300/2016

Í málinu krafðist E þess að viðurkennt yrði aðallega að Í, en til vara ÍR, bæri að greiða sér skaðabætur vegna tjóns sem hún taldi sig hafa orðið fyrir með því að eignarhluti hennar í nánar tilgreindri fasteign var seldur nauðungarsölu árið 2011. Reisti hún kröfu sína annars vegar á því að undirskriftir með nafni hennar á veðskuldabréfi, sem lá til grundvallar nauðungarsölunni, hefðu verið falsaðar og hins vegar að hún hefði þar hvergi samþykkt veðsetningu á sínum eignarhluta í fasteigninni. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af texta veðskuldabréfsins yrði ekki dregin sú ályktun, þótt litið væri framhjá ætlaðri fölsun á nafnritun E, að hún hefði gefið gilt loforð um að veðsetja eignarhluta sinn í fasteigninni. Í væri sérstakur lánasjóður sem byggi yfir mikilli þekkingu og reynslu í viðskiptum með skuldabréf og yrði því gerð til hans krafa um aðgæslu í samræmi við þessa sérþekkingu hans. Hefði honum mátt vera ljóst að E hafði ekki með veðskuldabréfinu veðsett eignarhluta sinn í fasteigninni þótt hún hefði samþykkt að eiginmaður hennar veðsetti sinn hluta eignarinnar. Samkvæmt þessu og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 345/2013 var fallist á aðalkröfu E.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. apríl 2016. Hún krefst þess að viðurkennt verði aðallega að aðalstefnda, en til vara íslenska ríkinu, beri að greiða sér skaðabætur vegna tjóns sem hún hafi orðið fyrir með því að eignarhluti hennar í fasteigninni að Fjallalind 94 í Kópavogi var seldur nauðungarsölu 6. desember 2011. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

Stefndu krefjast hvor fyrir sitt leyti staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi og eiginmaður hennar, S-kk-nf E-kk-nf, áttu fasteignina Fjallalind 94 í Kópavogi í óskiptri sameign og voru bæði þinglýstir eigendur hennar. Áfrýjandi kveður þau hafa slitið samvistir fyrir löngu en ágreiningur hafi risið með þeim á árinu 2009 um fjárskipti vegna skilnaðar. Þeim var veitt leyfi til lögskilnaðar 14. júní 2012. S-kk-nf gaf út veðskuldabréf 30. nóvember 2004 að fjárhæð 25.600.000 krónur til Sparisjóðs Siglufjarðar. Skuldin var tryggð með 4. veðrétti í áðurnefndri fasteign. Fyrir hvíldu á eigninni þrjár veðskuldir sem tilgreindar voru í skuldabréfinu, á 1. veðrétti skuld við aðalstefnda að fjárhæð 9.000.000 krónur, á 2. veðrétti skuld við KB banka hf. að fjárhæð 6.000.000 krónur og á 3. veðrétti skuld að sömu fjárhæð við sama banka. Áfrýjandi fullyrðir að hún hafi ekki vitað um tilvist skuldabréfsins frá 30. nóvember 2004 fyrr en á árinu 2009 er deilur þeirra hjóna um fjárskipti stóðu. Hún hafi að athuguðu máli talið að undirskriftir með nafni hennar á þrjú skuldabréf, sem hvílt hafi á Fjallalind 94, hafi verið falsaðar. Það hafi átt við um önnur skuldabréf en það, sem hvíldi 1. veðrétti. Hún leitaði álits rithandarsérfræðings 11. nóvember 2009 í því skyni að fá úr því skorið hvort svo væri eða ekki. Að fenginni þeirri niðurstöðu rithandarsérfræðingsins að ,,verulegt skriftarlegt misræmi“ væri á milli undirskrifta á nafni áfrýjanda á skuldabréfunum og samanburðargagna, sem ekki væri umdeilt að hefðu að geyma ófalsaðar undirskriftir hennar, kærði hún ætlaða fölsun til lögreglu. Rannsókn lögreglu leiddi ekki til ákæru og var málið fellt niður.

