768/2009

G o.fl. kröfðust þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 31. maí 2006 í máli nr. 2/2004 um að landsvæði innan tilgreindra marka væri þjóðlenda, en landið er hluti mun stærra svæðis sem nefnt var Almenningsskógar Álftaneshrepps hins forna. G. o.fl. reistu kröfur sínar meðal annars á því að beinn eignaréttur þeirra yrði studdur við það að deilusvæðið hafi verið numið í öndverðu og að slíkur eignaréttur hafi haldist eftir það. Í dómi Hæstaréttar var þessari málsástæðu hafnað og fram kemur að ekki væri unnt að útiloka að hið umdeilda svæði eða hluti þess hafi verið numið en beinn eignaréttur hafi ekki flust til síðari rétthafa heldur aðeins óbein eignarréttindi. Vísað var til forsendna fyrir niðurstöðu óbyggðanefndar í málinu þar sem fram kæmi að ekkert lægi fyrir um afmörkun eða yfirfærslu þeirra beinu eignaréttinda sem kynni að hafa verið stofnað til í öndverðu og að frásögn Landnámu, sem áfrýjendur töldu renna stoðum undir að landið hefði upphaflega verið numið, skipti ekki máli varðandi tilvist beins eignaréttar að landsvæðinu. Þá væri jafnframt til þess að líta að mikil eldgos hefðu eytt nyrsta hluta svæðisins eftir landnám og að gögn málsins bæru ekki með sér að minjar um byggð frá landnámstíð hafi fundist á svæðinu. Hvað varðaði sönnun um beinan eignarétt að landsvæðinu vísuðu G o.fl. til heimildar sem þau töldu að studdi þá skýringu þeirra að Almenningsskógar hafi verið sameign lögbýlisjarða í hreppnum. Var um að ræða merkjalýsingu svonefnds umsjónarmanns almennings Álftaness frá 21. júní 1849. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að ekkert landamerkjabréf hafi verið gert fyrir Almenningsskóga eða hluta þeirra eftir setningu landamerkjalaga nr. 5/1882 eða síðar. Ekki var fallist á að beinn eignarréttur yrði leiddur af yfirlýsingunni frá 1849 og fram kemur að hún væri einhliða og bæri ekki með sér afstöðu eigenda nágrannajarða til efnis hennar. G. o.fl. studdu kröfur sínar jafnframt við hefð og að máli skipti að deilusvæðið væri ekki hluti af miðhálendi Íslands, heldur væri um að ræða láglendi á skaga nærri helsta þéttbýli á landi. Þessum málsástæðum var einnig hafnað og ekki talið að G o.fl. hefðu fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á landinu hafi verið fullnægt með þeim venjubundnu  afréttarnotum, sem jarðir í Álftaneshrepp hinum forna hafa eða höfðu áður af því. Þá var vísað til þess að samkvæmt lögum nr. 58/1998 bæri að skera úr um eignarrétt að landi hvort heldur á hálendi Íslands eða utan þess og var í því sambandi vísað í dómafordæmi Hæstaréttar. Í málinu gerðu nánar tilgreindir áfrýjendur sérstaka kröfu um að ógiltur yrði úrskurður óbyggðanefndar um þjóðlendu innan landsvæðis sem nefnt er Garðakirkjuland. Talið var að hér væri um að ræða sérstaka varakröfu þessara áfrýjenda, þó að það kæmi ekki fram í kröfugerð. Kröfunni var hafnað og í þessu sambandi vísað í dóm landamerkjadóms Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfjarðar 14. desember 1971. Þar hafi meðal annars verið afmarkað eignarland Garðakirkjulands gagnvart afréttarlandi, sem var hluti Almenningsskóga, og þar með landfræðileg takmörk óbeins eignarréttar sem þessir áfrýjendur töldu sig eiga. Talið var að dómurinn hefði fullt sönnunargildi um þau atvik sem þar hafi verið ráðið til lykta og fæli í sér bindandi úrslit sakarefnis fyrir áfrýjendur sem aðra. Þá var ekki fallist á kröfu sömu áfrýjenda um að ógilt yrði ákvörðun óbyggðanefndar um málskostnað vegna meðferðar málsins fyrir nefndinni að því er varðaði áfrýjandann BE, og að Í yrði dæmt til að greiða honum hærri fjárhæð. Vísað var til þess að BE hafi ekki verið aðili málsins, hvorki fyrir óbyggðanefndinni né fyrir héraðsdómi, heldur dánarbú foreldra hans, og breytti engu í þeim efnum þó hann væri orðinn aðili að málinu fyrir Hæstarétti eftir að skiptum búsins hafi verið lokið. Í málinu var því ekki fallist á kröfur G. o.fl. og niðurstaða héraðsdóms um að sýkna í staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, P-kk-nf H-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 30. september 2009 en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 25. nóvember 2009. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjuðu þeir héraðsdómi öðru sinni 23. desember 2009. Áfrýjendur krefjast þess að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 31. maí 2006 í máli nr. 2/2004 um að landsvæði innan eftirgreindra marka sé þjóðlenda:

„A. Frá Húsfelli er dregin lína suðaustur í Þríhnjúka og þaðan í Bláfjallahorn. Frá Bláfjallahorni vestur í Litla-Kóngsfell og þaðan í norðaustur í átt að Stóra-Kóngsfelli þar til norðurmörk Krýsuvíkur skera línuna. Þaðan ráða dæmd norðurmörk Krýsuvíkur þar til komið er að skurðarpunkti við línu sem liggur frá Húsfelli með stefnu yfir Hæstaholt á Dauðadölum. Frá þeim skurðarpunkti er þeirri línu síðan fylgt í áðurnefnt Húsfell.

B. Frá Markrakagili í Undirhlíðum er farið norðaustur að Hæstaholti á Dauðadölum. Þaðan er dregin lína til suðurs með því að tekin er stefna af Húsfelli og þeirri stefnu fylgt frá framangreindu Hæstaholti á Dauðadölum að skurðarpunkti við dæmd norðurmörk Krýsuvíkur. Frá þeim skurðarpunkti ráða norðurmörk Krýsuvíkur til vesturs að fyrrnefndu Markrakagili í Undirhlíðum.“ Þá krefjast áfrýjendur að viðurkennt verði að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda. Þeir krefjast að auki málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Áfrýjendurnir dánarbú J-kvk-ef J-kvk-ef, J-kk-nf E-kk-nf, B-kk-nf E-kk-nf, H-kvk-nf E-kvk-nf og H-kk-nf E-kk-nf sem sameiginlega munu vera eigendur 2/3 hluta Selskarðs „krefjast þess að sami úrskurður verði ógiltur að því er varðar þjóðlendur innan landsvæðis sem nefnt er Garðakirkjuland, innan þeirra marka sem lýst er í B. lið hér að framan“ og að viðurkennt verði að innan þess landsvæðis sé engin þjóðlenda. Ennfremur er þess krafist að ógilt verði málskostnaðarákvæði í úrskurði óbyggðanefndar í málinu að því er varðar áfrýjandann B-kk-þf E-kk-þf og að stefndi verði dæmdur til greiða honum málskostnað að fjárhæð 1.350.000 krónur auk virðisaukaskatts vegna málsmeðferðar hjá nefndinni. Héraðsdómi var áfrýjað með tveimur stefnum, annars vegar af hálfu Garðabæjar og hins vegar af hálfu annarra áfrýjenda, og var málið flutt fyrir Hæstarétti í umboði áfrýjenda af tveimur lögmönnum í samræmi við það.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Réttargæslustefndi Hafnarfjarðarkaupstaður krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda.

Áfrýjandinn Garðabær hefur einnig stefnt til réttargæslu fyrir Hæstarétti Prestssetrasjóði, dánarbúi H-kvk-ef K-kvk-ef og dánarbúi H-kvk-ef I-kvk-ef, sem hafa ekki látið málið til sín taka hér fyrir rétti.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 19. október 2010.

I

Samkvæmt 7. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með áorðnum breytingum skal óbyggðanefnd kanna og skera úr um hvaða land teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Nefndin ákvað 27. október 2003 að taka til meðferðar landsvæði á suðvesturlandi innan sveitarfélaga í Gullbringu- og Kjósarsýslum auk þess hluta Árnessýslu, sem nefndin hafði ekki þegar tekið afstöðu til, sbr. 8 gr. og 1. mgr. 10 gr. laga nr. 58/1998. Nánar var því lýst svo að svæðið afmarkaðist til norðurs af mörkum Kjósarhrepps og Hvalfjarðarstrandahrepps, sem fylgi suðurmörkum jarðarinnar Stóra-Botns í síðarnefnda hreppnum, en þau byrji við Botnsvog og endi á Háu-Súlu, og þegar austar dregur af suðurmörkum þeirra jarða, sem óbyggðanefnd tók afstöðu til í fyrri málum varðandi uppsveitir Árnessýslu. Að austan afmarkaðist svæðið af Þjórsá, en að sunnan og vestan af hafi, allt norður að fyrrgreindum mörkum Stóra-Botns. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 20. febrúar 2004 sem vörðuðu allt svæðið. Nefndin birti kröfugerð stefnda 3., 4. og 7. mars 2004 í samræmi við ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 og skoraði á þá, sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði sem féll innan kröfusvæðis stefnda, að lýsa kröfum sínum fyrir 3. júní 2004. Sá frestur var framlengdur til loka sama mánaðar. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í ágúst 2004 kynnti óbyggðanefnd þá ákvörðun sína að fjalla um efnið í sex aðskildum málum. Var eitt þeirra nr. 2/2004 um þjóðlendur á Stór-Reykjavíkursvæði og tók meðal annars til svæða, sem áfrýjendur töldu til eignarlanda sinna eða kröfðust viðurkenningar á víðtækum afnotarétti yfir.

Óbyggðanefnd kvað upp úrskurð í málinu 31. maí 2006. Varð niðurstaðan sú að kröfur stefnda voru teknar til greina á þremur nánar tilgreindum svæðum, þar sem land var talið vera innan marka þjóðlendu. Eitt þeirra er afréttur Álftaneshrepps hins forna eða norðaustanverður hluti Almenningsskóga Álftaness, sem afmarkast eins og fram kemur í A. lið kröfugerðar áfrýjenda. Samkvæmt úrskurðinum er þetta landsvæði jafnframt afréttur jarða í Álftaneshreppi hinum forna, nú Garðabæ, Hafnarfirði og Sveitarfélaginu Álftanesi í skilningi 1. gr. og b. liðar 7. gr. laga nr. 58/1998. Annað þessara svæða, sem talið var innan marka þjóðlendu, var í úrskurði óbyggðanefndar nefnt skógræktarsvæði norðan Krýsuvíkur og sunnan Garðakirkjulands og afmarkast eins og fram kemur í B. lið kröfugerðar áfrýjenda. Í niðurstöðu nefndarinnar kemur jafnframt fram að á þessu svæði sé upprekstrarréttur jarða í Álftaneshreppi hinum forna fallinn niður og að það sé ekki afréttur þeirra.

Áfrýjendur höfðuðu mál með þremur stefnum, sem allar eru dagsettar 28. desember 2006 og voru málin þingfest 18. janúar 2007. Þau voru síðan sameinuð 15. febrúar 2007. Þeir gerðu allir þá kröfu að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar um þjóðlendu á framangreindum svæðum og að viðurkennt yrði að þar væri engin þjóðlenda. Þá gerðu eigendur að 2/3 hlutum Selskarðs sérstaka kröfu, sem tók annars vegar til hluta lands samkvæmt B. lið í kröfugerð áfrýjenda og hins vegar þóknunar eins þeirra fyrir rekstur máls fyrir óbyggðanefnd. Með hinum áfrýjaða dómi var sýknukrafa stefnda tekin til greina.

Fyrir Hæstarétti eru kröfur áfrýjenda hinar sömu og í héraði. Á-kvk-nf J-kvk-nf og J-kvk-nf J-kvk-nf, sem voru málsaðilar í héraði, eru látnar og hafa dánarbú þeirra tekið við aðild málsins. Þá var dánarbú E-kk-ef B-kk-ef og K-kvk-ef J-kvk-ef aðili að málinu í héraði, en skiptum búsins er nú lokið og hafa J-kk-nf, B-kk-nf, H-kvk-nf og H-kk-nf E-hk-nf tekið við aðild málsins.

II

Landið, sem ágreiningur málsaðila tekur til, er hluti mun stærra svæðis sem nefnt var Almenningsskógar Álftaneshrepps hins forna. Í héraðsdómi er getið heimilda um landið frá 18. öld, en afmörkun Almenningsskóga kemur fram í greinargerð og merkjalýsingu svonefnds umsjónarmanns almennings Álftaness 21. júní 1849 og þinglesin var degi síðar, en honum hafði ári fyrr verið falið af sýslumanni eftirlit með nýtingu Almenningsskóga undir umsjón hreppstjóra á Álftanesi. Þetta skjal er tekið upp orðrétt í héraðsdómi, en í meginatriðum var landfræðilegri legu Almenningsskóga lýst þar á þann veg að þeir voru vestan, sunnan og austan við svonefnt Garðakirkjuland, norðan Krýsuvíkur og suðvestan við afrétt Seltjarnarneshrepps hins forna. Sá hluti Almenningsskóga, sem greinir í A. lið kröfugerðar áfrýjenda er austan Garðakirkjulands, en land samkvæmt B. lið sunnan við það. Við meðferð málsins fyrir óbyggðanefnd lýsti stefndi þjóðlendukröfu, sem náði yfir stóran hluta hinna fornu Almenningsskóga en var hafnað um annað en þann hluta, sem greinir í A. og B. lið kröfugerðar áfrýjenda.

Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi reisa áfrýjendur kröfur sínar á því að Almenningsskógar og þar með landið, sem um er deilt í málinu, hafi frá fornu fari tilheyrt jörðum í Álftaneshreppi hinum forna í sameiningu og verið nýtt sem afréttarland þeirra. Til beins eignarréttar hafi stofnast í öndverðu fyrir nám og sá eignarréttur ekki fallið niður eftir það. Jarðirnar hafi haft margs konar not af landinu, svo sem til beitar og hrístekju og þar hafi einnig verið selstaða. Eignarréttur að sumum hinna fornu jarða og þar með öll réttindi þeirra á afréttinum hafi á síðustu áratugum fallið til sveitarfélaganna tveggja, sem séu meðal áfrýjenda, en áfrýjendur séu að öðru leyti einnig eigendur jarða í Álftaneshreppi hinum forna. Til stuðnings kröfum sínum vísa áfrýjendur sérstaklega til áðurnefndrar yfirlýsingar frá 21. júní 1849, sem verði ekki skýrð á annan veg en þann að allar helstu heimildir eignarréttar í Almenningsskógum séu á hendi hinna fornu jarða í sameiningu. Áhersla er lögð á að yfirlýsingin hafi verið þinglesin. Þá hafi friðlýsing gróðurs árið 1848 og ýmsar ráðstafanir á landinu á seinni tímum, svo sem til skógræktar, rennt stoðum undir að það sé háð beinum eignarrétti. Þá viðurkenna áfrýjendur ekki að dómur, sem kveðinn var upp í landamerkjadómi Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfjarðar 14. desember 1971 sé bindandi fyrir þá, en þar var skorið úr ágreiningi um hver væru mörk Krýsuvíkur til norðurs og Garðakirkjulands til suðurs. Óbyggðanefnd hafi á hinn bóginn í úrskurði sínum tekið mið af dómsniðurstöðunni við afmörkun sína á merkjum þessara jarða gagnvart Almenningsskógum Álftaneshrepps hins forna. Áfrýjendur skýra afstöðu sína til dómsins með því að þeir hafi á sínum tíma ekki átt aðild að dómsmálinu, en af hálfu annarra áfrýjenda en Garðabæjar er jafnframt teflt fram að þeir hafi þá ekki vitað að dómsmál hafi verið höfðað, sem snerti hagsmuni þeirra í Almenningsskógum, og þeir því ekki átt þess kost að skýra málstað sinn. Áfrýjendur styðja kröfur sínar jafnframt við hefð, sem og að máli skipti að deilusvæðið sé ekki hluti af miðhálendi Íslands, heldur sé um að ræða láglendi á skaga nærri helsta þéttbýli á landinu. Fyrir Hæstarétti byggja áfrýjendur, aðrir en Garðabær, loks á því að í kröfugerð stefnda fyrir óbyggðanefnd felist mikil mismunun þar sem hart hafi verið gengið fram gagnvart þeim, en á Langanesi og fleiri svæðum á norðausturlandi hafi engar kröfur um þjóðlendu verið gerðar þrátt fyrir að aðstæður hafi frekar gefið tilefni til kröfugerðar þar. Með þessu sé meðal annars brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Allir áfrýjendur telja eignarrétt sinn varinn meðal annars af 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu.

