81/2006

Talið var að skilyrði 134. gr. laga nr. 21/1991 væru fyrir hendi til að rift yrði tilteknum greiðslum frá L til S samkvæmt samningi. Þótti í ljós leitt að um greiðslu á skuld hefði verið að ræða og hún teldist hafa verið reidd af hendi með óvenjulegum greiðslueyri í skilningi ákvæðisins. Þá þótti ósannað að L hefði verið gjaldfært þrátt fyrir greiðsluna. Vegna kröfu L um endurgreiðslu var talið að samkvæmt 1. mgr. 142. gr. sömu laga þyrfti að draga frá endurgreiðslukröfu verðmæti þeirra hagsbóta sem L hafi notið úr hendi S eftir gerð fyrrnefnds samnings, með áframhaldandi leigu bifreiðar og fasteignar í eigu S. Var endurgreiðslukrafan lækkuð um fjárhæð, sem nam nefndum leigugreiðslum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. febrúar 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að stefnda verði dæmd lægri fjárhæð en dæmd var í héraði og málskostnaður felldur niður.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfur stefnda um riftun á greiðslum Ljósavíkur hf. í sjö liðum á árinu 2003 inn á skuld við áfrýjanda, sem einkum stafaði af leiguafnotum á húsnæði í hans eigu. Eru þessir liðir tölusettir 1 til 7 þar sem lýst er kröfugerð stefnda í héraðsdómi. Riftun greiðslnanna var reist á ákvæðum 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Var áfrýjandi jafnframt, með vísan til 142. gr. laganna, dæmdur til að greiða stefnda þær fjárhæðir sem greiðslur þessar voru taldar nema þegar þær voru færðar til lækkunar á skuldinni við áfrýjanda í bókum Ljósavíkur hf.

Við skýringu á 134. gr. laga nr. 21/1991 verður að miða greiðsludag við þann tíma er greiðsla fer frá greiðandanum og skiptir þá ekki máli hvenær um það var samið milli aðila að greiða skyldi. Svo sem rakið er í héraðsdómi höfðu áfrýjandi og Ljósavík hf. gert samkomulag 6. janúar 2003 um greiðslur samkvæmt liðum 1 til 5 í kröfum stefnda. Voru viðskiptakröfurnar samkvæmt liðum 3 og 4 færðar til lækkunar á skuldinni við áfrýjanda í bókhaldi Ljósavíkur hf. þá þegar sem og viðskiptakröfur samkvæmt dómkröfuliðum 6 og 7. Áfrýjandi hefur hvorki mótmælt því að í þessum tilvikum sem varða viðskiptakröfurnar hafi verið um að ræða greiðslur með óvenjulegum greiðslueyri né að þær hafi átt sér stað milli nákominna í skilningi 2. mgr. 134. gr. laganna. Hann byggir sýknukröfu sína af þessum liðum annars vegar á því, að hann hafi áfram eftir samningsgerðina í janúar 2003 leigt Ljósavík hf. afnot af fasteign og tveimur bifreiðum og hafi leigugjöld ársins vegna þessara afnota samtals numið 4.460.000 krónum. Hafi hann ekkert fengið greitt upp í þessar leigukröfur. Gerð samningsins í janúar 2003 hafi hins vegar valdið því að hann neytti ekki vanefndaheimilda vegna þeirra vanskila. Verði að líta til þessara aðstæðna við mat á því hvort greiðslum sem þá var samið um verði rift. Þetta atriði skipti einnig máli við mat á endurgreiðslukröfu stefnda verði fallist á að rifta greiðslunum. Hins vegar byggir hann á að nægilega sé í ljós leitt, að Ljósavík hf. hafi verið gjaldfær í skilningi ákvæðisins í janúar 2003, þrátt fyrir þessar greiðslur. Sé því ekki unnt að rifta þeim.

II.

Í 134. gr. laga nr. 21/1991 er fjallað um skilyrði þess að rifta megi greiðslu skuldar þrotamanns á tilgreindum tímafrestum fyrir frestdag. Í samkomulaginu 6. janúar 2003 er berum orðum tekið fram að það miði að lækkun skuldar Ljósavíkur hf. við áfrýjanda. Ákvæðið heimilar ekki að við mat á því hvort skilyrði séu til að beita riftunarheimild þess verði litið til sjónarmiða af því tagi sem áfrýjandi nefnir og varða áframhaldandi leiguviðskipti aðila eftir að samningurinn var gerður. Er sjónarmiðum hans hér að lútandi því hafnað.

Sönnunarbyrði um gjaldfærni þrotamanns samkvæmt 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 hvílir á móttakanda greiðslu. Áfrýjandi vísar til gagna málsins sem hann kveður sanna þetta. Telur hann að í ársbyrjun 2003 hafi verðmæti aflaheimilda í eigu Ljósavíkur hf. verið mun meira en þegar líða tók á árið. Skipti þar verðhrun á aflaheimildum í rækju á árinu 2003 mestu máli sem og lækkun á gengi erlendra gjaldmiðla, einkum sterlingspunds, á sama tímabili. Við sölu aflaheimildanna 3. nóvember 2003 hafi allt að einu fengist 427.000.000 króna fyrir þær. Þetta sé hærri fjárhæð en neikvætt eigið fé félagsins í árslok 2002 samkvæmt ársreikningi þess, en aflaheimildirnar hafi ekki verið eignfærðar í þeim reikningi. Í forsendum héraðsdóms er lýst öðrum röksemdum sem áfrýjandi hefur fært fram fyrir þessu.

Af hálfu stefnda hefur því verið mótmælt að áfrýjandi hafi sannað með fullnægjandi hætti að Ljósavík hf. hafi verið gjaldfær í skilningi 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 í ársbyrjun 2003. Hann bendir meðal annars á að ýmsar bókfærðar eignir í ársreikningi 2002 hafi þar verið metnar á mun hærra verði en fengist hafi fyrir þær við sölu á síðari hluta árs 2003.

Áfrýjandi hefur ekki, svo sem honum var unnt, látið dómkveðja matsmenn til að leggja mat á verðmæti aflaheimilda og skipa Ljósavíkur hf. í janúar 2003 og hvort félagið hafi þá átt eignir umfram skuldir, eins og hann heldur fram. Er ekki unnt að fallast á það með honum að honum hafi með framangreindum hætti tekist lögfull sönnun um staðhæfingu sína um þetta. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um riftun á afhendingu viðskiptakrafnanna í janúar 2003, sem greinir í liðum 3, 4, 6 og 7 í dómkröfum stefnda fyrir héraðsdómi.

Áfrýjandi heldur því fram að ekki sé unnt með vísan til 134. gr. laga nr. 21/1991 að rifta greiðslum samkvæmt 1. og 2. lið í kröfugerð stefnda þar sem þar hafi ekki verið um óvenjulegan greiðslueyri að ræða. Hann hafi einfaldlega fengið greiðslur í peningum beint frá Ljósavík hf. eftir að eignirnar sem hér um ræðir, aflaheimildir og bifreið, hafi verið seldar þriðja manni, því andvirði þeirra hafi verið ráðstafað til sín en ekki eignunum sjálfum. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið talið að um sé að ræða óvenjulegan greiðslueyri, þegar svo stendur á að andvirði tiltekinna eigna þrotamanns hefur samkvæmt samkomulagi við kröfuhafa verið varið til greiðslu á skuld við hann, jafnvel þó að viðkomandi eign hafi verið seld þriðja manni. Þannig stendur á hér og er því ekki unnt að fallast á málflutning áfrýjanda um þetta. Verður hinn áfrýjaði dómur samkvæmt þessu staðfestur að því er varðar riftun á þessum greiðslum.

Loks telur áfrýjandi að ekki sé unnt að rifta framsali Ljósavíkur hf. til sín á viðskiptakröfu á hendur U-kk-þgf B. H-kk-þgf miðað við 30. júní 2003, sbr. 5. lið í dómkröfum stefnda, þar sem U-kk-nf hafi átt kröfur á hendur Ljósavík hf. vegna vinnuframlags á árinu 2003 sem nemi hærri fjárhæð. Þetta er sjónarmið sem sýnist varða kröfu stefnda um endurgreiðslu úr hendi áfrýjanda vegna þessa framsals og verður um það fjallað þegar úr þeirri kröfu verður leyst. Ljóst er að hér er um að ræða greiðslu með óvenjulegum greiðslueyri og verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur að því er riftun hennar varðar.

III.

