637/2014

Eigendur jarðanna Brekku og Snartarstaða í Norðurþingi greindi á um landamerki milli jarðanna. Í málinu lá ekki fyrir landamerkjalýsing Brekku en hins vegar lá fyrir ljósrit af tveimur landamerkjabréfum fyrir Snartarstaði, annars vegar frá janúar 1884 og hins vegar frá apríl sama ár. Samkvæmt endurriti bréfanna hafði hið yngra verið lesið á manntalsþingi í júní 1884 en hið eldra í maí 1885. Bréfin voru orðrétt samhljóða að því frátöldu að í eldra bréfinu sagði að merkin lægju „beint upp í stein í Reiðgarði, þaðan í [Kollufjall] og svo í Klíningsskarð“ en í yngra bréfinu sagði að merkin lægju „beint upp í stein í Reiðgarði og þaðan í Kollufjall, þaðan og sunnanvert í Klíningsskarð“. Í dómi Hæstaréttar kom fram að það leiddi af framangreindum mun á landamerkjabréfunum að merki Snartarstaða lægju samkvæmt yngra bréfinu sunnar en samkvæmt því eldra en við það minnkaði land Brekku sem því næmi. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 360/2013 og af ákvæðum eldri laga um landamerki nr. 5/1882 var talið að líta yrði svo á að með því að eldra landamerkjabréf Snartarstaða hefði verið afhent til þinglýsingar tæpu ári eftir að því yngra var þinglýst, að komist hefði á samningur milli eigenda Brekku og Snartarstaða um að merki milli jarðanna skyldu eftirleiðis vera þau sem í eldra bréfinu frá janúar 1884 greindi. Bæri því að leggja það landamerkjabréf til grundvallar við úrlausn ágreiningsins enda hefði ekki fram komið í málinu að þeim merkjum hefði verið breytt með síðari ráðstöfunum. Um afmörkun merkjanna milli jarðanna sagði í dómi Hæstaréttar að þótt ekki væri tekið svo til orða í landamerkjabréfi Snartarstaða að sjónhending réði merkjum milli þeirra staða, sem í því væru nefndir, yrði að miða við að átt hefði verið við röð sýnilegra kennileita sem rekja hefði mátt merkin eftir frá einum stað til annars, án þess að styðjast við uppdrætti eða hnitasetningar. Samkvæmt orðalagi landamerkjabréfsins frá janúar 1884 færu merkin í Klíníngsskarð en ekki sunnanvert í skarðið. Samkvæmt því og í ljósi staðhátta var að öllu verulegu leyti fallist á kröfugerð D og R um landamerki jarðanna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. september 2014. Þeir krefjast viðurkenningar á því að landamerki jarðanna Snartarstaða og Brekku í Norðurþingi liggi eftir línu sem dregin er frá punkti A við sjávarkambinn í Syðranesi, hnit: X615132 og Y646599, að punkti B sem er steinn í Reiðgarði, hnit: X615568.92 og Y646712.43, þaðan í punkt C sem er varða efst á Kollufjalli, hnit: X616903 og Y647334, þaðan í punkt D í Klíningsskarði, hnit: X618816 og Y648312, og þaðan í punkt E í Hólsstígsþjóðvegi, þar sem hann fer í Blikalónsdal á vestari dalbrún, hnit: X625465.80 og Y650881.30. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi skaut málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 18. nóvember 2014. Hann krefst aðallega viðurkenningar á því að landamerki milli framangreindra jarða liggi um línu sem dregin er milli eftirtalinna punkta: Frá punkti 1 miðað við tréstaur við sjávarkamb við Syðranes, hnit: X615140.12 og Y646541.20, þaðan í punkt 2 í stein í Reiðgarði, hnit: X615568.92 og Y646712.43, þaðan í punkt 3 sunnan við Beltisvatn, hnit: X625169.81 og Y650536.94, og þaðan í punkt 4 þar sem Hólsstígsþjóðvegur liggur niður í Blikalónsdal, hnit: X625465.80 og Y650881.30. Til vara krefst hann þess að viðurkennd verði landamerki jarðanna eins og í aðalkröfu greinir að hnitapunkti 2, þaðan að hnitapunkti 2a sunnanvert við Klíningsskarð, hnit: X618935.68 og Y648140.89, og þaðan í hnitapunkta 3 og 4 eins og þeir eru auðkenndir í aðalkröfu. Að þessu frágengnu krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Í öllum tilvikum krefst hann málkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómendur fóru á vettvang 2. september 2015.

I

Í máli þessu er ágreiningur um landamerki milli jarðar aðaláfrýjanda, Brekku, og jarðar gagnáfrýjanda, Snartarstaða, í Norðurþingi, sem áður tilheyrðu Presthólahreppi í Norður-Þingeyjarsýslu, en merki jarðanna liggja frá sjó í vestri í Blikalónsdal í austri. Eiga Snartarstaðir land norðan merkjalínunnar en Brekka sunnan hennar. Í málinu liggur ekki fyrir landamerkjalýsing Brekku en hins vegar hefur verið lagt fram í málinu ljósrit af landamerkjabréfi fyrir Snartarstaði sem gert var á Akureyri 16. janúar 1884. Undir það rituðu vegna Snartarstaða S-x-x S-x-x umboðsmaður jarðeigna ríkisins og I-kk-nf R-kk-nf sem á þeim tíma var eigandi og ábúandi Brekku. Undir nafnritun þeirra stendur að Leirhöfn og Blikalón séu ásamt Snartarstöðum eign landsjóðs. Samkvæmt framlögðu ljósriti úr landamerkjabók Þingeyjarsýslu var þetta bréf lesið á manntalsþingi að Presthólum 18. maí 1885.

Svo virðist sem annað landamerkjabréf hafi verið gert fyrir Snartarstaði árið 1884. Ljósrit þess hefur verið lagt fyrir Hæstarétt en samkvæmt endurriti bréfsins úr landamerkjabók Þingeyjarsýslu hefur það bréf verið gert að Snartarstöðum 1. eða 7. apríl 1884. Endurritið ber með sér að undir það hafi ritað sem fyrr S-x-x S-x-x vegna Snartarstaða og I-kk-nf R-kk-nf vegna Brekku og að auki S-kk-nf R-kk-nf ábúandi Snartarstaða, J-kk-nf P-kk-nf ábúandi Blikalóns og K-kk-nf Þ-kk-nf ábúandi Leirhafnar. Sagði í endurritinu að bréfið hefði verið lesið „á manntalsþingi að Presthólum 26. júní 1884 og ómótmælt.“ Bréfin eru orðrétt samhljóða að því frátöldu að í eldra bréfinu sagði að merkin lægju „beint upp í stein í Reiðgarði, þaðan í Kötlufjall og svo í Klíningsskarð“ en í yngra bréfinu sagði að merkin lægju „beint upp í stein í Reiðgarði og þaðan í Kollufjall, þaðan og sunnanvert í Klíningsskarð“. Ágreiningslaust er að Kötlufjall í eldra bréfinu er sama fjallið og nefnt er Kollufjall í yngra bréfinu og málsgögnum að öðru leyti.

Í kröfugerð aðaláfrýjenda felst að þeir krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að því er varðar landamerki Snartarstaða og Brekku frá sjávarkambi í Syðranesi að steini í Reiðgarði og þaðan í vörðu á toppi Kollufjalls en breytt á þann veg að frá vörðunni liggi landamerkin um línu að hnitapunkti D í kröfugerð þeirra og þaðan í beinni línu yfir hæð ofan við mynni Klíningsskarðs í hnitapunkt E. Með sama hætti felst í aðalkröfu gagnáfrýjanda að héraðsdómi verði breytt til samræmis við kröfugerð hans að því er varðar landamerkin frá sjávarkambi í Syðranesi að steini í Reiðgarði en að þaðan verði merkjalínan dregin í hnitapunkt 3 sunnan við Beltisvatn og þaðan í hnitapunkt 4.

II

Það leiðir af þeim mun á landamerkjabréfum Snartarstaða sem að framan greinir að merki þeirrar jarðar liggja samkvæmt yngra bréfinu sunnar en samkvæmt því eldra en við það minnkar land Brekku sem því nemur. Eins og greinir meðal annars í dómi Hæstaréttar 18. september 2014 í máli nr. 360/2013 eru landamerkjabréf í eðli sínu samningar séu þau samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða. Landamerkjabréf Snartarstaða voru gerð í tíð eldri laga um landamerki nr. 5/1882. Samkvæmt 3. gr. þeirra var eiganda eða umráðamanni hverrar jarðar skylt að skrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðar sinnar eins og hann vissi þau réttust. Merkjalýsingu þessa skyldi hann sýna hverjum þeim er land átti til móts við hann og skyldu þeir rita á lýsinguna samþykki sitt, hver fyrir sína jörð, nema þeir teldu hana ranga. Að þessu loknu skyldi landeigandi samkvæmt 4. gr. fá merkjalýsingu sýslumanni í hendur til þinglesturs á næsta manntalsþingi. Þá sagði í sömu lagagrein að væri landamerkjum breytt frá því sem verið hefði, með samningi eða á annan hátt, skyldi sá er land hafði fengið við breytinguna, láta þinglýsa gjörningi þeim á manntalsþingi hinu næsta á eftir. Í 6. gr. kom fram að sýslumaður skyldi hafa löggilta landamerkjabók til að rita í allar merkjalýsingar, samninga og dóma um landamerki sem á þingi væru lesnir. Með því að eldra landamerkjabréf Snartarstaða var afhent til þinglýsingar í samræmi við ofangreindar reglur laga nr. 5/1882 tæpu ári eftir að því yngra var þinglýst verður að líta svo á að komist hafi á samningur milli eigenda Brekku og Snartarstaða um að merki milli jarðanna skyldu eftirleiðis vera þau sem í eldra bréfinu frá 16. janúar 1884 greindi. Ber því að leggja það landamerkjabréf til grundvallar við úrlausn ágreinings um merki milli jarðanna enda er ekki fram komið í málinu að þeim merkjum hafi verið breytt með síðari ráðstöfunum.

III

Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að merki milli Brekku og Snartarstaða liggi eftir línu sem nær frá punkti A við sjávarkambinn í Syðranesi, sem hefur hnitin X615132 og Y646599 samkvæmt kröfugerð aðaláfrýjenda, í punkt B samkvæmt sömu kröfugerð, en það er steinn í Reiðgarði með hnitin X615568.92 og Y646712.43. Þá er og með vísan til forsenda héraðsdóms staðfest sú niðurstaða að úr punkti B liggi merkjalínan í punkt C samkvæmt kröfugerð aðaláfrýjenda en það er varða sú sem er efst á Kollufjalli með hnitin X616903 og Y647334.

Í landamerkjabréfi Snartarstaða frá 16. janúar 1884, sem eins og fyrr greinir var lesið á manntalsþingi 18. maí 1885, sagði að úr Kötlufjalli færu merkin í Klíningsskarð. Staðháttum við skarðið er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Kröfugerð aðaláfrýjenda tekur mið af því að merkjalínan liggi frá vörðunni á toppi Kollufjalls í skarðið að vestanverðu, þar sem það opnast séð frá vörðunni á Kollufjalli, en það er punktur D í kröfugerð aðaláfrýjenda með hnitin X618816 og Y648312. Frá þeim punkti draga aðaláfrýjendur beina línu yfir hæð ofan við mynni Klíningsskarðs til austurs eftir að skarðið sveigir til suðausturs. Aðalkrafa gagnáfrýjenda tekur á hinn bóginn mið af því að merkjalínan liggi úr steininum í Reiðgarði á stað í Klíningsskarði, sem er um það bil 270 metrum sunnar en sá staður sem aðaláfrýjendur miða við, og er þar stuðst við landamerkjabréf Snartarstaða frá því í apríl 1884. Í varakröfu sinni fyrir Hæstarétti miðar gagnáfrýjandi hins vegar við að línan liggi nokkru norðar í Klíngingsskarði.

Þótt ekki sé tekið svo til orða í landamerkjabréfi Snartarstaða að sjónhending ráði merkjum milli þeirra staða, sem í því eru nefndir, verður eins og í héraðsdómi greinir að miða við, að átt hafi verið við röð sýnilegra kennileita, sem rekja hafi mátt merkin eftir frá einum stað til annars, án þess að styðjast við uppdrætti eða hnitasetningar. Samkvæmt orðalagi landamerkjabréfsins frá 16. janúar 1884 fara merkin í Klíningsskarð en ekki sunnanvert í skarðið. Samkvæmt því og að því gættu að til Beltisvatns sést frá þeim stað á hæð ofan við mynni skarðsins, sem aðaláfrýjendur miða kröfugerð sína við, er í ljósi staðhátta fallist á með þeim að merki milli Brekku og Snartarstaða liggi um punkt D í kröfugerð þeirra. Loks er með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms staðfest sú niðurstaða að úr punkti D í Klíningsskarði liggi merkjalínan í austur og komi að Beltisvatni sunnanvert við það, sem er í samræmi við kröfugerð gagnáfrýjanda, að punkti 3 í kröfugerð hans sem hefur hnitin X625169.81 og Y650536.94. Þaðan liggur merkjalínan í punkt E samkvæmt kröfugerð aðaláfrýjenda, þar sem Hólsstígsþjóðvegur liggur niður í Blikalónsdal að vestanverðu, en sá punktur hefur hnitin X625465.80 og Y650881.30.

Að fenginni framangreindri niðurstöðu hefur gagnáfrýjandi í öllu verulegu tapað málinu og verður hann því dæmdur til að greiða aðaláfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Viðurkennt er að landamerki milli Brekku og Snartarstaða í Norðurþingi liggja eftir línu, sem dregin er frá hnitapunkti A í kröfugerð aðaláfrýjenda, D-kk-ef B-kk-ef I-kk-ef og R-kk-ef I-kk-ef, við sjávarkambinn á Syðranesi, í hnitapunkt B samkvæmt kröfugerð þeirra, sem er steinninn í Reiðgarði. Þaðan liggur merkjalínan í hnitapunkt C samkvæmt kröfugerð aðaláfrýjenda, sem er varða efst á Kollufjalli. Úr vörðunni liggur merkjalínan í mynni Klíningsskarðs í hnitapunkt D samkvæmt kröfugerð aðaláfrýjenda, úr honum í hnitapunkt 3 samkvæmt kröfugerð gagnáfrýjanda, íslenska ríkisins, og þaðan í hnitapunkt E samkvæmt kröfugerð aðaláfrýjenda, þar sem Hólsstígsþjóðvegur liggur niður í Blikalónsdal að vestanverðu.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.