208/2000

M og K eignuðust dæturnar F 1990 og E 1992. Vegna erfiðleika við að annast telpurnar samþykktu M og K í desember 1992 að E færi í fóstur á vegum barnaverndarnefndar R (BR). Í mars 1993 skrifuðu M og K undir yfirlýsingu þar sem þau samþykktu að E færi í fóstur til A og B til 16 ára aldurs og var varanlegur fóstursamningur gerður í desember 1993. Samkvæmt samningnum átti E rétt á umgengni við foreldra sína tvisvar á ári í tvo tíma í senn. Eftir skilnað M og K á árinu 1995 breyttist umgengnin þannig að foreldrarnir komu í sitt hvoru lagi. Í september 1996 óskaði K eftir aukinni umgengni við E. BR kvað upp úrskurð í málinu í júlí 1997 um að umgengni E við K skyldi vera tvisvar á ári tvær klukkustundir í senn. Skaut K úrskurðinum til Barnaverndarráðs þar sem umgengni var ákveðin tvisvar á ári tvær klukkustundir í senn og skyldi fyrri umgengnin vera sameiginleg með F og var K heimilað að taka með sér síðari eiginmann sinn og son þeirra. Höfðaði K mál og krafðist ógildingar á úrskurðinum. Ekki var talið hlutverk dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar, en talið að þeir ættu úrskurð um það, hvort ákvarðanir barnaverndaryfirvalda væru byggðar á lögmætum grunni. Þá var talið að undirbúningur BR hefði verið faglegur og traustur og hefði samdóma álit allra kunnáttumanna verið að hagsmunir E mæltu með því að umgengnisréttur væri óbreyttur. Var úrskurðurinn ekki talin brjóta í bága við lög eða alþjóðasamninga, sem Ísland er aðili að og var kröfu K um ógildingu úrskurðarins hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf T-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 25. maí 2000. Þeir krefjast sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu 27. júlí 2000. Hún krefst þess, að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Hún krefst málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en hún fékk gjafsókn fyrir Hæstarétti með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis 13. júlí 2000.

Eftir uppkvaðningu héraðsdóms óskuðu aðaláfrýjendur eftir dómkvaðningu matsmanns til þess að meta tengsl telpunnar E annars vegar við gagnáfrýjanda og hins vegar við fósturforeldra. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð matsgerð dr. G-kk-ef H-kk-ef B-kk-ef, klínísks sálfræðings, 1. júlí 2000.

I.

Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Þar kemur fram, að aðaláfrýjandinn Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafði haft málefni fjölskyldu gagnáfrýjanda til meðferðar frá því í júlí 1990, mánuði eftir að gagnáfrýjandi og þáverandi eiginmaður hennar eignuðust eldri dóttur sína, F, vegna erfiðleika þeirra við að annast telpuna. Eftir að yngri telpan, E, fæddist í apríl 1992 gekk foreldrunum erfiðlega með umönnun barnanna þrátt fyrir mikinn stuðning og eftirlit með heimilinu. Var það álit starfsmanna barnaverndarnefndar, að þau réðu illa við foreldrahlutverkið. Hinn 17. desember 1992 samþykktu foreldrarnir, að E færi í fóstur á vegum barnaverndarnefndar. Var hún flutt á vistheimili barna 4. janúar 1993 og í framhaldi af því í fóstur hjá aðaláfrýjendunum A og B, en 1. mars 1993 skrifuðu foreldrarnir undir yfirlýsingu þess efnis, að þeir samþykktu, að telpan færi í fóstur til A og B til 16 ára aldurs. Fóstursamningur var gerður 2. desember 1993 þar sem tekið var fram, að um varanlegt fóstur væri að ræða til sjálfræðisaldurs telpunnar og að forsjá hennar væri hjá fósturforeldrum. Um umgengnisrétt telpunnar var tekið fram, að hún ætti rétt á umgengni við foreldra sína tvisvar á ári, einu sinni að hausti á heimili fósturforeldra og einu sinni að vori í húsakynnum Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar. Umgengnin skyldi vara í tvo tíma í báðum tilvikum. Þessi tilhögun var borin undir gagnáfrýjanda og eiginmann hennar, og samþykktu þau hana í nóvember 1993.

Sumarið 1995 skildu gagnáfrýjandi og faðir stúlkunnar. Var þá sú breyting gerð á umgengninni, að henni var skipt þannig, að kynforeldrar komu sitt í hvoru lagi. Haustið 1995 hóf gagnáfrýjandi sambúð með núverandi eiginmanni sínum og hafa þau eignast tvo syni, fædda 1996 og 1998. Í september 1996 óskuðu þau eftir aukinni umgengni við dóttur gagnáfrýjanda.

Barnaverndarnefnd Reykjavíkur kvað upp úrskurð í málinu 1. júlí 1997 á þá leið, að umgengni telpunnar við gagnáfrýjanda skyldi vera tvisvar á ári í tvær klukkustundir í senn. Gagnáfrýjandi skaut úrskurði þessum til Barnaverndarráðs Íslands, sem kvað upp úrskurð sinn 11. desember 1997. Var umgengni telpunnar við gagnáfrýjanda ákveðin tvisvar á ári í tvær klukkustundir í senn. Fyrri umgengnin skyldi fara fram að sumri í síðustu viku júnímánaðar og vera sameiginleg með eldri systur telpunnar, og var móður heimilt að taka með sér eiginmann sinn og son þeirra í þá umgengni. Síðari umgengnin skyldi fara fram í fyrstu viku desember á heimili barnsins að viðstöddum starfsmanni barnaverndarnefndar. Það er þessi úrskurður barnaverndarráðs, sem krafist er ógildingar á í máli þessu.

II.

Gagnáfrýjandi heldur því fram, að úrskurður barnaverndarráðs sé reistur á ólögmætum sjónarmiðum, því að ekkert hafi komið fram, sem réttlæti svo takmarkaða umgengni, sem þar er kveðið á um. Löggjafinn hafi þegar metið það svo, að börn í varanlegu fóstri skuli hafa umgengni við kynforeldra sína, sbr. 33. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992, og augljóst sé, að slík umgengni eigi ekki að vera svo lítil, að áhrifa hennar gæti nánast ekki. Tilgangurinn með fóstri, hvort sem það sé tímabundið eða varanlegt, sé sá, að barnið fari aftur til kynforeldra sinna. Framkvæmd barnaverndaryfirvalda hafi aftur á móti orðið á þann veg að þrengja þann umgengnisrétt, sem löggjafinn hafi kveðið á um. Sé það andstætt alþjóðasáttmálum, sem Ísland er aðili að, svo sem 7. gr. og 3. mgr. 9. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins nr. 18/1992 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Gagnáfrýjandi telur, að barnaverndaryfirvöld hafi brotið meðalhófsreglu stjórnarfarsréttar með því að úrskurða umgengni svo knappa sem raun beri vitni, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, svo og 31. gr. sömu laga.

III.

Samkvæmt 5. mgr. 33. gr. barnaverndarlaga á barnaverndarnefnd úrskurðarvald um umgengni barna í fóstri við kynforeldra sína. Það er ekki hlutverk dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar, en þeir eiga úrskurð um það, hvort ákvarðanir barnaverndaryfirvalda séu byggðar á lögmætum grunni.

Gögn málsins bera með sér, að Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafði rannsakað mál þetta ítarlega, áður en hún kvað upp úrskurð sinn 1. júlí 1997. Skýrslur félagsráðgjafa og sálfræðings, sem kannað höfðu allar aðstæður, lágu fyrir, og virðist undirbúningur allur hafa verið faglegur og traustur. Samdóma álit allra kunnáttumanna var, að hagsmunir telpunnar mæltu með því, að umgengnisréttur skyldi vera óbreyttur.

Samkvæmt 29. gr. barnaverndarlaga getur fóstur verið tvenns konar, varanlegt eða tímabundið. Í greininni segir, að með varanlegu fóstri sé átt við, að það haldist þar til forsjárskyldur falla niður samkvæmt lögum. Ekki er fallist á það með gagnáfrýjanda, að með vistun barns í varanlegt fóstur til sjálfræðisaldurs sé almennt að því stefnt, að fósturbarn hverfi til foreldra sinna að nýju. Tilgangur með slíkri ráðstöfun er, að barnið fái gott uppeldi og aðbúnað hjá fósturforeldrum allt til sjálfræðisaldurs.

Í 33. gr. barnaverndarlaga er kveðið á um það, að barn í fóstri eigi rétt á umgengni við kynforeldra og aðra, sem barninu eru nákomnir, og að kveða skuli á um umgengni í fóstursamningi. Eins og að framan greinir á barnaverndarnefnd úrlausnarvald um umgengni barna í fóstri við kynforeldra sína, og samkvæmt 3. mgr. 33. gr. barnaverndarlaga getur nefndin úrskurðað að umgengnisréttar njóti ekki við, ef sérstök atvik valda því, að umgengni barns við foreldra sé andstæð hag þess og þörfum. Það er því ekki efnislega ólögmætt að takmarka umfang umgengnisréttar.

Í barnarétti er það grundvallarregla, að hagsmunir barnsins séu í fyrirrúmi við allar ákvarðanir, sem það snerta. Í máli því, sem hér er til úrlausnar, var telpan búin að vera í fóstri frá níu mánaða aldri og var rúmlega fimm og hálfs árs, er úrskurður barnaverndarráðs gekk. Forsaga málsins sýnir, að telpan var látin í fóstur eftir að önnur vægari úrræði höfðu verið reynd, eins og skylt er samkvæmt barnaverndarlögum, sbr. 21. gr. Barnið var þá illa á sig komið og veikbyggt. Skýrslur þær, sem lágu fyrir barnaverndaryfirvöldum 1997 sýndu eindregið, að barninu hafði farið mikið fram á heimili fósturforeldra og hafði tengst þeim sterkum böndum. Var það samdóma álit sérfræðinga, að það væri barninu fyrir bestu, að ekki yrði gerð breyting á umgengninni. Mál þetta hafði hlotið traustan undirbúning og var meðal annars rætt á sex fundum barnaverndarráðs, áður en úrskurður þess var kveðinn upp. Verður ekki annað séð en að hann hafi verið faglega unninn og undirbúinn og brjóti ekki í bága við lög eða alþjóðasamninga, sem Ísland er aðili að. Samkvæmt framansögðu verður kröfu gagnáfrýjanda hafnað.

Málskostnaður fellur niður í héraði. Málskostnaður fyrir Hæstarétti milli aðaláfrýjenda Reykjavíkurborgar og barnaverndarnefndar og gagnáfrýjanda fellur niður. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum A og B 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hafnað er kröfu gagnáfrýjanda, K, um að úrskurður Barnaverndarráðs Íslands, sem kveðinn var upp 11. desember 1997 í máli gagnáfrýjanda vegna dóttur hennar, E, verði felldur úr gildi.

Málskostnaður fellur niður í héraði.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti milli aðaláfrýjenda Reykjavíkurborgar og Barnaverndarnefndar Reykjavíkur og gagnáfrýjanda fellur niður.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum A og B 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, E-kk-ef G-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 350.000 krónur.