428/2001

K hf. (síðar S hf.) seldi T ehf. tiltekið magn af heilfrystum þorski, sem áður hafði verið veðsettur Landsbanka Íslands (L) til tryggingar kröfu L vegna láns sem L hafði veitt K hf. vegna kaupa á fiskinum. Í tengslum við þessi viðskipti K hf. og T ehf. hafði E (síðar S) gefið út yfirlýsingu til L um greiðslu til L og greiðsluskilyrði. Kom síðar upp ágreiningur milli S hf. og S um efni yfirlýsingarinnar. Með vitnisburði fyrrum forsvarsmanns T ehf. var talið liggja fyrir að skilyrði umræddrar yfirlýsingar væri fullnægt og S með því orðið greiðsluskyldur samkvæmt henni. Voru kröfur S hf. samkvæmt þessu teknar til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. nóvember 2001. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda, svo og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Málavextir eru þeir að í október 1996 seldi Kambfell hf. Trostan ehf. tæp 62 tonn af heilfrystum þorski, svonefndum rússaþorski, og var söluverð hans 6.706.015 krónur. Samkvæmt skýrslu þáverandi framkvæmdastjóra Kambfells hf. fyrir héraðsdómi hafði þessi fiskur áður verið veðsettur Landsbanka Íslands til tryggingar kröfu bankans vegna láns, sem hann hafði veitt félaginu vegna kaupa á fiskinum. Í tengslum við þessi viðskipti Kambfells hf. og Trostans ehf. gaf Eyrasparisjóður 24. október 1996 út yfirlýsingu til Landsbanka Íslands og sendi afrit hennar til samningsaðilanna. Er yfirlýsing þessi í heild sinni tekin upp í hinum áfrýjaða dómi, en mál þetta snýst um ágreining aðila um efni hennar. Með yfirlýsingunni „staðfestir“ sparisjóðurinn „greiðslu til Landsbanka Íslands“ vegna framangreindra fiskkaupa Trostans ehf. af Kambfelli hf. Þá segir í yfirlýsingunni: „Greiðsla verði innt af hendi jafnóðum og veðsettar verða afurðir unnar úr þessum fiski ...“.

Á þessum tíma var í gildi milli Trostans ehf., og Eyrasparisjóðs samningur um „framleiðslulán til sjávarútvegs“ svonefndur afurðalánasamningur. Samkvæmt honum viðurkenndi félagið að skulda sparisjóðnum framleiðslulán „vegna sjávarafurðaframleiðslu og rekstrarvörubirgða“ á nánar tilgreindu tímabili allt að tiltekinni hámarksfjárhæð. Skyldi lánið samkvæmt 1. gr. samningsins „eingöngu veitt til greiðslu hráefnis- og rekstrarkostnaðar við framleiðslu sjávarafurða“. Til tryggingar láninu veðsetti félagið samkvæmt 3. gr. samningsins sparisjóðnum með fyrsta veðrétti að sjálfsvörsluveði „allar tegundir afurða og rekstrarvara“, sem það átti eða kynni að eignast við framleiðslu á því tímabili, sem samningurinn tók til.

Fyrrum forsvarsmaður Trostans ehf. bar fyrir héraðsdómi að félagið hafi framleitt saltfiskafurðir úr framangreindum rússaþorski. Ekki mundi hann nákvæmlega hvenær þessi fiskur var unninn, en taldi að það hafi örugglega verið í nóvember og fram í desember 1996 og hafi vinnslu úr honum verið lokið fyrir þau áramót.

Samkvæmt gögnum málsins óskaði Trostan ehf. sex sinnum eftir veitingu lána vegna framleiðslu þorskafurða á grundvelli framangreinds afurðalánasamnings við Eyrasparisjóð á tímabilinu frá október 1996 til janúarloka 1997. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi barst aðeins ein greiðsla frá Eyrasparisjóði til Landsbanka Íslands á grundvelli framangreindrar yfirlýsingar. Var það 25. nóvember 1996 og fjárhæð hennar 1.053.000 krónur. Kemur fram af gögnum málsins að þessi greiðsla var innt af hendi í tengslum við veitingu sparisjóðsins á einu framangreindra afurðalána til Trostans ehf. vegna framleiðslu félagsins á saltfiskafurðum á tímabilinu 15. til 21. nóvember 1996, sem og að Trostan ehf. hafi ekki í öðrum tilvikum farið fram á að sparisjóðurinn ráðstafaði hluta veittra afurðalána til greiðslu fyrir rússaþorskinn.

Í skýrslu þáverandi framkvæmdastjóra Kambfells hf. fyrir héraðsdómi kom fram að félagið hafi greitt Landsbanka Íslands það sem ógreitt var vegna fiskviðskiptanna og þar með leyst til sín kröfu bankans á hendur Eyrasparisjóði vegna framangreindrar yfirlýsingar. Fyrir liggur að Kambfell hf. sameinaðist stefnda Skinney-Þinganesi hf., sem höfðaði mál þetta á hendur Eyrasparisjóði til heimtu þess hluta söluandvirðis rússaþorsksins, sem enn var ógreiddur. Eftir að málið var höfðað sameinaðist og Eyrasparisjóður áfrýjanda, Sparisjóði Vestfirðinga.

II.

Með yfirlýsingu sinni 24. október 1996 staðfesti Eyrasparisjóður, eins og að framan er rakið, greiðslu til Landsbanka Íslands vegna framangreindra fiskkaupa Trostans ehf. Skyldi sú greiðsla innt af hendi jafnóðum og veðsettar yrðu afurðir unnar úr hinum keypta fiski. Samkvæmt ákvæðum framangreinds afurðalánasamnings Trostans ehf. og sparisjóðsins öðlaðist hann veð í afurðum fyrirtækisins jafnharðan og þær voru framleiddar án þess að til frekari samninga eða tilkynninga þyrfti að koma og án tillits til þess hvort sótt var um afurðalán vegna viðkomandi framleiðslu. Fyrir liggur með framangreindum vitnisburði fyrrum forsvarsmannns Trostans ehf. að félagið vann afurðir úr umræddum fiski í nóvember og desember 1996. Við þá framleiðslu öðlaðist sparisjóðurinn veð í afurðunum á grundvelli ákvæða afurðalánasamningsins. Þar með var skilyrði samkvæmt yfirlýsingunni 24. október 1996 fullnægt og varð sparisjóðurinn með því greiðsluskyldur samkvæmt henni. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest á þann hátt, sem í dómsorði greinir.

Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að af kröfu stefnda, Skinneyjar-Þinganess hf., greiðast frá 1. júlí 2001 dráttarvextir samkvæmt 1. mgr 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Áfrýjandi, Sparisjóður Vestfirðinga, greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.