7/2020

Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem krafa barna E heitins um að innstæður á tilteknum bankareikningum í Bandaríkjunum féllu undir opinber skipti á dánarbúi E var tekin til greina. A, eiginkona E, kærði úrskurð Landsréttar til Hæstaréttar og krafðist viðurkenningar á því að innstæður á bankareikningunum féllu ekki undir skipti á dánarbúi E. Ágreiningur aðila laut að því hvort að um eignarhald fjármuna á reikningunum færi eftir ákvæðum íslenskra lagareglna eða laga í Suður Karólínu fylki í Bandaríkjunum um svokallað JTWROS sem fæli í sér að við andlát skammlífari sameiganda ljúki eignarrétti hans og öll eignin falli þar með óskipt til hins langlífari. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt ólögfestum lagaskilareglum væri sú meginregla talin gilda að um erfðir færi eftir reglum þess lands þar sem arfleiðandi átti síðast heimilisfesti. Sé í lögum erlends ríkis, þar sem eign er, mælt fyrir um sérstakar reglur varðandi slíkar eignir, sem komi í stað almennra reglna, víki meginreglan fyrir sérreglunni og beri þá að beita um eignina lögum þess lands þar sem hún er. Þegar sakarefni eða málsaðilar hafi slík tengsl við erlent ríki, að til beitingar reglna þess ríkis komi fyrir íslenskum dómstólum um sakarefnið í heild eða að hluta, þurfi að heimfæra lagareglur um hið erlenda lögfræðilega fyrirkomulag sem um ræðir til réttarsviðs en við slíka heimfærslu beri almennt að styðjast við lög dómstólslandsins. Ef hið erlenda fyrirkomulag sé mjög ólíkt því sem tíðkast í dómstólslandinu eða þekkist jafnvel ekki þar geti þó verið varhugavert eða orkað tvímælis að heimfæra það til annars réttarsviðs en þess sem miðað er við í því erlenda ríki þar sem reglan á uppruna sinn. Geti við þær aðstæður verið réttlætanlegt að víkja frá meginreglunni um að heimfærsla til réttarsviðs lúti lögum dómstólslandsins og láta hana þess í stað ráðast af lögum í hinu erlenda ríki. Taldi Hæstiréttur að A hefði með framlagðri matsgerð dómkvadds manns sannað tilvist og efni þeirra bandarísku lagareglna sem málatilbúnaður hennar var reistur á. Jafnframt taldi Hæstiréttur að umræddir bankareikningar hefðu verið stofnaðir, skráðir og varðveittir í fjármálastofnunum í Suður Karólínu fylki í samræmi við reglur bandarískrar löggjafar um fjármálastofnanir og fyrrnefndar JTWROS-reglur en á grundvelli síðarnefndu reglnanna hefði A við andlát E orðið eini eigandi þeirra. Var krafa A um að innstæður á bankareikningunum í Bandaríkjunum féllu ekki undir opinber skipti á dánarbúi E því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, I-kvk-nf E-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar 2. janúar 2020 en kærumálsgögn bárust réttinum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 19. desember 2019.

Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að innstæður á reikningi [...] í Bank of America og á reikningi [...] í Merill Edge falli ekki undir skipti á dánarbúi E. Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðilar greiði sér óskipt kostnað vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 13. maí 2020.

I

Í málinu greinir aðila á um hvort innstæður á reikningi [...] í Bank of America og á reikningi [...] í Merill Edge banka, báðir í Bandaríkjunum, falli undir skipti á dánarbúi E sem lést [...]. Krafa sóknaraðila sem er eftirlifandi maki E er á því reist að um eignarhald fjármuna á reikningunum fari eftir ákvæðum laga í Suður Karólínu um svokallað „joint tenancy with the right of survivorship“, skammstafað JTWROS. Reikningarnir sem stofnaðir hafi verið á árunum [...] og [...] hafi frá upphafi verið skráðir eign þeirra beggja, E og sóknaraðila, samkvæmt JTWROS-reglunum. Reikningar sem lúti þeim reglum séu í óskiptri sameign tveggja eða fleiri. Við andlát skammlífari sameiganda ljúki eignarrétti hans og falli öll eignin þá óskipt til hins langlífari. Samkvæmt reglum alþjóðlegs einkamálaréttar, sem séu hluti íslensks landsréttar, beri um reikningana að beita reglum þess lands sem samningarnir hafi sterkust tengsl við en það séu reglur í Suður Karólínu fylki í Bandaríkjunum.

Varnaraðilar, sem eru börn E af fyrra hjónabandi, telja á hinn bóginn að þar sem E og sóknaraðili hafi verið íslenskir ríkisborgarar og með lögheimili á Íslandi eigi erfðalög nr. 8/1962 og lög nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. að gilda um dánarbússkiptin í heild og umræddir reikningar að koma til skipta samkvæmt þeim. Reikningarnir hafi verið stofnaðir á árunum [...] og [...] en E og sóknaraðili hafi gengið í hjónaband og gert með sér kaupmála árið [...], eftir að meint samkomulag um „joint tenancy with the right of survivorship“ eigi að hafa verið gert. Verði litið svo á að stofnast hafi til eignarréttar á grundvelli JTWROS-reglnanna við stofnun reikninganna sé í öllu falli ljóst að þeirri eignarréttarskipan hafi lokið við gerð kaupmálans.

