8/2004

A, framkvæmdastjóri útgerðarfélagsins B ehf., og M skipstjóri voru dæmdir fyrir brot gegn lögum um umgengni um nytjastofna sjávar, lögum um stjórn fiskveiða og lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, með því að hafa haldið nánar tilteknum skipum til veiða án lögboðinna aflaheimilda. Báru þeir ábyrgð á að nægar aflaheimildir væru fyrir hendi vegna þess fiskafla sem veiddur var í umræddum veiðiferðum. Þá var A jafnframt dæmdur fyrir umboðssvik og brot gegn lögum um virðisaukaskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Var refsing A ákveðin þriggja mánaða fangelsi og 18.000.000 kr. sekt í ríkissjóð, en refsing M tveggja mánaða skilorðsbundið fangelsi og 800.000 kr. sekt í ríkissjóð. Á hinn bóginn var kröfu um upptöku andvirðis hins ólögmæta afla á hendur A og M hafnað. Hvorugur þeirra átti hinn ólögmæta afla og ekkert lá fyrir um það hvort einhver ágóði kom í þeirra hlut, og ef svo var hve mikill. Þar sem ekki naut við skýrrar lagaheimildar til upptöku þegar svo stóð á varð kröfu um upptöku andvirðis hins ólögmæta afla ekki beint að A og M persónulega.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf dómstjóri.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds. Krefst ákæruvaldið nú staðfestingar héraðsdóms á sakfellingu og refsiákvörðun er varðar ákærðu A-kk-þf N-kk-þf H-kk-þf og M-kk-þf J-kk-þf. Þess er einnig krafist að héraðsdómur verið staðfestur á hendur þeim og A að því er varðar kröfu um upptöku samkvæmt I. til III. lið A ákæru og þeim gert að sæta þeirri upptöku óskipt.

Ákærði A-kk-nf krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing verði milduð.

Ákærði M-kk-nf krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvalds, en til vara að refsing verði milduð og hún skilorðsbundin.

I.

Eins og nánar greinir í héraðsdómi varðar I. og III. liður A kafla ákæru ætluð brot ákærðu A-kk-ef N-kk-ef H-kk-ef og M-kk-ef J-kk-ef og fleiri nafngreindra manna gegn lögum um umgengni um nytjastofna sjávar nr. 57/1996, lögum um stjórn fiskveiða nr. 38/1990 og lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands nr. 79/1997, öllum með áorðnum breytingum. Í I. lið er ákærða A-kk-þgf, sem framkvæmdastjóra útgerðarfélagsins U ehf., er gerði út fiskiskipið m/b Gróttu RE 26, A, stjórnarformanni félagsins og ákærða M-kk-þgf, sem skipstjóra á skipinu, gefið að sök að hafa haldið skipinu án lögboðinna aflaheimilda til dragnótaveiða í atvinnuskyni í nánar tilgreindar veiðiferðir á tímabilinu 10. mars 2001 til 5. apríl sama árs. Í II. lið er ákærða A-kk-þgf, sem framkvæmdastjóra sama útgerðarfélags, er gerði út fiskiskipið m/b Klettsvík SH 343, gefið að sök að hafa haldið skipinu án lögboðinna aflaheimilda til netaveiða í atvinnuskyni í 89 veiðiferðir á tímabilinu 9. nóvember 2001 til 6. apríl 2002. Fyrrnefndur A, stjórnarformaður félagsins og skipstjóri í umræddum veiðiferðum, var einnig sakaður um þessa háttsemi. Þá er í III. lið ákærða M-kk-þgf, sem skipstjóra á fiskiskipinu m/b Bervík SH 143, sem gert var út af X ehf., því félagi og nafngreindum framkvæmdastjórum og stjórnarformönnum þess, gefið að sök að hafa haldið skipinu til dragnótaveiða í atvinnuskyni í 28 veiðiferðir án lögboðinna aflaheimilda á tímabillinu frá 1. desember 2001 til 26. febrúar 2002. Heildarafla skipanna og afla, sem veiddur var umfram aflaheimildir í áðurnefndum veiðiferðum, er nánar lýst í ákæru og hinum áfrýjaða dómi, en eins og þar kemur fram er ekki ágreiningur um þann þátt málsins.

Eins og nánar greinir í héraðsdómi voru ákærðu A-kk-nf, M-kk-nf og A sakfelldir fyrir þá háttsemi, sem þeim var gefin að sök í áðurnefndum liðum ákæru. Ákærði A unir dómi. Með héraðsdómi var þeim öllum dæmd refsing og gert að sæta upptöku andvirðis ólögmæts afla, eins og þar er nánar rakið.

II.

Ákærði A-kk-nf neitar sakargiftum. Hann reisir kröfu sína um sýknu á að hann hafi enga ábyrgð borið á því að ekki hafi reynst vera nægar aflaheimildir fyrir hendi vegna umræddra veiðiferða. Meðákærði A hafi átt að sjá um þann þátt, en sjálfur hafi hann annast fisksölu á vegum U ehf. og ekki orðið framkvæmdastjóri félagins fyrr en 17. desember 2001, er breyting var gerð á stjórn og framkvæmdastjórn þess. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi var ákærði A-kk-nf skráður framkvæmdastjóri U ehf. 17. desember 2001, svo sem fram kemur í útskrift úr hlutafélagaskrá, en félagið var úrskurðað gjaldþrota 24. júlí 2002. Samkvæmt tilkynningu 4. september 2000 til hlutafélagaskrár hafði hann haft prókúru fyrir félagið fram að þeim degi. Hann fullyrti við yfirheyrslu við rannsókn málsins 2. október 2002, er hann var spurður um stjórn og starfsemi félagsins rekstrarárið 2001, að hann hafi verið framkvæmdastjóri þess, en eiginkonur þeirra A, sem skráðar voru í stjórn félagsins á fundi þess 4. september 2000, hafi „ekki komið neitt að rekstrinum, heldur hafi nöfn þeirra verið notuð til uppfyllingar til skráningar hjá Hlutafélagaskrá.“ Er sá framburður í samræmi við framburð meðákærða A við rannsókn og meðferð málsins. Sagði A við yfirheyrslu hjá lögreglu 16. september 2002 að eiginkonur þeirra beggja „hafi ekkert haft með nein mál að gera fyrir U ehf. á þessum tíma eða frá byrjun ársins 2001“, en ákærði A-kk-nf hafi verið framkvæmdastjóri á því ári. Gaf hann þá skýringu fyrir dómi á því, að A-kk-nf hafi ekki verið skráður í stjórn félagsins allt rekstrarárið 2001, að sá síðarnefndi hafi verið gjaldþrota og þeir talið það „skaða fyrir fyrirtækið.“ Þeir hafi tekið þá ákvörðun sameiginlega að skrá hann í stjórn í desember 2001 þar sem eiginkonur þeirra „komu ekkert að þessu ... komu ekkert að rekstri undir einum eða neinum kringumstæðum.“ Ákærði A-kk-nf var yfirheyrður hjá skattrannsóknarstjóra 26. mars 2002 meðal annars í tilefni af rannsókn á ætluðum brotum hans og meðákærða A vegna vanskila U ehf. á greiðslu virðisaukaskatts vegna uppgjörstímabilsins nóvember til desember 2001. Við þá yfirheyrslu sagði hann að nafngreindur starfsmaður á skrifstofu félagins hafi séð um gerð virðisaukaskattskýrslunnar fyrir þetta tímabil og bókhald félagsins undir sinni stjórn.

Þegar litið er til eindregins framburðar ákærða við rannsókn málsins hjá lögreglu og skattrannsóknarstjóra, sem fær stoð í framburði meðákærðu A og M-kk-ef við rannsókn málsins og fyrir dómi, þess að ákærði hafði áður haft prókúru fyrir félagið og að öðru leyti til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á þá niðurstöðu hans að sannað sé að ákærði hafi í raun verið framkvæmdastjóri U ehf. á þeim tíma, sem um er getið í I. og II. lið A kafla ákæru, og að hann bæri ábyrgð á að nægar aflaheimildir væru fyrir hendi vegna þess fiskafla, sem veiddur var í umræddum veiðiferðum. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða A-kk-ef og heimfærslu brota hans til refsiákvæða að öðru leyti en því að 25. gr. laga nr. 38/1990 var breytt með 12. gr. laga nr. 85/2002.

Ákærði M-kk-nf neitar sakargiftum. Er sýknukrafa hans einkum á því reist að ekki sé við hann að sakast heldur útgerðarfélagið X ehf., sem gerði út skipið, að ekki hafi verið hirt um að nægar aflaheimildir væru fyrir hendi, enda sé það á ábyrgð útgerðarinnar að sjá um það. Hafi ákærði ekkert haft með stöðu aflamarks á skipinu að gera og forsvarsmenn útgerðarinnar sagt honum að alltaf hafi „átt að laga kvótann“. Þá sé það ein af grundvallarreglum fiskveiðistjórnunarkerfisins að aflaheimildir séu framseljanlegar og færanlegar milli skipa. Vísar ákærði í því efni meðal annars til 12. gr. laga nr. 38/1990. Alvanalegt sé að útgerðir leigi eða kaupi „veiðiheimildir (aflamark) á skipin eftir því sem mögulegt er hverju sinni.“ Þannig fari skipin „oft til sjós án aflamarks en leigja svo aflamark eftir því sem þörf er á.“ Sú venja hafi skapast að menn tryggi sér oft „aflaheimildir/aflamark“ eftir á, sbr. 14. gr. laga nr. 57/1996 með áorðnum breytingum. Verði að skýra ákvæði 2. mgr. 3. gr. laga nr. 57/1996 í ljósi 14. gr. laganna og með hliðsjón af þeirri grundvallarreglu að aflaheimildir séu framseljanlegar. Kveðst ákærði hafa gert allt sem í hans valdi stóð til að fylgjast með því að nægilegar aflaheimildir væru fyrir hendi í veiðiferðunum. Hann hafi aldrei fengið viðvörun frá Fiskistofu aðra en símskeyti 21. febrúar 2002 um tilkynningu um fyrirhugaða sviptingu veiðileyfis. Varakröfu sína um sýknu reisir ákærði M-kk-nf á sömu sjónarmiðum og aðalkröfu, en bendir jafnframt á að gera verði greinarmun á sakarefninu í I. og III. lið ákæru þar sem áðurnefndri 14. gr. laga nr. 57/1996 hafi verið breytt með lögum nr. 24/2001, sem hafi tekið gildi 7. maí sama árs. Fram að þeim tíma hafi tilkynningar einungis verið sendar útgerð en ekki skipstjórnarmönnum. Því beri að sýkna ákærða af fyrri liðnum, þar sem lagabreytingin hafi ekki tekið gildi fyrr en eftir það tímabil, sem fjallað er um í þeim lið.

Í áðurnefndri 14. gr. laga nr. 57/1996 er mælt fyrir um sviptingu almenns veiðileyfis skips að undangenginni tilkynningu Fiskistofu til útgerðar og skipstjóra, bendi upplýsingar Fiskistofu til að skip hafi veitt umfram aflaheimildir sínar í einhverri tegund. Hafi fullnægjandi aflaheimildir ekki verið fluttar til skipsins innan fjögurra daga tekur sviptingin gildi. Verði aflaheimildir skips að liðnum fresti auknar þannig að afli skips á veiðiárinu rúmist innan þeirra skal því veitt leyfi að nýju. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laganna er á hinn bóginn óheimilt að hefja veiðiferð á skipi, sem leyfi hefur til veiða í atvinnuskyni nema það hafi aflaheimildir, sem telja má líklegt að dugi fyrir afla í ferðinni með hliðsjón af þeim veiðarfærum sem notuð eru. Þótt ákvæði 14. gr. laga nr. 57/1996 heimili að veittur sé frestur til að lagfæra aflaheimildastöðu skips áður en gripið er til fyrirhugaðrar sviptingar almenns veiðileyfis breyta þau engu um fortakslaust bann 2. mgr. 3. gr. við því að veiðiferð verði hafin þegar svo stendur á sem í ákvæðinu greinir. Er fallist á með héraðsdómara að ákærða M-kk-þgf hafi sem skipstjóra borið að fylgjast með því hvort skipin Grótta RE 26 og Bervík SH 143 hefðu fullnægjandi aflaheimildir til að veiða þann fisk sem til stóð í þeim veiðiferðum, sem um getur í I. og III. lið ákæru. Gat ákærða engan veginn dulist að sá mikli afli sem veiddist var langt umfram aflaheimildir, sem hann mátti telja líklegt að dygðu fyrir aflanum. Verður samkvæmt framansögðu fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að ákærði beri á því refsiábyrgð samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 57/1996 að skipunum var haldið til veiða án þess að ganga úr skugga um að nægar aflaheimildir væru fyrir hendi, sbr. og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 12/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 1534. Eru brot hans rétt heimfærð til refsiákvæða í hinum áfrýjaða dómi með sömu leiðréttingu, sem áður er getið varðandi heimfærslu brota ákærða A-kk-ef til refsiákvæða.