Fjárkrafa stefnda í tilefni af riftun framangreindra greiðslna byggist á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Svo sem fyrr segir er hún af þeirri fjárhæð sem greiðslur þessar voru samanlagt taldar nema þegar þær voru færðar til lækkunar á skuld Ljósavíkur hf. við áfrýjanda í bókum félagsins. Í lagaákvæði þessu segir að fari riftun fram með stoð í 131. - 138. gr. laganna skuli sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun eða fullnustugerð greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en nemur tjóni þrotabúsins. Áfrýjandi heldur því fram að viðskiptakröfurnar sem hann fékk afhentar hafi hvorki nýst honum, né hafi afsal þeirra valdið stefnda tjóni. Krafan á hendur Sunnlenskri fjölmiðlun ehf. hafi verið fyrnd, þegar áfrýjandi fékk hana en sá möguleiki hafi beinlínis verið nefndur í samningnum 6. janúar 2003. Telja verður að það standi áfrýjanda nær að sanna að þessar viðskiptakröfur hafi ekki nýst honum með þeim fjárhæðum sem þær kváðu á um og færðar voru í bókhald Ljósavíkur hf. og að stefndi hefði ekki getað nýtt þær með því að innheimta þær. Hann hefur ekki lagt fram nein gögn þessu til sönnunar. Raunar hefði honum verið í lófa lagið að bjóða stefnda kröfurnar til baka strax og honum varð ljóst að stefndi vildi rifta afhendingu þeirra. Það gerði hann ekki en kaus þess í stað að verjast kröfunni á þann hátt sem nefnt var. Samkvæmt þessu verður fallist á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um skyldu áfrýjanda til endurgreiðslu vegna framsalsins á viðskiptakröfunum.

Áfrýjandi heldur því fram að stefndi hefði aldrei getað innheimt viðskiptakröfuna á hendur U-kk-þgf B. H-kk-þgf, þar sem U-kk-nf hafi átt að minnsta kosti jafnháa kröfu á hendur Ljósavík hf. vegna vinnu sinnar í þágu félagsins á árinu 2003. Hefði hann getað skuldajafnað henni á móti viðskiptakröfunni. Stefndi hafi því ekki orðið fyrir tjóni vegna framsals kröfunnar. Stefndi hefur mótmælt þessum sjónarmiðum og talið ósannað að U-kk-nf hafi átt gagnkröfu á hendur Ljósavík hf. Áfrýjandi hefur ekki lagt fram gögn til sönnunar um þessa ætluðu gagnkröfu U-kk-ef. Er þegar af þeirri ástæðu ekki unnt að taka sjónarmið hans um þetta til greina. Verður því einnig fallist á niðurstöðu héraðsdóms að því er varðar skyldu áfrýjanda til endurgreiðslu vegna afhendingar á þessari viðskiptakröfu.

Ljóst er að áfrýjandi tók við peningagreiðslum við sölu á aflaheimildum og bifreið samkvæmt kröfuliðum 1 og 2 í riftunarkröfu stefnda. Með því að fallist er á kröfu um riftun þessara greiðslna verður einnig fallist á niðurstöðu héraðsdóms um skyldu áfrýjanda til endurgreiðslu þeirra fjárhæða sem hann tók við.

Áfrýjandi hefur loks teflt því fram gegn fjárkröfu stefnda, að Ljósavík hf. hafi áfram á árinu 2003 haft á leigu fasteignir og bifreiðar í sinni eigu án þess að inna leigugreiðslur af hendi sem féllu til á því ári, samtals 4.460.000 krónur. Hafi hann vegna greiðslnanna sem um var samið í janúar 2003 ekki neytt vanefndaheimilda sinna, svo sem að rifta leiguafnotum Ljósavíkur hf. af þessum eignum. Afnot þeirra hafi verið Ljósavík hf. nauðsynleg til að geta haldið áfram rekstri. Ósanngjarnt sé að taka ekki tillit til þessa þegar afstaða sé tekin til endurgreiðslukröfu stefnda.

Svo sem fyrr var greint er tekið fram í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, að sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun þrotamanns verði ekki dæmdur til að greiða þrotabúi hærri fjárhæð en nemur tjóni þess. Fallast má á með áfrýjanda að við mat á tjóni stefnda vegna hinna riftanlegu greiðslna beri að draga frá verðmæti greiðslnanna þær hagsbætur sem Ljósavík hf. naut úr hendi áfrýjanda á árinu 2003, eftir að samningurinn var gerður í byrjun janúar það ár.

Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda þá fjárhæð sem dæmd var í héraðsdómi 8.136.764 krónur að frádregnum 4.460.000 krónum eða samtals 3.676.764 krónur að viðbættum dráttarvöxtum en upphafstími þeirra hefur ekki sætt sérstökum andmælum af hálfu áfrýjanda.

IV.

Með vísan til þess sem að framan greinir verður héraðsdómur staðfestur um riftun greiðslna Ljósavíkur hf. til áfrýjanda. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda 3.676.764 krónur með dráttarvöxtum, eins og í dómsorði greinir.

Með því að verulegur vafi þykir hafa verið um ýmsa þætti málsins verður með vísan til 3. mgr. 130 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála málskostnaður felldur niður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um riftun á greiðslum Ljósavíkur hf. við áfrýjanda, Steinavík ehf.

Áfrýjandi greiði stefnda, þrotabúi Ljósavíkur hf., 3.676.764 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. desember 2004 til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.