375/2015

A krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda Í vegna örorku og miska sem hún varð fyrir þegar hún var vistuð á meðferðarheimilinu Byrginu á árunum 2003 til 2005. Með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 334/2008 var forstöðumaður heimilisins sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn A og gert að greiða henni skaðabætur en A var 17 ára þegar brotin áttu sér stað. Í dómi Hæstaréttar kom fram að móðir A hefði komið henni til dvalar í Byrginu að höfðu samráði við hana sjálfa og hefði Barnaverndarstofa hvorki haft þar milligöngu né starfsmönnum hennar verið kunnugt um dvöl A þar. Yrði skaðabótaskylda Í því ekki reist á því að Barnaverndarstofa hefði samþykkt ráðstöfunina eða með einhverju móti brugðist eftirlitsskyldu sinni. Hefði Byrgið ekki haft heimild Barnaverndarstofu til að taka við börnum og henni því ekki borið að hafa eftirlit með starfseminni. Þá hefði landlæknir ekki heldur haft eftirlitsskyldu með heimilinu og yrði skaðabótaskylda Í því ekki reist á því að hann hefði ekki sinnt eftirliti með starfseminni. Loks var ekki fallist á það með A að Í bæri bótaábyrgð eftir reglu skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð, enda hefði hvorki Byrgið verið rekið af Í né forstöðumaður þess verið ríkisstarfsmaður. Var Í því sýknað af kröfu A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2015. Hún krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna örorku og miska sem hún varð fyrir þegar hún var vistuð á meðferðarheimilinu Byrginu á árunum 2003 til 2005. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi átti áfrýjandi erfiða æsku meðal annars vegna andlegra veikinda og vímuefnaneyslu. Af þeim ástæðum var hún vistuð á meðferðarheimilum Barnaverndarstofu á tímabilinu 15. ágúst 2001 til 31. mars 2003. Einnig mun hún hafa dvalið um skamman tíma sumarið 2003 í neyðarvistun á vegum Barnaverndarstofu. Á þessu tímabili var áfrýjandi á aldrinum 14 til 16 ára.

Móðir áfrýjanda fór ein með forsjá hennar. Leitaði hún í gegnum tíðina ýmissa úrræða fyrir dóttur sína. Í því skyni ritaði hún bréf til landlæknis 11. ágúst 2003 og mætti með áfrýjanda á bráðamóttöku geðdeildar 17. september sama ár. Þá mun hún um þetta leyti hafa ritað grein í dagblað þar sem hún kvartaði yfir því að engin úrræði væru í boði fyrir dóttur sína. Í kjölfarið mun ónafngreind kona hafa haft samband við hana og bent henni á að leita til Byrgisins líknarfélags ses. um aðstoð fyrir áfrýjanda, en á þessum tíma rak Byrgið meðferðarheimili að Efri-Brú í Grímsnesi. Að höfðu samráði við áfrýjanda fór móðir hennar með hana til dvalar í Byrginu 1. október 2003 en þar mun hún hafa verið langdvölum, með hléum þó, allt fram á haustið 2006.

Með dómi Hæstaréttar 4. desember 2008 í máli nr. 334/2008 var forstöðumaður Byrgisins sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn þremur vistmönnum meðferðarheimilisins, þar á meðal áfrýjanda. Var sakfellingin miðuð við að brotin gegn henni hefðu verið framin á tímabilinu frá sumri 2004 til febrúar 2005 þegar hún var 17. Auk refsingar var forstöðumanninum gert að greiða brotaþolum skaðabætur en þær námu 800.000 krónum til áfrýjanda.

II

Áfrýjandi hefur höfðað mál þetta til viðurkenningar á því að stefndi beri skaðabótaskyldu á tjóni vegna þeirra kynferðisbrota sem hún sætti af hálfu forstöðumanns Byrgisins. Þessum málatilbúnaði er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Fallist er á það með héraðsdómi að nægar líkur hafi verið leiddar að því að áfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni af þessum sökum þannig að hún geti leitað viðurkenningardóms um bótaskylduna, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi teflt fram tveimur nýjum málsástæðum til stuðnings kröfu sinni. Annars vegar vísar hún til jafnræðisreglu og bendir á að sett hafi verið lög nr. 47/2010 um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007. Hins vegar telur hún að stefndi beri skaðabótaskyldu á tjóninu vegna þeirrar vanrækslu sinnar að stöðva ekki rekstur meðferðarheimilisins þar sem óheimilt hafi verið að setja á stofn og reka sjúkrahús án leyfis ráðherra, sbr. 1. mgr. 26. gr. þágildandi laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu. Þessar málsástæður áfrýjanda fá ekki komist að fyrir Hæstarétti, enda standa ekki til þess skilyrði 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991.

Svo sem áður er rakið kom móðir áfrýjanda henni til dvalar í Byrginu að höfðu samráði við hana sjálfa og hafði Barnaverndarstofa þar enga milligöngu. Jafnframt liggur ekki fyrir að starfsmönnum Barnaverndarstofu hafi verið kunnugt um dvöl hennar þar. Samkvæmt þessu verður skaðabótaskylda stefnda ekki reist á því að Barnaverndarstofa hafi samþykkt þessa ráðstöfun eða með einhverju móti brugðist eftirlitsskyldu sinni með högum áfrýjanda. Er þess þá að gæta að Byrgið hafði ekki heimild Barnaverndarstofu til að taka við börnum og bar henni því ekki að hafa eftirlit með starfseminni.

Þegar áfrýjandi dvaldi í Byrginu hafði meðferðarheimilið ekki leyfi ráðherra til að reka sjúkrahús, sbr. 1. mgr. 26. gr. þágildandi laga nr. 97/1990. Af því leiðir að landlæknir hafði heldur ekki eftirlitsskyldu með starfseminni, sbr. 3. gr. laganna og þágildandi reglugerð nr. 411/1973 um landlækni og landlæknisembættið. Af þeim sökum verður skaðabótaskylda stefnda ekki reist á því að áfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni vegna þess að landlæknir hafi ekki sinnt eftirliti með heimilinu.

Loks verður ekki fallist á það með áfrýjanda að stefndi beri bótaábyrgð á tjóninu eftir reglu skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð, enda var hvorki Byrgið rekið af stefnda né forstöðumaður þess, sem braut gegn áfrýjanda, ríkisstarfsmaður. Í því tilliti breytir engu þótt Byrgið hafi um árabil fengið framlag úr ríkissjóði til að reka meðferðarheimilið.

Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.