65/2007

Aðilar málsins deildu um hvort áfrýjendur ættu afnotarétt að 13,2 ha lóð úr landi jarðarinnar Heiðarbæjar í Bláskógabyggð. Óumdeilt var í málinu að þáverandi ábúendur Heiðarbæjar hefðu gert samning við foreldra áfrýjanda K um leigu á lóð úr landi jarðarinnar undir sumarbústað þeirra. Í gögnum málsins lágu fyrir samningsdrög frá 1961 sem send hefðu verið af stefnda landbúnaðarráðuneytinu til umboðsmanns áfrýjenda. Í niðurstöðu Hæstaréttar kemur fram að ljóst væri að landbúnaðarráðuneytið hefði viðurkennt í verki að komist hefði á bindandi samningur um leigu lóðarinnar og hefði ráðuneytið farið með hann samkvæmt því efni sem fram kæmi í fyrrnefndum samningsdrögum. Einnig var litið til þess að landbúnaðarráðuneytið hefði aldrei nýtt sér þau vanefndaúrræði sem því hefðu verið tiltæk eða sagt samningnum upp. Að þessu virtu var viðurkenndur samningsbundinn afnotaréttur áfrýjenda að lóðinni.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 5. febrúar 2007. Þau krefjast þess að viðurkenndur verði afnotaréttur þeirra að 13,2 ha lóð úr landi jarðarinnar Heiðarbæjar í Bláskógabyggð, sem liggur milli Móakotsár að norðan og Torfadalslækjar að sunnan og er afmörkuð með nánar tilgreindum hnitum. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Óumdeilt er að árið 1941 eða 1942 gerðu þáverandi ábúendur ríkisjarðarinnar Heiðarbæjar í Þingvallasveit samning við H-kk-þf Á-kk-þf og eiginkonu hans um leigu á lóð úr landi jarðarinnar undir sumarbústað. Lóðin var síðar afmörkuð með girðingu og samkvæmt mælingu dómkvadds matsmanns reyndist hún vera 13,2 ha að stærð. Hjónin reistu bústað á lóðinni sem fullbúinn var 1943 og hefur hann síðan staðið athugasemdalaust á landinu. Við lát þeirra erfðu fimm börn þeirra bústaðinn sem þau munu hafa nýtt sameiginlega fram á sjöunda áratuginn, er tvær dætra þeirra, E-kvk-nf og áfrýjandinn K-kvk-nf, keyptu hlut tveggja systkina sinna, en það þriðja seldi þeim systrum sinn hlut árið 1981. Við lát E-kvk-ef tóku börn hennar, áfrýjendurnir A-kvk-nf, H-kvk-nf og Ó-kk-nf Á-kk-nf við eignarráðum á hennar hluta bústaðarins. Er hann nú í óskiptri sameign þeirra og K-kvk-ef.

Af gögnum málsins má ráða að ábúandi jarðarinnar hafi átölulaust af hálfu stefnda tekið við greiðslum lóðarleigu á árabilinu 1953 til 1960. Landbúnaðarráðuneytið mun hafa hlutast til þess á árinu 1961 að greiðslur af leigulóðum í Þingavallasveit skyldu renna í ríkissjóð, en ekki til ábúenda eins og verið hafði og reikningar sem lagðir hafa verið fram í málinu bera með sér. Sama ár voru útbúin á staðlað eyðublað frá ráðuneytinu drög að lóðarleigusamningi milli þess og eiginmanns K-kvk-ef, J-kk-ef B-kk-ef hæstaréttarlögmanns, sem mun í umboði eigenda hafa annast umsýslu lóðarinnar. Kom þar fram að J-kk-þgf væri leigð lóð úr landi jarðarinnar til 50 ára frá fardögum 1961 og var stærð hennar tilgreind „sem næst 14 ha.“ Skyldi leigutaki greiða árlega 1.050 krónur í leigu til jarðeignadeildar ríkisins. Í skilmálum samningsdraganna kom meðal annars fram að samningsaðilum hafi hvorum um sig verið heimilt að krefjast breytinga á leigugjaldi á 10 ára fresti.

Í desember 1981 tilkynnti ráðuneytið J-kk-þgf að hann skuldaði leigu vegna lóðarinnar. Var þess jafnframt getið að unnið væri að endurskoðun leigusamninga um lóðir í eigu ríkisins og stefnt að því að miða leigugjaldið við fasteignamat viðkomandi lóðar. Kom fram að leitað yrði samkomulags við hann um breytingu gjaldsins. Árið 1982 var endurgjaldi samkvæmt lóðarleigusamningum landbúnaðarráðuneytisins breytt og það miðað við 1% af fasteignamati lóða í stað fastrar fjárhæðar. Í kjölfar þess fékk J-kk-nf send ofangreind samningsdrög frá landbúnaðarráðuneytinu þar sem þess var farið á leit að samþykkt yrði að leigugreiðslan yrði framvegis 1% af fasteignamati lóðarinnar. Undirritaði J-kk-nf drögin 11. febrúar 1982 og endursendi ráðuneytinu. Hins vegar er óupplýst hvort þau voru jafnframt undirrituð af þess hálfu, en ljóst er að þau voru útbúin í ráðuneytinu. Með bréfi 30. september 1985 tilkynnti landbúnaðarráðuneytið leigutökum að frá og með „fardagaárinu 1985-1986“ yrði leiga fyrir jarðir, landspildur og aðrar eignir ríkisins innheimt með gíróreikningi. Vegna þessara breytinga hafi allir samningar verið yfirfarnir og færðir inn í tölvu og til þess að ganga úr skugga um að það hafi verið gert rétt væri útskrift af samningi leigutaka, eins og hann hafi verið skráður, sendur meðfylgjandi. Í slíkri útskrift úr eignaskrá ríkisins um skráningu leigusamnings varðandi lóð þá sem mál þetta snýst um kom fram að hún væri leigð J-kk-þgf B-kk-þgf samkvæmt samningi 1. júní 1961 til 1. júní 2011 og næmi stærð hennar 140.000 m2.

Samkvæmt orðsendingu 6. maí 1992 frá nafngreindum starfsmanni landbúnaðarráðuneytisins til fasteignmats ríkisins á Selfossi voru þeirri stofnun sendar ljósritaðar forsíður lóðarleigusamninga úr landi Heiðarbæjar. Jafnframt var þess getið að ekki hafi fundist fjórir samningar sem skráðir væru í tölvu og fimm tilteknar lóðir væru skráðar í fasteignamatinu sem ekki væru til samningar fyrir hjá ráðuneytinu. Samningurinn um lóð áfrýjenda var ekki meðal samninga í þessari upptalningu og verður því ekki annað séð en að á þessum tíma hafi ráðuneytið talið að samningur hafi verið gerður um lóð áfrýjenda og hann skráður í tölvukerfi þess. Meðal ljósritanna sem send voru fasteignamatinu var forsíða af útfylltum drögum af lóðarleigusamningi ráðuneytisins og J-kk-ef og stærð lóðarinnar þar sögð vera sem næst 14 ha, en aftan við þann texta hafði verið handritað „á að vera 1,4 ha.“ Er ekkert sem bendir til þess að athugasemdin hafi verið gerð með vitund eða vilja J-kk-ef B-kk-ef eða eigenda lóðarinnar og hefur hún því enga þýðingu við úrslit málsins. Með bréfi landbúnaðarráðuneytisins til J-kk-ef 16. júní 1994 var honum tilkynnt að ráðuneytið hafi farið þess á leit við ríkisbókhald að felld yrði niður skuld hans sem skráð væri í innheimtukerfi ríkissjóðs „vegna álagningar lóðarleigugjalds eftir sumarbústaðarlóð úr landi Heiðarbæjar“, fardagaárin 1985 til 1986 og 1993 til 1994. Taldi ráðuneytið að álagning gjaldsins fengi ekki staðist „þar sem ekki er í gildi leigusamningur um lóðina og sumarbústaður sá er á lóðinni stendur, talin eign E-kvk-ef H-kvk-ef skv. skrá Fasteignamats ríkisins, því lóðarréttindalaus.“

Af því sem rakið hefur verið hér að framan er ljóst að allar götur frá árinu 1981 að minnsta kosti hefur landbúnaðarráðuneytið viðurkennt í verki að komist hafi á bindandi samningur um leigu lóðarinnar og farið með hann samkvæmt því efni sem fram kemur í samningsdrögunum frá 1961 sem ráðuneytið sendi J-kk-þgf B-kk-þgf til undirritunar vegna áðurnefndra breytinga á leigugjaldi lóðarinnar. Þá hefur stefndi aldrei nýtt sér þau vanefndaúrræði sem honum hafa verið tiltæk eða sagt samningnum upp. Verður aðalkrafa áfrýjenda um samningsbundinn afnotarétt þeirra að lóðinni samkvæmt þessu tekin til greina eins og nánar er lýst í dómsorði.

Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Viðurkenndur er samningsbundinn afnotaréttur áfrýjenda, Arndísar Gísladóttur, Hildar Gísladóttur, Ólafs Ágústs Gíslasonar og Kristínar Haraldsdóttur, yfir 13,2 ha lóð úr landi jarðarinnar Heiðarbæjar í Bláskógabyggð, sem liggur milli Móakotsár að norðan og Torfadalslækjar að sunnan, og auðkennd er á uppdrætti frá punkti 1 (x-hnit 392582.397, y-hnit 414632.351) að punkti nr. 2 (x-hnit 392541.091, y-hnit 414163.329) frá þeim punkti að punkti nr. 3 (x-hnit 392676.455, y-hnit 414122.101) frá þeim punkti að punkti nr. 4 (x-hnit 392767.348, y-hnit 414259.203) frá þeim punkti að punkti nr. 5 (x-hnit 392846.195, y-hnit 414232.095) frá þeim punkti að punkti nr. 6 (x-hnit 392900.803, y-hnit 414352.772) frá þeim punkti að punkti nr. 7 (x-hnit 392950.515, y-hnit 414447.923) frá þeim punkti að punkti nr. 8 (x-hnit 392990.594, y-hnit 414472.774) frá þeim punkti að punkti nr. 9 (x-hnit 392989.757, y-hnit 414487.489) frá þeim punkti að punkti nr. 10 (x-hnit 392832.429, y-hnit 414618.014) frá þeim punkti að punkti nr. 11 (x-hnit 392780.601, y-hnit 414621.514) frá þeim punkti að punkti nr. 12 (x-hnit 392743.294, y-hnit 414592.708) frá þeim punkti að punkti nr. 13 (x-hnit 392723.085, y-hnit 414513.184) frá þeim punkti að punkti nr. 14 (x-hnit 392664.592, y-hnit 414547.824) og frá þeim punkti að punkti nr. 15 (x-hnit 392598.501, y-hnit 414627.127).

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjendum samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.