593/2011

Fjármálafyrirtækið E hf. höfðaði mál gegn F og krafðist ógildingar stjórnvaldssektar sem félaginu hafði verið gerð þar sem áhætta E hf. vegna innbyrðis tengdra viðskiptamanna félagsins var meiri en heimilt var. Ákvörðun  F var ógilt, enda þótti stofnunin ekki hafa sýnt fram á að tengsl umræddra viðskiptamanna féllu undir þá skilgreiningu á fjárhagslega tengdum aðilum sem stjórnvaldssektin var reist á.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. nóvember 2011. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að lækkuð verði fjárhæð sektar, sem áfrýjandi lagði á hann 31. maí 2011.

I

Eins og nánar greinir í héraðsdómi á málið rætur að rekja til þess að áfrýjandi hóf 15. desember 2009 athugun á ýmsum þáttum í rekstri stefnda, sem þá hét MP banki hf. og hafði starfsleyfi samkvæmt ákvæðum laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Á grundvelli þessarar athugunar var gerð skýrsla, sem áfrýjandi sendi stefnda 14. apríl 2010, en í henni var meðal annars fjallað um stórar áhættuskuldbindingar tíu nánar tiltekinna félaga við stefnda. Í skýrslunni var vísað til þess að félögin hafi öll verið tengd M-kk-þgf P-kk-þgf, S-kk-þgf B. I-kk-þgf og S-kk-þgf G-kk-þgf P-kk-þgf, sem þá sátu í stjórn stefnda, og J-kk-þgf P-kk-þgf, sem þar var varamaður, en til samans hafi þeir ásamt Hraunbjargi ehf. átt 66,1% hlutafjár í stefnda. Félögin, sem um ræddi, voru í fyrsta lagi Hraunbjarg ehf., sem þessir fjórir menn hafi samtals átt 80,11% hlut í og stefndi að auki 4,52%. Í öðru lagi Vostok Holding Netherlands B.V., sem væri að 14,5% í eigu sömu fjögurra manna, 19,97% í eigu stefnda, 24,64% í eigu Hraunbjargs ehf. og 4,69% í eigu Austurbrautar hf. Í þriðja lagi Austurbraut hf., sem M-kk-nf, S-kk-nf og J-kk-nf hafi samtals átt 27,1% hlut í, stefndi 6,5%, Hraunbjarg ehf. 13,5% og Vostok Holding Netherlands B.V. 13,5%. Í fjórða og fimmta lagi félögin Margeir Pétursson ehf. og Útsær ehf., sem væru að fullu í eigu M-kk-ef, í sjötta lagi Ukrapteka Ltd., sem væri að fullu í eigu S-kk-ef, í sjöunda lagi Dexter fjárfestingar ehf., sem tilheyrði S-kk-þgf, í áttunda lagi Fari ehf., sem tilheyrði J-kk-þgf, og í níunda lagi Fasteignafélagið Ósland ehf., sem væri í eigu Dexter fjárfestinga ehf. og Fara ehf. Loks í tíunda lagi viðskiptabanki í Úkraínu með heitinu Bank Lviv, sem væri að 99,7% í eigu dótturfélags Vostok Holding Netherlands B.V. Í skýrslunni var jafnframt greint frá nokkrum fjölda annarra félaga, þar sem M-kk-nf, S-kk-nf, S-kk-nf og J-kk-nf hafi setið saman í stjórn, ýmist tveir, þrír eða allir. Sagði þar að þótt þessi talning „spanni aðeins hluta af viðskiptalegu tengslaneti fjórmenninganna“ væri ljóst að í félögum, þar sem þeir ættu í sameiningu meiri hluta hlutafjár eða mynduðu meiri hluta stjórnar, væru þeir „fjárhagslega tengdir aðilar í skilningi 2. gr. reglna nr. 216/2007“ um stórar áhættuskuldbindingar hjá fjármálafyrirtækjum, en þær reglur setti áfrýjandi á grundvelli heimildar í þágildandi 4. mgr. 30. gr. laga nr. 161/2002. Áfrýjandi liti svo á að samstarf mannanna fjögurra væri slíkt að það gæti „talist til óbeinna yfirráða í skilningi a-liðar 2. gr. reglna nr. 216/2007“, enda væri það komið til „vegna viðskiptalegs tengslanets ... til margra ára“, sem „geri það að verkum að um sé að ræða varanlegt samkomulag og þar af leiðandi tengsl reist á fjárhagslegum hagsmunum sem líkleg eru til að leiða til samstöðu aðila um að stýra málefnum félaganna í samráði hver við annan.“ Áhættuskuldbindingar þessara félaga við stefnda næmu samtals 6.368.000.000 krónum, en svokallað CAD eigið fé hans hafi í árslok 2009 verið 5.040.000.000 krónur. Skuldbindingarnar hafi þannig svarað til 126,34% af eiginfjárgrunni stefnda, en samkvæmt 1. mgr. 30. gr. laga nr. 161/2002 hafi áhætta fjármálafyrirtækis vegna eins eða fleiri innbyrðis tengdra viðskiptamanna ekki mátt fara fram úr 25% af eiginfjárgrunninum. Áfrýjandi gerði „alvarlega athugasemd við þetta“ og krafðist þess að úr því yrði bætt „þegar í stað.“

Með bréfi 1. nóvember 2010 tilkynnti áfrýjandi að hann hefði í hyggju að leggja á stefnda stjórnvaldssekt samkvæmt þágildandi 13. tölulið 1. mgr. 110. gr. laga nr. 161/2002 vegna brots gegn 30. gr. sömu laga, sem áfrýjandi teldi framangreinda háttsemi stefnda varða við. Í bréfinu var meðal annars áréttað að áfrýjandi hafi í skýrslu sinni 14. apríl 2010 komist að þeirri niðurstöðu að áðurnefndir fjórir menn „væru fjárhagslega tengdir aðilar í skilningi a. liðar 2. gr. reglna nr. 216/2007 og því teldust skuldbindingar þeirra til einnar áhættu skv. 30. gr. laga nr. 161/2002“. Stefndi andmælti þessu með bréfi til áfrýjanda 1. desember 2010.

Áfrýjandi tók ákvörðun 8. apríl 2011 um að leggja á stefnda sekt að fjárhæð 30.000.000 krónur vegna fyrrgreindra atvika, en í ákvörðuninni var tekið fram að áfrýjandi byggði „niðurstöðu sína í máli þessu á túlkun sinni á yfirráðum í skilningi a-liðar 2. gr. reglna nr. 216/2007.“ Ákvörðunin var send stefnda með bréfi 29. sama mánaðar, þar sem þess var getið að hún hafi verið „tekin fyrir hluthafafund MP banka hf. (nú EA fjárfestingarfélags hf.) þar sem tekin var ákvörðun um sölu á rekstrarhlutum bankans til nb.is-sparisjóðs (nú MP banki hf.) og breytingu á nafni félagsins í EA fjárfestingarfélag hf.“ Stefndi leitaði með bréfi 20. maí 2011 eftir „endurupptöku ákvörðunar“ um þessi viðurlög, sem áfrýjandi varð við og breytti þeim í sekt að fjárhæð 15.000.000 krónur með nýrri ákvörðun 31. sama mánaðar, en það var tilkynnt stefnda sama dag. Stefndi höfðaði mál þetta 26. júlí 2011 til ógildingar á síðastgreindri ákvörðun áfrýjanda og hefur það sætt flýtimeðferð.

