243/2015

T og H höfðuðu mál gegn Í og kröfðust viðurkenningar á því að staða láns samkvæmt skuldabréfi sem þau gáfu út í tilefni lánveitingarinnar hefði á tilteknum gjalddaga numið nánar tilgreindri fjárhæð. Var krafan á því reist að Í hefði verið óheimilt að innheimta verðbætur af láninu en af því leiddi að umframgreiðslur vegna verðbóta á afborganir og vexti yrðu reiknaðar strax við greiðslu hvers gjalddaga til frádráttar höfuðstól lánsins sem ætti að lækka sem því næmi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tilhögun verðtryggingarinnar sem samið hefði verið um við útgáfu skuldabréfsins hefði verið lögmæt í ljósi ákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá hefði Í við lánveitinguna til T og H borið að fara að fyrirmælum þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán að því marki sem ekki hefði verið vikið frá þeim með sérlögum er hefðu gilt um starfsemi Í. Loks var talið að hvorki reglur Í um greiðslumat né fyrirmæli laga og stjórnvaldsákvarðana sem um starfsemi Í hefðu gilt hefðu vikið til hliðar skyldum hans sem lánveitanda samkvæmt lögum nr. 121/1994. Að fengnum framangreindum niðurstöðum kom næst til úrlausnar sú málsástæða T og H að Í hefði við lánveitinguna vanrækt að upplýsa þau um atriði sem honum hefði borið að tilgreina og varðaði kostnað T og H af láninu samkvæmt 5. og 6. gr. laga nr. 121/1994. Var í því sambandi gengið út frá því að til álita gæti komið að víkja til hliðar ákvæðum skuldabréfsins á grundvelli 36. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, hefði Í látið hjá líða að veita T og H upplýsingar um efni og áhrif skilmála skuldabréfsins í þeim mæli að ósanngjarnt væri af Í eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera þá fyrir sig. Að virtum dómi Hæstaréttar í máli nr. 160/2015 og ákvæðum tilskipunar nr. 87/102/EBE um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna varðandi neytendalán, svo sem henni hafði verið breytt með tilskipun nr. 90/88/EBE, var talið að samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994 hefði hvílt sú skylda á Í við gerð lánssamningsins að veita T og H upplýsingar um fjögur atriði. Í fyrsta lagi um höfuðstól lánsins sem væri fjárhæð þess án nokkurs kostnaðar, í öðru lagi um heildarlántökukostnað, í þriðja lagi um árlega hlutfallstölu kostnaðar sem skyldi lýst sem árlegri prósentu heildarlántökukostnaðarins af höfuðstól skuldarinnar og í fjórða lagi um heildarupphæð sem greiða ætti og væri samtala höfuðstóls, vaxta og lántökukostnaðar. Með hliðsjón af orðalagi skuldabréfsins og þeirri fjármálaráðgjöf sem leggja yrði til grundvallar að Í hefði veitt við undirritun lánsins taldi Hæstiréttur að Í hefði fullnægt þeirri upplýsingaskyldu sem á honum hefði hvílt samkvæmt þágildandi lögum nr. 121/1994. Þá var með hliðsjón af fyrrgreindum dómi Hæstaréttar ekki talið að Í hefði verið skylt samkvæmt síðastnefndum lögum að láta T og H í té við lánveitinguna sérstaka greiðsluáætlun sem gerði ráð fyrir tiltekinni hækkun vísitölu neysluverðs og að við gerð lánssamningsins hefði verið þörf að gera ráð fyrir að verðbætur teldust til heildarlántökukostnaðar. Við úrlausn málsins var enn fremur litið til þess að tilskipun 87/102/EBE hefði ekki haft lagagildi hér á landi og gæti lögskýring með hliðsjón af 3. gr. laga nr. 2/1993 ekki leitt til annarrar niðurstöðu um túlkun ákvæða laga nr. 121/1994, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í máli nr. 79/2010. Samkvæmt framansögðu var Í sýknað af kröfu T og H.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 27. mars 2015. Þau krefjast þess að viðurkennt verði að eftirstöðvar skuldar þeirra við stefnda vegna nánar tilgreinds skuldabréfs sem útgefið var 11. febrúar 2003 hafi 15. mars 2013 numið 4.169.215 krónum eftir greiðslu á þeim gjalddaga. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi á mál þetta rætur að rekja til skuldabréfs, svokallaðs fasteignaveðbréfs, að fjárhæð 6.034.066 krónur sem áfrýjendur gáfu út 11. febrúar 2003 til stefnda og átti að greiðast með 478 mánaðarlegum afborgunum á 40 árum, í fyrsta sinn 15. maí það ár. Lánsumsókn áfrýjenda er lýst í héraðsdómi ásamt mati því á greiðslugetu þeirra í tengslum við lánsumsóknina sem framkvæmt var 31. janúar 2003 samkvæmt reglum stefnda. Þar er og lýst samþykkt lánveitingarinnar af hálfu stefnda, skilmálum skuldabréfsins og efndum áfrýjenda á greiðsluskuldbindingum þeirra.

Meðal gagna málsins er sýnishorn stefnda af eintaki greiðslumats sem lántakar hjá honum hafa fengið í hendur og undirrita. Í niðurlagi þess kemur fram að með undirritun lántaka og fulltrúa þess banka sem annist greiðslumatið sé það og fjármálaráðgjöf við gerð þess staðfest. Í greiðslumatinu 31. janúar 2003 sem áfrýjendur undirrituðu ásamt starfsmanni Landsbanka Íslands hf. kom fram að greiðslubyrði af láni þeirra yrði á lánstímanum 44.000 krónur á mánuði. Þá kom þar meðal annars fram að bankinn hefði „metið fyrirhuguð íbúðarkaup/húsbyggingu umsækjenda. Fulltrúi bankans hefur farið yfir forsendur og niðurstöður matsins með umsækjanda og veitt fjármálaráðgjöf á grundvelli þeirra ... Greiðslumat þetta og fjármálaráðgjöf við gerð þess er staðfest með undirritun fulltrúa bankans og umsækjanda.“ Einnig er meðal gagna málsins upplýsingaritið: „Að koma sér þaki yfir höfuðið“ sem stefndi gaf út í janúar 1999. Þar sagði um lánskjör og greiðslubyrði húsbréfalána að lánstími þeirra væri 25 eða 40 ár og vextir fastir út lánstímann. Lánin væru verðtryggð og skyldu endurgreidd með jöfnum greiðslum sem þýddi að miðað við fast verðlag væri samanlögð fjárhæð afborgana og vaxta alltaf sama upphæðin. Húsbréfalán bæru 5,1% ársvexti og greiðslubyrði af hverri milljón 25 ára láns væri 5.924 krónur á mánuði en 4.895 krónur af 40 ára láni. Lántökugjald væri ákveðið hlutfall af láninu og af húsbréfaláni þyrfti að greiða 1% lántökugjald sem þýddi 10.000 krónur af hverri milljón. Um lántökukostnað og önnur gjöld sagði meðal annars að töluverður kostnaður fylgdi því ávallt að taka lán. Lántakandi þyrfti ekki aðeins að greiða vexti og verðbætur af láninu heldur einnig í upphafi ýmis föst gjöld vegna lántökunnar. Íbúðarkaupum fylgdu auk þess önnur gjöld, stimpilgjald væri 1,5% af fjárhæð hvers fasteignaveðbréfs og lántökugjald 1%. Lántökukostnaður vegna húsnæðislána væri því á bilinu 0,5-2,5% og við bættist þinglýsingargjald sem væri föst krónutala.

Í handbók um greiðslumat og húsbréfalán sem stefndi gaf út í nóvember 1999 voru sömu upplýsingar um lánskjör og greiðslubyrði og í upplýsingaritinu. Um verðtryggingu var vísað til laga nr. 12/1995 um vísitölu neysluverðs og hún sögð notuð við ýmsar mælingar svo sem verðtryggingu fjárskuldbindinga sem oft væri nefnd vísitölutrygging. Hún fæli í sér að endurgreiðsla á nafnverði láns og vaxta af því færi þannig fram að skuldareigandi fengi greiddan auk höfuðstóls og vaxta sérstakan viðauka, verðbætur, sem samsvaraði því að kaupmáttur þeirra peninga sem yrðu endurgreiddir væri í samræmi við það fé sem lánað væri. Verðbætur væru oftast til viðbótar afborgun og vöxtum en lækkaði vísitalan gæti þetta snúist við. Hækkaði vísitalan bæri ógjaldfallinn höfuðstóll með sér samsvarandi ógreiddar eftirstöðvar og dreifðist endurgreiðsla þeirra á það sem eftir væri lánstímans. Útlán stefnda væru jafngreiðslulán, verðtryggð með vísitölu neysluverðs og tæki greiðslubyrði lánanna því breytingum í samræmi við breytingu á þeirri vísitölu hverju sinni. Um stimpilgjald og lántökugjald voru sömu upplýsingar í handbókinni og komu fram í upplýsingaritinu.

Fyrir dómi lýsti áfrýjandinn T-kk-nf því að þjónustufulltrúi Landsbanka Íslands hf. á Keflavíkurflugvelli hefði framkvæmt greiðslumatið 31. janúar 2003 en enga ráðgjöf veitt svo sem um verðbætur og áhrif þeirra á lánið sem áfrýjendur voru að taka. Þá minntist áfrýjandinn þess ekki að hafa fengið í hendur upplýsingarit stefnda og handbók hans um lántökur. Þau gögn hefði hvorki stefndi né bankinn afhent og áfrýjandinn kvaðst heldur ekki minnast þess að þjónustufulltrúinn eða stefndi hefðu hvatt hann til að gera sjálfur greiðsluáætlanir með svokallaðri reiknivél á heimasíðu stefnda. Aðspurður um þekkingu sína á verðbótum sagði áfrýjandinn að „maður náttúrulega borgaði verðbætur mánaðarlega en ég veit ekkert hvernig á að reikna þær, ég hef aldrei lært neitt miðað við það.“ Spurður um það hvort hann teldi sig vera sæmilega upplýstan, athugulan og forsjálan sagði áfrýjandinn: „Já það geri ég, ég held að ég sé bara ósköp venjulegur Íslendingur“.

II

Í málinu leita áfrýjendur viðurkenningar á því að staða láns þeirra samkvæmt skuldabréfinu 11. febrúar 2003 hafi eftir gjalddaga 15. mars 2013 verið 4.169.215 krónur. Er viðurkenningarkrafan á því reist að stefnda hafi verið óheimilt að innheimta verðbætur af láninu en af því leiði að umframgreiðslur vegna verðbóta á afborganir og vexti verði reiknaðar strax við greiðslu hvers gjalddaga til frádráttar höfuðstól lánsins sem eigi að lækka sem því nemi. Er í kröfugerðinni miðað við að samtala greiddra afborgana af höfuðstól lánsins frá upphafi til 15. mars 2013 sé 600.824 krónur og eftirstöðvar nafnverðs skuldabréfsins samkvæmt því 5.433.242 krónur. Frá þeirri fjárhæð telja áfrýjendur að draga beri greiddar verðbætur á afborganir af höfuðstólnum, 239.249 krónur, og greiddar verðbætur á vexti sem nemi 1.024.778 krónum. Samkvæmt því séu eftirstöðvar bréfsins 4.169.215 krónur svo sem dómkrafan taki mið af. Í málinu deila aðilar ekki um fjárhæðir en ágreiningur þeirra er í aðalatriðum þríþættur. Í fyrsta lagi hvort sú tilhögun verðtryggingar sem kveðið var á um í skuldabréfinu 11. febrúar 2003 hafi verið lögmæt í ljósi ákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í öðru lagi hvort ákvæði þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán hafi tekið til starfsemi stefnda. Verði sú niðurstaðan er í þriðja lagi deilt um hvort stefndi hafi vanrækt að upplýsa áfrýjendur með þeim hætti sem kveðið var á um í 5. og 6. gr. síðastgreindra laga um kostnað af láninu og þá hvaða afleiðingar slík vanræksla hafi.

III

Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að tilhögun verðtryggingar sem samið var um við útgáfu skuldabréfsins 11. febrúar 2003 hafi verið lögmæt í ljósi ákvæða laga nr. 38/2001. Skuldabréfið var gert vegna neytendaláns sem laut ákvæðum laga nr. 121/1994 en regla sem var í f. lið 1. mgr. 2. gr. laganna og undanskildi gildissviði þeirra lánssamninga sem tryggðir voru með veði í fasteign hafði þá verið felld brott með 1. gr. laga nr. 179/2000. Vegna þessa giltu ákvæði II. kafla laga nr. 121/1994 um upplýsingaskyldu stefnda gagnvart áfrýjendum. Er samkvæmt þessu einnig staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að stefnda hafi við lánveitinguna til áfrýjenda borið að fara að fyrirmælum laga nr. 121/1994 að því marki sem ekki var vikið frá þeim með sérlögum er gilda um starfsemi stefnda. Loks er með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms staðfest sú niðurstaða að hvorki reglur stefnda um greiðslumat né fyrirmæli laga og stjórnvaldsákvarðana sem um starfsemi stefnda giltu hafi vikið til hliðar skyldum hans sem lánveitanda samkvæmt lögum nr. 121/1994.

IV

Að fengnum þeim niðurstöðum sem áður greinir kemur næst til úrlausnar sú málsástæða áfrýjenda að stefndi hafi við lánveitingu þá sem um ræðir í málinu vanrækt að upplýsa um atriði sem honum bar að tilgreina og varða kostnað áfrýjenda af láninu samkvæmt 5. og 6. gr. laga nr. 121/1994, þar á meðal um árlega hlutfallstölu kostnaðar. Er í því sambandi til þess að líta sem réttilega er gengið út frá í hinum áfrýjaða dómi að til álita geti komið að víkja til hliðar ákvæðum skuldabréfsins 11. febrúar 2003 á grundvelli 36. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936, hafi stefndi látið hjá líða að veita áfrýjendum upplýsingar um efni og áhrif skilmála skuldabréfsins í þeim mæli að ósanngjarnt væri af stefnda eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera þá fyrir sig, sbr. og dóm Hæstaréttar 13. maí 2015 í máli nr. 160/2015.

Eins og nánar greinir í dómi réttarins í máli nr. 160/2015 var lögum nr. 121/1994 ætlað að leiða í íslenskan rétt ákvæði tilskipunar 87/102/EBE með þeim breytingum sem gerðar höfðu verið á henni með tilskipun 90/88/EBE. Þótt tilskipun 87/102/EBE hafi ekki tekið til samninga um lán sem voru veitt til að afla eignarréttinda að fasteign, sbr. a. lið 1. mgr. 2. gr. hennar, leiddi af þeirri ákvörðun löggjafans sem fólst í setningu 1. gr. laga nr. 179/2000 að í íslenskum rétti gátu veðlán til fasteignakaupa talist upp frá því til neytendalána. Verður því eins og í máli nr. 160/2015 lagt til grundvallar að tilskipunin hafi einnig að því er varðar íslensk lán til fasteignakaupa haft þau áhrif á skýringu ákvæða II. kafla laga nr. 121/1994 sem um ræðir í 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Er þá til þess að líta að aðildarríkjunum var samkvæmt 15. gr. tilskipunarinnar heimilt að setja strangari reglur en þar greindi til verndar neytendum.

Með sama hætti og í máli nr. 160/2015 hvíldi á stefnda við gerð lánssamningsins sem fólst í skuldabréfinu 11. febrúar 2003 sú skylda samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994 að veita áfrýjendum upplýsingar meðal annars um fjögur atriði sem til athugunar eru hér. Í fyrsta lagi um höfuðstól lánsins sem væri fjárhæð þess án nokkurs kostnaðar, sbr. 1. tölulið málsgreinarinnar. Í öðru lagi um heildarlántökukostnað sem samkvæmt 4. tölulið málsgreinarinnar skyldi reikna út samkvæmt 7. gr. laganna. Í þriðja lagi um árlega hlutfallstölu kostnaðar sem samkvæmt 5. tölulið málsgreinarinnar skyldi lýst sem árlegri prósentu heildarlántökukostnaðarins af höfuðstól skuldarinnar og hún reiknuð eftir 10., 11. og 12. gr. laganna. Í fjórða lagi um heildarupphæð sem greiða ætti og væri samtala höfuðstóls, vaxta og lántökukostnaðar, sbr. 6. tölulið málsgreinarinnar. Um heildarlántökukostnað sagði nánar í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 121/1994 að hann fæli í sér allan kostnað af láninu, þar á meðal vexti og önnur gjöld sem neytandi skyldi greiða. Í 10. gr. laganna sagði að árleg hlutfallstala kostnaðar væri það vaxtaígildi sem jafnaði núvirði greiðsluskuldbindinga lánveitanda og neytanda og skyldi ígildinu lýst sem árlegri prósentu af höfuðstól lánsins. Hlutfallstalan skyldi reiknuð út á þeim tíma sem lánssamningur væri gerður og gengið út frá því að samningurinn myndi gilda umsaminn tíma og aðilar hans standa við skuldbindingar sínar, sbr. 11. gr. laganna. Loks voru í 1. mgr. 12. gr. sérstök ákvæði um tilvik þar sem lánssamningur heimilaði verðtryggingu eða breytingu á vöxtum eða öðrum gjöldum sem teldust til árlegrar hlutfallstölu kostnaðar en ekki væri unnt að meta hverju næmi á þeim tíma sem útreikningur væri gerður. Skyldi þá reikna hlutfallstöluna út miðað við þá forsendu að verðlag, vextir og önnur gjöld yrðu óbreytt til loka lánstímans.

V

Hvað varðar þær upplýsingar sem stefnda bar samkvæmt ákvæðum II. kafla laga nr. 121/1994 að veita áfrýjendum í tengslum við útgáfu skuldabréfsins 11. febrúar 2003 er þess fyrst að geta að í því var eðli máls samkvæmt tilgreindur höfuðstóll skuldarinnar, 6.034.066 krónur, en það var lánsfjárhæðin án nokkurs kostnaðar í skilningi 1. töluliðar 1. mgr. 6. gr. laganna. Þá kom skýrlega fram í bréfinu að skuldin myndi breytast í samræmi við vísitölu neysluverðs á lánstímanum. Jafnframt sagði að vísitölu neysluverðs reiknaði Hagstofa Íslands út samkvæmt lögum nr. 12/1995, sbr. lög nr. 38/2001, og tæki skuldin breytingum í samræmi við breytingar á þeirri vísitölu frá grunnvísitölu hennar við útgáfu skuldabréfsins sem einnig var tilgreind. Með sama hætti og slegið er föstu í dómi réttarins í máli nr. 160/2015 gerðist þess hér hvorki þörf gagnvart almennum neytanda hér á landi að tíunda í skuldabréfinu nánar hvað vísitala neysluverðs væri né hvernig breytingar á henni myndu á þessum forsendum sjálfkrafa hafa áhrif á höfuðstól skuldarinnar. Fullnægði stefndi því upplýsingaskyldu sinni gagnvart áfrýjendum að þessu leyti.

Í annan stað vísa áfrýjendur hvað heildarlántökukostnað varðar til þess að sérstök greiðsluáætlun hafi hvorki fylgt lánssamningi aðila né hafi slík áætlun verið gerð í tilefni lántökunnar. Er þetta ágreiningslaust. Áfrýjandinn T-kk-nf bar fyrir dómi sem áður segir að sér hefði við lántökuna ekki verið veitt ráðgjöf um verðbætur og að hann minntist þess ekki að hafa fengið í hendur upplýsingarit og handbók stefnda um lánveitingar. Hvað sem þessu líður verður ekki fram hjá því litið að með undirritun sinni á greiðslumatið staðfestu áfrýjendur að þeim hefði verið veitt fjármálaráðgjöf og eru ekki efni til annars en að líta svo á að sú ráðgjöf hafi falist í miðlun þeirra upplýsinga sem fram komu í upplýsingaritinu og handbókinni og áður er gerð grein fyrir. Þótt í þeim upplýsingum hafi ekki falist sundurgreining einstakra liða heildarkostnaðarins, svo sem um lántökukostnað, stimpilgjald, vexti og kostnað sem félli til á hverjum gjalddaga, gátu áfrýjendur, sett í stöðu almenns neytanda, hæglega séð hver heildarlántökukostnaðurinn myndi verða. Þessar upplýsingar verður samkvæmt því að telja fullnægjandi, sbr. 4. tölulið 1. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 7. gr. laga nr. 121/1994, þó að því gefnu að ekki hafi þurft að gera ráð fyrir að verðbætur teldust þessu til viðbótar til heildarlántökukostnaðar við útreikning samkvæmt 12. gr. laganna.

Hvað varðar í þriðja lagi upplýsingar um árlega hlutfallstölu kostnaðar þar sem heildarlántökukostnaði er lýst sem árlegri prósentu af upphæð höfuðstólsins og hann reiknaður út samkvæmt 10. til 12. gr. laga nr. 121/1994, er til þess að líta að í skuldabréfinu 11. febrúar 2003 sagði í þar til gerðum reit að vextir af láninu væru 5,1% á ári. Þá sagði í 4. tölulið staðlaðra skilmála skuldabréfsins að lántaki greiddi eftir á vexti af höfuðstól skuldarinnar frá tilgreindum upphafsdegi sem var 10. febrúar 2003 á sömu gjalddögum og afborganir. Vextir væru óbreytanlegir allan lánstímann og skyldu reiknast þannig út að deilt væri með fjölda gjalddaga á hverju ári í ársvextina. Þá sagði að ofangreind „hundraðstala vaxta tekur mið af vöxtum framangreinds húsbréfaflokks að viðbættu föstu vaxtaálagi skv. 28. gr. laga nr. 44/1998.“ Sú tilgreining hlutfalls sem fólst í framangreindum upplýsingum tók einvörðungu mið af umsaminni vaxtaprósentu lánsins en ekki öðrum kostnaðarliðum tengdum lántökunni. Upplýsingagjöf með þessum hætti var ekki að öllu leyti í samræmi við áskilnað 5. töluliðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994. Þar skeikaði á hinn bóginn ekki slíku að úrslitum geti ráðið við mat á því hvort upplýsingagjöfin var nægjanleg að þessu leyti. Er þá einnig þess að gæta að í upplýsingariti stefnda frá janúar 1999 sagði eins og áður greinir að lántökukostnaður vegna húsnæðislána væri 0,5 til 2,5% og að við bættist þinglýsingargjald sem væri föst krónutala.

Í fjórða lagi þurfti stefndi samkvæmt 6. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994 að veita upplýsingar um þá heildarupphæð sem greiða skyldi en með því var átt við samtölu höfuðstóls, vaxta og lánskostnaðar. Í skuldabréfinu 11. febrúar 2003 kom fram að höfuðstóll lánsins væri 6.034.066 krónur, lánið væri til 40 ára, fjöldi afborgana væri 478 og í greiðslumatinu kom fram að greiðslubyrði af láni að fjárhæð 9.000.0000 krónur væri 44.000 krónur á mánuði. Samkvæmt þessu máttu áfrýjendur sem almennir neytendur með auðveldum hætti ráða hverjar heildargreiðslur af láninu yrðu á verðlagi þess dags er greiðslumatið fór fram. Fullnægði þessi þáttur í upplýsingagjöf stefnda því áskilnaði 6. töluliðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994.

VI

Með sama hætti og í dómi Hæstaréttar í máli nr. 160/2015 stendur eftir að taka afstöðu til hvort þess hafi verið þörf við gerð lánssamningsins 11. febrúar 2003 að gera ráð fyrir að verðbætur teldust til heildarlántökukostnaðar við útreikning samkvæmt 12. gr. laga nr. 121/1994 með tilliti til þess sem sagði í 11. gr. laganna. Jafnframt þarf að taka afstöðu til þess hvort stefnda hafi í tengslum við lánveitinguna borið að láta áfrýjendum í té sérstaka greiðsluáætlun þar sem gert væri ráð fyrir tiltekinni hækkun þeirrar vísitölu sem lánið verðbættist eftir.

Eins og rakið er í dómi Hæstaréttar í máli nr. 160/2015 hafði 12. gr. laga nr. 121/1994 að geyma sérreglu um hvernig ætti í útreikningum að fara með atriði sem eftir fyrirmælum samnings gátu tekið breytingum á síðari stigum. Það gat nánar tiltekið stafað af heimildum í samningi til að beita verðtryggingu, breyta vaxtastigi eða breyta öðrum gjöldum sem teldust til árlegrar hlutfallstölu kostnaðar og skyldi hlutfallstalan reiknuð út miðað við þá forsendu að verðlag, vextir og önnur gjöld yrðu óbreytt út lánstímann. Í skuldabréfinu 11. febrúar 2003 kom fram að grunnvísitala lánsins væri 224,7 stig. Sem almennum neytendum mátti áfrýjendum vera ljóst að til undantekninga heyrði að vísitala neysluverðs stæði óbreytt tvo mánuði í senn, fyrir kæmi að hún lækkaði milli mánaða en hækkaði langoftast þótt nánast væri ógerlegt að sjá fyrir hverju slíkar breytingar kynnu að nema til lengri eða skemmri tíma. Þá skiptir máli eins og greinir í títtnefndum dómi Hæstaréttar að með þeim orðum 1. mgr. 12. gr. laga nr. 121/1994 að miða ætti útreikning við þá forsendu að verðlag yrði óbreytt til loka lánstímans var eftir hljóðan þeirra boðið að fara þá leið að miða skyldi við þá forsendu að verðlag, vextir og önnur gjöld yrðu óbreytt til loka lánstímans. Var stefnda samkvæmt þessu ekki skylt samkvæmt lögum nr. 121/1994 að láta áfrýjendum í té við lánveitinguna sérstaka greiðsluáætlun sem gerði ráð fyrir tiltekinni hækkun vísitölu neysluverðs.

VII

Eins og nánar greinir í dómi Hæstaréttar í máli nr. 160/2015 svaraði 1. mgr. 12. gr. laga nr. 121/1994 í meginatriðum efnislega til 6. mgr. 1. gr. a. tilskipunar 87/102/EBE svo sem henni var breytt með 2. mgr. 1. gr. tilskipunar 90/88/EBE. Í dóminum er þess jafnframt getið að EFTA-dómstóllinn hafi komist að þeirri niðurstöðu í ráðgefandi áliti 24. nóvember 2014 í máli nr. E-27/13 að „þegar lánssamningur er bundinn vísitölu neysluverðs og lántökukostnaðurinn tekur þar af leiðandi breytingum í samræmi við verðbólgu samrýmist það ekki neytendalánatilskipuninni að miðað sé við 0% verðbólgu við útreikning á heildarlántökukostnaði og árlegri hlutfallstölu kostnaðar ef þekkt verðbólgustig á lántökudegi er ekki 0%.“

Sé fyrrgreind skýring EFTA-dómstólsins á ákvæðum tilskipunar 87/102/EBE lögð til grundvallar er, eins og segir í dómi Hæstaréttar í máli nr. 160/2015, ljóst að orðalag 1. mgr. 12. gr. laga nr. 121/1994 hafi ekki verið í samræmi við ákvæði tilskipunarinnar. Við mat á afleiðingum slíks ósamræmis er þess að gæta að tilskipunin hafði ekki lagagildi hér á landi. Í 3. gr. laga nr. 2/1993 er mælt svo fyrir að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Slík lögskýring tekur eðli máls samkvæmt til þess að orðum í íslenskum lögum verði, svo sem framast er unnt, gefin merking sem rúmast innan þeirra og næst kemst því að svara til sameiginlegra reglna sem gilda eiga á Evrópska efnahagssvæðinu. Lögskýring samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 getur á hinn bóginn ekki leitt til þess að orðum íslenskra laga verði gefin önnur merking en leidd verður af hljóðan þeirra, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 9. desember 2010 í máli nr. 79/2010.

Þau fyrirmæli 1. mgr. 12. gr. laga nr. 121/1994 að í áætlun um greiðslur samkvæmt lánssamningi, þar sem fjárhæð skuldar væri verðtryggð, skyldi miðað við óbreytt verðlag voru eins og kemur fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 160/2015 ótvíræð. Er því ekki svigrúm til að miða við aðra forsendu á grundvelli skýringar á þessu ákvæði samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993. Samkvæmt þessu ber að lögum að líta svo á að sú mánaðarlega greiðsluáætlun sem fólst í greiðslumatinu 31. janúar 2003 og áfrýjendur undirrituðu hafi þannig jafnframt, að því leyti sem hér um ræðir, verið í samræmi við ákvæði 4., 5. og 6. töluliðar 1. mgr. 6. gr., sbr. 10., 11. og 12. gr. laga nr. 121/1994. Af þessu leiðir að staðfest verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fer eins og í dómsorði greinir.

Það athugist að stefna málsins í héraði er 24 blaðsíður að lengd og greinargerð áfrýjenda til Hæstaréttar 22 síður. Sá skriflegi málflutningur sem í þeim gögnum fólst var langt úr hófi fram og í andstöðu við reglur laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.var í998."m framangreinds hjðu nr. 121/1994 að vþhvattur til þess af þj

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, T-kk-ef M-kk-ef og H-kvk-ef M-kvk-ef G-kvk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 1.200.000 krónur.