112/2001

M og K hófu óvígða sambúð á árinu 1983, en slitu henni á árinu 1999. Í málinu krafðist K þess að M greiddi sér fjárhæð sem næmi 50% af fasteignamati húseignar, sem K kvað þau hafa keypt á árinu 1986. Héraðsdómur féllst á kröfu K með vísan til þess að fjárhagsleg samstaða hefði myndast með þeim á sambúðartímanum. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms óskaði M eftir því að dómkvaddur yrði maður til að meta líklegt söluverðmæti hússins á almennum markaði. Niðurstaða matsmannsins var sú að ástand hússins væri það slæmt að vart væri hugsanlegt að nokkru sinni yrði ráðist í að endurgera það. Taldi hann að fjárhagslegt verðmæti þess væri fyrst og fremst fólgið í þeim gjöldum, sem nýr lóðarhafi þyrfti að greiða til sveitarfélagsins og veitustofnana. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að hvorugur aðila hafi sýnt fram á sérstök framlög til fasteignakaupanna, sem verði rakin til eigna frá því fyrir upphaf sambúðarinnar, og þá hafi þau bæði lagt til heimilisins eftir þörfum hverju sinni. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms yrði staðfest niðurstaða hans um að viðurkenna eignarrétt K að húsinu til jafns við M. Í ljósi niðurstöðu matsmannsins taldi Hæstiréttur hins vegar ekki unnt að leggja fasteignamat eignarinnar til grundvallar, heldur yrði að taka til greina varakröfu K um viðurkenningu á helmings eignarhlut hennar í eigninni.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf B-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. mars 2001. Hann krefst sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að viðurkenndur verði eignarréttur hennar á helmingi fasteignarinnar [...]. Hún krefst jafnframt málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt.

I.

Eftir uppkvaðningu héraðsdóms óskaði áfrýjandi eftir því að dómkvaddur yrði maður til að meta líklegt söluverðmæti hússins [...] á almennum markaði. Af því tilefni var X fasteignasali dómkvaddur af Héraðsdómi Norðurlands eystra 7. júní 2001 til að gera umbeðið mat. Hefur matsgerð hans 20. júní 2001 verið lögð fram í málinu. Er niðurstaða matsmannsins sú að ástand hússins sé slæmt og að vart sé hugsanlegt að nokkru sinni verði ráðist í að endurgera það. Lýsir hann jafnframt þeirri skoðun sinni að verðmæti þess sé fyrst og fremst fólgið í þeim gjöldum til [sveitarfélagsins X], sem nýr lóðarhafi þyrfti að greiða til sveitarfélagsins og veitustofnana vegna gatnagerðargjalda og tengigjalda. Segir í matsgerðinni að samkvæmt upplýsingum yfirmanns þeirrar deildar [sveitarfélagsins X], sem fer með slík mál, myndu gjöldin nema 1.700.000 til 1.800.000 krónum. Hvort eitthvað fengist fyrir húsið til niðurrifs treysti matsmaðurinn sér ekki til að kveða upp úr um.

II.

Meðal málsskjala er samningur 11. desember 1984 um kaup áfrýjanda á áðurnefndri húseign og afsal til hans frá fyrri eigendum 8. janúar 1986. Var endurgjald fyrir húsið að miklu leyti greitt með yfirtöku áhvílandi lána. Samkvæmt veðbókarvottorði var þessum lánum aflétt á árunum 1990 og 1991 og er því ómótmælt haldið fram af stefndu að lánin hafi þá fyrst verið greidd að fullu.

Í héraðsdómi er gerð grein fyrir löngum sambúðartíma aðilanna og tekjum þeirra á þeim árum, sem kaupverðið var greitt, og á sambúðartímanum að öðru leyti. Hvorugt þeirra hefur sýnt fram á sérstök framlög til fasteignarkaupanna, sem verði rakin til eigna frá því fyrir upphaf sambúðarinnar, og bæði lögðu þau til heimilisins eftir þörfum hverju sinni. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að viðurkenna beri eignarrétt stefndu að húsinu til jafns við áfrýjanda.

Í dómi Hæstaréttar [...] í dómasafni réttarins, er ástandi hússins [...] lýst. Er fram komið að síðan þá hefur lítið verið gert til að bæta ástand þess. Með matsgerð 20. júní 2001 er í ljós leitt að mjög er óvíst um hver verðmæti kunni að felast í því. Við svo búið er ekki unnt að leggja fasteignamat eignarinnar til grundvallar um uppgjör aðilanna, svo sem aðalkrafa stefndu er reist á. Verður niðurstaða málsins því sú að varakrafa hennar verður tekin til greina.

Rétt þykir að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefndu verður staðfest, en um gjafsóknarkostnað hennar fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Viðurkenndur er eignarréttur stefndu, K, að helmingi fasteignarinnar [...].

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefndu skal vera óraskað.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hennar, 250.000 krónur.