704/2012

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi M og K er risið hafði við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna loka óvígðrar sambúðar. Talið var að K hefði hvorki tekist að sýna fram á að hún hefði lagt fram fé til kaupa á íbúðarhúsi, sem var þinglýst eign M, né að hún hefði eftir það greitt af lánum sem tekin voru til kaupa á húsinu. Þrátt fyrir það var talið, með vísan til ýmissa atriða varðandi sambúð og fjármál þeirra, að dæma bæri K 20% hlutdeild í fasteigninni. Bein framlög K til kaupa á sumarhúsi höfðu numið 15% af kaupverði og þótti K því hafa sýnt fram á að með þeim hefði hún öðlast 15% eignarhlutdeild í sumarhúsinu, þótt opinberri skráningu eignarheimildar hefði verið hagað á annan veg. Að öðru leyti var ekki fallist á kröfur K um hlutdeild í eignum M.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Ný gögn bárust réttinum eftir það. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2012, þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningi í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli aðila vegna loka óvígðrar sambúðar þeirra. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Endanlegar dómkröfur sóknaraðila eru þær í fyrsta lagi að fasteignin A komi við opinber skipti til fjárslita milli aðila þannig að 30% eignarinnar komi í hlut hennar og 70% í hlut varnaraðila. Í öðru lagi að aðrar eignir aðila sem til staðar voru við slit óvígðrar sambúðar, það er sumarhús að B, ökutæki og bankainnstæður á beggja nafni komi til skipta milli aðila að jöfnu. Í þriðja lagi að varnaraðili greiði sóknaraðila helming húsaleigukostnaðar hennar á tímabilinu frá mars 2010 til jafnlengdar 2012 eða alls 2.000.000 krónur. Í fjórða lagi að hafnað verði að aðrar eignir eða skuldir verði teknar með við fjárslitin. Í fimmta lagi að kostnaður við fjárslitin verði greiddur af varnaraðila. Þá er gerð krafa um málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar.

I

Með hinum kærða úrskurði var vísað frá dómi kröfu sóknaraðila um að varnaraðili greiði henni húsaleigukostnað á tímabilinu frá mars 2010 til jafnlengdar 2012. Þá var og vísað frá dómi kröfu hvors aðila um sig um að gagnaðilinn greiddi einn kostnað við fjárslitin. Samkvæmt þessu hefur ekki verið leyst efnislega úr framangreindum kröfum í héraði en af því leiðir að sóknaraðili getur hvoruga kröfuna haft uppi fyrir Hæstarétti.

Málsatvikum er skilmerkilega lýst í hinum kærða úrskurði ásamt þeim atriðum sem málsaðilar deila um, málsástæðum þeirra og lagarökum. Eins og þar greinir voru aðilar í óvígðri sambúð í tæp átta ár, en sambúðin mun hafa staðið yfir frá miðju ári 2002 og fram í ársbyrjun 2010, og eignuðust þau tvö börn á sambúðartímanum. Í hinum kærða úrskurði er og lýst eigna- og skuldastöðu málsaðila við upphaf sambúðar, en samkvæmt því sem þar kemur fram átti varnaraðili íbúð að C en sóknaraðili bifreið sem samkvæmt skattframtali árið 2003 var seld fyrir 450.000 krónur.

Meðan á sambúðinni stóð var sóknaraðili ýmist í námi, hlutastarfi eða fullu starfi auk þess að vera í orlofi vegna barnsburðar. Launatekjur hennar á sambúðartímanum voru árið 2002 samtals 2.085.954 krónur, árið 2003 voru þær 1.399.783 krónur, árið 2004 samtals 1.438.493 krónur, árið 2005 voru þær 2.196.494 krónur, árið 2006 voru tekjurnar 340.005 krónur, árið 2007 samtals 402.335 krónur, árið 2008 voru tekjurnar 2.525.670 krónur og árið 2009 voru þær 3.830.233 krónur. Launatekjur varnaraðila árið 2002 voru 3.436.952 krónur, árið 2003 voru tekjur hans 3.558.353 krónur, árið 2004 voru tekjur hans 3.731.467 krónur, árið 2005 voru tekjurnar 3.125.108 krónur, árið 2006 voru þær 3.954.974 krónur, árið 2007 samtals 3.708.922 krónur, árið 2008 voru tekjurnar 4.622.432 krónur og árið 2009 voru þær 5.418.122 krónur. Auk launatekna naut varnaraðili óverulegra fjármagnstekna sum árin.

Meðan á sambúð aðila stóð tók sóknaraðili námslán sem mun hafa runnið til heimilisreksturs aðila. Sóknaraðili lauk námi á árinu 2008 en á sameiginlegu skattframtali aðila ári síðar kemur fram að fjárhæð lánsins hafi við námslok verið 4.136.696 krónur. Sóknaraðili kveður fjárhæð lánsins nú vera um 5.600.000 krónur en fyrir liggur að fjárhæð þess árið 2009 var 4.561.477 krónur. Báðir málsaðilar munu hafa greitt kostnað vegna heimilisreksturs.

Málsaðilar munu báðir hafa á sambúðartímanum keypt notaðar bifreiðir sem varnaraðili gerði upp og seldar voru, en fyrir liggur að varnaraðili, sem er bifreiðasmiður, mun hafa verið ráðandi í þeim viðskiptum þótt sóknaraðili hafi tekið þátt í þeim að hluta. Þannig má af skattframtölum aðila ráða að á árunum 2002 til 2009 hafi sóknaraðili alls keypt og selt 21 bifreið.

Við slit sambúðarinnar var varnaraðili einn þinglýstur eigandi raðhússins að A þar sem aðilar héldu sameiginlegt heimili. Varnaraðili skuldar fasteignalán vegna þeirrar fasteignar en fyrir liggur að hann hefur alla tíð greitt afborganir og vexti af láninu en sóknaraðili ekki. Þá var varnaraðili einn þinglýstur eigandi sumarhússins að B en eignin mun því sem næst vera veðbandalaus.

Við lok sambúðarinnar voru aðilar hvort um sig skráðir eigendur tiltekinna ökutækja og bankainnstæðna. Ekki virðist ágreiningur um að sex ökutæki hafi þá verið í eigu málsaðila en þar er um að ræða fjórar bifreiðir og tvö vélhjól. Er sambúðinni lauk var sóknaraðili einn skráður eigandi ökutækisins [...], sem er [...] bifhjól, en varnaraðili einn skráður eigandi ökutækjanna [...], [...], [...], [...], [...] og [...], en þetta er sú ökutækjaeign sem kröfur sóknaraðila taka til. Samkvæmt skattframtölum aðila fyrir árið 2009 námu bankainnstæður sóknaraðila við lok þess árs alls 39.631 krónu en varnaraðila 405.468 krónum. Voru þau samsköttuð tvö síðustu árin sem sambúðin varði, það er skattárin 2008 og 2009.

II

Ágreiningslaust er með málsaðilum að viðmiðunardagur skipta er 1. febrúar 2010. Á þeim degi var varnaraðili eins og áður er fram komið einn þinglýstur eigandi fasteignarinnar að A og sumarhússins að B.

Ekki nýtur við lögfestra reglna um skipti eigna og skulda við slit óvígðrar sambúðar. Á grundvelli dómvenju, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 1. júní 2011 í máli nr. 254/2011 og 11. júní 2008 í máli nr. 302/2008, hefur myndast sú regla, að við slit sambúðar beri að líta á sambúðarfólk sem tvo sjálfstæða einstaklinga og sú meginregla þá talin gilda að hvor aðila taki sínar eignir og beri ábyrgð á sínum skuldum. Opinber skráning eigna og þinglýstar eignarheimildir verða lagðar til grundvallar um eignarráðin nema sá, er gerir tilkall til eignarréttar, sem ekki fær samrýmst opinberri skráningu, leiði annað í ljós. Í samræmi við þetta hvílir á sóknaraðila sönnunarbyrði fyrir því að hún hafi innt af hendi bein og óbein framlög til eignamyndunar á sambúðartímanum og er sönnun í þeim efnum forsenda þess að fallist verði á kröfu hennar um að skipting eigna við samvistarslitin skuli vera á annan veg en eignaskráning ber með sér.

Sóknaraðili hefur hvorki sýnt fram á að hún hafi lagt fram fé til kaupa á íbúðarhúsinu að A á sínum tíma né að hún hafi eftir það greitt af lánum sem tekin voru til kaupa á húsinu. Við úrlausn þess hvort sóknaraðili hafi þrátt fyrir þetta öðlast hlutdeild í þeirri eign, sem koma eigi til skipta milli aðila við fjárslit þeirra, er til þess að líta, sem áður greinir, að sambúð hennar og varnaraðila stóð í átta ár, þau héldu sameiginlegt heimili, áttu sama lögheimili og eignuðust á sambúðartímanum tvö börn. Samkvæmt skattframtölum málsaðila fyrir umrætt tímabil, en framtölin eru opinberar heimildir um tekjur þeirra og þeim skylt að viðlagðri refsiábyrgð að greina þar satt og rétt frá, höfðu þau bæði tekjur á sambúðartímanum. Tekjur varnaraðila voru þó heldur meiri, enda sóknaraðili heimavinnandi hluta sambúðartímans eða í námi. Á hinn bóginn er fram komið að varnaraðili tók námslán á sambúðartímanum og virðist ágreiningslaust að andvirði þess ásamt þeim tekjum sem varnaraðili að öðru leyti hafði varði hún til sameiginlegra þarfa heimilisins, en slíkt hið sama gerði varnaraðili einnig að einhverju marki. Þegar til þessa er litið og það haft í huga að rík fjármálaleg samstaða var með málsaðilum að öðru leyti, meðal annars í sameiginlegum bifreiðaviðskiptum, verður lagt til grundvallar að sóknaraðili hafi sýnt fram á að með framangreindum framlögum hafi hún öðlast hlutdeild í eignamyndun á sambúðartímanum. Hvað íbúðarhúsnæðið að A varðar þykir sú hlutdeild í ljósi atvika málsins hæfilega metin 20%.

Varnaraðili festi árið 2008 kaup á sumarhúsi að B með kaupsamningi 5. september 2008 og var kaupverð hans 10.000.000 krónur. Það var greitt með nánar tilgreindum þremur skuldlausum bifreiðum, en fyrir liggur að ein þeirra var skráð eign sóknaraðila. Samkvæmt kaupsamningnum um sumarhúsið var virði bifreiðar sóknaraðila 1.500.000 krónur en heildarvirði bifreiðanna þriggja 10.000.000 krónur. Því námu bein framlög hennar til kaupa á sumarhúsinu 15% af kaupverðinu og hefur sóknaraðili samkvæmt því sýnt fram á að með beinum framlögum til kaupanna hafi hún öðlast 15% eignarhlutdeild í sumarbústaðnum, þótt opinberri skráningu eignarheimildar hafi verið hagað á annan veg.

Að öðru leyti er með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar staðfest niðurstaða hans um skiptingu eigna og skulda málsaðila við fjárslit þeirra.

Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Viðurkennt er að við fjárslit sóknaraðila, K, og varnaraðila, M, komi í hlut sóknaraðila 20% eignarhlutdeild í fasteigninni A og 15% eignarhlutdeild í sumarhúsi að B.

Hinn kærði úrskurður er að öðru leyti staðfestur um annað en málskostnað.

Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.