445/2000

Þ, þrotabú F ehf., krafðist þess að frumgögn, sem bókhald F ehf. var grundvallað á, svo og bókhaldsbækur, sem B ehf. hafði unnið upp úr því, yrðu tekin úr vörslum B ehf. og afhent Þ. Fallist var á það með B ehf. að bókhaldsgögn Þ hefðu aukist að verðmæti fyrir Þ fyrir tilverknað B ehf. Með hliðsjón af fyrirliggjandi upplýsingum var lagt til grundvallar að B ehf. hefði mátt líta svo á að Þ hefði samþykkt að greiða fyrir verk hans. Eins og til háttaði í málinu var almenn skírskotun Þ til opinberra hagsmuna ekki talin geta leitt til þess að vikið yrði til hliðar rétti B ehf. og var fallist á að hann hefði haldsrétt í bókhaldsgögnum Þ, þar sem fullnaðaruppgjör hefði ekki farið fram. Var kröfu Þ um innsetningu í allt bókhald F ehf. því synjað, sbr. 78. gr. laga nr. 90/1989.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. nóvember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. desember 2000. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2000, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að allt bókhald Félagsprentsmiðjunnar ehf. verði tekið úr vörslum sóknaraðila með beinni aðfarargerð og fengið skiptastjóra varnaraðila. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt á þá leið, að kröfu varnaraðila um aðfarargerð verði hafnað og sóknaraðila dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður.

Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur að undanskildu ákvæði hans um málskostnað, sem sóknaraðila verði gert að greiða í héraði auk kærumálskostnaðar.

Sóknaraðila hefur verið veitt kæruleyfi fyrir Hæstarétti, en hagsmunir hans í málinu ná ekki áfrýjunarfjárhæð samkvæmt 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem verður beitt við málskot þetta, sbr. 4. mgr. 150. gr. sömu laga.

Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti. Kemur krafa hans um málskostnað í héraði þegar af þeirri ástæðu ekki til álita.

I.

Í greinargerð sinni til Hæstaréttar hefur sóknaraðili gert nokkra grein fyrir því í hverju vinna hans í þágu varnaraðila hafi falist. Hafi hann fengið í hendur bókhaldsgögn frá Félagsprentsmiðjunni ehf., en með því segist hann vísa til frumgagna, sem tilgreind séu í 2. mgr. 8. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald. Um sé að ræða gögn viðkomandi rekstri félagsins á árinu 1999 fram til 15. september sama árs, er bú þess var tekið til gjaldþrotaskipta. Á grundvelli þessarra gagna hafi sóknaraðili unnið bókhald, en í því felist að gerðar hafi verið bókhaldsfærslur, sem skráðar séu í tilteknar bókhaldsbækur, sem nánar greini í 9. gr. og 10. gr. laga nr. 145/1994. Nánar skýrir hann það svo að vinna hans hafi falist í að koma skipulagi á þessi bókhaldsgögn, gefa frumgögnum fylgiskjalanúmer, merkja skölin til færslu á bókhaldsreikningum og setja upp ákveðið bókhaldskerfi á grundvelli þessara gagna og gera afstemmingar. Bókhald Félagsprentsmiðjunnar ehf. árið 1999 sé því bækur, sem færðar hafi verið á grundvelli frumgagna bókhalds og sé afrakstur vinnu sóknaraðila. Hafi Félagsprentsmiðjan ehf. eða varnaraðili aldrei orðið eigandi bókhaldsins, enda hafi hvorugur innt af hendi fullnægjandi greiðslu fyrir. Ákveðinn hluti þess hafi þó verið afhentur varnaraðila, svo sem nánar komi fram í hinum kærða úrskurði.

Að því er varðar sjálf frumgögnin viðurkennir sóknaraðili að þau séu eign varnaraðila. Hann reisir kröfu sína hins vegar á því að verðmætisaukning hafi orðið á þessu gagnasafni, sem felist í því skipulagi, sem komið hafi verið á gögnin. Sá, sem tæki við færslu þeirra gæti auðveldlega nýtt sér þau númer, sem sett hafi verið á skjölin og aðrar færslumerkingar. Öll vinna við flokkun og skipulagningu væri þá óþörf, þ.e. sú bókaravinna, sem inna þyrfti af hendi áður en bókhaldið yrði rannsakað af endurskoðanda, eins og skiptastjóri varnaraðila virðist telja nauðsynlegt.

Í málatilbúnaði sínum heldur varnaraðili fram að verðmæti í bókhaldinu séu ekki fjárhagsleg og því ókleift að krefjast haldsréttar í því. Haldsréttur sé ekki annað en veðréttur, en einungis sé unnt að taka veð í fjárhagslegum verðmætum, sbr. 37. gr. laga nr. 90/1989. Eini kostur sóknaraðila til að gæta réttar síns hafi verið að lýsa kröfu á hendur varnaraðila. Það hafi hann ekki gert og því tapað hugsanlegum rétti sínum.

II.

Í beiðni varnaraðila um aðför er þess krafist að „allt bókhald“ Félagsprentsmiðjunnar ehf. verði tekið úr vörslum sóknaraðila, „en nánar er um að ræða bókhald ársins 1999“. Samkvæmt orðanna hljóðan beinist krafan ekki eingöngu að því að fá afhent frumgögn, sem bókhaldið er grundvallað á, heldur einnig þær bókhaldsbækur, sem sóknaraðili hefur unnið upp úr því. Engar frekari skýringar eru fram komnar af hálfu varnaraðila á þessu. Þótt krafan sé að þessu leyti ekki allskostar skýr er ekki næg ástæða til að hafna henni af þessum sökum.

Engin efni eru til að vefengja að sóknaraðili hafi innt af hendi verðmæt störf í þágu varnaraðila. Verður fallist á með sóknaraðila að bókhaldsgögn varnaraðila hafi aukist að verðmæti fyrir hann sjálfan fyrir tilverknað hins fyrrnefnda. Er þá einkum horft til þess að varnaraðili þyrfti að verja til þess tíma og fjármunum að koma þeim í sambærilegt horf og nú ef hann fengi bókhaldsgögnin afhent í þeirri mynd, sem sóknaraðili tók við þeim, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í dómasafni 1994, bls. 1666.

III.

Í málatilbúnaði sóknaraðila er haldið fram að skiptastjóri varnaraðila hafi beinlínis beðið um það verk, sem hinn fyrstnefndi innti af hendi og áður er getið. Hafi skiptastjórinn haft samband við fyrirsvarsmann sóknaraðila í september og október 1999 og ýtt á eftir að bókhaldsvinnu yrði lokið. Af hálfu varnaraðila er þessu mótmælt.

Í hinum kærða úrskurði er greint frá skýrslutöku skiptastjórans af fyrrverandi framkvæmdastjóra Félagsprentsmiðjunnar ehf. 1. nóvember 1999, en þar kom fram að sóknaraðili ynni þá að færslu bókhaldsins. Hefur skiptastjóranum eigi síðar en þann dag verið fullkunnugt um þau störf varnaraðila, sem hér um ræðir. Mátti hann þá einnig vita að ekki gat verið öðrum en varnaraðila til að dreifa til að greiða fyrir það verk. Hann gerði sóknaraðila þó ekki viðvart um að ekki stæði til að greiða fyrir verkið. Þá eru í hinum kærða úrskurði jafnframt rakin bréfaskipti málsaðila í síðari hluta nóvember 1999, þar sem skiptastjóri varnaraðila bað um að fá í hendur bókhald Félagsprentsmiðjunnar ehf. án þess að minnst væri á bókhaldsgögn, sem að baki lágu. Þessi bréfaskipti renna jafnframt stoðum undir að sóknaraðili mátti líta svo á að varnaraðili samþykkti að greiða fyrir verk hins fyrrnefnda.

Til stuðnings kröfu um aðför ber varnaraðili fyrir að opinberir hagsmunir séu í húfi. Er einkum vísað til þess að kröfuhöfum leiki hugur á að kanna nánar gerninga, sem Félagsprentsmiðjan ehf. stóð að í ágúst 1999 skömmu áður en bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Til þess þurfi þeir að fá bókhaldið í hendur. Nánari skýring er ekki fram komin. Slík almenn skírskotun til opinberra hagsmuna getur ekki eins og hér háttar leitt til þess að vikið verði til hliðar rétti sóknaraðila. Verður fallist á að hann hafi haldsrétt í bókhaldsgögnum varnaraðila, þar sem fullnaðaruppgjör hefur ekki farið fram. Verður kröfu varnaraðila um innsetningu í allt bókhald Félagsprentsmiðjunnar ehf. því synjað, sbr. 78. gr. laga nr. 90/1989.

Varnaraðili skal greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Hafnað er kröfu varnaraðila, þrotabús Félagsprentsmiðjunnar ehf., um að honum verði með beinni aðfarargerð afhent bókhald og bókhaldsgögn í vörslu sóknaraðila, Byggðaþjónustunnar ehf.

Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.