255/2008

M krafðist þess að lífeyrisréttindum hans yrði haldið utan skipta við fjárslit milli hans og K vegna hjónaskilnaðar, sbr. 2. tölul. 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. K krafðist á hinn bóginn fjárgreiðslu úr hendi M, enda væri ósanngjarnt að þessum réttindum væri haldið utan skipta, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Fyrir Hæstarétti andmælti M því sérstaklega að K gæti á grundvelli þessa lagaákvæðis dregið undir skiptin séreignarréttindi hans í lífeyrissjóðum. Hæstiréttur leit til þess að dómkrafa K í stefnu til héraðsdóms hafði verið byggð á útreikningi á verðmæti lífeyrisréttinda málsaðila sem þau höfðu sameiginlega látið gera. Í þeim útreikningi voru séreignarréttindi M reiknuð með. Hann hafði því haft tilefni til að koma með varnir sem að þessu lutu í greinargerð sinni í héraði. Það hafði hann ekki gert og var heldur ekki séð af gögnum málsins að þær hefðu komið fram síðar við meðferð málsins í héraði. Skilyrðum 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var ekki talið fullnægt og komu þessar varnir því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Taldi Hæstiréttur að þegar litið væri á tímalengd samanlagðs sambúðartíma aðila, verkaskiptingu þeirra á milli þann tíma, aðrar aðstæður og mismunar á verðmæti lífeyrisréttinda þeirra við lok hjúskaparins, yrði að fallast á það með héraðsdómi að ósanngjarnt teldist í skilningi 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga að halda lífeyrisréttindum aðila utan skipta. Var talið að fjárgreiðsla til K ætti að miðast við helmingstilkall hennar til mismunar á útreiknuðu verðmæti lífeyrisréttinda málsaðila. Þegar haft var í huga að K yrði talinn njóta skattfrelsis af greiðslu M og að hún nyti hagræðis af því að fá eingreiðslu vegna lífeyrisréttindanna var niðurstaða héraðsdóms um fjárhæð kröfu og upphafstíma dráttarvaxta staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 5. mars 2008, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 16. apríl 2008. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 7. maí 2008. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á kröfu gagnáfrýjanda og að málskostnaður verði felldur niður.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 11. júní 2008. Hún krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 10.831.527 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. mars 2006 til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar héraðsdóms. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Í VIII. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993 er að finna ákvæði um eignir hjóna. Þar er í 57. gr. undir fyrirsögninni „persónubundin réttindi“ kveðið svo á að reglur um hjúskapareignir eigi við um réttindi sem eigi megi afhenda eða séu að öðru leyti persónulegs eðlis, að svo miklu leyti sem þær komi ekki í bága við sérreglur þær sem um þau réttindi gildi. Samkvæmt 54. gr. laganna verður eign maka hjúskapareign nema sérstakar heimildir standi til annars. Er tekið fram að þetta eigi meðal annars við um eignir sem maki flytur í búið við hjúskaparstofnun. Samkvæmt þessum reglum teljast lífeyrisréttindi hjóna til hjúskapareigna, þar með talið þau lífeyrisréttindi sem viðkomandi hefur aflað sér áður en til hjúskapar var stofnað. Samkvæmt þessu verður fallist á það með héraðsdómi að við úrlausn á ágreiningi málsaðila verði litið til áunninna lífeyrisréttinda þeirra allt frá júlí 1975 til loka maí 2005 en þau eru sammála um að miða fjárskipti sín við síðarnefnda tímamarkið. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður einnig fallist á að krafa gagnáfrýjanda geti einungis tekið til ellilífeyris en ekki annarra lífeyrisréttinda.

Samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga getur maki krafist þess að ekki skuli falla undir fjárskipti milli hjóna „réttindi í opinberum lífeyrissjóðum eða einkalífeyrissjóðum, svo og krafa til lífeyris eða líftryggingarfjár sem hefur ekki endurkaupsvirði ...“. Við gerð skilnaðarsamnings milli málsaðila 6. júní 2006 hafði gagnáfrýjandi gert kröfu um að lífeyrisréttindi aðila yrðu tekin til skipta. Aðaláfrýjandi hafði á hinn bóginn krafist þess að þeim yrði haldið utan skipta. Í samninginn var í tilefni af þessu sett svofellt ákvæði: „Ágreiningur er um rétt konu til hlutdeildar í lífeyrisréttindum mannsins og mun verða rekið um það sérstakt mál fyrir dómstólum.“ Í framhaldi af gerð samningsins höfðaði gagnáfrýjandi mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Hún byggir kröfu sína á ákvæði sem er að finna í síðari málslið 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga svohljóðandi: „Nú þykir ósanngjarnt gagnvart hinum makanum að verðmætum eða réttindum skv. 2. ... tölul. sé haldið utan skipta og er þá heimilt að bæta honum það með fjárgreiðslum ...“.

Aðaláfrýjandi hefur fyrir Hæstarétti sérstaklega andmælt því að gagnáfrýjandi geti á grundvelli framangreindra lagaákvæða dregið undir skiptin séreignarréttindi hans í lífeyrissjóðum, en í fyrirliggjandi útreikningum á mismun lífeyrisréttinda aðila eru slík réttindi reiknuð með. Dómkrafa gagnáfrýjanda í stefnu til héraðsdóms var byggð á útreikningi á verðmæti lífeyrisréttinda málsaðila sem þau höfðu sameiginlega látið gera. Í þessum útreikningi voru séreignarréttindi aðaláfrýjanda reiknuð með. Hann hafði því tilefni til að koma með varnir sem að þessu lutu í greinargerð sinni í héraði. Það gerði hann ekki og verður heldur ekki séð af gögnum málsins að þær hafi komið síðar fram við meðferð málsins í héraði. Skilyrðum 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er ekki fullnægt og koma þessar varnir því ekki til álita fyrir Hæstarétti.

Þegar litið er á tímalengd samanlagðs sambúðartíma aðila, verkaskiptingu þeirra á milli þann tíma, aðrar aðstæður sem lýst er í forsendum hins áfrýjaða dóms og mismunar á verðmæti lífeyrisréttinda þeirra við lok hjúskaparins, verður fallist á með héraðsdómi að ósanngjarnt teljist í skilningi nefnds ákvæðis 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga að halda lífeyrisréttindum aðila utan skipta. Eins og orðalagi framangreindra lagaákvæða er háttað verður talið að fjárgreiðsla til gagnáfrýjanda samkvæmt 2. mgr. 102. gr. eigi að miðast við helmingstilkall hennar til mismunar á útreiknuðu verðmæti lífeyrisréttinda málsaðila. Þegar haft er í huga að gagnáfrýjandi verður talinn njóta skattfrelsis af greiðslu aðaláfrýjanda samkvæmt 2. tl. 28. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og að hún nýtur hagræðis af því að fá nú eingreiðslu vegna lífeyrisréttindanna þykir mega staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um fjárhæð kröfu gagnáfrýjanda og upphafstíma dráttarvaxta.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gangáfrýjanda málskostnað sem ákveðst í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, M, greiði gagnáfrýjanda, K, 4.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. desember 2007 til greiðsludags og samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.