248/2000

Þ var ákærður fyrir líkamsárás með því að hafa fingurbrotið G. Þ bar meðal annars fyrir sig neyðarvörn, en með skírskotun til framburðar vitna og Þ sjálfs var ekki fallist á refsileysi á grundvelli 12. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu var staðfest, en refsing Þ var milduð. Var litið til þess að upptök átakanna þóttu ekki frekar rakin til Þ en G, sbr. 3. mgr. 218. gr. a. almennra hegningarlaga. Þá þótti mega rekja tjónið til gáleysis Þ, auk þess sem tekið var tillit til þess að hann hefði ekki áður gerst sekur um brot, sem máli skipti við ákvörðun refsingar. Ákvæði 1. og 4. tölul. 74. gr. nefndra laga þóttu ekki eiga við. Kröfu G um miskabætur var vísað frá héraðsdómi, en niðurstaða héraðsdóms um skaðabótakröfu G var að öðru leyti staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf B-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og E-kk-nf T-kk-nf prófessor.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur.

Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins, svo og að kröfu um skaðabætur, sem honum var gert að greiða í héraði, verði aðallega vísað frá héraðsdómi, en til vara að hún verði lækkuð.

I.

Í málinu er ákærði, sem er fæddur 1966, borinn sökum um að hafa brotið gegn ákvæði 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eins og henni var breytt með 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 8. ágúst 1999 í Austurstræti í Reykjavík gripið um og snúið upp á þumalfingur hægri handar G-kk-ef J-kk-ef J-kk-ef, en af því hafi G-kk-nf, sem er fæddur 1965, hlotið brot á fingrinum.

Eins og nánar greinir í héraðsdómi liggur fyrir í málinu að ákærði kom seint að kvöldi 7. ágúst 1999 á veitingahúsið Rex við Austurstræti í Reykjavík ásamt sambúðarkonu sinni, S-kvk-þgf Þ-kvk-þgf, svo og A-kk-þgf S-kk-þgf og S-kvk-þgf H-kvk-þgf. Þar hittu þau F-kk-þf Þ-kk-þf, sem hafði fyrr um kvöldið verið á matsölustað með þeim, svo og Ó-kk-nf P-kk-nf. Á veitingahúsinu voru einnig staddir G-kk-nf J-kk-nf J-kk-nf og Þ-kk-nf Á-kk-nf. Sá síðastnefndi var kunnugur F-kk-þgf og Ó-kk-þgf og blönduðust þeir G-kk-nf í hóp annarra, sem hér hefur verið getið. Fram er komið að eftir nokkra stund varð ákærða og G-kk-þgf sundurorða vegna ummæla, sem ákærði beindi til G-kk-ef. Leiddi þetta til átaka milli þeirra á veitingahúsinu, sem lauk á skömmum tíma með því að þeir voru skildir að og G-kk-þgf vísað þaðan út. Fór þá Þ-kk-nf einnig út af veitingahúsinu.

Þeir G-kk-nf og Þ-kk-nf voru enn staddir fyrir utan veitingahúsið nokkru síðar þegar ákærði yfirgaf það ásamt öðrum, sem eru nafngreindir hér að framan. Kom þar aftur til átaka milli ákærða og G-kk-ef. Gengu þá A-kk-nf og Þ-kk-nf á milli þeirra. Í framhaldi af því vék G-kk-nf skyndilega af vettvangi og hélt í flýti að veitingahúsinu Óðali, sem einnig er við Austurstræti. Þangað fór hann inn ásamt Þ-kk-þgf, sem kom aftur út eftir skamma stund og greindi frá því að G-kk-nf hefði brotnað á fingri. Eftir nokkra bið á síðastnefndu veitingahúsi var G-kk-þgf ekið í lögreglubifreið á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Voru þar kannaðir áverkar á þumalfingri hægri handar hans, sem samkvæmt læknisvottorði 31. ágúst 1999 reyndust vera „mölbrot á nærkjúku við kjúkulið þumalfingursins með tilfærslu og aflögun.“ G-kk-nf gekkst undir aðgerð á sjúkrahúsinu 9. ágúst 1999, sem í sama læknisvottorði er lýst þannig að skorið hafi verið inn í brotið, það rétt og fest niður með stálvírum, en sárið síðan saumað og gipsspelku komið fyrir á fingrinum. Í málinu liggja ekki fyrir frekari læknisfræðileg gögn um þennan áverka eða afleiðingar af honum.

Í hinum áfrýjaða dómi var með stoð í framburði ákærða og vitna lagt til grundvallar að G-kk-nf hefði átt frumkvæði að átökunum við ákærða inni á veitingahúsinu Rex eftir að ákærði hefði uppnefnt hann. G-kk-nf hefði staldrað við utan veitingahússins ásamt Þ-kk-þgf í fimmtán til þrjátíu mínútur á meðan reynt var að finna þar innan dyra farsíma, sem G-kk-nf hefði misst í átökunum. Hann hefði hins vegar ekki setið þar fyrir ákærða. Nokkuð harkaleg átök hefðu síðan orðið milli G-kk-ef og ákærða þegar sá síðarnefndi kom út af veitingahúsinu, en ekki væri unnt að slá föstu hvor þeirra hefði átt þar upptökin. Með framburði G-kk-ef og Þ-kk-ef, sem fengi stoð í áðurnefndu læknisvottorði, væri sannað að ákærði hefði gripið um þumalfingur G-kk-ef þegar reynt var að skilja þá að, snúið upp á fingurinn og brotið hann. Væri ósannað að ákærði hefði ekki átt annarra kosta völ til að verjast G-kk-þgf. Á þessum grunni var ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum gerð refsing.

II.

Við flutning málsins fyrir Hæstarétti hélt ákærði fram að ekki fái staðist annað en að G-kk-nf J-kk-nf J-kk-nf hafi átt upptökin að átökum þeirra utan við veitingahúsið Rex. Verði þetta einkum ráðið af samhljóða frásögn ákærða og vitnanna F-kk-ef Þ-kk-ef, S-kvk-ef Þ-kvk-ef, A-kk-ef S-kk-ef og S-kvk-ef H-kvk-ef um að ákærði hafi þegar hann kom út af veitingahúsinu gengið yfir Austurstræti og beðið á gangstétt sunnan götunnar uns samferðarfólk hans var þangað komið. G-kk-nf hafi hins vegar enn staðið þá norðan götunnar fyrir utan veitingahúsið. Átökin hafi byrjað sunnan götunnar, þar sem ákærði var staddur, og hljóti því G-kk-nf að hafa komið þangað gagngert til að stofna til þeirra.

Við mat á þessum röksemdum ákærða er til þess að líta að G-kk-nf og Þ-kk-nf Á-kk-nf báru báðir fyrir dómi að þeir hafi verið á leið burt frá veitingahúsinu Rex og komnir langleiðina eða alveg yfir Austurstræti þegar ákærði hafi komið út af veitingastaðnum og ráðist að G-kk-þgf. Standa að þessu leyti orð G-kk-ef og Þ-kk-ef gegn orðum ákærða og áðurnefndra vitna um aðdraganda átakanna. Héraðsdómari taldi sem fyrr segir ekki fært að slá föstu hvort ákærði eða G-kk-nf hafi átt upptök að átökunum. Þótt héraðsdómari hafi ekki komist að ákveðinni niðurstöðu í þessu efni verður að líta til þess að samkvæmt framburði F-kk-ef Þ-kk-ef gekk hann með ákærða út af veitingahúsinu og yfir götuna, en þaðan kvaðst F-kk-nf hafa séð til G-kk-ef, sem hafi verið órólegur handan götunnar og á tali við dyraverði veitingahússins. Hafi F-kk-nf hvatt ákærða til að koma strax með sér í burtu, en ákærði hafi orðið um kyrrt og leiðir þeirra skilið. Af þessu verður ekki annað séð en að ákærði hafi að minnsta kosti látið fram hjá sér fara tækifæri til að víkja af vettvangi og komast þannig hjá frekari átökum við G-kk-þf, þrátt fyrir varnaðarorð samferðarmanns síns. Þá er þess enn frekar að gæta að samræmi er í frásögn vitna, sem báru um átök ákærða og G-kk-ef, um að þeir hafi ráðist hvor gegn öðrum með ryskingum, höggum og spörkum eftir að fundum þeirra bar saman. Var þá háttsemi hvors um sig orðin slík að hana má telja vísvitandi árás á líkama hins, svo sem um ræðir í upphafsorðum 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Í því efni breytir engu hvor stofnaði til átakanna.

Þegar litið er til þeirrar lýsingar á beinbroti G-kk-ef, sem er að finna í áðurnefndu læknisvottorði frá 31. ágúst 1999, má telja útilokað að hann hafi orðið fyrir áverkanum áður en hann hitti ákærða í Austurstræti og gengið til átaka svo á sig kominn. Ákærða og vitnum ber öllum saman um að G-kk-nf hafi vikið af vettvangi og farið inn á veitingahúsið Óðal þegar í kjölfarið á því að A-kk-nf og Þ-kk-nf skildu hann og ákærða að. Ákærði hefur sjálfur borið fyrir dómi að Þ-kk-nf hafi fylgt G-kk-þgf, en komið strax aftur út af veitingahúsinu og sagt G-kk-þf vera fingurbrotinn. Af þessari lýsingu að dæma er með ólíkindum að G-kk-nf hafi orðið fyrir áverkanum eftir að átökunum lauk. Lýsing vitna á gerðum A-kk-ef og Þ-kk-ef til að stöðva átök ákærða og G-kk-ef gefur ekkert tilefni til að ætla að sá síðastnefndi geti hafa af þeirra völdum orðið fyrir slíkum áverka, sem raun varð á. G-kk-nf og Þ-kk-nf báru báðir fyrir dómi að ákærði hafi undir lok átakanna gripið um þumalfingur G-kk-ef, sem hafi brotnað í framhaldi af því. Í hinum áfrýjaða dómi taldi héraðsdómari sannað með þessum framburði að G-kk-nf hafi hlotið fingurbrotið á þann hátt, sem hér var greint. Að gættu öllu framangreindu eru engin skynsamleg rök til að ætla annað, sbr. 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Verður því að leggja til grundvallar að ákærði hafi með vísvitandi árás valdið G-kk-þgf slíku tjóni á líkama, sem um ræðir í 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga.

Fyrir dómi báru G-kk-nf og Þ-kk-nf að eftir að ákærði hafði gripið um þumalfingur G-kk-ef hafi hann af ráðnum hug snúið upp á fingurinn. Gegn eindreginni neitun ákærða er varhugavert að telja þetta sannað. Verður því að meta ákærða til gáleysis að fingur G-kk-ef brotnaði við þessi atvik.

Ákærði hefur haldið því fram að hvað sem öðru líði verði vegna ákvæðis 12. gr. almennra hegningarlaga að telja háttsemi hans gagnvart G-kk-þgf refsilausa, enda hafi hún helgast af neyðarvörn. Samkvæmt 45. gr. laga nr. 19/1991 hvílir á ákæruvaldinu sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik, sem telja má honum í óhag. Leiðir þegar af þeim orðum að ekki hvílir á ákæruvaldinu að hnekkja staðhæfingu ákærða um atvik, sem horft gætu honum til refsileysis. Verður gagnstæð regla hvorki leidd af 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, né 2. mgr. 6. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu með áorðnum breytingum, eins og henni hefur verið beitt í framkvæmd. Jafnvel þótt sönnunarbyrði væri á annan veg er þess og að gæta að fyrir dómi svaraði ákærði spurningu um hvort annar hvor þeirra G-kk-ef hafi haft undirtökin í átökum þeirra í Austurstræti með svofelldum orðum: „Nei, þetta var svona bara einhvern veginn krafs út í loftið. Mér fannst ég ekkert vera þannig séð að vera undir, mér fannst ég ekkert vera að taka hann sko.“ Framburður vitna gefur ekkert tilefni til að ætla að ákærða hafi verið búin frekari hætta af átökunum en hann hefur metið sjálfur með þessum orðum. Verður einnig að líta til þess, sem fyrr segir, að sannað er að G-kk-nf hlaut áverkann eftir að A-kk-nf og Þ-kk-nf höfðu gengið á milli hans og ákærða. Af þessum ástæðum kemur ákvæði 12. gr. almennra hegningarlaga ekki frekar til álita hér.

Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að ákærði hafi með umræddri háttsemi gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga.

III.

Við ákvörðun refsingar verður að taka tillit til þess að ákærði gerðist sekur um áðurgreint brot í átökum við G-kk-þf J-kk-þf J-kk-þf, en upptökin að þeim verða sem fyrr segir ekki frekar rakin til ákærða en G-kk-ef. Ber því að gæta í þessu efni 3. mgr. 218. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 12. gr. laga nr. 20/1981. Eins og atvikum málsins er háttað geta hins vegar ekki átt hér við ákvæði 1. eða 4. töluliðar 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga, svo sem ákærði hefur haldið fram. Líta verður til þess að rakið verður til gáleysis ákærða að átökin leiddu til þess líkamstjóns, sem raun varð á. Þá hefur ákærði ekki áður gerst sekur um brot, sem máli skiptir við ákvörðun refsingar nú. Að öllu þessu gættu er refsing ákærða hæfilega ákveðin 30 daga fangelsi. Verður sú refsing skilorðsbundin, eins og nánar greinir í dómsorði.

Með hinum áfrýjaða dómi var ákærða gert að greiða G-kk-þgf J-kk-þgf J-kk-þgf skaðabætur að fjárhæð alls 271.636 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá uppsögudegi dómsins. Var þar nánar tiltekið um að ræða miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, að fjárhæð 150.000 krónur og útlagðan sjúkrakostnað, 21.636 krónur, auk 100.000 króna vegna kostnaðar af störfum lögmanns. Í yfirlýsingu ákærða um áfrýjun héraðsdóms var ekki getið um að málskot hans ætti auk annars að taka til þessarar einkaréttarkröfu, sbr. 2. mgr. 151. gr. laga nr. 19/1991, eins og henni var breytt með 11. gr. laga nr. 37/1994. Í samræmi við þetta var ekki að því vikið í áfrýjunarstefnu að áfrýjun ákærða tæki til niðurstöðu um einkaréttarkröfuna, svo sem annars hefði orðið að gera samkvæmt c. lið 2. mgr. 153. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1994. Af þessum sökum getur krafan ekki komið til úrlausnar fyrir Hæstarétti að efni til, sbr. 1. mgr. 173. gr. laga nr. 19/1991. Á hinn bóginn verður að líta til þess að í bréfi lögmanns G-kk-ef 30. nóvember 1999 til lögreglustjórans í Reykjavík, þar sem einkaréttarkrafan var sett fram, var þess sérstaklega getið að áskilinn væri réttur til að gera á síðari stigum skaðabótakröfu á hendur ákærða, þegar aflað hefði verið örorkumats vegna áverka G-kk-ef, en á þessu stigi væri gerð krafa um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga. Sú krafa var þar lítt rökstudd, en þó öðrum þræði með skírskotun til þess að fyrirsjáanlegt væri að G-kk-nf hafi orðið fyrir varanlegu tjóni vegna áverkans. Eins og skaðabótakrafan var að þessu leyti sett fram skortir mjög á skýrleika um hvort henni var ætlað að ná til slíks miska, sem um ræðir í 4. gr. skaðabótalaga, sbr. 3. gr. laga nr. 37/1999, eða hvernig skilið yrði annars á síðari stigum á milli hans og þess háttar miska, sem ákvæði 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga tekur til. Að þessu virtu verður að vísa kröfu G-kk-ef um miskabætur sjálfkrafa frá héraðsdómi. Einkaréttarkrafa hans er að öðru leyti ekki haldin formgalla, sem valdið gæti frávísun hennar. Verður niðurstaða héraðsdóms um önnur atriði hennar því að standa óröskuð.

Eftir þessum úrslitum málsins verður ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað staðfest og ákærði dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, Þ-kk-nf Þ-kk-nf, sæti fangelsi í 30 daga, en fullnustu þeirrar refsingar er frestað og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu þessa dóms haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.

Ákærði greiði G-kk-þgf J-kk-þgf J-kk-þgf 121.636 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. maí 2000 til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, J-kk-ef S-kk-ef G-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur.