25/2007

Með úrskurði 10. desember 2004, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda á Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Almenningar væri þjóðlenda. S o.fl., sem töldu til réttinda yfir landsvæðinu sem eigendur og ábúendur nánar tilgreindra jarða, kröfðust þess aðallega að úrskurður nefndarinnar yrði að þessu leyti felldur úr gildi. Til vara kröfðust þau viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti sínum á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að í lögfestum fyrir Stóra-Dal frá 1665, 1795 og 1820 væri greint frá réttindum, sem jörðinni fylgdu, til skógar á afmörkuðu svæði á Almenningum. Þá væri í landamerkjabréfum fjögurra nánar tilgreindra jarða frá 1887 og 1890 rætt um að þær ættu upprekstur í afréttarlandinu Almenningum, þær ættu afréttarlandið eða það fylgdi þeim, en í öllum tilvikum væri tekið fram að þessi réttindi væru hlutfallsleg við aðrar jarðir, sem eins væri ástatt um, en þeirra ekki frekar getið. Ekki var talið að reifað hefði verið af hálfu S o.fl. að hvaða marki þau kynnu hvert fyrir sig að telja til réttinda yfir landsvæðinu á grundvelli þessara heimildarbréfa. Í flestum bréfunum var vikið að landsvæðinu í tengslum við skógarítak og upprekstur búfjár, en að öðru leyti var það nefnt afréttur, á sama hátt og í landamerkjabréfi fyrir Þórsmörk frá 1892 og í sérstakri merkjalýsingu fyrir landsvæðið. Talið var að í síðastnefndum tilvikum væri átt við upprekstrarrétt, sem fylgdi fjölmörgum jörðum á þessu landsvæði. Af þessum sökum var ekki talið að neitt af þessum skjölum gæti talist haldbær heimild um beinan eignarrétt S o.fl., einhverra eða þeirra allra, að Almenningum. Þá lá ekkert fyrir um að umráðamenn jarðanna, sem málið varðaði, hefðu nokkru sinni um margra alda skeið haft önnur not af landsvæðinu en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Í úrskurði óbyggðanefndar hafði því verið slegið föstu að Almenningar væru afréttareign eigenda þessara jarða og var ekki talið að S o.fl. hefðu reifað hver þau frekari réttindi gætu verið sem varakrafa þeirra tók til. Var Í því sýknað af kröfum S o.fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2007 og krefjast þess aðallega að úrskurður óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 5/2003, Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, verði felldur úr gildi að því leyti sem þar var ákveðið að landsvæðið Almenningar sé þjóðlenda og viðurkennt að þau eigi í óskiptri sameign eignarrétt að landinu með tilteknum merkjum, sem hafi mörk gagnvart þjóðlendu í Mýrdalsjökli eins og jaðar hans er á hverjum tíma. Til vara krefjast áfrýjendur viðurkenningar á ,,fullkomnum afnotarétti áfrýjenda á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum“. Í báðum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 12. október 2000 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af Þjórsá og að austan af vesturmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að norðan að línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands mun hafa notað við vinnu sína. Að fram komnum kröfum stefnda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í janúar 2003 að fjalla um það í níu málum. Eitt þeirra, sem varð nr. 5/2003, tók til Eyjafjallasvæðis og Þórsmerkur í Rangárþingi eystra. Þetta svæði náði nánar tiltekið að vestan og norðan frá fyrrum mörkum Vestur-Eyjafjallahrepps annars vegar og Austur-Landeyjahrepps, Fljótshlíðarhrepps og Hvolhrepps hins vegar. Til austurs náði svæðið að fyrrum mörkum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu og til suðurs að hafi. Innan þess féll jafnframt allur Eyjafjallajökull, svo og hluti Mýrdalsjökuls eftir nánar tilgreindum línum á honum.

Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda á framangreindu svæði yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt úr vestri frá punkti utan marka fyrrum Vestur-Eyjafjallahrepps í Fremra Kanastaðagili suður um Öldustein að þeim stað, sem Steinsholtsá rennur út á Markarfljótsaura. Frá þeim hornpunkti fylgdi krafa stefnda línu suðvestur með Eyjafjallajökli gegnum land jarðanna Stóru-Merkur, Mið-Merkur, Syðstu-Merkur, Eyvindarholts, Dalskots, Stóra-Dals, Mið-Dals og Neðri-Dals, þar til komið var þar í punkt í fjallinu Stórhöfða. Frá honum réðst krafa stefnda af línu sunnan við Eyjafjallajökul til austurs gegnum land jarðanna Núps, Ysta-Skála og Mið-Skála, svokallaðra Ásólfsskálajarða og Holtshverfisjarða, og jarðanna Núpakots, Þorvaldseyrar, Seljavalla, Selkots, Raufarfells og Rauðafells, svo og landsvæðin Hólatungur og Borgartungur. Þaðan dró stefndi kröfu sína um mörkin áfram til austurs gegnum land jarðanna Hrútafells, Skarðshlíðar, Drangshlíðar, Drangshlíðardals, Ytri-Skóga og Eystri-Skóga, þar sem komið var að austurmörkum svæðisins í punkti neðan við Skógafjall á mörkum fyrrum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu. Í þessari kröfugerð stefnda fólst meðal annars í meginatriðum að landsvæðin Almenningar, Steinsholt, Stakkholt, Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur og Þórsmörk teldust til þjóðlendna ásamt Eyjafjallajökli og þeim hluta Mýrdalsjökuls, sem málið tók til. Eigendur jarðanna, sem hér var getið, svo og þeir, sem kölluðu til réttinda yfir öðrum þessum landsvæðum, andmæltu kröfu stefnda um þjóðlendumörk, sem þeir töldu að fylgja ættu jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls eins og hann yrði á hverjum tíma, en að öðru leyti yrðu engar þjóðlendur á svæðinu.

Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendna og eignarlanda á þessu svæði yrðu dregin eftir jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls, eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998, og væru jöklarnir innan þessara marka þjóðlendur. Að auki töldust til þjóðlendna landsvæðin Almenningar, Steinsholt, Stakkholt, Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur og Þórsmörk norðan Eyjafjallajökuls og vestan Mýrdalsjökuls, fyrrnefndar Borgartungur og Hólatungur sunnan Eyjafjallajökuls og Skógafjall sunnan Mýrdalsjökuls með nánar tilgreindum merkjum ásamt tilteknu landsvæði norðvestan Entujökuls í Mýrdalsjökli. Útdráttur úr þessum úrskurði var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Áfrýjendur, sem kveðast vera eigendur meirihluta jarða í fyrrum Vestur-Eyjafjallahreppi annarra en jarðanna Fitja, Fitjamýrar, Mið-Merkur, Brúna, Borgareyrar, Dalsels, Bjarkalands, Steinmóðarbæjar, Hamragarða, Neðri-Dals, Mið-Dals, Stóra-Dals, Eyvindarholts, Syðstu-Markar og Stóru-Markar 1-3, vildu ekki una niðurstöðu hans varðandi Almenninga, höfðuðu mál þetta 14. september sama ár. Jafnframt þessu máli eru rekin fyrir Hæstarétti mál nr. 22, 23, 26 og 28/2007, sem höfðuð voru á hendur stefnda til að fá hnekkt niðurstöðum óbyggðanefndar um að landsvæðin Þórsmörk og Goðaland, Steinsholt, Merkurtungur og Stakkholt teldust þjóðlendur.

II.

Landsvæðið Almenningar er í dómkröfum áfrýjenda afmarkað að norðaustan frá upptökum Fremri-Emstruár við jaðar Entujökuls í Mýrdalsjökli og eftir henni niður í Markarfljót, en síðan er fljótsgilinu fylgt til suðurs þar til Þröngá fellur í það. Þaðan ræður Þröngá merkjum til austurs allt að upptökum hennar í Mýrdalsjökli, en á milli upptaka ánna liggur landsvæðið að jöklinum. Til vesturs handan Markarfljóts liggur afréttur Fljótshlíðinga, en til norðurs afréttur fyrrum Hvolhrepps. Í málinu er ekki ágreiningur um þessi merki landsvæðisins, sem jafnframt voru lögð til grundvallar í úrskurði óbyggðanefndar.

Áfrýjendur kveðast vera eigendur og ábúendur jarðanna Varmahlíðar, Vallatúns, Hellnahóls, Ormskots, Efstu-Grundar, Mið-Grundar, Rimahúss, Syðstu-Grundar, Indriðakots, Ásólfsskála, Moldgnúps, Skálakots, Björnskots, Miðskála I og III, Ysta-Skála I, II, III og IV, Núps I, II og III, Hvamms, Sauðhúsavallar, Efra-Hóls, Lambhúshóla, Syðra-Hóls, Efri-Kvíhólma, Syðri-Kvíhólma, Efraholts, Vesturholts, Nýjabæjar, Fornusanda, Efri-Rots, Seljalandssels, Seljalands, Eystra-Seljalands, Ytra-Seljalands og Tjarna, auk þess sem áfrýjandinn Rangárþing eystra komi fram „í umboði annarra rétthafa“. Þau kveða Almenninga hafa verið nýtta frá þessum jörðum til sumarbeitar allt til ársins 1989 og telja landsvæðið háð beinum eignarrétti þeirra.

III.

Samkvæmt Landnámabók námu nafngreindir landnámsmenn land frá Jökulsá á Sólheimasandi sunnan Mýrdalsjökuls vestur og norður fyrir Eyjafjallajökul allt að Markarfljóti. Á-kvk-nf A-kvk-nf var sögð hafa numið land milli Seljalandsmúla og Markarfljóts og Langanes allt upp til Jöldusteins og búið í Katanesi. Einnig var getið um tvo bræður, Á-kk-þf og S-kk-þf R-kk-þf, sem hafi numið land „fyrir ofan Krossá ok fyrir austan Fljót“. Á-kk-nf hafi helgað landnám sitt Þ-kk-þgf og kallað Þórsmörk, en ekki er vitað hvar bær hans kann að hafa verið. S-kk-nf var sagður hafa búið á Steinfinnsstöðum, en ekki er heldur vitað hvar þeir voru, þótt getum hafi verið leitt að því að þeir hafi verið á Almenningum. Í Landnámu segir og að bjór, sem svo var nefndur, hafi legið ónuminn fyrir austan Fljót milli Krossár og Jöldusteins. Það land hafi J-kk-nf g-kk-nf H-kk-nf farið eldi og lagt til hofs. Ekki er vitað nánar um landnám þetta.

Bærinn Dalur er nefndur í Njálssögu, en þar bjó R-kk-nf, sonur Ú-kk-ef a-kk-ef. Elsta landamerkjabréf Stóra-Dals mun vera frá 1599, en þar var Almenninga ekki getið. Á hinn bóginn sagði meðal annars eftirfarandi í lögfestu um Stóra-Dal frá 19. desember 1665: „Þessi eru skőgatakmörk Stőradals: í fyrstu þridja hvör hrísla í öllu Lánganesi inn undir Falljökul ... svo og á Almenningum úthőlmar allir.“ Á sama veg var skráð í lögfestum um jörðina 31. ágúst 1795 og 31. maí 1820, en samkvæmt örnefnaskrá eru Úthólmar gróðurtorfa á suðvestanverðum Almenningum. Í jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef 1709 var lýsing á Stóra-Dal og hjáleigum, svo og afrétti jarðarinnar í Stakkholti, en Almenninga að engu getið.

Eftir gildistöku landamerkjalaga nr. 5/1882 var Almenninga getið í landamerkjabréfum nokkurra jarða í Vestur-Eyjafjallahreppi. Í landamerkjabréfi Mið-Skála frá 20. maí 1887 sagði: „Upprekstur á jörðin tiltölulegan við Holtssóknarmenn í afréttarlandið Almenninga.“ Þá sagði í landamerkjaskrá fyrir Holt ásamt hjáleigum frá 10. maí 1890 að „afréttarlandið Almenninga á Holt hlutfallslega við aðrar jarðir, sem þá eiga líka.“ Sams konar ákvæði var í landamerkjaskrá fyrir Ysta-Skála 14. maí 1890, svo og í landamerkjaskrá fyrir Ásólfsskála frá 17. sama mánaðar, þar sem þó var tekið svo til orða að „jörðinni fylgir afréttarlandið Almenningar hlutfallslega við aðrar jarðir, sem þeir fylgja líka.“ Í landamerkjabréfi fyrir Þórsmörk 12. maí 1892 var lýst marki að norðan, sem aðskilji Þórsmörk „og Almenninga, afrétt Eyfellinga í Holtssókn“. Sérstök merkjalýsing var gerð fyrir Almenninga 14. maí 1892, sem var þinglesin 21. sama mánaðar og skráð í landamerkjabók, en þar sagði eftirfarandi: „Afrétturinn Almenningar, sem tilheyrir meiri hluta Vestur-Eyjafjallahrepps, hefir þessi takmörk: að innanverðu Emstruána fremri frá upptökum hennar úr jöklinum allt niður í Markarfljót í fljótsgilinu, þá Markarfljót niðureftir gilinu þar til Þröngá fellur í það; enn að framanverðu, í móti Þórsmörk, Þröngá, sem fellur eftir Þröngárgili allt frá upptökum hennar úr jöklinum niður í Markarfljót.“

Í 66. gr. fjallskilareglugerðar fyrir Rangárvallasýslu nr. 58/1894 og yngri reglugerðum um sama efni allt til ársins 1943 voru sérstök ákvæði um svokallaða smáafrétti, en mælt var fyrir um að hreppsnefnd Vestur-Eyjafjallahrepps skyldi annast fjallskil, réttahöld og grenjaleitir meðal annars á Almenningum. Loks er þess að geta að í gerðabók fasteignamatsnefndar 1916 sagði að „allar jarðir í Vestur-Eyjafjallahreppi frá Varmahlíð að Tjörnum (báðar meðtaldar), að undanskildum Fit og Fitjamýri, eiga rétt til uppreksturs á „Almenninga“.“

IV.

Í skýrslu um rannsókn sérfræðings, sem gerð var að tilhlutan óbyggðanefndar, er Almenningum lýst svo að þeir liggi í 200 til 1100 m hæð og teljist því til gróðurfarslegs hlíðarbeltis og fjallbeltis. Vesturhluti svæðisins sé hallalítill, en austan til undir jökli hækki landið snöggt og mæti honum í um 1000 m hæð. Nyrsti hluti Almenninga standi í 500 til 600 m hæð og sé víðlend og gróðurlaus flatneskja. Gróður við landnám hafi verið frábrugðinn því, sem nú er, en svo sé komið að Almenningar séu að mestu gróðurlaus auðn eða um 68% svæðisins og aðeins um 3% teljist vel gróið land. Jarðir áfrýjenda, sem áður er getið, liggja fjarri Almenningum, en þær næstu eru í um 20 km loftlínu frá landsvæðinu þvert yfir Eyjafjallajökul.

Í fyrrnefndum lögfestum fyrir Stóra-Dal frá 1665, 1795 og 1820 var greint frá réttindum, sem jörðinni fylgdu, til skógar á afmörkuðu svæði á Almenningum. Í landamerkjabréfum fyrir Mið-Skála, Holt, Ysta-Skála og Ásólfsskála frá árunum 1887 og 1890 var sem áður segir ýmist rætt um að þessar jarðir ættu upprekstur í afréttarlandinu Almenningum, þær ættu afréttarlandið eða það fylgdi þeim, en í öllum tilvikum var það tekið fram að þessi réttindi væru hlutfallsleg við aðrar jarðir, sem eins væri ástatt um, en þeirra var ekki frekar getið. Ekki hefur verið reifað af hendi áfrýjenda að hvaða marki þau kunni hvert fyrir sig að telja til réttinda yfir Almenningum á grundvelli þessara heimildarbréfa. Í flestum bréfunum er vikið að þessu landsvæði í tengslum við skógarítak og upprekstur búfjár, en að öðru leyti er það nefnt afréttur, á sama hátt og í landamerkjabréfi fyrir Þórsmörk frá 1892, þar sem rætt var um Almenninga sem afrétt Eyfellinga í Holtssókn, og í sérstakri merkjalýsingu fyrir þetta landsvæði, þar sem tekið var svo til orða að „afrétturinn Almenningar ... tilheyrir meiri hluta Vestur-Eyjafjallahrepps“. Líta verður svo á að í þessum síðastnefndu tilvikum sé verið að ræða um upprekstrarrétt, sem fylgdi fjölmörgum jörðum á þessu landsvæði. Af þessum sökum er ekki unnt að líta svo á að neitt af þessum skjölum geti talist haldbær heimild um beinan eignarrétt áfrýjenda, einhverra eða þeirra allra, að Almenningum. Ekkert liggur fyrir um að umráðamenn jarðanna, sem málið varðar, hafi nokkru sinni um margra alda skeið haft önnur not af þessu landsvæði en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Í úrskurði óbyggðanefndar var því slegið föstu að Almenningar væru afréttareign eigenda jarðanna, sem hér eiga hlut að máli, og hafa áfrýjendur ekki reifað hver þau frekari réttindi geti verið, sem varakrafa þeirra tekur til. Eru því ekki efni til að hnekkja úrskurði óbyggðanefndar um þetta landsvæði og verður stefndi sýknaður af kröfum áfrýjenda.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda á báðum dómstigum fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum áfrýjenda, S-kk-ef J-kk-ef J-kk-ef, Ö-kvk-ef B-kvk-ef Þ-kvk-ef, Ó-kk-ef S-kvk-ef, K-kk-ef S-kk-ef, E-kvk-ef Þ-kvk-ef E-kvk-ef, J-kk-ef G-kk-ef F-kk-ef, J-kk-ef S-kk-ef Á-kk-ef, R-kvk-ef S-kvk-ef, K-kk-ef S-kk-ef, B-kvk-ef G-kvk-ef, L-kk-ef E. H-kk-ef, L-kk-ef Á-kk-ef, I-kvk-ef J-kvk-ef, K-kvk-ef B-kvk-ef V-kvk-ef, S-kk-ef G-kk-ef O-kk-ef, G-kk-ef J-kk-ef V-kk-ef, G-kk-ef S. E-kk-ef, S-kvk-ef S-kvk-ef, S-kvk-ef S-kvk-ef, G-kk-ef G-kk-ef, K-kk-ef A-kk-ef, E-kk-ef A-kk-ef, Ó-kk-ef A-kk-ef, J-kk-ef A-kk-ef, Ó-kk-ef S-kk-ef, Ó-kk-ef H-kk-ef S-kk-ef, J-kvk-ef S-kvk-ef, V-kk-ef S-kk-ef, H-kvk-ef S-kvk-ef, G-kvk-ef S. S-kvk-ef, G-kk-ef R-kk-ef, Á-kvk-ef S-kvk-ef, B-kvk-ef H-kvk-ef, M-kk-ef S-kk-ef, V-kk-ef G-kk-ef E-kk-ef, M-kvk-ef E-x-x B-kvk-þgf, S-kk-ef S-kk-ef, A-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef, I-kvk-ef H. G-kvk-ef, Ö-kvk-ef D-kvk-ef E-kvk-ef, R-kk-ef G-kk-ef, J-kk-ef S-kk-ef, U-kvk-ef S-kvk-ef, K-kvk-ef S-kvk-ef, L-kk-ef Á-kk-ef, E-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef, B-kk-ef H-kk-ef K-kk-ef, I-kk-ef K-kk-ef, G-kk-ef J-kk-ef K-kk-ef, Ó-kk-ef B-kk-ef, S-kvk-ef H-kvk-ef L-kvk-ef, T-kk-ef E-kk-ef G-kk-ef, L-kk-ef B-kk-ef, H-kk-ef F-kk-ef, G-kvk-ef Á-kvk-ef, K-kk-ef S-kk-þf H-kk-ef, K-kk-nf Ó-kk-ef, Ó-kk-ef K-kk-ef O-kk-ef, A-kvk-ef J-kvk-ef S-kvk-ef, Hnauka ehf., S-kk-ef O-kk-ef og Rangárþings eystra.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra á báðum dómstigum, samtals 500.000 krónur.