115/2017

Lífeyrissjóðurinn S höfðaði mál á hendur Í og krafðist skaðabóta vegna tjóns sem sjóðurinn taldi sig hafa orðið fyrir við að hafa ekki verið tilkynnt um framhald uppboðs á íbúð sem hann átti veðrétt í á grundvelli skuldabréfs. Skuldabréfið hafði upphaflega verið í eigu annars aðila sem tilgreindur var sem eigandi á þinglýsingarvottorði íbúðarinnar. Óumdeilt var að sýslumaður hafði hvorki tilkynnt S um framhald uppboðsins né hafði sjóðnum verið að öðrum sökum kunnugt um það eða nauðungarsöluna. Í héraði var fallist á að S ætti rétt á skaðabótum úr hendi Í en hann látinn bera helming tjóns síns sjálfur. Í dómi sínum rakti H-kk-nf ákvæði laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu um skyldu sýslumanns til að tilkynna gerðarþola og öðrum um fyrirtöku á beiðni um nauðungarsölu og meðferð hennar. Taldi rétturinn að af þeim ákvæðum yrði ráðið að veðhafar yrðu í meginatriðum að gæta sjálfir að því á grundvelli auglýsinga hvort nauðungarsala stæði yfir á eign sem þeir ættu veðréttindi í. Þá yrði skylda sýslumanns til að tilkynna veðhöfum um framhald uppboðs að byggja á skjölum sem þinglýst hefði verið á viðkomandi eign og eftir atvikum öðrum opinberum skráningum. Taldi rétturinn að sýslumaður hefði ekki getað náð til eiganda veðréttinda samkvæmt umræddu skuldabréfi með því að líta til efnis þess eða annarra opinberra skráninga. Yrði honum því ekki metið til gáleysis að hafa ekki aðhafst frekar en raun varð á við leit að eigendum veðréttinda í eigninni. Var Í því sýknað af kröfu S.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma M-kk-nf S-kk-nf hæstaréttardómari, G-kk-nf C-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari og K-kvk-nf S-kvk-nf landsréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. febrúar 2017. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 3. maí 2017. Hann krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 5.626.863 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí 2015 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins gaf nafngreind kona út skuldabréf 22. október 1999 til Byggingarfélags eldri borgara á Suðurnesjum að fjárhæð 2.589.764 krónur, sem bundin var vísitölu neysluverðs og greiða átti með jöfnum mánaðarlegum afborgunum á 40 árum ásamt 5% ársvöxtum. Til tryggingar skuldinni var sett að veði tiltekin íbúð að Hjallavegi 5 í Reykjanesbæ á eftir þremur verðtryggðum veðskuldum að upphaflegri fjárhæð samtals 1.772.000 krónur við Byggingarsjóð ríkisins, en þau skuldabréf tilheyra nú Íbúðalánasjóði. Að baki fyrstnefnda skuldabréfinu var íbúðin síðan sett Íbúðalánasjóði að veði til tryggingar verðtryggðu skuldabréfi útgefnu 6. febrúar 2003 að upphaflegri fjárhæð 1.616.169 krónur. Á íbúðina var þinglýst 21. mars 2003 yfirlýsing frá 27. febrúar sama ár um að önnur nafngreind kona hafi tekið yfir skuld samkvæmt skuldabréfinu, sem gefið var út 22. október 1999. Í yfirlýsingunni kom meðal annars fram að „núverandi eigandi“ skuldabréfsins væri Lífeyrissjóður Austurlands, sem samþykkti þessa skuldskeytingu. Fyrir liggur að sá lífeyrissjóður hafi 28. júní 2007 sameinast Lífeyrissjóði Norðurlands undir heiti gagnáfrýjanda og er skuldabréfið enn í eigu hans, en hann kveður það hafa verið í skilum þegar þau atvik gerðust í febrúar 2014, sem hér á eftir greinir, og mun það þá hafa verið til innheimtu í banka.

Fram kemur í gögnum málsins að vanskil hafi orðið frá 1. ágúst 2012 á öllum áðurnefndum skuldabréfum í eigu Íbúðalánasjóðs og virðist hann hafa krafist nauðungarsölu á íbúðinni að Hjallavegi 5 til fullnustu kröfum sínum. Ekki liggur fyrir í málinu hvenær nauðungarsölunnar var krafist eða hún tekin fyrir fram að því að íbúðin var seld við framhald uppboðs 25. febrúar 2014, þar sem Íbúðalánasjóður varð hæstbjóðandi með boð að fjárhæð 3.000.000 krónur. Við framhald uppboðsins lýsti Íbúðalánasjóður kröfum að fjárhæð samtals 7.857.418 krónur í söluverð íbúðarinnar á grundvelli skuldabréfa sinna, þar af alls 4.694.769 krónur vegna skuldabréfa á 1., 2. og 3. veðrétti og 3.162.649 krónur vegna skuldabréfs á 5. veðrétti. Að auki var lýst þar þremur lögveðkröfum vegna fasteignagjalda, vatnsgjalds og brunatryggingariðgjalda alls að fjárhæð 182.407 krónur. Gagnáfrýjandi lýsti á hinn bóginn engri kröfu á grundvelli skuldabréfsins frá 22. október 1999, sem taldist hvíla á 4. veðrétti í íbúðinni. Óumdeilt er að hvorki hafi sýslumaður tilkynnt gagnáfrýjanda um framhald uppboðsins samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu né hafi honum af öðrum sökum verið kunnugt um það eða nauðungarsöluna. Sýslumaður gerði 18. mars 2014 frumvarp til úthlutunar á söluverði íbúðarinnar. Samkvæmt því átti að verja 30.000 krónum af söluverðinu til greiðslu sölugjalds í ríkissjóð og 182.407 krónum til greiðslu fyrrnefndra lögveðkrafa, en eftirstöðvarnar, 2.787.893 krónur, áttu að ganga upp í kröfur Íbúðalánasjóðs vegna skuldabréfa á 1. og 2. veðrétti. Önnur veðbönd skyldu afmáð af íbúðinni, þar á meðal veðskuldabréfið í eigu gagnáfrýjanda. Ekki liggur annað fyrir en að nauðungarsölunni hafi lokið á þessum grunni og afsal verið gefið út til Íbúðalánasjóðs fyrir íbúðinni.

Gagnáfrýjandi kveðst fyrst hafa fengið vitneskju um nauðungarsöluna eftir að liðnir hafi verið allir frestir til að gæta þar réttinda sinna vegna skuldabréfsins frá 22. október 1999. Í matsgerð dómkvadds manns 19. nóvember 2015, sem gagnáfrýjandi aflaði, var komist að þeirri niðurstöðu að markaðsverð íbúðarinnar að Hjallavegi 5 hafi numið 11.000.000 krónum þegar hún var seld við framhald uppboðs 25. febrúar 2014. Á þeim grunni telur gagnáfrýjandi sýnt að markaðsverð íbúðarinnar hefði nægt til að greiða sölugjald vegna nauðungarsölu, lögveðkröfur og kröfur Íbúðalánasjóðs vegna skuldabréfa, sem hvíldu á 1., 2. og 3. veðrétti, samtals 4.907.176 krónur. Markaðsverðið hefði að auki nægt fyrir kröfu samkvæmt skuldabréfinu frá 22. október 1999, en hún hafi numið 5.626.863 krónum að meðtöldum vöxtum og kostnaði þegar gagnáfrýjandi fékk gert árangurslaust fjárnám fyrir henni 18. mars 2015 hjá fyrrnefndri konu, sem tók að sér skuldina með yfirlýsingunni um skuldskeytingu frá 27. febrúar 2003. Telur gagnáfrýjandi sýslumann hafa valdið sér tjóni sem þessu nemur með því að hafa vanrækt að tilkynna sér um framhald uppboðs á íbúðinni, enda hefði gagnáfrýjandi annars getað mætt þar og boðið nægilega háa fjárhæð til að eignast íbúðina á verði innan marka veðréttar síns eða tryggt að öðrum kosti að söluverð hennar hrykki fyrir kröfu sinni. Í málinu leitar gagnáfrýjandi skaðabóta úr hendi aðaláfrýjanda á þessum grunni.

II

Þegar leyst er úr hvort gagnáfrýjandi eigi rétt til skaðabóta af framangreindum ástæðum verður að gæta að því að samkvæmt 16. gr. laga nr. 90/1991 ber sýslumanni, eftir að staðreynt hefur verið að beiðni um nauðungarsölu á fasteign fullnægi skilyrðum 13. gr. laganna, að tilkynna gerðarþola og gerðarbeiðanda hvenær beiðnin verði tekin fyrir, svo og að fá birta í Lögbirtingablaði auglýsingu um nauðungarsöluna samkvæmt 19. og 20. gr. sömu laga. Sé ákveðið við þá fyrirtöku að eignin verði seld á uppboði skal sýslumaður tilkynna gerðarþola, hafi hann ekki verið staddur við fyrirtökuna, hvenær uppboðið byrji og jafnframt fá birta um það auglýsingu í dagblaði, á vef sýslumanna eða á annan samsvarandi hátt, sbr. 26. gr. laga nr. 90/1991. Sé síðan ákveðið við byrjun uppboðs að framhald verði á því ber sýslumanni enn að tilkynna gerðarþola hvenær það verði gert, hafi hann ekki verið viðstaddur byrjun uppboðsins, ásamt því að fá birta um það auglýsingu á framangreindan hátt, sbr. 35. gr. sömu laga. Að auki er mælt svo fyrir í 3. mgr. þeirrar lagagreinar að sýslumaður skuli með ábyrgðarbréfi, símskeyti eða öðrum samsvarandi hætti tilkynna öllum öðrum aðilum að nauðungarsölunni, sem náð verði til, um framhald uppboðs, en til þeirra teljast meðal annarra þeir, sem njóta þinglýstra réttinda yfir eigninni, sbr. 3. tölulið 2. gr. laganna. Af þessu er ljóst að skyldur sýslumanns til tilkynninga við nauðungarsölu beinast einkum að gerðarþola og í byrjun einnig að gerðarbeiðanda, en gagnvart öðrum aðilum að henni, þar með töldum veðhöfum í viðkomandi eign, kemur til engrar slíkrar skyldu fyrr en á lokastigum nauðungarsölu við framhald uppboðs og sætir sú skylda jafnframt takmörkunum. Af þessu verður þannig ályktað að í lögum nr. 90/1991 sé byggt á því að veðhafar verði í meginatriðum að gæta sjálfir að því hvort nauðungarsala standi yfir á eign, sem þeir eiga veðréttindi í, á grundvelli auglýsinga samkvæmt 19. gr., 20. gr., 2. mgr. 26. gr. og 5. mgr. 35. gr. laganna.

Skylda sýslumanns til að tilkynna veðhöfum um framhald uppboðs samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 90/1991 er eins og áður greinir bundin við þá, sem náð verður til, svo sem komist er að orði í ákvæðinu. Þegar sýslumaður sinnir þessari skyldu verður leit hans að veðhöfum, sem ekki hafa þegar gefið sig fram við nauðungarsölu, eðli máls samkvæmt að byggja á skjölum, sem þinglýst hefur verið á viðkomandi eign, og síðan eftir atvikum annars konar opinberum skráningum. Til þess verður og að líta að vegna 1. mgr. 2. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 tekur rannsóknarreglan í 10. gr. þeirra laga ekki til starfa sýslumanns við framkvæmd nauðungarsölu. Í framlögðu þinglýsingarvottorði fyrir íbúðina að Hjallavegi 5 frá 24. febrúar 2014 var greint frá nafni þinglýsts eiganda hennar með tilvísun til tiltekins afsals, fimm veðskuldabréfum, sem hvíldu á eigninni, með tilgreiningu á veðhafa, fjárhæð þeirra, útgáfudegi, þinglýsingardegi og þinglýsingarnúmeri skjalanna, eignaskiptayfirlýsingu frá tilteknum degi ásamt þinglýsingarnúmeri þess skjals og tveimur kvöðum á íbúðinni. Loks var getið undir fyrirsögninni: „Önnur þinglýst skjöl“ yfirlýsingarinnar um skuldskeytingu frá 27. febrúar 2003, yfirlýsingar um ótilgreint efni frá 2007 og húsaleigusamnings frá 2010. Veðskuldabréfið í eigu gagnáfrýjanda, sem málið varðar, var sem fyrr segir gefið út 22. október 1999 til Byggingarfélags eldri borgara á Suðurnesjum og var það félag tilgreint sem veðhafi í þinglýsingarvottorðinu. Samkvæmt gögnum frá fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra var félagið afskráð 1. desember 2004 og gat því sýslumaður ekki náð í skilningi 3. mgr. 35. gr. laga nr. 90/1991 til eiganda veðréttinda samkvæmt hljóðan skuldabréfsins með því að líta til efnis þess eða annarra opinberra skráninga. Þinglýsingarvottorðið bar ekki með sér að yfirlýsingin um skuldskeytingu sneri að þessari tilteknu veðskuld. Að auki var ekkert sýnilegt tilefni til að sýslumaður kannaði þetta skjal við leit að þeim, sem kynni að hafa eignast skuldabréfið með framsali frá Byggingarfélagi eldri borgara á Suðurnesjum, enda sneri skjalið eftir yfirskrift þess og tilgreiningu á þinglýsingarvottorði að skuldaraskiptum en ekki kröfuhafaskiptum og stafaði það jafnframt frá tíma þegar félagið var enn skráð. Sýslumanni verður af þessum sökum ekki metið til gáleysis að hafa ekkert aðhafst frekar en raun varð á við leit að eigendum veðréttinda í íbúðinni að Hjallavegi 5 til að koma fram tilkynningum um framhald uppboðs samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 90/1991. Samkvæmt þessu verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Stapa lífeyrissjóðs.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.