14/2006

Deilt var um landamerki jarðanna Akra, Bárðarbúðar og Melabúðar annars vegar og Gíslabæjar hins vegar á Snæfellsnesi. Talið var að dómur um merki jarðanna yrði reistur á fyrirliggjandi landamerkjalýsingum frá 1885 og 1887, en þeim bar saman um að mörkin milli jarðanna lægju um þrjá merkjasteina og var staðsetning þeirra óumdeild. Af lýsingu landamerkja varð ekki annað ráðið en um væri að ræða beina línu á milli merkjasteinanna og hafði engin skýring fengist á því hvers vegna K o.fl. kröfðust lykkju á þeirri leið. Í kröfugerð þeirra var jafnframt miðað við að merki lægju frá síðasta steininum að Svarðartjörn en ekki var talið að stoð væri fyrir því í landamerkjalýsingum. B krafðist þess að merkin við Króarfjöru lægju í punkt við leifar mannvirkis við Heimstutjörn, en fyrir lá matsgerð dómkvadds manns og álit fornleifafræðings, sem aflað hafði verið í héraði, um þær. Hvorki var talið að í landamerkjalýsingum né eldri heimildum væri rætt um mannvirki eins og lýst var í matsgerðinni og álitinu. Komist var að þeirri niðurstöðu að landamerki lægju í snösina við Króarfjöru í samræmi við kröfugerð K o.fl. og var í því sambandi meðal annars vísað til uppdráttar fyrrum eiganda Gíslabæjar fyrir Örnefnastofnun og framburðar sonar hans fyrir dómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 6. janúar 2006. Þau krefjast þess að dæmt verði að landamerki milli jarðanna Akra, Bárðarbúðar og Melabúðar annars vegar og Gíslabæjar hins vegar liggi frá punkti á sjávarbakka við Eiríkshlein með hnitin X 279166 og Y 480092 í punkt í gömlum túngarði við Efritröð með hnitin X 279067 og Y 480054, þaðan í punkt í sama túngarði með hnitin X 279038 og Y 480063, þaðan í punkt í sama túngarði með hnitin X 279042 og Y 480045, þaðan í punkt við Svarðartjörn með hnitin X 278782 og Y 479919 og þaðan í punkt við Króarfjöru með hnitin X 278609 og Y 479018. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. mars 2006. Hún krefst þess að dæmt verði að landamerki fyrrgreindra jarða liggi frá punkti á sjávarbakka við Eiríkshlein, með sömu hnit og áður er getið, í punkt í gömlum túngarði milli Stóruflatar að ofan og Melabúðartraðar að neðan með hnitin X 279042 og Y 480045 og þaðan í punkt í grjótgarði fram á bökkum fyrir austan Króarfjöru með hnitin X 278763 og Y479028, en til vara í punkt með hnitin X 278699 og Y479026. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómarar Hæstaréttar gengu á vettvang 17. október 2006.

I.

Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð nokkur ný gögn. Þeirra á meðal er matsgerð M-kk-ef A. S-kk-ef, minjavarðar Vesturlands og Vestfjarða, 2. maí 2006, en hann var að ósk gagnáfrýjanda dómkvaddur 7. mars sama ár til þess að skoða aðstæður og gera skriflega og rökstudda grein fyrir eftirfarandi:

1. Er manngerð grjóthleðsla á svæðinu milli hnita X 278609 og Y 479018 og X 278763 og Y 479028 við og austan Króarfjöru?

2. Ef slík hleðsla finnst hver er staðsetning hennar og líklegur aldur?

3. Er manngerð hleðsla í eða við hnit X 278609 og Y479018? Ef svo er hver er líklegur aldur hennar?

4. Er manngerð hleðsla í eða við hnit X 278763 og Y 479028? Ef svo er hver er líklegur aldur hennar?

5. Finnst manngerð grjóthleðsla á svæðinu austan hnits X 278763 og Y 479028? Ef svo er hver er líklegur aldur hennar?

Til að svara þessum spurningum kveðst matsmaðurinn hafa gengið eftir fjörukambinum frá landamerkjum Laugarbrekku, sem er næsta jörð vestan við Gíslabæ, og austur fyrir Heimstutjörn, en þá var hann örugglega kominn yfir á land aðaláfrýjenda. Hann gerði afstöðuteikningu af svæðinu og tók myndir af ætluðum staðsetningum grjótgarðs, staðfesti hnit og mat staðina. Segir í matsgerð hans að staðirnir séu tveir, annar rétt við Króarfjöru og Miðtjörn, en hinn austar og rétt við Heimstutjörn. Fyrst hafi hann staðnæmst við ætlaðan grjótgarð við Miðtjörn með hnitin X 278609 og Y 479018. Þá hafi hann gengið um 150 metra í austur að Heimstutjörn, en þar megi sjá miklar hleðslur með hnitin X 278763 og Y 479028. Hleðslurnar séu stórar og greinilegar og virðist vera um að ræða stóran hlaðinn ferhyrning (herbergi), 9 metra langan og 8 metra breiðan. Við norðurendann virðist vera gap í hleðslunum. Einnig virðist liggja ógreinileg tröð frá hleðslunum að tjörninni en það sé um 12 metra vegalengd. Mikið sé af lausu grjóti allt í kring, sem bendi til þess að þetta mannvirki hafi verið meira um sig, en það látið á sjá, enda líklega þó nokkuð gamalt. Það sem einkenni fjörukambinn sé brimið. Mikið grjót hafi safnast saman á kambinum, sem brimið hafi kastað upp á hann, og sé auðvelt að láta blekkjast af grjótgörðum sem komi og fari eftir duttlungum sjávar. Niðurstöður matsmannsins eru þær að ætlaðar grjóthleðslur við Miðtjörn séu ekki af mannavöldum. Brimið hafi kastað þarna upp miklu magni af lausu grjóti sem hafi safnast í hrauka og geti blekkt mannsaugað. Grjóthleðslurnar við Heimstutjörn séu aftur á móti tvímælalaust af mannavöldum. Erfitt sé að segja til um hvað þetta hafi verið, en helst komi til greina einhvers konar nátthagi. Matsmaður telur þetta vera einu manngerðu grjóthleðsluna á matssvæðinu. Ekki sé unnt að segja til um aldur hennar annað en að hún sé mjög gömul. Aðaláfrýjendur hafa ekki mótmælt matsgerðinni en draga þýðingu hennar í efa.

II.

Í héraðsdómi er ágreiningi aðila lýst. Í málinu liggja fyrir þinglesnar lýsingar á landamerkjum Gíslabæjar frá 11. júní 1885, Bárðarbúðar með hjáleigum frá 25. ágúst 1887 og fyrir Hellnapláss og nánar tilgreindar kirkjujarðir, þar á meðal Gíslabæ, frá 27. ágúst 1887. Heimildum þessum ber öllum saman um að mörkin milli eigna aðila liggi um þrjá merkjasteina, einn fram við bjargbrún, annan í melbrún eða melabrún og þann þriðja í túngarði milli Stóruflatar og Melabúðartraðar. Í landamerkjalýsingunum frá 1887 fyrir Bárðarbúð og Hellnapláss er mörkum síðan lýst frá efsta steininum í sjónhendingu yfir ofanvert Hellnanes í grjótgarðsspotta fram á bökkum fyrir austan Króarfjöru í sjó fram, en landamerkjabréfið fyrir Gíslabæ frá 1885 lýsir ekki síðastgreindum mörkum.

Þessar landamerkjalýsingar voru samþykktar vegna aðliggjandi jarða að því er varðar mörk þau sem hér eru til úrlausnar. Gögn málsins bera ekki með sér að þeim hafi verið í nokkru hnikað frá því þau voru gerð með þeim lögformlega hætti sem hér er lýst. Verður því fallist á það með héraðsdómi að dómur um merki jarðanna verði reistur á túlkun þeirra. Á vettvangi kom fram að aðilar deila ekki um staðsetningu þeirra þriggja merkjasteina sem að framan eru taldir. Af lýsingum landamerkja verður ekki annað ráðið en að um sé að ræða beina línu á milli þeirra og engin skýring hefur á því fengist hvers vegna aðaláfrýjendur krefjast lykkju á þeirri leið.

Í kröfugerð aðaláfrýjenda er miðað við að merkin liggi frá merkjasteini í túngarði milli Stóruflatar og Melabúðartraðar í punkt norðaustan við Svarðartjörn og er það stutt við eldri heimildir en framangreindar landamerkjalýsingar. Í landamerkjalýsingunum er hins vegar engin stoð fyrir þessu.

Gagnáfrýjandi gerir kröfu til þess að merkin við Króarfjöru liggi í hnitsettan punkt við þær leifar mannvirkis við Heimstutjörn, sem um getur í áðurgreindri matsgerð. Í héraði studdi gagnáfrýjandi þessa málsástæðu sína við álit M-kvk-ef S-kvk-ef fornleifafræðings en hún hafi talið að ljósmynd, sem henni hafði verið send af þessum stað, sýndi ferhyrnda grjóthleðslu án efa manngerða. Kemur þetta heim og saman við áðurnefnda matsgerð. Verður ekki dregið í efa að þarna séu leifar mannvirkis. Í merkjalýsingunum eru merkin dregin „í grjótgarðsspotta fram á bökkum fyrir austan Króarfjöru í sjó fram.“ Í heimildum frá síðari hluta 18. aldar, sem raktar eru í héraðsdómi, er rætt að merkin séu um garð fram á sjávarklettunum af fyrri tíðar mönnum hlaðinn, garðsspotta og garðsenda. Í Lands-Reglunni á Hellisvöllum frá 8. maí 1804 er talað um „gard út á Sióarklettum af grióti og torfi hladin austan Króar Fióru.“ Hvorki í landamerkjalýsingum né þessum gömlu heimildum er rætt um mannvirki eins og það sem M-kvk-nf S-kvk-nf og matsmaður fjalla um. G-kk-nf K-kk-nf, sem átti Gíslabæ og bjó þar 1944 til 1956 ,,hripaði upp“ á nokkur blöð fyrir Örnefnastofnun Íslands ströndina við Hellnar og færði þar á örnefni og eru þar á meðal Króarfjara, Miðtjörn og Ystatjörn. Staðsetti hann Króarfjöru rétt vestan við Miðtjörn. Í uppdrátt hans vantar hins vegar Heimstutjörn þar sem umrætt mannvirki er. Í héraðsdómi er því lýst að K-kk-nf sonur G-kk-ef, sem alinn er upp á Gíslabæ, hafi við vettvangsgöngu og í greinargóðum vitnisburði fyrir dómi lýst merkjum í snösina við Króarfjöru eins og miðað sé við í kröfugerð aðaláfrýjenda. Í framangreindri matsgerð er lýst aðstæðum á ströndinni, sem dómarar Hæstaréttar hafa við vettvangsgöngu staðreynt og eru þær með þeim hætti að vel má ætla að garðsspotti sá sem lýst er í landamerkjalýsingum og öðrum heimildum geti hafa horfið í hafið eða eyðst á annan hátt. Leifar mannvirkis þess sem lýst er í matsgerð eru nokkurn spöl austan við það er K-kk-nf benti á, en framburður hans sýnist koma heim og saman við uppdrátt þann sem faðir hans gerði fyrir Örnefnastofnun.

Með framangreindum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað.

Rétt er að hver aðili beri sinn málskostnað í héraði, en að aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði fellur niður.

Aðaláfrýjendur, K-kk-nf H-kk-nf L-kk-nf, K-kvk-nf L-kvk-nf, Ó-kvk-nf G-kvk-nf, E-kvk-nf G-kvk-nf G-kvk-nf, K-kk-nf G-kk-nf, Þ-kk-nf G-kk-nf, V-kvk-nf R-x-x og Ó-kk-nf M-kk-nf, greiði gagnáfrýjanda, B-kvk-þgf P-kvk-þgf, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.