118/2009

Með nýju deiliskipulagi var gert ráð fyrir kvöð um umferð ökutækja um lóðina við hús nr. 87 á Laugaveg í Reykjavík, inn á lóð hússins nr. 85. Í málinu kröfðust eigendur hússins nr. 85, U ehf., O ehf. og S ehf. þess að viðurkennt yrði fyrir dómi að eiganda hússins nr. 87, H, yrði gert að viðlögðum dagsektum að fjarlægja þær tálmanir sem hindruðu umræddan umferðarrétt þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að félögin gætu ekki reist umferðarrétt sinn á gangréttindum sem þinglýst höfðu verið sem kvöð á eignirnar árið 1944, en þau réttindi tóku til annarrar leiðar á lóðinni en umferðarkvöðin. Talið var að umrædd kvöð í deiliskipulaginu hefði falið í sér skerðingu á eignarréttindum H sem varin væru af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Við gerð deiliskipulagsins hefði þess hvorki verið freistað að afla samþykkis H við að láta eign sína af hendi eða heimila umferð ökutækja um hana, né gripið til þeirra úrræða um eignarnám sem væru að finna í 32. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Var H því sýknaður af kröfu U ehf., O ehf. og S ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 2009. Hann krefst aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi, en til vara sýknu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndu eru þrír af fjórum eigendum fasteignar nr. 85 við Laugaveg í Reykjavík en áfrýjandi eigandi fasteignar að Laugavegi 87. Eins og rakið er í héraðsdómi öðlaðist í ágúst 2005 gildi nýtt deiliskipulag fyrir reit sem afmarkast af Laugavegi, Barónsstíg, Hverfisgötu og Snorrabraut. Ágreiningslaust er með aðilum að þar hafi verið gert ráð fyrir kvöð um umferð ökutækja yfir eignarlóð áfrýjanda inn á lóð húss nr. 85, þó að ekki verði ráðið af gögnum málsins nákvæmlega um umfang þess svæðis sem umferðarrétturinn skyldi taka til. Fékkst það ekki skýrt við flutning málsins fyrir Hæstarétti.

Í máli þessu krefjast stefndu viðurkenningar á að áfrýjanda sé skylt að viðlögðum dagsektum að fjarlægja þær tálmanir sem hindri þennan umferðarrétt þeirra. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu áfrýjanda að þar sem fleiri en stefndu væru nú eigendur að Laugavegi 85 bæri að vísa málinu frá héraðsdómi samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hér er um að ræða atriði sem kemur til skoðunar án kröfu. Deila aðila snýst um umferðarrétt eigenda Laugavegs 85 sem hver og einn þeirra getur nýtt sér án atbeina hinna. Verður ekki talið að tilvitnað ákvæði komi í veg fyrir að fjallað verði um dómkröfu stefndu.

Fram er komið að hin svokölluðu „gangréttindi“, sem stefndu vísa til og eigandi lóðar nr. 87 veitti eiganda lóðar nr. 85 hinn 16. mars 1944, tóku til annarrar leiðar á lóðinni en sú umferðarkvöð sem um er deilt í þessu máli. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á þá niðurstöðu hans að stefndu geti ekki reist umferðarrétt sinn á þessum svokölluðu gangréttindum. Það er því til úrlausnar hvort réttilega hafi verið lögð á ný kvöð um akstur ökutækja yfir land áfrýjanda.

Samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar er eignarrétturinn friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Í 32. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 er mælt fyrir um heimildir til eignarnáms vegna breytinga á skipulagi. Þá er í lokamálsgrein greinarinnar vísað til þess að um framkvæmd eignarnáms og ákvörðun um bætur fari eftir lögum nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Sú aðgerð að veita stefndu umferðarrétt samkvæmt deiliskipulaginu um land áfrýjanda fól í sér skerðingu á eignarréttindum hans. Við gerð deiliskipulagsins var þess hvorki freistað að afla samþykkis áfrýjanda við að láta eign sína af hendi eða heimila umferð ökutækja um hana né gripið til þeirra úrræða um eignarnám sem lög mæla fyrir um. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefndu og þeim gert að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, H-kk-nf J-kk-nf, er sýkn af kröfu stefndu, Uppsalamanna ehf., Ofjarls ehf. og Sjónlinsa ehf.

Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.