677/2016

K ehf. höfðaði mál aðallega á hendur B en til vara D og krafðist riftunar á greiðslu skuldar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem K ehf. taldi að hefði falist í nánar tilgreindum kaupum K ehf. á hlutdeild í allsherjarskuldabréfi sem hann gaf út á árinu 2005, svo og endurheimt á því fé sem hann lét af hendi í þeim viðskiptum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt gögnum málsins yrði að leggja til grundvallar að K ehf. hefði keypt hlutdeildina af B eftir að B hafði eignast hana úr hendi D. Var því D sýknaður af kröfu K ehf. Talið var að greiðsla K ehf. til B hefði farið fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit K ehf. Með viðskiptunum keypti K ehf. hlutdeild í skuldabréfi, sem bar engan fyrirfram ákveðinn gjalddaga að því er höfuðstól varðaði, en K ehf. var samkvæmt skilmálum skuldabréfsins veittur réttur að uppfylltum nánar greindum skilyrðum til að greiða það í einu lagi upp í heild á einhverjum af ársfjórðungslegum gjalddögum vaxta af bréfinu í fyrsta sinn á árinu 2010. Um leið greiddi K ehf. vexti, sem fallið höfðu á þessa hlutdeild á tímabilinu frá síðasta gjalddaga vaxta fram til uppgjörsdags viðskiptanna en gjalddagi vaxtanna hefði ella verið síðar. Hefðu greiðslurnar því að öllu leyti verið inntar af hendi fyrir gjalddaga þeirra og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Þá hefði K ehf. samkvæmt skilmálunum skuldabréfsins verið skylt að fá hlutdeildina sem hann keypti af B fellda niður með þeim afleiðingum að heildarskuld hans á grundvelli skuldabréfsins hefði lækkað sem svaraði hlutdeildinni. Það hefði K ehf. hins vegar ekki gert heldur selt hlutdeildina á nýjan leik átta dögum eftir viðskipti sín við B. Þá ráðstöfun yrði eðli máls samkvæmt að leggja að jöfnu við það að K ehf. hefði þegar með greiðslu sinni til B losnað undan skyldu samkvæmt skuldabréfinu sem svaraði hlutdeildinni. Var því talið að í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 hefði K ehf. með ráðstöfun sinni greitt skuld við B. Loks var ekki talið að það gæti virst nærtækt að K ehf. væri hagstætt að eiga viðskipti sem þessi enda myndi uppgreiðsla skuldabréfsins rýra eiginfjárgrunn hans. Lægi einnig fyrir að hann hafði aldrei áður átt viðskipti með hlutdeild í skuldabréfinu sem hefði að auki verið háð ýmsum íþyngjandi skilmálum gagnvart kröfuhafa. Væri því ekki unnt að líta svo á að greiðsla K ehf. hefði virst venjuleg eftir atvikum. Að öllu þessu virtu var fallist á kröfu K ehf. um riftun á greiðslu hans til B. Hvað varðaði endurgreiðslukröfu K ehf. kom fram að eftir fyrirmælum 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 yrði B ekki gert að greiða K ehf. hærri fjárhæð en næmi tjóni hans af ráðstöfuninni. Hefði K ehf. ekkert upplýst enn um hvert söluverð hlutdeildarinnar var sem hann seldi átta dögum eftir viðskipti sín við B, en án þess yrði engu slegið föstu um hvort hann hefði orðið fyrir tjóni eða hvert umfang þess gæti verið. Vegna þeirrar afstöðu K ehf. hefði B ekki átt kost á að hafa uppi varnir í málinu á þeim grunni. Væri málið að þessu leyti vanreifað af hendi K ehf. Var kröfu hans um greiðslu úr hendi B því vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. október 2016. Hann krefst þess aðallega að rift verði greiðslu sinni til aðalstefnda, Banca Promos SPA, 11. september 2008 á 289.673,61 evrum og honum gert að greiða sér þá fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. júní 2012 til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að rift verði greiðslu sinni til varastefnda, Dôm Finance, 11. september 2008 á 289.673,61 evrum og honum gert að greiða sér þá fjárhæð með sams konar dráttarvöxtum frá 17. júní 2012 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti aðallega úr hendi aðalstefnda en að öðrum kosti varastefnda.

Aðalstefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Varastefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að fjárkrafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins lét áfrýjandi, sem þá bar heitið Kaupþing banki hf., frá sér fara útgáfulýsingu á ensku 23. júní 2005 vegna lántöku með svonefndum eiginfjárskuldabréfum að fjárhæð samtals 175.000.000 evrur og var þar í einstökum atriðum gerð grein fyrir skilmálum bréfanna. Tekið var fram í fyrirsögn útgáfulýsingarinnar að skuldabréfin yrðu „með 6,25% ársvöxtum, án uppsöfnunar vangoldinna vaxta og án lokagjalddaga“, svo sem segir í framlagðri þýðingu.

Í upphafi lýsingar á skilmálum skuldabréfanna kom fram að þau yrðu gefin út á grunni samnings Kaupþings banka hf. 27. júní 2005 um fjárhagslega umsýslu við Deutsche Bank AG, sem hefði umsjón með greiðslum, og myndu ákvæði þess samnings gilda samhliða skilmálunum. Samkvæmt 1. lið skilmálanna myndi tímabundið allsherjarskuldabréf, sem Kaupþing banki hf. gæfi út, ná í byrjun yfir öll fyrirhuguð skuldabréf og yrði það sett í vörslur Clearstream Banking AG í Frankfurt 27. júní 2005. Um leið myndi það félag færa til eignar hluta af höfuðstól tímabundna bréfsins hjá áskrifendum í samræmi við áskrift þeirra og greiðslu samkvæmt henni, en í viðauka, sem fylgdi skilmálunum, kom fram að þessir áskrifendur yrðu Credit Suisse First Boston (Europe) Ltd. og Deutsche Bank AG. Tímabundna allsherjarskuldabréfinu mætti síðan skipta út í heild eða að hluta fyrir varanleg skuldabréf eftir 8. ágúst 2005, þau myndu hljóða á handhafa og verða í 1.000 evra nafnverðseiningum. Bréfin yrðu framseljanleg og mættu útgefandinn, Kaupþing banki hf., og sá, sem hefði á hendi greiðslur af bréfunum, að öllu leyti líta á handhafa skuldabréfanna sem rétta eigendur þeirra. Tekið var fram að svo lengi, sem skuldabréfin féllu undir allsherjarskuldabréf í vörslum Clearstream Banking AG, skyldu útgefandi þeirra og sá, sem hefði umsjón með greiðslum, miða við að þeir, sem skráningar þess félags kvæðu vera eigendur tiltekinna hlutdeilda af nafnverði allsherjarskuldabréfs, væru réttir handhafar þeirra. Þetta ætti þó ekki við varðandi greiðslu vaxta eða höfuðstóls, en í því sambandi skyldi litið svo á að handhafi allsherjarskuldabréfs kæmi fram fyrir eigendur allra hlutdeilda í því.

Í 2. lið skilmálanna var tekið fram að skuldabréfin yrðu víkjandi og án trygginga. Ef til þess kæmi að Kaupþing banki hf. yrði tekinn til slita eða gjaldþrotaskipta myndi krafa handhafa skuldabréfs um greiðslu höfuðstóls og vaxta standa jafnhliða slíkri kröfu annarra handhafa skuldabréfanna og að minnsta kosti jafnhliða kröfum handhafa annarra eiginfjárskuldabréfa, sem bankinn gæfi út. Slík krafa myndi standa framar réttindum hluthafa í Kaupþingi banka hf., en að baki kröfum innstæðueigenda, allra almennra kröfuhafa og þeirra, sem ættu víkjandi kröfur á hendur félaginu á öðrum grundvelli en eiginfjárskuldabréfa. Óheimilt yrði að neyta skuldajafnaðar með kröfum eftir þessum skuldabréfum.

Samkvæmt 3. lið skilmálanna yrðu handhafar skuldabréfanna að hlíta því, ef eigið fé Kaupþings banka hf. fullnægði ekki lengur kröfum eftir lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, að stjórn félagsins tæki bindandi ákvörðun um að færa niður höfuðstól skuldabréfanna með öllu eða að hluta svo að þeim kröfum yrði mætt. Yrði þá litið á niðurfærðan höfuðstól skuldabréfanna eða viðkomandi hluta hans sem skilyrt eiginfjárframlag og bæri það ekki vexti. Nægði á hinn bóginn eigið fé Kaupþings banka hf. á síðari stigum til að fullnægja á ný fyrrnefndum kröfum yrði höfuðstóll skuldabréfanna eða hluti höfuðstólsins færður aftur í fyrra horf og bæri upp frá því vexti.

Í 4. lið skilmálanna var kveðið á um að skuldabréfin bæru 6,25% ársvexti frá 27. júní 2005 og yrðu þeir greiddir ársfjórðungslega, í fyrsta sinn 27. september sama ár. Árleg greiðsla vaxta af skuldabréfunum og tilteknum öðrum hliðsettum skuldbindingum Kaupþings banka hf. mætti þó ekki samanlögð fara fram úr nánar skilgreindu marki, en ef það gerðist yrðu handhafar skuldabréfanna að hlíta því að greiðslu yrði að hluta eða með öllu frestað og krafa um þá vexti eftir atvikum falla niður við tilgreindar aðstæður.

Samkvæmt 5. lið skilmálanna áttu allar greiðslur af skuldabréfunum að fara fram með innborgun á reikning kröfuhafa. Ef skuldabréf féllu undir allsherjarskuldabréf yrðu greiðslur af því inntar af hendi í einu lagi til handhafa þess gegn framvísun bréfsins og skyldi það áritað um þær. Handhafi allsherjarskuldabréfsins skyldi einn vera bær um að taka við greiðslum vegna hlutdeilda í því og myndi Kaupþing banki hf. losna að því leyti undan skyldum sínum með því að inna þær þannig af hendi. Gæti þá sá, sem skráður væri handhafi hlutdeildar í allsherjarskuldabréfinu hjá Clearstream Banking AG, einungis snúið sér að því félagi til að fá sinn hluta af greiðslunum.

Eins og áður segir var tekið fram í fyrirsögn útgáfulýsingarinnar að skuldabréfin yrðu án lokagjalddaga. Í 6. lið skilmálanna kom nánar fram um þetta að Kaupþing banki hf. gæti að fengnu samþykki Fjármálaeftirlitsins hvenær sem er á vaxtagjalddaga frá og með 27. júní 2010 með tilteknum fyrirvara innleyst skuldabréfin, en þannig bæri þá að fara með þau öll í senn með greiðslu höfuðstóls og áfallinna vaxta. Með sömu skilyrðum og sams konar greiðslu gæti Kaupþing banki hf. jafnframt hvenær sem er innleyst skuldabréfin ef breytingar, sem gerðar yrðu á lögum eða reglum hér á landi eftir 23. júní 2005, leiddu til óumflýjanlegrar hækkunar á greiðslum af skuldabréfunum á næsta gjalddaga þeirra. Þá var í sama lið skilmálanna tekið fram að Kaupþing banki hf. eða dótturfélög hans mættu að fengnu samþykki Fjármálaeftirlitsins hvenær sem er kaupa einstök skuldabréf, sem gefin væru út á grundvelli skilmálanna, með hvaða hætti og á hvaða verði sem væri. Skuldabréf, sem keypt yrðu samkvæmt þessu, skyldu þá felld niður og væri óheimilt að selja þau eða gefa út á ný.

Loks er þess að geta að í 9. lið skilmálanna voru tæmandi talin atvik, sem veitt gætu handhafa skuldabréfs eða allsherjarskuldabréfs, sem einstök skuldabréf kynnu að falla undir, tilefni til að neyta vanefndaúrræða gagnvart Kaupþingi banka hf. Við þær aðstæður væri handhafanum heimilt að gjaldfella kröfu sína. Hann gæti þó aðeins leitað fullnustu á kröfunni við gjaldþrotaskipti eða slit á félaginu, en honum væri heimilt að grípa til ráðstafana, þar á meðal að afla sér dóms, til að koma fram skiptum eða slitum.

II

Í málinu hefur ekki verið gerð grein fyrir því hvernig nánar hafi verið staðið að framkvæmd útgáfu og sölu á skuldabréfum á grundvelli framangreindra skilmála. Liggur þannig ekki fyrir hvort Kaupþing banki hf. hafi gefið út mörg varanleg skuldabréf á þessum grunni eða aðeins eitt allsherjarskuldabréf og hlutdeildir í því síðan gengið kaupum og sölu, eftir atvikum með rafrænni skráningu á eignarhaldi. Af gögnum málsins verður þó ráðið að réttindi með stoð í skuldabréfi eða skuldabréfum samkvæmt þessum skilmálum hafi dreifst á margra hendur og virðist sem þar hafi verið um að ræða hlutdeildir í varanlegu allsherjarskuldabréfi, einu eða fleiri. Við úrlausn málsins verður að miða við að þannig hafi verið staðið að verki, enda verður ekki annað séð en að aðilarnir hafi byggt á því þótt orðalag í þessu sambandi hafi að nokkru verið misvísandi í málatilbúnaði þeirra.

Varastefndi kveðst starfa sem rekstrarfélag verðbréfasjóða með leyfi frá fjármálaeftirlitinu í Frakklandi. Meðal þeirra, sem varastefndi hafi gegnt þessu hlutverki fyrir, hafi verið franskur sjóður um sameiginlega fjárfestingu, Alcis Capi, sem einnig hafi haft starfsleyfi frá fjármálaeftirlitinu í því landi. Sjóður þessi hafi átt réttindi samkvæmt skuldabréfi, sem Kaupþing banki hf. hafi gefið út á grundvelli fyrrgreindra skilmála, og verður í samræmi við það, sem áður segir, litið á þau réttindi sem hlutdeild í varanlegu allsherjarskuldabréfi. Í málinu liggur ekkert fyrir um hvenær sjóður þessi hafi eignast þá hlutdeild eða hvað hann hafi greitt fyrir hana.

Í greinargerð aðalstefnda fyrir Hæstarétti segir að hann sé „sjálfstæður banki á Ítalíu sem hefur starfað í fjármálageiranum frá árinu 1980“, en hann hafi fengið „leyfi til að starfa sem slíkur árið 2004.“ Felist starfsemi hans einkum í „framkvæmd viðskiptafyrirmæla fyrir hönd skjólstæðinga sinna á skuldabréfa- og hlutabréfamörkuðum á Ítalíu og í öðrum löndum.“ Ekki liggur fyrir hvort aðalstefndi og varastefndi hafi verið í föstu viðskiptasambandi.

Í málinu hafa verið lögð fram gögn um samskipti milli áfrýjanda og aðalstefnda í tölvubréfum 8. september 2008. Eins og þessi samskipti voru skýrð við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti munu þau hafa byrjað með því að aðalstefndi beindi fyrirspurn til áfrýjanda um hvort hann vildi kaupa hlutdeild í skuldabréfi útgefnu af honum. Áfrýjandi hafi brugðist við með beiðni um upplýsingar um flokk skuldabréfsins og aðalstefndi svarað með því að greina frá auðkennisnúmeri skuldabréfs á grundvelli framangreindra skilmála. Áfrýjandi hafi þá spurt um umfang hlutdeildarinnar og aðalstefndi sagt það vera 500.000 evrur á genginu 56,75. Áfrýjandi hafi sagst mundu kanna þetta og jafnframt spurt hvort aðalstefndi gæti útvegað meira. Við svo búið virðist hafa lokið tölvubréfaskiptum áfrýjanda og aðalstefnda um þetta.

Stuttu eftir þetta sendi aðalstefndi orðsendingu um viðskipti í tölvupósti til varastefnda, þar sem fram kom að aðalstefndi keypti af honum hlutdeild að nafnverði 500.000 evrur í tilgreindu skuldabréfi Kaupþings banka hf. á genginu 56,25 eða fyrir 281.250 evrur. Við það bættust 6.423,61 evrur vegna áfallinna vaxta í 74 daga. Kaupverð væri því alls 287.673,61 evrur, sem greitt yrði 11. september 2008. Einnig sendi aðalstefndi orðsendingu til áfrýjanda með upplýsingum um hlutdeild í sama skuldabréfi, sem áfrýjandi væri að kaupa af aðalstefnda. Samhliða þessu gaf aðalstefndi út nótu með staðfestingu á viðskiptum, sem var stíluð á varastefnda og hafði í meginatriðum að geyma sömu upplýsingar og í framangreindri orðsendingu til hans, en þar var þó ekki tekið fram hver kaupandi væri. Í framhaldi af því gerði aðalstefndi aðra nótu um staðfestingu á viðskiptum, sem stíluð var á áfrýjanda. Þar kom fram að áfrýjandi hafi keypt hlutdeild að nafnverði 500.000 evrur í skuldabréfinu á genginu 56,65 fyrir 283.250 evrur, en að viðbættum áföllnum vöxtum, 6.423,61 evrum, væri kaupverðið alls 289.673,61 evrur og yrði uppgjörsdagur 11. september 2008. Ekki var þess sérstaklega getið hver seljandi væri. Þá gerði áfrýjandi jafnframt nótu 8. september 2008 um staðfestingu á viðskiptum og var hún stíluð á aðalstefnda sem seljanda. Efnisatriði í þeirri staðfestingu voru þau sömu og fram komu í staðfestingunni frá aðalstefnda til áfrýjanda. Óumdeilt er að áfrýjandi hafi innt af hendi kaupverðið á umsömdum uppgjörsdegi 11. september 2008, en í málinu eru ekki gögn um hvernig sú greiðsla var framkvæmd.

Undir rekstri málsins í héraði skoraði varastefndi á áfrýjanda að leggja fram nánar tilgreindar upplýsingar um viðskipti hans eftir 1. janúar 2006 með skuldabréf eða hlutdeildir í skuldabréfum, sem hann hafi sjálfur gefið út. Af yfirliti, sem áfrýjandi lagði fram af þessu tilefni í þinghaldi 10. febrúar 2016, verður ráðið að framangreind kaup 8. september 2008 hafi verið fyrstu viðskiptin, sem hann átti með hlutdeild í viðkomandi allsherjarskuldabréfi, svo og að næstu viðskiptin hans af þeim toga hafi falist í sölu 16. sama mánaðar á jafn stórri hlutdeild. Samkvæmt málflutningi áfrýjanda fyrir Hæstarétti er viðurkennt að þar sé um einu og sömu hlutdeild að ræða, en ekki liggur fyrir á hvaða verði hann seldi hana.

Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í áfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Slitameðferð áfrýjanda, sem fór síðan í hönd með frestdegi 15. nóvember 2008, var lokið með nauðasamningi 23. desember 2015. Meðan á þeirri meðferð stóð beindi áfrýjandi fyrirspurn 23. apríl 2011 til aðalstefnda vegna áðurgreindra viðskipta þeirra 8. september 2008 og óskaði meðal annars upplýsinga um hvort aðalstefndi hafi verið eigandi hlutdeildarinnar þegar þau fóru fram, en að öðrum kosti hver seljandinn hafi verið. Í svari aðalstefnda 3. maí 2012 kom meðal annars fram að hann hafi ekki verið „the principal beneficial recipient“ í þessum viðskiptum, heldur hafi hann haft milligöngu um þau. Sagði í framhaldi af því að aðalstefndi hafi keypt hlutdeildina af varastefnda, sem hafi verið raunverulegur eigandi hennar. Að undangengnum orðsendingum til aðalstefnda og varastefnda höfðaði áfrýjandi mál þetta með stefnu 4. júní 2012, en eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi leitar áfrýjandi á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, riftunar á greiðslu skuldar við aðalstefnda eða eftir atvikum varastefnda, sem áfrýjandi telur hafa falist í kaupunum á hlutdeild í skuldabréfi, og endurheimt á þeim 289.673,61 evrum, sem hann lét af hendi í þeim viðskiptum.

III

Svo sem að framan greinir sendi aðalstefndi orðsendingu til varastefnda 8. september 2008 um viðskipti, sem tóku til fyrrnefndrar hlutdeildar í allsherjarskuldabréfi útgefnu af áfrýjanda, og samhliða því í öðru skjali staðfestingu á viðskiptunum. Í orðsendingunni kom berum orðum fram að aðalstefndi væri kaupandi og varastefndi seljandi í þessum viðskiptum, en í staðfestingunni var kaupanda ekki getið. Kaupin fóru fram gegn greiðslu á 56,25% af höfuðstólsverði hlutdeildarinnar auk áfallinna vaxta. Jafnframt sendi aðalstefndi nánast samtímis orðsendingu til áfrýjanda um viðskipti með sömu hlutdeild og samhliða því staðfestingu á þeim viðskiptum. Í orðsendingunni sagði að aðalstefndi væri seljandi og áfrýjandi kaupandi, en í staðfestingunni var seljanda ekki getið. Þessi kaup fóru fram gegn greiðslu á 56,65% af höfuðstólsverði hlutdeildarinnar að viðbættum áföllnum vöxtum, sem voru þeir sömu og í viðskiptum aðalstefnda og varastefnda. Vegna munarins á gengi í þessum tvennu viðskiptum greiddi áfrýjandi 2.000 evrum meira til aðalstefnda en sá síðarnefndi greiddi varastefnda.

Eins og aðalstefndi kaus að ganga frá þessum viðskiptum er ekki unnt að líta á framangreindan verðmun sem þóknun honum til handa fyrir verðbréfamiðlun, svo sem hann hefur haldið fram í málinu, enda bjó hann svo um hnúta að hann kom fram gagnvart varastefnda sem kaupandi og gagnvart áfrýjanda sem eigandi hlutdeildarinnar og þar með seljandi. Er það og í samræmi við áðurnefnda staðfestingu á viðskiptunum, sem áfrýjandi gaf út til aðalstefnda 8. september 2008. Til þess verður og að líta að í fyrrgreindu bréfi til áfrýjanda 3. maí 2012 kvaðst aðalstefndi að vísu með óljósri skilgreiningu á hlutverki sínu hafa haft milligöngu um viðskiptin, en tók um leið fram að hann hafi keypt hlutdeildina af varastefnda. Að þessu virtu verður að leggja til grundvallar að áfrýjandi hafi keypt þessa hlutdeild af aðalstefnda eftir að aðalstefndi hafði eignast hana úr hendi varastefnda. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu varastefnda af kröfum áfrýjanda.

IV

Við úrlausn málsins verður að leggja til grundvallar að samningur hafi komist á 8. september 2008 um kaup áfrýjanda á fyrrgreindri hlutdeild í varanlegu allsherjarskuldabréfi af aðalstefnda, svo og að áfrýjandi hafi 11. sama mánaðar staðið skil á kaupverðinu, 289.673,61 evrum. Greiðsla þeirrar fjárhæðar fór þannig fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit áfrýjanda, sem eins og áður sagði var 15. nóvember 2008. Skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftun greiðslu samkvæmt ákvæðinu er því að þessu leyti fullnægt.

Með viðskiptunum, sem um ræðir, keypti áfrýjandi hlutdeild í allsherjarskuldabréfi, sem bar engan fyrirfram ákveðinn gjalddaga að því er höfuðstól varðar, en áfrýjanda var í skilmálum skuldabréfsins veittur réttur að uppfylltum nánar greindum skilyrðum til að greiða það í einu lagi upp í heild á einhverjum af ársfjórðungslegum gjalddögum vaxta af bréfinu frá og með 27. júní 2010. Um leið greiddi áfrýjandi vexti, sem fallið höfðu á þessa hlutdeild í skuldabréfinu á tímabilinu frá síðasta gjalddaga vaxta 27. júní 2008 fram til uppgjörsdags viðskiptanna 11. september sama ár. Gjalddagi þeirra vaxta hefði ella verið 27. september 2008. Greiðslur þessar voru þannig að öllu leyti inntar af hendi fyrir gjalddaga þeirra og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Er því einnig að þessu leyti fullnægt skilyrðum ákvæðisins fyrir riftun greiðslunnar.

Hér að framan var lýst meginatriðum í skilmálum, sem giltu um allsherjarskuldabréfið sem áfrýjandi keypti hlutdeild í af aðalstefnda og fram komu í útgáfulýsingu 23. júní 2005. Af þessum skilmálum verður ekki annað ráðið en að áfrýjanda hafi borið að greiða vexti af skuldabréfinu og eftir atvikum höfuðstól þess til Clearstream Banking AG í þágu allra, sem teldust handhafar og þar með eigendur hlutdeilda í því samkvæmt skrám þess félags. Var einnig tekið fram í skilmálunum að eigendur hlutdeilda í skuldabréfinu gætu aðeins snúið sér að Clearstream Banking AG til að fá sinn hlut af greiðslum, sem áfrýjandi innti af hendi. Þótt ekki verði með vissu ráðið af skilmálunum hvort eigendur hlutdeilda hafi hver fyrir sitt leyti getað neytt vanefndaúrræða gagnvart áfrýjanda var réttur til að krefjast fullnustu á greiðsluskyldu hans við þær aðstæður bundinn við það að hann hefði verið tekinn til slita eða gjaldþrotaskipta. Áfrýjandi gat samkvæmt þessu ekki losnað undan skuldbindingum sínum samkvæmt skuldabréfinu með greiðslum beint til eins eða fleiri eigenda hlutdeilda í því. Að auki gat hann eftir skilmálum skuldabréfsins ekki greitt höfuðstól þess á annan hátt en í einu lagi og að gættum skilyrðum um undanfarandi tilkynningar til eigenda hlutdeilda í því og öflun samþykkis Fjármálaeftirlitsins fyrir slíkri ráðstöfun. Þótt áfrýjandi hafi eftir þessum ákvæðum skilmálanna borið óbeina greiðsluskyldu gagnvart hverjum og einum eiganda hlutdeildar í skuldabréfinu laut sú skylda af framangreindum ástæðum ekki almennum reglum fjármunaréttar um réttarstöðu aðila í kröfuréttarsambandi. Til þess verður á hinn bóginn að líta að heimildin í 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu á skuld er ekki háð því að hún hafi farið fram við aðstæður, þar sem beint samband af þeim toga hefur staðið milli kröfuhafa og skuldara, heldur getur ákvæðið einnig tekið til ráðstöfunar, sem í raun leiðir til þess í senn að kröfuhafi fái efndir á kröfu sinni og skuldari losni undan greiðsluskyldu sinni. Í máli þessu háttar svo til að ráðstöfun áfrýjanda var í þeim búningi að hann keypti af aðalstefnda hlutdeild í allsherjarskuldabréfi, sem áfrýjandi bar greiðsluskyldu á, en með því fékk aðalstefndi í raun efndir á kröfu sinni, sem hann felldi sig við að gefa eftir að verulegum hluta með því að í viðskiptunum var hvergi nærri greitt fullt nafnverð hennar. Til kaupa sem þessara bar áfrýjanda eftir skilmálum skuldabréfsins fyrirfram að afla samþykkis Fjármálaeftirlitsins, en eins og málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að þess hafi ekki verið gætt. Eftir viðskiptin var áfrýjanda jafnframt skylt samkvæmt skilmálunum að fá hlutdeildina, sem hann keypti af aðalstefnda, fellda niður með þeim afleiðingum að heildarskuld hans á grundvelli skuldabréfsins hefði lækkað sem svaraði hlutdeildinni. Hefði áfrýjandi virt þessa óundanþægu skyldu hefði hann á þennan hátt losnað undan hluta af heildarskuld sinni samkvæmt skuldabréfinu. Það gerði áfrýjandi á hinn bóginn ekki, heldur seldi hann hlutdeildina á nýjan leik í andstöðu við skilmálana átta dögum eftir viðskipti sín við aðalstefnda og stofnaði þannig gegn endurgjaldi til nýrrar og samsvarandi skuldbindingar við annan kröfuhafa. Þá ráðstöfun verður eðli máls samkvæmt að leggja að jöfnu við það að áfrýjandi hafi með greiðslu sinni til aðalstefnda losnað undan skyldu samkvæmt skuldabréfinu sem svaraði þessari hlutdeild í því. Að þessu öllu virtu verður jafnframt litið svo á að í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 hafi áfrýjandi með ráðstöfun sinni greitt skuld við aðalstefnda.

Eftir 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 verður ekki komið fram riftun á greiðslu skuldar, þótt öllum framangreindum skilyrðum ákvæðisins sé fullnægt, ef greiðslan hefur virst venjuleg eftir atvikum. Eins og málið liggur fyrir verður að ganga út frá því að ætlunin hafi verið sú að viðskipti gætu farið fram á verðbréfamarkaði með hlutdeild í allsherjarskuldabréfinu, sem áfrýjandi hafði gefið út, svo og að sú hafi einnig orðið raunin. Í skilmálunum, sem giltu samkvæmt áðursögðu um skuldabréfið, var ráðgert að áfrýjandi gæti sjálfur átt slík viðskipti, en þó aðeins með kaupum. Slík kaup voru eftir skilmálunum á hinn bóginn háð ströngum skilyrðum, þar á meðal að áfrýjandi hefði áður aflað samþykkis Fjármálaeftirlitsins fyrir þeim. Þessi atriði í skilmálunum helguðust bersýnilega af því að allsherjarskuldabréfið myndaði þátt í eiginfjárgrunni Kaupþings banka hf. samkvæmt þágildandi ákvæðum 84. gr. laga nr. 161/2002, sbr. einkum 1. mgr., 4. mgr., 1. tölulið 6. mgr. og 8. mgr. þeirrar lagagreinar, en þau ákvæði voru sett til að leiða í innlend lög samræmdar reglur á Evrópska efnahagssvæðinu. Aðalstefndi kveðst samkvæmt áðursögðu vera fjármálafyrirtæki með starfsleyfi í ríki á því svæði og átti honum því að vera fullkunnugt um efni þessara reglna. Hann leitaði sjálfur til áfrýjanda um þessi viðskipti. Honum mátti jafnframt vera ljóst hvaða skilmálar giltu um allsherjarskuldabréfið og þar með að áfrýjandi hefði mjög þröngar heimildir til að kaupa hlutdeild í því. Til þess verður og að líta að þegar viðskipti áfrýjanda og aðalstefnda fóru fram var alkunna á alþjóðlegum fjármálamarkaði að íslenskum fjármálafyrirtækjum hafði almennt um nokkurn tíma verið óhægt um vik að afla lánsfjár á þeim markaði. Skuldabréfið, sem áfrýjandi keypti hlutdeild í, var ekki aðeins með þeim skilmálum að hann hafði í raun einn í hendi sér hvenær höfuðstóll þess félli í gjalddaga, heldur myndi uppgreiðsla þess rýra eiginfjárgrunn hans. Í þessu ljósi gat í engu tilliti virst nærtækt að áfrýjanda væri hagstætt að eiga viðskipti sem þessi. Liggur einnig fyrir samkvæmt áðursögðu að hann hafði aldrei áður átt viðskipti með hlutdeild í skuldabréfinu. Að þessu virtu er ekki unnt að líta svo á að greiðsla áfrýjanda hafi virst venjuleg eftir atvikum.

Með vísan til alls þess, sem að framan greinir, eru ekki efni til annars en að verða við kröfu áfrýjanda um riftun á greiðslu hans til aðalstefnda.

V

Samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 skal sá, sem hafði hag af greiðslu sem rift er eftir 134. gr. laganna, greiða þrotabúi fé, sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, en þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni búsins. Ákvæði þessarar lagagreinar eiga við að breyttu breytanda um endurheimt áfrýjanda á greiðslu sinni til aðalstefnda, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002.

Með því að lagt er samkvæmt áðursögðu til grundvallar að aðalstefndi hafi átt hlutdeildina í allsherjarskuldabréfinu, sem áfrýjandi keypti 8. september 2008, telst aðalstefndi hafa haft hag af greiðslunni, sem áfrýjandi innti af hendi 11. sama mánaðar, enda hefði aðalstefndi að öðrum kosti orðið að sæta því vegna ákvæða 3. mgr. 28. gr. og 4. töluliðar 114. gr. laga nr. 21/1991 að glata með öllu andvirði hlutdeildarinnar við slit áfrýjanda, sem lokið var með nauðasamningi. Ekki liggur annað fyrir en að greiðsla áfrýjanda hafi að sama skapi orðið aðalstefnda að notum. Til þess verður á hinn bóginn að líta að eftir áðurgreindum fyrirmælum 1. mgr. 142. gr. sömu laga verður aðalstefnda ekki gert að greiða áfrýjanda hærri fjárhæð en nemur tjóni hans af þessari ráðstöfun. Undir rekstri málsins í héraði kom sem fyrr segir fram að áfrýjandi hafi selt hlutdeild með sömu nafnverðsfjárhæð og hann keypti af aðalstefnda átta dögum eftir viðskipti þeirra og hefur áfrýjandi viðurkennt hér fyrir dómi að um eina og sömu hlutdeild hafi verið að ræða. Frá þessari sölu á hlutdeildinni greindi áfrýjandi ekki í héraðsdómsstefnu. Hann hefur að auki ekkert upplýst enn um hvert söluverð hlutdeildarinnar hafi verið, en án þess verður engu slegið föstu um hvort hann hafi orðið fyrir tjóni eða hvert umfang þess gæti verið. Vegna þessarar afstöðu áfrýjanda hefur aðalstefndi ekki átt kost á að hafa uppi varnir í málinu á þessum grunni. Af þessum sökum er málið að þessu leyti vanreifað af hendi áfrýjanda þannig að óhjákvæmilegt er að vísa frá héraðsdómi kröfu hans um greiðslu úr hendi aðalstefnda.

Með tilliti til úrslita málsins verður áfrýjanda gert að greiða varastefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi svo sem í dómsorði greinir, en rétt er að málskostnaður á báðum dómstigum falli niður milli áfrýjanda og aðalstefnda.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um sýknu varastefnda, Dôm Finance, af kröfum áfrýjanda, Kaupþings ehf.

Rift er greiðslu áfrýjanda til aðalstefnda, Banca Promos SPA, 11. september 2008 á 289.673,61 evrum. Kröfu áfrýjanda um greiðslu á þeirri fjárhæð úr hendi aðalstefnda er vísað frá héraðsdómi.

Áfrýjandi greiði varastefnda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en að öðru leyti fellur málskostnaður niður.