449/2009

Málsástæður og lagarök stefndu Sjóvár-Almennra trygginga hf., B-kk-ef S-kk-ef og H-kvk-ef B-kvk-ef Ó-kvk-ef

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf dómstjóri.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 11. ágúst 2009. Áfrýjandinn S-kvk-nf J-kvk-nf krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms, en til vara að stefndu Sjóvá-Almennar tryggingar hf., B-kk-nf S-kk-nf og H-kvk-nf B-kvk-nf Ó-kvk-nf verði dæmd til að greiða sér óskipt aðallega 75.968.922 krónur, til vara 57.612.352 krónur, til þrautavara 54.691.189 krónur, en að því frágengnu 47.002.357 krónur, með 4,5% ársvöxtum frá 13. febrúar 2004 til 5. desember 2005 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 6.695.635 krónur 6. desember 2005, 7.101.884 krónur 5. desember 2006, 1.087.230 krónur 7. sama mánaðar og 1.290.218 krónur 21. október 2008. Verði þessi stefndu sýknuð gerir áfrýjandinn S-kvk-nf sömu kröfur á hendur stefnda Tryggingamiðstöðinni hf.

Áfrýjendurnir J-kk-nf M-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf J-kvk-nf krefjast þess að stefndu Sjóvá-Almennar tryggingar hf., B-kk-nf og H-kvk-nf B-kvk-nf verði dæmd til að greiða þeim óskipt 2.494.715 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 13. febrúar 2004 til 4. september 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.

Áfrýjendur krefjast í öllum tilvikum málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu Sjóvá-Almennar tryggingar hf., B-kk-nf og H-kvk-nf B-kvk-nf krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjenda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður.

Varastefndi Tryggingamiðstöðin hf. krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjandans S-kvk-ef.

I

Áfrýjandinn S-kvk-nf varð fyrir líkamstjóni 13. febrúar 2004 í umferðarslysi þegar hún ók bifreið austur Arnarnesveg í Garðabæ og beygði á umferðarljósum til norðurs að Fífuhvammsvegi. Stefndi B-kk-nf kom akandi á bifreið í eigu stefndu H-kvk-ef B-kvk-ef úr gagnstæðri átt vestur Arnarnesveg og hafnaði á bifreiðinni, sem áfrýjandinn ók. Bifreið stefndu H-kvk-ef B-kvk-ef var með ábyrgðartryggingu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf., en vegna bifreiðarinnar, sem áfrýjandinn ók, hafði verið fengin slysatrygging ökumanns hjá varastefnda. Áfrýjandinn fékk þungt höfuðhögg við áreksturinn og greindist meðal annars með minnistap, breytilegt meðvitundarástand, lömun í hægri útlimum, tvísýni og són í eyra, sem allt var rakið til heilaáverka með dreifðum skemmdum. Í kjölfar legu á sjúkrahúsi var áfrýjandinn til meðferðar á endurhæfingardeild fram í lok júní 2004. Á slysdegi var hún 18 ára og við nám á öðru ári í Verslunarskóla Íslands. Haustið eftir slysið hóf hún aftur nám við sama skóla og lauk stúdentsprófi vorið 2007, ári síðar en ella hefði orðið. Í málinu er óumdeilt að stefndu Sjóvá-Almennar tryggingar hf., B-kk-nf og H-kvk-nf B-kvk-nf beri fulla fébótaábyrgð á tjóni áfrýjandans S-kvk-ef af þessu slysi.

Áfrýjandinn S-kvk-nf fékk 2. september 2005 dómkvadda menn til að meta líkamstjón sitt vegna slyssins og luku þeir matsgerð 29. október sama ár. Í henni var komist að þeirri niðurstöðu að heilsufar áfrýjandans eftir slysið hafi orðið stöðugt 13. febrúar 2005. Tímabundið atvinnutjón hennar var talið taka til þriggja mánaða vinnu sumarið 2004 þegar hún hefði verið í leyfi frá skóla. Að því er varðar tímabil þjáningabóta töldu matsmenn áfrýjandann hafa verið veika um eins árs skeið, þar af rúmfasta í þrjá mánuði. Varanlegur miski áfrýjandans var metinn 70 stig, en varanleg örorka 50%.

Stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. bauð áfrýjandanum S-kvk-þgf uppgjör á grundvelli þessarar matsgerðar og innti af hendi greiðslu samkvæmt því boði 6. desember 2005. Með þessu fékk áfrýjandinn 489.668 krónur í bætur vegna tímabundins atvinnutjóns, 455.400 krónur í þjáningabætur og 4.177.950 krónur í bætur vegna varanlegs miska. Í boði stefnda var ráðgert að bætur vegna varanlegrar örorku, sem reiknaðar væru út frá lágmarkslaunum samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum, næmu 15.562.861 krónu, en til frádráttar þeirri fjárhæð kæmi eingreiðsluverðmæti bóta til áfrýjandans úr almannatryggingum, 14.416.539 krónur, sbr. 4. mgr. 5. gr. sömu laga, og stæðu því eftir af þeim lið 1.146.322 krónur. Að viðbættum vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga að fjárhæð 426.296 krónur greiddi stefndi áfrýjandanum samtals 6.695.635 krónur auk þóknunar lögmanns og útlagðs kostnaðar. Áfrýjandinn tók við þessari greiðslu með fyrirvara.

Áfrýjandinn S-kvk-nf fékk dómkvadda yfirmatsmenn 21. apríl 2006 og luku þeir störfum 3. nóvember sama ár. Í yfirmatsgerðinni var varanlegur miski áfrýjandans talinn 75 stig og varanleg örorka 70%. Að fengnu þessu yfirmati innti stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. af hendi bætur til áfrýjandans S-kvk-ef 5. desember 2006 vegna aukningar frá undirmati á varanlegum miska um 5 stig og varanlegri örorku um 20%, en vegna fyrrnefnda liðarins voru greiddar 320.175 krónur og þess síðarnefnda 6.225.144 krónur. Við þetta bættust 556.565 krónur í vexti og voru því greiddar samtals 7.101.884 krónur auk þóknunar til lögmanns áfrýjandans og útlagðs kostnaðar. Áfrýjandinn tók við þessari greiðslu með fyrirvara um kröfu um bætur vegna annars fjártjóns og sjúkrakostnaðar og miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga, svo og um viðmiðunarlaun til útreiknings bóta vegna varanlegrar örorku, auk kröfu „vegna aukins miska“ og um frekari málskostnað. Í framhaldi af þessu mun stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. hafa gert áfrýjandanum boð um hækkun miskabóta á grundvelli síðari málsliðar 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, sem samþykkt var af hennar hálfu í bréfi 7. desember 2006, en þar sagði meðal annars: „Fallist er á boðna greiðslu vegna 3. mgr. 4. greinar, kröfu S-kvk-ef um hærri miska“. Þann sama dag greiddi stefndi áfrýjandanum bætur fyrir sem svaraði 15 miskastigum með 960.525 krónum, auk vaxta að fjárhæð 126.705 krónur, og fékk hún því af þessu tilefni samtals 1.087.230 krónur að viðbættri þóknun til lögmanns. Í tengslum við þessa greiðslu ítrekaði áfrýjandinn áðurnefnda fyrirvara um önnur atriði, auk þess að gera fyrirvara um rétt stefnda til að draga eingreiðsluverðmæti bóta úr almannatryggingum frá bótum fyrir varanlega örorku og um rétt áfrýjandans til dráttarvaxta.

Auk þess, sem að framan greinir, fékk áfrýjandinn S-kvk-nf dómkvadda menn 2. september 2005 til að meta sjúkrakostnað hennar og annað fjártjón af völdum slyssins, annars vegar frá slysdegi þar til hún lyki stúdentsprófi vorið 2007 og hins vegar frá þeim tíma þar til hún næði 74 ára aldri. Jafnframt óskaði áfrýjandinn eftir að metinn yrði „umönnunarkostnaður foreldra, þ.m.t. tekjutap og annað sem matsmenn koma auga á“ vegna fyrrnefnda tímabilsins. Matsgerð þessari var lokið 23. júní 2008. Í henni var sjúkrakostnaður og annað fjártjón áfrýjandans S-kvk-ef frá slysdegi og til vors 2007, sem nánar var sundurliðað, talið nema samtals 890.218 krónum. Sjúkrakostnaður hennar og annað fjártjón eftir þann tíma til 74 ára aldurs, sem sundurliðað var í kostnað vegna aksturs, sjúkraþjálfunar, læknisþjónustu og lyfja, var talið myndu nema alls 125.886 krónum á ári eða sem svaraði eingreiðslu að fjárhæð 2.495.523 krónur miðað við þann dag, sem heilsufar hennar var talið hafa orðið stöðugt. Loks var komist að þeirri niðurstöðu að umönnunarkostnaður foreldra áfrýjandans S-kvk-ef, áfrýjendanna J-kk-ef M-kk-ef og K-kvk-ef, á tímabilinu frá slysdegi til 15. maí 2007 fælist annars vegar í missi tekna að fjárhæð 917.715 krónur og hins vegar vinnuframlagi að andvirði 1.577.000 krónur eða samtals 2.494.715 krónur. Um þessa matsgerð er þess að öðru leyti að geta að þar var sérstaklega tekið fram að hinir dómkvöddu menn hafi ekki talið sér fært að meta ýmsa liði, sem áfrýjandinn S-kvk-nf hafi talið að fella mætti undir fjártjón af slysinu og óskað eftir mati á, þar á meðal kostnað vegna erfiðari heimilisstarfa og af frekara námi eða starfsþjálfun, auk mismunar á kostnaði af framfærslu fatlaðra og ófatlaðra.

Eftir að mál þetta var höfðað 26. ágúst 2008 innti stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. af hendi greiðslu til áfrýjandans S-kvk-ef 21. október sama ár annars vegar á bótum að fjárhæð 890.218 krónur vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns hennar frá slysdegi til 15. maí 2007 samkvæmt framangreindri niðurstöðu matsgerðarinnar frá 23. júní 2008 og hins vegar á 400.000 krónum í bætur vegna námstafa eða samtals 1.290.218 krónur.

II

Áfrýjandinn S-kvk-nf reisir aðalkröfu sína um ómerkingu héraðsdóms á því að þar hafi ekki í öllum atriðum verið tekin rökstudd afstaða til helstu málsástæðna hennar. Í því sambandi bendir áfrýjandinn á að ekki hafi verið úr því leyst hvort ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, eins og það hljóðaði fyrir gildistöku laga nr. 53/2009, hafi brotið gegn þeirri meginreglu laga nr. 60/1994 um vátryggingastarfsemi að vátryggingafélög verði sjálf að standa að eigin starfsemi og bera þá vátryggingaáhættu sem á þeim hvíli, en með vísan til þeirrar meginreglu hafi áfrýjandinn borið fyrir sig að hún þyrfti ekki að sæta því að fá stærstan hluta bóta fyrir varanlega örorku sína úr almannatryggingum. Ekki hafi heldur verið fjallað í hinum áfrýjaða dómi um þá málsástæðu áfrýjandans að sú skipan, sem leiddi af áðurgildandi reglu 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga um frádrátt bóta úr almannatryggingum, hafi farið í bága við meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar.

Þótt ekki hafi í niðurstöðum hins áfrýjaða dóms verið fjallað berum orðum um þau atriði, sem að framan greinir, verður ekki litið svo á að slíkur misbrestur hafi orðið á því að taka afstöðu til einstakra af fjölmörgum málsástæðum, sem áfrýjandinn S-kvk-nf hefur teflt fram, að varðað geti ómerkingu dómsins. Aðalkrafa hennar verður því ekki tekin til greina.

III

Í héraðsdómsstefnu sundurliðaði áfrýjandinn S-kvk-nf fjárhæð dómkröfu sinnar þannig að bætur fyrir tímabundið atvinnutjón ættu að nema 489.668 krónum, fyrir þjáningar alls 455.400 krónum, fyrir varanlegan miska 4.802.625 krónum auk 1.680.918 króna vegna 35% álags á þær bætur samkvæmt 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, og fyrir varanlega örorku 50.754.570 krónum, en þessu til viðbótar kæmu 4.000.000 krónur í miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga, 890.218 krónur í bætur vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns, 400.000 krónur í bætur vegna námstafa í eitt ár, 2.495.523 krónur í bætur vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns frá vori 2007 til 74 ára aldurs hennar og 10.000.000 krónur í bætur vegna kostnaðar af erfiðari heimilisstörfum og frekara námi eða starfsþjálfun, svo og vegna meiri kostnaðar af framfærslu fatlaðra en ófatlaðra. Krafa áfrýjandans S-kvk-ef samkvæmt héraðsdómsstefnu var því um greiðslu á samtals 75.968.922 krónum, sem er sama fjárhæð og hún krefst aðallega úr hendi stefndu fyrir Hæstarétti að teknu tilliti til innborgana, en munurinn á þeirri kröfu og áðurgreindum varakröfum hennar hér fyrir dómi stafar af mismunandi árslaunum, sem beitt er til viðmiðunar við útreikning bóta fyrir varanlega örorku.

