743/2014

S o.fl. kröfðust þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Nýjabæjarafréttur í Akrahreppi í Skagafirði væri þjóðlenda í afréttareign þeirra. Var krafan á því reist að landsvæðið væri eignarland í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Hæstiréttur taldi að sakarefnið í málinu væri ekki hið sama og fjallað hafði verið um í dómi réttarins í máli nr. 128/1967 þar sem Í hefði ekki verið aðili að því máli, dómkröfur hefðu verið annars eðlis og landsvæðið, sem eldra málið hefði tekið til, hefði einungis verið hluti af landinu sem félli innan þeirra merkja Nýjabæjarafréttar sem miðað væri við í máli þessu. Hefði dómurinn því ekki þau áhrif sem um ræddi í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en á hinn bóginn hefði hann fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greindi, þar til það gagnstæða væri sannað, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. Vísaði Hæstiréttur til þess að af gögnum málsins og af heiti jarðarinnar Nýjabæjar einu og sér yrði ályktað að hún væri ekki frá elstu tíð byggðar, en talið hefði verið að frá 14. öld hefði verið bær þar sem hann síðan hefði staðið uns jörðin hefði farið í eyði á 19. öld. Þá yrði ekkert ráðið af gögnum málsins hvort land kynni að einhverju leyti að hafa verið numið sunnan Hvítár og stofnað þannig til beins eignarréttar yfir því, en þau útilokuðu á hinn bóginn ekki að svo kynni að hafa verið. Það gerði gróðurfar í Austurdal heldur ekki, þótt löng og torsótt leið til byggða mælti gegn því að land þar hefði verið numið til eignar. Austan við dalinn, þar sem væri meginhluti landsins innan Nýjabæjarafréttar, væri á hinn bóginn víðáttumikil og lítt gróin háslétta og yrði að ætla af staðháttum einum að líkur stæðu gegn því að stofnað hefði verið til beins eignarréttar yfir því landi með námi. Ekki var fallist á með S o.fl. að kaupbréf frá árinu 1464 og afsal frá 1564, er bæði vörðuðu Nýjabæ, styddu kröfur þeirra um að landsvæðið hefði verið háð beinum eignarrétti. Loks var talið að í gögnum málsins um eigendaskipti að Nýjabæ og Ábæ, aðliggjandi jörð norðan við Nýjabæ, allt frá 15. öld, væri hvergi að sjá vísbendingu um að réttindi eigenda þeirra yfir Nýjabæjarafrétti hefðu verið önnur en til hefðbundinna nota til upprekstrar búfjár og annars þess sem afréttir hefðu í aldanna rás almennt verið hafðir til. Að öllu þessu virtu ásamt því að S o.fl. hefðu ekki að öðru leyti fært fram gögn sem hnekktu sönnunargildi fyrrnefnds dóms Hæstaréttar í máli nr. 128/1967, var niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 20. nóvember 2014. Þau krefjast þess að felld verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 í máli nr. 4/2008 um að landsvæðið Nýjabæjarafréttur sé þjóðlenda, en svæði þetta er þar afmarkað sem hér segir: Upphafspunktur er þar sem Hvítá fellur í Austari-Jökulsá, þaðan er Hvítá, svo Fremri-Hvítá og loks nyrðri kvísl Fremri-Hvítár fylgt til upptaka, síðan er farið stystu leið að fyrrum sýslumörkum milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar og þeim fylgt suður að drögum nyrðri upptakakvíslar Geldingsár, þaðan er haldið suður í drög syðri upptakakvíslar sömu ár, en loks er Geldingsá fylgt til vesturs í Austari-Jökulsá og svo norður eftir henni þangað sem Hvítá fellur í hana. Áfrýjendur krefjast þess að viðurkennt verði að engin þjóðlenda sé innan þessara merkja. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjenda lést J-kvk-nf S-kvk-nf, sem var meðal stefnenda málsins í héraði, eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms og eru komin í hennar stað áfrýjendurnir S-kk-nf F-kk-nf, G-kk-nf F-kk-nf, F-kk-nf F-kk-nf, M-kk-nf H-kk-nf F-kk-nf og H-kvk-nf H-kvk-nf Þ-kvk-nf. Þá hefur Á-kk-nf B-kk-nf, sem jafnframt var einn af stefnendum málsins, afsalað áfrýjandanum E-kk-þgf Á-kk-þgf réttindum sínum sem það varðar.

Dómendur fóru á vettvang 1. september 2015.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 29. mars 2007 til meðferðar landsvæði á vestanverðu Norðurlandi, sem náði yfir alla fyrrum Eyjafjarðarsýslu og Skagafjarðarsýslu ásamt Hofsjökli og Austur-Húnavatnssýslu austan Blöndu. Að beiðni stefnda ákvað nefndin 28. desember sama ár að skipta svæðinu í tvennt og taka að svo stöddu aðeins til meðferðar syðri hluta þess. Sá hluti svæðisins var nánar afmarkaður þannig að til norðurs fylgdi hann norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps og Seyluhrepps, Norðurá og Norðurárdal, Öxnadalsheiði og Öxnadalsá þar til hún fellur í Hörgá og síðan þeirri á til ósa í Eyjafirði. Austurmörk fylgdu Fnjóská frá ósum í sama firði til suðurs þar til hún sker sveitarfélagamörk Eyjafjarðarsveitar að austan, en þaðan var farið eftir þeim mörkum áfram til suðurs í Fjórðungakvísl. Að sunnan réðst svæðið af suðurmörkum Eyjafjarðarsveitar og suðurjaðri Hofsjökuls. Til vesturs var Blöndu fylgt sunnan frá upptökum hennar í Hofsjökli til norðurmarka fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps.

Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 14. mars 2008, sem vörðuðu allan syðri hluta svæðisins, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Nefndinni bárust fjölmargar kröfur og athugasemdir. Hún ákvað síðan að fjalla um þennan syðri hluta svæðisins í fimm aðskildum málum og var eitt þeirra nr. 4/2008, sem náði til Skagafjarðar austan Vestari-Jökulsár. Það mál tók meðal annars til sameinaðs lands jarðanna Ábæjar og Nýjabæjar, sem áfrýjendur töldu háð beinum eignarrétti sínum allt suður til jaðars Hofsjökuls milli Jökulkvíslar og Austari-Jökulsár. Innan marka þessa lands féllu meðal annars svæði, sem í málinu eru nefnd Nýjabæjarafréttur og Fjöllin, en þau taldi stefndi til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 var komist að þeirri niðurstöðu að bæði þessi svæði væru þjóðlendur. Nýjabæjarafréttur var afmarkaður í úrskurðinum á þann hátt, sem áður greinir í dómkröfum áfrýjenda, en viðurkennt var samkvæmt 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998 að hann væri í afréttareign þeirra. Svæðið, sem nefnt var Fjöllin, náði samkvæmt úrskurðinum að norðanverðu að suðurmörkum Nýjabæjarafréttar, sem réðust af Geldingsá frá Austari-Jökulsá í vestri að drögum syðri upptakakvíslar fyrrnefndu árinnar í austri, að austan að línu, sem dregin var frá síðastnefndum stað beint í Jökulkvísl og síðan eftir henni til upptaka í Hofsjökli, að sunnan að jöklinum frá Jökulkvísl vestur að upptökum Austari-Jökulsár, en loks að henni til vesturs til ármóta Geldingsár. Þetta svæði taldist hvorki vera í afréttareign áfrýjenda né annarra.

Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 20. janúar 2010 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði kröfðust áfrýjendur þess aðallega að felld yrðu úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að bæði fyrrgreind svæði, Nýjabæjarafréttur og Fjöllin, væru þjóðlendur, en til vara ákvæði úrskurðarins, sem lutu að Nýjabæjarafrétti. Þá kröfðust áfrýjendur þess einnig að viðurkennt yrði að innan þessara svæða væru ekki þjóðlendur. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af kröfum áfrýjenda. Fyrir Hæstarétti hafa þau eingöngu uppi þá kröfu, sem þau gerðu til vara í héraði.

II

Jarðirnar Ábær og Nýibær ásamt landsvæðunum Nýjabæjarafrétti og Fjöllunum eru í Akrahreppi í Skagafirði, en öll þessi lönd afmarkast að vestan af Austari-Jökulsá, þar sem eru mörk Akrahrepps og Sveitarfélagsins Skagafjarðar, og að austan af mörkum þess hrepps og Eyjafjarðarsveitar á fjalllendi, þar sem áður voru sýslumörk. Ábær liggur nyrst af þessum löndum að suðurmerkjum jarðarinnar Merkigils, sem háð er beinum eignarrétti, en þessi merki, sem eru nærri 13 km að lengd, ráðast að hluta af Ábæjará frá mótum hennar og Austari-Jökulsár. Frá merkjum Ábæjar og Merkigils eru rúmlega 55 km í beinni loftlínu norðvestur til sjávar í Skagafirði. Um 5 km fyrir suðaustan þau fellur Tinná í Austari-Jökulsá og er óumdeilt að þar hafi verið suðurmerki Ábæjar móti Nýjabæ. Frá Tinná eru síðan um 10 km suðaustur að mótum Austari-Jökulsár og Hvítár, sem óbyggðanefnd taldi sem fyrr segir ráða mörkum eignarlands Nýjabæjar og þjóðlendu á Nýjabæjarafrétti. Frá Hvítá eru um 14 km suðaustur að mótum Austari-Jökulsár og Geldingsár, sem nefndin taldi marka Nýjabæjarafrétt til suðurs móti Fjöllunum, en þangað fellur Austari-Jökulsá úr suðvestri nærri 20 km leið frá upptökum í Hofsjökli. Fyrir vestan Austari-Jökulsá gegnt Nýjabæjarafrétti og Fjöllunum er austurhluti Hofsafréttar í Sveitarfélaginu Skagafirði og er þar þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 4/2008. Fyrir austan Nýjabæjarafrétt og Fjöllin eru í Eyjafjarðarsveit ýmis afréttarlönd, sem óbyggðanefnd taldi til þjóðlendna í úrskurðum 19. júní 2009 í málum nr. 1/2008 og 2/2008.

Í úrskurði óbyggðanefndar, sem mál þetta varðar, var landi innan fyrrgreindra merkja Ábæjar og Nýjabæjar lýst sem hallalítilli og gróðursnauðri hásléttu, sem rísi skarpt til austurs frá Austurdal, sem Austari-Jökulsá fellur um, úr um 400 m hæð upp í um 1000 m á Nýjabæjarfjalli. Á Nýjabæjarafrétti sé Afréttarfjall, 927 m hátt, fyrir sunnan Fremri-Hvítá, en þegar sunnar dragi falli í Austari-Jökulsá úr austri Fossá, Hölkná og Geldingsá. Meðfram Geldingsá sé nokkur gróður og jafnframt samfellt gróðurlendi fyrir sunnan hana, þar sem séu svonefndir Pollar. Einnig sé allmikill gróður í Austurdal upp af Austari-Jökulsá. Landslag á Fjöllunum einkennist á hinn bóginn að mestu af lágum, ávölum og grýttum öldum og hæðum, en land milli þeirra sé hallalítið og slétt. Hvergi sé þar samfelldur gróður, en hann megi helst finna meðfram ám og lækjum.

III

Elstu heimild um löndin, sem að framan var lýst, mun vera að finna í máldagabók A-kk-ef biskups rauða Þ-kk-ef frá 1318, þar sem sagði: „Kyrkia amillum a. sem kallast ᴀbæ.“

Kaupbréf var gert 29. janúar 1464 um „Nyabæ i Abæar kirkiusokn“, þar sem sagði meðal annars: „Þath giorer egh þ-kk-nf b-e-x a-e-x godum monnum viturligt med þessu minu opnu brefui. ath ec seldi s-x-x g-kk-þgf til fullrar eignar halfua jordina nẏiabæ er liggur j abæiar kirkiusokn j eẏstrum dõlum. med aullum þeim gaugnum ok gædum sem greindri jordu fẏlger og fẏlgt hefer ath fornu ok nẏiu. med suodañ jardar eign. ath tinnaa. ok suo langt aa fioll fram sem votn dragha. ok egh uard fremst eigandi ath. hier j mot gaf fyrrnefndr sueinn. xx. gelldinga gamla ok þreuetran vxa.“ Ó-kk-nf H-kk-nf R-kk-nf gerði 17. desember sama ár próventubréf fyrir S-kk-þf G-kk-þf, þar sem sagði meðal annars: „Víj o-e-x med guds náád biskup áá holum giorum godum monnum viturligt med þessu voru brefue. ath ví haufuum tekit s-e-x g-x-x til æuinligx profuentumanz heima áá stadnum áá holum j hialltadáál. hefuer hann lukt ok gefuit j profuentu med sier xx. máálnẏtu kugildi ok. vij. betur. xiij. geldfiar kugilde ok jordina halfua nẏabéé er leigit hefuer j áábæiar kirkiusokn j skagafirde med aullum gõgnum ok gædum sem þeire halfre jordu fẏlger ok fẏlgt hefuer ath fornu ok nyio. ok hann vard fremst eigande ath ok þar til gaf hann til hola kírkiu .x. aura káálek af silfur. ok skal hann lukt hafua hann jnnann þriggia áára. hier j mote skilde áádr greindr sueinn sier af stadnum æuenligañ kost. epter þui sem goder gamler prouentumenn hafua haft firir honum.“ Áðurnefndur Þ-kk-nf Á-kk-nf keypti síðan 12. september 1469 Ábæ ásamt tveimur nærliggjandi jörðum, Merkigili og Miðhúsum, af S-kk-þgf nokkrum L-kk-þgf. Í reikningum fyrir kirkjuna í Goðdölum í Vesturdal frá árunum 1491 til 1493 kom eftirfarandi meðal annars fram: „Suo mikit iardagoz la under guddala kirkiu þa sira gunnar tok vid ... abær .xxc. nyabær .vc.“ Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar tók séra G-kk-nf J-kk-nf, sem vísað mun hafa verið til í framangreindum texta, við Goðdalakirkju árið 1488. Af þessu öllu virðist mega ráða að á þessum tíma hafi Nýibær verið að jöfnu í eigu Hólakirkju og Goðdalakirkju, svo og að jörðin hafi alls verið 10 hundruð að dýrleika, en Ábær, metinn á 20 hundruð, hafi komist í eigu Goðdalakirkju á árabilinu frá 1469 til 1488.

Fjórir menn vottuðu með bréfi 30. maí 1499 að þeir hafi séð og hlýtt á „ord og handaband g-kk-ef prests jonssonar officialis heilagrar hola kirkiu j þan sama tima og j-x-x jonssonar af anare alfu at suo fyrir skildu at greindr jon gallt og lugti heilagri holakirkiu og nefndum sira g-e-x jordina alla aa bæ er ligur j dolum j skagafirdi alkirkiu jord til fullrar eignar og frials forrædis med ollum þeim gognum og gædum sem greindri jordu fylger og fylgt hefer at fornu og nẏu ... og þar til iij hundrut j friduirdingum peningum fyrir uttan kapla ... hier aa moti handsaladi og kuittan giordi greindr sira g-x-x officialis hola kirkiu sagdan j-e-x j-e-x og R-x-x f-e-x frials lidug olldungis kuitt og aakiærulaus uppaa heilagrar kirkiu vegna um þa likamliga samuist sem þau hafa brotlig ordit j holligum girñdum likamligrar sambudar med barngettnadar ... Skal greindr jon fyrr sagda jord leysa til sin fyrir xij hundrutt j suo logdum friduirdum peningum sem fyrr greiner og hafa leyst jnan ii aʀa ella jord standi sem skilin er.“ Í testamentisbréfi G-kk-ef biskups N-kk-ef 6. júní 1520 var talið upp „huor kot eda jarder hafa vnder oss borid j þann tijma. sem almattugur Gud hefur oss overdugañ þolad yffer H-e-x Byskupzdæme“ og var meðal þeirra „A-kk-nf. xxc. og golldinn j sakfelli.“ Skyldu eignirnar, sem taldar voru upp í bréfinu, verða „heilagri Holadomkyrkiu til æfinligrar eignar.“

