266/2001

H og J gerðu með sér samning um sambúðarslit 26. ágúst 1996, þar sem meðal annars var kveðið á um skiptingu eigna. Höfðaði H síðar mál á hendur J og krafðist greiðslu vegna vanefnda hans á samningnum. J krafðist sýknu á grundvelli 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Ljóst var talið að J hefði gjörla vitað hvert efni samningsins var og honum verið fullkunnugt um hvernig fjárhag þeirra og einkahlutafélags þeirra var háttað á samningstímanum. Var því ekki á það fallist með J að skilyrði væru til að ógilda samning hans við H á grundvelli 33. gr. fyrrgreindra laga. Ekkert benti til til annars en að fullt jafnræði hefði verið með H og J við gerð umrædds samnings þeirra. Hafði J lýst því yfir að hann vildi með samningnum gera vel við H og var ekkert fram komið um að J hafi ekki gengist undir samninginn af fúsum og frjálsum vilja. Þótt talið væri að fallast mætti á það með J að hann hefði borið skarðan hlut frá borði við sambúðarslitin og ljóst væri að væntingar hans um bættan hag einkahlutafélags hans hefðu ekki gengið eftir, yrði ekki á það fallist þegar litið var til stöðu aðilanna og atvika við samningsgerðina og eftir hana að víkja mætti samningi þeirra til hliðar með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júlí 2001. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.664.092 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 6. ágúst 1997 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Hún krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins hófu áfrýjandi og stefndi óvígða sambúð vorið 1971, en slitu samvistum og gerðu 26. ágúst 1996 samning um sambúðarslitin. Höfðu þau þá eignast þrjú börn. Árið 1980 hófust þau handa við byggingu einbýlishúss að Múlavegi 37 á Seyðisfirði og var húsið frá upphafi þinglýst eign áfrýjanda. Stefndi hóf rekstur vörubifreiða á árinu 1982 og síðar bætti hann rekstri kranabíla við þá starfsemi sína. Á árinu 1992 tók áfrýjandi til starfa hjá Kranabílnum hf., sem hún hafði stofnað ásamt stefnda og þremur öðrum mönnum árið 1989. Starfaði hún þar óslitið til þess tíma er aðilar slitu sambúð sinni og sá meðal annars um bókhald félagsins. Á sambúðartímanum höfðu aðilar sameiginlegan fjárhag. Er ágreiningslaust að skuldir fyrirtækisins hafi verið mjög miklar þegar þau slitu samvistum, en þau deila um hvort skuldirnar hafi meðal annars átt rætur að rekja til mikilla úttekta þeirra til eigin þarfa.

Í fyrrnefndum samningi frá 26. ágúst 1996, sem fjallaði samkvæmt yfirskrift sinni „um skiptingu eigna og skulda vegna sambúðarslita“, voru eignir aðilanna taldar vera íbúðarhúsið að Múlavegi 37, fólksbifreið af tegundinni Volvo, árgerð 1981, og hlutabréf í Kranabílnum ehf. Á fasteigninni hvíldu fjögur veðlán Byggingarsjóðs ríkisins, samtals að eftirstöðvum 1.009.505 krónur, lífeyrissjóðslán á nafni stefnda að eftirstöðvum 155.110 krónur og lífeyrissjóðslán á nafni áfrýjanda að eftirstöðvum 117.724 krónur. Skuldir umfram eignir í rekstri Kranabílsins ehf. voru í samningnum taldar nema alls 12.755.198 krónum. Í 4. gr. hans sagði: „Íbúðarhúsið Múlavegur 37 Seyðisfirði er skráð eign konunnar og verður það áfram eign hennar.“ Í hlut stefnda komu hins vegar bifreiðin og hlutabréf í Kranabílnum ehf. að nafnverði 3.000.000 krónur. Samkvæmt 7. gr. samningsins tók stefndi að sér að greiða ofangreindar skuldir, en áfrýjandi heimilaði að þær mættu hvíla áfram á húseigninni ásamt skuldum Kranabílsins ehf., sem voru tryggðar með 5. til 8. veðrétti í henni. Stefndi skuldbatt sig til að kaupa eignina innan tveggja ára frá undirskrift samningsins. Í niðurlagi 9. gr. hans sagði síðan: „Maðurinn skuldbindur sig til þess, sem eigandi allra hlutabréfa í Kranabílnum ehf. að félagið taki húseignina á leigu og greiði fyrir hana 30.000 kr. á mánuði.“ Einnig tókst stefndi á hendur samkvæmt 10. gr. samningsins „sem eigandi allra hlutabréfa í Kranabílum ehf.“ að greiða áfrýjanda nánar tiltekin laun og orlof frá 1. september 1996 til 31. desember 1997 vegna starfa hennar hjá félaginu. Ekki er ágreiningur um þessar síðastnefndu greiðslur, enda gerir áfrýjandi ekki kröfu um þær í málinu. Þá var í 12. gr. samningsins ákvæði um að stefndi tæki að sér að greiða þegar áfallinn kostnað vegna fasteignarinnar að Múlavegi 37 ásamt fasteignagjöldum og vátryggingariðgjöldum vegna hennar frá samningsdegi.

