jarðarhluta til eignar með yfirlýsingu 1. október 2003. Loks fékk áfrýjandi 7. september og 1. október 2004 afsöl fyrir landareignum, sem bera heitin Hagavíkurlaugar I og Hagavíkurlaugar II, en þeim hafði verið skipt út úr jörðinni Hagavík í sama sveitarfélagi með landskiptagerðum 30. apríl sama ár. Jarðirnar Nesjavellir, Hagavík og Ölfusvatn liggja að norðaustan í röð frá vestri til austurs að Þingvallavatni, en að suðvestan ná framangreindar landareignir áfrýjanda til fjalla á mörkum Grímsnes- og Grafningshrepps við Sveitarfélagið Ölfus. Næst fyrir norðvestan Nesjavelli er land jarðarinnar Nesja og fyrir sunnan Ölfusvatn tekur við land svonefndrar Reykjatorfu í Sveitarfélaginu Ölfusi, en til hennar munu teljast jarðirnar Reykir, Reykjakot, Reykjahjáleiga, Vellir og Kross. Í máli nr. 5/2004 krafðist stefndi íslenska ríkið þess fyrir óbyggðanefnd að mörk Ölfusafréttar við þessar landareignir áfrýjanda, sem um leið væru mörk sveitarfélaganna, yrðu gagnvart Nesjavöllum dregin eftir um 2 km langri línu frá fjallinu Vörðuskeggja til austurs í punkt á Hengilsyllum, en þaðan yrði farið beint suður rúmlega 2,5 km gegnt landi Hagavíkurlauga I og síðan Ölfusvatns í „rauðleitan melhnjúk ... fyrir framan svokallaða Kýrgilshnjúka“, sem væri hornmark milli sveitarfélaganna og jafnframt milli Ölfusvatns, þjóðlendu á Ölfusafrétti og Reykjatorfu. Í kröfugerð áfrýjanda fyrir óbyggðanefnd var merkjum landareigna hans að þessu leyti lýst efnislega á sama hátt, að frátöldu því að hann taldi þau eiga að liggja úr Hengilsyllum eftir beinni línu tæplega 2 km til suðvesturs í „rauðbleikan melhnúk við Kýrgil ... sem er hornpunktur Hagavíkur í Grafnings- og Grímsneshreppi, Reykjatorfu, Litla- og Stóra-Saurbæjar í Ölfusi og afréttar Sveitarfélagsins Ölfuss.“ Fyrir óbyggðanefnd var hvorki ágreiningur um að land innan merkja Nesjavalla, Hagavíkurlauga I og II og Ölfusvatns væri háð beinum eignarrétti áfrýjanda né að þessar landareignir væru réttilega afmarkaðar með fyrrnefndum merkjapunktum á Vörðuskeggja og Hengilsyllum, en á hinn bóginn var deilt um hvar væri að finna þann rauðleita eða rauðbleika melhnúk, sem merkjalínan ætti að enda í. Af framlögðum uppdráttum verður ráðið að frá þeim stað, sem áfrýjandi taldi réttan, eru um 1,8 km til suðausturs að melhnúk, sem stefndi íslenska ríkið miðaði við. Í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 5/2004 var lagt til grundvallar að rauðleiti melhnúkurinn væri á þeim stað, sem stefndi íslenska ríkið hafði byggt á.

Á tímabilinu frá 2. maí 1997 til 5. febrúar 1999 fóru fram landskipti vegna tíu jarða í Ölfushreppi, nú Sveitarfélaginu Ölfusi, sem liggja í röð til suðausturs frá Hellisheiði niður á láglendi í stefnu til Ölfusár. Frá vestri til austurs voru þetta jarðirnar Ytri-Þurá, Eystri-Þurá, Núpar I, II og III, Kröggólfsstaðir, Vötn, Þúfa, Litli-Saurbær og Stóri-Saurbær. Næst fyrir vestan Ytri-Þurá er jörðin Þóroddsstaðir ásamt Riftúni og síðan svonefnd Hjallatorfa enn vestar, en fyrir austan Stóra-Saurbæ tekur við land Reykjatorfu. Landskiptagerðirnar, sem hér um ræðir, fólu í sér að frá hverri jörð var skilið land að norðvestanverðu og myndaði það í heild samfellt svæði út úr öllum jörðunum. Í tengslum við þessi landskipti gerði Forverk ehf. í október 1998 uppdrátt fyrir Hitaveitu Reykjavíkur, sem áfrýjandi er nú kominn í stað fyrir. Í bréfi þess fyrrnefnda til þess síðarnefnda 30. sama mánaðar, sem virðist hafa fylgt uppdrættinum, sagði að mæld hafi verið „upp þau landsvæði, sem Hitaveitan hyggst kaupa úr framan nefndum jörðum á Hellisheiði og neðan fjalls í Ölfusi.“ Á uppdrættinum voru hnitasettir punktar, sem sýndu ný mörk jarðanna gagnvart suðausturjaðri landsins sem skilið yrði frá hverri þeirra, svo og mörk útskipta landsins í norðvestur móts við Ölfusafrétt. Síðastnefndu mörkin voru að vestan dregin frá stað, sem nefndur var „eystra horn á Reykjafelli“, en um endapunktinn að austan voru sýndir tveir kostir og dregnar að þeim beinar línur frá Reykjafelli, sem báðar voru um 6,5 km langar. Syðri línan var nefnd þverlína 1 og stóð við hana á uppdrættinum að það væri „ágreiningur um legu“, en við eystri endann „rauðleitur melhnúkur“. Nyrðri línan kallaðist þverlína 2 og stóð við hana „með stefnu í Kýrgil norðanvert“, en við eystri endann „óviss markapunktur“. Óumdeilt virðist vera í málinu að rauðleiti melhnúkurinn, sem var sýndur á uppdrættinum sem endapunktur í austri á þverlínu 1, sé á þeim stað sem kennileitið, sem bar sama heiti í fyrrgreindri lýsingu á deilu áfrýjanda og stefnda íslenska ríkisins fyrir óbyggðanefnd, var staðsett í úrskurði hennar í máli nr. 5/2004. Endapunkturinn til austurs á þverlínu 2 mun á hinn bóginn vera á þeim stað, þar sem áfrýjandi telur rauðbleika melhnúkinn vera. Í framhaldi af fyrrnefndum landskiptum gerði áfrýjandi sex samninga 8. janúar 1999 um kaup á landinu „ofan fjalls“, sem hafði verið skipt úr átta af þessum jörðum, og var í öllum tilvikum vísað þar um nánari afmörkun hins keypta lands til uppdráttarins, sem Forverk ehf. hafði gert í október 1998. Tveir af þessum kaupsamningum voru gerðir annars vegar við réttargæslustefndu Þ-kvk-þf K-kvk-þf G-kvk-þf og K-kvk-þf H-kvk-þf G-kvk-þf og hins vegar A-kk-þf E-kk-þf, en samanlagt keypti áfrýjandi þar 809 ha af óskiptu landi, sem áður hafi heyrt til jarðanna Ytri-Þurár og Eystri-Þurár I, og var tekið fram að 14 ha af því væru á milli þverlínu 1 og þverlínu 2 á fyrrnefndum uppdrætti. Þriðji samningurinn var gerður við réttargæslustefnda G-kk-þf A. B-kk-þf ásamt S-kk-þgf J-kk-þgf og G-kk-þgf J-kk-þgf um kaup á 2.622 ha lands, sem áður hafi verið hluti af jörðunum Núpum I, II og III, en þar af voru 316 ha sagðir vera á milli þverlínanna tveggja. Fjórði samningurinn var við réttargæslustefndu A-kvk-þf E-kvk-þf og J-kvk-þf G-kvk-þf E-kvk-þf um kaup á 29,56% hlutdeild jarðarinnar Vatna í óskiptu landi með jörðunum Kröggólfsstöðum og Þúfu, en þetta óskipta land taldist samtals 590 ha, þar af 111 ha á milli þverlínu 1 og 2. Fimmti samningurinn var gerður við réttargæslustefndu J-kk-þf G-kk-þf, F-kk-þf K-kk-þf og G-kk-þf K-kk-þf ásamt B-kk-þgf K-kk-þgf, L-kvk-þgf K-kvk-þgf, K-kk-þgf K-kk-þgf og Á-kk-þgf K-kk-þgf um kaup á helmingshlut jarðarinnar Stóra-Saurbæjar í 395 ha óskiptu landi, sem að hinum helmingnum var sagður fylgja jörðinni Litla-Saurbæ I, og var tekið fram að 105 ha af þessu landi væru á milli þverlínu 1 og þverlínu 2 á uppdrættinum. Sjötti samningurinn var við réttargæslustefndu G-kk-þf A. B-kk-þf og S-kvk-þf T-kvk-þf um kaup á hlut, sem hafði verið eignaður Litla-Saurbæ I í síðastnefndu óskiptu landi. Á þessa sex kaupsamninga var færð áritun um að Ölfushreppur hafi 11. febrúar 1999 hafnað forkaupsrétti að landinu, svo og áritun fjármálaráðuneytisins 8. apríl sama ár um að fallið væri frá forkaupsrétti, sem stefndi íslenska ríkið virðist hér hafa notið samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Þessum samningum mun öllum hafa verið þinglýst, en afsöl á grundvelli þeirra voru gefin út til áfrýjanda 21. apríl 1999. Auk þessa gerði áfrýjandi samning 3. febrúar 1999 við landbúnaðarráðherra fyrir hönd stefnda íslenska ríkisins um kaup á hlutdeild jarðanna Kröggólfsstaða og Þúfu, samtals 70,44%, í áðurnefndu óskiptu landi með jörðinni Vötnum. Á sama hátt og í kaupsamningi áfrýjanda við réttargæslustefndu A-kvk-þf og J-kvk-þf G-kvk-þf um hlutdeild Vatna í óskipta landinu var í þessum samningi greint frá því að það væri samtals 590 ha að stærð, þar af 111 ha á milli þverlínu 1 og þverlínu 2 á fyrrnefndum uppdrætti. Í sambandi við þetta var svofellt ákvæði í samningi áfrýjanda við stefnda íslenska ríkið, sem átti sér ekki hliðstæðu í hinum kaupsamningunum sex: „Aðilum samnings þessa er kunnugt um, að ágreiningur kunni að rísa um landamerki jarðanna gagnvart afrétti Ölfushrepps, þ.e. hvort þverlína 1 eða þverlína 2, á uppdrætti ... Forverks hf. ... skuli gilda. Kaupandi lýsir því yfir að hann taki alla áhættu sem af þeim ágreiningi, ef upp kemur, kann að hljótast og muni halda seljanda skaðlausum vegna þessa.“ Þessum kaupsamningi var þinglýst og afsal á grundvelli hans gefið út 22. ágúst 2000 eftir að Alþingi hafði með 7. gr. fjárlaga 2000 nr. 124/1999 veitt ráðherra heimild til að selja hluta af jörðunum Kröggólfsstöðum og Þúfu.

Í máli nr. 6/2004 fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi íslenska ríkið þess að mörk þjóðlendu á Ölfusafrétti yrðu meðal annars ákveðin þannig að frá Reykjafelli yrði dregin um 5 km löng lína til austurs í Hengladalsá við Orustuhól syðst í Litla- Skarðsmýrarfjalli, en þaðan yrði línan látin fylgja Hengladalsá um 1 km suður að Helluvaði fyrir vestan Ástaðafjall. Frá þeim stað færi línan um 2 km beint austur í norðurenda einkennilegrar gjár, en þaðan um 4 km beina leið norðnorðvestur í rauðleitan melhnúk fyrir framan Kýrgilshnúk. Frá rauðleita melhnúknum héldi línan áfram um 3 km beint norður í Hengilsyllur meðfram áðurnefndu landi áfrýjanda í Grímsnes- og Grafningshreppi. Í þessum hluta kröfugerðar stefnda íslenska ríkisins virðist upphafsmarkið í vestri hafa verið á sama stað í Reykjafelli og vesturendi þverlínu 1 og þverlínu 2 á fyrrnefndum uppdrætti Forverks ehf. Þá virðist rauðleiti melhnúkurinn, sem um ræddi í kröfugerðinni, hafa verið á sama stað og austurendi þverlínu 1 á uppdrættinum. Á hinn bóginn var verulegur munur á leiðinni milli þessara tveggja punkta, annars vegar eftir þverlínu 1 á uppdrættinum, sem fór beina leið í norðaustur frá Reykjafelli, og hins vegar eftir kröfulínu stefnda íslenska ríkisins, sem fór frá sama stað til austurs og síðar norðurs. Með þessu myndaðist á milli línanna eins konar þríhyrningslagað svæði, en landið innan þess var allt innan marka útskipta landsins úr jörðunum Ytri-Þurá, Eystri-Þurá I, Núpum I, II og III, Kröggólfsstöðum, Vötnum, Þúfu, Litla-Saurbæ I og Stóra-Saurbæ, sem áfrýjandi hafði keypt með fyrrnefndum samningum 8. janúar og 3. febrúar 1999. Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi þess að mörk eignarlanda, sem hann hafði keypt með þessum samningum, gagnvart Ölfusafrétti yrðu aðallega dregin frá Reykjafelli beint austur að rauðbleikum melhnúk á sama hátt og gert var með þverlínu 2 á uppdrætti Forverks ehf., en til vara með þverlínu 1 á sama uppdrætti. Stefndi Sveitarfélagið Ölfus krafðist þess fyrir óbyggðanefnd að hafnað yrði kröfu stefnda íslenska ríkisins um að allt land á Ölfusafrétti yrði talið til þjóðlendna, þar sem afrétturinn væri háður beinum eignarrétti sínum, en hann taldi að merki afréttarins ættu meðal annars að ráðast af beinni línu til austurs frá Reykjafelli, sem færi eins og þverlína 1 á uppdrætti Forverks ehf. að endamörkum í rauðleitum melhnúki. Þá er þess að geta að fyrir óbyggðanefnd gerði stefndi K-kk-nf J-kk-nf ásamt S-kk-þgf J-kk-þgf, sem stefndi B-kk-nf K-kk-nf er nú kominn í stað fyrir, kröfu aðallega um að nánar tiltekin „spilda úr landi Litla-Saurbæjar I á Hellisheiði ... verði viðurkennd einkaeignarland þeirra“, en til vara að kveðið yrði á um afnotarétt þeirra af sömu spildu að því leyti, sem hún teldist innan þjóðlendu. Kröfur þessar voru reistar á því að þá, sem seldu áfrýjanda hlut Litla-Saurbæjar I í óskiptu landi ofan fjalls með áðurnefndum samningi 8. janúar 1999, hafi brostið til þess heimild.

Í úrskurði óbyggðanefndar 31. maí 2006 í máli nr. 6/2004 var lagt til grundvallar að kennileitið rauðleitur melhnúkur, sem áfrýjandi deildi við stefndu íslenska ríkið og Sveitarfélagið Ölfus um hvar væri að finna, væri á áðurnefndum stað, sem komist var að niðurstöðu um í máli nr. 5/2004. Af þessu réðst niðurstaða um syðri mörk austurhliðar Ölfusafréttar gagnvart landareignum áfrýjanda Nesjavöllum, Hagavíkurlaugum I og Ölfusvatni, sem um leið taldist hornmark milli Sveitarfélagsins Ölfuss og Grímsnes- og Grafningshrepps. Einnig réðst af þessu upphafsmark að austanverðu á suðurmörkum Ölfusafréttar, sem lágu þannig í samræmi við kröfugerð stefnda Sveitarfélagsins Ölfuss til vesturs að Reykjafelli eftir sömu leið og þverlína 1 á uppdrætti Forverks ehf. Óbyggðanefnd komst og að þeirri niðurstöðu að Ölfusafréttur væri þjóðlenda í afréttareign jarða í fyrrum Ölfushreppi í skilningi 1. mgr. 5. gr. og b. liðar 7. gr. laga nr. 58/1998. Nefndin hafnaði varakröfu áfrýjanda um að nyrðri mörk eignarlanda hans í Ölfusi næðu að þessum suðurmörkum þjóðlendunnar á Ölfusafrétti, en lagði þess í stað í meginatriðum til grundvallar kröfu stefnda íslenska ríkisins um þjóðlendumörk gagnvart landinu, sem áfrýjandi hafði keypt með kaupsamningunum 8. janúar og 3. febrúar 1999. Með því að stefndi Sveitarfélagið Ölfus hafði sem áður segir gert kröfu um að suðurmörk Ölfusafréttar lægju frá Reykjafelli austur að rauðleita melhnúknum myndaðist með þessu önnur þjóðlenda milli eignarlands áfrýjanda og afréttarins. Óbyggðanefnd taldi þetta landsvæði vera í afréttareign eigenda jarðanna Ytri-Þurár, Eystri-Þurár, Núpa I, II og III, Vatna, Kröggólfstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar, en að því leyti, sem þessi réttindi fylgdu jörðinni Litla-Saurbæ I, leit nefndin svo á að þau tilheyrðu stefnda K-kk-þgf J-kk-þgf og áðurnefndum S-kk-þgf J-kk-þgf.

Áfrýjandi höfðaði mál gegn stefndu íslenska ríkinu, Sveitarfélaginu Ölfusi og Grímsnes- og Grafningshreppi með stefnu 20. desember 2006 og voru kröfur hans í því máli að mestu samsvarandi þeim, sem hann gerir í þessu máli. Í því máli var ekki deilt um að það hafi verið höfðað innan frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998, en þar stefndi áfrýjandi jafnframt til réttargæslu þeim, sem selt höfðu honum áðurnefnda jarðarhluta með kaupsamningum 8. janúar 1999. Samhliða þessu höfðaði Sveitarfélagið Ölfus mál á hendur íslenska ríkinu og krafðist þess að úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 6/2004 yrði felldur úr gildi, aðallega að því er varðar þá niðurstöðu að Ölfusafréttur í heild væri þjóðlenda og til vara nánar tilgreindir hlutar af honum, en jafnframt yrði að sama marki viðurkenndur beinn eignarréttur sinn að landinu. Dómar gengu í héraði í báðum þessum málum 27. janúar 2009 og var þeim áfrýjað til Hæstaréttar. Með dómi réttarins 3. júní 2010 í máli nr. 198/2009 var íslenska ríkið sýknað af kröfum Sveitarfélagsins Ölfuss, sem sneru samkvæmt áðursögðu að Ölfusafrétti. Máli áfrýjanda var á hinn bóginn vísað frá héraðsdómi með dómi Hæstaréttar sama dag í máli nr. 184/2009. Í framhaldi af því höfðaði áfrýjandi þetta mál 24. og 26. nóvember 2010.

II

Samkvæmt fyrrnefndri 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 verður sá, sem unir ekki úrskurði óbyggðanefndar, að höfða einkamál til að fá honum hnekkt innan sex mánaða frá útgáfudegi þess Lögbirtingablaðs, þar sem útdráttur úrskurðar er birtur eftir ákvæðum 1. mgr. 18. gr. laganna, og er þá unnt að leggja til úrlausnar dómstóla hverja þá kröfu, sem gerð hefur verið fyrir nefndinni. Í lögunum er á hinn bóginn ekki mælt fyrir um hvernig fari um þennan frest í tilviki eins og því, sem hér er uppi, þegar máli, sem höfðað hefur verið í tæka tíð, hefur verið vísað frá héraðsdómi. Um þetta verður að líta til þess að fresturinn, sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998, er settur til að koma í veg fyrir óvissu um hvort sá, sem átt hefur aðild að stjórnsýslumáli fyrir óbyggðanefnd, muni una við úrskurð hennar, sem getur meðal annars haft víðtæk áhrif á niðurstöðu um eignarréttindi yfir landi. Með málshöfðun til að fá slíkum úrskurði hrundið lýsir sá, sem í hlut á, skýrri afstöðu sinni til þessa, þótt málinu sé síðan vísað frá dómi eða það fellt niður. Að þessu gættu og með því að ekki er beinlínis mælt fyrir á annan veg í lögum verður að líta svo á að við frávísun eða niðurfellingu máls, sem höfðað hefur verið innan lögboðins tíma til að fá úrskurði óbyggðanefndar hnekkt, hefjist aftur sex mánaða frestur til að höfða nýtt mál í sama skyni, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1. september 2003 í máli nr. 257/2003. Samkvæmt því höfðaði áfrýjandi mál þetta í tæka tíð.

