390/2010

F höfðaði mál gegn J og B hf. og krafðist greiðslu vinnuréttindagjalda samkvæmt ákvæðum í kjarasamningum FÍ og LÍÚ vegna starfa J hjá ÚS ehf. og síðar B hf. Hæstiréttur féllst ekki á aðalkröfu J og B hf. um að málinu yrði vísað frá dómi en krafan var studd þeim rökum að efnisdómur hefði verið felldur um kröfuna í dómi Hæstaréttar í máli nr. 231/2008 og að annmarkar hefðu verið á héraðsdómsstefnu.  Krafa F varðaði störf J sem skipstjóra hjá ÚS ehf. á tímabilinu frá 20. september 2004 til 8. júní 2006 annars vegar en hins vegar  störf hans sem skipstjóri fyrir B hf. á tímabilinu frá 8. júní 2006 til 28. febrúar 2008. ÚS ehf. og B hf. sameinuðust 8. júní 2006. Á hvorugu þessara tímabila var J félagsmaður í F né öðru stéttarfélagi. Á meðan J starfaði fyrir ÚS ehf. stóð félagið utan samtaka vinnuveitenda. Vegna fyrra umræddra tímabila var talið að greiðsluskylda hvíldi hvorki á J né ÚS ehf., enda höfðu hvorugt þeirra verið aðilar að kjarasamningum FÍ og LÍÚ. Ekki var fallist á með F að samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda hvíldi  greiðsluskylda á atvinnurekendum sem stæðu utan kjarasamninga til að halda eftir iðgjaldi til stéttarfélags. Hefði ÚS ehf. því ekki verið skylt samkvæmt því lagaákvæði að greiða vinnuréttindagjald til F. Varðandi síðara tímabilið var J með sömu rökum sýknaður af kröfu F. Þar sem B hf. hafði þá verið í LÍÚ var talið að B hf. hefði borið að standa F skil á vinnuréttindagjaldi vegna starfa J samkvæmt kjarasamningi FÍ og LÍÚ og þá án tillits til þess hvort skylda til að greiða gjaldið hvíldi á J sjálfum. Var því fallist á kröfu F vegna greiðslu vinnuréttindagjalda fyrir tímabilið 8. júní 2006 til 28. febrúar 2008.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu að fengnu áfrýjunarleyfi til Hæstaréttar 18. júní 2010 og krefjast aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara sýknu af kröfu stefnda. Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að þessu frágengnu krefst áfrýjandinn Brim hf. að sér verði aðeins gert að greiða stefnda 76.400 krónur og falli þá málskostnaður niður í héraði, en sér verði dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Stefndi höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 20. mars 2007 gegn áfrýjandanum Brimi hf. einum til greiðslu vinnuréttindagjalda samkvæmt grein 1.34. í kjarasamningi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna frá 30. október 2004 og sambærilegu ákvæði eldri kjarasamnings vegna ófélagsbundinna skipstjórnarmanna í þjónustu áfrýjandans á tímabilinu 20. september 2004 til 28. febrúar 2007. Krafan var tekin til greina í dómi 29. janúar 2008, sem áfrýjað var til Hæstaréttar. Með dómi réttarins 16. október sama ár í máli nr. 231/2008 var málinu vísað frá héraðsdómi sökum þess að dómur yrði ekki felldur á það án þess að skipstjórnarmönnunum, sem krafist var greiðslu vinnuréttindagjalda fyrir, væri gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna. Í framhaldi af því höfðaði stefndi mál þetta með stefnu 28. nóvember 2008 og beindi því að áfrýjandanum Brimi hf. ásamt áfrýjandanum J-kk-þgf G-kk-þgf, sem mun hafa starfað sem skipstjóri á fiskiskipum í eigu fyrrnefnda áfrýjandans, Sólbaki EA 7 frá 20. september 2004 til 21. september 2006 og Harðbaki EA 3 frá þeim tíma til 28. febrúar 2007.

Ágreiningur aðilanna lýtur að kröfu stefnda um greiðslu vinnuréttindagjalds vegna áfrýjandans J-kk-ef, sem frá 16. september 2004 mun hvorki hafa verið félagsmaður í stefnda né öðru stéttarfélagi, en í málinu er skipt í tvennt tímabilinu, sem hann starfaði sem skipstjóri á fyrrnefndum skipum. Fyrri hluti þess er frá 20. september 2004 til 8. júní 2006 þegar skipið Sólbakur var gert út af Útgerðarfélaginu Sólbaki ehf., sem mun hafa verið í eigu áfrýjandans Brims hf. og staðið utan samtaka vinnuveitenda, en gjaldið sem stefndi krefur vegna þess tíma nemur 140.800 krónum. Síðari hluti tímabilsins er frá síðastgreindum degi til 28. febrúar 2007 þegar áfrýjandinn Brim hf., sem mun vera í Landssambandi íslenskra útvegsmanna, gerði út skipin Sólbak og Harðbak, en gjaldið vegna þess nemur 76.400 krónum.

Áfrýjendur kröfðust þess í héraði að málinu yrði vísað frá dómi, áfrýjandinn J-kk-nf með því að málatilbúnaður í stefnu bryti gegn fyrirmælum e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en áfrýjandinn Brim hf. með vísan til þess að í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar hafi í máli milli sín og stefnda um sama sakarefni verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðsluskylda hans yrði ekki reist á samningi og væri höfðun þessa máls því andstæð 2. mgr. 116. gr. sömu laga. Héraðsdómur hafnaði að vísa málinu frá með úrskurði 15. júní 2009, en aðalkrafa áfrýjenda hér fyrir dómi er reist á sömu ástæðum. Þótt fallast megi á með áfrýjandanum J-kk-þgf að annmarkar séu á héraðsdómsstefnu, svo og að stefndi hafi lagt fram í málinu gögn, sem ekki hefði verið þörf á, eru þeir gallar á málatilbúnaði stefnda ekki slíkir að efni séu nú til að vísa því frá héraðsdómi. Með áðurnefndum dómi Hæstaréttar var efnisdómur ekki felldur á kröfuna, sem stefndi gerir í máli þessu, heldur var fyrra máli hans á hendur áfrýjandanum Brimi hf. vísað frá héraðsdómi. Þegar af þeim sökum stendur 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 því ekki í vegi að leyst verði úr máli þessu að efni til. Aðalkröfu áfrýjenda verður því hafnað.

II

Svo sem nánar greinir í héraðsdómi reisir stefndi málatilbúnað sinn á því að heimilt sé að krefjast greiðslu vinnuréttindagjalds á grundvelli fyrrnefnds ákvæðis í kjarasamningi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna úr hendi skipstjórnarmanna þótt þeir standi utan stéttarfélaga, en í málinu er ekki ágreiningur um að gjald þetta sé jafnhátt félagsgjaldi þeirra, sem eru félagsmenn í stefnda. Eins og rakið hefur verið er krafan fyrir tvö aðskilin tímabil, annars vegar frá 20. september 2004 til 8. júní 2006 og hins vegar frá þeim degi til 28. febrúar 2007.

Á fyrra tímabilinu gerði Útgerðarfélagið Sólbakur ehf. út skipið, sem áfrýjandinn J-kk-nf starfaði þá á, en það félag, sem mun hafa verið sameinað áfrýjandanum Brimi hf. 8. júní 2006, var ekki í samtökum vinnuveitenda. Þar sem hvorki áfrýjandinn J-kk-nf né Útgerðarfélagið Sólbakur ehf. voru aðilar að fyrrgreindum kjarasamningi verður greiðsluskylda áfrýjenda ekki reist á honum einum. Stefndi telur að stoð verði einnig fundin fyrir þeirri skyldu áfrýjenda í lögum nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda og vísar til 1. gr. og 6. gr. laganna. Í hvorugri þeirra er mælt fyrir um skyldu launþega, sem stendur utan stéttarfélaga, til að greiða félagsgjald eða fjárhæð, sem til þess svarar, til stéttarfélags í starfsgrein sinni. Að því er varðar kröfu vegna þessa tímabils á hendur áfrýjandanum Brimi hf., sem ber vegna samruna ábyrgð á skuldbindingum Útgerðarfélagsins Sólbaks ehf., er til þess að líta að 1. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980, eins og hún hljóðaði þegar atvik málsins gerðust, sagði að öllum atvinnurekendum væri skylt að greiða í sjúkrasjóði og orlofssjóði viðkomandi stéttarfélags iðgjöld, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semdu um hverju sinni. Í 2. mgr. sömu lagagreinar var þá eins og nú mælt fyrir um skyldu atvinnurekanda til að halda eftir af launum starfsmanns iðgjaldi hans til viðkomandi stéttarfélags samkvæmt þeim reglum, sem kjarasamningar greini. Af samanburði á orðalagi þessara tveggja málsgreina verður ekki annað ráðið en að greiðsluskylda samkvæmt þeirri fyrri hvíli á öllum atvinnurekendum, en samkvæmt þeirri síðari eingöngu á atvinnurekendum, sem eru aðilar að kjarasamningum, annaðhvort beint eða vegna aðildar að samtökum vinnuveitenda. Af þessum sökum var Útgerðarfélaginu Sólbaki ehf. ekki skylt samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 að greiða vegna áfrýjandans J-kk-ef vinnuréttindagjald til stefnda. Áfrýjendur verða því báðir sýknaðir af kröfu stefnda að því leyti, sem hún snýr að fyrra tímabilinu.

Að því er varðar seinna tímabilið standa sömu atriði og að framan greinir því í vegi að stefndi geti krafist vinnuréttindagjalds úr hendi áfrýjandans J-kk-ef, sem verður þannig sýknaður með öllu af kröfu stefnda. Á hinn bóginn er óumdeilt að áfrýjandinn Brim hf. hafi á þessum tíma verið í Landssambandi íslenskra útvegsmanna og var hann því bundinn af fyrrgreindum kjarasamningi þess við Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, sem stefndi er aðili að. Í 1. mgr. greinar 1.34. í þeim samningi segir að útgerðarmönnum sé skylt að halda eftir af kaupi yfirmanna sem hjá þeim starfa fjárhæð, sem nemur félags- eða vinnuréttindagjaldi til viðkomandi stéttarfélags innan farmanna- og fiskimannasambandsins, en samkvæmt 3. mgr. sömu greinar ber útgerðarmanni að standa skil á slíkum gjöldum samhliða greiðslum til styrktar-, sjúkra- og orlofsheimilasjóða. Eftir þessum ákvæðum kjarasamningsins var áfrýjandanum Brimi hf. skylt að standa stefnda skil á vinnuréttindagjaldi vegna áfrýjandans J-kk-ef fyrir tímabilið frá 9. júní 2006 til 28. febrúar 2007 án tillits til þess hvort skylda til að greiða það hvíldi á síðarnefnda áfrýjandanum. Ekki er ágreiningur um að vinnuréttindagjald vegna áfrýjandans J-kk-ef hafi á þessu tímabili numið 76.400 krónum og verður áfrýjandanum Brimi hf. því gert að greiða stefnda þá fjárhæð með vöxtum eins og í dómsorði greinir.

Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjandanum J-kk-þgf málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og segir í dómsorði, en að öðru leyti er rétt að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Áfrýjandinn J-kk-nf G-kk-nf er sýkn af kröfu stefnda, Félags skipstjórnarmanna.

Áfrýjandinn Brim hf. greiði stefnda 76.400 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. desember 2008 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjandanum J-kk-þgf samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en að öðru leyti fellur málskostnaður niður.