18/2002

S gaf út tvö veðskuldabréf í japönskum yenum til L, annað árið 1992 en hitt árið 1996. Vanskil urðu á greiðslum samkvæmt bréfunum og eftir uppgjör þeirra taldi S að L hafi ranglega reiknað út afborganir og vexti og þannig fengið ofgreiddar rúmlega sex og hálfa milljón króna. Í veðskuldabréfinu frá 1992, kom skýrlega fram að það væri fyrir endurlánuðu lánsfé, sem L hafði tekið við erlendan banka. Með hliðsjón af því og þeirri staðhæfingu L, sem ekki hafi verið andmælt, að bankinn hafi orðið að standa skil á greiðslum til erlenda bankans á gjalddaga hverju sinni án tillits til vanskila S, þóttu ekki efni til annars en að skýra ákvæði veðskuldabréfsins frá 1992 eftir orðanna hljóðan. Fjárhæð afborgana hafi þannig átt að færast yfir í íslenskar krónur eftir sölugengi japansks yens á gjalddaga hverju sinni og vera upp frá því í innlendum gjaldmiðli ef vanskil yrðu af hendi félagsins. Um dráttarvexti hlyti því að fara samkvæmt reglum um dráttarvexti af peningakröfum í íslenskum gjaldmiðli. Samkvæmt þessu varð ekki fallist á með S að L hafi krafið hann um of háar greiðslur af þessum ástæðum. Veðskuldabréfið frá 1996 var ekki fyrir endurlánuðu lánsfé og þar var tekið berum orðum fram að afborganir og vextir af skuldinni skyldu reiknast „með sölugengi hinnar erlendu myntar á greiðsludegi.“ Var L ekki talið heimilt að reikna út fjárhæð afborgana og vaxta í íslenskum krónum miðað við sölugengi japansks yens á gjalddaga hverju sinni, heldur hafi honum borið að miða við gengi á greiðsludegi. Var L gert að endurgreiða S þann mismun sem af þessu leiddi. Kröfu S um endurgreiðslu vegna oftekinna vaxta var vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og A-kk-nf B-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. janúar 2002. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 6.685.515 krónur með nánar tilgreindum ársvöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 6.037.087 krónum frá 4. júní 1997 til 25. júlí sama árs og af 6.685.515 krónum frá þeim degi til 30. júlí 1998, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 25. febrúar 2002. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda, svo og að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Samkvæmt málflutningi aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti hefur stefnandi málsins í héraði, Sædís ehf., nú sameinast Stíganda ehf. Því til samræmis hefur síðastnefnda félagið tekið við aðild að málinu fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins gaf Sædís hf. út veðskuldabréf 21. apríl 1992 til gagnáfrýjanda. Sagði þar að félagið viðurkenndi að skulda honum 45.000.000 japönsk yen eða jafngildi þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum miðað við sölugengi þess gjaldmiðils „í íslenskum bönkum á gjalddaga.“ Tekið var fram að þessi fjárhæð væri endurlánað lánsfé frá nafngreindum erlendum banka. Skuld þessa bar Sædísi hf. að endurgreiða með tíu jöfnum afborgunum á sex mánaða fresti og skyldi fyrsti gjalddagi afborgana vera 13. október 1992. Á sömu gjalddögum bar að greiða vexti, sem reiknast áttu frá 13. apríl 1992. Skyldu þetta vera „breytilegir vextir 0,7187% yfir Libor á hverjum tíma“, að viðbættu álagi samkvæmt kjörvaxtaflokkun viðskiptamanna gagnáfrýjanda, sem væri „nú 2,75%“, en vextirnir væru samkvæmt þessu „nú samtals 8,1875% á ári.“ Þá var mælt svo fyrir í veðskuldabréfinu að greiða bæri dráttarvexti „af gjaldfallinni fjárhæð, eins og þeir eru ákveðnir hæstir á hverjum tíma“, ef dráttur yrði á greiðslu afborgana og vaxta af skuldinni eða hún félli af öðrum ástæðum í gjalddaga.

