157/2002

S ehf., sem sinnt hafði sorpförgun á Keflavíkurflugvelli, krafðist þess að viðurkennt yrði að ákvörðun utanríkisráðherra um að veita N hf. heimild til að semja við V um þessa verktöku hefði verið ólögmæt. Jafnframt krafðist félagið skaðabóta úr hendi Í þar sem ákvörðunin hefði valdið félaginu tjóni. Þar sem S ehf. hafði ekki sýnt fram á að félagið hefði hagsmuni að lögum af því að leyst yrði sérstaklega úr ólögmætiskröfu  þess var henni sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi. Talið var að utanríkisráðherra hefði verið innan valdheimilda sinna er hann tilnefndi N hf. sem samningsaðila við varnarliðið, sbr. 4. tl. 6. gr. viðbætis við varnarsamninginn, sbr. og 3. gr. samningsins sjálfs, sem hafa lagagildi hér á landi, sbr. 1. gr. laga nr. 110/1951 um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess, en á þessum tíma hefði ekki verið skylt að bjóða verk sem þetta út. Þá hefði S ehf. hvorki átt lagalegan né samningsbundinn rétt til að fá að semja um áframhaldandi verktöku hjá varnarliðinu. Þótt valdheimildir utanríkisráðherra til að tilnefna samningsaðila við varnarliðið væru ótvíræðar yrðu ákvarðanir hans í þessum efnum að hlíta almennum stjórnsýslureglum. Varð ekki séð að S ehf. hefði notið andmælaréttar eða jafnræðis við meðferð málsins af hálfu utanríkisráðherra sem félagið átti rétt á samkvæmt óskráðum reglum stjórnsýsluréttar á þessum tíma. Þrátt fyrir það var ekki talið að það leiddi til þess að létt yrði þeirri byrði af félaginu að sanna tjón sem rakið yrði til þessa. Var héraðsdómur um sýknu Í því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. apríl 2002. Hann krefst þess að viðurkennt verði með dómi að „ákvörðun utanríkisráðherra þann 20. marz 1992 með bréfi til Varnarliðs Bandaríkjanna að svipta áfrýjanda leyfi til þess að semja við Varnarlið Bandaríkjanna á Íslandi um sorpförgun hafi verið ólögmæt.“ Þá krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 39.800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 14. janúar 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Áfrýjandi krefst skaðabóta úr hendi stefnda og er krafan á því reist að ákvörðun utanríkisráðherra 20. mars 1992 um að veita Njarðtaki hf. heimild til að semja við varnarliðið um sorpförgun á Keflavíkurflugvelli hafi verið ólögmæt. Við úrlausn bótakröfunnar verður að taka afstöðu til þessa og hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að hann hafi hagsmuni að lögum af því að leyst verði sérstaklega úr þessari kröfu hans. Verður henni því sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi.

II.

Í héraðsdómi er gerð grein fyrir málsatvikum. Eins og þar kemur fram hóf áfrýjandi sorpförgun fyrir varnarliðið á Keflavíkurflugvelli á árinu 1985 með heimild frá stefnda í samræmi við 4. tl. 6. gr. viðbætis við varnarsamning milli lýðveldisins Íslands og Bandaríkjanna á grundvelli Norður-Atlantshafssamningsins, en samkvæmt 1. gr. laga nr. 110/1951 um lagagildi samningsins og réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess, skulu ákvæði hans og viðbætis við hann hafa lagagildi hér á landi. Á árinu 1987 var gerður samningur milli varnarliðsins og áfrýjanda um verktöku áfrýjanda á ofangreindu sviði til fimm ára og rann hann út 30. júní 1992. Varnarmálaskrifstofa utanríkisráðuneytisins tilkynnti varnarliðinu með bréfi 20 mars 1992 að fyrirtækið Njarðtak hf. í Keflavík væri tilnefnt sem verktaki við umrætt verk og í framhaldi þess samdi það fyrirtæki við varnarliðið um verkið frá 1. júlí 1992, fyrst til loka þess árs, en síðan til allt að 5 ára.

Samningur áfrýjanda við varnarliðið féll úr gildi 30. júní 1992 og er óumdeilt að í honum var ekki ákvæði um að hann framlengdist sjálfkrafa. Eftir áður tilvitnuðu ákvæði 4. tl. 6. gr. viðbætis við varnarsamninginn, sbr. og 3. gr. samningsins sjálfs, fara starfsráðningar varnarliðsins, að því er varðar íslenska aðila, ekki fram á frjálsum vinnumarkaði, heldur eru þær bundnar ákvörðunum íslenskra stjórnvalda, meðal annars um það, hverjum sé heimilt að takast á hendur framkvæmdir í þágu varnarliðsins. Á grundvelli þessara ákvæða var utanríkisráðherra innan valdheimilda sinna, er hann tilnefndi áðurnefnt fyrirtæki sem samningsaðila við varnarliðið í mars 1992. Á þessum tíma var ekki skylt að bjóða verk sem þetta út. Ekki verður fallist á það með áfrýjanda að hann hafi verið sviptur leyfi til að semja við varnarliðið, þar sem leyfis- eða samningstími hans var útrunninn. Hann hefur haldið því fram að myndast hafi réttar- eða stjórnsýsluvenja þess efnis að fyrirtæki, sem hefði rækt samning við varnarliðið óaðfinnanlega og gerðist ekki brotlegt, héldi sjálfkrafa áfram samningsrétti. Þessi fullyrðing hefur enga stoð í gögnum málsins og verður ekki á henni byggt. Áfrýjandi átti samkvæmt þessu hvorki lagalegan né samningsbundinn rétt til að fá að semja um áframhaldandi verktöku hjá varnarliðinu.

Þótt valdheimildir utanríkisráðherra til að tilnefna samningsaðila við varnarliðið séu ótvíræðar, verða ákvarðanir hans í þessum efnum að hlíta almennum stjórnsýslureglum. Fyrir liggur að af hans hálfu var ákveðið umrætt sinn að veita öðru fyrirtæki en áfrýjanda heimild til að semja við varnarliðið, er samningur hans rann út. Áfrýjanda var ekki formlega tilkynnt um þetta eða boðið að tjá sig áður en ákvörðun var tekin, eins og eðlilegt hefði verið í ljósi þess að hann hafði sinnt þessari verktöku undanfarin ár. Þrátt fyrir óskir hans var honum heldur ekki gefið færi á að leita eftir samningum við varnarliðið ásamt hinu fyrirtækinu. Verður ekki séð að hann hafi notið þess andmælaréttar eða jafnræðis við meðferð málsins af hálfu utanríkisráðherra, sem hann átti rétt á samkvæmt óskráðum reglum stjórnsýsluréttar á þessum tíma.

Bótakrafa áfrýjanda er á því reist að með ólögmætri stjórnvaldsákvörðun hafi utanríkisráðherra valdið sér tjóni, sem stefnda sé skylt að bæta. Gengur áfrýjandi út frá því í kröfugerð sinni að hann hefði áfram haldið samningi við varnarliðið og miðar tölulegar forsendur sínar við tilboð, er hann gerði á árinu 1992 í verkið, og rekstrarreikning sinn á árinu 1991. Eins og í héraðsdómi greinir verður ekki við það miðað að áfrýjandi hafi átt einkarétt til að semja um verkið heldur að hann hefði þurft að keppa við hitt fyrirtækið um það. Þau gögn, sem fyrir liggja og vísað er til í niðurstöðu héraðsdóms, gefa fremur vísbendingu um að líklegt sé að það fyrirtæki hefði orðið hlutskarpara og verður ekki talið að það, sem fram hefur komið af hálfu áfrýjanda, hnekki því. Þótt utanríkisráðherra hafi samkvæmt áðursögðu ekki að öllu leyti gætt réttra aðferða við meðferð sína á málinu leiðir það ekki til þess að létt verði þeirri byrði af áfrýjanda í bótamáli þessu að sanna tjón, sem rakið verði til þessa. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi kröfu áfrýjanda, Stafness ehf., um að viðurkennt verði með dómi að „ákvörðun utanríkisráðherra þann 20. marz 1992 með bréfi til Varnarliðs Bandaríkjanna að svipta áfrýjanda leyfi til þess að semja við Varnarlið Bandaríkjanna á Íslandi um sorpförgun hafi verið ólögmæt.“

Stefndi, íslenska ríkið, skal að öðru leyti vera sýkn af kröfum áfrýjanda.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms skal vera óraskað.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.