25/2002

Á starfaði sem vélstjóri á bát S, Agli SH-195, frá því í september 1998 til mars 2000. Samkvæmt samningi S við fiskverkunarfyrirtæki í Ólafsvík um sölu á afla bátsins var greitt fyrir aflann annars vegar með peningum en hins vegar með aflaheimildum. Sá hluti greiðslunnar sem var í formi aflaheimilda kom ekki til uppgjörs á hlut áhafnar í skiptaverðmæti. Í héraðsdómi var S dæmdur til að greiða Á þennan mismun, þar sem samningur útgerðarmanns við fiskkaupanda megi ekki hafa í för með sér lægra skiptaverð en kveðið væri á um í kjarasamningum. S áfrýjaði málinu og krafðist aðallega sýknu. Reisti hann dómkröfur sínar á því að í lagaákvæðum, sem kveði á um að samningar sem feli í sér lakari kjör en ákveðið er í kjarasamningum skuli vera ógildir, felist ólögmætt framsal á lagasetningar- og ákvörðunarvaldi löggjafans til hagsmunaaðila á vinnumarkaði, sem brjóti í bága við fyrirmæli stjórnarskrár um þrískiptingu ríkisvaldsins, mannréttindasáttmála Evrópu, og samningsfrelsi S. Hæstiréttur féllst ekki á þessi rök S og taldi að líta yrði svo á að umrædd ákvæði hafi verið sett til verndar einstökum launþegum til að tryggja þeim lágmarkskjör, sem samið sé um í kjarasamningum. Var ekki fallist á að í þessu felist framsal löggjafarvalds, heldur sé á því byggt að aðilar vinnumarkaðarins semji um kaup og kjör í frjálsum samningum sín á milli. Í þessu máli sé um það að ræða að samtök sem S sé aðili að, hafi gert þann kjarasamning við stéttarfélag Á, sem hann byggði kröfur sínar á, og S hlyti að vera við hann bundinn. Var S því dæmdur til að greiða Á umræddan mismun en tekin var til greina skuldajafnaðarkrafa S vegna fyrirframgreiddra launa sem Á hafði fengið fyrirfram og stóð eftir er hann hætti störfum. Þá var ákvæði héraðsdóms um sjóveðrétt Á í umræddum bát, Agli SH-195.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. janúar 2002 og krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnda en til vara að dómkröfur stefnda verði verulega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Málavextir eru raktir í héraðsdómi. Svo sem þar kemur fram starfaði stefndi sem vélstjóri á bát áfrýjanda Agli SH-195 frá því í september 1998 til mars 2000. Gerður var fiskverðssamningur milli áfrýjanda og áhafnar 9. september 1998, sem gilti í eitt ár frá 1. sama mánaðar og var síðar framlengdur til annars árs. Á sama tíma gekk áfrýjandi til samninga við fiskverkunarfyrirtækið Snoppu ehf. í Ólafsvík um sölu á afla bátsins og tryggði það fyrirtæki áfrýjanda aflaheimildir. Greiddi það áfrýjanda fyrir aflann annars vegar með peningum en hins vegar með aflaheimildum. Verðlagsstofa skiptaverðs, sem gerði athugun á uppgjöri aflaverðmætis bátsins á árunum 1999 og 2000, lýsti því áliti í bréfi 15. nóvember 2000 að hluti þess hefði verið greiddur með þeim hætti að Snoppa ehf. sem fiskkaupi hefði greitt kvóta fyrir útgerðina og nefnd greiðsla ekki komið til uppgjörs á hlut áhafnar svo sem kveðið væri á um í 1. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, sbr. 1. gr. laga nr. 21/1987 og 10. gr. laga nr. 79/1994. Er reyndar óumdeilt í málinu að uppgjör aflaverðmætis hafi verið með þessum hætti.

Á þeim tíma sem hér um ræðir gilti um kjör stefnda kjarasamningur milli stéttarfélaga vélstjóra annars vegar og hins vegar Vinnuveitendasambands Íslands fyrir hönd aðildarfélaga Landssambands íslenskra útvegsmanna, sem áfrýjandi var aðili að. Segir þar meðal annars í grein 1.03, að útgerðarmaður hafi með höndum sölu aflans og hafi til þess umboð áhafnar að því er aflahlut hennar varði. Skuli hann tryggja skipverjum hæsta gangverð fyrir fiskinn, þó aldrei lægra en útgerðarmaður fær. Ekki sé heimilt að draga frá heildarverðmæti afla kostnað vegna kaupa á veiðiheimildum og er í því sambandi vísað til áðurnefndrar 1. gr. laga nr. 24/1986, sem hefur að geyma ákvæði efnislega samhljóða þessu.

Hæstiréttur hefur áður tekið afstöðu til þess, sbr. til dæmis dóm réttarins 10. maí 2001 í málinu nr. 369/2000, að samningur útgerðarmanns við fiskkaupanda, sambærilegur við þann, sem um ræðir í þessu máli, megi ekki hafa í för með sér lægra skiptaverð en ella hefði verið og fela í raun í sér, að sjómenn væru látnir taka þátt í útgerðarkostnaði, sem væri óheimilt lögum samkvæmt, og gæti slíkur samningur ekki tryggt þeim hæsta gangverð fyrir fiskinn eins og kveðið væri á um í kjarasamningum.

Í 7. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur segir að samningar einstakra verkamanna við atvinnurekendur séu ógildir að svo miklu leyti, sem þeir fara í bága við samninga stéttarfélags við atvinnurekandann, enda hafi félagið ekki samþykkt þá. Í 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sbr. 5. gr. laga nr. 69/1993, segir að laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semji um, skuli vera lágmarkskjör, óháð kyni, þjóðerni eða ráðningartíma fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á svæði því, er samningur tekur til. Samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákveði skuli vera ógildir.

II.

Áfrýjandi reisir dómkröfur sínar á því að í ofangreindum lagaákvæðum felist ólögmætt framsal á lagasetningar- og ákvörðunarvaldi löggjafans til hagsmunaaðila á vinnumarkaði og felist framsalið í því að löggjafinn hafi sett almennan lagaramma um kjör ýmissa starfsstétta á vinnumarkaði, en fengið síðan hagsmunasamtökum vald til að útfæra efni og innihald hinna almennu réttarheimilda án þess að löggjafinn komi með nokkrum hætti þar að. Telur áfrýjandi að þetta fyrirkomulag brjóti í bága við ákvæði 2. gr. stjórnarskrárinnar um þrískiptingu ríkisvaldsins, sem ekki geri ráð fyrir slíku framsali valds. Þá heldur áfrýjandi því fram að umrædd ákvæði brjóti í bága við 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, sem kveður á um vernd eignarréttar. Auk þessa feli ofangreind ákvæði í sér brot gegn samningsfrelsi áfrýjanda og beiting þeirra með þeim hætti, sem aðilar vinnumarkaðarins tíðki, brjóti í bága við meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar.

Í úrlausnum dómstóla hefur margsinnis verið byggt á ofangreindum ákvæðum laga um stéttarfélög og vinnudeilur og laga um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Líta verður svo á að þau hafi verið sett til verndar einstökum launþegum til að tryggja þeim lágmarkskjör, sem samið sé um í kjarasamningum. Verður ekki fallist á að í þessu felist framsal löggjafarvalds, heldur sé á því byggt að aðilar vinnumarkaðarins semji um kaup og kjör í frjálsum samningum sín á milli. Í þessu máli er um það að ræða að samtök, sem áfrýjandi er aðili að, gerðu þann kjarasamning við stéttarfélag stefnda, sem hann byggir kröfur sínar á, og hlýtur áfrýjandi að vera við hann bundinn. Líta ber og til þess, að kjarasamningurinn er, að því er tekur til þess atriðis, sem hér er deilt um, efnislega samhljóða ákvæði, sem lögfest hefur verið með 1. gr. laga nr. 24/1986.

Að þessu athuguðu verður ekki fallist á ofangreindar málsástæður áfrýjanda. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sýknukröfu áfrýjanda á grundvelli tómlætis. Verður niðurstaða héraðsdóms um aðalkröfu áfrýjanda því staðfest.

III.

Eins og fram kemur í héraðsdómi hefur áfrýjandi uppi skuldajafnaðarkröfu á hendur stefnda að fjárhæð 166.351 krónu, en um er að ræða laun, sem stefndi hafði fengið fyrirfram og stóð eftir er hann hætti störfum. Er þetta viðurkennt af honum og jafnframt að krafan sé tæk til skuldajafnaðar. Í héraðsdómi er greint frá ummælum áfrýjanda fyrir dómi um það, sem honum og stefnda fór á milli við skyndileg starfslok hins síðarnefnda. Verða þau ummæli ekki talin skýr og auk þess kom fram hjá áfrýjanda að stefndi hefði ítrekað sagt að hann ætlaði að greiða fjárhæðina til baka.

Ekki verður talið sýnt fram á að áfrýjandi hafi með óyggjandi hætti gefið eftir umrædda kröfu. Þegar litið er til þess að stefndi kom síðar fram með kröfu á hendur honum verður ekki fallist á að krafan sé niður fallin vegna tómlætis hans. Verður hún því tekin til greina.

IV.

Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 1.382.392 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Staðfest er ákvæði héraðsdóms um sjóveðrétt í Agli SH-195, sbr. 197. gr. og 201. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Einnig er staðfest ákvæði dómsins um málskostnað. Dæma ber áfrýjanda til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, S-kk-nf J-kk-nf, greiði stefnda, Á-kk-þgf G-kk-þgf A-kk-þgf, 1.382.392 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 945.155 krónum frá 1. september 1999 til 1. september 2000, en af 1.382.392 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Staðfest eru ákvæði héraðsdóms um sjóveðrétt stefnda í Agli SH-195 og um málskostnað.

Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, 150.000 krónur.