39/2016

LBI ehf. krafði B hf. um greiðslu samkvæmt átta gjaldmiðlaskiptasamningum sem gerðir voru í september og október 2008. Lokadagar samninganna voru í október 2008 og komu þeir allir út í tapi fyrir B hf. LBI ehf. taldi að B hf. hefði vanefnt samninganna á lokadegi þeirra og miðað við þann dag umreiknaði LBI ehf. fjárhæðir í erlendum myntum, sem B hf. hefði borið að greiða, yfir í íslenskar krónur samkvæmt miðgengi Seðlabanka Íslands og skuldajafnaði við greiðslur LBI ehf. í íslenskum krónum. B hf. krafðist þess að málinu yrði vísað frá dómi sökum þess að LBI ehf. hefði ekki gert grein fyrir því hvaða gengi hann hefði notað við útreikning á mótframlagi sínu til B hf. og að LBI ehf. hefði ekki gefið skýringu á því af hverju miða ætti við gengi Seðlabanka Íslands við útreikning á kröfunni. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að málatilbúnaður LBI ehf. hefði verið ljós og í samræmi við almenna skilmála hans fyrir markaðsviðskipti en gjaldmiðlaskiptasamningarnir hefðu vísað til þeirra. Þá byggði B hf. á því að ómerkja bæri hinn áfrýjaða dóm þar sem ekki hefði verið fjallað um þá málsástæðu hans að víkja bæri til hliðar í heild eða að hluta samningum aðila á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Vísaði Hæstiréttur til þess að héraðsdómur hefði tekið afstöðu til efnis samninganna og stöðu aðila við samningsgerðina. Þó ekki hefði verið tekið fram berum orðum að samningunum yrði ekki vikið til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 væri það ekki slíkur annmarki á hinum áfrýjaða dómi að næg efni væru til að ómerkja hann. Loks taldi Hæstiréttur að samningunum yrði ekki vikið til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936. Var B hf. því gert að greiða LBI ehf. hina umkröfðu fjárhæð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. janúar 2016. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur, en að því frágengnu að hann verði sýknaður af kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara að áfrýjanda verði gert að greiða sér 6.100.000 evrur, 3.700.000 bresk pund og 780.000.000 japönsk jen, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 3.800.000 evrum frá 9. október 2008 til 13. sama mánaðar og af 6.100.000 evrum frá þeim degi til greiðsludags, af 1.400.000 breskum pundum frá 9. október 2008 til 13. sama mánaðar, af 3.200.000 breskum pundum frá þeim degi til 14. sama mánaðar og af 3.700.000 breskum pundum frá þeim degi til greiðsludags, og af 780.000.000 japönskum jenum frá 9. október 2008 til greiðsludags, allt gegn afhendingu á 1.649.827.000 krónum. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Eftir að hinn áfrýjaði dómur gekk hefur stefnda verið breytt úr hlutafélagi í einkahlutafélag.

I

Eins og greinir í héraðsdómi höfðaði stefndi málið á hendur áfrýjanda til heimtu greiðslu samkvæmt átta gjaldmiðlaskiptasamningum sem gerðir voru 12. og 30. september og 3. og 8. október 2008. Í öllum tilvikum var um að ræða samninga sem fólu í sér endurnýjun á eldri samningum. Samkvæmt samningunum skyldi stefndi afhenda áfrýjanda á fyrri gjalddaga þeirra eða svonefndum upphafsdegi tilgreinda fjárhæð í erlendum myntum gegn greiðslu áfrýjanda á ákveðinni fjárhæð í íslenskum krónum, en hún var miðuð við svonefnt stundargengi sem var tiltekið. Á síðari gjalddaga eða lokadegi samninganna átti áfrýjandi að afhenda stefnda sömu fjárhæð í erlendum myntum gegn greiðslu stefnda í íslenskum krónum sem tók mið af svonefndu framvirku gengi er samanstóð af stundargenginu með tilteknu álagi. Lokadagar samninganna voru í fimm tilvikum 9. október 2008, í tveimur tilvikum 13. sama mánaðar og í einu 14. þess mánaðar. Komu þeir allir út í tapi fyrir áfrýjanda. Efni þessara samninga, gagna sem varða þá og lögskiptum aðila er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Stefndi reisir málatilbúnað sinn á því að áfrýjandi hafi vanefnt samningana á lokadegi þeirra, en þann dag hafi fjárhæðir í erlendum myntum verið umreiknaðar yfir í íslenskar krónur samkvæmt miðgengi Seðlabanka Íslands og skuldajafnað við greiðslur stefnda í íslenskum krónum. Varakrafa stefnda tekur hins vegar mið af því að samningarnir verði gerðir upp eftir efni sínu og án þess að greiðslur aðila verði jafnaðar út.

II

Svo sem fram kemur í héraðsdómi krafðist áfrýjandi þess að málinu yrði vísað frá dómi, en þeirri kröfu hafnaði dómurinn með úrskurði 24. október 2012. Áfrýjandi gerir sem fyrr segir aðallega sömu kröfu hér fyrir dómi.

Áfrýjandi reisir kröfuna fyrst í stað á vanreifun sökum þess að stefndi hafi ekki gert grein fyrir því hvaða gengi hann hafi notað við útreikning á mótframlagi sínu til áfrýjanda samkvæmt samningum þeirra. Jafnframt telur áfrýjandi að stefndi hafi ekki gefið skýringu á því af hverju miða eigi við gengi Seðlabanka Íslands við útreikning á kröfunni þegar önnur gengisskráning hafi verið umsamin. Telur áfrýjandi að gjaldmiðlaskiptasamningarnir verði ekki skildir á annan veg en þann að reikna eigi fjárhæð erlendra gjaldmiðla á lokadegi samninga eftir framvirku gengi. Þannig geti tap áfrýjanda samkvæmt samningunum aldrei orðið meira en sem nemur muninum á stundargengi og framvirka genginu en sá munur svari til álags á stundargengið eftir samningunum. Í öllu falli telur áfrýjandi að efni samninganna að þessu leyti sé óljóst, en stefndi verði að bera hallann af þeim óskýrleika, enda hafi hann einhliða samið skilmálana á sviði sem hann hafði sérþekkingu á, auk þess sem hann hafi á þeim tíma verið stórt fjármálafyrirtæki. Af þessum ástæðum verði dómur ekki lagður á málið.

Eins og áður er rakið fólst í gjaldmiðlaskiptasamningum aðila að stefndi átti á upphafsdegi þeirra að afhenda erlendar myntir gegn greiðslu í íslenskum krónum miðað við tiltekið stundargengi, en áfrýjandi átti á lokadegi samninganna að afhenda sömu erlendu fjárhæð gegn greiðslu í krónum samkvæmt framvirku gengi sem nam stundargenginu að viðbættu álagi. Stefndi miðar málatilbúnað sinn við að honum hafi, eftir skilmálum er gilt hafi í lögskiptum aðila, verið heimilt að umreikna erlendar myntir í íslenskar krónur á lokadegi samninganna miðað við gengi seðlabankans þar sem áfrýjandi stóð ekki skil á greiðslum fyrir sitt leyti. Því hafi umsamið gengi aðeins átt við ef samningarnir voru efndir eftir aðalefni sínu. Að þessu leyti er málatilbúnaður stefnda ljós og í samræmi við almenna skilmála hans fyrir markaðsviðskipti, en gjaldmiðlaskiptasamningarnir vísa til þeirra. Verður því ekki fallist á það með áfrýjanda að málið sé vanreifað að þessu leyti.

Í annan stað reisir áfrýjandi kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi á því að það sé vanreifað sökum þess að kröfugerð og málatilbúnaður stefnda taki ekki mið af því að fimm af þeim átta gjaldmiðlaskiptasamningum, sem málið lúti að og voru með lokadag 9. október 2008, hafi verið framlengdir um einn dag. Af því leiðir að umræddir fimm samningar sem stefndi reisir kröfur sínar að hluta á hafi að fullu verið efndir. Jafnframt bendir áfrýjandi á enn yngri samning, sem ekki hafi verið gerð viðhlítandi grein fyrir og kveði á um skipti á evrum og íslenskum krónum 24. nóvember 2008, en ætla megi að um sé að ræða uppgjör á einum af þeim samningum sem kröfur stefnda taki til. Með hliðsjón af þessu telur áfrýjandi málatilbúnaðinn svo óljósan að vísa beri málinu frá héraðsdómi.

Þótt fallist yrði á það með áfrýjanda að þeir gjaldmiðlaskiptasamningar sem stefndi reisir kröfur sínar á hefðu verið gerðir upp með nýjum samningum, sem fólu í sér framlengingu á fyrri samningum, gæti það ekki varðað frávísun heldur sýknu af kröfu stefnda vegna samninga sem hafi verið efndir. Að réttu lagi koma því slíkar varnir til álita þegar leyst er úr málinu að efni til. Verður því heldur ekki fallist á frávísun málsins af þessari ástæðu og verður þeirri kröfu áfrýjanda hafnað.

III

Áfrýjandi reisir kröfu um ómerkingu hins áfrýjaða dóms á því að héraðsdómur hafi ekki fjallað um þá málsástæðu hans að víkja beri til hliðar í heild eða að hluta gjaldmiðlaskiptasamningum aðila á grundvelli nánari atvika sem eigi undir 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þar sem ekki hafi verið tekin rökstudd afstaða til þeirrar málsástæðu í samræmi við f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sé óhjákvæmilegt að ómerkja dóminn og vísa málinu heim í hérað til meðferðar á ný.

Í greinargerð áfrýjanda til héraðsdóms var umrædd málsástæða hans studd þeim rökum að stefndi hafi við samningsgerðina unnið gegn hagsmunum áfrýjanda í þeim beina tilgangi að auðgast sjálfur. Jafnframt yrði í þessu samhengi að líta til stöðu samningsaðila en með þeim hafi verið augljós aðstöðumunur þar sem stefndi var fjármálafyrirtæki með sérþekkingu á þessum vettvangi meðan áfrýjandi var með atvinnurekstur af öðru tagi og reiddi sig á ráðgjöf stefnda. Í hinum áfrýjaða dómi var vísað til þess að áfrýjandi hafi um árabil átt í verulegum viðskiptum með erlenda gjaldmiðla, þar á meðal með framvirkum skiptasamningum af þeim toga sem málið tekur til. Því hafi starfsmönnum áfrýjanda verið vel ljóst eðli viðskiptanna og sú áhætta sem fylgdi þeim vegna breytinga á gengi gjaldmiðla. Jafnframt vísaði héraðsdómur til þess að áfrýjandi væri stórt fyrirtæki á íslenskan mælikvarða með verulegar tekjur í erlendum myntum og áralanga reynslu af gjaldeyrisviðskiptum. Að þessu gættu tók dómurinn afstöðu til efnis þeirra samninga sem aðilar gerðu og stöðu þeirra við samningsgerðina. Þótt úr þessu hafi verið leyst í öðru samhengi og án þess að berum orðum væri tekið fram að samningunum yrði ekki vikið til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 er þetta ekki slíkur annmarki á hinum áfrýjaða dómi að næg efni séu til að ómerkja hann. Þeirri kröfu áfrýjanda verður því hafnað.

IV

Áfrýjandi reisir einnig kröfu sína um sýknu á fyrrgreindri málsástæðu um að fimm af þeim átta gjaldmiðlaskiptasamningum sem málið taki til hafi verið gerðir upp með nýjum samningum og geti stefndi því ekki átt kröfu á grundvelli þeirra. Þessi málsástæða var ekki höfð uppi í héraði þótt hún sé reist á gögnum sem áfrýjandi hafði þá undir höndum. Standa skilyrði 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 ekki til þess að hún komist að fyrir Hæstarétti. Af sömu ástæðu kemst ekki að sú málsástæða áfrýjanda að stefndi hafi fellt niður samningana með dreifibréfi 16. október 2008 til viðskiptavina sinna þar sem fram kom að afleiðusamningum bankans yrði lokað.

Svo sem áður greinir hafnaði héraðsdómur þeim röksemdum sem áfrýjandi færði fram til stuðnings því að samningunum yrði vikið til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936. Með skírskotun til þess verður þeirri málsástæðu hafnað. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Brim hf., greiði stefnda, LBI ehf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.