292/2003

Þrotabú TL (Þ) leitaði eftir skaðabótum úr hendi TV og H vegna þess að eignir TL voru ekki lengur fyrir hendi þegar bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Á þeim tíma sem hér skipti máli voru TL og H í eigu TV, sem var samkvæmt því móðurfélag beggja hinna, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 138/1994. Þá voru náin stjórnunarleg tengsl milli allra félaganna. Talið var að eignum TL hafi sannanlega verið ráðstafað til hagsbóta fyrir TV og H, þó sérstaklega H. Engin lagaskilyrði voru til þess að TV gæti tekið verðmæti út úr TL og engin formleg ákvörðun var heldur tekin í þá veru. TV var samkvæmt þessu skaðabótaskyldur gagnvart Þ samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994. Gögn málsins þóttu sýna að allir þræðir hefðu verið í sömu hendi til að taka samræmda ákvörðun fyrir öll félögin í senn og að bæði TV og H hefðu haft raunveruleg yfirráð yfir TL. Í samræmi við þetta var talið að ákvæði 3. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1995 tæki til H sem móðurfélags TL. Í sameiningu hefðu TV og H stuðlað að því að eignir dótturfélags þeirra gengju að verulegu leyti til H og um leið borið fyrir borð hagsmuni annarra kröfuhafa. Bar H skaðabótaábyrgð á tjóni sem Þ varð fyrir af þessum sökum. Í samræmi við þetta voru TV og H dæmd til greiðslu skaðabóta óskipt.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 22. maí 2003, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 2. júlí sama árs. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994, áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 25. júlí 2003. Hann krefst þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 72.314.229 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. apríl 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefjast stefndu málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Stefndi TV fjárfestingafélagið ehf., sem þá hét Timburvinnslan ehf., keypti 22. september 1996 alla hluti í Teppalandi hf., en nafni þess félags var á árinu 1997 breytt í TL rúllur ehf. Virðist mega ráða af fundargerð stjórnar félagsins og hluthafafundar og vottorði Hagstofu Íslands að það hafi verið gert 29. júlí á því ári. Síðastnefnda félagið var fjárhagslega illa statt við kaupin og var umsamið kaupverð aðeins ein króna. Til að rétta við hag félagsins lánaði kaupandinn því fé á árinu 1996 og gekkst jafnframt í ábyrgð fyrir lánum frá öðrum, svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Tilraunir til að koma félaginu á réttan kjöl báru ekki árangur og var bú TL rúllna ehf. tekið til gjaldþrotaskipta 8. apríl 1998. Ágreiningur reis um kröfur stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf. í þrotabúið, sem lauk með dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2002 í máli nr. 495/2002. Var með honum fallist á að stefndi ætti kröfu í þrotabúið vegna lánveitinga og ábyrgða að fjárhæð 39.189.930 krónur, en hafnað kröfu um að hann nyti veðréttar í lausafé samkvæmt tryggingabréfi, sem félagið hafði gefið út til stefnda 25. september 1996. Var kröfunni skipað í réttindaröð sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Eftir að Teppaland hf., síðar TL rúllur ehf., komst í eigu stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf. rak fyrrnefnda félagið smásöluverslun fram í maí 1997, en þá var verslun þess í Mörkinni 4 í Reykjavík lokað. Gekk reksturinn illa frá byrjun, svo sem staðfest er í fundargerðum stjórnar félagsins frá þessum tíma. Þegar hinn 18. nóvember 1996 kemur þar fram að staða félagsins hafi verið lakari en búast mátti við og sala ekki verið í samræmi við væntingar. Á stjórnarfundi 27. janúar 1997 var bókað að ljóst sé að hvorugur stefndu myndi leggja fram frekara fé í reksturinn að svo stöddu. Í fundargerðinni segir einnig: „Skv. ofanskráðu er stjórninni í raun skylt skv. lögum að óska eftir því að fyrirtækið verði tekið til gjaldþrotaskipta.“ Eins kom fram á stjórnarfundi 13. mars 1997 að rekstur fyrirtækisins gengi ekki upp miðað við skuldabyrði þess og 24. sama mánaðar var ákveðið að segja upp leiguhúsnæði og öllum starfsmönnum. Í apríl 1997 var haldin útsala „til að losa um lagerinn“, eins og segir í fundargerð 11. sama mánaðar. Í fundargerð 28. maí segir síðan að „lagerinn og allt lausafé hefur verið flutt í Holtagarða, húsnæði í eigu Húsasmiðjunnar hf.“ Á fundi 29. júlí kom fram að ljóst væri að félagið færi í gjaldþrot og stefnt væri að því að gefa bú félagsins upp til gjaldþrotaskipta í byrjun næsta mánaðar. Var þá jafnframt ákveðið að breyta félaginu í einkahlutafélag og fækka stjórnarmönnum úr þremur í einn. Í fundargerðum stjórnar frá síðari hluta árs 1997 sést að hugmyndir hafa verið uppi um að leita nauðasamnings og „nýta skattalegt tap félagsins“. Ekki varð af því að félaginu yrði bjargað með þeim hætti. Eftir árangurslaust fjárnám kröfuhafa fór stjórnin þess loks á leit 18. mars 1998 að bú félagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta, sem var gert 8. apríl sama árs eins og áður var getið. Málavextir eru nánar raktir í hinum áfrýjaða dómi.

II.

Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að stefndu hafi bakað sér skaðabótaskyldu vegna meðferðar sinnar á eignum Teppalands hf., síðar TL rúllna ehf. fram að gjaldþroti félagsins. Þeir hafi valdið áfrýjanda verulegu fjárhagstjóni með því að taka til sín öll verðmæti í hinu gjaldþrota félagi og skilið kröfuhafa þess eftir með eignalaust bú. Félagið hafi upphaflega verið hlutafélag, en síðar verið breytt í einkahlutafélag og taki bæði lög nr. 2/1995 um hlutafélög og lög nr. 138/1994 um einkahlutafélög til málsins. Eignatengsl hafi verið milli stefndu á þeim tíma, en bæði hafi félögin verið í eigu þriggja nafngreindra manna. Óumdeilt sé að stefndi TV fjárfestingafélagið ehf. hafi verið móðurfélag TL rúllna ehf. og Húsasmiðjan hf. hafi í reynd einnig notið stöðu sem móðurfélag TL rúllna ehf., sbr. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1995 og 3. mgr. 2. gr. laga nr. 138/1994. Beri stefndu ábyrgð á starfi þeirra manna, sem sátu í stjórn Teppalands hf. og síðar TL rúllna ehf. Kveðst áfrýjandi láta við það sitja að leita skaðabóta hjá þeim, sem nutu hagsmunanna í reynd, en reisa kröfu sína jafnframt á því að stjórnarmenn í Teppalandi hf. hafi í störfum sínum fyrir hönd stefndu átt þátt í að valda áfrýjanda tjóni með því að láta stefndu njóta verðmæta, sem þeir áttu ekkert tilkall til. Telur áfrýjandi stefndu skylt að skila andvirði verðmæta úr búi TL rúllna ehf., sem hafi verið hirt í trássi við ákvæði XII. kafla laga nr. 2/1995, sbr. einkum 102. gr. laganna. Engin skilyrði hafi verið til að úthluta fjármunum félagsins til hluthafa, en í 98. gr. laganna sé mælt fyrir um skilyrði slíkra greiðslna. Ekki komi til álita að stefndi TV fjárfestingafélagið ehf. hafi getað tekið út arð, enda hvorki skilyrði til þess né ákvörðun verið tekin um það. Ekki hafi heldur verið skilyrði til endurgreiðslu vegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs eða vegna félagsslita, sbr. VII. kafla laga nr. 2/1995. Um sambærileg ákvæði vísar áfrýjandi til XII. kafla laga nr. 138/1994 og einkum 77. gr. um endurheimturétt félags. Stefndi Húsasmiðjan hf. hafi ekki verið formlegur hluthafi í TL rúllum ehf., en notið greiðslna frá félaginu í formi dulinnar arðsúthlutunar. Krafan byggi að því leyti einnig á 76. gr. og 95. gr. laga nr. 2/1995, sbr. 51. gr. og 70. gr. laga nr. 138/1994 og jafnframt á almennum skaðabótareglum. Séu báðir stefndu ábyrgir vegna þessara brota. Þá vísar áfrýjandi til þess að stefndu hafi ráðstafað eigum TL rúllna ehf. í skjóli yfirburðavalds samkvæmt X. kafla laga nr. 2/1995 og X. kafla laga nr. 138/1994. Hafi þeir með saknæmum og ólögmætum hætti dregið verðmæti út úr félaginu sér til hagsbóta og brotið ákvæði 76. gr. eða 95. gr. laga nr. 2/1995 og 51. eða 70. gr. laga nr. 138/1994. Leiði skaðabótaskylda stefndu af 134. gr. fyrrnefndu laganna og 108. gr. hinna síðarnefndu, en auk þess af meginreglum skaðabótaréttar og almennu skaðabótareglunni. Ennfremur er á því byggt að stefndu hafi orðið skaðabótaskyldir fyrir það að ekki var hirt um að gefa bú TL rúllna ehf. upp til gjaldþrotaskipta þegar tilefni var til, sbr. 105. gr. laga nr. 2/1995 og 80. gr. laga nr. 138/1994. Áfrýjandi kveðst loks reisa kröfu sína á því að stefndu hafi með háttsemi sinni sniðgengið svo ákvæði laga um hlutafélög og einkahlutafélög að það leiði til beinnar ábyrgðar gagnvart áfrýjanda. Þannig hafi af hálfu stefndu með villandi upplýsingum verið látið sem Teppaland hf. uppfyllti skilyrði til að vera hlutafélag og komið þannig í veg fyrir að félaginu yrði slitið samkvæmt ákvæði 2. mgr. 107. gr. laga nr. 2/1995 þar eð hluthafi var þá orðinn aðeins einn. Hefði búinu verið skipt eigi síðar en í byrjun árs 1997 ef ákvæðin hefðu verið virt. Gögn málsins sýni að fyrirsvarsmönnum stefndu hafi verið kunnugt um þessa skyldu, en tilkynning af þessum toga hafi verið send hlutafélagaskrá vegna stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf. 5. nóvember 1996. Heldur áfrýjandi fram að allar kröfur á félagið hefðu greiðst á þessu tímamarki, en að minnsta kosti leiði rangar upplýsingar stefndu til þess að þeir beri sönnunarbyrði fyrir hinu gagnstæða. Stefndu hafi brotið reglur félagaréttar með háttsemi sinni og í reynd stjórnað hinu gjaldþrota félagi með eigin hagsmuni að leiðarljósi. Félagið hafi ekki notið sjálfstæðis gagnvart eiganda sínum eða félagasamstæðunni í heild. Leiði það til þess að stefndu geti ekki skýlt sér á bak við reglur laga um hlutafélög og einkahlutafélög um takmarkaða ábyrgð eigenda, enda sé takmörkuð ábyrgð undantekningarregla, sem byggi á því að lagareglur um þessi félög séu virtar. Háttsemi stefndu sjáist til dæmis af því að öllum rekstri hins gjaldþrota félags, þar með talið nafni þess og umboðum, sé haldið áfram undir nýrri kennitölu. Öðrum þræði sé krafan reist á því að stefndu hafi í reynd blandað saman hagsmunum áðurnefndrar hlutafélagasamsteypu stefndu í hag en áfrýjanda til tjóns. Þá hafi eignum hins gjaldþrota félags ekki verið haldið aðgreindum frá eignum stefndu sjálfra og hagsmuna áfrýjanda þannig ekki gætt.

Krafa áfrýjanda er í þremur liðum, sem samanlagðir mynda kröfufjárhæðina. Er í fyrsta lagi krafist bóta fyrir missi álagningar af seldum vörubirgðum og er þá meðal annars lagt til grundvallar að mikill vörulager hafi verið í Teppalandi hf. í ársbyrjun 1997. Hafi stefndu ráðstafað vörubirgðum félagins sér til hags án tillits til annarra kröfuhafa og blandað saman við eignir stefnda Húsasmiðjunnar hf. Í annan stað hafi stefndu fénýtt sér nafn félagsins og viðskiptavild. Loks hafi innréttingar og margs kyns vélar og tæki í eigu hins gjaldþrota félags horfið og byggir áfrýjandi á því að stefndu hafi hirt þessi verðmæti. Í V. kafla verður fjallað nánar um einstaka kröfuliði áfrýjanda.

III.

Stefndu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Er krafan á því reist að málatilbúnaður áfrýjanda sé óljós og vanreifaður, bæði að því er tekur til málsástæðna og kröfugerðar. Komi ekki skýrt fram hvaða málsástæðum krafan sé studd gagnvart hvorum stefndu um sig, en annar þeirra hafi verið eigandi hins gjaldþrota félags, en hinn verið í viðskiptum við það. Í kröfu áfrýjanda felist meðal annars að skilað sé andvirði úttekta af lager, en hvernig sem á málið sé litið hafi stefndi TV fjárfestingafélagið ehf. engar vörur keypt af hinu gjaldþrota félagi. Verði að greina skýrt á milli hvaða málsástæður eigi við um hvorn stefndu um sig. Stefnufjárhæð sé jafn vanreifuð og málsástæður. Stefndu styðja frávísunarkröfu sína jafnframt við það að skilyrði samlagsaðildar séu ekki uppfyllt í málinu.