Aðalstefndi fékk veðskuldabréfið 30. nóvember 2004 framselt frá Sparisjóði Siglufjarðar 13. mars 2009. Vanskil munu hafa orðið á skuldinni í kjölfar framsalsins. Áfrýjanda var 14. apríl 2011 birt greiðsluáskorun þar sem upplýst var um tilgreind vanskil á skuldabréfinu og að vænta mætti nauðungarsölu á hinni veðsettu fasteign ef skuldinni yrði ekki komið í skil. Það var ekki gert og beiddist aðalstefndi nauðungarsölu á eigninni 20. maí sama ár. Áfrýjandi kvaðst ekki hafa fengið tilkynningar um nauðungarsöluna en uppboð á eigninni hófst 10. nóvember 2011 og var svo framhaldið 6. desember sama ár. Uppboðið var auglýst í Lögbirtingablaði, í dagblaði og á sérstökum uppboðsvef. Aðalstefndi var hæstbjóðandi á framhaldsuppboðinu og var boð hans síðar samþykkt og mun hann hafa fengið afsal fyrir eigninni 16. febrúar 2012.

Aðalstefndi tilkynnti áfrýjanda 30. desember 2011 að hún ætti þess kost að leigja fasteignina gegn tilteknu leigugjaldi, en kysi hún það ekki bæri henni að rýma húsnæðið eigi síðar en 31. janúar 2012. Áfrýjandi hafnaði tilboði aðalstefnda og neitaði jafnframt að rýma húsnæðið. Rökstuddi hún afstöðu sína með því að nauðungarsalan á fasteigninni hefði verið ólögmæt af ýmsum tilgreindum ástæðum. Aðalstefndi krafðist útburðar áfrýjanda af eigninni með beiðni til héraðsdóms 17. desember 2012 og var fallist á kröfu hans með úrskurði 6. maí 2013. Sá úrskurður var kærður til Hæstaréttar, sem kvað 11. júní sama ár upp dóm í máli nr. 345/2013 þar sem úrskurðurinn var staðfestur. Í dómi Hæstaréttar kemur meðal annars fram að hvorki veðskuldabréfið né önnur gögn málsins bæru með sér að áfrýjandi máls þessa hefði samþykkt veðsetningu síns eignarhluta eða að sú hefði verið ætlan hennar, heldur aðeins að hún hefði sem maki skuldara samþykkt veðsetningu eignarinnar, hvað hans hlut varðaði, sbr. 60. og 64. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Hefði nauðungarsala á eignarhluta áfrýjanda því verið án heimildar að lögum. Hæstiréttur taldi áfrýjanda eftir sem áður bundna af nauðungarsölunni þar sem hún hefði hvorki neytt úrræða samkvæmt XIII. né XIV. kafla laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu innan þeirra tímafresta sem þar greindi, sbr. einkum 1. og 2. mgr. 80. gr. þeirra laga. Í dómi réttarins er síðan vakin athygli á að í 3. mgr. 80. gr. laganna komi fram að, hvað sem líði reglum áðurnefndra málsgreina, megi hafa uppi kröfu um skaðabætur eða aðra peningagreiðslu sem byggist á því að ekki hafi verið skilyrði til nauðungarsölu eða ranglega að henni staðið.

II

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 10. febrúar 2015 með þeirri kröfu sem að framan greinir. Kröfu sína á hendur aðalstefnda reisir áfrýjandi á sakarreglunni. Telur hún sig hafa orðið fyrir tjóni vegna nauðungarsölunnar sem hafi verið ólögmæt að því er hennar eignarhluta varðaði. Hún kveður fjárhæð tjóns síns ekki hafa legið fyrir og því höfði hún viðurkenningarmál á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ólögmæti nauðungarsölunnar felist að hennar mati bæði í því að undirskriftir með nafni hennar á veðskuldabréfið 30. nóvember 2004 hafi verið falsaðar og að auki hafi áfrýjandi þar hvergi samþykkt veðsetningu á sínum eignarhluta í fasteigninni.

Varakröfu sína reisir áfrýjandi á reglunni um vinnuveitandaábyrgð en teflir að öðru leyti fram sömu rökum gegn varastefnda og lýst hefur verið.

Aðalstefndi reisir kröfu sína um sýknu einkum á því að áfrýjandi hafi ekki leitt neinar viðhlítandi líkur að því að hún hafi orðið fyrir tjóni sem orsakast hafi af nauðungarsölu fasteignarinnar. Þá sé rangt að aðalstefndi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með því að knýja fram nauðungarsölu á eigninni. Fyrir liggi dómur Hæstaréttar 17. desember 2009 í máli nr. 162/2009 þar sem stofnun veðréttar í eignarhluta maka á grundvelli tryggingarbréfs hafi verið talin lögmæt þótt undirritun hafi verið háttað með áþekkum hætti og í máli þessu. Þá séu fullyrðingar um fölsun undirskrifta ósannaðar, auk þess sem ætluð skaðabótakrafa áfrýjanda sé, hvað sem öðru líður, niður fallin fyrir tómlætis sakir.

Varastefndi telur kröfu áfrýjanda ekki réttilega fram setta gagnvart sér, málshöfðunarfrestur sé liðinn, auk þess sem ekkert tjón sé sannað og að stórfellt tómlæti af hálfu áfrýjanda hafi valdið henni réttarspjöllum.

III

Í stefnu til héraðsdóms staðhæfir áfrýjandi að tjón hennar nemi hið minnsta helmingshlut af markaðsvirði fasteignarinnar. Í héraðsgreinargerð aðalstefnda er þessu mati áfrýjanda á tjóni sínu mótmælt og taldar upp þær greiðslur vegna fasteignarinnar sem ættu, ef um skaðabótaábyrgð aðalstefnda væri að ræða, að koma til frádráttar kröfu áfrýjanda um helming af markaðsvirðinu. Niðurstaða þessa útreiknings aðalstefnda er að ,,eftirstöðvar af áætlaðri tjónsfjárhæð“ séu 2.721.456 krónur. Þótt ljóst sé að aðila greini verulega á um hvernig skuli ákveða fjárhæð skaðabóta til áfrýjanda, verði skaðabótaskylda aðalstefnda viðurkennd, liggur fyrir að aðalstefndi sjálfur telur að áfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni vegna nauðungarsölunnar. Er því fullnægt því skilyrði fyrir höfðun viðurkenningarmáls samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 að áfrýjandi hafi leitt líkur að því að hún hafi orðið fyrir tjóni.

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 345/2013 er því slegið föstu að með uppboðsbeiðni aðalstefnda í máli þessu og eftirfarandi nauðungarsölu á fasteigninni Fjallalind 94 í Kópavogi hafi hann gengið lengra en veðréttur hans veitti grundvöll fyrir. Nauðungarsalan hafi því verið án heimildar í lögum. Með vísan til 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 verða þessi atvik lögð hér til grundvallar, enda hefur hið gagnstæða ekki verið sannað.

Eins og áður greinir mótmælir aðalstefndi því að hann hafi sýnt af sér saknæma háttsemi þótt hann hafi beiðst nauðungarsölu sem í ljós hafi komið að ekki var reist á lögmætum grundvelli að því er eignarhlut áfrýjanda varðar. Vísar aðalstefndi í því sambandi meðal annars til dóms Hæstaréttar í máli nr. 162/2009 sem áður greinir. Af þeim dómi hefði hann mátt draga þá ályktun að til veðréttar hefði stofnast í allri eigninni Fjallalind 94. Sú niðurstaða í því máli að til veðréttar hefði verið réttilega stofnað í allri eigninni, sem þar um ræddi, var reist á túlkun á tryggingarbréfi sem kvað á um stofnun veðréttarins. Var með vísun til texta tryggingarbréfsins talið að maki skuldara, sem áritaði bréfið, hefði með undirskrift sinni gefið gilt loforð um að samþykkja veðsetninguna. Í því máli, sem hér er til úrlausnar, er nafnritun áfrýjanda á framhlið veðskuldabréfsins í reit, þar sem tilgreint er: ,,Undirskrift maka skuldara“ neðan við reit þar sem er að finna undirskrift skuldarans sjálfs. Á bakhlið skuldabréfsins er að finna yfirskriftina: ,,Veðheimild“. Þar eru fjórir reitir, tveir vinstra megin fyrir votta, en tveir hægra megin undir svofelldum texta: ,,Ég undirritaður hef kynnt mér efni skuldabréfsins og geri mér grein fyrir í hverju ábyrgð mín sem veðleyfisgjafa er fólgin og tel hana samrýmast greiðslugetu minni. Jafnframt hef ég kynnt mér upplýsingabækling um ábyrgðir og efni samkomulags um notkun ábyrgða einstaklinga frá 1. nóvember 2001.“ Í fyrri reitnum er gert ráð fyrir nafnritun undir svohljóðandi texta: ,,Samþ. framangreinda veðsetningu sem þinglýstur eigandi“. Í þessum reit er ekki að finna nafnritun áfrýjanda, heldur í reit þar fyrir neðan, þar sem gert er ráð fyrir nafnritun undir textann: ,,Samþ. maka þinglýsts eiganda“. Af texta veðskuldabréfsins verður því ekki dregin sú ályktun, þótt litið sé framhjá ætlaðri fölsun á nafnritun áfrýjanda, að hún hafi gefið gilt loforð um að veðsetja eignarhluta sinn í fasteigninni. Aðalstefndi er sérstakur lánasjóður sem samkvæmt lögum nr. 44/1998 um húsnæðismál hafði þá eins og nú meðal annars með höndum að lána fé til íbúðakaupa, nýbygginga og endurbóta á íbúðarhúsnæði hér á landi. Grundvallaratriði í starfsemi aðalstefnda að því er varðar lán til einstaklinga var að eiga viðskipti með margs konar skuldabréf, sbr. þágildandi reglugerð nr. 522/2004 um ÍLS-veðbréf og íbúðabréf. Aðalstefndi hefur því búið yfir mikilli þekkingu og reynslu í slíkum viðskiptum og verður því gerð til hans krafa um aðgæslu í samræmi við þessa sérþekkingu hans. Af þeim sökum mátti honum vera ljóst að áfrýjandi hafði ekki með veðskuldabréfinu veðsett eignarhluta sinn í fasteigninni þótt hún hefði samþykkt að eiginmaður hennar veðsetti sinn hluta eignarinnar. Verður aðalstefndi að bera hallann af því gáleysi sínu að hafa ranglega talið að skuldabréfið væri tryggt með veði í allri eigninni og beiðst nauðungarsölu á henni á grundvelli þess. Samkvæmt þessu stofnaðist til skaðabótaábyrgðar aðalstefnda gagnvart áfrýjanda vegna gáleysis starfsmanna hans sem fólst í að knýja fram nauðungarsölu á allri eigninni.

Svo sem fram er komið andmælti áfrýjandi nauðungarsölunni í kjölfar hennar og neitaði að rýma fasteignina. Athafnaleysi hennar um að höfða mál til viðurkenningar á skaðabótarétti sínum var ekki slíkt að hún gæfi aðalstefnda réttmætt tilefni til að ætla að hún hefði fallið frá rétti sínum til að láta reyna á lögmæti nauðungarsölunnar og þar með rétt sinn til skaðabóta. Verður því hafnað málsástæðu aðalstefnda um að skaðabótakrafa áfrýjanda sé niður fallin fyrir sakir tómlætis.

Samkvæmt öllu framansögðu verður viðurkennt að aðalstefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni áfrýjanda sem leiddi af nauðungarsölu 6. desember 2011 á eignarhluta hennar í fasteigninni Fjallalind 94.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður látið standa óraskað en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer sem í dómsorði greinir.

Aðalstefndi verður dæmdur til greiðslu málskostnaðar í ríkissjóð bæði í héraði og fyrir Hæstarétti eins og mælt er fyrir um í dómsorði.

Með vísan til þess sem að framan greinir verður varastefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda, en málskostnaður að því er hann varðar fellur niður bæði í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Viðurkennd er skaðabótaábyrgð aðalstefnda, Íbúðalánasjóðs, á tjóni sem áfrýjandi, E-kvk-nf F-kvk-nf B-kvk-nf, varð fyrir vegna nauðungarsölu á eignarhluta hennar í fasteigninni Fjallalind 94 í Kópavogi 6. desember 2011.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.000.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Aðalstefndi greiði í ríkissjóð málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.500.000 krónur.

Héraðsdómur er staðfestur um sýknu varastefnda, íslenska ríkisins, en málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti að því er hann varðar fellur niður.