33/2018

Áfrýjendurnir ÁV, NV og SV eldri og stefndi SV yngri, sem til samans áttu helming hluta í V ehf., gerðu hluthafasamkomulag 1. mars 2010. Í maí 2014 framseldi SV eldri alla hluti sína í V ehf. til N Ltd. og í desember sama ár voru sömu hlutir framseldir til D Ltd. Fyrrnefnda félagið var að mestu í eigu hans en það síðarnefnda að öllu leyti. Í ágúst 2016 lýsti SV yngri yfir riftun á hluthafasamkomulaginu á þeim grundvelli að það hefði verið vanefnt í svo verulegum atriðum að riftun væri heimil, auk þess sem forsendur fyrir því væru brostnar og einstök ákvæði þess ógildanleg. Í málinu kröfðust ÁV, NV, SV eldri og D Ltd. þess að riftunin yrði ógilt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að framangreindar ráðstafanir SV eldri á hlutum hans í V ehf. hafi verið heimilar á grundvelli hlutahafasamkomulags allra hluthafa í félaginu frá árinu 2008, eins og því var síðar breytt, og samþykktum þess frá maí 2014. Á hinn bóginn yrði að gæta að því að í hluthafasamkomulaginu frá 1. mars 2010 hefðu verið settar skorður við frelsi aðila þess til að framselja hluti sína í V ehf. Þannig hafi ekkert þeirra mátt ráðstafa hlutum sínum í félaginu án samþykkis allra hinna auk þess sem nýr hluthafi þyrfti að gangast undir samkomulagið. Hvorki N Ltd. né D Ltd. hefðu gengist undir umrætt hluthafasamkomulag auk þess sem engin efni voru til að telja að SV yngri hefði í verki samþykkt framsal hlutanna til D Ltd. Þegar af þessum ástæðum var lagt til grundvallar að gagnvart SV yngri hefði SV eldri vanefnt skyldur sínar samkvæmt hluthafasamkomulaginu. Við mat á vægi þessara vanefnda var litið til þess að umræddir hlutir hefðu svarað til 34,5% allra hluta í V ehf. og hefði því eigandi þeirra farið með 69% atkvæða um ákvarðanir sem samkomulagið hefði náð til. Á grundvelli þessara hluta hefði þannig eigandi þeirra upp á sitt eindæmi getað ráðið á vettvangi V ehf. gerðum allra aðila hluthafasamkomulagsins. Hafi SV yngri haft verulega hagsmuni af því hver færi með þetta forræði yfir hlutum hans í V ehf., en enga tryggingu hafi hann haft fyrir því að D Ltd. kæmist ekki í eigu annars en SV eldri. Þegar af þessum ástæðum var talið að vanefndir SV eldri hefðu verið verulegar og riftun SV yngri þar af leiðandi heimil. Var hann því sýknaður af kröfu ÁV, NV, SV eldri og D Ltd.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, K-kk-nf A-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 20. desember 2018 að fengnu áfrýjunarleyfi. Þau krefjast þess að ógilt verði riftun stefnda 23. ágúst 2016 á hluthafasamkomulagi, sem hann gerði 1. mars 2010 við áfrýjendurna Á-kk-þf V-kk-ef, N-kvk-þf H-kvk-þf V-kvk-þf og S-kk-þf V-kk-þf. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar á öllum dómstigum.

Stefndi krefst þess að dómur Landsréttar verði staðfestur og áfrýjendum gert óskipt að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti.

I

1

Samkvæmt gögnum málsins var hlutafélagið Vesturgarður stofnað á árinu 1970, en eftir að lög nr. 138/1994 um einkahlutafélög tóku gildi mun því hafa verið breytt í slíkt félag. Meðal stofnenda félagsins var S-kk-nf B. V-kk-ef, en eftir andlát hans árið 1981 munu börn hans, Á-kk-nf, S-kvk-nf og áfrýjandinn S-kk-nf, hafa fengið öll hlutabréf í félaginu að arfi. S-kvk-nf mun hafa látist 1998 og bræðurnir þá erft þessi hlutabréf hennar, en þannig urðu þeir eigendur félagsins að helmingi hvor. Á árinu 2006 munu tvö önnur félög, annað í eigu áfrýjandans S-kk-ef og hitt í eigu Á-kk-ef, hafa verið sameinuð Vesturgarði ehf. og hlutafé í síðastnefnda félaginu verið aukið. Í framhaldi af þessu mun hluthöfum í Vesturgarði ehf. hafa fjölgað með því að eigendur félagsins hafi látið af hendi hluti í því til barna sinna. Mynduðust við það tveir hópar hluthafa, annars vegar áfrýjandinn S-kk-nf, sem áfram átti 34,5% hlut, og börn hans, stefndi og áfrýjendurnir Á-kk-nf og N-kvk-nf, sem hvert um sig eignuðust um 5,17%, og hins vegar Á-kk-nf með 22,93% hlut og börn hans, Á-kk-nf yngri, H-kvk-nf og J-kk-nf, hvert með um 9,02%.

