257/2009

D krafðist bóta úr hendi Í, þar sem hann hefði saklaus verið látinn sæta gæsluvarðhaldi frá 4. til 19. október 2007 og farbanni frá þeim tíma til 13. nóvember sama ár. D var handtekinn á dvalarstað sínum við húsleit 3. október 2007. Í íbúðinni og í öðru húsnæði, sem hann vandi komur sínar í, fann lögregla mikið af ætluðu þýfi. Við skýrslugjöf sama dag gerði D enga tilraun til að gera grein fyrir þeim munum sem hann átti í íbúðinni. Vegna þessara aðstæðna og þar sem hann lét það viðgangast að í íbúðinni sem hann dvaldist í var geymdur fjöldi muna, sem gat ekki farið framhjá honum að væri þýfi, var talið að fram væri kominn nægilegur rökstuddur grunur um að hann hefði átt þátt í þeim þjófnuðum sem rannsókn lögreglu beindist að.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. maí 2009. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 6.300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. júlí 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt, en til vara að málskostnaður verði felldur niður.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 18. júní 2009. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

Samkvæmt gögnum málsins fannst mikið af þýfi við húsleit 3. október 2007 í íbúð við Fellsmúla 4 í Reykjavík, en þar dvaldi hópur Litháa, sem grunaðir voru um skipulagða þjófnaði á varningi úr fjölda verslana á höfuðborgarsvæðinu. Síðar sama dag var gerð húsleit í íbúð að Háaleitisbraut 46 í Reykjavík, þar sem áfrýjandi hafði dvalið ásamt nokkrum öðrum Litháum, en þá höfðu komið fram upplýsingar um að íbúar þar tengdust þeim mönnum, sem grunaðir voru um þjófnaðina. Við síðari húsleitina var einnig lagt hald á mikið magn þýfis, sem reyndist vera úr áðurgreindum verslunum. Aðaláfrýjandi var handtekinn ásamt nokkrum hinna grunuðu og gaf skýrslu sama dag hjá lögreglu. Hann neitaði að vera viðriðinn þjófnaðina og kvaðst ekkert vita um þá muni sem fundust við húsleit. Var hann úrskurðaður 4. október 2007 til að sæta gæsluvarðhaldi til 10. sama mánaðar á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Aðaláfrýjandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar, sem staðfesti niðurstöðu hans með dómi næsta dag, en þar var fallist á með héraðsdómi að rökstuddur grunur léki á að aðaláfrýjandi kynni að hafa gerst sekur um að hafa staðið að þjófnuðunum í félagi við nokkra aðra landa sína.

Aðaláfrýjandi gaf aftur skýrslu hjá lögreglu 8. október 2007 og skýrði þá frá á svipaðan hátt og áður að öðru leyti en því að hann kvaðst hafa greint rangt frá því hversu margir byggju í íbúðinni, sem hann dvaldi í. Hann sagðist hafa komið nokkrum sinnum í íbúðina við Fellsmúla 4, síðast 3. október 2007, en kannaðist ekki við að hafa orðið var við neitt þýfi. Aðspurður um hvort hann hafi aldrei leitt hugann að því að á dvalarstað hans kynni að vera geymt þýfi sagði hann: „Ég hugsaði stundum með mér að þetta gæti verið þýfi, en ég spurði einskis.“

Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu krafðist þess 10. október 2007 að gæsluvarðhald yfir aðaláfrýjanda yrði framlengt til 24. sama mánaðar. Í kröfu um þetta var meðal annars staðhæft að lögregla hafi farið yfir myndskeið úr 21 máli, sem rannsókn málsins lyti að og hafi „hann þekkst á myndskeiðum úr verslunum sem kært hafa þjófnað.“ Með úrskurði, sem kveðinn var upp sama dag, var krafa lögreglustjóra tekin til greina og kærði aðaláfrýjandi ekki þann úrskurð til Hæstaréttar.

Aðaláfrýjandi gaf næst skýrslu hjá lögreglu 13. október 2007 og sagðist þá ekki vita til þess að félagar hans, sem bjuggu í áðurnefndum íbúðum, hafi stundað „neinn þjófnað ... það getur vel verið að einhverjir hafi verið að stela en ég spurði einskis“. A-kk-þgf mun hafa verið sleppt úr haldi 19. október 2007. Frá þeim degi var honum gert að sæta farbanni til 1. nóvember 2007, sem framlengt var til 13. sama mánaðar.

Með ákærum 13. og 23. nóvember 2007 voru sex hinna grunuðu ákærð fyrir þjófnað og hylmingu, en aðaláfrýjandi var ekki meðal þeirra. Með dómi 20. desember sama ár voru fjórir þeirra sakfelldir. Samkvæmt bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 28. mars 2008 til aðaláfrýjanda munu lögreglumál á hendur honum hafa verið felld niður 13. nóvember 2007 með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991, en aðilarnir deila um hvenær hann fékk vitneskju um það, eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi.

II

Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta 24. júní 2008 og krafðist bóta úr hendi gagnáfrýjanda samkvæmt 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991. Hann reisir kröfu sína á því að hann hafi saklaus verið látinn sæta gæsluvarðhaldi frá 4. til 19. október 2007 og farbanni frá þeim tíma til 13. nóvember sama ár. Í fyrsta lagi byggir aðaláfrýjandi á að ekki hafi verið kominn fram rökstuddur grunur um refsiverðan verknað á hendur honum þegar hann sætti gæsluvarðhaldi með úrskurðinum 4. október 2007. Hann hafi neitað að hafa haft vitneskju um ætlaða þjófnaði og þýfi. Þá hafi hann ekki getað torveldað rannsóknina þar sem lögregla hafi tekið þýfið við húsleit og handtekið grunaða. Gagnáfrýjandi byggir meðal annars á því að skaðabótakrafa aðaláfrýjanda sé fyrnd, sbr. 181. gr. laga nr. 19/1991, eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Með vísan til forsendna hans er fallist á með aðaláfrýjanda að sex mánaða fyrningarfrestur kröfunnar hafi byrjað að líða 28. mars 2008 og krafan því verið ófyrnd er mál þetta var höfðað.

Aðaláfrýjandi var handtekinn á dvalarstað sínum við húsleitina 3. október 2007. Í íbúðinni og í öðru húsnæði, sem hann vandi komur sínar í, fann lögregla mikið af ætluðu þýfi, sem grunur lék á að hefði verið stolið úr fjölmörgum verslunum. Við skýrslugjöf sama dag gerði hann enga tilraun til að gera grein fyrir þeim munum sem hann átti í íbúðinni. Vegna þessara aðstæðna og þar sem hann lét það viðgangast að í íbúðinni sem hann dvaldist í var geymdur fjöldi muna, sem ekki gat farið framhjá honum að væri þýfi, var fram kominn nægilega rökstuddur grunur um að hann hafi átt þátt í þeim þjófnuðum sem rannsókn lögreglu beindist að. Rannsóknin var á frumstigi og voru meira en tíu menn grunaðir um aðild að brotunum. Skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 voru því fyrir hendi til að úrskurða aðaláfrýjanda í gæsluvarðhald 4. október 2007.

Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína í öðru lagi á því að ekki hafi verið skilyrði til að framlengja gæsluvarðhald hans 10. október 2007. Hann hafi staðfastlega neitað öllum sakargiftum. Stolið hafi verið smávörum úr verslununum á opnunartíma og hafi yfirleitt verið unnt að greina við skoðun á upptökum úr öryggismyndavélum verslananna hverjir voru að verki. Komið hafi í ljós að hvergi í gögnum málsins hafi verið til þess vísað að aðaláfrýjandi hafi sést á upptökunum og nafn hans hafi heldur ekki borið á góma í skýrslum sem teknar höfðu verið af öðrum sakborningum. Er hér var komið sögu hafi verið búið að handtaka þá sem sáust á upptökunum og hvergi verið að finna vísbendingu um þátttöku hans í brotunum.

Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu frá 1. september 2009 þar sem fram kemur að ekki sé unnt að fullyrða að aðaláfrýjandi hafi sést á umræddum myndskeiðum. Staðhæfing í kröfu 10. október 2007 um áframhaldandi gæsluvarðhald aðaláfrýjanda, sem lögð var fyrir héraðsdómara í þinghaldi þann dag, um að aðaláfrýjandi hafi þekkst á þessum myndskeiðum var því röng. Þrátt fyrir að rannsókn lögreglu hafi tekið til umtalsverðs þýfis, sem grunur lék á að stolið hafði verið úr rúmlega 20 verslunum, var hún hvorki flókin né margbrotin, en á annan tug lögreglumanna unnu að henni. Aðaláfrýjandi gaf skýrslur hjá lögreglu 3., 8. og 13. október 2007 og aðrir sakborningar um svipað leyti, en síðustu skýrslurnar voru teknar af þeim 14. og 15. sama mánaðar. Þegar framlengingar á gæsluvarðhaldi aðaláfrýjanda var krafist hafði hvergi komið fram í skýrslum annarra sakborninga né í öðrum gögnum að hann hafi átt hlut að máli. Á þessum tíma átti lögregla að hafa haft nægan tíma til að kanna hvort hann væri frekar viðriðinn þau brot sem rannsóknin beindist að. Að öllu þessu gættu verður ekki talið að skilyrði hafi verið til að hafa aðaláfrýjanda lengur í gæsluvarðhaldi er hér var komið sögu. Á hann því rétt á bótum samkvæmt b. lið 176. gr., sbr. 175. gr. laga nr. 19/1991, vegna þess að hann sætti gæsluvarðhaldi lengur en efni stóðu til.

Aðaláfrýjandi gerir einnig kröfu um bætur vegna farbanns, sem hann sætti frá 19. október til 13. nóvember 2007. Eins og fyrr greinir viðurkenndi aðaláfrýjandi í skýrslu hjá lögreglu 8. október 2007 að hann hafi grunað að munir á dvalarstað hans gætu verið þýfi, en hann hafi einskis spurt. Með þessum ummælum viðurkenndi hann háttsemi sem varðar við 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var því fullt tilefni til að hann sætti farbanni á meðan lokið yrði við rannsókn málsins og ákvörðun tekin um hvort sækja ætti hann til saka, sem þó var ekki gert, þrátt fyrir áðurnefnda játningu hans. Þykja engin efni til að taka kröfu hans að þessu leyti til greina.

Ekki verður ráðið af endurriti úr þingbók varðandi þinghaldið 10. október 2007 eða öðrum gögnum málsins að aðaláfrýjandi hafi þá gert athugasemd við þann málatilbúnað lögreglu að hann hafi þekkst á myndskeiðum úr verslunum sem kært höfðu þjófnað. Hann sá heldur ekki ástæðu til að kæra gæsluvarðhaldsúrskurð héraðsdóms sama dag til Hæstaréttar til að fá honum hnekkt. Þegar litið er til þessa svo og þess að aðaláfrýjandi viðurkenndi við rannsókn málsins brot sem varðað gat hann fangelsisrefsingu samkvæmt 254. gr. almennra hegningarlaga verður fallist á með gagnáfrýjanda að lækka eigi bætur honum til handa með vísan til lokamálsliðar 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Að því virtu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda hér fyrir dómi fer eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda, D-x-x S-x-x, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur.