598/2011

H krafði Í og A um skaðabætur vegna líkamstjóns sem hún taldi sig hafa orðið fyrir vegna ófullnægjandi aðbúnaðar á vinnustað sínum á rannsóknarstofu þar sem hún starfaði fyrst hjá Í og síðar hjá A. Héraðsdómur féllst á kröfu H og dæmdi Í og A óskipt til að greiða henni skaðabætur vegna tjónsins. Fyrir Hæstarétti kom einungis til endurskoðunar krafa H á hendur Í. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að fallist væri á það með héraðsdómi að Í hefði sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi með því að láta H vinna við svokallaða ætagerð án persónuhlífa fyrir öndunarfæri í húsnæði sem ekki hefði verið nægjanlega loftræst. Taldi Hæstiréttur að Í bæri óskipta ábyrgð með A á tjóni H þrátt fyrir að starfstími hennar hjá hvorum aðila um sig hefði verið mismunandi. Var Í því gert að greiða H skaðabætur. Var Í gert að greiða H vexti fjögur ár aftur í tímann frá birtingu framhaldsstefnu í málinu þar sem birting stefnu af hálfu H þar sem krafist var viðurkenningar á bótaskyldu Í taldist ekki nægjanleg til þess að rjúfa fyrningu vaxtakröfunnar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. nóvember 2011. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar á kröfu stefndu og að málskostnaður verði felldur niður.

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

I

Atvikum máls er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi ásamt þeim málsástæðum og lagarökum sem stefnda reisir kröfur sínar á. Eins og þar kemur fram höfðaði stefnda mál þetta á hendur áfrýjanda og Agar ehf. til heimtu skaðabóta vegna líkamstjóns sem hún telur sig hafa orðið fyrir á samanlögðum níu ára starfstíma sínum á rannsóknarstofu á Ísafirði, fyrst hjá áfrýjanda og síðar Agar ehf. Telur stefnda að líkamstjón sitt sé að rekja til ófullnægjandi aðbúnaðar á vinnustaðnum. Málið höfðaði stefnda árið 2009, upphaflega sem viðurkenningarmál á hendur áfrýjanda og Agar ehf., en í framhaldsstefnu á árinu 2011 gerði hún fjárkröfur á hendur sömu aðilum. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á með stefndu að áfrýjandi og Agar ehf. bæru skaðabótaábyrgð á líkamstjóni hennar og voru þeir dæmdir til að greiða henni óskipt skaðabætur tiltekinnar fjárhæðar ásamt vöxtum svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi. Málinu hefur ekki verið áfrýjað af hálfu Agar ehf. og stendur niðurstaða héraðsdóms því óhögguð hvað hann varðar.

II

Í málinu liggja fyrir tvær matsgerðir. Sú fyrri er matsgerð V-kk-ef R-kk-ef prófessors og J-kk-ef K-kk-ef G-kk-ef byggingaiðnfræðings frá 21. desember 2007. Er í hinum áfrýjaða dómi gerð grein fyrir þeim atriðum sem matsmenn skyldu meta og niðurstöðum þeirra um einstök atriði. Eins og þar kemur fram töldu matsmennirnir sig ekki geta svarað þeirri spurningu hvenær ekki væri að vænta frekari bata hjá stefndu þar sem „of stutt er liðið frá því að útsetningu fyrir sjúkdómavöldum hætti svo hægt sé að segja óyggjandi til um batahorfur.“ Af þessari ástæðu meðal annars gerði stefnda um það áskilnað í upphaflegri stefnu málsins að hún myndi óska yfirmats, auk þess sem henni sýndust „metnar afleiðingar heldur skornar við nögl ... hvað varðar mat á afleiðingum atvinnusjúkdóms [stefndu] í samræmi við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993 ...“ og yrði þess aflað undir rekstri málsins.

Hin síðari er yfirmatsgerð læknanna S-kk-ef J-kk-ef og S-kk-ef T-kk-ef og S-kk-ef R. A-kk-ef hæstaréttarlögmanns frá 6. desember 2010, en stefnda óskaði dómkvaðningar með beiðni 3. febrúar 2010. Í beiðninni segir að með „vísan til 64. gr. laga nr. 91/1991 og þar sem hið fyrra mat kveður ekki á um stöðugleikatímapunkt matsbeiðanda telur matsbeiðandi að leggja verði fyrir dómkvadda yfirmatsmenn að meta hvenær ekki var frekari bata að vænta hjá matsbeiðanda auk þess sem lagt er fyrir yfirmatsmenn að endurskoða fyrra mat um tímabil þjáningabóta, varanlegan miska sem og varanlega örorku enda lá grunnforsenda mats á varanlegum afleiðingum samkvæmt 1. mgr. 5. gr., stöðugt heilsufar, ekki fyrir þegar fyrirliggjandi mat var framkvæmt.“ Nánar tilgreint skyldu matsmenn taka afstöðu til eftirtalinna fjögurra atriða: „1. Hvenær var ekki frekari bata að vænta hjá matsbeiðanda. 2. Tímabil þjáningabóta samkvæmt 3. gr. laga nr. 50/1993. 3. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr. laga nr. 50/1993. 4. Varanleg örorka samkvæmt 5. gr. laga nr. 50/1993.“

Eins og áður greinir svöruðu matsmennirnir V-kk-nf R-kk-nf og J-kk-nf K-kk-nf G-kk-nf því ekki í matsgerðinni 21. desember 2007 hvenær ekki væri að vænta frekari bata hjá stefndu þar sem of stutt væri liðið frá því „að útsetningu fyrir sjúkdómavöldum“ hætti svo hægt væri að segja óyggjandi til um batahorfur. Yfirmatsmennirnir komust að gagnstæðri niðurstöðu um þetta atriði og töldu tímabært að meta stöðugleikapunktinn. Vísuðu þeir í matsgerðinni til þess að við mat á stöðugleikapunkti yrði að taka tillit til þeirrar læknismeðferðar eða endurhæfingar sem stefnda hefði fengið. Hún hefði hætt störfum hjá Agar ehf. 1. júlí 2006. Dregið hefði úr hluta einkenna hennar eftir að hún hætti, meðal annars höfuðverkja, en önnur einkenni teldust varanleg. Þá sagði í yfirmatsgerðinni: „Með hliðsjón af gögnum málsins telja matsmenn rétt að líta svo á að ári eftir að [stefnda] hætti störfum teljist stöðugleikapunkti hafa verið náð og engar þær breytingar orðið sem máli skipta. Stöðugleikatímapunktur teljist því vera 1. júlí 2007.“

III

Fallist er á með héraðsdómi að fram sé komið í málinu af framburði vitna að stefnda hafi í nokkrum mæli sinnt svokallaðri ætagerð í starfi sínu hjá bæði áfrýjanda og Agar ehf., en það fólst meðal annars í vigtun og meðhöndlun sýklaæta sem geta samkvæmt undirmatsgerð verið heilsuspillandi. Einnig er á það mat héraðsdóms fallist að vinnuaðstæður stefndu í þeim verkum hafi samkvæmt gögnum málsins ekki verið forsvaranlegar og að áfrýjandi hafi, með þeim rökum sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi, sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi með því að láta stefndu vinna við ætagerð án persónuhlífa fyrir öndunarfæri í húsnæði sem ekki var nægjanlega loftræst. Þá er og fallist á með héraðsdómi að undirmatsgerð, sem ekki hefur verið hnekkt, og fær að auki stuðning í læknabréfi S-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef sérfræðings í lungna- og atvinnusjúkdómum 24. október 2005, leiði nægjanlega í ljós að þau veikindi hennar sem nánar eru rakin í hinum áfrýjaða dómi megi rekja til þess hvernig aðstæður á vinnustað voru.

IV

Eins og nánar er rakið í héraðsdómi starfaði stefnda á rannsóknarstofu áfrýjanda í um sjö ár og hjá Agar ehf. í um tvö ár eftir að hinn síðarnefndi tók við rekstri stofunnar. Voru verkefni hennar í meginatriðum þau sömu hjá báðum vinnuveitendum. Í undirmatsgerð var komist að þeirri niðurstöðu að 50% af miska og örorku stefndu mætti rekja til starfa hennar hjá áfrýjanda og 50% hjá Agar ehf. Um það sagði í matsgerðinni að störf stefndu hjá áfrýjanda hafi staðið mun lengur eða sjö ár „og þau ár komu fyrst fyrir í þeirri útsetningu sem átti sér stað, en allan þann tíma var hún útsett fyrir ertandi ryki við vigtun og meðhöndlun sýklaæta, sem eru þau sjúkdómsvaldandi efni sem hér um ræðir. Í störfum matsbeiðanda hjá Agar ehf. stóð um rædd útsetning fyrir efnunum í um það bil tvö ár og bættist ofan á þá útsetningu sem þegar hafði átt sér stað hjá Rannsóknarstofu fiskiðnaðarins. Með vísun til þeirra atriða, sem hér hafa verið rakin, telja matsmenn að miski og örorka matsbeiðanda sé að jöfnum hlutum að rekja til starfa hennar hjá Rannsóknarstofu fiskiðnaðarins og Agars ehf.“

Fyrir dómi var matsmaðurinn V-kk-nf R-kk-nf spurður að því hvort ekki skipti máli, þegar metinn væri sá hluti örorku stefndu og miska sem rekja mætti til hvors vinnuveitandans fyrir sig, sá munur sem væri á starfstíma stefndu annars vegar hjá áfrýjanda og hins vegar hjá Agar ehf. Matsmaðurinn svaraði því til að það skipti ekki máli og sagði um þetta atriði: „Það er mat okkar að það skipti ekki máli ... Vegna þess að ... í fyrsta lagi er upphafið sem er verið að líta á og síðan að útsetningin og vitnisburður [stefndu] um það að einkenni hafi farið versnandi, bendir til þess að allur ferillinn hafi þýðingu og eftir að ... Agar tekur við þá fækkar starfsmönnum við ætisframleiðslu og þetta verður meira á höndum [stefndu] heldur en áður.“ Þessari niðurstöðu undirmatsins hefur ekki verið hnekkt.

Óskipt skaðabótaskylda þeirra sem bera með saknæmum hætti ábyrgð á orsökum tjóns er meginregla í skaðabótarétti. Að því gættu sem að framan er rakið er fallist á með héraðsdómi að ekkert sé fram komið í málinu sem gefi tilefni til að víkja frá þeirri meginreglu í máli þessu, og er því fallist á að áfrýjandi beri með Agar ehf., sem ekki hefur áfrýjað héraðsdómi, óskipta ábyrgð gagnvart stefndu á afleiðingum þess tjóns sem hin ólögmæta og saknæma háttsemi þeirra hefur samkvæmt framansögðu haft í för með sér fyrir heilsu stefndu.

Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á að stefnda verði ekki í ljósi atvika málsins talin hafa sýnt af sér slíkt gáleysi við rækslu starfa sinna að leiða eigi til þess að bætur henni til handa falli niður eða þær verði lækkaðar. Er þá sérstaklega litið til þess að ekki er unnt að virða stefndu til sakar að hafa ekki fyrr en í október 2005 áttað sig á því hver væri orsök veikinda hennar, þar sem ekki verður séð að læknar sem hún leitaði til fram til þess tíma hafi greint þessa orsök. Þá verður stefnda heldur ekki talin hafa sýnt af sér tómlæti við gæslu réttar síns þannig að til réttarspjalla horfi, og reglur um missi bótaréttar vegna samþykkis og áhættutöku geta heldur ekki í ljósi atvika málsins staðið bótakröfu hennar í vegi.

V

Staðfest er með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms niðurstaða hans um fjárhæð bóta stefndu vegna varanlegrar örorku, 3.615.232 krónur, og vegna varanlegs miska, 1.950.500 krónur, samtals 5.565.732 krónur, og jafnframt að frá þeirri fjárhæð skuli dragast greiðslur til stefndu frá almannatryggingum og úr lífeyrissjóðum, samtals 2.695.000 krónur, enda er ekki tölulegur ágreiningur með málsaðilum.Verður áfrýjandi eins og áður segir dæmdur til að greiða þá fjárhæð óskipt með Agar ehf. Þá er og staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að réttur upphafstími vaxta samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 af bótum vegna varanlegs miska sé 1. júlí 2006 og að upphafstíma vaxta vegna varanlegrar örorku beri að telja frá upphafsdegi metinnar örorku sem var 1. júlí 2007, sbr. 5. og 16. gr. sömu laga.

Af hálfu stefndu er á því byggt að með birtingu upphaflegrar stefnu í málinu 30. september 2009 hafi fyrning vaxtakröfu verið rofin. Áfrýjandi heldur því á hinn bóginn fram að vextir eldri en fjögurra ára, talið frá birtingu framhaldsstefnu í málinu, séu fyrndir af þeirri ástæðu að stefna í máli þar sem aðeins sé gerð viðurkenningarkrafa rjúfi ekki fyrningu vaxta. Samkvæmt 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda öðluðust lögin gildi 1. janúar 2008 og ná þau einvörðungu til krafna sem stofnuðust eftir gildistöku laganna. Af þessu leiðir að um fyrningu vaxtakröfu stefndu gilda ákvæði laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Samkvæmt 2. tölulið 3. gr. þeirra laga fyrnast gjaldkræfir vextir á fjórum árum frá gjalddaga óháð stofnkröfu. Mál þetta var sem fyrr greinir höfðað með birtingu stefnu 30. september 2009, þar sem stefnda krafðist viðurkenningar á bótaskyldu áfrýjanda og Agar ehf. Lögsókn af því tagi nægir samkvæmt lögum nr. 14/1905 ekki til að rjúfa fyrningu vaxtakröfu stefndu, sbr. dóm Hæstaréttar 20. desember 2007 í máli nr. 240/2007. Samkvæmt þessu verður áfrýjandi einungis dæmdur til greiðslu vaxta fjögur ár aftur í tímann talið frá birtingu framhaldsstefnu í málinu, sem var 19. janúar 2011, en í því felst að vextir dæmast frá 19. janúar 2007 með þeim hætti sem nánar greinir í dómsorði. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að stefndu beri dráttarvextir dómkröfunni frá 6. apríl 2008.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað er staðfest.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að hvor málsaðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.250.000 krónur.

Dómsorð:

Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefndu, H-kvk-þgf J-kvk-þgf, 5.565.732 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 1.950.500 krónum frá 19. janúar 2007 til 1. júlí sama ár, en af 5.565.732 krónum frá þeim degi til 6. apríl 2008 og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 2.695.000 krónum sem dragist frá kröfunni 1. júlí 2007.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.250.000 krónur.