443/2002

G slasaðist í umferðarslysi árið 1993 og hlaut af því varanlegt líkamstjón. Gekk hann til uppgjörs við vátryggingafélagið V hf. á grundvelli niðurstöðu örorkunefndar, en gerði fyrirvara „um hærra örorkustig, miskastig og tímabil tímabundinnar örorku.“ Nokkru síðar fékk G dómkvadda þrjá menn til að leggja mat á líkamstjón sitt vegna slyssins. Var niðurstaða þeirra G hagfelldari, þar á meðal að skil á milli tímabundins og varanlegs atvinnutjóns G hefðu fyrst orðið 20. apríl 1998. Samdi þáverandi lögmaður G í kjölfarið við V hf. um lokauppgjör vegna tjóns G þar sem meðal annars var gert ráð fyrir því að nánar tiltekin fjárhæð, sem væru „dagpeningar TR“, yrði dregin frá bótum fyrir tímabundið atvinnutjón G. Nokkru eftir að framangreindu uppgjöri lauk kom í ljós að í reynd var um að ræða örorkulífeyri og tekjutryggingu G frá almannatryggingum en ekki dagpeninga. Höfðaði G mál á hendur V hf. eftir að hafa árangurslaust krafist leiðréttingar á uppgjörinu. Í dómi Hæstaréttar kemur m.a. fram að þótt Tryggingastofnun ríkisins hafi greitt G örorkulífeyri og tekjutryggingu á nánar tilteknu tímabili fram til 20. apríl 1998, á þeirri forsendu að örorka hans teldist varanleg að því er varðar almannatryggingar, verði að gæta að því að þessar greiðslur hafi verið inntar af hendi til að bæta G örorkutjón á sama tímabili og hann taldist tímabundið óvinnufær varðandi tilkall til skaðabóta. Standi því ekki efnisrök til annars en að fella þessar greiðslur undir ákvæði 2. mgr. 2. gr. skaðabótalaga og láta þær koma til frádráttar skaðabótum til G.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 15. júlí 2002, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 28. ágúst sama árs. Hann áfrýjaði öðru sinni 23. september 2002 með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 664.043 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 30. september 1999 til 1. júlí 2001 og samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 13. nóvember sama árs, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. síðastnefndra laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi þess aðallega að stefnda verði gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður á báðum dómstigum falli niður.

Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður.

I.

Samkvæmt gögnum málsins slasaðist áfrýjandi í umferðarslysi 4. nóvember 1993 og hlaut af því varanlegt líkamstjón. Stefndi vefengir ekki að hann beri bótaábyrgð gagnvart áfrýjanda vegna þessa tjóns. Áfrýjandi aflaði örorkumats læknis 17. september 1996, sem stefndi felldi sig ekki við. Var því fengið mat örorkunefndar, sem mun með álitsgerð 12. maí 1997 hafa komist að þeirri niðurstöðu að bæði varanlegur miski og varanleg örorka áfrýjanda væri 30%, svo og að áfrýjandi hafi tímabundið verið óvinnufær frá slysdegi til 1. janúar 1996 og ekki getað vænst frekari bata eftir þann dag. Á þessum grundvelli gengu málsaðilar til uppgjörs á skaðabótum til áfrýjanda 29. maí 1997. Samkvæmt því taldist tímabundið atvinnutjón hans alls 1.828.083 krónur þegar tekið hafði verið tillit til greiðslna úr hendi vinnuveitanda eftir slysdag og dagpeninga frá Tryggingastofnun ríkisins á árunum 1994 og 1995. Þjáningabætur voru samtals 426.980 krónur, en miðað var við að áfrýjandi hafi verið rúmfastur í tvo mánuði eftir slysið og upp frá því veikur án þess að vera rúmliggjandi fram til 1. janúar 1996. Bætur fyrir varanlegan miska voru 1.297.200 krónur og fyrir varanlega örorku 3.553.456 krónur. Eftir þessu taldist tjón áfrýjanda samtals 7.105.719 krónur, en að frádregnum innborgunum frá stefnda og að viðbættum vöxtum og þóknun til þáverandi lögmanns áfrýjanda komu til greiðslu samkvæmt uppgjörinu 2.960.800 krónur. Við henni tók lögmaðurinn með fyrirvara „um hærra örorkustig, miskastig og tímabil tímabundinnar örorku.“

Áfrýjandi mun hafa fengið 15. júní 1999 dómkvadda þrjá menn til að leggja mat á líkamstjón sitt vegna áðurnefnds slyss. Munu þeir hafa komist að þeirri niðurstöðu í matsgerð 9. ágúst sama árs að áfrýjandi hafi verið tímabundið óvinnufær frá slysdegi til 20. apríl 1998 og jafnframt veikur á sama tímabili, þar af rúmfastur í 119 daga. Væri varanlegur miski hans 45%, en varanleg örorka 75%. Á grundvelli þessarar matsgerðar krafði áfrýjandi stefnda um greiðslu frekari skaðabóta. Var þar í fyrsta lagi gerð krafa um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón á tímabilinu frá 1. janúar 1996 til 20. apríl 1998, samtals 4.495.273 krónur, en gert var ráð fyrir að þar kæmu „til frádráttar dagpeningar frá TR“, 318.260 krónur vegna ársins 1996, 344.558 krónur vegna ársins 1997 og 118.225 krónur vegna tímabilsins frá byrjun árs til 20. apríl 1998, eða alls 781.043 krónur. Nam krafa áfrýjanda um frekari bætur fyrir tímabundið atvinnutjón þannig 3.714.230 krónum. Í öðru lagi gerði áfrýjandi kröfu um 762.976 krónur í þjáningabætur umfram þær, sem hann hafði fengið með áðurgreindu uppgjöri. Í þriðja lagi krafðist áfrýjandi 686.472 króna í bætur fyrir varanlegan miska og í fjórða lagi 6.580.412 króna vegna varanlegrar örorku, sem uppgjörið hafði ekki tekið til. Samtals námu þessir liðir í kröfu áfrýjanda 11.744.090 krónum. Við þá fjárhæð bætti áfrýjandi vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá slysdegi fram að fyrra uppgjöri aðilanna 29. maí 1997, 838.398 krónum, en dráttarvöxtum frá þeim degi til 6. september 1999, 5.264.254 krónum. Þá krafðist hann greiðslu vegna útlagðs kostnaðar, alls 531.377 krónur, og innheimtuþóknunar lögmanns síns, 741.470 krónur. Var krafa hans því samtals 19.119.589 krónur.

Í málinu liggur fyrir tillaga stefnda frá 30. september 1999 um uppgjör skaðabóta, sem áfrýjandi hafði þá krafist samkvæmt framansögðu. Í þessari tillögu voru tekjur, sem áfrýjandi fór á mis við frá 1. janúar 1996 til 20. apríl 1998, áætlaðar samtals 3.983.351 króna, en til frádráttar komu „dagpeningar TR“ á sama tímabili, sundurliðaðir á einstök ár á sama hátt og áður greinir, alls 781.043 krónur, þannig að óbætt tímabundið atvinnutjón hans taldist 3.202.308 krónur. Þá bauð stefndi 90.000 krónur sem greiðslu þjáningabóta til viðbótar því, sem áfrýjandi hafði fengið með uppgjöri þeirra 29. maí 1997. Stefndi féllst á kröfu áfrýjanda um frekari miskabætur með 686.475 krónum. Þá bauð stefndi fram greiðslu á 5.641.160 krónum vegna varanlegrar örorku, sem fyrra uppgjörið tók ekki til. Til viðbótar þessum liðum, sem námu alls 9.619.943 krónum, bauðst stefndi til að greiða 1.193.024 krónur í vexti, 531.377 krónur vegna útlagðs kostnaðar og 408.519 krónur í innheimtuþóknun lögmanns. Gerði stefndi samkvæmt þessu tillögu um að endanlegar skaðabætur til áfrýjanda yrðu 11.752.863 krónur umfram þá fjárhæð, sem hann fékk greidda samkvæmt uppgjöri þeirra í maí 1997.

Af gögnum málsins er ljóst að þáverandi lögmaður áfrýjanda gekk að þeirri uppgjörstillögu stefnda, sem að framan greinir. Liggur fyrir kvittun lögmannsins fyrir greiðslu 30. september 1999 á samtals 8.550.555 krónum í þjáningabætur, bætur fyrir varanlega örorku, bætur fyrir varanlegan miska, vexti, útlagðan kostnað og innheimtuþóknun, en fjárhæð þessi var sundurliðuð í öllum atriðum eins og í áðurgreindri tillögu stefnda. Var tekið fram í kvittuninni að um væri að ræða lokauppgjör, svo og að staðfest væri eftir nákvæma athugun og að fenginni fyrrnefndri greiðslu að fallið væri frá öllum frekari kröfum á hendur stefnda og eiganda bifreiðarinnar, sem olli áfrýjanda tjóni hans. Þá liggur fyrir önnur kvittun 30. september 1999 fyrir greiðslu skaðabóta vegna tímabundins atvinnutjóns, 3.202.308 krónur, að frádreginni staðgreiðslu opinberra gjalda að fjárhæð 1.227.764 krónur. Kom fram á kvittuninni að mismunurinn, 1.974.544 krónur, væri greiddur inn á nánar tiltekinn bankareikning. Er óumdeilt að sá reikningur hafi tilheyrt áfrýjanda og greiðslan borist inn á hann. Í þessari kvittun, sem er óundirrituð, voru ekki samsvarandi ákvæði og í þeirri fyrrnefndu um að fallið væri frá rétti til að hafa uppi frekari kröfu á hendur stefnda.

Nokkru eftir að framangreindu uppgjöri var lokið ritaði þáverandi lögmaður áfrýjanda ódagsett bréf til stefnda, þar sem vísað var meðal annars til þess að við útreikning skaðabóta til áfrýjanda vegna tímabundins atvinnutjóns hafi komið til frádráttar 781.043 krónur. Hafi sú fjárhæð verið talin „frádráttarbærar dagpeningagreiðslur greiddar umbj. mínum frá Tryggingastofnun ríkisins árið 1996, 1997 og 1998 til 20. apríl það ár, samkvæmt upplýsingum sem þér öfluðuð frá Tryggingastofnun ríkisins.“ Sagði í bréfinu að gengið hafi verið til uppgjörs í þeirri trú að þessar upplýsingar væru réttar og greiðslurnar jafnframt þess eðlis að þær ættu að koma til frádráttar skaðabótum vegna tímabundins atvinnutjóns. Áfrýjandi hafi á hinn bóginn aflað staðfestingar tryggingastofnunar á því að dagpeningar á umræddu tímabili hafi verið mun lægri en ráðgert var í uppgjörinu. Var því óskað eftir að stefndi legði fram gögn um þennan frádráttarlið eða rökstyddi að öðrum kosti hvers vegna hann hafi átt rétt á sér ef fjárhæðin ætti rætur að rekja til greiðslu á öðru en dagpeningum. Í svari stefnda 6. apríl 2000 var vísað til þess að samkvæmt skattframtölum áfrýjanda, sem hafi legið fyrir við uppgjör skaðabóta, hafi hann notið þessara greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins á tímabilinu, sem hann taldist tímabundið óvinnufær. Hafi greiðslurnar réttilega komið til frádráttar og „var fullt samkomulag um þessa afgreiðslu málsins enda er þar fylgt fastri venju við afgreiðslu slíkra mála, sem byggist á ákvæðum 2. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1993.“

II.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta með stefnu 2. nóvember 2001 og fór hann sjálfur með það í héraði. Í héraðsdómsstefnu gerði hann í fyrsta lagi kröfu um að stefnda yrði gert að greiða sér 664.043 krónur. Skýrði hann þennan lið í kröfu sinni þannig að um væri að ræða áðurnefndar 781.043 krónur, sem hafi komið til frádráttar sem dagpeningar frá Tryggingastofnun ríkisins við útreikning skaðabóta vegna tímabundins atvinnutjóns hans í uppgjöri við stefnda 30. september 1999. Frá þessu dró áfrýjandi 117.000 krónur, sem hann kvað vera fjárhæð dagpeninga til hans frá Tryggingastofnun ríkisins á tímabilinu frá 1. janúar til 1. apríl 1996, en til þeirra ætti réttilega að taka tillit við útreikning bóta fyrir tímabundið atvinnutjón hans. Í annan stað gerði áfrýjandi kröfu um „hæfilegar fjárbætur vegna þess fjártjóns er ólögleg taka örorkulífeyris/tekjutryggingarinnar“ hafi valdið honum. Í þriðja lagi krafðist hann vangoldinna dráttarvaxta af kröfu sinni, sem uppgjörið 30. september 1999 laut að, vegna tímabilsins til þess dags frá 29. maí 1997 að fjárhæð samtals 4.073.952 krónur.

Í héraði krafðist stefndi þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi. Þegar héraðsdómari tók málið fyrir 1. febrúar 2002 var fært í þingbók að samkomulag hafi orðið um að málið yrði samtímis flutt um frávísunarkröfu stefnda og efnishlið þess. Var málflutningi hagað í samræmi við þetta við aðalmeðferð málsins 9. apríl sama árs. Með héraðsdómi var stefndi sýknaður af þeim kröfulið áfrýjanda, sem fyrst var nefndur hér að framan, en hinum liðunum tveimur í kröfu hans var þar vísað frá dómi. Málsmeðferð héraðsdómara, sem hér um ræðir, var í andstöðu við 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991, enda var krafa stefnda um frávísun málsins ekki reist eingöngu á atriðum, sem einnig vörðuðu efni þess. Til þess verður hins vegar að líta að fyrir Hæstarétti deila aðilarnir aðeins um þann lið í kröfu áfrýjanda, sem efnisleg afstaða var tekin til í héraðsdómi. Eru því ekki næg efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm vegna þessa annmarka á meðferð málsins í héraði.

III.

Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti deila aðilarnir ekki um að við síðara uppgjör þeirra á skaðabótum til áfrýjanda 30. september 1999 hafi af hendi þeirra beggja verið gengið út frá því að 781.043 krónur væru dregnar frá bótum fyrir tímabundið atvinnutjón vegna greiðslu dagpeninga til hans frá Tryggingastofnun ríkisins á tímabilinu frá 1. janúar 1996 til 20. apríl 1998. Einnig er óumdeilt að hér hafi ekki að réttu lagi verið um dagpeninga að ræða, heldur örorkulífeyri til áfrýjanda og tekjutryggingu, að minnsta kosti að því leyti, sem hann heldur samkvæmt áðursögðu fram og dómkrafa hans tekur mið af. Að þessu virtu er ljóst að aðilarnir reistu uppgjör sitt á skaðabótum vegna tímabundins atvinnutjóns áfrýjanda báðir á sömu forsendu, sem reyndist röng. Er stefnda því ekkert hald í þeirri málsástæðu að áfrýjandi geti ekki krafið hann nú um frekari skaðabætur að þessu leyti vegna þess að fyrirvaralaust fullnaðaruppgjör hafi farið fram.

IV.

Í málinu hafa ekki verið lögð fram viðhlítandi gögn um greiðslur, sem áfrýjandi naut frá Tryggingastofnun ríkisins á tímabilinu frá 1. janúar 1996 til 20. apríl 1998, eða ákvarðanir hennar um þær greiðslur og forsendurnar fyrir þeim. Eins og málatilbúnaði aðilanna er háttað verður þó án tillits til þessa að leggja til grundvallar að þær 664.043 krónur, sem áfrýjandi krefur stefnda um, séu heildarfjárhæð mánaðarlegs örorkulífeyris, sem áfrýjandi fékk greiddan frá Tryggingastofnun ríkisins á umræddu tímabili með stoð í 12. gr. og 29. gr. laga nr. 117/1993 um almannatryggingar, og tekjutryggingar til hans samkvæmt 17. gr. sömu laga, eins og þau hljóðuðu þá, sbr. 14. gr. laga nr. 148/1994. Að gættu ákvæði síðari málsliðar 1. mgr. 28. gr. laga nr. 117/1993 verður jafnframt að miða við að á öndverðu þessu tímabili hljóti varanleg örorka áfrýjanda að hafa verið metin samkvæmt 2. mgr. 12. gr. sömu laga, enda liggur ekki annað fyrir en að hætt hafi verið að greiða honum dagpeninga frá tryggingastofnun ekki síðar en 1. apríl 1996 og hann fengið örorkulífeyri greiddan upp frá því.

Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. skaðabótalaga, eins og ákvæðið hljóðaði áður en því var breytt með 1. gr. laga nr. 37/1999, skyldi meðal annars draga frá skaðabótum vegna tímabundins atvinnutjóns dagpeninga og aðrar bætur frá opinberum tryggingum fyrir slíkt tjón, svo og sambærilegar greiðslur, sem tjónþoli hafi fengið vegna þess að hann væri ekki fullvinnufær. Greiðsla tryggingastofnunar á örorkulífeyri til áfrýjanda var háð því skilyrði 1. mgr. 29. gr. laga nr. 117/1993 að slys hans hafi valdið honum varanlegri örorku, en réttur hans til tekjutryggingar tengdist beinlínis þessu tilkalli hans til örorkulífeyris samkvæmt 2. mgr. 17. gr. sömu laga, sbr. fyrrnefnda 14. gr. laga nr. 148/1994. Þrátt fyrir þetta verður ekki horft fram hjá því að viðmiðunarmörk um skilin milli tímabundins atvinnutjóns og varanlegrar örorku þurfa ekki að vera þau sömu að því er varðar reglur um annars vegar almannatryggingar og hins vegar skaðabætur. Sést þetta meðal annars glöggt af tilviki áfrýjanda, þar sem honum virðist hafa verið metin varanleg örorka varðandi réttindi úr almannatryggingum snemma árs 1996. Í áðurnefndri matsgerð dómkvaddra manna, sem lögð var til grundvallar uppgjöri málsaðila á skaðabótum 30. september 1999, töldust á hinn bóginn fyrst hafa orðið skil 20. apríl 1998 milli tímabundins og varanlegs örorkutjóns áfrýjanda, en sú niðurstaða reyndist honum miklum mun hagfelldari varðandi tilkall til skaðabóta heldur en ef skilin hefðu þar orðið þau sömu og gagnvart almannatryggingum.

Við skýringu á fyrrnefndri 2. mgr. 2. gr. skaðabótalaga verður að hafa að leiðarljósi að ákvæðið er reist á þeirri meginreglu skaðabótaréttar að tjónþoli eigi ekki rétt á hærri bótum en svara raunverulegu fjártjóni hans, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 25. október 2001 í máli nr. 144/2001, svo og dóm, sem birtist í dómasafni 1998, bls. 1762. Þótt Tryggingastofnun ríkisins hafi greitt áfrýjanda örorkulífeyri og tekjutryggingu á árunum 1996 og 1997, svo og frá byrjun árs til 20. apríl 1998, á þeirri forsendu að örorka hans teldist varanleg að því er varðar almannatryggingar, verður að gæta að því að þessar greiðslur voru inntar af hendi mánaðarlega til að bæta honum örorkutjón á sama tímabili og hann taldist tímabundið óvinnufær varðandi tilkall til skaðabóta. Því hefur ekki verið borið við í málinu að greiðslur úr almannatryggingum á þessu tímabili geti á einhvern hátt raskað rétti áfrýjanda til þeirra í framtíðinni. Standa því ekki efnisrök til annars en að fella þessar greiðslur undir ákvæði 2. mgr. 2. gr. skaðabótalaga og láta þær koma til frádráttar skaðabótum frá stefnda til áfrýjanda. Verður niðurstaða héraðsdóms því staðfest um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda, sem að þessu snýr.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.