256/2001

Ágreiningur reis um ákvörðun stjórnar LÍ hf. að kaupa hlutafé J í F ehf. og greiða það með hlutafé í fyrrnefndu félagi. Héraðsdómur hafnaði kröfu L, A og G, eigenda 17,3% af heildarhlutafé LÍ hf., um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumanns um að synja um lögbann  við því að J hagnýtti sér þann rétt, sem fylgdi hlutafjáreign hans í LÍ hf., sem honum var afhent til ráðstöfunar með rafrænum hætti vegna kaupanna. Jafnframt var synjað um lögbann við því að J ráðstafaði umræddri hlutafjáreign sinni til þriðja aðila og að sýslumaður tæki afstöðu til þess hvort og hvernig J yrði gert skylt að afhenda hlutina til varðveislu meðan lögbannið stæði. Hæstiréttur felldi úrskurðinn úr gildi. Var fallist á með sóknaraðilum að sérfræðimat samkvæmt lögum nr. 2/1995 hefði átt að liggja fyrir þegar ákvörðun var tekin um kaupin. Þá var byggt á því að áður en kaupin fóru fram kröfðust L, A og G  hluthafafundar LÍ hf. í því skyni að allir hluthafar ættu þess kost að taka afstöðu til kaupa félagsins á hlutum í F ehf. Taldi Hæstiréttur að skilyrðum hlutafélagalaga og samþykkta LÍ hf. hefði verið fullnægt til að L, A og G gætu krafist fundarins. Stjórn LÍ hf. hefði verið í aðstöðu til að boða til fundarins svo fljótt sem auðið yrði og við þessar aðstæður hefði stjórninni verið óheimilt að ákveða sjálf og ganga frá kaupum á öllu hlutafé í F ehf. áður en slíkur fundur var haldinn, svo sem löglega hefði verið krafist.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf H-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 3. júlí 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júlí 2001, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 22. júní sama árs um að synja um lögbann við því að varnaraðili hagnýti sér þann rétt, sem fylgir hlutafjáreign hans í Lyfjaverslun Íslands hf., sem honum var afhent til ráðstöfunar með rafrænum hætti 20. júní 2001, samtals að nafnvirði 170.000.000 krónur. Jafnframt var synjað um lögbann við því að varnaraðili ráðstafi umræddri hlutafjáreign sinni til þriðja aðila og að sýslumaður taki afstöðu til þess hvort og hvernig varnaraðila verði gert skylt að afhenda honum hlutina til varðveislu meðan lögbannið standi, sbr. lög nr. 131/1997 um rafræna eignarskráningu verðbréfa. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, eins og þeim var breytt með 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðilar krefjast þess að lagt verði fyrir sýslumann að leggja á lögbann í samræmi við beiðni þeirra og að varnaraðila verði gert að greiða hæfilegan málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og að sóknaraðilum verði gert að greiða sér kærumálskostnað.

I.

Málsaðilar eru allir hluthafar í Lyfjaverslun Íslands hf. Er rakið í hinum kærða úrskurði að ágreiningur þeirra varði þá ákvörðun stjórnar félagsins í júní 2001 að kaupa hlutafé varnaraðila í Frumafli ehf., sem greitt var 20. sama mánaðar með hlutafé í fyrrnefnda félaginu að nafnverði 170.000.000 krónur. Bera gögn málsins með sér að áform hafi verið uppi um kaup á hlutafé í Frumafli ehf. í alllangan tíma. Er í úrskurði héraðsdómara meðal annars greint frá yfirlýsingu 24. janúar 2001 og ódagsettu minnisblaði, sem vísað var til í yfirlýsingunni. Í minnisblaðinu segir meðal annars að Lyfjaverslun Íslands hf. kaupi 44,44% af hlutafé í Frumafli ehf. og greiði fyrir það með 80.000.000 krónum í hlutafé í Lyfjaverslun Íslands hf., en eigi kauprétt í tiltekinn tíma að öðrum hlutum í félaginu gegn greiðslu, sem þar er nánar lýst. Af kaupum í Frumafli ehf. með formlegri ákvörðun stjórnar varð þó ekki fyrr en í júní 2001. Í janúar það ár keypti Lyfjaverslun Íslands hf. hlut sóknaraðilans A-kk-ef í A. Karlssyni ehf. og greiddi fyrir meðal annars með hlutafé í fyrrnefnda félaginu. Af gögnum málsins verður ráðið að kaupin hafi verið gerð með fyrirvara um að hluthafafundur í Lyfjaverslun Íslands hf. samþykkti þau. Sá fundur var haldinn 24. janúar 2001 og var þar samþykkt heimild til að auka hlutafé í félaginu um 300.000.000 krónur. Í samþykktinni fólst jafnframt að stjórninni væri heimilt „að gefa út nýju hlutina í tengslum við samruna, í skiptum fyrir hlutafé í öðrum félögum eða sem greiðslu vegna kaupa á eignum og rekstri.“

Í málatilbúnaði sóknaraðila fyrir Hæstarétti kemur fram að efni áðurnefnds minnisblaðs hafi ekki verið lagt fram til umræðu á hluthafafundinum 24. janúar 2001. Málið hafi alls ekki borið þar á góma og áform um kaup á Frumafli ehf. hafi ekki verið kynnt hluthöfum á fundinum. Af hálfu varnaraðila er á það bent að stjórn Lyfjaverslunar Íslands hf. hafi í kjölfar breytinga á samþykktum félagsins í mars 2000 varðandi tilgang þess fengið áhuga á því að ná samningum um kaup á þrem félögum, þ.e. Frumafli ehf., A. Karlssyni ehf. og Thorarensen Lyfjum ehf. Þegar kom að því að kaup voru gerð hafi núverandi og fyrrverandi stjórn félagsins stuðst við eigið mat um hvert væri ásættanlegt kaupverð, en ekki leitað eftir mati óháðra og hlutlausra manna. Líta verði til ákvörðunar um kaupverð á Frumafli ehf. í samhengi við kaupverð á hinum félögunum, en í öllum tilvikum hafi verið greitt mun hærra verð en nam eigin fé þeirra. Mismunur þess og kaupverðsins hafi falist í óefnislegum verðmætum í félögunum, svo sem samlegðaráhrifum, samkeppnisaðstöðu, vaxtarmöguleikum og fleiru af því tagi. Þessir samningar, sem alla megi rekja til hluthafafundarins í janúar 2001, hafi falið í sér að allt kaupverð Frumafls ehf. hafi verið greitt með hlutafé í Lyfjaverslun Íslands hf., en að hluta í hinum félögunum. Málavextir að öðru leyti og málsástæður aðilanna eru raktar í hinum kærða úrskurði.

II.

Meðal málsástæðna sóknaraðila er að ekki hafi verið fullnægt skilyrðum 37. gr., sbr. 5.-8. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995 áður en stjórn Lyfjaverslunar Íslands hf. ákvað að kaupa hlutafé varnaraðila í Frumafli ehf. Umrædd lagaákvæði hafi meðal annars að geyma fyrirmæli um hvaða skilyrði þurfi að vera uppfyllt ef greiða skuli nýja hluti í félagi á annan hátt en með reiðufé og skuli settar reglur um það í ákvörðun hluthafafundar um hækkun hlutafjár. Þá verði að liggja fyrir sérfræðiskýrsla, þar sem meðal annars komi fram lýsing á greiðslu, sem tekið sé við, og upplýsingar um aðferðina, sem notuð sé við mat á henni. Í skýrslunni skuli jafnframt koma fram yfirlýsing um að verðmæti, sem tekið sé við, svari að minnsta kosti til umsamins endurgjalds fyrir þau. Skýrslan skuli gerð af einum eða fleiri óháðum, sérfróðum mönnum, annað hvort löggiltum endurskoðendum, lögmönnum eða öðrum sérfróðum mönnum, sem dómkvaddir hafi verið. Kveða sóknaraðilar nefnd ákvæði í lögum nr. 2/1995 hafa verið sett til að fullnægja skuldbindingum samkvæmt 2. félagaréttartilskipun nr. 77/91/EBE frá 13. desember 1976, sem vitnað sé til í XXII. viðauka EES-samningsins. Verði íslensk lög skýrð til samræmis við skuldbindingar, sem Ísland hafi gengist undir í þeim samningi eftir því sem framast sé unnt. Í nefndri tilskipun komi glöggt fram að þeir sérfræðingar, sem hér um ræðir og geri skýrslu, skuli vera tilnefndir eða að minnsta kosti samþykktir af stjórnvaldi eða dómara. Stjórn Lyfjaverslunar Íslands hf. hafi ekki gætt þessa er kaup á Frumafli ehf. voru ráðin. Þá sé ljóst af tilskipuninni að skýrsla sérfræðinga þurfi að liggja fyrir áður en ákvörðun sé tekin um hlutafjárhækkun. Það skilyrði sé hér heldur ekki uppfyllt. Ákvörðun stjórnarinnar um kaup á Frumafli ehf. hafi ekki verið tekin 20. júní 2001, eins og héraðsdómari virðist ganga út frá, heldur 11. sama mánaðar. Skýrslur tveggja endurskoðenda, sem stjórnin hafi fengið til að leggja mat á kaupin, hafi þá ekki legið fyrir.

Lögmaður varnaraðila ritaði stjórn Lyfjaverslunar Íslands hf. bréf 11. júní 2001 og krafðist efnda á skuldbindingu, sem hann taldi félagið hafa gengist undir 24. janúar sama árs um kaup á hlutafé varnaraðila í Frumafli ehf. við tilteknu verði. Samdægurs var haldinn fundur í stjórn Lyfjaverslunar Íslands hf. og er í úrskurði héraðsdómara tekin upp orðrétt bókun stjórnarinnar varðandi erindi lögmannsins. Var því lýst yfir að stjórnin teldi félagið skuldbundið til að kaupa hlutaféð í samræmi við skilmála, sem getið sé í áðurnefndu minnisblaði. Síðan segir: „Jafnframt ákveður stjórn félagsins að nýta kauprétt á öllu hlutafé í Frumafli hf. eins og fram kemur í ofangreindu minnisblaði. Stjórnin veitir stjórnarformanni og forstjóra félagsins fullt umboð til að ganga frá nauðsynlegum gögnum til að efna samninginn að fullu og tilkynna til Verðbréfaþings Íslands.“ Liggur fyrir í málinu yfirlýsing Verðbréfaþings Íslands 12. júní 2001 um að stjórn Lyfjaverslunar Íslands hf. hafi tilkynnt því að staðfestur hefði verið samningur vegna kaupa á Frumafli ehf. Enn var haldinn fundur í stjórninni 20. júní 2001 þar sem endanlega var gengið frá kaupunum og meðal annars bókað að stjórnin samþykkti að gefa út hlutafé að nafnvirði 170.000.000 krónur.

Ákvörðun stjórnar Lyfjaverslunar Íslands hf. 11. júní 2001 laut að því án nokkurs fyrirvara að kaupa allt hlutaféð í Frumafli ehf. við tilteknu verði. Var hún ekki takmörkuð við þau 44,44% hlutafjárins, sem getið var í upphafi hins áðurnefnda ódagsetta minnisblaðs, heldur tók hún einnig til afgangsins, sem félagið átti rétt til að kaupa samkvæmt minnisblaðinu. Var stjórnarformanni og forstjóra félagsins falið að ganga frá nauðsynlegum skjölum þar að lútandi. Þessi ákvörðun var tekin áður en aflað hafði verið sérfræðiskýrslu löggilts endurskoðanda samkvæmt 37. gr. sbr. 5.-8. gr. laga nr. 2/1995, en stjórnin leitaði fyrst 12. júní 2001 eftir því við G-kk-þf S-kk-þf, löggiltan endurskoðanda, að hann gerði slíka skýrslu. Er skýrsla hans til stjórnarinnar dagsett 18. sama mánaðar sem og bréf G-kk-ef S-kk-ef, löggilts endurskoðanda, en gerð er grein fyrir efni þessara gagna í hinum kærða úrskurði. Verður fallist á með sóknaraðilum að þegar af þessari ástæðu hafi ekki verið uppfyllt skilyrði laga nr. 2/1995 til að stjórnin mætti ákveða kaup á öllu hlutafénu fyrir tiltekið verð, svo sem gert var og áður er komið fram.

III.

Í hinum kærða úrskurði er getið bréfs þáverandi lögmanns sóknaraðila 31. maí 2001 til Lyfjaverslunar Íslands hf., þar sem þess var krafist fyrir þeirra hönd að boðað yrði til hluthafafundar í því skyni meðal annars að allir hluthafar ættu þess kost að taka afstöðu til þess hvort félagið keypti hluti í Frumafli ehf. af varnaraðila og öðrum fyrir allt að 860.000.000 krónur. Var dagskrá hluthafafundarins nánar tilgreind í bréfinu. Þar mun einnig hafa komið fram að sóknaraðilar væru skráðir fyrir 17,3% af heildarhlutafé félagsins. Erindið var kynnt á stjórnarfundi 31. maí 2001 og bókað að stjórnarformanni væri falið að boða fundinn við fyrsta tækifæri. Núverandi lögmaður sóknaraðila sendi Lyfjaverslun Íslands hf. bréf 5. júní sl. þar sem þess var meðal annars krafist að engar tilraunir yrðu gerðar til að ráðstafa óráðstöfuðu hlutafé, 170.000.000 krónum, áður en hluthafafundurinn yrði haldinn. Á fundi stjórnar félagsins 11. sama mánaðar var bókað að stjórnin samþykkti að boða til hluthafafundar í félaginu 10. júlí 2001 kl. 16.00. Skyldi þar meðal annars tekinn til umfjöllunar samningur við Frumafl ehf. í samræmi við óskir frá hluthöfum. Á þessum sama fundi ákvað stjórnin að kaupa allt hlutaféð í Frumafli ehf., svo sem rakið er í II. kafla að framan.

Í 85. gr. laga nr. 2/1995 er mælt fyrir um að hluthafafund í félagi skuli boða innan 14 daga ef kjörnir endurskoðendur eða hluthafar, sem ráða yfir minnst 1/10 hlutafjárins krefjast þess skriflega. Efnislega samsvarandi ákvæði er í 13. gr. samþykkta fyrir Lyfjaverslun Íslands hf. Skilyrðum þessara ákvæða var fullnægt til að sóknaraðilar gætu krafist þess að kaup á hlutafé í Frumafli ehf. yrðu borin undir hluthafafund í Lyfjaverslun Íslands hf. Hluthafafundur fer með æðsta vald í málefnum hlutafélags samkvæmt því, sem lög og samþykktir þess ákveða, og fara hluthafar með ákvörðunarvald sitt í málefnum félagsins á hluthafafundum. Getur hluthafafundur tekið til umfjöllunar sérhvert málefni, sem varðar félagið, og tekið ákvarðanir um það. Ber þá stjórn félagsins að fara eftir því. Var stjórn Lyfjaverslunar Íslands hf. sjálf í aðstöðu til að boða til fundarins svo fljótt sem auðið yrði. Við þessar aðstæður var stjórninni óheimilt að ákveða sjálf og ganga frá kaupum á öllu hlutafé í Frumafli ehf. áður en slíkur fundur yrði haldinn, svo sem löglega hafði verið krafist. Er þá jafnframt litið til þess að kaupin gátu verið til þess fallin að raska rétti hluthafa samkvæmt 76. gr. laga nr. 2/1995, en samkvæmt þeirri grein laganna ber félagsstjórn að gæta hagsmuna allra hluthafa félagsins.

Samkvæmt öllu því, sem að framan er rakið, verður að telja skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 fullnægt til þess að lögbannskrafa sóknaraðila megi ná fram að ganga, enda eiga ákvæði 3. mgr. sömu greinar ekki við í máli þessu. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og kröfur sóknaraðila teknar til greina.

Varnaraðili skal greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.

Lagt er fyrir sýslumanninn í Reykjavík að leggja lögbann við því að varnaraðili, J-kk-nf Ó-kk-nf G-kk-nf, hagnýti sér þann rétt, sem fylgir hlutafjáreign hans í Lyfjaverslun Íslands hf., sem honum var afhent til ráðstöfunar með rafrænum hætti 20. júní 2001, samtals að nafnverði 170.000.000 krónur, eða ráðstafi umræddri hlutafjáreign sinni til þriðja aðila.

Ennfremur er lagt fyrir sýslumanninn í Reykjavík að taka afstöðu til þess um leið og lögbannið verður lagt á, hvort og hvernig varnaraðila verður gert skylt að afhenda sýslumanni hlutinn til varðveislu meðan lögbannið stendur, sbr. lög nr. 131/1997 um rafræna eignarskráningu verðbréfa.

Varnaraðili greiði hverjum sóknaraðila, L-kk-þgf L. B-kk-þgf. A-kk-þgf K-kk-þgf og G-kk-þgf A. B-kk-þgf samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.