236/2008

M var ákærð fyrir að hafa ekið bifreið undir áhrifum áfengis og fyrir brot gegn valdstjórninni. Fyrir Hæstarétti byggði M aðallega á því að hún hefði ekki notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Talið var að ekki yrði annað séð en að jafnræðis hefði verið gætt með málsaðilum við meðferð málsins fyrir héraðsdómi en ákærða hafði ekki gert grein fyrir þeim sönnunargögnum sem hún hefði farið á mis við að koma á framfæri, né hefði hún fært viðhlítandi rök fyrir því að héraðsdómari hefði tekið afstöðu gegn henni við meðferð málsins eða úrlausn þess. Í málinu hélt M því fram að hún hefði ekki verið ölvuð við aksturinn heldur drukkið áfengi eftir að hún missti stjórn á bifreið sinni með þeim afleiðingum að hún hafnaði utan vegar. Talið var að unnt væri að skera úr um sakargiftir á hendur M á grundvelli tveggja blóðsýna sem tekin voru úr henni eftir slysið og væri því ekki þörf á að styðjast við mælingu á þvagsýni. Þyrfti því ekki að taka afstöðu til málatilbúnaðar ákærðu að þessu leyti. Í málinu lá fyrir álitsgerð sem benti til þess að etanól í blóði M hefði verið um 1,50 á þeim tíma, sem lögreglu var tilkynnt um umferðaróhappið og hefði styrkur þess þá verið fallandi, sem gæfi til kynna að áfengisneyslu hennar hefði lokið meira en klukkustund fyrr. Með vísan til niðurstöðu álitsgerðarinnar, þess að bifreiðin var enn heit er lögregla kom á staðinn og að ekkert vitni kannaðist við að hafa gefið ákærðu að drekka á vettvangi var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu M staðfest. Þá var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu M fyrir brot gegn valdstjórninni staðfest. Var talið að M hefði ekki getað dulist að lögreglu- og sjúkraflutningamenn hefðu í umrætt sinn verið að gegna skyldustörfum sínum. Með vísan til 60. gr. stjórnarskrárinnar hefði M ekki getað komið sér hjá því að hlýða yfirvaldsboði í bráð þótt hún teldi sig hafa ástæðu til að draga í efa að heimilt væri að ganga svo langt sem raun bar vitni við sýnatökuna, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 387/1993. Var niðurstaða héraðsdóms um að M skyldi dæmd til 30 daga skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar og henni gerð 160.000 króna fésekt, auk sviptingar ökuréttar í eitt ár, staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. apríl 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing hennar verði þyngd.

Ákærða krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara krefst hún sýknu, en ella vægari refsingar og skemmri ökuréttarsviptingar.

I

Til stuðnings aðalkröfu sinni heldur ákærða því fram að við rekstur málsins í héraði hafi ekki verið gætt jafnræðis með aðilum og hafi hún því ekki notið réttlátrar málsmeðferðar, eins og áskilið er í 70. gr. stjórnarskrárinnar. Tilgreinir ákærða ýmislegt þessu til stuðnings, meðal annars að brotið hafi verið á rétti sínum til að leiða vitni, bera upp spurningar og leggja fram gögn, en vegna þessa megi að auki draga í efa hlutlægni dómarans.

Samkvæmt endurriti úr þingbók héraðsdóms hófst aðalmeðferð málsins 12. nóvember 2007. Saksóknari lagði í upphafi hennar fram tvö skjöl, en ekkert var þar bókað um framlagningu skjala af hálfu ákærðu eða óskir þar að lútandi. Gaf ákærða að svo búnu skýrslu og síðan tólf vitni. Ákærða kom þá aftur fyrir dóminn, þar sem óttast var að hluti af fyrri skýrslu hennar hefði misfarist í upptöku. Að lokinni þeirri skýrslu óskaði verjandi eftir að leggja fram gögn „til sönnunar á ástandi ákærðu í umrætt sinn“, svo sem sagði í þingbók. Sækjandi mótmælti að gögn yrðu lögð fram og krafðist verjandi þá úrskurðar dómara um það. Þá var bókað að verjandi ákærðu hafi krafist þess að fá að leggja tiltekna spurningu fyrir lækni, sem héraðsdómari hafnaði. Loks krafðist verjandinn að fá að leiða Ó-kk-þf H-kk-þf K-kk-þf sýslumann sem vitni og greindi frá helstu atriðum, sem leita ætti svara vitnisins við. Eftir stutt hlé á þinghaldinu kvað héraðsdómari upp úrskurð, þar sem öllum þremur kröfum ákærðu var hafnað. Ákærða kærði úrskurðinn til Hæstaréttar. Með dómi Hæstaréttar 5. desember 2007 í máli nr. 625/2007 var vísað frá réttinum kröfu ákærðu um að fá að leggja fram nánar tilgreind skjöl, þar sem aðalmeðferð í héraði hafi verið byrjuð þegar deilan um framlagningu þeirra kom upp. Staðfest var niðurstaða héraðsdómara um að hafna að leggja tilgreinda spurningu fyrir lækni, en fellt úr gildi ákvæði úrskurðarins, þar sem hafnað var kröfu ákærðu um að sýslumaðurinn á Selfossi yrði leiddur sem vitni. Samkvæmt endurriti úr þingbók héraðsdóms var málið næst tekið fyrir 5. febrúar 2008 til að halda áfram aðalmeðferð. Í upphafi þinghaldsins lagði sækjandi fram fjögur skjöl og verjandi ákærðu fjögur önnur skjöl, sem virðast hafa verið hluti af þeim gögnum, sem verjandinn vildi leggja fram í þinghaldi 12. nóvember 2007. Að þessu búnu voru teknar skýrslur af fimm vitnum, málið munnlega flutt og það tekið til dóms.

Af því, sem að framan greinir, verður ekki annað séð en að jafnræðis hafi gætt með aðilum málsins við meðferð þess fyrir héraðsdómi, enda fékk ákærða á sama hátt og ákærandi að leggja fram frekari gögn við framhald aðalmeðferðar 5. febrúar 2008, andstætt 2. mgr. 128. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, og hefur ákærða ekki gert grein fyrir öðrum sönnunargögnum, sem hún hafi farið á mis við að koma á framfæri í héraði. Ekki hafa verið færð viðhlítandi rök fyrir því að héraðsdómari hafi tekið afstöðu gegn ákærðu við meðferð eða úrlausn málsins. Verður aðalkrafa hennar því ekki tekin til greina.

II

Krafa ákærðu um sýknu af sakargiftum um umferðarlagabrot í 1. lið ákæru er reist á því að ósannað sé að hún hafi ekið bifreið undir áhrifum áfengis umrætt sinn, en hún ber því við að hún hafi neytt þess fyrst svo að máli skipti eftir að akstri lauk með því að hún missti stjórn á bifreiðinni, sem hafnaði utan vegar. Í hinum áfrýjaða dómi er ítarlega rakin atburðarás úr gögnum málsins, allt frá frumskýrslu lögreglunnar um tilkynningu umferðaróhapps kl. 2.21 aðfaranótt 4. mars 2007 og töku blóðsýnis úr ákærðu á vettvangi kl. 2.37. Þar er rakinn framburður vitna um áfengisneyslu ákærðu um kvöldið, svo og þeirra vitna sem komu að ákærðu í bifreiðinni eftir óhappið. Samkvæmt niðurstöðum rannsóknar reyndist etanólstyrkur í blóðsýni, sem tekið var kl. 2.37 úr ákærðu, vera 1,43‰, en 1,12‰ í öðru blóðsýni, sem var tekið kl. 4.13. Þvagsýni var tekið kl. 3.41 og mældist etanólstyrkur í því 1,81‰. Í héraðsdómi er og rakin álitsgerð deildarstjóra við Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræðum við Háskóla Íslands um hvað álykta megi um ölvun ákærðu af blóð- og þvagsýnunum, annars vegar miðað við öll sýnin og hins vegar miðað við blóðsýni eingöngu. Í álitsgerðinni kom fram að hlutfall milli etanólstyrks í þvagsýni og síðara blóðsýni hafi verið 1,56 og bendi það til þess að etanól hafi verið fallandi á þeim tíma, sem sýnin voru tekin. Í álitsgerðinni var komist að sömu niðurstöðu, hvort sem miðað var eingöngu við blóðsýnin tvö eða við þau ásamt þvagsýninu, um að etanólstyrkur í blóði ákærðu hafi verið um 1,50‰ á þeim tíma, sem lögreglu var tilkynnt um umferðaróhappið. Deildarstjórinn staðfesti álitsgerðina fyrir héraðsdómi og kvað samanburð á blóðsýnunum tveimur sýna að etanólstyrkur í blóði ákærðu hafa verið fallandi þegar fyrra sýnið var tekið, sem bendi til að drykkju hafi lokið að minnsta kosti klukkustund fyrir töku þessa sýnis.

Ákærða ber meðal annars fyrir sig að taka áðurnefnds þvagsýnis hafi verið ólögmæt og því verði niðurstaða ekki á henni reist. Samkvæmt fyrrnefndri álitsgerð er unnt að skera úr um sakargiftir í 1. lið ákæru á grundvelli þess eins, sem ráðið verður af etanólstyrk í tveimur blóðsýnum úr ákærðu, og er því engin þörf á að styðjast við niðurstöðu mælingar á þvagsýni við úrlausn málsins. Af þeim sökum er ástæðulaust að taka afstöðu til málatilbúnaðar ákærðu að þessu leyti. Sem fyrr segir kom fram í álitsgerðinni að etanól í blóði ákærðu hafi verið um 1,50‰ á þeim tíma, sem lögreglu var tilkynnt um umferðaróhappið, og hafi styrkur þess þá verið fallandi, sem gefi til kynna að áfengisneyslu ákærðu hafi lokið meira en klukkustund fyrr. Þegar þessa er gætt ásamt því að bifreiðin var heit þegar lögregla kom á staðinn og ekkert vitni kannaðist við að hafa gefið ákærðu að drekka á vettvangi eða séð einhvern annan gera það verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærðu samkvæmt þessum ákærulið.

Ákærða er borin sökum í 2. og 3. lið ákæru um hafa haft í nánar tilteknum hótunum við nafngreinda lögreglumenn og sjúkraflutningamenn í tengslum við töku áðurgreinds þvagsýnis, svo og að hafa hrækt tvívegis í andlit eins lögreglumannsins. Fyrir liggur að ákærða neitaði um atbeina til sýnatöku og veitti mótspyrnu þegar valdi var beitt til að taka þvagsýnið. Ákærða kveðst hafa verið í áfalli eftir umferðarslys og brugðist við á þennan hátt vegna hræðslu, enda hafi henni fundist sem ráðist væri á sig og henni misþyrmt. Hún kunni við þessar aðstæður að hafa sagt eitthvað, sem engum hefði átt að detta í hug að taka mark á. Um þetta verður að gæta að því að ákærðu gat ekki dulist að þeir, sem hér um ræðir, voru að gegna skyldustörfum. Það er meginregla íslenskrar stjórnskipunar að enginn geti komið sér hjá því að hlýða yfirvaldsboði í bráð þótt hann vefengi heimildir stjórnvalda, sbr. 60. gr. stjórnarskrárinnar. Þótt ákærða teldi sig hafa ástæðu til að draga í efa að heimilt væri að ganga svo langt sem raun ber vitni við sýnatöku veitti það ekki rétt til að leitast við að hindra framkvæmd hennar á þann hátt, sem ákærða gerði, sbr. einnig dóm Hæstaréttar í máli nr. 387/1993, sem birtur er í dómasafni 1994, bls. 813. Með þessum athugasemdum verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um þessa tvo ákæruliði.

Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærðu og sviptingu ökuréttar verða staðfest.

Með hinum áfrýjaða dómi var ákærðu gert að greiða samtals 354.922 krónur í sakarkostnað. Þar á meðal var kostnaður í tengslum við þvagsýni að fjárhæð 28.287 krónur, sem ákærða verður ekki látin bera í ljósi framangreindrar niðurstöðu. Í sakarkostnaðinum voru jafnframt meðtalin málsvarnarlaun verjanda ákærðu að fjárhæð 209.160 krónur, sem taka verður til endurskoðunar. Hæfilegt er að þau nemi 373.500 krónum að meðtöldum virðisaukaskatti. Verður ákærðu þannig gert að greiða samtals 490.975 krónur í sakarkostnað í héraði.

Ákærða verður dæmd til að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti, allt eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en sakarkostnað.

Ákærða, M-kvk-nf B-kvk-nf, greiði 490.975 krónur í sakarkostnað í héraði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, J-kk-ef E-kk-ef héraðsdómslögmanns, 373.500 krónur, og allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 346.267 krónur, þar með talin málsvarnarlaun sama verjanda, 311.250 krónur.