Fyrrgreindar dómkröfur áfrýjanda fyrir Hæstarétti eru í nokkrum atriðum orðaðar á annan hátt en kröfur hans fyrir héraðsdómi. Efnislega hafa þó dómkröfur hans á báðum dómstigum verið þær sömu þegar gætt er að því hvernig skýra verði kröfugerð hans í héraði með tilliti til málatilbúnaðar hans að öðru leyti. Með hinum áfrýjaða dómi voru stefndu allir sýknaðir af þessum kröfum áfrýjanda. Stefndu B-kk-nf K-kk-nf og K-kk-nf J-kk-nf, sem ekki hafa áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti, krefjast sem áður segir fyrir Hæstarétti „sýknu af öðrum kröfum áfrýjanda en 1. kröfulið“. Líta verður svo á að þessir stefndu krefjist í raun staðfestingar héraðsdóms að gættu því að þeir samþykki þó fyrir sitt leyti að breytt verði niðurstöðu dómsins um kröfu áfrýjanda um ógildingu ákvæða í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 6/2004 um mörk eignarlanda og þjóðlendu að því marki, sem sú krafa snýr að landi jarðarinnar Litla-Saurbæjar.

III

Í máldaga Þ-kk-ef b-kk-ef Þ-kk-ef frá 1180 fyrir kirkjuna á Ölfusvatni eða Vatni, eins og jörðin var þar nefnd, kom fram að hún ætti Sandey í Þingvallavatni og 12 hundruð álna í „vatz lande oc i hagavikr lande. oc scal eigi selia lond þesse nema með ollom gþom. þeim er fylgia. at leyfe biscops þess er i scala hollte er.“ Í máldögum V-kk-ef biskups fyrir kirkjum í Skálholtsbiskupsdæmi frá 1397 sagði að kirkjan á Ölfusvatni ætti hálft heimaland ásamt Sandey. Það sama kom fram í máldaga S-kk-ef biskups J-kk-ef fyrir kirkjuna á Ölfusvatni frá árabilinu 1491 til 1518 með þeirri viðbót að „hana a skalhollt.“

Í lýsingu Ölfushrepps eftir H-kk-þf lögréttumann J-kk-þf á Reykjum frá árinu 1703 var þess getið að meðal örnefna í Grafningi „er fjallgarðinum til heyra, þó byggðalönd séu Grafnings jarða“, væru Hrómundartindur, Ölkelduháls og Brúnkollublettir, svo og „Raufarberg (sem er landamerki milli Ölversvatns og Reykja)“ og „Kýrgil með hverum og hömrum og liggur undan Henglinum að sunnanverðu.“ Norður með Hengli væru Ölfusvatnslaugar og þar fyrir norðan Nesjalaugar. Á vestur hlið Hengils væru stórgil og hamrar og kallaðist Vörðuskeggi, þar sem fjallið væri hæst að austan. Hengill með „kringum liggjandi á allar síður fellum, hálsum ásamt dölum og völlum, er afrétt Ölvesinga fyrir sauðfé, naut og einninn hross. Þennan afrétt munu og Suðurnesjamenn brúkað hafa í fyrri tíð“.

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1706 sagði að jörðin Ölfusvatn tilheyrði Skálholtsstól og ætti hún afrétt „undir Hengli tollfrí ásamt öðrum Ölvess og Selvogsmönnum.“ Hagavík væri einnig í eigu Skálholtsstóls og hafi um langan aldur verið hjáleiga frá Ölfusvatni. Eftir gögnum málsins mun Skálholtsstóll hafa selt Ölfusvatn ásamt hjáleigunni Hagavík á árinu 1787. Þá mun býli fyrst hafa verið reist á Nesjavöllum um 1820 sem hjáleiga jarðarinnar Nesja, en af gögnum málsins verður ráðið að skilið hafi verið milli jarðanna fyrir 1850.

Á manntalsþingi 15. maí 1833 mun hafa verið lesið bann, sem ábúendur á Ölfusvatni og Hagavík stóðu meðal annarra að, við því að fé úr Ölfusi rækist inn á lönd jarðanna. Þá mun á manntalsþingi 27. maí 1834 hafa verið lesið upp bréf frá 13. sama mánaðar, sem ábúandi á Ölfusvatni gerði ásamt öðrum, um bann við því að ferðamenn færu um svonefndan veg milli hrauns og hlíða, því ferðir um hann skemmdu slægjur og búfjárhaga. Mun hafa verið tekið fram í bréfinu að jarðirnar, sem þetta bann varðaði, næðu „til Afréttar.“

Landamerkjabréf var gert fyrir Reykjatorfu í Ölfushreppi 23. ágúst 1884, sem virðist hafa verið þinglesið á manntalsþingi 29. maí 1889. Þar var merkjum meðal annars lýst þannig að þau lægju að Varmá móti Vorsabæ, en „þaðan ræður Varmá alla leið inn á móts við Reykjakotstún, þaðan nefnist þessi á Hengladallsá og eptir stærsta farveg hennar eru merkin inn að Helluvaði, sem er fyrir vestan Árstaðarfjall og úr Helluvaði beina stefnu til austnorðurs í einkennilega gjá, er liggur í krókum til norðurs. Eptir þessari gjá eru merkin og úr nyrðsta gljúfri gjáarinnar beina stefnu til norðurs í rauðleitan melhnúk fyrir framan svokallaða Kýrgilshnúka (hornmark), þaðan liggja mörkin til austurs um Raufarberg og yfir Brúkollublett norðan verðan, beina stefnu í grjóthól sunnan í Tjarnarhnjúkinn, þaðan í bergnef sunnanvert við Álftartjörn.“ Bréfið var áritað um samþykki meðal annars af hálfu Ölfusvatns ásamt hjáleigunni Hagavík, svo og Þúfu, Núpa og Kröggólfsstaða.

Í landamerkjabréfi, sem var gert í einu lagi 15. ágúst 1885 fyrir jarðirnar Krók og Ölfusvatn ásamt hjáleigunni Hagavík og þinglesið samkvæmt áritun sýslumanns „sumarið 1887“, var merkjum þeirra til norðvesturs lýst eftir nánar tilteknum kennileitum frá Þingvallavatni til Rauðhólsgjár, en frá enda hennar í beinni stefnu í Ölfusvatnsskyggni og „úr honum aptur bein stefna í hrygg þann ofanverðan, er liggur upp á milli „Ölvisvatnslaugar“ og „Köldulaugar“. Af hrygg þessum ræður merkjum bein stefna í bergeggjar eða brúnir þær, er mynda svonefndar „Hengilsyllur“ (austan í Henglinum), síðan liggur merkjalínan eptir eggjum þessum, og úr þeim í mel einn, bleikrauðan til að sjá, er liggur upp af „Raufarbergi“ og þaðan í „Raufaberg“ sjálft. Úr „Raufabergi“ liggja merkin síðan yfir miðjan „brúnkollublett“ beina stefnu í „Grjóthól“ sunnan í „Tjarnarhnúknum“, þaðan í bergnef eitt sunnanvert við „Álptatjörn“, þaðan beina stefnu austur yfir „Folaldsháls“ í grjóthól“. Bréfið var áritað um samþykki meðal annars vegna Nesjavalla, Reykjatorfu, Reykjakots og Ölfusafréttar.

Í landamerkjabréfi Nesjavalla 27. mars 1886, sem var þinglesið 24. maí 1889, var merkjum milli þeirrar jarðar og „Ölvisvatnstorfu“ lýst frá Þingvallavatni til Rauðhólsgjár, úr henni beina stefnu í Ölfusvatnsskyggni og „þaðan beina stefnu í hrygg þann, sem liggur milli Ölvisvatns-laugar og Köldulaugar. Þaðan liggja landamerki Nesjavalla eptir beinni stefnu í Vörðuskeggja og úr honum beina stefnu í Dýradalshnúk“. Bréfið var áritað um samþykki meðal annars af hálfu Ölfusvatns ásamt Hagavík, svo og fyrir „afrjett Ölveshrepps“.

Landamerkjabréf var gert 22. maí 1886 um „afrjettarmörk milli Ölfus- og Grafningshreppa innan Árnessýslu“, sem var undirritað af hálfu beggja hreppa og Ölfusafréttar og virðist hafa verið lesið á manntalsþingi 10. júní 1890. Í bréfinu var þessum mörkum lýst sem hér segir: „Raufarberg, sem er hornmark milli Ölfusvatns og Reykjatorfu, og svo úr Raufarbergi beina stefnu í vestasta horn á Ölfusvatnsskigni, sem er landamerki á Ölfusvatns- og Nesja-torfum, og úr vestasta horni á Ölfusvatnsskigni beina stefnu fyrir norðan Hengil í vörðu, sem er á Stóraborgarhól, sem er í Sýslumörkum á milli Árness- og Gullbringu-sýslna.“

