152/2017

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu K um að við skipti til fjárslita við lok óvígðrar sambúðar hennar og M yrði miðað við að skipt yrði til helminga hlutum M í félaginu A ehf. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að sambúð aðila hefði staðið í 15 ár. Hefðu þau verið eignalaus í upphafi hennar en á sambúðartímanum hefði ríkt með þeim fjárhagsleg samstaða í öllum atriðum. Endurspeglaðist sá veruleiki í afstöðu þeirra til annarrar eignamyndunar á sambúðartímanum, en af gögnum málsins og málatilbúnaði aðila yrði ráðið að þau sættu sig að óbreyttu við þá niðurstöðu að því sem næst allar eigur þeirra, annað en hið umþrætta félag, skyldi skiptast að jöfnu á milli þeirra. Þá yrðu framlög þeirra til öflunar launatekna, eignamyndunar og uppeldis barna og heimilishalds ekki metin svo, heildstætt séð, að á annað þeirra hallaði að marki í þeim samanburði. Hvað hlutaféð í A ehf. varðaði þá fengi það ekki ráðið úrslitum að félagið, sem stofnað var á sambúðartíma aðila, hefði verið hugarfóstur M, hann stýrt því og byggt það upp án beinnar aðkomu K. Hefðu þau verðmæti sem M þannig skapaði meðal annars orðið til vegna framlags K til annarra þátta er vörðuðu sambúð aðila og fjárhagslega afkomu á umræddum tíma. Hefði M því ekki, með hliðsjón af því heildstæða mati sem leggja bæri til grundvallar fjárskiptum aðila, fært fyrir því haldbær rök að annað ætti að gilda um hlutafjáreignina í A ehf. en aðrar eigur málsaðilanna. Var því fallist á kröfu K um að verðmæti hlutafjár M í A ehf., miðað við viðmiðunardag skiptanna, yrði skipt að jöfnu milli aðila.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf B-kvk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. febrúar 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. febrúar 2017, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að við skipti til fjárslita við lok óvígðrar sambúðar hennar og varnaraðila yrði miðað við að skipt yrði til helminga hlutum varnaraðila í félaginu A ehf. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á framangreinda kröfu hennar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði skráðu málsaðilar sig í sambúð [...] en þau voru þá 23 ára gömul og barnlaus. Þau voru eignalaus í upphafi sambúðar en á sambúðartíma varð eignamyndun sem nánari grein er gerð fyrir í hinum kærða úrskurði. Þau töldu saman fram til skatts öll sambúðarár sín að undanskildum tekjuárunum 2012 og 2013. Á sambúðartímanum héldu þau heimili saman og eignuðust tvö börn, sem fædd eru á árunum [...] og [...]. Á sama tíma öfluðu þau sér jafnframt menntunar en sóknaraðili er [...] og hefur aflað sér framhaldsmenntunar á því sviði en varnaraðili [...] auk þess sem hann stundaði [...]. Aðilar slitu sambúð á árinu 2013 og er ágreiningslaust að viðmiðunardagur fjárslita sé 1. júní þá um sumarið.

Í meginatriðum sýnast aðilar báðir una því að eignir frá sambúðartímanum skuli skiptast að jöfnu á milli þeirra óháð formlegri skráningu eignarhalds. Það á þó ekki við um einkahlutafélagið A sem er til umfjöllunar í máli þessu. Varnaraðili stofnaði félagið á árinu 2009 og var einn skráður fyrir hlutafé í félaginu. Byggir hann á því að sá hlutur eigi við fjárskipti aðila allur að koma í hans hlut en sóknaraðili telur hins vegar að hluturinn í félaginu skuli skiptast að jöfnu á milli aðila.

II

Að lögum gilda ekki settar efnisreglur um skiptingu eigna sambúðarfólks við lok sambúðar þeirra hliðstætt því sem á við um hjúskap. Sú afstaða hefur á hinn bóginn mótast í dómaframkvæmd að líta beri á slíka aðila sem tvo sjálfstæða einstaklinga og að í hlut hvors aðila um sig komi þá þær eignir sem viðkomandi kom með í sambúðina eða eignast meðan á henni stendur. Hefur opinber skráning eigna á viðkomandi aðila því þýðingu í þessu sambandi. Þetta er þó ekki algilt og hefur verið viðurkennt af dómstólum að hvað sem slíkri tilhögun líði þá geti sambúðarmaki átt tilkall til þeirra eigna sem að óbreyttu kæmu í hlut hins aðilans. Er þá litið svo á að sameiginleg eignamyndun hafi orðið á sambúðartímanum sem báðir aðilar eigi tilkall til. Meðal þeirra atriða sem litið er til við mat á þessu er eignastaða aðila við upphaf sambúðar, lengd sambúðar, fjölskylduhagir, þar með talið tilkoma sameiginlegra barna, öflun menntunar á sambúðartíma, tekjuöflun, tilhögun skattskila, sameiginleg not eigna auk fleiri atriða. Að meginreglu hvílir þó sönnunarbyrðin á þeim aðila sem heldur fram slíkri sameiginlegri eignamyndun, þrátt fyrir opinbera skráningu eignar á gagnaðila ellegar tilurð hennar að öðru leyti. Til þess er þó að líta að það hefur áhrif á tilhögun þeirrar sönnunarbyrði hversu mörg framangreindra atriða hafa verið fyrir hendi í sambúð, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar frá 25. janúar 2016 í máli nr. 811/2015 og 15. september 2016 í máli nr. 511/2016.

Svo sem rakið hefur verið hér að framan stóð sambúð aðila í fimmtán ár. Þau voru eignalaus í upphafi hennar en á sambúðartímanum ríkti með þeim fjárhagsleg samstaða í öllum atriðum. Sá veruleiki endurspeglast svo í afstöðu þeirra vegna annarrar eignamyndunar á sambúðartímanum en deilt er um í málinu, en af gögnum þess og málatilbúnaði aðila verður ráðið að þau sætti sig að óbreyttu við þá niðurstöðu að því sem næst allar aðrar eigur þeirra, en umþrætt félag, skuli skipast að jöfnu milli þeirra. Framlög þeirra til öflunar launatekna, eignamyndunar, og uppeldis barna og heimilishalds verða ekki metin svo, heildstætt séð, að á annað halli í þeim mæli að marki í þeim samanburði. Þá sýnast möguleikar þeirra til öflunar menntunar hafa verið mjög sambærilegir.

Hvað hlutaféð í A ehf. varðar þá er fallist á það sem fram kemur í hinum kærða úrskurði að það skipti vart öllu máli fyrir niðurstöðu málsins hvort upphaflegt fjárframlag til stofnunar félagsins hafi komið frá varnaraðila eða verið greitt úr sameiginlegum sjóðum enda um óverulega fjárhæð að ræða. Þá fær það heldur ekki ráðið úrslitum að félagið hafi verið hugarfóstur varnaraðila, hann stýrt því og byggt það upp án beinnar aðkomu sóknaraðila en þess ber þá að gæta að félagið er stofnað á sambúðartímanum. Þau verðmæti sem varnaraðili þannig skapaði urðu meðal annars til vegna framlags sóknaraðila til annarra framangreindra þátta sem vörðuðu sambúð þeirra og fjárhagslega afkomu á þeim sama tíma. Hefur varnaraðili því ekki, með hliðjón af því heildstæða mati sem leggja ber til grundvallar fjárskiptum aðila, fært fyrir því haldbær rök að annað eigi að gilda um hlutafjáreignina í A ehf., eins og hún stóð og miðað við andvirði hlutanna á viðmiðunardegi skipta 1. júní 2013, sbr. 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991, en aðrar eigur málsaðilanna. Samkvæmt þessu er fallist á kröfu sóknaraðila um að við skipti til fjárslita við lok óvígðrar sambúðar með henni og varnaraðila verði lagt til grundvallar að skipt verði til helminga verðmæti hlutafjár varnaraðila í félaginu A ehf. á þann hátt sem í dómsorði greinir.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verður staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Dómsorð:

Við opinber skipti til fjárslita við lok óvígðrar sambúðar milli sóknaraðila, K, og varnaraðila, M, skal skipt að jöfnu verðmæti hlutafjár varnaraðila í félaginu A ehf., 191.920 hlutir að nafnvirði, á viðmiðunardegi skiptanna 1. júní 2013.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.