106/2003

Á átti veðrétt í fiskiskipinu S og krafðist nauðungarsölu. Kom í ljós að leyfi til veiða í atvinnuskyni á sóknardögum, sem fylgt hafði skipinu,  hafði verið framselt og skráð á annað fiskiskip. Talið var að framsalið hefði verið í andstöðu við 4. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð þar sem ekki var leitað samþykkis Á eða annarra veðhafa.  Var ljóst samkvæmt fyrirliggjandi verðmati, sem ekki hafði verið mótmælt, að við framsal veiðiheimildanna rýrnaði verðgildi skipsins svo að Á gat ekki vænst fullnustu veðkröfu sinnar við nauðungarsölu. Var Á talið rétt að grípa til nauðsynlegra ráðstafana til að verja veðrétt sinn og koma í veg fyrir að veðinu yrði spillt með ólögmætum verknaði og stuðla þannig að því að það veiti honum umsamin tryggingaréttindi. Honum var því rétt að standa að málsókninni þótt ekki væri til þess bein heimild í settum lögum. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um ógildingu framsalsins og um ógildingu á skráningu Fiskistofu á leyfinu yfir á annað skip.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 27. mars 2003. Þeir krefjast sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 11. júní 2003. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms að öðru leyti en því að aðaláfrýjendum og gagnstefndu verði gert í sameiningu að greiða sér málskostnað í héraði ásamt málskostnaði fyrir Hæstarétti.

Gagnstefndu, S-kk-nf G-kk-nf, Á-kk-nf G-kk-nf og Vík sf., krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur og gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða þeim málskostnað fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins gaf S-kvk-nf G. H-kvk-nf út skuldabréf 5. júní 1998 til Rakkaness ehf. að fjárhæð 6.464.000 krónur. Átti að greiða skuldina, sem var bundin vísitölu neysluverðs, með tilteknum vöxtum á tíu árum með þremur árlegum afborgunum, í fyrsta sinn 5. október 1998. Til tryggingar skuldinni var fiskiskipið Kristín HF 12 með skipaskrárnúmeri 6886 sett að veði með uppfærslurétti að baki tveimur veðskuldum við Byggðastofnun frá 10. október 1997, annarri að fjárhæð 21.696 þýsk mörk og hinni 875.000 krónur, auk þess sem heimilað var að framar stæði í veðröð skuld við Landsbanka Íslands að fjárhæð 3.400.000 krónur. Skuldabréfið, sem var þinglýst 2. júlí 1998, var framselt 1. desember sama ár til gagnáfrýjanda. Það ber með sér að fyrstu fimm afborganirnar hafi verið greiddar af skuldinni til og með gjalddaga 5. febrúar 2000.

Af framlögðum gögnum úr þinglýsingabók verður ráðið að nafngreindur maður hafi 26. apríl 1999 fengið afsal fyrir áðurnefndu skipi, sem fékk þá heitið Sigrún GK 217, en hann hafi 18. ágúst sama ár afsalað því til Gullfaxa ehf. Á þeim tíma hvíldu eingöngu fyrrnefndar veðskuldir við Byggðastofnun á skipinu framar skuldabréfi gagnáfrýjanda í veðröð. Að baki því var síðar þinglýst tveimur veðskuldabréfum, sem voru gefin út 18. ágúst 1999 og samtals að fjárhæð 8.985.593 krónur. Skuldabréf gagnáfrýjanda var áritað 28. febrúar 2000 um að Gullfaxi ehf. hafi tekið að sér greiðslu skuldarinnar, svo og að útgefandi bréfsins væri leystur undan henni.

Fyrir liggur í málinu að Fiskistofa skráði 1. september 2000 flutning á leyfi fyrir Sigrúnu GK 217 til veiða í atvinnuskyni á sóknardögum yfir á fiskiskipið Einar HU 13 með skipaskrárnúmeri 6702. Var þetta gert á grundvelli ódagsettrar tilkynningar til Fiskistofu frá Gullfaxa ehf. Óumdeilt er að ekki var leitað samþykkis gagnáfrýjanda fremur en annarra veðhafa í fiskiskipinu Sigrúnu fyrir þessari ráðstöfun.

Samkvæmt gögnum úr þinglýsingabók var Einar HU 13 í eigu gagnstefnda Víkur sf. á þeim tíma, sem framangreint veiðileyfi var flutt á skipið. Gagnstefndu S-kk-nf G-kk-nf og Á-kk-nf G-kk-nf voru sameigendur að því félagi, sem gaf út afsal fyrir skipinu 17. maí 2001 til aðaláfrýjandans Bjarts í Vík ehf. Aðaláfrýjendum og gagnstefndu ber saman um að munnlegur samningur hafi verið gerður í ágúst 2000 milli aðaláfrýjandans B-kk-ef H-kk-ef Á-kk-ef og gagnstefnda Víkur sf. um kaup þess fyrrnefnda á skipinu, en aðaláfrýjandinn Bjartur í Vík ehf., sem stofnað var 27. nóvember 2000 og B-kk-nf er í forsvari fyrir, hafi gengið inn í kaupin í hans stað. Í málinu liggur fyrir reikningur að fjárhæð 8.500.000 krónur, sem gefinn var út af Kvóta- og skipasölunni ehf. 18. september 2000 á hendur aðaláfrýjandanum B-kk-þgf vegna kaupa á „veiðileyfi“, en ekki var þar getið um hver ráðstafaði leyfinu á þennan hátt eða af hvaða skipi. Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi greindi þessi aðaláfrýjandi frá því að sér hafi ekki verið kunnugt um af hvaða skipi veiðileyfið var fengið fyrr en mál þetta var höfðað.