Svo sem áður er rakið í einstökum atriðum hefur stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. greitt áfrýjandanum S-kvk-þgf að fullu höfuðstól bóta, sem hún krefst samkvæmt framansögðu vegna tímabundins atvinnutjóns, þjáninga, sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns fram til vors 2007 og námstafa í eitt ár. Þá hefur stefndi einnig greitt henni fyrrgreindar fjárhæðir í bætur fyrir varanlegan miska ásamt álagi á þær samkvæmt 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga og fyrir varanlega örorku, en um fjárhæð þeirra liða er að öðru leyti ágreiningur. Að auki hefur stefndi greitt vexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga af þeim liðum í bótakröfu áfrýjandans S-kvk-ef, sem hann hefur gert skil á, þó að frátöldum áðurnefndum liðum, sem greiddir voru 21. október 2008. Á hinn bóginn hefur stefndi með öllu hafnað að greiða áfrýjandanum S-kvk-þgf miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga, bætur vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns til 74 ára aldurs hennar og bætur vegna erfiðari heimilisstarfa, frekara náms eða starfsþjálfunar og aukins kostnaðar af framfærslu fatlaðra. Einnig hefur stefndi hafnað kröfu áfrýjendanna J-kk-ef M-kk-ef og K-kvk-ef um greiðslu á 2.494.715 krónum í bætur vegna kostnaðar af umönnun áfrýjandans S-kvk-ef, en fjárhæð þeirrar kröfu er studd við áðurnefnda matsgerð frá 23. júní 2008.

IV

Sem áður segir gerir áfrýjandinn S-kvk-nf kröfu um bætur fyrir varanlegan miska að fjárhæð 4.802.625 krónur, en stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. telur sig hafa að fullu staðið henni skil á bótum af þessu tilefni með því að greiða annars vegar 4.177.950 krónur 6. desember 2005 á grundvelli undirmatsgerðar og hins vegar 320.175 krónur 5. desember 2006 samkvæmt yfirmatsgerð. Ekki er ágreiningur um að varanlegur miski áfrýjandans nemi 75 stigum, svo sem komist var að niðurstöðu um í yfirmatsgerðinni, en á hinn bóginn deila hún og stefndi um hvort reikna eigi fjárhæð bótanna út með tilliti til verðlagsbreytinga samkvæmt 15. gr. skaðabótalaga í einu lagi á því tímamarki, sem þetta endanlega mat á miskastigi lá fyrir, eða í tvennu lagi miðað við þann tíma, sem stefndi innti greiðslur sínar af hendi. Um þetta er þess að gæta að stefndi greiddi áfrýjandanum 6. desember 2005 bætur fyrir varanlegan miska eins og hann var metinn í undirmatsgerð, þar sem hann var talinn 70 stig. Að því marki var krafan efnd og bar stefnda því eingöngu að greiða bætur, sem svöruðu til hækkunar á miska áfrýjandans um 5 stig miðað við verðlag þegar yfirmatsgerð var lokið 3. nóvember 2006. Óumdeilt er að fjárhæðirnar, sem stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. innti af hendi, hafi verið rétt reiknaðar eftir þessum forsendum. Kröfulið áfrýjandans S-kvk-ef um frekari bætur fyrir varanlegan miska verður því að þessu leyti hafnað.

Ágreiningur stendur í annan stað um kröfu áfrýjandans S-kvk-ef um greiðslu á 1.680.918 krónum, en sú fjárhæð svarar til þess að bætur til hennar fyrir varanlegan miska verði hækkaðar um 35% með stoð í síðari málslið 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. Stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. viðurkenndi sem áður segir að áfrýjandinn ætti rétt á hærri bótum fyrir varanlegan miska á grundvelli þessa lagaákvæðis og stóð henni 7. desember 2006 skil á 960.525 krónum eða sem nam 15% hækkun bótanna. Í fyrrnefndu bréfi, sem lögmaður áfrýjandans ritaði stefnda síðastnefndan dag, var berum orðum tekið fram að fallist væri á boð stefnda um þessa greiðslu samkvæmt 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. Þegar af þessari ástæðu verður að hafna þessum lið í kröfu áfrýjandans S-kvk-ef.

Krafa áfrýjandans S-kvk-ef um miskabætur á grundvelli a. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga er reist á því að stefndi B-kk-nf hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi með því að aka yfir gatnamót Arnarnesvegar og Fífuhvammsvegar þótt rautt ljós hafi logað gegnt akstursstefnu hans og hafi hann að auki ekið á allt of miklum hraða. Samkvæmt framlögðum gögnum frá Vegagerðinni var umferðarljósum á gatnamótunum hagað þannig að grænt beygjuljós fyrir þá, sem óku eins og áfrýjandinn austur Arnarnesveg og hugðust beygja til norðurs inn á Fífuhvammsveg, kviknaði eftir að rautt ljós hafði logað í tvær sekúndur á móti umferð úr gagnstæðri átt á Arnarnesvegi og gult ljós þar á undan í þrjár sekúndur. Í frumskýrslu lögreglu um slysið, sem mál þetta varðar, kom fram að umferðarljósin hafi virkað eðlilega þegar hún kom á vettvang og hafa stefndu ekki vefengt það. Fyrir héraðsdómi bar vitni, sem var í bifreið skammt á eftir áfrýjandanum S-kvk-þgf, að bifreiðin sem hún ók hafi numið staðar á gatnamótunum og ekki verið ekið aftur af stað í átt af Arnarnesvegi að Fífuhvammsvegi fyrr en græna beygjuljósið logaði fyrir þá akstursstefnu. Bifreiðin, sem stefndi B-kk-nf ók vestur Arnarnesveg, hafi síðan komið með miklum hraða yfir gatnamótin. Annað vitni, sem var í kyrrstæði bifreið á gatnamótunum, bar á sama veg um ökuhraða stefnda B-kk-ef. Þá er þess að gæta að aðalstefndu hafa allt frá öndverðu viðurkennt ótakmarkaða skaðabótaábyrgð á tjóni áfrýjandans S-kvk-ef, en óskipt sök gat ekki að réttu lagi verið fyrir hendi ef áfrýjandinn hefði ekið í veg fyrir stefnda B-kk-þf meðan grænt ljós logaði fyrir hans akstursstefnu, eins og hann hefur haldið fram. Undir rekstri málsins í héraði aflaði áfrýjandinn álitsgerðar M-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef, prófessors í vélaverkfræði, um líklegan ökuhraða stefnda B-kk-ef þegar áreksturinn varð. Samkvæmt niðurstöðum álitsgerðarinnar var áætlaður ökuhraði 82 km á klukkustund, en hugsanlegur lágmarkshraði 67 km og hámarkshraði 97 km. Að öllu þessu virtu verður að leggja til grundvallar að stefndi B-kk-nf hafi í umrætt sinn ekið gegn rauðu umferðarljósi og á óleyfilegum hraða, en með því sýndi hann af sér stórfellt gáleysi í skilningi a. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt þessu verður tekin til greina krafa áfrýjandans S-kvk-ef um miskabætur eftir þessu lagaákvæði og eru þær hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur.

Svo sem áður var rakið var áfrýjandinn S-kvk-nf 18 ára gömul og í námi á öðru ári við Verslunarskóla Íslands þegar hún varð fyrir slysinu 13. febrúar 2004. Fram að þeim tíma hafði hún eftir gögnum málsins aðeins aflað sér óverulegra vinnutekna með störfum samhliða skólagöngu og í fríum. Að því gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður útreikningur bóta til áfrýjandans fyrir varanlega örorku að fara eftir fyrirmælum 8. gr. skaðabótalaga og taka mið af þeim lágmarkstekjum, sem kveðið er á um í 3. mgr. 7. gr. sömu laga, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 12. október 2006 í máli nr. 151/2006 og 19. desember 2006 í máli nr. 246/2006. Fjárhæð lágmarkstekna, sem greinir í síðastnefndu lagaákvæði, skal framreiknuð í hlutfalli við breytingar, sem verða á lánskjaravísitölu frá gildistöku skaðabótalaga, sbr. 1. mgr. 15. gr. þeirra, og getur því ekki komið til álita að beita í því skyni framreikningi eftir launavísitölu, svo sem lagt er til grundvallar í þrautavarakröfu áfrýjandans S-kvk-ef, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 21. janúar 2010 í máli nr. 230/2009. Samkvæmt þessu öllu verður við úrlausn málsins að miða við að stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. hafi réttilega byggt á því að bætur til áfrýjandans fyrir 70% varanlega örorku eigi að stofni til að nema samtals 21.788.005 krónum.

Þegar áfrýjandinn S-kvk-nf varð fyrir slysinu gilti sú regla samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga að greiðslur til tjónþola úr almannatryggingum skyldu koma til frádráttar kröfu hans um bætur vegna líkamstjóns. Með 1. gr. laga nr. 53/2009 var fyrirmælum um þetta breytt á þann veg að til frádráttar skaðabótum komi aðeins eingreiddar örorkubætur úr almannatryggingum, en eftir gildistöku þeirrar breytingar tekur regla 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga ekki lengur til lífeyrisgreiðslna úr almannatryggingum, sem gengið er út frá í málinu að áfrýjandinn S-kvk-nf muni njóta til frambúðar. Áfrýjandinn ber fyrir sig að breyting þessi á 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga eigi að hafa þau áhrif að eingreiðsluverðmæti væntanlegra greiðslna til hennar úr almannatryggingum, sem stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. hefur miðað við að nemi samtals 14.416.539 krónum, komi ekki til skerðingar á bótum til hennar vegna varanlegrar örorku af slysinu. Þegar áfrýjandinn varð fyrir slysinu 13. febrúar 2004 stofnaðist skaðabótakrafa hennar á hendur stefndu. Í samræmi við almennar reglur verður að haga ákvörðun skaðabótanna eftir þágildandi lögum, enda er hvorki stoð í lögum nr. 53/2009 fyrir því að þau verði látin taka til uppgjörs skaðabótakröfu, sem orðið hefur til fyrir gildistöku þeirra, né verður slík niðurstaða leidd af öðrum réttarreglum. Af sömu ástæðum verður heldur ekki fallist á með áfrýjandanum að lagabreyting þessi geti haft þau áhrif að til frádráttar kröfu hennar um bætur fyrir varanlega örorku komi aðeins eingreiðsluverðmæti greiðslna úr almannatryggingum, sem hún hafði þegar fengið 1. maí 2009 við gildistöku laga nr. 53/2009. Þá verður ekki litið svo á að umræddur frádráttur samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, eins og ákvæðið hljóðaði fyrir gildistöku laga 53/2009, hafi farið í bága við stjórnarskrá, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 18. september 2003 í máli 520/2002. Áfrýjandanum er haldlaust að bera því við að virða eigi þetta lagaákvæði að vettugi með tilliti til meginreglu að baki lögum nr. 60/1994 eða svokallaðra ökutækjatilskipana Evrópusambandsins. Af gögnum málsins verður ekki séð að áfrýjandinn hafi hreyft athugasemdum við útreikning stefnda Sjóvá-Almennra trygginga hf. á eingreiðsluverðmæti greiðslna til hennar úr almannatryggingum fyrr en í greinargerð fyrir Hæstarétti og eru slík mótmæli of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála með síðari breytingum. Samkvæmt þessu öllu verður ekki fallist á með áfrýjandanum að hjá því verði komist að draga fyrrnefndar 14.416.539 krónur frá bótum til hennar vegna varanlegrar örorku, en því til samræmis verður að líta svo á að stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. hafi nú þegar staðið henni full skil á þeim lið í kröfu hennar.

Áfrýjandinn S-kvk-nf krefst að auki skaðabóta, sem svara til sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns hennar eftir 15. maí 2007 til 74 ára aldurs hennar miðað við reiknað eingreiðsluverðmæti þessara liða á þeim degi, sem heilsufar hennar var orðið stöðugt. Fjárhæð þessa kröfuliðar, sem studd er við fyrrnefnda matsgerð frá 23. júní 2008, nemur 2.495.523 krónum og er með reikniskekkju sundurliðuð í ferðakostnað, 1.494.705 krónur, kostnað af sjúkraþjálfun, 426.288 krónur, útgjöld vegna þjónustu á göngudeild sjúkrahúss, 55.149 krónur, og 519.380 krónur í lyfjakostnað. Til grundvallar útreikningi á fyrstnefnda liðnum liggur greinargerð endurhæfingarlæknis frá 10. janúar 2008, þar sem fram kemur áfrýjandinn geti aðeins ekið bifreið við góðar aðstæður og sé ósennilegt að á því verði breyting, en vegna þessa er í matsgerðinni ráðgert að áfrýjandinn verði fyrir auknum kostnaði af notkun leigubifreiða í tilvikum, þar sem henni yrði sjálfri ófært að aka. Í greinargerð læknisins kemur einnig fram að miðað við þá áverka, sem áfrýjandinn hlaut í slysinu, verði að gera ráð fyrir að hún muni á tímabilum þurfa að leita til sjúkraþjálfara „t.d. í þrjá til fjóra mánuði á ári, tvisvar í viku.“ Þá verði að reikna með að áfrýjandinn þurfi til ævilengdar að vera undir eftirliti lækna vegna heilaskaða og koma af þeim sökum á göngudeild sjúkrahúss einu sinni til tvisvar á ári. Loks kemur fram að ætla verði að áfrýjandinn þurfi til frambúðar að taka ýmis lyf þótt ekki verði fullyrt afdráttarlaust um slíka lyfjanotkun. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga skal sá, sem ber bótaábyrgð á líkamstjóni, greiða meðal annars skaðabætur fyrir sjúkrakostnað og annað fjártjón. Á það verður ekki fallist með aðalstefndu að þetta ákvæði taki eingöngu til útgjalda, sem þegar hafa fallið til, enda væri það andstætt þeirri meginreglu að tjónþoli eigi að fá tjón sitt að fullu bætt. Að því virtu verður að leggja til grundvallar að skaðabótaskylda aðalstefndu taki meðal annars til framtíðartjóns áfrýjandans S-kvk-ef að því marki, sem slíkt tjón verður sannað með viðhlítandi gögnum og reiknað til eingreiðsluverðmætis eins og aðrir liðir í skaðabótakröfu vegna líkamstjóns sem lúta að ókomnum tíma. Að því er varðar áðurnefndan kröfulið vegna ferðakostnaðar áfrýjandans er þess að gæta að í matsgerð var tekið fram að útilokað væri að segja til um í hvaða mæli áfrýjandinn gæti ekki ekið vegna fötlunar sinnar, en komist var að þeirri niðurstöðu að miða við eina ferð í viku með leigubifreið og að kostnaður af slíkri ferð færi eftir áætlun áfrýjandans og næmi þannig 1.450 krónum. Þess var og getið í matsgerðinni að ekki væri tekið tillit til þess að áfrýjandinn gæti fengið styrk frá Tryggingastofnun ríkisins til reksturs bifreiðar vegna fötlunar sinnar. Að virtum öllum þeim óvissuþáttum og fyrirvörum, sem niðurstaða matsgerðarinnar var háð að þessu leyti, er ófært að telja tjón áfrýjandans af þessu tilefni nægilega leitt í ljós til að taka mætti þennan kröfulið til greina. Krafa um bætur vegna kostnaðar af sjúkraþjálfun, þjónustu á göngudeild sjúkrahúss og lyfjum er hins vegar studd áliti læknis og í útreikningum í matsgerð er tekið tillit til stuðnings af félagslegum toga, sem áfrýjandinn gæti notið í þessum efnum. Matsgerðinni hefur ekki verið hnekkt að þessu leyti og verður því krafa áfrýjandans S-kvk-ef í þessum lið tekin til greina með 1.000.817 krónum.

Loks krefst áfrýjandinn bóta úr hendi stefndu vegna erfiðari heimilisstarfa, frekara náms eða starfsþjálfunar og aukins kostnaðar af framfærslu fatlaðra. Í matsgerð frá 23. júní 2008 var ekki talið unnt að leggja mat á þessa liði og tjón hefur að þessu leyti ekki verið leitt í ljós með öðru móti. Þessum kröfulið áfrýjandans verður því hafnað.

Áfrýjandinn S-kvk-nf hefur beint að varastefnda sömu kröfu og hún hefur uppi gegn aðalstefndu og leitar dóms á hendur honum að því marki, sem krafan verður ekki tekin til greina gagnvart þeim. Er kröfugerðin reist á því að áfrýjandinn eigi rétt á að fá úr slysatryggingu ökumanns það sem vantar upp á fullar bætur úr hendi aðalstefndu. Samkvæmt 5. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 lækka bætur úr slysatryggingu ökumanns ef tjónþoli á rétt á skaðabótum vegna slyss eftir umferðarlögum eða öðrum skaðabótareglum. Svo sem áður greinir hafa aðalstefndu viðurkennt ótakmarkaða skaðabótaábyrgð og er dómur lagður á málið í samræmi við það. Skaðabætur, sem áfrýjandinn getur krafist úr hendi aðalstefndu, koma samkvæmt nefndu lagaákvæði að fullu til frádráttar bótum úr slysatryggingu ökumanns, sem ákveðnar eru eftir almennum reglum um skaðabætur. Af þessum sökum stendur ekkert eftir til greiðslu úr slysatryggingu ökumanns. Samkvæmt þessu er krafa áfrýjandans á hendur varastefnda með öllu haldlaus og verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur að þessu leyti.

Áfrýjendurnir J-kk-nf M-kk-nf og K-kvk-nf gera kröfu um að fá bætt úr hendi aðalstefndu tekjutap, sem þau rekja til slyssins með því að þau hafi orðið af vinnu vegna þess að þau hafi þurft að veita áfrýjandanum S-kvk-þgf sérstaka umönnun sökum fötlunar hennar allt þar til hún lauk stúdentsprófi vorið 2007. Fjárhæð kröfunnar er sem fyrr segir reist á matsgerð frá 23. júní 2008. Í málinu liggur fyrir að áfrýjandinn S-kvk-nf þurfti mikla aðhlynningu og aðstoð í kjölfar slyssins og er komið fram að þessi umönnun hvíldi fyrst og fremst á foreldrum hennar, áfrýjendunum J-kk-þgf M-kk-þgf og K-kvk-þgf. Jafnframt mun þó starfsfólk skóla, þar sem áfrýjandinn var í námi, eftir mætti hafa komið til móts við þarfir hennar. Sú meginregla gildir að sá einn, sem verður fyrir líkamstjóni, geti krafist bóta úr hendi þess sem ber bótaábyrgð. Þegar af þeirri ástæðu að áfrýjandinn S-kvk-nf hafði náð 18 ára aldri þegar slysið varð, en við það aldursmark lauk lögbundnum forsjárskyldum áfrýjendanna J-kk-ef M-kk-ef og K-kvk-ef, er ekki unnt að gera hér undantekningu frá nefndri meginreglu. Samkvæmt þessu verða aðalstefndu sýknuð af kröfu áfrýjendanna J-kk-ef M-kk-ef og K-kvk-ef.

Aðalstefndu hafa mótmælt kröfu áfrýjandans S-kvk-ef um vexti. Krafa um bætur fyrir sjúkrakostnað og annað fjártjón samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga og miskabætur samkvæmt 26. gr. sömu laga bera ekki vexti eftir 16. gr. laganna. Aðalstefndu verður á hinn bóginn gert að greiða áfrýjandanum vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga 38/2001 af þeim fjárhæðum, sem henni eru nú dæmdar vegna þessara liða í skaðabótakröfu hennar, svo og af bótum vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns að fjárhæð 1.290.218 krónur, sem stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. innti sem áður segir af hendi án vaxta 21. október 2008. Vextir af kröfu áfrýjandans um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga falla til frá slysdegi 13. febrúar 2004, en af öðrum liðum, sem hér um ræðir, frá því að heilsufar áfrýjandans var orðið stöðugt 13. febrúar 2005. Með bréfi áfrýjandans 15. nóvember 2005 var fyrst gerð krafa um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga og reiknast dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af bótunum frá því að mánuður var liðinn frá þeim degi, sbr. 9. gr. laganna. Krafa um sjúkrakostnað áfrýjandans er reist á matsgerð 23. júní 2008, en ekki verður séð að hún hafi verið höfð uppi fyrr en í héraðsdómsstefnu. Af þeim hluta kröfunnar reiknast dráttarvextir frá málshöfðun 26. ágúst 2008, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, þar á meðal af þeirri fjárhæð, sem innt var af hendi með fyrrgreindri innborgun 21. október 2008.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað verður staðfest og jafnframt ákvæði hans um gjafsóknarkostnað að því er varðar þóknun lögmanns áfrýjandans S-kvk-ef fyrir flutning málsins í héraði, en um greiðslu útlagðs kostnaðar úr ríkissjóði í skjóli gjafsóknar verður ekki tekin ákvörðun í málinu, sem hún tekur til.

Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn málskostnað fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Stefndu, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., B-kk-nf S-kk-nf og H-kvk-nf B-kvk-nf Ó-kvk-nf, greiði áfrýjanda, S-kvk-þgf J-kvk-þgf, 2.500.817 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.500.000 krónum frá 13. febrúar 2004 til 13. febrúar 2005 og af 3.791.035 krónum frá þeim degi þar til dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga greiðast af kröfunni, annars vegar af 1.500.000 krónum frá 15. desember 2005 til greiðsludags og hins vegar af 2.291.035 krónum frá 26. ágúst 2008 til 21. október sama ár, en af 1.000.817 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Héraðsdómur skal vera óraskaður um sýknu stefndu, Sjóvá-Almennra trygginga hf., B-kk-ef og H-kvk-ef B-kvk-ef, af kröfu áfrýjenda, J-kk-ef M-kk-ef H-kk-ef og K-kvk-ef J-kvk-ef, svo og um sýknu varastefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., af kröfu áfrýjandans S-kvk-ef.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað er staðfest.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjandans S-kvk-ef fyrir héraðsdómi greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar með þeirri fjárhæð sem greinir í hinum áfrýjaða dómi.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.