306/2001

X höfðaði mál fyrir héraðsdómi gegn J vegna ummæla sem hann lét falla í opinberri umræðu um dóm Hæstaréttar í máli nr. 286/1999 en með þeim dómi var faðir X sýknaður af ákæru um kynferðisbrot gegn X er hún var barn. Héraðsdómur taldi J hafa með ummælum sínum gert á hlut X í sjö tilvikum og ógilti úrskurð úrskurðarnefndar lögmanna, sem hafði hafnað því að J hafi brotið góða lögmannshætti. Kröfu X, um að viðurkennt yrði að J hafi brotið góða lögmannshætti „með háttsemi sinni og ummælum í fjölmiðlum“ á tilteknu tímabili um umrætt hæstaréttarmál, var vísað frá dómi, þar sem krafan þótti í senn of óljós og óákveðin til þess að efnisdómur yrði lagður á hana. Þá var tekið fram að X hefði ekki með réttu átt að beina dómkröfu um ógildingu úrskurðar úrskurðarnefndar lögmanna að henni, heldur eingöngu að J, sem gagnaðila X fyrir nefndinni. Talið var að þegar leyst væri úr því hvort einstök ummæli J skyldu varða hann bótaábyrgð og valda því að úrskurður nefndarinnar yrði felldur úr gildi yrði að meta tjáningarfrelsi J gagnvart rétti X til friðhelgi einkalífs og æruverndar. Var talið að tiltekin ummæli J yrðu ekki skilin öðru vísi en svo að hann hafi með þeim borið X á brýn að hafa gegn betri vitund sett fram rangar sakir á hendur föður sínum. Í umræddum sýknudómi Hæstaréttar væri því hins vegar ekki slegið föstu að ásakanir X á hendur föður sínum hafi verið efnislega rangar. Þá hafi orðfæri J um kvartanir X yfir ósæmilegu atferli kennara er hún var 15 eða 16 ára gömul gefið til kynna að ásakanir X hafi varðað annars konar og alvarlegri athafnir en var í reynd. Þótti J hafa brotið gegn X með þessum ummælum og var hann dæmdur til greiðslu miskabóta vegna þeirra. Ekki var talið að J hafi gert á hlut X með ummælum sínum er vörðuðu efni bréfs er X hafði skrifað föður sínum þegar hann dvaldist í útlöndum haustið 1995. Við ákvörðun á fjárhæð miskabóta var tekið tillit til þeirra aðstæðna sem voru ríkjandi þegar J lét ummæli sín falla og markmiðs hans með þátttöku í umræðunni, en jafnframt til þess að þau bitnuðu á X, sem hafi á engan hátt gefið honum réttmætt tilefni til að vega að persónu sinni og æru. Þá var úrskurður úrskurðarnefndar lögmanna felldur úr gildi að því leyti sem hann varðaði ummæli sem voru talin fela í sér ólögmæta meingerð gagnvart X.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma M-kk-nf S-kk-nf hæstaréttardómari, A-kk-nf G-kk-nf hæstaréttarlögmaður, H-kk-nf I. J-kk-nf héraðsdómari, I-kvk-nf E-kvk-nf settur dómstjóri og J-kk-nf Þ-kk-nf prófessor.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. ágúst 2001. Hann krefst þess aðallega að vísað verði frá héraðsdómi kröfu stefndu um að viðurkennt verði að hann hafi brotið góða lögmannshætti með háttsemi sinni og ummælum í fjölmiðlum á tímabilinu frá 5. til 28. nóvember 1999 um hæstaréttarmálið nr. 286/1999, sem dómur gekk í 28. október sama árs, en hann verði að öðru leyti sýknaður af kröfum stefndu. Til vara krefst hann sýknu að öllu leyti af kröfum stefndu. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt.

I.

Málið á rætur að rekja til þess að 28. febrúar 1997 kom stefnda, sem þá var á átjánda ári, fyrir rannsóknarlögreglu ríkisins og bar fram kæru á hendur föður sínum fyrir að hafa á nánar tiltekinn hátt misnotað sig kynferðislega allt frá því að hún var sex eða sjö ára að aldri. Að lokinni lögreglurannsókn höfðaði ríkissaksóknari opinbert mál á hendur föður stefndu með ákæru 12. ágúst 1997, þar sem krafist var að hann yrði dæmdur til refsingar fyrir ætluð brot, sem þar greindi, gegn 1. mgr. 200. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, svo sem þeim var breytt með 8. gr. og 10. gr. laga nr. 40/1992. Í málinu neitaði ákærði sök. Dómur var felldur á það í Héraðsdómi Reykjavíkur 1. apríl 1998, þar sem ákærði var sakfelldur og honum gerð refsing. Þeim dómi var áfrýjað. Með dómi Hæstaréttar 17. september sama árs var hann ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný. Dómur gekk öðru sinni í málinu fyrir héraðsdómi 2. júlí 1999. Meiri hluti dómenda taldi þar að fram væri komin lögfull sönnun fyrir því að ákærði hefði gerst sekur um þá háttsemi, sem greindi í ákæru, og dæmdi hann til að sæta fangelsi í 4 ár. Einn dómenda var þessu ósammála og taldi að sýkna bæri ákærða. Þessum dómi var áfrýjað til Hæstaréttar 8. júlí 1999. Þar var felldur dómur 28. október sama árs á málið, sem hafði hlotið númerið 286/1999. Í niðurlagi dómsins, sem þrír dómendur stóðu að, sagði meðal annars svo: „Þegar litið er til alls þess, sem fram er komið í málinu, verður ekki fallist á, að ákæruvaldinu hafi tekist, gegn eindreginni neitun ákærða, að færa fram vafalausa sönnun um sekt hans samkvæmt þeirri verknaðarlýsingu, sem fram kemur í ákæru. Eins og hún er úr garði gerð getur ekki til þess komið, að öðrum refsiákvæðum verði beitt um þá framkomu ákærða gagnvart dóttur sinni, sem hann hefur þó gengist við. Samkvæmt þessu verður ákærði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.“ Í sératkvæði tveggja dómenda var á hinn bóginn talið að staðfesta ætti niðurstöðu héraðsdóms.

Áfrýjandi, sem er starfandi hæstaréttarlögmaður, var skipaður verjandi föður stefndu í framangreindu máli þegar það var til meðferðar fyrir Hæstarétti í fyrra skiptið, svo og á báðum dómstigum upp frá því.

Af gögnum málsins verður séð að frásögn um niðurstöðu dóms Hæstaréttar í málinu birtist meðal annars í tveimur dagblöðum 29. október 1999. Í Morgunblaðinu 2. nóvember sama árs var birt grein með fyrirsögninni „Sekur - sekari“, þar sem deilt var á tiltekin atriði varðandi meðferð málsins fyrir Hæstarétti og niðurstöðu dómsins um sýknu föður stefndu. Höfundur greinarinnar var nafngreindur og sagt neðan við hana að hann væri „skyldmenni kæranda“. Áfrýjandi svaraði þessum skrifum með grein, sem birtist í sama blaði 5. nóvember 1999 undir fyrirsögninni „Saklaus uns sekt er sönnuð“. Í hönd fór mikil umræða í fjölmiðlum um niðurstöðu dómsmálsins, sem af fyrirliggjandi gögnum að dæma stóð yfir meira eða minna óslitið fram í desember 1999. Urðu þar ýmsir til að deila harkalega á dóm Hæstaréttar og halda því fram að faðir stefndu, sem að minnsta kosti í einu tilviki var nafngreindur, hafi ranglega verið sýknaður. Ekki verður séð að stefnda hafi tekið þátt í umræðunni eða að greint hafi verið þar frá nafni hennar. Áfrýjandi tók á hinn bóginn virkan þátt í þessari umræðu með frekari greinarskrifum, viðtölum í dagblöðum, útvarpi og sjónvarpi og flutningi erindis í útvarpi. Varð hann einn af fáum til að taka þar málstað föður stefndu og mæla fyrir réttmæti niðurstöðunnar í dómi Hæstaréttar. Í tengslum við þessa umræðu gaf faðir stefndu út til áfrýjanda svohljóðandi yfirlýsingu 9. desember 1999: „Allt frá því hæstaréttardómur í máli mínu var kveðinn upp 28. október 1999 hef ég orðið að sæta heiftúðugum árásum á persónu mína á opinberum vettvangi. Þessar árásir hafa sett verulegt mark á líf mitt og er nú svo komið að ég tel mig verða að flytjast brott af landinu til að geta fengið frið fyrir þessum árásum. Verjandi minn J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf hrl. hefur gengið fram og leitast við að verja mig fyrir þessum árásum og skýra mál mitt fyrir þeim almenningi sem dæmir mig svo ranglega og hart. Hann hefur fullt samþykki mitt við öllu því sem hann hefur borið fram í þessum umræðum. Sérstaklega tek ég fram, að ég óskaði gagngert eftir því við hann, að hann birti opinberlega tilvitnanir úr bréfi sem dóttir mín sendi mér haustið 1995.“

Af hálfu stefndu var 6. desember 1999 borin fram kvörtun við úrskurðarnefnd lögmanna, sem starfar á grundvelli ákvæða 4. gr. og V. kafla laga nr. 77/1998 um lögmenn, vegna „háttsemi hæstaréttarlögmannsins J-kk-ef S-kk-ef G-kk-ef í tengslum við hæstaréttarmálið nr. 286/1999.“ Var þar lýst þeirri skoðun að áfrýjandi hafi brotið góða lögmannshætti samkvæmt siðareglum, sem um lögmenn gildi, og gegn ákvæðum laga nr. 77/1998 og laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Í fylgiskjali með kvörtuninni var sagt að hún beindist að „rekstri lögmannsins á málinu í fjölmiðlum, á háttsemi sem hann hefur sýnt opinberlega í tengslum við ofangreint sakamál.“ Ekki var þar greint frá einstökum atvikum, sem stefnda teldi þetta eiga við, en vísað var til tiltekinna greina eftir áfrýjanda og viðtala við hann í dagblöðum, viðtala við hann í útvarpi og sjónvarpi og útvarpserindis hans, sem þar var nefnd „málflutningsræða“. Þess var krafist að áfrýjanda yrðu gerð viðurlög eða að minnsta kosti fundið að „vinnubrögðum hans og háttsemi“ og honum veitt viðvörun eða áminning, auk þess sem honum yrði gert að greiða stefndu málskostnað. Í greinargerð til úrskurðarnefndarinnar 6. janúar 2000 voru færð fram svör áfrýjanda við þessari kvörtun. Að þeim fram komnum var stefndu gefinn kostur á að gera skriflegar athugasemdir, sem var gert í greinargerð hennar 11. febrúar 2000. Þar voru meðal annars tiltekin orðrétt í samtals 38 liðum ummæli, sem áfrýjandi hafði látið falla í fyrrnefndri umræðu og stefnda kvað kvörtun sína varða. Þessi ummæli voru tekin upp úr fimm greinum áfrýjanda og viðtölum við hann, sem birst höfðu í dagblöðum, og einu viðtali og einu erindi í útvarpi. Þessari greinargerð stefndu var svarað með annarri af hálfu áfrýjanda 27. febrúar 2000.

Úrskurðarnefnd lögmanna kvað upp úrskurð 22. maí 2000 um kvörtun stefndu. Meiri hluti nefndarinnar, sem þrír nefndarmenn mynduðu, komst að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hefði ekki „með ummælum sínum og háttsemi“ brotið á stefndu og hafnaði kröfu hennar um málskostnað. Í séráliti tveggja nefndarmanna var áfrýjandi á hinn bóginn í 10 tilvikum talinn hafa gert á hlut stefndu með ummælum sínum og brotið þannig gegn siðareglum Lögmannafélags Íslands. Taldi minni hluti nefndarinnar að veita bæri áfrýjanda áminningu og gera honum að greiða stefndu 150.000 krónur í málskostnað.

Með stefnu 6. júní 2000 höfðaði stefnda mál þetta gegn áfrýjanda og úrskurðarnefnd lögmanna. Þar var þess krafist í fyrsta lagi að áðurnefndur úrskurður nefndarinnar yrði ógiltur, í öðru lagi aðallega að áfrýjanda yrði veitt áminning og gert að greiða stefndu 150.000 krónur í málskostnað vegna meðferðar máls þeirra fyrir nefndinni en til vara að viðurkennt yrði að áfrýjandi hefði brotið góða lögmannshætti með háttsemi sinni og ummælum í fjölmiðlum á tímabilinu frá 5. til 28. nóvember 1999 um fyrrgreint dómsmál og í þriðja lagi að áfrýjandi yrði dæmdur til að greiða stefndu 500.000 krónur í miskabætur auk málskostnaðar. Í stefnunni kom fram að stefnda teldi áfrýjanda hafa brotið góða lögmannshætti með því að hafa opinberlega látið orð falla, sem þar greindi nánar í 10 liðum, en þetta væru sömu ummæli og minni hluti úrskurðarnefndar lögmanna hefði talið varða áfrýjanda viðurlögum. Þessi ummæli hafi að auki falið í sér ólögmæta meingerð, sem veiti stefndu rétt til miskabóta úr hendi áfrýjanda samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Áfrýjandi tók til varna í málinu ásamt úrskurðarnefnd lögmanna, sem krafðist þess að málinu yrði vísað frá dómi að því er hana varðaði, en áfrýjandi krafðist þess að kröfum stefndu, sem greindi hér áður í öðru lagi, yrði vísað frá dómi. Héraðsdómari hafnaði kröfum um frávísun með úrskurði 23. mars 2001. Í framhaldi af því lét úrskurðarnefnd lögmanna þingsókn í málinu falla niður. Með hinum áfrýjaða dómi, sem kveðinn var upp 6. júlí 2001, var vísað frá dómi kröfu stefndu um að áfrýjanda yrði veitt áminning. Þá var hafnað kröfu stefndu um að áfrýjanda yrði gert að greiða henni málskostnað fyrir úrskurðarnefndinni. Í dóminum voru á hinn bóginn teknar til greina kröfur stefndu um að úrskurður úrskurðarnefndar lögmanna frá 22. maí 2000 yrði ógiltur og að viðurkennt yrði að áfrýjandi hafi brotið góða lögmannshætti með háttsemi sinni og ummælum í fjölmiðlum um hæstaréttarmálið nr. 286/1999, en þó þannig að það hafi gerst á tímabilinu frá 20. til 28. nóvember 1999. Auk þess var áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu 100.000 krónur í miskabætur, svo og til að greiða málskostnað.

Stefnda hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti og unir því framangreindri niðurstöðu um dómkröfur sínar í héraði. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var því jafnframt lýst yfir að stefnda felli sig við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að ummæli áfrýjanda í 3 af þeim 10 tilvikum, sem hún reisti kröfur sínar á fyrir héraðsdómi, hafi verið honum vítalaus.

II.

Eins og áður er fram komið leysti héraðsdómari að efni til úr dómkröfu stefndu, sem orðuð var á eftirfarandi hátt í héraðsdómsstefnu: „Að viðurkennt verði að stefndi J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf hafi brotið góða lögmannshætti með háttsemi sinni og ummælum í fjölmiðlum á tímabilinu frá 5. nóvember 1999 til 28. nóvember 1999, um mál sem dæmt var í Hæstarétti þann 28. október 1999, í málinu nr. 286/1999.“

Í málatilbúnaði stefndu er hvergi að sjá viðhlítandi greinargerð um hver sú „háttsemi“ áfrýjanda hafi verið, sem um ræðir í þessari kröfu, en ljóst hlýtur að vera af orðalagi hennar að þar sé átt við eitthvað annað en þau ummæli, sem áfrýjandi lét falla í umræðu um niðurstöðu hæstaréttarmálsins nr. 286/1999. Meðal gagna málsins eru fjölmargar greinar um þetta málefni eftir áfrýjanda og viðtöl við hann um það, sem hafa birst í dagblöðum. Þá er einnig ritaður texti úr viðtölum við hann í útvarpi og sjónvarpi, svo og úr erindi hans um málið í útvarpi 28. nóvember 1999. Eins og framangreind dómkrafa stefndu er orðuð er hvergi afmarkað þar hvað af ummælum áfrýjanda, sem er að finna í öllum þessum gögnum málsins, teljist að mati hennar andstæð góðum lögmannsháttum. Þótt greint hafi verið í þeim kafla héraðsdómsstefnu, sem geymdi málsástæður stefndu, sérstaklega í 10 liðum frá ummælum áfrýjanda, sem hún taldi brotið á sér með, er hvorki beint né óbeint skírskotað til þeirrar talningar í orðalagi þessarar dómkröfu. Með því að fella efnisdóm á þessa kröfu stefndu, eins og hún hljóðar bókstaflega, yrði tekin afstaða til fjölmargra ummæla áfrýjanda, sem stefnda hefur þó hvergi haldið fram að brotið hafi verið á sér með. Þessi krafa stefndu er því í senn of óljós og óákveðin til þess að efnisdómur verði lagður á hana, sbr. meginreglu d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu verður fallist á með áfrýjanda að vísa verði þessari kröfu stefndu frá héraðsdómi.

III.

Stefnda hefur sem áður segir meðal annars krafist þess í málinu að ógiltur verði úrskurður úrskurðarnefndar lögmanna frá 22. maí 2000 um áðurgreinda kvörtun hennar á hendur áfrýjanda. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var að gefnu tilefni tekið fram af hálfu stefndu að þessari kröfu hafi fyrir héraðsdómi verið beint bæði að áfrýjanda og úrskurðarnefnd lögmanna, en hér fyrir dómi væri henni haldið uppi gagnvart áfrýjanda einum, enda er nefndin ekki aðili að málinu á þessu dómstigi.

Stefnda lagði kvörtun sína á hendur áfrýjanda fyrir úrskurðarnefnd lögmanna með heimild í 1. mgr. 27. gr. laga nr. 77/1998. Með úrskurðinum 22. maí 2000 leysti nefndin úr því erindi. Það gerði hún sem stjórnvald, sem fengið er með lögum vald til að leysa úr ágreiningsefni af þessum toga milli tveggja málsaðila. Þegar stefnda höfðaði þetta mál til að leita úrlausnar dómstóla um réttmæti niðurstöðu nefndarinnar var stefndu rétt að beina kröfu af því tilefni að áfrýjanda sem gagnaðila sínum við rekstur málsins fyrir nefndinni. Á hinn bóginn átti ekki með réttu að beina slíkri dómkröfu um leið að úrskurðarnefnd lögmanna, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í dómasafni 1997, bls. 643. Héraðsdómari leysti allt að einu efnislega úr kröfu stefndu um ógildingu úrskurðarins, bæði gagnvart áfrýjanda og úrskurðarnefnd lögmanna. Með því að nefndin er ekki aðili að málinu fyrir Hæstarétti verður ekki hreyft við þeirri niðurstöðu, sem fékkst með hinum áfrýjaða dómi um þessa kröfu, að því er nefndina varðar. Þetta fær því hins vegar ekki breytt að leyst verði óháð þessu úr kröfunni, sem stefnda heldur uppi gagnvart áfrýjanda um ógildingu úrskurðarins.

IV.

Með vísan til þess, sem áður greinir, stendur eftir til úrlausnar í máli þessu krafa stefndu á hendur áfrýjanda um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga, eins og henni var breytt með 13. gr. laga nr. 37/1999, svo og krafa stefndu gagnvart áfrýjanda um ógildingu úrskurðarins, sem úrskurðarnefnd lögmanna kvað upp 22. maí 2000.

Í 26. gr. skaðabótalaga er heimilað að dæma þann, sem ber skaðabótaábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns, til að greiða miskabætur þeim, sem misgert var við. Skilja verður málatilbúnað stefndu svo að hún reisi þessa málsókn á því að áfrýjandi hafi gerst sekur um slíka ólögmæta meingerð gagnvart sér með þeim ummælum, sem sérstaklega voru tilfærð í héraðsdómsstefnu. Sú ólögmæta meingerð eigi þó ekki aðeins að varða áfrýjanda bótaábyrgð, heldur hafi hún um leið falið í sér háttsemi, sem hafi verið andstæð siðareglum Lögmannafélags Íslands og getað varðað áfrýjanda þeim viðurlögum, sem um ræðir í fyrri málslið 2. mgr. 27. gr. laga nr. 77/1998. Með því að úrskurðarnefnd lögmanna hafi ekki í úrskurði sínum 22. maí 2000 fallist á að áfrýjandi hafi unnið til slíkra viðurlaga verði að ógilda úrskurðinn að því leyti, sem ummæli áfrýjanda kunna nú að verða talin varða hann bótaábyrgð samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Verður í þessu ljósi leyst í einu lagi úr því hvort einstök ummæli áfrýjanda, sem stefnda telur fyrir Hæstarétti að hafi falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart sér, varði áfrýjanda bótaábyrgð og valdi því um leið að úrskurðurinn frá 22. maí 2000 verði felldur úr gildi að því er þau ummæli varðar.

Þegar leyst er úr því hvort einstök ummæli áfrýjanda hafi þær afleiðingar, sem áður greinir, verður að líta sérstaklega til þess að hann lét þau falla á opinberum vettvangi í umræðu um mikilsverð málefni, sem varðaði ekki eingöngu hvort skjólstæðingur hans í opinberu máli hafi verið sekur um refsiverða háttsemi, heldur fremur hver séu réttindi manns, sem sýknaður er með dómi af ákæru um slíka háttsemi, hvernig almenningi beri að virða þau réttindi og hvaða tillit almenningur verði að taka til dómsniðurstöðu þessa efnis. Til skoðana sinna um þessi málefni og þátttöku í umræðu um þau átti áfrýjandi rétt, sem varinn er af ákvæðum 1. mgr. og 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, eins og henni var breytt með 11. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, sbr. einnig 10. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu með síðari breytingum. Samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar verða skorður ekki settar við frelsi áfrýjanda til skoðana sinna um þessi málefni og því aðeins samkvæmt 3. mgr. þeirrar greinar við frelsi hans til að tjá þær öðrum að nauðsyn beri til í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda sé það þá gert með lögum og samrýmanlegt lýðræðishefðum. Gagnstætt þessu tjáningarfrelsi áfrýjanda stendur réttur stefndu til friðhelgi einkalífs og æruverndar, sem í máli þessu varðar mikilsverð og viðkvæm atriði í tengslum við persónu hennar. Sá réttur stefndu er varinn af 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 9. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, en samkvæmt 3. mgr. sömu greinar verður sá réttur því aðeins takmarkaður með lögum að brýna nauðsyn beri til þess. Þessi réttur stefndu, sem einnig er varinn af 8. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994, stendur jafnfætis rétti áfrýjanda til tjáningar og nýtur sömu lagaverndar, sbr. og ákvæði 17. gr. samningsins. Verður þannig að leggja mat á það með tilliti til einstakra ummæla áfrýjanda hvort gangi framar í hverju tilviki, frelsi hans samkvæmt 2. mgr., sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar til að láta þau uppi í opinberri umræðu eða réttur stefndu samkvæmt 1. mgr., sbr. 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar til friðhelgi einkalífs og æruverndar.

