82/2016

F ehf. og L hf. deildu um hvort L hf. hefði við endurútreikning á þremur lánssamningum, sem höfðu verið bundnir ólögmætri gengistryggingu, verið heimilt að reikna vexti á gjalddaga sem gjaldfallið hefðu fyrir endurútreikninginn eftir 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að við heildarmat á öllum aðstæðum yrði að líta til þess hvaða áhrif viðbótarkrafan hefði á efnahag F ehf. og óhagræði hans af því að þurfa að standa skil á henni. Var talið að þegar litið væri til stærðar F ehf. og umsvifa félagsins væru áhrif viðbótarkröfunnar á F ehf. svo veruleg að L hf. yrði sjálft að bera þann vaxtamun sem um var deilt í málinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. febrúar 2016. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 381.556.618 krónur, en til vara 268.897.000 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. júní 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Svo sem rakið er í héraðsdómi gerði Ræsir hf. lánssamning við Landsbanka Íslands hf. 20. október 2006 að jafnvirði 320.000.000 krónur. Þá gerði Ræsir Fasteignir hf. lánssamning við bankann 29. ágúst 2007 að jafnvirði 255.000.000 krónur. Að lokum gerði Festing ehf. lánssamning við bankann 25. febrúar 2008 að jafnvirði 800.000.000 krónur. Í öllum tilvikum var um að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum í tilteknum hlutföllum. Með viðauka við lánssamningana 20. október 2006 og 29. ágúst 2007 yfirtók Festing ehf. skyldur lántaka samkvæmt þeim frá og með 31. júlí 2008. Kröfum samkvæmt öllum lánssamningunum var ráðstafað til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008.

Með samkomulagi 24. september 2010 um fjárhagslega endurskipulagningu Festingar ehf., sem meðal annars fól í sér útgáfu tveggja verðtryggðra skuldabréfa í íslenskum krónum og bera skyldu vexti frá 1. og 5. júlí 2010, greiddi Festing ehf. upp áðurnefnd skuldabréf. Með samkomulaginu var höfuðstóll lánanna lækkaður um 25% og miðað við að um væri að ræða lögmæt lán í erlendum myntum. Með bréfi 11. október 2011 féllst stefndi á að umrædd lán hefðu falið í sér óheimila gengisbindingu. Af þeim sökum voru lánin endurútreiknuð til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010 um breytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 18. gr. þeirra laga, á þann veg að skuldbindingar samkvæmt þeim, í íslenskum krónum, bæru frá öndverðu vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, en ekki samningsvexti. Nam mismunurinn 307.434.000 krónum. Eftir endurútreikninginn taldist Festing ehf. eiga inneign að fjárhæð 38.537.123 krónur, sem ráðstafað var til lækkunar skuld félagsins við stefnda. Var viðbótarkrafan því að fjárhæð 268.897.000 krónur. Varakrafa áfrýjanda svarar til þeirrar fjárhæðar, en í aðalkröfu hans er að auki tekið tillit til vaxta og verðbóta vegna viðbótarkröfunnar miðað við fyrrgreind lán sem hann tók til að gera upp lánssamningana er voru gengistryggðir. Með aðilum er ekki tölulegur ágreiningur.

Meðal málsgagna er tölvupóstur áfrýjanda 25. september 2013, þar sem hann spurðist fyrir um hvernig staðan væri „á þessum málum.“ Svaraði stefndi því til degi síðar að „fyrstu lán lögaðila sem falla undir núverandi dómafordæmi“ yrðu leiðrétt í fyrri hluta októbermánaðar og stefnt væri að því að ljúka meginþorra þeirra fyrir áramót. Áfrýjandi sendi stefnda sama dag tölvupóst og spurðist fyrir um hvort búið væri að kveða upp úr um stöðu lána sinna og svaraði stefndi erindinu sama dag á þann veg að þau hefðu verið „ólögleg gengistryggð lán“, ekki væri búið að fara yfir lánin með tilliti til nýlegra dómafordæma, en það skýrðist fljótlega.

II

Áfrýjandi hefur höfðað mál þetta til endurgreiðslu á því sem hann telur sig hafa ofgreitt við uppgjör fyrrgreindra þriggja lánssamninga sem bundnir voru ólögmætri gengisviðmiðun. Hefur stefndi borið því við að óskráðar reglur um endurheimtu ofgreidds fjár komi í veg fyrir að krafa áfrýjanda verði tekin til greina. Um þá málsástæðu er þess að gæta að stefndi átti sjálfur frumkvæði að því að taka skuldarsambandið upp með endurútreikningi lánanna, en með því viðurkenndi hann í verki rétt áfrýjanda til leiðréttingar eftir því sem lög stóðu til. Getur stefndi því ekki borið fyrir sig að reglur um endurheimtu ofgreidds fjár hindri að krafa áfrýjanda verði tekin til greina. Verður heldur ekki talið skipta máli í þessu sambandi þótt áfrýjandi hafi ekki gert sérstakan fyrirvara við endurútreikninga stefnda, enda lýsti hann því yfir með fyrrgreindum tölvupósti 26. september 2013 að frekari leiðrétting gagnvart áfrýjanda gæti komið til greina að fengnum frekari upplýsingum. Þá hefur áfrýjandi ekki glatað viðbótarkröfu sinni fyrir tómlæti. Að þessu gættu ráðast úrslit málsins af því hvort stefnda hafi verið heimilt við endurútreikning lánanna að reikna með viðbótarkröfu vegna þess vaxtamunar sem krafa áfrýjanda um endurgreiðslu lýtur að.

Svo sem Hæstiréttur hefur ítrekað slegið föstu er það meginregla kröfuréttar að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann á rétt til úr hendi skuldara, eigi tilkall til viðbótarkröfu. Frá þeirri meginreglu hefur verið viðurkennt að gera verði undantekningar við sérstakar aðstæður. Í þeim efnum hefur einkum komið til greina að víkja frá meginreglunni þegar skuldari hefur með réttu getað miðað við að lögskiptunum sé endanlega lokið og hann síðan í samræmi við það hagað ráðstöfunum sínum í góðri trú. Við mat á þessu verður einnig að líta til eðlis skuldarsambandsins, aðstöðu bæði kröfuhafa og skuldara og hvorum þeirra stóð nær að ganga úr skugga um að efndir væru fullnægjandi eða bera áhættuna af mistökum sem leiddu til vangreiðslu. Þá verður viðbótarkröfu frekar hafnað ef kröfuhafi hefur sýnt af sér tómlæti við að hafa uppi kröfu um leiðréttingu. Að baki undantekningum frá meginreglunni búa sjónarmið um öryggi í viðskiptum, en viðbótarkrafa getur haft í för með sér mikla röskun á fjárhagslegum hagsmunum skuldara. Á það sérstaklega við þegar viðvarandi skuldarsamband til lengri tíma er tekið upp hvað fortíðina varðar og skuldara í framhaldinu gert að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum, þvert á væntingar skuldara um hið gagnstæða miðað við það sem aðilar hafa fram að því lagt til grundvallar í lögskiptum sínum. Eftir því sem óhagræði skuldara er meira af viðbótarkröfunni því sterkari eru rökin til að víkja frá meginreglunni.

Þegar virt er staða aðila í skuldarsambandi, með tilliti til þess hvort fallist verði á viðbótarkröfu, hefur í dómaframkvæmd verið talið skipta máli hvort skuldari er annars vegar einstaklingur, lítið fyrirtæki eða fámennt sveitarfélag eða hins vegar stórt fyrirtæki. Að því er varðar fyrirtæki var viðbótarkröfu hafnað í dómi Hæstaréttar 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013 og 30. janúar 2014 í máli nr. 544/2013, en þar áttu í hlut smáfyrirtæki. Aftur á móti var viðbótarkrafa tekin til greina í dómum réttarins 12. desember 2013 í máli nr. 463/2013 og 13. október 2016 í máli nr. 34/2016, en þar var um að ræða mjög stór fyrirtæki á íslenskan mælikvarða. Í dómi Hæstaréttar 6. nóvember 2014 í máli nr. 110/2014 og í dómum réttarins 15. október 2015 í málum nr. 34 og 35/2015 áttu í hlut tvö fyrirtæki, sem ekki voru jafn stór en með þó nokkur umsvif. Þar var hafnað viðbótarkröfu á hendur öðru fyrirtækinu, en hún tekin til greina á hendur hinu. Samkvæmt þessu er ekki útilokað að vikið verði frá meginreglunni þótt í hlut eigi meðalstór og jafnvel stærri fyrirtæki, en þá þarf eðli máls samkvæmt meira að koma til. Er þess þá að gæta að stærri fyrirtæki búa að jafnaði yfir meiri þekkingu á sviði fjármála eða eiga í öllu falli auðveldara með að afla sér hennar en þau sem smærri eru. Af þeim sökum verða gerðar ríkari kröfur til aðgæslu stærri fyrirtækja gagnvart afleiðingum þeirra skuldbindinga sem þau gangast undir. Af þessu leiðir að því aðeins verður vikið frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til fullra efnda, þegar stærri fyrirtæki eiga í hlut, að beiting reglunnar leiði til svo verulegrar röskunar á hagsmunum skuldara og jafnvægi í skuldarsambandinu að ekki verði við unað.

Hvort sem litið er til hlutfalls viðbótarkröfu stefnda af höfuðstól lánanna, að teknu tilliti til hækkunar verðlags frá því lánin voru tekin, heildarfjárhæðar vaxtagreiðslna eða aðeins fjárhæðar viðbótarkröfunnar, er öldungis ljóst að hún er umtalsverð. Verður einnig að fallast á með héraðsdómi að lítið hlutfall afborgana breyti því ekki að skapast hafi næg festa við framkvæmd lánssamninganna. Jafnframt verður lagt til grundvallar að báðir aðilar gengu út frá því að gengistrygging höfuðstóls lánanna væri gild og eru því engin efni til að telja að áfrýjandi hafi ekki verið í góðri trú um að greiðslur hans á vöxtum hverju sinni fælu í sér fullar efndir. Mæla þessi atriði með því að krafa áfrýjanda verði tekin til greina, án þess þó að þau ein og sér geti ráðið úrslitum. Að þessu gættu verður við heildarmat á öllum aðstæðum að líta til þess hvaða áhrif viðbótarkrafan hefur á efnahag áfrýjanda og óhagræði hans af því að þurfa að standa skil á henni.

Eins og áður greinir var áfrýjanda tilkynnt um endurútreikninga stefnda á lánunum með bréfi 11. október 2011, en þeir tóku mið af því að stefndi ætti viðbótarkröfu vegna vangreiddra vaxta fyrir liðna tíð. Samkvæmt ársreikningi Festingar ehf. 2011 námu rekstartekjur félagsins 997.404.470 krónum það ár. Þá nam rekstrarhagnaður ársins fyrir skatta og fjármagnsliði 809.207.654 krónum, en hagnaður ársins að teknu tilliti til meðal annars fjármagnsliða, matsbreytinga fjárfestingareigna og tekjuskatts, 379.913.478 krónum. Eigið fé var 488.198.719 krónur að teknu tilliti til viðbótarkröfunnar. Samkvæmt þessu nemur hún um einum þriðja hluta rekstrartekna ársins og svarar til nær alls hagnaðar þess. Að öllu þessu virtu og þegar litið er til stærðar og umsvifa félagsins á þessum tíma eru áhrif viðbótarkröfunnar á áfrýjanda, sem leiðir rétt sinn frá félaginu, svo veruleg að stefndi verður sjálfur að bera þann vaxtamun sem deilt er um í málinu og leiðir af því að lánin voru bundin ólögmætri gengistryggingu. Var stefnda því óheimilt að taka tillit til viðbótarkröfunnar við endurútreikning lánanna og ber að standa áfrýjanda skil á fjárhæð er svarar til hennar. Fá ákvæði laga nr. 151/2010, sem breyttu lögum nr. 38/2001, ekki haggað þeirri niðurstöðu, svo sem Hæstiréttur hefur ítrekað lagt til grundvallar í dómum sínum um viðbótarkröfur vegna vaxta af gengistryggðum lánum, sbr. dóm réttarins 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011, og fleiri dóma sem gengu í kjölfarið.

Líta verður svo á að krafa áfrýjanda geti einungis numið fjárhæð er svari til leiðréttinga á fyrrgreindum lánum, að fjárhæð 307.434.000 krónur, að frádregnum 38.537.000 krónum samkvæmt skuldaleiðréttingu þeirri er áður er getið, en það er sú fjárhæð sem áfrýjandi krefst til vara. Verður því hvorki fallist á með honum að lagaheimild né reglur um skaðabætur standi til að hann geti krafist fjárhæðar sem svarar til vaxta og verðbóta vegna lántökunnar til að gera upp lánssamninganna. Verður varakrafan því tekin til greina með dráttarvöxtum frá því málið var höfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, Landsbankinn hf., greiði áfrýjanda, Festi ehf., 268.897.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. september 2014 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.