544/2013

H krafði L um endurgreiðslu fjár sem félagið taldi sig hafa ofgreitt af fjórum lánssamningum sem L hafði eignast réttindi yfir. H hf. greiddi afborganir og vexti af lánunum til og með gjalddaga 20. júní 2008, en ágreiningur var um það hvort með réttu yrði litið svo á að vanefndir hefðu orðið á greiðslum eftir þann tíma. Voru lánin að fullu greidd af hálfu H á árinu 2010 með nýju láni frá L, en á grundvelli þess að í lánssamningunum hefði verið mælt fyrir um ólögmæta gengistryggingu endurreiknaði L lánin á árinu 2011 og miðaði við að þau skyldu bera vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom m.a. fram að almennar reglur um skilyrði fyrir endurheimt ofgreidds fjár stæðu því ekki í vegi að H leitaði úrlausnar um hvort L hefði beitt röngum aðferðum við útreikning vaxta við endurgreiðslu sína á árinu 2011 eða ranglega dregið frá óréttmæta viðbótarkröfu um vangreidda vexti af lánunum, sbr. dóma réttarins í málum nr. 463/2013 og 661/2013. Snerist ágreiningur aðila því um það hvort L hefði verið heimilt að krefja H um viðbótargreiðslu vegna mismunar á umsömdum vöxtum sem hann hafði þegar greitt af láninu og vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Vísaði Hæstiréttur í því sambandi til dóms réttarins í máli nr. 661/2013 þar sem rakin hefðu verið skilyrði þess að kröfuhafi gæti haft uppi kröfu um viðbótargreiðslu úr hendi skuldara vegna lögskipta, sem þegar hefði verið lokið, sem og þeirra atvika sem valdið gætu því að slíkur réttur glataðist vegna fullnaðarkvittunar. Var það mat Hæstaréttar að ljóst væri að H hefði verið í góðri trú um að greiðslur hans hefðu verið fullnægjandi. Þá hefði aðstöðumunur verið með aðilum og því staðið L nær að gæta þess að lánssamningarnir hefðu verið í samræmi við ófrávíkjanlegar reglur laga nr. 38/2001. Á því tímabili sem H hefði staðið full skil á greiðslum samkvæmt lánssamningunum hefði verið komin festa á framkvæmd allra samninganna samanlagt. Hefði viðbótarkrafa L verið veruleg hvort sem tekið væri tillit til lánstímans eins og hann varð í reynd eða eingöngu væri horft til þess tíma er lánin hefðu verið í skilum. Þótt H hefði þegar greitt viðbótarkröfuna með því að fjárhæð hennar rann inn í skuld samkvæmt nýjum lánssamningi milli sömu aðila stæði sú skuld enn ógreidd að talsverðu leyti. Þá vísaði Hæstiréttur til þess að þrátt fyrir að L hefði haft viðbótarkröfu sína uppi tímanlega, fengi það því ekki breytt að skilyrði stæðu að öðru leyti til þess að hann yrði bundinn af fullnaðarkvittunum til H og hefði hann þar með glatað rétti til að hafa uppi viðbótarkröfuna. Tækju kvittanirnar á hinn bóginn aðeins til tímabilsins til og með greiðslu 20. júní 2008, en engin festa hefði verið á framkvæmd lánssamninganna upp frá því. Var því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að L bæri að endurgreiða H þá fjárhæð sem félagið hafði greitt vegna viðbótarkröfu L fyrir tímabilið fram til 20. júní 2008.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. ágúst 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda, en til vara lækkunar á þeirri fjárhæð, sem gagnáfrýjanda var dæmd í héraði. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 9. október 2013. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 81.559.720 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. júlí 2010 til 25. september 2012, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta á rætur að rekja til fjögurra samninga, sem gagnáfrýjandi gerði um töku lána hjá Landsbanka Íslands hf., en aðaláfrýjandi hefur tekið við réttindum þess síðarnefnda samkvæmt samningunum. Sá fyrsti var gerður 6. janúar 2006 um lán að fjárhæð 130.000.000 krónur, sem endurgreiða átti á fimm árum með mánaðarlegum afborgunum, sem skyldu vera jafnar að öðru leyti en því að 121/180 hlutar af skuld gagnáfrýjanda áttu að greiðast á lokagjalddaga 20. janúar 2011, en hún var bundin við vísitölu neysluverðs og bar nánar tilgreinda vexti. Fyrir liggur að samningi um þetta lán var breytt 21. apríl 2006 á þann veg að fjárhæð skuldarinnar yrði upp frá því bundin við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla og var ákvæði um vexti breytt því til samræmis. Annar samningurinn var einnig gerður 6. janúar 2006 og tók til verðtryggðs láns að fjárhæð 30.000.000 krónur, sem átti að endurgreiða á sama hátt og skuld samkvæmt fyrstnefnda samningnum, en skilmálum þessa samnings var jafnframt breytt 21. apríl 2006 þannig að skuldin var upp frá því bundin við gengi erlendra gjaldmiðla og bar vexti í samræmi við það. Þriðji samningurinn var gerður 15. maí 2006 og tók til láns að fjárhæð 30.000.000 krónur, sem átti að endurgreiða á fimmtán árum með jöfnum mánaðarlegum afborgunum. Skuld gagnáfrýjanda samkvæmt þessum samningi var upphaflega bundin við vísitölu neysluverðs og bar vexti því til samræmis, en 18. september 2007 mun þeim skilmálum hafa verið breytt þannig að skuldin væri upp frá því bundin við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla og bæri vexti eftir því. Þá var gerður viðauki við þennan samning 3. apríl 2009, en með honum var lánstíminn styttur þannig að á lokagjalddaga, sem yrði 20. september 2012, yrðu greiddir 105/144 hlutar skuldarinnar. Loks var fjórði samningurinn gerður 22. janúar 2007 og tók til láns að fjárhæð 15.000.000 krónur. Skuldin var bundin við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla og bar vexti, sem tóku mið af svonefndum LIBOR vöxtum með 3% álagi, en hana átti að endurgreiða á fimmtán árum með jöfnum mánaðarlegum afborgunum. Til tryggingar þessum skuldum stóð handveðréttur, sem gagnáfrýjandi hafði veitt lánveitandanum 5. janúar 2006 í greiðslum samkvæmt tilteknum húsaleigusamningi og innstæðu á tilgreindum bankareikningi.

