113/2006

T var ákærður fyrir að hafa ekið bifreið án ökuréttar í nóvember 2005 en þá hafði hann þrívegis hlotið dóm fyrir ölvunarakstur og níu sinnum fyrir akstur án ökuréttar, síðast 1. nóvember sama ár. Hann krafðist þess að málinu yrði vísað frá dómi þar sem honum hafði, áður en ákæran var birt, verið sendur greiðsluseðill og honum þar boðið að ljúka málinu með greiðslu sektar. Upplýst var að sýslumaður hafði ógilt greiðsluseðilinn áður en T gafst færi á að greiða hann. Talið var að birting ákæru fyrir honum vegna sömu háttsemi og sektarboðið tók til hefði falið í sér ígildi tilkynningar um afturköllun á boðinu. Þóttu viðurlögin, sem greindi í því, ekki taka mið af sakaferli T og var talið að þau færu fjarri þeirri refsingu, sem háttsemi hans varðaði. Því var ákvörðun um að bjóða honum þessi málalok talin ógildanleg og sýslumanni heimilt að afturkalla hana, sbr. meginreglu 2. tölul. 25. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Var kröfu hans um frávísun málsins því hafnað og stóð niðurstaða héraðsdóms um að hann skyldi sæta 3ja mánaða fangelsi óbreytt. Vegna mistaka ákæruvalds í málinu var allur sakarkostnaður þess í héraði og fyrir Hæstarétti lagður á ríkissjóð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og H-kk-nf H-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. febrúar 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en sakarkostnað, sem ákærða verði gert að greiða á báðum dómstigum.

Ákærði krefst þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi.

I.

Samkvæmt gögnum málsins stóð lögregla ákærða að broti gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 þegar hann ók bifreið á Akureyri án ökuréttar 29. nóvember 2005. Ákærði, sem er fæddur 1978, mun aldrei hafa fengið réttindi til að aka bifreið, en frá árinu 1994 hafði hann þegar hér var komið sögu þrívegis hlotið dóm fyrir ölvunarakstur og níu sinnum fyrir akstur án ökuréttar, síðast 1. nóvember 2005.

Vegna framangreinds brots gerði sýslumaðurinn á Akureyri greiðsluseðil, sem dagsettur var 30. nóvember 2005 og stílaður á ákærða. Á seðlinum var tvívegis ritað stórum stöfum orðið „sektarboð“ og skyldi fjárhæð sektar vera 45.000 krónur ef greitt yrði fyrir 30. desember 2005, en ella 60.000 krónur. Á þeim hluta seðilsins, þar sem fram komu skýringar, var vísað til þess að lögreglustjóra hefði borist kæra vegna brots ákærða á umferðarlögum með akstri tiltekinnar bifreiðar á tilgreindum stað og tíma. Fælist brotið í akstri án réttinda og varðaði það við 48. gr., sbr. 100. gr. umferðarlaga. Síðan sagði þar: „Samkvæmt heimild í 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, sbr. 5. gr. laga nr. 57/1997, er yður hér með gefinn kostur á að ljúka máli þessu án dómsmeðferðar með greiðslu sektar. Sektin ákveðst kr. 60.000. Ef hún greiðist fyrir 30. desember 2005 er veittur 25% afsláttur og verður því kr. 45.000. Afgreiðsla málsins með þessum hætti færist ekki í sakaskrá en brotið varðar ekki punkti sbr. reglugerð um ökuferilsskrá og punktakerfi vegna umferðarlagabrota nr. 431/1998. Verði sektarboði ekki sinnt eða því hafnað verður tekin ákvörðun um saksókn eftir almennum reglum um meðferð opinberra mála.“

Af hálfu ákæruvaldsins er því borið við að ofangreint sektarboð hafi verið sent fyrir mistök, enda hefði verið andstætt lögum að ljúka málinu á þennan hátt vegna þeirra viðurlaga, sem ákærði ætti að sæta í ljósi sakaferils síns. Þegar uppvíst hafi orðið um þessi mistök hafi sýslumaður brugðist við með því að gefa út ákæru, sem dagsett var 1. desember 2005 og send Héraðsdómi Norðurlands eystra 6. sama mánaðar. Dómstjóri gaf út fyrirkall vegna málsins 9. desember 2005 og var það ásamt ákæru birt fyrir ákærða 12. sama mánaðar. Á vottorði um birtinguna færði sá, sem hana annaðist, athugasemd um að ákærði hafi neitað að taka við skjölum, þar sem „honum hafi þegar verið sent sektarboð sem hann ætlaði að taka.“ Málið var þingfest fyrir dómi 19. desember 2005 og hefur ákærði játað sök. Hann hefur á hinn bóginn krafist þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi með því að hann hafi áritað fyrrnefndan greiðsluseðil um samþykki sitt, þótt sekt samkvæmt honum hafi ekki verið greidd, og hafi því sýslumann brostið heimild til að gefa út ákæru við svo búið.

II.

Greiðsluseðillinn, sem sýslumaðurinn á Akureyri sendi ákærða, var gerður úr garði á þann hátt, sem um ræðir í 6. gr. reglugerðar nr. 569/1998 um lögreglustjórasáttir með síðari breytingum. Af 4. mgr. 6. gr., sbr. einnig 1. mgr. 1. gr. og 8. gr. reglugerðarinnar, er ljóst að með sektarboði þessu voru lögð drög að því að ljúka málinu eftir reglum 115. gr. a. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með áorðnum breytingum, en ekki eftir ákvæðum 115. gr. sömu laga, sem ranglega var þar vísað til. Samkvæmt 1., 2. og 3. mgr. fyrrnefndu lagagreinarinnar geta afdrif máls, þar sem sakborningi er sent sektarboð, ýmist orðið þau að hann ljúki málinu með greiðslu sektarinnar, hann hafni boðinu þannig að ákvörðun verði tekin um saksókn eftir almennum reglum eða hann sinni ekki boðinu og lögreglustjóri leggi málið fyrir héraðsdómara til að ljúka því með ákvörðun sektar og vararefsingar. Í 5. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 569/1998 er jafnframt ráðgert að kostur sé á að ljúka máli á þann hátt að sakborningur gefi sig fram við lögreglustjóra í tilefni af sektarboði og gangist undir sektargerð samkvæmt 115. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 8. gr. reglugerðarinnar, án þess að greiða sektina þegar í stað. Í þeim tilvikum, þar sem máli er lokið með því að héraðsdómari taki ákvörðun um sekt og vararefsingu með áritun sektarboðs, sbr. 3. mgr. 115. gr. a. laga nr. 19/1991, getur sakborningur eða ríkissaksóknari leitað endurupptöku málsins fyrir héraðsdómi, sbr. 5. og 6. mgr. sömu lagagreinar. Ljúki máli af þessum toga eftir einhverri annarri þeirra leiða, sem að framan er getið, getur ríkissaksóknari fellt þau málalok úr gildi samkvæmt ákvæði 5. mgr. 115. gr. laganna, sbr. 2. mgr. 12. gr. og síðari málslið 2. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 569/1998.

Samkvæmt áðurgreindum málatilbúnaði ákæruvaldsins var ákærða sent sektarboð fyrir mistök, en þegar þau urðu ljós hafi sýslumaður brugðist við með því að ógilda greiðsluseðilinn, þannig að ekki yrði unnt að greiða hann, og gefa út ákæru í málinu. Þótt sýslumaður hafi ekki gætt þess, svo sem rétt hefði verið, að tilkynna ákærða um afturköllun á boði um að ljúka málinu með greiðslu sektar, fólst ígildi slíkrar tilkynningar í því að ákæra var birt fyrir honum vegna sömu háttsemi og sektarboðið varðaði. Ótvírætt er að viðurlögin, sem greindi í sektarboðinu, tóku ekki mið af sakaferli ákærða og fóru í því ljósi og með tilliti til dómaframkvæmdar fjarri þeirri refsingu, sem háttsemi hans varðaði. Ákvörðunin um að bjóða ákærða þessi málalok var því ógildanleg og sýslumanni af þeim sökum heimilt að afturkalla hana þótt hún hafi þegar verið kynnt ákærða, sbr. meginreglu 2. töluliðar 25. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Fyrrgreindar sérreglur 5. og 6. mgr. 115. gr. a. laga nr. 19/1991, svo og 5. mgr. 115. gr. sömu laga, breyta þessu í engu, enda kemur því aðeins til kasta þeirra að máli hafi þegar verið lokið með greiðslu sektar eða ákvörðun dómara um viðurlög. Um hvorugt af því var að ræða í þessu tilviki, en engin áhrif hefur í þessu sambandi að ákærði hafi áritað greiðsluseðilinn um samþykki sitt og fyrst lagt hann þannig fyrir sýslumann í þinghaldi í málinu 17. janúar 2006. Eru því ekki efni til að verða við kröfu ákærða um að málinu verði vísað frá héraðsdómi.

Héraðsdómi hefur ekki verið áfrýjað til endurskoðunar á þeim viðurlögum, sem ákærða var þar gert að sæta, og skulu þau standa óbreytt.

Að því er sakarkostnað varðar er óhjákvæmilegt að líta til þeirra mistaka, sem urðu af hendi ákæruvaldsins þegar ákærða var boðið að ljúka málinu með greiðslu sektar, og þess að ekki var gætt að því að tilkynna ákærða sérstaklega um afturköllun á því boði, sem hann hafði haft undir höndum um nokkurn tíma þegar ákæra var birt honum án frekari skýringa. Að þessu gættu eru ekki efni til annars en að leggja á ríkissjóð allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en um málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða á báðum dómstigum, sem ákveðin eru í einu lagi að meðtöldum virðisaukaskatti, fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en sakarkostnað.

Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, T-kk-ef H-kk-ef J-kk-ef, á báðum dómstigum, S-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, samtals 186.750 krónur.