810/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi um skyldu vitnis, héraðsdómslögmannsins VH, til að gefa skýrslu í héraði í tengslum við öflun VB á sönnunargögnum án þess að mál hefði verið höfðað samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fyrir Hæstarétti laut ágreiningur aðila að tíu nánar tilgreindum spurningum sem VB beiddist að VH yrði gert skylt að svara. Spurningarnar féllu í fjóra flokka. Þær vörðuðu í fyrsta lagi efni skjals þar sem lýst var efni tiltekins fundar er fram fór árið 2005. Í öðru lagi vörðuðu spurningarnar efni skjals þar sem skírskotað var til tilkynningar sem VH sendi Fjármálaeftirlitinu snemma árs 2007 um breytt eignarhald einkahlutafélags. Hæstiréttur vísaði til þess að fyrrgreindum spurningum væri beint að VH vegna starfa hans í þágu N ehf. frá og með 1. júní 2007 og af þeim sökum yrði ekki séð að hann gæti af eigin raun borið um þá atburði eða staðreyndir sem spurningarnar lytu að. Var VH því talið óskylt að svara þeim. Í þriðja lagi vörðuðu spurningarnar skjal, sem hafði að geyma tölvupóstsamskipti tilgreindra félaga á fyrri hluta árs 2008. Hæstiréttur vísaði til þess að síðastgreint skjal varðaði lögboðna upplýsingagjöf auk þess sem almennur aðgangur væri að efni skjalsins samkvæmt fyrirmælum laga, með sama hætti og í dómi Hæstaréttar 27. janúar 2014 í máli nr. 811/2013. Að þessu virtu taldi rétturinn þagnarskylduákvæði laga nr. 77/1998 um lögmenn ekki standa því í vegi að VH yrði gert skylt að svara þessari spurningu VB. Með sömu rökum var VH gert skylt að svara hluta þeirra spurninga sem í fjórða lagi vörðuðu tilurð og efni tveggja tilgreindra skjala sem VH ritaði og sendi Fjármálaeftirlitinu í nafni tilgreinds einkahlutafélags í júní 2008. Rétturinn taldi á hinn bóginn eina síðastgreindra spurninga lúta að atriðum sem VH hefði sem lögmanni verið trúað fyrir eða hann komist að vegna þeirra starfa sinna, kynni hann svörin við þeim, og var VH á grundvelli 22. gr. laga nr. 77/1998 og b. liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála talið óskylt að svara þeirri spurningu. Hvað síðastgreinda spurningu varðaði taldi Hæstiréttur þó á grundvelli hagsmunamats samkvæmt 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 að VB hefði í ljósi tilgangs gagnaöflunar sinnar verulega meiri hagsmuni af því að upplýst yrði um þau atriði er spurningin varðaði en hagsmunir hlutaðeigandi af því að leynd yrði haldið um sömu atriði, sbr. dóm Hæstaréttar 10. janúar 1996 í máli nr. 419/1995, sem birtur var í dómasafni réttarins 1996 á bls. 40. Var VH því og gert skylt að svara þeirri spurningu.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. og 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2013 þar sem leyst var úr ágreiningi um skyldu varnaraðilans V-kk-ef H-kk-ef til að gefa skýrslu í tengslum við öflun sóknaraðila á sönnunargögnum án þess að mál hafi verið höfðað samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. þeirra laga. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir varnaraðilann V-kk-þf að svara „spurningum nr. 4 til 13 á dómskjali nr. 91, en um er að ræða sömu spurningar og vitninu var talið óheimilt að svara samkvæmt hinum kærða úrskurði.“ Þá krefst sóknaraðili þess að ákvörðun héraðsdóms um ómaksþóknun verði felld úr gildi. Jafnframt krefst hann kærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila.

Varnaraðilar krefjast hvor fyrir sitt leyti staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Með dómi Hæstaréttar 15. maí 2013 í máli nr. 259/2013 var sóknaraðila, sem telur sig hafa orðið fyrir tjóni þegar hlutabréf hans í Landsbanka Íslands hf. urðu verðlaus við fall bankans 7. október 2008, heimilað að leita sönnunar fyrir dómi samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991. Um er að ræða heimild til öflunar sönnunargagna um tiltekin atriði sem sóknaraðili álítur að ráðið geti niðurstöðu um hvort hann láti verða af málshöfðun á hendur varnaraðilanum B-kk-þgf. Telur sóknaraðili að tjón sitt megi að minnsta kosti að hluta rekja til ólögmætra og saknæmra athafna í starfsemi bankans sem varnaraðilinn B-kk-nf hafi stuðlað að eða átt þátt í og hafi að lokum leitt til þess að bankinn var tekinn til slita. Varnaraðilinn V-kk-nf var eitt þeirra sextán vitna sem sóknaraðili hugðist leiða fyrir dóm til skýrslugjafar í framangreindu skyni og var hann boðaður á dómþing Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2013 með skriflegri kvaðningu þar um samkvæmt 2. mgr. 54. gr. laga nr. 91/1991. Þann dag voru á dómþingi lagðar fyrir þennan varnaraðila þrettán spurningar á lista lögmanns sóknaraðila en varnaraðilinn kvað sér með vísan til 22. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn óheimilt að svara spurningum nr. 4 til 13. Sóknaraðili krafðist þess þá að úrskurður gengi um skyldu varnaraðilans til þess að svara spurningunum. Varnaraðilinn B-kk-nf tók undir sjónarmið varnaraðilans V-kk-ef og mótmælti því að spurningarnar yrðu lagðar fyrir hinn síðarnefnda. Með hinum kærða úrskurði var varnaraðilanum V-kk-þgf talið óheimilt að svara umræddum spurningum sem eru orðrétt teknar upp í úrskurðinum.

Varnaraðilinn B-kk-nf hefur með afskiptum sínum af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti gengið inn í mál sóknaraðila og varnaraðilans V-kk-ef þannig að jafna má til meðalgöngu í skilningi 20. gr. laga nr. 91/1991 og telst hann því aðili málsins.

II

Varnaraðilinn V-kk-nf er héraðsdómslögmaður en honum var með bréfi Lögmannafélags Íslands 31. júlí 2007 veitt undanþága frá skyldum sem hvíla á lögmönnum eftir 1. mgr. 12. gr. laga nr. 77/1998 til að hafa skrifstofu opna almenningi, sérstakan fjárvörslureikning í viðurkenndri bankastofnun og gilda starfsábyrgðartryggingu. Var undanþágan veitt meðan varnaraðilinn starfaði hjá Novator eignarhaldsfélagi ehf. (Novator ehf.) Samkvæmt ráðningarsamningi, sem dagsettur er 15. apríl 2008 en gilti frá 1. júní 2007, var varnaraðilinn ráðinn „sem lögmaður/legal councel hjá [Novator ehf.] og heyrir beint undir framkvæmdastjóra þess. Hann skal í starfi sínu m.a: ... Veita þeim fyrirtækjum og einstaklingum ráðgjöf og þjónustu sem félagið felur honum á hverjum tíma ... Sinna þeim öðrum störfum sem framkvæmdastjóri felur honum á hverjum tíma ... Félagið greiðir aðildargjöld starfsmanns að Lögmannafélagi Íslands ... Starfsmaður skal gæta fyllsta trúnaðar um hvaðeina er hann verður áskynja um varðandi starfsemi félagsins, tengdra aðila, hluthafa félagsins og þau félög sem það vinnur fyrir á hverjum tíma. Þagnarskyldan helst þótt látið sé af störfum.“

Þær tíu spurningar sem varnaraðilinn V-kk-nf neitaði að svara falla í fjóra flokka. Þær varða í fyrsta lagi efni dómskjals nr. 21 sem er minnisblað dagsett 22. október 2005, ritað af V-kk-þgf R-kk-þgf G-kk-þgf löggiltum endurskoðanda og ber fyrirsögnina: „Minnisblað vegna birtinga [á] upplýsingum við tengda aðila í reikningsskilum Landsbankans.“ Á þetta við um spurningu nr. 12 á lista sóknaraðila. Í öðru lagi varðar spurning nr. 13 á spurningalistanum efni dómskjals nr. 48 þar sem skírskotað var til tilkynningar sem lögmaður sendi Fjármálaeftirlitnu snemma árs 2007 um breytt eignarhald í Samson eignarhaldsfélagi ehf. (Samson ehf.). Í þriðja lagi varðar spurning nr. 11 dómskjal nr. 68 en þar er um að ræða ljósrit af tölvupóstsamskiptum starfsmanna Landsbanka Íslands hf., Novators ehf. og Samsonar ehf. á tímabilinu frá 15. febrúar 2008 til 28. júlí sama ár og vörðuðu beina og óbeina eignarhlutdeild varnaraðilans B-kk-ef og föður hans B-kk-ef G-kk-ef í ýmsum hlutafélögum. Var einn þessara tölvupósta, sem dagsettur var 23. júlí 2008, frá regluverði Landsbanka Íslands hf. og honum beint til S-kk-ef S-kk-ef, varnaraðilans V-kk-ef, B-kk-ef M-kk-ef R-kk-ef, A-kk-ef S-kk-ef og Á-kk-ef H-kk-ef. Í fjórða lagi varða aðrar spurningar sóknaraðila tilurð og efni dómskjala nr. 81 og 82. Bæði skjölin ritaði varnaraðilinn V-kk-nf og sendi í nafni Samsonar ehf. til Fjármálaeftirlitsins undir fyrirsögninni: „Viðvarandi eftirlit með virkum eignarhlutum í Landsbanka Íslands hf.“ Fyrra bréfið var ritað 12. júní 2008 og hið síðara 27. sama mánaðar. Þau höfðu bæði að geyma svör við fyrirspurnarbréfi Fjármálaeftirlitsins 29. maí 2008 þar sem veittar voru upplýsingar „varðandi tiltekin atriði í tengslum við heimild Samsonar ehf. til þess að fara með virkan eignarhlut í Landsbanka Íslands hf.“

III

Sóknaraðili reisir kröfu sína um að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi einkum á því að varnaraðilanum V-kk-þgf beri á grundvelli 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 skylda til að gefa skýrslu um þær spurningar sem lagðar voru fyrir hann í héraði og að hann verði ekki með almennum hætti leystur undan þeirri skyldu með skírskotun til 1. mgr. 22. gr. laga nr. 77/1998. Þá hafi varnaraðilanum samkvæmt 5. mgr. 56. gr. laga nr. 91/1991 borið að leiða líkur að þeim staðreyndum sem hann beri fyrir sig í því skyni að komast hjá skýrslugjöf. Sóknaraðili telur að lög nr. 91/1991 hafi stöðu sérlaga gagnvart lögum nr. 77/1998 og því geti varnaraðilinn V-kk-nf ekki vikist undan skýrslugjöf á grundvelli síðargreindu laganna, auk þess sem hann hafi ekki fært sönnur á að hafa starfað sem lögmaður Samsonar ehf. í merkingu 12. gr. sömu laga. Einnig telur sóknaraðili að b. liður 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 eigi ekki við um varnaraðilann, heldur d. liður 2. mgr. sömu greinar, enda hafi hann verið almennur starfsmaður félagsins en ekki lögmaður þess, og standi það ákvæði ekki í vegi því að varnaraðilinn svari þeim spurningum sem lagðar hafi verið fyrir hann. Því til stuðnings bendir sóknaraðili á að Samson ehf. hafi hætt starfsemi og verið tekið til gjaldþrotaskipta og því geti skýrslugjöf varnaraðilans ekki skaðað hagsmuni félagsins á þann veg sem d. lið 2. mgr. 53. gr. sé ætlað að standa vörð um. Jafnvel þótt fallist verði á að varnaraðilinn V-kk-nf sé undanþegin skyldu til að gefa skýrslu í málinu á grundvelli 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 telur sóknaraðili hagsmuni sína í öllu falli verulega meiri af því að upplýst verði um þau atriði sem borin hafa verið undir varnaraðilann, sbr. 3. mgr. sömu greinar.

Varnaraðilar krefjast sem fyrr greinir hvor fyrir sitt leyti staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðilinn B-kk-nf kveður sóknaraðila vilja afla sér upplýsinga um einkahagi og viðskiptaleyndarmál einstaklinga og lögaðila sem eigi enga aðild að því dómsmáli sem hann hafi í hyggju að höfða og í því felist skerðing á friðhelgi einkalífs þeirra sem njóti verndar stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Varnaraðilinn vísar til þess að ákvæðum b. og d. liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 sé ætlað að vernda fyrrgreinda hagsmuni og að varnaraðilanum V-kk-þgf sé á grundvelli 3. mgr. sömu greinar óskylt að svara spurningum þeim sem sóknaraðili hefur lagt fyrir hann ef svör hans feli í sér frásögn af einkahögum manna sem ekki eiga aðild að máli. Varnaraðilinn B-kk-nf bendir á að lögmenn beri ríka þagnarskyldu og að túlka verði ákvæði 2. mgr. 53. laga nr. 91/1991 með hliðsjón af þeim reglum sem gilda þar um, en hafnar skilningi sóknaraðila þess efnis að lög nr. 91/1991 teljist sérlög gagnvart ákvæðum laga nr. 77/1998. Varnaraðilinn telur allar sömu reglur gildi um þagnarskyldu sjálfstætt starfandi lögmanna og lögmanna er starfa fyrir fyrirtæki, svo og að lögmaður geti borið trúnaðarskyldu gagnvart mörgum umbjóðendum í einu og að við mat á hvort þagnarskyldureglur lögmanna eigi við um tilvik verði að líta til eðlis hlutaðeigandi starfa. Ljóst sé að varnaraðilinn V-kk-nf hafi starfað sem lögmaður Novator ehf. á grundvelli 1. mgr. 12. gr. laga nr. 77/1998 og að hann hafi einnig borið trúnaðarskyldu gagnvart öðrum sem hann veitti ráðgjöf. Þá telur varnaraðilinn B-kk-nf allar þær spurningar sem sóknaraðili hafi lagt fyrir varnaraðilann V-kk-þf falla undir trúnaðarskyldu hans. Loks hafnar varnaraðilinn B-kk-nf því að Samson ehf. njóti ekki verndar d. liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 þar sem félagið hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta, enda sé ljóst að þótt svo sé komið geti félagið haft hagsmuni af því að haldin séu leyndarmál um viðskipti þess og að það beri dómara að meta með hliðsjón af fyrirmælum 3. mgr. sömu greinar.

Varnaraðilinn V-kk-nf bendir á að þagnarskylda lögmanna sé rík og hvers kyns undantekningar frá henni verði að túlka með þrengjandi hætti. Þá telur varnaraðilinn að hvað sem líði því hvort hann hafi veitt Samson ehf. þjónustu sem lögmaður eða lögfræðilegur ráðgjafi þá hafi félagið og aðrir sem hann veitti ráðgjöf mátt treysta því að viðlíka trúnaðarskylda fylgdi samskiptum þeirra við varnaraðilann og um væri að ræða samskipti við lögmann, þannig að upplýsingar sem þeir tryðu varnaraðilanum fyrir yrðu ekki gerðar opinberar án samþykkis þeirra.

IV

Í spurningu nr. 12 á spurningalista sóknaraðila er varnaraðilinn V-kk-nf um það spurður hvort hann kannist við „þá fyrirætlun eða þau markmið af hálfu Samson sem fram kemur á minnisblaði á dómskjali nr. 21 að það sé fyrirætlan Samson að haga eignarhaldinu á Samson fyrir árslok þannig að eignarhlutur B-kk-ef T-kk-ef fari niður í sama eða lægra hlutfall en það var í upphafi árs?“ Samkvæmt 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 er hverjum manni skylt að koma fyrir dóm sem vitni til að svara munnlega spurningum sem beint er til hans um málsatvik. Af þessu leiðir að sá sem er vitni í skilningi laganna kemur fyrir dóm til að svara spurningum um atburði eða staðreyndir sem tengjast sakarefninu og hann getur borið um af eigin raun. Varnaraðilinn V-kk-nf hóf störf hjá Novator ehf. 1. júní 2007 en minnisblaðið er dagsett 22. október 2005 og ritað af V-kk-þgf R-kk-þgf G-kk-þgf endurskoðanda hjá endurskoðunarfyrirtækinu PricewaterhouseCooopers ehf., en það fyrirtæki annaðist endurskoðun ársreikninga og árshlutareikninga Landsbanka Íslands hf. frá 1998 til 2008. Eins og spurningin er fram sett verður með hliðsjón af framansögðu ekki séð að varnaraðilinn V-kk-nf geti af eigin raun borið um þá atburði eða staðreyndir sem spurningin lýtur að og er honum því óskylt að svara henni.

Í spurningu nr. 13 á spurningalista sóknaraðila segir að í dómskjali nr. 48 komi fram „að lögmaður Samson hafi sent tilkynningu til Fjármálaeftirlitsins snemma árs 2007 þar sem FME er tilkynnt um breytingar á eignarhaldi Samson. a) Kannast þú við þessa tilkynningu um breytingu á eignarhaldi Samson á árinu 2007? b) Ert þú tilvísaður „lögmaður S-kk-ef“? c) Ef ekki hver er þessi lögmaður?“ Í ljósi þess að varnaraðilinn V-kk-nf hóf störf hjá Novator ehf. 1. júní 2007, en umrædd tilkynning var samkvæmt því sem segir í spurningunni send snemma það ár, verður ekki séð að varnaraðilinn V-kk-nf geti, eins og spurningin er fram sett, af eigin raun borið um þá atburði eða staðreyndir sem hún lýtur að. Er honum því óskylt að svara spurningunni.

Í spurningu nr. 11 á spurningalista sóknaraðila segir að á dómskjali nr. 68 sé að finna „samskipti milli starfsmanna Samson og Novators m.a. um eignatengsl eigenda Samson og ert þú þátttakandi í hluta af þessum samskiptum. a) Kannastu við þessi samskipti? b) Voru samskipti með þessum hætti algeng?“ Umrædd tölvupóstsamskipti, sem eru milli starfsmanna Landsbanka Íslands hf., Novators ehf. og Samsonar ehf., liggja frammi í málinu á dómskjali nr. 68 og bera það með sér að varnaraðilinn V-kk-nf var þátttakandi í hluta þeirra. Eins og nánar er rakið í dómi Hæstaréttar í máli nr. 811/2013, sem kveðinn var upp fyrr í dag, fékk Samson ehf. á árinu 2003 heimild Fjármálaeftirlitsins til þess að fara með virkan eignarhlut í Landsbanka Íslands hf. Til að fá slíka heimild þurftu eigendur Samsonar ehf. að veita eftirlitinu ítarlegar upplýsingar samkvæmt VI. kafla laga nr. 161/2002, þar á meðal um eignarhald félagsins og tengsl þess við aðra lögaðila. Jafnframt hvíldi sú viðvarandi skylda á Samson ehf. og eigendum þess að veita Fjármálaeftirlitinu allar upplýsingar um breytingar á eignarhaldinu og atriði sem að því lutu. Inntaki þeirrar upplýsingaskyldu, sjónarmiðum að baki henni og reglum um aðgengi að þeim upplýsingum, sem til verða á grundvelli upplýsingaskyldunnar, er nánar lýst í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 811/2013.

Af fyrrgreindum tölvupóstsamskiptum má ljóst vera að þau fóru fram til undirbúnings því að hægt væri að rækja þá lögbundnu og viðvarandi skyldu sem hvíldi á eigendum Samsonar ehf. að tilkynna Fjármálaeftirlitinu um allar breytingar á eignarhaldi félagsins og tengslum þess við aðra lögaðila. Þá ber einn tölvupósturinn það með sér að samskiptin fóru að einhverju leyti fram í tengslum við gerð ársreiknings Landsbanka Íslands hf. Þar sem umrædd samskipti voru til undirbúnings því að aðilar sem fóru með virkan eignarhluta í Landsbanka Íslands hf. sinntu lögboðinni og viðvarandi tilkynningarskyldu gagnvart opinberum eftirlitsaðila, og upplýsingarnar gátu eftir atvikum ratað inn í ársreikning bankans sem almennur aðgangur var að, getur varnaraðilinn V-kk-nf ekki vikist undan því með vísan til 1. mgr. 22. gr. laga nr. 77/1998 að svara umræddri spurningu. Verður honum því með vísan til meginreglu 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 gert skylt að svara spurningunni.

Allar aðrar spurningar á spurningalista sóknaraðila, spurningar nr. 4 til 10, varða dómskjöl nr. 81 og 82. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 3. febrúar 2003 var samþykkt umsókn Samsonar ehf. um að eignast virkan eignarhlut í Landsbanka Íslands hf. Til þess að fá slíka heimild þurfti félagið sem áður segir að veita ítarlegar upplýsingar um eignarhald félagsins og tengsl þess við aðra lögaðila. Varnaraðilinn V-kk-nf ritaði bréfin á dómskjölum nr. 81 og 82 og sendi í nafni Samsonar ehf. til Fjármálaeftirlitsins undir fyrirsögninni: „Viðvarandi eftirlit með virkum eignarhlut í Landsbanka Íslands hf.“ Fyrra bréfið var ritað 12. júní 2008 og hið síðara 27. júní sama ár. Þau höfðu bæði að geyma svör við fyrirspurnarbréfi Fjármálaeftirlitsins 29. maí 2008 þar sem veittar voru upplýsingar „varðandi tiltekin atriði í tengslum við heimild [Samsonar ehf.] til þess að fara með virkan eignarhlut í Landsbanka Íslands hf.“ Við úrlausn þess hvort varnaraðilanum V-kk-þgf sé skylt að svara umræddum spurningum er fyrst til þess að líta að bréfin ritaði hann í nafni Samsonar ehf. til þess að fullnægja þeirri lögbundnu og viðvarandi upplýsingaskyldu sem á eigendum félagsins hvíldi að tilkynna Fjármálaeftirlitinu um allar breytingar á eignarhaldi í félaginu og tengslum þess við aðra lögaðila. Spurningar nr. 4, 5, 6, 7, 8 og 10 á spurningalista sóknaraðila lúta að atriðum sem tengjast nánari framkvæmd þeirrar upplýsingaskyldu með sama hætti og spurning nr. 11. Upplýsingar þær sem þessar spurningar lúta að varða ekki trúnaðarsamband lögmanns og skjólstæðings og verður varnaraðilanum V-kk-þgf því með vísan til meginreglu 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 gert skylt að svara þeim spurningum.

Í spurningu nr. 9 á spurningalista sóknaraðila er vitnað til þess að á mynd sem fylgdi dómskjali nr. 81 komi ekki fram upplýsingar um „hver eigi 5% hlut í Givenshire Equities á móti Valhamar Group - heldur að hann sé á svonefndum „nominee account“ í Landsbankanum Lux.“ Í framhaldinu er fjölmörgum spurningum beint til varnaraðilans V-kk-ef, það er hvort hann viti hver hafi verið eigandi að hlutnum, af hverju leynd hafi hvílt yfir eignarhaldinu, hvort varnaraðilinn hafi séð gögn um eignarhaldið, af hverju Fjármálaeftirlitið hafi ekki verið upplýst um hver réði yfir þessum hlut, hvort Landsbanki Íslands hf. hafi verið upplýstur um það hver réði yfir hlutnum, hvort Landsbanki Íslands hf. hafi fengið gögn sem staðfestu eignarhaldið á þessum hlut, hvort varnaraðili kannist við að hafa átt í samskiptum við Landsbanka Íslands hf. þar sem bankinn sé að leita eftir upplýsingum um það hver sé eigandi að umræddum hlut og hvort varnaraðilinn viti í dag hver hafi átt hlutinn.

Þegar varnaraðilinn V-kk-nf ritaði bréfin á dómskjölum nr. 81 og 82 í nafni Samsonar ehf. starfaði hann sem lögmaður Novators ehf. Í samræmi við starfsskyldur hans, sem áður eru raktar, gátu fyrirsvarsmenn Novators ehf. falið varnaraðila að veita þeim fyrirtækjum og einstaklingum ráðgjöf og þjónustu sem félagið tók ákvörðun um hverju sinni. Samkvæmt þessu verður að líta svo á að umrædd bréf á dómskjölum nr. 81 og 82 hafi varnaraðilinn samkvæmt fyrirmælum Novators ehf. ritað sem lögmaður Samsonar ehf. Kunni varnaraðilinn svör við þeim efnisatriðum sem fram koma í spurningu nr. 9 hefur honum sem lögmanni verið trúað fyrir þeim eða hann komist að þeim vegna þeirra starfa sinna. Er hann því bundinn þagnarskyldu um þau atriði samkvæmt 22. gr. laga nr. 77/1998. Þá leiðir einnig af b. lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 að án leyfis þess sem í hlut á er varnaraðilanum sem lögfræðingi óheimilt að svara spurningum um einkahagi manns sem því hefur verið trúað fyrir eða það hefur komist að á annan hátt í starfi sínu. Orðin „einkahagi manns“ í upphafi ákvæðisins verða skýrð á þann veg að lögpersóna á borð við hlutafélög njóti einnig verndar ákvæðisins og að undir hana falli hagsmunir af fjárhags- eða viðskiptalegum toga. Þá er þagnarskyldan ekki bundin við atriði sem vitni hefur verið trúað fyrir heldur nær hún jafnframt til þess sem viðkomandi hefur komist að í starfi sínu.

Sóknaraðili heldur því meðal annars fram að jafnvel þótt talið yrði að undantekningar frá vitnaskyldu samkvæmt b. lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 geti átt við um varnaraðilann V-kk-þf séu hagsmunir sóknaraðila verulega meiri af því að varnaraðili svari spurningunum en að leynd um þær verði haldið, sbr. 3. mgr. 52. gr. síðastnefndra laga. Eru sjónarmið hans í þeim efnum áður rakin. Samkvæmt gögnum málsins var bú Samsonar ehf. tekið til gjaldþrotaskipta 12. nóvember 2008 og er skiptum ekki lokið. Samkvæmt heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitinga úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Bankanum var eftir það veitt heimild til greiðslustöðvunar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember sama ár. Með lögum nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum áðurnefndra laga, var bankinn síðan tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði 29. sama mánaðar slitastjórn sem annast meðal annars meðferð krafna á hendur bankanum. Slitameðferð félagsins er ekki lokið.

Þar sem bú Samsonar ehf. hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta og skuldaskil Landsbanka Íslands hf. eru í því horfi sem áður greinir, eru með hliðsjón af þeim sjónarmiðum, sem fram koma í dómi Hæstaréttar 10. janúar 1996 í máli nr. 419/1995 og birtur er í dómasafni réttarins 1996 á bls. 40, ekki sömu hagsmunir og annars hefðu verið tengdir þeim trúnaðarupplýsingum sem spurning nr. 9 varðar og varnaraðilinn V-kk-nf kann að búa yfir vitneskju um. Þá er einnig til þess að líta að upplýsingar sem varða eignarhald á Samson ehf. og Landsbanka Íslands hf. og tengjast efni spurningar nr. 9 hafa meðal annars birst í opinberum gögnum eins og rannsóknarskýrslu Alþingis. Sóknaraðili leitast við í máli þessu að afla sönnunargagna í þeim tilgangi sem nánar getur í kafla I hér að framan. Þegar til þess er litið sem hér var rakið, verður á það fallist með sóknaraðila að hann hafi í ljósi tilgangs gagnaöflunar sinnar verulega meiri hagsmuni af því að upplýst verði um þau atriði sem spurning nr. 9 lýtur að en hagsmunir hlutaðeigandi af því að leynd verði haldið um sömu atriði, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt þessu verður varnaraðilanum V-kk-þgf gert skylt að svara 9. spurningu sóknaraðila.

Þar sem varnaraðilinn V-kk-nf hefur samkvæmt framansögðu ekki fullnægt vitnaskyldu sinni eru ekki efni til að ákveða honum ómaksþóknun samkvæmt 2. mgr. 58. gr. laga nr. 91/1991.

Eftir þessum málsúrslitum verður varnaraðilum gert að greiða kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Það athugast að í hinum kærða úrskurði er ítrekað rætt um vitnastefnanda og vitnastefnda en þessi hugtök eiga sér ekki stoð í réttarfarslögum eftir gildistöku laga nr. 91/1991.

Dómsorð:

Varnaraðilanum V-kk-þgf H-kk-þgf er óskylt að svara spurningum nr. 12 og 13 á spurningalista sóknaraðila, V-kk-ef B-kk-ef, á dómskjali nr. 91 en skylt að svara spurningum nr. 4 til 11 á sama spurningalista.

Varnaraðilar, V-kk-nf og B-kk-nf T-kk-nf B-kk-nf, greiði óskipt sóknaraðila 250.000 krónur í kærumálskostnað.