30/2002

,,Við undirrituð hjón, S-kvk-nf A-kvk-nf, fædd 7.3.1913, nnr. 8641-5240 og S-kk-nf M-kk-nf Þ-kk-nf, fæddur 17.2. 1914, nafnnr. 8038-4785, bæði til heimilis í Birkimel 10B, Reykjavík, sem ekki eigum líferfingja, gerum hér með svofellda ráðstöfun um eignir okkar eftir okkar dag. 1. gr. Það okkar, sem lengur lifir, skal taka allan arf eftir hitt sem fyrr deyr, í föstu og lausu og hverju nafni sem nefnist."

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 18. desember 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. janúar 2002. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2001, þar sem fallist var á með varnaraðilum að skipta skuli „dánarbúi S-kk-ef Þ-kk-ef og S-kvk-ef A-kvk-ef að jöfnu milli erfingja hvors þeirra um sig“. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að „allar eignir sem eru til skipta eftir andlát S-kvk-ef A-kvk-ef gangi til erfingja hennar.“ Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila.

Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sóknaraðilar verði í sameiningu dæmdir til að greiða ásamt kærumálskostnaði.

Varnaraðilar hafa ekki kært úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti. Þegar af þeirri ástæðu kemur krafa þeirra um málskostnað í héraði ekki frekar til álita.

I.

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði lést S-kvk-nf A-kvk-nf 24. september 2000, en hún var fædd 7. mars 1913 og síðast til heimilis að Aflagranda 40 í Reykjavík. Eiginmaður hennar var S-kk-nf M-kk-nf Þ-kk-nf, sem fæddist 27. febrúar 1914 og lést 3. janúar 1996. Þau undirrituðu 10. nóvember 1975 sameiginlega erfðaskrá, sem var svohljóðandi:

„Við undirrituð hjón, S-kvk-nf A-kvk-nf ... og S-kk-nf M-kk-nf Þ-kk-nf ..., bæði til heimilis í Birkimel 10B, Reykjavík, sem ekki eigum lífserfingja, gerum hér með svofellda ráðstöfun um eignir okkar eftir okkar dag.

1. gr.

Það okkar, sem lengur lifir, skal taka allan arf eftir hitt sem fyrr deyr, í föstu og lausu og hverju nafni sem nefnist.

2. gr.

Erfðaskrá þessa undirritum við í viðurvist not. pub. í Reykjavík, sem staðfestir undirskriftir okkar og skal skráin færð inn í notarialbók Reykjavíkur og skal staðfest endurrit af henni vera jafngilt og frumritið, ef það skyldi glatast.“

Lögbókandi í Reykjavík ritaði sama dag á erfðaskrána vottorð með þeim efnisatriðum, sem greinir í 1. mgr. 43. gr., sbr. 42. gr. erfðalaga nr. 8/1962.

Í málinu hafa varnaraðilar vísað til þess að á þeim tíma, sem ofangreind erfðaskrá var gerð, hafi móðir S-kk-ef, J-kvk-nf M. K-kvk-nf, verið á lífi, en hún hafi látist 11. desember 1986. Eins og 1. mgr. 3. gr. erfðalaga hljóðaði við gerð erfðaskrárinnar og allt til gildistöku 1. gr. laga nr. 48/1989, sem hafi breytt fyrrnefnda ákvæðinu, hafi foreldri átt lögerfðarétt eftir barn sitt, þótt það væri í hjúskap, ef það lét ekki eftir sig niðja. Hefði S-kk-nf þannig látist á undan eiginkonu sinni og móður í gildistíð 1. mgr. 3. gr. erfðalaga í upphaflegri mynd ákvæðisins, hefðu þær báðar tekið arf eftir hann sem lögerfingjar ef erfðaskrá hefði ekki verið gerð til hagsbóta maka.

Einkaskiptum á dánarbúi S-kk-ef var lokið með því að sýslumanninum í Reykjavík var 23. janúar 1996 afhent erfðafjárskýrsla, þar sem S-kvk-ef var getið sem eina erfingja hans. Ekki var þar tekið fram hvort hún hafi reist erfðarétt sinn eingöngu á lögerfðareglu 1. mgr. 3. gr. erfðalaga, eins og ákvæðið hljóðar eftir breytingu með áðurnefndri 1. gr. laga nr. 48/1989, eða hvort hún hafi jafnframt skírskotað til erfðaskrárinnar frá 10. nóvember 1975 um arfstilkall sitt.

Eftir lát S-kvk-ef reis ágreiningur milli sóknaraðila, sem munu vera lögerfingjar hennar eftir ákvæði 3. mgr. 3. gr. erfðalaga, og varnaraðila, sem eftir sömu reglu myndu að henni frágenginni hafa staðið til lögerfða eftir S-kk-þf, um hvort skipta ætti arfi eftir S-kvk-þf samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Í tengslum við þennan ágreining var „dánarbú S-kvk-ef A-kvk-ef ... og S-kk-ef Þ-kk-ef“ tekið til opinberra skipta samkvæmt kröfu eins varnaraðilans með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2001. Skiptastjóri í dánarbúinu leitaði með bréfi 14. júní sama árs úrlausnar dómsins um þetta ágreiningsefni, sem er til úrlausnar í málinu.

II.

Svo sem áður segir lauk S-kvk-nf A-kvk-nf 23. janúar 1996 einkaskiptum á dánarbúi S-kk-ef M-kk-ef Þ-kk-ef með því að afhenda sýslumanninum í Reykjavík erfðafjárskýrslu, sem var árituð þann dag um samþykki hans. Með þessu var endanlega lokið skiptum á dánarbúi S-kk-ef, sbr. 95. gr. laga nr. 20/1991. Átti því hvorki við að kveða á um opinber skipti á dánarbúi S-kvk-ef og S-kk-ef, eins og hún hefði til dánardags setið í óskiptu búi eftir lát hans, svo sem gert var með áðurnefndum úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2001, né að mæla fyrir um erfðaréttindi við skipti á dánarbúi þeirra beggja, svo sem gert var með hinum kærða úrskurði.

Þetta fær því hins vegar ekki breytt að líta má svo á að í reynd sé dánarbú S-kvk-ef einnar til opinberra skipta, enda veitir ákvæði 1. mgr. 6. gr. erfðalaga, sem varnaraðilar reisa arfstilkall á, skyldmennum látins eiginmanns hennar lögerfðarétt eftir hana ef skilyrðum, sem þar greinir, er fullnægt. Því til samræmis verður að leggja þann skilning í dómkröfu sóknaraðila að þau krefjist þess að verða ein talin lögerfingjar eftir S-kvk-þf á þeim grunni að hér sé ekki fullnægt skilyrðum til þess að 1. mgr. 6. gr. erfðalaga verði beitt um erfðarétt eftir hana. Á sama hátt verður að skilja dómkröfu varnaraðila þannig að þau krefjist þess á grundvelli sama ákvæðis að helmingur arfs falli í þeirra hlut við skipti á dánarbúi S-kvk-ef, en arfur falli að öðru leyti til sóknaraðila.

III.

Samkvæmt hljóðan 1. mgr. 6. gr. erfðalaga tekur hún til skipta eftir það hjóna, sem lengur lifir, ef það var einkalögerfingi þess skammlífara, það andast án þess að hafa gengið aftur í hjúskap, það lætur ekki eftir sig niðja og hefur ekki með erfðaskrá ráðstafað eignum sínum á annan hátt. Við þær aðstæður standa til lögerfða eftir langlífari makann skyldmenni hans sjálfs og þess skammlífara, en hvor hópur á þá samanlagt tilkall til helmings arfs. Ákvæði þetta er reist á því að almennt megi ætla að hjón, sem láta ekki eftir sig niðja, hafi hug á að það langlífara sitji eitt að eigum þeirra svo lengi, sem það lifi, en eftir lát beggja falli arfur að jöfnu til ættingja hvors um sig. Þegar þannig standi á geti hjón látið hjá líða að gera erfðaskrá, því lögerfðareglur í I. kafla erfðalaga leiði til þessarar niðurstöðu. Vilji hjón á hinn bóginn hafa aðra skipan á, geti þau gert erfðaskrá. Að þessu virtu verður að öðru jöfnu að líta svo á að hjón, sem gera erfðaskrá þótt ákvæði 1. mgr. 6. gr. erfðalaga gæti annars átt við um ráðstöfun arfs eftir þau, séu þannig að hafna því að arfur falli að þeim báðum látnum eftir reglu ákvæðisins.

Sem fyrr segir hafa varnaraðilar bent á að S-kk-nf M-kk-nf Þ-kk-nf og S-kvk-nf A-kvk-nf gerðu erfðaskrána, sem um ræðir í málinu, þegar móðir hans var enn á lífi og hefði eftir þágildandi reglum erfðalaga notið lögerfðaréttar eftir hann ef ekki yrði kveðið á um annað með erfðaskrá. Þótt fallast megi á með varnaraðilum að þetta geti hafa verið ástæðan fyrir því að hjónin gerðu erfðaskrá sína 10. nóvember 1975 með því efni, sem áður greinir, verður ekki horft fram hjá því að þar hefði hæglega mátt taka berum orðum fram að hún væri gerð til þess eins að tryggja S-kvk-þgf rétt til alls arfs eftir S-kk-þf, en að öðru leyti færi um arfstilkall eftir þau samkvæmt lögerfðareglum. Í erfðaskránni hefði eins verið unnt að kveða á um ráðstöfun arfs eftir daga þess langlífara, eftir atvikum með því að vísa beinlínis til ákvæðis 1. mgr. 6. gr. erfðalaga eða setja fyrirmæli, sem leiða myndu til sömu niðurstöðu. Ekkert slíkt var hér gert. Í málinu hafa varnaraðilar ekki fært fram viðhlítandi gögn fyrir því að vilji S-kk-ef og S-kvk-ef hafi þrátt fyrir þetta staðið til þess að arfur myndi falla að þeim látnum til skyldmenna beggja. Með vísan til alls þessa er óhjákvæmilegt að líta svo á að með erfðaskránni hafi hjónin hafnað því að um arf eftir daga þeirra beggja færi samkvæmt reglu 1. mgr. 6. gr. erfðalaga.

Samkvæmt framangreindu verður fallist á með sóknaraðilum að þau standi ein til lögerfða við skipti á dánarbúi S-kvk-ef A-kvk-ef.

Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Við skipti á dánarbúi S-kvk-ef A-kvk-ef standa varnaraðilar, F-kvk-nf A-kvk-nf S-x-x, T-kk-nf A-kk-nf og Þ-kk-nf H-kk-nf, ein til lögerfða.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.