179/2011

P höfðaði mál gegn S og M og PM til vara, vegna tiltekinna ummæla sem viðhöfð voru um hann í aðalfréttatíma RÚV kl. 19 hinn 25.mars 2010. Krafðist hann m.a. ómerkingar ummælanna og að S yrði dæmdur til refsingar samkvæmt 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í Hæstarétti var S sýknaður af kröfum P vegna ummæla sem tilgreind voru í staflið a í dómkröfum P„Milljarðar hurfu í reyk“þar sem S hefði ekki verið flytjandi þeirra í skilningi a. liðar 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000 og engu breytti í þeim efnum þótt hann hefði samið ummælin. Þá taldi Hæstiréttur að fyrrgreind ummæli og ummælin sem tilgreind voru í staflið e „en þeir peningar finnast hins vegar hvergi“ sem S flutti sjálfur væru sömu merkingar. Í ljósi þessa og þeirrar ábyrgðarraðar sem mælt væri fyrir um í einstökum stafliðum 26. gr. útvarpslaga yrðu ummælin í staflið a ekki ómerkt sérstaklega og var PM þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfum P. Þá taldist S ekki flytjandi ummæla í stafliðum b og c í skilningi 26. gr. útvarpslaga og var hann því einnig sýknaður vegna þeirra. Óumdeilt var að S væri höfundur ummælanna í stafliðum b, c og d og yrði því hvorki talið að M hefði í skilningi a. liðar 26. gr. útvarpslaga flutt sjálf efni þetta í eigin nafni né teldist hún flytjandi í skilningi b. liðar ákvæðisins. Taldi Hæstiréttur að þulur sem einvörðungu kynnir efni við útsendingu þess, og hefur hvorki samið efnið né á í ljósi starfsskyldna sinna nokkurn ákvörðunarrétt um flutning þess, teldist ekki flytjandi í skilningi b. liðar 26. gr. laganna. Yrði ábyrgð M ekki reist á þessum ákvæðum og var hún því sýknuð af kröfum P. Hæstiréttur taldi að þegar ummælin í staflið e „en þeir peningar finnast hins vegar hvergi“sem S samdi og flutti að loknum inngangi fréttarinnar væru virt í samhengi við önnur ummæli í fréttinni yrðu þau ekki skilin á annan veg en þann að með þeim væri verið að bera P á brýn refsiverða háttsemi sem félli undir ákvæði almennra hegningarlaga. S hefði ekki sýnt fram á að þetta ætti við rök að styðjast og við vinnslu fréttarinnar leitaði hann ekki eftir upplýsingum frá P um efni hennar. Með þessu gætti hann ekki að þeirri skyldu sem fram kæmi í 2. gr. reglna Ríkisútvarpsins frá 1. maí 2008 og gæti ekki talist hafa verið í góðri trú um sannleiksgildi þeirra ummæla sem í fréttinni fólust. Þessi ummæli voru því ómerkt en ekki voru talin efni til að dæma S til refsiábyrgðar vegna flutnings þeirra eða til greiðslu kostnaðar af birtingu dómsins með vísan til þeirrar heimildar sem fram kæmi í 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Á hinn bóginn var S dæmdur til að greiða P 200.000 krónur í miskabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. mars 2011. Hann krefst þess að eftirtalin ummæli sem viðhöfð voru um sig í aðalfréttatíma Ríkisútvarpsins kl. 19 hinn 25. mars 2010 verði ómerkt:

a. „Milljarðar hurfu í reyk“.

b. „2.500 milljónir króna, sem P-kk-nf H-kk-nf fékk lánaðar hjá Glitni fyrir hrun, virðast gufaðar upp í flókinni viðskiptafléttu“.

c. „... þegar hann fékk tveggja og hálfs milljarða króna lán frá Glitni rétt fyrir hrun“.

d. „... og peningarnir eru týndir“.

e. „... en þeir peningar finnast hins vegar hvergi“.