Eftir sambúðarslitin mun áfrýjandi hafa flutt til Borgarness, en stefndi búið áfram að Múlavegi 37 um nokkra hríð. Sýslumaðurinn á Seyðisfirði tilkynnti áfrýjanda 23. maí 1997 um að ákveðið hefði verið við nauðungarsölu, sem nánar tilgreindir veðhafar í fasteigninni hefðu krafist, að hún yrði boðin upp 5. september sama árs. Kveðst áfrýjandi hafa tekið lán til að greiða upp eða koma áhvílandi veðskuldum í skil, auk þess að greiða gjaldfallin fasteignagjöld og vátryggingariðgjöld, sem um ræddi í 12. gr. samnings aðilanna um sambúðarslit. Seldi áfrýjandi síðan fasteignina 15. maí 1999 fyrir 7.800.000 krónur. Óumdeilt er að vegna fjárhagserfiðleika stóð stefndi ekki við skuldbindingar sínar samkvæmt samningi aðilanna að öðru leyti en því að hann greiddi áfrýjanda samtals 40.000 krónur í fernu lagi 4. febrúar, 3. mars, 1. apríl og 7. maí 1998.

Samkvæmt gögnum málsins var tap á rekstri Kranabílsins ehf. á árinu 1996 rúmlega 8.000.000 krónur. Í lok þess árs voru skuldir félagsins samtals 22.989.100 krónur og eigið fé þess neikvætt um 7.943.898 krónur. Í skattframtali stefnda 1997 voru heildarskuldir hans í lok árs 1996 sagðar nema 16.031.146 krónum, en eignir hans fyrrgreind hlutabréf í Kranabílnum ehf. og bifreið, samtals að andvirði 3.525.000 krónur. Með úrskurði Héraðsdóms Austurlands 11. mars 1997 fékk Kranabíllinn ehf. heimild til greiðslustöðvunar, sem stóð allt til 4. júlí 1997. Munu skuldir félagsins þá hafa verið taldar alls um 26.500.000 krónur, en bókfært verð eigna um 14.000.000 krónur. Félagið mun eftir þetta hafa fengið heimild til að leita nauðasamnings við lánardrottna sína, en það ekki tekist. Virðist félagið þó allt að einu hafa samið við lánardrottna um eftirgjöf skulda á árinu 1998 gegn greiðslu á um fimmtungi þeirra.

Í málinu krefst áfrýjandi greiðslu vegna vanefnda stefnda á áðurnefndum samningi þeirra frá 26. ágúst 1996. Er krafa áfrýjanda sundurliðuð í 33 liði vegna greiðslu gjaldfallinna afborgana af veðskuldum, sem hvíldu á fasteigninni að Múlavegi 37, uppgreiðslu þessara veðskulda og greiðslu fasteignagjalda, vátryggingariðgjalda og rafmagnsreiknings, auk húsaleigu frá janúar til júní 1998. Ekki er ágreiningur um fjárhæð kröfunnar eða vexti af henni.

II.

Við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi var stefndi spurður um ástæður þess að hann hafi gengist undir þá skilmála, sem samningur hans og áfrýjanda frá 26. ágúst 1996 hafði að geyma. Svaraði hann því til að honum hafi verið hlýtt til áfrýjanda og fundist hún eiga betra skilið en að standa uppi stórskuldug eftir 25 ára sambúð. Hafi hún verið „búin að baslast í þessu öllu saman með mér og mér fannst þetta bara svona skylda mín að reyna að skilja þannig við hana að hún ætti eitthvað á milli handanna og gæti haldið áfram að lifa og gæti bjargað sér.“ Hvað fyrirtækið varðaði hafi hann sjálfur einn getað „einhvern veginn hugsanlega bagsast áfram með það“ og verið bjartsýnn um framhaldið, þótt raunin hefði orðið önnur.

Fyrir liggur að stefndi leitaði til S-kk-ef B-kk-ef um aðstoð við gerð þessa samnings, en S-kk-nf hafði áður verið stefnda til aðstoðar við bókhaldsvinnu og gerð ársreikninga fyrir Kranabílinn ehf. Við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi bar stefnda og S-kk-þgf saman um að samningurinn hafi verið gerður eftir hugmyndum þess fyrrnefnda. Fyrir dómi kvaðst S-kk-nf jafnframt hafa spurt stefnda um einstök atriði samningsins og hafi stefndi verið „harður á því að svona skyldi þetta vera.“ Af þessu er ljóst að stefndi vissi gjörla hvert efni samningsins var. Ákvæði hans eru einföld og skýr. Áfrýjandi hafði í nokkur ár annast bókhald Kranabílsins ehf., stefndi séð um rekstur félagsins og þau bæði verið eigendur þess. Hlaut báðum aðilum því að hafa verið fullkunnugt um hvernig fjárhag þeirra og Kranabílsins ehf. var háttað á þeim tíma, sem samningurinn var gerður. Í ljósi þessa verður ekki fallist á það með stefnda að skilyrði séu til að ógilda samning hans við áfrýjanda á grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 3. gr. laga nr. 11/1986.

Ekkert bendir til annars en að fullt jafnræði hafi verið með málsaðilum við gerð umrædds samnings þeirra. Stefndi hafði sem áður segir frumkvæði að því að fá mann, sem hann treysti, til að skjalfesta ákvæði samningsins eftir sínum hugmyndum. Lýsti hann því yfir eins og áður greinir í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að hann vildi með samningnum gera vel við áfrýjanda. Er ekkert fram komið í málinu um að stefndi hafi ekki gengist undir samninginn af fúsum og frjálsum vilja. Hann hélt atvinnurekstri sínum áfram eftir undirritun samningsins og hafði afnot hússins að Múlavegi 37, svo sem fyrr greinir. Þótt fallast megi á það með stefnda að hann hafi borið skarðan hlut frá borði við sambúðarslitin og ljóst sé að væntingar hans um bættan hag Kranabílsins ehf. hafi ekki gengið eftir, verður ekki á það fallist þegar litið er til allra atvika við gerð samningsins, stöðu aðilanna og atvika eftir samningsgerðina að víkja megi samningi þeirra til hliðar með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986.

Eins og áður greinir var mælt svo fyrir í 9. gr. samnings aðilanna að stefndi skuldbindi sig til þess, sem eigandi allra hlutabréfa í Kranabílnum ehf., að félagið taki á leigu húseignina að Múlavegi 37. Með þessu orðalagi samningsákvæðisins skuldbatt stefndi ekki sjálfan sig til að taka eignina á leigu, heldur gerði hann það í nafni félagsins sem forsvarsmaður þess. Verður því fallist á með stefnda að áfrýjandi geti ekki krafið hann um greiðslu húsaleigu að fjárhæð samtals 180.000 krónur. Samkvæmt þessari niðurstöðu verður krafa áfrýjanda að öðru leyti tekin til greina og stefndi dæmdur til að greiða henni 3.484.092 krónur ásamt vöxtum eins og í dómsorði greinir.

Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, J-kk-nf K-kk-nf, greiði áfrýjanda, H-kvk-þgf G-kvk-þgf, 3.484.092 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 10.469 krónum frá 6. ágúst 1997 til 18. nóvember sama árs, af 1.516.467 krónum frá þeim degi til 2. febrúar 1998, af 1.545.320 krónum frá þeim degi til 4. sama mánaðar, af 1.535.320 krónum frá þeim degi til 3. mars sama árs, af 1.525.320 krónum frá þeim degi til 9. sama mánaðar, af 1.540.820 krónum frá þeim degi til 25. sama mánaðar, af 1.558.819 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama árs, af 1.564.318 krónum frá þeim degi til 4. maí sama árs, af 1.594.423 krónum frá þeim degi til 7. sama mánaðar, af 1.584.423 krónum frá þeim degi til 2. júní sama árs, af 1.600.137 krónum frá þeim degi til 31. júlí sama árs, af 1.631.347 krónum frá þeim degi til 1. ágúst sama árs, af 1.661.389 krónum frá þeim degi til 2. nóvember sama árs, af 1.691.296 krónum frá þeim degi til 2. febrúar 1999, af 1.721.172 krónum frá þeim degi til 18. sama mánaðar, af 2.236.591 krónu frá þeim degi til 2. mars sama árs, af 2.252.685 krónum frá þeim degi til 11. sama mánaðar, af 2.268.774 krónum frá þeim degi til 1. maí sama árs, af 2.280.555 krónum frá þeim degi til 7. sama mánaðar, af 2.296.644 krónum frá þeim degi til 1. júní sama árs og af 3.484.092 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiða áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.