II

Með 1. mgr. 30. gr. laga nr. 161/2002, eins og ákvæðið hljóðaði þegar áðurgreind atvik gerðust, var lagt bann við því að áhætta „vegna eins eða fleiri innbyrðis tengdra viðskiptamanna“ fjármálafyrirtækis færi fram úr fjórðungi af eiginfjárgrunni þess samkvæmt 84. gr. og 85. gr. laganna. Í 4. mgr. fyrstnefndu lagagreinarinnar var mælt fyrir um að áfrýjandi setti nánari reglur um „stórar áhættur fjármálafyrirtækja“. Með þeirri stoð gaf áfrýjandi sem fyrr segir út reglur nr. 216/2007. Í 4. mgr. 2. gr. þeirra var skilgreint hugtakið „fjárhagslega tengdir aðilar“ og sagt í a. lið ákvæðisins að það væru tveir eða fleiri einstaklingar eða lögpersónur, sem myndi „eina áhættu vegna þess að einn þeirra hefur bein eða óbein yfirráð yfir hinum“. Samkvæmt b. lið ákvæðisins gætu þetta einnig verið tveir eða fleiri einstaklingar eða lögpersónur, þótt enginn einn hefði yfirráð yfir hinum eins og skilgreint væri í a. lið, ef þeir væru svo fjárhagslega tengdir að líkur væru á að fjárhagserfiðleikar eins þeirra myndu valda greiðsluerfiðleikum hins eða hinna. Í 3. gr. reglna nr. 216/2007 var tekið fram að stórar áhættuskuldbindingar einstakra viðskiptamanna fjármálafyrirtækis eða „fjárhagslega tengdra aðila“ mættu ekki fara yfir 25% af eiginfjárgrunni þess. Í skýrslu áfrýjanda 14. apríl 2010, bréfi hans 1. nóvember sama ár og ákvörðunum 8. apríl og 31. maí 2011 var ítrekað tekið fram að hann teldi stefnda hafa brotið gegn 1. mgr. 30. gr. laga nr. 161/2002 með því að áhætta vegna skuldbindinga áðurnefndra félaga, sem teldust fjárhagslega tengdir aðilar samkvæmt a. lið 4. mgr. 2. gr. reglna nr. 216/2007, hafi farið verulega fram úr fjórðungi af eiginfjárgrunni stefnda. Í greinargerð áfrýjanda fyrir héraðsdómi var jafnframt áréttað að niðurstaða hans í málinu byggði „eingöngu á a. lið 2. gr. reglna nr. 216/2007 og 30. gr. laga nr. 161/2002“. Úr þessu máli verður þannig eingöngu að leysa á þeim grundvelli og þá án tillits til þess hvort félögin, sem hér um ræðir, gætu hafa talist innbyrðis tengdir viðskiptamenn stefnda í skilningi þágildandi 1. mgr. 30. gr. laga nr. 161/2002 eða fjárhagslega tengdir aðilar í skilningi b. liðar 4. mgr. 2. gr. reglna nr. 216/2007, óháð þeirri skilgreiningu á fjárhagslega tengdum aðilum, sem fram kom í a. lið 4. mgr. 2. gr. sömu reglna.

Samkvæmt a. lið 4. mgr. 2. gr. reglna nr. 216/2007 töldust fjárhagsleg tengsl sem fyrr segir myndast milli tveggja eða fleiri einstaklinga eða lögpersóna með því að einn þeirra hefði bein eða óbein yfirráð yfir hinum. Líta verður svo á að með orðinu yfirráð hafi í þessu ákvæði verið skírskotað til þess að sá, sem færi með þau, væri í aðstöðu til að taka upp á sitt eindæmi ákvörðun um hagsmuni þess, sem lyti þeim. Þessi merking orðsins er ein og söm þótt tekið hafi verið fram í ákvæðinu að yfirráðin gætu ýmist verið bein eða óbein. Þótt áfrýjandi hafi reist ákvörðun sína 31. maí 2011 á því að tíu nánar tilgreindar lögpersónur teldust fjárhagslega tengdir aðilar í skilningi a. liðar 4. mgr. 2. gr. reglna nr. 216/2007 hefur hann í engu leitast við að afmarka hver ein þeirra eða jafnvel fleiri hafi ráðið í þessum skilningi yfir hagsmunum hinna, heldur hefur hann eins og áður greinir byggt á því að nafngreindir einstaklingar úr hópi fjögurra manna hafi ýmist einn eða fleiri farið með stjórn þessara tíu félaga. Slík tengsl félaganna falla ekki undir skilgreiningu a. liðar 4. mgr. 2. gr. reglna nr. 216/2007 og var ákvörðun áfrýjanda því ekki reist á lögmætum grunni. Þegar af þessum sökum er jafnframt ófært að láta ákvörðun áfrýjanda allt að einu haldast með skírskotun til þess að skuldbindingar eins eða fleiri af þessum tíu félögum hafi einar og sér falið í sér brot gegn 1. mgr. 30. gr. laga nr. 161/2002, svo sem áfrýjandi hefur til vara byggt á fyrir dómi, enda var stjórnsýsluákvörðun hans í engu á því reist. Vegna þessa verður að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.