152/2007

Ó og S kröfðust viðurkenningar á því að þau og fyrri eigendur jarðarinnar B hefðu unnið eignarhefð á 84,5 hektara landspildu á Þveráraurum innan girðingar B sem var afmörkuð með nánar tilgreindum hnitum á uppdrætti. Byggðu þau á því að fyrri eigendur hefðu girt landið sem krafa þeirra lyti að fyrir 1960 og hefði það þannig verið óslitið í umráðum hans og síðar Ó og S í meira en tvöfaldan þann tíma sem þyrfti svo eignarhefð ynnist sbr. 1. mgr. 2. gr laga nr. 46/1905 um hefð. Gagnáfrýjendur mótmæltu því að skilyrði hefðar væru uppfyllt þar sem þrætulandið væri hluti af landi T sem enn hefði verið óskipt milli jarða síðan 1950. Einn eigandi óskiptrar sameignar gæti ekki unnið hefð á hluta hennar og ákvæði 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 sem fæli í sér skilyrði um huglæga afstöðu hefðanda, væru ekki uppfyllt. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að þegar krafa um landskipti á landi T var sett fram árið 1972 voru ekki liðin 20 ár, sbr. skilyrði 1. mgr. 2. gr laga nr. 46/1905, frá því eigandi B girti af hluta landsins sem var í óskiptri sameign. Óumdeilt var að sú krafa tók til alls landsins í T sem enn var óskipt og þar með einnig þess hluta, sem lá innan fyrrnefndrar girðingar. Eftir þetta hafi eigendum B verið fullljóst að sameigendur viðurkenndu ekki rétt þeirra til lands innan girðingarinnar. Með kröfu um skipti var sett af stað lögbundið ferli, sem beindi ágreiningsefninu í eðlilegan farveg miðað við aðstæður og skipti þá ekki máli sú langa töf á að niðurstaða fengist sem meðal annars mátti rekja til haldlausra staðhæfinga eigenda B. Voru gagnáfrýjendur því sýknaðir af kröfu Ó og S.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 15. mars 2007 og krefjast þess að viðurkennt verði að þau og fyrri eigendur jarðarinnar Bollakots í Fljótshlíð hafi unnið eignarhefð á 84,5 hektara landspildu á Þveráraurum innan girðingar Bollakots, sem afmörkuð er með nánar tilgreindum hnitum á uppdrætti Verkfræðistofu Suðurlands ehf. 29. nóvember 2005. Þau krefjast jafnframt málskostnaðar úr hendi gagnáfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 16. maí 2007 og krefjast staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem aðaláfrýjendur verði dæmd til að greiða þeim í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi, S-kk-nf E-kk-nf, hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

I.

Um ágreiningsefni aðilanna hefur áður gengið dómur Hæstaréttar 28. október 2004 í máli nr. 80/2004, sem birtur er í dómasafni það ár á bls. 2973. Niðurstaðan varð þá sú að málinu var vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar að því leyti sem krafa aðaláfrýjandans Ó-kk-ef Þ-kk-ef var reist á því að hann hafi eignast umrætt landsvæði á Þveráraurum fyrir hefð. Aðaláfrýjendur höfðuðu þetta mál 12. janúar 2006 og gerðu fyrir héraðsdómi sömu viðurkenningarkröfu og nú er höfð uppi fyrir Hæstarétti, en kröfðust að auki að ógilt yrði landskiptagerð 30. október 1995 að því er varðar landspildu á Þveráraurum úr svonefndri Teigstorfu í Fljótshlíð. Með héraðsdómi var síðarnefndu kröfunni vísað frá dómi. Sú niðurstaða hefur ekki verið kærð til Hæstaréttar í samræmi við ákvæði XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kemur sá þáttur málsins ekki til frekari álita.

II.

Til stuðnings kröfu sinni vísa aðaláfrýjendur til 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð, en samkvæmt því ákvæði er 20 ára óslitið eignarhald á fasteign skilyrði fyrir því að hefð vinnist á henni. Kveða þau fyrri eiganda Bollakots hafa girt landið sem krafa þeirra lýtur að fyrir 1960 og hafi það þannig verið óslitið í umráðum hans og síðar aðaláfrýjenda í meira en tvöfaldan þann tíma sem þurfi svo að eignarhefð vinnist. Eigendur Bollakots hafi nýtt landið þennan tíma til beitar og ræktunar, jafnframt því sem not annarra af því hafi verið útilokuð. Gagnáfrýjendur mótmæla því að skilyrði fyrir hefð séu uppfyllt eins og málið sé vaxið. Svæðið sé hluti af því landi Teigstorfu, sem enn hafi verið óskipt milli jarða þar eftir 1950. Geti einn eigenda óskiptrar sameignar ekki unnið hefð á hluta hennar. Þá hafi á árinu 1972 verið formlega óskað eftir landskiptum á Þveráraurum, en eftir það tímamark geti hvað sem öðru líður ekki hafa unnist hefð vegna ákvæðis 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905. Ef hefð geti þrátt fyrir það komið til álita beri að miða við 40 ára hefðartíma samkvæmt 8. gr. sömu laga. Verði þá að líta til þess að ágangur Markarfljóts á Þveráraurum hafi ekki verið stöðvaður fyrr en um 1950 með fyrirhleðslum og svæðið hafi enn verið í því ástandi um 1960 að engin not yrðu höfð af því, en gróður hafi fyrst náð sér þar á strik mun síðar. Málavöxtum og málsástæðum aðilanna er að öðru leyti nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

III.

Meðal málsgagna eru loftmyndir frá árunum 1954 og 1964 af svæðinu, sem deilt er um. Er óumdeilt að þær sýni að umrædd girðing hafði ekki enn verið sett upp á fyrrnefnda árinu, en verið komin á því síðarnefnda. Af skýrslum fyrir héraðsdómi verður ráðið að landið hafi verið girt um eða skömmu fyrir 1960. Ekkert er fram komið um að sameigendur að Þveráraurum hafi þá hreyft andmælum við girðingarframkvæmdum eiganda Bollakots. Gagnáfrýjandinn Á-kk-nf J-kk-nf var spurður að því fyrir dómi hvenær aurarnir hafi farið að gróa upp „svona eitthvað af viti“, sem hann svaraði á þann veg að merki þess hafi mátt sjá nærri árinu 1960. Verður þessu til samræmis lagt til grundvallar að eigandi Bollakots hafi þegar farið að nýta landið til beitar eftir að það var girt. Óumdeilt er að engir aðrir en eigendur Bollakots hafa nýtt landið. Ákvæði 8. gr. laga nr. 46/1905 kemur ekki til neinna álita í málinu, en ekki er gerð krafa um viðurkenningu á ítaksrétti, sem greinin tekur til. Í samræmi við kröfu aðaláfrýjenda kemur þá til úrlausnar hvort skilyrði 2. gr. laganna séu uppfyllt til að eignarréttur hafi unnist á landi innan girðingar þeirra.

Fyrir liggur að á árinu 1972 barst sýslumanninum í Rangárvallasýslu krafa um að óskiptu landi á Þveráraurum yrði skipt milli jarða í Teigstorfu á grundvelli landskiptalaga nr. 46/1941. Næstu ár eftir það mun ágreiningur um landamerki Teigstorfu hafa tafið framgang landskipta. Eftir að hann var leystur munu önnur atriði hafa leitt til þess að dráttur varð á málinu og þá einkum skiptar skoðanir jarðeigenda í Teigstorfu um það hvort landskipti 1950 hafi tekið til Þveráraura. Minnispunktar landskiptamannsins J-kk-ef F-kk-ef d-e-x F-x-x frá 1987 bera þess merki að þá hafi skýrlega legið fyrir ágreiningur um þetta og að „Bollakotsmenn“ vildu halda því landi sem þeir hafi haft innan girðingar í 30 ár eða meira. Rétti á grundvelli hefðar mun þó ekki hafa verið haldið fram við landskiptin, sem lauk ekki fyrr en 30. október 1995.

Þegar krafa var sett fram um landskipti 1972 voru ekki liðin 20 ár frá því að eigandi Bollakots girti af hluta lands, sem var í óskiptri sameign jarða í Teigstorfu. Óumdeilt er að krafan tók til alls lands sem enn var óskipt og þar með einnig þess hluta, sem liggur innan áðurnefndrar girðingar. Í þessu fólst augljós tilkynning sameigenda þáverandi eiganda Bollakots um að þeir væru ekki sammála því að hluti hins óskipta lands teldist vera hluti síðastnefndu jarðarinnar. Eigandi Bollakots fékk þannig beina vitneskju um að aðrir töldu til réttar yfir landinu og gat eftir það ekki verið í góðri trú um rétt sinn til þess. Með kröfu um skipti var sett af stað lögbundið ferli, sem beindi ágreiningsefninu í eðlilegan farveg miðað við aðstæður. Skiptir ekki máli sú langa töf á að niðurstaða fengist, sem áður var getið og stafaði meðal annars af haldlausri staðhæfingu eiganda Bollakots um að landi á Þveráraurum hafi þegar verið skipt með landskiptagerð á árinu 1950. Hugræn afstaða þáverandi eiganda Bollakots og síðar aðaláfrýjenda leiddi til þess að ekki var unnt að bera við hefðarhaldi eftir 1972 þegar krafa kom fram um að ríkjandi ástandi yrði breytt. Skilyrði 2. gr. laga nr. 46/1905 eru því ekki uppfyllt til þess að aðaláfrýjendur teljist hafa eignast umrædda spildu fyrir hefð. Samkvæmt því verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu gagnáfrýjenda af kröfu þeirra.

Aðaláfrýjendur verða dæmd óskipt til að greiða gagnáfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Aðaláfrýjendur, Ó-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf og S-kvk-nf Þ-kvk-nf, greiði óskipt gagnáfrýjendum, J-kk-þgf J-kk-þgf, Á-kk-þgf J-kk-þgf og B-kk-þgf G-kk-þgf, samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en að öðru leyti fellur málskostnaður niður.