129/2001

R krafðist bóta vegna slyss, er hún varð fyrir sem farþegi í bifreið GA, en ökumaður bifreiðarinnar í umrætt sinn, GÞ, var undir áhrifum áfengis. Með hliðsjón af lýsingum lögreglu, niðurstöðum mælinga á áfengismagni í blóði og framburðar GÞ fyrir lögreglu, var talið sannað að R hafi mátt vera ljóst að GÞ var undir áhrifum áfengis. Jafnframt þótti sannað að slysið yrði rakið til ölvunar hans. Í málinu var um það deilt hvort R hefði tekið á sig áhættu sem leiddi til þess að hún hefði fyrirgert rétti sínum til bóta. Við úrlausn málsins var höfð hliðsjón af dómaframkvæmd Hæstaréttar á því sviði sem hér um ræddi, auk þess sem litið var til tilskipana EBE um samræmda löggjöf um ábyrgðartryggingar ökutækja og ráðgefandi álits, sem EFTA-dómstóllinn hafði látið Hæstarétti Noregs í té 17. nóvember 1999 í sambærilegu máli. Ekki var talið að dómstólamynduð regla íslensks skaðabótaréttar þess efnis að áhættutaka farþega sem tekur sér far með ölvuðum ökumanni leiði til niðurfellingar bótaréttar, væri andstæð efni fyrrgreindra tilskipana. Tekið var fram vegna fyrrnefnds álits EFTA-dómstólsins að jafnframt væri hafður í huga sá munur sem er á íslenskum og norskum reglum um bætur vegna umferðarslysa. Talið var að við svo búið væru ekki efni til frekari umfjöllunar um stöðu hinna tilvísuðu tilskipana Evrópubandalagsins gagnvart íslenskum rétti. Tekið var fram að umræddar niðurstöður dómstóla hefðu ekki byggst á lögfestri reglu heldur mótast af almennum viðhorfum og kenningum í skaðabótarétti og leitt til dómvenju sem talin hefði verið bindandi. Í ljósi þróunar skaðabótaréttar hér á landi og annars staðar þóttu ekki efni til þess lengur að halda henni við og var niðurstaða málsins látin ráðast af reglum um eigin sök í 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Var R talin hafa sýnt af sér stórkostlegt gáleysi er hún fékk manni, sem henni gat ekki dulist að var verulega undir áhrifum áfengis, stjórn bifreiðar, sem hún hafði umráð yfir, og tók sér far með honum. Bætur til R voru því lækkaðar á grundvelli 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga og hún látin bera 2/3 hluta tjóns síns.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 5. apríl 2001 og krefjast þess aðallega, að þeir verði sýknaðir af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara, að hún verði lækkuð. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu 2. maí 2001 og krefst þess aðallega að aðaláfrýjendur verði dæmdir til greiðslu in solidum á 5.479.145 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. febrúar 2000 til greiðsludags. Jafnframt verði þeir dæmdir til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hún þess að gagnstefndi G-kk-nf M-kk-nf Þ-kk-nf og aðaláfrýjandi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. verði dæmdir in solidum til að greiða sér 5.479.145 krónur með sömu dráttarvöxtum og í aðalkröfu greinir, svo og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi hefur fengið gjafsókn fyrir Hæstarétti.

Gagnstefndi G-kk-nf M-kk-nf Þ-kk-nf hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

I.

Atvikum málsins og málsástæðum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram snýst ágreiningur aðila um bótarétt gagnáfrýjanda vegna slyss, er hún varð fyrir sem farþegi í bifreiðinni R-8748 í Vestfjarðagöngum aðfaranótt 1. nóvember 1997. Ökumaður bifreiðarinnar, gagnstefndi G-kk-nf M-kk-nf, var undir áhrifum áfengis. Er ágreiningur um það, hvort gagnáfrýjanda hafi verið eða mátt vera það ljóst. Verði talið að svo hafi verið er deilt um það, hvort hún hafi tekið á sig áhættu, sem leiði til þess að hún fyrirgeri rétti sínum til bóta.

Ekki er í málinu deilt um niðurstöðu örorkumats eða um tölulegan grundvöll kröfugerðar gagnáfrýjanda, en hins vegar er ágreiningur um upphafstíma dráttarvaxta.

II.

Samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar allt frá árinu 1969 hefur verið litið svo á að sá, sem tekur sér far með ölvuðum ökumanni, geti ekki krafið eiganda bifreiðar, ökumann eða ábyrgðartryggjanda um bætur vegna slyss af völdum bifreiðarinnar, enda hafi hann vitað eða mátt vita um ölvun ökumannsins og orsakasamband sé milli hennar og slyssins. Vísast meðal annars um þetta til dóms Hæstaréttar 24. október 1996, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á blaðsíðu 3120. Af hálfu gagnáfrýjanda er því haldið fram að sú dómvenja, er myndast hafi á þessu sviði, stangist á við tilskipanir Evrópubandalagsins nr. 72/166/EBE, 84/5/EBE og 90/232/EBE, en þær eigi samkvæmt bókun 35 við EES-samninginn að hafa gildi að landsrétti og samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið eigi að skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.

Í héraðsdómi er gerð grein fyrir þeim þremur tilskipunum, sem áður voru nefndar. Hin fyrsta þeirra, sem er frá 24. apríl 1972, fjallar samkvæmt fyrirsögn „um samræmingu á lögum aðildarríkja um ábyrgðartryggingu vegna notkunar vélknúinna ökutækja, og til að kveða á um skyldu til að viðhalda vátryggingu gagnvart slíkri ábyrgð.“ Önnur og þriðja tilskipun, sem eru frá 1983 og 1990, voru settar hinni fyrstu til fyllingar og skýringar. Í tilskipunum þessum felast fyrirmæli um skyldu ríkjanna til að sjá til þess að fyrir hendi sé vátrygging, sem taki til skaðabótaskyldu, er stofnast vegna líkams- eða munatjóns af notkun ökutækis. Verður að telja ljóst að þeim sé ætlað að tryggja, að tjónþoli fái úr hendi vátryggjanda greiðslu á bótum, sem hann á rétt til eftir skaðabótareglum. Þurfi hann ekki að sæta mótbárum frá vátryggjanda um atriði, sem falla undir tilskipanirnar. Hefur EB-dómstóllinn túlkað 1. mgr. 3. gr. fyrstu tilskipunarinnar á þá lund í máli nr. C-129/94 R-x-x B-x-x [1996] ECR I-1829, að í skilmálum lögmæltrar vátryggingar ökutækja megi ekki kveða svo á, að vátryggjanda sé í einhverjum tilvikum, og sérstaklega ekki þegar ökumaður var ölvaður, óskylt að greiða skaðabótakröfu þriðja manns vegna líkams- eða munatjóns, er hlýst af ábyrgðartryggðu ökutæki.

Framangreindar tilskipanir verða ekki skildar svo að þær mæli fyrir um að skylduábyrgðartrygging greiði bætur til tjónþola umfram það, sem hann á skaðabótakröfu til að lögum aðildarríkis. Styðst þessi skilningur meðal annars við forúrskurð EB-dómstólsins 14. september 2000 í málinu nr. C-348/98 M-x-x F-x-x og D-x-x C-x-x F-x-x [2000] ECR I-6711, sem varðaði skýringu á annarri og þriðju tilskipun um ökutækjatryggingar. Segir þar að ákvæði 1. mgr. 3. gr. fyrstu tilskipunar, eins og það hafi verið skýrt og aukið með annarri og þriðju tilskipun, skuldbindi aðildarríkin til að tryggja, að vátryggt sé gegn skaðabótaábyrgð vegna ökutækja, sem að öllu jöfnu séu á yfirráðasvæði þeirra, og mæli meðal annars fyrir um, til hvers kyns tjóns og hverra tjónþola vátryggingin skuli taka. Hins vegar segi ekkert í ákvæðinu um, til hvers konar ábyrgðar, hlutlægrar eða sakarábyrgðar, vátryggingin skuli ná. Á valdsviði aðildarríkjanna sé, hvernig þau skipi skaðabótareglum um tjón af umferð ökutækja. Þeim sé hins vegar skylt að koma því þannig fyrir að vátrygging gegn skaðabótaábyrgð, sem fellur á samkvæmt innanlandsrétti, sé í samræmi við reglur áðurnefndra þriggja tilskipana.

III.

Í héraðsdómi er greint frá ráðgefandi áliti, sem EFTA-dómstóllinn lét Hæstarétti Noregs í té 17. nóvember 1999 í máli Storebrand Skadeforsikring AS gegn V-x-x F-x-x. Í því máli var meðal annars fjallað um bótaákvæði norsku bifreiðatryggingalaganna, sem eru í verulegum atriðum frábrugðin ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987 um þessi efni. Er samkvæmt norsku ákvæðunum ekki um að ræða hlutlæga bótaábyrgð bifreiðaeiganda, en þess í stað eru ákvæði um skylduvátryggingu (trafikkforsikring) til hagsbóta fyrir tjónþola. Er meginreglan sú að tjónþoli eignast beina og sjálfstæða kröfu til bóta á hendur skylduvátryggjandanum, þótt skilyrði bótakröfu séu ekki fyrir hendi samkvæmt skaðabótareglum. Skyldutryggingin er því eins konar slysatrygging, sem greiðir bætur eftir reglum skaðatrygginga. Eigandi og stjórnandi bifreiðar geta jafnframt orðið skaðabótaskyldir eftir lögunum, en þá því aðeins að þeir hafi átt sök á tjóni. Sérstakt ákvæði er í 7. gr. norsku laganna um áhættutöku, þ.e. um brottfall bótaréttar farþega, sem af fúsum vilja lætur aka sér í bifreið, meðal annars ef honum var eða átti að vera ljóst að bifreiðarstjórinn var undir áhrifum áfengis eða annarra örvandi eða deyfandi lyfja.

Í dómi Hæstaréttar Noregs 16. nóvember 2000 í framangreindu máli var á því byggt, að það hefði verið mat EFTA-dómstólsins, að fyrrgreind regla 7. gr. norsku bifreiðatryggingalaganna yrði ekki talin meðábyrgðarregla, sem væri hluti af skaðabótareglum landsréttar, heldur óleyfileg undanþága frá vátryggingarvernd. Var álit EFTA-dómstólsins lagt til grundvallar og lagareglan talin andstæð margnefndum tilskipunum. Hins vegar taldi rétturinn að hinu norska lagaákvæði yrði ekki vikið til hliðar í málinu, þar sem slík úrlausn myndi nánast jafngilda því, að tilskipanirnar hefðu bein réttaráhrif og gengju framar settum lögum.

IV.

Samkvæmt 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga skal sá sem ábyrgð ber á skráningarskyldu vélknúnu ökutæki bæta það tjón sem hlýst af notkun þess enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns. Í 2. mgr. greinarinnar segir að bætur fyrir líkamstjón eða vegna missis framfæranda megi lækka eða fella niður ef sá sem varð fyrir tjóni eða lést var meðvaldur að því af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. ber skráður eða skráningarskyldur eigandi vélknúins ökutækis ábyrgð á því og er fébótaskyldur samkvæmt 88. gr. Í lögunum er ekki ákvæði, sem felur í sér að áhættutaka farþega, sem tekur sér far með ölvuðum ökumanni, leiði til niðurfellingar bótaréttar. Slík regla er hins vegar leidd af fordæmum Hæstaréttar. Hefur henni verið beitt þegar afstaða er tekin til bóta á grundvelli 88. gr. og 90. gr. umferðarlaga. Í 91. gr. laganna eru síðan fyrirmæli um að greiðsla á bótum, sem ákveðnar eru á grundvelli áðurnefndra lagagreina, skuli vera tryggð með ábyrgðartryggingu hjá viðurkenndu vátryggingafélagi. Þegar litið er til þessa og þeirra atriða, sem rakin eru í II. og III. kafla dómsins, verður ekki talið, að framangreind skaðabótaregla varðandi áhættutöku sé andstæð efni tilskipana Evrópubandalagsins um samræmda löggjöf um ábyrgðartryggingar ökutækja. Vegna álits EFTA-dómstólsins 17. nóvember 1999 er þá jafnframt hafður í huga sá munur, sem er á íslenskum og norskum reglum um bætur vegna umferðarslysa.

Við svo búið eru ekki efni til frekari umfjöllunar um stöðu ofangreindra tilskipana gagnvart íslenskum rétti.

V.

Eins og áður er fram komið hefur það leitt af dómafordæmum undanfarna áratugi að sá, sem tekur sér far með ölvuðum ökumanni og er eða má vera það ljóst, fyrirgerir rétti sínum til bóta, lendi hann í slysi. Í ljósi þróunar skaðabótaréttar hér á landi og annars staðar má fallast á að efni séu til að þessi regla sæti nú endurskoðun. Fyrir liggur að í ýmsum löndum, þar sem byggt hefur verið á sömu sjónarmiðum í skaðabótarétti um áhættutöku af þessu tagi, hefur verið frá þeim horfið. Þannig var til dæmis farin sú leið í Danmörku, að ákvæði um eigin sök, sambærilegu við 2. mgr. 88. gr. umferðarlaganna, er nú beitt þegar um áhættutöku er að ræða, en dönsk löggjöf hefur talsvert verið höfð til hliðsjónar við mótun löggjafar hér á landi á þessu sviði. Hafa verður í huga að aðdragandi þess þegar maður sest upp í bifreið með ölvuðum ökumanni getur verið með ýmsum hætti, svo og önnur atvik, þannig að eðlilegt er að hvert tilvik sé metið fyrir sig. Svo sem fyrr er rakið felst í 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga að bætur megi lækka eða fella niður þegar tjónþoli hefur verið meðvaldur að tjóni af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Fyrri niðurstöður dómstóla um að áhættutaka, eins og hér er um fjallað, leiði til niðurfellingar bóta, hafa sem fyrr segir ekki byggst á lögfestri reglu heldur mótast af almennum viðhorfum og kenningum í skaðabótarétti og leitt til dómvenju, sem hefur verið talin bindandi. Þegar litið er til þess, sem að framan er rakið, þykja ekki efni til þess lengur að halda henni við.

Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða málsins látin ráðast af reglum um eigin sök í 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga.

VI.

Fallast ber á þá niðurstöðu héraðsdóms með skírskotun til forsendna hans, að gagnáfrýjanda hafi mátt vera ljóst að gagnstefndi G-kk-nf M-kk-nf, er hún fékk til að aka bifreiðinni R-8748 fyrir sig frá Flateyri til Bolungarvíkur aðfaranótt 1. nóvember 1997, hafi verið undir áhrifum áfengis. Jafnframt er staðfest sú niðurstaða dómsins að slysið verði rakið til ölvunar hans.

Gagnáfrýjandi sýndi þannig af sér stórkostlegt gáleysi er hún fékk manni, sem henni gat ekki dulist að var verulega undir áfengisáhrifum, stjórn bifreiðar, sem hún hafði umráð yfir, og tók sér far með honum. Sök hennar á slysinu er því veruleg. Ber að lækka bætur til hennar á grundvelli 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga og þykir í ljósi atvika eðlilegt að hún beri 2/3 hluta tjóns síns. Ekki er tölulegur ágreiningur um grundvöll kröfugerðar eins og fram er komið. Samkvæmt því verða aðaláfrýjendur dæmdir in solidum til að greiða gagnáfrýjanda 1.826.382 krónur. Ekki er gerð krafa um vexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og verða þeir því ekki dæmdir. Rétt þykir að dráttarvextir greiðist frá 1. febrúar 2000, eins og krafist er og nánar er kveðið á um í dómsorði.

Eftir atvikum málsins þykir rétt að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms skal standa, en um gjafsóknarkostnað fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjendur, G-kk-nf I-kk-nf A-kk-nf og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði gagnáfrýjanda, R-kvk-þgf Ö-kvk-þgf A-kvk-þgf, óskipt 1.826.382 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. febrúar 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 600.000 krónur.