70/2002

G og D deildu um forkaupsrétt D að jörðinni Sælingsdalstungu á grundvelli 30. gr. jarðalaga 65/1976. Byggði sveitarstjórnin á því að þannig yrði hagsmunum sveitarfélagsins best borgið þar sem jörðin lægi að Laugum þar sem hún tæki þátt í uppbyggingu ferðaþjónustu í þeim tilgangi að treysta búsetu í sveitarfélaginu í heild sinni, jafnframt því að tryggja átti vatnsból sveitarinnar. Fallist var á það með D að hagsmunir þess af eflingu ferðaþjónustu væru brýnir og að málefnalegar ástæður hefðu legið til grundvallar ákvörðun sveitarstjórnar um að styðja á þennan hátt þá uppbyggingu sem þegar var fyrir hendi. Þegar hugað væri að því hvort ná mætti sama markmiði með samstarfi við G um frekari uppbyggingu var talið að játa yrði sveitarstjórnum svigrúm um mat á því hvort forkaupsrétti skyldi beitt þegar fyrir lægi að stefnt væri að lögmætu markmiði, sbr. og 78. stjórnarskrárinnar. Var D því sýknað af kröfum G.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 7. febrúar 2002. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Ágreiningur málsaðila varðar forkaupsrétt áfrýjanda að jörðinni Sælingsdalstungu í Dalabyggð. Jörðin, sem er á söguslóðum Laxdælu og Sturlungu, var boðin til sölu í júlí 2000. Hún var á söluyfirliti talin landmikil, um það bil 1500 til 2000 hektarar, þar af tún um 28 hektarar. Jörðin var sögð liggja í Sælingsdal að hluta en einnig í Svínadal og Seljadal, að nokkru kjarri vaxin og mjög góð til fjárbeitar. Jörðinni fylgi 25% af vatnasvæði Sælingsdalsár og Leysingjadalsár, sem falli í Laxá og sé veiði í ánum. Þetta sé gott rjúpna- og berjaland. Á jörðinni hafi verið rekið sauðfjárbú og séu gripahús nýleg. Jörðina átti að selja án bústofns og hafði fullvirðisréttur verið seldur frá henni.

Næsti bær við Sælingsdalstungu er Laugar þar sem áfrýjandi hefur frá 1996 í félagi við Búnaðarsamband Dalasýslu og Byggðastofnun verið að byggja upp og reka aðstöðu fyrir ferðamenn. Þar eru nú hótel, íþróttahús, sundlaug og byggðasafn.

Stefndi gerði 24. ágúst 2000 kauptilboð í umrædda jörð. Var því tekið og áfrýjanda sent ljósrit kauptilboðsins 3. september sama ár og boðinn forkaupsréttur að jörðinni í samræmi við 32. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Samkvæmt ákvæðinu hafði sveitarstjórn 30 daga frest til að svara tilboðinu. Með bréfi 15. sama mánaðar tilkynnti áfrýjandi stefnda að til stæði að taka ákvörðun um forkaupsrétt á grundvelli jarðalaga og var honum gefinn kostur á að tjá sig um fyrirætlanir sínar varðandi jörðina og jafnframt vitnað til 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um að áfrýjanda bæri að sjá til þess að málið væri nægjanlega upplýst áður en ákvörðun yrði tekin. Stefndi svaraði erindinu samdægurs og kvað sig og eiginkonu sína ráðgera fasta búsetu á jörðinni og ætla að stunda þar landbúnað í víðasta skilningi. Kom fram að þau hygðust fyrst í stað einbeita sér að skógrækt og jarðrækt, en einnig halda áfram því starfi, sem unnið hefði verið á jörðinni við uppbyggingu sumarhúsabyggðar samkvæmt samþykktu skipulagi. Jafnframt nefndi hann að þeim hefði dottið í hug bleikjueldi, yrði unnt að fá til þess heitt vatn. Þá nefndi hann að fyrri eigandi hefði látið sig dreyma um að gera golfvöll á jörðinni og þætti þeim það skemmtileg hugmynd.

Á fundi sínum 21. september 2000 ákvað sveitarstjórn að neyta forkaupsréttar að jörðinni á grundvelli jarðalaga. Byggði sveitarstjórn á því að þannig yrði hagsmunum sveitarfélagsins best borgið. Vísað var til þess að Sælingsdalstunga lægi að landi Lauga þar sem áfrýjandi tæki þátt í uppbyggingu ferðaþjónustu í þeim tilgangi að treysta eins og unnt væri búsetu í byggðarlaginu. Var talið að land jarðarinnar væri vel fallið til þjónustu við ferðamenn og hentaði meðal annars vel til skógræktar og hvers konar útivistar. Þá væri ætlunin að gera hluta landsins að fólkvangi. Ennfremur var nefnt að sveitarfélagið ætti vatnsréttindi í landi jarðarinnar og að nýting þeirra skipti mjög miklu máli við að treysta búsetu í byggðarlaginu. Loks sagði í ályktuninni að með því að taka þátt í ferðaþjónustu í Dalasýslu væri sveitarstjórn að gera atvinnulíf í Dalabyggð fjölbreyttara þannig að búseta á svæðinu stæði ekki og félli með hefðbundnum búskap.

Stefndi kærði ákvörðun sveitarstjórnar til landbúnaðarráðuneytisins 25. október 2000, en ráðuneytið staðfesti ákvörðun áfrýjanda með úrskurði 7. desember 2000. Áfrýjandi hafði 13. október 2000 gengið frá kaupsamningi um eignina og yfirtöku áhvílandi veðskulda og á fundi sveitarstjórnar 26. febrúar 2001 voru samþykktar tilteknar ráðstafanir til undirbúnings nýtingar og skipulagningar jarðarinnar. Stefndi tilkynnti áfrýjanda síðan með símbréfi 25. apríl 2001 þá ætlun sína að bera málið undir dómstóla. Samkvæmt framburði sveitarstjórnarmanna virðist eftir það frekari aðgerðum á jörðinni hafa verið slegið á frest, aðeins gerðar ráðstafanir til að halda henni við.

