406/2010

M höfðaði mál gegn E, B, dánarbúi BP, F ehf, Á og O og krafðist aðallega þess að E yrði gert að fjarlægja sumarhús sem hann hafði reist á sameiginlegu landi A að viðlögðum dagsektum og að öðrum stefndu yrði gert að þola dóm um þá kröfu. Með vísan til forsendna héraðsdóms var talið að A væri jörð í óskiptri sameign M, Á, O, F ehf.  og dánarbús BP. Árið 2003 hafði E tekið á leigu landspildu úr jörðinni með samningi við tvo af eigendum jarðarinnar. Þar sem þeir voru ekki bærir til þess að leigja E spilduna upp á sitt einsdæmi var talið að E hefði skort lögmæta heimild yfir henni þegar B gaf út byggingarleyfi fyrir hinu umdeilda sumarhúsi. Fyrir lá að deiliskipulag hafði ekki verið gert fyrir land A og hafði hvorki verið fullnægt skilyrðum 3. mgr. 23. gr., sbr. 7. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, né ákvæðis 3 til bráðabirgða við þau til að bygging sumarhúss E væri heimil við þær aðstæður. Skorti E því bæði eignarráð yfir landspildunni og lögmætt byggingarleyfi fyrir sumarhúsi sínu. Var hafið yfir vafa að E hefði verið kunnugt um báða þessa annmarka og vitað af andstöðu M við að hann reisti sumarbústað á spildunni. Ekki var fallist á með E að vegna 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hefðu sameigendur M að jörðinni A þurft að standa allir að málinu til sóknar. Eftir að héraðsdómur gekk í málinu luku matsmenn skiptum á landi A en fyrir lá að M hafði krafist yfirmats vegna landskiptanna. Ekki talið að M skorti lögvarða hagsmuni af málarekstrinum þótt spildan undir sumarhúsi E væri samkvæmt landskiptunum ekki innan lands M enda ætti hann hagsmuna að gæta vegna meginreglna eignarréttar og ákvæða þágildandi skipulags- og byggingarlaga um grenndarrétt. Einnig var talið óhjákvæmilegt að E bæri áhættuna af því að verðmæti, sem mynduðust með framkvæmdum hans, gætu farið forgörðum. Var krafa M um að E yrði gert að fjarlægja sumarbústað sinn af landspildunni því tekin til greina. Ekki hefðu verið fyrir hendi réttmætar heimildir til að reisa sumarhúsið og skipti í því tilliti engu hver væri nú orðinn eigandi landsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. júní 2010. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjanda verði gert að fjarlægja sumarbústað, sem hann reisti á sameiginlegu landi Akra á grundvelli byggingarleyfis stefnda Borgarbyggðar 27. júní 2003, og afmá jafnframt allt jarðrask vegna þessa innan fimmtán daga frá dómsuppsögu að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 200.000 krónur, sem renni til aðaláfrýjanda. Þá krefst hann þess að öðrum stefndu verði gert að þola dóm um framangreindar kröfur. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að héraðsdómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi gagnáfrýjanda og annarra stefndu en O-kvk-ef Þ-kvk-ef.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 31. ágúst 2010 ásamt úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 23. nóvember 2009, þar sem hafnað var kröfu hans um að málinu yrði vísað frá dómi. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi aðaláfrýjanda.

Stefndi Borgarbyggð hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Stefndu dánarbú B-kvk-ef P-kvk-ef og Frumrás ehf. krefjast málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefnda O-kvk-nf Þ-kvk-nf gerir engar kröfur fyrir Hæstarétti.

Stefndi Á-kk-nf Á-kk-nf krefst staðfestingar héraðsdóms um kröfur aðaláfrýjanda, svo og að kröfur gagnáfrýjanda verði að öðru leyti teknar til greina. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi aðaláfrýjanda.

Eins og skilmerkilega er rakið í hinum áfrýjaða dómi varðar mál þetta ágreining um sumarhús, sem gagnáfrýjandi reisti á árinu 2003 á 5.000 m2 landspildu úr jörðinni Ökrum í Borgarbyggð, sem hann hafði tekið á leigu 31. ágúst 2002 með samningi við I-kvk-þf J-kvk-þf og B-kvk-þf P-kvk-þf. Þær voru á þeim tíma eigendur að Ökrum I og hefur stefndi Frumrás ehf. síðan orðið eigandi að hlut I-kvk-ef, stefndu Á-kk-nf og O-kvk-nf eru eigendur að Ökrum II, en aðaláfrýjandi eigandi Akra III. Svo sem fram kemur í héraðsdómi gerðu þáverandi eigendur Akra I og Akra II samning 26. júní 1955 um „skifti jarðarinnar, á túni og ræktarlandi“ með nánar tilgreindum hætti. Með vísan til forsendna dómsins verður að leggja til grundvallar að sá samningur fái engu breytt um að land Akra sé í heild í óskiptri sameign aðaláfrýjanda og stefndu Á-kk-ef, O-kvk-ef, Frumrásar ehf. og dánarbús B-kvk-ef P-kvk-ef, þótt eignarhlutar þeirra í sameigninni hafi nánar verið auðkenndir með heitunum Akrar I, Akrar II og Akrar III. Þegar af þessum ástæðum voru fyrrnefndir viðsemjendur gagnáfrýjanda ekki bærir um að standa upp á sitt eindæmi að leigu landspildunnar, sem málið varðar, hvorki samkvæmt almennum reglum um óskipta sameign né 4. mgr. 43. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Vegna þessa skorti gagnáfrýjanda lögmæta heimild yfir landspildunni þegar stefndi Borgarbyggð gaf út til hans byggingarleyfi fyrir sumarhúsi á henni 26. júní 2003. Fyrir liggur í málinu að deiliskipulag hafði ekki verið gert fyrir land Akra og var hvorki fullnægt skilyrðum 3. mgr. 23. gr., sbr. 7. mgr. 43. gr. fyrrnefndra laga, né ákvæðis 3 til bráðabirgða við þau til að heimila byggingu sumarhúss gagnáfrýjanda án þess að deiliskipulag lægi fyrir, sbr. 2. mgr. 43. gr. laganna. Samkvæmt þessu skorti gagnáfrýjanda bæði eignarráð yfir landspildunni og lögmætt byggingarleyfi fyrir sumarhúsi sínu. Eins og málið liggur fyrir er hafið yfir vafa að gagnáfrýjanda hafi frá öndverðu mátt vera kunnugt um báða þessa annmarka og vitað að auki af eindreginni andstöðu aðaláfrýjanda við að hann reisti sumarhús á spildunni.

Eftir að héraðsdómur gekk í málinu luku matsmenn 22. nóvember 2010 skiptum á landi Akra. Samkvæmt landskiptagerðinni er spildan, sem gagnáfrýjandi hafði tekið á leigu samkvæmt áðursögðu, nú innan lands Akra II, sem er í óskiptri sameign stefndu Á-kk-ef og O-kvk-ef. Fyrir liggur að aðaláfrýjandi hefur með bréfi 26. febrúar 2011 krafist yfirmats vegna þessara landskipta. Þótt spildan undir sumarhús gagnáfrýjanda sé samkvæmt landskiptunum, sem nú liggja fyrir, ekki innan lands aðaláfrýjanda sem eiganda Akra III fær það engu breytt um að hann hafi lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn þessa máls bæði vegna meginreglna eignarréttar og ákvæða þágildandi skipulags- og byggingarlaga um grenndarrétt. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða úrskurðar frá 23. nóvember 2009 verður hafnað kröfu gagnáfrýjanda um að málinu verði vísað héraðsdómi.

Svo sem að framan greinir verður við úrlausn málsins að leggja til grundvallar að gagnáfrýjandi hafi engra lögmætra heimilda notið til að reisa sumarhús á landspildunni, sem hann tók á leigu 31. ágúst 2002, og að hann hafi ekki verið í góðri trú í þeim efnum. Af þeim sökum er óhjákvæmilegt að hann beri áhættu af því að verðmæti, sem mynduðust með framkvæmdum hans, geti farið forgörðum. Að öllu þessu virtu eru ekki efni til annars en að taka til greina kröfu aðaláfrýjanda um að gagnáfrýjanda verði gert að fjarlægja sumarhús sitt af landspildunni, sem málið varðar, og afmá þar jarðrask. Hjá þessu getur gagnáfrýjandi ekki komist með því einu að nú liggi fyrir landskiptagerð vegna jarðarinnar Akra, enda voru ekki fyrir hendi réttmætar heimildar til að reisa sumarhúsið og skiptir í því tilliti engu hver nú sé orðinn eigandi landsins. Rétt er að gagnáfrýjandi njóti frests í þrjá mánuði frá uppsögu þessa dóms til að verða við skyldu sinni, en frá þeim tíma falli til dagsektir að fjárhæð 25.000 krónur, sem renni til aðaláfrýjanda, sbr. 5. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Gagnáfrýjanda verður gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir, en engin efni eru til að verða við kröfum stefndu Á-kk-ef, dánarbús B-kvk-ef P-kvk-ef og Frumrásar ehf. um málskostnað hér fyrir dómi.

Dómsorð:

Gagnáfrýjanda, E-kk-þgf O-kk-þgf, er skylt að nema brott sumarhús á 5.000 m2 spildu úr landi Akra í Borgarbyggð og afmá þar jarðrask innan þriggja mánaða frá uppsögu þessa dóms, en gjaldi ella dagsektir að fjárhæð 25.000 krónur til aðaláfrýjanda, M-kk-ef T-kk-ef.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en að öðru leyti fellur málskostnaður niður.