157/2011

Á starfsmaður og einn eigandi R ehf. hóf sumarið 1997 að hanna tölvuforrit í tengslum við afgreiðslutæki sem E hf. flutti inn. Hann réðst svo til starfa hjá E hf. í desember 1997. Hugbúnaðardeildir E hf. og H. hf. sameinuðust 1. maí 2002 og varð Á þá starfsmaður síðarnefnda fyrirtækisins en lét af störfum þar 2003 eða 2004. Á og H hf. gerðu samstarfssamning 2004 sem gilti í stuttan tíma og var markmið hans að tryggja aðgengi og aðkomu Á að áframhaldandi þróun forritsins. Í málinu byggði R ehf. á því að það hefði eignast höfundarrétt að forritinu og ætti rétt til hlutdeildar í tekjum L hf., síðar S ehf., af hugbúnaðarkerfi sem byggði á forritinu. Hæstiréttur taldi að Á hefði í raun framselt E hf. höfundarrétt að frumgerð forritsins þegar hann réði sig til starfa hjá fyrirtækinu, a.m.k. að því marki að það gæti nýtt réttinn til að þróa forritið áfram og markaðssetja það í sína þágu. Þrátt fyrir ákvæði laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og samþykktir R ehf. var talið að leggja yrði til grundvallar að aðrir stjórnendur og eigendur R ehf. hafi álitið að Á hafi í raun haft heimild til að ráðstafa rétti félagsins yfir forritinu á þann hátt sem hann gerði. Þegar við bættist að R ehf. gætti ekki réttar síns um margra ára skeið yrði litið svo á að það væri skuldbundið af framsali Á til E hf. á höfundarrétti að frumgerð tölvuforritsins. Þar sem réttur S ehf. yfir forritinu væri leiddur af því framsali var staðfestur hinn áfrýjaði dómur um sýknu S ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. mars 2011. Krefst hann þess að stefnda verði aðallega gert að greiða sér 108.350.844 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. janúar 2008 til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi að stefndi greiði sér skaðabætur að álitum að mati réttarins. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti.

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og áfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti.

I

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir því hvernig stefndi var kominn að tölvuforriti því sem um er deilt í málinu.

Samkvæmt gögnum málsins flutti Einar Skúlason hf. (hér eftir EJS) inn nýtt afgreiðslutæki sem nefndist NCR-Dynakey, sumarið 1997. Fékk fyrirtækið Á-kk-þf Þ-kk-nf Þ-kk-þf, sem á þeim tíma starfaði hjá áfrýjanda og var einn af þremur eigendum hans, til að koma fram með hugmynd um hvernig best væri að nýta þetta nýja tæki til afgreiðslu. Í framhaldinu bjó Á-kk-nf Þ-kk-nf, að eigin sögn, til tölvuforrit þar sem allir kostir nýja tækisins voru nýttir til fullnustu. Spurður fyrir héraðsdómi um samstarfið milli hans og EJS á þessum tíma svaraði hann: „Ja þetta var eiginlega bara þannig að þeir skaffa tækið og ég skaffa hugbúnaðinn. Það var auðvitað samvinna þarna á milli ... en forritunin og öll vinnslan á bakvið það er alfarið mín.“ Á-kk-nf Þ-kk-nf kvaðst hafa lokið við forritið og nafngreint fyrirtæki hafi keypt það af sér áður en hann réðst til starfa hjá EJS 1. desember 1997.

Á-kk-nf Þ-kk-nf kvað uppbyggingu áfrýjanda á þeim tíma, sem hér um ræðir, hafa verið þannig að þeir hafi verið þrír eigendur og starfsmenn félagsins. Hafi hver þeirra verið með sín eigin verkefni og aflað tekna sem runnið hafi í einn pott og laun þeirra síðan verið greidd úr honum. Laun hans hjá áfrýjanda hafi verið lág eða um 80.000 krónur á mánuði. EJS hafi lengi viljað fá sig í vinnu og boðið sér haustið 1997 um það bil 320.000 krónur í mánaðarlaun ef hann vildi ráða sig til fyrirtækisins. Hafi hann þegið það boð.

Nokkru eftir að Á-kk-nf Þ-kk-nf hóf störf hjá EJS sagðist hann hafa sett grunnupplýsingar um fyrrgreint tölvuforrit inn í gæðakerfi fyrirtækisins. Aðspurður um það hvort EJS hafi sjálfkrafa verið skráður eigandi höfundarréttar að forritinu við skráninguna kvaðst hann ekki hafa haft áhyggjur af því þar sem hann hafi litið á forritið sem sína eign. Af gögnum málsins má ráða að við sameiningu hugbúnaðardeilda EJS og Hugar hf. 1. maí 2002 hafi Á-kk-nf Þ-kk-nf orðið starfsmaður síðarnefnda fyrirtækisins, en hætt störfum hjá því 2003 eða 2004. Hinn 11. mars 2004 var gerður samstarfssamningur milli Á-kk-ef Þ-kk-ef og Hugar sem gilti í níu mánuði frá 1. apríl þess árs. Markmið samningsins var, eins og þar sagði, að tryggja aðgengi og aðkomu Á-kk-ef Þ-kk-ef að áframhaldandi þróun á fyrrgreindu forriti, ásamt því að fyrirtækið gæti leitað eftir upplýsingum og aðstoð hans innan þeirra marka sem samningurinn byði upp á.

Nokkrir af fyrrum stjórnendum og starfsmönnum EJS og þeirra fyrirtækja, sem stefndi kveðst leiða frá rétt sinn yfir tölvuforritinu, gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi. Aðspurðir sögðust þeir hafa litið svo á að höfundarréttur af forritinu hafi tilheyrt fyrirtækjunum. Ekki hafi verið bornar brigður á þann rétt, hvorki af áfrýjanda né Á-kk-þgf Þ-kk-þgf.

Fyrir liggur að það var ekki fyrr en með bréfi 18. desember 2006 að áfrýjandi tilkynnti stefnda að hann kannaðist ekki við að hafa afsalað sér höfundarrétti að tölvuforritinu. Þá er ljóst af því, sem fram er komið í málinu, að Á-kk-nf Þ-kk-nf og meðeigendur hans höfðu látið notkun forritsins af hálfu EJS og Hugar átölulausa, en starfsemi áfrýjanda mun hafa legið að mestu leyti niðri frá því að Á-kk-nf Þ-kk-nf réðst til starfa hjá EJS og þar til breyting varð á eignarhaldi áfrýjanda nokkrum árum síðar.

II

Í 42. gr. b höfundalaga nr. 73/1972, sbr. 11. gr. laga nr. 57/1992, er að finna svofellt ákvæði: „Nú er gerð tölvuforrita liður í ráðningarskilmálum og eignast þá atvinnurekandi höfundaréttinn að forritinu nema áskilnaður sé gerður á annan veg.“ Hér er um að ræða undantekningu frá þeirri meginreglu laganna að höfundur verks eignist höfundarrétt að því. Í athugasemdum með frumvarpi því, er varð að lögum nr. 57/1992, voru þau rök færð fyrir þessari undantekningu, að því er varðaði tölvuforrit, að brýn þörf væri á „að framleiðendur og reyndar einnig viðsemjendur þeirra megi treysta því að þeir hafi fulla heimild til dreifingar og nýtingar þeirra svo ríkir viðskiptahagsmunir sem hér geta verið í húfi.“ Höfundarréttur atvinnurekanda að tölvuforriti, sem hann öðlast á grundvelli vinnusambands, byggist því á öðrum forsendum og er í eðli sínu frábrugðinn hinum persónulega rétti höfundar yfir verki sem hann hefur sjálfur skapað.

Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. höfundalaga er framsal höfundarréttar heimilt, að nokkru leyti eða öllu. Ekki eru gerðar neinar kröfur um form á slíku framsali, en sá, sem heldur því fram að hann hafi fengið tiltekinn rétt framseldan, verður að færa viðhlítandi sönnur á það.

Að virtu öllu því, sem fram er komið í málinu, verður fallist á það með héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að tölvuforritið, sem Á-kk-nf Þ-kk-nf Þ-kk-nf hannaði og fært var yfir til EJS í kjölfar þess að hann var ráðinn til starfa hjá fyrirtækinu, hafi lagt grundvöll að áframhaldandi þróun forritsins er síðar hlaut nafnið Auður/Posis. Þessi frumgerð forritsins naut verndar höfundalaga og var unnin af Á-kk-þgf Þ-kk-þgf sem starfsmanni áfrýjanda. Eignaðist áfrýjandi því sem atvinnurekandi Á-kk-nf Þ-kk-ef höfundarrétt að frumgerð forritsins samkvæmt 42. gr. b höfundalaga. Við úrlausn þessa máls verður þó ekki framhjá því litið að áfrýjandi öðlaðist þennan rétt sinn á grundvelli vinnusambandsins eins, en mun hvorki hafa komið að þróun forritsins né markaðssetningu þess eins og algengt er að framleiðendur hugbúnaðar geri og virðist hafa verið gengið út frá þegar áðurgreint ákvæði var tekið í höfundalög.

Stefndi rökstyður sýknukröfu sína meðal annars með því að EJS hafi fengið höfundarrétt áfrýjanda að frumgerð forritsins framseldan um leið og Á-kk-nf Þ-kk-nf réðst til starfa hjá fyrirtækinu 1. desember 1997. Þótt ekki liggi fyrir skriflegur framsalssamningur getur framsal, sem ekki er formbundið, verið sem fyrr segir jafn gilt að höfundalögum ef atvik máls leiða í ljós að rétturinn hafi í raun verið framseldur.

Eins og að framan greinir heldur Á-kk-nf Þ-kk-nf því fram að hann hafi verið eini höfundur frumgerðar forritsins og aðrir starfsmenn áfrýjanda hafi þar hvergi nærri komið. Hann hefur einnig borið fyrir dómi að hann hafi litið á forritið sem sína eign eftir að hann hóf störf hjá EJS. Af því má draga þá ályktun að Á-kk-nf Þ-kk-nf hafi talið sig, en ekki áfrýjanda, bæran til þess að ráðstafa höfundarrétti að frumgerðinni á þessum tíma. Jafnframt er komið fram að EJS bauð honum fjórföld laun, miðað við þau laun sem hann hafði fengið greidd hjá áfrýjanda ef hann réði sig til starfa hjá fyrirtækinu, og hann skráði í kjölfarið grunnupplýsingar um forritið inn í gæðakerfi fyrirtækisins þar sem það var sagt eiga höfundarrétt að því. Þegar þetta hvort tveggja er virt, svo og sú staðreynd að Á-kk-nf Þ-kk-nf gerði samstarfssamning um að veita aðstoð við áframhaldandi þróun forritsins er hann lét af störfum hjá Hug, án þess að gera neinn fyrirvara um höfundarrétt sinn á þeim tímamótum, verður að telja að hann hafi í raun framselt EJS höfundarrétt að frumgerð forritsins þegar hann réði sig til starfa hjá fyrirtækinu, að minnsta kosti að því marki að það gæti nýtt réttinn til að þróa forritið áfram og markaðssetja það í sína þágu.

Samkvæmt lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög og samþykktum áfrýjanda hafði Á-kk-nf Þ-kk-nf ekki formlega heimild til að framselja höfundarrétt áfrýjanda að frumgerð forritsins til EJS. Sé aftur á móti litið til þess hvernig starfsemi áfrýjanda var háttað, að Á-kk-nf Þ-kk-nf var eini höfundur frumgerðarinnar og um var að ræða náið samstarf milli hans og EJS um tilurð hennar verður að leggja til grundvallar að aðrir stjórnendur og eigendur áfrýjanda hafi álitið að hann hafi í raun haft heimild til að ráðstafa rétti félagsins yfir forritinu á þann hátt sem hann gerði. Þegar við bætist að áfrýjandi gætti ekki réttar síns um margra ára skeið verður litið svo á að hann sé skuldbundinn af framsali Á-kk-ef Þ-kk-ef til EJS á höfundarrétti að frumgerð tölvuforritsins. Þar sem réttur stefnda yfir forritinu er leiddur af því framsali verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður.

Áfrýjandi, Rökver ehf., greiði stefnda, Skýrr ehf., 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.