286/2004

L var vélstjóri á skipi sem var við veiðar í Brasilíu. Skipið var selt nauðungarsölu og var O hf. hæstbjóðandi. Þar sem félagið varð ekki við áskorun L um greiðslu vangreiddra launa rifti sá síðarnefndi ráðningunni og höfðaði mál til heimtu þeirra auk launa á þriggja mánaða uppsagnarfresti og um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar vegna heimfarar frá Brasilíu. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við L, svo sem boðið er í 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Var talið að O hf. hefði ekki fært sönnur á að L hefði verið ráðinn tímabundið til starfa á skipinu. Var því fallist að á ráðning L hefði verið ótímabundin og að ráðningarsamningur hans hefði verið í gildi er O hf. eignaðist skipið með samþykki tilboðs hans við nauðungarsölu þess. Hefði nauðungarsalan ekki sjálfkrafa leitt til slita á ráðningarsamningi L til starfa á skipinu og réttindi og skyldur útgerðarmanns gagnvart L hefðu færst til O hf. þegar tilboðið við nauðungarsöluna var samþykkt enda hefði L ekki neytt heimildar sinnar samkvæmt 2. mgr. 22. gr. sjómannalaga til að segja starfi sínu lausu. Var því fallist að mestu á kröfur L.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júlí 2004. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.347.454 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 148.474 krónum frá 15. ágúst 2003 til 15. september sama ár, af 334.067 krónum frá þeim degi til 15. október sama ár, af 1.322.746 krónum frá þeim degi til 15. nóvember sama ár, en af 1.347.454 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Loks krefst hann þess að viðurkenndur verði sjóðveðréttur til tryggingar kröfu sinni í Marz AK 80, skipaskrárnúmer 1441.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Þá krefst hann þess að lögmaður áfrýjanda verði sektaður samkvæmt 2. mgr., sbr. d., e. og f. lið 1. mgr. 135. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 166. gr. sömu laga vegna ummæla um að stefndi „hefði látið afskrá áfrýjanda af skipinu aftur í tímann.“

I.

Áfrýjandi kvaðst í skýrslu fyrir héraðsdómi hafa ráðið sig í byrjun október 2002 sem 1. vélstjóri á fiskiskipið Marz AK 80 en skipið var í eigu Avonu ehf. Ekki var gerður skriflegur samningur um ráðningu hans. Vann hann við að undirbúa skipið til veiða við Brasilíu. Beiðni um lögskráningu áhafnar skipsins barst sýslumanninum á Akranesi 16. október 2002 og var áfrýjandi lögskráður 1. vélstjóri að fenginni undanþágu samkvæmt 8. gr. laga nr. 113/1984 um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða á íslenskum skipum. Skipið hélt um það leyti til Brasilíu og mun hafa hafið veiðar þar við land í desember 2002. Í annarri veiðiferð skipsins í lok desembermánaðar bilaði gír þess. Hélt það til hafnar í Santos og fór ekki aftur á veiðar að því er virðist vegna fjárhagsvanda útgerðarinnar. Munu skipstjóri, yfirvélstjóri og áfrýjandi hafa beðið þess að veiðar gætu hafist á ný en aðrir í áhöfninni hætt störfum. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi bar áfrýjandi að vonast hafi verið til að úr því rættist og hafi hann ásamt skipsfélöfum sínum fylgst með skipinu að beiðni forsvarsmanns útgerðar þess. Hafi þeir búið á hóteli og útgerð skipsins greitt fé til uppihalds þeirra. Fyrrnefnt skip var selt nauðungarsölu á framhaldsuppboði sem sýslumaðurinn á Akranesi hélt 26. maí 2003 og var stefndi hæstbjóðandi. Samþykkti sýslumaður boð stefnda 7. júlí 2003. Í hinum áfrýjaða dómi er lýst samskiptum áfrýjanda og skipsfélaga hans við stefnda eftir að sá síðastnefndi eignaðist skipið á uppboðinu. Með bréfi 15. september 2003 tilkynnti áfrýjandi stefnda að þar sem hann hefði ekki orðið við áskorun í bréfi 29. ágúst sama ár um greiðslu launa væri ráðningu sinni „hér með rift.“ Kom áfrýjandi til Íslands 4. október 2003.

Áfrýjandi gerir kröfu til greiðslu launa frá 7. júlí 2003 til 4. október sama ár, en síðargreindan dag telur hann ráðningu sinni hafa lokið við komuna til Íslands. Þá gerir hann kröfu um laun á þriggja mánaða uppsagnarfresti og loks um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar vegna heimfarar sinnar frá Santos í Brasilíu. Er sundurliðun krafna áfrýjanda og málsástæðum aðila lýst í hinum áfrýjaða dómi.

II.

Áfrýjandi byggir á því að hann hafi verið ráðinn ótímabundinni ráðningu til starfa sem 1. vélstjóri um borð í Marz AK 80 haustið 2002. Stefndi telur hins vegar að ósannað sé að ráðningarsamningur hafi verið í gildi milli áfrýjanda og fyrri útgerðar skipsins er stefndi eignaðist það við fyrrgreinda nauðungarsölu. Telur hann þau takmörkuðu gögn, sem nýtur um ráðningu áfrýjanda og rakin eru í hinum áfrýjaða dómi, benda til þess að áfrýjandi hafi annað hvort verið ráðinn tímabundinni ráðningu eða ætlað sér að vinna kauplaust. Skriflegur ráðningarsamningur var ekki gerður við áfrýjanda sem þó er boðið í 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Hefur stefndi ekki fært sönnur á að áfrýjandi hafi verið ráðinn tímabundið til starfa á skipinu. Verður því talið að ráðning áfrýjanda hafi verið ótímabundin og að ráðningarsamningur hans hafi verið í gildi er stefndi eignaðist skipið með samþykki tilboðs hans við nauðungarsölu þess 7. júlí 2003.

Í 2. mgr. 22. gr. sjómannalaga er mælt fyrir um heimild skipverja til að krefjast lausnar úr skiprúmi ef skip er selt öðrum innlendum útgerðarmanni, en skipverjinn verði þá að segja starfi sínu lausu þegar eftir að hann fær vitneskju um þetta. Af þessu ákvæði, sem beitt verður þegar skip er selt nauðungarsölu, verður að draga þá gagnályktun að ráðning skipverja standi óbreytt ef innlendur útgerðarmaður gerist kaupandi að því, nema skipverjar nýti sér rétt samkvæmt ákvæðinu til að slíta ráðningunni vegna sölunnar, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni 2000, bls. 1884. Vegna þessa leiddi nauðungarsala skipsins ekki sjálfkrafa til þess að slitið væri ráðningarsamningi áfrýjanda til starfa á því. Færðust réttindi og skyldur útgerðarmanns gagnvart áfrýjanda til stefnda 7. júlí 2003 þegar tilboð hans í skipið við nauðungarsöluna var samþykkt, enda neytti áfrýjandi ekki fyrrnefndrar heimildar 2. mgr. 22. gr. sjómannalaga til að segja starfi sínu lausu. Breytir engu um þessa niðurstöðu að sýslumaðurinn á Akranesi afskráði áfrýjanda að eigin frumkvæði úr skiprúminu 27. október 2003 og miðaði þá afskráningu við 27. desember 2002, sbr. bréf sýslumannsins á Akranesi 30. júlí 2004 sem lagt hefur verið fram í Hæstarétti.

Samkvæmt framansögðu á áfrýjandi kröfu til launa úr hendi stefnda frá 7. júlí 2003 þar til hann sleit ráðningarsamningi sínum með bréfi 15. september sama ár. Þá á hann rétt til launa á þriggja mánaða uppsagnarfresti samkvæmt 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga sbr. 27. gr. sömu laga. Fellur heimferðartími hans frá Brasilíu innan þess uppsagnarfrests. Stefndi mótmælir því að áfrýjandi eigi rétt til starfsaldursálags og fæðispeninga. Þar sem áfrýjandi styður þessar kröfur við greinar 1.15 og 1.19 í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Vélstjórafélags Íslands, en mótmæli stefnda eru engum rökum studd, verða þær teknar til greina. Þá verður fallist á kröfu áfrýjanda vegna glataðra lífeyrisréttinda. Loks verður fallist á kröfu áfrýjanda um endurgreiðslu kostnaðar að fjárhæð 100.568 krónur vegna heimferðar hans frá Brasilíu. Samkvæmt framansögðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 1.229.950 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir.

Ekki eru efni til að verða við kröfu stefnda um að lögmaður áfrýjanda verði sektaður vegna ummæla í greinargerð hans til Hæstaréttar.

Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Fallist verður á kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á sjóveðrétti í fiskiskipinu Marz AK 80 til tryggingar tildæmdri kröfu.

Dómsorð:

Stefndi, Olíuverzlun Íslands hf., greiði áfrýjanda, L-kk-þgf Ó-kk-þgf, 1.229.950 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 148.474 krónum frá 15. ágúst 2003 til 15. september sama ár, af 334.067 krónum frá þeim degi til 15. október sama ár, af 1.129.382 krónum frá þeim degi til 21. október sama ár en af 1.229.950 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Áfrýjandi á sjóveðrétt í Marz AK 80, skipaskrárnúmer 1441, til tryggingar framangreindri kröfu sinni.