III.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að sakfella ákærða A-kk-þf fyrir brot þau, sem honum eru gefin að sök í B og C kafla ákæru.

Við ákvörðun refsingar ákærða A-kk-ef er litið til þess að þáttur hans í brotunum var minni en meðákærða A, sem var stjórnarformaður félaganna U ehf. og T ehf. og sá að mestu um að útvega skipum félaganna aflaheimildir. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsóms verður staðfest niðurstaða hans um refsingu ákærðu A-kk-ef og M-kk-ef.

Ákærðu hafa báðir mótmælt kröfum ákæruvalds um upptöku á ætluðum ávinningi af brotum þeirra, meðal annars með vísan til þess að þeir hafi hvorugur átt hlut í umræddum útgerðarfélögum og engan ávinning fengið í sinn hlut. Þá séu lagaákvæðin, sem kröfur um upptöku byggjast á, hvorki skýrar né ótvíræðar heimildir um að gera megi upptækt andvirði ágóða hjá þeim, sem engan eignarrétt hafi haft á umframaflanum eða andvirði hans. Gera verði jafnríkar kröfur til skýrleika ákvæða sem fjalla um refsingar og önnur viðurlög og þeirra, sem fjalla um hina refsiverðu háttsemi.

Í ákæru er þess krafist að „ákærðu verið gert að þola upptöku ávinnings af brotum sínum, ólöglegum afla, eða peningafjárhæð sem svarar til andvirðis ... ólöglegs afla að mati dómkvaddra matsmanna“. Er ekki ágreiningur í málinu um mat hins dómkvadda matsmanns á andvirði hins ólöglega afla. Ljóst er að aflinn var seldur og er hann því ekki fyrir hendi sem slíkur og verður þar af leiðandi ekki gerður upptækur. Engin gögn liggja heldur fyrir um að sett hafi verið trygging af hálfu útgerðarfélaganna fyrir greiðslu andvirðis hans.

Fram er komið að hvorugur ákærðu áttu hinn ólögmæta afla. Ekkert liggur heldur fyrir um það hvort einhver ágóði kom í þeirra hlut, og ef svo var hve mikill. Í þeim upptökuákvæðum, sem ákæruvaldið vísar til í ákæruskjali, er hvergi að því vikið að beita megi upptöku hjá öðrum en þeim, sem hlotið hefur ágóða af brotinu. Þar sem ekki nýtur við skýrrar lagaheimildar um þetta verður kröfu um upptöku andvirðis hins ólögmæta afla ekki beint að ákærðu persónulega. Samkvæmt framansögðu ber að hafna kröfu ákæruvalds um upptöku á hendur ákærðu A-kk-þgf og M-kk-þgf.

Ákærðu, A-kk-nf og M-kk-nf, verða dæmdir til að greiða helming sakarkostnaðar sem þá varðar í héraði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda þeirra þar fyrir dómi, en hinn helmingurinn greiðist úr ríkissjóði.

Áfrýjunarkostnaður málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu, A-kk-ef og M-kk-ef, fyrir Hæstarétti, greiðist að jöfnu úr ríkissjóði og af ákærðu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjanda þeirra, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærðu, A-kk-ef N-kk-ef H-kk-ef og M-kk-ef J-kk-ef, en kröfum ákæruvalds um upptöku á hendur þeim er hafnað.

Allur sakarkostnaður í héraði sem varðar ákærðu, A-kk-þf og M-kk-þf, greiðist að hálfu af þeim og að hálfu úr ríkissjóði. Ákvæði héraðsdóms um málsvarnarlaun skipaðra verjenda þeirra er staðfest.

Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist að hálfu úr ríkissjóði og að hálfu af ákærðu, A-kk-þgf og M-kk-þgf, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða A-kk-ef fyrir Hæstarétti, S-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur og skipaðs verjanda ákærða M-kk-ef fyrir Hæstarétti, R-kk-ef K-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur.