716/2013

A var ákærður fyrir tvö fjárdráttarbrot sem eigandi, stjórnarmaður og daglegur stjórnandi A ehf., annars vegar með því að hafa dregið félaginu og fénýtt í þess þágu lausafjármuni og önnur verðmæti með því að selja þau C ehf.  og hins vegar dregið sér eða félaginu og ráðstafað og fénýtt í eigin þágu eða félagsins með óþekktum hætti tilgreinda lausafjármuni, en munirnir og verðmætin voru í eigu B hf. á grundvelli fjármögnunarleigusamninga. A játaði fjárdrátt samkvæmt fyrri ákæruliðnum og var hann því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem þar greindi og hún talin varða við 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að því er varðaði síðari ákæruliðinn vísaði Hæstiréttur til þess að þótt A hefði ekki staðið B hf. skil á umræddum munum, svo sem honum hefði verið skylt kynni það að stafa af orsökum sem honum yrði ekki gefin refsiverð sök á. Með vísan til þess var talið ósannað að A hefði ráðstafað mununum og fénýtt þá í eigin þágu eða félagsins þannig að í bága færi við ákvæði 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga. Var A því sýknaður af þeim sakargiftum. Þá var A einnig í tveimur ákæruliðum til viðbótar ákærður fyrir skilasvik og fjárdrátt sem eigandi, stjórnarmaður og framkvæmdastjóri J ehf., annars vegar með því að hafa eftir að J ehf. hafði verið úrskurðað gjaldþrota selt K ehf. rekstur, viðskiptakröfur og hluta af vörubirgðum félagsins en ráðstöfunin samrýmdist ekki þeim réttindum sem M hf. hafði öðlast yfir eignunum, og hins vegar með því að hafa dregið sér eða félaginu og ráðstafað og fénýtt í eign þágu eða félagsins með óþekktum hætti 300 tilgreinda lausafjármuni, sem voru í eigu B hf. á grundvelli fjármögnunarleigusamninga. Var A sakfelldur fyrir skilasvik, en sýnt þótti að söluverð eigna J ehf. hefði verið lægra en raunvirði þeirra. Með því að ráðstafa eignunum án samþykkis M hf. hefði A komið í veg fyrir að bankinn gæti frestað sölu þeirra þar til síðar þegar hærra verð kynni að fást fyrir þær. Taldi Hæstiréttur að A hefði með framferði sínu valdið bankanum verulegri fjártjónsáhættu og þar með gerst brotlegur við 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga, en á hinn bóginn var ekki talið sannað að hann hefði af ásettu ráði brotið gegn 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. Að því er varðaði síðast nefndan ákærulið um fjárdrátt vísaði Hæstiréttur til þess að 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga áskildi að maður hefði haft fjármuni eða önnur verðmæti í vörslum sínum til þess að honum yrði refsað samkvæmt ákvæðinu. Þrátt fyrir ákvæði í fjármögnunarleigusamningunum um að J ehf. mætti hvorki veita öðrum aðila afnot af hinum leigðu munum né afhenda þá með öðrum hætti nema með samþykki B hf. hefði starfsmönnum B hf. mátt vera það ljóst að J ehf. ætlaði sér að framleigja munina til viðskiptavina sinna og hefði félagið gert það átölulaust af hálfu B hf. Yrði að líta svo á að flestir hinna leigðu muna hefðu með samþykki B hf. verið í vörslum annarra en J ehf. en ekkert benti til að munum í umráðum J ehf. hefði ekki verið skilað til B hf. Var A því sýknaður af þeim sakargiftum. Var refsing A ákveðin fangelsi í 8 mánuði, en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í 2 ár.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 31. október 2013. Af hálfu ákæruvaldsins er þess aðallega krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og refsing hans þyngd, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til dómsálagningar að nýju.

Ákærði krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

I

Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi játaði ákærði sök samkvæmt fyrri lið I. kafla ákæru og var hann sakfelldur fyrir þá háttsemi sem þar er lýst og heimfærð undir 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Báðir málsaðilar una þeirri niðurstöðu.

Í síðari lið I. kafla ákæru er ákærða gefinn að sök fjárdráttur samkvæmt sama refsiákvæði með því að hafa, á tímabilinu 18. desember 2008 til 4. nóvember 2009, sem eigandi, stjórnarmaður og daglegur stjórnandi A ehf. dregið sér eða félaginu og ráðstafað og fénýtt í eigin þágu eða félagsins „með óþekktum hætti“ nánar greinda lausafjármuni, ætlaða til veitingahúsareksturs, sem voru í eigu B hf. á grundvelli tiltekins fjármögnunarleigusamnings. Í ákærunni er tekið fram að ákærði hafi ekki skilað tafarlaust hinum leigðu lausafjármunum í samræmi við ákvæði samningsins þrátt fyrir áskoranir þess efnis „og óvíst er hver endanleg ráðstöfun þeirra varð.“

Samkvæmt gögnum málsins var einkahlutafélagið A stofnað 21. maí 2006 og var tilgangur þess meðal annars rekstur matsölustaðar. Þótt P hafi verið skráður framkvæmdastjóri félagsins kom fram í framburði hans og ákærða fyrir héraðsdómi að sá síðarnefndi hafi í raun séð um daglegan rekstur, auk þess að vera stjórnarformaður og aðaleigandi félagsins.

A ehf. rak veitingastað í [...], [...], og tók á leigu hjá B hf. „ýmis eldhúsáhöld“ samkvæmt fjármögnunarleigusamningi sem gerður var milli félaganna 27. júlí 2006. Samkvæmt vörureikningum sem fylgdu samningnum var hér um að ræða margvísleg tæki, áhöld og búnað til veitingarekstrar. Hinn 18. desember 2008 rifti B hf. samningnum vegna vanskila á leigugreiðslum og freistaði þess í kjölfarið að svipta A ehf. vörslum hinna leigðu muna. Þá kom í ljós að félagið hafði selt hluta þeirra til C ehf. sem tekið hafði við veitingarekstrinum í [...] í byrjun ársins. Laut fyrri liður I. kafla ákæru að ráðstöfun þeirra muna, en samkvæmt síðari liðnum, sem hér er til úrlausnar, er ákærði sakaður um að hafa dregið sér eða A ehf. og ráðstafað og fénýtt í eigin þágu eða félagsins „með óþekktum hætti“ aðra muni sem félagið hafði tekið á leigu með fjármögnunarleigusamningnum við B hf.

Samkvæmt 29. gr. þess samnings skyldi A ehf. sem leigutaki skila hinu leigða tafarlaust á þann stað, sem B hf. tilgreindi, væri samningnum rift. Fyrir dómi sagði ákærði að umræddir munir hefðu allir verið skildir eftir á veitingastaðnum þegar rekstri félagsins lauk. Spurður fyrir dómi hvernig á því hafi staðið að þeim hafi ekki verið skilað til B hf. svaraði ákærði: „Þetta voru munir sem við - að okkar mati voru ... nánast verðlausir. Þetta voru ... skeiðar og bollar og svona smádót og mikið af þessu var bara týnt og eins og gerist í svona rekstri með bolla sem brotna og svo framvegis.“ Við meðferð málsins í héraði gerði B hf. einkaréttarkröfu á hendur ákærða „fyrir að hafa selt verðmæt tæki í eigu kröfuhafa til þriðja aðila án þess að afla samþykkis frá kröfuhafa fyrir sölunni eða skila söluandvirðinu til kröfuhafa.“ Í kröfu B hf. sagði að um væri að ræða „sex nánar tilgreind tæki og áhöld sem kröfuhafi leigði ... A ehf. ásamt fleiri tækjum samkvæmt fjármögnunarleigusamningi ... 27. júlí 2006.“ Ekki verður annað ráðið af þessu en að krafan hafi verið einskorðuð við bætur fyrir tjón af völdum þess brots, sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir samkvæmt fyrri lið I. kafla ákæru, en ekki brotsins sem hann er sakaður um eftir síðari liðnum. Það að B hf. hafi ekki krafist bóta úr hendi ákærða af þeim sökum styður áðurgreindan framburð hans um að munirnir hafi verið harla lítils virði.

Með 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga er það lýst refsivert ef maður dregur sér fjármuni eða önnur verðmæti, sem hann hefur í vörslum sínum, en annar maður er eigandi að. Skilyrði þess að refsað verði samkvæmt ákvæðinu er að sá sem sökum er borinn hafi tileinkað sér eða öðrum verðmætin í auðgunarskyni, sbr. 243. gr. laganna. Þótt ákærði hafi ekki staðið B hf. skil á umræddum munum, svo sem honum var skylt sem fyrirsvarsmanni A ehf. samkvæmt fjármögnunarleigusamningnum 27. júlí 2006, kann það að stafa af orsökum sem honum verður ekki gefin refsiverð sök á. Þegar litið er til þess er ósannað að ákærði hafi ráðstafað mununum og fénýtt þá í eigin þágu eða félagsins þannig að í bága fari við hin tilvitnuðu ákvæði, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 8. desember 1981 í máli nr. 95/1981 sem birtur er í dómasafni það ár, blaðsíðu 1534, og 22. janúar 1988 í máli nr. 257/1987 sem birtur er í dómasafni 1988, blaðsíðu 51. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu ákærða af sakargiftum samkvæmt síðari lið I. kafla ákæru.

II

1

Í II. kafla ákæru er ákærði sakaður um skilasvik með því að hafa 24. október 2008, sem eigandi, stjórnarmaður og framkvæmdastjóri J ehf., er úrskurðað hafi verið gjaldþrota 16. janúar 2009, selt K ehf. rekstur, viðskiptakröfur og hluta af vörubirgðum fyrrgreinda félagsins fyrir 66.378.846 krónur sem M hf. hafi öðlast þau réttindi yfir að ráðstöfunin hafi ekki fengið samrýmst þeim. Með ráðstöfuninni hafi ákærði skert rétt bankans til þess að öðlast fullnægju af eignum J ehf. þar sem söluverð félagsins hafi verið óeðlilega lágt. Í ákærunni er vísað til matsgerðar dómkvaddra manna um rétt og sanngjarnt rekstrarvirði félagsins, auk þess sem þar er gerð grein fyrir áðurgreindum réttindum M hf. Teljist háttsemi ákærða varða við 2. og 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga.

Samkvæmt gögnum málsins var einkahlutafélagið J stofnað 25. mars 2002 og var tilgangur þess meðal annars smásala, heildsala og þjónusta við fyrirtæki. Ákærði var meðal stofnenda, átti sæti í stjórn félagsins og var frá upphafi framkvæmdastjóri þess. Þá átti hann í byrjun þriðjung af hlutafé félagsins. Einkahlutafélögin DD og O voru stofnuð 25. apríl 2007. Hinn 22. júní sama ár eignaðist ákærði allt hlutafé í fyrrnefnda félaginu og það félag samtímis allt hlutafé í því síðarnefnda. Jafnframt varð ákærði eini stjórnarmaður og framkvæmdastjóri beggja félaganna.

Með samkomulagi M hf., sem nú heitir N hf., og ákærða, DD ehf. og O ehf. 11. júlí 2007, sem ákærði undirritaði fyrir hönd beggja einkahlutafélaganna, skuldbatt bankinn sig til þess að veita O ehf. lán „að jafnvirði allt að 280.000.000 kr. ... í erlendum myntum“ til að fjármagna kaup félagsins á öllum hlutum í J ehf. Samkvæmt 2. gr. samkomulagsins voru sett nokkur skilyrði fyrir fjármögnun bankans, þar á meðal að fyrir lægi samningur milli O ehf. annars vegar og þáverandi eigenda J ehf. hins vegar um kaup fyrrnefnda félagsins á öllum hlutum í því síðarnefnda. Einnig að O ehf. setti bankanum að handveði alla hluti sína í J ehf., að DD ehf. setti að handveði alla hluti sína í O ehf. og að ákærði setti að handveði alla hluti sína í DD ehf. Loks að J ehf. hefði „undirritað til handa bankanum veðsetningarbann (negative pledge) á birgðir og viðskiptakröfur sínar.“ Í 3. gr. samkomulagsins lýstu aðilar því meðal annars yfir að „eignir J ehf., þ.m.t. allar fasteignir og birgðir félaganna, verði hvorki veðsettar öðrum né umfram það sem nú er nema með samþykki M.“ Þá skuldbundu aðilar sig í 4. gr. til að halda eignarhaldi í einkahlutafélögunum þremur óbreyttu nema með fyrir fram samþykki M hf. Ennfremur skuldbundu þeir sig meðal annars í 6. gr., fram til þess tíma að lánin hjá bankanum hefðu verið endurgreidd, að taka ekki ákvarðanir um kaup og sölu á eigin hlutum félaganna þriggja nema með fyrir fram samþykki bankans.

Í samræmi við samkomulagið voru gerðir tveir lánssamningar milli O ehf. og M hf. 11. júlí 2007 sem ákærði undirritaði fyrir hönd einkahlutafélagsins. Með hvorum þeirra um sig sömdu aðilar um lán að jafnvirði allt að 140.000.000 krónur í nánar greindum erlendum myntum. Skyldi lánið eftir öðrum samningnum endurgreiðast í einu lagi 1. ágúst 2010, en samkvæmt hinum á þremur árum þannig að 1/84 hluti af höfuðstól yrði greiddur á hverjum gjalddaga, í fyrsta sinn 1. ágúst 2007 og síðan mánaðarlega eftir það, en eftirstöðvar lánsins á lokagjalddaga þess 1. júlí 2010. Í d. lið 10. gr. hvors lánssamnings skuldbatt O ehf. sig sem lántaki til að hlíta eftirgreindum skilmálum gagnvart M hf. sem lánveitanda uns skuld samkvæmt samningnum væri að fullu greidd: „Að selja ekki allar eignir sínar eða verulegan hluta þeirra án samþykkis lánveitanda. Jafnframt ... að sjá til þess að sama gildi um dótturfélög sín.“ Í öðrum samningnum var til viðbótar kveðið svo á um: „Í þessu sambandi telst sala á verulegum hluta eigna vera ef söluverð eða bókfært verð seldra eigna nemur hærra hlutfalli en 15% af heildareignum lántaka samkvæmt endurskoðuðum ársreikningi.“

Eins og fram kom í áðurgreindu samkomulagi hafði O ehf., sem var eins og áður sagði í eigu DD ehf. er ákærði átti að öllu leyti, eignast allt hlutafé í J ehf. á fyrri hluta árs 2007. Í kjölfarið varð ákærði eini stjórnarmaður síðastnefnda félagsins og eftir sem áður framkvæmdastjóri þess. Hinn 11. júlí 2007 ritaði ákærði, fyrir hönd O ehf., undir handveðsyfirlýsingu þar sem félagið setti M hf. að handveði alla hluti sína í J ehf. til tryggingar „greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum veðsala“ við bankann. Í yfirlýsingunni var meðal annars tekið fram að O ehf. sem veðsala væri „óheimilt, meðan skuldir þær sem handveðið á að tryggja eru ekki að fullu greiddar, að selja hina veðsettu hluti, nema hann hafi áður fengið til þess skriflegt leyfi veðhafa“. Sama dag ritaði ákærði, fyrir hönd J ehf., undir yfirlýsingu um kvöð þar sem félagið lýsti því yfir gagnvart M hf. „að ekki verði bent á neðangreindar eignir til aðfarar, þær verði ekki settar að veði fyrir núverandi eða nýjum skuldbindingum félagsins, til tryggingar neinum þeim fjárhagslegu skuldbindingum sem undirritað félag er nú í, eða síðar kann að gangast í, öðrum en þeim sem kunna að stofnast við M hf., nema með samþykki M hf.: 1. Allar almennar fjárkröfur samkvæmt vörureikningum sem félagið á eða fær í rekstri sínum, eins og framast er unnt skv. 47. gr. laga um samningsveð nr. 75/1997 ... Veðsetningarkvöðin nær til útgefinna, óinnheimtra vörureikninga sem og allra þeirra reikninga sem síðar koma til þó svo að skuldari sé ekki nafngreindur. 2. Allar vörubirgðir, hverju nafni sem nefnast, sem félagið nú á eða kann að eignast í atvinnurekstri félagsins á hverjum tíma, eða hefur til endursölu, allt í samræmi við 33. gr. laga nr. 75/1997 ... 3. Allt óskráð lausafé sem félagið á eða kann að eignast og skráð yrði í lausafjárbók félagsins hjá sýslumanninum í [...] í samræmi við 23. gr. laga ... nr. 75/1997.“ Þá var tekið fram að í yfirlýsingunni fælist auk þess skuldbinding gagnvart M hf. að áðurtaldar eignir yrðu „andlag aðfarargerðar, ef á reynir, vegna þeirra skuldbindinga sem félagið er nú í, eða síðar kann að gangast í, við M hf.“ Var yfirlýsingunni þinglýst 13. júlí 2007.

Í tilkynningu til hlutafélagaskrár, sem móttekin var 9. júlí 2008, kom fram að samþykkt hefði verið á hluthafafundum í J ehf. og O ehf. að félögin rynnu saman í eitt félag þannig að fyrrnefnda félagið tæki það síðarnefnda yfir, þar á meðal réttindi þess og skyldur. Í ágúst sama ár munu vanskil hafa orðið á greiðslu J ehf. á öðru af láninu sem félagið hafði tekið hjá M hf. 11. júlí 2007. Fyrir dómi kvað ákærði sig minna að hann hefði af því tilefni haft samband við bankann af fyrra bragði til að leita „mögulegra ráða“ vegna vanskilanna. Sagðist hann hafa farið á einn eða tvo fundi með starfsmönnum bankans, en orðið fljótlega ljóst að ekki hafi verið mikill áhugi af þeirra hálfu til að draga úr fyrirsjáanlegu tjóni J ehf. vegna ört minnkandi viðskipta hjá fyrirtækinu í aðdraganda og kjölfar bankahrunsins. Ákærði kvaðst því hafa í október 2008 leitað ráðgjafar lögfræðistofu til að kanna „hvaða möguleikar væru í stöðunni“. Einnig hafi hann fengið tvö ráðgjafarfyrirtæki „til að meta verðmæti rekstrarins.“ Samkvæmt tölvubréfum, sem fóru milli ákærða og starfsmanns M hf. 15. og 16. október 2008, ætluðu þeir að hittast síðarnefnda daginn, en ekki er ljóst hvort af þeim fundi varð. Hins vegar báru þeir báðir um það fyrir dómi að ekki hafi verið minnst á hugsanlega sölu á J ehf. í samskiptum þeirra á þessum tíma.

Hinn 24. október 2008 ritaði ákærði undir kaupsamning, fyrir hönd J ehf., við K ehf., en þar kom fram að nafngreind lögfræðiþjónusta hefði samið hann. Með greinum 1.1. og 1.3. í samningnum seldi J ehf. „allan rekstur seljanda ásamt öllu tilheyrandi lausafé ... ásamt allri viðskiptavild þessa reksturs, þ.m.t. öll vörumerki rekstrarins og nafnið „J“ ... Til hinnar yfirteknu viðskiptavildar teljast m.a. öll réttindi seljanda skv. þjónustusamningum seljanda við viðskiptamenn sína.“ Samkvæmt greinum 1.4. og 1.5. keypti K ehf. „allar útistandandi viðskiptakröfur seljanda“ og „hluta vörubirgða seljanda er tengjast framangreindum rekstri hans“. Tekið var fram í grein 1.6. að hinu selda fylgdu „engar aðrar eignir firma seljanda, s.s. vörulager að öðru leyti en greinir í lið 1.5. ... hlutabréfaeign, laust fé, innistæður á bankareikningum, verðbréf o.fl. Hinu selda fylgja heldur engar skuldir eða aðrar skuldbindingar reksturs seljanda sem ekki eru tilgreindar í kaupsamningi þessum.“ Í grein 2.1. sagði að kaupverð alls hins selda væri 66.378.846 krónur, þar af 40.000.000 krónur fyrir rekstur, lausafé og viðskiptavild, en 23.378.846 krónur vegna keyptra viðskiptakrafna og hluta vörubirgða. Í grein 2.1.1. var tekið fram að heildarverðmæti lausafjár og viðskiptavildar væri „eftir mati tveggja sérfróðra fasteigna- og fyrirtækjasala“, sem væri nánar sundurliðað á fylgiskjölum með samningnum, og „mati Creditinfo Íslands á innheimtanleika útistandandi viðskiptakrafna“ er fram kæmi á fylgiskjali með honum. Stærsti hluti kaupverðsins skyldi samkvæmt grein 2.2. greiðast með láni, sem seljandi veitti kaupanda til fimm ára, en hinn hluti verðsins með þremur jöfnum greiðslum, þeirri síðustu 15. febrúar 2009, sbr. grein 2.3.

Niðurstaða verðmats T, sem var annað þeirra ráðgjafarfyrirtækja er ákærði leitaði til, á eignum J ehf., að meðtalinni viðskiptavild þess, var að verðmæti eignanna 19. október 2008 væri alls 29.000.000 krónur. Hitt fyrirtækið, U, komst að þeirri niðurstöðu í verðmati sínu 20. sama mánaðar að verðmæti eigna félagsins næmi 40.000.000 krónum. Þeir sérfræðingar hjá fyrirtækjunum, sem lögðu mat á verðmæti eignanna, komu fyrir dóm og staðfestu fyrrgreind álit sín, eins og nánar er gerð grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi.

K ehf. sem keypti eignir J ehf. samkvæmt kaupsamningnum 24. október 2008 var stofnað 1. júlí sama ár. Daginn fyrir gerð kaupsamningsins, 23. október, eignaðist [...] allt hlutafé í félaginu og varð jafnframt eini stjórnarmaður og framkvæmdastjóri þess. Nokkrum dögum síðar, 27. október, var nafni félagsins breytt í L ehf.

Spurður fyrir dómi kvaðst ákærði ekki hafa aflað heimildar hjá M hf. „til þess að selja fyrirtækið“. Salan hefði haft þær afleiðingar fyrir J ehf. að ekki hefði verið neinn rekstrargrundvöllur fyrir félagið.

Hinn 16. janúar 2009 var bú J ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Að beiðni skiptastjóra búsins voru dómkvaddir tveir hæfir og óvilhallir menn til að láta í té álit á því hvert hafi verið „rétt og sanngjarnt verð ... J ehf. ... á söludegi þann 24.10.2008.“ Í matsgerð hinna dómkvöddu manna 21. desember 2009 kom fram að rétt og sanngjarnt verð J ehf. hafi verið 87.000.000 krónur, miðað við 24. október 2008. Með því væri átt við „heildarvirði rekstrar“ félagsins og miðað væri við að greitt væri í reiðufé á kaupdegi. Í matsgerðinni sagði ennfremur: „Matsmenn vilja taka fram að „rétt og sanngjarnt verð“ rekstrar er umtalsvert huglæg stærð, sem ræðst jafnan af fleiri þáttum í einstökum viðskiptum en útreikningum einum. Sérstaklega skal þess getið að októbermánuður 2008 er mjög óvenjulegur tími til að meta virði rekstrar á Íslandi. Verulega meiri óvissa var um virði fyrirtækja á þeim tíma en að jafnaði og hægt að líta til virði rekstrar frá mjög ólíkum forsendum. Matsmenn leitast þó við að taka tillit til þessarar óvenjumiklu óvissu við mat á ávöxtunarkröfu til rekstrarins. Matsmenn hafa leitast við að reikna út verðmæti félagsins miðað við 24. október 2008 og þær upplýsingar sem liggja fyrir, út frá viðurkenndum aðferðum, sem algengt er að beita við mat sem þetta.“ Matsmennirnir komu báðir fyrir dóm og staðfestu matið, svo sem rakið er í héraðsdómi. Gerðu þeir meðal annars ítarlega grein fyrir þeim aðferðum sem notaðar voru við matið. Fram kom hjá matsmönnunum að það hefði verið nokkrum erfiðleikum bundið að leggja mat á sanngjarnt verð fyrirtækis síðari hluta október 2008. Tók annar þeirra fram að þeir hefðu ekki verið beðnir um að meta markaðsvirði félagsins og hinn sagði að á þessum tíma hefði ekki verið neinn markaður, allt hefði verið „stopp.“

Skiptastjóri þrotabús J ehf. bar fyrir dómi um ástæður þess að ekki hefði verið höfðað mál til riftunar á sölu eigna félagsins. Sagði hann að ekki væri „svo óheyrilegur verðmunur“ á söluverðinu annars vegar og matsvirðinu hins vegar. Einnig hefði það skipt máli að riftunarmál tæki tvö til þrjú ár með tilheyrandi kostnaði og óvissu.

2

Samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga er það refsivert ef maður selur, veðsetur, tekur undir sig eða ráðstafar á annan hátt fjármunum sínum, sem annar maður hefur eignast þau réttindi yfir, að verknaðurinn verður ekki samrýmdur réttindum hans. Þótt maður hafi brotið gegn ákvæðinu á hlutlægan hátt leiðir það ekki til sakfellis, heldur verður hann að auki að hafa gert það af ásettu ráði og í auðgunarskyni, sbr. 243. gr. laganna, svo sem með því að hafa valdið þeim sem brotið beinist gegn verulegri fjártjónsáhættu, sbr. dóm Hæstaréttar 10. október 2013 í máli nr. 170/2013.

Eins og að framan greinir skuldbatt ákærði sig til þess sem fyrirsvarsmaður O ehf. í lánssamningnum tveimur við M hf. 11. júlí 2007 að selja ekki heildareignir félagsins eða dótturfélaga þess, þar á meðal J ehf., eða verulegan hluta þeirra eigna án samþykkis bankans uns skuld samkvæmt hvorum samningi yrði að fullu greidd. Jafnframt lýsti hann því samdægurs yfir sem fyrirsvarsmaður J ehf. með því að rita undir sérstaka yfirlýsingu um kvöð að allar almennar fjárkröfur félagsins, allar vörubirgðir og allt óskráð lausafé þess yrðu andlag aðfarargerðar, ef á reyndi, vegna skuldbindinga félagsins við bankann. Með því að selja svo til allar eignir J ehf. til K ehf. með kaupsamningnum 24. október 2008 án þess að fyrir lægi samþykki M hf. ráðstafaði ákærði sem eigandi fyrrnefnda félagsins eignunum þannig að ekki samrýmdist réttindum sem bankinn hafði öðlast yfir þeim í skilningi hins tilvitnaða refsiákvæðis, sbr. til hliðsjónar áðurnefndan dóm Hæstaréttar.

Söluverð eignanna nam alls 66.378.846 krónum og skyldi það ekki greitt út í hönd. Samkvæmt mati dómkvaddra manna var rétt og sanngjarnt verð hins selda 87.000.000 krónur, miðað við að greitt væri í reiðufé á kaupdegi. Við dómkvaðningu matsmanna og framkvæmd matsins var gætt ákvæða IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar á meðal fékk ákærði tækifæri til að koma að sjónarmiðum sínum á matsfundi. Þá er matsgerð hinna dómkvöddu manna ítarlega rökstudd. Það sama verður ekki sagt um álit þau sem ákærði aflaði einhliða áður en eignirnar voru seldar. Af þeim sökum verður niðurstaða matsgerðarinnar lögð til grundvallar og telst samkvæmt henni sannað að söluverð eignanna hafi verið lægra en nam raunvirði þeirra við gerð kaupsamningsins 24. október 2008. Með því að ráðstafa eignunum án samþykkis M hf. kom ákærði jafnframt í veg fyrir að bankinn gæti frestað því að þær yrðu seldar þar til síðar þegar hærra verð kynni að fást fyrir þær, en af hálfu ákærða hefur verið lögð áhersla á að markaðsverð eignanna í lok október 2008 hafi verið lágt vegna þeirrar miklu óvissu sem ríkti í efnahagsmálum hér á landi á þeim tíma. Þegar þetta hvort tveggja er virt liggur ljóst fyrir að ákærði olli bankanum verulegri fjártjónsáhættu með framferði sínu og gerðist þar með brotlegur við 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga.

Eftir 4. tölulið sömu málsgreinar varðar það mann refsingu ef hann skerðir rétt einhvers lánardrottins síns til þess að öðlast fullnægju af eignum hans, meðal annars með sölu þeirra fyrir óhæfilega lágt verð. Það er jafnframt skilyrði fyrir sakfellingu að sá sem sökum er borinn hafi gert þetta af ásettu ráði, sbr. 18. gr. almennra hegningarlaga.

Fyrr er frá því greint að ákærði naut lögfræðiráðgjafar við gerð kaupsamningsins 24. október 2008, en áður hafði hann aflað sér álitsgerða ráðgjafarfyrirtækja um verðmæti þeirra eigna sem seldar voru. Var tekið mið af þeim við ákvörðun á söluverði eignanna. Samkvæmt framburði skiptastjóra þrotabús J ehf. fyrir dómi taldi hann að ekki væri „svo óheyrilegur verðmunur“ á söluverðinu annars vegar og mati hinna dómkvöddu manna á raunvirði eignanna hins vegar. Að teknu tilliti til þessa verður ekki talið að færðar hafi verið viðhlítandi sönnur á að ákærði hafi brotið af ásettu ráði gegn 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga með þeirri háttsemi sem í II. kafla ákæru greinir.

III

Í III. kafla ákæru er ákærða gefinn að sök fjárdráttur samkvæmt 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa, á tímabilinu 24. október 2008 til 16. janúar 2009, sem eigandi, stjórnarmaður og framkvæmdastjóri J ehf., dregið sér eða félaginu og ráðstafað og fénýtt í eigin þágu eða félagsins „með óþekktum hætti“ 300 nánar greinda lausafjármuni, einkum kaffi- og vatnsvélar og vatnskæla, sem voru í eigu B hf. á grundvelli fjögurra tiltekinna fjármögnunarleigusamninga. Í ákærunni er tekið fram að ákærði hafi ekki skilað tafarlaust hinum leigðu lausafjármunum í samræmi við ákvæði samninganna þrátt fyrir áskoranir þess efnis „og óvíst er hver endanleg ráðstöfun þeirra varð.“

Eins og ráðið verður af málsgögnum var starfsemi J ehf., sem hafði starfsstöð að [...], [...], meðal annars fólgin í því að láta fyrirtækjum og öðrum viðskiptavinum sínum í té kaffi- og vatnsvélar og vatnskæla til notkunar á vinnustöðum þeirra. Á tímabilinu 29. mars 2007 til 6. júní 2008 ritaði ákærði, fyrir hönd félagsins, undir þá fjóra fjármögnunarleigusamninga við B hf. sem vísað er til að framan um leigu á alls 499 slíkum munum. Í samningunum var tekið fram að J ehf. væri leigutaki. Í 15. gr. hvers þeirra sagði meðal annars: „B hf. er eitt eigandi hins leigða ... Leigutaki má ekki veita öðrum aðila afnot af hinu leigða, né afhenda það með öðrum hætti, nema með samþykki B hf.“ Samkvæmt 29. gr. skyldi leigutaki tafarlaust skila hinu leigða á þann stað sem B hf. tilgreindi ef samningnum væri rift. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir tildrögum þess að B hf. rifti samningunum fjórum 30. desember 2008 og jafnframt lýst samskiptum ákærða við starfsmenn félagsins í kjölfar þess.

Samkvæmt gögnum málsins leigði J ehf. umrædda muni út til mikils fjölda viðskiptavina og seldi jafnframt rekstrarvörur, þeim tengdum. Fyrir dómi sagði ákærði að það hefði verið „fullt af vélum sem við áttum einfaldlega ekki möguleika á að nálgast úti hjá viðskiptavinum“. Því hefði sú leið verið farin að bjóða B hf. sambærilega muni í staðinn þegar krafist hefði verið skila á mununum eftir að fjármögnunarleigusamningunum hafði verið rift. Síðar komst ákærði svo að orði: „Þetta voru náttúrulega mörg tæki og mikið utanumhald en það var farið strax í það að reyna að finna til þessar vélar og þær voru, að mínu mati, allar til staðar á þessum tíma, svona megnið af þeim alla vega. Eins og ég sagði áðan þá voru einhverjar vélar sem höfðu farið erlendis eða voru læstar inni í einhverjum þrotabúum“. Å sem var lánastjóri og staðgengill forstjóra B hf. á árunum frá 1987 til 2007 bar fyrir dómi að J ehf. hefði verið góður viðskiptavinur framan af og traust ríkt milli fyrirtækjanna tveggja. Gert hefði verið ráð fyrir að starfsmenn J ehf. vissu hvar hver og einn munur væri þar sem hlutverk fyrirtækisins hefði verið „að þjónusta í raun og veru kælikerfin og vatnskælana á viðkomandi stöðum.“

Fyrir liggur samkvæmt skýrslum lögreglu og öðrum gögnum málsins að 38 munum af þeim 499, sem J ehf. hafði tekið á leigu hjá B hf. samkvæmt samningunum fjórum, hafi verið skilað réttilega til síðarnefnda félagsins. Til viðbótar hafi fyrrnefnda félagið staðið skil á 161 mun með númerum, sem sett hafi verið á þá af starfsmönnum félagsins, þannig að óljóst sé hvort samningarnir taki til þeirra. Loks hafi nokkrum fjölda annarra áþekkra muna verið skilað sem ekki hafi átt sér neina samsvörun í samningunum.

Í 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga er áskilið að maður hafi haft fjármuni eða önnur verðmæti í vörslum sínum til þess að honum verði refsað samkvæmt ákvæðinu. Þegar leyst er úr því hvort maður hafi haft lausafjármuni í vörslum sínum í merkingu ákvæðisins ræður oft úrslitum hvort hann hafi haft aðgang að mununum þannig að hann gæti fénýtt sér þá eða ráðstafað þeim. Einnig ræðst það af réttarsambandi þeirra sem hlut eiga að máli hver eða hverjir teljist hafa vörslurnar hverju sinni.

Samkvæmt fyrrgreindum fjármögnunarleigusamningum mátti J ehf. sem leigutaki hvorki veita öðrum aðila afnot af hinum leigðu munum né afhenda þá með öðrum hætti nema með samþykki B hf. sem var eigandi þeirra eftir samningunum. Með vísan til þess sem að framan greinir, þar á meðal framburðar fyrrverandi lánastjóra B hf., mátti starfsmönnum þess félags vera ljóst að J ehf. ætlaði sér að framleigja viðskiptavinum sínum munina sem það og gerði, átölulaust af hálfu B hf. Verður þar með að líta svo á að flestir hinna leigðu muna hafi með samþykki þess félags verið í vörslum annarra en B ehf., sem ákærði var í fyrirsvari fyrir, en ekkert er fram komið í málinu sem bendir til að munum í umráðum síðarnefnda félagsins hafi ekki verið skilað til þess fyrrnefnda. Þegar af þessari ástæðu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu ákærða af sakargiftum samkvæmt III. kafla ákæru.

IV

Samkvæmt framansögðu er ákærði sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 247. gr. og 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga. Eins og fram kemur á sakavottorði hefur hann ekki áður gerst sekur um refsivert brot. Með hliðsjón af því og eðli brotanna er refsing hans ákveðin átta mánaða fangelsi, en fresta skal fullnustu refsingarinnar skilorðsbundið eins og nánar greinir í dómsorði.

Staðfest verður niðurstaða héraðsdóms um fjárhæð sakarkostnaðar í héraði sem samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara nam alls 2.296.650 krónum. Eftir úrslitum málsins verður ákærða gert að greiða helming af þeim kostnaði sem og sakarkostnaði vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, þar með töldum málsvarnarlaunum verjanda sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir.

Það athugist að við samningu hins áfrýjaða dóms var ekki gætt ákvæða 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá er þar ekki leyst efnislega úr einkaréttarkröfu B hf. vegna fyrri liðar I. kafla ákæru, svo sem ástæða hefði verið til þar sem krafan var sem fyrr greinir einskorðuð við bætur fyrir tjón af völdum brots samkvæmt þeim ákærulið sem ákærði var sakfelldur fyrir í héraði. Er þetta aðfinnsluvert.

Dómsorð:

Ákærði, A-kk-nf M-kk-nf B-kk-nf, sæti fangelsi í átta mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði greiði helming sakarkostnaðar í héraði, sem nam samtals 2.296.650 krónum, og helming sakarkostnaðar fyrir Hæstarétti, sem er alls 778.352 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, G-kk-ef Á-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 627.500 krónur.