Í elsta hluta skrár síra S-kk-ef J-kk-ef um máldaga Hóladómkirkju þegar J-kk-nf biskup A-kk-nf tók við á árinu 1525 var meðal annars tiltekið að hún ætti „nyiabæ. halfañ áábæ. midhus. merkigil.“ Í skrá síra S-kk-ef 25. desember 1550 um eignir Hóladómkirkju og Hólastóls í föstu og lausu eftir J-kk-þf biskup A-kk-þf fráfallinn, var meðal annars getið um Ábæ, en í talningu þar á jörðum, sem biskupinn hafi „aptur golldit Holakirkiu fẏrer þær sem hann hefur j burtt selltt. og logast hafa. ȁ medañ hann hefur ʀiktt“ var meðal annarra „Nẏiabær halfur .x. c.“

Fimm menn vottuðu í bréfi 10. apríl 1564 að þeir hafi þann dag séð og heyrt „a ord og handaband þessara manna. af eirne alfu herra O-kk-ef H-kk-ef biskups at Holum. Enn af annare O-x-x T-x-x at suo fyrir skildu at nefndr herra O-x-x H-x-x selldi O-x-x T-e-x jordina alla Nyabæ j Austurdaulum j Guddala kirkiu sokn fyrir xc med ollum þeim gognum og giædum sem greindre jordu fylger og fylgt hefer ad fornu og nyu og Holadomkirkia vard fremst eigandi at ordinn vndan Holakirkiv og sier og sinum epterkomendum Hola domkirkiu formonnum ... Hier j mot gaf O-x-x T-x-x fyrr greindum herra O-x-x jordina S-x-x a Skagastrond j Hofs kirkiu sokn fyrir xc med ollum þeim gognum og giædum sem greindre jordu fylger og fylgt hefr ad fornu og nyu thil sioss og landz ... Skilldi herra O-kk-nf þat thil at hann skylldi mega lata giora thil kola j Nyabæiar skogi vppa iij hesta huert ar. suo leingi sem hann lifdi: Enn jordina Nyabæ jtolulausa: vpp fra þui.“ Þá gerðu þrír menn bréf 17. júlí 1570 til að votta að þeir hafi heyrt og séð þegar E-kvk-nf G-kvk-nf gaf Þ-kk-þgf H-kk-þgf „til fullrar eignar jordina Nyabæ j Eystri dolum j Guddala kirkiu sokn med þui er hun a med riettu.“ Í úrskurði óbyggðanefndar er þess getið að á fjórða degi páska 1596 hafi fjórir menn vottað að þeir hafi lesið í bréfi Ó-kk-ef biskups R-kk-ef frá 1464 að Nýibær hafi verið gefinn Hólakirkju í próventu, svo og að þeir hafi einnig lesið í gögnum Hólastóls að hálfur Nýibær teldist í eigu hans eftir fráfall G-kk-ef biskups N-kk-ef og að J-kk-nf A-kk-nf hafi goldið dómkirkjunni Nýjabæ fyrir tíu hundruð með tíu aura landskuld. Þá hafi Nýjabæjar verið getið í reikningum Hólastóls frá 1553 til 1556 með tólf aura landskuld og fjórum eða fimm kúgildum, en ekki í reikningum S-kk-ef J-kk-ef eftir að Ó-kk-nf H-kk-nf var fallinn frá eða reikningum stólsins frá 1570 og 1571.

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1713 kom fram að Merkigil, Miðhús og Skatastaðir væru í eigu Hólastóls. Um Ábæ, sem tilheyrði þeim sama, sagði að jarðardýrleiki væri 12 hundruð, skógur hafi verið eyddur og væri upprekstur á Nýjabæjarafrétt. Þá sagði einnig: „Abæiarsel öðru nafni Arasteckur, þar eru girðíngar sem verið muni hafa þrælsgerði, en bygð aldrei. Svartebacke með sama móti. Ófridarstader, þriðja þrælsgerði eður kanske bygð í gamalli tíð, því hjer sjást húsaleifar innan garðs. Aldrei hefur hjer bygst í manna minni, og má ekki aftur byggja, því túnstæði er alt í hrjóstur komið.“ Þá ætti einnig undir Ábæ jörðin Tinnársel, sem væri í eigu Hólastóls og „í eyði að kalla síðan bóluna nema hvað búandinn á Ábæ leigir land og grasnautn fyrir 20 álnir. Jarðardýrleiki xii ƈ, tíundaðist sem Ábær.“ Að öðru leyti sagði um Tinnársel: „Kostir aðrir og ókostir sem sagt er um Ábæ, nema hvað hjer er nokkuð betra til heyss, en miklu hættara fyrir klettahruni og skriðum. Er so mælt að þetta sje helmíngur af jörðunni Ábæ, og hafi til forna ein jörð verið og þetta Tinnársel bygt í selstöðunni.“ Um Nýjabæ, sem einnig tilheyrði Hólastól, sagði að jarðardýrleiki væri 15 eða 16 hundruð og að auki meðal annars eftirfarandi: „Afrjett á jörðin, sem kallast Nýjabæjarafrjett. Þángað hafa rekið áður taldir 4 bæir fyrir toll ut supra, og tók ábúandi tollinn. Skóg hefur jörðin átt, og er hann nú mjög eyddur, þó eru leifar til kolgjörðar og brúka það stólsins landsetar ... Fagrahlijd. Eyðiból fram frá Nýjabæ, hefur í auðn verið um lángan aldur, þó eru þar sýnileg byggíngarmerki, girðíngar um tún og tóftaleifar. Túnstæði alt í hrjóstur komið og fyrir því örvænt að byggja, þar engin slægjulönd liggja so nærri að rækt verið á komið. Annars eru hjer hagar merkilega góðir sumar og vetur ... Skógur er hjer lítill í þeim landsreit, sem kallaður er Sperðill, enn nú bjarglegur til kolgjörðar.“ Bæirnir, sem sagði í jarðabókinni að ættu upprekstur á Nýjabæjarafrétt ásamt Nýjabæ, voru Ábær, Miðhús, Merkigil og Tinnársel.

Á uppboði á stólsjörðum 1802 mun Nýibær hafa verið seldur manni, sem einnig átti Ábæ, og munu jarðirnar um tíma hafa verið á einni hendi. Á meðan svo var voru lesnar upp á manntalsþingum lögfestur annars vegar fyrir Ábæ 4. maí 1805 og hins vegar fyrir Ábæ með Tinnárseli og Nýjabæ 25. maí 1825, en um efni þeirra verður ekkert ráðið af gögnum málsins. Breyting hafði að þessu leyti orðið á eignarhaldi að jörðunum 1832, en 26. október á því ári gerðu eigendur Nýjabæjar annars vegar og Ábæjar ásamt Tinnárseli hins vegar samning um makaskipti á jörðunum, þar sem tekið var fram að þær síðarnefndu væru seldar með „afrétt og öllu því Landi sem þeim að fornu og nýju fylgt hefir“. Sá sem eignaðist á þennan hátt Ábæ með Tinnárseli seldi jörðina aftur 17. maí 1844 og var þá tekið fram í samningi að „Hálf svokolluð Nýabæar Afrétt skal fylgja Þessari Eign.“ Samkvæmt málflutningi áfrýjenda mun þetta hafa verið rótin að því að í síðari heimildum um Ábæ hafi verið rætt um að þeirri jörð tilheyrði helmingur Nýjabæjarafréttar.

Í jarðamati frá 1849 kom fram að Ábær væri bóndaeign og metinn með „óbygdri hjáleigu Tinnárseli“ á 24 hundruð „að forngyldu.“ Sagði einnig að „hrísrif má fá í afrétt þeirri sem að hálfu leiti tilheyrir jörð þessari, sem að öðru leiti er arðlítil, þar hún er ekki brúkuð til upprekstrar nema fyrir þær jarðir undir hvörjar hún liggur.“ Um Nýjabæ, sem einnig var bóndaeign og metinn á 16 hundruð „að forngyldu“, kom meðal annars eftirfarandi fram: „Þessari jörð tilheyrir og hálf Nýabæar afrétt, sem eingann ágóða gefur, nema hvað eignarmaður eða ábúandi notar hana til upprekstrar fyrir heimilið, og til kolagjörðar.“

Nýibær mun hafa farið í eyði á árinu 1880 og er óumdeilt að landamerkjabréf hafi aldrei verið gert fyrir jörðina. Landamerkjabréf var á hinn bóginn gert fyrir Ábæ 24. maí 1888 og þinglesið 31. sama mánaðar, en merki jarðarinnar voru þar sögð vera „að norðanverðu Ábæará til fremstu upptaka; að austanverðu hábrúnin frá Ábæjarárupptökum til upptaka Tinnár, að sunnan ræður Tinná til Jökulsár, og að vestanverðu Jökulsáin.“ Í bréfinu sagði einnig: „Hálf Nýjabæarafrjett liggur undir Ábæ. Samkvæmt sætt framfarinni að Ábæ 2. júlím. 1877, hafa Ábæarbúendur rjett til sambrúkunar á Miðhúsadal út að Silungalæk móts við ábúendur Merkigils yfir alla tíma ársins, nema þann sem verið er með búpening í seli (Miðhúsum) frá Merkigili, en móti þeirri brúkun hafa Merkigils ábúendur frýan upprekstur á Nýjabæjarafrétt ... án nokkurs endurgjalds.“

S-kk-nf J-kk-nf á Silfrastöðum seldi 22. mars 1905 D-kk-þgf J-kk-þgf, bónda á Kroppi í Eyjafirði, „eyðijörðina Nýjabæ í Akrahreppi ... með öllu heimalandi jarðarinnar, hálfri Nýjabæjarafrjett svo og þrætulandinu Selsvöllum vestan Jökulsár gegnt Nýjabæ fyrir umsamið kaupverð 300 ... krónur“. Í afsals- og veðmálabók Skagafjarðarsýslu virðist hafa verið fært í tengslum við þetta að Nýibær væri meðal jarða, sem væru „ekki í fasteignamati, lagðar undir afrjetti“. Sýslumaður Eyjafjarðarsýslu ritaði bréf 27. mars 1916 til D-kk-ef J-kk-ef í tilefni af því að sýslumaður Skagafjarðarsýslu hafi sent honum svofellda ályktun sýslunefndar: „Sýslunefndin felur oddvita sínum að grennslast eptir hvernig á því stendur, að Eyfirðingar þeir, er eiga hálfa Nýjabæjarafrjett, hafa eigi gert fjallskil á henni nú síðastliðin ár og ef ástæður þessar þykja eigi á rökum byggðar, að hann þá geri gangskör að því, að þeir sjái um fullnægjandi fjallskil á afrjett þessari, að tiltölu við eign sína og í samvinnu við aðra notendur hennar.“ Sagði í bréfinu að í erindi þessu greindi að D-kk-nf væri „einn eigandi þessarar afrjettar og að upplýsinga hjá yður muni vera að leita um þetta.“ Sýslumaður Eyjafjarðarsýslu ítrekaði þetta í öðru bréfi 4. desember 1917 auk þess að krefja D-kk-þf að beiðni sýslumanns Skagfirðinga um greiðslu refaveiðikostnaðar á Nýjabæjarafrétti ásamt þinggjaldi fyrir hann. Þessu svaraði D-kk-nf með bréfi 28. sama mánaðar, þar sem hann lét þess getið að „hreppsnefnd Akrahrepps hefur aldrei svo mér sé kunnugt um kvatt oss eigendur Nýjabæjarlands til fjallskila á nefndu landi, ekki heldur það eina ár sem vér rákum þangað fé“, en þá hafi þeir gert „þar fjallskil ótilkvaddir.“ Jafnframt mótmælti hann kröfu um greiðslu kostnaðar af refaveiðum, sem færi „algerlega í bága við skilning hreppsnefndarinnar undanfarandi ár á afstöðu vorri til fjallskilamálefna Skagafjarðarsýslu“. Í framhaldi af þessu sendi sýslumaður Eyjafjarðarsýslu enn bréf til D-kk-ef 20. mars 1918, þar sem fram kom að sýslumaður Skagafjarðarsýslu hafi brugðist við síðastnefndu bréfi D-kk-ef með því að senda ályktun sýslunefndar Skagafjarðarsýslu um að hún skyti „því til Akrahreppsbúa að þar til gefnu tilefni af hálfu eigenda Nýjabæjarafrjettar og Nýjabæjarlands, hvort þeir vilji eigi kaupa land þetta og afrjett.“

Í fasteignamati frá árunum 1916 til 1918 sagði meðal annars um Ábæ: „Beitiland afar víðlent, liggur að afrjett ... Jörðin á Nýjabæjarafrétt að hálfu og hefir þar upprekstur.“

Í bréfi sýslumanns Skagafjarðarsýslu 14. febrúar 1920 til stjórnarráðsins, sem ritað var í tilefni af fyrirspurn 29. desember 1919 um almenninga og afréttarlönd „sem ekki sannanlega hafa tilheyrt eða nú tilheyra nokkru lögbýli“, sagði að ekki væru „aðrir almenningar hjer eða afrjettarlönd af þeim, er um er spurt, en hin svonefndu Nýjabæjaröræfi austan undir Hofsjökli.“

Í úrskurði óbyggðanefndar er þess getið að Ábær hafi farið í eyði 1941, en jörðin hafi áfram verið nytjuð til 1950, fyrst frá Víðivöllum og síðan Bústöðum. Í gögnum málsins kemur fram að áðurnefndur D-kk-nf J-kk-nf hafi fyrir 1920 selt Nýjabæ þáverandi eiganda Ábæjar og hafi þessar jarðir upp frá því fylgst að í kaupum sem ein jörð væri.

IV

Upprekstrarfélag Saurbæjarhrepps höfðaði mál 11. ágúst 1965 gegn nafngreindum eigendum „Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli“ og krafðist þess „að landamerki fyrir umráðasvæði félagsins, að vestan, gagnvart löndum Skagfirðinga á hálendinu vestan og sunnan Eyjafjarðardala verði viðurkennd og ákveðin þannig: Nyrzt ráði merkjum Fossá frá upptökum nyrðri kvíslar til ármóta hennar og Jökulsár eystri, síðan ráði Jökulsá eystri merkjum suður að ármótum hennar og Strangalækjar, þaðan ráði bein lína suður í Miklafell í Hofsjökli.“ Stefndu í málinu kröfðust þess á hinn bóginn að viðurkennt yrði að landamerki Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli „og þar með talin sýslumörk Skagafjarðarsýslu á þessu svæði séu að austan vatnaskil á hálendinu og að endamark við Hofsjökul sé fjallið Klakkur.“

Dómur Hæstaréttar í málinu, sem var nr. 128/1967, var kveðinn upp 29. apríl 1969 og er hann birtur í dómasafni þess árs á bls. 510. Í honum sagði meðal annars: „Í máli þessu er deilt um eignarrétt að landsvæði því, sem um er að tefla, en eigi um upprekstrarrétt. Áfrýjandi, Upprekstrarfélag Saurbæjarhrepps, reisir kröfur sínar á því, að hann hafi tekið heimildir á landsvæði þessu frá fyrri eigendum jarðanna Möðruvalla og Hóla í Saurbæjarhreppi, sem frá fornu fari hafi talizt taka yfir landsvæðið. Stefndu, eigendur Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli, reisa dómkröfur sínar á afsali fyrir hálfri jörðinni Nýjabæ frá 29. janúar 1464, þar sem landið sé talið vera hluti jarðarinnar. Hvorki áfrýjandi né stefndu hafa fært fram gögn fyrir fullkominni eignatöku að fornu eða nýju á landsvæði því, sem um er að tefla í máli þessu. T. d. verður eigi séð, að eigendur Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli eða eigendur Möðruvalla og Hóla hafi fyrrum innt af hendi smölun og fjallskil á landsvæðinu, svo sem eigendum jarða var boðið að gera á jörðum sínum, sbr. Jónsbók, landsleigubálk 49. Yfirlýsingar í afsölum fyrr og síðar, sem eigi styðjast við önnur gögn, nægja eigi til að dæma öðrum hvorum aðilja eignarrétt til öræfalandsvæðis þessa. Verða því kröfur hvorugs aðilja í málinu teknar til greina.“

Meðal áfrýjenda í málinu, sem hér er til úrlausnar, er S-kk-nf H-kk-nf, sem átti einnig aðild að áðurgreindu dómsmáli sem einn af eigendum Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli. Líta verður svo á að aðrir áfrýjendur í máli þessu séu sem núverandi sameigendur áfrýjandans S-kk-ef að Ábæ og Nýjabæ komnir í stað þeirra, sem áttu með honum aðild að fyrra málinu. Stefndi var á hinn bóginn ekki aðili að því máli. Að því verður og að gæta að dómkröfur í fyrra málinu lutu á báða vegu að viðurkenningu tiltekinna landamerkja, en dómkröfur í þessu máli snúa að því hvort hnekkt verði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að Nýjabæjarafréttur sé þjóðlenda. Landsvæðið, sem fyrra málið tók til, var að auki aðeins hluti af landinu, sem fellur innan þeirra merkja Nýjabæjarafréttar sem hér er miðað við, svo og hluti af Fjöllunum sem mál þetta varðar ekki lengur. Í skilningi einkamálaréttarfars er sakarefnið í þessu máli þannig ekki það sama og í fyrra dómsmálinu. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 128/1967 hefur því ekki þau áhrif hér, sem um ræðir í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en hann hefur á hinn bóginn fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greinir, þar til það gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar.

