525/2015

Ákærðu voru í málinu borin sökum um umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í störfum sínum hjá sparisjóðnum A hf., Y sem forstjóri og X, Z, Þ og Æ sem stjórnarmenn, misnotað aðstöðu sína og stefnt fé hans í verulega hættu með því að fara út fyrir heimildir til lánveitinga, er þau 30. september 2008 í sameiningu veittu B hf. peningamarkaðslán að fjárhæð 2.000.000.000 krónur til eins mánaðar, án trygginga fyrir endurgreiðslu lánsins og án þess að meta greiðslugetu og eignastöðu lánþegans í samræmi við útlánareglur sparisjóðsins. Fyrir lá að leitað var heimildar stjórnar A hf. til lánsins fyrrnefndan dag þar sem lánveitingin fór umfram heimild Y sem forstjóra samkvæmt reglna félagsins um lánveitingar og ábyrgðir. Með skírskotun til framburðar ákærðu var lagt til grundvallar að árshlutauppgjör B hf. fyrir fyrstu sex mánuði ársins 2008 hefði legið fyrir á stjórnarfundinum, það verið rætt þar og að niðurstaða þess, sem hefði sýnt afar sterk eiginfjárstaða félagsins með endurfjármögnun tryggð fram í desember 2009, hefði verið meginforsenda lánsins. Samkvæmt þessu og að virtri framkvæmd peningamarkaðslána hjá A hf. var talið ósannað af hálfu ákæruvaldsins, sbr. 108. gr. og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að X, Z, Þ og Æ hefðu af ásetningi misnotað aðstöðu sína umrætt sinn og þannig gerst brotleg við 249. gr. almennra hegningarlaga. Þá hefði X hvorki haft heimild til að skuldbinda A hf. við þær aðstæður sem hefðu verið uppi né tekið formlega þátt í ákvörðun stjórnarinnar um lánveitinguna. Að þessu virtu voru ákærðu sýknuð af sakargiftum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. júlí 2015. Af hálfu ákæruvaldsins er þess aðallega krafist að ákærðu verði sakfelld samkvæmt ákæru og þau dæmd til refsingar, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað.

Ákærðu X, Z og Æ krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.

Ákærðu Y og Þ krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, en til vara að þau verði dæmd til vægustu refsingar sem lög leyfa.

I

Með bréfi 23. október 2012 beindi Fjármálaeftirlitið með vísan til 1. gr. laga nr. 135/2008 um embætti sérstaks saksóknara og 112. gr. d. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki kæru á hendur A hf. og stjórnarmönnum hans, A, ákærðu X, Z, Þ og Æ, svo og forstjóra sparisjóðsins, ákærða Y, vegna gruns um meiri háttar brot gegn þágildandi 1. og 3. mgr. 30. gr. laga nr. 161/2002 varðandi takmarkanir á stórum áhættuskuldbindingum fjármálastofnana. Þá voru stjórnarmennirnir I og J talin hafa komið að málinu, en þau sátu sinn síðasta stjórnarfund 25. febrúar 2008 og í framhaldi af því tóku ákærðu Þ og Æ sæti í stjórninni.

Í kærunni kom fram að grunur léki á að forstjóri og stjórnarmenn sparisjóðsins hefðu stofnað fé sparisjóðsins í hættu og stuðlað að falli hans með því að láta hann taka á sig áhættuskuldbindingar vegna B hf. og fjárhagslega tengdra aðila umfram þau 25% mörk af eiginfjárgrunni sparisjóðsins, sem kveðið væri á um í 1. mgr. 30. gr. laga nr. 161/2002, á tímabilinu frá 30. desember 2007 til 30. mars 2008 og frá 30. september 2008 til ársloka sama ár. Hafi ætluð brot falist í því að sparisjóðurinn hefði ekki skilgreint réttilega B hf. og C ehf. sem fjárhagslega tengda aðila í skilningi 2. mgr. 30. gr. laga nr. 161/2002 þegar sparisjóðurinn gekkst í sjálfskuldarábyrgðir fyrir C ehf. og veitti B hf. lán, en áhættuskuldbindingar þessar hafi að samanlagðri fjárhæð verið umfram 25% af eiginfjárgrunni sparisjóðsins. Hafi ákvarðanir um lán og veittar ábyrgðir verið teknar af forstjóra og stjórnarmönnum sparisjóðsins á hverjum tíma. Þá taldi Fjármálaeftirlitið að forstjóri og stjórnarmenn sparisjóðsins hafi látið hjá líða á árinu 2008 að tilkynna því án tafar í samræmi við þágildandi 3. mgr. 30. gr. laga nr. 161/2002 að áhættuskuldbindingar sparisjóðsins hafi farið yfir þau mörk sem kveðið væri á um í 1. mgr. 30. gr. laganna. Jafnframt hafi forstjóri sparisjóðsins borið ábyrgð á að Fjármálaeftirlitinu hafi verið sendar rangar og villandi skýrslur um stórar áhættuskuldbindingar miðað við 31. desember 2007 og 31. október 2008 og þannig gerst brotlegur við 2. mgr. 112. gr. b. sömu laga.

