169/2012

S og D veittu samþykki sitt fyrir því að fasteign þeirra væri veðsett til tryggingar á skuld SÁ, tengdasonar þeirra, við L hf. samkvæmt tilteknu skuldabréfi, í tengslum við kaup SÁ og dóttur S og D á fasteign. Kröfðust þau ógildingar á samþykki sínu og að skuldabréfinu yrði aflýst af fasteign þeirra. Byggðu þau kröfu sína einkum á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga þar sem forveri L hf. hefði ekki sinnt þeim skyldum sem á honum hvíldu meðal annars á grundvelli reglna samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom meðal annars fram að niðurstaða greiðslumats lántaka sem SÁ, fyrir hönd L hf., kynnti fyrir S og D hefði bæði verið röng og villandi um mikilvæg atriði og upplýsingagjöf bankans hefði ekki verið í samræmi við skyldur hans samkvæmt áðurnefndu samkomulagi. Hefði þetta verið til þess fallið að S og D gættu sín ekki á þeirri staðreynd að SÁ hefði ekki staðist greiðslumat og áhætta þeirra á því að greiðslufall yrði á láninu hefði orðið mun meiri en ætla mætti. Vísaði Hæstiréttur til þess að gera mætti ríkar kröfur til L hf. um sérfræðiþekkingu og vönduð vinnubrögð. Hefði bankinn meðal annars mátt gera sér ljóst að SÁ hefði haft ríka hagsmuni af því að veðheimild yrði veitt og að ekki hefði verið víst að hann sinnti þeim skyldum til hlítar sem á bankanum hvíldu. Þá hefði niðurstaða greiðslumatsins verið á þann veg að bankinn hefði ekki átt að leggja skjölin fram til undirritunar án þess að gera ráðstafanir til að S og D fengju réttar og fullnægjandi upplýsingar um áhættu sína og að aflað væri sérstaks samþykkis þeirra til að veita veðið. Því væri ósanngjarnt af hálfu L hf. að bera fyrir sig samninginn sem fólst í samþykki S og D við að veita veð í fasteign sinni, umfram 4.000.000 krónur, en hluti lánsins sem þau veittu veðheimild fyrir, fór til greiðslu eldri veðskuldar sem hvíldi á fasteign þeirra. Miðað við vaxta- og verðtryggingarákvæði skuldabréfsins, sem greitt var upp, var talið að hækkun skuldarinnar hefði ekki numið lægri fjárhæð en 2.500.000 krónur. Að teknu tilliti til þessa ógilti Hæstiréttur samþykki S og D við að veita veðleyfi að því marki sem fjárhæðin væri umfram 6.500.000 krónur, en ekki var unnt að fallast á kröfu þeirra um aflýsingu skuldabréfsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 15. mars 2012. Þau krefjast ógildingar á samþykki þeirra 22. júlí 2007 á því að veita veð í fasteign sinni að Grenigrund 28, Akranesi, til tryggingar á skuld S-kk-ef Á-kk-ef við stefnda samkvæmt skuldabréfi nr. 0172-74-8778, útgefnu sama dag. Þau krefjast og aflýsingar skuldabréfsins. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjendur krefjast í málinu ógildingar á samþykki sínu 22. júlí 2007 á því að veita veð í ofangreindri fasteign sinni eins og nánar greinir í kröfugerð þeirra. Þau veittu einnig veðheimild í sömu fasteign til tryggingar skuld samkvæmt skuldabréfi útgefnu af sama skuldara 7. maí 2002 til Lífeyrissjóðs sjómanna að höfuðstól 3.900.000 krónur.

Aðdragandi þess að áfrýjendur samþykktu að veita veð í fasteign sinni á árinu 2007 var að S-kk-nf og eiginkona hans, dóttir áfrýjenda, hugðu á kaup húss að Fjóluvöllum 3, Hafnarfirði, en til kaupanna þurftu þau að taka verulegar fjárhæðir að láni. S-kk-nf, sem þá starfaði á verðbréfasviði Landsbanka Íslands hf., hafði fengið vilyrði hjá yfirmanni sínum í bankanum fyrir því að slík lántaka ætti að vera möguleg. Til kaupanna hugðist S-kk-nf taka tvö lán hjá bankanum, annað að fjárhæð 35.580.000 krónur, en hitt 13.000.000 krónur. Kaupverð hússins átti að vera 50.800.000 krónur. Fyrrnefnda lánið skyldi tryggt með veði í húsinu en hið síðarnefnda var ætlunin að tryggja með veði í fasteign áfrýjenda. S-kk-nf hitti áfrýjendur á heimili þeirra að kvöldi 22. júlí 2007 og hafði meðferðis skjal sem bar yfirskriftina: ,,Niðurstöður fasteignlánamats“ en einnig veðskuldabréfið, útbúið af stefnda, sem fól í sér skuldbindingu um lán til S-kk-ef að fjárhæð 13.000.000 krónur. Áfrýjendur rituðu nöfn sín á bæði skjölin og hafa upplýst í skýrslum fyrir dómi að það hafi þau gert án þess að lesa skjölin eða kynna sér sérstaklega efni þeirra að öðru leyti en því að þau hafi séð ritað á ,,Niðurstöður fasteignalánamats“ orðin: ,,Fjármögnun telst takast“. Hafi þau treyst bankanum og talið efni skjalanna rétt og í samræmi við staðreyndir.

Efni veðskuldabréfsins, sem áfrýjendur rituðu undir, var í meginatriðum á þann veg að S-kk-nf viðurkenndi að skulda bankanum 13.000.000 krónur, sem greiðast skyldu á fimm árum þannig að vextir greiddust á 19 gjalddögum í fyrsta sinn 1. nóvember 2007 en síðan á þriggja mánaða fresti. Fjöldi afborgana af höfuðstól var aðeins ein og skyldi hún vera 1. ágúst 2012. Vextir voru tilgreindir breytilegir svonefndir LIBOR vextir með 1,5% álagi. Í 17. tölulið veðskuldabréfsins sagði: ,,Með undirritun sinni á skuldabréf þetta staðfestir veðsali, sem ekki er útgefandi, að hafa kynnt sér efni upplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðir og veðtryggingar þriðja aðila, en Landsbankinn er aðili að samkomulagi fjármálafyrirtækja, stjórnvalda og Neytendasamtakanna um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga.“ Áfrýjendur upplýstu í skýrslum fyrir dómi að þau hafi þó ekki kynnt sér efni upplýsingabæklingsins og verður ekki séð að bæklingurinn hafi legið frammi við undirskriftina.

Á skjalinu ,,Niðurstöður fasteignalánamats“ sem unnið var fyrir hönd Landsbanka Íslands hf. af starfsmanni bankans kemur fram í lýsingu láns að um sé að ræða eitt lán að fjárhæð 35.580.000 krónur og er helstu skilmálum þess lýst. Skjalið tilgreinir á hinn bóginn ekki berum orðum það lán að fjárhæð 13.000.000 krónur sem áfrýjendur ábyrgðust, heldur einungis fyrrnefnda lánið sem S-kk-nf hugðist taka vegna kaupanna og tryggja með veði í húsinu, sem keypt yrði. Af hálfu stefnda er því haldið fram að í matinu sé engu að síður bæði tekið fullt tillit til 13.000.000 króna lánsins við mat á greiðslubyrði lána og við mat á þeim eignum, sem notaðar skyldu til fjármögnunar kaupanna. Á skjalinu eru tveir dálkar, vinstra megin dálkur með yfirskriftinni: ,,Tekjur og útgjöld“ og hægra megin dálkur með yfirskriftinni: ,,Eignir og skuldir“. Niðurstaða í fyrrnefnda dálkinum er sú að ,,Áætluð greiðslugeta að teknu tilliti til skulda“ sé neikvæð um 91.693 krónur á mánuði. Eignastaða er í síðarnefnda dálkinum talin neikvæð um 2.362.205 krónur. Fyrir neðan þessa tvo dálka eru aðrir tveir dálkar. Sá, sem er vinstra megin, ber yfirskriftina: ,,Greitt við fasteignakaup“ og er niðurstöðutalan þar 62.989.206 krónur. Í hinum, sem er hægra megin, og ber yfirskriftina: ,,Tiltækt til fasteignakaupa“ eru tvær tölur. Annars vegar fjárhæð láns, sem áður hefur verið getið, 35.580.000 krónur, og hins vegar ,,Eignir notaðar til fjármögnunar“ 28.847.200 krónur eða samtals 64.407.200 krónur. Þar fyrir neðan er talan 1.417.994 krónur, en sú fjárhæð er sögð vera ,,Slaki í fjármögnun“. Undir þessari tölu stendur síðan stórum stöfum: ,,Fjármögnun telst takast“. Á skjalinu segir einnig svo: ,,Ef áætluð greiðslugeta að teknu tilliti til skulda er neikvæð (-) merkir það að greiðandi getur ekki efnt fjárskuldbindingar sínar.... Mat þetta miðast við núverandi fjárhagsstöðu greiðanda og er samkvæmt henni áætlun um greiðslugetu hans. Ýmislegt nú ófyrirséð getur valdið því að greiðslugeta breytist til hins betra eða verra frá því sem nú er áætlað að verði.“ Í þessum texta eru orðin ,,getur ekki efnt fjárskuldbindingar sínar“ ská- og feitletruð. Þá er fyrirvari og forsendur um niðurstöður sem hljóða svo: ,,Framangreindar upplýsingar um skuldir og fjárhagsstöðu greiðanda eru að hluta frá honum sjálfum komnar. Að því leyti eru forsendur mats á greiðslugetu hans og niðurstöður/ályktanir dregnar af þeim upplýsingum á hans ábyrgð. Þær eru því án ábyrgðar fyrir Landsbanka Íslands hf.“

S-kk-nf Á-kk-nf upplýsti fyrir dómi að hann hefði ekki afhent áfrýjendum neina bæklinga um ábyrgðir, en ómótmælt er að hann hafi fengið bæklinginn afhentan sjálfur.

Svo sem fyrr greinir undirrituðu áfrýjendur framangreind skjöl að kvöldi 22. júlí 2007 og þegar næsta dag undirrituðu S-kk-nf og dóttir áfrýjenda kaupsamning um húsið að Fjóluvöllum 3, Hafnarfirði, og greiddu útborgunarhluta kaupverðsins degi síðar. Hluti lánsins, sem hér um ræðir, 3.999.743 krónur, var notaður til þess að greiða upp lánið frá Lífeyrissjóði sjómanna, sem fyrir hvíldi á fasteign áfrýjenda og þau höfðu veitt veðleyfi fyrir í þágu S-kk-ef á árinu 2002.

Fjármálaeftirlitið tók í október 2008 ákvörðun um að víkja stjórn Landsbanka Íslands hf. frá og yfirtaka vald hluthafafundar í félaginu og í sama mánuði ákvörðun um að ráðstafa hluta eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til nýstofnaðs félags, stefnda í máli þessu. Gerður var viðauki við skuldabréfið 3. nóvember 2008 sem fól í sér að gjalddaga vaxta var frestað til 1. maí 2009 og áfallnir vextir frá síðasta gjalddaga 1. júní 2008 til og með 1. febrúar 2009 skyldu leggjast við höfuðstól lánsins. Áfrýjendur rituðu samþykki sitt á viðauka þennan.

Eins og gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi var lán það, sem um ræðir, bundið gengi erlendra gjaldmiðla, en því var síðan breytt í óverðtryggt lán í íslenskum krónum. Gjalddagar skyldu vera óbreyttir að öðru leyti en að framan greinir.

Með bréfi lögmanna áfrýjenda 11. nóvember 2010 var þess svo krafist að stefndi viðurkenndi að þau væru ekki bundin af þeirri skuldbindingu sem þau undirgengust 22. júlí 2007. Eftir að þeirri málaleitan var hafnað af hálfu stefnda var mál þetta höfðað.

II

Málsástæðum þeim, sem áfrýjendur reisa ógildingarkröfu sína á, er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Er krafa þeirra einkum reist á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Telja áfrýjendur að forveri stefnda hafi ekki sinnt þeim skyldum, sem reglur samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga lögðu honum á herðar varðandi upplýsingagjöf til þeirra áður en þau undirgengust þá skuldbindingu sem um ræðir. Þá hafi forveri stefnda ekki sinnt þeim almennu skyldum sem á honum hvíldu samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 4. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti.

III

Eins og áður er fram komið er S-kk-nf Á-kk-nf tengdasonur áfrýjenda. Hann var starfsmaður á verðbréfasviði Landsbanka Íslands hf. á árinu 2007. Hann kvaðst í skýrslu fyrir dómi hafa hefði fengið vilyrði yfirmanns síns fyrir því að bankinn myndi lána honum fé til kaupa á húsinu að Fjóluvöllum 3, Hafnarfirði, áður en hann leitaði undirskrifta áfrýjenda á veðskuldabréfið og skjalið um ,,Niðurstöður fasteignalánamats“. Landsbanki Íslands hf. var bundinn af reglum áðurnefnds samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga bæði þegar lán bankans voru tryggð með ábyrgð þriðja manns og þegar þau voru tryggð með veði í eignum annars en lántaka. Í 1. gr. samkomulagsins er lýst því markmiði þess að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga ,,og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugeta greiðanda og eigin tryggingar hans. Með samkomulaginu eru settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum er ... veð í eign annars einstaklings er sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu.“ Í 1. mgr. 3. gr. segir meðal annars að sé veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir að svo verði ekki gert. Í framhaldi af þessu er lýst í stuttu máli hvaða aðferð skuli nota við greiðslumatið. Í 3. mgr. þessarar greinar segir að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. sé ,,fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en kr. 1.000.000,-.“ Samkvæmt 4. gr. samkomulagsins skal fjármálafyrirtæki gefa út upplýsingabækling meðal annars um veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent séu. Segir jafnframt að með undirritun skjala sem fyllt séu út í tengslum við afgreiðslu láns staðfesti veðsali að hann hafi kynnt sér efni upplýsingabæklings um ábyrgðir. Þá segir að tryggt skuli að veðsali geti kynnt sér niðurstöður greiðslumats áður en hann heimili veðsetningu. ,,Ef niðurstaða greiðslumats bendir til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en [veðsali] óskar að lán verði veitt engu að síður, skal hann staðfesta það skriflega.“

IV

Landsbanka Íslands hf. bar að fullnægja þeim skyldum sem á honum hvíldu samkvæmt framangreindu samkomulagi um notkun ábyrgða þegar leitað var eftir veði í eign þriðja manns til tryggingar skuld við bankann. Það leysti bankann ekki undan þessum skyldum gagnvart áfrýjendum, þótt hann hefði kosið að fela S-kk-þgf Á-kk-þgf að afla undirskrifta áfrýjanda undir skjölin og sinna að öðru leyti skyldum bankans samkvæmt samkomulaginu. Er óumdeilt að áfrýjendum voru ekki kynntar reglur samkomulagsins áður en þau samþykktu að veita veð í fasteign sinni. Eins og áður er getið fólst í undirskrift þeirra á veðskuldabréfið einnig yfirlýsing um að þau hefðu kynnt sér efni upplýsingabæklings bankans um persónulegar ábyrgðir og veðtryggingar þriðja aðila. Mátti bankinn treysta því að með undirritun sinni hefðu áfrýjendur kynnt sér efni bæklingsins. Verður því ekki á það fallist að það eitt getið orðið grundvöllur ógildingar á samþykki þeirra, þótt bankinn hafi falið S-kk-þgf að kynna skjölin og þar með tryggja að áfrýjendur ættu kost á að þekkja efni samkomulagsins en hann vanrækt þessar skyldur.

Áfrýjendur rituðu undir skjal um ,,Niðurstöður fasteignalánamats“ og kváðust eins og áður greinir ekki hafa lesið það yfir, en séð ritað á það orðin ,,Fjármögnun telst takast“. Hafi þau treyst bankanum í þessum efnum og talið skjalið rétt að efni til. Skjalið sem um ræðir átti samkvæmt 3. gr. framangreindra reglna að vera mat á ,,greiðslugetu greiðanda“ það er möguleikum hans til þess að standa í skilum með lán þau er greiðslumatið tók til miðað við forsendur eins og þær voru við undirritun skjalsins.

Á efni skjalsins sem áfrýjendur undirrituðu eru verulegir ágallar. Í fyrsta lagi var niðurstaða þess sú að áætluð greiðslugeta lántaka, S-kk-ef Á-kk-ef, væri neikvæð um 91.693 krónur á mánuði. Samkvæmt texta skjalsins sjálfs þýddi þetta að ,,greiðandi getur ekki efnt fjárskuldbindingar sínar.“ Þessu til samræmis segir í 2. málslið 3. mgr. 4. gr. reglna samkomulagsins: ,,Ef niðurstaða greiðslumats bendir til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óskar eftir að lán verði veitt engu að síður, skal hann staðfesta það skriflega.“ Síðastnefnda reglu samkomulagsins verður að skýra svo, að á Landsbanka Íslands hf. hafi við þessar aðstæður hvílt sérstök skylda til þess að vekja athygli áfrýjenda á þeirri staðreynd að S-kk-nf stóðst ekki greiðslumatið og að það fæli í sér verulega aukna áhættu fyrir þau. Það var ekki gert og brást því bankinn skyldum sínum samkvæmt samkomulaginu og þykir í því ljósi ekki geta ráðið úrslitum þótt áfrýjendur hafi ekki kynnt sér reglur þess eða efni skjalsins. Í öðru lagi kemur skýrlega fram ritað með stóru letri á skjalinu sú niðurstaða að ,,Fjármögnun telst takast“. Sú yfirlýsing, sem fólst í þessum orðum, var bæði röng og villandi fyrir áfrýjendur, því skjalið átti samkvæmt reglum samkomulagsins og heiti þess ekki að lúta að því, hvort unnt væri að fjármagna fasteignakaupin, heldur að því hvort lántaki, S-kk-nf, gæti greitt þær skuldir sem stofnað var til vegna kaupanna. Var því villandi sú áhersla sem í texta skjalsins var á því að fjármögnun kaupanna teldist takast, einkum í ljósi þess að niðurstaða skjalsins var í raun sú að S-kk-nf gæti ekki staðið í skilum með greiðslu þeirra lána, sem hann hugðist taka vegna kaupanna. Í þriðja lagi var skjalið einnig rangt að því leyti að ekki var getið þess láns, sem áfrýjendur heimiluðu að tryggt yrði með veði í fasteign þeirra. Þótt stefndi hafi fært fram rök, sem ekki hefur verið hnekkt, fyrir því að í greiðslumatinu sé samt sem áður tekið tillit til greiðslu vaxta af láninu, er þess ekki getið sérstaklega að þegar lánstíma er lokið hvílir höfuðstóll lánsins enn á fasteign áfrýjenda. Bar bankanum annað hvort að taka tillit til þess er metin var greiðslugeta S-kk-ef eða gera áfrýjendum skýrlega grein fyrir því í skjalinu að þær greiðslur, sem greiðslumatið var reist á og tilgreindar voru á því, væru einungis vaxtagreiðslur. Var þetta þeim mun brýnna þar sem efni skjalsins er um margt óljóst og óaðgengilegt og áfrýjendum voru ekki kynntar forsendur greiðslumatsins að öðru leyti. Þá hafði þetta einnig sérstaka þýðingu þar sem niðurstaðan, sem þegar var neikvæði um 91.693 krónur á mánuði, hefði orðið neikvæð um nærfellt 308.000 krónur á mánuði ef fjárhæðinni hefði verið deilt niður á lánstímann, sem var 60 mánuðir.

Samkvæmt framansögðu var niðurstaða greiðslumatsins bæði röng og villandi um mikilvæg atriði og upplýsingagjöf bankans ekki í samræmi við skyldur hans samkvæmt samkomulaginu, sem áður greinir. Verður í þessu ljósi ekki gerð sú krafa til áfrýjenda að þau hefðu mátt átta sig á þessu, þótt þau hefðu kynnt sér efni upplýsingabæklings bankans og þar með reglur samkomulagsins, sem þar var að finna.

V

Sem fyrr greinir reisa áfrýjendur ógildingarkröfu sína einkum á 36. gr. laga nr. 7/1936, en samkvæmt þeirri grein má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við sanngirnismatið skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til.

Við mat á efni samnings þess, sem komst á 22. júlí 2007 milli áfrýjenda og Landsbanka Íslands hf. með undirritun þeirra á veðskuldabréfið, um að þau heimiluðu að veita veð í fasteign sinni til tryggingar láni bankans til S-kk-ef Á-kk-ef, verður fyrst að líta til ,,Niðurstöður fasteignlánamats“. Það skjal var grundvöllur ákvörðunar þeirra um að takast á herðar skuldbindingu þá sem í samþykki þeirra fólst. Þetta skjal var að efni til bæði rangt og villandi um mikilvæg atriði eins og áður er rakið. Var það til þess fallið að áfrýjendur gættu sín ekki á þeirri staðreynd að S-kk-nf stóðst ekki greiðslumat og áhætta þeirra á því að greiðslufall yrði á láninu var mun meiri en ætla mætti. Vegna efnis skjalsins var ákvörðun áfrýjenda reist á rangri og villandi niðurstöðu þess. Mátti forvera stefnda vera þetta ljóst. Verður stefndi að bera hallann af því að óvíst er hvort þau hefðu veitt veðheimild í eigninni ef þau hefðu fengið þær upplýsingar, sem Landsbanka Íslands hf. bar með réttu að veita.

Þegar litið er til stöðu aðila er ljóst að Landsbanki Íslands hf. var stórt fjármálafyrirtæki, sem starfaði á grundvelli opinbers leyfis, og að til hans mátti gera ríkar kröfur um sérfræðiþekkingu og vönduð vinnubrögð. Þessar kröfur leiða bæði af óskráðum reglum og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 og 4. gr. þágildandi laga nr. 33/2003. Óumdeilt er að áfrýjendur búa ekki yfir sérstakri menntun eða þekking á því sviði, sem um ræðir.

Áður hefur verið gerð grein fyrir atvikum við samningsgerð, en eins og þar segir ákvað bankinn að fela S-kk-þgf sjálfum að annast um að skyldum bankans til að veita upplýsingar væri fullnægt. Mátti bankinn gera sér ljóst að S-kk-nf hafði ríka hagsmuni af því að veðheimild yrði veitt og að ekki væri víst að hann sinnti þeim skyldum til hlítar sem á bankanum hvíldu. Þá var líklegra að ekki yrði staðið jafn faglega að upplýsingagjöf þegar sá, sem annast átti hana fyrir bankann, var eins tengdur þeim, sem til stóð að veita skyldu veðheimild, og raun bar vitni. Auk þess var niðurstaða greiðslumatsins á þann veg að bankinn átti ekki að leggja skjölin fram til undirritunar án þess að gera ráðstafanir til að áfrýjendur fengju réttar og fullnægjandi upplýsingar um áhættu sína og að aflað væri sérstaks samþykkis þeirra til að veita veðið þótt S-kk-nf stæðist ekki greiðslumatið.

Ekki verður talið að atvik sem síðar komu til hafi hér sérstaka þýðingu, einkum í ljósi þess að stefndi hefur fallið frá gengistryggingu höfuðstóls lánsins.

Sanngirnismat samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 ræðst af heildarmati á þeim fjórum þáttum, sem tilgreindir eru í 2. mgr. greinarinnar og lýst er að framan. Við matið verður hér að taka tillit til þess að hluti lánsins, sem áfrýjendur veittu veðheimild fyrir, fór til greiðslu eldri veðskuldar að fjárhæð tæplega 4.000.000 krónur, sem áður er gerð grein fyrir og sem hvíldi á fasteigninni. Niðurstaða sanngirnismats, eins og atvikum er háttað í þessu máli, er á þann veg að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda að bera fyrir sig samninginn sem fólst í samþykki þeirra við að veita veð í fasteign sinni, umfram síðastnefnda fjárhæð. Miðað við vaxta- og verðtryggingarákvæði skuldabréfsins, sem greitt var upp, má ætla að hækkun skuldarinnar hefði ekki numið lægri fjárhæð en 2.500.000 krónum. Þegar tekið er tillit til þessa verður fallist á kröfu áfrýjenda á þann hátt að ógilt verður samþykki þeirra við að veita veðleyfi að því marki sem fjárhæðin er umfram 6.500.000 krónur. Í ljósi þessa er ekki unnt að fallast á kröfu áfrýjenda um aflýsingu skuldabréfsins.

Stefndi hefur mótmælt þeirri málsástæðu áfrýjenda að þau hafi mátt gera ráð fyrir að í greiðslumatinu fælist full endurgreiðsla lánsins, sem um ræðir, sem nýrri málsástæðu fyrir Hæstarétti og hafnar því að taka megi tillit til hennar. Í stefnu til héraðsdóms er á því byggt að greiðslumatið sé rangt að því leyti að ekki hafi verið framkvæmt sérstakt greiðslumat vegna þessa láns. Verður talið felast í því sú málsástæða er stefndi andmælir sem of seint fram kominni. Verður því ekki tekið tillit til þessara andmæla hans.

Stefndi greiði áfrýjendum hvorum fyrir sig málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Samþykki áfrýjenda, S-kk-ef V-kk-ef G-kk-ef og D-kvk-ef F-kvk-ef, 22. júlí 2007, við því að veita veð í fasteign sinni að Grenigrund 28, Akranesi, fyrir láni Landsbanka Íslands hf. til S-kk-ef Á-kk-ef samkvæmt skuldabréfi nr. 0172-74-8778, útgefnu 22. júlí 2007, að fjárhæð 13.000.000 krónur er ógilt að því leyti sem samþykkið er umfram 6.500.000 krónur.

Stefndi, Landsbankinn hf., greiði áfrýjendum málskostað í héraði og fyrir Hæstarétti, 600.000 krónur til hvors þeirra.