293/2000

R krafði E um skaðabætur vegna tjóns, sem félagið taldi E hafa bakað sér. E var annar stofnenda R, varastjórnarmaður þess og eigandi helmings hlutafjárins. Ósætti kom upp með E og og eiganda annars hlutafjár, Á, sem var jafnframt eini aðalstjórnarmaður félagsins. Í kjölfarið fjarlægði E stærstan hluta vörulagers úr verslun R og ráðstafaði að miklu leyti í eigin þágu. Var E talin hafa farið út fyrir heimildir sínar til að taka út vörur á kostnaðarverði og varð háttsemi hennar ekki réttlætt með öðru móti. Var háttsemi hennar því heimildarlaus með öllu. Fallist var á að E hefði látið persónulega hagsmuni ráða á kostnað félagsins og að háttsemi hennar hefði verið til þess fallin að valda R tjóni. Var E talin þurfa að að bera skaðabótaábyrgð á saknæmum og ólögmætum gerðum sínum. Á hinn bóginn var bótakrafa R talin svo vanreifuð að ekki yrði hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. júlí 2000. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði dæmd til að greiða sér 8.268.431 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. nóvember 1997 til greiðsludags. Til vara krefst hann 5.512.287 króna auk dráttarvaxta eins og í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendi stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Svo sem greinir í héraðsdómi stofnuðu Á-kvk-nf F-kvk-nf og stefnda einkahlutafélagið Rauðar rósir 6. desember 1996. Skyldu þær vera eigendur félagsins að jöfnu og var Á-kvk-nf kjörin stjórnarmaður, en stefnda varamaður í stjórn. Hófu þær síðan rekstur í nafni félagsins í september árið eftir, en þá opnuðu þær verslunina Karachi í leiguhúsnæði að Ármúla 23 í Reykjavík. Var þar boðinn til sölu margs konar varningur, sem einkum var keyptur frá Pakistan.

Fljótlega eftir að verslunin var opnuð varð misklíð milli eigenda áfrýjanda, sem virðist hafa ágerst mjög þegar komið var fram í nóvember 1997. Heldur stefnda fram að Á-kvk-nf hafi þá sýnt af sér margs kyns háttsemi, sem hafi verið til þess fallin að grafa undan trúnaði þeirra á milli og samstarfinu um rekstur félagsins. Þannig hafi hún til dæmis ekki sinnt skyldum sínum, er lutu að bókhaldi félagsins, og neitað að gera grein fyrir reikningum, meðal annars vegna verslunarferðar, sem Á-kvk-nf hélt fram að hafi verið farin í þágu áfrýjanda. Þá hafi hin síðarnefnda skýrt stefndu frá því 12. nóvember 1997 að hún hygðist opna verslun í Mosfellsbæ með eiginmanni sínum, þar sem fram yrðu boðnar sams konar vörur og seldar voru í verslun áfrýjanda. Hafi Á-kvk-nf jafnframt lagt til að þær skiptu vörubirgðum áfrýjanda á milli sín. Þá hafi Á-kvk-nf fjarlægt um þetta leyti mikið af vörum úr versluninni í Ármúla. Hafi stefnda af þessum sökum haft vaxandi áhyggjur af sínum hag og um leið félagsins, enda hafi hún þá þegar lagt fram verulegt fé til að koma rekstri áfrýjanda af stað.

Að kvöldi 17. nóvember 1997 fór stefnda í verslunina í Ármúla og fjarlægði þaðan með aðstoð vina sinna og skyldmenna mestan hluta vörubirgðanna, sem þar voru. Er ljóst að einungis lítið var skilið eftir, en að auki voru einhverjar vörubirgðir í gámi utan við húsið, sem ekki var hróflað við. Varð meðeigandanum ekki kunnugt um hvað gerst hafði fyrr en næsta morgun þegar afgreiðslumaður kom til vinnu sinnar í versluninni. Var hún ekki opnuð eftir þetta og rekstri hennar hætt. Telur Á-kvk-nf F-kvk-nf að stefnda hafi með gerðum sínum kippt grundvellinum undan starfsemi áfrýjanda. Hafi rekstri verslunarinnar í raun verið sjálfhætt þar eð ekki hafi verið fyrir hendi vörur til að selja þar í stað þeirra, sem stefnda fjarlægði. Þá hafi engar forsendur verið til þess að Á-kvk-nf legði ein fram fé til að leysa út nýjar vörur í þágu áfrýjanda til að halda rekstrinum áfram eftir það, sem á undan var gengið. Til að það gæti orðið hefðu eigendur áfrýjanda fyrst orðið að semja um ágreiningsmál sín eða jafnvel skipta félaginu upp. Stefnda hafi hins vegar harðneitað að gefa upp hvar vörubirgðirnar væru niður komnar og engu svarað tillögum lögmanns Á-kvk-ef í kjölfar þessa atburðar, svo sem um það að segja upp húsleigusamningi í Ármúla. Sjálf hafi stefnda ekki fengið lögmann sér til aðstoðar fyrr en alllöngu síðar. Í ljósi alls þessa kveður Á-kvk-nf það hafa orðið að ráði að eiginmaður hennar leysti út í sínu nafni nýja vörupöntun áfrýjanda frá Pakistan. Hafi þau síðan opnað verslun með þann varning í Mosfellsbæ 7. desember sama árs.

Fram er komið að eftir þetta hefur stefnda leitast við að koma vörubirgðum áfrýjanda í verð. Í því skyni hefur hún meðal annars boðið varninginn til sölu heima hjá sér og í svokölluðu Kolaporti og jafnvel einnig í blómaverslunum. Þá urðu nokkur bréfaskipti milli lögmanna málsaðila í byrjun árs 1998, svo sem rakið er í héraðsdómi. Féllst lögmaður áfrýjanda þar á tillögur lögmanns stefndu um hvernig farið yrði með tiltekin atriði. Verða svör hins fyrrnefnda ekki skýrð á annan veg en þann að hann hafi meðal annars fallist á að stefnda seldi vörurnar í nafni áfrýjanda. Í svarinu kom jafnframt fram að fé, sem þannig fengist, skyldi ganga upp í kröfu áfrýjanda á hendur stefndu vegna tjóns, sem aðgerðir hinnar síðastnefndu hafi valdið félaginu, en þetta breytti þó engu um bótaskyldu stefndu vegna gerða sinna. Þá fólst einnig í þessu samkomulagi að stefnda tók til sín 11. febrúar 1998 þær vörur, sem urðu eftir í versluninni 17. nóvember árið áður og vörubirgðirnar í áðurnefndum vörugámi til að selja þær. Hefur stefnda lagt fram í málinu lista, sem hún kveður hafa verið gerða yfir þær vörur, sem hún tók til sín. Hafi skoðunarmaður áfrýjanda fylgst með að rétt væri skráð það, sem tekið var.

Áfrýjandi krafði stefndu um skaðabætur með bréfi lögmanns félagsins 11. maí 1999. Ákvörðun um málshöfðun á hendur stefndu til heimtu skaðabóta var tekin í kjölfarið á hluthafafundi í félaginu 4. júní sama árs á grundvelli 2. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög með áorðnum breytingum. Var þar samþykkt tillaga Á-kvk-ef F-kvk-ef þessa efnis með atkvæði hennar sjálfrar, en stefnda naut ekki atkvæðisréttar um tillöguna, sbr. 4. mgr. 57. gr. laga nr. 138/1994.

II.

Málsókn áfrýjanda er á því reist að stefnda hafi með háttsemi sinni valdið félaginu tjóni, sem hún beri skaðabótaábyrgð á. Með gerðum sínum 17. nóvember 1997 hafi hún eyðilagt rekstrargrundvöll félagsins. Alveg sé ljóst að með því að selja vörubirgðir áfrýjanda sem hverja aðra þriðja flokks vöru heima hjá sér og í Kolaporti, hafi einungis fengist brot af því verði, sem fengist hefði með sölu í verslun áfrýjanda. Hvað sem líði óánægju stefndu í nóvember 1997 eða missætti hluthafanna í áfrýjanda sé óhugsandi að unnt sé að réttlæta gertæki af því tagi, sem stefnda hafi gerst sek um. Hafi samstarfsgrundvöllur verið brostinn, svo sem stefnda haldi fram, hafi fjölmörg lögleg úrræði verið fyrir hendi til að bregðast við því. Stefnda hafi þó ekki kosið að nýta sér þau, heldur gripið til ólögmætra og saknæmra aðgerða. Af hálfu áfrýjanda er tekið fram að úrlausn um kröfur í þessu máli marki þó ekki endi allra deiluefna, því þá sé enn eftir uppgjör innan félagsins gagnvart kröfuhöfum og hluthöfunum sjálfum.

Stefnda mótmælir því að hún hafi með gerðum sínum bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart áfrýjanda. Telur hún sig hafa verið í fullum rétti er hún fjarlægði varninginn úr versluninni. Þannig hafi eigendum áfrýjanda verið heimilt samkvæmt samningi þeirra að taka út vörur úr versluninni á kostnaðarverði. Þá hafi framganga Á-kvk-ef í málefnum áfrýjanda leitt til þess að hag stefndu og félagsins hafi verið stefnt í voða. Hafi sú aðstaða, sem upp var komin, veitt stefndu sjálfstæðan rétt til að bregðast við með þeim hætti, sem hún gerði, til að verja hagsmuni kröfuhafa og hluthafa í áfrýjanda. Stefnda mótmælir því loks að nauðsynlegt hafi verið að loka versluninni vegna þess að hún hafi tekið vörubirgðirnar. Nægar aðrar vörur hafi verið til í eigu áfrýjanda, sem Á-kvk-nf hefði getað nýtt til að halda áfram rekstri verslunarinnar, þar til nýjar vörur bærust.

III.

Samkvæmt gögnum málsins er fram komið að verulegir brestir voru orðnir í samstarfi stefndu og Á-kvk-ef F-kvk-ef um rekstur áfrýjanda í nóvember 1997. Er jafnframt ljóst að hinni síðarnefndu verður að minnsta kosti að nokkru um það kennt. Hafi stefnda kosið er þar var komið að hætta samstarfinu við Á-kvk-þf um rekstur áfrýjanda voru henni færar leiðir til þess, sem hún kaus þó ekki að fara. Þess í stað greip hún 17. nóvember 1997 til þess úrræðis, sem að framan er lýst, og leiddi til þess að verslun áfrýjanda var lokað strax næsta dag. Verður fallist á með áfrýjanda að söluaðferð stefndu á vörubirgðum félagsins í kjölfarið bauð ekki upp á sömu kosti um álagningu og hefðu þær verið seldar í versluninni með þeim hætti, sem að var stefnt. Gerðir stefndu voru því til þess fallnar að valda áfrýjanda tjóni. Er sýnt að stefnda hefur látið persónulega hagsmuni sína ráða för á kostnað félagsins, er til þessara aðgerða var gripið. Sú viðbára hennar að þær hafi verið nauðsynlegar vegna kröfuhafa félagsins er haldlaus og með því að taka til sín stóran hluta vörubirgða áfrýjanda var farið út fyrir heimildir til að taka út vörur á kostnaðarverði. Þá verður háttsemi hennar heldur ekki réttlætt með vísan til þess að Á-kvk-nf F-kvk-nf hefði getið haldið ein áfram rekstri verslunar áfrýjanda með vörum, sem stefnda tók ekki til sín. Mátti stefndu vera ljóst að starfsemi áfrýjanda yrði ekki haldið áfram eftir þetta nema til kæmi samningur hluthafanna um lausn ágreiningsmála sinna. Verður stefnda að bera skaðabótaábyrgð á saknæmum og ólögmætum gerðum sínum og hefur áfrýjandi ekki svipt sig rétti til að hafa uppi bótakröfu vegna þess samnings, sem gerður var fyrir tilstuðlan lögmanna málsaðila í byrjun árs 1998 um tiltekna þætti ágreiningsefna þeirra.

IV.

Áfrýjandi kveðst styðja fjárhæð kröfu sinnar við ársreikning félagsins fyrir árið 1997 og skýringar endurskoðanda þess. Sé miðað við kostnaðarverð vörubirgða, sem til voru 17. nóvember 1997, með 50% álagningu, sem hljóti að teljast hóflegt í ljósi þess að álagning hafi almennt verið mun hærri í versluninni meðan hún var starfrækt. Frá vörukaupum sé dregið kostnaðarverð seldra vara. Er á því byggt að stefnda hafi geymt hluta vörubirgðanna heima hjá sér fyrir 17. nóvember 1997, og með því sem hún tók til sín þann dag og 11. febrúar 1998 hafi hún náð umráðum yfir öllum vörulagernum. Kveðst Á-kvk-nf F-kvk-nf ekki hafa haft neinar vörur í sínum vörslum nema nokkra gallaða hluti, sem hún hafi verið með í tengslum við tilraunir til að gera við þá.

Stefnda mótmælir því að áfrýjandi hafi sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni. Skipti svokallaður ársreikningur félagsins engu máli í þessu sambandi. Hann hafi hvorki verið áritaður né staðfestur af löggiltum endurskoðanda félagsins eða skoðunarmanni og ekki staðfestur með þeim hætti, sem lög nr. 138/1994 geri ráð fyrir. Skjalið feli einungis í sér hugmyndir Á-kvk-ef F-kvk-ef um uppgjör félagsins umrætt ár. Óreiða hafi verið á þeim þætti bókhaldsins, sem snéri að henni, og ekkert tillit hafi verið tekið til fjölmargra athugasemda stefndu við þessi drög að ársreikningi. Skýringar endurskoðandans, sem fram séu komnar með nýjum gögnum fyrir Hæstarétti, séu bæði þýðingarlausar og of seint fram komnar og að auki um sumt í ósamræmi við það, sem hann hafi borið fyrir héraðsdómi. Þá sé sannað með vætti vitna að Á-kvk-nf hafi fyrir 17. nóvember 1997 náð umráðum yfir verulegum hluta vörubirgðanna. Sú aðferð áfrýjanda að miða við 50% álagningu á allar vörur eigi sér enga stoð í raunveruleikanum. Loks eigi enn eftir að taka tillit til fjölmargra þátta við mat á hinu ætlaða tjóni áfrýjanda, svo sem um ýmsan kostnað, sem hafi sparast vegna gerða stefndu. Megi þar nefna laun og fleira.

V.

Fram er komið að áfrýjandi keypti vátryggingu vegna vörubirgða, sem geymdar yrðu á heimili beggja hluthafanna áður en verslun félagsins tók til starfa. Þá hefur vitni borið að það hafi aðstoðað Á-kvk-þf F-kvk-þf við að flytja nokkurt magn af vörum úr versluninni í nóvember 1997 og hafi Á-kvk-nf farið með þær brott. Umrætt vitni var afgreiðslumaður í versluninni og ráðið til starfa af Á-kvk-þgf. Sama vitni bar jafnframt að hafa séð á heimili hinnar síðarnefndu í janúar 1998 margs konar aðra muni úr versluninni í Ármúla. Önnur vitni hafa borið að þau hafi séð í desember 1997 og janúar 1998 ýmsan varning í verslun eiginmanns Á-kvk-ef, sem áður var boðinn fram í verslun áfrýjanda eða auglýstur til sölu af hans hálfu. Að þessu virtu telst sannað, þrátt fyrir neitun Á-kvk-ef, að hún hafi sjálf haft umráð yfir einhverjum hluta vörulagers áfrýjanda. Verður þegar af þeirri ástæðu hafnað að leggja svokallaðan ársreikning áfrýjanda til grundvallar um ætlað tjón félagsins. Áfrýjandi hefur ekki stutt bótakröfu sína mati dómkvadds manns, þar sem tekið yrði tillit til allra atriða, sem líta bæri til um tjónið. Er krafa áfrýjanda vanreifuð og verður við svo búið ekki hjá því komist að vísa henni frá héraðsdómi.

Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.