Um atvik máls sagði að sparisjóðurinn hafi 30. desember 2007 tekið á sig sjálfskuldarábyrgðir fyrir skuldum C ehf. gagnvart helstu lánardrottnum félagsins. Hafi sjálfskuldarábyrgðirnar verið samtals að fjárhæð 6.300.000.000 krónur og því numið einar og sér um 35% af eiginfjárgrunni sparisjóðsins í árslok 2007. Í lok september 2008 hafi B hf. óskað eftir 30 daga skammtímaláni (peningamarkaðsláni) hjá sparisjóðnum án tryggingar og hafi stjórn sparisjóðsins samþykkt lánsumsóknina eftir að A, forstjóri B hf. og stjórnarformaður sparisjóðsins, hafi vikið af fundi. Kæmi fram í fundargerðum stjórnar að heildaráhætta sparisjóðsins vegna B hf. fyrir lánveitingu væri 500.000.000 krónur og næmi eftir lánveitingu 20% af CAD eigin fé hans.

Í skýrslu endurskoðunarfyrirtækisins PricewaterhouseCoopers ehf., sem gerð hafi verið að beiðni bráðabirgðastjórnar sparisjóðsins, komi meðal annars fram að samanlögð áhættuskuldbinding sparisjóðsins vegna B hf. í gegnum lánveitingar, hlutabréfaeign, bæði beina og óbeina, kaupum á skráðum skuldabréfum og afleiðuviðskiptum, hafi verið yfir lögboðnu 25% hámarki eftir fyrrgreinda lánveitingu í september 2008. Bæri heildarstöðu áhættuskuldbindinga sparisjóðsins vegna B hf. samkvæmt útreikningum PricewaterhouseCoopers ehf. og þeim fjárhæðum, sem tilgreindar væru í fundargerð stjórnar sparisjóðsins, því ekki saman.

Þá sagði í kæru Fjármálaeftirlitsins að C ehf. hafi verið stofnað af nokkrum sparisjóðum í lok árs 2006 í þeim tilgangi að halda utan um eignarhluti þeirra í B hf. Upphaflega hafi A hf. lagt umræddu fjárfestingarfélagi til 1.400.000.000 krónur í eiginfjárframlag, sem nýtt hafi verið til að kaupa hlutabréf í B hf. af H hf. og síðar hafi stærsti hluti þess hlutafjár, sem sparisjóðurinn átti í B hf., verið færður yfir til C ehf. Af 22.300.000.000 krónum í eignum C ehf. hafi 20.000.000.000 krónur, eða um 90% eignanna, verið hlutabréf í B hf. Teldi Fjármálaeftirlitið að ljóst mætti vera að beint samhengi hafi verið á milli verðþróunar á hlutabréfum í B hf. og afkomu C ehf. Tengsl félaganna væri því augljóst dæmi um fjárhagslega tengda aðila í skilningi b. liðar 2. gr. reglna nr. 216/2007 um stórar áhættuskuldbindingar hjá fjármálafyrirtækjum með því að ef B hf. lenti í fjárhagserfiðleikum myndi C ehf. lenda í greiðsluerfiðleikum.

Í kærunni kom fram að A hf. hafi átt 48,4% hlutafjár í C ehf., sem aftur hafi átt 8,94% hlutafjár í B hf. Sparisjóðurinn hafi einnig átt beinan eignarhlut í B hf. í gegnum H hf. Hafi markaðsvirði þessa samanlagða hlutar numið um 16.500.000.000 krónum í árslok 2007. Á sama tíma hafi eigið fé sparisjóðsins verið 27.800.000.000 krónur og fjárhagsleg afkoma hans því verið afar viðkvæm fyrir breytingum á gengi hlutabréfa í B hf.

Í lok árs 2007 hafi verð hlutabréfa í B hf. farið að falla og veðhlutfall lánanna, sem C ehf. hafði tekið, lækkað en lánin hafi í árslok 2007 numið um 17.400.000.000 krónum og öll verið á gjalddaga á árinu 2008. Hafi það endað með því að hinn 30. desember 2007 hafi sparisjóðurinn tekið á sig sjálfskuldarábyrgð á lánum C ehf. hjá Glitni banka hf., D hf. og Straumi-Burðarási fjárfestingarbanka hf., samtals að fjárhæð 6.300.000.000 krónur, sem hafi numið 35% af eiginfjárgrunni sparisjóðsins. Ábyrgðaryfirlýsingarnar hafi verið undirritaðar af forstjóra sparisjóðsins þótt hann hafi ekki haft heimild til að skuldbinda sparisjóðinn um hærri fjárhæð en sem nam 10% af eigin fé hans samkvæmt grein 1.8. reglna hans um lánveitingar og ábyrgðir. Hafi stjórn sparisjóðsins ekki veitt forstjóranum heimild til að gefa umræddar ábyrgðaryfirlýsingar fyrr en á stjórnarfundi 23. janúar 2008 eða rúmum þremur vikum eftir að þær voru undirritaðar. Í raun hafi þó hvorki forstjóri né stjórn haft heimild til að veita svo háar ábyrgðir, þar sem í 4. mgr. greinar 1.2. fyrrgreindra reglna hafi verið mælt fyrir um að heildarskuldbinding einstakra viðskiptavina eða fjárhagslega tengdra aðila skyldi ekki vera hærri en 20% af eigin fé samkvæmt næstliðnu endurskoðuðu uppgjöri „[A hf.] heildarinnar.“ Þar að auki væri um að ræða brot á 1. mgr. 30. gr. laga nr. 161/2002, sem kvæði á um að áhætta vegna eins eða fleiri innbyrðis tengdra viðskiptamanna mætti ekki fara fram úr 25% af eiginfjárgrunni fjármálafyrirtækis.

Þá kom fram í kærunni að sjálfskuldarábyrgð vegna láns D hf. til C ehf. hafi verið felld niður í febrúar 2008, en ábyrgðir vegna láns Glitnis banka hf. og Straums-Burðaráss fjárfestingarbanka hf. hafi verið endurnýjaðar fram eftir árinu. Síðasta endurnýjunin hafi verið gerð með áritun stjórnar sparisjóðsins í júní 2008, samtals að fjárhæð 2.100.000.000 krónur. Hafi ábyrgðaryfirlýsingin vegna láns Straums-Burðaráss fjárfestingarbanka hf. gilt til 15. október 2008 og vegna láns Glitnis banka hf. til 30. desember sama ár. Fyrrgreindar sjálfskuldarábyrgðir hafi því enn verið í gildi er stjórn sparisjóðsins samþykkti 30. september 2008 að veita B hf. 2.000.000.000 króna skammtímalán, en þá hafi ábyrgðir og lánveitingar vegna B hf. og fjárhagslega tengdra aðila verið komnar í 34% af eiginfjárgrunni sparisjóðsins.

Um tengsl sparisjóðsins og B hf. sagði í kærunni að hinn fyrrnefndi hafi verið stór hluthafi í félaginu, bæði í beinni eign, sem hafi numið 3% hlutafjár, og gegnum 48,4% hlut sinn í C ehf., þar sem ákærði Y, forstjóri sparisjóðsins, hafi verið stjórnarformaður. C ehf. hafi átt 8,94% hlutafjár í B hf. á fyrri hluta árs 2008, en þar að auki hafi sparisjóðurinn átt óbeint í B hf. í gegnum eignarhlut sinn í H hf., sem átt hafi 2,84% hlutafjár í B hf.

B hf. hafi í árslok 2007 verið fimmti stærsti hluthafi sparisjóðsins í gegnum 100% eignarhald sitt á dótturfélaginu F hf., sem átt hafi 4,26% hlutafjár, en jafnframt hafi B hf. haft áhrif í gegnum eignarhald sitt á D hf., sem átt hafi 4,48% hlutafjár í sparisjóðnum. Þá hafi A, annar forstjóra B hf. og stjórnarformaður sparisjóðsins, átt beina eignarhluti bæði í B hf. og sparisjóðnum. Ákærði Y, forstjóri sparisjóðsins, hafi verið stjórnarmaður í B hf. og jafnframt hluthafi í félaginu, auk þess sem hann hafi átt eignarhlut í sparisjóðnum, sem numið hafi 1,12% hlutfjár. Hann hafi jafnframt sem fyrr segir verið stjórnarformaður C ehf., sem átt hafi 8,94% hlutafjár í B hf.

Af hálfu Fjármálaeftirlitsins var talið að þau brot, sem rakin voru í kærunni, væru meiri háttar að því leyti að heildarlánveitingar sparisjóðsins til B hf. og ábyrgðir hans vegna fjárfestingar í hlutabréfum þess félags hafi, þegar mest var, numið samtals um 6.900.000.000 krónum og þar með hafi skuldbindingarnar numið verulegum fjárhæðum í skilningi 112. gr. d. laga nr. 161/2002. Hlutfall áhættuskuldbindinganna hafi auk þess samanlagt verið komið upp í 34% af eiginfjárgrunni sparisjóðsins í lok september 2008 eða langt umfram það hlutfall sem leyfilegt hafi verið. Þar að auki hafi B hf. verið veitt stórt lán án trygginga í sama mánuði þegar eigið fé sparisjóðsins hafi farið hríðlækkandi og hann glímt við mikinn lausafjárvanda. Lánveitingin hafi verið samþykkt á stjórnarfundi 30. september 2008, daginn eftir að Seðlabanki Íslands hafi kunngert að hann ætlaði að taka yfir 75% af hlutfé Glitnis banka hf. Hafi sparisjóðurinn, eins og önnur fjármálafyrirtæki hér á landi á þessum tíma, átt í verulegum lausafjárerfiðleikum og illa horft um fjármögnun hans. Stjórnendum sparisjóðsins hafi mátt vera ljóst að fjárhagsstaða B hf. yrði fyrirsjáanlega mjög erfið í nánustu framtíð, þar sem félagið hafi verið eigandi að 23% eignarhlut í D hf. Jafnvel þótt ekki hafi verið fyrirsjáanlegt á þessu tímamarki að D hf. myndi falla, eins og raunin hafi orðið níu dögum síðar, hafi þó mátt reikna með að rekstur íslensku viðskiptabankanna yrði mun erfiðari eftir yfirtöku Glitnis banka hf. og markaðsvirði þeirra myndi því lækka. Hafi það meðal annars komið fram í því að matsfyrirtækið Standard & Poor‘s hafi lækkað lánshæfismat ríkissjóðs samdægurs hinn 29. september 2008 og matsfyrirtækið Fitch Ratings hafi lækkað lánshæfismat allra íslensku viðskiptabankanna degi síðar. Teldi Fjármálaeftirlitið þannig að lánið, til viðbótar við ábyrgðirnar, hafi verið veitt með sérstaklega vítaverðum hætti við aðstæður sem aukið hafi mjög á saknæmi brotsins, sem talið var varða við 1. og 4. mgr. 30. gr., sbr. áður 3. mgr. sömu greinar laga nr. 161/2002.

II

Með framhaldskæru Fjármálaeftirlitsins 19. febrúar 2013 til embættis sérstaks saksóknara vegna áframhaldandi rannsóknar á áhættuskuldbindingum, sem A hf. hafi tekið á sig vegna B hf. og fjárhagslega tengdra aðila, var háttsemi þáverandi forstjóra og stjórnarmanna sparisjóðsins talin geta varðað við 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að mati Fjármálaeftirlitsins væru þau viðskipti, sem væru til umfjöllunar í kærunni, tengd þeirri háttsemi sem lýst væri í fyrrgreindri kæru þess 23. október 2012. Þeim stjórnendum og stjórnarmönnum sparisjóðsins, sem tóku ákvarðanir um ábyrgðir og lánveitingar til B hf. og tengdra félaga er hafi orðið þess valdandi að áhættuskuldbindingarnar jukust verulega, hafi mátt vera ljóst að þeir hafi ekki aðeins verið að brjóta gegn 30. gr. laga nr. 161/2002, heldur einnig verið að „fara langt út fyrir það umboð“ sem þeir hafi haft samkvæmt lánareglum sparisjóðsins. Jafnframt hafi stjórnendum og stjórnarmönnum hlotið að vera ljóst þegar umræddar ákvarðanir voru teknar að þeim fylgdi umtalsverð fjártjónshætta fyrir sparisjóðinn og hluthafa hans.

Í framhaldskærunni kom fram að lausafjárstaða sparisjóðsins hafi um nokkurt skeið verið erfið, vanskil hafi farið vaxandi og erfiðara verið að fjármagna hann vegna erfiðleika á fjármálamörkuðum. Hafi því mátt ætla að stjórn sparisjóðsins myndi leggja aðaláherslu á að minnka hlutdeildina í B hf. frekar en að leggja stöðugt meira hlutafé í C ehf. til að halda félaginu á floti. Sparisjóðurinn hafi átt í vaxandi lausafjárerfiðleikum eftir því sem leið á árið 2008 og sú staða versnað enn eftir að hann lagði C ehf. til 3.400.000.000 krónur í aukið hlutafé í mars 2008. Hinn 1. apríl sama ár hafi verið tilkynnt að sparisjóðurinn hafi tekið víkjandi lán að fjárhæð 5.000.000.000 krónur til tíu ára hjá D hf. Hafi tilgangurinn með láninu verið að renna styrkari stoðum undir eiginfjárgrunn sparisjóðsins. Þetta hafi þó ekki dugað til og í maí 2008 hafi sú staða komið upp að sparisjóðurinn hafi ekki getað mætt „greiðslu vaxtagjalddaga“ frá Deutsche Bank og Fortis Bank. Engu að síður hafi sparisjóðurinn haldið áfram að halda C ehf. uppi með auknum hlutafjárframlögum í júní og júlí 2008, samtals að fjárhæð tæplega 1.900.000.000 krónur.

Á stjórnarfundi sparisjóðsins 30. apríl 2008 hafi verið lagt fram bréf frá forstjóra D hf., þar sem óskað hafi verið eftir viðræðum um sameiningu bankans og sparisjóðsins, og hafi stjórn hins síðarnefnda samþykkt að ganga til þeirra viðræðna. Hafi sameiningarviðræðurnar gengið nokkuð hratt fyrir sig og samrunaáætlun verið samþykkt á stjórnarfundi sparisjóðsins 1. júlí 2008. Jafnframt hafi stjórn sparisjóðsins þá verið gerð grein fyrir samningi C ehf. um sölu á hlutabréfaeign félagsins í B hf. til D hf., sem háður hafi verið því skilyrði að sameiningin gengi eftir.

Upplýst hafi verið á stjórnarfundi sparisjóðsins 30. júlí 2008 að tap af rekstri hans á 2. ársfjórðungi þess árs hafi numið 5.000.000.000 krónum og tap á fyrstu sex mánuðum því orðið samanlagt 13.500.000.000 krónur, svo og að aðgengi að lausu fé væri erfiðara en áður. Sameiningin við D hf. hafi verið samþykkt á hluthafafundi í sparisjóðnum 6. ágúst 2008. Sérstakur aukafundur hafi verið haldinn 25. september sama ár til að fara yfir tillögu að bréfi til Samkeppniseftirlitsins, þar sem áhersla hafi verið lögð á að samruninn yrði samþykktur sem fyrst og án skilyrða, auk þess sem raktar hafi verið „helstu ástæður sem liggja að baki þeim lausafjárskorti sem farið er að gæta í starfsemi“ sparisjóðsins. Samkeppniseftirlitið hafi samþykkt samrunann degi síðar, en þar segði berum orðum að óhjákvæmilegt væri að samþykkja hann, þar sem fyrir lægi að rekstrargrundvöllur sparisjóðsins sem sjálfstæðs fjármálafyrirtækis væri brostinn. Þegar Samkeppniseftirlitið samþykkti samrunann hafi samþykki Fjármálaeftirlitsins ekki legið fyrir. D hf. hafi 15. september 2008 sent Fjármálaeftirlitinu bréf, þar sem óskað hafi verið eftir heimild til handa bankanum til að fara með virkan eignarhlut í dótturfélögum sparisjóðsins, þar á meðal I hf. og H hf., en ekki hafi verið tekin afstaða til þess erindis áður en bankinn féll í október 2008. Hafi stöðu sparisjóðsins verið háttað samkvæmt framansögðu þegar stjórn hans kom saman til fundar að morgni 30. september 2008 og samþykkti lánveitingu þá sem um ræðir í málinu.

III

Í málinu liggur fyrir að F hf. lánaði B hf. 4.000.000.000 krónur 18. september 2008 í formi peningamarkaðsláns. Bar lánið 18,30% ársvexti og var gjalddagi þess 22. sama mánaðar. Lánið var framlengt á gjalddaga til 29. september 2008 með 18,25% ársvöxtum og aftur þann dag til 30. sama mánaðar með sömu vöxtum. Þann dag veitti F hf. A hf. peningamarkaðslán að fjárhæð 2.000.000.000 krónur með 18,50% ársvöxtum og sama dag veitti sparisjóðurinn B hf. sams konar lán að sömu fjárhæð með 18,75% ársvöxtum. Hinn 30. september 2008 klukkan 15.39 tilkynnti starfsmaður B hf. starfsmanni sparisjóðsins að F hf. hefði millifært 2.000.000.000 krónur til sparisjóðsins og þremur mínútum síðar tilkynnti starfsmaður B hf. öðrum starfsmanni félagsins að millifærðar hefðu verið af hálfu þess 4.000.000.000 krónur ásamt vöxtum inn á reikning F hf.

Af gögnum málsins verður ráðið að undirbúningur lánveitingarinnar hafi hafist 29. september 2008. Samkvæmt endurriti af hljóðrituðu símtali þann dag úr síma C, framkvæmdastjóra A hf., í síma K í fjárstýringu hans, sem hófst klukkan 13.33, sagði C í upphafi: „Það er smá lúppa í gangi hérna“ og K: „OK.“ Þá sagði C: „[F hf.], vill leggja inn hjá okkur 3 milljarða“ og K: „Ok, það er ... tek því fagnandi.“ Í framhaldinu sagði C: „Við þurfum að lána [B hf.] það út aftur ... er einhver vandi við það að lána þeim 3 milljarða?“ og svaraði K því neitandi. C spurði þá: „Það eru engin mörk eða neitt svoleiðis sem við erum að kljást við neitt í því?“ og svaraði K: „Leyfðu mér aðeins bara ... það er þá bara spurning um sko hvaða heimildir [Y] hefur án þess að fá kvittun stjórnar“ og því svaraði C: „Já er ... millibankinn undir sama hatti og ... bara eðlilegt venjulegt útlán.“ Þá sagði K: „Jáá ... ég meina þetta er ekki ... sem sagt [B hf.] er ekki aðili að millibankamarkaði og ekki ... skilgreint sem fjármálafyrirtæki þannig að“. Síðar í símtalinu spurði C: „En værum við þá að horfa á of stórar áhættuskuldbindingar líka í því eða?“ Sagði K þá: „Þú ert að tala um yfir ... ertu að tala yfir mánaðamótin síðan?“ Því svaraði C játandi. K sagði síðan að hann myndi halda að af því að B hf. væri ekki banki og ekki fjármálafyrirtæki undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins þá hlyti þetta að flokkast undir stórar skuldbindingar og um væri að ræða 3.000.000.000 krónur. Sagði C að það gengi ekki og bað K hann um að kanna þetta og hringja í sig.

Í hljóðrituðu símtali milli sömu manna úr síma C, sem hófst klukkan 14.06 sama dag, spurði C K: „Erum við með lán til þeirra í dag ... frá ykkur?“ og svaraði K: „Já ... það er fjárstýringin á einn hvað fimm hundruð milljóna króna pappír eða floater.“ Spurði C þá hvort það væri til langs tíma og svaraði K því til að það væri til janúar 2009 og þetta væri „í safninu fjárstýring“. C spurði þá hvort þetta væri skuldabréf og svaraði K: „Já þetta er skuldabréf ... þetta er bara floating raibor skuldabréf sem var keypt hérna góðærið sumarið 2007.“

C hringdi aftur í K sama dag samkvæmt hljóðrituðu símtali, sem hófst klukkan 15.42. Í símtalinu sagði C að það þyrfti að afgreiða „þetta [B hf.] mál“ og spurði K hver niðurstaðan væri í því. Svaraði C spurningunni svo: „Tveir milljarðar ... það er bara spurningin hvernig við formum þetta og hvað þúst hvað tíminn er ... þúst þeir segja bara þið ákveðið þetta allt saman bara sko.“ Sagði K þá að það væri ekki hægt að gera það neitt öðruvísi og sagði C þá: „Nei þeir vilja, þeir þurfa að ná þessu yfir“ og K: „Yfir mánaðamótin?“ og C: „Já, þannig að það þarf að vera minimal vika.“ Þá sagði K: „Ok, þannig að það kemur tveir inn frá [F hf.] og tveir út?“ og C: „Já og þeir út.“

Mínútu síðar hringdi L, starfsmaður í fjárstýringu sparisjóðsins, í fyrrgreindan C. Sagði C: „[F hf.] ætlar að leggja inn hjá okkur tvo ... og við ætlum að lána [B hf.] þá út í viku ... eða bara eins og okkur hentar ... Hann biður okkur bara um að koma með allt spekkið í þetta ... þarf einhverja pappírsgerninga í þessu eða getum við bara lánað þeim?“ Svaraði L því til að hann gæti lánað þeim þetta og myndi hann skrá þetta „inn í kerfið hérna og svo framvegis“ og myndi hann fá ráðstöfunarreikning og kennitölu og „eitthvað svona bara.“ Spurði C þá hvort hann gæti talað við M og L á móti: „Er þetta [M] hjá [B hf.]?“ og svaraði C því játandi. Kvaðst L ætla að tala við „[M]“ og sagði C eftir að hafa gefið upp símanúmer hans: „Hann bara bíður á millifærslutakkanum.“ L spurði þá hvort lána mætti „þeim þetta“ og hvort búið væri að „redda því ... upp á þú veist, sko [Y] hefur bara leyfi upp á þrettán hundruð milljónir?“ C svaraði: „Já þetta verður tekið fyrir á stjórnarfundi á morgun, þannig að þetta þarf í rauninni að fara í gegn á morgun ... sko stjórnarfundurinn er hálf tíu í fyrramálið, þetta verður samþykkt þar sko, en ég held að sko að ... að það þarf að bíða stjórnarsamþykktar.“ Svaraði L því játandi „eins og ég skil reglurnar“. Sagði C þá: „Heyrðu, það er nú svo sem ekkert ... að skilja ... Þetta, það verður að vera.“ Sagði C síðan L að hringja í „[M]“ og segja honum „vextina og allt þetta ... og það þarf bara að matcha þetta og við séum með einhverja premíu í þessu og eitthvað svoleiðis.“ L spurði þá hvað F hf. ætlaði að lána „okkur“ og svaraði C: „Já bara, ég held þetta sem þeir séu bara í einhverjum standandi sko, en hann sagði ... þið bara ákveðið þetta og hérna og látið mig vita.“ Spurði L þá: „Við ákveðum báða enda bara?“ og svaraði C því játandi og að L ætti að segja tengiliðnum hjá B hf. að ekki yrði „farið lengra en tveir milljarðar út af reglum stjórnar ... Förum ekki upp fyrir 20% það er sem sagt stjórnar reglan.“

Degi síðar klukkan 11.39 sendi C fyrrnefndum K og L tölvupóst, en um efni hans sagði: „Það er komið samþykki fyrir [B hf.]láni“, þar sem sagði: „Þið græjið þetta við [M] er það ekki?“ Tíu mínútum síðar hringdi C í K og kvað M hjá B hf. ætla leggja „inn á okkur tvo milljarða frá [F hf.].“ Spurði K þá: „Erum við ekki að gera neinn samning við [F hf.]?“ og svaraði C: „Jú, það er einhver innlánssamningur við [F hf.] ... þú kannski bara hringir í hann, svo lánum við honum í 30 daga, tvo milljarða, [B hf.].“

IV

Samkvæmt óundirritaðri og ódagsettri lánsbeiðni B hf., sem lögð var fram á fundi stjórnar A hf. 30. september 2008 og bar yfirskriftina „[B hf.]“, óskaði félagið eftir „skammtíma láni án sérstakra trygginga (money market) í formi 30 daga víxils. Slík lán hafa áður verið veitt en fjárhæðin nú fer umfram heimildir forstjóra og því þarf samþykki stjórnar fyrir slíku láni. Um er að ræða 2 milljarða í 30 daga en við það hækkar áhætta af viðskiptum við [B hf.] úr 0,5 ma í 2,5 ma kr. sem er 20% af CAD hlutfalli [A hf.]. Eigið fé [B hf.] pr. 30.6.2008 nam 2.284 millj. Evra en tap af rekstri á fyrri hluta ársins nam 82 millj. Evra. Þótt frekara tap hafi orðið á rekstri síðan er staða fyrirtækisins sögð traust og aðgangur að lausu fé standi fyllilega undir þörfum til afborgana af lánum félagsins allt þetta ár og fram á næsta ár.“

Þá liggur fyrir í málinu óundirritað bréf 30. september 2008 á bréfsefni A hf., þar sem óskað var eftir heimild stjórnar sparisjóðsins til lánveitingar að fjárhæð 2.000.000.000 krónur til B hf. Væri lánveitingin til 30 daga og áhætta gagnvart B hf. væri þá 2.489.850.000 krónur „eða um 20% af áætluð CAD eigið fé þann 30. september.“

Lánsbeiðnin var tekin fyrir á fundi stjórnar sparisjóðsins, sem hófst klukkan 9.30 áðurnefndan dag. Á fundinum voru mættir stjórnarformaðurinn, A, og hinir ákærðu stjórnarmenn. Að auki sátu fundinn ákærði Y, forstjóri sparisjóðsins, og framkvæmdastjórarnir B og C, svo og nafngreindur fundarritari.

Í fundargerð sagði í upphafi að nokkrar umræður hafi orðið um „efnahagsmálin og atburði síðustu daga.“ Væri ljóst að ástandið á fjármálamarkaði væri „mjög alvarlegt og staðan sú erfiðasta sem uppi hefur verið um áratugi.“ Undir liðnum „Mánaðaskýrsla“ sagði að forstjóri hafi lagt fram skýrslu fyrir septembermánuð. Fram hafi komið að lausafjárskortur undanfarinna vikna væri orðinn fyrirtækinu dýr, en uppistaða fjármögnunar undanfarið hafi verið lán frá „[D hf.]“, þar sem aðrar leiðir hafi ekki reynst færar. Tap hafi orðið af rekstri samstæðunnar frá 1. júlí til 31. ágúst 2008, sem næmi 1.800.000.000 krónum, en hreinar vaxtatekjur liðu fyrir mjög óhagstæða fjármögnun. Þá hafi heildarvanskil hækkað um 3,4% milli mánaða og hafi vanskil aukist um 23,6% á 12 mánaða tímabili. Á hinn bóginn væri ekki útlit fyrir nein stór áföll vegna útlána. Undir liðnum „[B hf.]“ sagði: „Áður en þessi liður var tekinn til umfjöllunar vék [A] af fundi. Óskað var eftir heimild stjórnar til lánveitingar til [B hf.] að upphæð 2 ma.kr. í 30 daga. Áhætta vegna [B hf.] er þá tæplega 2,5 ma.kr., sem er 20% af CAD hlutfalli. Þetta var samþykkt.“

V

Í 2. mgr. 17. gr. samþykkta fyrir A hf. var kveðið á um að stjórn félagsins skyldi setja sér starfsreglur þar sem nánar væri kveðið á um framkvæmd starfa stjórnarinnar, þar á meðal um heimildir hennar til að taka ákvarðanir um einstök viðskipti. Þá sagði í 18. gr. samþykktanna að framkvæmdastjóri og félagsstjórn færu saman með stjórn félagsins. Framkvæmdastjóri annaðist daglegan rekstur þess, sem tæki ekki til ráðstafana sem væru óvenjulegar eða mikilsháttar.

Samkvæmt grein 1.2. reglna, sem stjórn sparisjóðsins hafði sett sér um lánveitingar og ábyrgðir, skyldu lánveitingar á hverjum tíma miða að því að markmiðum hans um arðsaman rekstur, sterka eiginfjárstöðu og góða lausafjárstöðu væri náð. Þá skyldi byggja útlánaábyrgðir á faglegum viðskiptalegum forsendum. Skyldu lánveitingar taka mið af fjárhagsstöðu, greiðslugetu og viðskiptasögu viðkomandi. Að jafnaði skyldi afla skattframtala, ársreikninga, greiðslumata, rekstrar- og greiðsluáætlana og/eða annarra fjárhagslegra upplýsinga frá viðskiptavinum. Þá sagði í grein 1.4. að áður en lánveiting væri ákveðin skyldi afla nauðsynlegra upplýsinga um fjárhag viðskiptavinar og meta greiðslugetu hans. Hjá lögaðila skyldi að jafnaði afla ársreikninga, árshlutauppgjöra, rekstrar- og greiðsluáætlana, skattframtala og annarra upplýsinga í samræmi við eðli viðskipta. Þess skyldi og gætt að eiginfjárstaða viðskiptavinar væri viðunandi og að stjórn og framtíðarhorfur teldust góðar. Jafnframt sagði í grein 1.5. að kröfur sparisjóðsins til trygginga ættu að taka mið af fjárhagslegum styrk viðskiptavinar og tímalengd lánveitingar. Lán sem ekki væru veitt með aðstoð lánsmatskerfis skyldu veitt gegn ásættanlegum tryggingum, en lánveitingar sem ekki væru tryggðar með veði skyldu almennt ekki vera til lengri tíma en fimm ára. Þá sagði í grein 2.5. að við hverja lánveitingu skyldi lagt mat á rekstur, efnahag og greiðslugetu rekstraraðila, svo og tryggingarstöðu.

Um lánsheimildir forstjóra sparisjóðsins sagði í grein 1.8. að hann hefði heimild til að lána allt að 10% af eigin fé „[A hf.] heildarinnar“ eins og það væri skilgreint samkvæmt reglum um framkvæmd starfa stjórnar og forstjóra. Þá sagði að ef skuldbindingin væri yfir 10% af CAD eigin fé „[A hf.] heildarinnar“ þyrfti að leita samþykkis stjórnar á fyrirgreiðslunni. Þó mætti heildarskuldbinding eins aðila eða fjárhagslega tengdra aðila ekki fara yfir 25%, sbr. reglur Fjármálaeftirlitsins nr. 531/2003 um stórar áhættuskuldbindingar hjá fjármálafyrirtækjum. Í grein 5.8. kom fram að stjórnin tæki ákvarðanir um lán ef heildarskuldbinding væri umfram 10% af CAD eigin fé sparisjóðsins, en heildarskuldbinding mætti þó aldrei fara yfir 25% af eigin fé hans samkvæmt áðurgreindum reglum Fjármálaeftirlitsins.

VI

Í máli þessu er ákærðu gefið að sök að hafa 30. september 2008, ákærðu X, Z, Þ og Æ sem stjórnarmönnum A hf. og ákærða Y sem forstjóra sparisjóðsins, misnotað aðstöðu sína hjá sparisjóðnum og stefnt fé hans í verulega hættu með því að fara út fyrir heimildir til lánveitinga, er þau í sameiningu veittu B hf. peningamarkaðslán að fjárhæð 2.000.000.000 krónur með gjalddaga 31. október 2008, án trygginga fyrir endurgreiðslu lánsins og án þess að meta greiðslugetu og eignastöðu lánþegans í samræmi við útlánareglur sparisjóðsins.

Óumdeilt er að leitað var heimildar stjórnar sparisjóðsins til lánveitingarinnar 30. september 2008, þar sem lánið fór umfram heimild forstjóra samkvæmt grein 1.8. reglna félagsins um lánveitingar og ábyrgðir. Voru hinir ákærðu stjórnarmenn því í aðstöðu til að veita heimild til lánsins, öndvert við ákærða Y.

Í reglum sparisjóðsins um lánveitingar og ábyrgðir var ekki að finna sérstök ákvæði um peningamarkaðslán. Af gögnum málsins verður ráðið að þetta lánsform hafi verið notað af fjárstýringu sparisjóðsins við lausafjárstýringu hans, en almennt tíðkuðust slík lán fyrst og fremst milli fjármálafyrirtækja og voru notuð við lausafjárstýringu þeirra og ætluð til skamms tíma. Það sem greindi þessi lán frá öðrum tegundum útlána var meðal annars að lítil skjalavinnsla var að baki þeim og voru þau almennt veitt án nokkurra trygginga. Ástæða þessa var ekki síst sú að lánsformið var ætlað fyrir trausta aðila á borð við fjármálafyrirtæki og eftir atvikum stærri rekstrarfélög með gott lánshæfismat og lánveiting reist á því að viðkomandi lántaki hefði fjárhagslegan styrk til að standa undir endurgreiðslu lánsins.

Vitnið G, regluvörður og forstöðumaður áhættustýringar A hf. á þeim tíma sem lánið var veitt, skýrði svo frá fyrir dómi að á bak við B hf. hafi verið eignasafn, sem hafi verið mjög dreift. Þá hafi félagið verið skráð á markaði og hægt að fylgjast reglulega með því. Félagið hafi verið skoðað mjög vel og vel fylgst með því. Í tilviki félagsins, eins og annarra öflugra og traustra fyrirtækja, hafi verið búið að samþykkja fyrirfram að veita mætti þeim lán, en innan sparisjóðsins hafi verið tölvukerfi sem hélt utan um slík lán. Hafi trygging fyrir endurgreiðslu lána til traustra fyrirtækja verið hin góða eiginfjárstaða þeirra.

Fram er komið í málinu að sparisjóðurinn hafði á árinu 2008, áður en kom til þeirrar lánveitingar er mál þetta tekur til, veitt B hf. peningamarkaðslán allt að 1.500.000.000 krónum, sem voru endurgreidd, þar á meðal lán 10. september það ár að fjárhæð 1.000.000.000 krónur, sem endurgreitt var 17. sama mánaðar.

Sem fyrr greinir hafði stjórn sparisjóðsins, í samræmi við samþykktir hans, sett sér reglur um lánveitingar og ábyrgðir. Enda þótt þar hafi ekki verið sérstaklega kveðið á um peningamarkaðslán var stjórn hans bundin af reglunum við veitingu slíks láns og bar eðli máls samkvæmt að fara eftir þeim varúðarsjónarmiðum er þar greinir, þar á meðal hvort þörf væri trygginga miðað við fjárhagslegan styrk lánþega og lánstíma.

Við mat á því hvort hinir ákærðu stjórnarmenn sparisjóðsins hafi misnotað aðstöðu sína til lánveitingarinnar verður að líta til aðstæðna á þeim tíma sem hún fór fram. Lánið var veitt á viðsjárverðum tímum á fjármálamörkuðum þar sem lausafjárskortur var ríkjandi og verður ekki fallist á með héraðsdómi að yfirlýsingar stjórnvalda 29. september 2008 hafi gefið sérstakt tilefni til þess að auka tiltrú á því að unnt yrði að ná stöðugleika á íslenskum fjármálamarkaði. Á hinn bóginn verður ekki fram hjá því horft að B hf. birti árshlutauppgjör 31. júlí 2008 fyrir fyrstu sex mánuði þess árs. Uppgjörið var í evrum og kom þar fram að heildareignir félagsins 30. júní 2008 hafi numið að jafnvirði um 868.000.000.000 krónum og þær lækkað um 13,6% frá áramótum. Eigið fé hafi verið að jafnvirði um 286.000.000.000 krónur og hafi lækkað um 3,6% frá áramótum. Heildarskuldir hafi lækkað um að jafnvirði 123.000.000.000 krónur eða 17,7% frá áramótum. Handbært fé hafi verið að jafnvirði 38.000.000.000 krónur og tryggt lausafé verið til að mæta endurfjármögnun til desember 2009. Þá hafi eiginfjárhlutfall verið 37% að meðtöldum víkjandi skuldabréfum.

Ákærðu ber saman um að áðurnefnt árshlutauppgjör hafi legið fyrir á stjórnarfundinum 30. september 2008, það verið rætt þar og niðurstaða þess, sem hinir ákærðu stjórnarmenn máttu treysta að gæfi rétta mynd af stöðu félagsins, verið meginforsenda lánsins. Hefur héraðsdómur lagt þennan framburð ákærðu til grundvallar niðurstöðu í málinu. Engin efni eru til að vefengja mat héraðsdóms á munnlegum framburði ákærða eða vitna þannig að leiði til ómerkingar héraðsdóms, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en samkvæmt 2. mgr. sömu greinar getur Hæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar, nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði gefi skýrslu þar fyrir dómi.

Ásetningur er saknæmisskilyrði eftir 249. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt árshlutauppgjörinu var eiginfjárstaða B hf. afar sterk þremur mánuðum áður en umrætt lán var veitt til eins mánaðar og endurfjármögnun tryggð fram í desember 2009. Að framangreindu virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, er ósannað af hálfu ákæruvaldsins, sbr. 108. gr. og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008, að hinir ákærðu stjórnarmenn hafi af ásetningi misnotað aðstöðu sína hjá sparisjóðnum með því að veita B hf. lán það sem hér um ræðir og þannig gerst brotlegir við 249. gr. almennra hegningarlaga. Verður því niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu þeirra staðfest. Þá verður ákærði Y sýknaður af sakargiftum með vísan til forsendna héraðsdóms. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Allur áfrýjunarkostnaður málsins verður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærðu, hæstaréttarlögmannanna A-kk-ef Á-kk-ef, D-kk-ef I-kk-ef Á-kk-ef, G-kk-ef Á-kk-ef, P-kk-ef R-kk-ef M. K-kk-ef og Ó-kk-ef P-kk-ef, 3.720.000 krónur til hvers um sig.