H-kk-nf T-kk-nf og S-kk-nf B-kk-nf gerðu samning 19. september 1952, þar sem fram kom að þeir ættu hvor sinn helming af jörðinni Ölfusvatni, en að auki ætti H-kk-nf jörðina Hagavík, sem lægi að þeirri fyrrnefndu. Þeir væru ósammála um landamerki milli jarðanna og jafnframt hvernig hita- og námaréttindi ættu að skiptast milli þeirra. Þannig liti H-kk-nf svo á að landamerki, sem hann teldi gilda milli jarðanna, ættu einnig að ráða skiptingu jarðhitasvæðis og náma. S-kk-nf gengi á hinn bóginn út frá því að land jarðanna væri óskipt og hafi þær verið ein torfa að frátöldum takmörkuðum nytjamörkum, en Hagavík hafi verið talin hjáleiga Ölfusvatns. Ætti því að skipta jarðhita og öðrum réttindum ásamt landi milli jarðanna að réttri tiltölu við stærð hvorrar þeirra eftir fornu mati. Í samningnum kom einnig fram að H-kk-nf og S-kk-nf hafi orðið sammála um að skipta jörðinni Ölfusvatni og slíta sameign um hana þannig að hvor þeirra ætti sinn afmarkaða hluta af henni. Þeir hafi því ákveðið að leggja ágreining sinn í gerð þriggja nafngreindra manna og fela þeim jafnframt að skipta Ölfusvatni milli þeirra. Í því sambandi væru þeir sammála um að hluti H-kk-ef í Ölfusvatni ætti eftir því sem við yrði komið að liggja að landi Hagavíkur, en jafnframt að sá, sem fengi þann hluta jarðarinnar sem lægi að Þingvallavatni og veiðiréttur fylgdi, yrði að greiða hinum bætur fyrir hans helming af veiðirétti eftir mati gerðardómsins. Í úrlausn gerðardómsins 7. júlí 1954 var komist að þeirri niðurstöðu að lönd Ölfusvatns og Hagavíkur hafi alla tíð verið óskipt og hafi ekkert gerst í tengslum við kaup H-kk-ef á Hagavík á árinu 1936, sem breytt hafi því, enda hafi ekki í afsali til hans verið getið um sérstök landamerki jarðarinnar. H-kk-nf og S-kk-nf hafi keypt Ölfusvatn síðar á árinu 1936 að hálfu hvor. Land Ölfusvatns og Hagavíkur væri samkvæmt þessu enn óskipt og gæti engu breytt að ábúendur jarðanna hafi lengi haft nytjamörk í skiptum sín í milli. Gerðarmenn hafi kynnt sér landamerki jarðanna móti aðliggjandi jörðum og rækilega kannað kosti landanna, en við skipti yrði að leggja til grundvallar landstærð og gæði, þar á meðal jarðhita og veiði, svo og aðstöðu til landnytja. Væri það einróma niðurstaða þeirra að skipta ætti löndum jarðanna þannig að hvor eigandi fengi samfellt svæði, H-kk-nf norðvesturhlutann og S-kk-nf suðausturhlutann, svo sem sýnt væri á uppdrætti. Merkjum milli hlutanna var síðan lýst nánar, en að því leyti, sem hér skiptir máli, sagði að frá klapparnefi við Þverá færu þau eftir beinni línu „að mótum Þverár og Ölkeldu-hálslækjar, en vatnamót þessi liggja norður undan háum hamri, sem er milli lækjarins og árinnar. Síðan ráða Þverá og Kýrgil merkjum, unz Kýrgil sker þinglesin landa- og hreppamörk á Hengilsyllum.“

Eins og áður var getið fékk Hitaveita Reykjavíkur afsal 31. desember 1985 fyrir suðausturhluta jarðarinnar Ölfusvatns eins og hann hafði verið afmarkaður með framangreindri úrlausn gerðardóms 7. júlí 1954, en það var sá hluti landsins, sem hafði komið í hlut S-kk-ef B-kk-ef. Af uppdrætti, sem fylgir skjölum um þessi kaup í gögnum málsins og gerður var af mælingadeild borgarverkfræðingsins í Reykjavík, verður ráðið að hornmark á landareigninni að sunnan og vestan hafi verið austast í Kýrgili. Þá fékk áfrýjandi sem áður segir afsöl 7. september og 1. október 2004 fyrir Hagavíkurlaugum I og II, en þessum landareignum hafði þá verið skipt úr landi Hagavíkur, sem hafði komið í hlut H-kk-ef T-kk-ef með úrlausn gerðardómsins. Í gögnum um þessi kaup var vísað til uppdráttar frá verkfræðistofunni Línuhönnun, sem færð var inn á loftmynd og sýndi þessar landareignir, en þær liggja fyrir norðvestan landið, sem Hitaveita Reykjavíkur eignaðist 31. desember 1985. Hornmark að sunnan og vestan á landi Hagavíkurlauga I var sýnt á þessum uppdrætti á punkti, sem samkvæmt skýringum þar var „tekinn á brún ofan Kýrgils“, en nokkru austar var annar punktur, sem var sagður „tekinn í enda Kýrgils“, og virðist þá hafa verið átt við vestustu drög þess.

Að tilhlutan sveitarstjórnar Ölfushrepps gerði G-kk-nf M-kk-nf G-kk-nf skýrslu 30. júlí 1990 um landamerki og afréttarmörk í hreppnum. Í henni kom meðal annars fram að suðurmerkjum Ölfusafréttar hafi verið lýst fyrir höfundinum sem línu austan frá „rauðleitum melhnúk fyrir framan svo nefnda Kýrgilshnúka í hæsta hnúk á Reykjafelli“. Rætt hafi verið við „fólk á jörðunum og landeigendur“ og hafi allir virst sammála um hvar þessi lína hæfist að austanverðu, en getið var um tvo nafngreinda menn, sem hafi öðrum fremur veitt aðstoð varðandi kennileiti. Annar þeirra, bóndi á Stóra-Saurbæ, hafi farið með skýrsluhöfundi „að rauðleita melhnúknum á austurmörkum afréttarins.“ Mörk jarða og afrétta í Ölfusi og Grafningi hafi verið færð inn á uppdrætti eftir landamerkjabréfum og „með aðstoð landeigenda og kunnugra manna sem bentu á kennileiti og örnefni.“ Þessi mörk lægju í „bergnef sunnanvert við Álftatjörn“, en þaðan „í grjóthól sunnan í Tjarnarhnúknum, þá yfir Brúnkollublett og í Raufarberg og þaðan í rauðleita melhnúkinn, sem fyrr var nefndur. Þar er hornmark Reykjatorfu, mörk Stóra-Saurbæjar og Ölfusvatnstorfu og einnig upphaf þverlínunnar sem skilur jarðir í Ölfusi og afréttinn. Lengi vel fundum við engan sem gat bent okkur á Raufarberg, en var sagt nokkurn veginn hvar það mundi vera. Þ-kk-nf Ö. J-kk-nf fór fyrir allmörgum árum þangað og þá var tekin ljósmynd sem fylgir hér með og einnig nærmynd af krossmarki sem þar er ... Frá rauðleita melhnúknum eru merkin upp Hengilssyllur í Nesjaskyggni og svo í Skeggja (Vörðuskeggja). Þaðan eru svo merkin í Stóra-Borgarhól“. Á uppdrætti, sem vísað var til skýrslunni og fylgir henni í gögnum málsins, var hornmark sýnt á þeim stað, þar sem óbyggðanefnd taldi rauðleita melhnúkinn vera í úrskurðum sínum.

Í málinu liggur fyrir örnefnaskrá fyrir Ölfusvatn, þar sem merkjum jarðarinnar var lýst og meðal annars sagt að þau lægju „um Grjóthól ... sunnan í Tjarnarhnjúk ... og yfir Brúnkollublett ... norðanverðan, sem er á Ölkelduhálsi. Frá Brúnkollubl. liggja mörkin upp í Háugil ... um Raufarberg ... sem er fyrir ofan Stóra-Kýrgil ... og þaðan í rauðbleikan melhnúk fyrir framan svokallaða Kýrgilshnjúka ... Þar er hornmark milli Reykjatorfu í Ölfusi, Ölfusvatnstorfu og afréttar Ölfushrepps. Ekki veit ég með vissu, hvað þessi rauðbleiki hnúkur heitir. ... Úr rauðbleika melhnúknum við Kýrgilshnúka í norðaustur og síðan eftir Kýrgili ... og í Söðulhól ... sem er í svonefndri Söðulhólsmýri ... í suðvesturhorni Þverárdals“.

Þá liggja fyrir tvær örnefnaskrár fyrir Hagavík, sem báðar eru sagðar stafa frá sama heimildarmanni. Í annarri sagði meðal annars eftirfarandi: „Að norðan- og vestanverðu, milli Hagavíkur og Nesjavalla, eru mörkin ... um há-Lokkadalshnjúk ... og úr honum í Ölfusvatnsskyggni ... utast á Stangarhálsi, úr Skyggninum ... eftir Köldulaugarhrygg ... og upp í bergbrúnir þær, er mynda Hengilsyllur ... Þessi mörk eru mjög ógreinileg. Þeir, sem skráð hafa þessi landamerki, virðast hafa verið mjög ófróðir um örnefni þarna uppi í Henglinum ... Faðir minn ... taldi mörkin milli Ölfushrepps og Grafningshrepps liggja eftir há-Hengilbrúnum ... Mér þykir ekki ósennilegt, að hái hóllinn, eða réttara sagt hnúkurinn, sem rís hæst á norðausturbrún Hengilsins, beint upp af Köldulaugarhrygg, sé hornmark. Ég hef farið þarna um nokkrum sinnum og séð vörðu, sem faðir minn gat einu sinni um; hún var að vísu hálfhrunin. Sem fyrr er sagt, liggja mörkin af Köldulaugarhrygg beina stefnu upp í brúnir þær (Hengilbrúnir), er mynda svonefndar Hengilsyllur austan í Henglinum. Þaðan liggja mörkin til suðurs eftir Hengilbrúnum og úr þeim í mel einn bleikrauðan til að sjá, Rauðamel ... (hornmark). Úr Rauðamel liggja mörkin til austurs í Raufarberg ... standberg, óslétt að ofan með rauf, vestan eða ofan við Kýrgil ... Stundum voru mörkin talin um Kýrgil. Síðan úr Raufarbergi (eða Kýrgili) í Söðulhól“. Í hinni örnefnaskránni fyrir Hagavík sagði að merki jarðarinnar hafi verið „nokkuð á reiki“, en eftir því, sem næst yrði komist, væru þau meðal annars þessi: „Úr Gjánni í Stangarhálsenda ... um Þrætudal ... en hann liggur upp í Stangarhálsinn ... Síðan eru landamerkin tekin í sjónhendu í Ölfusvatnsskyggni ... og úr honum í Nesjaskyggni ... sem er beint fyrir ofan. Úr honum suður Syllur ... sem eru utan í Henglinum ... Þaðan í Raufarberg ... sem er hornberg, óslétt að ofan, sunnan við Kýrgil ... alveg við það. Stundum eru mörkin talin um Kýrgil. Síðan úr Raufarbergi (eða Kýrgili) í Suðurhól“.

IV

Samkvæmt Landnámabók fór Á-kk-nf enn egzki til Íslands og kom skipi sínu í ós þann, sem við hann sé kenndur og heiti Álfsós, en hann hafi numið lönd öll fyrir utan Varmá og búið að Gnúpum. Í máldögum V-kk-ef biskups frá 1397 sagði að „Kirkia ad Gnupumm hins heilaga Þ-kk-ef a .xc. j heimalandi.“ og kom það sama fram í Gíslamáldaga frá um 1570. Að öðru leyti en þessu virðast litlar sem engar eldri heimildir vera til um jarðirnar tíu sunnan Hellisheiðar, sem um ræðir í málinu.

Í áðurnefndu riti H-kk-ef J-kk-ef frá 1703, sem hafði að geyma lýsingu Ölfushrepps, var greint frá því að meginbyggðin þar væri „með fjallgarðshlíðinni“ frá sandauðn við Þorlákshöfn til Þurrárhrauns, en á fjallgarðinum fyrir norðan byggðina væru meðal annars Geitafell, Lambafell, Reykjafell, Vestri- og Austari-Meitill, Sanddalir, Langahlíð, Skóghlíð, Hverahlíð, Lakar og Skálafellshálsar. Þessi „hreppsins partur“ væri til fjalls lyngi vaxið haglendi á sumrum, en engjapláss væri í mýrum suður af bæjunum. Skálafell dragi nafn sitt af skála, sem I-kk-nf A-kk-nf hafi reist og vikið sé að í Landnámabók. Fyrir austan Skarðsmýrarfjöll væri Orustuhóll, þar sem á fyrri tíð hafi verið rétt, sem búendur í Ölfusi og á Suðurnesjum hafi notað saman þar til skorist hafi í odda og orrusta verið háð, sem hóllinn dragi nafn sitt af. Frá hólnum renni á, sem beri heitið Kaldá þegar hún nálgist byggð, og sé á henni Lambavað. Til norðurs sé Ástaðafjall og þar við ána í fjallinu sé gat á berginu, sem kallist Raufarberg, þar sem „Reykjaland aðgreinist frá afréttinum.“

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1706 kom fram að Eystri-Þurá, Kröggólfsstaðir, Vötn og Saurbær væru í eigu Skálholtsstóls, en Ytri-Þurá, Núpar og Þúfa væru í einstaklingseign. Um allar jarðirnar sagði að þær ættu afrétt „undir Hengli tollfrí ásamt öðrum Ölvess og Selvogsmönnum.“

Lögfesta var gerð fyrir Núpa 17. maí 1817 og lesin upp á manntalsþingi 19. sama mánaðar, þar sem merkjum jarðarinnar var lýst sem hér segir: „byrja þá fyrst a Hól þeim er Strutur heitir og beint í árfarið i Vatnz Skardi, þadan a fjall upp eptir árfarinu og í Fót á Hverahlíd so austur yfir Hraunid og í sama árfar alt innad Lamba Vadi a Varmá so eptir henni alt ad Hella Vade þadan beina stefnu fram hia Nupa fialls enda og i Hólinn Sogaborg og þadan i Sandarbotn eptir henne i Vatnatiörn og eftir Skammár lækjar gamla farveg i Alftár ós fylgia so Mörkinn Læknum alt þar til fyrrnefndur S-kk-nf er kominn opid Vatnsskard.“ Sama lýsing á landamerkjum Núpa kom fram í annarri lögfestu frá 4. maí 1827, sem var þinglesin 14. sama mánaðar.

Í fyrrnefndu landamerkjabréfi 23. ágúst 1884 fyrir Reykjatorfu var merkjum meðal annars lýst þannig að þau lægju að Varmá móti Vorsabæ, en „þaðan ræður Varmá alla leið inn á móts við Reykjakotstún, þaðan nefnist þessi á Hengladallsá og eptir stærsta farveg hennar eru merkin inn að Helluvaði, sem er fyrir vestan Árstaðarfjall og úr Helluvaði beina stefnu til austnorðurs í einkennilega gjá, er liggur í krókum til norðurs.“ Bréfið var áritað um samþykki meðal annars af hálfu Þúfu, Núpa og Kröggólfsstaða.

Landamerkjabréf var gert vegna Eystri-Þurár ótilgreindan dag í maí 1885 og þinglesið 29. júní 1886. Þar var merkjum við Núpa lýst þannig að sjónhending réði „frá „Strút“ í Vatnsskarð og svo til afréttar“, en gagnvart Ytri-Þurá færu merkin „frá Þurárósi um Þúfu vestan Eystri-Þurár-túnenda í Markaklett á Þurárflötum (brekkum) og ræður sú stefna til afréttar.“ Bréfið var samþykkt vegna beggja þessara aðliggjandi jarða.

Í landamerkjabréfi frá 28. maí 1889 fyrir Þóroddsstaði, sem er næsta jörð vestan Ytri-Þurár, lauk lýsingu merkja þessara tveggja jarða á þeim orðum að þau færu frá nánar tilteknu kennileiti „beina leið í eystra horn á Reykjafelli.“ Þetta bréf, sem var þinglesið 29. sama mánaðar, var ekki samþykkt fyrir Ytri-Þurá.

Vegna Núpa var gert landamerkjabréf 22. maí 1890, sem var þinglesið 10. júní sama ár. Þar kom fram að merki milli Núpa og Kröggólfsstaða væru meðal annars „úr þver línunni milli afrjeta og heimalanda beint í stein undan Svarthúfugili, sem er undir Núpafjalli, og úr honum í Vatnastekk“, en merki „Þurárlanda eptir garðbrotinu upp í Strút, og úr honum í gjána, sem er í Vatnsskarði og þaðan beina stefnu í þverlínuna, sem skilur heimalönd og afrjett.“ Bréfið var áritað um samþykki vegna Kröggólfsstaða, Vatna og „Þurár“.

Í landamerkjabréfi Saurbæjar 25. maí 1890, sem var þinglesið 10. júní sama ár, sagði að merki jarðarinnar gagnvart Öxnalæk væru „úr Raufarbergi við Hengladalaána og í svonefndan Signir, og úr honum í vörðu, sem hlaðin er upp milli Saurbæjar og Yxnalækjar, og svo þaðan í markaþúfu við Varmá“. Merkjum var jafnframt lýst gagnvart Vorsabæ og Reykjatorfu, en það var gert á þann hátt að þau virðast hafa legið fyrir sunnan svæðið, sem mál þetta tekur til. Loks var greint frá merkjum gagnvart Þúfu og þau rakin úr suðaustri „eptir uppsettum þúfum og í stein, sem er við Litla-Saurbæjartún að vestan, og úr þeim steini beina stefnu uppí Hengladalalág og þaðan beina leið inní þverlínu sem skilur heimaland og afrjett.“ Bréfið var áritað um samþykki af hálfu Reykjatorfu, Öxnalækjar og Þúfu.

Í landamerkjabréfi fyrir Kröggólfsstaði og Vötn frá 4. júní 1890, sem var þinglesið 10. sama mánaðar, sagði að merki gagnvart Núpum lægju eftir nánar tilgreindum kennileitum úr suðaustri og síðan „úr Vatnastekk í stein, sem er fyrir neðan Svarthúfugil, og þaðan beina stefnu til afrjetta.“ Merkjum gagnvart Þúfu var lýst norður í Hundadal, en tekið síðan fram „að heiðarland fyrir ofan bæina Kröggólfsstaði, Vötn og Þúfu er óskipt (beitiland).“ Bréfið var samþykkt vegna Núpa og Þúfu, svo og „fyrir Ölvesafrjett“.

Landamerkjabréf var gert fyrir Þúfu 9. júní 1890, sem var þinglesið 10. sama mánaðar. Þar kom fram að merki gagnvart Saurbæ færu meðal annars um „stein, sem er rjett fyrir vestan túngarðinn í Litla-Saurbæ, þaðan sjónhending í „Hengladalalág“, þaðan sömu stefnu til afrjettar.“ Merkjum við Kröggólfsstaði og Vötn var ekki lýst lengra en í Hundadal og var það ekki skýrt frekar. Bréfið var samþykkt meðal annars fyrir Saurbæ og Kröggólfsstaði.

Í bréfi hreppstjóra Ölfushrepps 28. febrúar 1920 til sýslumanns, þar sem veittar voru upplýsingar um „afrjettarlönd og almenninga í Ölfushreppi“, kom fram að almenningar væru þar engir aðrir en „afrjettarland hreppsins“. Það væri og hafi „að fornu verið norðvesturbrúnin Hellisheiðar, það er að segja Hengillinn og dalirnir í kringum hann þá til suðvesturs Skarðsmýrarfjall, Reykjafell, Sauðdalahnjúkurinn, Lambafell og þaðan lína vestur í afrjettarmörk Selvogsmanna ... Hins vegar og norður og vestur frá fellum þessum er hinn eiginlegi afrjettur ... alla leið niður að sýslumörkum að vestan og afrjettarmörkum Grafningsmanna að norðan ... uppí Skeggja það er norðausturhornið á Henglinum. Um enga á er að ræða á afrjettarlandi þessu nema litla sprænu sem sprettur upp í innsta dal sunnan undir Henglinum og úr verður Hengladalsá.“

Úttektarmenn Ölfushrepps framkvæmdu 24. apríl 1942 „helmingaskipti á beitilandi jarðanna Stóra-Saurbæjar og Litla-Saurbæjar“ og var merkjum þar á milli lýst þannig: „Varða er hlaðin við túngirðingu Stóra-Saurbæjar, þar sem lækurinn rennur undir girðinguna, og þaðan í beina stefnu eftir upphlöðnum vörðum alla leið að þverlínu, er skilur heimalönd og afréttarlönd.“

Dómsmáli milli eigenda Ytri-Þurár og Núpa, þar sem virðist hafa verið deilt um merki jarðanna, var lokið með sátt 4. desember 1970. Í henni sagði meðal annars um merkin að „frá „Strúti“ til norðurs ræður sjónhending um gjána í Vatnsskarði til afréttar í þverlínu, sem skilur heimalönd og afrétt - allt eins og sýnt er á meðfylgjandi ljósmynd af uppdrætti, sem gerður er af Á-kk-þgf G-kk-þgf, landmælingamanni“. Á uppdrætti, sem fylgir dómsáttinni í gögnum þessa máls og áritaður var af Á-kk-þgf G-kk-þgf 1. mars 1970, var sýnd „þverlína“, sem var dregin frá Reykjafelli austur að punkti með auðkenninu „rauðleitur melhnúkur“, en hann er staðsettur á sama stað og óbyggðanefnd taldi hann vera í úrskurðum sínum samkvæmt áðursögðu.

