471/2015

V ehf. höfðaði mál þetta og krafðist þess að viðurkennt yrði að landi sínu, Glammastaðalandi, tilheyrði hlutfallslegur veiðiréttur á vatnasvæði Laxár í Leirársveit. Ágreiningur aðila laut að því hvort að jörðinni Glammastaðalandi hefði fylgt veiðiréttur þegar G og E eigendur Glammastaða seldu þá spildu úr landi jarðarinnar með kaupsamningi í febrúar 2000. Samkvæmt afsalinu hafði fylgt með í kaupunum öll þau gæði og gögn sem eignarhlutanum fylgdi og var tekið fram að afsalshafa hafi verið kunnugt um „rétt jarðarinnar í veiðifélagi Laxár í Borgarfjarðarsýslu og eignast hann hlutfallslegan rétt til arðs miðað við stærð eignarhlutans.“ Greindu aðilar meðal annars á um hvort ráðstöfunin hefði brotið í bága við 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax og silungsveiði. Þá deildu aðilar, ef fyrrnefnd ráðstöfun hafði verið heimil, um það hvort samkomulag í júlí 2005 milli G og E og K, fyrri eiganda Glammastaðalands, um að allur veiðiréttur tilheyrði til frambúðar jörð G og E, Glammastaða, hefði verið andstætt fyrrgreindu ákvæði. Samkvæmt gögnum málsins var jörðin Glammastaðir býli og hafði verið búskapur á jörðinni fram til ársins 1949 er hún hefði farið í eyði. Var jörðin því ekki talin landareign í skilningi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 og að fyrirmæli ákvæðisins, um takmörkun á aðskilnaði veiðiréttar við landareign, hefðu ekki staðið í vegi fyrir að hinn umdeildi veiðiréttur hefði fylgt með í kaupunum árið 2000 né að veiðirétturinn hefði færst aftur undir land G og E með samkomulaginu árið 2005. Voru G og E því sýkn af kröfum V ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 17. júlí 2015. Þau krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að þau verði sýknuð af kröfu stefnda. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málavextir eru reifaðir í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er rakið seldu áfrýjendur með afsali 11. febrúar 2000 hluta úr jörðinni Glammastöðum í Hvalfjarðarstrandarhreppi til REV hf. Samkvæmt gögnum málsins fékk hinn seldi jarðarhluti landnúmerið 190661 og nefnist Glammastaðaland en jörðin Glammastaðir sem áfrýjendur héldu eftir að öðru leyti hefur landnúmerið 133175. Samkvæmt afsalinu fylgdu með í kaupunum öll þau gæði og gögn sem eignarhlutanum fylgdu og var tekið fram að afsalshafa væri kunnugt um „rétt jarðarinnar í veiðifélagi Laxár í Borgarfjarðarsýslu og eignast hann hlutfallslegan rétt til arðs miðað við stærð eignarhlutans.“

Með afsali 30. janúar 2001 seldi REV hf. Röðli fjárfestingum ehf. eignarhlutann að undanskildum eignarlóðum á skipulögðu sumarbústaðasvæði sem seljandinn mun hafa ráðstafað 13. október 2000. Röðull fjárfestingar ehf. seldi Búnaðarbanka Íslands hf. eignarhlutann með afsali 3. apríl 2003. Í báðum síðastgreindum afsölum voru ákvæði eins og í afsalinu 11. febrúar 2000 um rétt jarðarinnar í Veiðifélagi Laxár í Leirársveit og að afsalshafi eignaðist hlutfallslegan rétt til arðs miðað við stærð eignarhlutans.

Röðull fjárfestingar ehf. höfðaði í júní 2003 mál á hendur áfrýjendum til viðurkenningar á ákveðinni hlutdeild í arðgreiðslum frá Veiðifélagi Laxár í Leirársveit til áfrýjenda sem eigenda Glammastaða auk þess sem einkahlutafélagið gerði fjárkröfu á hendur þeim. Það dómsmál var fellt niður eftir að samkomulag náðist milli aðila þess 6. júlí 2005. Samkvæmt samkomulaginu samþykktu áfrýjendur að greiða Röðli fjárfestingum ehf. hlutfall af arðgreiðslum frá Veiðifélagi Laxár í Leirársveit vegna áranna 2000 til 2002. Í 4. gr. samkomulagsins sagði um veiðirétt að þáverandi eigandi jarðarhlutans, Kaupþing banki hf., áður Búnaðarbanki Íslands hf., samþykkti að veiðiréttur tilheyrði allur eignarhluta áfrýjenda til frambúðar gegn greiðslu að fjárhæð 1.405.550 krónur.

Kaupþing banki hf. seldi jarðarhluta sinn 10. maí 2006 til Heklubyggðar ehf. Í afsali var tekið fram að óljóst væri hvort jarðarhlutanum fylgdi veiðiréttur. Með nauðungarsöluafsali 1. nóvember 2011 eignaðist Arion banki hf. jarðarhlutann og seldi hann síðan stefnda, sem þá hét Glammastaðir ehf., með afsali 9. janúar 2013. Í því afsali sagði að deilur væru um veiðiréttindi og að seljandi gæti ekki ábyrgst að þau fylgdu með „þó lög kveði á um slíkt.“

II

Áfrýjendur krefjast þess að máli þessu verði vísað frá héraðsdómi. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. október 2014 var frávísunarkröfu þeirra hafnað. Þótt fallast megi á það með áfrýjendum að kröfugerð stefnda í héraði hafi ekki verið alls kostar skýr verður málatilbúnaður hans ekki skilinn á annan veg en að hann krefjist viðurkenningar á því að landi hans tilheyri veiðiréttur á svæði Laxár í Leirársveit. Í máli þessu er ekki til úrlausnar umfang þess réttar, heldur einungis hvaða fasteign hann fylgi. Verður málinu því ekki vísað frá héraðsdómi á þeim grunni að dómkröfur séu óskýrar. Með því að áfrýjendur hafa ekki að öðru leyti fært fram haldbær rök fyrir aðalkröfu sinni verður henni hafnað.

III

Í málinu lýtur efnislegur ágreiningur aðila að því hvort framangreind veiðiréttindi hafi átt að fylgja með þegar hluti jarðarinnar, Glammastaðaland, var seldur úr landi Glammastaða með afsali 11. febrúar 2000. Greinir aðila meðal annars á um hvort slík ráðstöfun hafi brotið í bága við ákvæði 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði, en þau lög voru í gildi á þeim tíma sem atvik máls þessa taka til. Hafi sú ráðstöfun verið heimil deila aðilar um það hvort samkomulagið milli áfrýjenda og Kaupþings banka hf. 6. júlí 2005 um að allur veiðiréttur tilheyrði til frambúðar jörð áfrýjenda, Glammastöðum, hafi verið andstætt fyrrgreindu ákvæði laganna.

Samkvæmt 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 mátti ekki skilja veiðirétt að nokkru eða öllu leyti við landareign, hvorki fyrir fullt og allt né um tiltekinn tíma annan en stangarveiðirétt, sem ráðstafa mátti tímabundið.

Bann við því að skilja rétt til fiskveiða í ám og vötnum frá landareign var fyrst lögleitt með 121. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Í 1. gr. laganna var landareign skilgreind sem land lögbýlis og lóð og lönd innan takmarka kaupstaða og löggiltra verslunarstaða. Fyrrgreint ákvæði 121. gr. vatnalaga var fellt úr gildi með lögum nr. 61/1932 um lax- og silungsveiði en hliðstætt ákvæði tekið upp í 2. gr. síðarnefndu laganna. Frá þeim tíma og fram til gildistöku núgildandi laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði var efnislega samhljóða ákvæði um bann samkvæmt framansögðu í lögum um lax- og silungsveiði, sbr. ákvæði 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970, en orðið landareign var ekki skilgreint þar sérstaklega. Aðdragandi bannsins í lögum og lögskýringargögn styðja þá niðurstöðu að við skýringu á ákvæði 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 beri að leggja til grundvallar þá merkingu orðsins landareign sem fram kom í 1. gr. vatnalaga en skilgreiningu þess var breytt með 1. gr. laga nr. 132/2011. Var framangreindu ákvæði laga nr. 76/1970 þannig ætlað að tryggja að réttur til veiða skyldi fylgja öðrum nytjum jarða og að ábúandi, sem hafði önnur landsnot hennar, nyti veiðinnar einnig.

Samkvæmt gögnum málsins var jörðin Glammastaðir býli og var búskapur á jörðinni fram til ársins 1949 er hún fór í eyði. Þegar jarðarhlutanum, sem nú er í eigu stefnda, var ráðstafað 11. febrúar 2000 voru Glammastaðir því ekki landareign í skilningi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970. Af orðalagi afsalsins 11. febrúar 2000 um rétt jarðarinnar í veiðifélagi Laxár í Leirársveit svo og um rétt til arðs verður ekki annað ráðið en að hinn umdeildi veiðiréttur hafi fylgt með í kaupunum. Stóðu tilvitnuð fyrirmæli 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 því ekki í vegi, sbr. dóm Hæstaréttar 15. október 2009 í máli nr. 552/2008. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms þar um því staðfest.

Með samkomulagi þáverandi eigenda 6. júlí 2005 varð niðurstaðan sú að sá veiðiréttur sem upphaflega tilheyrði Glammastöðum, en skipt hafði verið hlutfallslega með afsali fyrir Glammastaðalandi 11. febrúar 2000, skyldi eftirleiðis allur tilheyra eignarhluta áfrýjenda, Glammastöðum. Óumdeilt er að sá eignarhluti liggur að viðkomandi veiðivatni. Ljóst er að sú tilhögun hefði verið heimil að veiðiréttur hefði áfram tilheyrt jörðinni Glammastöðum eftir sölu jarðarhlutans 11. febrúar 2000 og stóðu fyrirmæli 1. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 því heldur ekki í vegi að rétturinn færðist aftur undir land áfrýjenda, Glammastaði, með samkomulaginu 6. júlí 2005. Að öllu framanrituðu virtu verða áfrýjendur sýknaðir af kröfu stefnda.

Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjendur, G-kk-nf J-kk-nf og E-kvk-nf B. J-kvk-nf, eru sýkn af kröfu stefnda,VALZ ehf.

Stefndi greiði áfrýjendum samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.