Fyrir liggur að vatn til byggðarinnar í Búðardal er tekið í landi jarðarinnar og að mikil uppbygging menningartengds ferðamannaiðnaðar fer nú fram í Dalabyggð með þátttöku sveitarfélagsins.

II.

Fyrir Hæstarétti reisir áfrýjandi sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Bendir hann á að í samþykktu kauptilboði sé tiltekið að tilboðsgjafi sé stefndi fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags. Fyrir liggi að hann hafi ásamt eiginkonu sinni stofnað einkahlutafélagið Tungustapa sem samkvæmt gögnum málsins hafi verið ætlað að eiga jörðina. Málsástæða þessi var ekki höfð uppi í héraði og féllst áfrýjandi þannig á aðild stefnda í málinu. Verður því ekki breytt fyrir æðra dómi.

Með vísan til rökstuðnings héraðsdóms verður ekki á það fallist að áfrýjandi skuli sýkn af kröfum stefnda fyrir tómlæti hans við að hafa þær uppi fyrir dómi.

Að framan er því lýst að sveitarstjórn Dalabyggðar hafði, áður en hún tók ákvörðun um að neyta forkaupsréttar samkvæmt 30. gr. jarðalaga, ritað stefnda og boðið honum að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Auk þess höfðu oddviti og formaður byggðaráðs, hvor í sínu lagi, rætt við hann í síma um fyrirætlanir hans varðandi jörðina. Sveitarstjórnarmenn í Dalabyggð gjörþekkja staðhætti og eiga að hafa yfirsýn yfir þau atriði sem áhersla er á lögð í ákvörðun þeirra. Verður ekki talið að á það hafi skort að stefndi hafi komið að sjónarmiðum sínum og að sveitarstjórnarmenn hafi ekki rannsakað málsefnið nægilega áður en þeir tóku ákvörðun sína. Er þá einnig til þess að líta að í lögum er markaður nokkuð skammur tími til þess að taka ákvörðun um forkaupsrétt, eða 30 dagar, svo sem áður greinir. Verður ákvörðun áfrýjanda ekki hnekkt á grundvelli 10. eða 13. gr. stjórnsýslulaga.

III.

Áfrýjandi tók ákvörðun um að nýta boðinn forkaupsrétt með heimild í 30. gr. jarðalaga og reisti hana á grundvelli laganna. Fer um niðurstöðu málsins eftir skýringum á ákvæðum þeirra, þ.e. hvort með ákvörðuninni hafi verið stefnt að lögmætu markmiði. Þá ber að hyggja að því hvort rökstuðningur áfrýjanda fyrir ákvörðuninni var málefnanlegur og hagsmunir hans brýnir. Verður þá að hafa í huga að ákvörðunin var íþyngjandi fyrir stefnda og til þess fallin að raska áformum hans.

Í 1. gr. jarðalaga segir: „Tilgangur laga þessara er að tryggja, að nýting lands utan skipulagðra þéttbýlissvæða sé eðlileg og hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði og að eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga og þeirra, sem landbúnað stunda.“ Af greinargerð, sem fylgdi frumvarpi að lögunum, má ráða að ætlun löggjafans var að veita byggðarlögum utan þéttbýlis meira áhrifavald um skipulag byggðar, styrkja aðstöðu bænda og sveitarfélaga til jarðakaupa. Óumdeilt er að jörðin Sælingsdalstunga er utan þéttbýlis og að heimild 30. gr. jarðalaga um forkaupsrétt sveitarfélaga getur átt við um jörðina. Seljandi jarðarinnar hefur fallist á að selja áfrýjanda jörðina og fengið fullt verð greitt fyrir hana. Markmið sveitarstjórnar áfrýjanda með nýtingu heimildarinnar, eins og það kom fram í ákvörðun hennar sem áður er lýst, var að treysta uppbyggingu ferðaþjónustu, sem hafin var, í þeim tilgangi að treysta á þann hátt búsetu í sveitarfélaginu í heild sinni, en vegna nágrennis við Laugar er jörðin sérstaklega vel til þessa fallin. Jafnframt þessu átti að tryggja vatnsból sveitarinnar. Verður að fallast á það með áfrýjanda að hagsmunir hans af eflingu ferðaþjónustu séu brýnir og að málefnalegar ástæður hafi legið til grundvallar ákvörðun sveitarstjórnar um að styðja á þennan hátt við þá uppbyggingu sem þegar var fyrir hendi. Aðilar deila einnig um það hvort ná mátti sama markmiði með samstarfi við stefnda um frekari uppbyggingu, þegar litið er til framtíðaráætlana hans varðandi jörðina. Það var hins vegar mat sveitarstjórnarinnar að hún þyrfti að tryggja sér eignarhald á jörðinni til þess að ná þeim markmiðum sem að væri stefnt og þeim yrði ekki náð með öðru og vægara móti, sem ekki væri jafn íþyngjandi gagnvart stefnda. Verður að játa sveitarstjórnum svigrúm um mat á því hvort forkaupsrétti skuli beitt, þegar fyrir liggur að stefnt er að lögmætu markmiði, sbr. og 78. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 16. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995.

Að framangreindum sjónarmiðum virtum verður áfrýjandi sýknaður af kröfum stefnda.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Dalabyggð, skal sýkn af kröfum stefnda, G-kk-ef S-kk-ef A-kk-ef, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.