Fyrir Hæstarétti vísar stefndi almennt til sjónarmiða, sem óbyggðanefnd reisir úrskurð sinn á, og forsendna héraðsdóms sem hann gerir að sínum. Hann telur ósannað að landið hafi verið numið og þar með stofnað til beins eignarréttar yfir því, og með hliðsjón af staðháttum teljist það ólíklegt. Jafnvel þótt svo yrði talið hafi sá eignarréttur síðar fallið niður og samnotaafréttur orðið til á sama hátt og á ónumdum svæðum. Landið hafi þannig fyrst og fremst verið nýtt til sumarbeitar fyrir búfé. Slíkum notum verði ekki jafnað til venjulegra eignarnota og breyti engu um það þótt einhvern tíma hafi verið selstöður á landinu og nokkur hrístaka stunduð á síðari tímum. Skilyrði hefðar séu ekki heldur uppfyllt til að eignaryfirráð geti hafa stofnast. Stefndi mótmælir því að áfrýjendur geti reist kröfu um beinan eignarrétt að þrætulandinu á áðurnefndri merkjalýsingu frá 1849. Hún sé einhliða yfirlýsing en ekki landamerkjabréf og ekki sé um jörð að ræða heldur afrétt. Með yfirlýsingunni hafi Almenningsskógar verið afmarkaðir, en orðalag bendi til að skjalinu sé ekki ætlað að veita eða upplýsa um eignarrétt á svæðinu, hvorki til handa tilteknum mönnum né jörðum. Hluti svæðisins sé afréttur Álftaneshrepps hins forna, en hluti innan merkja Krýsuvíkur auk jarða í Hafnarfirði og Ölfushreppi. Úrskurður óbyggðanefndar um þjóðlendu taki til þess hluta Almenningsskóga sem landamerkjabréf jarða utan Ölfushrepps nái ekki yfir. Þá telur stefndi að óbyggðanefnd hafi verið rétt að byggja á áðurnefndum dómi frá 14. desember 1971 og henni ekki borið að rannsaka sérstaklega umfram það atvik, sem þar sé fjallað um. Stefndi mótmælir jafnframt staðhæfingu áfrýjanda um að tilgreint örnefni hafi verið ranglega staðsett í dóminum. Þá telur hann ekki skipta máli að þrætusvæðið sé utan miðhálendis Íslands. Stefndi mótmælir loks málskostnaðarkröfu áfrýjandans B-kk-ef E-kk-ef og bendir sérstaklega á að hann hafi ekki átt aðild að málinu í héraði.

Réttargæslustefndi Hafnarfjarðarkaupstaður er eigandi þess hluta Garðakirkjulands, sem liggur að Almenningsskógum og lýst var hér að framan. Hann kveðst una úrskurði óbyggðanefndar og vera ósammála áfrýjendum um að landið, sem deila málsaðila stendur um, sé eignarland áfrýjenda. Samkvæmt merkjalýsingunni 21. júní 1849 sé um almenning að ræða þar sem lögbýlisjarðir í Álftaneshreppi hinum forna kunni að hafa átt takmörkuð eignarréttindi. Dómur 14. desember 1971 sé bindandi fyrir áfrýjendur sem aðra. Sérstaklega er mótmælt staðhæfingu áfrýjandans Garðabæjar að hann hafi nýtt umþrætt land eins og um eignarland væri að ræða. Þá áréttar hann fyrri mótmæli við því að jörðin Selskarð eigi beitarréttindi innan staðarmarka réttargæslustefnda líkt og aðrir áfrýjendur en Garðabær haldi fram. Þannig hafi matsnefnd eignarnámsbóta í tilgreindum úrskurði sínum 1. nóvember 2004 komist að þeirri niðurstöðu að slíkur réttur hafi fallið niður fyrir vanlýsingu eftir að lög nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum tóku gildi.

III

Með dómi Hæstaréttar 29. október 2009 í máli nr. 685/2008 var leyst úr ágreiningi vegna þjóðlendukröfu stefnda á afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna, en hann liggur norðan að því svæði sem tilgreint er í A. lið kröfugerðar áfrýjenda. Af hálfu áfrýjenda í því máli var þeirri málsástæðu borið við að sú ákvörðun óbyggðanefndar að taka svæði á suðvesturlandi innan landnáms I-kk-ef A-kk-ef til meðferðar og úrskurðar samrýmdist ekki skýrum markmiðum sem búið hafi að baki lögum nr. 58/1998. Um það var vísað til athugasemda, sem fylgdu frumvarpi sem varð að þeim lögum, en þar sé ítrekað vikið að hálendinu eða hálendissvæðum í tengslum við nauðsyn á að skýra eignarráð á landi, sem deilur hafi lengi staðið um. Svæðið, sem til umfjöllunar var, falli ekki undir það að vera hluti af hálendi Íslands. Um þetta var tekið fram í dómi Hæstaréttar að lög nr. 58/1998 mæli fyrir um aðferð til að eyða óvissu um eignarráð á landi þar sem slík staða sé fyrir hendi. Það eigi fyrst og fremst við um víðáttumikil svæði á hálendi Íslands en einskorðist ekki við þau. Eftir setningu laganna hafi óbyggðanefnd tekið fyrir að skera úr um mörk þjóðlendu og eignarlanda á stórum svæðum við sjó á Skeiðarársandi og Breiðamerkursandi í einungis fárra metra hæð yfir sjávarmáli. Þeim málum hafi lokið með dómi Hæstaréttar 11. maí 2006 í máli nr. 496/2005 þar sem hafnað var kröfu um þjóðlendu á Skeiðarársandi en fallist á að eigendalaus svæði á Breiðamerkursandi væru þjóðlenda. Skýring á lögunum að þessu leyti liggi því þegar fyrir á þann veg að undir þau fellur að skera úr um eignarrétt að landi hvort heldur er á hálendi Íslands eða utan þess. Að þessu virtu verður hafnað málsástæðu áfrýjenda, sem að þessu lýtur.

IV

Að framan var getið dóms, sem kveðinn var upp í landamerkjadómi Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfjarðar 14. desember 1971, en hann hefur þýðingu hér einkum að því er varðar afmörkun þess svæðis, sem um ræðir í B. lið kröfugerðar áfrýjenda. Aðilar málsins voru annars vegar jarðeignadeild ríkisins og sýslusjóður Gullbringusýslu og hins vegar Hafnarfjarðarkaupstaður, en dóminum var ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Óbyggðanefnd lagði dóminn til grundvallar í úrskurði sínum, en áður var getið þeirra ástæðna sem áfrýjendur bera fyrir sig því til stuðnings að þeir séu ekki bundnir af niðurstöðu hans.

Í dóminum kemur fram að hinn 10. desember 1968 hafi verið gefin út opinber stefna í málinu, sem birst hafi í tilgreindu tölublaði Lögbirtingablaðs 21. sama mánaðar. Þar hafi verið gerð grein fyrir kröfum málsaðila og stefnt fyrir dóminn hverjum þeim, sem teldi til réttar yfir landsvæði því, sem liggur að Krýsuvíkurlandi að norðan og landi Hafnarfjarðarkaupstaðar að austan og sunnan samkvæmt kröfulýsingum aðilanna. Einungis eigandi jarðarinnar Vatnsenda hafi mætt í málinu samkvæmt þeirri auglýsingu, en engar kröfur gert. Þá hafi dómurinn talið að hér gæti hugsanlega verið um afréttarland eða almenning að ræða og því hafi sveitarstjórnum nærliggjandi sveitarfélaga áður verið ritað bréf um málið og þeim gefinn kostur á að gæta réttar síns, „en eigi kom fram áhugi af þeirra hálfu að gerast aðiljar að máli þessu.“

Af hálfu áfrýjenda kom fram við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti að áðurnefnd opinber stefna 10. desember 1968 hafi verið eignardómsstefna. Um slík mál giltu á þeim tíma ákvæði í XIX. kafla laga nr. 85/1936 um meðferð einkamála í héraði, en með eignardómsstefnu var stefnt fyrir dóm hverjum þeim, sem teldi sig eiga réttar að gæta við úrlausn um kröfur aðila. Samkvæmt lokamálslið 220. gr. laganna hafði sá, sem öðlaðist eignardóm, heimild til að ráða yfir og ráðstafa eigninni eins og hann hefði til þess afsalsbréf eða annað viðeigandi skjal. Með dóminum var eignarland Krýsuvíkur og Garðakirkjulands afmarkað gagnvart afréttarlandi, sem var hluti Almenningsskóga, þar sem meðal annars var lagt til grundvallar hvernig skýra bæri landamerkjabréf fyrir Garðakirkjuland frá 7. júní 1890 og Krýsuvík frá 14. maí 1890. Dómurinn hefur fullt sönnunargildi um þau atvik, sem þar var ráðið til lykta, og felur í sér bindandi úrslit sakarefnisins jafnt fyrir áfrýjendur sem aðra. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var einnig byggt á því af hálfu áfrýjenda að annmarki hafi verið á eignardómsstefnunni, sem leiði til þess að líta eigi framhjá dóminum. Þessi málsástæða er of seint fram komin og kemur ekki til álita þegar af þeirri ástæðu. Málsástæður áfrýjenda að öðru leyti í þessum þætti málsins eru haldlausar og er hafnað.

V

Áður var greint frá gagnstæðum sjónarmiðum málsaðila um það hvort ætla megi að landið sem deilt er um hafi verið numið í öndverðu. Um það vísa áfrýjendur til Landnámabókar, sem þeir telja styðja að landið hafi upphaflega verið numið. Að þessu leyti er lík staða fyrir hendi og var í dómi Hæstaréttar í máli nr. 685/2008 um afrétt Seltjarnarneshrepps hins forna, en í báðum tilvikum fellur deilusvæðið innan þeirra marka, sem dregin eru í Landnámabók utan um landnám I-kk-ef A-kk-ef, þótt ekki greini þar hve langt inn til landsins það náði. Í þeim dómi sagði að ganga mætti út frá að deilusvæðið hafi verið mun grónara við landnám en síðar varð og hæð verulegs hluta þess yfir sjávarmáli og staðhættir að öðru leyti ekki slíkir að girt hafi fyrir að landið yrði numið. Ekki væri því unnt að útiloka að landsvæðið eða hluti þess hafi verið numinn. Þessi ályktun á með sama hætti við um landið, sem deilt er um í þessu máli. Af ástæðum, sem nánar greinir í dómi í máli nr. 685/2008 var síðan komist að þeirri niðurstöðu að hvað sem liði upphaflegum eignarrétti hafi beinn eignarréttur ekki flust til síðari rétthafa heldur aðeins óbein eignarréttindi.

Í forsendum fyrir niðurstöðu óbyggðanefndar í því máli, sem hér er til úrlausnar, kemur meðal annars fram að ekkert liggi fyrir um afmörkun eða yfirfærslu þeirra beinu eignarréttinda, sem kynni að hafa verið stofnað til í öndverðu og séu þau því niður fallin. Afrétturinn sé samnotaafréttur og frásögn Landnámabókar skipti ekki máli varðandi tilvist beins eignarréttar að landsvæðinu. Varðandi þetta er jafnframt til þess að líta að mikil eldgos úr gígum við Stóra-Kóngsfell eyddu nyrsta hluta svæðisins sem mun hafa gerst að minnsta kosti að hluta síðar en árið 900 og þar með eftir landnám, en þar er nú Húsfellsbruni. Þá bera gögn málsins ekki með skýrum hætti að minjar um byggð frá landnámstíð hafi fundist á hinu umdeilda svæði. Samkvæmt því, sem að framan greinir, verður hafnað þeirri málsástæðu áfrýjenda að beinn eignarréttur þeirra verði studdur við það að deilusvæðið hafi verið numið í öndverðu og að slíkur eignarréttur hafi haldist eftir það.

VI

Eftir gildistöku laga nr. 58/1998 hafa í Hæstarétti verið kveðnir upp dómar í allmörgum málum þar sem skorið var úr ágreiningi um mörk þjóðlendna og eignarlanda, en hinn fyrsti þeirra var 21. október 2004 í máli nr. 48/2004. Þeir eru fordæmi við úrlausn málsins að því leyti sem í þeim var fjallað um almenn atriði sem reynir á með sama hætti og nú. Í áðurnefndum dómi tók rétturinn meðal annars almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Þess var getið að landamerkjabréf séu ekki einungis gerð fyrir jarðir, en þekkt sé að þau hafi verið gerð fyrir til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Almennt auki það gildi landamerkjabréfs sé það áritað um samþykki aðliggjandi jarða. Líta verði til þess hvort til séu eldri heimildir, sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Dómaframkvæmd ber þannig með sér að landamerkjabréf eru mikilvæg sönnunargögn við úrlausn ágreinings um mörk þjóðlendna og eignarlanda, þótt landamerkjabréf fyrir jörð feli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða en slíkt bréf fyrir afrétt, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð.

Með setningu landamerkjalaga nr. 5/1882 var í fyrsta sinn lögð sú skylda á hvern landeiganda að halda við glöggum landamerkjum fyrir jörð sinni, sbr. 1. gr. laganna. Tekið var fram að sama regla gilti einnig um afrétti og aðrar óbyggðar lendur að því leyti sem því yrði við komið. Með 3. gr. laganna var eiganda eða umráðamanni hverrar jarðar gert skylt að skrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðar sinnar. Þá merkjalýsingu skyldi hann sýna hverjum þeim, sem land ætti til móts við hann og skyldu þeir rita á lýsinguna samþykki sitt, hver fyrir sína jörð, nema þeir álíti lýsingu hans eigi rétta. Samkvæmt 4. gr. skyldi eftir það fá sýslumanni merkjalýsinguna í hendur til þinglesturs. Hvorki var gert sérstakt landamerkjabréf fyrir Almenningsskóga Álftaneshrepps hins forna í kjölfar setningar landamerkjalaga árið 1882 né síðar og ekki heldur fyrir þann hluta þeirra sem kröfugerð áfrýjenda beinist að. Landamerkjabréf voru hins vegar gerð fyrir nokkrar jarðir, sem tóku meðal annars yfir verulegan hluta Almenningsskóga, þar á meðal Krýsuvík og Garðakirkjuland, sem voru þinglesin í kjölfarið, árituð af eigendum flestra aðliggjandi jarða, í einstaka tilvikum með athugasemd. Kröfur áfrýjenda fá því ekki stoð í heimildum af þessum toga. Hér er það álitaefni því ekki fyrir hendi hvort önnur gögn geti fallið að skýrum lýsingum í landamerkjabréfi, heldur það hvort þau geti bætt upp að slíku bréfi er ekki til að dreifa og nægi ein sér til að kröfur áfrýjenda verði teknar til greina.

Í héraðsdómi er getið um eldri heimildir þar sem vikið var að afréttarsvæðum, sem hér um ræðir, og eignarhalds á fyrri tíð á jörðum í Álftaneshreppi hinum forna. Áður er fram komið að áfrýjendur reisa kröfur sínar einkum á merkjalýsingu 21. júní 1849, sem þeir telja að styðji þá skýringu að Almenningsskógar hafi verið sameign lögbýlisjarða í hreppnum. Hér að framan var komist að þeirri niðurstöðu að hvað sem liði hugsanlegri stofnun beins eignarréttar fyrir nám í öndverðu hafi slíkur réttur ekki flust til síðari rétthafa heldur aðeins óbein eignarréttindi. Ekkert er fram komið sem rennt getur stoðum undir að stofnað hafi verið til beinna eignaryfirráða að svæðinu eftir það fram til 21. júní 1849. Við þessar aðstæður var yfirlýsing umsjónarmanns þann dag gefin og er úrlausnarefnið því í raun hvort með henni hafi verið stofnað til beins eignarréttar. Að því verður að gæta að yfirlýsingin var einhliða og ber ekki með sér afstöðu eigenda nágrannajarða til efnis hennar. Hún er skýr um afmörkun þess svæðis, sem umsjónarmaðurinn taldi sig hafa eftirlit með, en að öðru leyti er orðalagi hagað með ýmsu móti í umfjöllun um almenning eða afrétt þar, svo sem nánar greinir í héraðsdómi. Vísun til afréttarnota svæðisins fyrir jarðir í Álftaneshreppi felur ekki í sér ráðagerð um neinn rétt þeirra umfram afréttarnot, sem áður hefur verið greint frá hver voru. Merkjalýsingin var þinglesin, en framhjá henni var horft við gerð landamerkjabréfa fyrir jarðir í Grindavík, núverandi Ölfushreppi og Hafnarfirði á ofanverðri 19. öld. Þegar allt framangreint er virt verður fallist á með stefnda að nefnd yfirlýsing veiti áfrýjendum ekki sönnun um beinan eignarrétt að landsvæðum, sem kröfur þeirra beinast að.

Áfrýjendur styðja kröfur sínar ennfremur við hefð. Þeir hafa ekki fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á landinu hafi verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum, sem jarðir í Álftaneshreppi hinum forna hafa eða höfðu áður af því. Er þá meðal annars til þess að líta að inn á land þetta, sem ekki er afgirt, hefur búfénaður leitað frá öðrum jörðum. Þá greinir í héraðsdómi frá því að hluti landsins hafi á síðustu árum verið tekinn til skógræktar og landgræðslu og getið samninga, sem gerðir hafa verið í því skyni á árunum 1995 og 1999. Sá síðarnefndi var gerður eftir gildistöku laga nr. 58/1998, en eftir það tímamark er ekki unnt að eignast eignarréttindi innan þjóðlendu fyrir hefð, sbr. 8. mgr. 3. gr. laganna. Síðarnefndi samningurinn var gerður svo skömmu fyrir gildistöku laganna að hefðarhald verður þegar af þeim sökum ekki stutt við hann. Samningarnir hafa því ekki þýðingu fyrir úrlausn málsins.

Áður var getið þeirrar málsástæðu annarra áfrýjenda en Garðabæjar að brot á jafnræðisreglu stjórnarskrár skipti máli við úrlausn um kröfur þeirra. Þessari málsástæðu var ekki haldið fram fyrr en við meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Hún er of seint fram komin og kemur þegar af þeirri ástæðu ekki til álita.

VII

Eigendur hluta Selskarðs gera í málinu sérstaka kröfu um að ógiltur verði úrskurður óbyggðanefndar um þjóðlendu innan landsvæðis, sem nefnt var Garðakirkjuland. Land, sem þannig er vísað til, tekur til hluta svæðis samkvæmt B. lið kröfugerðar áfrýjenda og verður ráðið að um sé að ræða sem næst helming þess. Þótt ekki komi það fram í kröfugerðinni verður litið svo á að um sé að ræða sérstaka varakröfu þessara áfrýjenda. Krafan er skýrð með því að Selskarð hafi átt beitarrétt í Garðakirkjulandi. Stefndi hafi með afsali 30. ágúst 1913 selt réttargæslustefnda Hafnarfjarðarkaupstað þann hluta landsins, sem liggur að Almenningsskógum, sem hafi þó engu breytt um að beitarrétturinn hafi haldist þrátt fyrir yfirfærslu hins beina eignarréttar eins og tekið sé skýrt fram í afsalinu. Garðakirkjuland hafi náð lengra til suðurs en áðurnefndur dómur 14. desember 1971 hafi lagt til grundvallar. Að framan var komist að þeirri niðurstöðu að með dóminum hafi verið skorið endanlega úr um hvar suðurmörk Garðakirkjulands liggja og þar með landfræðileg takmörk óbeins eignarréttar sem þessir áfrýjendur telja sig eiga. Þessari kröfu þeirra er því hafnað þegar af þeirri ástæðu.