Óumdeilt er að gagnáfrýjandi greiddi afborganir og vexti af þessum lánum til og með gjalddaga 20. júní 2008, en aðilana greinir á um hvort með réttu verði litið svo á að vanefndir hafi orðið á greiðslum upp frá því. Að undangengnum breytingum á ákvæðum samninganna um greiðslu skulda gagnáfrýjanda, sem aðilarnir sömdu um 3. apríl og 30. júní 2009, gerðu þeir samning 13. september 2010 um nýtt lán til 25 ára að fjárhæð 296.000.000 krónur, sem gagnáfrýjandi tók hjá aðaláfrýjanda. Ágreiningslaust er að 273.166.790 krónum af þeirri fjárhæð hafi verið varið til að gera upp skuldir gagnáfrýjanda samkvæmt fyrrnefndum fjórum lánssamningum.

Með bréfi 10. október 2011 tilkynnti aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda að hann hafi vegna ákvæða laga nr. 151/2010, sem breyttu lögum nr. 38/2001, endurreiknað skuld gagnáfrýjanda samkvæmt lánssamningunum fjórum, sem lýst var hér að framan, enda hafi samningarnir haft að geyma ákvæði um að lánin væru bundin „ólögmætri gengistryggingu.“ Við þennan útreikning hafi aðaláfrýjandi lagt til grundvallar að skuld gagnáfrýjanda hefði borið „lægstu óverðtryggðu vexti sem Seðlabanki Íslands birtir“ í stað þess að hún væri bundin við gengi erlendra gjaldmiðla og bæri vexti því til samræmis, en niðurstaða þessa útreiknings hafi orðið sú að gagnáfrýjandi ætti inni hjá aðaláfrýjanda 34.161.084 krónur. Í framhaldi af þessari tilkynningu mun þeirri fjárhæð hafa verið ráðstafað sem innborgun á skuld gagnáfrýjanda samkvæmt lánssamningi aðilanna frá 13. september 2010.

Gagnáfrýjandi beindi 7. september 2012 áskorun til aðaláfrýjanda, þar sem hann krafðist þess að fá greiddar 100.427.913 krónur til að leiðrétta uppgjör á skuld samkvæmt áðurnefndum lánssamningum. Bar gagnáfrýjandi því við að óheimilt hafi verið að krefja sig um vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 af skuldinni, svo sem aðaláfrýjandi hafi gert í endurreikningi á henni, enda hafi verið gefnar fullnaðarkvittanir fyrir greiðslu afborgana og vaxta, sem aðaláfrýjandi væri bundinn af. Ekki varð aðaláfrýjandi við þessari áskorun og höfðaði gagnáfrýjandi af því tilefni mál þetta.

II

Gagnáfrýjandi leitar í málinu endurgreiðslu á því sem hann telur sig hafa ofgreitt aðaláfrýjanda vegna ólögmætra ákvæða um bindingu fjárhæðar skulda sinna við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla í lánssamningunum við Landsbanka Íslands hf., sem áður er lýst. Þessi lán voru sem fyrr segir endurgreidd að fullu 13. september 2010 og var skuldasambandi aðilanna á grundvelli samninganna þar með lokið. Að því verður þó að gæta að aðaláfrýjandi átti frumkvæði að því að taka skuldasamband þeirra upp að nýju með því að endurgreiða gagnáfrýjanda 10. október 2011 fjárhæð, sem hann taldi nema inneign þess síðarnefnda vegna ólögmætra ákvæða um gengistryggingu í samningunum, og viðurkenna þar með í verki að gagnáfrýjandi ætti rétt á endurheimt ofgreidds fjár. Almennar reglur um skilyrði fyrir endurheimt ofgreidds fjár geta þannig ekki staðið því í vegi að gagnáfrýjandi leiti nú úrlausnar um hvort aðaláfrýjandi hafi beitt röngum aðferðum við útreikning vaxta við þá endurgreiðslu eða ranglega dregið frá óréttmæta viðbótarkröfu um vangreidda vexti af lánunum, sbr. dóma Hæstaréttar 12. desember 2013 í máli nr. 463/2013 og 16. janúar 2014 í máli nr. 661/2013. Ágreiningur aðilanna snýst að þessu virtu í eðli sínu um hvort aðaláfrýjanda hafi eftir almennum reglum kröfuréttar verið heimilt að krefja gagnáfrýjanda um viðbótargreiðslu vegna mismunar á umsömdum vöxtum, sem hann greiddi af lánum í íslenskum krónum með ólögmætum ákvæðum um gengistryggingu, og þeim vöxtum, sem Seðlabanki Íslands ákveður samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Þessi ágreiningur er því hliðstæður þeim, sem kom til úrlausnar í áðurnefndum dómi Hæstaréttar 16. janúar 2014 og þeim dómum, sem þar var vísað til.

Í síðastnefndum dómi Hæstaréttar voru rakin skilyrði þess að kröfuhafi geti haft uppi kröfu um viðbótargreiðslu úr hendi skuldara vegna lögskipta, sem þegar hefur verið lokið, svo og þau atvik, sem geta valdið að réttur kröfuhafa til slíkrar greiðslu glatist vegna fullnaðarkvittunar hans til skuldara. Þegar þau atriði eru metin með tilliti til þessa máls eru ekki efni til annars en að byggja á því að gagnáfrýjandi hafi verið í góðri trú um að greiðslur sínar væru fullnægjandi á þeim tíma, sem þær voru inntar af hendi, enda ljóst að aðilarnir gengu út frá því að ákvæði samninga þeirra um gengistryggingu höfuðstóls skulda gagnáfrýjanda væru gild. Þótt fyrir liggi að fyrirsvarsmaður gagnáfrýjanda hafi búið yfir verulegri reynslu af viðskiptum verður að líta til þess að lánveitandinn var fjármálafyrirtæki, sem hafði yfirburðastöðu gagnvart gagnáfrýjanda, sem starfaði eftir gögnum málsins við það eitt að leigja út fasteign, sem heiti hans ber með sér. Það stóð því Landsbanka Íslands hf. nær að gæta að því að ekki væru í samningum þeirra ákvæði, sem stönguðust á við ófrávíkjanlegar reglur laga nr. 38/2001. Fyrir liggur að á tímabilinu, sem gagnáfrýjandi stóð full skil á greiðslum af skuldum sínum samkvæmt lánssamningunum, hafði hann greitt 26 af 60 afborgunum eftir samningunum tveimur frá 6. janúar 2006, 9 af 49 afborgunum samkvæmt lánssamningi 15. maí 2006 eins og honum mun hafa verið breytt 18. september 2007 og 17 af 180 afborgunum samkvæmt lánssamningi 22. janúar 2007. Verður að líta svo á að festa hafi að þessu samanlögðu verið komin á framkvæmd allra samninganna fjögurra. Óumdeilt er að viðbótarkrafa aðaláfrýjanda vegna mismunar á vöxtum, sem hann reiknar samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 af skuld samkvæmt öllum fjórum lánssamningunum annars vegar, og þeim vöxtum, sem gagnáfrýjandi greiddi hins vegar, nemi 81.559.720 krónum ef tekið er tillit til lánstímans alls eins og hann varð í reynd, en 58.809.238 krónum ef eingöngu er horft til tímabilsins frá gerð lánssamninganna til og með gjalddaga 20. júní 2008. Á hvorn veginn sem er verður að telja viðbótarkröfuna verulega, hvort sem þessar fjárhæðir eru bornar saman við upphaflegan höfuðstól skuldanna eða vextina, sem gagnáfrýjandi greiddi. Þótt gagnáfrýjandi hafi þegar greitt viðbótarkröfu aðaláfrýjanda með því að fjárhæð hennar rann inn í skuld samkvæmt nýjum lánssamningi þeirra 13. september 2010 stendur sú skuld enn ógreidd að talsverðu leyti. Aðaláfrýjandi hafði viðbótarkröfu sína uppi tímanlega, en það getur ekki fengið því breytt að skilyrði standa að öðru leyti til þess að hann verði bundinn af fullnaðarkvittunum til gagnáfrýjanda og hafi þar með glatað rétti til að hafa uppi viðbótarkröfu. Slíkar kvittanir taka á hinn bóginn aðeins til tímabilsins til og með greiðslu gagnáfrýjanda á gjalddaga 20. júní 2008, auk þess sem engin festa var á framkvæmd lánssamninganna upp frá því. Að því gættu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að taka til greina varakröfu gagnáfrýjanda.

Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um vexti af kröfu gagnáfrýjanda.

Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Aðaláfrýjandi, Landsbankinn hf., greiði gagnáfrýjanda, Hótel Húsavík ehf., samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.