Til vara krefjast stefndu þess að sýknudómur héraðsdóms verði staðfestur. Þeir mótmæla að stefndi Húsasmiðjan hf. hafi notið stöðu sem móðurfélag TL rúllna ehf. Fyrrnefnda félagið hafi ekki átt hlut í því síðarnefnda, heldur hafi þau bæði verið í eigu sömu aðila og telja þeir félögin hafa verið svokölluð systurfélög. Lagaákvæði um samstæður hlutafélaga eigi ekki við og ekki sé heldur fyrir hendi sú aðstaða, sem getur í 3. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1995. Gildi hér ákvæði um ábyrgð stjórnarmanna og riftunarreglur laga nr. 21/1991. Stefndi TV fjárfestingafélagið ehf. hafi átt Teppaland hf., síðar TL rúllur ehf., og takmarkist ábyrgð stefnda við hlutaféð, sem lagt var fram. Hluthafi beri ekki ábyrgð á stjórnarmönnum, sem starfi í umboði hans, en það geri þeir sjálfir. Hann geti aðeins borið ábyrgð á tjóni, sem hann valdi félagi á grundvelli 2. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995, sem eigi ekki við hér. Ekkert slíkt geti heldur átt við um Húsasmiðjuna hf., sem var ekki hluthafi. Hinu sama gegni um málsástæðu áfrýjanda, sem lúti að því að bú Teppalands hf., síðar TL rúllna ehf. var ekki gefið upp til gjaldþrotaskipta fyrr en raun varð á. Ábyrgð á því hafi hvílt á stjórn þess félags, en hér hafi einnig verið réttmætar ástæður fyrir því að beiðni um gjaldþrotaskipti dróst á langinn. Krafa áfrýjanda um skaðabætur geti ekki náð fram að ganga, enda sé ekkert fram komið um skaðabótaskylda háttsemi stefndu eða að skilyrði bótareglna, sem áfrýjandi beri fyrir sig, séu uppfyllt. Tjón áfrýjanda sé heldur ekki sannað.

Að því er varðar einstaka liði í bótakröfu áfrýjanda telja stefndu að viðskipti Húsasmiðjunnar hf. með vörulagar TL rúllna ehf. hafi verið eðlileg í ljósi aðstæðna. Hinu sama gegni um viðskipti TV fjárfestingafélagsins ehf. með vörumerkið „Teppaland“ og önnur vörumerki. Að því er varðar vörulagerinn sérstaklega hafi hann verið mun lakari en búist hafði verið við. Þótt birgðirnar hafi verið metnar á kostnaðarverði í ársreikningi felist ekki í því nein vottun um raunverlegt verðmæti þeirra eða hversu söluhæfar þær voru. Ef rekstur fyrirtækis stöðvist verði slíkar eignir, sem hér um ræðir, að auki fljótt lítils eða einskis virði. Á útsölu í apríl 1997 hafi vörur verið seldar langt undir kostnaðarverði og þegar versluninni var lokað hafi miklu af lagernum verið fleygt, jafnvel heilu gámunum. Tilraunir áfrýjanda til að gera viðskipti við Húsasmiðjuna hf. á þessum tíma tortryggileg, séu ástæðulausar. Vörur, sem keyptar voru með eignarréttarfyrirvara, hafi verið afhentar erlendum seljendum þeirra. Þá hafi lausafé verið verulega ofmetið bæði í ársreikningi og á lista, sem fylgdi tryggingabréfi 25. september 1996. Loks gagnrýna stefndu framgöngu skiptastjóra áfrýjanda í samskiptum við sig. Hafi hann ekki fyrr en í október 1998 skoðað vörulagar frá TL rúllum ehf., sem var í vörslum Húsasmiðjunnar hf., og ekki sinnt áskorunum þessa stefnda um að taka lagerinn til sín. Þá hafi skiptin tekið óheyrilega langan tíma. Í V. kafla hér á eftir verður fjallað nánar um málsástæður stefndu varðandi einstaka kröfuliði áfrýjanda.

IV.

Fyrir héraðsdómi kröfðust stefndu þess að málinu yrði vísað frá dómi með sömu rökum og sú krafa er studd fyrir Hæstarétti. Var ágreiningur um kröfuna tekinn til munnlegs málflutnings í héraði og kveðinn upp úrskurður 8. apríl 2002 þar sem kröfu stefndu var hafnað. Þá niðurstöðu var ekki heimilt að kæra til Hæstaréttar. Eftir áfrýjun efnisdóms í málinu áttu stefndu þess hins vegar kost að leita eftir endurskoðun fyrir Hæstarétti á úrskurði héraðsdóms um frávísunarkröfuna með áfrýjun af sinni hálfu. Það hafa þeir ekki gert og kemur frávísun ekki sérstaklega til álita að öðru leyti en því sem krafa áfrýjanda eða einstakir liðir hennar kunna að varða frávísun af sjálfsdáðum.

