331/2001

S, sem sætt hafði gæsluvarðhaldi vegna sakargifta um líkamsárás, höfðaði bótamál á hendur íslenska ríkinu (Í). Með hliðsjón af gögnum málsins var talið að réttmætt tilefni hefði verið til handtöku S og gæsluvarðhalds yfir honum frá 29. september 1998 til 9. næsta mánaðar. Í gæti því ekki orðið bótaskylt gagnvart S af þessum sökum, sbr. síðari málslið 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Þá var og hafnað að S gæti byggt bótakröfu á því að þessar aðgerðir hefðu verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt eða að gæsluvarðhaldsvist hans hafi í heild verið óþarflega harkaleg. Af hálfu Í hafði hins vegar ekki verið sýnt fram á að hagsmunir tengdir rannsókn málsins hafi með réttu getað staðið til þess að hefta frelsi S frá 9. til 23. október 1998, er hann var leystur úr gæsluvarðhaldi. S hafði endanlega verið sýknaður af umræddum sakargiftum með dómi 14. júní 2000. Samkvæmt þessu var fullnægt skilyrðum a. liðar 176. gr. og 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 til að dæma S bætur fyrir fjártjón og miska. Við ákvörðun miskabóta var meðal annars litið til þess að S hafði fram til 9. október 1998 sætt gæsluvarðhaldi, sem réttmætt tilefni var til.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. september 2001. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.828.878 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 7. desember 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst stefndi þess að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði felldur niður.

I.

Eins og rakið er í héraðsdómi á málið rætur að rekja til þess að áfrýjandi var ásamt nokkrum félögum sínum staddur í miðborg Reykjavíkur aðfaranótt sunnudagsins 27. september 1998. Hittu þeir fyrir annan hóp manna við veitingahús að Austurstræti 3, þar sem átök urðu á milli þeirra. Í þessum átökum varð einn maður í hópi áfrýjanda, S-kk-nf G-kk-nf J-kk-nf, fyrir meiðslum, en þrír úr hinum hópnum, þar á meðal K-kk-nf R-kk-nf M-kk-nf. Fékk sá síðastnefndi hnefahögg í andlitið og féll af því til jarðar, þar sem hann skall niður á hnakkann. Eftir þetta kom aðvífandi einn maður eða fleiri, sem spörkuðu í K-kk-þf, meðal annars í höfuð hans. Hlaut K-kk-nf af þessu öllu veruleg meiðsl, sem einkum voru sprunga í hvirfilbeini og nefbrot, svo og heilablæðing og heilamar, en af þessu síðastnefnda mun hann hafa orðið fyrir varanlegum skaða í framheila.

Lögreglan var þegar kvödd á vettvang og hóf rannsókn málsins, meðal annars með því að taka tali tíu manns, sem ýmist tóku þátt í átökunum eða urðu vitni að þeim. Að áliðnum morgni og eftir hádegi sama dag handtók lögreglan fimm menn vegna þessara atvika, þar á meðal áfrýjanda. Þá fékk lögreglan í hendur síðdegis þennan dag myndbandsupptöku, sem vegfarandi hafði náð af hluta átakanna. Á grundvelli þessarar upptöku og frásögn vitna beindi lögreglan grun einkum að fyrrnefndum S-kk-þgf og áfrýjanda um að hafa veitt K-kk-þgf þá áverka, sem áður er getið. Þeim þremur, sem að auki höfðu verið handteknir, var sleppt úr haldi að kvöldi sama dags, en áfrýjandi og S-kk-nf voru leiddir fyrir dómara næsta dag og krafist gæsluvarðhalds yfir þeim. Fyrir dómi viðurkenndi S-kk-nf að hafa veitt K-kk-þgf áðurgreint hnefahögg í andlitið, en kvaðst ekki minnast þess að hafa sparkað í hann eftir það. Féllst héraðsdómari með úrskurði sama dag á kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um að S-kk-nf yrði hnepptur í gæsluvarðhald allt til 19. október 1998. Áfrýjandi neitaði á hinn bóginn fyrir dómi að hafa átt nokkurn hlut að árásinni á K-kk-þf, en kannaðist þó við að hafa verið staddur á vettvangi og átt þar orðaskipti við hann áður en átökin hófust. Með úrskurði héraðsdómara 29. september 1998 var áfrýjanda gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 9. næsta mánaðar. Gæsluvarðhald samkvæmt báðum þessum úrskurðum var reist á ákvæði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og var hvorugum þeirra skotið til Hæstaréttar.