Fyrir liggur í málinu að samfelld vanskil urðu af hendi Sædísar hf. á afborgunum og vöxtum af framangreindu veðskuldabréfi allt frá fyrsta gjalddaga og þar til félagið gekk til uppgjörs við gagnáfrýjanda 18. apríl 1996, sem jafnframt tók til nokkurra annarra skulda félagsins. Nánar tiltekið greiddi Sædís hf. þá meðal annars sjö fyrstu afborganirnar af veðskuldabréfinu ásamt umsömdum vöxtum og dráttarvöxtum af skuldinni, allt samkvæmt útreikningi gagnáfrýjanda á því, sem greiða bæri, samtals 32.385.048,27 krónur. Vegna annarra skulda, sem vörðuðu ekki veðskuldabréfið, virðist uppgjörið alls hafa tekið til 42.554.510,50 króna. Af þeirri fjárhæð taldist Sædís hf. greiða 31.851.999,17 krónur með andvirði veðskuldabréfs, sem það gaf út á nafn gagnáfrýjanda 17. janúar 1996, en óumdeilt er að vegna ástæðna, sem vörðuðu félagið, keypti hann ekki veðskuldabréfið fyrr en á þeim tíma, sem uppgjörið fór fram. Það, sem eftir stóð, virðist félagið hafa greitt gagnáfrýjanda með peningum.

Síðastnefnt veðskuldabréf, sem Sædís hf. gaf út til gagnáfrýjanda 17. janúar 1996, var að fjárhæð 52.221.976,76 japönsk yen. Þessa skuld átti félagið að greiða með 24 afborgunum á sex mánaða fresti, í fyrsta sinn 17. júlí 1996, ásamt vöxtum, sem skyldu vera breytilegir, en væru „nú 0,5833% Libor“ að viðbættu álagi samkvæmt kjörvaxtaflokkun viðskiptamanna gagnáfrýjanda, sem þá væri 4,5%. Meðal þess, sem að öðru leyti sagði í veðskuldabréfinu, var eftirfarandi: „Lán þetta er bundið sölugengi ofangreinds gjaldmiðils. Við greiðslu afborgana og vaxta skal greiðslan reiknast með sölugengi hinnar erlendu myntar á greiðsludegi.“

Í framhaldi af þeim atvikum, sem að framan greinir, urðu aftur vanskil af hendi Sædísar hf. við gagnáfrýjanda, þar til hann fékk 4. júní 1997 greiddar frá Sparisjóðabanka Íslands hf. í þágu félagsins samtals 14.041.106,44 krónur. Með þeirri fjárhæð voru g-kk-þgf greiddar þrjár síðustu afborganirnar af veðskuldabréfinu frá 21. apríl 1992 og tvær fyrstu afborganirnar af veðskuldabréfinu frá 17. janúar 1996. Svaraði framangreind greiðsla til samanlagðrar fjárhæðar þessara afborgana, sem þá voru allar gjaldfallnar, að viðbættum umsömdum vöxtum samkvæmt veðskuldabréfunum og dráttarvöxtum af greiðslum í vanskilum, allt eftir útreikningum gagnáfrýjanda. Hinn 25. júlí 1997 fékk síðan gagnáfrýjandi greiddar frá Sparisjóðabanka Íslands hf. samtals 30.500.578,44 krónur. Af þeirri fjárhæð gengu 2.149.648,22 krónur til greiðslu þriðju afborgunarinnar af veðskuldabréfinu frá 17. janúar 1996, sem þá var komin í gjalddaga, en að öðru leyti voru með þessu greiddar ógjaldfallnar eftirstöðvar veðskuldabréfsins, sem gagnáfrýjandi framseldi Sparisjóðabanka Íslands hf.

Með bréfi 2. desember 1997 gerði Sædís ehf. athugasemdir við gagnáfrýjanda um útreikning á þeim skuldum, sem áður er getið. Í meginatriðum lutu þessar athugasemdir annars vegar að því við hvaða tíma miða hefði átt umreikning á kröfum gagnáfrýjanda samkvæmt veðskuldabréfunum úr erlendum gjaldmiðli yfir í íslenskar krónur og hins vegar til hverra dráttarvaxta hann hafi átt rétt. Eftir nokkur bréfaskipti milli aðilanna af þessu tilefni mun Sædís ehf. hafa höfðað mál á hendur gagnáfrýjanda 23. júní 1998, en því var vísað frá dómi 11. júní 1999.

Sædís ehf. höfðaði mál þetta 20. desember 2000 til greiðslu þeirrar fjárhæðar, sem aðaláfrýjandi krefst nú fyrir Hæstarétti og áður greinir. Þessa kröfu reisir aðaláfrýjandi í fyrsta lagi á því að gagnáfrýjandi hafi ranglega reiknað út afborganir af veðskuldabréfinu frá 21. apríl 1992 með því að hann hafi fært fjárhæð þeirra úr japönskum yenum yfir í íslenskar krónur eftir sölugengi á hverjum gjalddaga og lagt svo við dráttarvexti til greiðsludags samkvæmt reglum, sem gilt hafi um kröfur í íslenskum krónum, í stað þess að miða við sölugengi á greiðsludegi og reikna dráttarvexti af vanskilum fram til þess tíma eftir ákvörðunum Seðlabanka Íslands, sem gilt hafi um kröfur í japönskum yenum. Með þessu hafi gagnáfrýjandi fengið ofgreiddar samtals 5.858.854,59 krónur. Í öðru lagi ber aðaláfrýjandi fyrir sig að gagnáfrýjandi hafi á sama hátt farið ranglega að við útreikning á kröfum sínum samkvæmt veðskuldabréfinu frá 17. janúar 1996, en með því hafi hann fengið ofgreiddar 140.869,32 krónur. Loks hafi gagnáfrýjandi í þriðja lagi áskilið sér hærri vexti af skuld Sædísar hf. en rétt hefði verið og félagið þannig ofgreitt honum 685.791,35 krónu af þeim sökum. Fjárhæðir þessar, sem samtals nema 6.685.515 krónum, eru allar studdar við matsgerð tryggingarstærðfræðings 31. mars 2000, sem Sædís ehf. fékk dómkvaddan til að reikna út það, sem félagið taldi sig hafa ofgreitt gagnáfrýjanda af framangreindum ástæðum. Fyrir Hæstarétti lýstu aðilarnir því yfir að enginn ágreiningur væri um útreikning dómkvadda matsmannsins á þessum fjárhæðum.

II.

Í veðskuldabréfinu, sem Sædís hf. gaf út til gagnáfrýjanda 21. apríl 1992, kom skýrlega fram að það væri fyrir endurlánuðu lánsfé, sem gagnáfrýjandi tók í þessu skyni við nafngreindan erlendan banka. Þegar svo er ástatt verður almennt að ætla að viðskiptabanki, sem hefur milligöngu um útvegun slíks lánsfjár, miði að því að skilmálar um endurgreiðslu lántakans til sín svari til þeirra skilmála, sem gildi um endurgreiðslur hans sjálfs til erlenda lánveitandans, og færi þannig á herðar lántakans áhættuna af breytingum á gengi þess gjaldmiðils, sem lánið var tekið í. Aðaláfrýjandi hefur ekki vefengt að þannig hafi verið farið að í þessu tilviki. Hann hefur heldur ekki andmælt þeirri staðhæfingu gagnáfrýjanda að hann hafi orðið að standa skil á greiðslum til erlenda bankans á gjalddaga hverju sinni án tillits til þeirra vanskila, sem urðu af hendi Sædísar hf. við hann. Þegar þessa er gætt eru ekki efni til annars en að skýra áðurgreint ákvæði veðskuldabréfsins eftir orðanna hljóðan, þannig að fjárhæð afborgana Sædísar hf. hafi átt að færast yfir í íslenskar krónur eftir sölugengi japansks yens á gjalddaga hverju sinni og vera upp frá því í innlendum gjaldmiðli ef vanskil yrðu af hendi félagsins. Um dráttarvexti, sem féllu til vegna slíkra vanskila, hlaut því að fara eftir reglum 10. gr. þágildandi vaxtalaga um dráttarvexti af peningakröfum í íslenskum gjaldmiðli. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi hafi krafið hann um of háar greiðslur af þeim ástæðum, sem hér um ræðir.

