442/2009

L gerði svonefndan gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamning við A í maí 2007. Ágreiningur aðila laut að skilyrðum samningsins um tryggingar og afleiðingar þess að L varð ekki við kröfum A um að setja auknar tryggingar í árslok 2007 og ársbyrjun 2008. A byggði á því að samningurinn hefði hliðstæð áhrif og ef L hefði endurfjármagnað skuld með því að taka erlent lán. Veiking krónunnar hefði haft þau áhrif að skuldin hækkaði, sem aftur hefði haft áhrif á tryggingaþörf samnings. Samið hefði verið um lágmarkstryggingu 16%. L byggði á því að ekki hefði verið samið um breytilegar tryggingar og hvorki samningurinn né hinir almennu skilmálar hans hefðu veitt A sjálfdæmi um hver trygging skyldi vera á hverjum tíma. Samið hefði verið um að tryggingin næmi 16% af upphaflegri fjárhæð samnings aðila. Tap varð á markaðsvirði samnings aðila í lok árs 2007 og fór A fram á viðbótartryggingu frá L, sem kvaðst hafa reynt að ná sáttum án viðurkenningar á rétti A til að krefjast aukinna trygginga. A lokaði reikningnum 7. mars 2008 og byggði á því að með því að verða ekki við áskorunum um að leggja fram frekari tryggingar hefði L vanefnt skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum. Talið var að A þyrfti að bera halla af óljósu orðalagi skilmála samningsins, væri ekki sannað að úr óvissu hefði verið bætt með kynningu eða á annan hátt. Ljóst þótti að ekki hefði verið kynnt að tryggingarþörf samningsins ætti að ráðast af fleiri þáttum en upphaflegri fjárhæð og gildistíma samningsins. Kynning samningsins hefði því ekki bætt úr óljósu orðalagi skilmálanna. Þegar þetta var virt og það að í hinum almennu skilmálum væri kveðið á um að semja þyrfti sérstaklega um lágmark trygginga til þess að viðskiptavinur yrði krafinn um viðbótartryggingu, en slíkt ákvæði var hvorki í samningnum né í meðfylgjandi handveðsyfirlýsingu, þá yrði ekki fallist á með A að hann hefði haft rétt til að krefja L um auknar tryggingar. Þá var talið að A yrði að bera hallann af því að sönnun skorti fyrir því að þær auknu tryggingar sem L setti í desember 2007 og janúar 2008 hefðu falið í sér samþykki á kröfu A, en ekki aðeins verið tilraun til sátta án viðurkenningar á kröfu. Þar sem A hefði ekki áskilið sér rétt til að krefjast viðbótartryggingar fól synjun L á kröfu hans þar um ekki í sér vanefnd af hálfu L. A var þess vegna ekki heimilt að loka samningnum og ganga að handveði því sem L hafði sett. Var A gert að greiða L umkrafa fjárhæð í skaðabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og H-kvk-nf H-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. ágúst 2009. Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða 53.888.951 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. mars 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Nægilega er fram komið í endurritum af þinghöldum í héraði að gætt hafi verið ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

I

Áfrýjandi leitaði eftir leiðum til þess að takmarka fjármagnskostnað sinn og sótti um það ráðgjöf hjá stefnda, sem var viðskiptabanki hans, í janúar 2007. Í framhaldi af kynningum og umræðum aðila var ákveðið á stjórnarfundi áfrýjanda 9. maí 2007 að gera svonefndan gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamning við stefnda og var stefnda tilkynnt það. Daginn eftir sendi stefndi áfrýjanda skjal sem ber heitið „Almennir skilmálar fyrir viðskiptavini markaðsviðskipta Kaupþings banka hf.“ og var af hálfu áfrýjanda ritað undir það 10. maí 2007, og næsta dag tvö skjöl, annars vegar samninginn sjálfan og hins vegar handveðsetningu. Þrátt fyrir að skilmálanna sé ekki getið í samningnum sjálfum og ekki hafi farið fram sérstök kynning á þeim, er með vísan til forsendna héraðsdóms um þetta atriði staðfest sú niðurstaða hans að hinir almennu skilmálar séu hluti samnings aðila.

II

Ágreiningur aðila lýtur að skilyrðum samningsins um tryggingar og afleiðingar þess að áfrýjandi varð ekki við kröfum stefnda um að setja auknar tryggingar í árslok 2007 og ársbyrjun 2008.

Stefndi byggir á því að samningurinn hafi hliðstæð áhrif og ef áfrýjandi hefði endurfjármagnað skuld með því að taka erlent lán. Veiking krónunnar hafi þau áhrif að skuldin hækki, sem aftur hafi áhrif á tryggingarþörf samningsins. Ástæða fyrir því að krafist sé trygginga sé að stefndi taki þá áhættu við gerð samnings að vanefnd verði hjá áfrýjanda. Hækki skuld vegna gengisbreytingar myntar, þá aukist áhætta stefnda, sem kalli á auknar tryggingar til þess að tryggja efndir samningsins. Samið hafi verið um lágmarkstryggingu 16%. Áfrýjandi byggir á því að ekki hafi verið samið um breytilegar tryggingar og veiti hvorki samningurinn né hinir almennu skilmálar stefnda sjálfdæmi um hver trygging skuli vera á hverjum tíma. Samið hafi verið um að tryggingin næmi 16% af upphaflegri fjárhæð samnings aðila eða 48 milljónir vegna 300.000.000 króna höfuðstólsfjárhæðar.

Í nóvember og desember 2007 veiktist gengi íslensku krónunnar ásamt því að ávöxtunarkrafa verðtryggðra skuldabréfa þróaðist á neikvæðan hátt. Leiddi það til þess að tap varð á markaðsvirði samnings aðila. Fór stefndi þá í tölvubréfi 19. desember 2007 fram á 40 milljóna króna viðbótartryggingu frá áfrýjanda. Áfrýjandi kveðst hafa reynt að ná sáttum og lagði fram 4 milljónir 28. sama mánaðar og 6 milljónir 14. janúar 2008, sem voru uppsafnaðir vextir vegna samningsins. Stefndi áréttaði kröfu sína með bréfum 4. og 8. febrúar 2008 þar sem krafist var fyrst 41 milljón króna og síðan 44 milljón króna í auknar tryggingar. Kröfur þessar voru ítrekaðar áður en reikningnum var lokað 7. mars það ár. Byggir stefndi á því að með því að verða ekki við áskorunum um að leggja fram frekari tryggingar, þá hafi áfrýjandi vanefnt skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum. Áfrýjandi telur sér ekki hafa verið skylt að leggja fram frekari tryggingar og hafi hann reynt að ná sáttum við viðskiptabanka sinn án viðurkenningar á rétti stefnda til að krefjast aukinna trygginga. Stefndi byggir á því til vara að með því að bæta við tryggingarnar í desember og janúar, eins og að framan er rakið, hafi áfrýjandi viðurkennt skyldu sína til að verða við kröfu stefnda um auknar tryggingar.

III

Í samningi aðila 11. maí 2007, sem er með gjalddaga 15. maí 2017, er kveðið á um fjárhæð hans í íslenskum krónum og jafnvirði þeirra í fjórum erlendum gjaldmiðlum, vexti hvors aðila um sig, höfuðstólsskipti á upphafsdegi og lokadegi, útreikninga á vöxtum, vaxtatímabil, vaxtagjalddaga og fleira, en ekki eru nein ákvæði um tryggingar. Svo sem að framan greinir ber hins vegar að skýra samninginn með hliðsjón af almennum skilmálum fyrir viðskiptavini markaðsviðskipta Kaupþings banka hf. Er þar fjallað um tryggingar í 5. gr. í kafla sem ber heitið: „Tryggingar vegna viðskipta og viðbótartryggingar“.

Í 1. mgr. a) liðar 5. gr. skilmálanna segir að óski „KB banki eftir að veittar verði tryggingar vegna viðskipta, skal viðskiptavinur leggja fram tryggingar sem bankinn metur fullnægjandi hverju sinni.“ Stefndi byggir á því að orðalagið „hverju sinni“ merki að hann geti hvenær sem er á samningstímanum óskað eftir tryggingum sem hann meti fullnægjandi, þar með talið viðbótartryggingum. Við skýringu orðalags skilmálanna verður að hafa í huga að þeir eru einhliða samdir af stefnda, sem stundar fjármálastarfsemi og er sérfræðingur á því sviði, og að þeir eru einhliða í þágu stefnda. Stefndi verður því að bera halla af óljósu orðalagi þeirra, sé ekki sannað að úr óvissu hafi verið bætt með kynningu eða á annan hátt. Verður því ekki, án frekari skýringa í textanum, fallist á eins rúma túlkun þessara orða og stefndi heldur fram. Verður að líta svo á að vísað sé til upphaflegs samnings bankans og viðskiptamanns um tryggingar. Áfrýjandi lagði fram þá tryggingu sem krafist var við gerð samnings og undirritaði sérstaka handveðsyfirlýsingu þar að lútandi. Getur stefndi ekki byggt frekari rétt á þessu orðalagi skilmálanna, nema sannað sé að annað hafi skýrlega komið fram.

Í 3. mgr. a) liðar 5. gr. skilmálanna segir að lækki markaðsverðmæti tryggingar geti endurmat leitt til þess að krafist verði viðbótartryggingar. Samkvæmt orðum sínum tekur þetta ákvæði eingöngu til tilvika þegar markaðsverðmæti tryggingarinnar sjálfrar rýrnar en ekki til tilvika þegar verðmæti þau, sem tryggð eru, rýrna. Í 4. mgr. 5. gr. segir: „Kveði samningur um tryggingar á um að tryggingarverðmæti skuli ávallt vera yfir ákveðnu lágmarki, hvort heldur miðað er við verðmæti veðsins (t.d. handveðs) eða verðmæti þeirra samninga sem þeim er ætlað að tryggja (t.d. afleiðusamninga), og lækki verðmæti trygginga niður fyrir hið tilgreinda lágmark, skal viðskiptavinur leggja fram viðbótartryggingar þannig að umsömdu lágmarki verði náð á ný.“ Í samningi aðila um tryggingar, sem er handveðssamningur sá er áður getur, er ekki að finna ákvæði um að tryggingarverðmæti þurfi alltaf að vera yfir tilgreindu lágmarki. Á hinn bóginn er þar ákvæði um hvaða áhrif það getur haft ef markaðsverðmæti „veðsettra fjármálagerninga“ fellur það mikið að „verðmæti veðandlagsins uppfyllir ekki lengur útlánareglur veðhafa, eins og þær eru á hverjum tíma, um hámarks lánshlutfall“. Í þessum samningi er því ekki að finna ákvæði um lágmark tryggingarverðmætis.

Stefndi heldur því fram að þar sem að áfrýjanda hafi mátt vera ljóst af kynningum, að hreyfingar á gengi hefðu veruleg áhrif á undirliggjandi skuld samkvæmt samningnum, þá hafi honum jafnframt verið ljós afleidd áhrif þessa á tryggingar sem stæðu til efnda á samningnum. Eins og að framan greinir hófust umræður og kynningar á eðli samningsins í janúar 2007. Í kynningarefni því sem lagt hefur verið fram í málinu er rætt um verðbólguþróun, gengisáhættu og vaxtaáhættu og að óvissa yrði um útkomu við uppgjör, en sú áhætta væri talin minnkandi með lengri samningstíma, í ljósi þess var samningur gerður til tíu ára. Á hinn bóginn er hvergi í þessu kynningarefni minnst á breytilega tryggingarþörf. Það virðist fyrst hafa verið á kynningarfundi 20. mars 2007 að talað var um tryggingar. Þá var sagt að þær skyldu vera hlutfall af samningsfjárhæðinni og hærri eftir því sem samningurinn væri til lengri tíma. Daginn eftir sendi starfsmaður stefnda tölvupóst með útskýringum, þar segir að mismunandi samningstími og tryggingarþörf samningsins fari saman, þannig væri tryggingarþörfin fyrir 5 ára samning 12% af „undirliggjandi fjárhæð“, af sjö ára samningi 13,5% og vegna 10 ára samnings 16%. Í greiðsludæmum sem fylgdu um 10 ára samning er gefin upp 15% tryggingarþörf af „undirliggjandi fjárhæð“. Í glærukynningu, sem send var eftir þennan fund, er talað um 12% tryggingaþörf, það er 48 milljónir vegna 400 milljón króna samnings, tímalengd kemur þar ekki fram.

Haldinn var sáttafundur 22. febrúar 2008. Þar var fyrst lagt fram skýringarblað sem sýndi hvernig tryggingarþörf samnings, í samræmi við kröfur stefnda um auknar tryggingar, væri fundin. Samanstóð hún af þremur þáttum, MTM stöðu í ISK, FX tapi og „vegna líftíma“. Áfrýjandi óskaði eftir nánari skýringum á þessum hugtökum. Í svari stefnda kemur fram að MTM í ISK þýði markaðsvirði samnings á viðkomandi degi eða mat á raunverulegu virði samningsins, FX tap þýði að eingöngu sé horft á hvaða áhrif gengishreyfingar mynta hafi á virði samningsins, og „vegna líftíma“ vísi til tryggingarþarfar, sem myndist annars vegar vegna gjaldeyrisáhættu og hins vegar vegna vaxtaáhættu, og sagt að hún sé ávallt 8% vegna gjaldeyrisáhættu en misjöfn eftir líftíma samnings að því er varðar vaxtaáhættu.

Ljóst má vera að samkvæmt málsskjölum og skýrslum forsvarsmanna áfrýjanda hafði einungis síðasta atriðið áður verið kynnt að einhverju leyti, og ekki hafði verið kynnt að tryggingarþörf samningsins ætti að ráðast af fleiri þáttum en upphaflegri fjárhæð og gildistíma samningsins. Kynning samningsins bætti því ekki úr óljósu orðalagi skilmálanna. Þegar þetta er virt og það að 4. mgr. 5. gr. a) hinna almennu skilmála kveður á um að semja þurfi sérstaklega um lágmark trygginga til þess að viðskiptavinur verði krafinn um viðbótartryggingu, en slíkt ákvæði er, sem fyrr greinir, hvorki í samningnum né í handveðsyfirlýsingunni, þá verður ekki fallist á með stefnda að hann hafi haft rétt til að krefja áfrýjanda um auknar tryggingar með þeim afleiðingum að það jafngilti vanefndum af hans hálfu ef ekki var orðið við þeirri kröfu.

IV

Stefndi byggir ennfremur á því, eins og áður greinir, að með því að leggja fram viðbótartryggingar í desember 2007 og janúar 2008 samtals að verðmæti um 10 milljón krónur, þá hafi áfrýjandi viðurkennt rétt stefnda til þess að krefjast aukinna trygginga. Ekki eru í málinu gögn um samskipti aðila á tímabilinu frá því að tölvubréf starfsmanns útibúsins á Akureyri var sent 19. desember 2007, þar sem áfrýjanda er tilkynnt að stefndi krefjist aukinna trygginga, og til bréfs stefnda 4. febrúar 2008 þar sem fyrst er formlega sett fram krafa um að áfrýjandi leggi fram auknar tryggingar vegna samningsins, en samskiptum þessum er lýst í skýrslum forsvarsmanna áfrýjanda fyrir dómi og bréfi lögmanna hans 7. febrúar 2008 og tölvubréfi 21. sama mánaðar. Þar koma fram mótmæli við kröfu stefndu um auknar tryggingar, sáttaboð og það að tilraunir áfrýjanda til að leysa málið hafi ekki falið í sér viðurkenningu á afstöðu stefnda. Einnig kemur þar fram að stefnda hafi frá upphafi verið ljóst að áfrýjandi hafi ekki haft bolmagn til þess að setja hærri tryggingar og að höfuðstóll sá sem samið var um hafi ráðist af getu þeirra til þess að setja tryggingu. Ennfremur að þær 10 milljónir króna sem bætt hafi verið við tryggingarfjárhæðina hafi verið uppsafnaður vaxtaávinningur áfrýjanda af samningi aðila.

Enginn kom fyrir dóm af hálfu stefnda. Eins og gögn málsins liggja fyrir er ekki tilefni til annars en að leggja framangreindar fullyrðingar áfrýjanda til grundvallar. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af samningsgerð og kynningu stefnda á þýðingu samningsins, sem hér að framan er lýst, verður stefndi að bera halla að því að sönnun skortir fyrir því að þær auknu tryggingar sem áfrýjendur settu í desember 2007 og janúar 2008 hafi falið í sér samþykki á kröfu stefnda, en ekki aðeins verið tilraun til sátta án viðurkenningar á kröfu eins og þeir halda fram.

V

Samkvæmt framansögðu áskildi stefndi sér ekki rétt til að krefjast viðbótartryggingar. Synjun áfrýjanda á kröfu hans þar um fól því ekki í sér vanefnd af hálfu áfrýjanda. Stefnda var þess vegna ekki heimilt að loka samningnum á grundvelli 7. gr. almennu skilmálanna. Þar sem staða samningsins 7. mars 2008 var ekki tilkomin vegna vanefnda áfrýjanda á samningnum var stefnda ekki heimilt að ganga að handveði því sem áfrýjandi hafði sett. Málsástæða stefnda fyrir Hæstarétti um að ósannað sé að áfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni vegna aðgerða stefnda er of seint fram komin og kemur ekki til álita við úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Verður stefnda því gert að greiða áfrýjanda umkrafða fjárhæð í skaðabætur, en dráttarvaxtakrafa hans hefur ekki sætt andmælum af hálfu stefnda.

Rétt þykir að stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, Arion banki hf., greiði áfrýjanda, Lundi rekstrarfélagi, 53.888.951 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. mars 2008 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samtals 1.200.000 krónur.