612/2013

F, E og S kröfðu Í um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar vegna rafmagnsgirðingar sem þeir settu upp á mörkum jarðarinnar Tungufells, sem þeir munu vera þinglýstir eigendur að, og Hrunaheiða, sem er þjóðlenda í eigu Í. M

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 18. september 2013. Þeir krefjast þess að stefnda verði gert að greiða þeim 2.426.563 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2009 til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Ágreiningur málsaðila snýst um það hvort stefnda sé skylt að endurgreiða áfrýjendum hluta útlagðs kostnaðar af rúmlega 5 km langri rafmagnsgirðingu sem þeir síðarnefndu reistu haustið 2008 sem næst á mörkum jarðarinnar Tungufells í Hrunamannahreppi og Hrunaheiða. Síðastnefnt landsvæði er þjóðlenda í eigu stefnda en áfrýjendurnir E-kk-nf J-kk-nf og S-kk-nf H-kk-nf munu vera þinglýstir eigendur Tungufells. Áfrýjendur halda fram að nauðsynlegt hafi verið fyrir þá að reisa girðinguna til að verjast ágangi búfjár frá jörðum í Hrunamannahreppi sem gangi á sumrin á Hrunaheiðum en sæki á haustin í land Tungufells. Um greiðsluskyldu stefnda vísa þeir í 1. málslið 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga nr. 135/2001 þar sem segir að vilji meiri hluti landeigenda, sem eigi lönd er liggja að afrétti, girða milli afréttar og heimalanda sinna skuli eigendur eða notendur afréttar greiða 4/5 hluta stofnkostnaðar girðingarinnar en eigendur eða ábúendur hlutaðeigandi jarða 1/5 hluta. Óumdeilt sé að stefndi sé eigandi þjóðlendunnar á Hrunaheiðum og sem slíkur sé hann greiðsluskyldur. Að auki tilheyri afréttareign á þjóðlendunni einnig stefnda sem renni frekari stoðum undir greiðsluskyldu hans. Stefnda sé samkvæmt því skylt að bera 4/5 hluta stofnkostnaðar við girðinguna.

Á árinu 1999 lýsti stefndi kröfu sinni til óbyggðanefndar sem starfar samkvæmt lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Laut krafan að því meðal annars að viðurkennt yrði að Hrunaheiðar væru þjóðlenda og að mörk hennar og efstu jarða í Hrunamannahreppi yrðu dregin með nánar tilgreindum hætti. Prestssetrasjóður, sem starfaði samkvæmt lögum nr. 137/1993 um prestssetur, stóð til andsvara og taldi heiðarnar heyra til eignarlands prestssetursjarðarinnar Hruna. Endanlega var skorið úr ágreiningnum með dómi Hæstaréttar 5. október 2006 í máli nr. 133/2006 þar sem staðfest var sú niðurstaða óbyggðanefndar og héraðsdóms að Hrunaheiðar með nánar tilgreindum merkjum væru þjóðlenda, en þær væru jafnframt afréttareign eiganda Hruna. Varðandi aðild að málinu var sérstaklega tekið fram að samkvæmt lögum nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar færi Prestssetrasjóður með yfirstjórn prestssetra. Sjóðurinn hafi því það lögbundna forræði yfir prestssetrum að hann gæti átt aðild að dómsmálum sem þau varða án tillits til þess hvort stefndi sé þar gagnaðili eða aðrir. Eftir setningu laga nr. 82/2007 um breyting á áðurnefndum lögum nr. 78/1997 hefur Kirkjumálasjóður tekið við málefnum prestssetursjarða, en sjóðurinn starfar samkvæmt lögum nr. 138/1993 og lýtur stjórn þjóðkirkjunnar.

