615/2013

A o.fl. höfðuðu mál gegn B o.fl. og kröfðust þess að staðfestur yrði eignarréttur hvers þeirra um sig að tilteknum eignarhluta í jörð sem B o.fl. höfðu erft eftir G sem var bróður A o.fl. Í málinu var deilt um það hvort A o.fl. hefðu gefið G umræddan eignarhlut með gjafabréfi sem A o.fl. vefengdu að þau hefðu undirritað. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A o.fl. hefðu um árabil vitað af gjafabréfinu áður en G lést. Hafði G veðsett jörðina og gert aðra löggerninga sem sum úr hópi A o.fl. höfðu vottað. Þóttu A o.fl. hafa sýnt af sér verulegt tómlæti við gæslu réttar síns með því að aðhafast ekkert gagnvart G. Mátti helst vænta þess að hann sem gjafþegi gæti framvísað frumriti gjafabréfsins sem gera varð ráð fyrir að lagt hefði verið inn hjá sýslumanni til þinglýsingar og síðan afhent þinglýsingarbeiðanda í kjölfar hennar. Þóttu A o.fl. því ekki hafa hnekkt gjafabréfinu til G sem B o.fl. leiddu rétt sinn af. Voru B o.fl. því sýknuð af kröfum A o.fl.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 18. september 2013. Þau krefjast þess að staðfestur verði eignarréttur hvers þeirra um sig að 1/30 hluta af 50% óskiptum eignarhluta í jörðinni Stóru-Ávík í Árneshreppi, Strandasýslu. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt yfirlýsingu 5. apríl 1971 fengu systkinin J-kk-nf G-kk-nf og I-kvk-nf G-kvk-nf jörðina Stóru-Ávík í arf að jöfnu eftir foreldra sína, sem höfðu búið á jörðinni. Hafði J-kk-nf þá fyrir löngu tekið við búskap á jörðinni en systir hans var búsett í Reykjavík. J-kk-nf var kvæntur U-kvk-þgf A-kvk-þgf J-kvk-þgf og áttu þau tíu börn. Áfrýjendur eru níu þeirra en eitt þeirra, G-kk-nf J-kk-nf, er látinn og eru stefndu niðjar hans.

J-kk-nf G-kk-nf lést 25. janúar 1975 og tók G-kk-nf sonur hans þá við búskapnum á jörðinni, en þeir feðgar munu áður um nokkurt skeið hafa stundað þar saman búskap. Eftir andlát J-kk-ef var U-kvk-nf, ekkja hans og móðir G-kk-ef og áfrýjenda, áfram búsett á jörðinni. Með bréfi 26. ágúst 1975 fengu erfingjar J-kk-ef heimild til að skipta dánarbúinu einkaskiptum. Tóku þeir saman erfðafjárskýrslu 15. desember sama ár og var hún móttekin af sýslumanni Strandasýslu 29. sama mánaðar.

Hinn 28. apríl 1976 var móttekið og þinglýst hjá sýslumanni Strandasýslu svohljóðandi gjafabréf: „Við undirrituð sem erum löglegir erfingjar dánarbús J-kk-ef G-kk-ef Stóru-Ávík Árneshreppi. Lýsum því hér með yfir, að við gefum G-kk-þgf J-kk-þgf Stóru-Ávík, okkar eignarhluta í jörðini Stóru-Ávík. Jafnframt er það ósk okkar, að verði jörðin seld eða losni úr ábúð á annan hátt, þá verði við látin ganga fyrir kaupum eða ábúð.“ Á því eintaki af gjafabréfinu sem er í þinglýsingabók sýslumanns er handritað undir vélrituðu meginmáli „Munaðarnesi, 15.4.1976“, en þar fyrir neðan eru vélrituð nöfn áfrýjenda og U-kvk-ef, móður þeirra. Fyrir héraðsdómi gaf skýrslu G-kk-nf G-kk-nf J-kk-nf, eiginmaður áfrýjandans S-kvk-ef, en hann var á þessum tíma hreppstjóri Árneshrepps. Kom fram hjá honum að hann hefði á sínum tíma sett saman skjalið að beiðni tengdamóður sinnar og afhent henni það. Aðspurður kvaðst hann ekki muna hvort skjalið hefði verið í einu eintaki eða tvíriti.

Í skattframtali G-kk-ef J-kk-ef vegna ársins 1976 kom fram að hann hefði á árinu eignast helming í jörðinni. Um þetta sagði að hann hefði að hluta fengið jörðina sem arf eftir föður sinn en að mestu sem gjöf frá móður sinni og systkinum. Áfrýjendur munu aftur á móti ekki hafa talið jarðarhlutann fram til skatts.

Eftir að G-kk-nf fékk þinglýsta eignarheimild fyrir hálfri jörðinni gaf hann út skuldabréf 10. mars 1977 til Byggðasjóðs með veði í henni. Var sú ráðstöfun samþykkt af I-kvk-þgf G-kvk-þgf, föðursystur hans, sem átti hálfa jörðina svo sem áður greinir. Einnig gaf hann út skuldabréf til sama sjóðs 23. júní 1978 með veði í jörðinni og var sú ráðstöfun samþykkt af I-kvk-þgf. Vottar á því skuldabréfi voru móðir hans og áfrýjandinn K-kvk-nf. Þá gaf G-kk-nf út skuldabréf til sjóðsins 14. febrúar 1979 með veði í jörðinni og var það bréf jafnframt undirritað af I-kvk-þgf. Enn fremur gaf G-kk-nf út skuldabréf 11. nóvember 1981 til Bjargráðasjóðs með veði í jörðinni, en það bréf var ekki undirritað vegna eignarhlutar I-kvk-ef.

Við andlát I-kvk-ef G-kvk-ef mun I-kvk-nf A-kvk-nf E-kvk-nf hafa fengið að arfi hluta nöfnu sinnar í jörðinni en hún var þá ófjárráða. I-kvk-nf A-kvk-nf er dóttir áfrýjandans H-kvk-ef. Með veðleyfi 27. júlí 1982, sem gefið var út af foreldrum I-kvk-ef Ö-kvk-ef fyrir hennar hönd, var G-kk-þgf veitt heimild til að veðsetja hennar hlut í jörðinni til tryggingar láni frá Búnaðarbanka Íslands vegna vélageymslu. Var sú ráðstöfun samþykkt af hálfu dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 25. nóvember sama ár. Þá gaf I-kvk-nf A-kvk-nf út veðleyfi til G-kk-ef 3. febrúar 1994 til að hann gæti veðsett hennar hluta í jörðinni til tryggingar láni frá Landsbanka Íslands. Þetta veðleyfi var vottað af áfrýjandanum H-kvk-þgf.

Með samningi, sem móttekinn var til þinglýsingar 6. maí 1987, ráðstafaði G-kk-nf fullvirðisrétti á jörðinni til framleiðslu á kindakjöti. Ritaði hann undir skjalið sem framleiðandi og að auki sem eigandi með I-kvk-þgf Ö-kvk-þgf um heimild til að samningnum yrði þinglýst sem kvöð á jörðina sem væri bindandi fyrir þau og alla aðra sem síðar kynnu að eignast jörðina eða á annan hátt öðlast rétt yfir henni. Undirritun G-kk-ef sem framleiðanda var vottuð að áfrýjandanum H-kvk-þgf en undirritun eigenda jarðarinnar af áfrýjandanum Ö-kvk-þgf og U-kvk-þgf, móður þeirra. Um það leyti sem fullvirðisréttinum var ráðstafað mun G-kk-nf hafa brugðið búi og flutt af jörðinni.

U-kvk-nf A-kvk-nf J-kvk-nf andaðist 8. september 1991 og var búi hennar skipt einkaskiptum. Samkvæmt erfðafjárskýrslu 24. janúar 1992, sem undirrituð var af öllum erfingjum, var hlutur í jörðinni ekki talinn til eigna hennar.

Hinn 28. febrúar 1994 komu G-kk-nf og eiginkona hans fyrir sýslumanninn á Akranesi og kröfðust lögskilnaðar. Í bókun af fyrirtökunni í hjónaskilnaðarbók kom fram að konan afsalaði sér rétti til jarðarinnar ásamt öllu sem henni fylgdi. Leyfisbréf til lögskilnaðar var síðan gefið út 2. mars sama ár. Stefndu B-kk-nf og I-kvk-nf eru börn þeirra hjóna. Einnig áttu hjónin dóttur sem andaðist 16. nóvember 2004 og eru stefndu G-kk-nf, H-kvk-nf og D-kk-nf börn hennar.

G-kk-nf J-kk-nf lést 25. apríl 2009 og mun dánarbúi hans hafa verið skipt einkaskiptum. Samkvæmt skiptayfirlýsingu 6. mars 2010 kom hálf jörðin í hlut stefndu eftir arfshlutdeild þeirra. Var yfirlýsingunni þinglýst 15. sama mánaðar.

Með bréfi lögmanns áfrýjenda 24. júní 2009 var óskað eftir afriti af gjafabréfinu til G-kk-ef og gögnum um skipti á dánarbúi föður þeirra. Því erindi svaraði sýslumaður með bréfi 10. júlí sama ár og fylgdu bréfinu gögn um eignarhald jarðarinnar og dánarbúskiptin. Áfrýjendur gerðu síðan þá kröfu með bréfi 2. nóvember það ár að sýslumaður leiðrétti þinglýsingabók á grundvelli 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Til stuðnings því var bent á að erfingjar J-kk-ef G-kk-ef hefðu aldrei undirritað gjafabréfið auk þess sem bréfið bæri ekki með sér að vottar hefðu verið að undirritun þess. Að réttu lagi hefði því aldrei átt að þinglýsa bréfinu. Með bréfi sýslumanns 17. desember 2009 var kröfunni hafnað þar sem hann taldi að engin mistök hefðu orðið við þinglýsingu gjafabréfsins. Í bréfi sýslumanns kom meðal annars fram að á þeim tíma sem bréfinu var þinglýst hefði verið viðurkennd framkvæmd, ef skjal var afhent í einu eintaki, að embætti aðstoðaði við að vélrita á löggiltan skjalapappír eftirrit sem því var ætlað að halda. Á þessum tíma hefði ekki verið unnt að ljósrita frumritið á slíkan pappír.

Með bréfi lögmanns áfrýjenda 26. janúar 2012 var skorað á stefndu að framvísa „lögfullu gjafabréfi eða öðrum gjörningi“ sem eignarhald á jörðinni yrði reist á. Að öðrum kosti yrði rekið mál til að fá eignarhaldinu hnekkt. Þessu erindi mun ekki hafa verið svarað og var mál þetta því höfðað.

II

Áfrýjendur reisa málatilbúnað sinn á því að þau hafi aldrei samþykkt að ráðstafa þeim hluta jarðarinnar Stóru-Ávík sem þau fengu í arf eftir föður sinn til bróður síns, G-kk-ef J-kk-ef, en stefndu leiða rétt sinn til jarðarinnar frá honum fyrir arf. Með málsókninni vefengja áfrýjendur ekki ráðstöfun á þeim eignarhluta jarðarinnar sem féll til móður þeirra auk þess sem þau taka tillit til þess hluta sem G-kk-nf fékk að arfi eftir föður sinn.

Er gjafabréfinu til G-kk-ef var þinglýst 28. apríl 1976 voru í gildi lög nr. 30/1928 um þinglýsing skjala og aflýsing, en þá og allt fram til ársins 1992 var þinglýsing dómsathöfn. Samkvæmt 5. gr. laganna bar þeim sem vildi fá skjali þinglýst að afhenda það í tveimur samhljóða frumritum eða í frumriti og eftirriti. Átti að minnsta kosti annað frumritið eða eftirritið að vera ritað á haldgóðan pappír sem dómsmálaráðherra löggilti. Í 6. gr. þeirra sagði síðan að þegar dómara væri afhent skjal til þinglýsingar bæri honum að sannreyna að bæði eintök skjalsins væru samhljóða. Að þessu leyti voru þágildandi þinglýsingareglur í meginatriðum efnislega samhljóða gildandi reglum, sbr. 1. mgr. 5. gr. og 2. mgr. 7. gr. laga nr. 39/1978.

Með þinglýsingu skjala er þeim réttindum sem háð eru þinglýsingu aflað lögverndar gagnvart þriðja manni. Því til viðbótar hefur þinglýsing þau almennu áhrif að óhætt er að vissu marki að reiða sig á þær eignarheimildir sem þinglýst hefur verið. Af því leiðir að sá sem vefengir þinglýst réttindi verður venjulega að leiða í ljós fullyrðingu sína, ef á mótbáruna getur reynt.

Samkvæmt 1. mgr. 33. gr. laga nr. 39/1978 gildir sú regla að sá er hlýtur réttindi með samningi við þinglýstan eiganda að eign þarf ekki að sæta þeirri mótbáru að heimildarbréf fyrirrennara hans sé ógilt ef hann er grandlaus um ógildingaratvikið er hann öðlaðist réttindin. Þar sem stefndu öðluðust réttindi sín yfir jörðinni fyrir arf en ekki með samningi glatast ekki mótbárur áfrýjenda gegn þinglýstri heimild G-kk-ef samkvæmt gjafabréfinu.

Í málinu hefur komið fram að áfrýjendur vissu um árabil af gjafabréfinu til G-kk-ef áður en hann lést. Þrátt fyrir það var sú ráðstöfun ekki vefengd af þeim fyrr en að honum látnum. Fór hann með eignina í krafti þeirrar eignarheimildar sem hann hafði fyrir jarðarhlutanum og veðsetti alla jörðina og gerði aðra löggerninga, en suma þeirra höfðu nokkrir úr hópi áfrýjenda vottað. Áfrýjendur sýndu því af sér verulegt tómlæti við gæslu réttar síns með því að aðhafast ekkert gagnvart G-kk-þgf, en helst mátti vænta þess að hann sem gjafþegi gæti framvísað því frumriti af gjafabréfinu sem gera verður ráð fyrir að lagt hafi verið inn hjá sýslumanni til þinglýsingar og síðan afhent þinglýsingarbeiðanda í kjölfar hennar. Jafnframt mátti gera ráð fyrir að G-kk-nf gæti veitt upplýsingar um afdrif frumritsins ef það var glatað, en stefndu eiga af augljósum ástæðum óhægar um vik í þeim efnum. Að þessu virtu hafa áfrýjendur ekki hnekkt gjafabréfinu til G-kk-ef fyrir helmingi jarðarinnar sem þinglýst var 28. apríl 1976 og stefndu leiða rétt sinn af. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjendum verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, A-kvk-nf J-kvk-nf, F-kvk-nf Á-kvk-nf J-kvk-nf, H-kvk-nf J-kvk-nf, H-kk-nf J-kk-nf, J-kk-nf J-kk-nf, K-kvk-nf G-kvk-nf J-kvk-nf, M-kvk-nf J-kvk-nf, Ó-kvk-nf E-kvk-nf J-kvk-nf og S-kvk-nf S-kvk-nf J-kvk-nf, greiði stefndu, B-kk-þgf J-kk-þgf G-kk-þgf, D-kk-þgf Í-kk-þgf M-kk-þgf, G-kk-þgf Þ-kk-þgf H-kk-þgf, H-kvk-þgf R-kvk-þgf S-kvk-þgf og I-kvk-þgf B. G-kvk-þgf, 600.000 krónur óskipt í málskostnað fyrir Hæstarétti.