465/2004

Deilt var um álagningu erfðafjárskatts samkvæmt ákvörðun sýslumanns. Hafði arfleifandinn látist 29. desember 2003 og erfingjarnir fengið leyfi 16. febrúar 2004 til einkaskipta á dánarbúi hans. Erfðafjárskýrsla var afhent sýslumanni 13. apríl 2004. Á þeim tíma er leyfið var veitt voru í gildi lög nr. 83/1984 um erfðafjárskatt. Hinn 26. mars 2004 voru gefin út ný lög um sama efni nr. 14/2004 og voru þau birt 31. sama mánaðar. Í 21. gr. þeirra laga var mælt fyrir um að lögin skyldu öðlast gildi 1. apríl 2004 og taka til skipta á dánarbúum eftir þá, sem létust þann dag eða síðar. Sagði enn fremur að frá sama tíma féllu lög nr. 83/1984 úr gildi. Í Hæstarétti var tekið fram að samkvæmt beinum orðum ákvæðisins hefði ekki verið í gildi 13. apríl 2004 nein löggjöf um erfðafjárskatt vegna töku arfs eftir þá, sem látnir voru fyrir 1. apríl 2004. Engu gæti breytt hvort ætlun löggjafans kynni að hafa verið önnur en þessi, enda væri í 40. gr. stjórnarskrárinnar kveðið á um að engan skatt mætti leggja á nema með lögum. Var því talið að sýslumanni hefði brostið heimild til að leggja erfðafjárskatt á erfingjana samkvæmt fyrrnefndri erfðafjárskýrslu, en á þeim tíma hafði ekki tekið gildi ákvæði til bráðabirgða við lög nr. 14/2004, sem sett var með lögum nr. 15/2004 þar sem mælt var fyrir um að ákvæði laga nr. 83/1984 skyldu gilda um skipti á dánarbúum þeirra sem önduðust fyrir 1. apríl 2004. Var ákvörðun sýslumanns því felld úr gildi og það staðfest að erfingjarnir ættu ekki að greiða neinn erfðafjárskatt af arfi úr umræddu dánarbúi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. nóvember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. október 2004, þar sem leyst var úr ágreiningi um álagningu erfðafjárskatts á varnaraðila vegna arfs þeirra úr dánarbúi G-kk-ef B-kk-ef. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að staðfest verði ákvörðun hans 25. maí 2004 um að leggja á varnaraðila erfðafjárskatt að fjárhæð samtals 5.678.070 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur, en til vara að viðurkennt verði að leggja skuli erfðafjárskatt á þau vegna arfs úr dánarbúi G-kk-ef B-kk-ef eftir reglum laga nr. 14/2004 um erfðafjárskatt. Í báðum tilvikum krefjast þau kærumálskostnaðar.

I.

Samkvæmt gögnum málsins fengu varnaraðilar leyfi sóknaraðila 16. febrúar 2004 til einkaskipta á dánarbúi G-kk-ef B-kk-ef, sem lést 29. desember 2003. Á þeim tíma voru í gildi lög nr. 83/1984 um erfðafjárskatt með síðari breytingum. Hinn 26. mars 2004 voru gefin út ný lög um sama efni nr. 14/2004 og voru þau birt 31. sama mánaðar. Um gildistöku laganna voru svofelld ákvæði í 21. gr.: „Lög þessi öðlast gildi 1. apríl 2004 og taka til skipta á dánarbúum þeirra sem andast þann dag eða síðar. Frá sama tíma falla úr gildi lög nr. 83/1984, um erfðafjárskatt, með síðari breytingum. Lögin taka einnig til búskipta þeirra er hafa heimild til setu í óskiptu búi fari þau fram eftir gildistöku laganna.“

Varnaraðilar gerðu erfðafjárskýrslu vegna dánarbúsins, sem var dagsett 10. apríl 2004 og afhent sóknaraðila 13. sama mánaðar. Samkvæmt skýrslunni fékk hvert varnaraðila í sinn hlut arf, sem var að andvirði 10.751.701 króna. Í henni gerðu þau ráð fyrir því að erfðafjárskattur af þessum arfi yrði enginn, en greitt yrði skiptagjald í ríkissjóð að fjárhæð 5.700 krónur. Áður en sóknaraðili tók afstöðu til þessarar erfðafjárskýrslu voru sett lög nr. 15/2004 um breytingu á lögum nr. 14/2004, sem birt voru 20. apríl 2004 og tóku þegar gildi. Með þeim var svohljóðandi ákvæði til bráðabirgða bætt við lög nr. 14/2004: „Ákvæði laga nr. 83/1984, um erfðafjárskatt, með síðari breytingum, skulu gilda um skipti á dánarbúum þeirra sem önduðust fyrir 1. apríl 2004, sbr. þó ákvæði 3. málsl. 21. gr. laga þessara.“

Með bréfi 7. maí 2004 tilkynnti sóknaraðili varnaraðilum að hann hafi reiknað út erfðafjárskatt vegna arfs þeirra úr dánarbúi G-kk-ef B-kk-ef og kæmi í hlut hvers þeirra að greiða 946.345 krónur. Vísaði sóknaraðili til þess að samkvæmt 21. gr. laga nr. 14/2004 gildi þau um skipti á dánarbúum þeirra, sem látist hafi 1. apríl 2004 eða síðar, en sóknaraðili liti svo á að um skipti á dánarbúum þeirra, sem létust fyrir þann tíma, skyldi farið eftir ákvæðum laga nr. 83/1984. Var varnaraðilum gefinn kostur á að andmæla þessu, sem þau gerðu með bréfi 13. maí 2004. Þar vísuðu þau til þess að samkvæmt 21. gr. laga nr. 14/2004 hafi lög nr. 83/1984 fallið úr gildi 1. apríl 2004, en nýju lögin aðeins tekið til skipta eftir þá, sem látist hafi þann dag eða síðar. Hafi því engin lagaheimild verið fyrir hendi til að leggja erfðafjárskatt á varnaraðila þegar þau luku skiptum á dánarbúinu, sbr. 40. gr. stjórnarskrárinnar. Þá yrði andstætt 2. mgr. 77. gr. hennar að beita bráðabirgðaákvæði, sem sett var með lögum nr. 15/2004, gagnvart varnaraðilum, sem hafi lokið skiptum á dánarbúinu fyrir gildistöku þeirra laga. Sóknaraðili greindi varnaraðilum 25. maí 2004 frá því að hann hafi ákveðið að leggja á þau erfðafjárskatt að fjárhæð samtals 5.678.070 krónur auk 5.700 króna í skiptagjald, svo og að erfðafjárskýrsla þeirra hafi verið árituð í samræmi við þetta.

Varnaraðilar tilkynntu sóknaraðila með bréfi 27. maí 2004 að þau krefðust samkvæmt heimild í 119. gr. laga nr. 20/1991 úrlausnar héraðsdóms um framangreinda ákvörðun um álagningu erfðafjárskatts. Beindi sóknaraðili þessum ágreiningi til Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júní 2004 og var mál þetta þingfest af því tilefni 18. sama mánaðar. Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila um að ákvörðun sóknaraðila yrði felld úr gildi og staðfest að þeim bæri ekki að greiða erfðafjárskatt af arfi úr dánarbúi G-kk-ef B-kk-ef.

II.

Í 21. gr. laga nr. 14/2004 var sem áður segir mælt fyrir um að lögin skyldu öðlast gildi 1. apríl 2004 og taka til skipta á dánarbúum eftir þá, sem létust þann dag eða síðar. Sagði enn fremur að frá sama tíma féllu lög nr. 83/1984 úr gildi. Samkvæmt beinum orðum þessa ákvæðis var ekki lengur í gildi nein löggjöf um erfðafjárskatt vegna töku arfs eftir þá, sem látnir voru fyrir 1. apríl 2004. Getur í þessum efnum engu breytt hvort ætlun löggjafans kunni að hafa verið önnur en þessi, enda er í 40. gr. stjórnarskrárinnar kveðið á um að engan skatt megi leggja á nema með lögum. Brast því sóknaraðila heimild til að leggja erfðafjárskatt á varnaraðila samkvæmt erfðafjárskýrslu, sem afhent var honum 13. apríl 2004 í tengslum við lok skipta á dánarbúi G-kk-ef B-kk-ef, en á þeim tíma hafði ekki enn tekið gildi fyrrnefnt ákvæði til bráðabirgða við lög nr. 14/2004, sem sett var með lögum nr. 15/2004.

Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað. Verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi handa hverjum þeirra fyrir sig eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.

Sóknaraðili, sýslumaðurinn í Reykjavík, greiði varnaraðilum, K-kk-þgf B-kvk-þgf, S-kvk-þgf B-kvk-þgf, Ö-kvk-þgf B-kvk-þgf, S-kvk-þgf B-kvk-þgf, Á-kvk-þgf B-kvk-þgf og O-kk-þgf G-kk-þgf B-kvk-þgf, hverjum fyrir sig samtals 100.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.