281/2016

X var ákærður fyrir brot gegn 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 með því að hafa á baðherbergi í tiltekinni íbúð haft samræði við A, er hún var 15 ára, gegn vilja hennar. Héraðsdómur lagði framburð A til grundvallar við úrlausn málsins þar sem hún hefði skýrt á sama hátt frá atvikum frá upphafi, auk þess sem skýrsla hennar hefði stuðning af framburði tveggja vitna sem voru í íbúðinni þegar ætlað brot var framið. Þótt héraðsdómur teldi að framburður X fyrir dómi væri „ekki ótrúverðugur“ var við mat á honum haft í huga að það hefði verið þriðja útgáfa X af því sem gerst hefði milli þeirra A umrætt sinn. Í samræmi við það var hann sakfelldur í héraði og gert að sæta fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að mat á sönnunargildi munnlegs framburðar, þar á meðal trúverðugleika ákærðu og vitna, yrði ekki endurmetið af réttinum nema þau hefðu gefið skýrslu þar fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Á hinn bóginn yrði að gera þá kröfu til framburðar brotaþola fyrir héraðsdómi, ætti hann að vera lagður til grundvallar sakfellingu, að hann fengi næga stoð í framburði annarra, sem gefið hefðu skýrslu í málinu, eða öðrum sönnunargögnum. Talið var að við samanburð á framburði A hjá lögreglu annars vegar og fyrir dómi hins vegar gætti nokkurs misræmis og því væri ekki unnt að fallast á með héraðsdómi að hún hefði skýrt á sama hátt frá atvikum frá upphafi. Þá væri af samanburði á framburði A og vitnisburði vitnanna tveggja ekki heldur unnt að draga þá ályktun að framburður hennar fengi stuðning þeirra. Loks væri ekki til að dreifa neinum öðrum sönnunargögnum, sem styddu framburð A, ef frá væru taldar skýrslur þeirra sem hún hefði sagt frá atvikum. Að því er varðaði samanburð á framburði X fyrir héraðsdómi og hjá lögreglu vísaði Hæstiréttur til þess að hann hefði í meginatriðum verið sá sami, að því undanskildu að í einni skýrslutökunni hefði X neitað að hafa haft kynmök við A. Drægi það úr trúverðugleika X, en ekki hefði verið um að ræða þrjár ólíkar útgáfur af frásögn hans af því sem gerðist milli þeirra umrætt sinn eins og álykta mætti af héraðsdómi. Að öllu þessu virtu taldi Hæstiréttur að héraðsdómur hefði ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að leggja framburð A til grundvallar við úrlausn málsins, en hafna framburði X fyrir dómi þrátt fyrir að hann hefði verið álitinn „ekki ótrúverðugur“. Með vísan til þess að þau X og A hefðu gengið saman inn á baðherbergið og komið þaðan gangandi og orð staðið gegn orði um það, sem þar hefði gerst, var talið ósannað að A hefði verið rænulaus eða rænulítil umrætt sinn. Af þeirri ástæðu var X sýknaður af ákæru fyrir brot á 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Með hliðsjón af atvikum málsins var ekki talið, gegn eindreginni neitun X, að sannað væri svo hafið væri yfir skynsamlegan vafa, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008, að hann hefði beitt A ólögmætri nauðung og með því brotið gegn 1. mgr. 194. gr. laganna. Var X því sýknaður.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29. mars 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd.

Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð.

A krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér 2.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði, en til vara að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu verði staðfest.

I

Í máli þessu er ákærði sakaður um brot gegn 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 með því að hafa að kvöldi 17. júní 2013 inni á baðherbergi að [...] í Reykjavík haft samræði við A, sem þá var 15 ára að aldri, gegn vilja hennar. Það hefði ákærði, sem var 18 ára, gert með því að beita hana ólögmætri nauðung og notfæra sér yfirburði sína gagnvart henni vegna aldurs- og þroskamunar og að hún var stödd á ókunnugum stað og sumpart með því að notfæra sér að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar og þreytu.

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir málsatvikum og reifaðar skýrslur ákærða og A hjá lögreglu. Þá er rakinn framburður þeirra fyrir dómi, svo og vitnisburður annarra sem þar gáfu skýrslu. Héraðsdómur lagði framburð A til grundvallar við úrlausn málsins þar sem hún hefði skýrt á sama hátt frá atvikum frá upphafi. Jafnframt fengi skýrsla hennar stuðning af framburði vitnanna B og C, sem voru staddir í íbúðinni að [...] auk ákærða og A þegar ætlað brot var framið, og því einir til frásagnar um það, sem átti sér stað umrætt sinn, fyrir utan þau tvö. Þá hafnaði dómurinn því, sem ákærði hélt fram, að A hefði viljað hafa við hann kynmök. Þótt framburður ákærða fyrir dómi væri talinn „ekki ótrúverðugur“ yrði við mat á honum að hafa í huga að það væri þriðja útgáfa ákærða af því sem gerst hefði milli þeirra tveggja nefndan dag. Í samræmi við það var hann sakfelldur fyrir þau brot sem honum eru gefin að sök samkvæmt framansögðu.

II

Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi fór barnaverndarnefnd [...] þess á leit 9. september 2013 að lögregla rannsakaði hið ætlaða brot ákærða í garð A. Af ástæðum, sem ákærða verður ekki um kennt, dróst hins vegar úr hömlu að ákæra væri gefin út á hendur honum. Varð það til þess að aðalmeðferð í málinu fór fyrst fram 16. febrúar 2016 þegar tvö ár og átta mánuðir voru liðnir frá því að ætlað brot átti sér stað. Fyrir vikið áttu þeir, sem skýrslu gáfu fyrir héraðsdómi, erfitt með að rifja upp það sem gerðist. Er þessi töf ámælisverð þar sem nánast einu sönnunargögnin, sem á verður byggt í málinu um sekt eða sýknu ákærða, er framburður hans og vitna fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

1

Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 3. október 2013. Við það tækifæri sagðist hann hafa haft samfarir við A í umrætt skipti að hennar beiðni. Hún hefði verið ofurölvi, farið sjálf úr fötunum og þau verið, að hann minnti, standandi. Kvað ákærði kynmökin hafa átt sér stað í svefnherbergi í íbúðinni að [...] og hefði A ekki síður tekið þátt í þeim en hann. Í lokin hefði hann fengið sáðlát og hún þá beðið um meira.

Við skýrslutöku hjá lögreglu 3. júlí 2014 neitaði ákærði því að hafa haft kynmök við A umrætt sinn. Skýrði ákærði breyttan framburð sinn með því að hann hefði ekki vitað hvað hann var að gera vegna mikillar neyslu áfengis og fíkniefna um það leyti sem hann gaf skýrslu í fyrra skiptið.

Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi kvaðst ákærði á sínum tíma hafa verið í mikilli kókaínneyslu. Þegar A hefði komið í íbúðina hefðu þau sest saman í sófa og hún farið að drekka áfengi. Þau hefðu síðan farið „að kyssast og knúsast“ og eitt leitt af öðru. Það hefði svo verið sameiginleg ákvörðun þeirra að gera eitthvað meira. Í framhaldinu komst ákærði svo að orði: „Svo fórum við inn á klósett. Og ... svo tekur hún niður um sig buxurnar og ég tek niður mínar ... Og við höfðum saman samfarir og ... við vorum standandi. Og svo setjumst við niður og erum þannig líka.“ Nánar aðspurður endurtók ákærði að þau A hefðu verið að kyssast í sófanum og bætti við að hún hefði verið „viljug allan tímann.“ Hún hefði þó alltaf verið „að detta út“ eins og hún væri búin að drekka allt of mikið. Ákærði sagði að A hefði farið „viljug inn á klósett“ og þau gengið þangað hlið við hlið. Eftir að komið var inn á baðherbergið sagði ákærði að þau hefðu haft kynmök og hann fengið sáðlát. Hún hefði sagt „ekki hætta“ og verið pirruð þegar hann hefði ekki getað meira. Síðan hefðu þau farið fram og kvaðst ákærði hafa beðið vitnið C um að fara með A heim þar sem hún hefði verið orðin svo ölvuð. Ákærði sagðist halda að hann hefði hringt í hana daginn eftir.

Fyrir dómi staðfesti ákærði að þetta væri rétt frásögn af því sem gerst hefði. Spurður hvers vegna hann hefði ekki skýrt eins frá við skýrslutöku hjá lögreglu sagðist ákærði hafa verið hræddur við að vera sakfelldur fyrir eitthvað sem hann væri saklaus af.

2

A gaf skýrslu sem vitni hjá lögreglu 25. september 2013. Í upphafi sagðist hún aðeins hafa verið byrjuð að drekka fyrr um daginn í miðborg Reykjavíkur áður en hún fór í íbúðina að [...]. Nánar spurð um þetta svaraði hún að margir krakkar hefðu verið „með gras og áfengi“ og hún beðið um að „fá sopa“. Að sögn A fór hún ásamt vitninu C, vini sínum, með strætisvagni áleiðis að [...]. Hefði ákærði tekið á móti þeim á viðkomustað strætisvagnsins og þau haldið þrjú saman í íbúðina þar sem vitnið B var húsráðandi. A kvað ákærða hafa setið við hliðina á sér í sófa og sagt við sig að hún yrði að kyssa hann til að verjast áreitni B sem hefði verið ágengur við sig. Sagðist hún hafa gert „það viljug, ég kyssti hann“. Síðan sagðist hún hafa orðið þreytt og lokað aftur augunum, en skömmu síðar fundið fyrir að ákærði hefði verið að troða hendinni á henni niður um buxurnar sínar. Hún hefði staðið upp, en verið svo drukkin að hún hefði ekki náð að standa í fæturna. Þá hefði ákærði tekið hana og haldið á henni inn á klósettið eins og í bóndabeygju. Þegar inn á baðherbergið var komið sagði A að ákærði hefði ýtt henni „einhvern veginn utan í vegginn“, síðan tekið niður um hana buxurnar og girt niður um sig. Kvaðst hún þá hafa frosið. Því næst hefði ákærði sett hana upp á vaskinn og verið að reyna að koma limnum á sér inn. Þegar það hefði ekki gengið hefði hann sest á klósettið og haldið henni ofan á sér. Síðan hefði limurinn farið inn í hana og ákærði svo tekið hana af sér, girt sig og gengið fram. Áður hefði hann sagt: „Þú segir engum.“ A sagðist hafa girt upp um sig og farið fram, en skömmu síðar haldið á brott úr íbúðinni með C. Aðspurð sagði hún að ákærði hefði ekki meitt hana, en það hefði verið óþægilegt þegar hann hefði þrýst henni upp að veggnum. Ákærði hefði svo hringt í hana daginn eftir, en hún skellt á hann. Við skýrslutökuna sagðist A vera „skíthrædd“ við ákærða því að hann væri í svo mikilli neyslu og hún hefði „heyrt svo margar sögur um hann“.

Þegar A gaf vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst hún muna lítið eftir því, sem gerðist umrætt sinn, þar sem hún hefði reynt að útiloka það úr huga sér. Spurð hvort hún hefði farið upp í [...] sagðist hún hafa farið með vitninu C í strætó, en ekki verið ölvuð þá. Ákærði hefði tekið á móti þeim og þau haldið í íbúðina að [...]. A sagði að þau ákærði hefðu verið að spjalla í sófanum. Síðan myndi hún eftir að hafa vera búin „að drekka svolítið mikið“ og átt erfitt með að ganga sjálf eða tala. Ákærði hefði svo haldið á sér inn á baðherbergið. Nánar aðspurð hvernig það hefði komið til að þau voru komin þangað svaraði hún: „Ég man það ekki. Ég man bara að hann hélt á mér eða leiddi mig eða eitthvað svoleiðis. Ég man ekki eftir að hafa labbað sjálf“. Í héraðsdómi kemur fram að ljóst hafi verið að skýrslugjöfin fyrir dómi reyndi verulega á A. Þannig var frásögn hennar af því, sem átti sér stað inni á baðherberginu, mjög slitrótt. Hún bar að ákærði hefði klætt hana úr buxunum og látið hana setjast ofan á vaskinn eða vaskborðið. Hann hefði sett liminn á sér inn í leggöngin á henni, en mundi óljóst eftir hvenær það hefði gerst. Þó hefði ákærði undir lokin verið sestur á klósettið og haldið henni ofan á sér. Þá hefði limurinn verið inni í henni og hann fengið sáðlát. Síðan hefði hann staðið upp og þau gengið út. Spurð hvort ákærði hefði sagt eitthvað við hana á baðherberginu kvaðst hún ekki muna það, en hann hefði hringt í sig eftir að þetta gerðist og hún skellt á hann. Aðspurð sagðist A ekki muna hvort þau ákærði hefðu verið að kyssast í sófanum. Henni hefði ekki liðið vel á baðherberginu „beið bara eftir að þetta væri búið og fór síðan heim.“ Síðan bætti hún við: „Ég vildi þetta ekki ... Hann bað ekki um leyfi, hann spurði ekki neitt.“ Frekar spurð sagðist A hvorki muna eftir frásögn sinni hjá lögreglu um að hún hefði verið að drekka fyrr um daginn né að hún hefði verið að kyssa ákærða í sófanum. Hins vegar myndi hún eftir því að hann hefði reynt að troða hendinni á henni inn um buxurnar á sér meðan hún dottaði.

3

Í skýrslu vitnisins C fyrir héraðsdómi bar hann að A hefði verið „að drekka eitthvað niðri í bæ“ fyrr um daginn. Einnig hélt hann að hún hefði „verið búin að reykja gras þann dag“. Aðspurður sagðist vitnið ekki hafa orðið var við að neinn hefði verið að áreita hana þegar komið var í íbúðina að [...]. Spurður hvort eitthvað hefði verið í gangi milli ákærða og A þar sem þau sátu í sófanum játti vitnið því, en mundi ekki eftir hvort þau hefðu verið að kyssast. Að sögn vitnisins gengu þau saman inn á baðherbergið. Spurningunni „Var einhver að draga einhvern eða halda á einhverjum?“ svaraði vitnið neitandi. Vitnið gat ekki borið um það sem átti sér stað á baðherberginu. Spurður hvort A hafi verið hrædd við ákærða umrætt sinn svaraði vitnið: „Nei. Hún kom þarna af sínum eigin vilja alla vega ... það var ekki eins og hann hafi neytt hana að koma“. Þegar borin voru undir vitnið ummæli hans við skýrslutöku hjá lögreglu um að ákærði hefði alltaf verið að reyna að setja höndina á henni inn á sig sagði hann að það „gæti passað“. Einnig staðfesti vitnið fyrir dómi að hann hefði sagt við sama tækifæri að ákærði og A hefðu verið að kyssast í sófanum, en sagðist nú muna lítið eftir hvað gerst hefði.

Við skýrslutöku fyrir dómi gat vitnið B lítið borið um atvik í íbúð sinni að [...] umrætt sinn sem þýðingu hafa við úrlausn um sekt eða sýknu ákærða. Aðspurður sagði vitnið að ákærði og A hefðu gengið inn á baðherbergið. Þar hefðu þau stundað kynlíf án þess að hann gæti greint frekar frá því sem þar hefði átt sér stað.

III

1

Mat á sönnunargildi munnlegs framburðar, þar á meðal trúverðugleika ákærðu og vitna, verður ekki endurmetið af Hæstarétti nema þau hafi gefið skýrslu hér fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Á hinn bóginn verður að gera þá kröfu til framburðar brotaþola fyrir héraðsdómi, eigi hann að vera lagður til grundvallar sakfellingu, að hann fái næga stoð í framburði annarra, sem gefið hafa skýrslu í málinu, eða öðrum sönnunargögnum.

Þegar framburður ákærða fyrir héraðsdómi er borinn saman við fyrri skýrslu hans hjá lögreglu er framburðurinn í meginatriðum sá sami, að því undanskildu að ákærði bar í fyrri lögregluskýrslunni að þau A hefðu haft kynmök í svefnherbergi íbúðarinnar, en ekki á baðherberginu. Við síðari skýrslutöku hjá lögreglu var framburður ákærða hins vegar á allt annan veg og dregur það úr trúverðugleika hans þótt ekki hafi verið um að ræða þrjár ólíkar útgáfur af frásögn ákærða af því, sem gerðist milli þeirra tveggja umrætt sinn, eins og ráða má af forsendum hins áfrýjaða dóms.

Við samanburð á framburði A hjá lögreglu annars vegar og fyrir dómi hins vegar gætir nokkurs misræmis. Í fyrsta lagi bar hún hjá lögreglu að hún hefði verið byrjuð að neyta áfengis fyrr um daginn, en sagði síðan fyrir dómi að hún hefði ekki verið orðin ölvuð þá. Í öðru lagði kvaðst hún í skýrslu sinni hjá lögreglu hafa kysst ákærða „viljug“ þar sem þau sátu saman í sófanum, en fyrir dómi mundi hún ekki eftir því. Í þriðja lagi hélt hún því staðfastlega fram hjá lögreglu að ákærði hefði haldið á sér inn á baðherbergið og bar það sama við upphaf skýrslutöku fyrir dómi, en breytti síðan framburði sínum á þá leið að hann hefði haldið á sér, leitt sig „eða eitthvað svoleiðis.“ Í fjórða lagi bar hún ekki á sama hátt fyrir dómi um það, sem átt hefði sér stað á baðherberginu milli sín og ákærða, og hún hafði áður gert hjá lögreglu. Þótt þetta misræmi kunni að stafa af því hve langur tími leið frá hinu ætlaða broti þar til skýrslan var gefin fyrir dómi er ekki unnt að fallast á með héraðsdómi að hún hafi skýrt á sama hátt frá atvikum frá upphafi. Af samanburði á framburði A og vitnisburði C og B fyrir dómi verður heldur ekki dregin sú ályktun að framburður hennar fái stuðning af vitnisburði þeirra. Þannig báru þeir báðir að þau ákærði hefðu gengið saman inn á baðherbergið, en hann hvorki haldið á henni né dregið hana þangað, svo sem hún hélt fram. Þá er til þess að líta að framburður vitna, sem báru um það að A hefði skýrt þeim frá ætluðu broti ákærða eftir á og gerir frásögn hennar sennilegri, var einvörðungu byggður á endursögn af því sem gerst hefði. Vottorð og skýrslur sérfræðinga, sem lagðar hafa verið fram í málinu, eru sama marki brenndar, en ekki er til að dreifa neinum öðrum sýnilegum sönnunargögnum sem styðja framburð hennar.

Að öllu þessu virtu hefur héraðsdómur ekki fært viðhlítandi rök fyrir því leggja framburð A til grundvallar við úrlausn málsins, en hafna framburði ákærða fyrir dómi þrátt fyrir að hann væri álitinn „ekki ótrúverðugur“.

2

Samkvæmt framburði ákærða og vitnanna C og B gengu ákærði og A saman inn á baðherbergið og eru þau tvö síðarnefndu sammála um að hafa komið þaðan gangandi. Þau eru hins vegar ein til frásagnar um það, sem átti sér stað inni í herberginu, og stendur þar orð gegn orði.

Í 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga er meðal annars lögð refsing við því að hafa samræði eða önnur kynferðismök með því að notfæra sér að þannig sé ástatt um þolandann að hann geti ekki spornað við verknaðinum eða skilið þýðingu hans. Af lögskýringargögnum verður ráðið að með þessu sé einkum vísað til ýmiss konar skammvinnra truflana þolandans, svo sem rænuleysis hans vegna áfengis- eða fíkniefnaneyslu, svefns eða yfirliðs, enda sé ástandið ekki til komið fyrir tilverknað hins brotlega. Þótt fyrir liggi að A hafi verið talsvert ölvuð þegar hún fór með ákærða á baðherbergið er ósannað, með vísan til þess sem að framan greinir, að hún hafi verið rænulaus eða rænulítil sökum ölvunar og þreytu meðan hún var þar inni. Þegar af þeirri ástæðu verður að sýkna ákærða af sakargiftum um að hafa brotið gegn umræddu refsiákvæði.

Ef frá er talinn framburður A og þeirra, sem hún skýrði frá atvikum síðar, er ekkert fram komið í málinu um að ákærði hafi þvingað hana til að hafa samræði við sig gegn vilja hennar umrætt sinn. Samkvæmt því verður ekki talið, gegn eindreginni neitun ákærða, að sannað sé svo að hafið sé yfir skynsamlegan vafa, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008, að hann hafi beitt hana ólögmætri nauðung á þann hátt sem í ákæru greinir. Af þeim sökum verður hann sýknaður af brotum gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga sem hann er sakaður um.

Samkvæmt 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 verður einkaréttarkröfu A vísað frá héraðsdómi.

Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraðsdómi verður felldur á ríkissjóð.

Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda og þóknun skipaðs réttargæslumanns sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, X, er sýkn af kröfu ákæruvaldsins.

Einkaréttarkröfu A er vísað frá héraðsdómi.

Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraði greiðist úr ríkissjóði.

Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, B-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 992.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns A, Þ-kvk-ef H. S-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur.