311/2000

Með kaupsamingi 1. desember 1994 keyptu G og H fasteign af GB og J, en áður höfðu G og H ritað undir samkomulag ásamt S, móður G, þar sem S hét því að lána þeim söluverð íbúðar sinnar til fasteignakaupanna. Sökum vanefnda G og H var með skriflegum samningi GB við G 31. ágúst 1995 staðfest að kaupin skyldu ganga til baka, en í þeim samningi var ekki kveðið á um endurgreiðslu þess, sem G og H höfðu þegar innt af hendi. Með yfirlýsingu G og H 19. janúar 1997 framseldu þau S rétt sinn til að innheimta og taka við endurgreiðslu úr hendi GB vegna riftunar kaupsamningsins. Eftir andlát S 20. júní 1998 og töku bús hennar til opinberra skipta 12. mars 1999 höfðaði dánarbúið mál á hendur GB og J til heimtu þess fjár sem G og H höfðu innt af hendi samkvæmt kaupsamningnum. Hæstiréttur hafnaði með öllu kröfu GB og J um ómerkingu héraðsdóms og heimvísun málsins. Sýknukröfu GB og J var einnig hafnað þar sem ekki var talið að þau gætu réttilega borið fyrir sig atvik, er vörðuðu skipti í þrotabúi G, til að færast undan greiðslu. Þá var með vísan til 2. tl. 4. gr. laga nr. 14/1905 ekki fallist á að krafan væri fyrnd. Kröfum GB og J um lækkun á kröfu G og H var einnig hafnað enda skorti gögn fyrir þeim kröfum, sem gerðar voru, en að öðru leyti voru málsástæður að baki þessum kröfum of seint fram komnar fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 11. ágúst 2000. Þau krefjast þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu heimvísað til löglegrar meðferðar, svo og að stefnda verði gert að greiða þeim málskostnað fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast áfrýjendur sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til þrautavara krefjast áfrýjendur þess að krafa stefnda verði lækkuð í 779.190 krónur, en að öðrum kosti 2.100.000 krónur. Verði þá málskostnaður látinn falla niður.

Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjendum gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti.

I.

Málið á rætur að rekja til þess að áfrýjendur seldu með kaupsamningi 1. desember 1994 G-kk-þgf J-kk-þgf og H-kvk-þgf N-kvk-þgf fasteign að Dalsbyggð 15 í Garðabæ. Var umsamið kaupverð 16.900.000 krónur. Af þeirri fjárhæð áttu kaupendur að greiða 1.200.000 krónur við undirritun kaupsamningsins, 2.000.000 krónur 1. febrúar 1995, en 4.426.818 krónur þegar nánar tiltekin íbúð að Eskihlíð 26 í Reykjavík yrði seld, þó ekki síðar en 1. október sama árs. Eftirstöðvar kaupverðsins skyldu greiddar með því að kaupendur tækju að sér nánar tilgreindar veðskuldir á fasteigninni. Áður en kaupsamningurinn var gerður höfðu G-kk-nf og H-kvk-nf ritað undir samkomulag 27. nóvember 1994 ásamt móður þess fyrrnefnda, S-kvk-þgf Ó-kvk-þgf, þar sem hún hét því að lána þeim söluverð íbúðar sinnar að Eskihlíð 26 til að kaupa fasteignina að Dalsbyggð 15 gegn því að fá til afnota ákveðinn hluta þeirrar eignar á meðan hún og að minnsta kosti annar lánþeganna væri á lífi. Var kveðið á um verðtryggingu lánsins og skilmála um endurgreiðslu þess.

Fyrir Hæstarétti er óumdeilt að áfrýjendur fengu í hendur tvær fyrstu greiðslurnar samkvæmt kaupsamningnum um Dalsbyggð 15, samtals 3.200.000 krónur. Jafnframt að nokkru síðar hafi orðið ljóst að kaupendum yrði ekki kleift að standa að öðru leyti í skilum með greiðslur og hafi því verið samið um að kaupin gengju til baka. Var þetta staðfest með skriflegum samningi áfrýjandans G-kk-ef við G-kk-þf J-kk-þf 31. ágúst 1995, en fasteignin hafði þá ekki verið afhent kaupendunum. Í þeim samningi var ekki kveðið á um endurgreiðslu þess, sem kaupendurnir höfðu innt af hendi.

G-kk-nf J-kk-nf og H-kvk-nf N-kvk-nf gerðu yfirlýsingu 19. janúar 1997, þar sem þau kváðust staðfesta að greiðslur, sem þau inntu af hendi vegna kaupanna á Dalsbyggð 15, hefðu verið fengnar að láni frá S-kvk-þgf Ó-kvk-þgf og væru með réttu hennar eign. Sagði þar síðan eftirfarandi: „Framseljum við henni því rétt okkar til þess að innheimta og taka við endurgreiðslu úr hendi G-kk-ef B-kk-ef, sem væntanleg er vegna riftunar á kaupsamningi um Dalsbyggð 15.” Af gögnum málsins verður ráðið að fyrir gerð þessarar yfirlýsingar hafi árangurslaust verið leitað samkomulags um uppgjör milli áfrýjenda og kaupendanna, meðal annars með skriflegum tilboðum, sem gengu á milli þeirra á árunum 1995 og 1996.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf lést 20. júní 1998 og var dánarbú hennar tekið til opinberra skipta 12. mars 1999. Höfðaði dánarbúið mál þetta á hendur áfrýjendum til endurheimtu á áðurnefndum greiðslum samkvæmt kaupsamningnum um Dalsbyggð 15, alls að fjárhæð 3.200.000 krónur. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi viðurkenndi stefndi að áfrýjendur hefðu endurgreitt samtals 100.000 krónur af kaupverðinu og lækkaði kröfu sína sem því nam. Með þeirri breytingu var dómkrafa stefnda tekin til greina með hinum áfrýjaða dómi.

II.

Aðalkrafa áfrýjenda fyrir Hæstarétti um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er reist á því að meðferð málsins í héraði hafi verið háð annmörkum að því leyti að í fyrsta lagi hafi dómarinn ekki leitað sátta milli aðilanna, í öðru lagi hafi gagnaöflun aldrei verið lýst lokið, í þriðja lagi hafi lögmaður, sem gætti hagsmuna kaupenda fasteignarinnar að Dalsbyggð 15 og síðar S-kvk-þgf Ó-kvk-þgf gagnvart áfrýjendum, gefið skýrslu sem vitni fyrir héraðsdómi og í fjórða lagi hafi dómarinn ekki boðað aðilana til uppkvaðningar dóms, heldur póstlagt dómsendurrit þegar meira en fjórar vikur voru liðnar frá dómtöku málsins.

Samkvæmt 3. mgr. 106. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála getur það ekki valdið ómerkingu héraðsdóms að sátta hafi ekki verið leitað undir rekstri máls í héraði. Þá leiðir af upphafsorðum 1. mgr. 103. gr. sömu laga að ekki geti komið til ómerkingar héraðsdóms þótt látið sé hjá líða að kalla eftir formlegri yfirlýsingu aðila um lok skriflegrar gagnaöflunar áður en til aðalmeðferðar máls kemur. Lögmaður sá, sem gaf skýrslu fyrir héraðsdómi, er hvorki aðili að málinu né fyrirsvarsmaður aðila samkvæmt 17. gr. laga nr. 91/1991. Hann var ekki dómkvaddur sem matsmaður. Af því leiðir að skýrslu gat hann ekki gefið fyrir dómi nema sem vitni. Samkvæmt gögnum málsins var hinn áfrýjaði dómur kveðinn upp 11. maí 2000, þegar réttar fjórar vikur voru liðnar frá dómtöku málsins í héraði. Er með engu móti rökstutt að færsla um þetta í dómabók sé röng, en ekki getur það valdið ómerkingu dómsins að ekki hafi verið gætt að því að kveðja aðilana til þinghalds, þar sem hann var upp kveðinn. Að þessu gættu er aðalkrafa áfrýjenda með öllu haldlaus og verður samkvæmt því hafnað.

III.

Fallist verður á með héraðsdómara að með ótvíræðum ummælum í yfirlýsingu 19. janúar 1997, sem áður greinir, hafi S-kvk-þgf Ó-kvk-þgf verið framseld krafa kaupendanna að fasteigninni að Dalsbyggð 15 á hendur áfrýjendum um endurgreiðslu þess, sem greitt var af kaupverði. Áfrýjendur halda því fram að bú G-kk-ef J-kk-ef hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta eftir kaupin og fyrir gerð þessarar yfirlýsingar, en ekki hafi verið upplýst um kröfu hans á hendur áfrýjendum meðan á skiptum stóð. Um þetta hafa þau ekki lagt fram gögn. Án tillits til þess geta áfrýjendur ekki réttilega borið þessi atvik fyrir sig til að færast undan greiðslu, enda hefur umræddu framsali frá 19. janúar 1997 ekki verið rift eftir ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um málsástæðu áfrýjenda, sem lýtur að því að krafa stefnda sé fyrnd.

Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á varakröfu áfrýjenda um sýknu af kröfu stefnda.

IV.

Krafa áfrýjenda um lækkun á kröfu stefnda í 779.190 krónur er reist á því að til frádráttar endurgreiðslu eigi að koma sölulaun, sem áfrýjendur hafi greitt fasteignasölu vegna milligöngu um kaup G-kk-ef J-kk-ef og H-kvk-ef N-kvk-ef á Dalsbyggð 15, og mismunur á umsömdu verði í þeim kaupum annars vegar og þegar áfrýjendur hins vegar seldu öðrum eignina 19. mars 1996. Krafa áfrýjenda um lækkun á kröfu stefnda í 2.100.000 krónur er rökstudd með því að G-kk-nf hafi í júní 1996 fallist á að lækka endurgreiðslu í þá fjárhæð.

Um þessar kröfur er til þess að líta að í greinargerð áfrýjenda fyrir héraðsdómi sagði meðal annars eftirfarandi: „Stefndu áskilja sér rétt til þess að gera síðar í máli þessu grein fyrir þeim fjárútlátum sem þau urðu fyrir vegna vanefnda kaupenda og vildu að kæmu til frádráttar endurgreiðslunni, til að mynda sölulaunin til fasteignasölunnar fyrir sölu á húsinu, fjárútlát vegna leiguíbúðar sem stefndu voru flutt inn í og sölu á raðhúsi með tapi við Furuhlíð 15, Hafnarfirði, sem var í smíðum til íbúðar fyrir stefndu, en selt var vegna samningsrofanna um húsið við Dalsbyggð.” Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi kom aldrei til þess að frekari grein væri gerð fyrir þessum atriðum í héraði. Kröfurnar, sem áfrýjendur gera nú og að framan greinir, eru aðeins að óverulegu leyti þess efnis, sem tilvitnaður áskilnaður þeirra laut að, en fyrir þeim hluta krafnanna eru engin gögn. Málsástæður að baki þessum kröfum eru að öðru leyti of seint fram komnar fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991, eins og þeim var breytt með 17. gr. laga nr. 38/1994. Þegar af þessum ástæðum er ekki unnt að fallast á kröfur áfrýjenda um lækkun á kröfu stefnda.

Samkvæmt öllu því, sem að framan greinir, verður héraðsdómur staðfestur. Áfrýjendur verða dæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, G-kk-nf B-kk-nf og J-kvk-nf Á-kvk-nf, greiði stefnda, dánarbúi S-kvk-ef Ó-kvk-ef, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.