107/2002

J, sem keypt hafði utanlandsferð hjá ferðaskrifstofunni Í ehf., varð fyrir fjártjóni þegar Í ehf. skilaði starfsleyfi sínu og lýsti því yfir að grundvöllur fyrir rekstrinum væri ekki lengur fyrir hendi. Krafðist J þess að fá tjón sitt bætt úr sérstakri tryggingu sem ferðaskrifstofum bar að setja vegna starfsemi sinnar. Þrátt fyrir skýr fyrirmæli 5. gr. reglugerðar nr. 281/1995 um að lágmarkstrygging skyldi vera 10.000.000 krónur hafði samgönguráðuneytið ekki krafið Í ehf. um hækkun 6.000.000 króna tryggingar sem félagið hafði sett fyrir gildistöku reglugerðarinnar. Kröfur vegna innborgana á ferðir með Í ehf., sem ekki nýttust, og kostnaður við heimflutning farþega rúmuðust innan þeirrar tryggingarfjárhæðar sem ráðuneytinu bar að sjá til að félagið setti. Var fallist á með J, að vanræksla ráðuneytisins hefði valdið honum tjóni og var krafa hans var samkvæmt því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. mars 2002 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum felldur niður.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Atvik málsins eru þau að stefndi keypti 8. ágúst 1996 ferð til Amsterdam fyrir sig og þrjá aðra hjá ferðaskrifstofunni Ístravel ehf. Greiddi hann fyrir það með tékka að fjárhæð 100.000 krónur, en afganginn með færslu á reikning sinn hjá greiðslukortafyrirtæki. Ferðaskrifstofan skilaði starfsleyfi sínu til samgönguráðuneytis 12. sama mánaðar og lýsti yfir í fréttatilkynningu sama dag að grundvöllur fyrir rekstri hennar væri ekki lengur fyrir hendi. Af þessum sökum átti stefndi þess ekki kost að nýta ferðina, sem hann hafði greitt fyrir og skyldi farin 27. ágúst 1996. Tókst honum að fá færslu á reikningi sínum hjá greiðslukortafyrirtækinu dregna til baka þannig að tjón hans nam þeim 100.000 krónum, sem áður var getið um. Krafðist hann þess með bréfi til samgönguráðuneytis 19. ágúst 1996 að fá þá fjárhæð greidda úr sérstakri tryggingu, sem ferðaskrifstofum bar að setja vegna starfsemi sinnar og var ætlað að endurgreiða kostnað við ferð, sem maður átti ekki kost á að nýta vegna gjaldþrots eða rekstrarstöðvunar ferðaskrifstofu, og standa undir útgjöldum við heimflutning ferðalanga væri ferð ekki lokið þegar slík staða kæmi upp. Ráðuneytið hafnaði kröfu stefnda 1. nóvember 1996 með þeirri skýringu að tryggingafé ferðaskrifstofunnar hafi einungis hrokkið fyrir heimflutningi viðskiptamanna hennar.

Fjárhæð tryggingarinnar, sem áður var nefnd, nam 6.000.000 krónum. Er fram komið að þegar hinn 13. ágúst 1996 samdi samgönguráðuneytið við Flugleiðir hf. um að flytja heim farþega á vegum Ístravels ehf., sem ýmist voru staddir hér á landi eða erlendis, fyrir þá fjárhæð. Reyndust þeir farþegar vera 275 talsins. Þá bárust ráðuneytinu kröfur frá 46 viðskiptamönnum ferðaskrifstofunnar, þar á meðal stefnda, um endurgreiðslu fyrir ferðir, sem ekki nýttust þeim. Voru þær kröfur samtals að fjárhæð rúmlega 1.000.000 krónur. Þessum kröfum var öllum hafnað þar eð tryggingarféð væri upp urið. Málsatvikum og málsástæðum aðilanna er að öðru leyti nánar lýst í héraðsdómi.

II.

Ferðaskrifstofan Ístravel ehf. virðist hafa starfað á grundvelli leyfis til að reka ferðaskrifstofu, sem gefið var út á nafn Ferðaskrifstofu Kjartans Helgasonar hf. 15. apríl 1986. Þá voru í gildi lög nr. 79/1985 um skipulag ferðamála, sem var breytt með lögum nr. 81/1994, og voru lögin þannig breytt endurútgefin sem lög nr. 117/1994. Í ákvæði II til bráðabirgða í lögunum frá 1994 var kveðið á um að leyfi til reksturs ferðaskrifstofu, sem þá voru í gildi, skyldu halda gildi sínu í fimm ár. Í 7. gr. laga nr. 81/1994, sem varð 13. gr. laga nr. 117/1994, var mælt fyrir um að ferðaskrifstofa skyldi setja tryggingu fyrir endurgreiðslu fjár, sem greitt hafi verið, og fyrir greiðslu kostnaðar við heimflutning neytanda ef til gjaldþrots eða rekstrarstöðvunar ferðaskrifstofunnar kæmi. Skyldi samgönguráðherra ákveða með reglugerð fjárhæð og skilmála tryggingarinnar og þá miða við að upphæð hennar væri í samræmi við þann rekstur, sem tryggingin næði til, og kostnað, sem greiða skyldi af tryggingarfénu. Þá gæti ráðuneytið krafist ársreikninga og annarra upplýsinga frá ferðaskrifstofum. Um einu ári eftir samþykkt laga nr. 81/1994 gaf samgönguráðherra út reglugerð nr. 281/1995 um ferðaskrifstofur og hafði II. kafli hennar að geyma ákvæði um tryggingar þeirra. Var í 4. gr. reglugerðarinnar mælt fyrir um skyldu ferðaskrifstofa til að setja tryggingar í því skyni, sem getið var í lögunum og áður var rakið, og gæti hún verið fólgin í ábyrgð banka eða sparisjóðs, handveði í seljanlegum verðbréfum eða í öðrum tryggingum, sem ráðuneytið mæti gildar. Í 5. gr. var kveðið á um tryggingarfjárhæðir og sagði meðal annars að fyrir starfsleyfi samkvæmt A flokki skyldi fjárhæðin vera 10.000.000 krónur. Þó væri heimilt að lækka hana um helming þegar ferðaskrifstofa hefði lagt fram sönnur á að hún hefði aðrar sambærilegar tryggingar. Þá væri ráðuneytinu heimilt að ákveða hærri fjárhæð ef það teldi að kostnaður við heimflutning farþega og fyrirframgreiðsla ferðakostnaðar væri hærri en næmi tryggingarfjárhæð. Í 6. gr. voru ákvæði um eftirlit með tryggingum ferðaskrifstofa og sagði þar meðal annars að leyfishafar skyldu fyrir 1. maí ár hvert senda ráðuneytinu endurskoðað ársuppgjör auk upplýsinga um fyrirhuguð umsvif á árinu. Tæki ráðuneytið ákvörðun á grundvelli þessara upplýsinga um hvort tryggingarfjárhæð skyldi beitt. Þá voru í 8. gr. reglugerðarinnar ákvæði um gildistíma og fleira, þar sem sagði í 2. mgr. að tryggingar ferðaskrifstofa skyldu vera óbreyttar þar til ákvörðun hefði verið tekin um tryggingarfjárhæð ferðaskrifstofu á grundvelli 5. gr. reglugerðarinnar.

Fram er komið að fyrir setningu reglugerðar nr. 281/1995 var í gildi auglýsing nr. 23/1990 um tryggingarfé ferðaskrifstofa. Samkvæmt henni var ferðaskrifstofu skylt að setja bankatryggingu, sem ekki væri lægri en 6.000.000 krónur. Er meðal gagna málsins bréf Íslandsbanka hf. til samgönguráðuneytis 15. febrúar 1990 „v/ K-kk-ef H-kk-ef“, þar sem tilkynnt var að áður veitt ábyrgð væri hækkuð í 6.000.000 krónur. Annað bréf bankans til ráðuneytisins 30. maí 1996 liggur einnig fyrir, þar sem tilkynnt var um uppsögn ábyrgðar „vegna ferðaskrifstofu K-kk-ef H-kk-ef“ sama dag, en óumdeilt er að uppsögnin var með sex mánaða fyrirvara. Greiddi bankinn tryggingarféð vegna rekstrarstöðvunar Ístravels ehf. svo sem rakið er í I. kafla að framan.

III.

Í 12. gr. laga nr. 117/1994, eins og hún hljóðaði þegar atvik málsins gerðust, voru talin upp skilyrði fyrir því að geta öðlast leyfi til að reka ferðaskrifstofu, en nánar var kveðið á um þau í 2. gr. reglugerðar nr. 281/1995. Kom þar fram að slík leyfi skiptust í tvo flokka, A og B flokk, eftir umfangi reksturs. Tók A flokkur til hvers konar ferðaskrifstofureksturs, sem fól í sér að veita í atvinnuskyni alla almenna þjónustu við ferðamenn. Ekki er ágreiningur í málinu um að Ístravel ehf. hafi haft slíkt leyfi. Samkvæmt fyrrgreindri 13. gr. laganna var það skilyrði fyrir starfsleyfi ferðaskrifstofu að hún legði fram til samgönguráðuneytis sönnun fyrir því að trygging í samræmi við fyrirmæli laganna væri fyrir hendi.

Samkvæmt áðurnefndri 5. gr. reglugerðar nr. 281/1995 skyldi ferðaskrifstofa, sem hefði leyfi samkvæmt A flokki, setja tryggingu að lágmarki 10.000.000 krónur. Heimilt var að krefja um hærri tryggingu ef umsvif ferðaskrifstofu gæfu tilefni til þess. Ákvæði um að lækka mætti fjárhæðina um helming átti því aðeins við að aðrar tryggingar, sem ráðuneytið mæti jafngildar, kæmu þar á móti, en samkvæmt 4. gr. reglugerðarinnar mátti auk ábyrgðar banka eða sparisjóðs setja tryggingu meðal annars í formi seljanlegra verðbréfa. Þrátt fyrir þetta var Ístravel ehf. ekki krafið um hækkun þeirrar tryggingar að fjárhæð 6.000.000 krónur, sem sett var árið 1990 og áður var getið um. Er þá til þess að líta að ráðuneytið gat ekki í skjóli 8. gr. reglugerðarinnar komið sér undan því að krefja félagið um hærri tryggingu, enda fól ákvæðið ekki annað í sér en að trygging ferðaskrifstofu yrði óbreytt frá því lágmarki, sem kveðið var á um í 5. gr. og tók til allra ferðaskrifstofa, sem störfuðu samkvæmt A flokki, þar til ákvörðun hefði verið tekin um það í hverju tilviki hvort hún skyldi vera hærri en 10.000.000 krónur vegna umfangs starfseminnar. Kröfur vegna innborgana á ferðir með Ístravel ehf., sem ekki nýttust, og kostnaður við heimflutning farþega námu samtals ríflega 7.000.000 krónum, sem rúmast innan þeirrar tryggingarfjárhæðar, sem samgönguráðuneytinu bar að sjá til að félagið setti. Verður fallist á með stefnda að vanræksla ráðuneytisins á að krefja Ístravel ehf. um lögákveðna tryggingu hafi valdið honum tjóni, sem nemur stefnufjárhæðinni í málinu. Verður krafa hans samkvæmt því tekin til greina og reynir þá ekki sérstaklega á aðrar ástæður, sem hann hefur teflt fram í málinu. Skal áfrýjandi greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, J-kk-þgf Þ-kk-þgf, 100.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 19. september 1996 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.