14/2022

Reifun

Þrotabú P höfðaði mál á hendur Í og krafðist riftunar á tveimur greiðslum sem inntar voru af hendi af þriðja aðila til Í vegna skulda P og námu samtals 70.787.549 krónum. Var annars vegar um að ræða greiðslu að fjárhæð 1.599.049 krónur en hins vegar að fjárhæð 69.188.500 krónur. Beiðni P um áfrýjunarleyfi var afmörkuð við úrlausn um riftun greiðslunnar að fjárhæð 69.188.500 krónur og var leyfið veitt um þau atriði sem leyfisbeiðnin var reist á. Í áfrýjunarstefnu og gagnáfrýjunarstefna var sakarefnið aftur á móti ekki afmarkað með þeim hætti heldur tók til beggja krafnanna. Með vísan til 3. mgr. 177. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var heimild Í til gagnáfrýjunar ekki talin sæta takmörkunum hvað sem leið mögulegri afmörkun áfrýjunar í aðalsök á grundvelli áfrýjunarleyfis. Voru því kröfur vegna beggja greiðslnanna teknar til efnismeðferðar. Í málinu byggði þrotabúið á því að umræddar greiðslur hefðu rýrt greiðslugetu P verulega og væru því riftanlegar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá var byggt á því að greiðslurnar hefðu á ótilhlýðilegan hátt verið Í til hagsbóta á kostnað annarra og leitt til þess að eignir P voru ekki til reiðu til fullnustu krafna kröfuhafa og því jafnframt riftanlegar á grundvelli 141. gr. sömu laga. Fram kom í dómi Hæstaréttar að við mat á skilyrðum riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 yrði fyrst og fremst tekið mið af því hvort og þá að hvaða marki ráðstöfun hefði haft áhrif á fjárhag þrotamanns og þar með hagsmuni og jafnræði kröfuhafa hans. Þá yrði að sýna fram á að þau verðmæti sem ráðstöfun lyti að hefðu ella runnið til skuldara. Sönnunarbyrðin um að framangreindar aðstæður væru fyrir hendi hvíldi á þrotabúi P. Vegna tímamarka 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 varð greiðslunni að fjárhæð 1.599.049 ekki rift á þeim grundvelli en Hæstiréttur komst hinsvegar að þeirri niðurstöðu að þeir fjármunir sem um ræddi hefðu, hvað sem leið tilhögun greiðslunnar, tilheyrt P og verið ráðstafað með samþykki fyrirsvarsmanna þess félags. Var því  staðfest niðurstaða Landsréttar um riftun greiðslunnar á grundvelli 141. gr. laganna. Var Í jafnframt dæmt til að greiða þrotabúi P sömu fjárhæð í bætur á grundvelli 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Á hinn bóginn var staðfest sú niðurstaða Landsréttar að hafna riftun greiðslunnar að fjárhæð 69.188.500 krónur. Í dómi Hæstaréttar kom fram P hefði hvorki sannað að umrædd greiðsla hefði borist P né verið félaginu á annan hátt aðgengileg eða til ráðstöfunar. Þá hefði ekki verið sýnt fram á að greiðslan eða andvirði hennar hefði runnið til P hefði ekki komið til ráðstöfunar hennar með umræddum hætti. Væri því ekki unnt að leggja til grundvallar að hún hefði skert greiðslugetu P verulega samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 eða að um ótilhlýðilega ráðstöfun hafi verið að ræða sem hefði leitt til þess að eignir P hefðu ekki verið til reiðu til fullnustu krafna kröfuhafa félagsins eða leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, sbr. 141. gr. sömu laga.

Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf E-kvk-nf, B-kvk-nf T-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf.

2. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. mars 2022. Í aðalsök er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um að rift sé greiðslu 13. janúar 2017 á skuld Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda að fjárhæð 1.599.049 krónur og honum verði gert að greiða aðaláfrýjanda 1.599.049 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. janúar 2017 til 5. júlí 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist að rift verði með dómi greiðslu inn á skuld Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda að fjárhæð 69.188.500 krónur sem greidd var gagnáfrýjanda 18. apríl 2017 en bókuð inn á skuld félagsins 18. maí 2017. Þá er þess krafist að gagnáfrýjanda verði gert að greiða aðaláfrýjanda 69.188.500 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. apríl 2017 til 5. júlí 2020, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Í gagnsök krefst aðaláfrýjandi þess að dómkröfum gagnáfrýjanda verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.

3. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 27. maí 2022 og krefst aðallega sýknu af framangreindum kröfum aðaláfrýjanda auk málskostnaðar á öllum dómstigum en til vara lækkunar á kröfunum og að málskostnaður verði felldur niður.

Ágreiningsefni

4. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort aðaláfrýjandi fær á grundvelli 134. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. rift tveimur greiðslum til gagnáfrýjanda sem áttu sér stað á árinu 2017 en bú Pressunnar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 13. desember það ár. Jafnframt deila aðilar um kröfu aðaláfrýjanda um bætur á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991, nái riftun fram að ganga.

5. Annars vegar er um að ræða greiðslu að fjárhæð 1.599.049 krónur sem innt var af hendi af lögmannsstofunni Lögviti ehf. 13. janúar 2017 en endanlega ráðstafað til greiðslu nánar tilgreindra virðisaukaskattskulda 18. maí það ár. Hins vegar er um að ræða greiðslu að fjárhæð 69.188.500 krónur sem dótturfélag aðaláfrýjanda, Birtingur útgáfufélag ehf., innti af hendi 18. apríl 2017. Þeirri fjárhæð var að hluta til ráðstafað til ákveðinna skuldaskila Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda þann dag en að öðru leyti 18. maí það sama vor. 

6. Héraðsdómur sýknaði gagnáfrýjanda af kröfum aðaláfrýjanda en með hinum áfrýjaða dómi var fyrri greiðslunni að fjárhæð 1.599.049 krónur, rift á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 og gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda bætur samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laganna. Gagnáfrýjandi var hins vegar sýknaður af kröfu um riftun seinni greiðslunnar að fjárhæð 69.188.500 krónur. Málskostnaður var felldur niður á báðum dómstigum. 

7. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 4. mars 2022 með ákvörðun nr. 2022-1 á þeirri forsendu að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um þau atriði sem leyfisbeiðnin væri reist á, einkum um almenn skilyrði riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991.

8. Samhliða máli þessu hefur á grundvelli áfrýjunarleyfis samkvæmt ákvörðun nr. 2022-33 verið rekið fyrir Hæstarétti mál nr. 24/2022: Þrotabú DV ehf. gegn íslenska ríkinu og gagnsök þar sem krafist er riftunar tveggja nánar tilgreindra greiðslna DV ehf., þá dótturfélags Pressunnar ehf., til gagnáfrýjanda fyrir gjaldþrot fyrrnefnda félagsins. Sakarefni þessara tveggja mála tengjast. 

Málsatvik

9. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2017 var bú Pressunnar ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og er frestdagur við skiptin 19. september sama ár. Lýstar kröfur í búið námu samtals 315.696.702 krónum, þar af voru forgangskröfur 38.807.197 krónur. Á skiptafundi 20. mars 2018 var andvirði seldra eigna búsins, innstæður á bankareikningum og innheimtar útistandandi kröfur, talið nema um 17.500.000 krónum. 

10. Pressan ehf. rak margvíslega útgáfustarfsemi, vefmiðla og staðarblöð, auk þess sem félagið átti hlut í öðrum félögum sem einnig voru í fjölmiðlarekstri. Rekstur félagsins hafði gengið illa í nokkur ár fyrir gjaldþrotið og það verið í vanskilum bæði við opinbera aðila og einkaaðila. Í ársbyrjun 2017 höfðu safnast upp veruleg vanskil félagsins gagnvart gagnáfrýjanda vegna opinberra gjalda fyrri ára og héldu þau áfram árið 2017. Í gögnum málsins liggja fyrir endurrit úr gerðabók sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu þar sem fram kemur að gerð hafi verið sex árangurslaus fjárnám hjá félaginu á tímabilinu 8. júní 2016 til 17. ágúst 2017. Þá liggur fyrir að fram komu 18 kröfur um gjaldþrotaskipti á búi félagsins á árunum 2016 og 2017, þar af lagði Tollstjóri fram þrjár þeirra en afturkallaði þær allar. Nánar tiltekið gerði embættið kröfu um gjaldþrotaskipti í fyrsta sinn 17. mars 2016 en afturkallaði beiðnina 18. maí 2016, í annað sinn 24. október 2016 en afturkallaði beiðnina 9. febrúar 2017 og í þriðja sinn 17. maí 2017 en afturkallaði beiðnina 14. september sama ár. 

11. Á árinu 2016 komu nýir fjárfestar að Pressunni ehf. sem lögðu félaginu til fé í gegnum félag sitt Fjárfestingafélagið Dalinn ehf. Í samráði við fjárfestana keypti Pressan ehf. Birting útgáfufélag ehf., með kaupsamningi 18. nóvember 2016 en kaupin gengu endanlega í gegn 20. febrúar 2017. 

12. Í janúar 2017 fór fram hlutafjárhækkun í Pressunni ehf. þar sem Fjárfestingafélagið Dalurinn greiddi 150.000.000 króna fyrir kaup á 75.000.000 hluta í félaginu auk þess sem hluthafar breyttu skuldum við þá í hlutafé. Greiðslan var innt af hendi af Aztiq fjárfestingum ehf., fyrir hönd Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf., inn á reikning lögmannsstofunnar Lögvits ehf., sem síðan ráðstafaði þessum fjármunum inn á skattskuldir Pressunnar ehf. og tengdra félaga. 

13. Ljóst þótti að frekari fjárframlög þyrfti til þess að leysa rekstrarvanda Pressunnar ehf. og því stefnt að því að ráðast í frekari hlutafjárhækkun. Úr hafi orðið að fyrirsvarsmaður Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. hafði milligöngu um greiðslu 100.000.000 króna af því tilefni en þar af var 80.000.000 króna ráðstafað inn á skuld félagsins við gagnáfrýjanda. Nánar tiltekið var sú fjárhæð millifærð frá Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. til Birtings útgáfufélags ehf. 18. apríl 2017 sem síðan ráðstafaði umræddum fjármunum til gagnáfrýjanda. Aðila greinir á um hvort greiðslan frá Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. hafi falið í sér fyrirframgreitt hlutafé eða lán til Pressunnar ehf. Í maí 2017 hafi orðið ljóst að ekki næðist að ljúka umræddri hlutafjárhækkun vegna ónógrar fjármögnunar og hafi hún þar með verið úr sögunni.

14. Samningi frá 18. nóvember 2016 um kaup Pressunnar ehf. á öllum hlutum í Birtingi útgáfufélagi ehf. var rift 10. maí 2017. Í samkomulagi um riftunina kom meðal annars fram að að fjárhagsstaða Pressunnar ehf. hefði verið verri en ætlað var og fyrirsjáanlegt að félagið myndi ekki geta staðið við greiðslu eftirstöðva kaupsamningsins með þeim hætti sem ráðgert var. Þann sama dag gáfu bæði DV ehf. og Vefpressan ehf. út tvö tryggingarbréf til Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf., hvort um sig að fjárhæð 200.000.000 króna, þar sem sett voru að veði útgáfuréttindi, vörumerki, vefmiðlar og lén félaganna til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum Pressunnar ehf. við Fjárfestingafélagið Dalinn ehf.

15. Stærstur hluti eigna Pressunnar ehf. var seldur Frjálsri fjölmiðlun ehf. 5. september 2017 fyrir 276.000.000 króna. Meðal þess sem var selt voru ýmis firmanöfn, vörumerki, lén og vefmiðlar, öll hlutabréf í ÍNN ehf., eignarhlutur í Netdoktor og útgáfuréttur tímaritsins Birtu. Kaupin voru meðal annars háð þeim fyrirvara af hálfu kaupanda að tryggingarbréfum, útgefnum af DV ehf. og Vefpressunni ehf. 10. maí 2017 til Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf., yrði aflétt og þau skráð úr lausafjárbók. 

16. Með samningi 6. september 2017 keypti Frjáls fjölmiðlun ehf. kröfu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. á hendur Pressunni ehf. að fjárhæð 45.000.000 króna. Greiðslutilhögun var þannig að kaupverðið skyldi greitt með tveimur 15.000.000 króna peningagreiðslum 1. september 2018 og 1. september 2019 en auk þess skyldu 15.000.000 króna greiddar með auglýsingainneign. Þá var kveðið á um það í samningnum að tryggingarbréfin frá 10. maí 2017, skyldu framseld Frjálsri fjölmiðlun ehf. Þegar á reyndi synjaði Frjáls fjölmiðlun ehf. hins vegar greiðslu og bar fyrir sig að Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. hefði enga fjárkröfu átt á Pressuna ehf. heldur hefðu þeir fjármunir sem það lagði fram og gert er grein fyrir að framan falið í sér endurgjald fyrir nýtt hlutafé í Pressunni ehf. Höfðaði Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. þá mál til heimtu fyrstu kaupsamningsgreiðslunnar og gekk dómur Landsréttar 27. mars 2020 í máli nr. 395/2019. Í dóminum var lagt til grundvallar að krafan hefði verið til komin á þann hátt að Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. hefði í apríl 2017 greitt 100.000.000 króna upp í hlutafjárloforð sitt til Pressunnar ehf. og að sú fjárhæð hefði verið nýtt til að greiða ýmsar skuldir fyrir Pressuna ehf. og tengd félög. Niðurstaða Landsréttar varð sú að Frjáls fjölmiðlun ehf. hefði ekki sýnt fram á að fyrirhuguð hlutafjárhækkun hefði gengið eftir og var þeirri málsástæðu félagsins því hafnað að Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. hefði ekki átt kröfu á hendur Pressunni ehf. til að selja. Var Frjálsri fjölmiðlun ehf. því gert að greiða Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. umkrafða kaupsamningsgreiðslu. Eftir því sem fram kemur í 19. lið í tilvitnuðum dómi Landsréttar mun sama dag hafa verið gerður samningur þess efnis að Frjáls fjölmiðlun ehf. yfirtæki kröfu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. á hendur DV ehf. að fjárhæð 39.400.000 krónur og skyldi hún greidd með auglýsingainneign að fjárhæð 20.000.000 króna hjá miðlum sem Pressan ehf. og DV ehf. áttu og ráku. 

17. Með bréfum skiptastjóra 25. júní og 23. júlí 2018 lýsti aðaláfrýjandi yfir riftun á öllum greiðslum sem inntar voru af hendi til gagnáfrýjanda eftir 18. apríl 2017, samtals að fjárhæð 255.029.426 krónur. Í bréfi gagnáfrýjanda 24. ágúst 2018 var fallist á að rifta greiðslum að fjárhæð 137.761.670 krónur. Í sama bréfi var hins vegar hafnað riftun þeirra tveggja greiðslna sem ágreiningur máls þessa lýtur að og kom fram að gagnáfrýjandi teldi þær ekki riftanlegar þar sem þær hefðu verið inntar af hendi af þriðja aðila og almennir kröfuhafar því ekki orðið fyrir tjóni af þeim sökum. Væru því ekki lagaskilyrði til að rifta þeim.

18. Þær greiðslur sem gagnáfrýjandi hafnaði að rifta voru, svo sem fyrr greinir, annars vegar greiðsla skuldar að fjárhæð 1.599.049 krónur sem var hluti af greiðslu sem lögmannsstofan Lögvit ehf. tók við frá Aztiq fjárfestingum ehf. 13. janúar 2017 vegna fyrrnefndrar hlutafjárhækkunar hjá Pressunni ehf. Lögmannsstofan hafði meðal annars það verkefni að ráðstafa fjárhæðinni til greiðslu skulda Pressunnar ehf. og tengdra félaga, þar á meðal við gagnáfrýjanda. Með bréfi þáverandi lögmanns Pressunnar ehf. 18. apríl 2017 til gagnáfrýjanda var óskað eftir því að umþrættri fjárhæð yrði endurráðstafað inn á nánar tilgreindar skattskuldir. Greiðslunni var ráðstafað 18. maí sama ár til innborgunar á skuld Pressunnar ehf. á virðisaukaskatti frá árinu 2015 en samkvæmt greiðslukvittun var svokallaður gildisdagur þeirrar greiðslu 13. janúar 2017. 

19. Hins vegar er í málinu deilt um greiðslu fyrrgreindrar skuldar Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda að fjárhæð 69.188.500 krónur sem upphaflega var innt af hendi af Birtingi útgáfufélagi ehf. 18. apríl 2017 en greiðslan stafaði upphaflega frá Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. líkt og áður greinir og nam samtals 100.000.000 króna. Þar af var voru g-kk-þgf greiddar 80.000.000 króna en 19. maí sama ár voru 10.811.500 krónur bakfærðar. Eftir stóð þá greiðsla til gagnáfrýjanda að fjárhæð 69.188.500 krónur vegna skulda Pressunnar ehf. sem riftunarkrafan beinist að. Af þeirri fjárhæð liggur fyrir að 18. apríl 2017 var 35.668.653 krónum ráðstafað inn á skuldir þess félags en 33.519.847 krónum inn á skuldir sama aðila 18. maí sama ár.

20. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta með birtingu stefnu 27. ágúst 2018. Tók kröfugerð hans talsverðum breytingum undir rekstri málsins í héraði en í lokabúningi tók hún til riftunar framangreindra tveggja greiðslna auk kröfu um endurgreiðslu og bætur á grundvelli 1. og 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Niðurstaða héraðsdóms var sú að riftunarkröfunum var hafnað og aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 2.200.000 krónur í málskostnað.

21. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á að rifta fyrri greiðslunni, að fjárhæð 1.599.049 krónur, á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 og gagnáfrýjanda gert að greiða bætur sömu fjárhæðar, samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Um seinni greiðsluna vísaði Landsréttur meðal annars til þess að hún hefði verið innt af hendi af hálfu þriðja aðila og aldrei borist Pressunni ehf. eða verið félaginu á annan hátt aðgengileg eða til ráðstöfunar. Greiðslan hefði því ekki skert greiðslugetu félagsins verulega samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991. Af sömu ástæðu væri ekki unnt að leggja til grundvallar að um ótilhlýðilega ráðstöfun hefði verið að ræða í skilningi 141. gr. sömu laga. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna gagnáfrýjanda af þeirri kröfu aðaláfrýjanda. Málskostnaður á báðum dómstigum var felldur niður.

Málsástæður

Helstu málsástæður aðaláfrýjanda

22. Aðaláfrýjandi byggir riftunarkröfur sínar á því að umræddar greiðslur hafi skert greiðslugetu Pressunnar ehf. verulega og að þær séu því riftanlegar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Í þeim efnum vísar hann til þess að miðað við eignir félagsins fari fjárhæð þeirra krafna sem krafist sé riftunar á yfir það hlutfall samkvæmt dómaframkvæmd sem teljist skerða fjárhag félags verulega. Aðaláfrýjandi telur enn fremur að miða beri við að greiðsla að fjárhæð 1.599.049 krónur hafi átt sér stað þegar hún var bókuð inn á skuldir Pressunnar ehf. hjá gagnáfrýjanda en ekki þegar hún barst honum. Samkvæmt því skipti ekki máli þótt gagnáfrýjandi hafi móttekið greiðsluna 13. janúar 2017 heldur beri að miða við endanlega ráðstöfun hennar inn á tiltekna skuld sem ekki hafi átt sér stað fyrr en 18. maí 2017. Því hafi greiðslan farið fram innan tímamarka 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Þá byggir aðaláfrýjandi á því að greiðslurnar geti ekki talist venjulegar eftir atvikum enda liggi fyrir að um margra mánaða uppsöfnuð vanskil hafi verið að ræða.

23. Aðaláfrýjandi byggir jafnframt á því að greiðslurnar séu riftanlegar samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991. Þær hafi á ótilhlýðilegan hátt verið gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra og leitt til þess að eignir Pressunnar ehf. voru ekki til reiðu til fullnustu krafna kröfuhafa. Enn fremur hefðu verið gerðar upp skuldir sem höfðu gjaldfallið mörgum mánuðum eða árum fyrr. Fyrir liggi að Pressan ehf. hafi þá verið ógjaldfært og gagnáfrýjanda verið kunnugt um erfiða fjárhagsstöðu félagsins þegar greiðslurnar voru inntar af hendi þar sem hann hefði ítrekað lagt fram beiðnir um gjaldþrotaskipti auk þess sem honum hafi verið kunnugt um að félagið væri eigna- og tekjulítið. Greiðslurnar hafi ekki verið hluti af fjárhagslegri endurskipulagningu Pressunnar ehf. heldur inntar af hendi til að tryggja hagsmuni gagnáfrýjanda og fyrirsvarsmanna félagsins sem borið hafi persónulega ábyrgð á því að staðið væri í skilum við gagnáfrýjanda. Enn fremur byggir aðaláfrýjandi á því að síðari greiðslan hafi verið hluti af rekstrarfé Pressunnar ehf. þar sem hún hafi verið greidd með láni frá hluthöfum félagsins sem látið hafi verið „renna í gegnum“ dótturfélag þess.

24. Aðaláfrýjandi byggir einnig á því að með yfirlýsingu um samþykki riftunar í bréfi 24. ágúst 2018 og endurgreiðslu á hluta þeirra greiðslna sem inntar voru af hendi á tímabilinu 18. apríl til 16. október 2017 hafi gagnáfrýjandi viðurkennt að riftunarskilyrði samkvæmt fyrrnefndum ákvæðum hafi að öðru leyti verið uppfyllt á umræddu tímabili.

25. Aðaláfrýjandi mótmælir því að sú staðreynd að greiðsla á skuldum Pressunnar ehf. hafi verið innt af hendi af öðrum aðila fyrir hönd félagsins skipti máli varðandi riftanleika greiðslna samkvæmt framangreindum ákvæðum. Þá sé því mótmælt að á honum hvíli sönnunarbyrði, umfram sönnun á sjálfum greiðslunum, um að umræddir fjármunir hefðu annars staðið Pressunni ehf. til boða til greiðslu annarra skulda eða hefðu verið lagðir inn á reikninga félagsins ef hinar umdeildu skuldir hefðu ekki verið greiddar. Allt að einu telji hann sannað að greiðslurnar hafi tilheyrt félaginu og verið hluti af rekstrarfé þess. Þá telji hann sannað að umræddar greiðslur hafi rýrt greiðslugetu félagsins verulega.

26. Verði fallist á riftun á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 byggir aðaláfrýjandi kröfu sína á 1. mgr. 142. gr. sömu laga en verði niðurstaðan að greiðslurnar séu riftanlegar samkvæmt 141. gr. laganna sé bótakrafan byggð á 3. mgr. 142. gr. þeirra. Enn fremur telur aðaláfrýjandi að öll skilyrði séu uppfyllt fyrir því að dæma gagnáfrýjanda til endurgreiðslu auðgunar samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laganna. Þá miðast vaxtakrafa samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 við greiðsludag.

Helstu málsástæður gagnáfrýjanda

27. Gagnáfrýjandi byggir á því að umþrættar kröfur hafi ekki verið greiddar af Pressunni ehf. heldur þriðju aðilum, Lögviti ehf. og Birtingi útgáfufélagi ehf., sem hvor um sig sé sjálfstæður lögaðili. Þar af leiðandi hafi greiðslurnar ekki haft áhrif á fjárhag Pressunnar ehf. eða möguleika félagsins á að standa skil á kröfum annarra kröfuhafa og jafnræði kröfuhafanna hafi því í engu raskast. Gagnáfrýjandi telur að fjármunir þriðja aðila geti aldrei orðið riftanleg eign þrotabúsins og ætlað tjón þess verði ekki rakið til slíkra greiðslna. Greiðslurnar hafi verið inntar af hendi með peningum eftir að gjalddagi skulda var liðinn og hafi ekki verið gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa. Þannig séu ekki uppfyllt skilyrði riftunar á grundvelli 134. eða 141. gr. laga nr. 21/1991.

28. Gagnáfrýjandi mótmælir þeirri málsástæðu aðaláfrýjanda að greiðsla hærri fjárhæðarinnar hafi verið lán frá hluthöfum félagsins. Hann telur að um sé að ræða nýja málsástæðu sem sé of seint fram komin enda ekki verið á henni byggt fyrr en í greinargerð til Landsréttar.

29. Þá andmælir gagnáfrýjandi því að greiðslurnar hafi verið ótilhlýðilegar og falið í sér mismunun kröfuhafa. Reynt hafi verið að bjarga rekstri Pressunnar ehf. með fjárhagslegri endurskipulagningu, meðal annars með því að útvega fjármuni sem verja skyldi til greiðslu skattskulda. Greiðsla að fjárhæð 1.599.049 krónur hafi verið í samræmi við tilgang áður framkvæmdrar hlutafjárhækkunar um að greiða skuldir Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda. Auk þess hafi þeir fjármunir ekki tilheyrt félaginu og hafi þar enga þýðingu að þeir hafi verið á reikningi lögmannsstofu. 

30. Framangreindu til viðbótar byggir gagnáfrýjandi á því að greiðsla að fjárhæð 1.599.049 krónur hafi verið innt af hendi 13. janúar 2017 og falli því utan tímafrests 134. gr. laga nr. 21/1991. 

31. Þá andmælir gagnáfrýjandi jafnframt kröfum aðaláfrýjanda um vexti og upphafstíma þeirra. Ekki séu lagaskilyrði til að taka til greina endurgreiðslu- eða skaðabótakröfu aðaláfrýjanda. Að lokum mótmælir hann því að í bréfi sínu 24. ágúst 2018 hafi falist viðurkenning á að riftunarskilyrðum væri fullnægt líkt og aðaláfrýjandi haldi fram.

Löggjöf

32. Svo sem ráðið verður af lögskýringargögnum með lögum nr. 21/1991 og fjallað er um í eldri dómum Hæstaréttar, meðal annars í dómi réttarins 29. október 2020 í máli nr. 19/2020, eru gjaldþrotaskipti sameiginleg fullnustugerð allra þeirra sem eiga kröfur á hendur skuldara við uppkvaðningu úrskurðar um gjaldþrotaskipti og lýsa kröfum sínum með réttum hætti í þrotabú eða eiga af öðrum ástæðum rétt til greiðslu við úthlutun. Riftunarreglur XX. kafla laganna gera þrotabúi kleift að ónýta með afturvirkum hætti tilteknar ráðstafanir þrotamanns í þeim tilgangi meðal annars að draga fleiri eignir undir skiptin til hagsbóta fyrir kröfuhafa búsins. Markmið reglnanna er að unnt sé að rifta þeim ráðstöfunum þrotamanns sem áhrif hafa haft á möguleika kröfuhafa til að fá efndir af fjármunum bús og eru því einskorðaðar við riftun ráðstafana og endurheimt þeirra verðmæta sem þrotabú hefur orðið af vegna þeirra. Á hinn bóginn hafa lögin ekki að geyma upptalningu á þeim tegundum löggerninga sem nýttir eru til slíkra ráðstafana.

33. Aðaláfrýjandi byggir riftunarkröfur sínar í fyrsta lagi á heimild 134. gr. laga nr. 21/1991 til riftunar þeirra ráðstafana sem nefndar hafa verið óvenjulegar greiðslur en 1. mgr. 134. gr. er svohljóðandi: „Krefjast má riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum.“ Eins og fram hefur komið er þá fyrst og fremst undir í málinu það skilyrði greinarinnar hvort greidd hafi verið fjárhæð sem skert hafi greiðslugetu þrotamannsins verulega og við hvaða tímamark beri að miða sex mánaða frest ákvæðisins. 

34. Í öðru lagi byggir aðaláfrýjandi riftunarkröfur sínar á 141. gr. laga nr. 21/1991 en sú heimild til riftunar hefur verið nefnd almenna riftunarreglan. Skilyrði riftunar er að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg. Það getur lotið að því að ráðstöfun hafi verið kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiði til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiði til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Í öllum þremur tilvikunum er áskilið að skuldari hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar svo og að sá sem hafði hag af henni hafi verið grandsamur um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg.

35. Auk mats á skilyrðum framangreindra reglna XX. kafla laga nr. 21/1991 reynir sérstaklega á það í máli þessu hverju það varði að greiðsla umræddra skulda þrotamanns var ekki innt af hendi af honum sjálfum heldur þriðja aðila en varnir gagnáfrýjanda lúta öðru fremur að þeim þætti málsins.

Niðurstaða

Um formhlið málsins

36. Beiðni aðaláfrýjanda, 6. janúar 2022, um leyfi til áfrýjunar var afmörkuð við úrlausn um riftun greiðslu að fjárhæð 69.188.500 krónur. Er þess þá að gæta að í 2. málslið 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991 kemur fram að takmarka megi leyfi við tiltekin atriði máls. Í ákvörðun Hæstaréttar segir um forsendur leyfis til áfrýjunar: „Að virtum gögnum málsins verður að líta svo á að dómur í málinu geti haft fordæmisgildi um þau atriði sem leyfisbeiðnin er reist á, einkum um almenn skilyrði riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 þannig að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991.” Í áfrýjunarstefnu sem gefin var út á grundvelli leyfisins sama dag tók kröfugerð og málatilbúnaður aðaláfrýjanda hins vegar til beggja þeirra greiðslna sem tekist var á um í hinum áfrýjaða dómi Landsréttar, þar með talið greiðslu að fjárhæð 1.599.049 krónur. Með gagnáfrýjunarstefnu, útgefinni 27. maí 2022, var krafist sýknu af kröfum um riftun beggja greiðslnanna. 

37. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti breytti aðaláfrýjandi kröfugerð sinni á þann veg að krafist var staðfestingar hins áfrýjaða dóms um riftun fyrri greiðslunnar að fjárhæð 1.599.049 krónur og greiðslu bóta sömu fjárhæðar en að rift yrði með dómi seinni greiðslunni að fjárhæð 69.188.500 krónur og gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda sömu fjárhæð með nánar tilgreindum vöxtum.

38. Hvað sem líður ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991 um að takmarka megi áfrýjunarleyfi við tiltekin atriði máls er ekki að finna frekari fyrirmæli í XXVII. kafla laganna um það hvernig haga skuli áfrýjun að öðru leyti undir slíkum kringumstæðum. Í þessu samhengi skiptir þá einkum máli að heimild til gagnáfrýjunar, samkvæmt 3. mgr. 177. gr. laganna, sýnist óbreytt frá þeim reglum sem giltu samkvæmt eldri dómstólaskipan, sbr. lög nr. 49/2016, og er hún hliðstæð heimild til gagnáfrýjunar til Landsréttar, sbr. 3. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991. Að því gættu og með vísan til dóms Hæstaréttar 21. janúar 1999 í máli nr. 411/1997 sætir heimild gagnáfrýjanda til gagnáfrýjunar ekki takmörkunum hvað sem líður heimild til að takmarka áfrýjun í aðalsök við tiltekna þætti máls.

Um efnishlið málsins

39. Við efnislega úrlausn málsins verður fyrst fjallað um fyrri greiðsluna að fjárhæð 1.599.049 krónur og að því búnu um þá síðari að fjárhæð 69.188.500 krónur. Í báðum tilvikum reynir á þýðingu þess að greiðsla barst gagnáfrýjanda frá þriðja manni en aðaláfrýjandi byggir, svo sem ítrekað hefur komið fram, kröfur um riftun beggja greiðslna á 134. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Enn fremur telur aðaláfrýjandi það hafa þýðingu, við mat á sex mánaða frestinum til riftunar, samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, hvenær greiðslurnar voru bókaðar inn á tilteknar skuldir hjá gagnáfrýjanda en ekki eigi að miða við það tímamark þegar þær bárust honum. Þetta hefur þó eingöngu þýðingu varðandi lægri greiðsluna enda óumdeilt að hærri greiðslan barst gagnáfrýjanda 18. apríl 2017 og var því innan sex mánaða riftunarfrestsins.

40. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar verður ráðið að riftanlegar ráðstafanir geti farið fram með margvíslegum og flóknum löggerningum á sviði fjármunaréttar eða öðrum réttarsviðum. Við mat á því hvort riftunarreglum XX. kafla laga nr. 21/1991 verður beitt þarf þannig að líta fram hjá tegund og formi löggerninganna en beina þess í stað sjónum að þeim afleiðingum sem ráðstöfunin hefur haft á fjárhag skuldara og þar með hagsmuni kröfuhafa. Í því sambandi skiptir almennt ekki máli þótt þriðji maður komi við sögu ef skilyrði riftunar eru að öðru leyti uppfyllt enda takmarkast riftunarreglur XX. kafla laganna ekki við ráðstafanir sem þrotamaður framkvæmir. Lög nr. 21/1991 geyma ekki sérstakar leiðbeiningar um það hvort og þá með hvaða hætti riftunarreglum XX. kafla verður beitt þegar að greiðsla berst ekki milliliðalaust frá þrotamanni. Hlýtur þá sem endranær að þurfa að taka mið af því hvort og þá að hvaða marki ráðstöfunin hefur haft áhrif á fjárhag þrotamanns og þar með hagsmuni og jafnræði kröfuhafa. Þá verður að sýna fram á að þau verðmæti sem ráðstöfun lýtur að hefðu ella runnið til skuldara og því til greiðslu skulda hans. Sönnunarbyrði um að framangreindar aðstæður séu fyrir hendi hvílir á aðaláfrýjanda sem rifta vill greiðslunum. 

Krafa að fjárhæð 1.599.049 krónur

41. Svo sem rakið er í forsendum hins áfrýjaða dóms telst greiðsla peningakröfu alla jafna hafa farið fram þegar hún er komin til kröfuhafa. Eftir að gagnáfrýjandi móttók greiðsluna að fjárhæð 1.599.049 krónur 13. janúar 2017 var hún ekki endurkræf greiðanda hvað sem leið endanlegri ráðstöfun inn á tiltekna skuld 18. maí þá um vorið. Verður því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að ekki standi til þess lagaskilyrði að umræddri greiðslu verði rift á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

42. Liggur því næst fyrir að taka afstöðu til þess hvort framangreindri greiðslu verður rift á grundvelli almennrar riftunarreglu í 141. gr. laga nr. 21/1991. Verður þá fyrst lagt mat á hvort um hafi verið að ræða ráðstöfun skuldara í skilningi 141. gr., svo sem aðaláfrýjandi byggir á, eða þriðja manns og þá þrotabúinu óviðkomandi eins og sýknukrafa gagnáfrýjanda er byggð á. 

43. Hér að framan hefur verið gerð ítarleg grein fyrir uppruna umræddrar greiðslu en ekki er ágreiningur um að umþrættir fjármunir áttu rætur að rekja til hlutafjárhækkunar í Pressunni ehf. í janúar 2017 sem fram fór á grundvelli V. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Greiðslan var innt af hendi 13. janúar 2017 af Aztiq fjárfestingum ehf., fyrir hönd Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf., til lögmannsstofunnar Lögvits ehf. sem síðan ráðstafaði fjármununum til að greiða skattskuldir Pressunnar ehf. og tengdra félaga eins og nánar er rakið í gögnum málsins. Enginn ágreiningur sýnist í sjálfu sér vera um að samkomulag hafi verið þar um milli þeirra aðila sem þá komu að málum. 

44. Til þess að umrædd ráðstöfun geti verið riftanleg á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 þarf hún, svo sem fyrr greinir, að hafa á ótilhlýðilegan hátt verið gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra, leitt til þess að eignir Pressunnar ehf. hafi ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Þá þarf að liggja fyrir að fjármunirnir hefðu að öðrum kosti verið skuldara til frjálsrar ráðstöfunar. Þannig er ekki unnt að heimta verðmæti í eigu þriðja manns til þrotabús á grundvelli riftunarreglna, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 27. júní 1944 í máli nr. 53/1944. Lykilatriði við mat á því hvort þrotabú getur rift greiðslu sem er greidd af þriðja manni er hvort verðmæti hafa runnið úr því vegna slíkrar ráðstöfunar eða hún leitt til skuldaukningar og því haft áhrif á stöðu þess. Þá er þess jafnframt að gæta að hvað sem leið ætlaðri samþættingu í rekstri og ráðstöfunum umræddra félaga sem tengdust Pressunni ehf., meðal annars vegna þeirra tengsla sem á milli þeirra voru, sbr. 2. gr. laga nr. 138/1994, verður eftir sem áður að meta þær ráðstafanir sem staðið var að í nafni hvers félags um sig með hliðsjón af því að um sjálfstæða lögaðila var að ræða og þeir og fyrirsvarsmenn þeirra báru ábyrgð á þeim grundvelli.

45. Með hliðsjón af því sem rakið hefur verið er unnt að fullyrða að greiðsla að fjárhæð 150.000.000 króna vegna umræddrar hlutafjárhækkunar tilheyrði að lögum Pressunni ehf. Hvað sem líður framangreindri tilhögun og ráðstöfun þeirra fjármuna hefur öðru ekki verið borið við en að greiðslur skulda hafi átt sér stað með samþykki þeirra sem þá fóru með lögmælt fyrirsvar þess félags. Á það meðal annars við um umþrætta greiðslu að fjárhæð 1.599.049 krónur. Það er því nægilega sýnt fram á að umrædd ráðstöfun var gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og leiddi auk þess til þess að þeir fjármunir sem greitt var með og tilheyrðu Pressunni ehf. voru ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum, sbr. áskilnað 141. gr. laga nr. 21/1991.

46. Loks verður ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi hafi viðurkennt að riftunarskilyrðum væri fullnægt hvað þessa greiðslu varðar með bréfi sínu 24. ágúst 2018. Sú málsástæða er haldlaus enda er í nefndu bréfi beinlínis hafnað að rifta þeim greiðslum sem deilt er um í máli þessu.

47. Að öðru leyti er niðurstaða hins áfrýjaða dóms um heimfærslu ráðstöfunarinnar undir riftunarreglu 141. gr. laga nr. 21/1991, þar með talið um ógjaldfærni og grandsemi, staðfest með vísan til forsendna dómsins. Með sama hætti er fallist á að gagnáfrýjandi skuli greiða bætur á grundvelli 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991.

Krafa að fjárhæð 69.188.500 krónur

48. Um síðari greiðsluna að fjárhæð 69.188.500 krónur skal áréttað að 18. apríl 2017 barst gagnáfrýjanda greiðsla að fjárhæð 80.000.000 króna frá Birtingi útgáfufélagi ehf. sem þá var í eigu Pressunnar ehf. Sú fjárhæð var hluti 100.000.000 króna greiðslu sem Birtingur útgáfufélag ehf. fékk frá Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. sama dag. Af hálfu gagnáfrýjanda var 80.000.000 króna greiðslunni ráðstafað inn á skuldir nánar tilgreindra félaga við gagnáfrýjanda. Þannig skyldu 35.668.653 krónur greiddar inn á skuld Pressunnar ehf., 10.811.500 krónur inn á skuld Birtings útgáfufélags ehf., 27.967.101 króna inn á skuld DV ehf., 2.702.674 krónur inn á skuld Vefpressunnar ehf. og 2.850.071 króna inn á skuld ÍNN ehf. Þessi áform gengu þó aðeins eftir varðandi Pressuna ehf. Varð niðurstaðan sú að 10.811.500 krónur voru bakfærðar til Birtings útgáfufélags ehf. 19. maí 2017 en 33.519.847 krónum til viðbótar ráðstafað inn á vanskil Pressunnar ehf. 18. maí 2017. Nam greiðslan sem varið var til uppgjörs vanskila opinberra gjalda Pressunnar ehf. hjá gagnáfrýjanda því endanlega 69.188.500 krónum sem er fjárhæð þeirrar greiðslu sem aðaláfrýjandi krefst samtals riftunar á.

49. Meginvörn gagnáfrýjanda felst sem fyrr segir í því að umræddri ráðstöfun verði hvorki rift á grundvelli 134. né 141. gr. laga nr. 21/1991 enda hafi hún stafað frá þriðja manni og engin áhrif haft á stöðu aðaláfrýjanda og kröfuhafa hans. Verður fyrst tekin afstaða til þeirrar málsástæðu.

50. Af gögnum málsins verður ekki ljóslega ráðinn tilgangur framangreindrar greiðslu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. til Birtings útgáfufélags í apríl 2017. Þó liggur fyrir að hvað sem leið fyrrnefndri hlutafjárhækkun í janúar það ár var talin þörf á frekara fjármagni til að koma rekstri Pressunnar ehf. og tengdra félaga á réttan kjöl. Um það báru vitnin Þ-kk-nf G-kk-nf endurskoðandi, A-kk-nf Æ-kk-nf, fyrrverandi framkvæmdastjóri Pressunnar ehf., og M-kk-nf B-kk-nf, fyrrverandi fjármálastjóri Birtings útgáfufélags ehf., fyrir héraðsdómi. Sama ályktun verður dregin af tölvupóstsamskiptum Á-kk-ef H-kk-ef fyrirsvarsmanns Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. við starfsmann Tollstjóra 8. febrúar og 10. apríl 2017. Af framburði fyrrgreindra manna fyrir dómi og gögnum málsins verður jafnframt ráðið að frekari hlutafjárhækkun hafi verið áformuð og umrædd greiðsla Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. til Birtings útgáfufélags ehf. hafi, hvað sem öðru líður, verið hugsuð sem fyrsti áfangi þeirrar hlutafjárhækkunar. Þá kemur fram að áður en kom til greiðslu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. hefði verið gert samkomulag við Tollstjóra um ráðstöfun fyrrnefndra 80.000.000 króna. Á hinn bóginn kemur eftirfarandi fram í framburði fyrrnefnds M-kk-ef: „Þetta var útfært sem lán á þessum tíma, það stóð til að þetta yrði hlutafjáraukning ... Það kemur í ljós í byrjun maí að það voru þarna skuldbindingar sem hafði ekki verið upplýst um og þá brast þessi hlutafjáraukning ... “.

51. Gagnáfrýjandi mótmælir sem of seint fram kominni þeirri málsástæðu aðaláfrýjanda að umrædd greiðsla hafi falið í sér lánveitingu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. til Pressunnar ehf. í gegnum Birting útgáfufélag ehf. Á þessari málsástæðu byggði aðaláfrýjandi ekki skýrlega fyrr en í greinargerð til Landsréttar en með hliðsjón af því sem fyrst kom fram í vörnum málsins í héraði var þá fyrst tilefni til þess að tefla henni fram eftir það tímamark og telst hún því ekki of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr., 2. mgr. 163. gr. og 187. gr. laga nr. 91/1991. 

52. Engin skjalleg gögn liggja fyrir í málinu sem taka af skarið um hvort um hafi verið að ræða fyrirframgreiðslu hlutafjár, lán eða annars konar fjárhagslega fyrirgreiðslu. Fyrirliggjandi bókhaldsgögn skera heldur ekki úr um það en fyrir liggur að fyrrgreind greiðsla Birtings útgáfufélags ehf. til gagnáfrýjanda 18. apríl 2017 að fjárhæð 35.668.653 krónur var í bókhaldi Pressunnar ehf. færð sem skuld við Birting útgáfufélag ehf. en annarra greiðslna í engu getið. Þá upplýsti vitnið M-kk-nf B-kk-nf að umrædd greiðsla hefði ekki verið færð í bókhald Birtings útgáfufélags ehf. sem lán til Pressunnar ehf. heldur eingöngu skuld þess félags við Fjárfestingafélagið Dalinn ehf. Þá var kröfu vegna greiðslunnar ekki lýst í búið, hvorki af hálfu Birtings útgáfufélags ehf. né annarra.

53. Hvort sem líta ber á umrædda greiðslu til handa Birtingi útgáfufélagi ehf. sem fyrirframgreitt hlutafé í Pressunni ehf. eða lán þá liggur allt að einu fyrir að áður en greiðslan var innt af hendi hafði náðst samkomulag við gagnáfrýjanda um að ráðstafa henni til greiðslu nánar tilgreindra skulda á opinberum gjöldum nokkurra félaga. Hér að framan í 33. lið, er gerð grein fyrir skilyrðum þess að greiðslu verði rift á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 og í 34. lið er fjallað um sambærilegan áskilnað í tilviki 141. gr. laganna.

54. Þess er hins vegar að gæta að í málatilbúnaði sínum hefur aðaláfrýjandi vísað til samnings þess sem gerður var á milli Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. og Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. 6. september 2017 en nánari grein er gerð fyrir tilurð og efni hans í 16. lið hér að framan þar sem rakin er niðurstaða Landsréttar í máli nr. 395/2019, þar sem fjallað var um skuldbindingargildi samningsins. Dómurinn hefur fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir þar til hið gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Þar er lagt til grundvallar um ráðstöfun þeirra fjármuna sem Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. afhenti Birtingi útgáfufélagi ehf. 18. apríl 2017 að: „... af framangreindum 100.000.000 króna hafi í það minnsta 43.768.653 (35.668.653 + 8.100.000) krónum verið ráðstafað í þágu Pressunnar ehf. og í það minnsta 50.040.810 (43.768.653 + 2.702.674 + 2.850.071 + 719.412) krónum í þágu Pressunnar ehf., Vefpressunnar ehf. og ÍNN Íslands nýjasta nýtt ehf. samanlagt.” Hvað sem líður þessum forsendum Landsréttar er þess á hinn bóginn að gæta að sú tölulega útlistun sem þar kemur fram stangast í nokkru á við töluleg gögn og útlistun þeirra í þessu máli. Ekkert liggur nánar fyrir um forsendur samningsins 6. september 2017 og því síður hvort og þá með hvaða hætti ætluð skuld Pressunnar ehf. og eftir atvikum tengdra félaga hafði áhrif á það kaupverð sem Frjáls fjölmiðlun ehf. greiddi fyrir útgáfuréttindi Pressunnar ehf. og DV ehf. á grundvelli kaupsamninganna 5. september 2017. Þvert á móti hefur ekki verið hnekkt þeim forsendum sem fram koma í hinum áfrýjaða dómi þess efnis að umrædd greiðsla hafi aldrei borist inn á bankareikninga Pressunnar ehf., verið félaginu á annan hátt aðgengileg eða til ráðstöfunar.

55. Þegar hefur verið lýst þeirri óvissu sem uppi er um inntak þeirrar skuldbindingar sem stofnaðist til með greiðslu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. til Birtings útgáfufélags ehf. og áframhaldandi ráðstöfun þess félags á 80.000.000 króna til gagnáfrýjanda 18. apríl 2017. Svo sem fram hefur komið verða takmarkaðar upplýsingar sóttar í bókhald viðkomandi félaga og óumdeilt að engum kröfum var lýst vegna þessa í búið. Að því virtu fæst ekki séð að framangreind ráðstöfun sem fólst í greiðslu þriðja manns á skuld Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda hafi leitt til þess að verðmæti hafi beint eða óbeint runnið frá Pressunni ehf. og greiðslan þannig rýrt eignir félagsins eða haft í för með sér aukningu skulda þess. Þvert á móti virðist ráðstöfunin í reynd hafa leitt til lækkunar skulda Pressunnar ehf. sem nam kröfu gagnáfrýjanda sem greidd var. Af því leiðir að ráðstöfunin telst ekki hafa leitt til þess að eignir Pressunnar ehf. yrðu ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða hafa leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Jafnframt var ráðstöfunin gagnáfrýjanda ekki til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa.

56. Loks verður á sömu forsendum og greinir í 46. lið ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi hafi viðurkennt að riftunarskilyrðum væri fullnægt hvað þessa greiðslu varðar með bréfi sínu 24. ágúst 2018. 

57. Samkvæmt framansögðu telst aðaláfrýjandi hvorki hafa sannað að greiðsla þriðja manns til gagnáfrýjanda hafi skert greiðslugetu Pressunnar ehf. verulega samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 né að um ótilhlýðilega ráðstöfun hafi verið að ræða í skilningi 141. gr. laganna. Er því fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að hafna riftun greiðslu að fjárhæð 69.188.500 krónur og bótakröfu vegna hennar.

58. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur, þar á meðal um málskostnað. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf E-kvk-nf, B-kvk-nf T-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf.

2. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. mars 2022. Í aðalsök er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um að rift sé greiðslu 13. janúar 2017 á skuld Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda að fjárhæð 1.599.049 krónur og honum verði gert að greiða aðaláfrýjanda 1.599.049 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. janúar 2017 til 5. júlí 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist að rift verði með dómi greiðslu inn á skuld Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda að fjárhæð 69.188.500 krónur sem greidd var gagnáfrýjanda 18. apríl 2017 en bókuð inn á skuld félagsins 18. maí 2017. Þá er þess krafist að gagnáfrýjanda verði gert að greiða aðaláfrýjanda 69.188.500 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. apríl 2017 til 5. júlí 2020, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Í gagnsök krefst aðaláfrýjandi þess að dómkröfum gagnáfrýjanda verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.

3. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 27. maí 2022 og krefst aðallega sýknu af framangreindum kröfum aðaláfrýjanda auk málskostnaðar á öllum dómstigum en til vara lækkunar á kröfunum og að málskostnaður verði felldur niður.

Ágreiningsefni

4. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort aðaláfrýjandi fær á grundvelli 134. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. rift tveimur greiðslum til gagnáfrýjanda sem áttu sér stað á árinu 2017 en bú Pressunnar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 13. desember það ár. Jafnframt deila aðilar um kröfu aðaláfrýjanda um bætur á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991, nái riftun fram að ganga.

5. Annars vegar er um að ræða greiðslu að fjárhæð 1.599.049 krónur sem innt var af hendi af lögmannsstofunni Lögviti ehf. 13. janúar 2017 en endanlega ráðstafað til greiðslu nánar tilgreindra virðisaukaskattskulda 18. maí það ár. Hins vegar er um að ræða greiðslu að fjárhæð 69.188.500 krónur sem dótturfélag aðaláfrýjanda, Birtingur útgáfufélag ehf., innti af hendi 18. apríl 2017. Þeirri fjárhæð var að hluta til ráðstafað til ákveðinna skuldaskila Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda þann dag en að öðru leyti 18. maí það sama vor. 

6. Héraðsdómur sýknaði gagnáfrýjanda af kröfum aðaláfrýjanda en með hinum áfrýjaða dómi var fyrri greiðslunni að fjárhæð 1.599.049 krónur, rift á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 og gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda bætur samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laganna. Gagnáfrýjandi var hins vegar sýknaður af kröfu um riftun seinni greiðslunnar að fjárhæð 69.188.500 krónur. Málskostnaður var felldur niður á báðum dómstigum. 

7. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 4. mars 2022 með ákvörðun nr. 2022-1 á þeirri forsendu að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um þau atriði sem leyfisbeiðnin væri reist á, einkum um almenn skilyrði riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991.

8. Samhliða máli þessu hefur á grundvelli áfrýjunarleyfis samkvæmt ákvörðun nr. 2022-33 verið rekið fyrir Hæstarétti mál nr. 24/2022: Þrotabú DV ehf. gegn íslenska ríkinu og gagnsök þar sem krafist er riftunar tveggja nánar tilgreindra greiðslna DV ehf., þá dótturfélags Pressunnar ehf., til gagnáfrýjanda fyrir gjaldþrot fyrrnefnda félagsins. Sakarefni þessara tveggja mála tengjast. 

Málsatvik

9. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2017 var bú Pressunnar ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og er frestdagur við skiptin 19. september sama ár. Lýstar kröfur í búið námu samtals 315.696.702 krónum, þar af voru forgangskröfur 38.807.197 krónur. Á skiptafundi 20. mars 2018 var andvirði seldra eigna búsins, innstæður á bankareikningum og innheimtar útistandandi kröfur, talið nema um 17.500.000 krónum. 

10. Pressan ehf. rak margvíslega útgáfustarfsemi, vefmiðla og staðarblöð, auk þess sem félagið átti hlut í öðrum félögum sem einnig voru í fjölmiðlarekstri. Rekstur félagsins hafði gengið illa í nokkur ár fyrir gjaldþrotið og það verið í vanskilum bæði við opinbera aðila og einkaaðila. Í ársbyrjun 2017 höfðu safnast upp veruleg vanskil félagsins gagnvart gagnáfrýjanda vegna opinberra gjalda fyrri ára og héldu þau áfram árið 2017. Í gögnum málsins liggja fyrir endurrit úr gerðabók sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu þar sem fram kemur að gerð hafi verið sex árangurslaus fjárnám hjá félaginu á tímabilinu 8. júní 2016 til 17. ágúst 2017. Þá liggur fyrir að fram komu 18 kröfur um gjaldþrotaskipti á búi félagsins á árunum 2016 og 2017, þar af lagði Tollstjóri fram þrjár þeirra en afturkallaði þær allar. Nánar tiltekið gerði embættið kröfu um gjaldþrotaskipti í fyrsta sinn 17. mars 2016 en afturkallaði beiðnina 18. maí 2016, í annað sinn 24. október 2016 en afturkallaði beiðnina 9. febrúar 2017 og í þriðja sinn 17. maí 2017 en afturkallaði beiðnina 14. september sama ár. 

11. Á árinu 2016 komu nýir fjárfestar að Pressunni ehf. sem lögðu félaginu til fé í gegnum félag sitt Fjárfestingafélagið Dalinn ehf. Í samráði við fjárfestana keypti Pressan ehf. Birting útgáfufélag ehf., með kaupsamningi 18. nóvember 2016 en kaupin gengu endanlega í gegn 20. febrúar 2017. 

12. Í janúar 2017 fór fram hlutafjárhækkun í Pressunni ehf. þar sem Fjárfestingafélagið Dalurinn greiddi 150.000.000 króna fyrir kaup á 75.000.000 hluta í félaginu auk þess sem hluthafar breyttu skuldum við þá í hlutafé. Greiðslan var innt af hendi af Aztiq fjárfestingum ehf., fyrir hönd Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf., inn á reikning lögmannsstofunnar Lögvits ehf., sem síðan ráðstafaði þessum fjármunum inn á skattskuldir Pressunnar ehf. og tengdra félaga. 

13. Ljóst þótti að frekari fjárframlög þyrfti til þess að leysa rekstrarvanda Pressunnar ehf. og því stefnt að því að ráðast í frekari hlutafjárhækkun. Úr hafi orðið að fyrirsvarsmaður Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. hafði milligöngu um greiðslu 100.000.000 króna af því tilefni en þar af var 80.000.000 króna ráðstafað inn á skuld félagsins við gagnáfrýjanda. Nánar tiltekið var sú fjárhæð millifærð frá Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. til Birtings útgáfufélags ehf. 18. apríl 2017 sem síðan ráðstafaði umræddum fjármunum til gagnáfrýjanda. Aðila greinir á um hvort greiðslan frá Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. hafi falið í sér fyrirframgreitt hlutafé eða lán til Pressunnar ehf. Í maí 2017 hafi orðið ljóst að ekki næðist að ljúka umræddri hlutafjárhækkun vegna ónógrar fjármögnunar og hafi hún þar með verið úr sögunni.

14. Samningi frá 18. nóvember 2016 um kaup Pressunnar ehf. á öllum hlutum í Birtingi útgáfufélagi ehf. var rift 10. maí 2017. Í samkomulagi um riftunina kom meðal annars fram að að fjárhagsstaða Pressunnar ehf. hefði verið verri en ætlað var og fyrirsjáanlegt að félagið myndi ekki geta staðið við greiðslu eftirstöðva kaupsamningsins með þeim hætti sem ráðgert var. Þann sama dag gáfu bæði DV ehf. og Vefpressan ehf. út tvö tryggingarbréf til Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf., hvort um sig að fjárhæð 200.000.000 króna, þar sem sett voru að veði útgáfuréttindi, vörumerki, vefmiðlar og lén félaganna til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum Pressunnar ehf. við Fjárfestingafélagið Dalinn ehf.

15. Stærstur hluti eigna Pressunnar ehf. var seldur Frjálsri fjölmiðlun ehf. 5. september 2017 fyrir 276.000.000 króna. Meðal þess sem var selt voru ýmis firmanöfn, vörumerki, lén og vefmiðlar, öll hlutabréf í ÍNN ehf., eignarhlutur í Netdoktor og útgáfuréttur tímaritsins Birtu. Kaupin voru meðal annars háð þeim fyrirvara af hálfu kaupanda að tryggingarbréfum, útgefnum af DV ehf. og Vefpressunni ehf. 10. maí 2017 til Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf., yrði aflétt og þau skráð úr lausafjárbók. 

16. Með samningi 6. september 2017 keypti Frjáls fjölmiðlun ehf. kröfu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. á hendur Pressunni ehf. að fjárhæð 45.000.000 króna. Greiðslutilhögun var þannig að kaupverðið skyldi greitt með tveimur 15.000.000 króna peningagreiðslum 1. september 2018 og 1. september 2019 en auk þess skyldu 15.000.000 króna greiddar með auglýsingainneign. Þá var kveðið á um það í samningnum að tryggingarbréfin frá 10. maí 2017, skyldu framseld Frjálsri fjölmiðlun ehf. Þegar á reyndi synjaði Frjáls fjölmiðlun ehf. hins vegar greiðslu og bar fyrir sig að Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. hefði enga fjárkröfu átt á Pressuna ehf. heldur hefðu þeir fjármunir sem það lagði fram og gert er grein fyrir að framan falið í sér endurgjald fyrir nýtt hlutafé í Pressunni ehf. Höfðaði Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. þá mál til heimtu fyrstu kaupsamningsgreiðslunnar og gekk dómur Landsréttar 27. mars 2020 í máli nr. 395/2019. Í dóminum var lagt til grundvallar að krafan hefði verið til komin á þann hátt að Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. hefði í apríl 2017 greitt 100.000.000 króna upp í hlutafjárloforð sitt til Pressunnar ehf. og að sú fjárhæð hefði verið nýtt til að greiða ýmsar skuldir fyrir Pressuna ehf. og tengd félög. Niðurstaða Landsréttar varð sú að Frjáls fjölmiðlun ehf. hefði ekki sýnt fram á að fyrirhuguð hlutafjárhækkun hefði gengið eftir og var þeirri málsástæðu félagsins því hafnað að Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. hefði ekki átt kröfu á hendur Pressunni ehf. til að selja. Var Frjálsri fjölmiðlun ehf. því gert að greiða Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. umkrafða kaupsamningsgreiðslu. Eftir því sem fram kemur í 19. lið í tilvitnuðum dómi Landsréttar mun sama dag hafa verið gerður samningur þess efnis að Frjáls fjölmiðlun ehf. yfirtæki kröfu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. á hendur DV ehf. að fjárhæð 39.400.000 krónur og skyldi hún greidd með auglýsingainneign að fjárhæð 20.000.000 króna hjá miðlum sem Pressan ehf. og DV ehf. áttu og ráku. 

17. Með bréfum skiptastjóra 25. júní og 23. júlí 2018 lýsti aðaláfrýjandi yfir riftun á öllum greiðslum sem inntar voru af hendi til gagnáfrýjanda eftir 18. apríl 2017, samtals að fjárhæð 255.029.426 krónur. Í bréfi gagnáfrýjanda 24. ágúst 2018 var fallist á að rifta greiðslum að fjárhæð 137.761.670 krónur. Í sama bréfi var hins vegar hafnað riftun þeirra tveggja greiðslna sem ágreiningur máls þessa lýtur að og kom fram að gagnáfrýjandi teldi þær ekki riftanlegar þar sem þær hefðu verið inntar af hendi af þriðja aðila og almennir kröfuhafar því ekki orðið fyrir tjóni af þeim sökum. Væru því ekki lagaskilyrði til að rifta þeim.

18. Þær greiðslur sem gagnáfrýjandi hafnaði að rifta voru, svo sem fyrr greinir, annars vegar greiðsla skuldar að fjárhæð 1.599.049 krónur sem var hluti af greiðslu sem lögmannsstofan Lögvit ehf. tók við frá Aztiq fjárfestingum ehf. 13. janúar 2017 vegna fyrrnefndrar hlutafjárhækkunar hjá Pressunni ehf. Lögmannsstofan hafði meðal annars það verkefni að ráðstafa fjárhæðinni til greiðslu skulda Pressunnar ehf. og tengdra félaga, þar á meðal við gagnáfrýjanda. Með bréfi þáverandi lögmanns Pressunnar ehf. 18. apríl 2017 til gagnáfrýjanda var óskað eftir því að umþrættri fjárhæð yrði endurráðstafað inn á nánar tilgreindar skattskuldir. Greiðslunni var ráðstafað 18. maí sama ár til innborgunar á skuld Pressunnar ehf. á virðisaukaskatti frá árinu 2015 en samkvæmt greiðslukvittun var svokallaður gildisdagur þeirrar greiðslu 13. janúar 2017. 

19. Hins vegar er í málinu deilt um greiðslu fyrrgreindrar skuldar Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda að fjárhæð 69.188.500 krónur sem upphaflega var innt af hendi af Birtingi útgáfufélagi ehf. 18. apríl 2017 en greiðslan stafaði upphaflega frá Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. líkt og áður greinir og nam samtals 100.000.000 króna. Þar af var voru g-kk-þgf greiddar 80.000.000 króna en 19. maí sama ár voru 10.811.500 krónur bakfærðar. Eftir stóð þá greiðsla til gagnáfrýjanda að fjárhæð 69.188.500 krónur vegna skulda Pressunnar ehf. sem riftunarkrafan beinist að. Af þeirri fjárhæð liggur fyrir að 18. apríl 2017 var 35.668.653 krónum ráðstafað inn á skuldir þess félags en 33.519.847 krónum inn á skuldir sama aðila 18. maí sama ár.

20. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta með birtingu stefnu 27. ágúst 2018. Tók kröfugerð hans talsverðum breytingum undir rekstri málsins í héraði en í lokabúningi tók hún til riftunar framangreindra tveggja greiðslna auk kröfu um endurgreiðslu og bætur á grundvelli 1. og 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Niðurstaða héraðsdóms var sú að riftunarkröfunum var hafnað og aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 2.200.000 krónur í málskostnað.

21. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á að rifta fyrri greiðslunni, að fjárhæð 1.599.049 krónur, á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 og gagnáfrýjanda gert að greiða bætur sömu fjárhæðar, samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Um seinni greiðsluna vísaði Landsréttur meðal annars til þess að hún hefði verið innt af hendi af hálfu þriðja aðila og aldrei borist Pressunni ehf. eða verið félaginu á annan hátt aðgengileg eða til ráðstöfunar. Greiðslan hefði því ekki skert greiðslugetu félagsins verulega samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991. Af sömu ástæðu væri ekki unnt að leggja til grundvallar að um ótilhlýðilega ráðstöfun hefði verið að ræða í skilningi 141. gr. sömu laga. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna gagnáfrýjanda af þeirri kröfu aðaláfrýjanda. Málskostnaður á báðum dómstigum var felldur niður.

Málsástæður

Helstu málsástæður aðaláfrýjanda

22. Aðaláfrýjandi byggir riftunarkröfur sínar á því að umræddar greiðslur hafi skert greiðslugetu Pressunnar ehf. verulega og að þær séu því riftanlegar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Í þeim efnum vísar hann til þess að miðað við eignir félagsins fari fjárhæð þeirra krafna sem krafist sé riftunar á yfir það hlutfall samkvæmt dómaframkvæmd sem teljist skerða fjárhag félags verulega. Aðaláfrýjandi telur enn fremur að miða beri við að greiðsla að fjárhæð 1.599.049 krónur hafi átt sér stað þegar hún var bókuð inn á skuldir Pressunnar ehf. hjá gagnáfrýjanda en ekki þegar hún barst honum. Samkvæmt því skipti ekki máli þótt gagnáfrýjandi hafi móttekið greiðsluna 13. janúar 2017 heldur beri að miða við endanlega ráðstöfun hennar inn á tiltekna skuld sem ekki hafi átt sér stað fyrr en 18. maí 2017. Því hafi greiðslan farið fram innan tímamarka 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Þá byggir aðaláfrýjandi á því að greiðslurnar geti ekki talist venjulegar eftir atvikum enda liggi fyrir að um margra mánaða uppsöfnuð vanskil hafi verið að ræða.

23. Aðaláfrýjandi byggir jafnframt á því að greiðslurnar séu riftanlegar samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991. Þær hafi á ótilhlýðilegan hátt verið gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra og leitt til þess að eignir Pressunnar ehf. voru ekki til reiðu til fullnustu krafna kröfuhafa. Enn fremur hefðu verið gerðar upp skuldir sem höfðu gjaldfallið mörgum mánuðum eða árum fyrr. Fyrir liggi að Pressan ehf. hafi þá verið ógjaldfært og gagnáfrýjanda verið kunnugt um erfiða fjárhagsstöðu félagsins þegar greiðslurnar voru inntar af hendi þar sem hann hefði ítrekað lagt fram beiðnir um gjaldþrotaskipti auk þess sem honum hafi verið kunnugt um að félagið væri eigna- og tekjulítið. Greiðslurnar hafi ekki verið hluti af fjárhagslegri endurskipulagningu Pressunnar ehf. heldur inntar af hendi til að tryggja hagsmuni gagnáfrýjanda og fyrirsvarsmanna félagsins sem borið hafi persónulega ábyrgð á því að staðið væri í skilum við gagnáfrýjanda. Enn fremur byggir aðaláfrýjandi á því að síðari greiðslan hafi verið hluti af rekstrarfé Pressunnar ehf. þar sem hún hafi verið greidd með láni frá hluthöfum félagsins sem látið hafi verið „renna í gegnum“ dótturfélag þess.

24. Aðaláfrýjandi byggir einnig á því að með yfirlýsingu um samþykki riftunar í bréfi 24. ágúst 2018 og endurgreiðslu á hluta þeirra greiðslna sem inntar voru af hendi á tímabilinu 18. apríl til 16. október 2017 hafi gagnáfrýjandi viðurkennt að riftunarskilyrði samkvæmt fyrrnefndum ákvæðum hafi að öðru leyti verið uppfyllt á umræddu tímabili.

25. Aðaláfrýjandi mótmælir því að sú staðreynd að greiðsla á skuldum Pressunnar ehf. hafi verið innt af hendi af öðrum aðila fyrir hönd félagsins skipti máli varðandi riftanleika greiðslna samkvæmt framangreindum ákvæðum. Þá sé því mótmælt að á honum hvíli sönnunarbyrði, umfram sönnun á sjálfum greiðslunum, um að umræddir fjármunir hefðu annars staðið Pressunni ehf. til boða til greiðslu annarra skulda eða hefðu verið lagðir inn á reikninga félagsins ef hinar umdeildu skuldir hefðu ekki verið greiddar. Allt að einu telji hann sannað að greiðslurnar hafi tilheyrt félaginu og verið hluti af rekstrarfé þess. Þá telji hann sannað að umræddar greiðslur hafi rýrt greiðslugetu félagsins verulega.

26. Verði fallist á riftun á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 byggir aðaláfrýjandi kröfu sína á 1. mgr. 142. gr. sömu laga en verði niðurstaðan að greiðslurnar séu riftanlegar samkvæmt 141. gr. laganna sé bótakrafan byggð á 3. mgr. 142. gr. þeirra. Enn fremur telur aðaláfrýjandi að öll skilyrði séu uppfyllt fyrir því að dæma gagnáfrýjanda til endurgreiðslu auðgunar samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laganna. Þá miðast vaxtakrafa samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 við greiðsludag.

Helstu málsástæður gagnáfrýjanda

27. Gagnáfrýjandi byggir á því að umþrættar kröfur hafi ekki verið greiddar af Pressunni ehf. heldur þriðju aðilum, Lögviti ehf. og Birtingi útgáfufélagi ehf., sem hvor um sig sé sjálfstæður lögaðili. Þar af leiðandi hafi greiðslurnar ekki haft áhrif á fjárhag Pressunnar ehf. eða möguleika félagsins á að standa skil á kröfum annarra kröfuhafa og jafnræði kröfuhafanna hafi því í engu raskast. Gagnáfrýjandi telur að fjármunir þriðja aðila geti aldrei orðið riftanleg eign þrotabúsins og ætlað tjón þess verði ekki rakið til slíkra greiðslna. Greiðslurnar hafi verið inntar af hendi með peningum eftir að gjalddagi skulda var liðinn og hafi ekki verið gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa. Þannig séu ekki uppfyllt skilyrði riftunar á grundvelli 134. eða 141. gr. laga nr. 21/1991.

28. Gagnáfrýjandi mótmælir þeirri málsástæðu aðaláfrýjanda að greiðsla hærri fjárhæðarinnar hafi verið lán frá hluthöfum félagsins. Hann telur að um sé að ræða nýja málsástæðu sem sé of seint fram komin enda ekki verið á henni byggt fyrr en í greinargerð til Landsréttar.

29. Þá andmælir gagnáfrýjandi því að greiðslurnar hafi verið ótilhlýðilegar og falið í sér mismunun kröfuhafa. Reynt hafi verið að bjarga rekstri Pressunnar ehf. með fjárhagslegri endurskipulagningu, meðal annars með því að útvega fjármuni sem verja skyldi til greiðslu skattskulda. Greiðsla að fjárhæð 1.599.049 krónur hafi verið í samræmi við tilgang áður framkvæmdrar hlutafjárhækkunar um að greiða skuldir Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda. Auk þess hafi þeir fjármunir ekki tilheyrt félaginu og hafi þar enga þýðingu að þeir hafi verið á reikningi lögmannsstofu. 

30. Framangreindu til viðbótar byggir gagnáfrýjandi á því að greiðsla að fjárhæð 1.599.049 krónur hafi verið innt af hendi 13. janúar 2017 og falli því utan tímafrests 134. gr. laga nr. 21/1991. 

31. Þá andmælir gagnáfrýjandi jafnframt kröfum aðaláfrýjanda um vexti og upphafstíma þeirra. Ekki séu lagaskilyrði til að taka til greina endurgreiðslu- eða skaðabótakröfu aðaláfrýjanda. Að lokum mótmælir hann því að í bréfi sínu 24. ágúst 2018 hafi falist viðurkenning á að riftunarskilyrðum væri fullnægt líkt og aðaláfrýjandi haldi fram.

Löggjöf

32. Svo sem ráðið verður af lögskýringargögnum með lögum nr. 21/1991 og fjallað er um í eldri dómum Hæstaréttar, meðal annars í dómi réttarins 29. október 2020 í máli nr. 19/2020, eru gjaldþrotaskipti sameiginleg fullnustugerð allra þeirra sem eiga kröfur á hendur skuldara við uppkvaðningu úrskurðar um gjaldþrotaskipti og lýsa kröfum sínum með réttum hætti í þrotabú eða eiga af öðrum ástæðum rétt til greiðslu við úthlutun. Riftunarreglur XX. kafla laganna gera þrotabúi kleift að ónýta með afturvirkum hætti tilteknar ráðstafanir þrotamanns í þeim tilgangi meðal annars að draga fleiri eignir undir skiptin til hagsbóta fyrir kröfuhafa búsins. Markmið reglnanna er að unnt sé að rifta þeim ráðstöfunum þrotamanns sem áhrif hafa haft á möguleika kröfuhafa til að fá efndir af fjármunum bús og eru því einskorðaðar við riftun ráðstafana og endurheimt þeirra verðmæta sem þrotabú hefur orðið af vegna þeirra. Á hinn bóginn hafa lögin ekki að geyma upptalningu á þeim tegundum löggerninga sem nýttir eru til slíkra ráðstafana.

33. Aðaláfrýjandi byggir riftunarkröfur sínar í fyrsta lagi á heimild 134. gr. laga nr. 21/1991 til riftunar þeirra ráðstafana sem nefndar hafa verið óvenjulegar greiðslur en 1. mgr. 134. gr. er svohljóðandi: „Krefjast má riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum.“ Eins og fram hefur komið er þá fyrst og fremst undir í málinu það skilyrði greinarinnar hvort greidd hafi verið fjárhæð sem skert hafi greiðslugetu þrotamannsins verulega og við hvaða tímamark beri að miða sex mánaða frest ákvæðisins. 

34. Í öðru lagi byggir aðaláfrýjandi riftunarkröfur sínar á 141. gr. laga nr. 21/1991 en sú heimild til riftunar hefur verið nefnd almenna riftunarreglan. Skilyrði riftunar er að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg. Það getur lotið að því að ráðstöfun hafi verið kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiði til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiði til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Í öllum þremur tilvikunum er áskilið að skuldari hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar svo og að sá sem hafði hag af henni hafi verið grandsamur um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg.

35. Auk mats á skilyrðum framangreindra reglna XX. kafla laga nr. 21/1991 reynir sérstaklega á það í máli þessu hverju það varði að greiðsla umræddra skulda þrotamanns var ekki innt af hendi af honum sjálfum heldur þriðja aðila en varnir gagnáfrýjanda lúta öðru fremur að þeim þætti málsins.

Niðurstaða

Um formhlið málsins

36. Beiðni aðaláfrýjanda, 6. janúar 2022, um leyfi til áfrýjunar var afmörkuð við úrlausn um riftun greiðslu að fjárhæð 69.188.500 krónur. Er þess þá að gæta að í 2. málslið 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991 kemur fram að takmarka megi leyfi við tiltekin atriði máls. Í ákvörðun Hæstaréttar segir um forsendur leyfis til áfrýjunar: „Að virtum gögnum málsins verður að líta svo á að dómur í málinu geti haft fordæmisgildi um þau atriði sem leyfisbeiðnin er reist á, einkum um almenn skilyrði riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 þannig að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991.” Í áfrýjunarstefnu sem gefin var út á grundvelli leyfisins sama dag tók kröfugerð og málatilbúnaður aðaláfrýjanda hins vegar til beggja þeirra greiðslna sem tekist var á um í hinum áfrýjaða dómi Landsréttar, þar með talið greiðslu að fjárhæð 1.599.049 krónur. Með gagnáfrýjunarstefnu, útgefinni 27. maí 2022, var krafist sýknu af kröfum um riftun beggja greiðslnanna. 

37. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti breytti aðaláfrýjandi kröfugerð sinni á þann veg að krafist var staðfestingar hins áfrýjaða dóms um riftun fyrri greiðslunnar að fjárhæð 1.599.049 krónur og greiðslu bóta sömu fjárhæðar en að rift yrði með dómi seinni greiðslunni að fjárhæð 69.188.500 krónur og gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda sömu fjárhæð með nánar tilgreindum vöxtum.

38. Hvað sem líður ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991 um að takmarka megi áfrýjunarleyfi við tiltekin atriði máls er ekki að finna frekari fyrirmæli í XXVII. kafla laganna um það hvernig haga skuli áfrýjun að öðru leyti undir slíkum kringumstæðum. Í þessu samhengi skiptir þá einkum máli að heimild til gagnáfrýjunar, samkvæmt 3. mgr. 177. gr. laganna, sýnist óbreytt frá þeim reglum sem giltu samkvæmt eldri dómstólaskipan, sbr. lög nr. 49/2016, og er hún hliðstæð heimild til gagnáfrýjunar til Landsréttar, sbr. 3. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991. Að því gættu og með vísan til dóms Hæstaréttar 21. janúar 1999 í máli nr. 411/1997 sætir heimild gagnáfrýjanda til gagnáfrýjunar ekki takmörkunum hvað sem líður heimild til að takmarka áfrýjun í aðalsök við tiltekna þætti máls.

Um efnishlið málsins

39. Við efnislega úrlausn málsins verður fyrst fjallað um fyrri greiðsluna að fjárhæð 1.599.049 krónur og að því búnu um þá síðari að fjárhæð 69.188.500 krónur. Í báðum tilvikum reynir á þýðingu þess að greiðsla barst gagnáfrýjanda frá þriðja manni en aðaláfrýjandi byggir, svo sem ítrekað hefur komið fram, kröfur um riftun beggja greiðslna á 134. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Enn fremur telur aðaláfrýjandi það hafa þýðingu, við mat á sex mánaða frestinum til riftunar, samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, hvenær greiðslurnar voru bókaðar inn á tilteknar skuldir hjá gagnáfrýjanda en ekki eigi að miða við það tímamark þegar þær bárust honum. Þetta hefur þó eingöngu þýðingu varðandi lægri greiðsluna enda óumdeilt að hærri greiðslan barst gagnáfrýjanda 18. apríl 2017 og var því innan sex mánaða riftunarfrestsins.

40. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar verður ráðið að riftanlegar ráðstafanir geti farið fram með margvíslegum og flóknum löggerningum á sviði fjármunaréttar eða öðrum réttarsviðum. Við mat á því hvort riftunarreglum XX. kafla laga nr. 21/1991 verður beitt þarf þannig að líta fram hjá tegund og formi löggerninganna en beina þess í stað sjónum að þeim afleiðingum sem ráðstöfunin hefur haft á fjárhag skuldara og þar með hagsmuni kröfuhafa. Í því sambandi skiptir almennt ekki máli þótt þriðji maður komi við sögu ef skilyrði riftunar eru að öðru leyti uppfyllt enda takmarkast riftunarreglur XX. kafla laganna ekki við ráðstafanir sem þrotamaður framkvæmir. Lög nr. 21/1991 geyma ekki sérstakar leiðbeiningar um það hvort og þá með hvaða hætti riftunarreglum XX. kafla verður beitt þegar að greiðsla berst ekki milliliðalaust frá þrotamanni. Hlýtur þá sem endranær að þurfa að taka mið af því hvort og þá að hvaða marki ráðstöfunin hefur haft áhrif á fjárhag þrotamanns og þar með hagsmuni og jafnræði kröfuhafa. Þá verður að sýna fram á að þau verðmæti sem ráðstöfun lýtur að hefðu ella runnið til skuldara og því til greiðslu skulda hans. Sönnunarbyrði um að framangreindar aðstæður séu fyrir hendi hvílir á aðaláfrýjanda sem rifta vill greiðslunum. 

Krafa að fjárhæð 1.599.049 krónur

41. Svo sem rakið er í forsendum hins áfrýjaða dóms telst greiðsla peningakröfu alla jafna hafa farið fram þegar hún er komin til kröfuhafa. Eftir að gagnáfrýjandi móttók greiðsluna að fjárhæð 1.599.049 krónur 13. janúar 2017 var hún ekki endurkræf greiðanda hvað sem leið endanlegri ráðstöfun inn á tiltekna skuld 18. maí þá um vorið. Verður því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að ekki standi til þess lagaskilyrði að umræddri greiðslu verði rift á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

42. Liggur því næst fyrir að taka afstöðu til þess hvort framangreindri greiðslu verður rift á grundvelli almennrar riftunarreglu í 141. gr. laga nr. 21/1991. Verður þá fyrst lagt mat á hvort um hafi verið að ræða ráðstöfun skuldara í skilningi 141. gr., svo sem aðaláfrýjandi byggir á, eða þriðja manns og þá þrotabúinu óviðkomandi eins og sýknukrafa gagnáfrýjanda er byggð á. 

43. Hér að framan hefur verið gerð ítarleg grein fyrir uppruna umræddrar greiðslu en ekki er ágreiningur um að umþrættir fjármunir áttu rætur að rekja til hlutafjárhækkunar í Pressunni ehf. í janúar 2017 sem fram fór á grundvelli V. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Greiðslan var innt af hendi 13. janúar 2017 af Aztiq fjárfestingum ehf., fyrir hönd Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf., til lögmannsstofunnar Lögvits ehf. sem síðan ráðstafaði fjármununum til að greiða skattskuldir Pressunnar ehf. og tengdra félaga eins og nánar er rakið í gögnum málsins. Enginn ágreiningur sýnist í sjálfu sér vera um að samkomulag hafi verið þar um milli þeirra aðila sem þá komu að málum. 

44. Til þess að umrædd ráðstöfun geti verið riftanleg á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 þarf hún, svo sem fyrr greinir, að hafa á ótilhlýðilegan hátt verið gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra, leitt til þess að eignir Pressunnar ehf. hafi ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Þá þarf að liggja fyrir að fjármunirnir hefðu að öðrum kosti verið skuldara til frjálsrar ráðstöfunar. Þannig er ekki unnt að heimta verðmæti í eigu þriðja manns til þrotabús á grundvelli riftunarreglna, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 27. júní 1944 í máli nr. 53/1944. Lykilatriði við mat á því hvort þrotabú getur rift greiðslu sem er greidd af þriðja manni er hvort verðmæti hafa runnið úr því vegna slíkrar ráðstöfunar eða hún leitt til skuldaukningar og því haft áhrif á stöðu þess. Þá er þess jafnframt að gæta að hvað sem leið ætlaðri samþættingu í rekstri og ráðstöfunum umræddra félaga sem tengdust Pressunni ehf., meðal annars vegna þeirra tengsla sem á milli þeirra voru, sbr. 2. gr. laga nr. 138/1994, verður eftir sem áður að meta þær ráðstafanir sem staðið var að í nafni hvers félags um sig með hliðsjón af því að um sjálfstæða lögaðila var að ræða og þeir og fyrirsvarsmenn þeirra báru ábyrgð á þeim grundvelli.

45. Með hliðsjón af því sem rakið hefur verið er unnt að fullyrða að greiðsla að fjárhæð 150.000.000 króna vegna umræddrar hlutafjárhækkunar tilheyrði að lögum Pressunni ehf. Hvað sem líður framangreindri tilhögun og ráðstöfun þeirra fjármuna hefur öðru ekki verið borið við en að greiðslur skulda hafi átt sér stað með samþykki þeirra sem þá fóru með lögmælt fyrirsvar þess félags. Á það meðal annars við um umþrætta greiðslu að fjárhæð 1.599.049 krónur. Það er því nægilega sýnt fram á að umrædd ráðstöfun var gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og leiddi auk þess til þess að þeir fjármunir sem greitt var með og tilheyrðu Pressunni ehf. voru ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum, sbr. áskilnað 141. gr. laga nr. 21/1991.

46. Loks verður ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi hafi viðurkennt að riftunarskilyrðum væri fullnægt hvað þessa greiðslu varðar með bréfi sínu 24. ágúst 2018. Sú málsástæða er haldlaus enda er í nefndu bréfi beinlínis hafnað að rifta þeim greiðslum sem deilt er um í máli þessu.

47. Að öðru leyti er niðurstaða hins áfrýjaða dóms um heimfærslu ráðstöfunarinnar undir riftunarreglu 141. gr. laga nr. 21/1991, þar með talið um ógjaldfærni og grandsemi, staðfest með vísan til forsendna dómsins. Með sama hætti er fallist á að gagnáfrýjandi skuli greiða bætur á grundvelli 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991.

Krafa að fjárhæð 69.188.500 krónur

48. Um síðari greiðsluna að fjárhæð 69.188.500 krónur skal áréttað að 18. apríl 2017 barst gagnáfrýjanda greiðsla að fjárhæð 80.000.000 króna frá Birtingi útgáfufélagi ehf. sem þá var í eigu Pressunnar ehf. Sú fjárhæð var hluti 100.000.000 króna greiðslu sem Birtingur útgáfufélag ehf. fékk frá Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. sama dag. Af hálfu gagnáfrýjanda var 80.000.000 króna greiðslunni ráðstafað inn á skuldir nánar tilgreindra félaga við gagnáfrýjanda. Þannig skyldu 35.668.653 krónur greiddar inn á skuld Pressunnar ehf., 10.811.500 krónur inn á skuld Birtings útgáfufélags ehf., 27.967.101 króna inn á skuld DV ehf., 2.702.674 krónur inn á skuld Vefpressunnar ehf. og 2.850.071 króna inn á skuld ÍNN ehf. Þessi áform gengu þó aðeins eftir varðandi Pressuna ehf. Varð niðurstaðan sú að 10.811.500 krónur voru bakfærðar til Birtings útgáfufélags ehf. 19. maí 2017 en 33.519.847 krónum til viðbótar ráðstafað inn á vanskil Pressunnar ehf. 18. maí 2017. Nam greiðslan sem varið var til uppgjörs vanskila opinberra gjalda Pressunnar ehf. hjá gagnáfrýjanda því endanlega 69.188.500 krónum sem er fjárhæð þeirrar greiðslu sem aðaláfrýjandi krefst samtals riftunar á.

49. Meginvörn gagnáfrýjanda felst sem fyrr segir í því að umræddri ráðstöfun verði hvorki rift á grundvelli 134. né 141. gr. laga nr. 21/1991 enda hafi hún stafað frá þriðja manni og engin áhrif haft á stöðu aðaláfrýjanda og kröfuhafa hans. Verður fyrst tekin afstaða til þeirrar málsástæðu.

50. Af gögnum málsins verður ekki ljóslega ráðinn tilgangur framangreindrar greiðslu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. til Birtings útgáfufélags í apríl 2017. Þó liggur fyrir að hvað sem leið fyrrnefndri hlutafjárhækkun í janúar það ár var talin þörf á frekara fjármagni til að koma rekstri Pressunnar ehf. og tengdra félaga á réttan kjöl. Um það báru vitnin Þ-kk-nf G-kk-nf endurskoðandi, A-kk-nf Æ-kk-nf, fyrrverandi framkvæmdastjóri Pressunnar ehf., og M-kk-nf B-kk-nf, fyrrverandi fjármálastjóri Birtings útgáfufélags ehf., fyrir héraðsdómi. Sama ályktun verður dregin af tölvupóstsamskiptum Á-kk-ef H-kk-ef fyrirsvarsmanns Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. við starfsmann Tollstjóra 8. febrúar og 10. apríl 2017. Af framburði fyrrgreindra manna fyrir dómi og gögnum málsins verður jafnframt ráðið að frekari hlutafjárhækkun hafi verið áformuð og umrædd greiðsla Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. til Birtings útgáfufélags ehf. hafi, hvað sem öðru líður, verið hugsuð sem fyrsti áfangi þeirrar hlutafjárhækkunar. Þá kemur fram að áður en kom til greiðslu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. hefði verið gert samkomulag við Tollstjóra um ráðstöfun fyrrnefndra 80.000.000 króna. Á hinn bóginn kemur eftirfarandi fram í framburði fyrrnefnds M-kk-ef: „Þetta var útfært sem lán á þessum tíma, það stóð til að þetta yrði hlutafjáraukning ... Það kemur í ljós í byrjun maí að það voru þarna skuldbindingar sem hafði ekki verið upplýst um og þá brast þessi hlutafjáraukning ... “.

51. Gagnáfrýjandi mótmælir sem of seint fram kominni þeirri málsástæðu aðaláfrýjanda að umrædd greiðsla hafi falið í sér lánveitingu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. til Pressunnar ehf. í gegnum Birting útgáfufélag ehf. Á þessari málsástæðu byggði aðaláfrýjandi ekki skýrlega fyrr en í greinargerð til Landsréttar en með hliðsjón af því sem fyrst kom fram í vörnum málsins í héraði var þá fyrst tilefni til þess að tefla henni fram eftir það tímamark og telst hún því ekki of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr., 2. mgr. 163. gr. og 187. gr. laga nr. 91/1991. 

52. Engin skjalleg gögn liggja fyrir í málinu sem taka af skarið um hvort um hafi verið að ræða fyrirframgreiðslu hlutafjár, lán eða annars konar fjárhagslega fyrirgreiðslu. Fyrirliggjandi bókhaldsgögn skera heldur ekki úr um það en fyrir liggur að fyrrgreind greiðsla Birtings útgáfufélags ehf. til gagnáfrýjanda 18. apríl 2017 að fjárhæð 35.668.653 krónur var í bókhaldi Pressunnar ehf. færð sem skuld við Birting útgáfufélag ehf. en annarra greiðslna í engu getið. Þá upplýsti vitnið M-kk-nf B-kk-nf að umrædd greiðsla hefði ekki verið færð í bókhald Birtings útgáfufélags ehf. sem lán til Pressunnar ehf. heldur eingöngu skuld þess félags við Fjárfestingafélagið Dalinn ehf. Þá var kröfu vegna greiðslunnar ekki lýst í búið, hvorki af hálfu Birtings útgáfufélags ehf. né annarra.

53. Hvort sem líta ber á umrædda greiðslu til handa Birtingi útgáfufélagi ehf. sem fyrirframgreitt hlutafé í Pressunni ehf. eða lán þá liggur allt að einu fyrir að áður en greiðslan var innt af hendi hafði náðst samkomulag við gagnáfrýjanda um að ráðstafa henni til greiðslu nánar tilgreindra skulda á opinberum gjöldum nokkurra félaga. Hér að framan í 33. lið, er gerð grein fyrir skilyrðum þess að greiðslu verði rift á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 og í 34. lið er fjallað um sambærilegan áskilnað í tilviki 141. gr. laganna.

54. Þess er hins vegar að gæta að í málatilbúnaði sínum hefur aðaláfrýjandi vísað til samnings þess sem gerður var á milli Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. og Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. 6. september 2017 en nánari grein er gerð fyrir tilurð og efni hans í 16. lið hér að framan þar sem rakin er niðurstaða Landsréttar í máli nr. 395/2019, þar sem fjallað var um skuldbindingargildi samningsins. Dómurinn hefur fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir þar til hið gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Þar er lagt til grundvallar um ráðstöfun þeirra fjármuna sem Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. afhenti Birtingi útgáfufélagi ehf. 18. apríl 2017 að: „... af framangreindum 100.000.000 króna hafi í það minnsta 43.768.653 (35.668.653 + 8.100.000) krónum verið ráðstafað í þágu Pressunnar ehf. og í það minnsta 50.040.810 (43.768.653 + 2.702.674 + 2.850.071 + 719.412) krónum í þágu Pressunnar ehf., Vefpressunnar ehf. og ÍNN Íslands nýjasta nýtt ehf. samanlagt.” Hvað sem líður þessum forsendum Landsréttar er þess á hinn bóginn að gæta að sú tölulega útlistun sem þar kemur fram stangast í nokkru á við töluleg gögn og útlistun þeirra í þessu máli. Ekkert liggur nánar fyrir um forsendur samningsins 6. september 2017 og því síður hvort og þá með hvaða hætti ætluð skuld Pressunnar ehf. og eftir atvikum tengdra félaga hafði áhrif á það kaupverð sem Frjáls fjölmiðlun ehf. greiddi fyrir útgáfuréttindi Pressunnar ehf. og DV ehf. á grundvelli kaupsamninganna 5. september 2017. Þvert á móti hefur ekki verið hnekkt þeim forsendum sem fram koma í hinum áfrýjaða dómi þess efnis að umrædd greiðsla hafi aldrei borist inn á bankareikninga Pressunnar ehf., verið félaginu á annan hátt aðgengileg eða til ráðstöfunar.

55. Þegar hefur verið lýst þeirri óvissu sem uppi er um inntak þeirrar skuldbindingar sem stofnaðist til með greiðslu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. til Birtings útgáfufélags ehf. og áframhaldandi ráðstöfun þess félags á 80.000.000 króna til gagnáfrýjanda 18. apríl 2017. Svo sem fram hefur komið verða takmarkaðar upplýsingar sóttar í bókhald viðkomandi félaga og óumdeilt að engum kröfum var lýst vegna þessa í búið. Að því virtu fæst ekki séð að framangreind ráðstöfun sem fólst í greiðslu þriðja manns á skuld Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda hafi leitt til þess að verðmæti hafi beint eða óbeint runnið frá Pressunni ehf. og greiðslan þannig rýrt eignir félagsins eða haft í för með sér aukningu skulda þess. Þvert á móti virðist ráðstöfunin í reynd hafa leitt til lækkunar skulda Pressunnar ehf. sem nam kröfu gagnáfrýjanda sem greidd var. Af því leiðir að ráðstöfunin telst ekki hafa leitt til þess að eignir Pressunnar ehf. yrðu ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða hafa leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Jafnframt var ráðstöfunin gagnáfrýjanda ekki til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa.

56. Loks verður á sömu forsendum og greinir í 46. lið ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi hafi viðurkennt að riftunarskilyrðum væri fullnægt hvað þessa greiðslu varðar með bréfi sínu 24. ágúst 2018. 

57. Samkvæmt framansögðu telst aðaláfrýjandi hvorki hafa sannað að greiðsla þriðja manns til gagnáfrýjanda hafi skert greiðslugetu Pressunnar ehf. verulega samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 né að um ótilhlýðilega ráðstöfun hafi verið að ræða í skilningi 141. gr. laganna. Er því fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að hafna riftun greiðslu að fjárhæð 69.188.500 krónur og bótakröfu vegna hennar.

58. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur, þar á meðal um málskostnað. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=11691e6e-2c32-4c53-b0fc-0d18327f4b54&verdictid=08de7050-3ac9-4b34-84f9-a0bd8edbf39d