Með úrskurði héraðsdóms var fallist á kröfu sóknaraðila um að umræddir bankareikningar skyldu ekki falla undir skipti á dánarbúinu en Landsréttur komst að gagnstæðri niðurstöðu í hinum kærða úrskurði. Kæruleyfi var veitt 27. janúar 2020 á grundvelli 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991, sbr. 2. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem úrslit málsins um það hvort beita eigi bandarískum eða íslenskum lögum um ágreining málsaðila gæti haft fordæmisgildi.

II

1

E var tvíkvæntur. Með fyrri konu sinni eignaðist hann þrjú börn fædd árin [...], [...] og [...] og eru þau varnaraðilar málsins. Fyrra hjónabandi E mun hafa lokið árið [...] og árið [...] eignaðist hann barn með sóknaraðila. E og sóknaraðili gengu í hjónaband á Íslandi [...] og gerðu með sér kaupmála [...]. Í honum kemur fram að sumarbústaður að Nesjavöllum í Grímsnes- og Grafningshreppi skuli vera séreign sóknaraðila en um aðrar eignir þeirra fari eftir almennum reglum hjúskaparlaga. Sameiginlegt heimilisfang E og sóknaraðila eftir að þau gengu í hjónaband var á Íslandi.

Samkvæmt bréfi utanríkisráðuneytisins [...] var sóknaraðili á árunum [...] til [...] staðarráðin við [...] hjá [...] og á [...] í [...] en hún hafði þá verið búsett í Bandaríkjunum um nokkurra ára skeið. Hún kom til starfa við [...] í [...] í lok [...] og var þar til ársloka [...]. Í bréfi ráðuneytisins segir að sóknaraðili hafi fengið ársleyfi frá störfum árið [...] til að vera með maka sínum, E, þegar hann fluttist til [...] frá [...] það ár. Sóknaraðili hafi svo aftur komið til starfa við [...] í [...] í [...] árið [...] og starfað þar til [...] þegar hún fór á eftirlaun. Um störf E í Bandaríkjunum segir í bréfi ráðuneytisins að hann hafi hafið störf í [...] árið [...] að loknu námi í Bandaríkjunum. Hann hafi orðið [...] við [...] hjá [...] í [...] árið [...] og starfað þar sem slíkur til ársins [...]. Frá árinu [...] til ársins [...] hafi E starfað við [...] í [...] og frá árinu [...] til ársins [...] í [...]. Þá hafi E fylgt maka sínum, sóknaraðila, þegar hún fór til starfa í [...] í [...] árið [...] og dvalið þar með henni út árið [...].

2

Á árinu [...] festu E og sóknaraðili kaup á íbúð við [...] Suður Karólínu í Bandaríkjunum. Í hæstaréttarmáli nr. 8/2020, sem er milli sömu aðila og þetta mál, er deilt um hvort íbúðin falli undir skipti á dánarbúi E, og er dómur í því máli kveðinn upp í dag samhliða dómi í þessu máli.

3

Sóknaraðili og E stofnuðu [...] saman reikning í Bank of America í Suður Karólínu í Bandaríkjunum sem fékk númerið [...]. Þá stofnuðu þau [...] saman reikning í Bank of America Investments í Suður Karólínu með númerinu [...]. Vegna sameiningar Bank of America Investments við Merrill Lynch fékk seinni reikningurinn númerið [...] í Merril Edge. Við andlát E voru innstæður á báðum reikningunum. Í skilmálum beggja reikninganna, sem E og sóknaraðili undirrituðu, kemur fram að um þá fari eftir reglum bandarískra laga um sameiginlegt eignarhald, „joint tenancy with the right of survivorship“, skammstafað JTWROS.

Í stofnskjali reikningsins við Bank of America sem stofnaður var á árinu [...] (Personal Signature Card with Substitute Form W-9) kemur fram reikningsnúmerið og að um tékkareikning sé að ræða. Þá segir undir fyrirsögninni „Account Title“ að reikningseigendur séu sóknaraðili og E, hakað er við í reitinn „Joint with Survivorship“. Einnig segir í skjalinu: „By signing below, I/we acknowledge and agree that this account is and shall be governed by the terms and conditions set forth in the following documents, as amended from time to time ... By signing below I/we also acknowledge and agree that the signature(s) will serve as verification for any transaction in connection with this account, any Line of Creditchecks which I/we may sign, and as the certification (set forth below) of the taxpayer identification number to which I/we want interest reported.“

Í stofnskjali reikningsins við Bank of America Investments sem stofnaður var á árinu [...] (Brokerage Account Application) er E tilgreindur sem „Investor A“ og sóknaraðili sem „Investor B“. Undir fyrirsögninni „Registration Types“ er skráð „J“ sem samkvæmt skýringartexta stofnskjalsins stendur fyrir „Joint with Rights of Survivorship (J).“

Á bankayfirliti frá Merrill Edge vegna reiknings [...] eru eigendur reikningsins tilgreindir „[...] and [...] JTWROS.“ Þá segir á yfirlitinu: „M-x-x E-x-x is the marketing name for two businesses: Merrill Edge Advisory Center, which offers team-based advice and guidance brokerage services; and a self-directed online investing platform. Both are made available through M-x-x L-x-x, P-x-x, F-e-x & Smith Incorporated (MLPF&S). MLPF&S is a registered broker-dealer. Member SIPC and a wholly owned subsidiary of Bank of America Corporation.“

Sem fyrr greinir lést E [...]. Í málinu er ágreiningslaust að eftir andlát hans lét sóknaraðili breyta skráningu umræddra bankareikninga yfir á sitt nafn en þeir höfðu eins og áður er fram komið verið skráðir á nöfn þeirra beggja.

4

Dánarbú E var tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur [...] og nafngreindur lögmaður skipaður skiptastjóri. Í bréfi hans [...] til Héraðsdóms Reykjavíkur kom fram að þegar E lést hafi verið tveir bankareikningar í Bandaríkjum Norður Ameríku með innstæðu á nafni þeirra E og sóknaraðila, annar í Bank of America með innstæðu upp á USD [...] og hinn í Merrill Edge með innstæðu upp á USD [...]. Þá segir í bréfi skiptastjóra að sóknaraðili haldi því fram að samkvæmt ákvæðum laga í Bandaríkjunum falli þessir fjármunir ekki undir skipti á dánarbúinu heldur falli réttur E við andlát hans beint til hins langlífari og beri að beita ákvæðum bandarískra laga í þessu tilviki. Varnaraðilar haldi því á hinn bóginn fram að íslensk lög gildi um allar eignir hins látna, hvort sem þær séu hér á landi eða annars staðar og falli innstæðurnar á bankareikningunum því undir dánarbússkiptin jafnt sem aðrar eignir hins látna.

Í fyrrgreindu bréfi skiptastjóra segir einnig að fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur sé rekið annað ágreiningsmál milli sömu aðila út af sömu dánarbússkiptum vegna eignarhalds á fasteign í Bandaríkjum Norður Ameríku. Með vísan til þess máls hafi verið lögð fram greinargerð lögmanns sóknaraðila til skiptastjóra dagsett [...], þar sem fram komi að hann telji sömu rök og þar komi fram eiga við í þessu máli, og sé greinargerðin meðfylgjandi. Í greinargerðinni færir lögmaðurinn fram rök sóknaraðila fyrir því að um fasteign þá í Suður Karólínu í Bandaríkjunum, sem um er deilt í hæstaréttarmáli nr. 8/2020, gildi bandarísk lög og eigi hún samkvæmt þeim ekki að falla undir skipti á dánarbúi E.

5

Ágreiningsmál um dánarbússkipti vegna bankareikninga þeirra sem mál þetta snýst um var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur [...]. Sóknaraðili lagði fram greinargerð af sinni hálfu 8. febrúar 2019 og greinargerð varnaraðila var lögð fram 15. mars sama ár. Í þinghaldi 27. mars 2019 lagði sóknaraðili fram matsgerð og er það matsgerð sú sem frá greinir í kafla III hér á eftir. Í sama þinghaldi lögðu varnaraðilar fram bókun. Í henni kemur fram að þeir telji matsgerðina ónothæfa og því sé óþarfi að óska yfirmats á þessu stigi. Þar fyrir utan telji varnaraðilar að matsgerðin geti aldrei skipt neinu máli þar sem skiptin eigi að fara fram samkvæmt íslenskum lögum. Þurfi þá meðal annars að taka mið af kaupmálanum sem gerður var [...] þar sem fram komi að um allar aðrar eignir E og sóknaraðila en sumarbústaðinn á Þingvöllum skuli fara eftir almennum reglum hjúskaparlaga. Í tilefni af framangreindri bókun varnaraðila óskaði sóknaraðili bókað að mótmælt sé þeirri málsástæðu að matsgerðin sé ónothæf og að hún geti aldrei skipt neinu máli og að skiptin eigi að fara fram samkvæmt íslenskum lögum og kaupmálanum [...]. Í þinghaldi 3. október 2019 bókaði héraðsdómari að skýrsla „sem V-kk-nf S-kk-nf P-kk-nf ... gaf ... í máli nr. Q-[...]verður einnig lögð til grundvallar í þessu máli, Q-[...].“

III

Spurningar þær sem lagðar voru fyrir matsmanninn í máli nr. Q-[...] voru eftirfarandi: „Spurning 1. Hvaða réttarreglur gilda í rétti Suður Karólínu fylkis í Bandaríkjunum (tilvist og efni) um kaupsamninga um fasteign sem kveða á um að um fasteign gildi sameiginlegt eignarhald með erfðarétti (e. joint tenancy with the right of survivorship) (SC Code 27-7-40 Creation of joint tenancy; filing; severance). Spurning 2. Þess er óskað að matsmaður lýsi hinni erlendu réttarreglu og láti í ljós rökstutt álit á efni hennar og þá hvernig fari um eignarhald á fasteign sem um gildi „joint tenancy with the right of survivorship“ við andlát annars sameiganda fasteignarinnar. Þess er óskað að matsmaður skoði og meti efni réttarreglunnar miðað við tímabilið 2002 til 2017.“

Í matsgerðinni tilgreinir matsmaður í upphafi hvaða gögn hann hafi haft til hliðsjónar við samningu hennar. Í kafla undir fyrirsögninni „Almennt um regluna og uppruna hennar“ segir að matsgerðin fjalli um réttarreglu sem nefnist „joint tenancy with the right of survivorship“, skammstafað, JTWROS, en mælt sé fyrir um hana í 40. gr., 7. kafla, 27. þáttar lögbókar Suður Karólínu (Section 40, Chapter 7, Title 27 of the SC Code of Laws). Í bandarískum rétti sé að finna ýmis eignarform sameigenda en algengustu tegundirnar séu JTWROS og „Tenancy in Common“, skammstafað TIC. Fyrir aldamótin 2000 hafi eignarformið JTWROS sjaldan verið notað í Suður Karólínu vegna þess að lögin sem átt hafi við hafi verið óljós. Á árinu 2000 hafi verið sett sérstök löggjöf varðandi JTWROS og eigi hún við í þessu máli, það er 40. gr., 7. kafla, 27. þáttar lögbókar Suður Karólínu. Eignarformið sé ekki einskorðað við hjón en það hafi þó orðið vinsælt meðal þeirra í ríkinu. Til einföldunar verði í umfjöllun matsmannsins gert ráð fyrir því að sameigendur í eignarforminu JTWROS séu tveir, þar sem sú staða sé uppi í dómsmálinu sem rekið sé fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, en reglurnar geri ráð fyrir því að sameigendur geti verið fleiri. Miðað við þær upplýsingar sem matsmaður hafi haft verði ekki séð að réttarreglan hafi breyst á árunum 2002 til 2017.

Munurinn á TIC og JTWROS felist fyrst og fremst í því hvernig yfirfærsla eignarréttar sé útfærð við andlát skammlífari sameigandans. Í tilviki TIC verði eignarhlutur hans eign dánarbús viðkomandi og skiptist eftir almennum reglum (e. intestacy law) eða í samræmi við erfðaskrá hins látna. Þessu sé öðru vísi farið í tilviki JTWROS en í stuttu máli feli reglan það í sér að eign sé í sameign á meðan sameigendur séu á lífi en við andlát hins skammlífari eiganda renni eignin ásamt öllum réttindum og skyldum til langlífari sameiganda. Í þessu felist að hinum sameiginlegu hagsmunum, sem JTWROS feli í sér, ljúki við andlát skammlífari sameigandans og eigi hinn langlífari í kjölfarið rétt á stærri hlut í eigninni. Í bandarískum rétti sé ekki litið svo á að eignarhluti hins skammlífari færist til þess sem eftir lifi eða að hann erfi eignarhlutinn heldur að hagsmunum hins látna einfaldlega ljúki og þar með verði hagsmunir eftirlifandi sameiganda meiri yfir eigninni en áður.

Til þess að setja framangreint í annað samhengi megi segja að í tilviki TIC sé litið á hvern og einn sameiganda sem sjálfstæðan eiganda. Sameignin sé óskipt í þeim skilningi að allir sameigendur hafi rétt til þess að hagnýta eignina en eignarhaldið sé skipt þannig að hver sameigandi fari aðeins með tiltekinn eignarhluta í eigninni sem geti erfst eftir almennum reglum. Af þeim sökum sé litið svo á í tilviki TIC að eignin sé í eigu margra sameigenda sem geti ráðstafað hagsmunum sínum með þeim hætti sem þeir kjósi, til dæmis með framsali eða arfleiðslu. Í tilviki JTWROS sé bæði hagnýtingin og eignarhaldið sameiginlega á hendi sameigendanna og sé litið á þá sem einn eiganda. Þeir deili óskiptum hagsmunum í allri eigninni og sé litið á þá sem sameiginlega eigendur. Sameigandi í JTWROS geti því ekki ráðstafað hagsmunum sínum og þeir erfist ekki eftir almennum reglum enda sé litið svo á að hagsmunir sameigandans hverfi við andlát hans.

Í kafla undir fyrirsögninni „Nánar um eðli eignarformsins“ segir í matsgerðinni að við túlkun og beitingu hinnar umdeildu reglu sé mikilvægt að hafa í huga að JTWROS sé eignarform í rétti Suður Karólínu, svipað eins og sérstök sameign eða séreignarréttur séu eignarform í íslenskum rétti. Í þessu sambandi megi benda á að heiti 27. þáttar lögbókar Suður Karólínu sé „Eignir og yfirfærslur“ (Property and Conveyances) og 7. kafli þess þáttar fjalli um „Form og framkvæmd yfirfærslu eignarréttinda“ (Form and Execution of Conveyances). Á hinn bóginn sé erfitt að heimfæra eignarformið JTWROS upp á íslenskan rétt. TIC sé að mestu leyti sambærilegt sérstakri sameign að íslenskum rétti sem felist meðal annars í því að hagnýtingarréttur yfir sameigninni sé óskiptur, þótt eignarhaldið sé skipt, og við andlát erfist hlutdeild hins látna í sameigninni eftir almennum reglum. JTWROS sé frábrugðið eignarform að því leyti að sameigendur eigi ekki tiltekinn eignarhlut og hagsmunir sameigandans erfist ekki heldur „sameinist“ hagsmunum þess sem lengur lifir. JTWROS svipi að einhverju leyti til óðalsréttar eins og hann hafi verið í gildistíð eldri jarðalaga. Þá megi jafnvel líta svo á að JTWROS sé nokkurs konar sjálfseignarstofnun með óskiptum hagsmunum sameigenda sem báðir hafi í umráðum sínum en eðli „stofnunarinnar“ breytist í hefðbundinn séreignarrétt við andlát hins skammlífari sameiganda.

Í kafla undir fyrirsögninni „Stofnun eignarformsins samkvæmt lögum“ segir að af (a)-lið hins umdeilda lagaákvæðis lögbókar Suður Karólínu megi ráða að hægt sé að stofna til eignarformsins með margvíslegum hætti. Í ákvæðinu komi fram að stofnað sé til JTWROS með hvers kyns skjali um eignaryfirfærslu fasteignar sem innihaldi nöfn sameigendanna ásamt orðunum „as joint tenants with the right of survivorship, and not as tenants in common“. Í þessu sambandi megi nefna að í dómi Hæstaréttar Suður Karólínu 9. maí 2012 í máli nr. 27123 (Eldridge IV III gegn Eldridge) hafi maður fært eign úr tilteknum sjóði einhliða yfir á sig og eiginkonu sína samhliða stofnun eignarformsins JTWROS. Ekki hafi verið uppi ágreiningur í málinu um að löglega hafi verið stofnað til þess.

Í kafla undir fyrirsögninni „Hvernig eign færist yfir til langlífari sameiganda að lögum“ segir að fræðilega virðist gengið út frá því að eignarrétturinn færist sjálfkrafa (e. automatically eða immediately) yfir til langlífari sameigandans við andlát hins skammlífari en að framlagning dánarvottorðs sé nauðsynleg til þess að breyta skráningunni í fasteignaskrá. Í (b)-lið hins umdeilda lagaákvæðis komi fram að hinn eftirlifandi sameigandi þurfi að leggja fram dánarvottorð til fasteignaskrár (e. Register of Deeds) í þeirri sýslu þar sem fasteignin sé staðsett. Framlagning dánarvottorðsins feli í sér staðfestingu á að hinn skammlífari sameigandi sé látinn og að hagsmunir hans í eigninni færist yfir til langlífari eiganda. Loks segir í matsgerðinni í kafla undir fyrirsögninni „Sérákvæði um túlkun ákvæðisins“ að í (c)-lið þess komi fram að ákvæðið eigi að túlka rúmt í því skyni að ná fram vilja samningsaðilanna. Matsmaðurinn kom fyrir dóm í máli nr. Q-[...], staðfesti að hafa unnið matsgerðina og að hún fæli í sér rétta lýsingu á þeim réttarreglum sem þar væri fjallað um.

IV

Þegar ágreiningsefni kemur til kasta íslenskra dómstóla er algengast að þeir beiti íslenskum réttarreglum við úrlausn máls (lex fori). Aðild máls eða sakarefni kann þó að vera svo vaxið að í vissum tilvikum sé eðlilegra að beita erlendri réttarreglu en íslenskri. Alþjóðlegur einkamálaréttur eða lagaskilaréttur er það svið landsréttar sem segir til um hvers lands lögum beita beri við úrlausn ágreinings sem tengist fleiri en einu réttarkerfi. Íslenskur lagaskilaréttur er að mestu ólögfestur og reglur hans fyrst og fremst reistar á dómafordæmum, réttarvenjum, eðli máls og fræðiskoðunum.

Meðal lögfestra lagaskilareglna eru lög nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar. Þau eiga sér fyrirmynd í Rómarsamningnum svonefnda (The Rome Convention) sem undirritaður var 19. júní 1980 en hann var öðrum þræði byggður á 220. gr. Rómarsáttmálans (The Rome Treaty), stofnsáttmála Efnahagsbandalags Evrópu (EBE). Í athugasemdum greinargerðar með frumvarpi til laga nr. 43/2000 kemur fram að vegna aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu sé brýnt að íslenskar lagaskilareglur á sviði samningaréttar séu í samræmi við reglur annarra ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu. Of þungt sé í vöfum að Ísland gerist aðili að Rómarsamningnum en tryggja megi að í innlendan rétt séu settar reglur samhljóða ákvæðum þess samnings, og sé það markmið frumvarpsins. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 43/2000 gilda lögin þótt þau leiði til þess að beita beri löggjöf ríkis sem er utan Evrópska efnahagssvæðisins. Um það segir í lögskýringargögnum að með ákvæði 2. gr. sé lögð áhersla á víðfeðmt gildissvið laganna. Þannig gildi þau einnig fullum fetum þótt þau leiði til þess að beitt verði reglum lands utan Evrópska efnahagssvæðisins, til dæmis vegna þess að aðilar hafi samið um það, sbr. ákvæði 3. gr. Aðrar reglur laganna geti einnig leitt til hins sama, sbr. til dæmis 4. gr. þeirra, þegar samningur sé talinn hafa sterkust tengsl við tiltekið land.

Í máli þessu er ágreiningur um hvort innstæður á reikningi nr. [...] í Bank of America og á reikningi nr. [...] í Merill Edge falli undir skipti á dánarbúi E sem fara fram hér á landi. Eins og áður er rakið telur sóknaraðili, meðal annars með vísan til 1. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000, að um eignarrétt að innstæðum á bankareikningunum fari eftir reglum bandarískra laga og samkvæmt þeim séu innstæðurnar séreign sóknaraðila og falli því ekki undir skiptin. Varnaraðilar telja á hinn bóginn að skipti dánarbúsins lúti í öllu íslenskum réttarreglum og samkvæmt þeim falli innstæðurnar undir skiptin.

Í 1. gr. laga nr. 20/1991 kemur fram að eftir fyrirmælum þeirra skuli skipta dánarbúum eftir þá menn sem áttu lögheimili eða höfðu annars fasta búsetu hér á landi á dánardægri, nema skiptin fari fram í öðru ríki eftir reglum þjóðaréttar eða ákvæðum samnings sem íslenska ríkið hefur gert við annað ríki og hefur lagagildi hér á landi. Eins og áður er fram komið áttu sóknaraðili og E lögheimili hér á landi og höfðu hér fasta búsetu á dánardægri hans. Kemur dánarbú hans því með réttu til skipta hér á landi.

Í XIV. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993 eru reglur um fjárskipti milli hjóna vegna hjúskaparslita o.fl. Þar segir í 2. mgr. 96. gr. að efnisreglur um skipti í þeim kafla eigi einnig við um skipti vegna andláts maka nema annað leiði af einstökum ákvæðum. Samkvæmt 99. gr. laganna taka skiptin til heildareigna hvors hjóna nema samningar um séreignir, reglur um lögmæltar séreignir eða fyrirmæli gefanda eða arfleiðanda leiði til annarrar niðurstöðu. Endurspeglast í þessu ákvæði sú grundvallarregla norræns réttar að við skipti dánarbúa fari í einu lagi fram heildarskipti sem taki til allra eigna hins látna. Er reglan á Norðurlandamálum ýmist nefnd heildarskiptareglan (princippet om bobehandlingens enhed og universalitet), eða reglan um einn arfleiðanda, eitt bú og eitt uppgjör (prinsippet om skiftets enhet, ein arvelatar, eitt bu, eitt uppgjer). Í reglunni felst meðal annars að dánarbússkipti sem fara fram hér á landi lúta almennt einum lögum og þá íslenskum (lex fori) og ná til allra eigna bús án tillits til þess hvar þær eru eða hvort um er að ræða fasteignir eða lausafé.

Samkvæmt ólögfestum lagaskilareglum í norrænum rétti og þar með talið íslenskum er sú meginregla talin gilda að um erfðir fari eftir reglum þess lands þar sem arfleiðandi átti síðast heimilisfesti (avdødes sidste hjemlands rett, personalstatuttet – arveladers sidste domicil, hans domicillov på dødsfaldets tidspunkt). Jafnframt er viðurkennt að sé í lögum erlends ríkis, þar sem eign er, mælt fyrir um sérstakar reglur varðandi slíkar eignir, sem komi í stað almennra reglna, víki meginreglan fyrir sérreglunni. Eru þau sjónarmið sem almennt liggja því til grundvallar að beita einum lögum um öll búskiptin þá ekki talin eiga við og ber þá að beita um eignina lögum þess lands þar sem hún er (lex rei sitae). Í því felst að til viðbótar lögum í því landi þar sem arfleifandi átti síðast heimilisfesti sé um eign beitt þeim reglum sem gilda í því landi þar sem hún er.

Þegar sakarefni eða málsaðilar hafa slík tengsl við erlent ríki, að til beitingar reglna þess ríkis kemur fyrir íslenskum dómstólum um sakarefnið í heild eða að hluta, þarf að heimfæra lagareglur um hið erlenda lögfræðilega fyrirkomulag sem um ræðir til réttarsviðs. Það er óskráð meginregla í norrænum rétti sem á sér stoð í fræðiskoðunum og dómaframkvæmd, sbr. dóm Hæstaréttar Noregs, sem birtur er í Rt. 1995, bls. 1415, og dóm Hæstaréttar Svíþjóðar, sem birtur er í NJA 1970, bls. 420, að við heimfærslu til réttarsviðs er meginreglan sú að stuðst er við lög dómstólslandsins (lex fori) og að frá henni eru fáar undantekningar. Við dánarbús- og gjaldþrotaskipti, svo dæmi séu nefnd, er algengt að erlent fyrirkomulag sem á reynir sé samkvæmt íslenskum rétti á sviði erfðaréttar, hjúskaparréttar, samningaréttar eða eignarréttar. Eru það þá lagaskilareglur á þessum réttarsviðum sem eftir heimfærslu (kvalifikation) ráða því hvers lands lögum beitt er við úrlausn málsins.

Ef erlendu fyrirkomulagi sem á reynir við úrlausn máls fyrir íslenskum dómstólum svipar til þess sem gildir í íslenskum rétti er heimfærsla til réttarsviðs sjaldnast vandkvæðum bundin og ræðst af lögum dómstólslandsins (lex fori). Öðru máli gegnir þegar hið erlenda fyrirkomulag er mjög ólíkt því sem tíðkast í dómstólslandinu eða þekkist jafnvel alls ekki þar. Getur þá verið varhugavert og orkað tvímælis að heimfæra það til annars réttarsviðs en þess sem miðað er við í því erlenda ríki þar sem reglan á uppruna sinn. Hefur það sjónarmið verið orðað í kenningum norrænna fræðimanna að við þær aðstæður geti verið réttlætanlegt að víkja frá meginreglunni um að heimfærsla til réttarsviðs lúti lögum dómstólslandsins og láta hana þess í stað ráðast af lögum í hinu erlenda ríki. Að þessu gættu kemur næst til skoðunar hvort svo hagi til í máli þessu.

Eins og áður greinir stofnuðu sóknaraðili og E bankareikninga þá sem um ræðir í málinu á árunum [...] og [...] í bandarísku bönkunum Bank of America og Merrill Lynch, síðar Merrill Edge. Reikningarnir voru í upphafi stofnaðir og eftirleiðis skráðir á nöfn þeirra beggja og var sérstaklega tekið fram í stofnskjölum reikninganna að um eignarhald á þeim færi eftir JTWROS-reglunum. Ágreiningslaust er að eftir andlát E voru reikningarnir skráðir á nafn sóknaraðila einnar í samræmi við JTWROS-reglurnar.

Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 þarf sá sem í dómsmáli ber fyrir sig erlenda réttarreglu að sanna tilvist hennar og efni. Með framlagðri matsgerð hins dómkvadda manns, sem ekki hefur verið hnekkt með yfirmati, hefur sóknaraðili sannað tilvist og efni þeirra bandarísku lagareglna sem málatilbúnaður hennar er reistur á, JTWROS-reglnanna. Jafnframt hefur sóknaraðili með málatilbúnaði sínum að öðru leyti leitt í ljós að gildissvið þeirra reglna er ekki takmarkað við fasteignir og ná þær einnig til lausafjár á borð við innstæður á bankareikningum. Þá hefur sóknaraðili einnig sannað að til eignarhalds hennar og E á reikningunum hafi í upphafi stofnast í samræmi við umræddar reglur og að eignarréttur E hafi við andlát hans færst óskiptur yfir til hennar samkvæmt sömu reglum.

Með matsgerð hins dómkvadda manns og öðrum framlögðum gögnum telst í ljós leitt að hinar svokölluðu JTWROS-reglur séu samkvæmt bandarískum rétti á sviði eignarréttar og varði fyrirkomulag á sameignarrétti sem ekki þekkist í íslenskum rétti. Þá kemur einnig fram í matsgerðinni að þó svo að þessar reglur njóti vinsælda meðal hjóna í Suður Karólínu sé gildissvið þeirra ekki takmarkað við hjón og geti tveir eða fleiri nýtt sér þetta eignarform, til dæmis viðskiptafélagar. Í þessu sambandi er þess að geta að þegar sóknaraðili og E stofnuðu umrædda reikninga á árunum [...] og [...] höfðu þau ekki gengið í hjónaband en það gerðu þau eins og áður er fram komið í ágúst árið [...]. Af framangreindu eðli þess erlenda fyrirkomulags sem á reynir í málinu leiðir að það verður hvorki heimfært til sviðs erfðaréttar né reglna um fjármál hjóna samkvæmt íslenskum rétti. Verða íslenskar lagaskilareglur á þeim réttarsviðum því ekki lagðar til grundvallar við úrlausn málsins.

Þar sem hinar erlendu réttarreglur sem við eiga í málinu mæla fyrir um stofnun, inntak, lögvernd, yfirfærslu og lok eignarréttar yfir verðmæti sem er í sameign, og um er að ræða sérstakt tilbrigði sameignarréttar sem ekki þekkist í íslenskum rétti, verður að heimfæra reglurnar til sviðs eignarréttar eins og gert er í Bandaríkjunum. Af því leiðir að það fer eftir íslenskum lagaskilareglum á sviði eignarréttar hvers lands lögum skuli beitt við úrlausn málsins varðandi eignarhald umræddra bankareikninga.

Samkvæmt íslenskum lagaskilareglum á sviði eignarréttar sem eru samræmi við kenningar norrænna fræðimanna ræður staðsetning lausafjár almennt úrslitum við ákvörðun um hvers lands lögum skuli beita við úrlausn um eignarréttarlega stöðu viðkomandi verðmætis. Hafi verðmætið á því tímabili sem máli skiptir alltaf verið á sama forráðasvæðinu er ekki vandkvæðum bundið að beita lögum þess forráðasvæðis þar sem eignin er (lex rei sitae) um hina eignarréttarlegu stöðu. Beita norrænir dómstólar í því tilviki þeim lögum þar sem eignin er, hvort sem hún er í tilteknu öðru norrænu ríki eða utan þess, og nær það meðal annars til þess hvort framsal leiði til brottfalls beins eignarréttar eða takmarkaðra eignarréttinda yfir verðmætinu.

Í því tilviki sem hér er til úrlausnar voru umræddir bankareikningar stofnaðir, skráðir og varðveittir í fjármálastofnunum í Suður Karólínu í Bandaríkjunum í samræmi við reglur bandarískrar löggjafar um fjármálastofnanir og hinar svokölluðu JTWROS-reglur, og eru það síðarnefndu reglurnar sem gilda um eignarréttarlega stöðu innstæðna á bankareikningunum. Á sú niðurstaða sér einnig stoð í 1. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000. Í fyrrnefnda ákvæðinu segir að um samninga skuli beita þeim lögum, sem samningsaðilar hafa valið berum orðum, eða þeim lögum sem með vissu verða talin leiða af samningnum eða öðrum atvikum, en reglan sækir samkvæmt lögskýringargögnum stoð sína í grundvallarregluna um samningsfrelsið. Í síðarnefnda ákvæðinu segir að hafi samningur ekki að geyma ákvæði um það hvers lands lögum skuli beita, sbr. 3. gr. laganna, skuli beita lögum þess lands sem samningur hafi sterkust tengsl við.

Á grundvelli JTWROS-reglnanna varð sóknaraðili við andlát E og eftirfarandi skráningu bankareikninganna á hennar nafn eini eigandi þeirra beggja og öðluðust aðrir erfingjar E við andlát hans enga hlutdeild í þeim eignarrétti sem áður hafði tilheyrt honum. Gerð kaupmálans milli sóknaraðila og E árið [...] fær þessari niðurstöðu ekki breytt. Er í því sambandi fyrst til þess að líta að samkvæmt efni sínu virðist kaupmálanum fyrst og fremst ætlað að tryggja að sumarbústaðurinn að Nesjavöllum sé séreign sóknaraðila. Í annan stað verður að leggja til grundvallar að til þess að kaupmálinn gæti breytt þeirri eignarréttarskipan sem komið var á við stofnun bankareikningana hefði þurft að taka til þess afstöðu berum orðum í honum og fylgja fyrirmælum hans síðan eftir með löggerningsgerð og breyttri skráningu í samræmi við efni bandarískra reglna. Það var ekki gert. Verður í þessu sambandi einnig að taka mið af því sem fram kemur í matsgerð hins dómkvadda manns að við túlkun JTWROS-reglnanna eigi að túlka ákvæði þeirra rúmt í því skyni að ná fram vilja samningsaðilanna.

Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða málsins að innstæður á reikningi nr. [...] í Bank of America og á reikningi nr. [...] í Merill Edge falli ekki undir skipti á dánarbúi E.

Eftir framangreindum úrslitum verður varnaraðilum gert að greiða sóknaraðila óskipt kostnað af rekstri máls þessa sem ákveðinn verður í einu lagi á öllum dómstigum eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun um málskostnað er tekið tillit til þess að samhliða þessu máli er sem fyrr greinir rekið annað samkynja mál milli sömu aðila.

Dómsorð:

Innstæður á reikningi nr. [...] í Bank of America og á reikningi nr. [...] í Merill Edge falla ekki undir skipti á dánarbúi E.

Varnaraðilar, B, C og D, greiði óskipt sóknaraðila, A, 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti.