103/2014

J höfðaði mál á hendur Þ og krafðist m.a. ómerkingar tiltekinna ummæla um hann sem birtust í erlendri grein Þ sem fjallaði um aðdraganda þess að ráðist hefði verið í undirbúning að endurskoðun stjórnarskrárinnar á Íslandi á árinu 2011. Í umræddri grein lýsti Þ meðal annars ástæðu þess að ákveðið hefði verið að halda kosningar til stjórnlagaþings árið 2010 og ákvörðun Hæstaréttar Íslands þar sem kosningarnar hefðu verið ógiltar. Velti Þ því og upp í greininni hvort ákvörðun Hæstaréttar hefði verið lögleg. Vék hann síðan að því sem hann kvað vera orðróm á meðal lögfræðinga, um að einn af dómurum Hæstaréttar hefði lagt drög að einni af kærunum til Hæstaréttar um ógildingu kosninganna til stjórnlagaþingsins, sem Hæstiréttur, undir forystu sama dómara, hefði nýtt sem átyllu til að ógilda kosningarnar. Ekki hefðu þó verið færðar sönnur á þetta. Eru síðastgreind ummæli þau sem J kvað ærumeiðandi í sinn garð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að líta yrði til þess á hvern hátt hin umdeildu ummæli hefðu verið sett fram og í því sambandi tekið fram að orðrómurinn, sem Þ hefði vísað til í grein sinni, hefði komið fram í umfjöllun DV nokkrum mánuðum áður. Ummælin hefðu verið sett fram í tengslum við málefni sem þjóðfélagsleg umræða hefði spunnist um og skiptar skoðanir væru á. Þá hefði Þ tekið fram að ekki hefðu verið færðar sönnur á ummælin. Hefði hann þannig sett fram fyrirvara um sannleiksgildi ummælanna. Í dóminum var því næst tekið fram að J hefði gefið kost á sér til trúnaðarstarfa og hefði á löngum starfsferli, meðal annars sem hæstaréttardómari, tekið virkan þátt í þjóðfélagsumræðu um ýmis málefni. Hefði hann m.a. verið talsmaður þess að dómarar yrðu að þola gagnrýni á störf sín á opinberum vettvangi. Í ljósi þessa yrði ekki talið að Þ hefði farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar og niðurstaða héraðsdóms, þar sem Þ var sýknaður, staðfest.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma héraðsdómararnir S-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. febrúar 2014. Hann krefst þess í fyrsta lagi að eftirfarandi ummæli sem birtust 20. mars 2012 á blaðsíðu 16 í grein gagnáfrýjanda „From Collapse to Constitution: The Case of Iceland“ í ritröðinni „CESifo Working Paper“ verði dæmd dauð og ómerk: „Further, it is rumored among lawyers expert at analyzing the legal writings of one another that one of the Supreme Court justices, drafted one of the complaints that the Supreme Court, with the same judge leading the charge, used as pretext for invalidating the election.“ Í öðru lagi krefst hann þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til refsingar vegna ofangreindra ummæla. Þá krefst hann þess í þriðja lagi að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér miskabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur og 500.000 krónur vegna kostnaðar við birtingu dómsins í tveimur dagblöðum, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. september 2012 til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 18. febrúar 2014. Hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað, sem hann krefst í héraði og fyrir Hæstarétti.

Atvikum málsins og helstu málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar er rakið birtist í mars 2012 grein eftir gagnáfrýjanda í ritröð Háskólans í München í Þýskalandi. Greinin birtist í enskri útgáfu á veraldarvefnum og bar yfirskriftina ,,From Collapse to Constitution: The Case of Iceland“. Var hún 44 blaðsíður að lengd. Í greininni rakti gagnáfrýjandi ástæður þess að á árinu 2011 var ráðist í undirbúning að endurskoðun stjórnarskrárinnar á Íslandi. Leitaðist hann við að sýna fram á hvernig frumvarp til nýrrar stjórnarskrár, sem leit dagsins ljós á árinu 2011, hafi verið samið ,,með aðstoð frá almenningi“. Rakin voru nokkur lykilatriði frumvarpsins og lýst á hvern hátt það skæri sig frá gildandi stjórnarskrá. Þá var í greininni vikið að ástæðu þess að ákveðið hafi verið að halda í nóvember 2010 kosningar til stjórnlagaþings og lýst á hvern veg kosningarnar hafi verið ógiltar með ákvörðun Hæstaréttar 25. janúar 2011. Gerði gagnáfrýjandi grein fyrir gagnrýni á ákvörðun Hæstaréttar og vitnaði meðal annars til skrifa frá árinu 2011 um efnið. Gagnáfrýjandi rakti hvernig ákvörðun Hæstaréttar hafi af mörgum verið talin tilraun hagsmunaaðila til að ,,kæfa lýðræðisferli“ og rakti það einkum til andstöðu innan Sjálfstæðisflokksins við hugmyndir að stjórnlagaþingi. Velti gagnáfrýjandi því upp hvort ákvörðun Hæstaréttar kynni að hafa verið lögleg. Í framhaldi þess, á blaðsíðu 16 í greininni, vék gagnáfrýjandi síðan að því sem hann kvað vera orðróm á meðal lögfræðinga, um að einn af dómurum Hæstaréttar hafi lagt drög að einni af kærunum til Hæstaréttar um ógildingu kosninganna til stjórnlagaþingsins, sem Hæstiréttur, undir forystu sama dómara, hefði nýtt sem átyllu til að ógilda kosningarnar. Var því bætt við að ekki hefðu verið færðar sönnur á það. Í júní 2012 voru ummælin felld út úr greininni. Greinin birtist í íslenskri útgáfu í tímaritinu Skírni í maí 2012, í fyrra hefti 186. árgangs tímaritsins. I-kk-nf J-kk-nf þýddi og stytti ensku gerðina. Þá hafði meðal annars verið felldur út úr greininni sá hluti hennar þar sem vísað er í orðróminn. Aðaláfrýjandi telur að ummæli þau sem krafist er ómerkingar á og birtust á blaðsíðu 16 í grein gagnáfrýjanda í netútgáfu Háskólans í München hafi verið ærumeiðandi, til þess fallin að valda honum álitshnekki og falið í sér brot á ákvæðum 234., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Er krafa um ómerkingu ummælanna reist á 1. mgr. 241. gr. sömu laga.

Á meðal framlagðra gagna málsins er ljósrit úr tölublaði DV sem út kom miðvikudaginn 9. nóvember 2011. Undir yfirskriftinni ,,Sandkorn“ er meðal annars að finna svohljóðandi texta: ,,Sá kvittur hefur vaknað meðal þeirra sem þekkja til kæra vegna kosninga til stjórnlagaþings í fyrra að J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf hæstaréttardómari kunni að hafa komið að kærunum, sem voru sendar til Hæstaréttar. Nú telja einhverjir sig bera kennsl á stílbrögð J-kk-ef S-kk-ef á einhverri kærunni og draga þá ályktun að dómarinn hafi verið með í ráðum. Pískrað er um að J-kk-nf S-kk-nf hafi áður komið að því að semja skjöl sem send voru til Hæstaréttar.“

Mannorð annarra er meðal þeirra hagsmuna sem kunna að réttlæta að í lögum séu settar skorður við tjáningarfrelsi einstaklinga, eins og fram kemur í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrár. Það er þó ávallt skilyrði að þær skorður séu nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Þegar metið er hvar draga skuli mörk leyfilegrar tjáningar gagnvart mannorði annarra skiptir máli hvort það efni sem birt er geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar í málum nr. 278/2006 og nr. 65/2011.

Við úrlausn á því hvort gagnáfrýjandi hafi með ummælum sínum vegið að mannorði aðaláfrýjanda með því að bera út ærumeiðandi aðdróttun um hann verður að líta til þess á hvern hátt hin umdeildu ummæli voru sett fram. Í þeim er vísað í orðróm þess efnis að aðaláfrýjandi hafi lagt drög að kæru til Hæstaréttar, sem hann hafi síðan sem hæstaréttardómari tekið ákvörðun um. Sá orðrómur kom fram í umfjöllun DV nokkrum mánuðum áður. Tók gagnáfrýjandi fram að ekki hefðu verið færðar sönnur á ummælin. Með þessum athugasemdum hafði gagnáfrýjandi uppi tvenns konar fyrirvara gagnvart sannleiksgildi ummælanna, auk þess sem gefið var til kynna að orðrómurinn væri einungis reistur á ályktunum af orðfæri í einni kæru til Hæstaréttar. Gagnáfrýjandi tók því enga afstöðu til sannleiksgildis orðrómsins en fól lesendum að álykta um það. Ummæli gagnáfrýjanda, sem hér eru til skoðunar, voru hluti af viðamikilli umfjöllun hans um endurskoðun á stjórnarskránni. Ákvörðun Hæstaréttar 25. janúar 2011 um að ógilda kosningar til stjórnlagaþingsins hafði þau áhrif að horfið var frá fyrri áformum ríkisstjórnarinnar um að koma slíku þingi á. Var gripið til þess ráðs að setja á laggirnar sérstakt stjórnlagaráð, sem ekki hafði sama umboð til breytinga á stjórnarskránni og stjórnlagaþingið. Töluverð þjóðfélagsumræða varð um þessa ákvörðun Hæstaréttar, lögmæti hennar og afleiðingar.

Ummæli gagnáfrýjanda á blaðsíðu 16 í ritröð Háskólans í München voru endursögn af ummælum sem áður höfðu birst opinberlega. Við þau ummæli hafði gagnáfrýjandi uppi ákveðna fyrirvara, eins og rakið hefur verið. Voru ummælin sett fram í tengslum við málefni er þjóðfélagsleg umræða hafði spunnist um og skiptar skoðanir voru um. Aðaláfrýjandi gaf kost á sér til trúnaðarstarfa í þágu almennings. Hefur hann á löngum starfsferli sínum, meðal annars á þeim tíma er hann var skipaður hæstaréttardómari, tekið virkan þátt í þjóðfélagsumræðu um ýmis málefni og verið talsmaður þess að dómarar verði að þola gagnrýni á störf sín á opinberum vettvangi. Þegar alls þessa er gætt verður ekki séð að g-kk-nf hafi með ummælum sínum vegið svo að æru aðaláfrýjanda að það hafi farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrár. Með skírskotun til þess verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.