Veðskuldabréfið, sem Sædís hf. gaf út til gagnáfrýjanda 17. janúar 1996, hljóðaði á skuld í erlendum gjaldmiðli, en var þó ekki fyrir endurlánuðu erlendu lánsfé. Eins og áður greinir var þar tekið berum orðum fram að afborganir og vextir af skuldinni skyldu reiknast „með sölugengi hinnar erlendu myntar á greiðsludegi.“ Afborganir og vextir af þessu skuldabréfi, sem félagið innti af hendi til gagnáfrýjanda, voru samkvæmt áðurgreindu alltaf greiddar eftir gjalddaga. Eftir ótvíræðu orðalagi veðskuldabréfsins var gagnáfrýjanda þá ekki heimilt að reikna út fjárhæð afborgana og vaxta í íslenskum krónum miðað við sölugengi japansks yens á gjalddaga hverju sinni, heldur bar honum að miða við gengi á greiðsludegi. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að gagnáfrýjandi hafi á þennan hátt krafið félagið um greiðslu á 140.869 krónum meira en hann átti rétt til.

Auk þess, sem að framan greinir, krefst aðaláfrýjandi þess sem áður segir að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 685.791,35 krónu vegna oftekinna vaxta. Í héraðsdómsstefnu studdi Sædís ehf. þennan lið í kröfu sinni þeim rökum að gagnáfrýjandi „hafi notað ranga Libor-vexti við útreikninga sína“, en hann hafi „skuldbundið sig til að miða við Libor-vexti við vaxtaútreikninga sína.“ Var síðan vísað til fyrrnefndrar matsgerðar dómkvadds manns um að talsverður munur hafi verið „á vöxtum þeim“, sem gagnáfrýjandi hafi reiknað, og „þeim er gefnir voru út af Seðlabanka Íslands.“ Ætti þetta við um útreikning gagnáfrýjanda á vöxtum samkvæmt báðum skuldabréfunum, sem um ræðir í málinu. Að öðru leyti voru ekki sérstakar skýringar á þessu atriði málsins í héraðsdómsstefnu. Af matsgerðinni, sem þessi kröfuliður virðist að öðru leyti hafa átt að skýrast af, verður ekki ráðið að dómkvaddi matsmaðurinn hafi fundið því stoð að vextir, sem gagnáfrýjandi áskildi sér af veðskuldabréfinu frá 17. janúar 1996, hafi verið hærri en ákvæði þess heimiluðu. Verður að ætla að þetta sé í samræmi við málatilbúnað aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti, þar sem aðeins er rætt um að gagnáfrýjandi hafi notað „ranga Liborvexti við útreikninga sína á grundvelli skuldabréfsins frá 21. apríl 1992“. Að því er varðar útreikning vaxta af síðastnefndu veðskuldabréfi kemur fram í matsgerðinni að þar hafi matsmaðurinn stuðst við þá ályktun sína að nota hafi átt það, sem hann nefndi sex mánaða Libor-vexti miðað við japanskt yen, fyrst afborganir af veðskuldabréfinu hafi átt að greiðast á sex mánaða fresti og einskis verið nánar getið þar um hvaða Libor-vöxtum hafi átt að beita. Að gefinni þessari ályktun og að fengnum upplýsingum Seðlabanka Íslands um hæð þeirra vaxta, sem matsmaðurinn taldi rétt að miða við, reyndust Libor-vextir, sem gagnáfrýjandi virðist hafa krafið Sædísi hf. um, tvívegis hafa verið lægri en þeir, sem matsmaðurinn taldi að styðjast ætti við, en í átta tilvikum hafa verið hærri, þegar litið væri til allra tíu afborgana af veðskuldabréfinu frá 21. apríl 1992. Í matsgerðinni var þess jafnframt getið að samkvæmt upplýsingum, sem matsmaðurinn aflaði sér munnlega hjá nafngreindum starfsmanni gagnáfrýjanda, hafi svokallað kjörvaxtaálag, sem var eins og áður greinir þáttur í heildarvöxtum samkvæmt ákvæðum umrædds veðskuldabréfs, hækkað 21. júní 1994 úr þeim 2,75%, sem þar um ræddi, í 4%. Tekið var fram í matsgerðinni að ekki lægi fyrir hvort þessi hækkun álagsins hafi verið tilkynnt skuldara eða hvort þess hafi verið þörf. Í niðurstöðum matsgerðarinnar var tekið fram að í útreikningi á 685.791,35 krónu, sem aðaláfrýjandi krefur gagnáfrýjanda um í þessum lið dómkröfu sinnar, sé beitt svokölluðum sex mánaða Libor-vöxtum miðað við japanskt yen, sem Seðlabanki Íslands hafi veitt upplýsingar um, en gengið hafi verið út frá því að kjörvaxtaálag, 2,75%, hafi verið óbreytt allan lánstímann. Af þessu verður ekki annað ráðið en að sú fáorða skýring, sem aðaláfrýjandi hefur gefið á forsendum fyrir þessum lið í dómkröfu sinni og áður er getið, sé ekki í samræmi við matsgerðina, þar sem munurinn á útreikningi matsmannsins og þeim vöxtum, sem gagnáfrýjandi fékk greidda, virðist ekki aðeins skýrast af hæð Libor-vaxta, heldur einnig því að matsmaðurinn reiknaði ekki með þeirri hækkun á kjörvaxtaálagi, sem gagnáfrýjandi virðist hafa talið sér heimilt að krefjast. Um síðastgreint atriði hefur málatilbúnaður aðilanna að engu leyti snúist. Að því virtu er málið að þessu leyti svo vanreifað af hendi aðaláfrýjanda að vísa verður þessum lið í dómkröfu hans sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Samkvæmt því, sem að framan greinir, er fallist á með aðaláfrýjanda að vegna þeirrar aðferðar, sem gagnáfrýjandi beitti við útreikning afborgana, vaxta og dráttarvaxta af veðskuldabréfinu frá 17. janúar 1996, hafi hann fengið greiðslu á 140.869 krónum meira en hann átti rétt á. Aðaláfrýjandi hefur engin viðhlítandi rök fært fyrir því að gagnáfrýjandi geti með háttsemi sinni í þessum efnum hafa bakað sér skaðabótaskyldu eftir almennum reglum. Með því að gagnáfrýjandi hefur á hinn bóginn ekki andmælt því sérstaklega að fullnægt sé hér skilyrðum fyrir því að aðaláfrýjandi geti krafið hann um endurgreiðslu ofgreidds fjár, verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða framangreinda fjárhæð. Þar sem hér er ekki um að ræða greiðslu á skaðabótum verða aðaláfrýjanda ekki dæmdir vextir af henni á grundvelli 7. gr. vaxtalaga, svo sem hann hefur krafist. Gagnáfrýjandi verður hins vegar dæmdur til að greiða dráttarvexti í samræmi við dómkröfu aðaláfrýjanda, eins og nánar greinir í dómsorði.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi kröfu aðaláfrýjanda, Stíganda ehf., um greiðslu á 685.791 krónu úr hendi gagnáfrýjanda, Landsbanka Íslands hf.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 140.869 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 30. júlí 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.