271/2000

J, refsifangi í fangelsinu að Litla-Hrauni, var látinn sæta agaviðurlögum eftir að 21 g af hassi fannst við leit í klefa hans. Lögreglunni á Selfossi var gert viðvart eftir að fíkniefnin fundust og var í framhaldinu höfðað opinbert mál á hendur J. J var sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í málinu og var dómi héraðsdóms ekki áfrýjað. Stefndi J þá íslenska ríkinu og krafðist miskabóta. Byggði hann á því að hann hefði ranglega verið látinn sæta viðurlögum fyrir ætlað agabrot sem hann hefði síðan verið sýknaður af með dómi í opinberu máli. Þar sem ákvörðun um agaviðurlög hafði hvorki verið tekin í tengslum við rannsókn eða meðferð opinbers máls né á grundvelli slíkrar rannsóknar, og stoð fyrir henni var ekki sótt til laga nr. 19/1991, var ekki talið að XXI. kafli þeirra gæti tekið til kröfu um bætur vegna þeirra. Var málsókn J, sem eingöngu var studd við ákvæði XXI. kafla laga nr. 19/1991, því ekki talin reist á viðhlítandi lagagrunni. Af þeim sökum og þar sem reifun J á sakarefni var í ýmsum atriðum áfátt var málinu sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. júlí 2000. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 2.000.000 krónur, en til vara lægri fjárhæð, með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. júlí 1998 til 12. ágúst 1999, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður.

I.

Málið á rætur að rekja til þess að í fangelsinu að Litla-Hrauni var að kvöldi 8. júlí 1998 gerð leit í fangaklefa áfrýjanda, en hann var þá að afplána refsidóm. Við leitina fannst um 21 g af hassi. Varðstjóri við fangelsið tók af þessu tilefni skýrslu af áfrýjanda daginn eftir. Aðspurður um hvar hann hafi fengið þessi fíkniefni kvaðst áfrýjandi ekki geta tjáð sig um það. Hann neitaði eindregið að hafa átt þau og sagðist ekki geta svarað hverjum þau tilheyrðu. Í lok skýrslunnar var áfrýjandi spurður hvort hann vildi tjá sig frekar um málið. Hann svaraði því með eftirfarandi orðum: „Ég vil benda á að ég vissi ekki hvað mikið magn um var að ræða, ég hélt að þetta væru 10 grömm eins og ég sagði J-kk-þgf og D-x-x í gær þegar þeir töluðu við mig.“ Mennirnir, sem áfrýjandi nafngreindi í tilvitnuðum orðum, voru deildarstjóri og öryggisfulltrúi við fangelsið, en þeir önnuðust leitina í fangaklefanum. Síðar þennan dag var áfrýjanda birt ákvörðun forstöðumanns fangelsisins um agaviðurlög. Í henni voru framangreind atvik rakin í stuttu máli og síðan vísað til þess að í húsreglum fyrir fanga á Litla-Hrauni, sem væru þeim öllum aðgengilegar, kæmi meðal annars fram að þeim væri óheimilt að afla sér, veita viðtöku eða aðstoða aðra fanga við að komast yfir hvað eina, sem bannað væri að nota í fangelsinu, svo sem áfengi, lyf, fíkniefni, áhöld og verkfæri, en brot á þessu varði agaviðurlögum. Ljóst þætti að áfrýjandi hefði brotið gegn þessu ákvæði með því að hafa umrædd fíkniefni í klefa sínum. Á þessum grunni var ákveðið að áfrýjandi skyldi sæta agaviðurlögum samkvæmt 31. gr. laga nr. 48/1988 um fangelsi og fangavist, sbr. 2. gr. laga nr. 31/1991 og 4. gr. laga nr. 123/1997. Fólust viðurlögin í einangrunarvist frá 9. til 23. júlí 1998, þar sem aðgangur fengist ekki að sjónvarpi, sviptingu helmings vinnulauna eða dagpeninga frá 9. júlí til 7. ágúst sama árs og síma-, bréfa- og sendingabanni á sama tímabili, auk þess sem áfrýjandi skyldi frá 9. júlí til 6. október 1998 aðeins mega fá heimsókn einu sinni í viku, eina klukkustund í senn, „án snertingar í sérstöku heimsóknarherbergi í öryggisálmu fangelsisins.“ Óumdeilt er að áfrýjanda var við birtingu þessarar ákvörðunar kynnt heimild sín til að kæra hana til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins. Það gerði hann ekki og lét viðurlögin yfir sig ganga.

Fyrir liggur í málinu að í framhaldi af birtingu ákvörðunarinnar um agaviðurlög tilkynnti deildarstjóri við fangelsið að Litla-Hrauni lögreglunni á Selfossi um fund fíkniefna í fangaklefa áfrýjanda. Sama kvöld tók lögreglan skýrslu af áfrýjanda, sem kvaðst þar ekki geta tjáð sig um þetta atvik, hann hvorki ætti fíkniefnin né vissi hver ætti þau og vildi ekkert frekar segja um sakarefnið. Tók lögreglan fíkniefnin í sínar vörslur. Opinbert mál var höfðað á hendur áfrýjanda með ákæru 30. nóvember 1998 fyrir fíkniefnalagabrot, sem hann var borinn sökum um að hafa drýgt með því að hafa 8. júlí sama árs haft í vörslum sínum 20,8 g af hassi í nánar tilgreindum fangaklefa í fangelsinu að Litla-Hrauni. Undir rekstri þess máls gaf áfrýjandi skýrslu fyrir dómi, þar sem hann meðal annars neitaði allri vitneskju um fíkniefnin, sem hann taldi að einhver samfangi hans hlyti að hafa falið í fangaklefanum. Í dómi Héraðsdóms Suðurlands 19. febrúar 1999 var áfrýjandi sýknaður í málinu, þar sem ekki þótti alveg unnt að útiloka að fíkniefnunum hafi verið komið fyrir í klefa hans, en þar með væri ekki „komin fram alveg lögfull sönnun fyrir sekt hans“, eins og sagði í forsendum dómsins. Þessum dómi var ekki áfrýjað til Hæstaréttar.

II.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta með héraðsdómsstefnu 12. ágúst 1999 til heimtu miskabóta ásamt vöxtum og málskostnaði. Í henni sagði eftirfarandi um málsástæður og lagarök fyrir kröfu áfrýjanda um miskabætur: „Mál þetta er höfðað á grundvelli XXI. kafla l. nr. 19/1991 og er krafa stefnanda um bætur fyrir miska, þar sem hann er ranglega látinn sæta viðurlögum (refsingu) fyrir meint agabrot, sem hann er síðan sýknaður af með dómi í opinberu máli. Vísast í þessu efni aðallega til 175. gr. og 177. gr. l. nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.“

Áfrýjandi sætti áðurnefndum agaviðurlögum við afplánun refsidóms í fangelsinu að Litla-Hrauni, en um þau tók forstöðumaður fangelsisins stjórnvaldsákvörðun á grundvelli 31. gr. laga nr. 48/1988 með áorðnum breytingum. Þótt ætluð háttsemi áfrýjanda, sem varð tilefni viðurlaganna, hefði getað varðað refsingu, var ákvörðunin um þau hvorki tekin í tengslum við rannsókn eða meðferð opinbers máls né á grundvelli slíkrar rannsóknar. Stoð fyrir ákvörðuninni var heldur ekki sótt til laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þegar af þeirri ástæðu geta ákvæði XXI. kafla þeirra laga, eins og þeim hefur verið breytt með lögum nr. 82/1998 og 36/1999, ekki tekið til kröfu um bætur vegna þessara agaviðurlaga, hvorki beint né með lögjöfnun. Að þessu gættu er málsókn áfrýjanda, sem eins og áður greinir er eingöngu studd við ákvæði XXI. kafla laga nr. 19/1991, ekki reist á viðhlítandi lagagrunni. Málatilbúnaður hans er að auki háður þeim annmarka að reifun sakarefnisins er í ýmsum atriðum áfátt. Vegna þessa verður ekki komist hjá að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi, en rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Málinu er vísað frá héraðsdómi.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda, J-kk-ef A-kk-ef J-kk-ef, skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður hans fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 150.000 krónur.