102/2001

Lögregla hafði tvívegis afskipti af heimili G vegna kvartana nágranna hans um hávaða og ónæði. Við komu lögreglu var G ölvaður og tvö börn hans hjá honum. Í fyrra skiptið lagði lögregla hald á þrjú skotvopn, skotfæri og búnað tengdan skot veiðum, en í seinna skiptið handtók hún G og færði hann í fanga geymslu þar sem honum var haldið fram á morgun er skýrsla var tekin af honum. G krafði íslenska ríkið um miskabætur vegna handtöku, vistunar hjá lögreglu, leitar í íbúð sinni og haldlagningar muna, skaðabóta vegna eigna sinna, sem hald hefði verið lagt á, og endurgreiðslu kostnaðar af lögfræðiaðstoð vegna tilrauna til að endurheimta eignirnar. Hæstiréttur hafnaði miskabótakröfunni með vísan til þess að háttsemi G hefði gefið lögreglu fullt til efni til að handtaka hann og ekki lægi annað fyrir en að hann hefði veitt lögreglu aðgang að húsakynnum sínum. Þá hefði vistun G í fangaklefa ekki staðið lengur en nauðsyn bar til. Að því er snerti skaðabótakröfu G var upplýst að héraðsdómur hafði hafnað að svo stöddu kröfu hans um að haldi yrði létt af skotvopnunum þar til fyrir lægi úttekt og samþykki lögreglu á vopnaskáp, sem G hefði fest kaup á, eða hann hefði sýnt fram á að hann gæti annast vörslu skotvopna sinna með lögmætum hætti. Jafnframt lá fyrir að lögregla hafði ekki skoðað vopnaskáp G eftir úrskurð héraðsdóms heldur hafnað að afhenda honum tvö skotvopn með vísan til ástands þeirra. Hæstiréttur taldi að þær aðstæður, sem leiddu til þess að héraðsdómur hafnaði að svo stöddu kröfu G um að vopnin yrðu afhent, væru ekki lengur fyrir hendi. Til að krafa um skaða bætur fyrir haldlagningu eigna væri tæk væri óhjákvæmilegt að ljúka þessum þætti málsins, eftir atvikum með nýrri kröfu til héraðsdóms um að haldi yrði aflétt. Því væri óhjákvæmilegt að vísa sjálfkrafa frá héraðsdómi kröfu áfrýjanda um skaðabætur vegna muna, sem væru í haldi lögreglunnar. Kröfu G um endurgreiðslu lögfræðikostnaðar var vísað frá Hæstarétti þar sem hann hafði ekki kært til réttarins niðurstöðu héraðsdóms um að vísa kröfunni frá héraðsdómi, sbr. j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2001. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 440.850 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. mars 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I.

Atvik þessa máls urðu aðfaranótt 1. október 1999 og að morgni sama dags. Hafði lögreglan tvívegis afskipti af áfrýjanda um nóttina, þar sem hann hélt til í íbúð sinni. Í fyrra skiptið lagði lögreglan þar hald á þrjú skotvopn hans, skotfæri og annan búnað tengdan skotveiðum. Í seinna skiptið handtók lögreglan áfrýjanda og færði í fangageymslu. Var hann í haldi lögreglu fram á morgun, en skýrsla var tekin af honum klukkan 10.59 áðurnefndan dag. Lauk skýrslutökunni rúmlega hálfri klukkustund síðar og var áfrýjanda sleppt að því búnu. Telur áfrýjandi afskipti lögreglu af sér hafa verið ólögmæt. Krefst hann miskabóta vegna handtöku, vistunar hjá lögreglu, leitar í íbúð sinni og haldlagningar muna, skaðabóta vegna eigna sinna, sem hald var lagt á og ekki skilað eftir það, og endurgreiðslu kostnaðar af lögfræðiaðstoð vegna tilrauna til að endurheimta eignirnar. Málavöxtum er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Áfrýjandi beindi kröfu til Héraðsdóms Reykjavíkur 4. nóvember 1999 um að haldi yrði létt af skotvopnunum, sem áður voru nefnd. Því máli var lokið með úrskurði 2. febrúar 2000. Kom meðal annars fram í úrskurðinum að áfrýjandi sé skráður eigandi níu skotvopna, sem hann hafi leyfi fyrir. Var kröfu áfrýjanda hafnað að svo stöddu þar til fyrir lægi úttekt og samþykki lögreglunnar í Reykjavík á vopnaskáp, sem áfrýjandi hafði fest kaup á, eða hann sýndi annars fram á að hann gæti annast vörslu skotvopna sinna með lögmætum hætti. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2000 var áfrýjandi jafnframt dæmdur til að greiða sekt fyrir að geyma skotvopn og skotfæri óaðskilin og ekki í læstum hirslum á dvalarstað sínum. Ekki var krafist upptöku vopnanna í því máli.

Með hinum áfrýjaða dómi var kröfu áfrýjanda vegna lögfræðikostnaðar í tengslum við tilraunir hans til að endurheimta skotvopnin vísað frá dómi. Hann hefur ekki borið þá niðurstöðu undir Hæstarétt með kæru samkvæmt ákvæðum XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. j. lið 1. mgr. 143. gr. þeirra laga. Þessi hluti héraðsdóms getur því ekki sætt endurskoðun Hæstaréttar og verður kröfu áfrýjanda um greiðslu lögfræðikostnaðar samkvæmt því vísað frá Hæstarétti.

II.

Er lögreglumenn komu í íbúð áfrýjanda hið fyrra sinn aðfaranótt 1. október 1999 tóku þeir áðurnefnd skotvopn og fylgihluti og höfðu á brott með sér. Verður ekki ráðið af gögnum málsins að þeir hafi gert leit í íbúðinni, heldur hafi vopnin og skotfærin blasað við þeim þar inni. Ekki liggur annað fyrir en að áfrýjandi, sem var ölvaður, hafi veitt lögreglumönnunum aðgang að húsakynnum sínum. Hann gat ekki framvísað leyfi fyrir vopnunum, sem voru varðveitt með ólögmætum hætti, eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Var lögreglumönnunum að svo vöxnu máli bæði rétt og skylt að leggja hald á vopnin. Háttsemi áfrýjanda gaf þeim einnig fullt tilefni til að handtaka hann og stóð vistun hans í fangaklefa ekki lengur en nauðsyn bar til. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um kröfur áfrýjanda vegna aðgerða lögreglunnar gagnvart honum 1. október 1999.

III.

Áfrýjandi freistaði þess fljótlega eftir að hald var lagt á skotvopnin að ná þeim til sín aftur. Er hér að framan greint frá úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2000, þar sem kröfu hans um afhendingu var hafnað að svo stöddu meðan ekki væri sýnt fram á að vopnaskápur áfrýjanda teldist öruggur geymslustaður fyrir vopnasafn hans.

Lögmaður áfrýjanda krafði stefnda um bætur vegna aðgerða lögreglunnar með bréfi til ríkislögmanns 2. mars 2000. Leitaði hinn síðastnefndi af því tilefni eftir umsögn lögreglustjórans í Reykjavík 8. sama mánaðar. Í svarbréfi lögreglunnar 10. maí 2000 sagði meðal annars: „Er honum því frjálst að vitja muna sinna, enda geri hann grein fyrir lögmæltri geymslu að mati fulltrúa embættisins.“ Gögn málsins bera ekki með sér að neitt hafi síðan gerst í tengslum við þetta fyrr en 4. og 5. október 2000 þegar áfrýjandi fór til lögreglunnar og krafðist þess að fá byssurnar afhentar. Er óumdeilt að honum hafi þá verið boðið að fá eina þeirra afhenta, en jafnframt neitað að fá hinar tvær, sem eru gömul haglabyssa og riffill. Ekkert er fram komið um að sú afstaða hafi verið studd við það að áfrýjandi hefði ekki trygga geymslu fyrir vopn sín. Var því nú borið við að ástand þessara tveggja skotvopna væri slíkt að þau teldust ólögmæt. Væri haglabyssan hættuleg vegna slits, en rifflinum hefði verið breytt mjög mikið. Þannig hefði hlaup hans verið stytt en þess í stað settur á hann hljóðdeyfir auk þess sem skeftið hefði verið sagað af. Líktist hann nú meira skammbyssu með hljóðdeyfi en riffli. Mun áfrýjandi hafa krafist þess að fá öll vopnin og því ekki komið til þess að neitt þeirra yrði afhent. Með bréfi 6. október 2000 til áfrýjanda lýsti lögreglan síðan þeim áformum sínum að afturkalla leyfi fyrir rifflinum, en gömlu haglabyssunnar var þar ekki getið þótt deginum áður hafi verið neitað að afhenda hana. Mótmælti áfrýjandi þessu í bréfi 30. október 2000. Lögreglan í Reykjavík sendi síðan málið 20. desember sama árs sýslumanninum í Stykkishólmi til afgreiðslu, en áfrýjandi hafði þá flust búferlum þangað. Eftir nokkur bréfaskipti við áfrýjanda ákvað sýslumaður 7. mars 2001 að afturkalla skotvopnaleyfi áfrýjanda fyrir rifflinum, sem skyldi jafnframt eyðilagður. Að beiðni áfrýjanda skoðaði lögreglan í Stykkishólmi vopnaskáp hans. Verður ekki annað ráðið en að skápurinn sé traust og örugg geymsla fyrir skotvopn.

IV.

Meðal málsgagna er listi áfrýjanda yfir þá muni, sem hald var lagt á. Auk skotvopnanna var um að ræða tiltekinn fjölda riffil- og haglaskota, sjónauka, hljóðdeyfi, skotbelti, byssupoka og byssutösku. Hefur áfrýjandi jafnframt lagt fram verðmat á einstökum munum, sem stefndi mótmælir.

Eftir að Héraðsdómur Reykjavíkur hafnaði 2. febrúar 2000 kröfu áfrýjanda um að haldi yrði létt af skotvopnum hans verður ekki séð að lögreglan í Reykjavík hafi átt neitt frumkvæði að því að skila hinum haldlögðu munum, einhverjum eða öllum, þrátt fyrir áðurgreind ummæli í bréfi 10. maí 2000. Hún gerði heldur engan reka að því að athuga vopnaskáp áfrýjanda. Mátti þó vænta þess að stuðlað yrði að því að eignum áfrýjanda yrði ekki haldið lengur en þörf var á, sbr. 82. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þá eru engar skýringar fram komnar á því hvers vegna sumum þessara muna, svo sem skotbelti og skotfærum, var ekki skilað strax eða fljótlega. Af áðurnefndu bréfi lögreglunnar verður ráðið að á því stigi hafi enn ekki verið byggt á öðru en því að örugg geymsla fyrir vopnin væri ekki fyrir hendi. Frá þessari afstöðu sýnist lögreglan hafa horfið í október 2000 þegar boðið var að afhenda eina byssu en neitað að afhenda hinar tvær vegna ástands þeirra. Höfðu vopnin þó verið í vörslu lögreglu í eitt ár er þar var komið án þess að hreyft væri þessari ástæðu að öðru leyti en því að hljóðdeyfir var talinn ólöglegur. Framkvæmd lögreglunnar í þessum efnum hefur þannig verið áfátt. Hefur afgreiðsla þessa málefnis dregist úr hófi auk þess sem uppgefnar ástæður fyrir því að neita að afhenda vopnin hafa verið á reiki án þess að neitt hafi gerst, sem gat gefið tilefni til slíks.

Þær ástæður, sem leiddu til þess að Héraðsdómur Reykjavíkur hafnaði að svo stöddu kröfu um að afhenda vopnin, virðast samkvæmt öllu framanröktu ekki vera lengur fyrir hendi. Til þess að krafa um skaðabætur fyrir haldlagningu eigna geti verið tæk er hins vegar óhjákvæmilegt að ljúka þessum þætti málsins, eftir atvikum með nýrri kröfu til héraðsdóms um að haldi verði aflétt. Meðan sakir standa svo að ágreiningur um að aflétta haldi er óútkljáður er óhjákvæmilegt að vísa sjálfkrafa frá héraðsdómi kröfu áfrýjanda um skaðabætur vegna muna, sem eru í haldi lögreglunnar.

Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða málsins sú að kröfum áfrýjanda verður að hluta vísað frá Hæstarétti og héraðsdómi, en stefndi sýknaður af þeim að öðru leyti. Skal stefndi greiða áfrýjanda hluta kostnaðar hans af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Fyrir héraðsdómi lýsti áfrýjandi yfir að hann nyti gjafsóknar í málinu samkvæmt XXI. kafla nr. 19/1991. Hann hefur þó ekki sótt um gjafsókn, hvorki fyrir héraðsdómi né Hæstarétti, og fyrir Hæstarétti var heldur ekki gerð krafa um ákvörðun gjafsóknarlauna. Samkvæmt 178. gr. laganna skal veita gjafsókn í málum sem þessu og hvílir sú skylda á dóms- og kirkjumálaráðuneytinu að fenginni umsókn. Dómstólar veita hins vegar ekki gjafsókn, en ákveða greiðslu samkvæmt henni. Eins og málið er úr garði gert eru ekki skilyrði fyrir hendi til að dæma að kostnaður áfrýjanda af málinu skuli greiddur samkvæmt gjafsókn.

Dómsorð:

Kröfu áfrýjanda, G-kk-ef G-kk-ef, um greiðslu lögfræðikostnaðar, er vísað frá Hæstarétti.

Skaðabótakröfu áfrýjanda vegna muna hans, sem lagt var hald á 1. október 1999, er vísað frá héraðsdómi.

Stefndi, íslenska ríkið, er að öðru leyti sýkn af kröfu áfrýjanda.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.