Lögreglustjóri krafðist þess 8. október 1998 að gæsluvarðhald yfir áfrýjanda yrði á grundvelli síðastnefnds ákvæðis, svo og 2. mgr. sömu lagagreinar, framlengt allt til 16. nóvember sama árs. Héraðsdómari féllst á þessa kröfu með úrskurði sama dag, en þó þannig að gæsluvarðhaldinu var markaður tími allt til 30. október 1998. Í sama þinghaldi kvað héraðsdómari upp úrskurð, þar sem hafnað var kröfu áfrýjanda um að honum yrði ekki lengur gert að sæta einangrun og öðrum takmörkunum í gæsluvarðhaldsvist. Áfrýjandi kærði úrskurðinn um gæsluvarðhald til Hæstaréttar, sem með dómi 19. október 1998 féllst á að fullnægt væri skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til gæsluvarðhalds yfir áfrýjanda og staðfesti á þeim grunni niðurstöðu úrskurðarins. Áður en þessi dómur gekk hafði lögreglan ákveðið 13. sama mánaðar að leysa áfrýjanda úr einangrun og aflétta öðrum takmörkunum, sem hann hafði búið við í gæsluvarðhaldsvist.

Hinn 19. október 1998 krafðist lögreglustjóri þess að S-kk-þgf yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til 15. desember sama árs. Var sú krafa eingöngu reist á 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Héraðsdómari varð við henni með úrskurði 20. október 1998, sem S-kk-nf kærði til Hæstaréttar. Með dómi réttarins 23. sama mánaðar var úrskurður héraðsdómara felldur úr gildi, þar sem ekki var fullnægt skilyrðum umrædds lagaákvæðis fyrir áframhaldandi gæsluvarðhaldi. Að gengnum þessum dómi voru S-kk-nf og áfrýjandi báðir leystir þegar í stað úr haldi.

Ríkissaksóknari höfðaði 11. júní 1999 mál meðal annars á hendur áfrýjanda og S-kk-þgf, þar sem þeim var gefin að sök líkamsárás á K-kk-þf R-kk-þf M-kk-þf aðfaranótt 27. september 1998 með því að S-kk-nf hafi með krepptum hnefa slegið K-kk-þf í andlitið, þannig að hann skall aftur fyrir sig í götuna og missti meðvitund, en þeir S-kk-nf og áfrýjandi síðan báðir sparkað í höfuð K-kk-ef, þar sem hann lá, allt með þeim afleiðingum að sá síðastnefndi hlaut þá áverka, sem áður er getið. Var þessi verknaður talinn varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. október 1999 var áfrýjandi sýknaður af þessum sakargiftum, en S-kk-nf á hinn bóginn sakfelldur og dæmdur til að sæta fangelsi í tvo mánuði skilorðsbundið. Þessum dómi var áfrýjað til Hæstaréttar, sem ómerkti hann með dómi 9. mars 2000 og vísaði málinu heim í hérað til nýrrar aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný. Héraðsdómur gekk um þetta ákæruefni öðru sinni 14. júní 2000. Áfrýjandi var á ný sýknaður, en S-kk-nf sakfelldur og þessu sinni dæmdur í sjö mánaða fangelsi skilorðsbundið. Þessum dómi var ekki áfrýjað.

Með bréfi 9. nóvember 2000 krafði áfrýjandi stefnda um bætur vegna gæsluvarðhalds, sem hann sætti á framangreindan hátt vegna sakargifta um líkamsárásina á K-kk-þf R-kk-þf M-kk-þf. Að fram kominni höfnun stefnda á þeirri kröfu höfðaði áfrýjandi þetta mál 4. desember 2000. Eins og nánar greinir í héraðsdómi krefst áfrýjandi skaðabóta vegna missis tekna að fjárhæð 119.250 krónur meðan hann sætti gæsluvarðhaldi, vegna kostnaðar af lögmannsaðstoð, 249.623 krónur, sem tildæmd málsvarnarlaun í opinberu málunum gegn honum nægðu ekki til að greiða, og vegna kostnaðar af ferð hingað til lands út af rekstri opinbera málsins öðru sinni, 60.005 krónur. Að auki krefst áfrýjandi miskabóta vegna gæsluvarðhaldsins, samtals 3.400.000 krónur. Með hinum áfrýjaða dómi voru áfrýjanda eingöngu dæmdar bætur vegna framangreinds ferðakostnaðar og unir stefndi við þá niðurstöðu.

II.

Fallist verður á með héraðsdómara að réttur áfrýjanda til bóta úr hendi stefnda ráðist af ákvæði 176. gr. laga nr. 19/1991, ásamt þeim frekari skilyrðum fyrir bótarétti, sem fram koma í 175. gr. sömu laga, eins og þeim var breytt með 42. gr. laga nr. 36/1999.

Þegar áfrýjandi gaf að kvöldi 27. september 1998 í fyrsta skipti skýrslu fyrir lögreglunni um áðurgreinda atburði undangenginnar nætur neitaði hann með öllu að hafa átt í átökum við K-kk-þf R-kk-þf M-kk-þf eða sparkað til K-kk-ef eftir að hann féll til jarðar. Framburður áfrýjanda fyrir dómi næsta dag var á sömu lund. Af fyrrnefndri myndbandsupptöku af hluta þeirra slagsmála, sem brutust út í umrætt sinn, var þegar ljóst að áfrýjandi greindi hér rangt frá, enda áttu þeir K-kk-nf sýnilega í snörpum átökum rétt áður en S-kk-nf G-kk-nf J-kk-nf sló K-kk-þf niður með hnefahöggi í andlitið. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að réttmætt tilefni hafi verið til handtöku áfrýjanda og gæsluvarðhalds yfir honum samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 1998. Getur stefndi ekki orðið bótaskyldur gagnvart áfrýjanda af þessum sökum, sbr. síðari málslið 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum. Á sama hátt verður staðfest niðurstaða héraðsdómara um að áfrýjandi geti ekki krafist bóta á þeim grunni að þessar aðgerðir hafi verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt eða að gæsluvarðhaldsvist hans hafi í heild verið óþarflega harkaleg.

Eins og áður greinir var áfrýjandi handtekinn af lögreglunni síðdegis 27. september 1998 vegna fyrrgreindra atvika og auk hans fjórir aðrir menn. Skýrslur voru teknar af þeim öllum sama dag, en jafnframt skýrslur af tíu vitnum. Dagana fram til 2. október 1998 tók lögreglan sautján vitnaskýrslur vegna málsins, þar af fjórtán skýrslur af nýjum vitnum en þrjár af vitnum, sem höfðu einnig borið um það á fyrsta degi rannsóknarinnar. Á sama tímabili voru teknar tvær skýrslur af áfrýjanda, en engar af öðrum sakborningum. Dagana 6. til 8. október 1998 tók lögreglan skýrslu af einu nýju vitni og fimm skýrslur af öðrum sakborningum en áfrýjanda. Á því tímabili voru vitni einnig leidd til sakbendingar.

Þegar lögreglustjórinn í Reykjavík krafðist þess 8. október 1998 að gæsluvarðhald yfir áfrýjanda yrði framlengt var meðal annars borið við rannsóknarhagsmunum, sbr. a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Í því sambandi var vísað til þess að eftir væri að taka skýrslur af vitnum og fleiri skýrslur af sakborningum, auk þess sem enn væri beðið niðurstöðu úr rannsókn, sem stæði yfir á fatnaði og skóm áfrýjanda til að leita þar ummerkja af hugsanlegum átökum hans við K-kk-þf R-kk-þf M-kk-þf. Svo sem áður greinir reisti lögreglustjóri kröfu um áframhaldandi gæsluvarðhald yfir áfrýjanda einnig á því að nauðsyn bæri til þess vegna almannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Í úrskurði héraðsdómara um þessa kröfu, sem var kveðinn upp 8. október 1998, var fallist á hana á grundvelli beggja þeirra lagaheimilda, sem hér um ræðir. Í dómi Hæstaréttar 19. sama mánaðar var sem fyrr segir staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að áfrýjandi skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi til 30. október 1998, en þó aðeins með stoð í a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Var þannig hafnað að gæsluvarðhald yfir áfrýjanda gæti á því stigi helgast af öðru en að nauðsyn bæri til þess svo komið yrði í veg fyrir að hann gæti torveldað rannsókn málsins. Eftir að héraðsdómari féllst á kröfu lögreglustjóra um framlengingu gæsluvarðhalds og fram til þess að dómur Hæstaréttar gekk 19. október 1998 tók lögreglan skýrslu af einu nýju vitni 9. sama mánaðar og einum sakborningi þremur dögum síðar. Á sama tímabili var rannsókn lokið á fatnaði áfrýjanda og annarra sakborninga. Dagana 12. til 14. október 1998 leitaði lögreglan tveggja vitna, sem þótti mega sjá bregða fyrir í áðurnefndri myndbandsupptöku en ekki hafði tekist að bera kennsl á. Sú leit bar ekki árangur. Upp frá þessu og fram til 30. október 1998 voru teknar fjórar skýrslur af vitnum um aðra þætti málsins, sem lutu ekki að áfrýjanda, en þau vitni höfðu öll gefið skýrslur á fyrri stigum um atriði, sem hann vörðuðu. Þá mættu tvö vitni til svokallaðrar myndsakbendingar. Lögreglan leysti áfrýjanda sem fyrr segir úr einangrun í gæsluvarðhaldsvist 13. október 1998 og létti um leið af öðrum takmörkunum, sem hann hafði þar sætt, meðal annars á því að eiga samskipti við aðra. Það sama hafði lögreglan þegar gert 9. sama mánaðar að því er varðaði gæsluvarðhaldsvist S-kk-ef G-kk-ef J-kk-ef. Gegn þessu, sem nú liggur fyrir, hefur ekki verið sýnt fram á að hagsmunir tengdir rannsókn málsins hafi með réttu getað staðið til þess að hefta frelsi áfrýjanda eftir 9. október 1998, svo sem lögreglustjórinn í Reykjavík bar þó við, en til þess dags hafði gæsluvarðhaldi yfir honum verið markaður tími með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september sama árs. Er því ekki sýnt að nægilegt tilefni hafi verið til þess að áfrýjandi yrði látinn sæta gæsluvarðhaldi frá 9. til 23. október 1998. Hann var endanlega sýknaður af sakargiftum um líkamsárás á hendur K-kk-þgf R-kk-þgf M-kk-þgf með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 2000. Samkvæmt þessu er fullnægt skilyrðum a. liðar 176. gr. og 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum til að dæma áfrýjanda bætur fyrir fjártjón og miska, sem gæsluvarðhaldið að þessu leyti leiddi til, sbr. 2. mgr. síðarnefndu lagagreinarinnar.

III.

Svo sem áður greinir krefst áfrýjandi 119.250 króna í skaðabætur úr hendi stefnda vegna vinnutekna, sem áfrýjandi kveðst hafa farið á mis við á tímabilinu frá 27. september til 23. október 1998. Til stuðnings þessari kröfu hefur áfrýjandi ekki lagt fram önnur gögn en yfirlýsingu 6. nóvember 2000 frá þáverandi vinnuveitanda sínum, þar sem staðfest er að laun áfrýjanda frá 1. ágúst til 25. september 1998 hafi numið alls 246.750 krónum. Í málatilbúnaði áfrýjanda er þess meðal annars getið að þegar atvik málsins gerðust hafi legið fyrir að hann hæfi nánar tiltekið nám erlendis 26. október 1998. Ekkert liggur fyrir um að áfrýjandi hafi ætlað sér að leggja stund á vinnu eftir 9. október 1998 og fram til þess dags, sem hann hefði að öðru óbreyttu haldið utan, eða að honum hafi staðið slík vinna til boða. Af þessum sökum er krafa hans um bætur vegna missis tekna svo vanreifuð að efnisdómur verður ekki felldur á hana.

Í annan stað krefst áfrýjandi eins og áður segir skaðabóta að fjárhæð 249.623 krónur vegna mismunar á þeirri fjárhæð, sem skipaður verjandi hans í áðurgreindu sakamáli áskildi sér úr hendi hans vegna vinnuframlags síns, og þeirri fjárhæð, sem verjandanum var þar dæmd og greiddist úr ríkissjóði. Hæstaréttarlögmaðurinn, sem hér átti í hlut, var skipaður verjandi áfrýjanda samkvæmt bréflegri beiðni þess síðarnefnda 21. október 1998, en um leið var fyrri verjandi leystur frá starfi. Hlaut lögmaðurinn opinbera skipun til að gegna þessu starfi, sem honum var og skylt að taka að sér, sbr. 20. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn. Þóknun fyrir starfið var ákveðin í áðurnefndum dómum, sem gengu í sakamálinu í héraði og fyrir Hæstarétti, sbr. 44. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum. Við þóknun þannig ákveðna verður lögmaður að una nema hann hafi samið um annað við skjólstæðing sinn, sbr. að nokkru dóm Hæstaréttar í dómasafni 1974, bls. 457. Hafi áfrýjandi samið um að greiða verjanda sínum aðra og hærri fjárhæð í þóknun en næmi tildæmdum málsvarnarlaunum getur slíkur samningur ekki varðað annað en lögskiptin þeirra á milli. Verður þessum lið í kröfu áfrýjanda því hafnað.

Í héraðsdómi var tekinn til greina kröfuliður áfrýjanda vegna kostnaðar af ferð hans hingað til lands í tengslum við rekstur opinbera málsins á hendur honum öðru sinni fyrir héraðsdómi. Fjárhæð þess kröfuliðar er 60.005 krónur og fellst stefndi á niðurstöðu héraðsdóms um hann. Verður sú niðurstaða því staðfest.

Áfrýjandi á svo sem áður segir rétt samkvæmt 2. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 til miskabóta úr hendi stefnda vegna gæsluvarðhalds, sem hann sætti án nægilegs tilefnis eftir 9. október 1998 til 23. sama mánaðar. Við ákvörðun miskabóta verður að gæta að því að fram til þess tíma sætti áfrýjandi gæsluvarðhaldi, sem réttmætt tilefni var til. Að því athugðu og að virtum atvikum málsins að öðru leyti eru miskabætur til áfrýjanda hæfilega ákveðnar 350.000 krónur.

Samkvæmt framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda samtals 410.005 krónur. Hefur áfrýjandi krafist dráttarvaxta af tildæmdri fjárhæð frá þeim degi, sem málið var þingfest í héraði, og verður á það fallist, eins og nánar greinir í dómsorði.

Áfrýjandi hefur notið gjafsóknar í málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Eru því ekki efni til að dæma íslenska ríkið til greiðslu málskostnaðar, sem fellur þannig niður á báðum dómstigum. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Í málsgögn, sem áfrýjandi afhenti Hæstarétti samkvæmt 1. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 10. gr. laga nr. 38/1994, hafa meðal annars verið tekin upp á 365 blaðsíðum að virðist öll gögn úr lögreglurannsókn, sem lögð voru fram í áðurgreindu opinberu máli á hendur honum. Þau gögn varða þó alls ekki öll það sakarefni, sem til úrlausnar er í þessu máli. Í málsgögnum hafa ýmis þessara gagna verið tekin upp oftar en einu sinni og allt að fimm sinnum. Gögnum úr lögreglurannsókn hefur ekki verið raðað í aldursröð eða á einhvern annan rökréttan hátt. Verður ekki komist hjá að átelja þá verulegu misbresti, sem hér hafa orðið á því að fylgt yrði ákvæðum reglna nr. 463/1994 um málsgögn (ágrip) í einkamálum.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, S-kk-þgf S-kk-þgf, 410.005 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 7. desember 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda skal vera óraskað.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 250.000 krónur.