158/2012

S höfðaði mál gegn A hf. til heimtu skaðabóta vegna fjártjóns og miska sem hún taldi sig hafa orðið fyrir vegna kyrrsetningargerðar sem beinst hafði að eiginmanni hennar, E. Kyrrsetningin fór fram í eignastýringarsafni sem E hafði gert samning um við forvera A hf., 6. júní 2004, til tryggingar skuld E samkvæmt skuldabréfi sem hann hafði gefið út til bankans. Í málinu lá fyrir að S og E undirrituðu yfirlýsingu 20. júlí 2009 þar sem þess var farið á leit við A hf. að eignarhaldi á eignasafninu yrði breytt þannig að S yrði skráð eigandi þess ásamt E. Við þessu var ekki brugðist af hálfu A hf. Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2010 var komist að þeirri niðurstöðu að S hafi verið eigandi eignasafnsins að hálfu og var A hf. gert að greiða henni andvirði helmings þess með dráttarvöxtum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við þessar aðstæður hafi ekki verið tilefni af hálfu A hf. til að beina kyrrsetningarbeiðninni að öllu eignasafninu. En þar sem S hafði ekki tekist að sanna fjártjón sitt var kröfu hennar þar að lútandi hafnað. Þá voru ekki taldar forsendur til að dæma henni bætur að álitum þar sem A hf. hafði greitt S dráttarvexti vegna alls þess tíma sem S varð, vegna kyrrsetningarinnar, af því að geta nýtt þann hluta eignasafnsins sem var talin eign hennar. Á hinn bóginn var talið að gerðin hafi verið til þess fallin að valda S óþægindum og voru henni dæmdar 400.000 krónur í miskabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 2012. Hann krefst aðallega sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að krafa gagnáfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 21. maí 2012. Hún krefst þess að aðaláfrýjandi greiði sér 90.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. ágúst 2009 til 14. júlí 2010 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Eiginmaður gagnáfrýjanda, E-kk-nf Þ-kk-nf E-kk-nf, gerði 4. júní 2004 samning um eignastýringu við forvera aðaláfrýjanda. Samkvæmt 10. gr. skilmála samningsins skyldi bankanum tilkynnt þegar í stað ef annar aðili öðlaðist rétt til eignasafns þess sem samningurinn tók til, en samkvæmt 11. gr. skilmálanna gat viðskiptavinur bankans hvenær sem er sagt samningnum upp. Með samningi 15. apríl 2005 setti E-kk-nf Þ-kk-nf öll verðmæti á fjárvörslureikningi eignastýringarsafnsins bankanum að handveði til tryggingar greiðslu á kröfum vegna yfirdráttarskuldar á tilteknum tékkareikningi. Ágreiningslaust er að yfirdráttarheimild á þeim reikningi var ekki nýtt og að aðrar kvaðir voru ekki á fjárvörslureikningi vegna eignastýringarsafnsins.

Eiginmaður gagnáfrýjanda gaf 15. desember 2006 út skuldabréf að fjárhæð 147.000.000 krónur til forvera aðaláfrýjanda. Skuldin var bundin vísitölu neysluverðs og vextir breytilegir. Þann 1. janúar 2008 skyldi greiða 130.000.000 krónur í afborgun af láninu, en eftirstöðvar þess síðan greiðast mánaðarlega með 48 afborgunum í fyrsta sinn 1. febrúar 2008. E-kk-nf Þ-kk-nf undirritaði beiðni um skilmálabreytingu lánsins 25. janúar 2008 og fór þess á leit að eftirleiðis yrði höfuðstóll þess miðaður við myntkörfu þar sem vægi Bandaríkjadals væri 33%, svissnesks franka 34% og japansks jens 33%. Varð bankinn við beiðninni og undirrituðu aðilar lánssamningsins skilmálabreytingu þessa efnis 29. janúar 2008, en þá var höfuðstóll lánsins tilgreindur 53.869.038 krónur. Lánstíminn var 12 mánuðir og gjalddagi höfuðstóls 10. febrúar 2009, en vaxtagjalddagar skyldu vera mánaðarlega fyrst 10. febrúar 2008. Þann 31. mars 2009 var skilmálum lánsins breytt og gjalddagi þess færður aftur um þrjá mánuði eða til 10. maí 2009. Enn var gerð skilmálabreyting á láninu 4. júní 2009 og gjalddagi þess ákveðinn 1. september 2009.

E-kk-nf Þ-kk-nf og gagnáfrýjandi undirrituðu yfirlýsingu 20. júlí 2009 þar sem þess var farið á leit að eignarhaldi á eignasafni því, sem fyrrgreindur samningur um eignastýringu tók til, yrði breytt þannig að gagnáfrýjandi yrði skráð eigandi þess ásamt E-kk-þgf Þ-kk-þgf. Aðaláfrýjandi staðfesti móttöku yfirlýsingarinnar samdægurs. Með bréfi 31. júlí 2009, sem ágreiningslaust er að aðaláfrýjandi hafi móttekið 6. ágúst sama ár, sögðu E-kk-nf Þ-kk-nf og gagnáfrýjandi framangreindum samningi um eignastýringu upp og óskuðu þess að andvirðið yrði lagt inn á tiltekinn sparisjóðsreikning.

Með kyrrsetningarbeiðni 12. ágúst 2009 fór aðaláfrýjandi þess á leit að eignastýringarsafn það, sem fyrrgreindur samningur tók til, yrði kyrrsett til tryggingar skuld eiginmanns gagnáfrýjanda samkvæmt fyrrgreindu skuldabréfi. Sýslumaður tók beiðnina fyrir 18. ágúst 2009. Eiginmaður gagnáfrýjanda mótmælti framgangi gerðarinnar og bar því við að gagnáfrýjandi væri einnig eigandi safnsins. Sýslumaður ákvað að gerðin skyldi ná fram að ganga. Aðaláfrýjandi höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Reykjaness á hendur eiginmanni gagnáfrýjanda með stefnu 21. ágúst 2009 til staðfestingar gerðinni og krafðist þess jafnframt að staðfest yrði að hann ætti fjárkröfu á hendur E-kk-þgf Þ-kk-þgf samkvæmt fyrrgreindu skuldabréfi sem næmi að höfuðstól nánar tilgreindri fjárhæð í Bandaríkjadölum, svissneskum frönkum og japönskum jenum.

Gagnáfrýjandi höfðaði í nóvember 2009 mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur aðaláfrýjanda og krafðist þess að hann yrði dæmdur til að greiða sér 49.179.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. ágúst 2009 til greiðsludags. Nam stefnukrafan helmingi af virði eignasafns á fjárvörslureikningi samkvæmt áðurnefndum eignastýringarsamningi miðað við 6. ágúst 2009. Var krafan reist á því að þau hjónin hefðu með fyrrnefndri yfirlýsingu 20. júlí 2009 farið þess á leit að eignasafnið yrði eftirleiðis skráð á nafn þeirra beggja. Hefði bankanum samkvæmt 10. gr. skilmálanna borið að verða þegar við beiðninni enda hefðu engar kvaðir hvílt á eignasafninu. Þá hefðu þau hjónin sagt upp eignastýringarsamningnum 31. júlí 2009. Dómur var upp kveðinn í málinu 23. mars 2010. Féllst dómurinn á málsástæður gagnáfrýjanda og taldi í ljós leitt að hún væri eigandi að helmingi eignasafnsins. Dómkröfur hennar voru teknar til greina og henni dæmdar 800.000 krónur í málskostnað. Aðaláfrýjandi ákvað að una dóminum. Hann greiddi gagnáfrýjanda 56.653.421 krónu 2. september 2010. Var greiðslan þannig sundurliðuð að höfuðstóll var 49.179.500 krónur, í samræmi við dómsorð fyrrgreinds dóms, dráttarvextir af þeirri fjárhæð frá 6. ágúst 2009 til greiðsludags voru 9.075.313 krónur, 854.933 krónur voru málskostnaður að viðbættum dráttarvöxtum á hann og 110.000 krónur kostnaður vegna fjárnámsbeiðni og móts, en frá dróst yfirdráttarskuld að fjárhæð 2.566.325 krónur.

Dómur féll í Héraðsdómi Reykjaness 14. júlí 2010 í máli því sem aðaláfrýjandi hafði samkvæmt framansögðu höfðað til staðfestingar kyrrsetningargerðinni 18. ágúst 2009. Var kyrrsetningin staðfest, þó einvörðungu í helmingi eignastýringarsafnsins, en kröfu aðaláfrýjanda um viðurkenningu á fjárkröfu á hendur eiginmanni gagnáfrýjanda var hafnað. Báðir aðilar áfrýjuðu dóminum til Hæstaréttar. Með dómi réttarins 17. nóvember 2011 í máli nr. 470/2010 var málinu vísað frá héraðsdómi. Gagnáfrýjandi mun á ný hafa höfðað mál til staðfestingar á kyrrsetningargerðinni, sem mun nú bíða aðalmeðferðar fyrir Héraðsdómi Reykjaness.

II

Gagnáfrýjandi hefur í máli þessu uppi kröfu um bætur vegna fjártjóns og miska sem hún telur sig hafa orðið fyrir vegna kyrrsetningargerðarinnar 18. ágúst 2009, sem beint hafi verið að eiginmanni hennar, en með gerðinni hafi eign hennar verið kyrrsett með ólögmætum hætti. Reisir hún kröfu sína á ákvæðum 42. gr., sbr. 40. gr., laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Fyrir Hæstarétti sundurliðar hún kröfu sína þannig að 60.000.000 krónur eru vegna „tjóns á töpuðum viðskiptum með aflaheimildir“, 20.000.000 krónur „vegna tjóns í útgerð vegna tapaðra viðskiptahagsmuna o. fl.“, en 10.000.000 krónur er miskabótakrafa.

Aðaláfrýjandi reisir sýknukröfu sína annars vegar á því að fullt tilefni hafi verið 12. ágúst 2009 til að krefjast kyrrsetningar í öllu eignasafninu samkvæmt eignastýringarsamningum 4. júní 2004 og vísar í því efni til 4. mgr. 42. gr. laga nr. 31/1990 og hins vegar til þess að gagnáfrýjandi hafi ekki lagt fram nein gögn er sýni fram á að hún hafi orðið fyrir tjóni umfram það sem bætt hafi verið með uppgjörinu 2. september 2010 á grundvelli framangreinds dóms Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2010.

Samkvæmt 4. mgr. 42. gr. laga nr. 31/1990 skal gerðarbeiðandi bæta tjón með þeim hætti sem segir í 1. mgr. greinarinnar sé synjað um kyrrsetningu vegna annmarka á gerðinni sjálfri, ef talið verður að ekki hafi verið tilefni til hennar. Verður að telja að þetta ákvæði eigi við ef í ljós koma þeir annmarkar á gerðinni að hún hafi beinst að kyrrsetningu verðmæta í eigu annars en gerðarþola. Hin hlutlæga bótaregla 1. mgr. 42. gr. laganna á því ekki við um kröfu gagnáfrýjanda. Eins og að framan var rakið skyldi samkvæmt 10. gr. samnings aðaláfrýjanda og eiginmanns gagnáfrýjanda um eignastýringu 4. júní 2004 tilkynna bankanum ef annar aðili öðlaðist rétt til eignasafnsins. Slíkri tilkynningu beindu gagnáfrýjandi og eiginmaður hennar að aðaláfrýjanda 20. júlí 2009 eins og að framan er rakið. Eignasafnið var þá ekki bundið neinum þeim kvöðum sem gefið gætu aðaláfrýjanda réttmætt tilefni til að verða ekki við beiðni um breytta skráningu safnsins. Með áðurgreindum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2010, sem aðaláfrýjandi hefur kosið að una, var komist að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjandi væri eigandi safnsins að hálfu. Verður ekki talið að við þessar aðstæður hafi verið tilefni til að beina kyrrsetningarbeiðni 12. ágúst 2009 að öllu eignasafninu, enda þótt aðaláfrýjandi hafi þá talið ástæðu til að grípa til aðgerða til að tryggja fullnustu eiginmanns áfrýjanda á greiðslu samkvæmt skuldabréfi sem var á gjalddaga 1. september 2009.

Í hinum áfrýjaða dómi er rakin matsgerð dómkvaddra manna frá júlí 2011 um ætlað tjón gagnáfrýjanda vegna þess að hún hafi vegna kyrrsetningarinnar orðið af því að gera hagfelld kaup á tilteknum aflaheimildum sem í boði hafi verið í ágúst 2009. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að matsgerðin sé ekki reist á viðhlítandi forsendum og verði ekki lögð til grundvallar skaðabótum í málinu. Gagnáfrýjanda hefur því ekki tekist að sanna að hún hafi orðið fyrir tjóni vegna þess að verða af viðskiptum með aflaheimildir. Þá hefur hún engin haldbær rök fært fram um að hún hafi vegna kyrrsetningarinnar orðið fyrir tjóni í útgerð vegna tapaðra viðskiptahagsmuna. Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga nr. 31/1990 er heimilt að dæma skaðabætur vegna kyrrsetningargerðar að álitum. Forsenda þess að þeirri heimild verði beitt er að gerðarþoli hafi gert líklegt að hann hafi orðið fyrir tjóni, sem ekki hafi þegar verið bætt. Eins og að framan er rakið greiddi aðaláfrýjandi 2. september 2010 dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 vegna alls þess tíma sem gagnáfrýjandi varð vegna kyrrsetningarinnar af því að geta nýtt þann hluta eignasafnsins sem var talin hennar eign með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2010. Dráttarvextir eru lögákveðnar meðalhófsbætur vegna vanefnda á greiðslu skuldar. Gagnáfrýjandi hefur ekki gert líklegt að hún hafi orðið fyrir tjóni umfram það sem þegar hefur verið bætt með greiðslu dráttarvaxta og eru því ekki forsendur til að dæma henni bætur að álitum.

Gögn varðandi miska gagnáfrýjanda voru af hennar hálfu lögð fyrir Hæstarétt eftir lok sameiginlegs gagnaöflunarfrests aðila og koma þar af leiðandi ekki til skoðunar. Hins vegar má fallast á það með gagnáfrýjanda að kyrrsetningargerðin hafi verið til þess fallin að valda henni óþægindum og eru miskabætur vegna þess hæfilega ákveðnar 400.000 krónur með vöxtum og dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir.

Aðaláfrýjandi verður samkvæmt þessum úrslitum dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun málskostnaðar er ekki tekið tillit til kostnaðar af fyrrgreindri matsgerð, enda voru þær forsendur sem matsbeiðandi gaf matsmönnum ekki til þess fallnar að matsgerðin gæti komið að gagni við úrlausn málsins.

Í hinum áfrýjaða dómi voru málavextir reifaðir eins og þeir horfðu við frá sjónarhóli beggja málsaðila. Þessi háttur á samningu dóms er í andstöðu við d. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en þar segir að í dómi skuli greina stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því. Er þetta aðfinnsluvert.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Arion banki hf., greiði gagnáfrýjanda, S-kvk-þgf R-kvk-þgf S-kvk-þgf, 400.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. ágúst 2009 til 12. nóvember 2010, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.