181/2012

E krafðist þess að viðurkenndur yrði eignarréttur hans, í sameign með óþekktum aðilum, að landspildu á Álftanesi sem afmörkuð væri með tilteknum hætti. Reisti E kröfu sína á landamerkjabréfi jarðar sinnar Brekku frá árinu 1890 þar sem getið var um þríhyrndan skika sem jörðinni tilheyrði í sameign með jörðinni Árnakoti, en skikinn hefði aldrei verið frá jörðinni skilinn og tilheyrði hann henni því enn. Taldi E að innan spildunnar féllu landspildur sem annars vegar J, K og Þ og hins vegar A hefðu selt M ehf. og F ehf. á árinu 2005. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði meðal annars að lýsing landamerkjabréfsins á mörkum spildunnar sem tilheyrði jörðinni Brekku væri um margt óglögg. Fullyrðing E um staðsetningu spildunnar fengist ekki samrýmst þeirri lýsingu sem þar væri þó að finna á þeim kennileitum og áttum sem réðu afmörkun hennar. Þá hefðu stefndu, og þeir sem þau leiddu rétt sinn frá, haft not af hinni hnitasettu spildu um áratugaskeið án þess að þau not hefðu sætt athugasemdum af hálfu eigenda Brekku. Taldi Hæstiréttur því að E hefði ekki tekist að sýna fram á eignarrétt sinn að spildunni.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. mars 2012. Hann krefst þess að viðurkenndur verði eignarréttur hans, í sameign með óþekktum aðilum, að landspildu á Álftanesi, sem sýnd er á uppdrætti sem birtur var með héraðsdómsstefnu, en hún er afmörkuð með hnitum í hnitakerfi Reykjavíkur frá árinu 1951 á eftirfarandi hátt: Frá punkti austur 25998,69 norður 13135,74 og þaðan í punkt austur 25999,17 norður 13109,06 og þaðan í punkt austur 26080,35 norður 13074,24 og þaðan í punkt austur 26080,23 norður 13071,49 og þaðan í punkt austur 26084,46 norður 13069,71 og þaðan í punkt austur 26136,96 norður 13049,98 og þaðan í punkt austur 26156,36 norður 13042,57 og þaðan í punkt austur 26140,21 norður 13172,70 og þaðan í þann punkt sem fyrst var getið. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu, J-kk-nf G-kk-nf G-kk-nf, K-kk-nf B. G-kk-nf og Þ-kvk-nf G-kvk-nf, A-kvk-nf Þ-kvk-nf og Íslandsbanki hf. krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi Íslandsbanki hf. fékk eftir uppsögu héraðsdóms á grundvelli nauðungarsölu afsal fyrir stærstum hluta þess landsvæðis sem dómkrafa áfrýjanda lýtur að, en um er að ræða tvö afsöl 22. desember 2011 vegna landa nr. 201013 og 201023, og tvö afsöl 19. janúar 2012 vegna landa nr. 201020 og 201024. Stefndu Framkvæmd ehf., Heimatún ehf. og Mark-Hús ehf. hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 23. október 2012.

I

Áfrýjandi, sem er eigandi Brekku á Álftanesi, höfðaði mál þetta til viðurkenningar á eignarrétt sínum að landspildu í Breiðumýri á Álftanesi sem nefnd hefur verið Þríhyrna. Vísar áfrýjandi til þess að á 19. öld hafi Brekka verið stórbýli og undir hana fallið fjórar aðrar jarðir á Álftanesi og að auki mörg svokölluð útlönd þar, það er lönd sem ekki lágu að Brekku. Reisir áfrýjandi dómkröfu sína á landamerkjabréfi fyrir Brekku 6. júní 1890 en þar segir: „Brekka á land eins og nú segir eptir fornum skjölum og ómunabrúki: 1. að vestanverðu: ... 2. að austanverðu: ... 3. að sunnanverðu: ... og loks: 4. að norðanverðu við Brekkutún í Breiðumýri 20 faðma breiða spildu með öllum túnum og þess utan þríhyrnu eptir mörkum austan til við Eyvindarstaðabæ að Eyvindarstaðalandi og beint að og með skurðinum, einnig í sameign við Árnakot.“ Með dómkröfum sínum leitast áfrýjandi við að fá í hendur dóm sem heimilar honum að ráðstafa fasteigninni eins og hann hefði afsalsbréf hennar undir höndum.

Af hinum tilvitnuðu orðum landamerkjabréfsins telur áfrýjandi ljóst að á árinu 1890 hafi tilheyrt Brekku þríhyrndur skiki sem afmarkaðist nánar eins og í bréfinu greinir. Skikinn hafi aldrei verið frá Brekku skilinn og samkvæmt því ekki hætt að tilheyra jörðinni. Í héraðsdómsstefnu kemur fram að umræddan skika eigi Brekka í sameign með jörð sem í landamerkjabréfinu er nefnd Árnakot. Þrátt fyrir eftirgrennslan áfrýjanda hafi honum ekki tekist að hafa upp á núverandi eigendum þeirrar jarðar, og ekki sé ljóst hvort og þá hvernig eigendur hennar hafi ráðstafað eignarrétti sínum eftir gerð landamerkjabréfsins. Því sé áfrýjanda nauðsynlegt að höfða eignardómsmál til að fá eignarrétt sinn viðurkenndan, enda sé enginn bær til að veita honum formlega heimild til skikans.

Í héraðsdómsstefnu segir að líklegt sé að fleiri telji til réttar yfir umræddum skika, þar með taldir eigendur Brekkukots og Þórukots á Álftanesi, enda hafi þeir árið 2005 ráðstafað skikanum með samningum við þriðja aðila og þeim samningum verið þinglýst. Því sé þessum landeigendum og viðsemjendum þeirra stefnt sérstaklega í málinu. Vísar áfrýjandi til þess að með kaupsamningi 6. maí 2005 hafi eigendur Brekkukots, stefndu J-kk-nf G-kk-nf, K-kk-nf og Þ-kvk-nf, selt Mark-Húsi ehf. og Framkvæmd ehf. eins og nánar segir í samningnum: „Álftanes-Miðbæjarsvæði-Brekkukot, sveitarfélaginu Álftanesi, 1,95 ha (19.450 fm) ásamt öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber. Landnr.: 201024. Með greindri landspildu fylgja engin hlunnindi frá þeirri lögbýlisjörð sem spildan var tekin úr.“ Þá hafi stefnda A-kvk-nf Þ-kvk-nf, eigandi Þórukots, með afsali 5. júní 2005 selt og afsalað Mark-Húsi ehf. og Framkvæmd ehf. eins og nánar segir í afsalinu: „Álftanes-Miðbæjarsvæði-Þórukot, sveitarfélaginu Álftanesi 1,29 ha (12.878 fm) ásamt öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber. Landnr.: 201020. Með greindri landspildu fylgja engin hlunnindi frá þeirri lögbýlisjörð sem spildan var tekin úr.“ Áfrýjandi telur að spildurnar „Álftanes-Miðbæjarsvæði-Brekkukot“ og „Álftanes-Miðbæjarsvæði-Þórukot“ hafi frá upphafi tilheyrt og tilheyri enn Brekku en hvorki Brekkukoti né Þórukoti. Báðar spildurnar séu í hinni svokölluðu Þríhyrnu í Breiðumýri á Álftanesi sem samkvæmt framansögðu hafi frá upphafi tilheyrt Brekku og aldrei verið frá henni skilin.

Málsatvikum, málsástæðum og lagarökum málsaðila er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

II

Eins og nánar greinir í kafla I hér að framan segir í landamerkjabréfi Brekku 6. júní 1890 að jörðin eigi í Breiðumýri á Álftanesi spildu sem nefnd er Þríhyrna og er mörkum spildunnar þar nánar lýst. Í landamerkjabréfi fyrir Svalbarð með Halakoti í Bessastaðahreppi 5. júní 1890 segir að í jarðabók frá 1861 séu jarðir þessar „metnar til dýrleika 21.2 hndr.“ undir nafninu Svalbarði. Þegar lýst hefur verið merkjum jarðarinnar segir: „Jarðeign þessi á þar að auki tiltölulegan part í Breiðumýri á móts við nærliggjandi jarðir.“ S-kk-nf J-kk-nf þáverandi eigandi Bessastaða seldi og afsalaði 16. maí 1952 G-kk-þgf H-kk-þgf arkitekt jarðeignum sínum Brekkukoti, Halakoti og Svalbarði í Bessastaðahreppi, Gullbringusýslu, með löndum þeim sem fylgdu að undantekinni hálfri Kumlamýri sem áfram yrði eign S-kk-ef, en G-kk-nf er faðir stefndu J-kk-ef G-kk-ef, K-kvk-ef og Þ-kvk-ef. Í afsalinu segir að jarðeignir „þessar sel ég eins og ég keypti þær með afsali gefnu út til mín 30. október 1951 af H-kk-þgf P-kk-þgf.“ Afsal til H-kk-ef P-kk-ef liggur ekki fyrir, en það gerir á hinn bóginn afsal Ó-kk-ef B-kk-ef bónda að Gestshúsum í Bessastaðahreppi til S-kk-ef J-kk-ef 7. desember 1942. Þar afsalaði Ó-kk-nf til S-kk-ef eignarjörðum sínum Brekkukoti (Bjarnakoti), Svalbarða og Halakoti. Segir í afsalinu að eignirnar séu seldar „með útlöndum, sem þeim hafa fylgt og fylgja nú.“

Ó-kk-nf B-kk-nf í Gestshúsum höfðaði á árinu 1912 sem eigandi „að hálfum Mölshúsum og Brekkukoti (áður nefnt Bjarnakot) í Bessastaðahreppi“ mál á hendur P-kk-þgf H-kk-þgf úrsmið í Reykjavík, eiganda Brekku á Álftanesi. Sagði í stefnu málsins að fyrir „dómi tjáist stefnandi munu gera þær kröfur, að honum verði dæmdur, sem eiganda áðurnefnds Brekkukots og hálfra Mölshúsa, sameignarréttur og samnytjaréttur við eiganda Brekku, stefndan, að öllu landi utanhúss, sem Brekku fylgir og ítaka, er því landi fylgja, svo og, að því er Brekkukot snertir, réttur til veiði fyrir Brekkulandi, fjörunot og annarra hlunninda til lands og sjávar, að tiltölu við dýrleika nefndra jarða.“ Með málsaðilum varð réttarsátt 17. september 1913 og segir þar að „eignir stefnanda, Brekkukot og ½ Mölshús fái eptir tiltölu að hundraðatali við Brekku og hjáleigur, land utan túns fylgjandi Brekkutorfunni eða Brekkuhverfi, sem sje Kumblamýri frá túni Núpskots og Kirkjubrúar, að gamla þjóðveginum, að sunnan, að Garðakirkjulandi eða sunnan austur í Melhól og Núpsstíflur, að Grásteini að Bessastaðalandi, og skurðinum í Norðurmýri að þrætuspildunni, svokallaðri „þríhyrnu“ en um þríhyrnu þessa er ekkert hjermeð útkljáð.“

Fleiri jarðir á Álftanesi en Brekka, Brekkukot og Svalbarði virðast samkvæmt gögnum málsins hafa átt í Breiðumýri. Þannig segir í landamerkjabréfi fyrir jörðina Haughús sem þinglesið var 7. júní 1890 þegar merkjum jarðarinnar hefur verið lýst: „Jörð þessi á land í svokallaðri Breiðumýri að rjettri tiltölu við kringum liggjandi jarðir.“ Í landamerkjabréfi fyrir Sviðholt í Bessastaðahreppi, ásamt jörðunum Króki, Þórukoti, Grashúsi, Bjarnastöðum, Gerðakoti, Litlabæ, Sveinskoti, Hákoti og Gesthúsi þinglesnu 7. júní 1890, segir í lokin, þegar merkjum hefur verið lýst: „Fyrir utan línu eiga jarðir þessar óskipt land sín á milli í Breiðumýri svonefndri og tilheyrir jörðunum Sviðholti ásamt Króki 17235 □ faðm., Þórukoti 5745 □ faðm., Grashúsum ásamt Gerðakoti 5745. Hinar jarðirnar eiga allar í sameiningu 23,937 □ faðma, sem þær geyma sér rjett til að skipta sín á milli.“

H-kk-nf K-x-x D-kk-nf, sem er látinn, eiginmaður stefndu A-kvk-ef, keypti Þórukot á árinu 1948 af G-kk-þgf J-kk-þgf og fékk H-kk-nf afsal fyrir jörðinni 1. júní 1949. Í afsalsbréfinu segir að G-kk-nf selji og afsali H-kk-þgf eignarjörð sína „Þórukot í Bessastaðahreppi ásamt öllum húsum og mannvirkjum, sem á jörðinni eru, girðingum og öllum gögnum og gæðum, sem jörðinni fylgja og fylgja ber, og kaupandi hefur kynnt sér og tekið gilt ... Seljandi skuldbindur sig einnig til að láta ljúka fyrir landamerkjadómi á sinn kostnað því ágreiningsmáli, sem nú stendur yfir varðandi veg heim að jörðinni og landamerki milli Vestra Sviðholts og Þórukots.“

III

Áfrýjandi höfðar mál þetta eins og áður segir til viðurkenningar á eignarrétti sínum að landspildu í Breiðumýri á Álftanesi sem Þríhyrna nefnist. Í málinu er ágreiningur með aðilum um hvort spildan, sem áfrýjandi gerir tilkall til og hnitasett er með þeim hætti sem í héraðsdómstefnu greinir, heyri eða hafi einhvern tíma heyrt til jörðinni Brekku á Álftanesi, og þá jafnframt hvernig spildan skuli afmörkuð. Á hinn bóginn virðist ekki ágreiningur um að spildan sé á svæði því á Álftanesi sem í landamerkjabréfum og á landakortum hefur verið nefnt Breiðamýri.

Í landamerkjabréfi Brekku 6. júní 1890 kemur fram að jörðin eigi í Breiðumýri eins og orðrétt segir: „þríhyrnu eptir mörkum austan til við Eyvindarstaðabæ að Eyvindarstaðalandi og beint að og með skurðinum, einnig í sameign við Árnakot.“ Þess er og áður getið að í landamerkjabréfum fleiri jarða á Álftanesi frá sama ári kemur fram að þeim tilheyri í óskiptu með öðrum jörðum land í Breiðumýri, sbr. fyrrgreind landamerkjabréf fyrir Haughús og Sviðholt frá í júní 1890. Þá kemur og fram í landamerkjabréfi fyrir Svalbarða með Halakoti 5. júní 1890 að sú jarðeign eigi „að auki tiltölulegan part í Breiðumýri á móts við nærliggjandi jarðir.“ Af þessum landamerkjabréfum leiðir að Breiðamýri tilheyrði á árinu 1890 ekki jörðinni Brekku einni heldur fleiri jörðum, að því er virðist ýmist úrskipt eða í óskiptri sameign, og virðist þetta ágreiningslaust með málsaðilum.

Í gögnum málsins er ekki greinargerð um það hvort og þá með hvaða hætti jarðir og landspildur hafa verið seldar frá jörðunum Brekku og Árnakoti. Þó má af gögnunum ráða að spilda með heitinu Þríhyrna hafi lengi verið þrætuepli með landeigendum á Álftanesi, þótt tilefni þeirrar deilu verði ekki séð. Er í því sambandi að geta áðurgreindrar dómsáttar Ó-kk-ef B-kk-ef eiganda Brekkukots og P-kk-ef H-kk-ef eiganda Brekku árið 1913, en í sáttinni kemur fram að með henni sé ekkert útkljáð um þrætuspilduna Þríhyrnu.

Að beiðni áfrýjanda var Á-kk-nf G-kk-nf landmælingamaður dómkvaddur til að staðsetja merki spildu þeirrar sem svo er afmörkuð í 4. tölulið landamerkjabréfs Brekku 6. júní 1890 „og þess utan þríhyrnu eptir mörkum austan til við Eyvindarstaðabæ að Eyvindarstaðalandi og beint að og með skurðinum, einnig í sameign við Árnakot.“ Niðurstaða matsmannsins var sú að svokallað grunnkort P-kk-ef E-kk-ef frá 10. desember 1929, sem nánar greinir frá í hinum áfrýjaða dómi, sýni mörk og legu þríhyrnunnar. J-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf verkfræðingur hnitasetti skika þann sem matsmaðurinn afmarkaði. Áfrýjandi vísar til þess að matsmaðurinn taki sérstaklega fram að samkvæmt gögnum málsins komi hvergi fram breyting á merkjum hinnar svokölluðu Þríhyrnu frá árinu 1890 og þar til grunnkort P-kk-ef E-kk-ef var gert árið 1929.

Af landamerkjabréfi Brekku er ljóst að landspilda í Breiðumýri á Álftanesi sem gekk undir heitinu Þríhyrna tilheyrði árið 1890 Brekku í óskiptri sameign með Árnakoti. Spildan sem áfrýjandi gerir nú tilkall til er sem fyrr segir hnitasett eftir matsgerð Á-kk-ef G-kk-ef, sem aftur studdist við svokallað frumkort P-kk-ef E-kk-ef, og telur áfrýjandi að þar sé komin Þríhyrna sú sem nefnd er í landamerkjabréfi Brekku. Er málatilbúnaður áfrýjanda og á því reistur að spildur þær, sem eigendur Brekkukots og Þórukots seldu og afsöluðu Mark-Húsi ehf. og Framkvæmd ehf. í maí og júní 2005 og áður er frá greint, falli innan marka þessarar sömu hnitasettu Þríhyrnu og þar með innan marka Brekku samkvæmt landamerkjabréfinu 6. júní 1890. Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá framræslu mýrlendis á Álftanesi og aðkomu P-kk-ef E-kk-ef að þeim framkvæmdum. Að virtum gögnum málsins er fallist á með héraðsdómi að svokallað frumkort P-kk-ef frá árinu 1929, sem á er byggt í matsgerð Á-kk-ef G-kk-ef og kröfugerð áfrýjanda, hafi fyrst og fremst verið ætlað til nota sem hæðarlínukort og þá jafnframt afstöðukort með tilliti til hugsanlegrar framræslu mýrlendis. Er af þeirri ástæðu varhugavert að draga af kortinu ályktanir um landamerkjalínur, enda eiga slíkar ályktanir sér ekki stoð í öðrum gögnum málsins.Verður að meta sönnunargildi matsgerðar Á-kk-ef G-kk-ef í þessu ljósi og verður hún ekki lögð til grundvallar við úrlausn um dómkröfu áfrýjanda heldur er til annarra atriða að líta.

Lýsing landamerkjabréfs Brekku á mörkum Þríhyrnu í Breiðumýri er um margt óglögg. Þannig er af lýsingunni ekki ljóst hvort skurður sá sem þar er vísað til er skurðurinn á mörkum Eyvindarstaða og Bessastaða eða skurður sá sem Í-kk-nf E-kk-nf lét grafa á fyrri hluta 19. aldar og greint er frá í hinum áfrýjaða dómi. Þá lýsir landamerkjabréfið heldur ekki vesturmörkum spildunnar. Hvað sem þessu líður þá þykir fullyrðing áfrýjanda um staðsetningu Þríhyrnu ekki fá samrýmst þeirri lýsingu sem í landamerkjabréfinu er þó að finna á þeim kennileitum og áttum sem ráða afmörkun spildunnar, því í bréfinu segir að stefnan sé eftir mörkum austan til við Eyvindarstaðabæ að Eyvindarstaðalandi, en hin hnitasetta spilda er í suður frá bænum. Þá er til þess að líta sem fram er komið í málinu og skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi að stefndu og þeir sem þau leiða rétt sinn frá hafi um áratugaskeið haft not af hinni hnitasettu spildu, án þess að séð verði að þau not hafi sætt athugasemdum af hálfu eigenda Brekku. Þykir þetta ekki renna stoðum undir málatilbúnað áfrýjanda og kröfugerð hans um staðsetningu Þríhyrnu. Áfrýjandi hefur samkvæmt þessu ekki með stoð í öðrum gögnum málsins sýnt fram á með viðhlítandi hætti að Þríhyrnu þá sem nefnd er í landamerkjabréfi Brekku megi staðsetja eins og gert er í héraðsdómsstefnu. Verður því að leggja til grundvallar að áfrýjandi hafi ekki leitt að því sönnur í málinu að sú hnitasetta spilda sem hann gerir nú tilkall til hafi tilheyrt og tilheyri enn jörðinni Brekku.

Af ástæðum þeim sem að framan greinir verður ekki talið að áfrýjanda hafi tekist að sýna fram á eignarrétt sinn að þeirri hnitasettu landspildu sem um ræðir í málinu. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms og áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal óraskaður vera.

Áfrýjandi, E-kk-nf H-kk-nf Á-kk-nf, greiði stefndu J-kk-þgf G-kk-þgf G-kk-þgf, K-kk-þgf B. G-kk-þgf og Þ-kvk-þgf G-kvk-þgf sameiginlega 450.000 krónur, stefndu A-kvk-þgf Þ-kvk-þgf 300.000 krónur og stefnda Íslandsbanka hf. 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.