294/2004

A, sem kvaðst samkvæmt leigusamningi hafa einkarétt á ferðaþjónustu á nánar afmörkuðu landsvæði, krafðist þess fyrir dómi að viðurkenndur yrði réttur hans til að banna F á gildistíma leigusamningsins nánar tilgreind afnot af og umferð á umræddu landsvæði. Vegna ýmissa annmarka á kröfugerð A og reifun málsins, var óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi, sbr. meðal annars d. og e. lið 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 18. maí 2004. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 30. júní 2004 og áfrýjaði hann öðru sinni 13. júlí sama ár samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Endanlegar kröfur áfrýjanda eru þær aðallega að viðurkenndur verði réttur hans til að banna stefnda á gildistíma leigusamnings áfrýjanda við Hálsahrepp og Reykholtsdalshrepp, nú sjálfseignarstofnunina Arnarvatnsheiði og Geitland, öll afnot af og alla umferð um landsvæði, sem afmarkast af Hafursfelli að norðan með beinni línu í Geitlandsgíg, síðan með beinni línu vestan við gíginn 100 m neðan við brú á Geitá, þaðan eftir Geitá til upptaka hennar og loks þar sem vatnaskil ráða á Langjökli í Hafursfell. Til vara krefst áfrýjandi þess að viðurkenndur verði réttur hans til að banna stefnda á gildistíma áðurnefnds samnings umferð um einkaveg áfrýjanda frá skála hans að brún Langjökuls, svo og að slá upp búðum og koma upp aðstöðu, þjónustumiðstöð eða annars konar miðstöð fyrir starfsemi stefnda á landsvæðinu, sem um ræðir í aðalkröfu. Að þessu frágengnu krefst áfrýjandi þess að viðurkenndur verði réttur hans til að banna stefnda á gildistíma samningsins umferð um einkaveg áfrýjanda frá skála hans að brún Langjökuls. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Hann krefst einnig málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins gerðu Hálsahreppur og Reykholtsdalshreppur sem eigendur Geitlands yfirlýsingu 28. maí 1973 um að Langjökli hf. væri veitt „einkaleyfi á hvers kyns þjónustu og rekstri viðkomandi ferðamönnum á téðu svæði, þ.m.t. fullt leyfi til brúargerðar á Geitá og vegagerðar að jökulbrún.“ Yfirlýsingu þessari var þinglýst 18. júní 1973. Hrepparnir og Langjökull hf. gerðu síðan samning 10. desember sama ár, þar sem félagið tók á leigu landsvæði, sem afmarkað var á sama hátt og greinir í aðalkröfu áfrýjanda. Sagði í samningnum að leigugjald væri ekkert, svo og að félaginu væri án sérstaks endurgjalds heimilt að gera þau mannvirki, sem þörf væri á vegna starfsemi þess, þar á meðal vegi. Skyldi samningurinn gilda til 50 ára og honum sagt upp með 10 ára fyrirvara, en ella væri hann framlengdur til 10 ára. Samningi þessum var þinglýst 24. janúar 1974. Aftur gerðu hrepparnir samning 24. ágúst 1993 við Langjökul hf. um leigu sama landsvæðis. Þar var félaginu veittur réttur til að reka ferðaþjónustu á landinu jafnframt því að leigusalar skuldbundu sig til að veita ekki öðrum heimild til slíks reksturs á sama svæði eða við það. Var félaginu sem fyrr heimilað að gera á landinu mannvirki vegna starfsemi sinnar, en áskilið var að framkvæmdir yrðu að lúta reglum Náttúruverndarráðs og lögum, sem gildi um það, auk skipulagslaga og byggingarreglugerðar. Sagði í samningnum að hann væri gerður til 10 ára, en endurskoða ætti ákvæði hans á þriggja ára fresti. Yrði að segja honum upp með eins árs fyrirvara, en að öðrum kosti teldist hann framlengdur til næstu 5 ára. Ekki átti félagið að greiða leigu fyrir landið fyrstu 10 árin, en þetta skyldi endurskoðað eftir þann tíma. Tekið var fram í samningnum að með gerð hans féllu úr gildi yfirlýsingin 28. maí 1973 og leigusamningurinn 10. desember sama ár. Ekki verður séð af gögnum málsins hvort þessum nýja samningi hafi verið þinglýst, en jarðanefnd samþykkti hann 26. ágúst 1993.

Hinn 1. desember 1993 var gefin út ákæra á hendur tveimur mönnum fyrir að hafa gert tilraun til brots gegn ákvæðum 2. gr., sbr. 37. gr. þágildandi laga nr. 33/1966 um fuglaveiðar og fuglafriðun og 24. gr., sbr. 37. gr. þágildandi laga nr. 47/1971 um náttúruvernd, með því að hafa á tilteknum degi ætlað „til fuglaveiða í Geitlandi, Borgarfirði, sem er friðland“. Með dómi Hæstaréttar í dómasafni 1994, bls. 2227, voru ákærðu sýknaðir vegna vafa um hvernig eignarrétti Hálsahrepps og Reykholtsdalshrepps að landinu væri háttað.

Sveitarstjórnir síðastnefndra hreppa héldu sameiginlegan fund 2. apríl 1998, þar sem samþykkt var að afhenda „eignarlönd“ þeirra, Arnarvatnsheiði og Geitland, til sjálfseignarstofnunar, sem kennd var við þau landsvæði. Var tekið fram í 2. mgr. 11. gr. skipulagsskrár fyrir stofnunina, sem staðfest var af dóms- og kirkjumálaráðherra 4. júní 1998 og birt í B-deild Stjórnartíðinda sem auglýsing nr. 329/1998, að sveitarstjórnirnar hafi ákveðið að höfða mál til viðurkenningar á beinum eignarrétti hreppanna að Geitlandi og myndu þeir bera allan kostnað af því. Ekki verður séð af gögnum málsins hvort af því hafi orðið.

Með bréfi 22. maí 2002 beindu Íslenskar ævintýraferðir ehf., sem kváðust hafa í júní 2001 tekið við rekstri Langjökuls hf. og réttindum þess félags samkvæmt áðurnefndum samningi frá 24. ágúst 1993, þeim tilmælum til stefnda að hann virti einkarétt, sem félaginu hafi með samningnum verið veittur til að reka ferðaþjónustu á landinu, sem hann tók til, en gegn þessu hafi stefndi brotið með því að leggja þar bifreiðum og vélsleðum og skipuleggja ferðir á Langjökul. Þessu erindi svaraði stefndi með bréfi 24. maí 2002, þar sem þeirri skoðun var lýst að leigusamningurinn 24. ágúst 1993 væri „markleysa“ frá því að áðurnefndur dómur Hæstaréttar gekk 3. nóvember 1994, enda væri hér um þjóðlendu að ræða. Myndi stefndi halda áfram starfsemi sinni með því að hafa færanlega aðstöðu og aka um merktar slóðir utan við snjó og jökul á þessu landsvæði. Þessu var mótmælt af Íslenskum ævintýraferðum ehf. í bréfi til stefnda 31. maí 2002 og jafnframt af sjálfseignarstofnuninni Arnarvatnsheiði og Geitland, sem í bréfi 14. júní 2002 gat þess meðal annars að hún hafi vegna afstöðu stefnda óskað eftir því við óbyggðanefnd að hún tæki landsvæði þetta til meðferðar samkvæmt heimild í 9. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta.

Áfrýjandi mun í byrjun árs 2003 hafa komið í stað Íslenskra ævintýraferða ehf. sem leigutaki samkvæmt samningnum frá 24. ágúst 1993 með samþykki sjálfseignarstofnunarinnar Arnarvatnsheiði og Geitland sem leigusala. Leitaði áfrýjandi eftir því við sýslumanninn í Borgarnesi 11. júní 2003 að lagt yrði lögbann við nánar tiltekinni nýtingu stefnda á landsvæðinu, sem um ræðir í máli þessu. Því hafnaði sýslumaður 24. sama mánaðar og höfðaði þá áfrýjandi málið 6. nóvember 2003.

II.

Í héraðsdómsstefnu, áfrýjunarstefnu og greinargerð fyrir Hæstarétti lýsti áfrýjandi mörkum landsvæðisins, sem aðalkrafa hans og varakrafa taka til, á þann hátt að það réðist að norðan af Hafursfelli með beinni línu í Geitlandsgíg, síðan af beinni línu vestan við gíginn 100 m neðan við brú á Geitá og þaðan eftir vatnaskilum á Langjökli í Hafursfell. Af samanburði við önnur gögn málsins, þar sem greint er frá mörkum landsins, er augljóst að fallið hefur niður í dómkröfum áfrýjanda að geta þess að frá umræddri brú ætti Geitá að ráða merkjum til upptaka hennar, en þaðan vatnaskil á jöklinum að Hafursfelli. Áður en málið var munnlega flutt fyrir Hæstarétti kom áfrýjandi á framfæri leiðréttingu á kröfugerð sinni að þessu leyti, en fram að því virðast þessi mistök hvergi hafa komið til athugunar undir rekstri málsins. Geta þau að þessu virtu ekki leitt ein til þess að málinu verði nú vísað frá héraðsdómi.

Um afmörkun landsins, sem aðalkrafa og varakrafa áfrýjanda varða, er á hinn bóginn til þess að líta að sú tilgreining að vatnaskil ráði merkjum frá upptökum Geitár til Hafursfells er ekki nægilega ákveðin, auk þess sem ekki verður séð hvernig hún getur samrýmst framlögðum uppdrætti í málinu. Þá hefur áfrýjandi byggt á því að hann leiði frá landeiganda rétt sinn sem leigutaki, en stefndi hefur andmælt því að landið, sem aðalkrafa og varakrafa áfrýjanda taka til, verði talið eiga undir Geitland, sem hann vefengir jafnframt að sé háð beinum eignarrétti. Um mörk Geitlands liggur aðeins fyrir í málinu lýsing í landamerkjabréfi fyrir Hraunsás, Húsafell og Geitland, sem áfrýjandi lagði fyrst fram í Hæstarétti, en í bréfi þessu, sem virðist hafa verið þinglesið 7. júní 1898, segir að „Geitland er land alt millum Geitár og Hvítár, að undanteknu Torfabæli.“ Í málatilbúnaði áfrýjanda hefur hvorki verið gerð grein fyrir legu landsins, sem umræddar kröfur hans lúta að, með tilliti til þessarar merkjalýsingar né fyrir því hvernig ráðið verði af henni eða öðrum gögnum málsins að Sjálfseignarstofnunin Arnarvatnsheiði og Geitland eigi land, sem náð getur allt til vatnaskila á Langjökli. Brestur því verulega á að þessi atriði hafi verið nægilega reifuð af hendi áfrýjanda.

Í aðalkröfu krefst áfrýjandi dóms um rétt sinn til að banna stefnda „öll afnot af og alla umferð um” landsvæðið, sem um ræðir í málinu. Ekkert er fram komið um að land þetta sé að einhverju leyti ræktað eða afgirt. Samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laga nr. 44/1999 um náttúruvernd er almenningi heimil för um landið og dvöl þar í lögmætum tilgangi. Í 14. gr. laganna er kveðið á um heimild manna til að fara gangandi um og dveljast á óræktuðu landi án sérstakrar heimildar landeiganda og í 1. mgr. 17. gr. til að fara um vegi á vélknúnum ökutækjum, svo og utan vega á snjó og jöklum. Í auglýsingu nr. 283/1988 um friðlýsingu Geitlands í Borgarfirði er einnig tekið fram að öllum sé heimil för um friðlandið, enda sé góðrar umgengni gætt. Í aðalkröfu áfrýjanda er ekki tiltekið frekar en áður segir hvers eðlis þau afnot séu eða sú umferð, sem hann krefst heimildar til að banna stefnda. Eftir orðalagi kröfunnar beinist hún þannig meðal annars að því að banna stefnda athafnir, sem mönnum eru almennt frjálsar á óræktuðum svæðum í eignarlöndum annarra eftir framangreindum lagaákvæðum, svo og í Geitlandi eftir reglum um friðlýsingu þess lands. Samkvæmt þessu er aðalkrafa áfrýjanda svo almenn og óafmörkuð að ekki er fært að fella efnisdóm á hana.

Áfrýjandi leitar með öllum kröfum sínum dóms um rétt sinn til að leggja bann við nánar tilteknum athöfnum stefnda á gildistíma leigusamnings frá 24. ágúst 1993. Leigusamningur þessi var til tíu ára og gildistími hans því á enda þegar mál þetta var höfðað. Ekki hefur komið fram í málinu hvort leigutíminn hafi framlengst á þann hátt, sem um ræddi í fyrrnefndu ákvæði samningsins. Eru forsendur fyrir dómkröfum áfrýjanda því vanreifaðar að þessu leyti.

Í varakröfu krefst áfrýjandi þess meðal annars að viðurkenndur verði réttur hans til að banna stefnda „umferð um einkaveg áfrýjanda, sem liggur frá skála áfrýjanda að jökulbrún Langjökuls”. Þrautavarakrafa hans beinist að því sama einvörðungu. Í málinu liggur ekkert fyrir um staðsetningu þess skála áfrýjanda, sem hér um ræðir. Þá eru litlar sem engar upplýsingar í málinu um legu og lengd vegarins, sem þessar kröfur varða, hvort aðrir vegir kunni að vera á landinu, hver hafi gert veginn og haldið honum við, hvort Vegagerðin hafi litið á hann sem einkaveg, hvort hann sé merktur sem slíkur og hvort hann hafi verið opinn almenningi til umferðar. Er því ekki unnt að fella efnisdóm á þessar kröfur áfrýjanda.

Vegna þeirra annmarka á kröfugerð áfrýjanda og reifun málsins, sem að framan greinir, er óhjákvæmilegt að vísa máli þessu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi, sbr. meðal annars d. og e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi, sem gerði kröfu um frávísun málsins í héraði, gagnáfrýjaði ekki til að leita endurskoðunar á úrskurði héraðsdómara, þar sem þeirri kröfu var hafnað, eða þeirri niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að fella niður málskostnað. Að því gættu er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.