Í skýrslu G-kk-ef M-kk-ef G-kk-ef um landamerki og afréttarmörk í Ölfushreppi frá 30. júlí 1990 kom sem áður segir fram að suðurmörkum Ölfusafréttar hafi verið lýst þannig fyrir honum að þau færu um línu frá „rauðleitum melhnúk fyrir framan svo nefnda Kýrgilshnúka í hæsta hnúk á Reykjafelli.“ Þrátt fyrir mikla leit hafi engin rituð lýsing á þessum mörkum fundist, en í landamerkjabréfum jarða væri víða rætt um stefnu til afréttar eða beina leið inn í þverlínu, sem skilji heimalönd og afrétt. Allir, sem rætt hafi verið við, hafi virst sammála um hvar þessi lína hæfist að austanverðu, en enginn hafi nefnt nokkurt kennileiti á milli melhnúksins og Reykjafells, sem hún lægi um. Virtist eini staðurinn, sem landeigendur gætu verið ósammála um, vera vesturendi línunnar á Reykjafelli. Á uppdrætti, sem fylgdi skýrslunni, var þessi lína sýnd á sama stað og línan, sem kölluð var þverlína 1 í fyrrnefndum uppdrætti Forverks ehf. frá október 1998. Bændur á Núpum, Þúfu, Kröggólfsstöðum, Vötnum og Litla-Saurbæ I rituðu Ölfushreppi bréf 30. september 1990, þar sem mótmælt var ályktunum í „hlutdrægri greinargerð G-kk-ef G-kk-ef“, sem hefði ekkert nýtt að geyma og undirstrikaði aðeins óvissu um mörk jarða og afréttar. Sagði að bréfritarar tækju skýrt fram að þeir samþykktu ekki „þverlínu sem skilur heimalönd og afrétt á umræddu korti G-kk-ef“.

Samkvæmt gögnum málsins gerði Hitaveita Reykjavíkur eigendum jarðanna Ytri-Þurár, Eystri-Þurár, Núpa I, II og III, Vatna, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar tilboð 31. ágúst 1998 um kaup á landi úr jörðunum, sem að nánar tilgreindu leyti teldist „til háhitasvæðis“. Þá gerði hitaveitan stefnda íslenska ríkinu sams konar tilboð 7. september 1998 vegna lands úr jörðunum Kröggólfsstöðum og Þúfu. Á uppdráttum, sem fylgdu þessum tilboðum, mátti sjá landið, sem þau tóku til, og var stærsti hluti þess auðkenndur þannig að þar væri að finna jarðhita, en fyrir norðvestan þann hluta var að sjá annan og minni, sem var auðkenndur með orðunum: „Jarðhiti, óviss eignaraðild“. Skilin milli þessara tveggja hluta af landi hverrar jarðar virðast hafa verið þau sömu og síðar komu fram sem þverlína 1 á uppdrætti Forverks ehf. Þessi tilboð Hitaveitu Reykjavíkur virðast hafa leitt til þess að gerðir voru áðurnefndir kaupsamningar 8. janúar og 3. febrúar 1999 um land, sem þá hafði verið skipt út úr jörðunum tíu.

V

Ágreiningur áfrýjanda við stefndu íslenska ríkið, Sveitarfélagið Ölfus og Grímsnes- og Grafningshrepp, sem varðar úrskurð óbyggðanefndar í máli nr. 5/2004, snýr í meginatriðum að því hvar sé hornmark milli sveitarfélaganna tveggja og um leið milli þjóðlendu á Ölfusafrétti, eignarlands jarða í Reykjatorfu, sem munu tilheyra stefnda íslenska ríkinu, og annarrar af tveimur landareignum áfrýjanda, Ölfusvatns eða Hagavíkurlauga I, en jafnframt eftir atvikum lands, sem skipt var út úr jörðunum Litla-Saurbæ I og Stóra-Saurbæ og áfrýjandi keypti eins og áður var lýst 8. janúar 1999. Á sama hátt og í úrskurði óbyggðanefndar hefur í málatilbúnaði áfrýjanda og stefndu verið gengið út frá því að þetta hornmark eigi að vera á stað, sem í gögnum málsins hefur í flestum tilvikum verið nefndur rauðleitur melhnúkur en einnig rauðbleikur melhnúkur eða bleikrauður melur, og er deilt um hvar hann sé. Í tengslum við þetta greinir aðilana jafnframt á um hvar sé að finna Raufarberg, sem í ýmsum heimildum hefur verið nefnt í samhengi við rauðleita melhnúkinn.

Eins og ráðið verður af heimildum, sem getið var hér að framan og snúa að þessum þætti málsins, hefur merkjum á þessum slóðum verið lýst á nokkra vegu. Í lýsingu Ölfushrepps frá 1703, þar sem vikið var að örnefnum í Grafningi, sagði að Raufarberg væri „landamerki milli Ölversvatns og Reykja“, en einnig var getið um Kýrgil án þess að rætt væri um merki í tengslum við það. Þar var jafnframt sagt að Hengill með „kringum liggjandi á allar síður fellum, hálsum ásamt dölum og völlum“ væri afréttur Ölfuss, sem einnig hafi verið nýttur af Suðurnesjum. Af þessu virðist mega ætla að Raufarberg, sem sagt var standa á merkjum eignarlanda Ölfusvatns og Reykja, hafi verið utan við afréttinn og hljóti þá að hafa verið fyrir austan hann.

Í landamerkjabréfi fyrir Reykjatorfu frá 1884 var í fyrsta sinn minnst á „rauðleitan melhnúk“ í heimildum sem þessum og tekið fram að hann væri annars vegar hornmark og hins vegar „fyrir framan“ Kýrgilshnúk, en frá honum lægju síðan merki „til austurs um Raufarberg“ í beinni stefnu yfir Brúnkollubletti til grjóthóls sunnan í Tjarnarhnúki. Í þessu samhengi virðist ljóst að rauðleiti melhnúkurinn hljóti að hafa verið hornmark að minnsta kosti milli Reykjatorfu og Ölfusvatns. Í málflutningi stefndu íslenska ríkisins, Sveitarfélagsins Ölfuss og Grímsnes- og Grafningshrepps hefur því eindregið verið haldið fram að samkvæmt málvenju á þessu landsvæði sé orðalagið „fyrir framan“ notað um það, sem standi fyrir sunnan eða í átt til sjávar, og hefur áfrýjandi ekki hnekkt því. Því til samræmis hefur rauðleiti melhnúkurinn verið sunnan við Kýrgilshnúk, en samkvæmt fyrirliggjandi uppdráttum liggur Kýrgilshnúkur skammt fyrir norðan þann stað, þar sem óbyggðanefnd taldi melhnúkinn vera. Frá honum átti að auki að vera bein lína til austurs yfir Raufarberg og síðan Brúnkollubletti að grjóthól fyrir sunnan Tjarnarhnúk. Eins og Brúnkollublettir og Tjarnarhnúkur eru sýndir á uppdráttum getur þessi lýsing einnig fallið að þeim stað, þar sem óbyggðanefnd taldi rauðleita melhnúkinn vera. Eftir þessari lýsingu getur melhnúkurinn á hinn bóginn ekki verið staðsettur eins og áfrýjandi heldur fram.

Í landamerkjabréfi fyrir Krók og Ölfusvatn ásamt Hagavík frá 1885 var merkjum lýst frá Þingvallavatni að norðanverðu eftir tilteknum kennileitum að Ölfusvatnsskyggni, úr honum beina stefnu í hrygg milli Ölfusvatnslaugar og Köldulaugar, en frá þeim hrygg beint í Hengilsyllur austan í Hengli. Merkin áttu síðan að fara eftir Hengilsyllum og úr þeim „í mel einn, bleikrauðan til að sjá“, sem lægi „upp af“ Raufarbergi. Úr melnum áttu merkin að liggja í Raufarberg og þaðan í beinni stefnu yfir Brúnkollubletti að grjóthól sunnan í Tjarnarhnúki. Eins og þessi lýsing var sett fram verður að ætla að hún hafi byrjað á merkjum óskipts lands þessara jarða til norðvesturs, allt frá Þingvallavatni í Hengilsyllur, farið svo þaðan til suðurs eftir syllunum og áfram í bleikrauðan mel, sem lægi „upp af“ eða norðan eða vestan við Raufarberg, en úr síðastnefndu kennileiti til austurs að grjóthólnum við Tjarnarhnúk. Aftur getur þessi lýsing samrýmst því að rauðleiti melhnúkurinn sé á þeim stað, sem óbyggðanefnd taldi hann vera, en vart þar sem áfrýjandi heldur fram.

Í bréfi frá 1886 var afréttarmörkum milli Ölfushrepps og Grafningshrepps lýst þannig að þau næðu frá Raufarbergi, sem væri hornmark milli Ölfusvatns og Reykjatorfu, beint í vestasta horn á Ölfusvatnsskyggni, sem væri hornmark milli Ölfusvatns og Nesja, en þaðan beina stefnu fyrir norðan Hengil í Borgarhóla. Ætla verður að Raufarberg hafi hér verið tilgreint til að staðsetja hornmark á líkum stað og gert var í landamerkjabréfi fyrir Reykjatorfu, sem tiltók í því sambandi eins og áður segir rauðleitan melhnúk, sem væri fyrir framan Kýrgilshnúk, en frá því hornmarki áttu merkin að liggja beint í austur um Raufarberg. Ölfusvatnsskyggnir stendur fyrir norðaustan Hengil og liggur þaðan bein leið fyrir norðan síðarnefnda fjallið til Borgarhóla. Merkjalína, sem lægi eftir þessari lýsingu frá upphafsmarki á þeim stað, þar sem óbyggðanefnd taldi hvort heldur rauðleita melhnúkinn eða Raufarberg vera, gæti fallið að öðrum þeim heimildum, sem hér var getið, en slíkt gæti síður átt við þá staði, sem áfrýjandi miðar við.

Í úrlausn gerðardóms 7. júlí 1954, sem meðal annars skipti landi Ölfusvatns og Hagavíkur, var sem áður segir að finna lýsingu á merkjum, sem ákveðin voru milli jarðanna. Um þau sagði meðal annars að frá mótum Þverár og Ölkelduhálslækjar ættu Þverá og Kýrgil að ráða merkjum þar til gilið skæri landamerki og sveitarfélagamörk „á Hengilsyllum.“ Tekið var fram í úrlausninni að gerðardómurinn hafi kynnt sér merki Ölfusvatns og Hagavíkur gagnvart „nágrannajörðum.“ Eins og áður greinir verður ráðið af helstu heimildinni um það efni, landamerkjabréfinu fyrir Krók og Ölfusvatn ásamt Hagavík frá 1885, að merki óskipts lands þessara jarða hafi legið eftir Hengilsyllum austan í Hengli og síðan suður af syllunum í bleikrauðan mel. Ákvörðun gerðardómsins um suðausturmerki Hagavíkur gagnvart norðvesturmerkjum Ölfusvatns getur því ekki samrýmst málatilbúnaði áfrýjanda um hvar rauðleita melhnúkinn sé að finna, en hann hefur miðað við að hnúkurinn sé fyrir norðvestan merkin milli Hagavíkur og Ölfusvatns og hafi verið hornmark Hagavíkur að sunnan og vestan áður en Hagavíkurlaugum var skipt út úr landi hennar. Ákvörðun merkjanna milli Hagavíkur og Ölfusvatns stangast á hinn bóginn ekki á við það að rauðleiti melhnúkurinn verði talinn á þeim stað, sem óbyggðanefnd tók mið af.

Í fyrrnefndri skýrslu G-kk-ef M-kk-ef G-kk-ef um landamerki og afréttarmörk í Ölfushreppi frá árinu 1990 kom fram að við gerð hennar hafi verið fengin aðstoð „landeigenda og kunnugra manna sem bentu á kennileiti og örnefni“ og var þess meðal annars sérstaklega getið hvernig staðið hafi verið að verki til að finna Raufarbergi og rauðleitum melhnúki stað, svo og að „fólk á jörðunum og landeigendur“ hafi öll virst sammála um hvar melhnúkurinn væri. Í skýrslunni var mörkunum lýst efnislega á sama hátt og í landamerkjabréfi Reykjatorfu frá 1884 og var hermt að rauðleiti melhnúkurinn væri hornmark hennar, Stóra-Saurbæjar og Ölfusvatnstorfu. Á uppdrætti með skýrslunni var hnúkurinn sýndur á þeim stað, sem óbyggðanefnd miðaði við í úrskurði sínum. Til þess verður og að líta að á uppdrætti, sem fylgdi fyrrnefndri dómsátt milli eigenda Ytri-Þurár og Núpa 4. desember 1970, var kennileiti með heitinu rauðleitur melhnúkur staðsett á sama stað og óbyggðanefnd gerði ráð fyrir. Í örnefnaskrá fyrir Ölfusvatn kom sem áður segir fram að Ölfusvatnstorfa ætti hornmark við Reykjatorfu og Ölfusafrétt á rauðbleikum melhnúki „fyrir framan svokallaða Kýrgilshnjúka“. Þá var í annarri af tveimur örnefnaskrám fyrir Hagavík sagt að merki lægju „til suðurs“ eftir Hengilbrúnum, sem myndi Hengilsyllur austan í Hengli, og „úr þeim í mel einn bleikrauðan til að sjá, Rauðamel“, sem væri hornmark. Líta verður svo á að þessi atriði öll bendi til að rauðleiti melhnúkurinn sé á þeim stað, sem óbyggðanefnd miðaði við, en ekki þar sem áfrýjandi heldur fram.

Þegar framangreindar heimildir eru virtar er ljóst að margar þeirra mæla gegn því eða girða jafnvel fyrir að rauðleiti melhnúkurinn, sem aðilarnir deila um, geti verið á þeim stað, sem áfrýjandi hefur miðað við í málatilbúnaði sínum. Gagnstætt því hníga þessar heimildir að því að hornmarkið, sem aðilana greinir á um, sé á eða að minnsta kosti mjög nærri þeim stað, sem óbyggðanefnd lagði til grundvallar í úrskurði sínum. Eins og mál þetta er lagt fyrir eiga dómstólar í raun ekki úr öðrum en þessum tveimur kostum að velja. Er því einboðið að sýkna stefndu íslenska ríkið, Sveitarfélagið Ölfus og Grímsnes- og Grafningshrepp af kröfu áfrýjanda, sem snýr að viðurkenningu á merkjum landareigna hans Nesjavalla, Hagavíkurlauga I og Ölfusvatns gagnvart þjóðlendu á Ölfusafrétti, svo og af kröfu áfrýjanda um að úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 5/2004 verði felldur úr gildi að því leyti, sem þessi þjóðlendumörk voru þar ákveðin á annan veg.

VI

Að fenginni þeirri niðurstöðu, sem að framan greinir, snúa ágreiningsatriði málsaðila um suðurmörk þjóðlendu á Hellisheiði að því hvort þau verði dregin frá Reykjafelli til austurs og síðan norðurs á þann hátt, sem ákveðinn var í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 6/2004, eða eftir beinni línu frá Reykjafelli norðaustur til rauðleita melhnúksins, eins og hann hefur nú verið staðsettur. Þótt í mismiklum mæli sé liggur þjóðlenda á hvorn veginn sem er inn á land, sem landskiptagerðir fyrir jarðirnar Ytri-Þurá, Eystri-Þurá, Núpa I, II og III, Kröggólfsstaði, Vötn, Þúfu, Litla-Saurbæ og Stóra-Saurbæ kváðu tilheyra þeim og áfrýjandi keypti á árinu 1999.

Í áðurnefndu landamerkjabréfi fyrir Þóroddsstaði frá árinu 1889 var austurmerkjum þeirrar jarðar gagnvart Ytri-Þurá lýst þannig að þau enduðu til norðurs í eystra horni Reykjafells. Fyrir Ytri-Þurá virðist ekki hafa verið gert landamerkjabréf, en í bréfi fyrir Eystri-Þurá frá 1885 var vesturmerkjum jarðarinnar gagnvart Ytri-Þurá lýst eftir tilteknum kennileitum „og svo til afréttar“. Lýsingu á austurmerkjum jarðarinnar gegnt Núpum lauk þar á svipaðan hátt með orðunum „og ræður sú stefna til afréttar.“ Í landamerkjabréfi Núpa frá 1890 voru merki móti Eystri-Þurá sögð fara „beina stefnu í þverlínuna, sem skilur heimalönd og afrjett“, en austurmerkjum Núpa að landi Kröggólfsstaða var lýst frá norðri „úr þver línunni milli afrjeta og heimalanda“. Samkvæmt landamerkjabréfi fyrir Kröggólfsstaði og Vötn frá 1890 enduðu merki til vesturs gagnvart Núpum í beinni „stefnu til afrjetta“, en austurmerkjum móti Þúfu virðist aðeins hafa verið lýst að sameiginlegu beitilandi jarðanna fyrir ofan bæi. Sama máli gegndi um tilgreiningu á vesturmörkum Þúfu í landamerkjabréfi fyrir þá jörð frá 1890, en austurmerkjum gagnvart Saurbæ var lýst í tiltekinni „stefnu til afrjettar.“ Í landamerkjabréfi fyrir Saurbæ, sem einnig var gert 1890, voru vesturmerki á móti Þúfu sögð liggja „beina leið inní þverlínu sem skilur heimaland og afrjett“, en austurmerkjum var lýst að tilteknu kennileiti við Hengladalsá. Loks er þess að geta að í landamerkjabréfi frá 1884 fyrir Reykjatorfu voru vesturmerki hennar sögð fylgja Hengladalsá að Helluvaði fyrir vestan Ástaðafjall, en þaðan færu þau til austnorðurs í einkennilega gjá, sem lægi í krókum til norðurs, og frá henni beint norður í hornmark á rauðleita melhnúknum fyrir framan Kýrgilshnúk. Samkvæmt þessu var hvergi í landamerkjabréfum fyrir jarðirnar frá Þurá í vestri til Saurbæjar í austri greint frá kennileitum til að afmarka hversu langt land þeirra næði til norðvesturs á móti afrétti. Það var á hinn bóginn bæði gert um Þóroddsstaði, sem lá næst fyrir vestan þessar jarðir og átti land að eystra horni Reykjafells samkvæmt hljóðan landamerkjabréfs, og Reykjatorfu, sem var næst fyrir austan jarðirnar og átti eftir landamerkjabréfi hornmark í rauðleita melhnúknum. Þegar rætt var í landamerkjabréfum fyrir Núpa og Saurbæ um að land þessara jarða næði að þverlínu, sem skildi að heimaland þeirra og afrétt, var að vísu ekkert sagt um hvar sú lína hafi nánar legið. Að því verður þó að gæta að rætt var um þessa þverlínu í landamerkjabréfunum eins alkunnugt væri um hana og var einnig vísað til hennar með líkum hætti við skiptingu beitilands Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar á árinu 1942. Enn var rætt á þennan hátt um þverlínuna í dómsátt um merki Ytri-Þurár og Núpa 4. desember 1970. Á uppdrætti, sem fylgdi dómsáttinni, voru merki Ytri-Þurár og Núpa sýnd að þverlínu, sem lá frá Reykjafelli í vestri til rauðleita melhnúksins í austri. Eins var þessi þverlína sýnd á uppdrætti, sem fylgdi skýrslu um landamerki og afréttarmörk í Ölfushreppi frá 30. júlí 1990. Að þessu öllu virtu verður að leggja til grundvallar að þverlínan, sem vísað var til í landamerkjabréfum fyrir Núpa og Saurbæ, hafi legið með þessum hætti, svo og að merki annarra jarða á þessu svæði hafi eftir lýsingum í merkjabréfum þeirra átt að ná til þeirrar línu.

Þótt skýra verði framangreind landamerkjabréf á þennan veg við úrlausn málsins verður að gæta að því að í dómum Hæstaréttar í málum um mörk eignarlanda og þjóðlendna hefur ítrekað verið vísað til þess að ekki sé á valdi eiganda jarðar að auka með landamerkjabréfi við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður hafi verið. Landamerkjabréf, sem fullnægi formkröfum laga, geti haft sönnunargildi um mörk eignarlands, en sé því andmælt verði jafnframt að koma til önnur atriði, sem stutt geti sömu niðurstöðu. Fram hjá því verður ekki litið að í fyrrnefndri lýsingu Ölfushrepps frá 1703 var rætt um fjallgarð fyrir norðan byggð í Ölfusi og var getið um nokkur kennileiti á því svæði. Þá var einnig greint frá því að fjárrétt hafi áður verið við Orustuhól, sem bændur í Ölfusi og af Suðurnesjum hafi notað. Orustuhóll og mörg af þessum kennileitum öðrum eru sunnan við þverlínu milli Reykjafells í vestri og rauðleita melhnúksins í austri og sum þeirra eru jafnframt sunnan við mörkin, sem óbyggðanefnd dró í úrskurði sínum í máli nr. 6/2004 milli eignarlanda áfrýjanda og þjóðlendu. Í sömu lýsingu var jafnframt getið um að Hengladalsá rynni við Ástaðafjall um gat á bergi, sem nefnt væri Raufarberg, og er óumdeilt í málinu að sá staður sé í Kömbunum. Sagði í lýsingunni að við þetta Raufarberg væri land Reykja aðgreint frá afrétti. Þá var í fyrrnefndum lögfestum fyrir Núpa 17. maí 1817 og 4. maí 1827 sagt frá merkjum jarðarinnar að austan í Helluvaði í Hengladalsá, en eftir lýsingunni í lögfestunum fóru norðurmerki jarðarinnar þaðan til vesturs eftir beinni línu framhjá Núpsfjalli. Einskis var getið um hvað tæki við norðan þessara merkja, en ætla verður að þar hafi þá átt að vera afréttur. Eldri heimildir mæla samkvæmt þessu gegn því að þverlína milli Reykjafells og rauðleita melhnúksins hafi talist skilja að afrétt og eignarland jarðanna, sem hér um ræðir, áður en landamerkjabréf voru gerð fyrir þær á ofanverðri 19. öld.

Gagnstætt þessu verður á hinn bóginn að gæta að því að stefndi íslenska ríkið var sem fyrr segir meðal þeirra, sem gerðu kaupsamninga við áfrýjanda í janúar og febrúar 1999 um land, sem áður hafði verið skipt út úr jörðunum Ytri-Þurá, Eystri-Þurá, Núpum I, II og III, Kröggólfsstöðum, Vötnum, Þúfu, Litla-Saurbæ og Stóra-Saurbæ. Í þessum kaupsamningum var vísað um afmörkun landsins, sem selt var, til uppdráttar Forverks ehf. frá október 1998, en þar voru sýnd mörk hins selda lands til norðurs og suðurs og þau jafnframt tilgreind nákvæmlega með hnitum. Á uppdrættinum kom að auki skýrlega fram að ágreiningur væri um legu þverlínu á mörkum jarðanna til norðurs og voru sýndir í því sambandi tveir kostir. Í kaupsamningi stefnda íslenska ríkisins við áfrýjanda 3. febrúar 1999 var þessu til viðbótar fyrrgreint ákvæði, þar sem fram kom að báðum samningsaðilum væri kunnugt um að ágreiningur kynni að rísa um hvor þverlínan, sem sýnd væri á uppdrætti Forverks ehf., ætti að ráða merkjum jarðanna til norðurs gagnvart Ölfusafrétti og tæki áfrýjandi alla áhættu af þeim ágreiningi. Þessi samningur var gerður eftir að lög nr. 58/1998 höfðu tekið gildi og er óhjákvæmilegt að líta svo á að fyrirvari um hugsanlegan ágreining um mörk hins selda lands gagnvart afrétti hljóti að minnsta kosti öðrum þræði að hafa verið settur með tilliti til þess. Í þessu samningsákvæði var einungis getið um tvo hugsanlega kosti um legu þverlínu á norðurmerkjum landsins og reyndust þeir báðir vera langt norðan við þá línu, sem stefndi íslenska ríkið gerði 20. febrúar 2004 aðalkröfu um sem mörk eignarlanda áfrýjanda og þjóðlendu á þessu svæði og óbyggðanefnd tók til greina í úrskurði sínum í máli nr. 6/2004. Í málflutningi áfrýjanda hefur því verið haldið fram að aðrir jarðeigendur, sem hér áttu í hlut, hafi ekki viljað ljúka samningum við sig um þessi kaup fyrr en ljóst yrði hvort og þá að hvaða leyti stefndi íslenska ríkið myndi í tengslum við kaupin við áfrýjanda draga í efa að land á þessu svæði væri háð beinum eignarrétti. Þessari staðhæfingu hefur stefndi íslenska ríkið ekki andmælt. Með þessum gerðum viðurkenndi hann ekki aðeins í lögskiptum sínum við áfrýjanda að landið, sem skipt hafði verið út úr jörðunum Kröggólfsstöðum og Þúfu og var sýnt sunnan við þverlínu 1 á uppdrætti Forverks ehf. frá október 1998, væri háð beinum eignarrétti, svo sem leiða mátti samkvæmt áðursögðu af landamerkjabréfum fyrir þær frá 4. og 9. júní 1890, heldur mátti honum og vera ljóst að aðrir jarðeigendur, sem hér áttu í hlut, myndu leggja traust á að það sama hlyti að eiga við um landareignir þeirra. Aðalkrafa stefnda íslenska ríkisins fyrir óbyggðanefnd um mörk þjóðlendu og eignarlanda á landsvæðinu, sem áfrýjandi keypti eftir að því var skipt út úr jörðunum Ytri-Þurá, Eystri-Þurá, Núpum I, II og III, Kröggólfsstöðum, Vötnum, Þúfu, Litla-Saurbæ og Stóra-Saurbæ, var þessu alls ósamrýmanleg, sbr. dóm Hæstaréttar 11. maí 2006 í máli nr. 496/2005. Verður því að taka til greina kröfu áfrýjanda um að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 6/2004 um að landsvæðið á Hellisheiði sunnan Ölfusafréttar, sem um ræðir í máli þessu, sé þjóðlenda. Verður jafnframt viðurkennt að norðurmörk landareigna áfrýjanda, sem skipt var út úr landi fyrrnefndra tíu jarða í Sveitarfélaginu Ölfusi, gagnvart þjóðlendu á Ölfusafrétti séu um línu, sem dregin er úr eystra horni Reykjafells í rauðleitan melhnúk fyrir framan Kýrgilshnúka.

Eftir þessum úrslitum um dómkröfur áfrýjanda varðandi mörk eignarlanda og þjóðlendu sunnan Ölfusafréttar fellur ekki aðeins úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að nánar tiltekinn hluti af landi, sem skipt var út úr jörðinni Litla-Saurbæ I og liggur sunnan við fyrrnefnda línu milli Reykjafells og rauðleita melhnúksins, teljist til þjóðlendu, heldur jafnframt ákvæði úrskurðarins um að þetta land sé í afréttareign S-kk-ef J-kk-ef, sem stefndi B-kk-nf K-kk-nf er nú kominn í staðinn fyrir, og stefnda K-kk-ef J-kk-ef. Dómkröfur áfrýjanda gagnvart þessum stefndu eru því að þessu leyti teknar til greina, þótt þess sé ekki sérstaklega getið í dómsorði.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða látin standa óröskuð.

Rétt er að málskostnaður milli áfrýjanda og stefndu falli niður, en dæma verður áfrýjanda til að greiða réttargæslustefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda og stefndu Sveitarfélagsins Ölfuss, Grímsnes- og Grafningshrepps, B-kk-ef K-kk-ef og K-kk-ef J-kk-ef hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndu íslenska ríkið, Sveitarfélagið Ölfus og Grímsnes- og Grafningshreppur eru sýknir af kröfu áfrýjanda, Orkuveitu Reykjavíkur, um að viðurkennt verði að merki landareigna hans, Nesjavalla, Hagavíkurlauga I og Ölfusvatns, gagnvart þjóðlendu á Ölfusafrétti ráðist af línu, sem dregin er frá Vörðuskeggja í Hengilsyllur, þaðan til suðvesturs að rauðbleikum melhól, en frá honum í suðaustur að mörkum Reykjatorfu gagnvart Ölfusvatni. Sömu stefndu eru jafnframt sýknir af kröfu áfrýjanda um að úrskurður óbyggðanefndar 31. maí 2006 í máli nr. 5/2004 verði felldur úr gildi að því leyti, sem mörk þjóðlendu og þessara eignarlanda hans voru ákveðin á annan veg.

Fellt er úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 31. maí 2006 í máli nr. 6/2004 um að land innan eftirfarandi merkja sé þjóðlenda: Frá hæsta punkti á Reykjafelli beint í Hengladalsá við Orustuhól, þaðan eftir Hengladalsá að Lambavaði, frá Lambavaði beint austur í norðurenda einkennilegrar gjár, þaðan beint norðvestur í rauðleitan melhnúk fyrir framan Kýrgilshnúk, en frá þeim stað beint í hæsta punkt á Reykjafelli. Viðurkennt er að norðurmörk eignarlanda áfrýjanda í Sveitarfélaginu Ölfusi með landnúmerum 177456, 186744, 186747 og 186748, sem skipt var úr jörðunum Ytri-Þurá, Eystri-Þurá, Núpum I, II og III, Vötnum, Kröggólfsstöðum, Þúfu, Litla-Saurbæ I og Stóra-Saurbæ, séu gagnvart þjóðlendu á Ölfusafrétti um línu, sem dregin er úr eystra horni Reykjafells í rauðleitan melhnúk fyrir framan Kýrgilshnúk.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Áfrýjandi greiði réttargæslustefndu, G-kk-þgf A. B-kk-þgf, A-kvk-þgf E-kvk-þgf, J-kvk-þgf G-kvk-þgf E-kvk-þgf, J-kk-þgf G-kk-þgf, F-kk-þgf K-kk-þgf, G-kk-þgf K-kk-þgf, S-kvk-þgf T-kvk-þgf, Þ-kvk-þgf K-kvk-þgf G-kvk-þgf og K-kvk-þgf H-kvk-þgf G-kvk-þgf, hverjum fyrir sig 50.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Að öðru leyti fellur málskostnaður fyrir Hæstarétti niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.500.000 krónur.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu Sveitarfélagsins Ölfuss og Grímsnes- og Grafningshrepps fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hvors þeirra um sig, 500.000 krónur.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu B-kk-ef K-kk-ef og K-kk-ef J-kk-ef fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 500.000 krónur.