700/2009

Aðilar deildu um staðsetningu landamerkja milli jarðanna S og B annars vegar og ÁI, ÁII og Á hins vegar. Óumdeilt var að mörkin skyldu liggja í beinni línu frá tilteknum punkti en aðila greindi á um hvar línan endaði í annarri landamerkjalínu. Í dómi Hæstaréttar var fallist á kröfu eigenda S og B um stefnu markalínunnar, enda þótti krafan fá stoð í landskiptagerð. Ekki var fallist á með eigendum ÁI, ÁII og Á að tiltekin manngerð kennileiti sýndu fram á að eigendur jarðanna hefðu síðar samið um að mörkin lægju annars staðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 9. desember 2009. Þau krefjast þess að landamerki jarðanna Sels og Bólstaðar í Ásahreppi og jarðanna Ásmundarstaða I, Ásmundarstaða II, Ásheima og Ásmundarstaða II, lands, séu í fyrsta lagi milli Sels og Ásmundarstaða I: Bein lína úr nánar tilgreindum hnitapunkti A, sem er í Steinslæk við Markakeldu, í nánar tilgreindan hnitapunkt B, í öðru lagi milli Sels og Ásmundarstaða II: Bein lína úr hnitapunkti B í nánar tilgreindan hnitapunkt C, í þriðja lagi milli Sels og Ásheima: Bein lína úr hnitapunkti C í nánar tilgreindan hnitapunkt D og loks milli Bólstaðar og Ásmundarstaða II, lands: Bein lína úr hnitapunkti D í nánar tilgreindan hnitapunkt E, sem er 200 metra frá Berustaðagirðingu. Þá krefjast aðaláfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 4. febrúar 2010 og krefjast þess aðallega að landamerki milli jarðanna Ásmundarstaða II, Ásheima og Ásmundarstaða II, lands, gagnvart jörðunum Seli og Bólstað séu í fyrsta lagi milli Ásmundarstaða II og Sels bein lína sem dregin er úr hornmarki Ásmundarstaða I, Ásmundarstaða II og Sels í nánar tilgreindum hnitapunkti L02 í miðjum skurði við norðaustanverðan Brúnarhól og eftir miðjum skurði að hornmarki Ásmundarstaða II, Ásheima og Sels í nánar tilgreindum hnitapunkti L03 á miðjum Ásmundarstaðavegi, í öðru lagi milli Ásheima og Sels bein lína, sem dregin er frá hnitapunkti L03 eftir miðjum skurði og áfram er skurðinum sleppir í hornmark Ásheima, Ásmundarstaða II, lands, Bólstaðar og Sels í nánar tilgreindum hnitapunkti L15, og í þriðja lagi milli Ásmundarstaða II, lands, og Bólstaðar bein lína sem dregin er úr hnitapunkti L15 í hornmark Ásmundarstaða II, lands, Bólstaðar og Áshóls við endastaur girðingar á skurðbrún í nánar tilgreindum hnitapunkti L11. Til vara krefjast gagnáfrýjendur að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi Steinslækur ehf. krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi aðaláfrýjenda, en félagið hefur tekið við aðild að málinu af M-kvk-þgf J-kvk-þgf sem eiganda að Ásmundarstöðum I.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 16. maí 2011.

I

Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi voru landskipti gerð 19. júní 1926 á úthögum jarðanna Áshóls, Sels og Ásmundarstaða í Ásahreppi í Rangárvallasýslu. Sagði í skiptagerðinni að aðilar hefðu ákveðið merkjalínur og sett landamerki eins og hér segir: „Milli Sels og Áshóls ræður Markakelda við Steinslæk, gagnvart suður oddanum í Kumlholti, þaðan bein lína í vörðu sem er 200 m. í vestur frá landamerkjagirðingu milli Áshóls og Ásmundarstaða annarsvegar, en Berustaða hinsvegar; er þar sett önnur varða og stendur hún þar við girðinguna, er fjárhús í Brekknaholti ber framan til í miðhnjúkinn á Þríhyrningi og varða á Flaghól austan við Sumarliðabæjarbjalla; varða þessi er hornmark milli Áshóls og Ásmundarstaða. Úr hinni fyrrnefndu vörðu (200 m. frá landamerkjagirðingunni) ræður bein lína, milli Sels og Ásmundarstaða, í Markakeldu við Steinslæk.“

Samkvæmt skiptagerðinni voru dregnar tvær beinar markalínur sem hafa hvor sinn upphafspunkt í tveimur aðskildum Markakeldum í Steinslæk, þeirri nyrðri og syðri, og enda í sameiginlegu hornmarki að austan, en upphafspunktarnir eru óumdeildir. Fyrri línan er merkjalínan milli Sels, nú lands Bólstaðar, og Áshóls og liggur frá nyrðri markakeldunni í punkt á landamerkjagirðingu milli Áshóls og Ásmundarstaða annars vegar en Berustaða hins vegar. Aðaláfrýjendur hafa sett punkt E í kröfugerð sinni í 200 m fjarlægð í vestur á þessari línu frá nefndri landamerkjagirðingu. Hann er því á þeim stað, 200 m frá landamerkjagirðingunni, sem fyrrnefnd varða mun hafa átt að vera en hana er ekki nú að finna. Síðari línan var þá samkvæmt skiptagerðinni dregin beint úr þessum stað að syðri markakeldunni við Steinslæk, sem er óumdeildur punktur A í kröfu aðaláfrýjenda og L01 í kröfu gagnáfrýjenda, og er það landamerkjalína milli Sels og Bólstaðar annars vegar og hins vegar Ásmundarstaða I, Ásmundarstaða II, Ásheima og Ásmundarstaða II, lands.

Ágreiningur málsaðila lýtur að því hvar á fyrrnefndu markalínunni skuli staðsetja upphafspunkt þeirrar síðarnefndu, þaðan sem bein lína ræður í Markakeldu við Steinslæk. Aðaláfrýjendur reisa kröfu sína á því að hann sé í 200 m fjarlægð frá Berustaðagirðingunni eins og skiptagerðin segi, á línu þeirri sem þar var dregin milli Sels og Áshóls og það sé hnitapunktur E.

Gagnáfrýjendur andmæla því að upphafspunkturinn E sé á réttum stað. Þeir telja að til grundvallar beri að leggja loftljósmynd sem útfærð hafi verið af Á-kk-þgf B-kk-þgf mælingamanni við skipti á Ásmundarstöðum í október 1954. Inn á myndina hafi verið færð mörk Ásmundarstaðajarðanna gagnvart Seli og sé hún elsta og skýrasta heimildin um merkin. Á henni sé markalínan dregin úr punkti í Vatnsholtsmýri sem sé í 319 m fjarlægð frá Berustaðagirðingu og komi sá punktur heim og saman við hnitapunkt L11 í kröfugerð þeirra. Að skiptum jarðarinnar hafi staðið meðal annarra hreppstjóri og eigendur Ásmundarstaða I og II, en þeir hafi jafnframt ritað undir skiptagerðina 1926. Gagnáfrýjendur reisa kröfu sína ennfremur á því að um miðja síðustu öld hafi tekist samkomulag með eigendum jarðanna um legu landamerkja þeirra. Á grundvelli þessa samkomulags hafi árið 1955 verið grafinn skurður á landamerkjum Sels og Ásmundarstaða I frá hinum óumdeilda upphafspunkti við Steinslæk í átt að Brúnarhóli. Árið 1967 hafi síðari hluti skurðarins verið grafinn í sömu stefnu yfir Ásmundarstaðaveg svo langt sem landslag leyfði og skurðurinn þar með orðið samtals rúmir 2 km á lengd. Stefna hans sé beint í framangreint hornmark jarðanna samkvæmt loftmynd frá 1954, sem sé hnitapunktur L11 í kröfugerð gagnáfrýjenda, og skeri stefnan þrjú þekkt og áberandi kennileiti. Þau séu sver hornstaur í hlykkjóttri girðingu norðan Hrossatjarnar, sem merktur sé með hnitapunkti L07, áberandi varða merkt með hnitapunkti L08 og loks endastaur hlykkjóttu girðingarinnar í Vatnsholtsmýri við skurðbrún markaskurðar Áshóls og Sels, sem sé merkt með hnitapunkti L11.

Aðaláfrýjendur halda því fram að þegar skurðurinn var grafinn árið 1955 hafi verið talið að hann væri á mörkum jarðanna. Það hafi verið álit manna þar til þeir áttuðu sig á því að mistök hafi verið gerð við mælingu hans, stefna hans væri ekki rétt og hann því ekki á merkjum. Þeir hafna því hins vegar að samkomulag hafi nokkurn tíma orðið með eigendum jarðanna um að skurðurinn yrði látinn ráða merkjum eða þeim breytt að öðru leyti.

II

Framangreind landskiptagerð frá 19. júní 1926 var gerð og undirrituð af þeim, sem áttu í hlut, og ræður hún því mörkum jarðanna Áshóls, Sels og Ásmundarstaða nema á annan hátt hafi síðar verið samið. Í skiptagerðinni var sem áður segir gert ráð fyrir tveimur markalínum milli þessara jarða. Af gerðinni verður glögglega ráðið að sé fyrri markalínunni fylgt milli Áshóls og Sels frá Steinslæk í landamerkjagirðingu Berustaða verður upphafspunktur línunnar milli Sels og Ásmundarstaða 200 m frá girðingunni í hnitapunkti E hjá aðaláfrýjendum og er hann því rétt staðsettur. Þess vegna er punktur sá sem dreginn er í 319 m fjarlægð frá nefndri girðingu á loftljósmynd frá 1954 og gagnáfrýjendur hafa tilgreint sem hnitapunkt L11 augljóslega ekki réttur upphafspunktur þessara marka. Gagnáfrýjendur hafa leitast við að sýna fram á að samkomulag hafi tekist með eigendum jarðanna um breytingu á landamerkjum og að skurðurinn sem byrjað var að grafa 1955 frá Steinslæk til austurs í beina stefnu að hnitapunkt L11 sýni fram á þetta samkomulag. Gegn andmælum aðaláfrýjenda hefur engin sönnun tekist um slíkt samkomulag og verður að telja haldlausa þá skýringu gagnáfrýjenda að stefna skurðarins sé því til sönnunar, enda verður að fallast á með aðaláfrýjendum að mistök hafi í upphafi verið gerð við að finna rétta stefnu hans. Þegar af þessum ástæðum verður krafa aðaláfrýjenda tekin til greina eins og fram kemur í dómsorði.

Gagnáfrýjendum verður gert að greiða aðaláfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir, en málskostnaður fellur að öðru leyti niður.

Dómsorð:

Landamerki jarðanna Sels og Bólstaðar annars vegar og jarðanna Ásmundarstaða I, Ásmundarstaða II, Ásheima og Ásmundarstaða II, lands, hins vegar, eru í fyrsta lagi á milli Sels og Ásmundarstaða I: Bein lína úr hnitapunkti A 420831.7, 375703.4, sem er í Steinslæk við Markakeldu, í hnitapunkt B 421892.9, 375976.6, í öðru lagi á milli Sels og Ásmundarstaða II: Bein lína úr hnitapunkti B í hnitapunkt C 422601.5, 376159.1, í þriðja lagi á milli Sels og Ásheima: Bein lína úr hnitapunkti C í hnitapunkt D 423094.0, 376285.9, og í fjórða lagi á milli Bólstaðar og Ásmundarstaða II, lands: Bein lína úr hnitapunkti D í hnitapunkt E 424126.4, 376551.7, sem er 200 m frá Berustaðagirðingu.

Gagnáfrýjendur, J-kk-nf Á-kk-nf J-kk-nf og Reykjagarður hf., greiði sameiginlega aðaláfrýjendum, G-kk-þgf H. G-kk-þgf, K-kvk-þgf H-kvk-þgf og G-kk-þgf V-kk-þgf, samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málskostnaður fellur niður að öðru leyti fyrir báðum dómstigum.