55/2019

S hf. höfðaði mál gegn V hf., H hf. og R til endurkröfu vátryggingabóta sem S hf. hafði greitt úr húftryggingu L ehf. vegna tjóns sem varð á kranabifreið í umráðum L ehf. Málavextir voru þeir að L ehf. leitaði eftir því við H hf. að fá R tímabundið til starfa við að stjórna tiltekinni kranabifreið í útseldri tímavinnu. Þegar tjónið varð var R að hífa svokölluð andvægi á kranann sem var hluti af búnaði hans og nauðsynlegt fyrir notkun hans en við það valt hann á hliðina. Hefðu andvægin virst tvískipt en voru í raun þrískipt og voru því til viðbótar 3,85 tonn á króknum. Í dómi Hæstaréttar var fallist á það með Landsrétti að R hefði sýnt af sér gáleysi með því að ganga ekki úr skugga um hver væri þyngd andvægjanna sem hann hefði verið að hífa og að þar sem hann hefði ekki til frekara öryggis dregið út stoðfætur kranans. Við sakarmatið gagnvart R var litið til þess sem fram kom í skoðunarskýrslu fulltrúa vinnueftirlitsins um að andvægin virtust vera tvískipt og að R hefði ekki áttað sig á því hvað hefði orsakað óhappið fyrr en honum hefði verið bent á að þau væru í þremur hlutum en ekki tveimur. Að þessu gættu var talið ósannað að R hefði í umrætt sinn sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Þá var með vísan til heildstæðs mats á atvikum talið að R í skilningi reglunnar um vinnuveitandaábyrgð hefði verið starfsmaður L ehf. þegar tjónið varð þótt hann hefði starfað við verkið í útseldri vinnu frá H hf. og fengið greidd laun frá því félagi.Voru því H ehf. og V hf. sýknuð af kröfum S hf. Þá var talið ósanngjarnt í skilningi 3. mgr. 23. gr. skaðabótalaga að R yrði krafinn um bætur vegna tjónsins

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. desember 2019. Hann krefst þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 38.955.203 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. apríl 2016 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.

Stefndu, Hýsi-Merkúr hf. og R-kk-nf K-kk-nf E-kk-nf, krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefjast stefndu málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta lýtur að ágreiningi um bótaábyrgð stefndu vegna tjóns sem varð þegar kranabifreið er stefndi R-kk-nf stjórnaði valt á hliðina á Hellisheiði. Áfrýjandi bætti tjónið úr húftryggingu bifreiðarinnar og beinir endurkröfu sinni að stefndu. Með héraðsdómi voru stefndu sýknaðir af kröfu áfrýjanda og var sú niðurstaða staðfest með hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um vinnuveitendaábyrgð.

II

Málavextir eru þeir að fyrirtækið LNS Saga ehf. tók að sér verk við lagningu gufulagnar frá Hverahlíðarvirkjun að Hellisheiðarvirkjun og sinnti því á fyrri hluta árs 2015. Við verkið var notuð bifreiðin GS H74 en á henni er krani með skráningarnúmerið BS 0269. Kranabifreiðin er af gerðinni Liebherr LTM 1090-4.1 og var hún í eigu Ergo fjármögnunarleigu Íslandsbanka hf., en í umráðum LNS Sögu ehf. Húftrygging bifreiðarinnar var hjá áfrýjanda.

Stefndi Hýsi-Merkúr hf. er með umboð og þjónustu fyrir Liebherr krana og vinnuvélar á Íslandi. Hann mun hins vegar ekki hafa flutt til landsins fyrrgreinda kranabifreið heldur var hún keypt beint af seljanda erlendis. Stefndi Hýsi-Merkúr hf. var með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Stefndi R-kk-nf hóf störf hjá stefnda Hýsi-Merkúr hf. 2. febrúar 2015, en hann er rafvirki að mennt. Þar mun hann aðallega hafa annast viðhald á rafmagnskerfum í byggingarkrönum og unnið við að setja þá upp og taka niður.

Hjá LNS Sögu ehf. var starfsmaður með réttindi til að stjórna bifreiðinni og krana hennar en hann var á leið í orlof vorið 2015. Nokkur vandkvæði munu hafa verið á því að fá afleysingarmann í hans stað og stóð til að fenginn yrði kranamaður frá Noregi. Hann komst hins vegar ekki tímanlega og var því brugðið á það ráð að leita eftir því við stefnda Hýsi-Merkúr hf. að fá stefnda R-kk-þf til að hlaupa í skarðið, en hann var með tilskilin réttindi til að stjórna bifreiðinni og krana hennar. Þetta mun hafa komið þannig til að stefndi R-kk-nf og tilteknir starfsmenn LNS Sögu ehf. höfðu starfað saman hjá öðru verktakafyrirtæki og var þeim kunnugt um að hann hefði þessi réttindi. Að samkomulagi varð milli LNS Sögu ehf. og stefnda Hýsi-Merkúr hf. að stefndi R-kk-nf yrði fenginn tímabundið til starfa við að stjórna bifreiðinni og krana hennar í útseldri tímavinnu. Fyrir þessa þjónustu gerði stefndi Hýsi-Merkúr hf. tvo reikninga 1. júní 2015, annars vegar að fjárhæð 69.341 króna og hins vegar að fjárhæð 335.693 krónur eða samtals 405.034 krónur að teknu tilliti til 20% afsláttar og að meðtöldum virðisaukaskatti. Á reikningunum kom fram að þeir væru vegna „umsjónar og hífivinnu“ dagana 26. til 29. maí 2015 í samtals 37 klukkustundir auk 300 kílómetra aksturs utan Reykjavíkur.

Lögreglunni á Suðurlandi barst tilkynning 1. júní 2015 klukkan 15.21 um vinnuslys á Hellisheiði sunnan við Suðurlandsveg. Þegar lögreglumenn komu á vettvang lá kranabifreiðin á hliðinni með bómuna í uppréttri stöðu, en endi hennar var tengdur við „ballest“ sem lá til hliðar við bifreiðina. Stefndi R-kk-nf hafði verið að færa kranabifreiðina milli vinnusvæða og var að koma henni fyrir þegar hún valt. Á vettvang kom einnig fulltrúi frá Vinnueftirlitinu. Í skoðunarskýrslu hans kom fram að setja þurfi andvægi á kranann fyrir notkun, en þau hefðu verið flutt á vagni með dráttarbíl. Stefndi R-kk-nf hefði í umrætt sinn verið að hífa andvægin af vagninum. Hann hefði lesið þyngdina af hliðum andvægjanna, sem hefðu virst tvískipt, en efra andvægið var merkt 2,6 tonn að þyngd og það neðra 3,85 tonn eða samtals 6,45 tonn. Þegar kraninn hefði verið kominn með andvægin í stöðu út á hlið aftur fyrir milli 180 og 270 gráður hefði hann farið á hliðina undan þunganum. Einnig kom fram í skýrslunni að stefndi R-kk-nf hefði sagt að hann hefði kynnt sér getu kranans til að hífa og talið hann geta lyft þessu án stoðfóta. Hann hefði þó til frekara öryggis sett fæturna niður án þess þó að draga þá út. Þá sagði í skýrslunni að fulltrúi Vinnueftirlitsins hefði bent stefnda R-kk-þgf á að samsettu andvægin væru í þremur hlutum en ekki tveimur eins og virtist við fyrstu sýn. Þannig hefði neðra andvægið verið tvískipt og hvor hluti 3,85 tonn. Því hefði til viðbótar á króknum verið 3,85 tonn og þyngdin alls 10,3 tonn, en það væri of mikið fyrir kranann í þessari uppstillingu.

Áfrýjandi bætti tjónið sem varð á kranabifreiðinni úr húftryggingu hennar og svara bæturnar til fjárhæðar dómkröfu hans. Með bréfi 10. september 2015 áskildi áfrýjandi sér allan rétt á hendur stefnda Hýsi-Merkúr hf. til að endurkrefja félagið um það tjón sem varð þegar kraninn valt á hliðina. Um hefði verið að ræða mistök stefnda R-kk-ef þegar hann stjórnaði krananum, en hann hefði verið starfsmaður félagsins. Áfrýjandi ritaði jafnframt stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. bréf 10. mars 2016 og krafðist þess að fá tjónið greitt úr ábyrgðartryggingu stefnda Hýsi-Merkúr hf. hjá tryggingafélaginu. Þeirri kröfu synjaði stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. með bréfi 18. apríl sama ár.

III

1

Krafa áfrýjanda á hendur stefndu er reist á 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en þar segir að vátryggingafélag öðlist rétt tjónþola á hendur hinum skaðabótaskylda, að svo miklu leyti sem það hefur greitt bætur, ef skaðabótaábyrgð stofnast vegna tjóns. Að því er varðar stefnda Vátryggingafélag Íslands hf. er vísað til 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga um heimild til að beina kröfu beint að félaginu á grundvelli ábyrgðartryggingar.

2

Í stefnu til héraðsdóms var krafa áfrýjanda á hendur stefnda R-kk-þgf reist á almennu sakarreglunni með vísan til þess að tjónið á kranabifreiðinni yrði rakið til mistaka hans. Einnig var tekið fram að sök hans væri þess eðlis að um væri að ræða stórkostlegt gáleysi. Þá sagði að leiðbeiningarblað frá framleiðanda kranabifreiðarinnar væri tiltækt í henni eða í öllu falli á skrifstofu stefnda Hýsi-Merkúr hf., en þar kæmi greinilega fram að andvægin væru tvískipt og bæri að taka mið af því þegar þau væru hífð á kranabifreiðina. Enn fremur var bent á að stefndi R-kk-nf hefði ekki dregið út stuðningsfætur og sett niður en þannig hefði mátt koma í veg fyrir tjónið.

Í greinargerð áfrýjanda til Landsréttar kom fram að undir rekstri málsins þar yrðu lögð fram gögn um stjórnborð kranans, sem sýndu á hverjum tíma þá þyngd sem verið væri að hífa. Það hefði því ekki getað farið framhjá stefnda R-kk-þgf hvaða þyngd hann var að hífa í umrætt sinn. Í krananum væri viðvörunarbúnaður, en ætla yrði að stefndi hefði ekki fylgst með honum eða kynnt sér hvernig stjórntafla kranans virkar eða hreinlega gleymt að fylgjast með henni. Stjórntafla í bifreiðakrönum af þessu tagi væru allar af svipaðri gerð og sýndu, eftir því sem næst yrði komist, þá þyngd sem verið væri að hífa, en ekki væri unnt að slökkva á þessum búnaði. Jafnframt yrði að líta til þess að stefndi R-kk-nf hefði starfað á krananum í nokkra daga þegar slysið varð og því verið fullkunnugt um allt sem viðkom krananum. Enn fremur hefði hann unnið á krönum með sambærilegan stjórnbúnað til margra ára, eins og fram kom í aðilaskýrslu hans fyrir héraðsdómi. Eins og áfrýjandi boðaði í greinargerðinni lagði hann síðar fram í Landsrétti gögn um stjórnborð kranans, en að réttu lagi bar honum að leggja þessi gögn fram við þingfestingu málsins þar fyrir rétti, enda voru þau tiltæk þá, sbr. 1. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Í greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar var áréttaður sá málatilbúnaður að fram kæmi á stjórnborði kranans sú þyngd sem verið væri að hífa. Því hefði stefnda R-kk-þgf ekki getað dulist þyngdin ef hann hefði fylgst með stjórnborðinu. Til að leiða þetta í ljós fór áfrýjandi þess á leit undir áfrýjun málsins til Hæstaréttar að dómkvaddur yrði matsmaður til að skila álitsgerð um hvernig stjórntafla kranans virkaði. Jafnframt var óskað eftir því að matsmaður kannaði hve langan tíma tæki að draga út stuðningsfætur kranabifreiðarinnar. Með úrskurði héraðsdóms 22. janúar 2020 var matsbeiðninni hafnað. Í stað þess að kæra þann úrskurð til Landsréttar aflaði áfrýjandi einhliða álitsgerðar 4. febrúar sama ár frá núverandi eiganda bifreiðarkranans um sömu atriði og matsbeiðni hans tók til.

Svo sem hér hefur verið rakið var því hvergi hreyft í málatilbúnaði áfrýjanda fyrir héraðsdómi að við sakarmatið gagnvart stefnda R-kk-þgf hefðu áhrif þær upplýsingar sem fram kæmu á stjórnborði kranans. Í þessu fólst því ný málsástæða sem hvorki gat komist að fyrir Landsrétti né nú hér fyrir dómi, enda standa ekki til þess lagaskilyrði 2. mgr. 163. gr. og 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991 þar sem áfrýjanda var í lófa lagið að reisa málatilbúnað sinn á þessari málsástæðu í öndverðu. Er jafnframt til þess að líta að nauðsynlegt hefði verið að kalla til sérfróðan meðdómsmann í héraði og eftir atvikum Landsrétti með sérkunnáttu á þessu sviði ef byggt hefði verið á þessu, en til þess voru ekki efni eins og málatilbúnaðurinn var í héraði.

3

Fallist verður á það með Landsrétti að stefndi R-kk-nf hafi sýnt af sér gáleysi með því að ganga ekki úr skugga um hver var þyngd þeirra andvægja sem hann var að hífa þegar kranabifreiðin valt í umrætt sinn, en þyngdartala þeirra var greypt í þau. Verður jafnframt að virða honum til gáleysis að hafa ekki til frekara öryggis dregið út stoðfætur kranans, en ráða má af myndum af vettvangi að því mátti koma við og hefði það hugsanlega komið í veg fyrir tjónið. Samkvæmt þessu verður tjónið á kranabifreiðinni rakið til saknæmrar vanrækslu stefnda R-kk-ef.

Við sakarmatið gagnvart stefnda R-kk-þgf er þess að gæta að fram kemur í skoðunarskýrslu fulltrúa Vinnueftirlitsins að andvægin „virtust“ vera tvískipt. Þar segir einnig að stefndi R-kk-nf hafi ekki áttað sig á því hvað hefði orsakað óhappið fyrr en honum var bent á að samsettu andvægin voru í þremur hlutum en ekki tveimur eins og virtist „við fyrstu sýn“. Að þessu gættu er ósannað, eins og málið liggur fyrir eftir málatilbúnaði áfrýjanda, að stefndi hafi í umrætt sinn sýnt af sér stórkostlegt gáleysi, en það hefur áhrif fyrir niðurstöðu málsins, eins og síðar verður rakið.

4

Af hálfu stefndu Hýsi-Merkúr hf. og Vátryggingafélags Íslands hf. er því andmælt að kröfu verði beint að þeim samkvæmt reglu skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð, en í henni felst að vinnuveitandi ber ábyrgð á tjóni sem rakið verður til sakar starfsmanns hans. Er ágreiningur með þessum stefndu og áfrýjanda um hvort stefndi R-kk-nf hafi í umrætt sinn þegar kraninn valt vegna mistaka hans verið starfsmaður stefnda Hýsi-Merkúr hf. eða LNS Sögu ehf. Eins og rakið hefur verið starfaði stefndi R-kk-nf tímabundið hjá LNS Sögu ehf. í útseldri tímavinnu frá stefnda Hýsi-Merkúr hf.

Ábyrgð vinnuveitanda eftir umræddri reglu skaðabótaréttar tekur til starfsmanna hans en nær ekki til sjálfstæðra verktaka sem tekið hafa að sér verk í hans þágu. Að sama skapi ber sjálfstæður verktaki sjálfur vinnuveitendaábyrgð á sínum eigin starfsmönnum vegna tjóns sem rakið verður til sakar þeirra. Á það bæði við um tjón sem þeir valda verkkaupa og öðrum. Almennt verður lagt til grundvallar að ráðningarsamningur og greiðsla launa eftir honum ráði því hver verður talinn vinnuveitandi og beri ábyrgð á starfsmanni eftir reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Það er þó ekki einhlítt heldur ræðst þetta af heildarmati á öllum aðstæðum og óháð því hvort hefðbundið ráðningarsamband sé á milli aðila. Þannig getur verið álitamál hvort verktaki eða verkkaupi verður talinn vinnuveitandi starfsmanns sem ber skaðabótaábyrgð á tjóni, er rakið verður til sakar hans, og hafa þá ýmis atriði áhrif þegar úr því er skorið. Verður nú vikið að þeim atriðum í ljósi atvika málsins.

LNS Saga ehf. hafði umráð kranabifreiðarinnar og nýtti hana við það verk sem félagið tók að sér á Hellisheiði. Jafnframt var krana bifreiðarinnar stjórnað af starfsmanni þess. Þannig var notkun kranans á bifreiðinni þáttur í starfsemi félagsins og á ábyrgð þess, en félagið hafði gætt hagsmuna sinna með því að húftryggja bifreiðina. Í aðdraganda þess að kranamaðurinn, sem starfaði hjá félaginu, fór í orlof var ákveðið að leita eftir því að stefndi R-kk-nf leysti hann af hólmi til skamms tíma. Þessi ráðstöfun var bundin persónu stefnda R-kk-ef, enda var leitað sérstaklega eftir þjónustu hans þar sem starfsmenn LNS Sögu ehf. vissu að hann hefði tilskilin réttindi til að stjórna bifreiðinni og krana hennar. Þannig var ástæðan ekki að hann starfaði hjá stefnda Hýsi-Merkúr hf. og getur engu skipt í þessu samhengi þótt það félag væri með umboð og þjónustu fyrir Liebherr krana hér á landi. Er þess einnig að gæta að fyrir liggur í málinu að stefndi Hýsi-Merkúr hf. bauð ekki upp á þá þjónustu í starfsemi sinni að leigja út kranamenn í útseldri vinnu. Þannig var hér um að ræða einstakt tilvik að frumkvæði LNS Sögu ehf., sem átti sér fyrrgreinda skýringu er bundin var við persónu stefnda R-kk-ef.

Við mat á því hjá hverjum stefndi R-kk-nf verður talin hafa starfað þegar tjónið varð er þess einnig að gæta að LNS Saga ehf. stýrði framkvæmdunum og hafði verkstjóri félagsins boðvald yfir stefnda R-kk-þgf með tilliti til þess hvaða verkefnum hann sinnti og í hvaða röð. Jafnframt bar félagið ábyrgð á öllum vinnuaðstæðum við verkið. Þá gekk stefndi R-kk-nf til verksins eftir vinnuskipulagi LNS Sögu ehf. eins og starfsmenn félagsins og hafði hann sjálfur ekki forræði á því hvernig hann sinnti störfum sínum ef frá er talin sjálf stjórnun kranans á bifreiðinni. Á hinn bóginn liggur fyrir að stefndi Hýsi-Merkúr hf. hafði engin afskipti af störfum stefnda R-kk-ef hjá LNS Sögu ehf., enda var ekki gert ráð fyrir að það félag kæmi að verkinu með öðru móti en að ráðstafa stefnda R-kk-þgf til verksins að beiðni LNS Sögu ehf.

Að öllu því virtu sem hér hefur verið rakið verður stefndi R-kk-nf í skilningi reglunnar um vinnuveitandaábyrgð talinn hafa verið starfsmaður LNS Sögu ehf. þegar tjónið varð, þótt hann hafi starfað við verkið í útseldri vinnu frá stefnda Hýsi-Merkúr hf. og fengið greidd laun frá því félagi. Af þeim sökum gat ekki stofnast til skaðabótaábyrgðar þess félags á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar og að sama skapi ekki heldur gagnvart stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. vegna ábyrgðartryggingar sem tók til bótakröfu á þeim grunni gegn stefnda Hýsi-Merkúr hf. Af þessu leiðir að staðfesta verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefndu Hýsi-Merkúr hf. og Vátryggingafélags Íslands hf.

5

Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur stefndi R-kk-nf ekki reist sýknukröfu sína á þeim atriðum sem greinir í 3. mgr. 19. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en af því ákvæði leiðir að starfsmaður verður ekki skaðabótaskyldur ef ábyrgðartrygging vinnuveitanda tekur til tjónsins nema það megi rekja til ásetnings eða stórfellds gáleysis. Aftur á móti hefur hann borið fyrir sig ákvæði 23. og 24. gr. sömu laga. Af 3. mgr. 23. gr. laganna leiðir að vinnuveitandi getur aðeins krafið starfsmann um bætur vegna tjóns sem hann veldur vinnuveitandanum í starfi sínu að því marki sem telja má sanngjarnt þegar litið er til sakar, stöðu starfsmannsins og atvika að öðru leyti. Í 24. gr. er síðan almenn lækkunarregla laganna.

Við mat á því hvort stefnda R-kk-þgf verði gert að bæta tjónið á kranabifreiðinni ber fyrst að líta til sakarstigsins og fyrrgreindrar niðurstöðu um að ósannað sé að hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Í annan stað er þess að gæta að tjónið var verulegt og fullvíst er að skaðabótaskylda myndi reynast honum afar erfið. Loks verður að hafa í huga að kranabifreiðin var húftryggð og er stefndi R-kk-nf endurkrafinn af áfrýjanda sem greiddi vátryggingarbætur úr slíkri tryggingu. Að öllu þessu virtu verður talið ósanngjarnt í skilningi 3. mgr. 23. gr. skaðabótalaga að stefndi R-kk-nf verði krafinn um bætur vegna tjónsins, en sú regla á við vegna starfa hans í þágu LNS Sögu ehf. í umrætt sinn. Samkvæmt því verður einnig staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda R-kk-ef.

Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og tekur það einnig til ákvæða hans um málskostnað.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði stefndu, Vátryggingafélagi Íslands hf., Hýsi-Merkúr hf. og R-kk-þgf K-kk-þgf E-kk-þgf, hverjum fyrir sig, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.