Gagnáfrýjandi kveður lögmann hafa frá því í lok ágúst 2000 staðið að tilraunum til að innheimta fyrir sig kröfu samkvæmt skuldabréfinu frá 5. júní 1998. Hafi meðal annars verið beðið um nauðungarsölu á fiskiskipinu Sigrúnu til fullnustu á skuldinni, en þá hafi komið fram að veiðileyfi þess hefði verið ráðstafað. Sýslumaður hafi ákveðið að skipið yrði selt án veiðileyfis, en gagnáfrýjandi þá óskað eftir því að nauðungarsölu yrði frestað, enda útséð að söluverð skipsins án slíks leyfis myndi ekki hrökkva fyrir kröfu hans. Í framhaldi af þessu leitaði gagnáfrýjandi eftir því við Fiskistofu með bréfi 5. október 2001 að veiðileyfið yrði aftur skráð á fiskiskipið Sigrúnu, þar sem ráðstöfun leyfisins hefði verið í andstöðu við ákvæði 4. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Þessu erindi hafnaði Fiskistofa 25. sama mánaðar með því að ekki væri á færi hennar að skera úr því hvort brotinn hafi verið réttur á gagnáfrýjanda með þessari ráðstöfun.

Samkvæmt útreikningi, sem gagnáfrýjandi hefur lagt fram um fjárhæð kröfu sinnar samkvæmt skuldabréfinu frá 5. júní 1998, nam hún samtals 7.072.485 krónum 25. nóvember 2002 að meðtöldum áföllnum vöxtum og kostnaði, en að teknu tilliti til innborgana, sem fengust á skuldina í september 2000 og maí 2001. Þá hefur gagnáfrýjandi einnig lagt fram verðmat fyrirtækisins Báta og búnaðar, sem dagsett er sama dag, á fiskiskipinu Sigrúnu. Kemur þar fram að andvirði skipsins án veiðileyfis hafi á matsdegi verið á bilinu 3.000.000 til 3.500.000 krónur, en í ágúst 2000 3.500.000 til 4.000.000 krónur. Ef skipinu fylgdi á hinn bóginn veiðileyfi og það hefði fengið úthlutað 21 sóknardegi á yfirstandandi fiskveiðiári væri söluverðið á matsdegi á bilinu 18.000.000 til 19.000.000 krónur.

Fyrir héraðsdómi beindi gagnáfrýjandi kröfum sínum að aðaláfrýjendum og gagnstefndu, auk Gullfaxa ehf. Síðastnefnt félag tók þar ekki til varna, en með hinum áfrýjaða dómi var því gert ásamt aðaláfrýjendum að þola ógildingu á því framsali veiðileyfis, sem að framan er lýst, ásamt skráningu þess á fiskiskipið Einar. Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda var bú Gullfaxa ehf. tekið til gjaldþrotaskipta 20. desember 2002, en þrotabúi félagsins hefur ekki verið stefnt fyrir Hæstarétt.

II.

Í 4. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997 felst bann við því að eigandi veðsetts hlutar skilji frá honum réttindi til atvinnurekstrar, sem stjórnvöld hafa úthlutað lögum samkvæmt og opinberlega eru skráð á hlutinn, nema því aðeins að þeir, sem eiga veðrétt í honum, gefi þinglýst samþykki fyrir þeirri ráðstöfun. Með þessari bannreglu er þeim, sem fær veðrétt í slíkum hlut, veitt sú vernd að án samþykkis hans getur eigandi hlutarins ekki ráðstafað réttindum til atvinnurekstrar, sem tengd eru hlutnum á þennan hátt, og rýrt með því verðgildi hans og þá tryggingu, sem veðhafi nýtur. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, sbr. 5. gr. sömu laga eins og þeim var breytt með 1. gr. laga nr. 1/1999, var veiðileyfi, sem fengið var fyrir fiskiskipið Sigrúnu GK 217 en síðan fært af því á Einar HU 13, megin forsendan fyrir því að nota mætti fyrrnefnda skipið til veiða í atvinnuskyni hér við land. Í hinum áfrýjaða dómi er rakið í einstökum atriðum að veiðileyfi þessu var úthlutað lögum samkvæmt af stjórnvaldi, tengt tilteknu skipi og skráð opinberlega. Svo sem ráðið verður af áðurgreindu verðmati frá 25. nóvember 2002 var verðgildi fiskiskipsins Sigrúnar sem tækis til atvinnurekstrar og þar með gildi þess sem trygging fyrir veðkröfu gagnáfrýjanda í verulegum atriðum háð því hvort fyrir hendi væri leyfi til að nota það við veiðar í atvinnuskyni. Að öllu þessu virtu orkar ekki tvímælis að leyfi þetta verður talið til réttinda til nýtingar í atvinnurekstri í skilningi 4. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997. Var því óheimilt að skilja þetta leyfi frá skipinu án samþykkis gagnáfrýjanda.

Í málinu liggur ekki annað fyrir en að veðskuldirnar tvær við Byggðastofnun, sem áður var getið, hvíli enn á fiskiskipinu Sigrúnu og standi þar framar veðskuldabréfi gagnáfrýjanda í réttindaröð. Athugasemdum hefur hvorki verið hreyft við fyrrgreindum útreikningi gagnáfrýjanda á kröfu sinni samkvæmt skuldabréfinu, sem hann kveður hafa numið alls 7.072.485 krónum 25. nóvember 2002, né við áðurnefndu verðmati á skipinu, en samkvæmt matinu var verðmæti skipsins þann dag ekki meira en 3.500.000 krónur ef því fylgdi ekki veiðileyfi og ekki minna en 18.000.000 krónur ef slíkt leyfi væri fyrir hendi. Af þessu er ljóst að gagnáfrýjandi getur ekki vænst fullnustu á skuldinni við nauðungarsölu skipsins nema með því að endurheimt verði veiðileyfi fyrir það. Gagnáfrýjandi nýtur vegna veðréttar síns í skipinu réttar til að grípa til nauðsynlegra ráðstafana til að verja þessi óbeinu eignarréttindi sín, þar á meðal að koma í veg fyrir að veðinu verði spillt með ólögmætum verknaði og stuðla þannig að því að það veiti honum umsamin tryggingarréttindi. Honum er því rétt að standa að málsókn þessari þótt ekki sé til þess bein heimild í settum lögum. Eru ekki efni til að fallast á með aðaláfrýjendum að gagnáfrýjanda hefði fyrir höfðun þessa máls borið að láta reyna á það hvort eða að hvaða leyti hann gæti fengið fullnustu á veðkröfu sinni með nauðungarsölu skipsins, enda á hann rétt á því að nauðungarsala, ef til hennar kemur, taki í einu lagi til alls þess, sem háð er veðrétti hans.

Veðskuldabréfi gagnáfrýjanda var sem áður segir þinglýst á skipið, sem síðar fékk nafnið Sigrún GK 217. Af þeim sökum gátu aðaláfrýjendur ekki unnið rétt af gagnáfrýjanda þótt aðaláfrýjandinn B-kk-nf kunni að hafa verið grandlaus um veðréttindi hans við kaupin á veiðileyfi skipsins.

Fyrir Hæstarétti leitar gagnáfrýjandi staðfestingar á þeirri niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að ógilt sé framsal Gullfaxa ehf. á leyfi fyrir Sigrúnu GK 217 til veiða í atvinnuskyni og skráning þess leyfis á Einar HU 13 hjá Fiskistofu 1. september 2000. Nægilegt var að beina þessari dómkröfu að Gullfaxa ehf. og aðaláfrýjendum, enda var löggerningur um framsalið milli þess félags og aðaláfrýjandans B-kk-ef og leyfið nú tengt skipi í eigu aðaláfrýjandans B-kk-ef í Vík ehf. Voru því engin efni til að hafa þessa kröfu jafnframt uppi á hendur Fiskistofu, svo sem aðaláfrýjendur halda fram. Að efni til beinist dómkrafa þessi að því að fá hrundið framsali á veiðileyfi fiskiskipsins Sigrúnar og gera þannig gagnáfrýjanda sem líkast settan og ef ráðstöfun þessi hefði aldrei verið gerð. Aðaláfrýjendur verða ekki leystir undan þessari kröfu þótt vandkvæðum geti verið háð að gengnum dómi um hana að fá greitt úr því hvernig háttað verði framvegis heimildum til að nýta fiskiskipið Einar til veiða í atvinnuskyni. Þá getur það heldur ekki orðið aðaláfrýjendum til hagsbóta þótt Sigrúnu GK 217 kunni eins og sakir standa að skorta haffærisskírteini, svo sem þeir halda fram, þannig að skilyrðum 5. gr. laga nr. 38/1990 með áorðnum breytingum sé ekki fullnægt nú til að skrá á það veiðileyfi.

Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest, þar með talin ákvæði hans um málskostnað. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður milli gagnáfrýjanda og gagnstefndu, en aðaláfrýjendur verða dæmdir til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað hér fyrir dómi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Aðaláfrýjendur, B-kk-nf H-kk-nf Á-kk-nf og Bjartur í Vík ehf., greiði í sameiningu gagnáfrýjanda, Á-kk-þgf S-kk-þgf B-kk-þgf, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Að öðru leyti fellur málskostnaður fyrir Hæstarétti niður.