Við mat á einstökum ummælum áfrýjanda, sem til athugunar eru í máli þessu, verður auk þess, sem áður segir, að líta sérstaklega til þess að í umræðunni, sem þau féllu í, var vegið harkalega að föður stefndu, sem skömmu áður hafði verið sýknaður af alvarlegum sakargiftum í opinberu máli. Hann veitti jafnframt eins og áður greinir samþykki sitt til allra gerða áfrýjanda í þeirri umræðu. Í henni var þó ekki aðeins vegið að föður stefndu, heldur einnig öðrum þræði að áfrýjanda vegna starfa hans sem verjanda þess fyrrnefnda. Í umræðunni gætti og að nokkru marki misskilnings um hvert úrlausnarefni dómstóla hafi nákvæmlega verið í málinu. Með þátttöku sinni í umræðunni veitti áfrýjandi tilsvör í þágu föður stefndu og sína, leitaðist við að leiðrétta misskilning um efni málsins og hafði jafnframt uppi réttmætar ábendingar um nauðsyn þess að hafa í heiðri réttindi manns, sem dæmdur hefur verið sýkn í refsimáli. Á hinn bóginn verður að taka tillit til þess að áfrýjandi hefur áratuga reynslu af málflutningsstörfum. Verður í því ljósi að ætla að orð, sem hann lét falla í umræðu um þjóðfélagsmál á sviði, sem tengdist störfum hans, hafi vegið þyngra gagnvart almenningi en ef einhver annar ætti í hlut. Af þeim sökum og vegna stöðu hans sem lögmanns mátti ætlast til að hann fjallaði á þeim vettvangi af nærfærni um atriði, sem vörðuðu viðkvæm einkamálefni stefndu. Auk þessa alls verður að taka tillit til þess að áfrýjandi átti samkvæmt því, sem áður greinir, ekki upptökin að þeirri umræðu, sem málið varðar. Hann gætti þess jafnframt að greina ekki frá nafni stefndu í umfjöllun sinni, en fram hjá því verður þó ekki horft að í umræðunni urðu aðrir til að nafngreina föður stefndu og einnig til að lýsa yfir skyldleika við hana. Virðing áfrýjanda fyrir nafnleynd stefndu gat þannig ekki ein veitt henni vernd fyrir því að ummæli hans kynnu að verða tengd við persónu hennar. Andspænis þessum atriðum, sem áhrif geta haft við mat á frelsi áfrýjanda til að tjá sig á þann hátt, sem um ræðir í málinu, standa hagsmunir stefndu af vernd einkalífs síns og æru. Hún var tvítug að aldri þegar umræðan um mál föður hennar stóð hæst. Þótt áðurgreind kæra hennar á hendur föður sínum hafi leitt til saksóknar þurfti hún ekki að búast við því að persóna hennar og einkahagir yrðu gerðir að umtalsefni í almennri umræðu að gengnum dómi í málinu. Hvorki átti stefnda upptök að umræðunni né tók hún þátt í henni, en ekki getur hún þurft að gjalda þess gagnvart áfrýjanda að skyldmenni hennar eða aðrir, sem töldu á hana hallað með dómi um sýknu föður hennar, hafi hleypt umræðunni af stað og átt síðan stóran hlut að henni.

V.

Ummæli áfrýjanda, sem stefnda telur hafa að geyma ólögmæta meingerð gagnvart sér, sneru í þremur tilvikum að því, sem hún kveður vera aðdróttanir í sinn garð um að hún hafi borið á föður sinn rangar sakir. Þessi ummæli, sem tilfærð eru í liðum 7, 8 og 10 í hinum áfrýjaða dómi, komu öll fram í erindi áfrýjanda, sem útvarpsstöðin Bylgjan sendi út 28. nóvember 1999. Samkvæmt málatilbúnaði stefndu, sem hefur ekki að þessu leyti sætt andmælum af hendi áfrýjanda, voru ummælin svofelld:

„Þetta voru auðvitað kringumstæður sem gátu falið í sér skýringu á því hvers vegna rangar sakir komu fram og gátu líka falið í sér eins konar réttlætingar stúlkunnar gagnvart sjálfri sér fyrir því að koma fram með þær ásakanir.

.....

... viðurkennt í fræðum um rangar sakargiftir að þetta sé eitt af einkennum á þeim ... blasti það auðvitað við að viðurkenning ákærða á því að hafa misboðið dóttur sinni ... getur hafa orðið fóður hennar í þessar ásakanir. Þetta getur hafa magnast upp af kringumstæðum málsins. Eftir að af stað er farið er kannski engin leið til baka. Það kemur hvatning frá umhverfinu því auðvitað ... allir sem nálægt málinu koma fyllast samúð með henni og reyna að greiða fyrir henni og framburði hennar.

.....

Málið þarf ekki að vera svo einfalt að stúlkan sé einfaldlega blygðunarlaust að skrökva þessum sökum upp á föður sinn ... kann hún að hafa fengið fóður í ásakanir sínar í því sem hann hafði áður viðurkennt. Hún fann að hann var sakbitinn ... Svo koma þessar hvatningar allar saman og það verður erfitt að bakka ... það sem hún eykur í frásagnir sínar kunni að þróast þannig að hún sé meira og minna farin að trúa því sjálf. Allt mun þetta vera þekkt úr þessum fræðum.“

Við mat á framangreindum ummælum áfrýjanda verður að líta sérstaklega til þess að í upphafi þeirra ræðir hann um að fram hafi komið „rangar sakir“ og aftur, í upphafi 2. málsgreinarinnar hér að ofan, víkur hann að frásögn stefndu í beinum tengslum við það, sem hann telur viðurkennt í fræðum um „rangar sakargiftir“. Þetta orðfæri áfrýjanda verður ekki skilið öðru vísi en svo að með því hafi hann borið stefndu á brýn að hafa gegn betri vitund sett fram við lögreglu og fyrir dómi rangar sakir á hendur föður sínum, en slík háttsemi getur varðað refsingu samkvæmt 1. mgr. 148. gr. almennra hegningarlaga. Þótt leggja megi þann skilning í ýmis önnur áðurgreind ummæli að áfrýjandi leitist þar við að færa fram skýringar á gerðum stefndu, orka þessi ummæli þó í reynd til ítrekunar á því að stefnda hafi af ásetningi borið rangar sakir á föður sinn. Þá verður heldur ekki litið fram hjá því að fyrrgreind ummæli áfrýjanda í 2. og 3. málsgrein voru tengd umfjöllun hans um að stefnda hafi á fyrri stigum borið kennara sökum, eins og nánar greinir hér síðar.

Útvarpserindi áfrýjanda, þar sem hann lét þessi ummæli falla, var sent út réttum mánuði eftir að dómur Hæstaréttar gekk í refsimálinu á hendur föður stefndu, þar sem hann var sýknaður af kröfum ákæruvalds. Með þeirri niðurstöðu var ekki slegið föstu að ásakanir stefndu á hendur föður sínum um kynferðisbrot væru efnislega rangar. Þótt áfrýjandi hafi samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar verið frjáls að þeirri skoðun að draga mætti slíka ályktun af niðurstöðunni, verður ekki litið fram hjá því að með framangreindum ummælum hagaði hann ekki orðum eins og um væri að ræða slíkan gildisdóm sinn, heldur þvert á móti eins og staðreyndin væri sú að stefnda hafi af ásetningi borið föður sinn röngum sökum. Fyrir því er ekki hald. Þessi framsetning áfrýjanda var jafnframt ástæðulaus þótt gætt sé fyllilega að réttmætu markmiði með þátttöku hans í umræðunni, sem hér stóð yfir, enda var honum í lófa lagið að halda fram skoðunum sínum berum orðum sem gildisdómi. Þá voru þær skýringar, sem áfrýjandi færði fram sem hugsanlega ástæðu fyrir framferði stefndu, að auki á ýmsan veg niðrandi í hennar garð. Réttur stefndu til friðhelgi einkalífs og æruverndar verður í þessu efni að ganga framar rétti áfrýjanda til að viðhafa þessi ummæli um hana í almennri umræðu. Er óhjákvæmilegt að meta þau í heild sem ólögmæta meingerð gagnvart stefndu í skilningi 26. gr. skaðabótalaga, en samrýmanlegt er skilyrðum 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar að dæma áfrýjanda til greiðslu miskabóta af þeim sökum.

VI.

Í tveimur tilvikum lutu ummæli áfrýjanda, sem stefnda telur að feli í sér ólögmæta meingerð í sinn garð, að því að stefnda hafi áður borið öðrum en föður sínum á brýn kynferðisbrot gagnvart sér. Þessi ummæli eru tilgreind í liðum 2 og 9 í héraðsdómi.

Í fyrra tilvikinu er um að ræða ummæli áfrýjanda í viðtali í dagblaðinu Degi 20. nóvember 1999. Á forsíðu blaðsins var vísað til viðtalsins með orðunum „Nýjar upplýsingar verjanda“, en í viðtalinu var síðan eftirfarandi haft eftir honum:

„Það kom einnig fram í þessu máli, að stúlkan hafði orðið uppvís að því að bera kennara sinn röngum sökum um kynferðislega áreitni. Um þetta var ekki margt sagt í hinum birtu dómum, sjálfsagt af tillitssemi við stúlkuna og aðra sem því máli tengdust. Eins og múgæsingin gegn manninum hefur þróast er nauðsynlegt að dómararnir á götunni fái að vita um þetta.“

Í seinna tilvikinu vísar stefnda til ummæla, sem áfrýjandi lét frá sér fara um sama efni í áðurnefndu erindi í útvarpsstöðinni Bylgjunni 28. nóvember 1999. Þau ummæli hefur hún eftir áfrýjanda eins og hér segir:

„Þetta var ekki eina tilvikið þar sem stúlkan hafði komið fram með ásakanir um að sér hefði verið misboðið kynferðislega ... Við rekstur málsins ... komu fram ... upplýsingar um að hún hefði borið kennara sökum af þessu tagi. Þessar ásakanir voru hreint með ólíkindum. Og svo einnig frásögn stúlkunnar frá viðbrögðum geðlæknis á eftir, sem móðir hennar hafði látið hana leita til.“

Í málinu liggur fyrir hluti af endurriti skýrslu, sem stefnda gaf fyrir dómi við meðferð refsimálsins á hendur föður hennar. Aðspurð þar hvort einhver vandamál hafi komið upp hjá henni í skóla sagði stefnda frá því að eitt sinn hafi hún, 15 eða 16 ára gömul, ásamt tveimur öðrum stúlkum greint frá „ósæmilegu atferli hjá smíðakennara þarna við skólann“. Þetta atferli hafi verið fólgið í „snertingum“ og að auki hafi hann verið „eitt sinn ... í sjálfsfróun þegar bekkurinn var að labba inn.“ Af þessu hafi orðið „heljarinnar mál“, sem hafi lokið með því að stefndu og hinum stúlkunum tveimur hafi verið „sagt að biðjast afsökunar. Annars yrðum við reknar úr skólanum.“ Í beinu framhaldi af þessari frásögn stefndu var hún spurð hvort hún hafi leitað sér aðstoðar eftir að „þetta mál“ kom upp og svaraði hún því til að hún hefði leitað til geðlæknis á árinu 1996 að frumkvæði móður sinnar. Um afskipti þessa læknis af sér sagðist stefnda hafa talið að „það hafi bara verið eitthvað að honum. Hann sagði bara: Fannst þér þetta gott?“

Í áðurnefndum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júlí 1999 í máli ákæruvaldsins á hendur föður stefndu, sem birtur hefur verið opinberlega með dómi Hæstaréttar 28. október sama árs, var vikið þrívegis að því atviki, sem að framan greinir. Var það nánar tiltekið fyrst í reifun skýrslu, sem faðir stefndu gaf fyrir dómi, því næst í frásögn af framburði stefndu og loks þegar rakin voru atriði úr framburði móður hennar. Efnislega kom þar ekkert nánar fram um þetta atvik en ráðið verður af því, sem áður segir um framburð stefndu, en þó er í dóminum haft eftir móðurinni að stefndu hafi verið vikið úr skóla í eina viku af þessum sökum. Í dóminum var haft eftir föður stefndu að hún hafi sakað kennara um „einhvers konar einkennilegt athæfi“, en eftir móður hennar að hún hafi sakað kennara um „ósæmilegt athæfi“.

Svo sem áður greinir var haft eftir áfrýjanda í viðtali í dagblaði 20. nóvember 1999 að stefnda hefði orðið uppvís að því að bera kennara röngum sökum um „kynferðislega áreitni“. Ætla verður að ummæli á forsíðu blaðsins, sem fyrr er getið, hafi skírskotað til þessarar frásagnar áfrýjanda. Í útvarpserindi 28. sama mánaðar ræddi hann um að við rekstur refsimálsins hafi komið fram að stefnda hafi áður borið kennara sökum um að hafa misboðið henni kynferðislega. Stefnda lýsti ekki atvikinu, sem hér um ræðir, með slíkum orðum í áðurgreindum framburði sínum fyrir dómi og það virðast foreldrar hennar ekki hafa gert. Þótt háttsemin, sem stefnda kvað kennarann hafa sýnt af sér, mætti vissulega telja kynferðislega, er hvergi í gögnum málsins að finna stoð fyrir því að hún hafi sakað hann um kynferðislega áreitni við sig eða að hafa misboðið sér kynferðislega. Orðfæri áfrýjanda um þetta, sem ekki fylgdi nánari skýring, var fallið til að vekja þann skilning að ásakanir stefndu hafi varðað annars konar og alvarlegri athafnir en hér um ræðir. Ekkert liggur fyrir í málinu um hvernig forráðamenn skólans hafi rannsakað þær ásakanir, sem stefnda hefur gengist við að hafa borið á kennarann ásamt tveimur öðrum stúlkum, og heldur ekki hvort þær hafi reynst rangar, svo sem áfrýjandi fullyrti, þótt álykta megi af orðum móður stefndu um tímabundinn brottrekstur hennar úr skóla að svo geti hafa verið. Þá verður að líta til þess að í niðurlagi ummæla áfrýjanda í útvarpserindinu, sem greinir hér að framan, var vikið að því að stefnda hafi leitað til geðlæknis, en af samhengi orða áfrýjanda verður ekki annað ráðið en að þetta eigi að hafa gerst að frumkvæði móður stefndu í framhaldi af ásökunum hennar í garð kennarans. Verður vart fundin stoð fyrir slíkum skilningi í þeim framburði stefndu, sem áður er getið, en í því sambandi verður að gæta að því að stefnda, sem er fædd 1979, kvað atvikið varðandi kennarann hafa gerst þegar hún var 15 eða 16 ára, en til geðlæknis hafi hún leitað 1996.

Þegar þessi atriði eru virt í heild fólu áðurgreind ummæli áfrýjanda í sér fullyrðingar umfram það, sem gögn málsins gátu gefið réttmætt tilefni til. Ummæli áfrýjanda færðu atvikið, sem hér um ræðir, jafnframt í verulega neikvæðari búning fyrir stefndu en efni stóðu til. Þess verður og sérstaklega að gæta að frásögn áfrýjanda um að stefnda hafi gengið til geðlæknis í kjölfar þessa atviks styðst ekki nægilega við fyrirliggjandi gögn og hefur sætt andmælum af hálfu stefndu. Hvað sem líður sannleiksgildi þeirrar frásagnar gekk þó áfrýjandi með henni að ófyrirsynju á friðhelgi einkalífs stefndu. Réttur stefndu til friðhelgi einkalífs og æruverndar verður í þessu efni að ganga framar rétti áfrýjanda til að viðhafa áðurgreind ummæli um hana í almennri umræðu. Að þessu athuguðu er óhjákvæmilegt að meta þau sem ólögmæta meingerð gagnvart stefndu í skilningi 26. gr. skaðabótalaga, en samrýmanlegt er skilyrðum 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar að dæma áfrýjanda til greiðslu miskabóta af þeim sökum.

VII.

Loks telur stefnda áfrýjanda hafa í tveimur tilvikum gert á sinn hlut með ummælum, sem vörðuðu efni bréfs, sem hún sendi föður sínum þegar hann dvaldist í útlöndum haustið 1995. Þessi ummæli eru tekin upp í liðum 3 og 6 í hinum áfrýjaða dómi, en annars vegar birtust þau í viðtali við áfrýjanda í dagblaðinu Degi 20. nóvember 1999 og hins vegar hefur stefnda þau eftir honum í áðurgreindu útvarpserindi 28. sama mánaðar.

Ummælin í fyrrnefnda tilvikinu voru svohljóðandi:

„Í málinu lá fyrir að faðirinn átti góð samskipti við heimilið eftir að hann flutti út í maí 1995 og þar til hann tók saman við aðra konu haustið 1996. Meðal annars hafði stúlkan sent honum einkar ástúðleg bréf til útlanda haustið 1995 („elsku pabbi minn“, „jæja gamli kallinn okkar“, „við hlökkum allar ofboðslega mikið til að sjá þig“, „við elskum þig allar og bíðum spenntar eftir þér“, „þúsund milljón kossar“). Þegar hún var spurð um þetta, sagði hún að móðir sín hefði látið sig skrifa bréfin. Aðspurð fyrir rétti kannaðist móðirin ekki við að hafa hvatt hana til að skrifa ástúðlegri bréf heldur en hún sjálf hafi verið tilbúin að skrifa. Í lok júlí 1996 gerðu hjónin skilnaðarsamning, þar sem maðurinn fékk umgengnisrétt ...“.

Ummælin í síðarnefnda tilvikinu voru svofelld:

„... bréf frá dóttur sinni sem þá var orðin 16 ára gömul. Þar sendi hún honum kveðjur sem voru alveg sérstaklega ástúðlegar ... „Hæ, hæ, elsku pabbi minn. Takk æðislega fyrir öll kortin, það var rosalega gaman að fá þau. Jæja, gamli kallinn okkar, nú fer að styttast í heimkomuna. Við hlökkum allar ofboðslega mikið til að sjá þig. Vonum að þú hafir það gott þangað til. Við elskum þig allar og bíðum spenntar eftir þér. Þúsund milljón kossar. Þín dóttir. P.S. Líka ástar- og saknaðarkveðju frá mömmu og litlu systur. Hvernig gengur að hætta að reykja?“ ... Þetta er auðvitað atriði sem hlýtur að skipta máli við mat á þeirri sönnunarfærslu sem hér var leitast við að fara fram með.“

Við mat á heimild áfrýjanda til að vísa á þennan hátt til ummæla, sem stefnda lét falla í einkabréfi til föður síns, verður að gæta að því að bréfið var lagt fram sem sönnunargagn í refsimálinu á hendur þeim síðastnefnda. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í því máli 2. júlí 1999 var meðal annars í sératkvæði vitnað til þessa bréfs á þann hátt að stefnda hafi um haustið 1995 ritað föður sínum „ástúðleg bréf“, en þetta var fært fram sem ein af fleiri röksemdum fyrir þeirri afstöðu dómarans að sýkna ætti föður stefndu. Í dómi Hæstaréttar 28. október 1999 var jafnframt vikið að þessu bréfi með eftirfarandi ummælum: „Þá skrifaði kærandi honum ástúðleg bréf haustið 1995, sem ekki þykir unnt að horfa framhjá við sönnunarmat, þrátt fyrir skýringar hennar, sem greint er frá í héraðsdómi.“ Hafði efni bréfsins þannig sýnilega vægi þegar komist var að þeirri niðurstöðu að faðir stefndu yrði sýknaður í refsimálinu.

Framangreind ummæli í dómum um bréf stefndu voru birt opinberlega, en það var lagt fram í héraðsdómi sem sönnunargagn í máli, sem var rekið fyrir luktum dyrum. Það eitt breytir því ekki að bréfið var sent til föður stefndu, sem bar ekki af framangreindri ástæðu ríkari þagnarskyldu um efni þess en annars hefði verið. Hann óskaði sem áður segir gagngert eftir því við áfrýjanda að hann birti opinberlega tilvitnanir úr bréfinu. Orðin, sem stefnda beindi þar til föður síns, voru að sönnu ástúðleg, svo sem komið var fram í úrlausnum dómstóla. Með opinberun þeirra orða var að öðru leyti ekki greint frá atriðum, sem sérstaklega vörðuðu einkalíf stefndu. Áfrýjandi fór að engu leyti niðrandi orðum um efni bréfsins. Verður ekki litið svo á að áfrýjandi hafi gert á hlut stefndu með ummælum sínum, sem vörðuðu efni þessa bréfs.

VIII.

Í V. og VI. kafla þessa dóms er komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hafi bakað sér bótaábyrgð samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga gagnvart stefndu með þeim ummælum, sem þar um ræðir. Þegar ákveðin er fjárhæð miskabóta, sem dæma verður áfrýjanda til að greiða stefndu af þessum sökum, verður sérstaklega að taka tillit til þeirra aðstæðna, sem voru ríkjandi þegar hann lét ummæli sín falla, og áðurgreinds markmiðs hans með þátttöku í almennri umræðu, en jafnframt til þess að þau bitnuðu á stefndu, sem hafði á engan hátt gefið honum réttmætt tilefni til að vega að persónu sinni og æru. Að því virtu eru miskabæturnar hæfilega ákveðnar 100.000 krónur í hinum áfrýjaða dómi. Verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu þá fjárhæð með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir.

Til samræmis við þessa niðurstöðu verður jafnframt tekin til greina krafa stefndu um að úrskurður úrskurðarnefndar lögmanna 22. maí 2000 verði felldur úr gildi, en þó aðeins að því leyti, sem hann varðar ummæli áfrýjanda, sem um ræðir í V. og VI. kafla þessa dóms.

Stefnda hefur notið gjafsóknar í málinu á báðum dómstigum. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða í ríkissjóð málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir, en við þá ákvörðun er tekið tillit til ákvæðis fyrri málsliðar 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefndu skal vera óraskað. Um gjafsóknarkostnað hennar fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi kröfu stefndu, X, um að viðurkennt verði að áfrýjandi, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, hafi brotið góða lögmannshætti með háttsemi sinni og ummælum í fjölmiðlum á tímabilinu frá 5. til 28. nóvember 1999 um hæstaréttarmálið nr. 286/1999, sem dómur var felldur á 28. október það ár.

Úrskurður úrskurðarnefndar lögmanna 22. maí 2000 um kvörtun stefndu á hendur áfrýjanda er felldur úr gildi að því leyti, sem greinir í forsendum þessa dóms.

Áfrýjandi greiði stefndu 100.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. mars 2002 til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði í ríkissjóð samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur.