265/2000

“Eftirfarandi er sölu samkomulag á 311 M/tonnum af hausuðum og slægðum Rússa þorski sem er í eigu Rauðsíðu ehf. kt: 490697-2179. Verð ofangreindrar vöru er USD: 1.400- per M/tonn X 311 tonn USD: 435.400,00 F.O.B. Ísafjörður/Ísland. Kaupandi gengur frá viðunandi Banka Ábyrgð sem Sparisjóður Bolungarvíkur samþykkir. Kaupandi skal annast alla skjalagerð og aðra vinnu sem til fellur vegna ofangreindrar sölu og afskipunar. Þegar ofangreind banka ábyrgð berst Sparisjóðabanka Íslands skal E-kk-nf P-kk-nf framselja Sparisjóði Bolungarvíkur ábyrgðina að fjárhæð USD: 435.400,00-“

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. júlí 2000. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins gerði Rauðsíða ehf. samning 16. júní 1998 við Sparisjóð Bolungarvíkur og Sparisjóð Þingeyrarhrepps um framleiðslulán til sjávarútvegs. Skyldi lánið veitt vegna framleiðslu sjávarafurða og rekstrarvörubirgða og nema allt að 30.000.000 krónum. Til tryggingar skuldinni setti lántakinn að sjálfsvörsluveði með 1. veðrétti „allar tegundir afurða og rekstrarvara sem hann á eða eignast kann við framleiðslu”. Áskilið var í samningnum að Rauðsíða ehf. fæli þeim útflytjendum einum, sem lánveitendurnir samþykktu og fullnægðu skilyrðum þeirra, að selja veðsettar afurðir og skyldi það að meginreglu aðeins gert gegn bankaábyrgð eða með greiðslufallstryggingu. Væri félaginu óheimilt að flytja út vörur sínar sjálft eða selja þær innanlands án samþykkis lánveitendanna. Þá var tekið fram að lánveitendurnir þyrftu að samþykkja kaupanda og greiðsluskilmála í hvert sinn, sem selt yrði af afurðum félagsins, og fengju þeir sem veðhafar til innheimtu allar kröfur þess á hendur kaupendum nema um annað yrði sérstaklega samið. Skyldi félagið tilkynna lánveitendunum jafnóðum um afskipun afurða til útflutnings eða sölu þeirra innanlands. Samningi þessum var þinglýst 8. júlí 1998.

Fyrir liggur að Rauðsíða ehf. flutti til landsins í febrúar 1999 tæplega 748 tonn af frystum þorski frá Rússlandi. Var honum komið í geymslu hjá Vestra ehf. á Ísafirði. Stefndi, sem kveðst um fimmtán ára skeið hafa lagt stund á viðskipti með sjávarafurðir, sendi Rauðsíðu ehf. símbréf 7. maí 1999, þar sem greindi frá samkomulagi þeirra 4. sama mánaðar um kaup á 311 tonnum af hausuðum og slægðum þorski, en fyrir hann á skipsfjöl á Ísafirði skyldi greiða 435.400 bandaríkjadali. Er óumdeilt í málinu að þetta hafi verið fiskur úr þeirri sendingu, sem áður er getið. Í símbréfinu sagði að kaupandi gengi frá viðunandi bankaábyrgð, sem Sparisjóður Bolungarvíkur samþykki, svo og að kaupandi skyldi annast alla skjalagerð og aðra vinnu, sem félli til vegna kaupanna. Sagði síðan eftirfarandi: „Þegar ofangreind bankaábyrgð berst Sparisjóðabanka Íslands skal E-kk-nf P-kk-nf framselja Sparisjóði Bolungarvíkur ábyrgðina að fjárhæð USD 435.400-”. Var ráðgert á skjalinu að stefndi myndi rita undir það „F.h. kaupanda”, svo og að það yrði undirritað af hálfu Rauðsíðu ehf. Skjalið ber ekki slíkar undirritanir með sér, en ekki er deilt um að kaup hafi komist á eftir efni þess.

Í framhaldi af þessum kaupum við Rauðsíðu ehf. kveðst stefndi hafa selt fiskinn til Drevik International A/S í Álasundi í Noregi, sem hafi síðan selt hann Hyngye Sea Products Co. Ltd. í Kína. Hafi átt að afhenda þeim kaupanda fiskinn í Dalian í Kína gegn greiðslu á 519.250 bandaríkjadölum og þá verið innifalinn allur kostnaður, þar með talið af vátryggingu og flutningi. Í málinu hefur verið lögð fram bréfleg staðfesting 12. maí 1999, árituð af áfrýjanda, um að Korea First Bank í Pusan hafi gefið út ábyrgð fyrir nefndri fjárhæð og væri fyrsti rétthafi hennar Drevik International A/S, en annar rétthafi stefndi. Tæki ábyrgðin mið af því að seld væru um 310 tonn af þorski samkvæmt nánari lýsingu, sem þar greindi, en seljandi hefði svigrúm til að minnka eða auka magn hins selda um allt að 10% og næði ábyrgðin til kaupverðs, sem tæki breytingum því til samræmis. Greiðsla samkvæmt ábyrgðinni fengist hjá Den Norske Bank í Osló gegn framvísun nánar tilgreindra gagna. Ekki hefur komið fram að þessi ábyrgð hafi verið lögð fyrir Sparisjóð Bolungarvíkur til samþykkis eða að stefndi hafi sérstaklega framselt honum réttindi sín samkvæmt henni.

Að fenginni þessari staðfestingu á bankaábyrgð kveðst stefndi hafa gengið eftir því við Rauðsíðu ehf. að fiskurinn yrði afhentur. Hafi þá komið fram að ekki gæti orðið af því, þar sem sýslumaðurinn á Ísafirði hafi neitað að tollafgreiða fiskinn. Af þessu tilefni hafi stefndi átt fund við sýslumanninn 14. maí 1999 ásamt forsvarsmanni Rauðsíðu ehf., þar sem stefndi hafi að ósk þess síðastnefnda gefið út til sýslumannsins tékka að fjárhæð 15.000.000 krónur, sem hafi verið dagsettur 7. júní 1999. Hafi þar verið gengið út frá því að þegar til kæmi fengi stefndi þessa fjárhæð endurgreidda af áðurnefndri bankaábyrgð. Að svo búnu hafi fiskurinn fengist tollafgreiddur, en hins vegar komið í ljós að hann yrði ekki afhentur frá Vestra ehf. nema gegn greiðslu áfallins geymslukostnaðar. Til að leysa þetta hafi stefndi að ósk forsvarsmanns Rauðsíðu ehf. gefið út tékka til Vestra ehf. fyrir 2.000.000 krónur, sem hafi verið dagsettur 1. júní 1999, en aftur hafi verið ráðgert að stefndi fengi endurgreiðslu af bankaábyrgðinni. Að öllu þessu gerðu hafi stefnda verið afhent 15. maí 1999 tæplega 323 tonn af fiski til útskipunar í samræmi við þá samninga, sem áður er getið. Lýsing stefnda á þessum atvikum, sem í ýmsum atriðum á sér stoð gögnum málsins, hefur ekki sætt sérstökum andmælum.

Á grundvelli bankaábyrgðarinnar, sem áður greinir, mun áfrýjandi hafa fengið í hendur 16. júní 1999 samtals 540.690 bandaríkjadali frá Den Norske Bank. Með bréfi 18. sama mánaðar tjáði Rauðsíða ehf. stefnda að Byggðastofnun hefði hafnað beiðni félagsins um fyrirgreiðslu og væru því málefni þess í óvissu. Af þeim sökum væri þess farið á leit við stefnda að í svokölluðum afreikningi vegna 435.400 bandaríkjadala, sem væru til greiðslu hjá áfrýjanda, yrði ekki ráðstafað 15.000.000 krónum til sýslumannsins á Ísafirði, þrátt fyrir að félagið hefði á fyrri stigum beðið stefnda um að gefa út tékka fyrir þeirri fjárhæð og heimilað honum að taka sér endurgreiðslu hennar þegar greiðsla bærist samkvæmt bankaábyrgðinni. Væri stefnda þess í stað veitt „fullt umboð til að ráðstafa USD 219.000- inn á biðreikning til vörslu í þínu nafni þangað til fullljóst er að ráðstöfun peninganna til sýslumannsins á Ísafirði sé rétt.” Í bréfinu var að öðru leyti vísað til þess að fiskurinn hefði verið seldur gegn umsömdu verði á skipsfjöl á Ísafirði, en „aðrar greiðslur” væru 3% sölulaun, 2.000.000 krónur vegna kostnaðar af frystigeymslu, kostnaður af lestun gáma og hafnar- og útskipunargjöld að fjárhæð 755.710 krónur, en allt þetta væri heimilt að greiða af söluverðinu. Eftirstöðvar þess skyldu hins vegar greiddar inn á nánar tiltekinn reikning félagsins hjá Sparisjóði Bolungarvíkur.

Í bréfi til áfrýjanda 21. júní 1999 var af hálfu Sparisjóðs Bolungarvíkur vísað til þess að í maí sama árs hafi hann samþykkt að Rauðsíða ehf. seldi 311 tonn af hausuðum og slægðum þorski, sem hafi að fullu verið veðsettur honum. Hafi fiskurinn verið seldur með milligöngu stefnda fyrir 435.400 bandaríkjadali. Sparisjóðurinn hafi samþykkt söluna á þeirri forsendu að viðunandi bankaábyrgð fengist og greiðsla yrði afhent honum þegar hún bærist áfrýjanda. Með því að greiðslan hefði borist væri þess krafist að hún yrði afhent sparisjóðnum án tafar. Áfrýjandi varð við þessari kröfu 22. júní 1999. Stefndi afhenti hins vegar áfrýjanda 23. sama mánaðar afreikning vegna kaupanna. Samkvæmt honum áttu að vera til ráðstöfunar 540.690 bandaríkjadalir, en þar af væru 88.770 bandaríkjadalir vegna flutningskostnaðar, sem koma ættu í hlut stefnda. Eftirstöðvarnar, 451.920 bandaríkjadalir, væru umsamið verð fyrir 322,8 tonn af fiski kominn á skipsfjöl. Af þeirri fjárhæð ætti stefndi að fá 3% sölulaun, sem að viðbættum virðisaukaskatti næmu 1.256.826 krónum, endurgreiðslu á 2.000.000 krónum vegna kostnaðar af frystigeymslu, 755.710 krónur vegna hafnar- og útskipunargjalda og endurgreiðslu á 15.000.000 krónum, sem stefndi hefði innt af hendi til sýslumannsins á Ísafirði. Þessir frádráttarliðir næmu samtals 19.012.536 krónum eða sem svaraði 255.338,92 bandaríkjadölum. Ætti mismunurinn, 196.581,02 bandaríkjadalur, að greiðast Rauðsíðu ehf. Í bréfi áfrýjanda til stefnda 25. júní 1999 var áréttað það, sem þeim síðarnefnda væri þegar kunnugt um, að Sparisjóði Bolungarvíkur hefðu verið greiddir 435.400 bandaríkjadalir í samræmi við skriflegt samkomulag stefnda við Rauðsíðu ehf. 4. maí sama árs um ráðstöfun andvirðis nánar tiltekinnar bankaábyrgðar. Í samningnum hefði verið miðað við sölu á 311 tonnum af fiski, sem hafi í reynd orðið 322,8 tonn. Hafi söluverðið þannig orðið hærra sem svaraði 16.520 bandaríkjadölum, sem ættu að renna til Sparisjóðs Bolungarvíkur sem veðhafa í fiskinum. Var stefnda tilkynnt að þessari greiðslu yrði beint til sparisjóðsins, en óskað var eftir fyrirmælum um hvernig fara ætti með það, sem þá stæði eftir af fjárhæð ábyrgðarinnar. Stefndi skoraði á áfrýjanda 29. júní 1999 að ráðstafa fénu, sem hann hefði tekið við, eftir fyrirmælum sínum í áðurnefndum afreikningi, en einnig var þess sérstaklega krafist að mismunur að fjárhæð 88.770 bandaríkjadalir yrði tafarlaust greiddur inn á tiltekinn bankareikning stefnda. Áfrýjandi varð við tilmælum stefnda um síðastnefnt atriði 30. júní 1999.

Frekari bréfaskipti urðu milli aðilanna en að framan greinir, en ekki er ástæða til að rekja þau nánar. Að auki beindi stefndi kvörtun á hendur áfrýjanda til Fjármálaeftirlitsins, sem tilkynnti stefnda 16. júlí 1999 að það sæi ekki tilefni til að skipta sér meira af málinu. Á þeim tíma höfðu stefnda jafnframt borist tilkynningar frá sýslumanninum á Ísafirði og Vestra ehf. um að tékkar, sem hann afhenti þeim og áður er getið, hafi reynst innistæðulausir þegar innleysa átti þá í banka, svo og að gripið yrði til nánar tiltekinna aðgerða gagnvart honum ef ekki yrði ráðin bót á þessu innan ákveðins frests.

Í málinu liggur fyrir að bú Rauðsíðu ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 17. ágúst 1999, en frestdagur við skiptin var 24. júní sama árs.

Stefndi höfðaði mál þetta á hendur áfrýjanda 20. október 1999 til greiðslu á 20.278.356 krónum. Var þar um ræða samtölu fjárhæða, sem greindi í áðurnefndum afreikningi stefnda 23. júní 1999, vegna sölulauna, kostnaðar af frystigeymslu, hafnar- og útskipunargjalda og greiðslu til sýslumannsins á Ísafirði, alls 19.012.536 krónur, að viðbættum 1.265.820 krónum, sem stefndi kvað kaupanda fisksins hafa krafið sig um vegna galla á vörunni. Með hinum áfrýjaða dómi var síðastnefndum lið í kröfu stefnda hafnað, en að öðru leyti var hún tekin til greina. Fyrir Hæstarétti unir stefndi við þá niðurstöðu.

II.

Eins og áður greinir var í samningi um framleiðslulán, sem Rauðsíða ehf. gerði 16. júní 1998 við Sparisjóð Bolungarvíkur og Sparisjóð Þingeyrarhrepps, meðal annars mælt fyrir um að lánveitendurnir skyldu fá til innheimtu allar kröfur félagsins á hendur kaupendum veðsettra afurða, nema sérstaklega yrði samið um annað. Ekkert liggur fyrir um að þannig hafi verið farið með kröfu félagsins vegna kaupanna, sem um ræðir í málinu, eða að það hafi framselt hana lánveitendunum.

Í símbréfi stefnda til Rauðsíðu ehf. 7. maí 1999 gekkst hann sem fyrr segir undir þann skilmála að framselja Sparisjóði Bolungarvíkur bankaábyrgð vegna kaupanna fyrir 435.400 bandaríkjadölum þegar hún bærist áfrýjanda. Eftir orðanna hljóðan fól símbréfið ekki í sér yfirlýsingu um að bankaábyrgðin væri framseld, heldur skuldbindingu stefnda til að framselja hana síðar þegar nánar tilgreind atvik hefðu gerst. Skuldbindingu stefnda í símbréfinu var beint til viðsemjanda hans, Rauðsíðu ehf., sem síðan leysti hann í reynd undan henni að hluta og staðfesti það með áðurgreindu bréfi 18. júní 1999. Liggur ekkert fyrir um að stefndi hafi nokkru sinni sjálfur komið þessari skuldbindingu á framfæri við Sparisjóð Bolungarvíkur og þannig gefið honum loforð um að framselja bankaábyrgðina. Áfrýjandi hefur ekki borið því við að stefndi hafi við annað tækifæri lýst yfir framsali bankaábyrgðarinnar. Að þessu gættu getur áfrýjandi ekki kallað til réttinda yfir henni á grundvelli framsals frá stefnda eða loforðs um það.

Stefndi hefur í málflutningi sínum meðal annars dregið í efa að fiskurinn, sem kaupin við Rauðsíðu ehf. tóku til, hafi að réttu lagi fallið undir þau veðréttindi, sem félagið veitti í afurðum sínum og rekstrarvörum með samningnum um framleiðslulán frá 16. júní 1998. Án tillits til ágreinings aðilanna um það efni verður ekki litið fram hjá því að hvorki verður fundin stoð í samningnum né ákvæðum 32. gr., sbr. 27. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð fyrir rétti áfrýjanda til að ráðstafa til veðhafa án sérstakrar heimildar andvirði veðsettra afurða, sem hann fær í hendur með greiðslu handa öðrum en veðsala. Stefndi, sem hér var réttur viðtakandi greiðslunnar, veitti aldrei slíka heimild, en til þess hefði hann einn getað verið bær eins og atvikum var háttað. Þegar af þessum ástæðum getur áfrýjandi ekki borið fyrir sig ætluð veðréttindi sem grundvöll fyrir því að ráðstafa greiðslunni á annan veg en vilji rétts viðtakanda stóð til.

Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Sparisjóðabanki Íslands hf., greiði stefnda, E-kk-þgf P-kk-þgf, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.