Sömu áfrýjendur krefjast þess loks að ógilt verði ákvörðun óbyggðanefndar um málskostnað vegna meðferðar málsins fyrir nefndinni að því er varðar áfrýjandann B-kk-þf E-kk-þf og stefndi dæmdur til að greiða honum hærri fjárhæð en nefndin ákvað. Hér er þess að gæta að í úrskurði nefndarinnar kemur fram að útlagður kostnaður málsaðila, annarra en stefnda þessa máls, hafi þegar verð endurgreiddur úr ríkissjóði. Að auki var málflytjendum aðila ákveðin þóknun hverjum fyrir sig. Greiðslan, sem hér um ræðir og nefndin úrskurðaði um, var til B-kk-ef E-kk-ef persónulega sem umboðsmanns eigenda hluta Selskarðs, en meðal þeirra var dánarbú foreldra hans. Í málatilbúnaði sínum í héraði reisti dánarbúið kröfuna ekki á 17. gr. laga nr. 58/1998, en vísaði til reiknings B-kk-ef, sem hann hafi lagt fyrir óbyggðanefnd. B-kk-nf var hvorki aðili málsins fyrir óbyggðanefnd né héraðsdómi heldur dánarbúið, sem gat fyrir héraðsdómi ekki gert kröfur í þágu annarra en sjálfs sín í málinu. Skiptir þá engu þótt B-kk-nf sé orðinn aðili að málinu fyrir Hæstarétti eftir að skiptum búsins var lokið. Kröfunni verður hafnað þegar af þessari ástæðu.

Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest, þar á meðal um málskostnað og gjafsóknarkostnað. Áfrýjendur njóta allir gjafsóknar fyrir Hæstarétti og verður gjafsóknarkostnaður þeirra ákveðinn eins nánar greinir í dómsorði. Málskostnaður fellur niður að öðru leyti en því að áfrýjendurnir Garðabær og Sveitarfélagið Álftanes verða dæmdir til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, Garðabæjar, I-kvk-ef I-kvk-ef, V-kk-ef J-kk-ef, J-kvk-ef K-kvk-ef, K-kk-ef K. Þ-kk-ef, V-kvk-ef G-kvk-ef, H-kvk-ef K-kvk-ef, S-kk-ef H-kk-ef H-kk-ef, J-kk-ef S-kk-ef, G-kvk-ef S-kvk-ef, Ö-kvk-ef S. S-kvk-ef, Ó-kk-ef T-kk-ef S-kk-ef, M-kvk-ef S-kvk-ef, G-kvk-ef S-kvk-ef, H-kvk-ef S-kvk-ef, A-kvk-ef G-kvk-ef E-kvk-ef, S-kk-ef E-kk-ef, K-kk-ef E-kk-ef, E-kk-ef H-kk-ef Á-kk-ef, Kirkjubrúar-Íbúðasvæðis ehf., E-kk-ef H-kk-ef, Ó-kk-ef S-kk-ef S-kk-ef, J-kk-ef G-kk-ef G-kk-ef, K-kvk-ef G-kk-ef, Þ-kvk-ef G-kvk-ef, F-kk-ef I-kk-ef J-kk-ef, Ö-kvk-ef Þ-kvk-ef J-kvk-ef, J-kvk-ef J-kvk-ef, dánarbús Á-kvk-ef J-kvk-ef, E-kvk-ef J-kvk-ef, S-kk-ef J-kk-ef, S-kk-ef J-kk-ef, J-kk-ef J-kk-ef, I-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef, Þ-kk-ef S-kk-ef, Þ-kk-ef S-kk-ef, Ö-kvk-ef G-kvk-ef, Ö-kvk-ef B. G-kvk-ef, G-kvk-ef G-kvk-ef, R-kvk-ef N-kvk-ef, R-kk-ef G-kk-ef, Þ-kvk-ef E-kvk-ef, J-kvk-ef B-kvk-ef E-kvk-ef, S-kk-ef E-kk-ef, H-kvk-ef P. E-kvk-ef, E-kvk-ef M. V-kk-ef, J-kk-ef F. V-kk-ef, Kirkjuhvols sf., E-kk-ef S-kk-ef, M-kvk-ef B-kvk-ef S-kvk-ef, A-kvk-ef S-kvk-ef, G-kvk-ef H-kvk-ef, H-kk-ef M-kk-ef H-kk-ef, B-kvk-ef J-kvk-ef, G-kk-ef B-kk-ef J-kk-ef, V-kk-ef J-kk-ef, Þ-kk-ef J-kk-ef, M-kk-ef J-kk-ef, M-kvk-ef G-kvk-ef, J-kk-ef G-kk-ef, T-kvk-ef R-kvk-ef G-kvk-ef, Ú-kk-ef Á-kk-ef, S-kk-ef G-kk-ef, P-kk-ef H-kk-ef Á-kk-ef, E-kvk-ef K. G-kvk-ef, S-kk-ef R-kk-ef E-kk-ef, E-kvk-ef S-kvk-ef E-kvk-ef, Þ-kvk-ef Á-kvk-ef, A-kvk-ef Þ-kvk-ef, dánarbús J-kvk-ef J-kvk-ef, J-kk-ef E-kk-ef, B-kk-ef E-kk-ef, H-kvk-ef E-kvk-ef, H-kk-ef E-kk-ef, E-kvk-ef R-kvk-ef og Sveitarfélagsins Álftaness greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna þeirra, 900.000 krónur til hvors.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður að öðru leyti en því að áfrýjendurnir Garðabær og Sveitarfélagið Álftanes greiði hvor um sig stefnda, íslenska ríkinu, 900.000 krónur í málskostnað.