Áfrýjandi leitar í málinu eftir skaðabótum óskipt úr hendi stefndu vegna þess að eignir TL rúllna ehf. voru ekki lengur fyrir hendi þegar bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Var í II. og III. kafla að framan rakið að á þeim tíma, sem hér skiptir máli, var það félag og Húsasmiðjan hf. í eigu hins þriðja, stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf. Það félag var samkvæmt því móðurfélag beggja hinna, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 138/1994. Þá voru náin stjórnunartengsl milli allra félaganna. Skipuðu sömu menn stjórnir beggja stefndu fram yfir mitt ár 1997 og einn þeirra átti jafnframt sæti í þriggja manna stjórn Teppalands hf. til loka júlí 1997 og var framkvæmdastjóri félagsins. Kvaðst hann ekki hafa þegið laun fyrir það starf hjá Teppalandi hf. þar eð þar hafi „enginn afgangur“ verið. Stjórnarformaðurinn, sem var nafngreindur lögmaður, sat áfram í stjórn sem eini stjórnarmaðurinn eftir að félagið var gert að einkahlutafélagi, en framkvæmdastjórinn var varamaður hans. Í skýrslu stjórnarformannsins hjá skiptastjóra áfrýjanda 13. nóvember 1998 gerði hann þá grein fyrir stöðu sinni hjá hinu gjaldþrota félagi að hann starfaði mikið sem lögmaður fyrir stefnda Húsasmiðjuna hf. og fyrirtæki tengd henni. Hafi hann tekið að sér stjórnarsetu í Teppalandi hf. og síðar TL rúllum ehf. sem hluta af því starfi. Ekki hafi verið greitt sérstaklega fyrir það, en reikningar fyrir störf hans fyrir Húsasmiðjuna hf. og tengd fyrirtæki hafi á þessum tíma einungis verið gefnir út til Húsasmiðjunnar hf.

Af gögnum málsins er hafið yfir vafa að eignir Teppalands hf. rýrnuðu mjög og einkum á fyrri hluta árs 1997. Ekki er þó krafist skaðabóta úr hendi stjórnarmanna Teppalands hf., síðar TL rúllna ehf., og reynir ekki á persónulega ábyrgð þeirra í málinu. Ábyrgð, sem þeir kunna að bera, útilokar ekki að stefndu, annar eða báðir séu jafnframt skaðabótaskyldir, en eignum TL rúllna ehf. var sannanlega ráðstafað til hagsbóta fyrir stefndu og þá fyrst og fremst Húsasmiðjuna hf., svo sem nánar greinir í V. kafla.

Áfrýjandi reisir kröfu sína meðal annars á því að stefndu hafi borið að gefa bú Teppalands hf. upp til gjaldþrotaskipta þegar í ársbyrjun 1997. Hefðu allar kröfur fengist greiddar ef þessi skylda hefði verið virt. Ekki eru alveg næg efni til að fallast á þetta. Skylda til að hlutast til um gjaldþrotaskipti hvíldi fyrst og fremst á stjórnarmönnum Teppalands hf., sem drógu úr hömlu að gera það. Er ekki í ljós leidd slík bein þátttaka af hálfu stefndu, sem nægt getur til að fella á þá skaðabótaskyldu vegna tjóns kröfuhafa, sem leiddi af aðgerðarleysi stjórnarinnar um þetta. Hið sama á við um þá málsástæðu áfrýjanda að stefndu hafi verið skylt að tilkynna að Teppaland hf. væri ekki hlutafélag heldur einkahlutafélag.

Svo sem áður var getið var stefndi TV fjárfestingafélagið ehf. móðurfélag hins gjaldþrota félags. Verður lagt til grundvallar að stjórn síðarnefnda félagsins hafi ekki verið unnt að ráðstafa eignum þess í svo ríkum mæli sem gert var án þess að það væri jafnframt gert með vilja og fullri vitneskju stjórnar móðurfélagsins. Af skýrslum tveggja stjórnarmanna stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf. hjá skiptastjóra og fyrir dómi verður heldur ekkert annað ráðið en að sú hafi verið raunin. Breytir þá engu að ráðstöfun eignanna var ekki gerð móðurfélaginu sjálfu til hagsbóta heldur öðru dótturfélagi þess, stefnda Húsasmiðjunni hf. Voru engin skilyrði til þess að eigandi Teppalands hf. gæti tekið verðmætin út úr félaginu á grundvelli VII. eða XII. kafla laga nr. 2/1995 eða sambærilegra ákvæða í lögum nr. 138/1994 og engin formleg ákvörðun var heldur tekin í þá veru. Er niðurstaðan af því, sem að framan greinir sú, að þessi stefndi er skaðabótaskyldur gagnvart áfrýjanda samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994. Almennar skaðabótareglur leiða til sömu niðurstöðu.

Meðal gagna málsins eru nokkur bréf stefnda Húsasmiðjunnar hf. á tímabilinu júní til september 1996 varðandi kaup á Teppalandi hf. Er ljóst að fyrrnefnda félagið stjórnaði samningaviðræðum um kaup á því síðarnefnda og kom fram sem væntanlegur kaupandi í þeim samningum. Eru öll bréfin undirrituð af stjórnarformanni Húsasmiðjunnar hf., sem einnig sat í stjórn stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf. Verður ráðið að ákvörðun um að gera kaupin í nafni síðastnefnda félagsins hafi verið tekin skömmu fyrir kaupin 22. september 1996. Í skýrslu stjórnarformanns Húsasmiðjunnar hf. fyrir dómi kom fram að honum hafi sérstaklega verið kynnt bág staða Teppalands hf. seint um haustið 1996 og bæði þá og 1997 átti stefndi Húsasmiðjan hf. mikil viðskipti við Teppaland hf. Af því, sem áður var rakið um stjórn síðastnefnda félagsins er ljóst, að stjórnarformaður þess naut að minnsta kosti takmarkaðs sjálfstæðis gagnvart stefnda Húsasmiðjunni hf. um töku ákvarðana með jafnræði kröfuhafa að leiðarljósi þegar sýnt mátti vera að stefndi í óefni. Annar stjórnarmaður og um leið framkvæmdastjóri Teppalands hf. átti jafnframt sæti í stjórnum beggja stefndu. Voru allir þræðir þannig í sömu hendi til að taka samræmda ákvörðun fyrir öll félögin í senn. Er ekki varhugavert að leggja til grundvallar niðurstöðu að báðir stefndu hafi haft raunveruleg yfirráð yfir Teppalandi hf. og að ákvæði 3. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1995 taki til stefnda Húsasmiðjunnar hf. sem móðurfélags Teppalands hf. Er ljóst af athugasemdum, sem fylgdu þessari grein í frumvarpi til laganna, að skýra verður orðið „samninga“ rúmt þegar metið er hvort sú aðstaða er fyrir hendi, sem þar er lýst. Stuðluðu stefndu að því í sameiningu að eignir dótturfélags þeirra gengju að verulegu leyti til Húsasmiðjunnar hf. og báru um leið fyrir borð hagsmuni annarra kröfuhafa. Ber stefndi Húsasmiðjan hf. skaðabótaábyrgð samkvæmt almennum skaðabótareglum á tjóni, sem áfrýjandi varð fyrir af þessum sökum.

V.

Fyrsti kröfuliður áfrýjanda ber fyrirsögnina „Missir álagningar á seldum vörubirgðum“ og er að fjárhæð 32.594.339 krónur. Er hann ákveðinn þannig að verðmæti bókfærðra vörubirgða í ársbyrjun 1997 hafi verið 54.075.049 krónur, vörukaup á því ári hafi numið 34.670.917 krónum og vörunotkun því samtals numið 88.745.966 krónum. Sölutekjur fram að úrskurðardegi um gjaldþrot hafi numið alls 82.775.417 krónum. Meðalálagning hafi því verið neikvæð um 6,70%, en heldur minna neikvæð að því gefnu að verðmæti vörulagers á úrskurðardegi hafi verið 3.000.000 krónur. Ásættanleg álagning á vörum Teppalands hf. hafi hins vegar ekki átt að vera lægri en 30%, en slík meðalálagning hefði skilað fyrirtækinu 32.594.339 krónum til viðbótar. Í ljósi þess að meðalálagning stefnda Húsasmiðjunnar hf. í sinni vörusölu hafi á árinu 1997 verið 52,1% sé viðmiðun við 30% álagningu augljóslega ekki úr hófi. Byggir áfrýjandi á því að stefndi Húsasmiðjan hf. hafi haft öll tök á og nýtt sér að unnt var að selja vörur Teppalands hf. í eigin verslun þessa stefnda með mun hærri álagningu en selt var frá Teppalandi hf. Hann hafi einnig getað selt úr verslun nýs fyrirtækis, Gólfefna ehf., sem stefndu hafi komið á fót eftir lokun Teppalands hf. um viðskipti með sams konar vörur.

Í ítarlegri skýrslu, sem K-kk-nf G-kk-nf endurskoðandi gerði 30. apríl 2001 fyrir skiptastjóra áfrýjanda, kemur fram að álagning í vörusölu Teppalands hf. til stefnda Húsasmiðjunnar hf. á síðari hluta árs 1996 var 30,94%. Á árinu 1997 var álagning í viðskiptum þeirra hins vegar aðeins 7,95%, en þau fóru fyrst og fremst fram á tímabilinu janúar til mars. Á síðastnefndu tímabili var verslun Teppalands hf. enn opin og er haldlaus sú viðbára stefndu, að því er þetta tímabil varðar, að verðmæti vörulagers hrynji við það að verslun sé lokað. Er engin skýring fram komin á þessari lágu álagningu. Lýsti stjórnarformaður Teppalands hf. því yfir við skýrslutöku hjá skiptastjóra að hann vissi ekki hvað lá til grundvallar álagningunni og jafnframt að stefndi Húsasmiðjan hf. hafi ekki keypt neitt á þessum tíma nema vera áður búinn að selja það. Hann hafi ekki keypt hluti úr vörulagernum til að sitja uppi með. Óskaði skiptastjóri áfrýjanda þess jafnframt af stjórnarformanni Húsasmiðjunnar hf. að sölunótur um viðskipti félaganna yrðu afhentar hinum fyrrnefnda, en þessum tilmælum var hafnað. Verður lagt til grundvallar að stefndu hafi með óeðlilegri verðlagningu vörunnar komið fjármunum úr höndum Teppalands hf. þegar gjaldþrot félagins blasti við og séu skaðabótaskyldir fyrir það tjón. Verður þeim gert að bæta áfrýjanda muninn á 7,95% og 30% álagningu í viðskiptum Teppalands hf. við Húsasmiðjuna hf. á umræddu tímabili miðað við kostnaðarverð seldra vara á árinu 1997, sem samkvæmt skýrslu K-kk-ef G-kk-ef var 20.839.111 krónur. Eru skaðabætur, sem þannig eru ákveðnar, 4.595.024 krónur.

Um vörubirgðir hins gjaldþrota félags er að öðru leyti veruleg óvissa. Stefndu telja mikið hafa verið selt á útsölu í apríl 1997 undir kostnaðarverði, vörum sem keyptar voru með eignaréttarfyrirvara hafi verið skilað og miklu fleygt að útsölunni afstaðinni. Áfrýjandi vefengir hið síðastnefnda og telur stefndu hafa um það sönnunarbyrði. Það sem þá var enn eftir kveða stefndu hafa verið flutt í húsnæði Húsasmiðjunnar hf. Hvert var verðmæti þess hluta lagersins liggur í raun ekki annað fyrir en álit stjórnarformanns TL rúllna ehf. í bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur 3. apríl 1998 að það væri „ca. kr. 3.000.000.“ Við skýrslugjöf hjá skiptastjóra áfrýjanda kvaðst hann hafa „slumpað“ á verðmæti vörubirgðanna í þessu bréfi, en ekki gert nákvæma rannsókn á því. Verður niðurstaðan sú að stefndu verður gert að bæta áfrýjanda verðmæti þessa hluta vörulagersins með 3.000.000 krónum, en eins og sönnunaraðstaðan er í málinu verður bótakrafa áfrýjanda í þessum lið ekki tekin til greina að öðru leyti. Áskorun lögmanns stefndu til skiptastjóra í bréfi 25. september 2000 um að taka „nú þegar við þeim lager þrotabús TL rúllna ehf., sem enn er í vörslu Húsasmiðjunnar hf.“ skiptir engu máli, en fram er komið að vörulagernum var ekki haldið aðskildum frá öðrum vörum þessa stefnda auk þess sem selt var úr honum lengi eftir að stefndi tók hann til sín. Verður krafa áfrýjanda í fyrsta lið bótakröfunnar samkvæmt öllu framanröktu tekin til greina með samtals 7.595.024 krónum.

Annar liður bótakröfu áfrýjanda er fyrir „nafn og viðskiptavild“, samtals að fjárhæð 24.489.890 krónur. Er hann nánar skýrður svo að í honum felist umboðslaun vegna tiltekinnar erlendrar vöru og þá tekið mið af samkomulagi, sem stefndu gerðu við nýtt félag, Gólfefni ehf., 17. apríl 1997 „sem mun reka verslun með nafninu Teppaland“ eins og segir í samningnum. Samkvæmt honum skyldi nýja félagið taka að sér heildsöludreifingu á erlendu vörunni og greiða Húsasmiðjunni hf. umboðslaun. Hið gjaldþrota félag átti áður viðskipti með vörur frá þeim erlendu framleiðendum, sem hér um ræðir, en Húsasmiðjan hf. mun einnig hafa gert það. Er ekki nægilega í ljós leitt að stefndu hafi gerst sekir um skaðabótaskyldan verknað með þessum samningi. Af málatilbúnaði áfrýjanda verður auk þess ráðið að í þessum lið krefjist hann einnig skaðabóta fyrir vörumerkin Teppaland, Dúkaland, Parketland og Flísaland, sem seld voru út úr Teppalandi hf. fyrir rekstrarstöðvum félagsins fyrir 3.500.00 krónur. Við meðferð lýstra krafna lækkaði skiptastjóri áfrýjanda kröfu stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf. um 3.500.000 krónur með skuldajöfnuði vegna þessarar sölu og var krafan svo breytt viðurkennd með dómi Hæstaréttar í máli nr. 495/2002, sem getið var um í I. kafla að framan. Kemur þetta atriði því ekki til frekari álita í málinu. Samkvæmt þessu verður hafnað kröfu áfrýjanda samkvæmt öðrum kröfulið hans.

Þriðji og síðasti kröfuliður áfrýjanda er fyrir „innréttingar, áhöld o.fl.“, samtals að fjárhæð 15.230.000 krónur. Nánar tiltekið er þar um að ræða verðmæti innréttinga, sem tengdar voru teppa- og dúkastöndum samkvæmt lista, sem fylgdi tryggingabréfi 25. september 1996 og getið var um í I. kafla að framan, verðmæti hillna og hillukerfis samkvæmt sama lista og loks verðmæti véla og annarra áhalda að frádregnum lyftara, einnig samkvæmt nefndum lista. Er sitthvað fram komið í málinu sem styður þá staðhæfingu áfrýjanda að stefndi Húsasmiðjan hf. hafi tekið þetta lausafé til sín eða að minnsta kosti mestan hluta þess. Þannig var bókað á stjórnarfundi hjá Teppalandi hf. 28. maí 1997 að „lagerinn og allt lausafé hefur verið flutt í Holtagarða ...“ og einnig var bókað 14. júlí sama árs að eitthvað af lausafénu hafi verið flutt þangað. Hinn 29. sama mánaðar var bókað að „búið er að gera skrá yfir allt það lausafé sem Húsasmiðjan hf. hefur undir höndum og veðsett er Timburvinnslunni ehf.“ Þá segir í bréfi lögmanns stefndu 3. maí 2002 að „hillur, rekkar og aðrir standar eru í geymslu hjá Húsasmiðjunni hf.“ og að „tveir rafmagnsstandar voru lánaðir Gólfefnum ehf.“. Þegar framangreint er virt verður lagt til grundvallar niðurstöðu að allt það lausafé, sem krafist er skaðabóta fyrir samkvæmt þessum lið, hafi komist undir umráð stefnda Húsasmiðjunnar hf.

Við skýrslugjöf hjá skiptastjóra og fyrir dómi staðhæfðu forráðamenn stefndu að sumar þeirra véla, sem um ræðir, hafi verið gamlar og jafnvel ónýtar. Hefur því einkum verið haldið fram varðandi tiltekna teppahreinsivél, en flest annað hafi verið lítils virði og óseljanlegt. Áfrýjandi mótmælir þessu. Varðandi þetta verður litið til þess að við verðmat samkvæmt áðurnefndum lista, er fylgdi tryggingabréfi, var farið eftir bókfærðu verði hlutanna, en ekki liggur annað fyrir en að þá hafi verið búið að taka tillit til fyrninga. Stefndu hafa ekki fært fram haldbær rök fyrir því að verðmæti lausafjárins, sem stefndi Húsasmiðjan hf. tók til sín, hafi verið eitthvað annað en gert var ráð fyrir í bókhaldi Teppalands hf. Verður krafa samkvæmt þriðja kröfulið áfrýjanda samkvæmt því tekin til greina eins og hún er sett fram með 15.230.000 krónum.

Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða málsins sú að stefndu verður gert að greiða áfrýjanda óskipt 22.825.024 krónur með dráttarvöxtum eins og krafist er, en upphafstíma dráttarvaxta hefur ekki verið mótmælt sérstaklega. Stefndu verða jafnframt dæmdir til að greiða áfrýjanda óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndu, TV fjárfestingafélagið ehf. og Húsasmiðjan hf., greiði óskipt áfrýjanda, þrotabúi TL rúllna ehf., 22.825.024 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. apríl 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndu greiði áfrýjanda óskipt samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.