30/2019

J höfðaði mál þetta á hendur L og krafðist ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar lögmanna þar sem honum var gert að sæta áminningu vegna tilgreindrar framgöngu sinnar í samskiptum við dómstjóra Héraðsdóms Reykjavíkur. Í málinu greindi aðila á um hvort L hefði heimild til að leggja fram kvörtun á hendur félagsmanni til úrskurðarnefndarinnar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með 1. mgr. 27. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn væri sérhverjum þeim sem teldi að lögmaður hefði í starfi sínu gert á sinn hlut með háttsemi sem stríddi gegn lögum eða siðareglum heimilað að leggja fyrir úrskurðarnefnd lögmanna kvörtun á hendur lögmanninum vegna þess. Þrátt fyrir framangreint orðalag ákvæðisins yrði það þó ekki skýrt á þann veg að samkvæmt því gæti hver átt sök sem vildi, enda væri það skilyrði jafnframt sett að sá hinn sami teldi að gert hefði verið á „sinn hlut“. Yrði ekki talið að í ákvæðinu fælist frávik frá almennum reglum stjórnsýsluréttar um nauðsyn beinna, verulegra, sérstakra og lögvarinna hagsmuna til kæruaðildar. Var hvorki talið að í ákvæði 1. mgr. 27. gr. laga nr. 77/1998 fælist nægilega skýr lagaheimild fyrir L til að bera fram kvörtun vegna hinnar meintu háttsemi J né að hagsmunir félagsins vegna hennar væru slíkir að félagið teldist hafa öðlast þann rétt. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur og úrskurðurinn felldur úr gildi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma H-kk-nf H-kk-nf, fyrrverandi hæstaréttardómari, Á-kk-nf M-kk-nf dómstjóri, E-kk-nf Ó-kk-nf, fyrrverandi héraðsdómari, H-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari og S-kvk-nf I-kvk-nf, fyrrverandi héraðsdómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. júní 2019. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar á dómi Landsréttar og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta á rætur að rekja til samskipta stefnda við dómstjóra Héraðsdóms Reykjavíkur síðla árs 2016 í framhaldi af beiðni hins fyrrnefnda um flýtimeðferð máls sem hann hugðist höfða fyrir dómstólnum til ógildingar á rekstrar- og starfsleyfum tiltekins aðila. Stefndi taldi sig hafa fengið jáyrði dómstjórans fyrir því að hann þyrfti ekki að senda öll gögn málsins, sem voru viðamikil, með beiðninni. Hins vegar hafnaði dómstjórinn beiðninni og byggðist synjunin á því að nauðsynleg gögn hefðu ekki fylgt. Stefndi sendi þá dómstjóranum tölvubréf og lýsti þeirri skoðun á bréfi dómstjórans að það væri „furðulegt og reyndar eins konar högg undir beltisstað.“ Þá kvaðst hann ekki muna eftir „svona framgöngu embættismanns eða dómara fyrr á starfsæfi minni, sem spannar um hálfa öld“ og bætti við orðunum: „Vonandi sefur þú vel næstu nótt.“ Dómstjórinn svaraði þessu og kvaðst hafa sagt í fyrra samtali þeirra að ekki væri nauðsynlegt að senda öll gögnin en að hann hefði nefnt sem dæmi að væri óskað flýtimeðferðar vegna ákvörðunar stjórnvalds þá þyrfti ákvörðunin að sjálfsögðu að fylgja. Að öðru leyti kvaðst hann ekki hirða um ávirðingar stefnda. Þessu svaraði stefndi með tölvuskeyti nokkru síðar og kvaðst finna hjá sér þörf fyrir að ljúka þessum óskemmtilegu samskiptum við dómstjórann, mann sem hann hefði „jafnan talið að væri þokkalega heiðarlegur maður með sæmilegt jarðsamband.“ Tók hann fram að í ljósi samskiptanna hefðu allir venjulegir menn tekið upp símann og gert viðvart um vöntun gagna og bætti síðan við „[e]n ekki þú hinn mikli dómstjóri! Svo sendir þú mér í þokkabót svar sem er fullt af hroka og yfirlæti. Ef satt skal segja kenni ég í brjósti um þig. Menn sem koma svona fram eru að mínum dómi varla í góðu jafnvægi. Ég mun núna eftir helgina senda að nýju óskina um flýtimeðferð, þó ekki væri til annars en að skemmta þér í yfirlæti þínu.“ Sendi hann síðan nýja beiðni um flýtimeðferð til Héraðsdóms Reykjavíkur en henni var hafnað með þeim rökum að hvorki væri séð að brýn þörf væri á skjótri úrlausn málsins né að sú úrlausn hefði slíka þýðingu fyrir skjólstæðing stefnda að rétt væri að verða við beiðninni. Í framhaldi þessa sendi stefndi dómstjóranum enn tölvuskeyti þar sem hann sagði meðal annars að dómstjórinn ætti að láta af hroka og yfirlæti sem svo mjög hefði einkennt afgreiðslu hans á málinu. Miklu betur færi á því að sleppa slíku þó að menn kynnu að líta stórt á sig. Þeim liði að jafnaði betur þannig.

Ofangreind samskipti urðu tilefni bréfs dómstjórans til formanns áfrýjanda 4. janúar 2017 þar sem hann vakti athygli á framgöngu stefnda sem að sínu áliti bæri vott um „fádæma dónaskap, virðingarleysi og vanstillingu“ stefnda gagnvart verkefnum dómstjórans eftir að hann hafði tvívegis hafnað beiðni stefnda um flýtimeðferð. Kvaðst dómstjórinn telja einsýnt að háttsemi stefnda bryti í bága við 19. gr. siðareglna lögmanna, „hvað þá almenna kurteisi og samskiptavenjur.“ Dómstjórinn tók fram að honum væri ekki kunnugt um hvernig dómari eða dómstjóri ætti að fara með mál sem þetta og léti sig ekki varða hvort félagið kysi að aðhafast en óskaði þess aðeins að hvorki hann né aðrir í sömu stöðu þyrftu eftirleiðis að sitja undir slíkum skætingi sem þarna um ræddi.

Stjórn áfrýjanda fjallaði um bréf þetta á fundi og sendi stefnda bréf 24. janúar 2017 og óskaði afstöðu hans og skýringa á umræddum samskiptum. Því bréfi svaraði stefndi 31. janúar og greindi frá atvikum eins og þau horfðu við honum. Taldi hann framkomu dómstjórans í sinn garð ámælisverða og bréf hans gæfi sérstakt tilefni til að spyrja hann hvernig hann færi með eftirlits- og agavald yfir dómurum sem starfa við dómstól hans þar sem brotinn sé freklega réttur á borgurum.

Með bréfi 8. mars 2017 sendi stjórn áfrýjanda úrskurðarnefnd lögmanna kvörtun og krafðist þess að nefndin úrskurðaði hvort háttsemi stefnda, sem nánar var lýst í bréfinu, samrýmdist siðareglum lögmanna og teldist svo ekki vera yrðu honum ákvörðuð viðurlög til samræmis við tilefnið.

Stefndi krafðist þess í bréfi 23. mars 2017 að málinu yrði vísað frá nefndinni en ella synjað kröfu um að honum yrðu ákveðin viðurlög.

Úrskurðarnefndin úrskurðaði 26. maí 2017 að stefndi hefði brotið gegn 19. gr. siðareglna lögmanna og skyldi hann sæta áminningu. Í niðurstöðu nefndarinnar segir meðal annars: „Þegar metin eru þau skrif sem kærði sendi dómstjóranum í Reykjavík og fólu í sér viðbrögð kærða við úrlausn hans, er það mat nefndarinnar að kærði hafi farið langt út fyrir þau mörk sem ákvæði 19. gr. siðareglna lögmanna setur. Það getur ekki talist eðlilegt að lögmenn setji sig í beint samband við dómendur til að fjalla um óánægju sína með úrlausnir þeirra eftir að þær koma fram með þeim hætti sem gert var. Einstök ummæli kærða í þessum samskiptum, sem að ofan eru rakin, um högg undir beltisstað, um nætursvefn dómarans, hroka, yfirlæti, skort á jarðsambandi, heiðarleika og að hann sé varla í góðu jafnvægi, eru fjarri því sem er viðeigandi í samskiptum lögmanna við dómendur. Með þessu er gefið í skyn að umræddan dómara skorti þá lyndiseinkunn sem dómara þarf að prýða og dómstólalög gera ráð fyrir. Ekkert tilefni var til þessa. Ekki fæst séð að þessi tilskrif kærða hafi á nokkurn hátt þjónað þeim tilgangi að gæta hagsmuna skjólstæðingsins og verða þau ekki réttlætt með því. ... Við ákvörðun viðurlaga er horft til þess að brot kærða lýtur að þeim mikilvægu hagsmunum réttarkerfisins að samskipti séu fagleg og grundvölluð á virðingu. Víki lögmenn frá þessu í andstöðu við lög eða siðareglur er farið gegn þeim hagsmunum og þar með einnig hagsmunum skjólstæðinga þeirra. Nefndin telur brot kærða alvarlegt og sætir hann áminningu vegna þess.“

Stefndi höfðaði síðan mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 13. október 2017 til ógildingar á ofangreindum úrskurði. Með dómi héraðsdóms 17. maí 2018 var áfrýjandi sýknaður af kröfum stefnda. Var þeirri niðurstöðu snúið við með dómi Landsréttar 5. apríl 2019 þar sem fallist var á kröfur stefnda og úrskurðurinn felldur úr gildi. Áfrýjunarleyfi var veitt fyrir Hæstarétti á þeim grunni að dómur í málinu hefði verulegt almennt gildi um skýringu 27. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn.

II

Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er mælt fyrir um starf og hlutverk áfrýjanda í lögum nr. 77/1998 um lögmenn, en með lögmanni er eftir 1. mgr. 1. gr. laganna átt við þann sem hefur leyfi til að flytja mál fyrir héraðsdómstólum, Landsrétti eða Hæstarétti Íslands. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna skulu lögmenn hafa með sér félag sem nefnist Lögmannafélag Íslands og er þeim öllum skylt að vera þar félagsmenn. Í 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar segir að engan megi skylda til aðildar að félagi, en með lögum megi þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.

Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 77/1998 setur félagið sér samþykktir og skal það ekki hafa með höndum aðra starfsemi en þá sem sérstaklega er mælt fyrir um í lögum, sbr. þó 5. mgr. sömu greinar um að félagið geti starfrækt deild eða deildir sem félagsmönnum er frjálst að eiga aðild að.

Í 3. mgr. 3. gr. laganna segir að í tengslum við áfrýjanda skuli starfa sjálfstæð úrskurðarnefnd lögmanna, sem hafi lögsögu yfir lögmönnum er starfa hér á landi og er þar mælt fyrir um hvernig hún skuli skipuð. Eftir 4. mgr. skal áfrýjandi bera kostnað af störfum sem félaginu og úrskurðarnefnd lögmanna eru falin með lögum. Í 1. mgr. 5. gr. er kveðið á um að áfrýjandi komi fram fyrir hönd lögmanna gagnvart dómstólum og stjórnvöldum og í 2. mgr. sömu greinar segir að áfrýjandi setji siðareglur fyrir lögmenn. Í 1. mgr. 27. gr. laganna segir að telji einhver að lögmaður hafi í starfi sínu gert á sinn hlut með háttsemi sem stríði gegn lögum eða reglum samkvæmt 2. mgr. 5. gr. geti hann lagt kvörtun fyrir úrskurðarnefndina. Er þar vísað til siðareglna sem áfrýjandi hefur sett fyrir lögmenn (Codex Ethicus) 17. mars 2000 með síðari breytingum.

III

Ágreiningur er milli aðila málsins um það hvernig túlka eigi 1. mgr. 27. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn og þá hvort áfrýjandi hafi heimild til að leggja fram kvörtun á hendur félagsmanni fyrir úrskurðarnefnd lögmanna. Áfrýjandi heldur því fram að hann hafi slíkan rétt og að við úrlausn málsins þurfi annars vegar að huga að réttri túlkun ákvæðisins og hins vegar að hagsmunum áfrýjanda af því að lögmenn virði ákvæði siðareglna í samskiptum við dómstóla. Telur hann að ályktun sú sem dregin er í hinum áfrýjaða dómi af lögskýringargögnum við túlkun ákvæðisins sé með öllu órökrétt. Vitnar hann til umfjöllunar um ákvæðið á Alþingi þar sem í upphafi hafi verið gert ráð fyrir að einungis umbjóðandi lögmanns gæti lagt fram kvörtun til úrskurðarnefndarinnar teldi hann lögmanninn hafa gert á sinn hlut. Þessu hafi verið breytt í meðförum þingnefndar í núgildandi horf með þeirri skýringu meðal annars að eðlilegt væri að víkka heimildina út þannig að um greiða kæruleið yrði að ræða. Augljóst sé að löggjafinn hafi talið að áfrýjandi hefði verulega hagsmuni af því að lögmenn gerðust ekki sekir um framferði er telja mætti stéttinni ósamboðið. Í hinum áfrýjaða dómi sé hvergi vikið að þessum hagsmunum. Þá vísar áfrýjandi til 43. gr. siðareglna er hann hefur sett samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 77/1998. Hann telur engar vísbendingar að finna í lögskýringargögnum um að eftirlitsskyldur áfrýjanda væru aflagðar eða fyrir það girt að hann gæti vísað málum sem hann hefði hagsmuni af til úrskurðarnefndarinnar. Áfrýjandi byggir á því að í þessu máli séu hagsmunir hans verulegir, beinir og lögvarðir. Stefndi hafi því gert á hlut hans í skilningi 1. mgr. 27. gr. laga nr. 77/1998.

Stefndi byggir á því að stjórn áfrýjanda hafi ekki heimild til að kvarta til úrskurðarnefndar lögmanna vegna samskipta lögmanns við dómara og að með kvörtun sinni hafi áfrýjandi farið út fyrir lögbundið hlutverk sitt, í beinni andstöðu við lög og þau sjónarmið er gildi um neikvætt félagafrelsi, sbr. 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. stjórnskipunarlög nr. 97/1995. Með lögum nr. 77/1998 hafi eftirlitshlutverk áfrýjanda verið fellt niður og vald til að ákveða lögmönnum agaviðurlög vegna brota gegn lögum og siðareglum fært til sjálfstæðrar úrskurðarnefndar. Áréttað sé í 2. mgr. 3. gr. laga nr. 77/1998 að áfrýjandi skuli ekki hafa með höndum aðra starfsemi en þá sem mælt sé fyrir um í lögum, sbr. þó 5. mgr. ákvæðisins. Öll vafaatriði varðandi þetta verði að túlka með þrengjandi skýringu. Hvergi í lögum sé áfrýjanda falið að hafa eftirlit með því að lögmenn fylgi siðareglunum. Ekki sé fullnægjandi að kveða svo á í reglunum sjálfum. Varðandi ætlaða hagsmuni áfrýjanda af fylgni félagsmanna við siðareglur lögmanna í einkasamskiptum lögmanna og dómara er það mat stefnda að þeir séu í besta falli almennir, óverulegir og óbeinir og alls ekki slíkir að réttlætt geti að áfrýjandi taki upp hanskann fyrir dómara, sem telji lögmann hafa brotið gegn sér og beini kvörtun af því tilefni til úrskurðarnefndar lögmanna.

IV

Áður er fram komið að með 1. mgr. 27. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn er sérhverjum þeim sem telur að lögmaður hafi í starfi sínu gert á sinn hlut með háttsemi sem stríði gegn lögum eða reglum samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laganna heimilað að leggja fyrir úrskurðarnefnd lögmanna kvörtun á hendur lögmanninum vegna þess. Þrátt fyrir framangreint orðalag ákvæðisins verður það þó ekki skýrt á þann veg að samkvæmt því geti hver átt sök sem vill, enda er það skilyrði jafnframt sett að sá hinn sami telji að gert hafi verið „á sinn hlut“. Verður ekki talið að í ákvæðinu felist frávik frá almennum reglum stjórnsýsluréttar um nauðsyn beinna, verulegra, sérstakra og lögvarinna hagsmuna til kæruaðildar. Þá verður og að hafa í huga við skýringu ákvæðisins að aðild að áfrýjanda er skyldubundin og að með tilliti til þessa er sérstaklega áréttað í 2. mgr. 3. gr. fyrrgreindra laga að félagið skuli ekki hafa með höndum aðra starfsemi en þá sem sérstaklega sé mælt fyrir um í lögum, utan heimildarinnar í 5. mgr. lagagreinarinnar til starfsrækslu sérstakrar félagsmáladeildar sem áður hefur verið vikið að. Ber því enn frekar til þess nauðsyn, með hliðsjón af ákvæði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, að gera strangar kröfur til skýrleika lagaákvæða er kveða á um eftirlit stjórnarinnar gagnvart einstökum félagsmönnum og heimila henni eftirfylgni gagnvart úrskurðarnefnd félagsins vegna meintra brota einstakra lögmanna á lögum eða siðareglum þess. Þótt áfrýjanda sé í 13. gr. laga nr. 77/1998 falið að hafa eftirlit með tilteknum þáttum í starfsemi lögmanna, svo sem að hann uppfylli ávallt skilyrði fyrir lögmannsréttindum samkvæmt 6., 9. og 12. gr. laganna, verður hvorki talið að í fyrrgreindu ákvæði 1. mgr. 27. gr. felist nægilega skýr lagaheimild fyrir áfrýjanda til að bera fram kvörtun vegna hinnar meintu háttsemi stefnda né að hagsmunir félagsins vegna hennar séu slíkir að félagið teljist hafa öðlast þann rétt. Í samræmi við þetta verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest og gildir það einnig um niðurstöðu hans um málskostnað.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Lögmannafélag Íslands, greiði stefnda, J-kk-þgf S-kk-þgf G-kk-þgf, 900.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.