Fyrirliggjandi samþykktir Vesturgarðs ehf. eru að stofni til frá 28. ágúst 2002 og segir þar að tilgangur félagsins sé „hvers konar verslunar- og iðnrekstur, efnisnám og annar skyldur rekstur, umsýsla fasteigna og lánastarfsemi.“ Eftir fyrrnefnda aukningu hlutafjár í félaginu á árinu 2006 varð það alls 284.166.205 krónur og hefur eftir samþykktunum verið óbreytt síðan. Í þeim eru jafnframt svofelld ákvæði um forkaupsrétt að hlutum í félaginu: „Stjórn félagsins hefur forkaupsrétt fyrir félagsins hönd að fölum hlutum. Að félaginu frágengnu hafa hluthafar forkaupsrétt að hlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Verði ágreiningur um verð hluta skal það ákveðið með mati tveggja óvilhallra manna sem dómkvaddir skulu til þess starfa. Forkaupsréttarhafi hefur tveggja mánaða frest til að beita forkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð. Þá mega eigi líða fleiri en þrír mánuðir frá því að kaup eru ákveðin þar til kaupverð er greitt. Eigendaskipti vegna erfða eða búskipta lúta ekki framangreindum forkaupsréttarreglum.“ Þá er þess að geta að samkvæmt samþykktunum skal á árlegum aðalfundi kjósa fjóra menn í stjórn félagsins og jafn marga til vara. Af gögnum málsins verður ráðið að um árabil hafi hvor áðurnefndra hópa hluthafa ráðið vali á tveimur stjórnarmönnum í félaginu og tveimur varamönnum þeirra.

Eftir að hlutafé í Vesturgarði ehf. færðist í núverandi horf munu helstu eignir félagsins hafa verið fasteignir að Laugavegi 59, Skeifunni 13-15 og Faxafeni 8 í Reykjavík. Tekna virðist félagið í meginatriðum hafa aflað með útleigu þeirra eigna.

2

Í málatilbúnaði stefnda er þess getið að áfrýjandinn S-kk-nf muni á árinu 2000 hafa stofnað félagið Neutrino Ltd. á bresku eyjunni Mön, en gefið síðan 2007 stefnda og áfrýjendunum Á-kk-þgf og N-kvk-þgf hverju fyrir sig 4,9% hlut í félaginu að nafnverði 25.204,24 sterlingspund.

Hluthafar í Vesturgarði ehf. gerðu samkomulag 4. júlí 2008, þar sem sagði meðal annars: „Við undirritaðir aðilar, Á-kk-nf V-kk-nf og börn hans, og börn S-kk-ef V-kk-ef, hluthafar í einkahlutafélaginu Vesturgarði ehf., samþykkjum hér með að falla frá forkaupsrétti okkar við sölu S-kk-ef V-kk-ef á eignarhlutum sínum í Vesturgarði ehf. til fyrirtækisins Neutrino Ltd. … Eigendur Neutrino Ltd., sem eru S-kk-nf V-kk-nf og börn hans, samþykkja á móti að framselja ekki eignarhlutina í Vesturgarði ehf. öðrum eftir að Neutrino Ltd. hefur eignast eignarhlutina nema tilkynna það stjórn Vesturgarðs ehf. áður … S-kk-þgf V-kk-þgf og börnum hans er þó heimilt að leysa til sín eignarhluti Neutrinos Ltd. í Vesturgarði ehf. í eigin nafni án þess að til forkaupsréttar annarra hluthafa komi ... Jafnframt heitir S-kk-nf V-kk-nf og börn hans því að selja ekki fyrirtækið Neutrino Ltd. að hluta eða að öllu leyti með eignarhlutum þess í Vesturgarði nema hluthafarnir eða Neutrino Ltd. bjóði áður Vesturgarði ehf. eða hluthöfum Vesturgarðs ehf. að kaupa eignarhluti Neutrino Ltd. í Vesturgarði ehf.“ Áfrýjandinn S-kk-nf undirritaði jafnframt þessa yfirlýsingu í nafni Neutrino Ltd.

Eins og fram kemur hér síðar var ráðagerð um þetta framsal hluta áfrýjandans S-kk-ef í Vesturgarði ehf. ekki hrundið í framkvæmd fyrr en á árinu 2014.

3

Stefndi, sem þá var búsettur erlendis, veitti áfrýjandanum S-kk-þgf umboð 1. júní 2009 til að koma fram fyrir sína hönd „í öllum málum er varða Vesturgarð hf. hvort sem er á aðalfundi félagsins eða á öðrum vettvangi.“ Skyldi þetta umboð vera „fullt og ótakmarkað og ótímabundið“ og yrði það ekki „dregið til baka nema með bréfi til stjórnar félagsins.“

Samkvæmt aðilaskýrslu stefnda fyrir héraðsdómi veitti hann föður sínum þetta umboð að frumkvæði þess síðarnefnda í tengslum við aðalfund í Vesturgarði ehf. á árinu 2009. Skilja verður frásögn stefnda um þetta svo að hann hafi sjálfur samið texta skjalsins.

4

Áfrýjandinn S-kk-nf sendi stefnda og áfrýjendunum Á-kk-þgf og N-kvk-þgf tölvubréf 21. febrúar 2010, þar sem sagði meðal annars: „Hér um árið lögðum við til við meðeigendur okkar í Vesturgarði að gert yrði hluthafasamkomulag um eignir í félaginu. Því var eindregið hafnað af meðeigendum okkar. Ég hef verið að velta fyrir mér að við sem eigum saman helming í félaginu geri með okkur formlegt hluthafasamkomulag þannig að við komum fram sem ein heild í félaginu í framtíðinni sem hingað til. Þetta er ósk mín þar sem enginn veit hvað hans bíður og til að tryggja það að afkomendur mínir og mömmu vinni saman sem ein heild. Sjá hjálagt skjal.“ Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst áfrýjandinn S-kk-nf hafa fengið nafngreindan lögmann til að semja eftir sínum óskum hluthafasamkomulag, sem fylgdi þessu tölvubréfi. Skjal þetta, sem var dagsett 1. mars 2010, undirrituðu allir aðilarnir sem hér um ræðir, en að þessu samkomulagi laut yfirlýsing stefnda um riftun 23. ágúst 2016, sem áfrýjendur krefjast í málinu að ógilt verði.

Í upphafi samkomulagsins kom fram að áfrýjendurnir S-kk-nf, Á-kk-nf og N-kvk-nf stæðu að því ásamt stefnda og væru þau nefnd þar í einu lagi „fjölskyldan“. Sagði í 1. grein samkomulagsins að markmið þess væri að tryggja að fjölskyldan ynni saman sem ein heild í málefnum Vesturgarðs ehf. og gætti þar í hvívetna sameiginlegra hagsmuna sinna. Í 2. grein var tiltekið hvað hvert þeirra fjögurra ætti marga hluti í félaginu, svo og að hverjum hlut skyldi fylgja „eitt atkvæði við ákvarðanatöku innan fjárfestahópsins“. Um slíka ákvarðanatöku voru svofelld fyrirmæli í 3. grein: „Ákvarðanir í málefnum fjölskyldunnar skulu teknar á fundi, sem boða skal til með tveggja vikna fyrirvara. Fundur er lögmætur ef mættir eru meðlimir fjölskyldunnar, sem samtals ráða yfir meira en ½ atkvæða af heildaratkvæðum fjölskyldunnar í félaginu. Við ákvarðanatöku á fundi ræður afl atkvæða. Dugir einfaldur meirihluti atkvæða, sem mætt er fyrir á fundinum … Fund skal halda minnst einu sinni á ári, minnst þremur dögum fyrir boðaðan aðalfund eða hluthafafund Vesturgarðs ehf. Fundir samkvæmt þessari grein geta farið fram í gegnum síma.“ Í 4. grein samkomulagsins sagði síðan: „Aðilar fjölskyldunnar skuldbinda sig til að taka sameiginlegar ákvarðanir, sbr. 3. gr., um málefni félagsins og beitingu atkvæðisréttar í félaginu. Ennfremur skuldbinda meðlimir fjölskyldunnar sig til að koma sameiginlega fram, sem ein heild, á grundvelli þeirra ákvarðana sem hafa verið teknar í samræmi við samkomulag þetta og að öðru leyti þar sem varðar hagsmuni fjölskyldunnar í félaginu. Samkomulag þetta nær m.a. til ákvarðana um stjórnarkjör sbr. 5. gr., um meðferð og ráðstöfun hluta, sbr. 6. gr., um beitingu forkaupsréttar vegna sölu á hlutum í félaginu, sbr. samþykktir félagsins, um þátttöku í hækkun eða lækkun hlutafjár, um arðgreiðslur til hluthafa, ráðningu framkvæmdastjóra í félaginu, um breytingar á samþykktum félagsins o.fl.“ Samkvæmt 5. grein átti fjölskyldan að ákveða í sameiningu eftir ákvæðum 3. greinar hvaða „fulltrúa þeir kjósa í stjórn félagsins“ og skyldu þessir fulltrúar „fara í einu og öllu eftir ákvörðunum sem teknar hafa verið innan fjölskyldunnar“, en einu myndi gilda hvort „um er að ræða framgöngu á stjórnarfundi, á öðrum vettvangi félagsins eða hvar sem reynir á sameiginlega hagsmuni fjölskyldunnar í félaginu.“ Undir fyrirsögninni: „Kvaðir á meðferð og ráðstöfun hluta“ sagði eftirfarandi í 6. grein: „Meðlimir fjölskyldunnar skuldbinda sig til að selja ekki, skipta, flytja, gefa, veðsetja eða ráðstafa með öðrum hætti hlutum sínum í félaginu án samþykkis annarra aðila í fjölskyldunni. Gildir hér einu hvort um er að ræða ráðstöfun samkvæmt framangreindu til skyldra eða óskyldra aðila. Samþykki annarra aðila fjölskyldunnar á ráðstöfun samkvæmt ofangreindu, þar sem nýr aðili eignast hlut í félaginu eða réttindi yfir hlutum í félaginu, skal m.a. háð því skilyrði að hinn nýi hluthafi eða rétthafi gangist undir þetta samkomulag. Ef meðlimur fjölskyldunnar ráðstafar hlut í félaginu í andstöðu við 1. mgr. þessarar greinar skal hann gera öðrum aðilum hópsins bindandi kauptilboð í þeirra hluti. Skal tilboðsverð hlutanna fara eftir mati dómkvaddra matsmanna á verðmæti hluta í félaginu að viðbættu 25% álagi.“ Í 7. grein var tekið fram að samkomulagið væri ótímabundið, en ákvörðun um að breyta því eða fella það niður skyldi tekin eftir fyrirmælum 4. greinar eða að látnum áfrýjandanum S-kk-þgf og eiginkonu hans eða „vegna vanhæfni þeirra að mati allra þriggja barna þeirra.“ Loks er þess að geta að í 8. grein samkomulagsins var kveðið á um að það ætti að gilda „að því marki sem samrýmist samþykktum félagsins og lögum um einkahlutafélög nr. 138/1994.“

Óumdeilt virðist vera að samkomulagi þessu var ekki fylgt á þann hátt að haldnir hafi verið sameiginlegir fundir áfrýjendanna Á-kk-ef, N-kvk-ef og S-kk-ef og stefnda til að taka ákvarðanir um málefni Vesturgarðs ehf. Í aðilaskýrslu í héraði kvað áfrýjandinn S-kk-nf samskipti um þetta milli þeirra hafa verið „bara munnleg og óformleg, í viðtölum og í símtölum og alla vega“, en ekki hafi verið „neinar gerðabækur haldnar yfir þá fundi, enda var þetta manni ekki í huga að þetta gæti orðið deiluefni.“

Af gögnum málsins verður ráðið að í júní 2012 hafi risið ágreiningur um persónuleg málefni, Vesturgarði ehf. óviðkomandi, fyrst milli stefnda og áfrýjandans Á-kk-ef og síðan einnig milli stefnda og áfrýjandans S-kk-ef, svo og að sá ágreiningur hafi færst í aukana í áranna rás. Fyrir liggur að stefndi aflaði sér í september 2012 álitsgerðar lögmanns um hvort hann væri bundinn af framangreindu hluthafasamkomulagi. Var það niðurstaða lögmannsins að stefndi gæti sent öðrum aðilum þess tilkynningu um að hann teldi sig „ekki lengur bundinn af samkomulaginu, enda færi efni þess gegn lögum og góðum siðum“, sem nánar var rökstutt í einstökum atriðum. Sendi lögmaðurinn jafnframt tillögu um texta slíkrar tilkynningar til stefnda, sem að sinni hafðist þó ekkert frekar að í þessu efni.

5

Í málinu liggur fyrir yfirlýsing áfrýjandans S-kk-ef, dagsett 27. desember 2013, þar sem sagði eftirfarandi: „Yfirlýsing þessi er undirrituð í tengslum við sölu undirritaðs á öllu hlutafé sínu í einkahlutafélaginu Vesturgarður ehf. til félags í sinni eigu, Neutrino Ltd. Undirritaður lýsir því hér með yfir, að verði aðrir en hann sjálfur, kona hans, börn eða barnabörn (fjölskyldan) með beinum eða óbeinum hætti hluthafar í félaginu Neutrino Ltd. eða öðru eignarhaldsfélagi í eigu fjölskyldunnar er kunni að eignast hlut undirritaðs í Vesturgarði ehf. þá verði öðrum núverandi hluthöfum Vesturgarðs ehf. boðið til kaups allur sá hlutur í Vesturgarði ehf. sem um ræðir. Um framangreind kaup skulu gilda ákvæði samþykkta um forkaupsrétt.“

Ekki verður ráðið af gögnum málsins hvert áfrýjandinn kunni að hafa beint þessari yfirlýsingu, en tölvubréf ritaði hann á hinn bóginn 7. apríl 2014 til bróður síns Á-kk-ef og áðurnefndra barna hans, þar sem áfrýjandinn vísaði til þess að oft hafi verið rætt á aðalfundum Vesturgarðs ehf. og milli þeirra bræðra að áfrýjandinn hefði hug á að „flytja eignarhlut“ sinn í félaginu til eignarhaldsfélags í eigu fjölskyldu sinnar. Hafi orðið að samkomulagi að áfrýjandinn gæfi út yfirlýsingu „um að forkaupsrétturinn héldi“ og hlutirnir í Vesturgarði ehf. yrðu boðnir hluthöfum í félaginu ef einhver utan fjölskyldu hans myndi beint eða óbeint eignast hlut í slíku eignarhaldsfélagi. Vegna búsetu áfrýjandans erlendis væri „það núna hagkvæmt að framkvæma þetta“. Tók áfrýjandinn fram að hann hefði „allan atkvæðisrétt í Neutrino Ltd.“, sem ekki hafði þó verið nafngreint fyrr í bréfinu, og gæti hann því skuldbundið félagið þótt hann sæti ekki í stjórn þess. Færi hann þess á leit að viðtakendur bréfsins staðfestu samþykki sitt á þessari ráðstöfun.

Eftir fyrirliggjandi gögnum virðast viðtakendur tölvubréfsins lítt hafa brugðist við þessu erindi áfrýjandans S-kk-ef, sem beindi því skömmu síðar bréflega til bróður síns að sá kostur væri einnig fyrir hendi að hann myndi selja hluti sína öðru eignarhaldsfélagi og byðist þá hluthöfum í Vesturgarði ehf. forkaupsréttur, sem neyta yrði innan tveggja mánaða. Hafi hann notið aðstoðar endurskoðanda félagsins til að meta andvirði eignarhlutar síns, sem hann teldi nema 4.400.000 sterlingspundum, en þá fjárhæð yrði að staðgreiða ef forkaupsréttur yrði nýttur. Af gögnum málsins verður ekkert ráðið um frekari atvik í þessu sambandi fram að því að 20. maí 2014 undirrituðu hluthafar í Vesturgarði ehf. viðauka við fyrrnefnt samkomulag sitt frá 4. júlí 2008 og sagði þar eftirfarandi: „Með hluthafasamkomulagi milli hluthafa í einkahlutafélaginu Vesturgarður ehf., dags. 4. júlí 2008, samþykktu hluthafar í félaginu að falla frá forkaupsrétti við sölu S-kk-ef V-kk-ef á eignarhlutum sínum í Vesturgarði ehf. til fyrirtækisins Neutrino Ltd., að ákveðnum nánar tilgreindum skilyrðum uppfylltum. Með undirritun sinni staðfestir stjórn Neutrino Ltd. að framselja ekki eignarhlutina í Vesturgarði ehf. öðrum eftir að Neutrino Ltd. hefur eignast eignarhlutina nema tilkynna það stjórn Vesturgarðs ehf. áður, sbr. 6. gr. samþykkta félagsins. Með vísan til hluthafasamkomulags, dags. 4. júlí 2008, þá fallast hluthafar Vesturgarðs ehf. á að Á-kk-þgf V-kk-þgf og börnum hans verði heimilt að framselja eignarhluti sína í Vesturgarði ehf. til félags í þeirra eigu, ef til þess kemur síðar, og skulu þá sömu réttindi og kvaðir vera á framsalinu og gilda um framsal S-kk-ef V-kk-ef til Neutrino Ltd. Nýtt hluthafasamkomulag skal undirritað í tengslum við slíkt framsal og skal stjórn þess félags er tekur við eignarhlutum í Vesturgarði ehf. staðfesta að eignarhlutir í Vesturgarði ehf. verði ekki framseldir nema tilkynna það stjórn Vesturgarðs ehf. áður, sbr. 6. gr. samþykkta félagsins.“ Áfrýjandinn S-kk-nf undirritaði þennan viðauka jafnframt „samkvæmt umboði stjórnar Neutrino Ltd.“

Sama dag og þessi viðauki var gerður var haldinn hluthafafundur í Vesturgarði ehf. Þar var samþykkt einróma að bæta svofelldu ákvæði við fyrrgreind fyrirmæli í samþykktum félagsins um forkaupsrétt: „Forkaupsréttur samkvæmt þessari grein verður ekki virkur ef um er að ræða framsal milli maka, foreldra og barna eða systkina. Sama gildir ef hluthafar sem eru einstaklingar framselja hlut sinn í félaginu til lögaðila sem er alfarið í eigu sömu aðila. Lögaðili sem verður hluthafi á þennan hátt hefur ennfremur rétt til að áframselja hlut sinn í félaginu til annars félags sem einnig er eingöngu í eigu sömu einstaklinga án þess að forkaupsréttur verði virkur.“

Í skýrslu stjórnar Vesturgarðs ehf. frá 4. júlí 2014, sem var hluti af ársreikningi félagsins 2013, kom meðal annars fram að í lok síðastnefnds árs hafi hluthafar í félaginu verið átta talsins. Meðal þeirra var talinn hluthafinn Neutrino Ltd., sem ætti 98.043.908 hluti í félaginu eða 34,5%, en áfrýjandans S-kk-ef var þar ekki getið. Einnig kom fram í þessari talningu hluthafa að M-kvk-nf Ó-kvk-nf V-kvk-nf ætti 65.151.580 hluti í félaginu eða 22,9%, en fyrir liggur í málinu að hún er eiginkona Á-kk-ef V-kk-ef eldri, sem átti þetta hlutfall af heildarhlutafé í félaginu eftir áðurnefndar breytingar sem urðu á árinu 2006. Af gögnum málsins verður ekkert frekar ráðið um hvernig þessi eigendaskipti að hlutunum komu til.

6

Áfrýjandinn Damocles Services Ltd. virðist eftir fyrirliggjandi gögnum hafa verið skráður í fyrirtækjaskrá á nánar tilgreindum stað í Kanada 13. janúar 2015. Samkvæmt gögnum úr þeirri skrá er eini stjórnarmaðurinn í félaginu M-x-x H-kvk-nf V-kvk-nf, en allir hlutir eru sagðir í eigu áfrýjandans S-kk-ef.

Stjórnarmaður í Neutrino Ltd. undirritaði 15. desember 2014 yfirlýsingu um að það félag hafi keypt hluti í Vesturgarði ehf. með hluthafaláni frá áfrýjandanum S-kk-þgf í desember 2013, en þeir hlutir hafi framangreindan dag allir verið framseldir til áfrýjandans Damocles Services Ltd. gegn því að það félag tæki yfir skuld Neutrino Ltd. við áfrýjandann S-kk-þf að fjárhæð 96.258.161 króna.

Í skýrslu stjórnar Vesturgarðs ehf. frá 30. júní 2015, sem var hluti af ársreikningi félagsins 2014, var greint frá hluthöfum í því. Voru það þeir sömu og taldir voru í áðurnefndum ársreikningi 2013 og var skipting hlutafjár milli þeirra jafnframt á sama veg, að því frátöldu að áfrýjandinn Damocles Services Ltd. var nú sagður eiga 98.043.908 hluti í félaginu eða 34,5%, en Neutrino Ltd. var ekki getið. Í málinu liggja ekki fyrir gögn um að öðrum hluthöfum í Vesturgarði ehf. eða stjórn félagsins hafi verið tilkynnt sérstaklega um þessa breytingu á eignarhaldi að hlutum í því, en eignarhlutinn, sem hér um ræðir, mun enn vera í eigu áfrýjandans Damocles Services Ltd.

Samkvæmt gögnum málsins mun Neutrino Ltd. hafa verið slitið síðla árs 2015 og hluthafar þá hver fyrir sig fengið greiðslu, sem svarað hafi til nafnverðs hluta þeirra í félaginu.

7

Aðalfundur var haldinn í Vesturgarði ehf. 17. júlí 2015. Þar kom meðal annars fram að stjórn félagsins hafi ekki náð samkomulagi um tillögu um úthlutun arðs og var samþykkt að fresta fundinum til 6. ágúst sama ár til að freista þess að fá niðurstöðu um það efni. Þegar aðalfundi var fram haldið þann dag var fært í fundargerð að samkomulag hafi tekist um arðsúthlutun og hafi nánar tilgreind tillaga stjórnarinnar um hana verið borin upp á fundinum. Samkvæmt fundargerðinni, sem var undirrituð af þeim sem sóttu fundinn, samþykktu „allir viðstaddir hluthafar“ tillöguna, en við undirskrift sína ritaði þó stefndi orðin „sat hjá“. Aftan við þau færði lögmaður, sem ritaði fundargerðina, eftirfarandi athugasemd: „Fyrirvari ógildur sbr. hluthafasamkomulag dags. 1. mars 2010.“

Eftir síðastnefndan fund sendi áfrýjandinn S-kk-nf tölvubréf til stefnda 13. ágúst 2015, þar sem sagði meðal annars: „Á framhaldsaðalfundi í Vesturgarði ehf. … átti sér stað kosning hluthafa um arðsúthlutun. Sú kosning fór fram með þeim hætti að stjórn Vesturgarðs gerði tillögu um greiðslu arðs. Greiddu allir hluthafar með tillögunni, nema þú og tjáðir fundinum að þú myndir sitja hjá. Ég hafði áður gert þér grein fyrir stöðunni í Vesturgarði, er við hittumst í Cafe Retro, og hvað lægi fyrir á aðalfundi Vesturgarðs. Atkvæðagreiðsla þín á aðalfundinum var ekki samkvæmt þeirri skuldbindingu sem þú undirgekkst er þú gerðist aðili að hluthafasamkomulagi við aðra fjölskyldumeðlimi þína og hluthafa í Vesturgarði ... Samkvæmt hluthafasamkomulaginu hefðir þú átt að lúta vilja meirihluta aðila samkomulagsins og greiða atkvæði með. Ráðstöfun atkvæðis þíns, þvert gegn fyrri skuldbindingu, breytti ekki niðurstöðu kosningar á aðalfundinum, og hindraði því ekki að vilji annarra aðila að hluthafasamkomulaginu næði fram að ganga og olli því ekki tjóni. Ég vil hinsvegar benda þér á að komi til þess að þú ráðstafir atkvæði þínu eða hlut með einhverjum hætti í trássi við fyrra samkomulag sem veldur skaða, kostnaði eða tjóni fyrir hina aðila hluthafasamkomulagsins, þá munum við (aðrir aðilar samkomulagsins) krefja þig fullra skaðabóta í samræmi við þá skuldbindingu sem þú undirgekkst við okkur. Ég sendi þér þetta erindi hryggur í huga að svona sé komið á með samband þitt við foreldra og systkini.“

8

Með vísan til hluthafasamkomulagsins frá 1. mars 2010 boðaði áfrýjandinn S-kk-nf með tölvubréfi 10. ágúst 2016 til stefnda og áfrýjendanna Á-kk-ef og N-kvk-ef til fundar á nánar tilteknum stað og tíma 24. sama mánaðar til að fjalla um fyrirhugaðan aðalfund Vesturgarðs ehf. Ekkert virðist hafa orðið af þeim fundi, enda ritaði lögmaður stefnda bréf 23. ágúst 2016 til áfrýjendanna Á-kk-ef, N-kvk-ef og S-kk-ef, þar sem tilkynnt var að stefndi rifti hluthafasamkomulaginu fyrir sitt leyti. Í bréfinu kom fram að stefndi teldi af nánar tilgreindum ástæðum að samkomulagið hafi verið vanefnt í svo verulegum atriðum að riftun væri heimil, auk þess sem forsendur fyrir því væru brostnar og einstök ákvæði þess ógildanleg. Þessu mótmæltu áfrýjendurnir í bréfi 12. september 2016.

Í framhaldi af aðalfundi í Vesturgarði ehf. 31. ágúst 2016 ritaði stefndi jafnframt bréf 5. september sama ár til stjórnar félagsins, þar sem vísað var til þess að á fundinum hafi komið fram að áfrýjandinn S-kk-nf hafi fyrir hönd stefnda sótt hluthafafund í félaginu á árinu 2015, sem stefndi hafi ekki verið boðaður til, og stuðst í því sambandi við áðurnefnt umboð frá 1. júní 2009. Kvaðst stefndi telja þetta umboð vera fallið niður vegna ákvæða laga nr. 138/1994 um hámarks gildistíma slíkrar ráðstöfunar, en til „að forðast allan vafa“ tilkynnti hann einnig stjórninni að umboðið væri afturkallað.

9

Í bréfi stefnda til stjórnar Vesturgarðs ehf. 6. desember 2016, sem einnig var sent öðrum hluthöfum í félaginu, var tilkynnt að hann hafi með kaupsamningi þann dag selt Árhólma ehf. 7.587.238 af 14.679.731 hlut sínum í fyrrnefnda félaginu fyrir 110.849.547 krónur, en fyrir liggur eftir öðrum gögnum málsins að síðarnefnda félagið var þá í eigu Á-kk-ef V-kk-ef yngri, H-kvk-ef V-kk-ef og J-kk-ef V-kk-ef. Vísaði stefndi í bréfinu til samþykkta Vesturgarðs ehf. um forkaupsrétt að hlutum, sem félagið nyti og að því frágengnu aðrir hluthafar. Frestur til að beita þeim rétti væri tveir mánuðir og myndu kaupin samkvæmt því „ganga í gegn“ 6. febrúar 2017 yrði forkaupsréttar ekki neytt. Í bréfi til stefnda 9. desember 2016 kváðu áfrýjendur þessa ráðstöfun hans ólögmæta og óheimila, þar sem hún væri andstæð ákvæðum hluthafasamkomulagsins frá 1. mars 2010. Var jafnframt ítrekað að áfrýjendur teldu samkomulagið enn vera í gildi og að stefndi hafi ekki losnað undan því með yfirlýsingu um riftun 23. ágúst 2016.

Með beiðni til sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 28. desember 2016 kröfðust áfrýjendurnir Á-kk-nf, N-kvk-nf og Damocles Services Ltd. þess að lagt yrði lögbann við því að stefndi seldi Árhólma ehf. fyrrgreinda hluti í Vesturgarði ehf. samkvæmt kaupsamningnum frá 6. sama mánaðar. Kröfu þessari hafnaði sýslumaður 13. janúar 2017 og leituðu áfrýjendurnir úrlausnar héraðsdóms um þá ákvörðun hans. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti hafnaði héraðsdómur kröfu áfrýjendanna um að ákvörðunin yrði felld úr gildi og undu þau þeirri niðurstöðu.

M-kvk-nf Ó-kvk-nf V-kk-ef, Á-kk-nf V-kk-nf yngri, H-kvk-nf V-kvk-nf og J-kk-nf V-kk-nf tilkynntu stefnda og stjórn Vesturgarðs ehf. með bréfi 1. febrúar 2017 að þau myndu að fullu nýta sér forkaupsrétt að hlutum stefnda í félaginu á grundvelli kaupsamnings hans við Árhólma ehf., þar á meðal með því að ganga að fullu inn í þau kaup ef hvorki Vesturgarður ehf. né aðrir hluthafar neyttu forkaupsréttar fyrir sitt leyti. Þá sendu áfrýjendurnir Á-kk-nf, N-kvk-nf og Damocles Services Ltd. bréf til stefnda 5. febrúar 2017, þar sem ítrekað var að þau teldu honum vera óheimilt vegna hluthafasamkomulagsins frá 1. mars 2010 að selja hluti í sinni eigu. Þau tilkynntu þó samhliða þessu að þau hygðust nýta sér forkaupsrétt að hlutum stefnda ef honum yrði þrátt fyrir framangreint talin þessi ráðstöfun heimil. Með bréfi 7. febrúar 2017 tilkynnti stefndi stjórn Vesturgarðs ehf. og öðrum hluthöfum í félaginu að þau síðastnefndu hafi öll lýst yfir að þau vildu nýta sér forkaupsrétt að hlutunum, sem hann hafi ráðstafað með kaupsamningnum 6. desember 2016, en áfrýjendurnir þrír þó með fyrirvara. Setti stefndi hluthöfunum frest til 14. febrúar 2017 til að leggja greiðslu fyrir hlutina inn á tiltekinn bankareikning sinn. Fyrir liggur að 8. þess mánaðar greiddu M-kvk-nf, Á-kk-nf yngri, H-kvk-nf og J-kk-nf á þann hátt kaupverð þeirra hluta, sem þau áttu tilkall til að gættum forkaupsrétti áfrýjendanna Á-kk-ef, N-kvk-ef og Damocles Services Ltd. Frá þessu greindi stefndi í bréfi til áfrýjendanna þriggja 14. febrúar 2017, þar sem jafnframt var ítrekuð krafa hans um greiðslu úr hendi þeirra fyrir þá hluti, sem þau hafi lýst yfir vilja til að kaupa, en til þess framlengdi stefndi fyrri frest til 16. sama mánaðar og kvaðst þá mundu rifta kaupum þeirra ef greiðsla bærist ekki innan þess tíma. Ekki varð af þeirri greiðslu og lýsti stefndi yfir riftun kaupa við áfrýjendurna með bréfi 17. febrúar 2017. Sama dag greiddu M-kvk-nf, Á-kk-nf yngri, H-kvk-nf og J-kk-nf til stefnda verð þeirra hluta, sem áfrýjendurnir létu ekki verða af að kaupa.

10

Áfrýjendur höfðuðu þetta mál 1. febrúar 2017. Í héraðsdómi í málinu er greint frá því að áfrýjendurnir Á-kk-nf og N-kvk-nf hafi jafnframt höfðað mál á hendur stefnda og M-kvk-þgf Ó-kvk-þgf V-kvk-þgf, Á-kk-þgf V-kk-þgf yngri, H-kvk-þgf V-kvk-þgf og J-kk-þgf V-kk-þgf til að fá hnekkt framangreindum kaupum þeirra fjögurra síðastnefndu á hlutum í Vesturgarði ehf. af stefnda. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti er það mál enn til meðferðar fyrir héraðsdómi.

Loks er þess að geta að M-kvk-nf, Á-kk-nf yngri, H-kvk-nf, J-kk-nf og stefndi höfðuðu mál 2. október 2018 gegn Vesturgarði ehf. og áfrýjendunum Á-kk-þgf, N-kvk-þgf og Damocles Services Ltd. með kröfu um að „kveðinn verði upp dómur fyrir því að stefnda félaginu, Vesturgarði ehf., skuli slitið samkvæmt 1. mgr. 81. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994.“ Eftir því, sem fram kom við flutning þessa máls fyrir Hæstarétti, hefur dómur ekki verið lagður á það mál í héraði.

II

Þegar áfrýjendurnir Á-kk-nf, N-kvk-nf og S-kk-nf og stefndi gerðu hluthafasamkomulagið 1. mars 2010 áttu þau sjálf til samans þann helming hluta í Vesturgarði ehf., sem samkomulagið sneri að. Þar af munu 98.043.908 hlutir hafa tilheyrt áfrýjandanum S-kk-þgf eða 34,5% af heildarfjölda hluta í félaginu. Sá áfrýjandi framseldi síðan þessa hluti til Neutrino Ltd. og verður í ljósi gagna, sem áður var lýst, að leggja til grundvallar að það hafi í raun ekki gerst fyrr en eftir að viðauki var gerður 20. maí 2014 við samkomulag milli allra hluthafa í Vesturgarði ehf. frá 4. júlí 2008. Sömu hlutir í Vesturgarði ehf. komust svo í eigu áfrýjandans Damocles Services Ltd., að ætla verður 15. desember 2014, og virðist það hafa gerst með framsali hlutanna frá Neutrino Ltd. Á grundvelli hluthafasamkomulagsins frá 4. júlí 2008 og fyrrgreindra breytinga, sem gerðar voru á því og samþykktum Vesturgarðs ehf. 20. maí 2014, verður að líta svo á að þessar ráðstafanir á hlutum í félaginu hafi verið heimilar án þess að gæta þyrfti forkaupsréttar félagsins og annarra hluthafa, sem mælt var fyrir um í samþykktunum. Í þeim voru að öðru leyti ekki settar takmarkanir á rétti hluthafa til að ráðstafa hlutum sínum.

Samkvæmt framansögðu verður við það að miða að samþykktir Vesturgarðs ehf. hafi hvorki staðið því í vegi að áfrýjandinn S-kk-nf framseldi hluti sína í félaginu til Neutrino Ltd. né að það félag framseldi þá síðan til áfrýjandans Damocles Services Ltd. Að því verður á hinn bóginn að gæta að í hluthafasamkomulagi áfrýjendanna Á-kk-ef, N-kvk-ef og S-kk-ef og stefnda frá 1. mars 2010 voru settar skorður við frelsi þeirra fjögurra til að framselja hluti sína í Vesturgarði ehf. Þannig var sem áður segir mælt svo fyrir í 6. grein samkomulagsins að ekkert þeirra mætti ráðstafa hlutum sínum í félaginu án samþykkis allra hinna og var sérstaklega tekið fram að einu gilti hvort hlutunum væri ráðstafað „til skyldra eða óskyldra aðila.“ Að auki var þar sett það skilyrði að nýr hluthafi yrði að gangast undir samkomulagið, en eðli máls samkvæmt verður að byggja á því að skylda hafi hvílt jöfnum höndum á framseljanda hluta og viðtakandi hluthafa til að tryggja að þessu skilyrði yrði fullnægt, þótt það hafi ekki verið tekið fram í 6. grein samkomulagsins. Án tillits til þess hvort líta mætti svo á að stefndi hafi í ljósi allra atvika samþykkt fyrir sitt leyti í verki að áfrýjandinn S-kk-nf framseldi hluti sína í Vesturgarði ehf. til Neutrino Ltd. verður ekki horft fram hjá því að síðarnefnda félagið gekkst eftir gögnum málsins aldrei undir hluthafasamkomulagið frá 1. mars 2010. Það gerði áfrýjandinn Damocles Services Ltd. heldur ekki þegar hann fékk hlutina framselda og eru auk þess engin efni til að telja stefnda hafa nokkru sinni samþykkt það framsal í verki. Þessi brot á ákvæðum 6. greinar samkomulagsins hófust með framsali áfrýjandans S-kk-ef á hlutum sínum í Vesturgarði ehf. Þá verður að gæta að því að í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi lýsti hann því að hann hafi farið með öll ráð yfir bæði Neutrino Ltd. og áfrýjandann Damocles Services Ltd. og hafði hann samkvæmt því í hendi sér að sjá til þess að þau félög gengjust undir samkomulagið. Það lét áfrýjandinn S-kk-nf ógert. Þegar af þessum ástæðum verður að leggja til grundvallar að gagnvart stefnda hafi hann vanefnt skyldur sínar samkvæmt hluthafasamkomulaginu frá 1. mars 2010.

Þegar mat er lagt á vægi framangreindra vanefnda verður að líta til þess að samkvæmt 2. og 3. grein hluthafasamkomulagsins átti við töku ákvarðana um málefni Vesturgarðs ehf. að hlíta þeim reglum að eitt atkvæði fylgdi þar hverjum hlut í félaginu og að einfaldur meiri hluti atkvæðanna réði niðurstöðu. Eftir 4. grein samkomulagsins bar öllum aðilum þess að lúta vilja meiri hlutans og tók þetta til ákvarðana um nánast öll málefni félagsins, sem einhverju gátu skipt. Hlutirnir í Vesturgarði ehf., sem tilheyrðu áfrýjandanum S-kk-þgf við gerð samkomulagsins og komust síðar í eigu Neutrino Ltd. og svo áfrýjandans Damocles Services Ltd., svöruðu sem áður segir til 34,5% allra hluta í fyrstnefnda félaginu og fór því eigandi þeirra með 69% atkvæða um ákvarðanir, sem samkomulagið náði til. Á grundvelli þessara hluta gat þannig eigandi þeirra upp á sitt eindæmi ráðið á vettvangi Vesturgarðs ehf. gerðum allra, sem til samans áttu helming hluta í félaginu. Ljóst er að gagnvart stefnda og öðrum aðilum samkomulagsins, sem eins var ástatt um, skipti verulegu máli hver hefði þetta forræði á réttindum þeirra í hendi sér. Þótt mælt hafi verið svo fyrir í samkomulagi allra hluthafa í Vesturgarði ehf. frá 4. júlí 2008 að eigendur Neutrino Ltd. hétu því að selja ekki að nokkru eða öllu leyti hluti sína í félaginu á meðan það ætti hluti í Vesturgarði ehf. nema síðastnefndu félagi eða hluthöfum í því væri áður boðið að kaupa þá hvílir ekki slík skuldbinding á eiganda hluta í áfrýjandanum Damocles Services Ltd., hvorki samkvæmt samkomulaginu frá 4. júlí 2008 með áorðnum breytingum frá 20. maí 2014 né samþykktum Vesturgarðs ehf. Getur áðurnefnd yfirlýsing áfrýjandans S-kk-ef frá 27. desember 2013 engu breytt í því sambandi. Stefndi gæti því ekki spornað við að forræði á réttindum hans sem hluthafa í Vesturgarði ehf. flyttist í raun til annars en áfrýjandans S-kk-ef með framsali á hlutum hans í áfrýjandanum Damocles Services Ltd. Þegar af þessum ástæðum voru vanefndir áfrýjandans S-kk-ef á hluthafasamkomulaginu frá 1. mars 2010 slíkar að þær verða að teljast verulegar. Naut stefndi samkvæmt því heimildar til að rifta samkomulaginu fyrir sitt leyti af þessum sökum og eru réttaráhrif þeirrar riftunar jafnframt þau að það hafi fallið niður gagnvart áfrýjendunum Á-kk-þgf og N-kvk-þgf þótt þau hafi ekki vanefnt það. Að öllu þessu virtu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.

Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, Á-kk-nf V-kk-ef, N-kvk-nf H-kvk-nf V-kvk-ef, S-kk-nf V-kk-nf og Damocles Services Ltd., greiði óskipt stefnda, S-kk-þgf V-kk-þgf, 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.