Áfrýjandi krefst þess að stefndi S-kk-nf H-kk-nf verði dæmdur til refsingar samkvæmt 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 vegna ofangreindra ummæla. Þá krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.000.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. apríl 2010 til greiðsludags. Áfrýjandi krefst þess einnig að stefndi greiði sér 600.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, bæði forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Verði stefndi S-kk-nf sökum aðildarskorts sýknaður af kröfu um ómerkingu einstakra ummæla í liðum b., c. og d. gerir áfrýjandi sömu kröfu um ómerkingu á hendur stefndu M-kvk-þgf S-kvk-þgf H-kvk-þgf, auk kröfu um miskabætur, kostnað vegna birtingar dóms í málinu og málskostnað eins og að framan greinir, að frádregnum þeim fjárhæðum sem stefndi S-kk-nf kann að verða dæmdur til að greiða. Verði stefndi S-kk-nf sýknaður af kröfu um ómerkingu ummæla í lið a. gerir áfrýjandi sömu kröfu á hendur stefnda P-kk-þgf M-kk-þgf, auk kröfu um miskabætur, kostnað vegna birtingar dóms í málinu og málskostnað eins og að framan greinir, að frádregnum þeim fjárhæðum sem stefndi S-kk-nf kann að verða dæmdur til að greiða.

Stefndi S-kk-nf krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti.

Stefndu M-kvk-nf S-kvk-nf og P-kk-nf krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur en til vara að fjárkröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í málinu krefst áfrýjandi ómerkingar áðurgreindra ummæla sem féllu í aðalfréttatíma í sjónvarpi Ríkisútvarpsins kl. 19 hinn 25. mars 2010. Í yfirliti um helstu fréttir í upphafi fréttatímans las stefnda M-kvk-nf S-kvk-nf svohljóðandi texta: „2.500 milljónir króna, sem P-kk-nf H-kk-nf fékk lánaðar hjá Glitni fyrir hrun, virðast gufaðar upp í flókinni viðskiptafléttu. Veðið var skuldaviðurkenning frá helsta eiganda bankans.“ Á orðunum, sem hér eru auðkennd, krefst áfrýjandi ómerkingar í b. lið fyrrgreindra dómkrafna sinna. Þegar þessi texti var lesinn var fyrst í stað mynd af áfrýjanda, en síðan höfuðstöðvum Glitnis banka hf. Meðan á þessu stóð birtust í rituðu máli á skjánum orðin: Milljarðar hurfu í reyk. Þetta eru orðin, sem krafist er ómerkingar á í a. lið dómkrafna áfrýjanda.

Að loknum inngangi var fyrsta umfjöllunarefni í fréttatímanum um áfrýjanda, sem hófst með því að stefnda M-kvk-nf S-kvk-nf las eftirfarandi texta: „P-kk-nf H-kk-nf notaði skuldaviðurkenningu frá Baugi sem veð þegar hann fékk tveggja og hálfs milljarða króna lán frá Glitni rétt fyrir hrun. Baugur og eigendur hans voru ráðandi hluthafar í Glitni og viðskiptafélagar P-kk-ef. Bankinn hefur ekkert fengið greitt og peningarnir eru týndir.“ Auðkenndu orðin hér að framan eru þau, sem c. og d. liðir í dómkröfum áfrýjanda snúa að. Að þessu loknu tók við myndskeið, þar sem stefndi S-kk-nf las eftirfarandi texta: „P-kk-nf H-kk-nf í Fons kom víða við í góðærinu. Hann átti Iceland Express, Skeljung, Securitas, flugfélagið Sterling og hluti í FL Group og bresku verslunarkeðjunni Iceland. Meðal helstu viðskiptafélaga hans var J-kk-nf Á-kk-nf J-kk-nf. Hann átti meðal annars Gaum og réði ríkjum í Glitni. Fons, félag P-kk-ef, átti hlutabréf í Högum og Debenhams sem P-kk-nf seldi félaga sínum J-kk-þgf Á-kk-þgf í Baugi, snemma árs 2007. Á móti fékk P-kk-nf skuldabréf á Baug. Allir pappírar virðast hafa verið útbúnir í samræmi við lög og reglur. P-kk-nf fór með skuldabréfið í Glitni og lagði það að veði fyrir tveggja og hálfs milljarða króna láni sem hann fékk greitt út í peningum. Á þeim tíma var Baugur Jóns Ásgeirs í miklum vanskilum við Glitni Jóns Á-kk-ef, en skuldabréfið þótti samt sem áður fullnægjandi trygging. Hlutabréfin hurfu síðar úr Baugi yfir í önnur félög J-kk-ef Á-kk-ef en allir gjalddagar voru framlengdir inn í framtíðina. Félögin þrjú í þessari fléttu fóru öll á hausinn eitt af öðru, Glitnir, Baugur og Fons. Þessa sögu má lesa úr lánasamningum, viðaukum og allskyns skjölum sem fréttastofa hefur undir höndum. Allar skuldaviðurkenningar liggja ógreiddar í búum hinna gjaldþrota fyrirtækja. Einu alvöru peningarnir í þessum viðskiptum voru 2500 milljónir króna, sem fóru úr Glitni og í hendur P-kk-ef H-kk-ef, en þeir peningar finnast hins vegar hvergi.“ Til síðastgreindra orða tekur e. liður í dómkröfum áfrýjanda.

II

Stefndu M-kvk-nf S-kvk-nf og P-kk-nf reisa kröfu sína um sýknu meðal annars á því að ummæli þau sem greinir í liðum a., d. og e. snúi að Fons hf. og lántökum þess félags en varði ekki áfrýjanda. Fons hf. sé ekki aðili að málinu og því geti áfrýjandi ekki haft uppi kröfur vegna ummæla sem snúa að félaginu. Í umræddri frétt er áfrýjandi margsinnis nafngreindur og til hans skírskotað með öðrum hætti í tengslum við lánveitingu þá sem var tilefni fréttarinnar og eftirfarandi meðferð þess fjár sem tekið var að láni, á þann hátt að æra áfrýjanda var að hans mati meidd. Þegar af þessari ástæðu verður hafnað kröfum þessara stefndu um sýknu vegna aðildarskorts áfrýjanda.

III

Áfrýjandi krefst í fyrsta lagi ómerkingar ummælanna: Milljarðar hurfu í reyk. Er þar um að ræða skrifaðan texta sem óumdeilt er að stefndi S-kk-nf samdi, og birtist textinn neðst á skjá sem fyrirsögn við skýringarmynd fréttarinnar um leið og stefnda M-kvk-nf S-kvk-nf las inngang að fréttinni, en sjálf ummælin voru ekki lesin. Kröfur sínar á hendur stefnda S-kk-þgf vegna þessara ummæla reisir áfrýjandi á því, að stefndi hafi verið flytjandi þeirra í skilningi a. liðar 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000 sem í gildi voru þegar fréttin var flutt. Með vísan til þess sem að framan er rakið um birtingu ummælanna telst stefndi S-kk-nf ekki hafa verið flytjandi þeirra í skilningi a. liðar 26. gr. útvarpslaga, og verður ábyrgð hans þegar af þeirri ástæðu ekki reist á hinu tilvitnaða lagaákvæði en engu breytir í þeim efnum þótt hann hafi samið ummælin. Ber samkvæmt því að sýkna stefnda S-kk-þf af kröfum áfrýjanda vegna ummælanna. Kröfu sína til vara um ábyrgð stefnda P-kk-ef reisir áfrýjandi á d. lið 26. gr. útvarpslaga. Ummælin Milljarðar hurfu í reyk eru sömu merkingar og ummæli þau sem stefndi S-kk-nf flutti sjálfur og krafist er ómerkingar á í e. lið dómkrafna áfrýjanda. Í ljósi þessa og þeirrar ábyrgðarraðar sem mælt er fyrir um í einstökum stafliðum 26. gr. útvarpslaga verða hin auðkenndu ummæli í a. lið dómkrafna áfrýjanda ekki ómerkt sérstaklega, og ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda P-kk-þf af kröfum áfrýjanda í málinu.

Þá krefst áfrýjandi ómerkingar ummælanna: 2.500 milljónir króna, sem P-kk-nf H-kk-nf fékk lánaðar hjá Glitni fyrir hrun, virðast gufaðar upp í flókinni viðskiptafléttu. Ummælin samdi stefndi S-kk-nf en stefnda M-kvk-nf S-kvk-nf las þau upp í yfirlit um helsta efni fréttatímans. Ummælin: þegar hann fékk tveggja og hálfs milljarða króna lán frá Glitni rétt fyrir hrun og ummælin og peningarnir eru týndir komu síðan fram í inngangi fréttarinnar sem stefnda las. Þar sem stefndi S-kk-nf telst samkvæmt framansögðu ekki flytjandi þessara ummæla í skilningi a. liðar 26. gr. útvarpslaga verður ábyrgð hans á þeim þegar af þeirri ástæðu ekki reist á því lagaákvæði, og ber samkvæmt því að sýkna stefnda S-kk-þf af kröfum áfrýjanda vegna ummælanna. Kröfur sínar um ábyrgð stefndu M-kvk-ef S-kvk-ef til vara á ummælunum reisir áfrýjandi á ákvæðum a. og b. liða 26. gr. útvarpslaga. Ómdeilt er að stefndi S-kk-nf er höfundur ummælanna. Verður því ekki talið að stefnda M-kvk-nf S-kvk-nf hafi í skilningi a. liðar ákvæðisins flutt sjálf efni þetta í eigin nafni, og verður ábyrgð hennar á ummælunum því ekki reist á því ákvæði. Þulur sem einvörðungu kynnir útvarpsefni við útsendingu þess, og hefur hvorki samið efnið né á í ljósi starfsskyldna sinna nokkurn ákvörðunarrétt um flutning þess, telst ekki flytjandi í skilningi b. liðar 26. gr. útvarpslaga. Verður ábyrgð stefndu M-kvk-ef S-kvk-ef því heldur ekki reist á því ákvæði, og ber þegar af þessum ástæðum að sýkna hana af kröfum áfrýjanda.

Loks krefst áfrýjandi ómerkingar ummælanna: en þeir peningar finnast hins vegar hvergi. Eins og áður er fram komið voru hin tilvitnuðu ummæli samin af stefnda S-kk-þgf og flutt af honum að loknum inngangi fréttarinnar sem þulur las. Þegar hin tilvitnuðu ummæli eru virt í samhengi við önnur ummæli í fréttinni og efni hennar í heild, verða þau ekki skilin á annan veg en þann að með þeim sé verið að bera áfrýjanda á brýn refsiverða háttsemi sem fellur undir ákvæði almennra hegningarlaga. Stefndi S-kk-nf hefur ekki sýnt fram á að þetta eigi við rök að styðjast og er í því sambandi til þess að líta, að áfrýjandi lagði fram undir rekstri málsins í héraði bókhaldsgögn um það, að lánsfjárhæðinni að frádreginni þóknun til lánveitanda hafi annars vegar verið ráðstafað til greiðslu af láni Fons hf. hjá Landsbanka Íslands hf. og til kaupa á svokölluðum peningabréfum sama banka, og hins vegar til kaupa Fons hf. á tilteknum fjölda eininga í Sjóði 9 hjá Glitni banka hf. Þá er og til þess að líta sem fram er komið í málinu, að við vinnslu fréttarinnar leitaði stefndi S-kk-nf ekki eftir upplýsingum frá áfrýjanda um efni hennar. Gætti hann samkvæmt því ekki þeirrar skyldu sem fram kemur í 2. gr. reglna Ríkisútvarpsins frá 1. maí 2008 um fréttir og dagskrárefni tengt þeim að leita „... upplýsinga frá báðum eða öllum aðilum og leitast við að kynna sjónarmið þeirra sem jafnast.“ Getur hann því ekki talist hafa verið í góðri trú um sannleiksgildi þeirra ummæla sem í fréttinni fólust. Að þessu virtu verður fallist á kröfu áfrýjanda um ómerkingu ofangreindra ummæla með vísan til 241. gr., sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga.

Þótt ekki hafi verið leiddar sönnur að ummælunum en þeir peningar finnast hins vegar hvergi eru ekki efni til að dæma stefnda S-kk-þf til refsiábyrgðar vegna flutnings þeirra. Þá eru heldur ekki efni til að dæma stefnda S-kk-þf til greiðslu kostnaðar af birtingu dómsins í dagblöðum með vísan til þeirrar heimildar sem fram kemur í 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar á áfrýjandi rétt á miskabótum samkvæmt b. lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 úr hendi stefnda S-kk-ef vegna áðurnefndra ærumeiðandi ummæla. Að því virtu að með dómi um ómerkingu þessara ummæla er hlutur áfrýjanda verulega réttur eru miskabætur hæfilega ákveðnar 200.000 krónur.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað úr hendi áfrýjanda til stefndu M-kvk-ef S-kvk-ef og P-kk-ef skal vera óraskað. Þá verður áfrýjanda gert að greiða þeim málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Í ljósi niðurstöðu málsins verður málskostnaður milli áfrýjanda og stefnda S-kk-ef felldur niður á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Ummælin en þeir peningar finnast hins vegar hvergi, sem stefndi S-kk-nf H-kk-nf viðhafði í sjónvarpsfréttum Ríkisútvarpsins 25. mars 2010, eru ómerkt.

Stefndi S-kk-nf greiði áfrýjanda, P-kk-þgf H-kk-þgf, 200.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. apríl 2010 til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað milli áfrýjanda og stefndu M-kvk-ef S-kvk-ef H-kvk-ef og P-kk-ef M-kk-ef skal vera óraskað.

Áfrýjandi greiði stefndu M-kvk-þgf S-kvk-þgf og P-kk-þgf hvoru um sig 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður á báðum dómstigum.