543/2006

K gaf út fjóra víxla sem S keypti. Auk víxlanna gaf K út yfirlýsingar sem kváðu á um að allar greiðslur til K frá F skyldu lagðar inn á tilgreindan bankareikning hjá S og að S væri heimilt að taka tilgreindar fjárhæðir af reikningnum í samræmi við víxlana. K taldi sig síðar vera óbundinn af þessum ráðstöfunum og voru greiðslur frá F því lagðar inn á vörslureikning hjá lögmannsþjónustu. Með dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004 var greiðsluskylda K vegna víxlanna staðfest, en hafnað kröfu S um staðfestingu veðréttar í fyrrnefndum greiðslum frá F. Sú fjárhæð sem lögð hafði verið inn á fyrrgreindan vörslureikning var allt að einu greidd inn á reikning K hjá S 30. desember 2004. Tók S samdægurs af reikningnum fjárhæð til fullrar greiðslu samkvæmt dóminum. Áður hafði verið staðfestur nauðasamningur fyrir K og lá fyrir að fjárkrafan samkvæmt fyrrgreindum dómi teldist samningskrafa á hendur honum. Var því ekki talið að S hefði notið réttar til að krefjast frekari greiðslu til fullnustu á dómskuldinni en kveðið var á um í nauðasamningnum. Að teknu tilliti til stöðu kröfunnar á þeim degi sem heimild til að leita nauðasamnings var veitt og ákvæða samningsins var talið að S hefði 30. desember 2004 ranglega tekið til sín af innlánsreikningi K tiltekna fjárhæð. Var honum gert að endurgreiða þá fjárhæð, að frádregnum tveimur afborgunum af skuld K sem fallið höfðu í gjalddaga eftir ákvæðum nauðasamningsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf B-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 8. ágúst 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 20. september 2006 og var áfrýjað öðru sinni 16. október sama ár. Aðaláfrýjandi krefst aðallega sýknu af aðalkröfu gagnáfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann þess aðallega að varakröfu gagnáfrýjanda verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af henni. Aðaláfrýjandi krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 8. desember 2006. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 45.205.934 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 20.253.977 krónum frá 24. júlí 2003 til 22. ágúst sama ár, af 46.972.033 krónum frá þeim degi til 2. október sama ár, af 70.264.090 krónum frá þeim degi til 7. sama mánaðar og af 45.205.934 krónum frá þeim degi til greiðsludags, en að því frágengnu 48.090.708 krónur með sömu dráttarvöxtum frá 30. desember 2004 til greiðsludags. Í báðum tilvikum komi til frádráttar samtals 20.579.106 krónur, sem teljist til innborgana með nánar tilgreindum fjárhæðum á tilteknum dögum. Til vara krefst gagnáfrýjandi þess að rift verði yfirlýsingu sinni, aðaláfrýjanda og réttargæslustefnda 11. apríl 2003 og ávísun á tilteknar greiðslur frá sama degi, svo og greiðslum, sem inntar hafi verið af hendi á grundvelli þessara skjala, og verði aðaláfrýjanda þá gert að greiða gagnáfrýjanda fjárhæðir eins og lýst er í framangreindum fyrri hluta aðalkröfu. Í öllum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi hefur stefnt FL Group hf. til réttargæslu. Félagið hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

I.

Mál þetta á rætur að rekja til þess að gagnáfrýjandi gaf út 11. apríl 2003 fjóra víxla, hvern að fjárhæð 7.500.000 krónur, sem dótturfélag hans, Eignarhaldsfélagið Brú ehf., samþykkti til greiðslu á tímabilinu frá 20. júní til 20. september sama ár. Aðaláfrýjandi keypti þessa víxla. Í tengslum við þetta lýstu aðilarnir skriflega yfir 11. apríl 2003 að greiðslur til gagnáfrýjanda frá greiðslumiðlun réttargæslustefnda, sem þá hét Flugleiðir hf., skyldu frá 15. sama mánaðar ganga inn á tiltekinn innlánsreikning hjá aðaláfrýjanda. Við sama tækifæri undirritaði gagnáfrýjandi aðra yfirlýsingu með fyrirsögninni „ávísun á greiðslur“, þar sem aðaláfrýjanda var heimilað að taka tilgreindar fjárhæðir af sama reikningi á tilteknum dögum, sem svöruðu til fjárhæðar og gjalddaga víxlanna fjögurra. Gagnáfrýjandi fékk 14. júlí 2003 heimild til greiðslustöðvunar, sem stóð allt til 8. janúar 2004, þegar honum var heimilað að leita nauðasamnings. Sá samningur komst á og var staðfestur 29. apríl 2004. Samkvæmt honum skyldi gagnáfrýjandi standa skil á 20% af fjárhæð samningskrafna með fimm jöfnum greiðslum, sem inntar yrðu af hendi í fyrsta lagi við staðfestingu samningsins, í öðru lagi á ótilteknum tíma þegar gagnáfrýjanda bærist greiðsla frá greiðslumiðlun Flugleiða hf., en síðan í desember 2004, í sama mánuði 2005 og loks í júlí 2006.

Eftir að gagnáfrýjandi hafði fengið heimild til greiðslustöðvunar tilkynnti hann aðaláfrýjanda 17. júlí 2003 að hann teldi framkvæmdastjóra sinn, sem þá hafði látið af störfum, af nánar greindum ástæðum hafa brostið heimild til að skuldbinda hann með útgáfu áðurnefndra víxla, svo og að hann teldi sig óbundinn af yfirlýsingunum frá 11. apríl sama ár. Sama dag tilkynnti gagnáfrýjandi réttargæslustefnda um þessa afstöðu sína til yfirlýsinganna tveggja. Varð þetta til þess að réttargæslustefndi ákvað að láta fé, sem gagnáfrýjandi átti að fá úr greiðslumiðlun Flugleiða hf., renna inn á vörslureikning í umsjá LOGOS lögmannsþjónustu þar til leyst yrði úr ágreiningi um hver ætti rétt til fjárins. Aðaláfrýjandi höfðaði mál gegn gagnáfrýjanda 25. nóvember 2003 til greiðslu skuldar samkvæmt víxlunum, sem hér um ræðir, og til staðfestingar á veðrétti sínum í fé, sem greiðslumiðlun Flugleiða hf. hafi greitt á vörslureikning, en aðaláfrýjandi kvað þá fjárhæð nema 70.264.090 krónum. Með dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004 í máli nr. 211/2004, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 4309, var gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda skuld samkvæmt víxlunum, samtals 30.000.000 krónur, með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum en að frádregnum 4.482.800 krónum, sem greiddar voru inn á skuldina 23. júní 2003. Á hinn bóginn var hafnað kröfu aðaláfrýjanda um staðfestingu veðréttar.

Áður en framangreindur dómur gekk í Hæstarétti höfðaði gagnáfrýjandi mál á hendur aðaláfrýjanda 7. júlí 2004, þar sem hann krafðist þess aðallega að viðurkennt yrði að aðaláfrýjandi ætti ekki rétt til 70.264.090 króna, sem greiðslumiðlun Flugleiða hf. hafi ráðstafað á vörslureikning í umsjá LOGOS lögmannsþjónustu, en til vara að áðurnefndum tveimur yfirlýsingum frá 11. apríl 2003 yrði rift og aðaláfrýjanda gert að greiða 4.482.800 krónur með dráttarvöxtum frá 23. júní 2003. Máli þessu var vísað frá héraðsdómi með úrskurði 17. mars 2005, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 14. apríl sama ár í máli nr. 138/2005, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 1457. Undir rekstri þess máls hafði féð, sem greiðslumiðlun Flugleiða hf. lagði á vörslureikning, verið greitt 30. desember 2004 samkvæmt ákvörðun réttargæslustefnda inn á reikning hjá aðaláfrýjanda í samræmi við yfirlýsingu aðilanna frá 11. apríl 2003, samtals 48.090.708 krónur, þar af 2.554.908 krónur í vexti. Af þeirri fjárhæð tók aðaláfrýjandi 30. desember 2004 fulla greiðslu skuldar gagnáfrýjanda samkvæmt dóminum frá 18. nóvember sama ár, samtals 31.877.447 krónur, en að öðru leyti fékk gagnáfrýjandi ráðstöfunarrétt yfir fénu, sem greitt var inn á reikninginn.

Gagnáfrýjandi höfðaði aftur mál á hendur aðaláfrýjanda 13. júlí 2005 og krafðist þess aðallega að honum yrði gert að greiða sér 49.688.734 krónur með dráttarvöxtum af nánar greindum fjárhæðum en að frádreginni 20.025.621 krónu. Til vara krafðist gagnáfrýjandi þess að yfirlýsingunum frá 11. apríl 2003 yrði rift ásamt greiðslum, sem aðaláfrýjandi hefði fengið á grundvelli þeirra, og honum gert að greiða sömu fjárhæð og greindi í aðalkröfu. Því máli var vísað frá héraðsdómi með úrskurði 9. janúar 2006 og var hann ekki kærður til Hæstaréttar.

Gagnáfrýjandi höfðaði loks þetta mál með stefnu 2. febrúar 2006. Í henni gerði hann dómkröfur, sem svara til framangreindrar kröfugerðar hans fyrir Hæstarétti. Héraðsdómari kvað upp dóm í málinu 14. júní 2006, þar sem aðalkröfu gagnáfrýjanda var vísað frá, en varakrafa hans tekin til greina á þann hátt að rift var greiðslu til aðaláfrýjanda 30. desember 2004 á 31.877.448 krónum og honum gert að greiða gagnáfrýjanda 27.515.781 krónu með dráttarvöxtum frá 1. febrúar 2005 til greiðsludags. Gagnáfrýjandi kærði ákvæði þessa dóms um frávísun aðalkröfu sinnar og var það fellt úr gildi með dómi Hæstaréttar 28. ágúst 2006 í máli nr. 354/2006. Við svo búið tók héraðsdómari aðalkröfu gagnáfrýjanda til efnismeðferðar og kvað upp dóm um hana 12. október 2006. Þar var aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 26.420.357 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. febrúar 2005 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandi hafa áfrýjað báðum þessum dómum og tekur kröfugerð þeirra hér fyrir dómi mið af því að málið er nú aftur rekið í einu lagi um aðalkröfu og varakröfu gagnáfrýjanda, þótt héraðsdómari hafi leyst úr þeim efnislega með tveimur ósamrýmanlegum dómum.

II.

Með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004 var gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda víxilskuld að fjárhæð samtals 30.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 7.500.000 krónum frá 20. júní 2003 til 20. júlí sama ár, af 15.000.000 krónum frá þeim degi til 20. ágúst sama ár, af 22.500.000 krónum frá þeim degi til 20. september sama ár og af 30.000.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 23. júní 2003 að fjárhæð 4.482.800 krónur. Í dóminum var á hinn bóginn hafnað kröfu aðaláfrýjanda um staðfestingu á veðrétti fyrir þessari skuld í fé, sem þá var varðveitt á vörslureikningi í umsjá LOGOS lögmannsþjónustu og upprunnið frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. Að gengnum dóminum lagði réttargæslustefndi þetta fé allt að einu 30. desember 2004 inn á þann reikning gagnáfrýjanda hjá aðaláfrýjanda, sem mælt hafði verið fyrir um í yfirlýsingu þeirra þriggja frá 11. apríl 2003. Aðaláfrýjandi tók samdægurs af reikningnum 31.877.447 krónur til fullrar greiðslu á kröfu samkvæmt dóminum.

Áður en framangreind atvik gerðust hafði verið staðfestur nauðasamningur fyrir gagnáfrýjanda 29. apríl 2004, þar sem kveðið var á um greiðslu samningskrafna á hendur honum að 20 hundraðshlutum. Með því að hafnað var í dóminum 18. nóvember 2004 að aðaláfrýjandi nyti veðréttar til tryggingar víxilskuld gagnáfrýjanda og ekki hefur verið borið við að atvikum hafi annars verið svo háttað, sem getið er í 1. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., lá þegar fyrir að gengnum dóminum að fjárkrafan samkvæmt honum teldist samningskrafa á hendur gagnáfrýjanda, sbr. 1. mgr. 29. gr. sömu laga. Aðaláfrýjandi naut því ekki réttar til að krefjast frekari greiðslu til fullnustu á dómskuldinni en kveðið var á um í nauðasamningnum, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991. Gagnáfrýjanda var sem áður greinir veitt heimild til að leita nauðasamnings 8. janúar 2004 og bar samkvæmt 3. mgr. 30. gr. sömu laga að ákveða fjárhæð samningskröfu aðaláfrýjanda eftir stöðu hennar á þeim degi. Eftir gögnum málsins nam fjárhæð kröfunnar á því tímamarki 27.285.618 krónum að meðtöldum áföllnum dráttarvöxtum og að frádreginni innborgun 23. júní 2003. Með nauðasamningnum færðist fjárhæð kröfunnar því niður í 5.457.123 krónur, sem aðaláfrýjandi átti rétt á að fá greiddar með fimm jöfnum afborgunum eftir nánari ákvæðum samningsins, en óumdeilt er í málinu að hver afborgun hafi samkvæmt þessu átt að nema 1.091.424 krónum. Þrjár af þessum afborgunum, samtals 3.274.272 krónur, voru fallnar í gjalddaga 30. desember 2004 þegar aðaláfrýjandi neytti réttar samkvæmt svokallaðri ávísun gagnáfrýjanda frá 11. apríl 2003 til að taka sér greiðslu af innlánsreikningi hans, en engin haldbær rök standa til að líta svo á að gagnáfrýjandi hafi þá ekki lengur verið bundinn að lögum af þeirri yfirlýsingu sinni, þótt hún hafi ekki veitt aðaláfrýjanda rétt til að taka sér frekari greiðslu en sem þessu svaraði. Verður samkvæmt þessu að líta svo á að aðaláfrýjandi hafi 30. desember 2004 ranglega tekið til sín af innlánsreikningi gagnáfrýjanda 28.603.175 krónur. Á þeim tíma, sem síðan er liðinn, hafa síðustu tvær afborganirnar af skuld gagnáfrýjanda við aðaláfrýjanda fallið í gjalddaga eftir ákvæðum nauðasamningsins, á ótilgreindum degi annars vegar í desember 2005 og hins vegar í júlí 2006, 1.091.424 krónur í hvort sinn. Aðaláfrýjanda er rétt að telja þessar tvær afborganir til frádráttar því, sem hann tók í heimildarleysi af reikningi gagnáfrýjanda 30. desember 2004. Samkvæmt því verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 26.420.327 krónur.

Aðaláfrýjandi hélt ekki fé ranglega fyrir gagnáfrýjanda fyrr en frá 30. desember 2004 að telja. Honum verður því ekki gert að greiða dráttarvexti af framangreindri skuld frá fyrra tímamarki, en um þá fer annars samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og fram kemur í dómsorði. Við ákvörðun hans er óhjákvæmilegt að taka tillit til þess hvernig gagnáfrýjandi hefur með málatilbúnaði sínum í þessu og fyrri málum við aðaláfrýjanda átt hlut að því hversu torsótt hefur reynst að ljúka efnisdómi á ágreining þeirra.

Með þessum úrslitum málsins er að hluta tekin til greina aðalkrafa gagnáfrýjanda, sem efnisdómur var felldur á í héraði 12. október 2006. Því til samræmis verður að ómerkja fyrri dóminn, sem héraðsdómari kvað upp í málinu 14. júní sama ár.

Dómsorð:

Dómur Héraðsdóms Vesturlands 14. júní 2006 í máli gagnáfrýjanda, Kaupfélags Árnesinga svf., á hendur aðaláfrýjanda, Sparisjóði Mýrasýslu, er ómerktur.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 26.420.327 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 28.603.175 krónum frá 30. desember 2004 til 1. desember 2005, af 27.511.751 krónu frá þeim degi til 1. júlí 2006, en af 26.420.327 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.