682/2011

X kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að felldar yrðu úr gildi kyrrsetning sýslumanns á tilteknum eigum X og endurupptaka þeirrar ákvörðunar, sem fram fóru í tengslum við rannsókn á ætluðu lögbroti X. Í dómi Hæstaréttar kom fram að S hefði ekki gert það líklegt að ekki hefði mátt ljúka úrvinnslu gagna við rannsóknina á mun skemmri tíma en S hefði haft til þess, en tvö ár og rúmir tveir mánuðir voru þá liðnir frá því að Fjármálaeftirlitið kærði X til efnahagsbrotadeildar R. Hæstiréttur rakti efni 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Því næst sagði í dómi réttarins að með vísan til þess sem að framan væri rakið yrði að telja að dráttur á rannsókn ætlaðra brota X væri með þeim hætti að færi í bága við fyrrgreind ákvæði stjórnarskrár og laga. Voru ákvörðun sýslumanns og endurupptaka þeirrar ákvörðunar því felldar úr gildi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. desember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2011, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 29. janúar 2010 um að kyrrsetja tilteknar eignir varnaraðila og endurupptaka þeirrar ákvörðunar 18. maí 2011. Kæruheimild er í k. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að felld verði úr gildi framangreind kyrrsetning 29. janúar 2010 og endurupptaka hennar 18. maí 2011. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og að varnaraðila verði gert að greiða málskostnað „ef til þess kemur að málskostnaður verði ákvarðaður.“

I

Þann 19. nóvember 2009 kærði Fjármálaeftirlitið til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra ætlað brot á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum settum á grundvelli þeirra. Tilefni kærunnar var tilkynning Seðlabanka Íslands 11. sama mánaðar sem varðaði grun um brot á fyrrnefndum lögum í samræmi við ákvæði 15. gr. a. laganna. Í kærunni kom fram að grunur beindist að sænska fyrirtækinu [...] vegna brota á lögunum á tímabilinu 25. mars til 5. október 2009. Fjórir nafngreindir Íslendingar, þeirra á meðal varnaraðili, væru einnig grunaðir um brot á lögunum vegna tengsla sinna við félagið, en þeir hefðu á nefndu tímabili fengið verulega fjármuni greidda frá félaginu inn á sína persónulegu reikninga hér á landi.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 2010 var að kröfu efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra heimiluð húsleit í húsnæði hjá [...] í Kópavogi og á heimilum þeirra fjögurra manna er rannsókn beindist að, þar á meðal varnaraðila. Varnaraðili var handtekinn daginn eftir og þann dag fór fram húsleit á heimili hans á grundvelli áðurnefnds úrskurðar. Þennan sama dag var tekin skýrsla af fjórmenningunum, þar á meðal varnaraðila. Samdægurs kyrrsetti sýslumaðurinn í Reykjavík að kröfu ríkislögreglustjóra eignarhlut varnaraðila í þremur fasteignum og innstæðu á tveimur bankareikningum hans til tryggingar kröfu að fjárhæð 42.610.000 krónur. Með samkomulagi aðila var kyrrsetningargerðin endurupptekin 18. maí 2011 og aflétt kyrrsetningu af tveimur þeirra fasteigna sem áður höfðu verið kyrrsettar, en þess í stað kyrrsett innstæða á tilteknum bankareikningi varnaraðila og eiginkonu hans og eignarhluti eiginkonu varnaraðila í tilgreindri fasteign. Skýrsla var tekin af einu vitni 18. febrúar 2010. Á tímabilinu frá 28. janúar til 30. apríl 2011 voru síðan teknar skýrslur af sjö vitnum. Eftir þetta hafa ekki bæst við rannsóknargögn í málinu, en í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar og í bréfi hans til réttarins 6. janúar 2012, og upplýsinga- og stöðuskýrslum er fylgdu, er því lýst að fram hafi farið úrvinnsla á rafrænum gögnum, sem hald hafi verið lagt á við rannsóknina. Þeirri vinnu sé enn ekki lokið. Er því haldið fram að þessi úrvinnsla sé umfangsmikil og að rannsókn málsins hafi verið samfelld frá því að hún hófst.

II

Eins og að framan greinir barst efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra 19. nóvember 2009 kæra sú frá Fjármálaeftirlitinu, sem er tilefni rannsóknarinnar og kyrrsetningar á eigum varnaraðila, en síðan eru liðin tvö ár og rúmir tveir mánuðir. Í lok janúar 2010 greip sóknaraðili til nokkuð umfangsmikilla rannsóknaraðgerða og tryggingarráðstafana, en þeirra á meðal var beiðni um kyrrsetningu þá, sem er tilefni máls þessa. Í framhaldi af því var tekin skýrsla af einu vitni, en síðan hefur ekki verið aflað gagna í þágu rannsóknar málsins ef frá eru taldar skýrslur sem teknar voru af sjö mönnum snemma árs 2011. Enda þótt fallast megi á með sóknaraðila að gagnaöflun í þágu rannsóknar sakamáls geti ekki verið einhlítur mælikvarði á það hvort rannsókn ætlaðs efnahagsbrots sé fram haldið hefur sóknaraðili ekki gert það líklegt að ekki hafi verið unnt að ljúka úrvinnslu gagna á mun skemmri tíma en sóknaraðili hefur haft til þess.

Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar ber öllum réttur til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Hliðstætt ákvæði er að finna í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 ber þeim sem rannsaka sakamál að hraða málsmeðferð eftir því sem kostur er. Þeim sem fyrir sök er hafður er því tryggður réttur til málsmeðferðar án óhæfilegs dráttar á öllum stigum. Sérstök þörf er á að hraða málsmeðferð þegar sakborningur sætir þvingunaraðgerðum eða öðrum íþyngjandi aðgerðum sem takmarka frelsi hans eða forræði yfir eignum sínum. Er sérstaklega tekið fram í 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 að þeir sem rannsaka sakamál skuli gæta þess að mönnum verði ekki gert meira tjón, óhagræði eða miski en óhjákvæmilegt er eftir því sem á stendur.

Í 3. mgr. 88. gr. laga nr. 88/2008 eru ákvæði um það hvenær kyrrsetning samkvæmt greininni fellur niður. Enda þótt dráttur á rannsókn máls sé ekki meðal þess sem þar er upp talið leiðir af framangreindum ákvæðum stjórnarskrár og laga um að hraða beri málsmeðferð að sakborningur geti átt réttmæta kröfu á því að aflétt sé þeim hömlum sem kyrrsetning leggur á stjórnarskrárvarinn rétt hans til að njóta forræðis yfir eigum sínum ef rannsókn dregst úr hófi. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður að telja að dráttur á rannsókn ætlaðra brota varnaraðila sé með þeim hætti að í bága fari við fyrrgreind ákvæði stjórnarskrár og laga. Verður því felld úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 29. janúar 2010 um að kyrrsetja fyrrgreindar eigur varnaraðila og ákvörðun 18. maí 2011 um breytingu á fyrri ákvörðuninni.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Felld er úr gildi kyrrsetning sem sýslumaðurinn í Reykjavík framkvæmdi 29. janúar 2010 og 18. maí 2011 á tilteknum eignum varnaraðila, X.

Sóknaraðili, sérstakur saksóknari, greiði varnaraðila samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.