V

Um land á því svæði, sem mál þetta varðar, sagði meðal annars eftirfarandi í Landnámabók: „E-x-x hét maðr ágætr; hann fór af Nóregi til Íslands; hann var son H-kk-ef G-kk-ef, E-kk-ef ǫrðigskeggja. E-x-x nam land frá Gilá um Goðdali alla ok ofan til Norðrár; hann bjó at Hofi í Goðdǫlum ... Ǫnundr v-x-x hét maðr, er land nam upp frá Merkigili, enn eystra dal allt fyrir austan. En þá er E-x-x vildi til fara at nema dalinn allan allt fyrir vestan. þá felldi Ǫnundr blótspán til, at hann skyldi verða víss, hvern tíma E-x-x mundi til fara at nema dalinn, ok varð þá Ǫnundr skjótari ok skaut yfir ána með tundrǫru ok helgaði sér svá landit fyrir vestan ok bjó milli á.“

Í gögnum málsins er gerð grein fyrir tilgátum fræðimanna um að með framangreindum ummælum í Landnámabók um að landnámsmaðurinn Ö-kk-nf hafi búið „milli á“ hafi verið átt við land milli Ábæjarár og Tinnár. Þessar tilgátur geta samrýmst áðurnefndum orðum í máldagabók A-kk-ef biskups rauða frá 1318 um kirkju „amillum a. sem kallast ᴀbæ.“ Þótt af þessu virðist mega ætla að Ábær hafi verið landnámsjörð verður með engri vissu ráðið hvort eða hversu langt landið „upp frá Merkigili, enn eystra dal allt fyrir austan“, sem rætt var um í Landnámabók, kunni að hafa náð suður fyrir Tinná. Til þess verður þó að líta að jörðin Nýibær var sunnan þeirrar ár. Eftir gögnum málsins hefur verið ályktað af heiti jarðarinnar einu og sér að hún sé ekki frá elstu tíð byggðar, en talið hafi verið að frá 14. öld hafi verið bær þar sem hann síðan stóð uns jörðin fór samkvæmt áðursögðu í eyði á 19. öld. Í öndverðu hafi bær verið á stað öllu sunnar, sem nefndur er Fagrabrekka, en við fornleifaathugun hafi komið þar í ljós í 335 m hæð minjar eftir bæ, sem hafi verið reistur eftir árið 1104.

Að því verður að gæta að heimildir og önnur gögn um byggð, sem um ræðir að framan, snúa að svæði nokkru norðan við mót Austari-Jökulsár og Hvítár, þar sem óbyggðanefnd dró mörk milli eignarlands áfrýjenda innan jarðarinnar Nýjabæjar og þjóðlendu á afréttinum, sem kenndur hefur verið við jörðina. Af þessum gögnum verður ekkert ráðið um hvort land kunni að einhverju leyti að hafa verið numið sunnan Hvítár og stofnað þannig til beins eignarréttar yfir því, en þau útiloka á hinn bóginn ekki að svo kunni að hafa verið. Það gerir gróðurfar í Austurdal heldur ekki, þótt löng og torsótt leið til byggða mæli gegn því að land þar hafi verið numið til eignar. Austan við dalinn, þar sem er meginhluti landsins innan Nýjabæjarafréttar, er á hinn bóginn víðáttumikil og lítt gróin háslétta og verður að ætla af staðháttum einum að líkur standi gegn því að stofnað hafi verið til beins eignarréttar yfir því landi með námi.

Í málinu hafa áfrýjendur vísað til þess að í áðurnefndu kaupbréfi 29. janúar 1464, þar sem Þ-kk-nf Á-kk-nf seldi S-kk-þgf G-kk-þgf helmingshlut í Nýjabæ, hafi því verið lýst að land jarðarinnar næði „ath tinnaa. ok suo langt aa fioll fram sem votn dragha.“ Af þessari lýsingu drógu áfrýjendur þá ályktun í héraðsdómsstefnu að til samræmis við hana yrði að skýra fyrrgreind orð í Landnámabók á þann hátt að lönd E-kk-ef H-kk-ef og Ö-kk-ef v-kk-ef hafi náð allt suður til Hofsjökuls. Fyrir Hæstarétti halda áfrýjendur á hinn bóginn fram þeirri skýringu á kaupbréfinu að orðið „fioll“ hafi verið þar notað sem sérnafn fyrir landsvæðið, sem nú kallist Fjöllin, og hafi land Nýjabæjar samkvæmt því náð allt suður til Geldingsár, en eftir staðbundinni málvenju sé rætt um að fara „fram“ þegar haldið sé til suðurs. Um þessar skýringar áfrýjenda verður að líta til þess að hvorki liggur fyrir í málinu hversu lengi heitið Fjöllin kunni að hafa verið notað um þetta landsvæði né í hvaða mæli skapast hafi festa um það, en að auki er orðið „fioll“ tilgreint í kaupbréfinu án ákveðins greinis. Þá verður jafnframt að gæta að því að samkvæmt kaupbréfinu átti landareign Nýjabæjar að ná svo langt suður á fjöll sem vötn draga, en ekkert er fram komið um að vatnaskil sé að finna á svæðinu, sem hér um ræðir, hvað þá að þau séu í farvegi Geldingsár. Að þessu öllu virtu verður ekki fundið hald fyrir kröfum áfrýjenda í kaupbréfinu frá 29. janúar 1464.

Þá hafa áfrýjendur jafnframt vísað til þess að þegar Hólabiskup gaf út afsal fyrir Nýjabæ 10. apríl 1564 var tiltekið að hann áskildi sér að „mega lata giora thil kola j Nyabæiar skogi vppa iij hesta huert ar. suo leingi sem hann lifdi“. Til ítaksréttinda sem þessara hafi að meginreglu verið stofnað í landi, sem háð væri beinum eignarrétti, en eins og gróðurfari sé og hafi verið háttað í Austurdal megi ætla að skógurinn, sem vísað var til í afsalinu, hafi verið sunnan Hvítár. Um þessar röksemdir áfrýjenda verður að gæta að því að ekkert liggur fyrir í málinu um hvernig komið hafi verið fyrir skógi í Austurdal á 16. öld, en af ummerkjum nú verður ráðið að hann gæti jöfnum höndum hafa verið norðan og sunnan við Hvítá á þeim tíma. Verður jafnframt að ætla að líkur hljóti að vera til að skóglendi, sem þessi ítaksréttindi voru veitt í, hafi verið nær Hólum en fjær og þar með sem nyrst í Austurdal, enda verður vart séð hvaða ávinningur hafi átt að vera af svo umfangslitlum réttindum ef fara hefði þurft langa og erfiða leið til að nýta þau. Auk þessa verður að gæta að því að jafnvel þótt skógurinn, sem þetta ítak var veitt í, hefði verið sunnan Hvítár væri ekki fært að draga af því ályktun um eignarrétt yfir því landi, enda gátu þeir, sem nutu réttinda utan eignarlands í afrétti, veitt öðrum heimildir til að nýta þau, sbr. 51. kapítula landsleigubálks Jónsbókar. Geta röksemdir áfrýjenda, sem að þessu snúa, því ekki orðið til stuðnings dómkröfum þeirra.

Að framan voru raktar þær heimildir, sem liggja fyrir í málinu um eigendaskipti að Nýjabæ og Ábæ allt frá 15. öld. Eins og ráðið verður af þeim voru báðar þessar jarðir, eftir atvikum helmingur Nýjabæjar, oft og tíðum á einni hendi, en þær fylgdust þó almennt ekki að í kaupum fyrr en komið var fram á 20. öld. Svo virðist sem elstu heimildir um upprekstrarréttindi jarða á þessu svæði sé að finna í jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1713, en þar kom fram um Nýjabæ að „afrjett á jörðin, sem kallast Nýjabæjarafrjett“ og ættu þar að auki Ábær, Tinnársel, Miðhús og Merkigil rétt til upprekstrar. Af þessu er ljóst að land, sem átti undir Nýjabæjarafrétt, var að minnsta kosti ekki á þessum tíma talið vera hluti af jörðinni Nýjabæ. Eftir að eigendaskipti höfðu síðan orðið að Ábæ, þar sem rætt var um að þeirri jörð fylgdi afréttur, virðist sem helmingur réttinda yfir Nýjabæjarafrétti hafi verið felldur undir Ábæ þegar fyrrgreint afsal var gefið út fyrir jörðinni á árinu 1844 og verður ekki annað séð en að sú skipan hafa haldist svo lengi sem greinarmunur var gerður á henni og Nýjabæ við kaup og í öðru tilliti. Í áðurgreindum heimildum um kaup á þessum jörðum og mat á þeim, bæði eldri heimildum og yngri, er hvergi að sjá vísbendingu um að réttindi eigenda þeirra yfir Nýjabæjarafrétti hafi verið önnur en til hefðbundinna nota til upprekstrar búfjár og annars þess sem afréttir hafa í aldanna rás almennt verið hafðir til. Að þessu öllu virtu ásamt því að áfrýjendur hafa ekki að öðru leyti fært fram gögn sem hnekkja sönnunargildi fyrrnefnds dóms Hæstaréttar 29. apríl 1969 verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 21. janúar 2010 og var greinargerð stefnda lögð fram í þinghaldi 15. apríl sama ár. Eftir það var málið í átta skipti tekið fyrir á dómþingi þar til gengið var á vettvang 30. ágúst 2011. Því næst var málið tekið fyrir 24. október 2013 þegar gagnaöflun var lýst lokið og ákveðin aðalmeðferð, en við upphaf hennar 6. desember sama ár voru allt að einu lögð fram frekari skjöl og var málið síðan munnlega flutt. Dómur var þó ekki kveðinn upp í framhaldi af því, heldur var málið tekið fyrir á ný 7. júlí 2014, þar sem fært var til bókar að dómsuppsaga hafi dregist vegna anna dómara við önnur aðkallandi mál og veikinda hans og var málið flutt á ný. Enn var málið tekið fyrir 18. ágúst 2014 og bókað að lögmenn aðilanna teldu ekki þörf á að flytja málið að nýju, en því var síðan frestað til dómsuppkvaðningar. Hinn áfrýjaði dómur var loks kveðinn upp 21. sama mánaðar. Þessi málsmeðferð, sem tók samkvæmt framansögðu meira en hálft fimmta ár, er stórlega ámælisverð.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 1.500.000 krónur.