Stefndi og þjóðkirkjan gerðu samkomulag 20. október 2006 um „prestssetur og afhendingu þeirra“ með fyrirvara um samþykki Kirkjuþings og Alþingis. Þar segir í 1. gr. að prestssetur og prestsbústaðir, sem Prestssetrasjóður tók við yfirumsjón á 1. janúar 1994, séu eign þjóðkirkjunnar. Hruni var með í upptalningu um prestssetur sem fylgdi samkomulaginu og þetta átti við um. Í 6. gr. laga nr. 82/2007 um breyting á áðurnefndum lögum nr. 78/1997 var eignarréttur þjóðkirkjunnar staðfestur og skyldi hið sama eiga við um prestsbústaði og aðrar eignir sem Prestssetrasjóður hafði keypt, en þetta ákvæði laganna öðlaðist gildi 1. júní 2007. Kirkjumálasjóður sendi sýslumanninum á Selfossi skjal dagsett 4. desember sama ár með beiðni um þinglýsingu þess sem eignarheimildar á Hruna fyrir þjóðkirkjuna og sjóðinn með vísan til áðurnefndra laga og samkomulags. Áfrýjendur byggja á því að eignarréttur að Hruna hafi fyrst á þessu tímamarki færst frá stefnda til Kirkjumálasjóðs og hvergi komi fram að afréttareign jarðarinnar á Hrunaheiðum hafi fylgt með í eignayfirfærslunni. Stefndi sé þannig eigandi bæði þjóðlendunnar og afréttareignar þar, sem áður fylgdi Hruna, og greiðsluskylda stefnda því ótvíræð. Stefndi andmælir þessu og bendir á að ekki sé ágreiningur milli aðila samkomulagsins 20. október 2006 um að afréttareign Hruna á Hrunaheiðum hafi fylgt jörðinni við þinglýsingu á rétti þjóðkirkjunnar yfir henni.

Hinn 20. október 2006 höfðu áfrýjendur uppi kröfu um viðurkenningu á greiðsluskyldu stefnda sem hafnaði henni. Eftir það óskuðu þeir eftir því við nefnd samkvæmt 7. gr. girðingarlaga að hún myndi skera úr ágreiningi aðila og voru þrír menn tilnefndir til að taka sæti í nefndinni á fyrri hluta árs 2009. Úrskurður hennar var kveðinn upp 29. september sama ár og varð niðurstaðan í samræmi við kröfu áfrýjenda. Stefndi neitaði enn greiðsluskyldu. Áfrýjendur höfðuðu málið 12. júní 2012 en stefndi krafðist sýknu. Hann höfðaði jafnframt gagnsök í málinu 10. júlí sama ár þar sem þess var krafist að áðurnefndur úrskurður nefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga yrði felldur úr gildi, en þeirri kröfu beindi hann að Kirkjumálasjóði auk áfrýjenda. Allir gagnstefndu í héraði kröfðust sýknu. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af fjárkröfu áfrýjenda og jafnframt fallist á kröfu hans um að fella úrskurð nefndarinnar úr gildi. Fyrir Hæstarétti krefjast áfrýjendur þess að fjárkrafa þeirra verði tekin til greina en þar er ekki vikið að þeim hluta dómsorðs héraðsdóms að úrskurður nefndarinnar sé felldur úr gildi. Kirkjumálasjóður hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Áfrýjendur benda á að hartnær þrjú ár hafi liðið frá því úrskurður nefndarinnar lá fyrir þar til stefndi gerði reka að því með höfðun gagnsakar að fá hann felldan úr gildi. Þeir byggja á að með þessu hafi stefndi sýnt slíkt tómlæti að hugsanlegur réttur hans til að fá úrskurðinn ógiltan sé niður fallinn.

II

Eins og að framan var getið byggja áfrýjendur á því að eignarhald á Hruna hafi færst frá stefnda til þjóðkirkjunnar með samkomulagi 2006 og lagasetningu 2007. Afréttareign á Hrunaheiðum hafi ekki fylgt með við þessa eignayfirfærslu og tilheyri hún því enn stefnda. Málsástæðan gefur tilefni til að huga sérstaklega að því hvaða þýðingu samkomulagið og lögin hafi haft um eignarráð á jörðinni. Kemur þá til úrlausnar hvort í þessu hafi falist formleg og endanleg viðurkenning stefnda á eignarrétti þjóðkirkjunnar á Hruna, sem þegar var í raun fyrir hendi, eða hvort eignarréttur á jörðinni hafi fyrst á árinu 2007 verið fluttur frá stefnda til þjóðkirkjunnar eða starfseiningar á hennar vegum.

Með setningu laga nr. 78/1997 var kveðið á um eignarrétt að jarðeignum kirkjunnar, en um það hafði lengi verið ágreiningur. Hann náði allt aftur til setningar laga nr. 46/1907 um laun sóknarpresta og laga nr. 50/1907 um sölu kirkjujarða þegar breyttri skipan var komið á um vörslu kirkjueigna samtímis því að stefndi tók að sér í reynd að greiða laun presta þjóðkirkjunnar. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 78/1997 kemur meðal annars fram að samtímis gerð þess hafi viðræðunefndir stefnda og þjóðkirkjunnar náð samkomulagi um kirkjueignir og launagreiðslur til presta og tiltekinna annarra starfsmanna þjóðkirkjunnar. Drög að því samkomulagi fylgdi frumvarpinu, en í 1. gr. þess segir að kirkjujarðir og aðrar kirkjueignir sem þeim fylgja séu eign stefnda að frátöldum prestssetrum og því sem þeim fylgir. Í athugasemdum með 61. gr. frumvarpsins, sem varð 60. gr. laganna, segir meðal annars að stefndi verði formlegur eigandi allra kirkjujarða að frátöldum prestssetrum. Á þeim grunni skuldbindi stefndi sig til að greiða prestum og tilteknum öðrum starfsmönnum þjóðkirkjunnar laun. Þar segir einnig að eins og fram komi í 4. gr. nefnds samkomulags „líta aðilar svo á að þetta samkomulag um eignaafhendingu og skuldbindingu sé fullnaðaruppgjör vegna þeirra verðmæta sem ríkissjóður tók við árið 1907 ... .“

Lög nr. 78/1997 lýstu stefnda réttan eiganda kirkjujarða að undanskildum prestssetursjörðum og í umfjöllun í lögskýringargögnum segir beinlínis að í þessu felist fullnaðaruppgjör vegna verðmæta í eigu þjóðkirkjunnar sem stefndi tók til sín með lögum árið 1907. Í fullnaðaruppgjöri felst að af hálfu þjóðkirkjunnar hafi nú með afhendingu kirkjujarða verið greitt að fullu fyrir þær skuldbindingar sem stefndi tókst á herðar gagnvart henni 1907 eða síðar, en prestssetur voru undanskilin í ákvörðun um endurgjald til stefnda. Í því hlaut að felast að jarðir, sem ótvírætt voru prestssetur, yrðu eftir sem áður eign þjóðkirkjunnar eða starfseininga hennar. Óumdeilt er að prestar hafi setið í Hruna á þessum tíma. Þá hefur Prestssetrasjóður lengi stjórnað málefnum jarðarinnar og mun meðal annars hafa ráðstafað hlunnindum hennar á Hrunaheiðum, svo sem með gerð óformlegs samkomulags við Hrunamannahrepp um að sveitarfélagið annist haustsmölun þar og fái í staðinn arð af veiðihlunnindum fyrir landi heiðanna í Stóru-Laxá.

Dómur Hæstaréttar í áðurnefndu máli nr. 133/2006 féll áður en viðbótarsamkomulag stefnda og þjóðkirkjunnar var gert 20. október 2006, sbr. einnig lög nr. 82/2007. Málsaðilar þar voru Prestssetrasjóður og stefndi, en að framan var greint frá niðurstöðum dómsins um aðild sjóðsins sem talin var heimil. Um þetta er jafnframt að líta til dóms Hæstaréttar 6. september 2005 í máli nr. 367/2005 þar sem stefndi var aðili bæði til sóknar og varnar. Í því máli kom stefndi annars vegar fram með kröfu um viðurkenningu á því að tiltekið landsvæði væri þjóðlenda og jafnframt sem eigandi tveggja jarða þar sem hann mótmælti þjóðlendukröfu sjálfs sín þar eð hún gengi inn á eignarland jarðanna. Samkvæmt dóminum verður dómsmál samkvæmt meginreglum einkamálaréttarfars ekki rekið af sama aðila til sóknar og varnar og var niðurstaða héraðsdóms um frávísun málsins staðfest. Að þessu leyti væri sama aðstaða fyrir hendi hefði stefndi sem eigandi Hruna en ekki Prestssetrasjóður andmælt þjóðlendukröfu stefnda á Hrunaheiðum, en af eldri dóminum verður ráðið að slíkri kröfu stefnda hefði verið vísað frá dómi. Prestssetrasjóður gat á hinn bóginn verið aðili að nefndu dómsmáli nr. 133/2006. Samkvæmt því sem að framan er rakið um síðastnefndan dóm og lagasetningu á árinu 1997 verður lagt til grundvallar að Prestssetrasjóður hafi ekki síðar en á því tímamarki ótvírætt verið eigandi Hruna. Samkomulag stefnda og þjóðkirkjunnar 2006 og lög nr. 82/2007 breyta engu um þann eignarrétt en samkvæmt nefndu samkomulagi skyldi framlag stefnda til Kirkjumálasjóðs hækkað, en önnur prestssetur en þau sem Prestssetrasjóður hafði áður yfirtekið skyldu teljast með kirkjueignum sem féllu í hlut stefnda 1997. Þegar samkomulagsdrögin voru lögð fyrir Kirkjuþing 2006 fylgdi þeim greinargerð þar sem sagði meðal annars að „í samkomulaginu er gengið frá því hvaða prestssetrum Þjóðkirkjan heldur áfram í eigu sinni og hvaða önnur prestssetur færast til ríkisins.“ Að virtu öllu því sem sem að framan greinir verður hafnað málsástæðu áfrýjenda um greiðsluskyldu stefnda sem reist er á því að stefndi hafi verið eigandi Hruna til 2007 og að afréttareign á Hrunaheiðum tilheyri honum ennþá. Greiðsluskylda verður því hvorki felld á stefnda á þeim grunni að hann sé notandi né eigandi afréttareignar á Hrunaheiðum, sbr. 6. gr. girðingarlaga.

III

Áfrýjendur bera því jafnframt við að stefndi sé greiðsluskyldur sem eigandi áðurnefndrar þjóðlendu samkvæmt 6. gr. girðingarlaga. Í héraðsdómi er greint frá forsögu ákvæðisins í eldri lögum um sama efni og að það eigi sér rætur í réttarskipan sem var á vissan hátt með öðru móti þá en nú í eignarréttarlegu tilliti. Þar er einnig getið ummæla í lögskýringargögnum sem styðji það að megináhersla vegna greiðsluskyldu hafi verið lögð á not afréttar þar sem vísað var til þess að afréttar- og upprekstrarfélög eigi að bera aukinn kostnað umfram eigendur eða notendur heimalands jarða, en þörf á girðingum sé meðal annars til komin vegna búfénaðar sem færður er til sumarbeitar á afrétti. Um notkun hugtaksins afréttur í 6. gr. núgildandi girðingarlaga verður einnig að líta til þess að þau eru yngri en lög nr. 58/1998, en um skýringu á hugtakinu verður litið til síðastnefndra laga. Að því virtu sem að framan greinir getur eignarréttur stefnda á þjóðlendu á Hrunaheiðum ekki leitt til þess að krafa áfrýjenda á hendur honum nái fram að ganga.

IV

Í kafla I að framan var greint frá málsástæðu áfrýjenda sem studd er við tómlæti stefnda um að halda fram rétti sínum með því að höfða mál til að fá úrskurð nefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga felldan úr gildi. Þar er einkum á því byggt að tæplega þrjú ár hafi liðið frá því úrskurður nefndarinnar var kveðinn upp 29. september 2009 án þess að stefndi aðhefðist neitt til að fá honum hnekkt.

Áfrýjendur sendu stefnda innheimtubréf 26. nóvember 2009 og kröfðust greiðslu innan tíu daga, en að öðrum kosti yrði krafan innheimt með atbeina dómstóla. Stefndi svaraði lögmanni áfrýjenda með bréfi 1. desember sama ár þar sem boðuð var höfðun máls til að fá úrskurðinum hnekkt. Hvorugur fylgdi þessu þó eftir fyrr en um tveimur og hálfu ári síðar, en áfrýjendur höfðuðu málið eins og áður segir 12. júní 2012 og stefndi gagnsök 10. júlí sama ár. Aðgerðarleysi um framgang málsins var þannig viðhaft á báða bóga. Áfrýjendur krefjast ekki endurskoðunar á þeim hluta héraðsdóms að úrskurður nefndarinnar sé felldur úr gildi. Að öllu virtu verður þessari málsástæðu áfrýjenda hafnað.

Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest eins og nánar segir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest, en rétt er að hvor málaðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu áfrýjenda, Félagsbúsins Tungufelli, E-kk-ef J-kk-ef og S-kk-ef H-kk-ef.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.