12/2000

B var ákærður fyrir brot gegn lögum nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar, lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða og lögum nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands með því að hafa sem skipstjóri fiskiskipsins V haldið til botnvörpuveiða án nokkurra aflaheimilda til veiðanna. S var gefin að sök hlutdeild í broti B með því að hafa sem forráðamaður einkahlutafélagsins H, sem gerði V út, hvatt til og stuðlað að því að skipinu var haldið til veiðanna án aflaheimilda, en einnig var S ákærður fyrir brot gegn lögum nr. 57/1996 með því að hafa ekki látið vigta tiltekinn afla annars skips í eigu H. B og S viðurkenndu þann hluta ákærunnar, sem laut að veiðum án aflaheimilda, en kröfðust sýknu á þeim grundvelli, að tiltekin atriði laga nr. 38/1990 brytu í bága við stjórnarskrána. Ekki var á það fallist að með 1. mgr. 3. gr. laga nr. 38/1990 væri ráðherra falið svo óheft ákvörðunarvald um takmarkanir á heildarafla að bryti gegn áskilnaði 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar um að atvinnufrelsinu yrði aðeins settar skorður með lögum. Almannahagsmunir krefðust þess að frelsi manna til að stunda fiskveiðar væru settar skorður og stæði ákvæðið því ekki í vegi að í lögum væri mælt fyrir um takmarkanir á leyfilegum heildarafla úr einstökum fiskstofnum eftir því, sem nauðsyn bæri til. Þegar lög nr. 38/1990 voru virt í heild þótti verða að leggja til grundvallar, að við setningu þeirra hefði löggjafinn metið það svo, að það fyrirkomulag við fiskveiðistjórn að úthluta einstökum mönnum eða félögum ákveðinni varanlegri og framseljanlegri hlutdeild í heildaraflanum væri fallið til að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu nytjastofnanna, sameign íslensku þjóðarinnar, og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu, sbr. 1. gr. laganna. Þau sjónarmið, að miða úthlutun aflaheimilda við veiðireynslu á ákveðnum tímabilum og deila takmörkuðum heildarafla milli skipa, sem þá stunduðu veiðar, þóttu ekki hafa verið ómálefnaleg eða leiða til mismununar í andstöðu við grunnreglu stjórnarskrárinnar um jafnræði. Sú skipan laga nr. 38/1990 að aflaheimildir væru varanlegar og framseljanlegar þótti meðal annars styðjast við þau rök, að sú hagkvæmni, sem af því hlytist leiddi til arðbærrar nýtingar fiskstofna fyrir þjóðarbúið í samræmi við markmið 1. gr. laganna. Þá væru aflaheimildir aðeins varanlegar í þeim skilningi að þær yrðu hvorki felldar niður né þeim breytt nema með lögum og gæti Alþingi kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hann skilyrðum eða innheimt fyrir hann frekara fégjald en nú væri gert. Að öllu virtu þótti mat löggjafans reist á málefnalegum forsendum og voru ekki talin efni til þess, að því yrði haggað af dómstólum. Var úthlutun aflaheimilda eftir 7. gr. laga nr. 38/1990 talin fullnægja jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og þeim sjónarmiðum um jafnræði, sem gæta þyrfti við takmörkun atvinnufrelsis og var því ekki fallist á varnir B og S vegna þess hluta ákærunnar, sem laut að veiðum án aflaheimilda. Voru þeir sakfelldir fyrir brot gegn lögum nr. 57/1996, lögum nr. 38/1990 og lögum nr. 79/1997 auk þess, sem fallist var á þá niðurstöðu héraðsdóms, að S hefði einnig gerst sekur um brot gegn fyrstnefndu lögunum með því að láta ekki vigta afla, eins og honum var gefið að sök í síðari hluta ákærunnar. Voru B og S og einkahlutafélagið H dæmd til greiðslu sektar, en bæði brotin þóttu hafa verið til þess fallin að vera félaginu til fjárhagslegs ávinnings. Þá var jafnvirði þess afla, sem landað hafði verið úr skipinu V eftir umrædda veiðiferð þess, gert upptækt.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 7. janúar 2000. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að ákærðu B-kk-nf K-kk-nf og S-kk-nf R-kk-nf G-kk-nf verði sakfelldir og dæmdir til refsingar samkvæmt I. kafla ákæru og refsing ákærða S-kk-ef samkvæmt II. kafla ákæru þyngd, en Hyrnó ehf. verði dæmt til greiðslu sektar samkvæmt báðum köflum ákærunnar. Þess er einnig krafist að ákærðu verði ásamt Hyrnó ehf. gert að þola upptöku á jafnvirði 33.623 kg af þorski eða 3.786.602 krónum.

Ákærðu og Hyrnó ehf. krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvalds, til vara að þeim verði ekki gerð refsing, en til þrautavara að hún verði eins væg og lög leyfa.

I.

Eins og nánar greinir í héraðsdómi varðar I. kafli ákæru botnvörpuveiðar Vatneyrar BA 238 í veiðiferð, sem haldið var í 9. febrúar 1999 frá Eskifirði, en aflinn reyndist vera 33.623 kg af þorski, sem var landað á Patreksfirði 16. sama mánaðar. Er ákærða B-kk-þgf gefið að sök að hafa sem skipstjóri haldið til veiða án nokkurra aflaheimilda sé mið tekið af þeim veiðarfærum, sem nota átti. Ákærða S-kk-þgf er gefið að sök að hafa sem forráðamaður Hyrnó ehf., sem gerði skipið út, tekið ákvörðun um, hvatt til og stuðlað að því að skipinu var haldið til þessara veiða án aflaheimilda.

Fyrir héraðsdómi viðurkenndu ákærðu B-kk-nf og S-kk-nf að verknaðarlýsing ákæru væri rétt, svo og að umræddar veiðar hafi farið fram innan fiskveiðilandhelginnar, sbr. lög nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Samkvæmt framburði þeirra var skipinu haldið til þorskveiða áðurnefndan dag með það fyrir augum að aflaheimildir yrðu fengnar á Kvótaþingi samhliða veiðunum. Eftir að lagt var í ferðina hafi komið í ljós að verð á aflamarki í þorski hefði hækkað verulega á Kvótaþingi. Hafi þeir þá ákveðið að halda veiðum áfram án aflamarks.

Ákærði S-kk-nf lét frá sér fara yfirlýsingu 10. febrúar 1999, þar sem fram kom að skip í eigu Hyrnó ehf. myndu stunda veiðar þótt þau hefðu ekkert aflamark í þeim tegundum, sem að landi kynnu að berast. Þá var því lýst yfir að þar sem Kvótaþing þjónaði ekki tilgangi sínum væri félagið hætt viðskiptum þar. Þess í stað myndi það greiða 10% af brúttóaflaverðmæti í ríkissjóð auk 20% álags, ef fiskur væri fluttur úr landi óunninn. Í yfirlýsingunni lét ákærði S-kk-nf jafnframt í ljós þá skoðun að honum væri heimilt sem íslenskum ríkisborgara að nýta fiskistofna til jafns við aðra. Hann væri reiðubúinn til að greiða ríkinu gjald fyrir veiðar sínar, en ekki þeim, sem leigðu út aflaheimildir. Loks tók hann fram að hann bæri einn alla ábyrgð á yfirlýsingunni.

Í málinu hafa verið lögð fram yfirlit Fiskistofu um aflamarksstöðu Vatneyrar eftir löndun 25. janúar og 8. og 16. febrúar 1999. Samkvæmt þessum yfirlitum hafði skipið veitt 3.801 kg af þorski umfram aflamark sitt eftir löndun á Eskifirði 8. febrúar 1999, miðað við upplýsingar frá erlendum umboðsmanni um magn útflutts afla. Eftir löndun á Patreksfirði 16. sama mánaðar var þorskafli skipsins umfram aflamark talinn 37.424 kg, miðað við vigtun á fiskmarkaði Vestfjarða á Patreksfirði. Í málinu hafa ákærðu ekki dregið í efa niðurstöður Fiskistofu um aflamarksstöðu skipsins.

Varnir ákærðu eru í fyrsta lagi reistar á því, að með 1. mgr. 3. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða sé sjávarútvegsráðherra falið óheft vald til að ákveða með reglugerð heildarafla úr þeim nytjastofnum, sem nauðsynlegt er talið að takmarka veiðar á. Þessi skipan fullnægi ekki skilyrði 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 13. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, um að atvinnufrelsinu verði aðeins settar skorður með lögum. Í öðru lagi halda ákærðu því fram, að mismunun, sem leiði af reglum 7. gr. laga nr. 38/1990 um heimildir til veiða á tegundum bundnum aflatakmörkunum, brjóti í bága við 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 3. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og 1. mgr. 75. gr. hennar.

II.

Ákvæði 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi verður rakið til 51. gr. stjórnarskrár um hin sérstaklegu málefni Íslands frá 5. janúar 1874. Samkvæmt þessu ákvæði er öllum frjálst að stunda þá atvinnu, sem þeir kjósa. Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess.

Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 38/1990 skal sjávarútvegsráðherra, að fengnum tillögum Hafrannsóknastofnunarinnar, ákveða með reglugerð þann heildarafla, sem veiða má á ákveðnu tímabili eða vertíð úr þeim einstökum nytjastofnum við Ísland, sem nauðsynlegt er talið að takmarka veiðar á. Heimildir til veiða samkvæmt lögunum skulu miðast við það magn. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skal leyfður heildarafli botnfisktegunda miðast við veiðar á tólf mánaða tímabili frá 1. september hvers árs að telja.

Af orðalagi 1. mgr. 3. gr. laga nr. 38/1990 verður ráðið að ákvörðun heildarafla skuli miðast við hámarksafrakstur nytjastofna eftir því, sem frekast liggur fyrir um ástand þeirra hverju sinni. Þessi skilningur fær stoð í athugasemdum við frumvarp, sem varð að lögum nr. 38/1990, og samræmist einnig þeim markmiðum, sem er lýst í 1. gr. laganna og 1. gr. laga nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar. Felur 1. mgr. 3. gr. laga nr. 38/1990 samkvæmt þessu í sér nægilega afmarkaða viðmiðun um hvernig takmörkunum ráðherra á leyfilegum heildarafla á hverju fiskveiðiári skuli hagað. Þá hafa lög nr. 38/1990 að geyma ákveðnar reglur um hvernig skipta eigi leyfðum heildarafla, og er skiptingin ekki á valdi ráðherra. Verður ekki fallist á að með umræddu ákvæði hafi ráðherra verið falið svo óheft ákvörðunarvald um takmarkanir heildarafla að brjóti gegn áskilnaði 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar um að atvinnufrelsi verði aðeins settar skorður með lögum.

Ríkir og augljósir almannahagsmunir eru bundnir við verndun og hagkvæma nýtingu fiskstofna á Íslandsmiðum. Hefur íslenska ríkið og skuldbundið sig að þjóðarétti til þess að tryggja skynsamlega nýtingu þessarar auðlindar samkvæmt 61. gr. og 62. gr. hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna, sbr. auglýsingu nr. 7/1985 í C- deild Stjórnartíðinda. Ráðstafanir til að koma í veg fyrir ofveiði með aflatakmörkunum eru nauðsynlegur þáttur í verndun og skynsamlegri nýtingu fiskstofna. Krefjast almannahagsmunir þess að frelsi manna til að stunda fiskveiðar í atvinnuskyni séu settar skorður af þessum sökum. Stendur ákvæði 75. gr. stjórnarskrárinnar ekki í vegi því að með lögum sé mælt fyrir um takmarkanir á leyfilegum heildarafla úr einstökum nytjastofnum eftir því, sem nauðsyn ber til, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 3. desember 1998, bls. 4076 í dómasafni.

III.

Í 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar er mælt fyrir um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Réttur manna til að stunda þá atvinnu, sem þeir kjósa, er meðal þeirra mannréttinda, sem njóta verndar stjórnarskrárinnar. Við takmarkanir á frelsi manna til að stunda fiskveiðar í atvinnuskyni verður því einnig að gæta jafnræðis samkvæmt 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Af þessu leiðir að beri nauðsyn til að takmarka leyfilegan heildarafla verður að gæta þess að skerðing á hagsmunum einstaklinga, sem af þeim takmörkunum leiðir, sé reist á efnislegum mælikvarða, svo að jafnræðis sé gætt. Dómstólar eiga úrskurðarvald um það, hvort löggjafinn hafi að þessu leyti gætt réttra sjónarmiða við lagasetningu.

Málflutningur ákærðu verður skilinn svo að þeir telji að ákærða S-kk-þgf og Hyrnó ehf. sé mismunað við takmarkanir á leyfilegum heildarafla í botnfisktegundum í íslenskri fiskveiðilögsögu með því að þeim sé ekki úthlutað heimildum til veiða til jafns við aðra. Öðrum mönnum sé úthlutað þessum heimildum á ómálefnalegum grundvelli og neyðist ákærði S-kk-nf til að greiða þeim fégjald til þess að geta stundað atvinnustarfsemi sína. Þar sem reglur um úthlutun aflaheimilda samkvæmt 7. gr. laga nr. 38/1990 með áorðnum breytingum mismuni honum með ólögmætum hætti, hafi ákærða B-kk-þgf, sem skipstjóra Vatneyrar, verið rétt að stunda veiðar án slíkra heimilda, en ákærða S-kk-þgf rétt að mæla fyrir um þær, hvetja til þeirra og stuðla að þeim.

Að virtu framangreindu er óhjákvæmilegt að taka til skoðunar hvernig staðið hefur verið að takmörkunum á leyfilegum heildarafla á botnfiski og á hvaða grundvelli úthlutun aflaheimilda vegna slíkra takmarkana hefur verið reist.

IV.

Í 1. gr. laga nr. 82/1983 um breyting á þágildandi lögum nr. 81/1976 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands var mælt fyrir um heimild ráðherra til að ákveða, að fengnum tillögum Hafrannsóknastofnunarinnar, heildarafla úr einstökum fiskstofnum. Ráðherra var einnig í fyrsta sinn fengin almenn heimild til að ákveða skiptingu hámarksafla milli ákveðinna gerða veiðarfæra, gerða fiskiskipa og einstakra skipa. Gat ráðherra ákveðið skiptingu hámarksafla milli skipa meðal annars með hliðsjón af fyrri veiðum þeirra, stærð eða gerð, svo og heimilað flutning á úthlutuðum aflakvóta milli skipa. Samkvæmt 6. gr. laga nr. 82/1983 áttu þau að gilda almanaksárið 1984. Í reglugerð nr. 44/1984 um stjórn botnfiskveiða 1984, sem var sett með stoð í þessum lögum, var kveðið á um heildartakmarkanir á afla nánar tiltekinna botnfisktegunda. Jafnframt var í 4. gr. reglugerðarinnar áskilið að afli hvers skips færi ekki fram úr úthlutuðu aflamarki þess á árinu. Um ákvörðun aflamarks skipa 10 brúttólestir eða stærri giltu ákvæði 6.-10. gr. reglugerðarinnar, en minni bátar skyldu hafa sameiginlegt aflamark. Við ákvörðun aflamarks einstakra skipa átti að leggja til grundvallar afla þeirra í botnfisktegundum á tímabilinu 1. nóvember 1980 til 31. október 1983 samkvæmt skýrslum Fiskifélags Íslands. Fiskiskipum, sem verið höfðu við veiðar á þessu tímabili, var skipt í níu nánar tilgreinda flokka. Leyfilegum heildarafla hverrar botnfisktegundar 1984, svokölluðu heildaraflamarki, skyldi skipt á milli átta þessara flokka í hlutfalli við aflamagn hvers flokks í hverri tegund, þó með nánar tiltekinni skerðingu. Samkvæmt 7. gr. reglugerðarinnar skyldi aflamark hvers skips í einstökum botnfisktegundum fundið með því að reikna skipinu hlutfall úr aflamarki viðeigandi flokks, þó þannig að bæta skyldi við afla, sem ætla mátti að það hefði farið á mis við vegna tafa frá veiðum, sbr. 8. gr. og 9. gr. Í 11. gr. reglugerðarinnar var gefinn kostur á að ný skip og skip, sem höfðu verið að veiðum á viðmiðunartímabilinu skemur en tólf mánuði, fengju aflamark reiknað á grundvelli meðalaflamagns í viðkomandi stærðarflokki eða fengju sett sóknarmark samkvæmt nánar tilgreindum reglum. Í 18. gr. reglugerðarinnar var kveðið á um flutning aflamarks. Til flutnings aflamarks á milli skipa, sem annaðhvort tilheyrðu ekki sömu útgerð eða voru ekki gerð út frá sömu verstöð, þurfti samþykki sjávarútvegsráðuneytisins að fenginni umsögn sveitarstjórnar og stjórnar sjómannafélags í viðkomandi verstöð nema um jöfn skipti væri að ræða.

Með lögum nr. 118/1984 um breyting á þágildandi lögum nr. 81/1976 voru ráðherra áfram veittar sambærilegar heimildir og í lögum nr. 82/1983, en fyrstnefndu lögin skyldu gilda til ársloka 1985. Samkvæmt 8. gr. reglugerðar nr. 1/1985 um stjórn botnfiskveiða 1985 skyldi lögð til grundvallar við úthlutun aflamarks ákvörðun þess á árinu 1984, sem átti aðeins að breytast í hlutfalli við breytingar á leyfilegum heildarafla hverrar fisktegundar. Aflamark skips fyrir þetta ár var þannig reist á veiðireynslu þess og aflamarki samkvæmt reglugerð nr. 44/1984. Þó skyldi endurskoða aflamark nánar tiltekinna báta og togara auk þess sem sérstakri samráðsnefnd var heimilt að breyta aflamarki skipa, eins og nánar greindi í 2. mgr. 8. gr. reglugerðarinnar. Í 4. gr. reglugerðarinnar var útgerðum heimilað að velja á milli veiða með aflamarki eða sóknarmarki með svokölluðu þorskaflahámarki, sbr. VI. kafla hennar. Samkvæmt 20. gr. var flutningur aflamarks áfram heimill með svipuðum skilyrðum og greindi í 18. gr. reglugerðar nr. 44/1984.

Með lögum nr. 97/1985 um stjórn fiskveiða 1986-1987, sem áttu að gilda til loka ársins 1987, voru lögfestar ýmsar reglur um fiskveiðistjórn, sem fram að því voru í reglugerðum. Samkvæmt 5. gr. laganna skyldi við úthlutun aflamarks leggja til grundvallar úthlutun fyrir árið 1985, en áfram voru þó heimilaðar veiðar samkvæmt sóknarmarki með þorskaflahámarki. Ákvörðun aflamarks fyrir þessi ár var þannig enn reist á veiðireynslu skipa 1. nóvember 1980 til 31. október 1983. Sérreglur giltu þó um ákvörðun aflamarks fyrir þau skip, sem stunduðu veiðar með sóknarmarki 1985, eins og nánar greindi í 7. gr. laganna. Sambærilegar reglur giltu áfram um framsal aflamarks.

Með lögum nr. 3/1988 um stjórn fiskveiða 1988-1990, sem gilda áttu til 31. desember 1990, var enn byggt á sömu meginreglum um ákvörðun aflamarks. Samkvæmt 6. gr. laganna skyldi leggja til grundvallar úthlutun fyrir árið 1987 með þeim breytingum, sem leiddi af breytingum á leyfilegum heildarafla. Ákvörðun aflamarks samkvæmt lögunum var því enn byggð á veiðireynslu skipa 1. nóvember 1980 til 31. október 1983. Um ákvörðun aflamarks þeirra skipa, sem stundað höfðu veiðar samkvæmt sóknarmarki með þorskaflahámarki, giltu þó sérreglur, sem nánar greindi í 8. gr. laganna. Sambærilegar reglur giltu áfram um flutning aflamarks, sbr. 13. gr. laganna. Þá var heimilt með samþykki sjávarútvegsráðuneytisins að sameina aflamark skipa, sem hætt var rekstri á, aflamarki annarra skipa og flytja þannig aflaheimildir varanlega á milli þeirra, sbr. 1. mgr. 14. gr. laganna.

Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, sem komu til framkvæmda 1. janúar 1991, skyldi öllum skipum úthlutað varanlegri hlutdeild í heildarafla í þeim tegundum, sem lytu aflatakmörkunum. Nefndist hún aflahlutdeild og skyldi haldast óbreytt milli ára, en aflamark skips á hverju veiðitímabili eða vertíð réðist þá af leyfðum heildarafla og hlutdeild skips í þeim heildarafla. Samkvæmt 1. mgr. ákvæðis I til bráðabirgða með lögunum skyldi við ákvörðun aflahlutdeildar skipa 10 brúttólestir og stærri leggja til grundvallar úthlutun aflamarks á árinu 1990, en sérreglur um skip, sem veitt höfðu samkvæmt sóknarmarki með þorskaflahámarki, var að finna í 2. mgr. og 3. mgr. greinarinnar. Í ákvæði II til bráðabirgða voru reglur um ákvörðun aflahlutdeildar fyrir báta minni en 10 brúttólestir, en þessir bátar höfðu ýmist stundað veiðar með banndögum eða svokölluðu aflahámarki fyrir gildistöku laganna. Samkvæmt 4. mgr. ákvæðisins skyldi aflahlutdeild þeirra báta, sem ekki höfðu stundað veiðar með aflahámarki, reist á veiðireynslu áranna 1987 til 1989, þannig að byggt væri á meðalafla tveggja bestu áranna. Í 6. mgr. 11. gr. laga nr. 38/1990 var heimilað að framselja aflahlutdeild skips að fullnægðum nánar tilgreindum skilyrðum. Í ákvæði VII til bráðabirgða með lögum nr. 38/1990 var kveðið á um það, að ráðherra skyldi fyrir árslok 1992 láta endurskoða þau.

Eins og ráðið verður af öllu þessu á aflahlutdeild skipa stærri en 10 brúttólestir samkvæmt 7. gr. laga nr. 38/1990 rætur sínar að rekja til veiðireynslu tiltekinna skipa 1. nóvember 1980 til 31. október 1983, með þeim breytingum, sem leitt hafa af endurákvörðun aflamarks skipa, sem stunduðu veiðar samkvæmt sóknarmarki með þorskaflahámarki.

Með lögum nr. 87/1994 var gerð sú breyting á 9. gr. laga nr. 38/1990 að á ári hverju skyldu aflaheimildir í botnfiski, sem næmu 12.000 þorskígildistonnum, vera ráðherra til ráðstöfunar til að mæta áföllum, sem fyrirsjáanleg væru vegna verulegra breytinga á aflamarki einstakra tegunda. Skyldi þessum aflaheimildum skipt á milli botnfisktegunda eftir nánar tilgreindum reglum, en ráðherra átti árlega að ákveða ráðstöfun þeirra með reglugerð þannig að þær nýttust þeim skipum, sem fyrir mestri skerðingu hefðu orðið. Með ákvæði II til bráðabirgða við lög nr. 105/1996, sem einnig breyttu lögum nr. 38/1990, var skipum, sem stundað höfðu línuveiðar á fiskveiðiárunum 1993/1994, 1994/1995 og 1995/1996 í mánuðunum nóvember, desember, janúar og febrúar, þar sem afli hafði aðeins að hálfu verið talinn til aflamarks samkvæmt 6. mgr. 10. gr. síðarnefndu laganna, ákveðin sérstök viðbótarhlutdeild vegna afnáms þess fyrirkomulags, svokallaðrar línutvöföldunar.

Samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laga nr. 38/1990, eins og henni hefur verið breytt með 3. gr. laga nr. 87/1994, 5. gr. laga nr. 105/1996 og 4. gr. laga nr. 1/1999, skal leyfðum heildarafla skipt á grundvelli aflahlutdeildar eftir að dreginn hefur verið frá áætlaður afli báta, sem stunda veiðar með dagatakmörkunum, og aflaheimildir, sem nota skal til jöfnunar, sbr. 9. gr. laganna.

Í ákvæði V til bráðabirgða með lögum nr. 1/1999, sem breyttu lögum nr. 38/1990, var mælt fyrir um að ljúka skyldi endurskoðun síðastgreindu laganna fyrir lok fiskveiðiársins 2000/2001.

V.

Jafnframt því sem reglugerð nr. 44/1984 áskildi aflamark til veiða í þeim tegundum botnfisks, sem lutu heildaraflatakmörkunum, fól hún í sér þá meginbreytingu að skip, sem stundað höfðu botnfiskveiðar á tímabilinu 1. nóvember 1982 til 31. október 1983 og ekki höfðu horfið varanlega úr rekstri, og skip, sem kæmu í stað slíkra skipa, komu ein til greina við veitingu leyfis til botnfiskveiða í íslenskri fiskveiðilandhelgi. Samkvæmt 2. gr. reglugerðarinnar var því öðrum en þessum leyfishöfum óheimilt að stunda botnfiskveiðar í landhelginni á skipum 10 brúttólestum eða stærri. Tók bannregla ákvæðisins til allra botnfiskveiða í atvinnuskyni án tillits til þess hvort fyrirhugaðar veiðar beindust að tegundum bundnum heildaraflatakmörkunum eða ekki. Með þessari tilhögun voru stærð fiskiskipaflotans settar skorður samhliða því að áskilið var aflamark til veiða í nánar tilteknum fisktegundum. Sú tilhögun að binda úthlutun leyfis til botnfiskveiða við ákveðin skip og skip, sem kæmu í þeirra stað, stóð að meginstefnu óbreytt að settum lögum nr. 118/1984, nr. 97/1985, nr. 3/1988 og nr. 38/1990, en með þeim síðastnefndu var almennt leyfi til veiða í atvinnuskyni áskilið fyrir fiskiskip án tillits til stærðar þess eða þeirra veiða, sem það stundaði, sbr. þágildandi 4. gr. og 5. gr. laganna.

Í máli því, sem lokið var með áðurnefndum dómi Hæstaréttar 3. desember 1998, var þess krafist að dæmd yrði ógild ákvörðun sjávarútvegsráðuneytisins 10. desember 1996 um að neita aðila málsins um leyfi til veiða í atvinnuskyni og aflaheimildir í fiskveiðilandhelgi Íslands í þeim tegundum sjávarafla, sem tilgreindar voru í umsókninni, en hann hafði sótt um að sér yrði með vísan til 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/1990 og þrátt fyrir ákvæði 5. gr. veitt almennt veiðileyfi til að stunda fiskveiðar í atvinnuskyni í fiskveiðilandhelginni, svo og sérstakt leyfi með vísan til 2. mgr. 4. gr. laganna til veiða á nánar tilteknum tegundum. Í dómi Hæstaréttar var talið óhjákvæmilegt að líta svo á að tilhögun veiðileyfa fæli í sér mismunun milli þeirra, sem leiddu rétt sinn til veiðiheimilda til eignarhalds á skipi á tilteknum tíma, og hinna, sem ekki hefðu átt og ættu ekki kost á að komast í slíka aðstöðu. Þótt tímabundnar aðgerðir af þessu tagi til varnar hruni fiskistofna kynnu að hafa verið réttlætanlegar, en um það væri ekki dæmt í málinu, yrði ekki séð að rökbundin nauðsyn hnigi til þess að lögbinda um ókomna tíð þá mismunun, sem leiddi af reglu 5. gr. laga nr. 38/1990 um úthlutun veiðiheimilda. Með þessu lagaákvæði væri lögð fyrirfarandi tálmun við því, að drjúgur hluti landsmanna gæti, að öðrum skilyrðum uppfylltum, notið sama atvinnuréttar í sjávarútvegi eða sambærilegrar hlutdeildar í þeirri sameign, sem nytjastofnar á Íslandsmiðum væru, og þeir tiltölulega fáu einstaklingar eða lögaðilar, sem höfðu yfir að ráða skipum við veiðar í upphafi takmarkana á fiskveiðum. Var 5. gr. laganna að þessu leyti talin í andstöðu við jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og þau sjónarmið um jafnræði, sem gæta þyrfti við takmörkun á atvinnufrelsi samkvæmt 1. mgr. 75. gr. hennar. Var því ekki talið að sjávarútvegsráðuneytinu hefði verið rétt að hafna umsókn málsaðilans um almennt og sérstakt veiðileyfi á þeim forsendum, sem lagðar voru til grundvallar í ákvörðun þess. Var synjunin því felld úr gildi.

Þegar þau atvik gerðust, sem fjallað er um í I. kafla ákæru, hafði Vatneyri BA 238 almennt leyfi til fiskveiða í atvinnuskyni samkvæmt 5. gr. laga nr. 38/1990, sbr. 1. gr. laga nr. 1/1999, sem birt voru 15. janúar 1999. Með umræddum dómi Hæstaréttar var ekki tekin frekari afstaða til fiskveiðiheimilda en kröfugerð málsaðilans gaf tilefni til, enda var málið höfðað til ógildingar á ákvörðun sjávarútvegsráðuneytisins, en ekki til viðurkenningar á rétti hans til að fá tilteknar aflaheimildir í sinn hlut. Var því ekki skorið úr um hvort hann ætti rétt á aflaheimildum ef honum yrði veitt almennt leyfi til veiða í atvinnuskyni og eftir atvikum leyfi til annarra veiða, sem hann hafði óskað eftir við ráðuneytið. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á þann skilning ákærðu að þessi dómur Hæstaréttar hafi falið í sér úrlausn um stjórnskipulegt gildi 7. gr. laga nr. 38/1990.

VI.

Eins og að framan greinir hefur þeirri meginstefnu verið fylgt allt frá gildistöku reglugerðar nr. 44/1984 að láta veiðireynslu skipa ráða úthlutun heimilda til veiða þeirra botnfisktegunda, sem lúta heildaraflatakmörkunum, sbr. nú 8. gr. laga nr. 38/1990 og 5. gr. og 6. gr. laga nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Ákvörðun aflahlutdeildar samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 38/1990 og þar með árleg úthlutun aflamarks samkvæmt 4. mgr. sömu greinar er þannig að stofni til reist á veiðireynslu skipa. Samkvæmt framangreindu hafa þeir, sem rétt eiga eftir lögunum til veiða úr þessum nytjastofnum, almennt öðlast þennan rétt sinn á grundvelli veiðireynslu skipa, sem voru í þeirra eigu á ákveðnu tímabili, eða leiða rétt sinn af veiðireynslu annarra, sem slík skip áttu.

Í 1. gr. laga nr. 38/1990 segir að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar. Sé það markmið laganna að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögunum myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir þeim. Réttindi þau, sem felast í úthlutuninni, ráðast þannig af lögunum eins og þau eru á hverjum tíma. Megineinkenni þeirrar fiskveiðistjórnar, sem þar er kveðið á um og áður er lýst, er að einstökum mönnum eða félögum er ákveðin hlutdeild í leyfilegum árlegum heildarafla þeirra tegunda, sem sæta aflatakmörkunum. Sú hlutdeild helst óbreytt milli ára og er í meginatriðum framseljanleg. Samkvæmt 18. gr. laganna tekur íslenska ríkið takmarkað gjald vegna úthlutunar aflamarks miðað við áætlað verðmæti þess, sem úthlutað er.

Þegar lög nr. 38/1990 eru virt í heild verður að leggja til grundvallar að við setningu þeirra hafi löggjafinn metið það svo, að skipan fiskveiðistjórnar eftir þeim væri fallin til að þjóna áðurnefndum markmiðum 1. gr. þeirra. Þetta mat er á valdi löggjafans, þótt dómstólar leysi úr því hvort lögin, sem reist eru á því mati, samrýmist grundvallarreglum stjórnarskrárinnar. Þegar litið er til þeirra hagsmuna af atvinnu og fjárfestingum, sem bundnir hafa verið sjávarútvegi, og til reynslu og þekkingar því samfara, verður að telja að það hafi verið samrýmanlegt jafnræðisrökum að deila takmörkuðum heildarafla milli skipa, sem þá stunduðu viðkomandi veiðar, þótt löggjafinn hafi átt úr fleiri kostum að velja. Verður ekki fallist á að þau sjónarmið, sem réðu ákvörðun aflahlutdeildar við gildistöku laga nr. 38/1990, hafi verið ómálefnaleg og þannig leitt til mismununar í andstöðu við grunnreglu stjórnarskrárinnar um jafnræði, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 15. janúar 1998, bls. 137 í dómasafni.

Lögum um stjórn fiskveiða nr. 38/1990 er ekki markaður tiltekinn gildistími, eins og fyrrnefndum eldri lögum nr. 118/1984, nr. 97/1985 og nr. 3/1988. Með þeirri skipan á fiskveiðistjórn, sem nú er við lýði, eiga þeir, sem hafa byrjað útgerð eftir fyrrgreind viðmiðunartímabil eða vilja auka aflaheimildir sínar, ekki kost á því að fá úthlutað nýjum heimildum í stofnum, sem bundnir eru heildaraflatakmörkunum. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 38/1990, eins og henni var breytt með 1. gr. laga nr. 1/1999, getur hver sá íslenskur ríkisborgari, sem ræður yfir skrásettu fiskiskipi með haffærisskírteini, hins vegar sótt um almennt veiðileyfi og nýtt sér heimild 1. mgr. 7. gr. fyrrnefndu laganna til veiða á tegundum, sem ekki lúta heildaraflatakmörkunum. Hann getur að auki fengið aflaheimildir í þeim tegundum, sem sæta slíkum takmörkunum, með kaupum á varanlegri aflahlutdeild eða aflamarki til tiltekins tíma. Þessum skorðum á aðgangi manna að nytjastofnum verður ekki jafnað til þeirrar ómálefnalegu mismununar, sem hlaust af reglum 5. gr. laga nr. 38/1990, sem áskildu veiðileyfi með hliðsjón af eignarhaldi á skipum á tilteknum tíma án tillits til þess, hvort nauðsyn bar til aflatakmarkana, og lokuðu þannig í meginatriðum aðgangi manna að atvinnugreininni. Var sú mismunun talin andstæð 1. mgr. 65. gr. og 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar í áðurnefndum dómi Hæstaréttar 3. desember 1998.

Sú skipan, sem leiðir af ákvæðum laga nr. 38/1990, veitir enn í dag afmörkuðum fjölda manna og félaga ótímabundinn rétt til veiða úr stofnum, sem eru bundnir heildaraflatakmörkunum. Þennan rétt hafa þeir fengið með úthlutun aflaheimilda á grundvelli veiðireynslu eða fyrir framsal þeirra. Með því að aflaheimildirnar eru að meginstefnu framseljanlegar gefst handhöfum þeirra jafnframt kostur á því að ráðstafa þeim til annarra. Hefur sú orðið raunin í ríkum mæli. Þótt gerðar hafi verið ýmsar breytingar á lögunum, sem áhrif hafa haft á úthlutun aflaheimilda, er grunnur fiskveiðistjórnar enn sá sami og í öndverðu. Í því hlýtur að felast að löggjafinn meti þessa skipan svo, að upphaflegu rökin að baki henni eigi enn við. Sú tilhögun að aflaheimildir séu varanlegar og framseljanlegar styðst að auki við þau rök að með þessu sé mönnum gert kleift að gera áætlanir um starfsemi sína til lengri tíma og auka eða minnka aflaheimildir sínar í einstökum tegundum eftir því, sem hentar hverju sinni. Eru lögin að þessu leyti reist á því mati, að sú hagkvæmni, sem leiði af varanleika aflahlutdeildar og heimildum til framsals hennar og aflamarks, leiði til arðbærrar nýtingar fiskstofna fyrir þjóðarbúið í samræmi við markmið 1. gr. laganna. Til þess verður og að líta að samkvæmt 3. málslið 1. gr. laganna myndar úthlutun veiðiheimilda ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra manna yfir þeim, eins og áður segir. Aflaheimildir eru þannig aðeins varanlegar í þeim skilningi að þær verða hvorki felldar niður né þeim breytt nema með lögum. Í skjóli valdheimilda sinna getur Alþingi því kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hann skilyrðum eða innheimt fyrir hann frekara fégjald en nú er gert vegna breyttra sjónarmiða um ráðstöfun þeirrar sameignar íslensku þjóðarinnar, sem nytjastofnar á Íslandsmiðum eru.

Að öllu þessu virtu er mat löggjafans reist á málefnalegum forsendum. Eru ekki efni til þess, að því mati verði haggað af dómstólum. Verður þannig að leggja til grundvallar að úthlutun aflaheimilda eftir 7. gr. laga nr. 38/1990 fullnægi jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og þeim sjónarmiðum um jafnræði, sem gæta þarf við takmörkun atvinnufrelsis samkvæmt 1. mgr. 75. gr. hennar. Ákvæðið er því stjórnskipulega gilt.

VII.

Þótt framburður ákærða B-kk-ef um aflamarksstöðu Vatneyrar BA 238 við upphaf veiðiferðarinnar 9. febrúar 1999 sé ekki að fullu í samræmi við verknaðarlýsingu ákæru, má fallast á með héraðsdómara að ákærðu hafi nægilega viðurkennt þá háttsemi, sem þeim er gefin að sök í I. kafla ákæru. Jafnframt verður að skilja játningu þeirra og framburð að öðru leyti þannig að Vatneyri hafi verið haldið til þorskveiða 9. febrúar 1999 með viðeigandi veiðarfæri. Með þessu gerðust ákærðu sekir um þá háttsemi, sem greinir í I. kafla ákæru. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á að ákærði S-kk-nf hafi á þann hátt, sem þar greinir nánar, gerst sekur um þá háttsemi, sem honum er gefin að sök í II. kafla ákæru.

Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður verknaður ákærða B-kk-ef samkvæmt I. kafla ákæru talinn varða við 2. mgr. 3. gr., sbr. 23. gr. laga nr. 57/1996 og 2. mgr. og 4. mgr. 7. gr., sbr. 20. gr. laga nr. 38/1990, sbr. einnig 6. gr. laga nr. 36/1992, 27. gr. laga nr. 57/1996 og 195. gr. laga nr. 82/1998. Samkvæmt 3. mgr. 10. gr. laga nr. 79/1997 teljast þær veiðar skaðlegar, sem ekki eru í samræmi við ákvarðanir, sem teknar hafa verið um hagkvæma nýtingu viðkomandi nytjastofna. Eins og áður greinir eru aflatakmarkanir og skipting leyfilegs heildarafla reistar á nauðsyn þess að koma í veg fyrir ofveiði og nýta nytjastofna sjávar með hagkvæmum hætti. Voru veiðar ákærða B-kk-ef samkvæmt þessu skaðlegar í skilningi 3. mgr. 10. gr., sbr. 15. gr. og 17. gr. laga nr. 79/1997. Hefur hann því einnig brotið gegn því ákvæði.

Samkvæmt 2. mgr. 20. gr. a laga nr. 38/1990, eins og þeim var breytt með 28. gr. laga nr. laga nr. 57/1996, svo og 2. mgr. 24. gr. síðastnefndra laga og 2. mgr. 18. gr. laga nr. 79/1997, er hlutdeild í brotum á lögunum refsiverð eftir því, sem segir í almennum hegningarlögum. Ákærði S-kk-nf hefur gerst sekur um hlutdeild samkvæmt 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 í framangreindum brotum ákærða B-kk-ef með því að eiga frumkvæði að veiðunum og hvetja til þeirra. Með þeirri háttsemi, sem greinir í II. kafla ákæru, hefur ákærði S-kk-nf einnig gerst brotlegur við 1. mgr. 9. gr., sbr. 23. gr. laga nr. 57/1996.

Þótt verknaður ákærða B-kk-ef hafi verið unninn að frumkvæði og áeggjan ákærða S-kk-ef verður að hafa í huga að sá fyrrnefndi bar sem skipstjóri ábyrgð á ólögmætum veiðum skipsins. Að þessu virtu er refsing ákærða B-kk-ef hæfilega ákveðin 600.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 60 daga fangelsi í stað hennar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms.

Ákærði S-kk-nf heldur því fram að hann hafi haft réttmæta ástæðu til að telja sér heimilt að stunda þær veiðar, sem greinir í I. kafla ákæru, meðal annars vegna forsendna fyrrnefnds dóms Hæstaréttar 3. desember 1998. Á þetta verður ekki fallist. Í stað þess að höfða mál gegn íslenska ríkinu til þess að fá úr því skorið ákvað hann að láta reyna á ætlaðan rétt sinn þorskveiða án þess að hafa yfir aflaheimildum að ráða, þótt honum væri vel kunnugt um að slíkar veiðar væru refsiverðar að lögum. Þegar af þessari ástæðu er verknaður ákærða ekki afsakanlegur vegna vanþekkingar eða misskilnings á réttarreglum. Að virtri 77. gr. almennra hegningarlaga þykir refsing hans hæfilega ákveðin 1.000.000 króna sekt í ríkissjóð og komi þriggja mánaða fangelsi í stað hennar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu dómsins.

Veiðarnar, sem greinir í I. kafla ákæru, fóru fram á skipi í eigu Hyrnó ehf. að frumkvæði stjórnanda þess, ákærða S-kk-ef. Voru þær þáttur í starfsemi félagsins og aflinn eign þess. Sá afli, sem ekki var vigtaður og um ræðir í II. kafla ákæru, var einnig í eigu félagsins. Bæði brotin voru til þess fallin að vera félaginu til fjárhagslegs ávinnings. Með vísan til 1. mgr. 20. gr. a laga nr. 38/1990, 1. mgr. 24. gr. laga nr. 57/1996 og 1. mgr. 18. gr. laga nr. 79/1997 verður félaginu gert að greiða sekt í ríkissjóð, 500.000 krónur.

Samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 3. mgr. 16. gr. laga nr. 79/1997, verður fallist á kröfu ákæruvaldsins um upptöku á jafnvirði 33.623 kg af þorski eða 3.786.602 krónum.

Ákærðu og Hyrnó ehf. verða dæmd til að greiða allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Ákærði B-kk-nf K-kk-nf greiði 600.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í 60 daga.

Ákærði S-kk-nf R-kk-nf G-kk-nf greiði 1.000.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í þrjá mánuði.

Hyrnó ehf. greiði 500.000 króna sekt í ríkissjóð.

Gert er upptækt andvirði 33.623 kg af þorski, eða 3.786.602 krónur.

Ákærði S-kk-nf og Hyrnó ehf. greiði sameiginlega málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði og fyrir Hæstarétti, M-kk-ef T-kk-ef hæstaréttarlögmanns, samtals 500.000 krónur.

Ákærði B-kk-nf greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði og fyrir Hæstarétti, L-kk-ef E-kk-ef K-x-x héraðsdómslögmanns, samtals 450.000 krónur.

Annan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti greiði ákærði S-kk-nf og Hyrnó ehf. sameiginlega, þar af greiði ákærði B-kk-nf með þeim óskipt þriðjung.