102/2009

Með úrskurði 29. maí 2007, þar sem fjallað var um þjóðlendur í Jökuldal norðan og vestan Jökulsár á Jökuldal ásamt Jökulsárhlíð, tók óbyggðanefnd kröfu stefnda til greina á tveimur nánar tilgreindum svæðum, þar sem land var talið vera innan marka þjóðlendu, auk þess hluta Vatnajökuls, sem málið tók til. Annað þessara svæða liggur milli Jökulsár á Jökuldal og merkja Laugarvalla í austri, Brúarjökuls í suðri, Kverkár og Kreppu í vestri og að norðan innan línu, sem dregin var eftir tilgreindum hæðarpunktum, en fyrir óbyggðanefnd höfðu áfrýjendur lýst þessu landsvæði sem hluta jarðarinnar B. Norðurmörk þjóðlendu voru þó ákveðin sunnar á þessu svæði en stefndi hafði dregið kröfulínu sína. Áfrýjendur höfðuðu mál og kröfðust þess að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar að því er varðaði þjóðlendu á landsvæði, sem nefnt hefur verið Brúaröræfi innan tilgreindra marka og viðurkenningar á því að á Brúaröræfum væri engin þjóðlenda. Til vara gerðu þeir sams konar tvíþætta kröfu, sem tók aðeins til austasta hluta landsvæðisins og markaðist af Jökulsá á Jökuldal í austri, Sauðá að vestan og Vatnajökli í suðri. Stefndi krafðist sýknu og lýsti því yfir að hann myndi una því að ekki hefði verið fallist á kröfu hans um norðurmörk þjóðlendu. Áfrýjendur studdu kröfur sínar einkum við tvö landamerkjabréf fyrir jörðina B frá 4. júlí 1890 og 14. október 1921. Héldu þeir fram að skýra yrði bæði bréfin svo að allt land milli Jökulsár á Fjöllum og Jökulsár á Jökuldal suður að Vatnajökli væri innan landamerkja B og því væri enga þjóðlendu þar að finna. Þá töldu þeir að óbyggðanefnd hefði orðið á mistök með því að virða ekki við meðferð málsins ýmsar reglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 auk þess að fara við úrslausn þess út fyrir þær kröfur og málsástæður sem stefndi tefldi fram fyrir nefndinni. Þannig hefði nefndinni orðið á við skýringu eldra landamerkjabréfsins, þar sem orðið „Jökulsár“ yrði ekki skýrt svo að það ætti einungis við um Jökulsá á Jökuldal heldur tæki það einnig til Jökulsár á Fjöllum. Þessi skýring nefndarinnar væri í andstöðu við málatilbúnað stefnda og nefndinni hefði verið óheimilt að fara út fyrir málsástæðu stefnda sem að þessu lyti. Talið var að þessi staðhæfing áfrýjenda ætti sér enga stoð enda hefði nefndin í reynd fallist á að allt land á norðurhluta svæðisins milli jökulánna tveggja tilheyrði B, sem einnig var byggt á af hálfu stefnda. Þá var talið að ekkert væri fram komið um að annamarkar hefðu verið á starfi nefndarinnar að því er rannsókn málsins varðaði. Úrskurðurinn bæri með sér að hún hefði gert ítarlega leit að gögnum sem gætu varpað ljósi á það hvernig réttindum hefði verið háttað yfir því landsvæði sem um ræddi. Enn fremur væri haldlaus sú málsástæða áfrýjenda að óbyggðanefnd hefði ekki gætt andmælaréttar þeirra varðandi orðskýringu á eldra landamerkjabréfinu og málatilbúnaður þeirra um að nefndin hefði ekki gætt meðalhófsreglu og jafnræðisreglu væri bæði óljós og ekki studdur haldbærum rökum. Áfrýjendur vísuðu einnig til annarra heimilda um eignarréttarlega stöðu deilusvæðisins og nýtingu þess á fyrri tíð, sem styddu að þeir ættu allt hið umþrætta land. Landið hefði verið numið í öndverðu og nýtt eftir það og mótmæltu áfrýjendur að eignarréttur þeirra væri á einhvern hátt takmarkaður. Að auki báru þeir fyrir sig hefð. Stefndi hélt því fram að landamerkjabréfin fælu ekki í sér afmörkun á landi B til suðurs og að áfrýjendur gætu því að þessu leyti ekki byggt neinn rétt á þeim. Þá væri ósannað að landið hefði verið numið í öndverðu. Aðrar heimildir en landamerkjabréf styddu ekki tilkall þeirra til beins eignarréttar á deilusvæðinu sunnan þeirrar markalínu þjóðlendu til norðurs, sem óbyggðanefnd ákvað. Fallist var á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að hvorugt landamerkjabréfið fyrir jörðina B lýsti með skýrum hætti suðurmörkum B, en þar var hvorki vísað til Vatnajökuls í suðri, annarra kennileita né örnefnda, sem lægju sunnan við norðurmörk þjóðlendu, eins og óbyggðanefnd ákvað þau. Tilvísun annars bréfsins til Jökulsár og hins til Jökulsáá fæli ekki í sér afmörkun jarðarinnar til suðurs allt að Vatnajökli eins og áfrýjendur héldu fram. Kröfur þeirra fengju því ekki stoð í umræddum landamerkjabréfum. Reyndi þá ekki sérstaklega á það að stefndi hafði vefengt áreiðanleika yngra bréfsins. Þá taldi Hæstiréttur að engra heimilda nyti við sem bent gætu til þess að umrætt land hefði nokkurn tíma verið háð beinum eignarrétti. Staðhættir og fjarlægð þess frá byggð væru jafnframt þannig að ólíklegt væri að nokkur hluti þess hefði verið numinn. Áfrýjendur hefðu ekki fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á landinu hefði verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum, sem eigendur B hefðu ásamt fleirum haft af þeim hluta landsins, sem telst gróinn. Var fallist á það með stefnda að þrætulandið, eins og það var afmarkað í úrskurði óbyggðanefndar, væri þjóðlenda og hann sýknaður af kröfum áfrýjenda.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 3. mars 2009. Þeir krefjast þess aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 2/2005 að því er varðar þjóðlendu á landsvæði innan eftirgreindra marka: „Frá tindi Álftadalsdyngju í 802 m hæð yfir sjávarmáli er dregin lína til norðvesturs í annan tind (840 m) og þaðan yfir þriðja tindinn (700 m) og beina línu í Kreppu. Ræður síðan Kreppa þar til Kverká fellur í hana, og Kverká að upptökum við Vatnajökul. Þaðan er jökuljaðrinum, eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, fylgt að upptökum Jökulsár á Jökuldal. Þeirri á er síðan fylgt að suðurmerkjum Laugarvalla, en þau liggja þaðan sem Sauðá fellur í Jökulsá. Þaðan er Sauðá fylgt þangað sem Stórilækur fellur í hana. Þaðan er dregin lína vestan megin Hvannstóðsfjalla í fjallgarðinn norðan við Vesturdal, inn undir Hvannstóðsfjöllum. Þar sem þessi merkjalína Laugarvalla sker línu sem dregin er frá tindi í Þríhyrningsfjallgarði (777 m) og til suðausturs í stefnu á gilendann í Vesturárdal er hornmark. Frá hornmarkinu er framangreindri línu fylgt í áðurnefndan tind í Þríhyrningsfjallgarði (777 m), þaðan er dregin lína í tinda í Álftadalsfjalli, þann fyrri í 828 m hæð yfir sjávarmáli og þann síðari í 904 m hæð yfir sjávarmáli. Loks er dregin lína í tind í Álftadalsdyngju í 785 m hæð yfir sjávarmáli og í þann tind á fjallinu er hér að framan var fyrst nefndur og er í 802 m hæð yfir sjávarmáli.“ Þá er krafist viðurkenningar á því að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda. Til vara krefjast áfrýjendur þess að felldur verði úr gildi fyrrgreindur úrskurður óbyggðanefndar að því er varðar þjóðlendu á landsvæði innan eftirgreindra marka: „Frá upptökum Jökulsár á Jökuldal í Vatnajökli þar til Sauðá fellur í hana. Þaðan með Sauðá til upptaka í Vatnajökli. Á milli upptaka Jökulsár á Jökuldal og Sauðár ræður jaðar Vatnajökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998.“ Þá er krafist viðurkenningar á því að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda. Áfrýjendur krefjast að auki málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómarar Hæstaréttar gengu á vettvang 3. september 2009.

I

Samkvæmt 7. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með áorðnum breytingum skal óbyggðanefnd kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Nefndin ákvað 1. mars 2004 að taka til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem var nánar lýst svo að það afmarkaðist að vestanverðu af meginfarvegi Jökulsár á Fjöllum allt frá ósi hennar í Öxarfirði að aðalupptökum í Dyngjujökli. Þaðan væri fylgt jaðri jökulsins að Kverkfjöllum í Hveradal og þaðan dregin lína áfram til suðurs inn á Vatnajökul, en við afmörkun svæðisins þar væri fylgt markalínum, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands hafi notað við vinnu sína. Framangreindum vesturmörkum breytti nefndin síðar að því leyti að svokölluð Krepputunga austan Jökulsár á Fjöllum og vestan Kreppu var skilin undan svæðinu, en þessi ákvörðun tók jafnframt til alls lands milli Kreppu og Kverkár. Austurmörk svæðisins fylgdu farvegi Lagarfljóts frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á síðan fylgt og austurmörkum Fljótsdalshrepps við Austur-Hérað, Djúpavogshrepp og Sveitarfélagið Hornafjörð. Afmörkun til austurs endaði í Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin til suðvesturs inn á Vatnajökul. Að norðan afmarkaðist svæðið af hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið. Nefndin birti kröfugerð stefnda 28. desember 2004, 7. janúar 2005 og 9. sama mánaðar í samræmi við ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 og skoraði á þá, sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði sem féll innan kröfusvæðis stefnda, að lýsa kröfum sínum fyrir 31. mars 2005. Sá frestur var framlengdur til maí sama ár. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 kynnti óbyggðanefnd þá ákvörðun sína að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Var eitt þeirra nr. 2/2005 um þjóðlendur í Jökuldal norðan og vestan Jökulsár á Jökuldal ásamt Jökulsárhlíð og tók það meðal annars til svæða sem áfrýjendur, eigendur jarðarinnar Brúar á Jökuldal, töldu til eignarlanda sinna.

Óbyggðanefnd kvað upp úrskurð í málinu 29. maí 2007. Varð niðurstaðan sú að kröfum stefnda var hafnað að verulegu leyti og þá lagt til grundvallar að um eignarland væri að ræða. Kröfur stefnda voru hins vegar teknar til greina á tveimur nánar tilgreindum svæðum, þar sem land var talið vera innan marka þjóðlendu, auk þess hluta Vatnajökuls, sem málið tók til. Annað þessara svæða liggur milli Jökulsár á Jökuldal og merkja Laugarvalla í austri, Brúarjökuls í suðri, Kverkár og Kreppu í vestri og að norðan innan línu, sem dregin var eftir tilgreindum hæðarpunktum, en fyrir óbyggðanefnd höfðu áfrýjendur lýst þessu landsvæði sem hluta jarðarinnar Brúar. Krafa stefnda var þó ekki tekin til greina að öllu leyti og voru norðurmörk þjóðlendu ákveðin sunnar á þessu svæði en stefndi hafði dregið kröfulínu sína. Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar taldist þetta svæði innan þjóðlendu vera í afréttareign eigenda Brúar.

Áfrýjendur höfðuðu málið 17. desember 2007 og kröfðust þess í senn aðallega að „felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í málinu nr. 2/2005 ... að því er varðar þjóðlendu á landsvæði, sem nefnt hefur verið Brúaröræfi“ innan tilgreindra marka og „viðurkenningar á því að á Brúaröræfum ... sé engin þjóðlenda.“ Til vara gerðu þeir sams konar tvíþætta kröfu, sem tók aðeins til austasta hluta landsvæðisins og markaðist af Jökulsá á Jökuldal í austri, Sauðá að vestan og Vatnajökli í suðri. Stefndi krafðist sýknu og lýsti yfir að hann myndi una því að ekki hafi verið fallist á kröfu hans um norðurmörk þjóðlendu. Með hinum áfrýjaða dómi var sýknukrafa stefnda tekin til greina. Krafa áfrýjenda fyrir Hæstarétti er sú sama og gerð var fyrir héraðsdómi.

II

Áfrýjendur styðja kröfur sínar einkum við tvö landamerkjabréf sem gerð voru fyrir jörðina Brú, en hið eldra er dagsett 4. júlí 1890 og hið yngra 14. október 1921. Þeir halda fram að skýra verði bæði bréfin svo að allt land milli Jökulsár á Fjöllum og Jökulsár á Jökuldal suður að Vatnajökli sé innan landamerkja Brúar og því sé enga þjóðlendu þar að finna, en bréf þessi eru orðrétt tekin upp í héraðsdómi. Fyrir báðum dómstigum hafa áfrýjendur meðal annars stutt kröfur sínar við það að óbyggðanefnd hafi orðið á mistök með því að virða ekki við meðferð málsins ýmsar reglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 auk þess að fara við úrlausn þess út fyrir þær kröfur og málsástæður, sem stefndi tefldi fram fyrir nefndinni. Varðandi þennan þátt málsins hafa þeir vísað til þess að nefndin hafi misskilið orðin „sjónhending í hestleið á Þríhyrningsfjallgarði“ í eldra landamerkjabréfinu vegna þess að rannsókn á merkingu textans hafi verið áfátt. Þá hafi nefndinni einnig orðið á við skýringu á niðurlagsorðum bréfsins: „Allan A-kk-nf átölulaust, allt land Jökulsár á milli.“ Orðið „Jökulsár“ verði ekki skýrt svo að það eigi einungis við um Jökulsá á Jökuldal, heldur taki það einnig til Jökulsár á Fjöllum. Því til stuðnings benda áfrýjendur til hliðsjónar á texta í fornum ritum, þar sem getið sé annarra nafngreindra vatnsfalla í eintölu, en merkingin sé augljóslega sú að átt sé við tvær ár eða fleiri. Engin efni hafi því verið til að skýra eldra bréfið á þann veg að land Brúar nái einungis frá botni Arnardals austur að Jökulsá á Jökuldal, heldur lýsi það öllu landi á milli áðurnefndra jökulvatna og þar með einnig milli Arnardals og Jökulsár á Fjöllum. Þessi skýring um Jökulsá í eintölu sé jafnframt í andstöðu við málatilbúnað stefnda fyrir nefndinni, en hann hafi miðast við að í landamerkjabréfunum væri átt við allt land milli áðurnefndra vatnsfalla. Það falli jafnframt saman við hljóðan í niðurlagi yngra bréfsins þar sem „allt land Jökulsáa á milli“ sé sagt vera innan merkja Brúar. Nefndinni hafi verið óheimilt að fara út fyrir málsástæðu stefnda, sem að þessu lúti.

Yrði fallist á framangreindar málsástæður áfrýjenda leiddi það til þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi þannig að hún þyrfti að taka málið til umfjöllunar að nýju. Þessi sjónarmið gætu hins vegar ekki leitt til þess að síðari kröfuliðurinn í aðal- og varakröfu þeirra yrði tekinn til greina um að viðurkennt verði að innan framangreinds landsvæðis sé engin þjóðlenda. Varðandi þennan þátt að öðru leyti er réttmæt sú athugasemd áfrýjenda að í kröfulýsingu stefnda til óbyggðanefndar hafi verið vísað til yngra landamerkjabréfsins og ekki dregið í efa að land Brúar nái „Jökulsáa á milli.“ Sú afstaða stefnda var á hinn bóginn skýr að hvorugt landamerkjabréfið lýsti suðurmerkjum jarðarinnar og að þau gætu hvað sem öðru líður ekki náð lengra en að ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum í vestri, en að austan til staðar við Jökulsá á Jökuldal norðan Laugarvalla þar sem Reykjará fellur í hana. Í forsendum fyrir niðurstöðu óbyggðanefndar er að finna ráðagerð um þá merkingu orða eldra bréfsins að einungis sé átt við landið frá Arnardal austur til Jökulsár á Jökuldal. Í sömu umfjöllun segir síðan að Arnardalur hafi nokkra sérstöðu í heimildum, en að því virtu sé eðlilegt að skýra eldra bréfið þannig að Brú nái „til þess svæðis í heild sinni og þaðan austur að Jökulsá á Jökuldal.“ Til grundvallar niðurstöðu var síðan lagt að „Arnardalssvæðið sé innan merkja eignarlands Brúar“ og þar með var talið allt land vestan dalsins að Jökulsá á Fjöllum, en land jarðarinnar til suðurs síðan afmarkað með nánar tilgreindum línum. Óbyggðanefnd féllst þannig í reynd á að allt land á norðurhluta svæðisins milli jökulánna tveggja tilheyrði Brú, sem einnig var byggt á af hálfu stefnda að því frátöldu að norðurmörk þjóðlendu væru færð suður fyrir kröfulínu hans. Að þessu virtu verður ekki fallist á með áfrýjendum að óbyggðanefnd hafi í úrskurði sínum farið út fyrir þær málsástæður, sem stefndi byggði á. Staðhæfing þeirra um að nefndin hafi farið út fyrir kröfur stefnda á sér enga stoð.

Úrskurður óbyggðanefndar ber með sér að hún hefur gert ítarlega leit að gögnum, sem gætu varpað ljósi á það hvernig réttindum hefur verið háttað yfir því landsvæði, sem um ræðir. Í úrskurðinum segir að rannsókn nefndarinnar hafi fyrst og fremst beinst að því að kanna merki Brúar til suðurs, en jafnframt athuga sögulegar heimildir um hvaðeina, sem nefndin hafi talið skipta máli. Ekkert er fram komið um að annmarkar hafi verið á starfi óbyggðanefndar að því er rannsókn málsins varðar. Áður var getið staðhæfingar áfrýjenda um slíka annmarka varðandi tilvísun í eldra landamerkjabréfi til hestleiðar á Þríhyrningsfjallgarði, en þeir telja jafnframt að nefndin hafi ekki gætt að þýðingu deilna eigenda jarðanna Brúar og Möðrudals fyrr á tímum um Arnardal. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að þetta skipti engu fyrir úrslit málsins. Samkvæmt því sem áður var rakið um þá niðurstöðu óbyggðanefndar að land Brúar taki til alls lands milli tveggja jökulsáa á norðurhluta svæðisins er haldlaus sú málsástæða áfrýjenda að óbyggðanefnd hafi ekki gætt andmælaréttar þeirra varðandi orðskýringu hennar á eldra landamerkjabréfinu. Málatilbúnaður þeirra um að nefndin hafi ekki gætt meðalhófsreglu og jafnræðisreglu er bæði óljós og ekki studdur haldbærum rökum. Samkvæmt öllu framanröktu koma þær málsástæður áfrýjenda, sem hér um ræðir, ekki til álita við úrlausn málsins.

III

Auk þess að byggja kröfur sínar á áðurnefndum landamerkjabréfum vísa áfrýjendur til annarra heimilda um eignarréttarlega stöðu deilusvæðisins og nýtingu þess á fyrri tíð, sem styðji að þeir eigi allt hið umþrætta land. Landið hafi verið numið í öndverðu og nýtt eftir það og mótmæla áfrýjendur að eignarréttur þeirra sé á einhvern hátt takmarkaður. Hann sé varinn meðal annars af 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Því hafi ekki verið hreyft fyrr en við rekstur málsins fyrir óbyggðanefnd að efast mætti um að landið væri fullkomin eign áfrýjenda og hafi þeir því mátt hafa réttmætar væntingar um þann rétt. Að auki bera þeir fyrir sig hefð. Stefndi heldur fram að landamerkjabréfin feli ekki í sér afmörkun á landi Brúar til suðurs og að áfrýjendur geti því ekki að þessu leyti byggt neinn rétt á þeim. Þá verði að telja ólíklegt að landið hafi verið numið í öndverðu, einkum með hliðsjón af staðháttum og fjarlægðum, og sé það ósannað. Jafnvel þótt slík sönnun tækist hafi landið ekki verið numið til eignar heldur takmarkaðra nota og þar með einungis verið stofnað til óbeinna eignarréttinda. Aðrar heimildir en landamerkjabréf styðji ekki tilkall áfrýjenda til beins eignarréttar á deilusvæðinu sunnan þeirrar markalínu þjóðlendu til norðurs, sem óbyggðanefnd ákvað. Gögnum, sem hér um ræðir, og málsástæðum aðilanna eru gerð nánari skil í hinum áfrýjaða dómi.

IV

Við úrlausn málsins verður litið til þess að eftir gildistöku laga nr. 58/1998 hafa í Hæstarétti verið kveðnir upp dómar í allmörgum málum, þar sem skorið hefur verið úr ágreiningi um mörk þjóðlendna og eignarlanda á suður- og suðausturlandi, en hinn fyrsti þessara dóma var í máli nr. 48/2004. Þeir eru fordæmi við úrlausn málsins að því leyti, sem í þeim var fjallað um almenn atriði sem reynir á með sama hætti nú. Í II. kafla dóms í máli nr. 48/2004 var rakið tilefni setningar laga nr. 58/1998, efni þeirra og réttarstaðan fyrir gildistöku þeirra að því er varðar eignarréttarlega stöðu lands utan eignarlanda. Meðal annars var fjallað sérstaklega um dóma Hæstaréttar í dómasafni 1981, bls. 1584 og 1955, bls. 108, þar sem deilt var um beinan eignarrétt að afrétti og fengin niðurstaða um lagalega stöðu slíkra landsvæða. Í dóminum var jafnframt gerð grein fyrir skilgreiningu laga nr. 58/1998 á þremur grundvallarhugtökum, sem notuð eru til að lýsa eignarréttindum yfir landi, en það eru eignarland, þjóðlenda og afréttur. Þar var einnig vikið að óbyggðanefnd, skipan hennar og hlutverki, svo og reglum sem gilda um meðferð mála fyrir nefndinni.

Í niðurstöðu í VII. kafla sama dóms um mörk þjóðlendu gagnvart eignarjörðum tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Þar var sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði og einnig að landamerkjabréf fyrir jörð feli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þó var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið framhjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa, sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands, sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það sem verið hafði. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir, sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Í síðari dómum réttarins hefur enn verið áréttuð þýðing þess að landsvæði teljist vera innan lýstra merkja samkvæmt landamerkjabréfum og að þau hafi stuðning af öðru og þá einkum eldri heimildum. Við niðurstöðu máls þessa ber að hafa framangreint í huga.

V

Í kafla II að framan var vikið að skýringu óbyggðanefndar á orðalagi tveggja landamerkjabréfa, sem gerð hafa verið fyrir jörðina Brú á Jökuldal, en í málinu reynir einkum á þau niðurlagsorð í bréfunum, sem þar voru sérstaklega tilfærð. Afstaða nefndarinnar var sú að merkjum jarðarinnar sé ekki lýst til suðurs í landamerkjabréfunum og að því leyti séu þau óljós. Arnardals er getið í eldra bréfinu og í niðurstöðu nefndarinnar fólst að mörk þjóðlendu og eignarlands voru ákveðin nokkuð sunnan við kröfulínu stefnda þannig að allur Arnardalur væri innan eignarlands áfrýjenda. Fallist verður á þá niðurstöðu að hvorugt landamerkjabréfið lýsi með skýrum hætti suðurmörkum Brúar, en þar er hvorki vísað til Vatnajökuls í suðri, annarra kennileita né örnefna, sem liggja sunnan við norðurmörk þjóðlendu, eins og óbyggðanefnd ákvað þau. Tilvísun annars bréfsins til Jökulsár og hins til Jökulsáa felur ekki í sér afmörkun jarðarinnar til suðurs allt að Vatnajökli eins og áfrýjendur halda fram. Kröfur þeirra fá samkvæmt því ekki stoð í umræddum landamerkjabréfum. Reynir þá ekki sérstaklega á það að stefndi hefur vefengt áreiðanleika yngra bréfsins, sem hann telur vera að hluta til í mótsögn við lýsingu merkja í landamerkjabréfi fyrir jörðina Laugarvelli, en það bréf hafi þó verið gert sama dag og yngra landamerkjabréfið fyrir Brú og áritað um samþykki af hálfu eiganda þeirrar jarðar.

VI

Eins og nánar greinir í héraðsdómi hafa auk landamerkjabréfa fjölmörg önnur gögn verið lögð fram í málinu, sem varða hið umþrætta land og áfrýjendur telja að styðji kröfur þeirra. Eins og málið liggur fyrir kemur ekki til úrlausnar, sbr. kafla IV að framan, hvort önnur gögn geti fallið að skýrum lýsingum merkja í landamerkjabréfi, heldur hvort þau geti bætt upp óljósa afmörkun í landamerkjabréfum fyrir Brú og nægt ein og sér til að kröfur áfrýjenda verði teknar til greina.

Aðilar hafa lýst gagnstæðum sjónarmiðum um hvort ætla megi að landið, sem deilt er um, hafi verið numið í öndverðu eða síðar. Varðandi þetta verður til hliðsjónar að líta til þess að í dómi Hæstaréttar 21. janúar 1999 í máli nr. 171/1998 var vikið að landnámsmörkum á heiðarlöndum ofan Gilsár í Jökuldal, en sú jörð liggur nokkuð fyrir austan Brú vestan Jökulsár. Í dóminum segir að í Landnámu greini frá því að H-kk-nf hafi numið Jökuldal allan fyrir vestan Jökulsá og fyrir ofan Teigará og búið á Hákonarstöðum. S-kk-nf V-kk-nf hafi numið Jökuldal fyrir austan Jökulsá upp frá Hnefilsdalsá og búið að Skjöldólfsstöðum. Af þessari lýsingu taldi Hæstiréttur ekki verða ráðið að heiðarlönd ofan dalsins hafi verið numin í öndverðu. Í framangreindum orðum Landnámu felst að H-kk-nf nam meðal annars land bæði Gilsár og Brúar, en þessi landnámslýsing veitir því ekki stoð að land sunnan þjóðlendumarka samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar hafi verið numið í öndverðu frekar en heiðarlönd ofan Gilsár. Í dómi í máli nr. 171/1998 var jafnframt vísað til þess að vafi um hvort land hafi verið numið í öndverðu sé eðli máls samkvæmt ríkastur að því er varðar þann hluta heiðarlands ofan Jökuldals, sem liggur fjærst byggð. Slíkur vafi er einnig hér fyrir hendi, en landið sunnan við Brú, sem krafa áfrýjenda tekur til, er óravegu frá bænum. Í héraðsdómi greinir nánar frá staðháttum og gróðurfari á svæðinu sem um ræðir. Landið liggur hátt yfir sjó og benda hvorki staðhættir né gróðurfar til að það hafi nokkurn tíma verið numið, en þetta á eins við þótt gætt sé að því að gróðri hefur hnignað frá því sem áður var. Í héraðsdómi greinir jafnframt frá nýtingu landsins, en ekkert liggur fyrir um aðra nýtingu þess á fyrri tíð en til sumarbeitar fyrir sauðfé, auk þess sem hreindýr ganga þar. Loks halda áfrýjendur fram að eigendur Brúar hafi að auki nýtt landið til heyskapar. Um þetta eru ekki aðrar heimildir í málinu en hluti af sýslu- og sóknarlýsingu fyrir Múlasýslur frá síðari hluta 19. aldar, þar sem meðal annars er getið Brúar í Brúarsókn. Þar segir að jörðin sé einhver hin erfiðasta allra stórjarða í sveitinni „því að heyskapur er svo að segja enginn í heimalandi heldur langsóttur mjög, bæði á Laugarvalladal og norður undir fjallgarða.“ Laugarvalladalur er innan marka jarðarinnar Laugarvalla og því utan þrætulandsins í málinu og lýsingin „norður undir fjallgarða“ getur ekki heldur átt við það. Þá greinir ennfremur í héraðsdómi frá tilhögun á fjallskilum á svæðinu, sem hafa verið með sitt hvoru móti eftir því til hvaða tímaskeiðs er litið. Getur síðastgreint atriði ekki haft sérstakt vægi við úrlausn málsins.

Varakrafa áfrýjenda tekur til austasta hluta þrætulandsins eins og áður var lýst. Til stuðnings henni tefla þeir fram sömu málsástæðum og fyrir aðalkröfu, en leggja jafnframt áherslu á að sönnun um beinan eignarrétt þeirra á því svæði felist í skoðunargerð á jörðinni, undirritaðri af P-kk-þgf M-kk-þgf sýslumanni og fjórum mönnum öðrum. Þar segir að 24. ágúst 1824 hafi sýslumaður að beiðni eiganda Brúar framkvæmt reglulega skoðunargjörð og virðingu á jörðinni í þeim tilgangi að hún verði „nidursett úr hennar forna Dyrleika ad Hundradatölu“ vegna þess mikla skaða, sem land hennar hafi orðið fyrir af sandfoki og öðrum áföllum. Áfrýjendur vísa til þess að í skoðunargjörðinni sé að finna lýsingu á gróðureyðingu og öðrum áföllum, en niðurstaðan orðið sú að mat á Brú hafi verið lækkað úr tuttugu hundruðum í tólf. Ástæðan hafi fyrst og fremst verið sú að land austan Sauðár og vestan Jökulsár, þar á meðal í svokölluðum Kringilsárrana, hafi verið talið tapað jörðinni sökum þess að Sauðá væri vegna jökulhlaupa orðin ófær yfirferðar bæði mönnum og skepnum. Mat eða jarðardýrleiki hafi ráðist af gæðum jarðar en ekki lands í afréttum eða almenningum og því beri hvað sem öðru líður að líta á þetta svæði sem eignarland. Um þetta er til þess að líta að í forsendum fyrir lækkun mats í skoðunargjörð sýslumanns eru tilgreind fjögur atriði, sem niðurstaðan er reist á. Í fyrsta lagi að „Heidin öll alt ofaná Brún“, þar sem áður hafi verið bæði slægjur og beitarland, væri orðin svo uppblásin af veðrum og sandfoki að þar væri enginn jarðvegur eftir. Í öðru lagi að „sa stutti V-kk-nf, frá Brúnini og ofaní Ana“ sé svo af sér genginn að hvergi megi „á hönum Eingiatak heita, en beitarland fer ódum mínkande.“ Í þriðja lagi séu þau hlunnindi Brúar að mega „á Vetrardag“ beita austur yfir Jökulsá í land Vaðbrekku nú undan henni gengin þar sem land sé þar einnig farið að blása upp og skemmast. Í fjórða lagi sé „af Afrettum þeim, er Brú tilheyra, og Brúardalir nefnast, aftekin fullur þridiúngur“ vegna þess að Sauðá sé orðin ófær sökum jökulhlaupa. Að þessu virtu verður ekki ráðið að hvaða marki eða af hvaða sökum mat á landi Brúar var lækkað vegna svæðisins austan Sauðár. Verður samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms hafnað kröfu áfrýjenda, sem á þessu er reist.

Niðurstaðan af öllu því sem að framan greinir er sú að engra heimilda nýtur við sem bent geta til þess að landið, sem deilt er um í málinu, hafi nokkurn tíma verið háð beinum eignarrétti. Staðhættir og fjarlægð þess frá byggð eru jafnframt þannig að ólíklegt er að nokkur hluti þess hafi verið numinn. Áfrýjendur hafa ekki fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á landinu hafi verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum, sem eigendur Brúar hafa ásamt fleirum haft af þeim hluta landsins, sem telst gróinn. Er þá meðal annars til þess að líta að inn á land þetta, sem ekki er afgirt, hefur búfénaður leitað frá öðrum jörðum. Varðandi þá röksemd áfrýjenda að þeir hafi haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að brigður yrðu ekki bornar á beinan eignarrétt þeirra er til þess að líta að hvorki þeir né fyrri eigendur Brúar höfðu í höndum haldbæra heimild um þann eignarrétt, sem áfrýjendur krefjast að verði viðurkenndur. Samkvæmt öllu framanröktu verður fallist á með stefnda að þrætulandið, eins og það er afmarkað í úrskurði óbyggðanefndar, sé þjóðlenda og hann sýknaður af kröfum áfrýjenda.

Stefndi hefur ekki andmælt rétti áfrýjenda til hefðbundinna afréttarnota á öllu hinu umrædda landi. Fyrir óbyggðanefnd og í héraði var það talið vera í afréttareign eigenda Brúar, þar á meðal réttur til hreindýraveiða. Allt svæðið telst samkvæmt því vera þjóðlenda jafnframt því sem það er afréttareign áfrýjenda, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 58/1998. Héraðsdómur verður samkvæmt því staðfestur, þar á meðal um málskostnað og gjafsóknarkostnað.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Hæstarétti fer eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, S-kk-ef H-kk-ef og S-kk-ef H-kk-ef, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 700.000 krónur.