571/2006

Aðilar deildu vegna úrskurðar óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 3/2003. Eftir að Í hafði lýst kröfu um þjóðlendu á því svæði sem málið tók til lýsti R kröfum sínum fyrir nefndinni og tóku þær meðal annars til Rangárvallaafréttar. Kröfugerð Í tók jafnframt til afréttarins, en þó ekki að lýstum merkjum þeirra jarða, sem næst honum liggja. Í úrskurði nefndarinnar var engu að síður komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendu skyldu ekki miðast við kröfulínu Í, heldur skyldi hún ná lengra til vesturs eða allt að merkjum nánar tilgreindra jarða. R krafðist þess að úrskurðurinn yrði að þessu leyti felldur úr gildi og viðurkenningar á að mörk þjóðlendu á afréttinum væru með þeim hætti sem Í hafði krafist fyrir nefndinni. Talið var að skilyrði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 fyrir aðild R að málinu væru fyrir hendi og að engu breytti þó hann gerði ekki beina kröfu sér til handa. Gæti þá ekki reynt á að tekin yrði afstaða til þess hvernig eignarréttindum á landsvæðinu væri háttað. Ekki var talið að ákvæði laga nr. 58/1998 takmörkuðu forræði málsaðila fyrir óbyggðanefnd á hagsmunum sínum eða að 5. mgr. 10. gr. laganna veitti nefndinni heimild til að fara út fyrir kröfur aðila, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 367/2005. Þar sem Í hafði ekki gert kröfu til hins umdeilda landsvæðis fyrir óbyggðanefnd og með vísan til ofangreinds var fallist á kröfur R.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. nóvember 2006. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

I.

Ágreiningur málsaðila er til kominn vegna úrskurðar óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 3/2003, sem samkvæmt heiti sínu varðar fyrrum Rangárvallahrepp, nú í Rangárþingi ytra. Eftir að fjármálaráðherra hafði fyrir hönd áfrýjanda lýst kröfu um þjóðlendu á því svæði, sem málið tók til í samræmi við ákvæði 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, lýsti Rangárvallahreppur kröfum sínum fyrir nefndinni, sbr. 2. mgr. 10. gr. sömu laga. Var kröfum lýst vegna tveggja jarða, Rauðnefsstaða og Þorleifsstaða, og að auki vegna Rangárvallaafréttar. Eigandi afréttarins var í kröfugerðinni sagður vera „Rangárvallahreppur ... og jarðir í Rangárvallahreppi.“ Þar sagði jafnframt að einungis væri lýst kröfu vegna jarða, þar sem kröfulína áfrýjanda færi inn á eignarland þeirra, en einnig vegna afréttarlands hreppsins og jarðanna, sem væru allar jarðir í Rangárvallahreppi. Er fram komið að stefndi sé meðal jarðeigenda í sveitarfélaginu. Um aðild hreppsins að málinu sýnist hafa verið byggt á 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998. Sátt var síðan gerð fyrir óbyggðanefnd varðandi mörk þjóðlendu og eignarlanda áðurnefndra tveggja jarða.

Svo sem rakið er í héraðsdómi tók kröfugerð áfrýjanda um þjóðlendu fyrir óbyggðanefnd til Rangárvallaafréttar, en þó ekki að lýstum merkjum þeirra jarða, sem næst honum liggja. Þar er jafnframt greint frá umfjöllun fyrir óbyggðanefnd um kröfulínuna, sem áfrýjandi stóð fast við. Í úrskurði nefndarinnar var engu að síður komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendu skyldu ekki miðast við kröfulínu áfrýjanda, heldur skyldi þjóðlenda ná lengra til vesturs eða allt að merkjum þeirra jarða, sem tilgreindar eru í héraðsdómi.

II.

Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi borið fyrir sig að vegna ákvæða 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála geti stefndi ekki staðið einn að máli þessu og því kunni að eiga að vísa því frá héraðsdómi án kröfu. Varðandi þetta er til þess að líta að krafa stefnda felur í sér að fá fellda úr gildi þá niðurstöðu óbyggðanefndar að landsvæðið milli kröfulínu áfrýjanda og eignarlanda jarða í vestri skuli teljast þjóðlenda. Er ekki um það að ræða að krafa stefnda lúti að hagsmunum einhvers, sem ekki eigi aðild að málinu, sbr. síðari málslið 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Stendur lagagreinin ekki í vegi fyrir málsókn stefnda á sitt eindæmi. Krafa Rangárvallahrepps fyrir óbyggðanefnd tók ekki aðeins til þess svæðis, sem áfrýjandi gerði kröfu til, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998, heldur einnig þess svæðis vestan við það, sem ágreiningur málsaðila stendur um. Skilyrði eru því fyrir hendi samkvæmt 1. mgr. 19. gr. sömu laga til að stefndi geti átt aðild að þessu máli, og breytir þá engu þótt hann geri ekki beina kröfu sér til handa, heldur aðeins að sú niðurstaða að svæðið sé þjóðlenda verði felld úr gildi. Getur þá ekki reynt á að nokkur afstaða verði tekin til þess hvernig fari um eignarréttindi á því landsvæði, sem um ræðir í málinu.

Að því virtu, sem að framan greinir, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms og dóms Hæstaréttar 6. september 2005 í máli nr. 367/2005 verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefnda fer samkvæmt því, sem nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, Rangárþings ytra, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur.