744/2012

Í hf. höfðaði mál á hendur M til heimtu skuldar samkvæmt lánssamningi. Var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný þar sem talið var skorta mjög á að héraðsdómur hefði tekið afstöðu til allra málsástæðna M, sbr. f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. desember 2012. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara sýknu að svo stöddu. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins gerði áfrýjandi samning 11. mars 2005 við Íslandsbanka hf. um svonefnda einkabankaþjónustu, sem eftir efni samningsins fól í sér að bankinn tæki að sér fjárvörslu fyrir áfrýjanda, eignastýringu og alhliða fjármálaþjónustu. Í samningnum, sem var auðkenndur nr. 7281, kom fram að fjárvarsla næði til þess að bankinn tæki við fé áfrýjanda til fjárfestingar í verðbréfum, keypti þau og seldi, hefði vörslur þeirra og annaðist innheimtu, auk þess að veita ráðgjöf um „eignauppbyggingu.“ Í þessu skyni myndi bankinn stofna fjárvörslureikning á nafni áfrýjanda, þar sem yrði „varðveitt heildarverðbréfaeign“ hans. Eignastýring fæli í sér „tilfærslu á milli mismunandi tegunda verðbréfa eftir því sem tækifæri bjóðast á mörkuðum“ og veitti áfrýjandi bankanum „heimild til eignastýringar samkvæmt fyrirframákveðinni fjárfestingarstefnu“, sem bankinn sæi um að framkvæma. Í því ákvæði samningsins, sem geymdi nánari fyrirmæli um fjárfestingarstefnu, kom meðal annars fram að áfrýjandi heimilaði bankanum að stýra eignum sínum „innan þeirra frávika“, sem þar væru tilgreind. Síðar í samningnum var tekið fram að áfrýjandi gæti óskað eftir því að „verðbréfaviðskipti samkvæmt samningi þessum felist að einhverju leyti í viðskiptum með óskráð verðbréf“ ef hann yrði talinn fagfjárfestir í skilningi þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, reglugerða og reglna bankans, en eftir slíku yrði hann að óska skriflega við bankann. Í samningnum var ráðgert að áfrýjandi veitti bankanum umboð til að stýra eignum sínum í samræmi við fjárfestingarstefnu og tæki það meðal annars til kaupa, framsals og sölu verðbréfa og ráðstöfun greiðslna inn á og út af bankareikningum, sem yrðu stofnaðir í tengslum við samninginn. Loks er þess að geta að kveðið var á um það í samningnum að áfrýjandi gæti gefið bankanum munnleg eða skrifleg fyrirmæli um viðskipti, þar á meðal með símtali, sem bankanum væri heimilt að hljóðrita og styðjast við upptöku sem sönnun ef ágreiningur risi. Í skjali um fjárfestingarstefnu, sem einnig var undirritað 11. mars 2005, kom fram að skuldabréf og laust fé ættu að nema 75% af þeim eignum áfrýjanda, sem bankinn hefði í vörslum sínum samkvæmt samningnum, innlend hlutabréf 12,5% og erlend hlutabréf 12,5%, en kveðið var á um frávik frá þessum hlutföllum með tilteknu hámarki og lágmarki hvers flokks eigna. Jafnframt veitti áfrýjandi bankanum umboð sama dag í samræmi við ráðagerð um það í samningnum.

Áfrýjandi gerði annan samning 13. október 2006 um einkabankaþjónustu við bankann, sem þá hét orðið Glitnir banki hf., og var sá samningur auðkenndur nr. 7508. Samningurinn var í meginatriðum efnislega á sama veg og samningur þeirra frá 11. mars 2005 um þau atriði, sem að framan var getið. Jafnframt undirritaði áfrýjandi 13. október 2006 umboð til bankans, svo og skjal með fyrirsögninni „fjárfestingarstefna“, þar sem gert var ráð fyrir að tegundir eigna yrðu þær sömu og um ræddi í áðurnefndu skjali frá 11. mars 2005, en innbyrðis hlutföll þeirra voru á hinn bóginn ekki tilgreind. Að auki undirritaði áfrýjandi yfirlýsingu 13. október 2006, þar sem bankanum voru sett að handveði verðbréf, sem hann hefði í vörslum sínum á grundvelli samnings nr. 7508, til tryggingar öllum skuldbindingum áfrýjanda.

Í tengslum við gildistöku laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti gaf Glitnir banki hf. út svonefndar verklagsreglur um framkvæmd viðskiptafyrirmæla. Vegna ákvæða laganna undirritaði áfrýjandi 7. apríl 2008 skjal á eyðublaði frá bankanum, sem hafði að geyma upplýsingar um þekkingu hans og reynslu af verðbréfaviðskiptum, markmið hans í fjárfestingum og fjárhagslega stöðu. Fyrir liggur að á grundvelli þessara upplýsinga hafi bankinn flokkað áfrýjanda sem almennan fjárfesti í skilningi laganna.

Samkvæmt gögnum málsins átti áfrýjandi umfangsmikil viðskipti við bankann í skjóli fyrrnefndra tveggja samninga, en ekkert liggur fyrir um hvort eða hvernig áfrýjandi hafi komið að töku ákvarðana um þau í einstaka tilvikum. Meðal annars tóku viðskiptin til kaupa 7. júní 2006, 13. mars 2007 og 2. maí 2007 á hlutum í félagi með heitinu ROM ehf. að nafnverði samtals 48.800.000 krónur fyrir 50.105.541 krónu. Fyrir liggur í málinu að áfrýjandi átti á þessum grunni stóran hlut í félaginu, sem ekki var skráð á verðbréfamarkaði. Þá voru keyptir 25. maí 2007 hlutir í félagi með heitinu Guardian Holding fyrir 4.243.500 krónur, en um þessa hluti og félagið liggja ekki fyrir frekari gögn í málinu. Einnig voru 18. október 2007 keyptir hlutir í VBS Fjárfestingarbanka hf. að nafnverði 787.035 krónur, en fyrir þá voru greiddar 27.546.225 krónur og mun þetta félag ekki hafa verið skráð á verðbréfamarkaði. Af gögnum málsins verður ráðið að öll hlutabréfin, sem hér um ræðir, hafi verið skráð á vörslureikning áfrýjanda, sem tengdist áðurnefndum samningi nr. 7281. Fram er komið að 29. október 2007 og 24. janúar 2008 hafi verið keyptir í þágu áfrýjanda samtals 80.000 hlutir í Kaupþingi banka hf. fyrir 109.714.964 krónur, auk þess sem 1.224 hlutir í sama félagi í eigu áfrýjanda komust í vörslur Glitnis banka hf. 9. janúar 2008 af ástæðum, sem gögn málsins skýra ekki frekar. Þessir hlutir voru færðir á vörslureikning áfrýjanda vegna samnings nr. 7508. Einnig liggur fyrir að áfrýjandi hafi 20. nóvember 2007 tekið frá 12. sama mánaðar við réttindum og skyldum ROM ehf. samkvæmt samningi við Glitni banka hf. um framvirk kaup á 5.000.000 hlutum í bankanum á genginu 31,112985, en að undangengnum framlengingum á þeim samningi keypti áfrýjandi þessa hluti samkvæmt svonefndu uppgjöri á framvirkum verðbréfaviðskiptum 17. apríl 2008 á genginu 36,802217 fyrir 184.011.087 krónur. Þessir hlutir voru einnig skráðir á vörslureikning áfrýjanda vegna samnings nr. 7508. Eins var farið með samtals 39.460 hluti í Landsbanka Íslands hf., sem skráðir voru á reikninginn 9. janúar og 30. apríl 2008, og 2.059.952 hluti í Straumi-Burðarási Fjárfestingarbanka hf., sem voru skráðir þar 9. janúar sama ár, en af gögnum málsins verður ekki séð hvort Glitnir banki hf. hafi keypt þessa hluti fyrir áfrýjanda. Þá er þess að geta að inn á sama vörslureikning var 20. nóvember 2007 skráð skuldabréf útgefið af Exista hf. að nafnverði 5.000.000 krónur, sem virðist hafa verið á gjalddaga 14. október 2011. Auk þessa liggur fyrir að talsverðu fé í eigu áfrýjanda var á grundvelli þessara samninga varið til kaupa á hlutdeild í peningamarkaðssjóði Glitnis banka hf., en umfang þessa var breytilegt á þeim tíma, sem hér um ræðir.

Við uppgjör á áðurnefndum framvirkum kaupum á 5.000.000 hlutum í Glitni banka hf. innleysti áfrýjandi 17. apríl 2008 inneign í peningamarkaðssjóði hjá bankanum fyrir 44.962.033 krónur og tók jafnframt þar að láni 105.000.000 krónur samkvæmt samningi 11. sama mánaðar, en á þeim tíma mun markaðsverð hlutanna hafa verið verulega lægra en umsamið verð í framvirku kaupunum. Lánið, sem hér um ræðir, átti að greiðast í einu lagi á gjalddaga 2. maí 2010, en vextir af því á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 2. ágúst 2008. Til tryggingar þessari skuld gaf áfrýjandi út yfirlýsingu 11. apríl 2008, þar sem hann setti bankanum að handveði verðbréf, sem skráð væru á vörslureikningi í tengslum við samning nr. 7508, svo og innstæðu á nánar tilgreindum innlánsreikningi hjá bankanum.

Fyrir liggur að á tímabilinu frá 12. ágúst til 2. október 2008 átti áfrýjandi fundi og samskipti með tölvubréfum við starfsmenn Glitnis banka hf., þar sem meðal annars mun hafa verið rætt um að selja áðurgreinda hluti áfrýjanda í þeim banka, Kaupþingi banka hf. og Landsbanka Íslands hf. Framan af virðist sem rætt hafi verið um að verja fé áfrýjanda, sem þannig myndi losna um, til kaupa á ríkisskuldabréfum og hlutdeild í skuldabréfasjóðum Glitnis banka hf., en á síðari stigum um að nota jafnframt 50.000.000 krónur af fénu til greiðslu inn á skuld áfrýjanda við bankann samkvæmt lánssamningnum frá 11. apríl 2008. Ekkert varð af þessum ráðagerðum og er uppi ágreiningur um ástæður þess.

Glitnir banki hf. sendi áfrýjanda tilkynningu með tölvubréfi 17. september 2008, þar sem fram kom að skuld þess síðarnefnda samkvæmt lánssamningnum næmi 107.592.188 krónum, en andvirði verðbréfa, sem stæðu að veði til tryggingar skuldinni, væri orðið 149.767.462 krónur. Samkvæmt þessu væri hlutfall trygginga sem svaraði 139,199% af skuldinni, en samið hafi verið um að þetta hlutfall þyrfti ávallt að vera að lágmarki 175%. Var skorað á áfrýjanda að setja frekari tryggingar þessu til samræmis innan þriggja virkra daga. Samsvarandi tilkynning var send áfrýjanda með bréfi 25. september 2008, en þar kom þó fram að hlutfall trygginga svaraði til 156,931% af skuld hans samkvæmt lánssamningnum. Áfrýjandi mótmælti fyrrnefndu orðsendingunni með tölvubréfi til bankans 28. september 2008 á þeim grunni að starfsmenn hans hafi í heimildarleysi gert nánar tilgreindar breytingar á ákvæðum lánssamningsins, en þess var og getið að áfrýjandi hafi verið erlendis þegar þessi orðsending bankans hafi borist og ekki komið aftur til landsins fyrr en 26. sama mánaðar.

Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. sama mánaðar var eignum Glitnis banka hf. með nánar tilteknum undantekningum ráðstafað til nýs banka, sem nú ber heiti stefnda. Meðal eigna, sem færðust á þennan hátt til stefnda, voru réttindi samkvæmt lánssamningnum milli áfrýjanda og Glitnis banka hf. frá 11. apríl 2008, en fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi fallið frá mótmælum gegn því að aðilaskipti þessi hafi farið fram, sem hann hafði uppi í héraði sem stoð fyrir málsástæðu um aðildarskort stefnda. Óumdeilt er að hlutabréf í fjármálafyrirtækjum, sem áfrýjandi eignaðist samkvæmt framansögðu, urðu verðlaus með öllu, ýmist þegar í stað í október 2008 eða á næstu misserum þar á eftir, en þau munu þá enn hafa tilheyrt honum. Jafnframt lækkaði andvirði hlutdeildar áfrýjanda í peningamarkaðssjóði Glitnis banka hf., svo og fyrrnefnds skuldabréfs, sem gefið var út af Exista hf.

Áfrýjandi lýsti kröfu 23. nóvember 2009 við slit Glitnis banka hf. að höfuðstól 233.520.218 krónur auk tilgreindra fjárhæða í dráttarvexti og kostnað og krafðist þess að hún kæmi eftir þörfum til skuldajafnaðar við skuld sína eftir lánssamningnum frá 11. apríl 2008. Samkvæmt kröfulýsingu taldi áfrýjandi sig eiga tilkall til skaðabóta þessarar fjárhæðar, þar af 135.359.752 króna vegna vanrækslu starfsmanna bankans á að verða við fyrirmælum áfrýjanda um að selja áðurnefnd hlutabréf í Glitni banka hf., Kaupþingi banka hf. og Landsbanka Íslands hf. í ágúst 2008 og 98.160.466 króna sökum þess að starfsmenn bankans hafi brotið gegn ákvæðum fyrrnefndra samninga við áfrýjanda um einkabankaþjónustu með því að festa fé hans í verðbréfum, sem ekki voru skráð á markaði. Slitastjórn Glitnis banka hf. hafnaði þessari kröfu og var ágreiningi um hana beint til Héraðsdóms Reykjavíkur, sem hafnaði að viðurkenna hana með úrskurði 9. nóvember 2012. Sá úrskurður var kærður til Hæstaréttar, en úrlausn þess máls bíður dóms í þessu máli.

II

Stefndi höfðaði mál þetta 13. apríl 2010 til heimtu skuldar samkvæmt áðurnefndum lánssamningi áfrýjanda við Glitni banka hf. frá 11. apríl 2008. Í héraðsdómsstefnu var þess getið að áfrýjandi hafi greitt vexti af skuldinni, sem hafi verið á gjalddaga 2. ágúst 2008, en vanskil hafi orðið upp frá því og skuldin verið gjaldfelld þegar vextir hafi ekki verið greiddir á gjalddaga 2. nóvember sama ár. Af upphaflegum höfuðstól skuldarinnar, 105.000.000 krónum, hafi ekkert greiðst, en að viðbættum vöxtum, sem hafi verið á gjalddaga síðastgreindan dag, næmi skuld áfrýjanda 110.297.583 krónum. Til frádráttar kæmu nánar tilgreindar innborganir 14. og 15. apríl 2009 að fjárhæð samtals 5.849.862 krónur.

Áfrýjandi tók til varna með greinargerð, sem lögð var fram í héraði 5. október 2010. Kröfu um sýknu studdi hann þar fyrst í stað við málsástæðu um aðildarskort stefnda, en sem fyrr segir hefur hann fallið frá henni hér fyrir dómi. Að öðru leyti byggði áfrýjandi þessa dómkröfu á því að hann ætti kröfu á hendur Glitni banka hf., sem næmi hærri fjárhæð en skuld samkvæmt lánssamningnum, og yrði stefndi að hlíta því að sú krafa kæmi til skuldajafnaðar í málinu vegna áskilnaðar um slík réttindi í áðurnefndri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008. Gagnkrafa þessi væri um skaðabætur og reist á því að starfsmenn Glitnis banka hf. hafi valdið áfrýjanda verulegu tjóni með saknæmri háttsemi, sem hafi í fyrsta lagi falist í því að þeir hafi ekki sinnt skyldu bankans samkvæmt ákvæðum í fyrrnefndum samningum um einkabankaþjónustu til að verða við fyrirmælum áfrýjanda 28. ágúst og 3. október 2008 um að selja nánar tiltekin hlutabréf í eigu hans. Í öðru lagi hafi starfsmenn bankans í veigamiklum atriðum brotið gegn ákvæðum samninganna um einkabankaþjónustu og laga nr. 33/2003 og 108/2007 með því að hafa keypt fyrir fé áfrýjanda áðurgreind hlutabréf, sem ekki hafi verið skráð á verðbréfamarkaði, svo og með kaupum á skráðum hlutabréfum á grundvelli samnings nr. 7508, enda hafi engin fjárfestingarstefna verið mörkuð vegna þess samnings og því verið þörf á að afla skriflegs samþykkis áfrýjanda til slíkra viðskipta hverju sinni. Að auki var í þessu sambandi vísað sérstaklega til þess að starfsmönnum Glitnis banka hf. hljóti að hafa verið ljóst hversu mikil áhætta hafi fylgt stórfelldum kaupum á hlutum í bankanum í apríl 2008, sem ætla mætti að þeir kynnu sjálfir að hafa haft hagsmuni af. Í þriðja lagi hafi starfsmenn bankans vanrækt skyldu til að ganga að handveðsettum verðbréfum, sem hafi staðið til tryggingar skuld áfrýjanda, í framhaldi af því að hann hafi ekki orðið við fyrrgreindri áskorun í tölvubréfi bankans 17. september 2008, en með því hefði verið unnt að greiða skuld áfrýjanda. Til viðbótar þessu öllu bar áfrýjandi upp nýja málsástæðu til stuðnings kröfu um sýknu við munnlegan flutning málsins í héraði 16. september 2011 um að skilyrði væru til að ógilda eða víkja til hliðar skuldbindingu hans samkvæmt lánssamningnum frá 11. apríl 2008 af nánar tilgreindum ástæðum.

Í hinum áfrýjaða dómi var tekin afstaða til málsástæðna áfrýjanda, sem lutu að aðildarskorti stefnda, svo og því að starfsmönnum Glitnis banka hf. hafi orðið á mistök, sem bakað hafi honum skaðabótaskyldu, með því að hafa ekki annars vegar selt hlutabréf í eigu áfrýjanda á tímabilinu frá ágúst til október 2008 og hins vegar gengið að handveðsettum verðbréfum hans í september sama ár. Þá var áðurgreindri málsástæðu, sem áfrýjandi hélt fram við munnlegan flutning málsins, hafnað án efnislegrar umfjöllunar sem of seint fram kominni. Verulegur þáttur í málatilbúnaði áfrýjanda í héraði laut að fyrrnefndum málsástæðum hans um að kaup hlutabréfa, sem starfsmenn Glitnis banka hf. framkvæmdu í þágu áfrýjanda, hafi í nánar tilgreindum atriðum brotið gegn lögum og samningunum um einkabankaþjónustu. Í hinum áfrýjaða dómi var ekki tekin afstaða til annarra atriða í þessu sambandi en að kaup á hlutum í félaginu Guardian Holding gætu ekki varðað Glitni banka hf. skaðabótaskyldu, þar sem áfrýjandi hafi ekki gert athugasemd vegna eignarhalds síns á þessum bréfum. Samkvæmt þessu skortir mjög á að héraðsdómur hafi tekið afstöðu til allra málsástæðna áfrýjanda, sbr. f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vegna þessa er óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af því fyrir Hæstarétti.

Það athugist að mál þetta var sem áður segir munnlega flutt í héraði 16. september 2011. Málið var tekið fyrir á nýjan leik 12. janúar 2012 og fært til bókar að dómur hafi ekki verið felldur á það innan lögmælts frests vegna anna dómara, svo og að það hafi verið munnlega flutt og dómtekið. Það sama gerðist aftur í þinghaldi 24. júlí 2012, en við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms 14. september sama ár var gætt ákvæða síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Þessi málsmeðferð er aðfinnsluverð.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.