282/2008

S hf. krafðist þess að bú I ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Var krafa S hf. reist á því að félagið taldi sig eiga nánar tiltekna fjárkröfu á hendur I ehf. á grundvelli lánssamnings þeirra. Fyrir lá að I ehf. hafði ásamt öðrum nokkru áður höfðað mál á hendur S hf. til viðurkenningar á riftun tiltekinna samninga, þ.á m. fyrrgreinds lánssamnings. Ekki var fallist á frávísun málsins frá héraðsdómi með vísan til 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem ekki var um sömu dómkröfu að ræða í báðum þessum málum. Í ljósi þess að S hf. studdi kröfu sína um gjaldþrotaskipti við kyrrsetningu hjá I ehf. eingöngu sem sönnunargagn um ógjaldfærni I ehf. mátti einu gilda hvað gert yrði við framkvæmd hennar eða hvort mál hefði verið höfðað henni til staðfestingar. Gat þetta því ekki út af fyrir sig staðið því í vegi að krafa S hf. um gjaldþrotaskipti yrði tekin til greina. I ehf. hafði hvorki lagt fram gögn þau sem lögð voru fyrir sýslumann við kyrrsetningargerðina né aflað annarra gagna til að leitast við að hnekkja niðurstöðu sýslumanns um að eignir I ehf. hrykkju ekki fyrir þeirri kröfu sem leitað var kyrrsetningar vegna. Voru því ekki efni til að líta svo á að ástæða gæti verið til að ætla að kyrrsetningargerðin gæfi ranga mynd af fjárhag sóknaraðila. Að lokum var með vísan til málsástæðna í héraðsdómsstefnu ekki unnt að líta svo á að yfirlýsing I ehf. um riftun og eftirfarandi málsókn til viðurkenningar á riftuninni gæti neinu breytt um heimild S hf. til að krefjast gjaldþrotaskipta á búi I ehf. sem lánardrottinn hans vegna skuldar samkvæmt lánssamningi þeirra. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms að því er varðaði kröfu S hf. um gjaldþrotaskipti á búi I ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2008, þar sem kveðið var á um að bú sóknaraðila væri tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað, en hann krefst hvorki málskostnaðar í héraði né kærumálskostnaðar.

I.

Samkvæmt gögnum málsins gerðu aðilarnir lánssamning 3. ágúst 2007, þar sem varnaraðili hét að veita sóknaraðila lán að fjárhæð 582.000.000 krónur. Tekið var fram að tilgangur þess væri að „fjármagna kaup“ sóknaraðila á stofnfjárhlutum að nafnvirði 48.435.430 krónur í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis og væri hann skuldbundinn til að ráðstafa fénu til þeirra kaupa. Í samningnum var mælt fyrir um útborgun lánsins, sem átti að endurgreiða 1. febrúar 2008, vexti af því og framlengingu þess eftir nefndan gjalddaga gegn tiltekinni þóknun til varnaraðila. Þá voru ákvæði þar um tryggingar fyrir greiðslu skuldarinnar, sem skyldu fólgnar í handveðrétti varnaraðila í tilteknum fjölda stofnfjárhluta í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, Byr sparisjóði og Sparisjóði Keflavíkur, svo og í öllum hlutum í sóknaraðila, sem hluthafar í félaginu skyldu setja að veði, en samhliða lánssamningnum voru gerðir átta handveðssamningar til að veita þessar tryggingar. Tekið var fram í lánssamningnum að varnaraðili skyldi meta verðmæti trygginganna hverju sinni eftir því, sem þar var nánar ákveðið, en teldi hann þetta verðmæti komið niður fyrir 150% af eftirstöðvum skuldarinnar væri honum heimilt að krefja sóknaraðila um viðbótartryggingu. Neytti varnaraðili þeirrar heimildar bæri sóknaraðila að leggja fram fullnægjandi tryggingar innan 14 daga frá því að þeirra væri krafist, en varnaraðila væri þó heimilt að ákveða skemmri frest ef „áhrifamiklar breytingar á markaðsaðstæðum“ krefðust þess. Enn fremur skuldbatt sóknaraðili sig til að hlíta því skilyrði að verðmæti uppreiknaðs eigin fjár hans yrði ávallt að vera minnst 50% hærra en skuld hans samkvæmt lánssamningnum, svo og að láta af hendi til varnaraðila gögn til að staðreyna þetta. Loks voru í samningnum sérstök ákvæði um hvað teldust vanefndir af hálfu sóknaraðila og þess getið að meðal þeirra væru brot gegn skuldbindingum, sem framangreint skilyrði um verðmæti eigin fjár hans taldist til, og vanhöld á að setja viðbótartryggingar eftir kröfu varnaraðila. Yrðu vanefndir af hendi sóknaraðila væri varnaraðila einhliða og án viðvarana heimilt að gjaldfella eftirstöðvar skuldarinnar.

Um útborgun lánsins samkvæmt framangreindum samningi liggja ekki fyrir önnur gögn en ódagsett uppgjör, þar sem kom fram að af lánsfénu, 582.000.000 krónum, væru greiddar 5.820.000 krónur í lántökugjald, tiltekið lán að fjárhæð 10.148.343 krónur greiddist upp og 565.972.205 krónum væri varið til verðbréfaviðskipta, en mismuninum, 59.452 krónum, ráðstafað til sóknaraðila. Þá liggur einnig fyrir kvittun til sóknaraðila vegna viðskipta 25. júlí 2007, sem fólgin hafi verið í kaupum hans á stofnfjárhlutum í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis að nafnverði 47.500.000 krónur fyrir 560.368.520 krónur og greiðslu þóknunar að fjárhæð 5.603.685 krónur. Þetta skjal ber ekki með sér frá hverjum það stafi, en ætla verður að það hljóti að vera frá varnaraðila komið. Í málinu liggur ekki fyrir skriflegur samningur um kaup sóknaraðila á þeim stofnfjárhlutum, sem hér um ræðir, en um aðdraganda kaupanna og framkvæmd þeirra er ítarlega fjallað í orðsendingum, sem gengu milli aðilanna, bréfaskiptum þeirra eftir að kaupin voru gerð og málflutningsgögnum. Ekki eru efni til að rekja þau atriði öll, en varnaraðili hefur lýst því yfir að hann hafi sjálfur verið seljandi stofnfjárhlutanna, sem að framan er getið. Sóknaraðili heldur því fram að þessir hlutir hafi áður talist til stofnfjár, sem Sundagarðar hf. hafi átt í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, en það hlutafélag hafi á þessum tíma jafnframt verið einn stærsti hluthafinn í varnaraðila. Nafngreindur fyrirsvarsmaður Sundagarða hf. hafi þá átt sæti í stjórn sparisjóðsins, en stjórnin hafi látið frá sér fara tillögu 17. júlí 2007 um að breyta honum í hlutafélag. Í tengslum við þá tillögu hafi stjórn sparisjóðsins haft undir höndum ítarlegt verðmat, þar sem talið hafi verið að markaðsvirði hans væri 59.400.000.000 krónur. Fáum dögum síðar hafi sóknaraðili keypt stofnfjárhlutina, sem áður var getið, án þess að vera kunnugt um þetta verðmat, en gengið, sem lagt hafi verið til grundvallar í kaupunum, hafi svarað til þess að markaðsvirði sparisjóðsins hefði verið yfir 110.000.000.000 krónur. Sóknaraðili staðhæfir að varnaraðili hafi boðið sér stofnfjárhlutina á þessu verði og jafnframt lán fyrir kaupverðinu, þrátt fyrir að hafa nokkru áður neitað sóknaraðila um fyrirgreiðslu til að kaupa í minna mæli stofnfjárhluti í sama sparisjóði. Stofnfjáreigendur í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hafi síðan á fundi 21. ágúst 2007 samþykkt áðurnefnda tillögu stjórnar um breytingu hans í hlutafélag og Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hf. verið skráð í Kauphöll Íslands 23. október sama ár.

Varnaraðili beindi 24. október 2007 svofelldri orðsendingu til sóknaraðila: „Eins og þið hafið orðið var við hafa Spronbréfin lækkað mikið í virði og nú er svo komið að við þurfum að kalla eftir auknum tryggingum að upphæð 320.000.000.“ Að undangengnum frekari orðsendingum milli aðilanna tilkynnti varnaraðili í bréfi til sóknaraðila 8. nóvember 2007 um gjaldfellingu skuldar samkvæmt lánssamningi þeirra 3. ágúst sama ár, en fjárhæð hennar næmi orðið 611.242.322 krónum að meðtöldum vöxtum. Um heimild fyrir þessu var vísað til fyrrnefndra ákvæða samningsins um vanefndir af hálfu sóknaraðila, en varnaraðili skírskotaði jöfnum höndum til þess að samkvæmt áætlun hans væri eigið fé sóknaraðila orðið 96.606.439 krónur eða sem svaraði tæplega 16% af fjárhæð skuldarinnar og að liðnir væru 15 dagar frá því að kallað hafi verið eftir frekari tryggingum fyrir henni, sem sóknaraðili hafi ekki orðið við. Sama dag lýsti sóknaraðili í bréfi til varnaraðila yfir riftun á kaupum á stofnfjárhlutum í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis að nafnverði 47.500.000 krónur, lánssamningi þeirra 3. ágúst 2007 og átta handveðssamningum frá sama degi. Samkvæmt bréfinu reisti sóknaraðili heimild til riftunar einkum á því að þegar kaupin voru gerð hafi verðmæti stofnfjárhlutanna í reynd aðeins verið um 60% af því verði, sem hann greiddi fyrir þá, og hafi varnaraðili haft vitneskju um þennan galla á því selda. Í framhaldi af þessu tilkynnti varnaraðili sóknaraðila 12. nóvember 2007 að hann hygðist hefja næsta dag fullnustu á kröfu sinni samkvæmt lánssamningi þeirra með því að ráðstafa verðmætum, sem honum hefðu verið sett að handveði, ef sóknaraðili yrði ekki við áskorun um að greiða hana. Fyrir liggur að varnaraðili fylgdi þessu eftir 19. sama mánaðar með því að leysa til sín hlutabréf í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf., sem komið höfðu í stað stofnfjárhluta sem hann hafði að handveði frá sóknaraðila, fyrir 317.631.941 krónu.

Sóknaraðili og tveir nafngreindir fyrirsvarsmenn hans höfðuðu 7. febrúar 2008 mál á hendur varnaraðila, sem þingfest var í Héraðsdómi Reykjavíkur 12. sama mánaðar. Samkvæmt stefnu í því máli krefjast sóknaraðili og fyrirsvarsmenn hans þess að „viðurkennd verði riftun stefnenda, dags. 8. nóvember 2007, á kaupsamningi við stefnda sem gerður var þann 20. júlí 2007 um 47.500.000 stofnfjárbréf í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis. Þá er þess krafist að viðurkennd verði riftun stefnenda, dags. 8. nóvember 2007, á þeim hluta lánasamnings við stefnda sem undirritaður var þann 3. ágúst 2007 til að fjármagna kaup á 47.500.000 stofnfjárbréfum í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, að fjárhæð kr. 571.575.890,- og 8 handveðsamningum milli stefnenda og stefnda, dags. 3. ágúst 2007, sem voru hluti lánasamningsins.“ Varnaraðili hefur tekið til varna í málinu og krefst aðallega að því verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður, en að því frágengnu sýknaður að hluta. Af gögnum þessa máls verður ekki ráðið að málið, sem hér um ræðir, hafi enn komið til frekari meðferðar að formi eða efni til um þessar dómkröfur.

Með beiðni til sýslumannsins í Reykjavík 13. febrúar 2008 leitaði varnaraðili eftir því að kyrrsettar yrðu eignir sóknaraðila til tryggingar eftirstöðva skuldar hans samkvæmt lánssamningi þeirra 3. ágúst 2007, sem að meðtöldum vöxtum og kostnaði næmi 331.167.878 krónum þegar tillit væri tekið til áðurnefndrar innborgunar á 317.631.941 krónu. Sýslumaður tók gerðina fyrir 19. febrúar 2008 og hafnaði andmælum sóknaraðila gegn framgangi hennar, en af hálfu þess síðarnefnda var þá til kyrrsetningar bent á stofnfjárhluti í Byr sparisjóði og Sparisjóði Keflavíkur, auk stofnfjáraukningar í þeim báðum, svo og kröfu á hendur ríkissjóði um endurgreiðslu fjármagnstekjuskatts. Að kröfu varnaraðila virti sýslumaður þessar eignir og komst að niðurstöðu um að verðmæti þeirra væri 236.043.860 krónur umfram skuldir sóknaraðila við aðra en varnaraðila. Við gerðina var því lýst yfir af hálfu sóknaraðila að hann ætti ekki frekari eignir. Henni var lokið 25. febrúar 2008 með því að fyrrnefndar eignir voru kyrrsettar til tryggingar á þeim hluta kröfu varnaraðila, sem þær svöruðu til samkvæmt virðingu, en að öðru leyti án árangurs. Varnaraðili höfðaði ekki mál til staðfestingar kyrrsetningu.

Varnaraðili beindi kröfu 27. febrúar 2008 til Héraðsdóms Reykjavíkur um að bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Samkvæmt henni taldi varnaraðili sig eiga kröfu á hendur sóknaraðila að fjárhæð samtals 334.084.448 krónur að meðtöldum vöxtum og kostnaði, en til sönnunar um ógjaldfærni þess síðarnefnda var vísað til þess að kyrrsetningargerð, sem áður var getið, hafi verið lokið 25. sama mánaðar án árangurs að hluta. Héraðsdómari varð við kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti með hinum kærða úrskurði.

II.

Eins og áður greinir hefur sóknaraðili ásamt öðrum höfðað mál á hendur varnaraðila til viðurkenningar á riftun kaupa á stofnfjárhlutum í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis að nafnverði 47.500.000 krónur, lánssamnings aðilanna 3. ágúst 2007 að hluta og átta handveðssamninga þeirra frá sama degi. Ekki liggur annað fyrir en að því máli sé ólokið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Í þessu máli krefst varnaraðili á hinn bóginn að bú sóknaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta. Þótt sú krafa sé reist á því að varnaraðili telji sig eiga nánar tiltekna fjárkröfu á hendur sóknaraðila á grundvelli lánssamnings þeirra frá 3. ágúst 2007 getur dómsmál, sem sá síðarnefndi hafði fyrr höfðað til riftunar á samningnum, ekki leitt til þess að vísa beri máli þessu frá héraðsdómi, enda taka ákvæði 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála aðeins til þeirra aðstæðna að höfðuð hafi verið tvö mál og sama dómkrafa sé höfð uppi í þeim báðum. Fyrrgreindri aðalkröfu sóknaraðila fyrir Hæstarétti verður því hafnað.

Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur sóknaraðili meðal annars borið fyrir sig að ekki hafi verið fullnægt skilyrðum 5. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. fyrir því að gera mætti kyrrsetningu hjá honum fyrir kröfu varnaraðila, gagnstætt því sem sýslumaðurinn í Reykjavík ákvað 19. febrúar 2008, auk þess sem varnaraðili hafi ekki höfðað mál til staðfestingar kyrrsetningunni samkvæmt ákvæðum VI. kafla sömu laga. Um þessar mótbárur sóknaraðila er til þess að líta að í málinu styður varnaraðili kröfu sína um gjaldþrotaskipti við kyrrsetninguna hjá sóknaraðila, sem lokið var að hluta án árangurs 25. febrúar 2008. Í þessum efnum byggir varnaraðili á kyrrsetningargerðinni eingöngu sem sönnunargagni um ógjaldfærni sóknaraðila samkvæmt 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991, á sama hátt og sérhver annar, sem kynni að telja sig vera meðal lánardrottna hans, hefði getað nýtt þetta sönnunargagn til að styðja kröfu um gjaldþrotaskipti við. Sönnunargildi kyrrsetningargerðarinnar að þessu leyti snýr eingöngu að gjaldfærni sóknaraðili og má að því er þetta varðar einu gilda hvað gert var annars við framkvæmd hennar eða hvort mál hafi verið höfðað henni til staðfestingar. Sem endranær er þetta sönnunargildi á hinn bóginn háð frekari skilyrðum 1. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991, þar á meðal að ekki sé ástæða til að ætla að gerðin gefi ranga mynd af fjárhag skuldara, auk þess sem sá, sem vill neyta þessarar sönnunar til að koma fram gjaldþrotaskiptum, verður að sýna fram á að hann eigi fjárkröfu á hendur skuldaranum og sé því lánardrottinn hans í skilningi þessarar lagagreinar. Framangreindar varnir sóknaraðila geta því ekki út af fyrir sig staðið því í vegi að krafa varnaraðila um gjaldþrotaskipti verði tekin til greina.

Við kyrrsetningargerðina virti sýslumaður sem áður segir til verðs þær eignir, sem bent var á til tryggingar, og var því lýst þar yfir af sóknaraðila að frekari eignir væru ekki fyrir hendi. Við þessa virðingu, sem fór eftir ákvæðum 15. gr. laga nr. 31/1990, sbr. 38. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, komst sýslumaður að þeirri niðurstöðu að verðmæti eignanna væri 236.043.860 krónum meira en skuldir sóknaraðila við aðra en varnaraðila. Af endurriti úr gerðabók sýslumanns verður séð að sóknaraðili lagði fram við kyrrsetningargerðina „yfirlit yfir eignir og stöðu gerðarþola ásamt fylgigögnum“, sem aðilarnir tjáðu sig síðan um áður en virðing fór fram. Í málinu hefur sóknaraðili hvorki lagt fram þessi gögn né aflað annarra gagna til að leitast við að hnekkja framangreindri niðurstöðu sýslumanns, sem fól í sér að meira en 95.000.000 krónur skorti á að verðmæti eigna sóknaraðila hrykki fyrir kröfu varnaraðila. Samkvæmt því eru ekki efni til að líta svo á að ástæða geti verið til að ætla að kyrrsetningargerðin gefi ranga mynd af fjárhag sóknaraðila.

Í vörnum sóknaraðila í máli þessu felst meðal annars sú mótbára að varnaraðili geti ekki talist meðal lánardrottna hans með því að sóknaraðili hafi rift lánssamningnum, sem varnaraðili styður fjárkröfu sína við, og sá síðarnefndi fengið skil á því, sem hann lét af hendi í skiptum þeirra, þegar hann tók til sín í skjóli handveðréttinda hlutabréf, sem komið höfðu í stað stofnfjárhlutanna í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis að nafnvirði 47.500.000 krónur. Eins og áður hefur komið fram gerðu aðilarnir umræddan lánssamning 3. ágúst 2007, en með honum skuldbatt varnaraðili sig til að veita sóknaraðila lán að fjárhæð 582.000.000 krónur og sóknaraðili sig til að endurgreiða varnaraðila féð með nánar tilteknum vöxtum. Í annan stað gerðu þeir sama dag átta handveðssamninga um tryggingar til varnaraðila fyrir greiðslu skuldar sóknaraðila. Í þriðja lagi sömdu þeir um kaup sóknaraðila á fyrrnefndum stofnfjárhlutum, en eins og málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að sá samningur hafi verið munnlegur og hefur sóknaraðili í málatilbúnaði sínum miðað við að kaupin hafi verið gerð 20. júlí 2007. Sóknaraðili hefur sem fyrr segir höfðað ásamt fleirum mál gegn varnaraðila til viðurkenningar í einu lagi á riftun samninga um alla þessa þrjá þætti í viðskiptum þeirra. Samkvæmt héraðsdómsstefnu í því máli eru þessar kröfur í meginatriðum reistar á því að stofnfjárhlutirnir, sem munnlegi samningur aðilanna frá 20. júlí 2007 tók til, hafi í reynd ekki staðið undir því kaupverði, sem um var samið, og hafi varnaraðila verið það ljóst, en af þeim sökum hafi hið selda verið haldið slíkum galla að riftun kaupanna varði. Á hinn bóginn er ekki að sjá að þar séu færðar fram röksemdir fyrir því hvernig þau atvik gætu leitt til riftunar hluta lánssamnings aðilanna frá 3. ágúst 2007, þótt í sérstökum kafla stefnunnar um skil verðmæta segi að sóknaraðili „byggir jafnframt á því að í raun sé um einn löggerning að ræða þar sem seljandi lánar einfaldlega fyrir kaupverði hins selda, sem er þá í raun ógreitt þegar samningnum er rift.“ Í máli þessu hefur þetta ekki frekar verið skýrt af hendi sóknaraðila. Að þessu virtu er ekki unnt að líta svo á að yfirlýsing sóknaraðila 8. nóvember 2007 um riftun og eftirfarandi málsókn hans til viðurkenningar á riftuninni geti neinu breytt um heimild varnaraðila til að krefjast gjaldþrotaskipta á búi sóknaraðila sem lánardrottinn hans vegna skuldar samkvæmt lánssamningi þeirra frá 3. ágúst 2007.

Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar að því er varðar kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti á búi sóknaraðila. Með því að varnaraðili krefst á hvorugu dómstigi málskostnaðar verður hann felldur niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.