51/2019

Ágreiningur aðila laut að því hvort A ehf. bæri greiðsluskyldu gagnvart L ehf. vegna ofgreiddra vaxta af skuldabréfi, sem S ehf. hafði upprunalega gefið út til D hf., en A ehf. síðar eignast og L ehf. tekið að sér greiðslu með skuldskeytingu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við framsal viðskiptabréfa væri gerð undantekning frá þeirri meginreglu kröfuréttar við kröfuhafaskipti að framsalshafi öðlist ekki betri rétt á hendur skuldara en framseljandi átti. Skuldari viðskiptabréfs geti þannig glatað mótbáru gegn grandlausum framsalshafa, ef hún kemur ekki fram á bréfinu, en markmið reglunnar er að auðvelda viðskipti með viðskiptabréf og gera réttarstöðu framsalshafa tryggari en almennar reglur kröfuréttarins mæla fyrir um. Í ljósi þess að reglurnar um viðskiptabréf fela í sér veruleg frávik frá almennum reglum verði að gera þann áskilnað að ótvírætt sé að krafa sé viðskiptabréfskrafa. Taldi Hæstiréttur að til þess að þessu skilyrði væri fullnægt hefði hinn nýi skuldari þurft að lýsa því yfir einhliða og skilyrðislaust að hann lofaði að greiða kröfuna og hefði sú skriflega yfirlýsing þurft að koma fram á bréfinu sjálfu til þess að það gæti talist skuldabréf eftir skuldaraskiptin. Var ekki talið nóg að L ehf. hafi undirritað sérstaka yfirlýsingu á öðru skjali þess efnis að hann gengist undir öll ákvæði viðkomandi bréfs og skuldbindingar samkvæmt því. Af þessum sökum var talið að krafan hafi breyst við skuldaraskiptin úr því að vera krafa samkvæmt viðskiptabréfi í almenna fjárkröfu. Var L ehf. því ekki talinn hafa glatað mótbárum við framsal kröfunnar og gat þar af leiðandi haft uppi frekari kröfur vegna ofgreiðslu vaxta af skuldabréfinu gagnvart A ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. nóvember 2019. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta lýtur að því hvort áfrýjandi sé greiðsluskyldur gagnvart stefnda vegna ofgreiðslna á grundvelli skuldabréfs útgefnu af Suðurhlíð ehf. 10. nóvember 2010 til Dróma hf. en það skuldabréf kom í stað fyrra skuldabréfs sem útgefið var 28. desember 2007 af Suðurhlíð ehf. til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. Síðarnefnda bréfið var ólögmætt gengistryggt lán sem greiddist upp með hinu nýja skuldabréfi. Með skilmálabreytingu 15. janúar 2012 var höfuðstóll nýja skuldabréfsins lækkaður úr 11.843.004 krónum í 5.394.595 krónur í samræmi við endurútreikning á grundvelli 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefndi tók að sér greiðslu skuldarinnar með skuldskeytingu 18. febrúar 2014 og hefur greitt hana að fullu. Telur hann að samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar um þýðingu fullnaðarkvittana við greiðslu lána sem bundin voru ólögmætri gengistryggingu hafi verið óheimilt að krefja skuldara um vexti aftur í tímann með þeim hætti sem hér hafi verið gert. Nemur krafa stefnda þeirri fjárhæð sem hann telur hafa verið ofgreidda. Sakarefni málsins var skipt þannig að einungis er nú til umfjöllunar krafa stefnda um viðurkenningu á greiðsluskyldu áfrýjanda gagnvart sér.

Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 26. nóvember 2018 var áfrýjandi sýknaður af endurgreiðslukröfu stefnda með vísan til aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að gagnstæðri niðurstöðu og viðurkennt að áfrýjandi væri greiðsluskyldur gagnvart stefnda. Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að í málinu reyni á álitaefni varðandi túlkun viðskiptabréfsreglna.

II

Suðurhlíð ehf. gaf út skuldabréf til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis 28. desember 2007 að jafnvirði 5.000.000 króna, en lánið var til helminga í svissneskum frönkum og japönskum jenum. Til tryggingar skuldinni var fasteign stefnda að Gagnheiði 59 í Árborg sett að veði með 1. veðrétti. Með skilmálabreytingum 30. mars 2008 og 6. nóvember 2009 var endurgreiðslu lánsins frestað.

Fjármálaeftirlitið tók þá ákvörðun 21. mars 2009 að víkja stjórn Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis frá og skipaði skilanefnd yfir sjóðinn. Á grundvelli ákvörðunarinnar stofnaði bráðabirgðastjórn Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hlutafélagið Dróma sem samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins tók við öllum eignum og tryggingaréttindum sparisjóðsins.

Suðurhlíð ehf. gaf út nýtt veðskuldabréf 10. nóvember 2010 til Dróma hf. að fjárhæð 11.843.004 krónur með 1. veðrétti í fyrrgreindri fasteign stefnda. Skuldabréfið kom í stað skuldabréfsins 28. desember 2007 sem taldist uppgreitt að fullu með hinu nýja skuldabréfi. Skilmálum nýja skuldabréfsins var breytt 13. janúar 2012 á þeim grunni að hið fyrra skuldabréf hefði verið ólögmætt gengistryggt lán og var lánið endurreiknað í samræmi við 18. gr. laga nr. 38/2001 og höfuðstóllinn lækkaður úr 11.843.004 krónum í 5.394.595 krónur. Var skuldabréfið áritað um þessa skilmálabreytingu og vísað til hennar sem viðauka vegna erlends láns.

Með yfirlýsingu um skuldaraskipti og endurskoðun vaxtakjara 18. febrúar 2012 tók stefndi að sér greiðslu skuldarinnar samkvæmt skuldabréfinu 10. nóvember 2010 frá og með gjalddaga þess 1. mars 2012. Skuldaraskiptin voru samþykkt af Arion Banka hf. fyrir hönd kröfueigandans Dróma hf. og var áritað um þau á skuldabréfið. Þá sagði í yfirlýsingu Arion banka hf. að hann staðfesti fyrir hönd kröfueiganda „að fyrirvari um betri rétt skuldara framselst með kröfunni til Línulagna ehf.“

Drómi hf. framseldi svo skuldabréfið til Hildu ehf. 31. desember 2013 sem síðan framseldi það áfrýjanda 31. ágúst 2016.

Með bréfi 30. september 2015 til Hildu ehf., þáverandi eiganda bréfsins, óskaði stefndi þess að lánið yrði endurreiknað í samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar um gildi fullnaðarkvittana við greiðslu ólögmætra gengistryggðra lána. Með tölvubréfi 22. desember sama ár hafnaði Hilda ehf. þeirri ósk stefnda.

Eftir að áfrýjandi hafði eignast umdeilt skuldabréf fékk stefndi löggiltan endurskoðanda til að endurreikna lánið og í samræmi við niðurstöðu hans greiddi hann áfrýjanda 1.417.714 krónur 10. janúar 2017 og skoraði á áfrýjanda með tölvubréfi 6. febrúar sama ár að afhenda frumrit skuldabréfsins til aflýsingar af fasteigninni að Gagnheiði 59. Áfrýjandi varð ekki við því og greiddi stefndi eftirstöðvar kröfunnar 21. mars 2017 með fyrirvara um réttmæti greiðsluskyldu.

Með bréfi 6. apríl 2017 krafði stefndi áfrýjanda um það sem hann taldi ofgreitt af kröfunni að fjárhæð 2.888.215 krónur auk vaxta og kostnaðar. Áfrýjandi varð ekki við því og höfðaði stefndi mál þetta 2. maí sama ár.

Í þinghaldi 1. nóvember 2017 tók héraðsdómari að beiðni aðila ákvörðun um að skipta sakarefni málsins með þeim hætti að fyrst yrði leyst úr því hvort áfrýjandi væri greiðsluskyldur gagnvart stefnda þannig að ekki yrði fjallað um fjárhæð endurkröfunnar væri hún fyrir hendi.

III

Íslensk lög hafa ekki að geyma almenna reglu um hvaða bréf teljast viðskiptabréf en af tilskipun 9. febrúar 1798 um áritun afborgana á skuldabréf er ljóst að skuldabréf teljast viðskiptabréf. Þannig eru öll skuldabréf viðskiptabréf nema skýrlega sé kveðið á um annað í bréfinu sjálfu. Hugtakið skuldabréf er ekki skilgreint í lögum, en í réttarframkvæmd hefur verið lagt til grundvallar að með því sé átt við einhliða, óskilyrta og skriflega viðurkenningu á peningaskuld. Af því leiðir að skuldabréf er skjal sem hefur að geyma skriflega yfirlýsingu sem efnislega verður að geta staðið sjálfstætt. Þá felur skuldabréf ávallt í sér loforð um greiðslu peninga og koma verður fram með undirskrift eða á annan sambærilegan hátt frá hverjum hið skuldbindandi loforð stafar.

Við framsal viðskiptabréfa er gerð undantekning frá þeirri meginreglu kröfuréttar við kröfuhafaskipti að framsalshafi öðlist ekki betri rétt á hendur skuldara en framseljandi átti. Þannig getur skuldari viðskiptabréfs glatað mótbáru gegn grandlausum framsalshafa, ef hún kemur ekki fram á bréfinu, en markmið þessarar viðskiptabréfsreglu er að auðvelda viðskipti með viðskiptabréf og gera réttarstöðu framsalshafa tryggari en almennar reglur kröfuréttarins mæla fyrir um. Nægir því framsalshafa að rannsaka viðskiptabréfið sjálft og má almennt leggja til grundvallar að krafa sé þess efnis sem viðskiptabréfið ber með sér. Fela sérreglur um viðskiptabréf það í sér að grandlaus framsalshafi getur öðlast meiri rétt en framseljandinn átti gagnvart skuldara. Með því að reglurnar um viðskiptabréf fela í sér veruleg frávik frá almennum reglum verður að gera þann áskilnað að ótvírætt sé að krafa sé viðskiptabréfskrafa.

Eins og að framan er rakið tók stefndi að sér að greiða kröfu þáverandi eiganda kröfunnar, Dróma hf., með yfirlýsingu um skuldaraskipti 18. febrúar 2012. Samkvæmt því skjali lýsti stefndi því yfir að hann hefði „kynnt sér eftirstöðvar skuldarinnar, öll ákvæði skuldabréfsins/veðskuldabréfsins/lánasamningsins og að hann undirgangist allar skuldbindingar samkvæmt því.“ Þá kom fram í skjalinu að Arion banki hf. fyrir hönd Dróma hf. samþykkti skuldaraskiptin og jafnframt að bankinn staðfesti „fyrir hönd kröfueiganda að fyrirvari um betri rétt skuldara framselst með kröfunni til Línulagna ehf.“

Skuldabréfið var áritað um skuldaraskiptin af Arion banka hf. fyrir hönd Dróma hf. Til að fullnægt væri framangreindum skilyrðum þess að um skuldabréf væri að ræða hefði hinn nýi skuldari þurft skriflega að lýsa því yfir einhliða og skilyrðislaust að hann lofaði að greiða kröfuna og hefði sú skriflega yfirlýsing þurft að koma fram á bréfinu sjálfu til þess að það gæti talist skuldabréf eftir skuldaraskiptin. Var því ekki nóg að stefndi undirritaði sérstaka yfirlýsingu á öðru skjali þess efnis að hann gengist undir öll ákvæði viðkomandi bréfs og skuldbindingar samkvæmt því og skiptir í því sambandi ekki máli þótt bréfið hefði verið áritað um skuldaraskiptin. Þá er þess að geta að kröfuhafinn samþykkti skuldaraskiptin með fyrirvara um að betri réttur skuldara framseldist með kröfunni til stefnda, en þar með fullnægði krafan ekki þeim áskilnaði að vera einhliða svo um skuldabréf væri að ræða. Samkvæmt þessu breyttist krafa þáverandi eiganda bréfsins við skuldaraskiptin úr því að vera krafa samkvæmt viðskiptabréfi í almenna fjárkröfu. Fer því um hana samkvæmt almennum reglum kröfuréttar um kröfuhafaskipti. Af því leiðir að stefndi glataði engum mótbárum við framsal kröfunnar en á því er málatilbúnaður hans reistur.

Við meðferð málsins fyrir Landsrétti var því lýst yfir af hálfu áfrýjanda að óumdeilt væri að krafa vegna oftekinna vaxta, sem stefndi telur sig eiga á hendur áfrýjanda, hafi í upphafi stofnast. Þegar stefndi gekkst undir skuldbindinguna með yfirlýsingunni 18. febrúar 2012 var það með fyrirvara um betri rétt skuldara, en með skilmálabreytingu 13. janúar sama ár hafði krafa samkvæmt skuldabréfinu 10. nóvember 2010 verið lækkuð vegna ólögmætrar gengistryggingar. Af þessu leiðir að stefndi gat gagnvart eiganda bréfsins haft uppi frekari kröfur vegna ofgreiðslu og þeim rétti glataði hann ekki gagnvart áfrýjanda við framsalið til hans samkvæmt því sem hér hefur áður verið rakið. Þá verður heldur ekki talið að stefndi hafi glatað þessum rétti vegna tómlætis, en hann hafði haft uppi andmæli bæði við fyrri eiganda bréfsins með bréfi 30. september 2015 og áfrýjanda með tölvubréfi 6. febrúar 2017. Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur að niðurstöðu til.

Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Það athugist að eins og mál þetta er vaxið verður ekki séð að sú ákvörðun héraðsdómara að verða við beiðni aðila að skipta sakarefni þess á grundvelli undantekningarákvæðis 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 hafi haft í för með sér hagræði fyrir úrlausn málsins.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, ALM fjármögnun ehf., greiði stefnda, Línulögnum ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.