740/2016

I höfðaði mál á hendur Í og T og krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að hann hefði áunnið sér frítökurétt samkvæmt ákvæðum í kjarasamningi vegna starfa sinna sem tollvörður hjá embætti sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli á árunum 2001 til 2005. I hafði starfað í afleysingum sumarið 2001 og 2002 en mun síðan hafa starfað samfellt sem tollvörður frá maí 2003. I sendi fyrirspurn með tölvupósti til embættisins í nóvember 2008 þar sem hann fór þess á leit að reiknaður yrði frítökuréttur hans frá því hann hóf störf hjá embættinu á árinu 2001 en því bréfi var svarað samdægurs þar sem fram kom að sá frítökuréttur sem I taldi sig eiga væri ekki fyrir hendi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki yrði ráðið af gögnum málsins að I hefði hreyft við athugasemdum við launauppgjör til sín þegar hann lét af störfum um haustið á árunum 2001 og 2002, en við starfslok hefði borið að gera upp frítökurétt með sama hætti og orlof. Þá yrði ekki séð að I hefði hreyft andmælum við fyrrgreindum tölvupósti fyrr en með bréfi lögmanns hans til fjármálaráðuneytisins tveimur árum síðar. Þetta athafnaleysi I benti ekki til að stofnast hefði frítökuréttur í starfi hans. Jafnframt hefði hann ekki getað um árabil látið átölulaust hvernig staðið var að uppgjöri gagnvart honum í þessu tilliti í trausti þess að geta löngu síðar haft uppi kröfu sína þegar mun örðugra var að leggja mat á hvort fyrir hendi hefðu verið aðstæður sem stofnuðu til frítökuréttar samkvæmt þeim ákvæðum sem um hann giltu eftir kjarasamningi. Loks var litið til þess að á því tímabili sem kröfugerð I tók til hefði hann tekið svokallað áunnið leyfi sem hann hefði ekki gefið neinar skýringar á. Var I því ekki talinn hafa sýnt fram á að hann ætti uppsafnaðan og óuppgerðan frítökurétt frá umræddu tímabili. Voru Í og T því sýknaðir af kröfum I.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 2. nóvember 2016. Þeir krefjast sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 30. desember 2016. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að hann hafi áunnið sér frítökurétt, alls 476,35 vinnustundir, samkvæmt grein 2.4.5. í kjarasamningi Tollvarðafélags Íslands og ríkissjóðs, vegna starfa sinna hjá embætti sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli á tímabilinu frá 16. júní 2001 til og með 11. desember 2005, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, en að því frágengnu að viðurkennt verði að hann hafi áunnið sér frítökurétt samkvæmt sömu grein kjarasamningsins vegna starfa hjá embættinu á sama tímabili. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Stefndi starfaði sem tollvörður í sumarafleysingum hjá sýslumanninum á Keflavíkurflugvelli frá maí til loka ágúst 2001. Hann var einnig sumarstarfsmaður árið á eftir frá maí til loka september. Hann mun síðan hafa starfað samfellt sem tollvörður á Keflavíkurflugvelli frá 27. maí 2003.

Með 2. gr. laga nr. 46/2006, sem tóku gildi 1. janúar 2007 og fólu meðal annars í sér breytingu á lögreglulögum nr. 90/1996, voru sameinuð lögregluumdæmi í Keflavík undir stjórn lögreglustjórans á Suðurnesjum, sem jafnframt var sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli. Með varnarmálalögum nr. 34/2008 var embætti sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli lagt niður frá og með 31. maí 2008. Hinn 1. janúar 2009 varð landið allt eitt tollumdæmi, sbr. lög nr. 147/2008 um breyting á tollalögum nr. 88/2005. Með lögunum varð embætti tollstjórans í Reykjavík að embætti tollstjóra og tók hann við réttindum og skyldum gagnvart tollvörðum sem störfuðu í öðrum umdæmum, þar á meðal tollvörðum í Reykjanesumdæmi.

Málið lýtur að ágreiningi um svokallaðan frítökurétt gagnáfrýjandi í starfi sínu sem tollvörður á Keflavíkurflugvelli sem hann telur hafa stofnast frá 16. júní 2001 til 11. desember 2005. Á því tímabili fóru starfskjör tollvarða annars vegar eftir kjarasamningi Tollvarðafélags Íslands og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs 31. maí 2001, með gildistíma frá 1. maí 2001 til 30. nóvember 2005, og hins vegar eftir kjarasamningi sömu aðila 6. júní 2005, með gildistíma 1. maí 2005 til 31. október 2008. Þau ákvæði þessara samninga um frítökurétt sem reynir á í málinu eru orðrétt samhljóða, en þau eru tekin upp í hinum áfrýjaða dómi.

Á fyrrgreindu tímabili, sem málið tekur til, var unnið á tólf tíma vöktum hjá tollvörðum á Keflavíkurflugvelli. Upphaflega voru dagvakir frá kl. 7 til 19 en næturvaktir frá kl. 19 til 7 daginn eftir. Þessari tilhögun var breytt á fyrri hluta ársins 2002 þannig að dagvakt var frá kl. 6 til 18 en næturvakt frá kl. 18 til 6 næsta dag. Fyrirkomulag vakta var með því móti að á tveggja vikna tímabili voru vinnudagar jafn margir frídögum. Fólst þetta í því að aðra vikuna var unnið mánudag, þriðjudag, föstudag, laugardag og sunnudag en þá næstu miðvikudag og fimmtudag.

Hinn 12. desember 2005 var tekið upp nýtt tímaskráningarkerfi hjá sýslumanninum á Keflavíkurflugvelli. Frá þeim degi var í því kerfi skráður frítökuréttur tollvarða hjá embættinu, en sá uppsafnaði réttur mun fyrst hafa komið fram á launaseðlum þeirra frá maí 2010 í samræmi við grein 2.4.5.6 í fyrrgreindum kjarasamningum. Á fyrri launaseðlum munu þessar upplýsingar hins vegar ekki hafa komið fram.

Með tölvupósti 28. nóvember 2008 til aðaldeildarstjóra sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli fór gagnáfrýjandi þess á leit að reiknaður yrði frítökuréttur hans frá því hann hóf störf hjá embættinu á árinu 2001. Því erindi svaraði aðaldeildarstjórinn með tölvupósti samdægurs þar sem fram kom að uppsafnaður fríréttur miðað við þann dag væri 24,38 tímar.

Lögmaður gagnáfrýjanda ritaði fjármálaráðuneytinu bréf 11. október 2010 þar sem óskað var eftir yfirliti um ótekinn og uppsafnaðan frítökurétt gagnáfrýjanda frá því hann hóf störf sem tollvörður á Keflavíkurflugvelli á árinu 2001. Í því erindi var staðhæft að ákvæði kjarasamninga um frítökurétt hefðu ekki verið virt gagnvart honum. Bréfaskipti aðila í kjölfarið eru rakin í hinum áfrýjaða dómi.

II

Krafa gagnáfrýjanda um að viðurkennt verði að hann hafi áunnið sér frítökurétt, alls 476,35 vinnustundir á tímabilinu frá 16. júní 2001 til og með 11. desember 2005, er reist á gögnum úr dagbók tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelli og vaktakerfi hennar frá 31. maí 2001 til 17. nóvember 2005. Aðaláfrýjendur mótmæla því að frítökuréttur hafi stofnast eftir kjarasamningi á þessu tímabili. Verði aftur á móti talið að gagnáfrýjandi hafi áunnið sér slíkan rétt hafa aðaláfrýjendur aflað útreiknings Fjársýslu ríkisins á honum miðað við sömu gögn. Samkvæmt þeim útreikningi nemur frítökuréttur gagnáfrýjanda alls 349,73 vinnustundum eða 339,98 stundum ef talið er frá 16. júní 2001 sem markar upphaf þess tímabils sem gagnáfrýjandi miðar kröfugerð sína við. Gagnáfrýjandi telur frítökurétt vanreiknaðan um 126,62 stundir, en sá munur leiðir af ágreiningi aðila um skýringu á annars vegar ákvæði kjarasamnings um vinnu umfram 16 klukkustundir í grein 2.4.5.3 og hins vegar ákvæði um vinnu á undan hvíldardegi í grein 2.4.5.5. Þeim ágreiningi og málsástæðum aðila er lýst í héraðsdómi.

Aðaláfrýjendur hafa lagt fram yfirlit úr tímaskráningarkerfi sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli fyrir tímabilið frá 16. maí 2001 til og með 11. desember 2005 með upplýsingum um fjarveru gagnáfrýjanda sundurliðuð eftir veikindum, orlofi, fæðingarorlofi og því sem kallað er áunnið leyfi. Það síðastnefnda nemur samtals 270 stundum sem sundurliðast þannig eftir árum: 36 stundir 2001, 0 stundir 2002, 24 stundir 2003, 60 stundir 2004 og 150 stundir 2005.

III

Í grein 2.4.5.1 í þeim kjarasamningum, sem voru í gildi á þeim tíma sem kröfugerð gagnáfrýjanda tekur til, var að finna almenn skilyrði fyrir frítökurétti. Þar sagði að slíkur réttur skapaðist ef stjórnandi mæti það svo að nauðsyn stæði til að starfsmaður mætti til vinnu áður en 11 klukkustunda lágmarkshvíld væri náð. Einnig sagði að starfsmaður ætti ekki að mæta aftur til vinnu fyrr en að lokinni 11 klukkustunda hvíld nema hann hefði sérstaklega verið beðinn um það. Mætti starfsmaður eigi að síður áður en hann hefði náð hvíldinni áynni hann sér ekki frítökurétt. Með aðilum er ágreiningur um hvort fullnægt sé þessum skilyrðum frítökuréttar.

Eins og áður er rakið hóf gagnáfrýjandi störf við tollgæslu á Keflavíkurflugvelli sem sumarstarfsmaður á árunum 2001 og 2002. Af því sem komið hefur fram í málinu verður ekki ráðið að hann hafi hreyft athugasemdum við launauppgjör til sín þegar hann lét af störfum um haustið á þeim árum, en við starfslok bar að gera upp frítökurétt með sama hætti og orlof, sbr. grein 2.4.5.8 í kjarasamningi. Þá fékk gagnáfrýjandi svar við fyrirspurn með fyrrgreindum tölvupósti 28. nóvember 2008 þar sem fram kom að sá frítökuréttur sem gagnáfrýjandi taldi sig eiga væri ekki fyrir hendi. Verður ekki séð af gögnum málsins að gagnáfrýjandi hafi hreyft andmælum af þessu tilefni fyrr en með áðurgreindu bréfi lögmanns hans 11. október 2010 til fjármálaráðuneytisins. Þetta athafnaleysi gagnáfrýjanda bendir ekki til að stofnast hafi frítökuréttur í starfi hans hjá tollgæslunni á Keflavíkurflugvelli. Jafnframt gat hann ekki um árabil látið átölulaust hvernig staðið var að uppgjöri gagnvart honum í þessu tilliti í trausti þess að geta löngu síðar haft uppi kröfu sína þegar mun örðugra var að leggja mat á hvort fyrir hendi hafi verið aðstæður sem stofnuðu til frítökuréttar samkvæmt þeim ákvæðum sem um hann gilda eftir kjarasamningi. Um þetta má einnig vísa til greinar 2.4.5.7 í kjarasamningi þar sem mælt er fyrir um að leitast skuli við að veita frí svo fljótt sem auðið er eða með reglubundnum hætti til að koma í veg fyrir að frí safnist upp. Loks ber að líta til þess að á því tímabili sem kröfugerð gagnáfrýjanda tekur til tók hann svokallað áunnið leyfi í alls 270 vinnustundir samkvæmt yfirliti úr tímaskráningarkerfi sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli. Á þessu hefur hann ekki gefið neinar skýringar og kann að vera að þessi fjarvera hafi helgast af frítökurétti þegar haft er í huga að fjarvera af öðrum ástæðum er tilgreind á yfirlitinu.

Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið verður gagnáfrýjandi ekki talinn hafa sýnt fram á að hann eigi uppsafnaðan og óuppgerðan frítökurétt frá umræddu tímabili. Verða aðaláfrýjendur því sýknaðir af kröfum gagnáfrýjanda.

Eftir atvikum er rétt að aðilar beri sinn kostnað af rekstri málsins á báðum dómstigum.

Það athugast að ekkert tilefni var til að höfða mál þetta á hendur tollstjóra.

Dómsorð:

Aðaláfrýjendur, íslenska ríkið og tollstjóri, eru sýknaðir af kröfum gagnáfrýjanda, I-kk-ef S-kk-ef J-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.