232/2016

S og E kröfðust þess aðallega að veðskuldabréf sem þau gáfu út árið 2009 yrði ógilt með dómi og að L hf. yrði gert að greiða þeim tilgreinda fjárhæð. Andvirði skuldabréfsins hafði að hluta til verið nýtt til uppgreiðslu á öðru skuldabréfi sem S hafði gefið út árið 2007 í tengslum við kaup á stofnfjárhlutum í SP, en L hf. hafði tekið við réttindum þess félags við samruna árið 2015. Byggðu S og E á því að starfsmenn SP hefðu brotið á margvíslegan hátt gegn lögum þegar þeir hefðu ráðlagt S að kaupa umrædd stofnbréf og þannig bakað þeim tjón. Í dómi Hæstaréttar kom fram að krafa S og E í stefnu og rökstuðningur fyrir henni væri óskýr, auk þess sem ekki væri þar gerð viðhlítandi grein fyrir aðild E að sakarefninu, svo sem nauðsynlegt hefði verið. Þrátt fyrir að varakrafa sem höfð var uppi í stefnu væri ekki eins óljós og aðalkrafan, þá væri hún ekki sundurliðuð tölulega, auk þess sem málsástæðum og lagarökum sem að baki henni byggju væri fléttað saman við röksemdir fyrir aðalkröfunni þannig að ómögulegt væri að átta sig á af lestri stefnunnar hvers eðlis varakrafan væri og við hvaða sérstöku rök hún styddist. Uppfyllti stefna S og E í héraði því ekki skilyrði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýran og glöggan málatilbúnað og var úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 22. mars 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 4. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2016 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Eins og greinir í héraðsdómsstefnu, sem er 16 blaðsíður að lengd, eru sóknaraðilar í hjúskap. Þar kemur fram að árið 1993 hafi sóknaraðilinn S-kk-nf G-kk-nf eignast stofnbréf í Sparisjóði Vestmannaeyja að nafnverði 25.000 krónur. Á fundi stofnfjáreigenda sparisjóðsins 9. október 2007 hafi verið samþykkt að auka stofnfé hans um 350.000.000 krónur og samþykkti stjórn sparisjóðsins að nýta þá heimild 6. nóvember sama ár. Daginn eftir hafi sóknaraðilanum, sem þá var orðinn eigandi stofnfjárhluta í sparisjóðnum að nafnverði 55.000 krónur, borist bréf frá stjórninni þar sem honum var boðið að skrá sig fyrir nýjum stofnbréfum að nafnverði 5.000.000 krónur. Í stefnunni segir að í kjölfarið hafi sóknaraðilinn tjáð sparisjóðsstjóra „að hann myndi ekki taka þátt í stofnfjáraukningunni, enda hefði hann ekki fjárhagslegt bolmagn til þess.“ Sparisjóðsstjórinn hafi hins vegar hvatt hann eindregið til að skipta um skoðun og sagt „að hann myndi ekki bera neinn kostnað af stofnfjáraukningunni“ enda stæði honum til boða „lán með veði í bréfunum sjálfum.“ Jafnframt hafi stjórnarmenn og starfsmenn sparisjóðsins hvatt sóknaraðilann eins og aðra stofnfjáreigendur til þátttöku í stofnfjáraukningunni. Í kjölfarið hafi hann skráð sig fyrir nýjum stofnfjárhlutum að nafnverði 5.000.000 krónur og greitt kaupverð þeirra, sem nam sömu upphæð, með andvirði láns sem sparisjóðurinn hafi veitt honum 13. desember 2007 að fjárhæð 5.150.000 krónur og verið tryggt með handveði í hinum keyptu hlutum. Í stefnu er því lýst að áðurgreindur sparisjóðsstjóri hafi fallist á að veita sóknaraðilanum nýtt og „hagstæðara lán“ en það sem áður greinir. Hinn 19. júní 2009 hafi báðir sóknaraðilar gefið út skuldabréf að fjárhæð 6.600.000 krónur með 1. veðrétti í íbúðarhúsnæði þeirra til tryggingar hinu nýja láni, en jafnframt hafi eftirstöðvar eldra lánsins verið greiddar með andvirði þess nýja. Hinn 21. júní 2010 hafi stofnfé sparisjóðsins verið lækkað úr 357.000.000 krónum í 100.000.000 krónur og þar með hafi hlutur sóknaraðilans S-kk-ef lækkað í 1.415.971 krónu að nafnverði. Sparisjóðurinn hafi síðan runnið saman við varnaraðila 29. mars 2015 sem þá hafi tekið við öllum réttindum hans og skyldum. Við samrunann hafi stofnfjáreigendur sparisjóðsins eignast hlut í varnaraðila og í samræmi við það hafi sóknaraðilanum verið tilkynnt með bréfi 4. maí sama ár að virði hluta hans í varnaraðila næmi 242.600 krónum.

Samkvæmt héraðsdómsstefnu eru sóknaraðilar stefnendur málsins og varnaraðili stefndi. Krefjast sóknaraðilar „þess aðallega að ógilt verði með dómi skuldabréf“ það, sem gefið var út af þeim báðum 19. júní 2009, auk þess sem varnaraðili „verði dæmdur til að greiða þeim óskipt kr. 3.863.781“ með nánar greindum dráttarvöxtum „frá þingfestingardegi til greiðsludags.“ Sóknaraðilinn „S-kk-nf krefst þess til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða honum kr. 4.123.110“ með dráttarvöxtum frá sama tíma.

Í stefnunni er gerð svofelld grein fyrir kröfugerðinni: „Stefnandi S-kk-nf var sá aðili sem var skráður stofnfjáreigandi og gaf út hið fyrra skuldabréf ... sem nýtt var til að kaupa stofnfjárbréfanna 2007. Árið 2009 gaf stefnandi S-kk-nf út annað skuldabréf ... ásamt stefnanda E-kvk-ef ... Skuldin samkvæmt hinu fyrra skuldabréfi var greidd upp með láni samkvæmt hinu síðara skuldabréfi. Báðir stefnendur eru því aðilar að aðalkröfu þar sem báðir stefnendur eru skuldarar samkvæmt skuldabréfi ... sem krafist er ógildingar á. Að sama skapi eru báðir stefnendur rétthafar skaðabótakröfu vegna þeirra afborgana sem þau hafa innt af hendi vegna skuldabréfsins ... Stefnandi S-kk-nf var einn skráður fyrir hinu keypta stofnfé. Hann er því einn aðili að varakröfu þar sem krafist er skaðabóta vegna þess fjár sem hann greiddi fyrir stofnfjárbréfin að frádregnu andvirði þeirra í dag og einni arðgreiðslu sem greidd var vegna þeirra. Aðild sína byggja stefnendur á heimild 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.“ Samkvæmt stefnunni virðast jafnt aðal- og varakrafa byggðar „á því að starfsmenn stefnda hafi haft milligöngu um að stefnandi S-kk-nf tæki þátt í stofnfjáraukningu í stefnda haustið 2007 ... Meginforsenda stefnanda fyrir stofnfjárkaupunum og lántökunni samhliða var ... sú að stefnendur bæru enga persónulega ábyrgð á skuldbindingunum ... Hefðu starfsmenn stefnda veitt stefnanda viðeigandi og fullnægjandi upplýsingar um eðli fjárfestingarinnar hefði hann aldrei tekið þátt í stofnfjáraukningunni“. Samkvæmt þessu hafi „stefndi“ og starfsmenn hans brotið gegn nánar greindum ákvæðum laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Að því er virðist til stuðnings báðum kröfunum er í stefnunni vísað til rangra og brostinna forsendna, ógildingar á grundvelli 29., 30., 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, auk þess sem „sú greiðsla sem átti að fást gegn greiðslu fyrir stofnfjárbréfin hafi ekki haft þá eiginleika sem stefnendur máttu ætla og starfsmenn stefnda lofuðu að hún hefði“, sbr. 40. og 67. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Í kafla um orsakatengsl og sennilega afleiðingu er meðal annars komist svo að orði: „Stefnendur hafa orðið fyrir tjóni vegna kaupa á stofnfjárbréfunum og lántökunnar samhliða.“ Í upphafi kafla um sérfræðiábyrgð er tekið fram: „Skaðabótaábyrgð stefnda byggir á sakarreglunni og reglunni um húsbóndaábyrgð.“ Loks er í stefnunni gerð grein fyrir því að jafnt aðalkrafa beggja sóknaraðila sem varakrafa sóknaraðilans S-kk-ef lúti að því að bæta þeim tjón sem þau hafi orðið fyrir og varnaraðili beri ábyrgð á.

II

Í e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 er kveðið á um að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verða má málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, en þessi lýsing skal vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Þá gildir sú meginregla í einkamálaréttarfari að sé málatilbúnaður stefnanda svo óljós að ekki verði lagður dómur á mál beri að vísa því frá dómi.

Eins og að framan greinir lýtur aðalkrafa beggja sóknaraðila að því að skuldabréfið, sem þau gáfu út til tryggingar láni frá Sparisjóði Vestmannaeyja 19. júní 2009 og tryggt er með veði í húseign þeirra, verði „ógilt“ og varnaraðila auk þess gert að greiða þeim 3.863.781 krónu. Samkvæmt XVIII. kafla laga nr. 91/1991 má ógilda með dómi glötuð eða horfin skuldabréf, svo sem segir í 1. mgr. 120. gr. laganna, en ljóst má vera að ekki er krafist ógildingar þess á þeim grundvelli. Verður því að líta svo á, þótt það komi ekki fram í héraðsdómsstefnu, að með þessum hluta kröfunnar sé í raun verið að krefjast þess að ógiltur verði samningur beggja sóknaraðila við sparisjóðinn um umrætt lán þannig að þau séu óbundin af skuldinni samkvæmt skuldabréfinu. Svo sem rakið hefur verið sýnast málsástæður sóknaraðila til stuðnings þessari kröfu lúta fyrst og fremst að því að starfsmenn sparisjóðsins hafi brotið á margvíslegan hátt gegn lögum þegar þeir hafi ráðlagt sóknaraðilanum S-kk-þgf G-kk-þgf að kaupa stofnbréf í sparisjóðnum síðari hluta árs 2007, en ekki er vikið að því hvernig sóknaraðilinn E-kvk-nf A-kvk-nf tengdist þeim kaupum. Ekki er heldur ljóst af stefnunni hvernig kröfufjárhæðin, 3.863.781 króna, er fundin, en svo virðist sem þar sé um að ræða ætlað „tjón“ beggja sóknaraðila sem nemi „afborgunum, vöxtum og öðrum kostnaði sem þau hafi samtals greitt vegna hvoru tveggja“ skuldabréfsins, sem gefið var út af sóknaraðilanum S-kk-þgf 13. desember 2007, og skuldabréfsins, sem gefið var út af þeim báðum 19. júní 2009 „að frádregnu núverandi virði stofnfjárbréfanna ... og arðgreiðslu“. Af stefnunni verður helst ráðið að aðalkrafa sóknaraðila sé skaðabótakrafa, enda þótt hún virðist sem fyrr segir annars vegar fela í sér kröfu um ógildingu samnings og hins vegar endurgreiðslu fjár. Þá kemur þar ekki fram hvert hafi verið verðmæti lánsins frá 2007, sem greitt var upp með andvirði lánsins frá 2009, en í greinargerð varnaraðila í héraði er því haldið fram að það hafi numið 5.585.070 krónum eða 1.014.930 krónum lægri fjárhæð en upphæð síðargreinda lánsins.

Samkvæmt framansögðu er aðalkrafa sóknaraðila í stefnu og rökstuðningur fyrir henni óskýr, auk þess sem ekki er þar gerð viðhlítandi grein fyrir aðild sóknaraðilans E-kvk-ef að sakarefninu, svo sem nauðsynlegt hefði verið. Þótt varakrafan, sem sóknaraðilinn S-kk-nf teflir fram, sé ekki eins óljós og aðalkrafan er hún ekki sundurliðuð tölulega, auk þess sem málsástæðum og lagarökum, sem að baki henni búa, er fléttað saman við röksemdir fyrir aðalkröfunni þannig að ómögulegt er átta sig á af lestri stefnunnar hvers eðlis varakrafan er og við hvaða sérstök rök hún styðst. Ekki bætir úr skák að ekki er þar heldur gerður greinarmunur á Sparisjóði Vestmannaeyja og varnaraðila frekar en sóknaraðilunum tveimur.

Með skírskotun til alls þess, sem að framan greinir, er kröfugerð og annar málatilbúnaður sóknaraðila svo vanreifaður að staðfesta ber hinn kærða úrskurð um að vísa málinu frá héraðsdómi.

Sóknaraðilar greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðilar, S-kk-nf G-kk-nf og E-kvk-nf A-kvk-nf, greiði óskipt varnaraðila, Landsbankanum hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.