311/2004

H, sem hafði setið í gæsluvarðhaldi um tæplega þriggja mánaða skeið vegna gruns um aðild að innflutningi á fíkniefnum, krafðist skaðabóta eftir að ríkissaksóknari tilkynnti honum að mál á hendur honum hefði verið fellt niður. Talið var að hegðun H hafi leitt til handtöku hans og framkoma hans við skýrslugjöf hjá lögreglu hafi verið með þeim hætti að hún hafi stuðlað, ef ekki valdið því, að hann var hnepptur í gæsluvarðhald og hversu sú vist hans dróst á langinn. Var íslenska ríkið því sýknað af bótakröfu H þrátt fyrir að gæsluvarðhaldtíminn hafi verið í lengra lagi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 23. júlí 2004. Hann krefst þess að stefndi greiði 4.900.000 krónur með ársvöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 30. janúar 2001 til 1. júlí sama ár og samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 5. september 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. þeirra laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla.

I.

Atvikum málsins og málsástæðum eru gerð skil í héraðsdómi. Áfrýjandi krefst bóta af stefnda vegna setu sinnar í gæsluvarðhaldi frá 7. nóvember 2000 til 29. janúar 2001, er hann var látinn laus. Gæsluvarðhaldinu var hagað í samræmi við b. - e. liði 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála til 5. janúar 2001, en þann dag var hætt að takmarka aðgang áfrýjanda að fjölmiðlum, sbr. e. lið ákvæðisins. Áfrýjanda var kynnt, með bréfi ríkissaksóknara 13. mars 2003, að mál á hendur honum hefði verið fellt niður með vísun til 112. gr. laga nr. 19/1991, þar sem ekki var talið nóg fram komið við rannsókn málsins til þess að líklegt væri til sakfellis hans. Með bréfi 5. ágúst 2003 krafði áfrýjandi dómsmálaráðuneyti um bætur vegna gæsluvarðhalds að ósekju. Kröfu sína reisir hann á XXI. kafla laga nr. 19/1991 og vísar sérstaklega til ákvæða 175. gr. og 176. gr. kaflans. Þá vitnar hann einnig til 67. gr. og 70. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Samkvæmt 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar má engan svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Í 3. mgr. sömu greinar segir meðal annars að hvern þann sem er handtekinn vegna gruns um refsiverða háttsemi skuli án undandráttar leiða fyrir dómara. Sé hann ekki jafnskjótt látinn laus skuli dómari, áður en sólarhringur er liðinn, ákveða með rökstuddum úrskurði hvort hann skuli sæta gæsluvarðhaldi. Gæsluvarðhaldi má aðeins beita fyrir sök sem þyngri refsing liggur við en fésekt. Þá kveður ákvæðið jafnframt á um það að maður skuli ekki sæta gæsluvarðhaldi lengur en nauðsyn krefur. Í lokaákvæði greinarinnar segir svo að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Í c. lið 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, er mælt svo fyrir að svipta megi mann frelsi með löglegri handtöku eða gæslu, sem efnt sé til í því skyni að færa hann fyrir réttan handhafa opinbers valds, enda hvíli á honum rökstuddur grunur um afbrot eða með rökum sé talið nauðsynlegt að koma í veg fyrir að hann fremji afbrot eða komist undan að svo búnu. Í 5. mgr. ákvæðisins segir loks að sá sem tekinn hefur verið höndum eða settur í gæslu andstætt öðrum ákvæðum greinarinnar skuli eiga bótarétt, sem unnt sé að koma fram.

Hin almennu lagaákvæði um bætur handa sakborningum eru í XXI. kafla laga nr. 19/1991. Í 176. gr. laganna segir að dæma megi bætur vegna tiltekinna aðgerða, þar á meðal gæsluvarðhalds og annarra aðgerða, sem hafa frelsisskerðingu í för með sér, aðrar en fangelsi, sbr. 177. gr., ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hefur verið eins og á stóð nægilegt tilefni til þeirra eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Í 1. mgr. 175. gr. laganna, sbr. 42. gr. laga nr. 36/1999, eru ákvæði, sem ná til alls kaflans, en þar segir meðal annars í 1. mgr., að kröfu um bætur megi taka til greina, ef rannsókn hefur verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að sú háttsemi, sem sakborningur hefur verið borinn, hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana. Þó megi fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skal bæta fjártjón og miska, ef því er að skipta. Skilyrði bótaréttar XXI. kafla laga nr. 19/1991 hafa verið skýrð með hliðsjón af ákvæðum 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu á þann veg að sá sem sæta þarf gæsluvarðhaldi, án þess að hafa sannanlega unnið til frelsisskerðingar, njóti bótaréttar, nema hann sjálfur hafi valdið eða stuðlað að því að til aðgerða var gripið gagnvart honum eða þeim viðhaldið.

II.

Í héraðsdómi er rakið tilefni þess að áfrýjandi var handtekinn grunaður um aðild að innflutningi fjögurra mismunandi fíkniefnasendinga til landsins. Þar er greint frá framburði fólks um veruleg kaup þeirra á gjaldeyri fyrir áfrýjanda, sem hann hefur litla grein gert fyrir, og um hleranir lögreglu í nokkurn tíma á símtölum hans við aðra grunaða um þennan fíkniefnainnflutning. Ljóst er að þessi gjaldeyriskaup og símtöl voru þess eðlis að fullkomin ástæða var til handtöku áfrýjanda samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991. Áfrýjandi gerir ekki kröfu til bóta fyrir handtöku.

Þá er í héraðsdómi rakið að áfrýjandi var yfirheyrður af lögreglu sama dag og hann var handtekinn og næsta dag leiddur fyrir dómara og þess krafist að honum yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi til 28. nóvember 2000. Héraðsdómur Reykjavíkur féllst á kröfu lögreglunnar og var áfrýjandi með úrskurði 7. nóvember 2000 úrskurðaður í gæsluvarðhald með vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Úrskurður þessi var staðfestur með dómi Hæstaréttar 13. sama mánaðar. Í héraðsdómi eru síðan tíundaðar skýrslutökur af áfrýjanda þar sem meðal annars voru bornar undir hann upptökur af símahlerunum. Jafnframt er þar greint frá úrskurðum dómstóla um framlengingu gæsluvarðhaldsins. Fram kom að grunur beindist að þátttöku áfrýjanda í skipulagningu innflutnings fíkniefnanna, fjármögnun þeirra og móttöku til dreifingar hérlendis. Þátttaka hans, ef sönnuð hefði verið, gat varðað hann fangelsi um langan tíma. Í málinu hafa verið lagðir fram dómar sem leiddu af þessari rannsókn allri. Kemur þar fram að rannsóknin var umfangsmikil og verulegir almannahagsmunir voru því tengdir að upp kæmist um þessa brotastarfsemi alla. Fjöldi manns var viðriðinn þessi brot og nauðsynlegt var að grunaðir gætu ekki haft samband sín í milli.

Skýrslur áfrýjanda bera það með sér að hann ýmist kveðst ekkert muna um ákveðin símtöl, sem óumdeilt er að hann hefur átt við greinda aðila, eða skýringar hans á þeim eru afar ótrúverðugar. Stuðlaði hann þannig sjálfur að því að rannsóknin dróst á langinn og gæsluvarðhaldstíminn varð svo langur sem raun ber vitni. Þótt rannsóknin leiddi ekki til ákæru á hendur áfrýjanda verður ekki hjá því komist að líta svo á að hegðun hans sjálfs hafi leitt til handtöku hans og framkoma hans við skýrslugjöfina hjá lögreglu hafi verið með þeim hætti að hún hafi stuðlað, ef ekki valdið því, að hann var hnepptur í gæsluvarðhald og hversu sú vist hans dróst á langinn. Samkvæmt framansögðu, með stoð í niðurlagi 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991, verður að sýkna stefnda af bótakröfu áfrýjanda, þrátt fyrir að gæsluvarðhaldtíminn sé í lengra lagi.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest.

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Áfrýjandi hefur gjafsókn í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður hans í héraði er staðfestur á þann hátt sem greinir í dómsorði héraðsdóms. Gjafsóknarkostnaður hans fyrir Hæstarétti ákveðst í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, H-kk-ef E-kk-ef, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, H-kk-ef I-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur.