468/2005

A var gefið að sök að hafa í ágúst 2002 notað sér skerta andlega færni C, sem þá var 82 ára gamall, með því að fá hann til að taka lán til að greiða skuldir sínar og leggja fé í stofnun fyrirhugaðs fyrirtækis B, kunningja A. Í málinu naut ekki við samtímagagna um andlega færni C um það leyti sem hann gekkst undir þá fjárhagslegu skuldbindingu í ágúst 2002 sem málið snerist um, en við mat á andlegri færni hans í janúar 2003 hafði komið í ljós „töluverð skerðing á áttun, skammtímaminni, skipulagshugsun og samhæfingu hugsana.“ A hélt því fram að C hefði beðið sig að annast fjármál sín, sem komin hafi verið í ólestur. Hann hafi ekki átt fé til að greiða skuldir sínar og samþykkt að taka umrætt lán til að greiða þær og leggja fé í stofnun fyrrnefnds fyrirtækis. Gegn neitun A, sem þekkt hafði C í skamman tíma, var talið ósannað að A hefði átt að gera sér grein fyrir að hagir C væru með þeim hætti að hann væri ófær um að gera sér grein fyrir skuldbindingu sinni er hann skrifaði undir skuldabréfið. Var A samkvæmt þessu sýknaður af umræddum sakargiftum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 24. október 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms og þyngingar á refsingu. Í áfrýjunarstefnu krafðist ákæruvaldið þess að ákærði yrði sakfelldur að öllu leyti samkvæmt ákæru 14. desember 2004 og dæmdur til refsingar. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti féll ákæruvaldið frá kröfu sinni um að honum yrði refsað fyrir að hafa dvalið endurgjaldslaust í herbergi í húseign C eins og þar er nánar lýst. Einnig féll ákæruvaldið frá þeirri staðhæfingu í ákærunni að ákærði og B hafi afhent C umræddan víxil með gjalddaga 30. ágúst 2003. Þá tók ákæruvaldið fram að líta bæri svo á að þóknun ákærða að fjárhæð 350.000 krónur, sem nefnd er í ákæru, sé innifalin í fjárhæðinni 2.858.375 krónur, sem þar er sagt að ákærði hafi lánað B.

Í greinargerð ákæruvalds til Hæstaréttar er þess jafnframt krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt framhaldsákæru 1. júní 2005 en henni var vísað frá í héraðsdómi. Með vísan til c. liðar 2. mgr. 153. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinbera mála með áorðnum breytingum verður þessari kröfu ákæruvalds vísað frá Hæstarétti.

Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar að nýju. Til vara krefst hann sýknu af kröfum ákæruvalds en að því frágengnu að refsing verði milduð og hún skilorðsbundin.

I.

Krafa ákærða um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er reist á þeirri forsendu að héraðsdómur hefði átt að vera fjölskipaður samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991. Ákvæðið felur í sér heimild til að ákveða að þrír héraðsdómarar skuli skipa dóm í máli ef sýnt þykir að niðurstaða kunni að verulegu leyti að ráðast af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Nauðsyn þessa úrræðis ræðst af aðstæðum hverju sinni. Eins og sönnunargögnum í málinu er háttað verður mati héraðsdóms á þessu ekki haggað. Mat á sönnunarfærslu á hendur ákærða sætir hins vegar endurskoðun fyrir Hæstarétti, eftir því sem efni máls gefur tilefni til, þar með talið hvort munnleg sönnunarfærsla, eins og héraðsdómari hefur metið hana, fái nægilega stoð í öðrum gögnum.

II.

Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Ákærða er gefið að sök að hafa í ágúst 2002 notað sér skerta andlega færni C, sem þá var 82 ára gamall, „vegna alzheimer sjúkdóms og báginda hans sökum vínhneigðar og fjárhagsvandræða“ með þeim hætti sem nánar er lýst í ákæru. C var færður á Landspítala-háskólasjúkrahús 24. september 2002 í tilefni af falli í tröppum. Í læknisvottorði Ó-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef lyf- og öldrunarlæknis 20. febrúar 2003 kemur fram að C hafi fyrst komið á svokallaða minnismóttöku Landspítala, Landakoti 9. janúar 2003, en beiðni um mat á andlegri færni hans hafi verið sett fram á Landspítala við Hringbraut eftir skoðun öldrunarlæknis 24. september 2002 í kjölfar bráðaveikinda. Við skoðunina í september hafi ekki farið fram formlegt mat á andlegri hæfni hans en hins vegar hafi komið fram í gögnum þá að um „einhverja heilabilun“ hafi verið að ræða en óvíst hversu mikla í ljósi bráðaveikinda hans. Á minnismóttöku 9. janúar 2003 hafi hins vegar verið gert ítarlegra mat á andlegri færni hans og þá hafi komið í ljós „töluverð skerðing á áttun, skammtímaminni, skipulagshugsun og samhæfingu hugsana.“ Í málinu nýtur ekki samtímagagna um andlega færni C um það leyti sem hann gekkst undir þá fjárhagslegu skuldbindingu í ágúst 2002 sem mál þetta snýst um. Er því ekki unnt að slá því föstu að andleg færni hans hafi verið svo skert á þessum tíma að hann hafi ekki gert sér grein fyrir þýðingu skuldbindingar sinnar.

Ákærði heldur því fram að C hafi beðið sig að annast fjármál sín, sem komin hafi verið í ólestur á þessum tíma, þegar til tals kom milli þeirra að ákærði væri nýkominn úr námi í viðskiptafræðum. Börn C hafi ekki aðstoðað föður sinn við að greiða úr fjármálum hans. Hafi C verið snyrtilegur og komið eðlilega fyrir. Hann hafi ekki átt fé til að greiða skuldir sínar og samþykkt að taka umrætt lán til að greiða þær og leggja fé í stofnun fyrirhugaðs fyrirtækis B. Tveir nágrannar C um árabil báru fyrir dómi að hann hafi aukið drykkju eftir lát konu sinnar í ársbyrjun 2001 og farið hafi að bera á elliglöpum hjá honum. Ákærði hefur staðfastlega neitað því að hafa notfært sér fjárhagsvandræði og vínhneigð C til að afla sér og B fjár eins og nánar er lýst í ákæru. Gegn neitun ákærða, sem þekkt hafði C í skamman tíma, er ósannað að ákærði hefði átt að gera sér grein fyrir að nefndir hagir C væru með þeim hætti að hann væri ófær um að gera sér grein fyrir skuldbindingu sinni er hann skrifaði undir skuldabréfið. Er ákærði samkvæmt framansögðu sýknaður af því broti sem honum er gefið að sök í ákæru.

Eftir þessum málsúrslitum ber að greiða allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði samkvæmt yfirliti yfir sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun á báðum dómstigum, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Kröfu ákæruvalds um sakfellingu samkvæmt framhaldsákæru 1. júní 2005 er vísað frá Hæstarétti.

Ákærði, A, er sýkn af kröfu ákæruvalds.

Allur sakarkostnaður málsins í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans á báðum dómstigum, R-kk-ef Á-kk-ef H-kk-ef héraðsdómslögmanns, samtals 996.000 krónur.