14/2020

Í málinu krafðist A þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda íslenska ríkisins á því líkamstjóni sem hann kvaðst hafa orðið fyrir af völdum lögreglu við handtöku árið 2010. Við handtökuna fór A í hjartastopp og hlaut við það dreifðan heilaskaða. Í málinu lágu fyrir fjórar matsgerðir sérfræðinga um orsakir þess að hjarta A hætti að slá. Af þeim var ráðið að ástand A þegar hann var handtekinn hafi verið frumorsök þess að hjarta hans stöðvaðist og að ofsafengin viðbrögð hans við handtökunni hafi átt þátt í eða aukið líkurnar á hjartastoppinu. Matsmenn voru hins vegar ekki sammála um hvort og þá hversu líklegt væri að hjarta A hefði stöðvast enda þótt ekki hefði komið til handtökunnar. Var það mat héraðsdóms og Landsréttar, sem skipaðir höfðu verið sérfróðum meðdómsmönnum, að A hefði ekki lánast sönnun um orsakatengsl á milli handtöku og líkamstjóns og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu. Í málinu reyndi því á hvort efni væru til að víkja frá almennum reglum um sönnun orsakatengsla. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar atvik áttu sér stað hefði ekki í lögum verið mælt fortakslaust fyrir um sérstaka rannsókn þegar maður andaðist eða yrði fyrir stórfelldu líkamstjóni í tengslum við störf lögreglu, óháð því hvort grunur væri um refsivert brot. Allt að einu hefði lögreglu borið að rannsaka slys og aðrar ófarir, sbr. 2. málslið 2. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Taldi Hæstiréttur að eins og málið hafi legið fyrir hefðu ekki verið efni til að ráðast í frekari rannsókn á aðgerðum lögreglu. Þá þótti nægjanlega upplýst um aðdraganda að handtöku A og hvernig staðið hefði verið að framkvæmd hennar. Með ítarlegum matsgerðum hefði aftur á móti ekki tekist að leiða í ljós læknisfræðilegar ástæður þess að A hefði fengið krampa, hætti að anda og hjarta hans stöðvaðist og hvort handtakan hefði haft þar áhrif. Að þessu gættu þóttu ekki rök til að slaka á kröfum til sönnunar eða láta ríkið bera hallann af því að ekki hefði tekist að leiða í ljós orsakatengsl milli handtökunnar og líkamstjóns A. Var ríkið því sýknað af kröfu A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf E-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Á-kk-nf K-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómarar.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. mars 2020. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verið ómerktur og að málinu verði vísað heim til Landsréttar til löglegrar meðferðar. Til vara krefst áfrýjandi þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á því varanlega líkamstjóni sem hann kveðst hafa orðið fyrir 11. maí 2010 af völdum lögreglu við handtöku. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi höfðaði mál þetta til viðurkenningar á bótaskyldu vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir vegna heilaskaða þegar hjarta hans hætti að slá við handtöku lögreglu 11. maí 2010. Varanleg örorka hans vegna tjónsins hefur verið metin 100% og varanlegur miski 100 stig.

Með héraðsdómi var stefndi sýknaður af kröfunni og var sú niðurstaða staðfest með hinum áfrýjaða dómi. Þessi niðurstaða hins áfrýjaða dóms var reist á því að orsakatengsl milli aðgerða lögreglu við handtökuna og þess líkamstjóns sem áfrýjandi varð fyrir væru ósönnuð. Jafnframt voru ekki talin efni til þess að leggja sönnunarbyrðina á stefnda um að orsakatengsl væru ekki fyrir hendi og létta henni þannig af áfrýjanda.

Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að úrslit málsins vörðuðu sérstaklega mikilvæga hagsmuni áfrýjanda. Jafnframt var talið að dómur í því gæti haft fordæmisgildi og þá einkum um tilhögun sönnunarbyrði.

II

Í bréfi Neyðarlínunnar ohf. 23. maí 2019, þar sem svarað var fyrirspurn vegna útkalls 11. maí 2010, kemur fram að klukkan 11.46:43 þann dag hafi borist tilkynning um blóðugan mann sveiflandi golfkylfu við [...]. Í kjölfarið hafi verið send sjúkrabifreið á vettvang og fjarskiptamiðstöð lögreglu gert viðvart. Klukkan 11.49:48 hafi tilkynnandi hringt aftur og greint frá því að maðurinn hafi fært sig í átt að leikskóla á svæðinu. Tilkynnanda hafi þá verið gefið samband við fjarskiptamiðstöð lögreglu.

Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að borist hafi tilkynning um mann vopnaðan golfkylfu fyrir utan [...]. Þegar lögregla nálgaðist vettvang hafi borist önnur tilkynning um að maðurinn hafi hlaupið í átt að kirkju í nágrenninu. Við komu lögreglu á vettvang hafi henni verið greint frá því að maðurinn hafi hlaupið inn í kjallaraíbúð að [...]. Lögregla hafi knúið þar dyra og hitt fyrir húsráðanda, B, sem hafi sagt að maðurinn hafi komið hlaupandi, hálfnakinn, klæddur gallabuxum og barið á stofuglugga og síðan útidyrnar. Við það hafi makast einhvers konar sósa á rúðurnar en B hafi talið manninn hafa lent í slysi því að hann hafi virst blóðugur. B hafi hleypt manninum inn og boðið honum að fara í sturtu. Það hafi hann gert en í sturtunni hafi hann öskrað og látið undarlega. Í skýrslunni segir síðan að lögreglumenn hafi farið inn í baðherbergið og hitt áfrýjanda fyrir í sturtunni. Hann hafi öskrað og látið mjög einkennilega, barið í veggi og kúgast. Reynt hafi verið að ræða við hann en hann ekki virst veita lögreglu neina athygli. Lögreglumenn hafi því þurft að fara inn í sturtuna og skrúfa fyrir vatnið en þegar aftur hafi verið reynt að ræða við áfrýjanda hafi hann orðið svo æstur að færa hafi þurft hann í handjárn. Einnig hafi verið nauðsynlegt að bensla fætur hans þar sem hann hafi ítrekað sparkað til lögreglu. Rétt eftir að sjúkrabifreið hafi komið á vettvang hafi borist tilkynning frá lögreglu um að áfrýjandi væri hættur að anda og að enginn hjartsláttur hafi fundist hjá honum. Áfrýjandi hafi síðan verið fluttur með forgangi á Landspítala við Hringbraut og hafi lögreglubifreið ekið með sjúkrabifreiðinni til að leiðin yrði greiðfærari.

Einnig kemur fram í frumskýrslu lögreglu að fólk á vettvangi hafi greint frá því að áfrýjandi byggi á 4. hæð að [...]. Lögregla hafi farið þangað og íbúðin þá verið mannlaus. Þar hafi allt verið á tjá og tundri, innanstokksmunir legið á hliðinni og rauðar slettur verið á gólfi, veggjum og lofti. Jafnframt hafi ætluð kannabisefni verið á gólfinu og nokkuð af reiðufé víðs vegar um íbúðina. Þá hafi verið búið að kasta munum fram af svölum íbúðarinnar, þar á meðal nokkuð stórum flatskjá, útvarpstæki, glerplötu af stofuborði og sturtuhengi.

Í kjölfar þessara atvika tók lögregla skýrslu af þeim sem hún hitti á vettvangi. Í skýrslu af C kom fram að áfrýjandi hefði kvöldið áður og fram á nótt verið heima hjá vitninu. Áfrýjandi hefði verið „gjósandi“ sem hefði lýst sér í því að hann var mjög „ör og hreinskilinn“. Áfrýjandi hefði talað og talað þar til vitnið sofnaði en þegar það vaknaði morguninn eftir hefði hann verið farinn. Um hádegið hefði vitnið hringt í vin sinn og spurt hvort hann vissi hvar áfrýjandi væri en vinurinn hefði sagst hafa slæma tilfinningu vegna „stigvaxandi ástands“ áfrýjanda. C kvaðst þá hafa farið að [...] en þegar hann kom þangað hefði lögregla verið komin á vettvang. Í skýrslu D, sem var búsettur á jarðhæð beint fyrir neðan þar sem áfrýjandi bjó, kom fram að nágranni hefði reynt að kalla til áfrýjanda og segja honum að hætta að henda hlutum niður úr íbúðinni. Áfrýjandi hefði þá komið með golfkylfu og ógnað nágrannanum. Í skýrslu af E kom fram að hann hefði verið að störfum heima hjá sér að [...] með opna svalahurð þegar hann heyrði dynk. Vitnið kvaðst hafa kannað þetta og séð hlutum hent af svölum íbúðar á 4. hæð. Vitnið sagðist hafa kallað athugasemd af þessu tilefni en síðan hlaupið upp í íbúðina en engan hitt þar. Hefði hann þá farið út og komið að áfrýjanda berum að ofan í annarlegu ástandi og hefði hann virst vera blóðugur. Áfrýjandi hefði náð í golfkylfu og beðið vitnið um að hringja ekki í lögreglu. Áfrýjandi hefði síðan tekið upp á því að rífa í sundur „Agel“-bréf, sem er orkugel, og hefði kreist innihaldið úr þeim yfir sig og ítrekað talað um að „allt væri að fara til fjandans“. Hann hefði síðan horfið á braut í átt að leikskóla í nágrenninu. Einnig kom fram hjá E að nágrannakona hefði verið þarna og virst vera skelkuð. Þetta mun hafa verið F en í skýrslu hennar hjá lögreglu kom fram að hún hefði orðið vör við að verið væri að kasta einhverju niður á pallinn hjá sér. Hún hefði svo heyrt E kalla og litið út og séð þá muni sem hent hefði verið af hæðinni fyrir ofan. Því næst hefði hún farið út og hringt í lögreglu að ábendingu E en skömmu síðar hefði áfrýjandi komið, hellt í sig einhverjum vökva og náð í golfkylfu í bifreið sinni. Áfrýjandi hefði svo tekið á rás og hlaupið í átt að leikskóla í grenndinni.

Í dagbók lögreglu kemur fram að eftir að áfrýjandi hafi verið færður í handjárn og fætur hans benslaðir hafi verið óskað eftir sjúkrabifreið og stórri lögreglubifreið til að flytja áfrýjanda á lögreglustöð. Skömmu síðar hafi hann fengið krampa og kastað upp. Þá hafi hann verið færður á hliðina svo að ælan ætti greiða leið úr vitum hans. Þetta hafi gerst fimm til sex sinnum en þá hafi hann hætt að anda og enginn hjartsláttur fundist. Þegar í stað hafi verið hafnar tilraunir til endurlífgunar og óskað eftir sjúkrabifreið með forgangi sem hafi komið fljótt á vettvang. Eftir um 25 mínútur hafi fundist hjartsláttur og áfrýjandi verið fluttur í sjúkrabifreið með lögreglufylgd á Landspítala við Hringbraut.

Í dagbók lögreglu var einnig fært 21. maí 2010 að nafngreindur hjartalæknir hefði haft samband og upplýst lögreglu um að ástand áfrýjanda væri mjög bágborið. Hann væri með miklar heilaskemmdir og meðvitundarlaus. Jafnframt að hann væri með vöðvarof sem ylli því að efni er stífluðu nýrun færu út í blóðrásina. Það hefði orðið þess valdandi að hann hefði fengið hjartastopp. Þá hefði komið fram hjá lækninum að áfrýjandi hefði ekki verið með áverka sem skýrt gætu ástand hans og ekkert benti til þess að átök lögreglu við hann hefðu nokkuð með ástand hans að gera.

Loks var fært í dagbók lögreglu að tekin hefði verið ákvörðun um að fella niður sakamál á hendur áfrýjanda. Af hálfu stefnda hefur verið gefin sú skýring á því að slæmt heilsufar áfrýjanda hafi komið í veg fyrir að hann yrði saksóttur.

Þegar nokkuð var liðið frá atvikum eða 3. desember 2013 gaf B, húsráðandi íbúðar að [...], þar sem áfrýjandi var handtekinn, skýrslu hjá lögreglu. B kom einnig fyrir dóm í vitnamáli 30. september 2015 og við aðalmeðferð málsins í héraði. Þá gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi þeir lögreglumenn sem komu að handtöku áfrýjanda. Þessum vitnisburðum um handtökuna og atvikum í kjölfar hennar, þegar hjarta áfrýjanda hætti að slá, er skilmerkilega lýst í héraðsdómi og hinum áfrýjaða dómi.

III

1

Áfrýjandi fékk hjartalækni og lögmann dómkvadda til að skila matsgerð um afleiðingar líkamstjónsins sem hann varð fyrir. Í matsgerð þeirra 10. september 2014 voru afleiðingar tjónsins taldar vera 100% varanleg örorka en varanlegur miski var metinn 100 stig.

Jafnframt var þess farið á leit að matsmennirnir gæfu álit sitt á því hvort orsakatengsl væru milli valdbeitingar lögreglu við handtökuna og þess líkamstjóns sem áfrýjandi varð fyrir. Ef svo væri ekki talið var óskað eftir áliti á því hver væri líklegasta orsök líkamstjónsins. Í matsgerðinni var komist að þeirri niðurstöðu að ekki væru orsakatengsl milli valdbeitingar lögreglu og þess líkamstjóns sem áfrýjandi varð fyrir. Töldu matsmennirnir líklegustu skýringuna á hjartastoppi áfrýjanda, sem valdið hefði dreifðum heilaskaða vegna súrefnisskorts, vera það sturlunar- eða geðrofsástand sem hann virtist hafa verið í ásamt lífshættulegri brenglun á sýrustigi blóðs og gríðarlegri hækkun á vöðvaensímum. Allt þetta mætti tengja við ofneyslu á orkugeli eða orkudrykkjum í aðdraganda tjónsins. Þó var tekið fram að þekkt væri að einstaklingar í annarlegu ástandi, sem beittir væru valdi, færu í hjartastopp og væri þá oft einhver hækkun á vöðvaensímum. Hins vegar væri afar ósennilegt að sú mikla hækkun sem varð á vöðvaensímum áfrýjanda tengdist eingöngu handtökunni, þótt hún ætti þar einhvern þátt, heldur væri líklegra að hækkunin yrði að mestu rakin til mikilla æfinga og athafna hans í aðdraganda tjónsins.

2

Áfrýjandi fékk aftur dómkvadda matsmenn og síðar yfirmatsmenn til að skila undir- og yfirmati um fjögur álitaefni. Í fyrsta lagi hvort valdbeiting lögreglu við handtöku gæti verið ein af orsökum þess að áfrýjandi fór í hjartastopp. Ef svo væri var þess farið á leit að greint yrði á milli orsaka tjónsins. Í öðru lagi hvort efnið Agel, sem vísað væri til í gögnum málsins og talið væri að áfrýjandi hefði tekið inn í óhóflegu magni í aðdraganda líkamstjónsins, hefði að geyma efni sem gætu ein og sér orsakað hjartastopp. Í þriðja lagi hvort áfrýjandi hefði farið í hjartastopp ef ekki væri fyrir valdbeitingu lögreglu og í fjórða lagi hvort líklegt væri að hjarta hans hefði hætt að slá ef hann hefði fengið að halda áfram óáreittur í sturtu í stað þess að vera handtekinn með þeim hætti sem gert var.

Undirmatsgerðinni var skilað 11. júní 2016 en að henni stóðu lyf- og hjartalæknir og geðlæknir. Í svörum við fyrstu og þriðju spurningunni var því hafnað að valdbeiting lögreglu væri ein af orsökum tjónsins. Til stuðnings því tóku þeir fram að áfrýjandi hefði verið í „asystólu“ við fyrstu greiningu sem þýði að engin rafvirkni hafi verið í hjartanu. Það gæti bent til þess að hjartastoppið væri í kjölfar öndunarstopps. Það kæmi til vegna krampa og uppkasta, áfrýjanda svelgdist á og hluti magainnihalds færi í öndunarfærin. Ástæða þess að hann hefði fengið krampa og kastað upp gæti tengst mikilli áreynslu vegna átaka við lögreglu verandi mjög örvaður. Orsök þeirrar örvunar væri ekki þekkt og sú undirliggjandi ástæða ein og sér gæti einnig hafa valdið krömpum og uppköstum með sömu hættu á ásvelgingu og öndunarstoppi. Þannig mætti færa rök fyrir því að áfrýjandi hefði óáreittur í sturtunni getað fengið hjartastopp vegna þess ástands sem hann var í og þá jafnvel ekki fengið hjálp fyrr en um seinan ef lögregla hefði ekki haft afskipti af honum. Því megi allt eins leiða líkur að því að lögregla hefði bjargað áfrýjanda. Samkvæmt þessu var svarið jákvætt við fjórðu spurningunni um hvort áfrýjandi hefði allt að einu getað lent í hjartastoppi. Annarri spurningunni um hvort efnið Agel gæti í óhóflegu magni valdið hjartastoppi töldu matsmenn svo ekki vera þótt þeir gætu ekki fullyrt um það ef efnið væri tekið í gríðarlegu magni.

Að yfirmatsgerð 1. mars 2017 stóðu hjartalæknir, geðlæknir og taugalæknir. Þar voru nefndar ýmsar ástæður sem gætu valdið hjartastoppi en þær taldar ólíklegar í tilviki áfrýjanda. Aftur á móti væri þekkt að líkamleg valdbeiting gegn órólegum einstaklingi gæti leitt til hjartastopps. Þessu hefði einkum verið lýst í tengslum við handtökur lögreglu og við meðferð órólegra geðsjúklinga. Valdbeiting sem fælist í því að reigja háls á ákveðinn hátt og/eða halda manni niðri gæti truflað öndun verulega vegna þess að háls lokist og/eða þind gæti ekki sinnt öndunarhreyfingum. Afleiðing af slíkri valdbeitingu gæti verið köfnun og svo hjartastopp. Jafnframt væri óumdeilt að valdi hefði verið beitt í umræddu tilfelli, þótt vissulega væri ómögulegt að vita nákvæmlega hvaða tökum var beitt og hvaða áhrif þau höfðu á líkamsstarfsemi áfrýjanda. Einnig væri óumdeilt að hann hefði á þessum tíma verið órólegur og æstur. Í samræmi við þetta svöruðu yfirmatsmennirnir fyrstu spurningunni þannig að líklegt væri að valdbeiting við handtökuna hefði átt þátt í að valda hjartastoppinu. Einnig tóku þeir fram að aðrir þættir gætu hafa verið meðvirkandi. Annarri spurningunni um áhrif efnisins Agel svöruðu yfirmatsmennirnir þannig að ekkert kæmi fram í gögnum um að þetta fæðubótarefni innihéldi koffín eða önnur skaðleg efni. Ekkert benti því til að inntaka þess hefði átt þátt í að hjarta áfrýjanda hætti að slá. Að því er varðaði þriðju spurninguna um hvort áfrýjandi hefði farið í hjartastopp ef ekki væri fyrir valdbeitingu lögreglu og fjórðu spurninguna um hvort líklegt væri að það hefði gerst ef lögregla hefði ekki haft afskipti af honum í sturtunni tóku yfirmatsmenn fram að útilokað væri að svara þessum spurningum játandi eða neitandi með vissu.

3

Í tilefni af máli sem áfrýjandi höfðaði gegn Verði tryggingum hf. vegna sama líkamstjóns aflaði hann matsgerðar geðlæknis 25. september 2017 um andlega heilsu sína við handtökuna. Annars vegar óskaði áfrýjandi eftir mati á því hvort viðbrögð hans við handtökunni hefðu verið ósjálfráð og hins vegar hvert hefði verið andlegt ástand hans og að hvaða marki hann hefði getað gert sér grein fyrir gerðum sínum og afleiðingum þeirra. Um fyrra atriðið tók matsmaðurinn fram að öll viðbrögð áfrýjanda og gerðir hans hefðu verið algjörlega ósjálfráð en um það síðara sagði hann að áfrýjandi hefði ekki gert sér neina grein fyrir gerðum sínum og afleiðingum þeirra. Til skýringar á niðurstöðum sínum tók matsmaðurinn fram að áfrýjandi hefði augljóslega verið í alvarlegu geðrofi með óráði þegar hann í aðdraganda handtökunnar tók upp á því að henda munum út úr íbúð á 4. hæð. Taldi matsmaðurinn að ástand áfrýjanda passaði vel við sjaldgæft heilkenni sem nefnt væri „Lethal Catatonia“. Það skiptist í hægara form „retarded type“ og mun sjalfgæfara æsingsform „excited type“. Á þetta heilkenni reyndi helst hjá ungum einstaklingum. Áður hefði verið talið að þetta væri undirgerð geðklofa en nú væri talið að þetta gæti komið til hjá einstaklingum með ýmsa sjúkdóma, sérstaklega geðhvörf. Orsakirnar væru óþekktar og yrðu ekki skýrðar.

Um æsingsform heilkennisins tók matsmaður fram að það einkenndist af miklum hreyfióróa sjúklings, hækkuðum hita, breytingu á meðvitund og truflun í ósjálfráða taugakerfinu. Þetta ástand gæti leitt til dauða á skömmum tíma og í sumum rannsóknum væri dánartíðni talin vera 20 til 30%. Lýst væri fjölgun hvítra blóðkorna og hækkun á vöðvaensímum, sem gæti leitt til nýrnabilunar. Þetta taldi matsmaður koma vel heim og saman við tilvik áfrýjanda en hjá honum kæmi fram mjög mikill og tilgangslaus hreyfiórói þegar hann henti munum úr íbúðinni. Hann hefði hlaupið hálfnakinn nær 500 metra, bankað upp á hjá ókunnugum manni, verið greinilega mjög ruglaður og kælt sig í sturtu þegar hann var handtekinn. Hann hefði farið í krampa og síðan í hjartastopp, verið lífgaður við og fluttur á gjörgæsludeild. Þar hefði komið fram gífurleg hækkun á vöðvaensímum með mikilli truflun á sýrubasajafnvægi líkamans. Í upphafi hefði hiti hans lækkað aðeins en síðan hækkað sem talið var stafa af „central“-ástæðum. Þá hefði verið fjölgun á hvítum blóðkornum við komu áfrýjanda á sjúkrahús.

IV

Áfrýjandi reisir kröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms í fyrsta lagi á því að ekki hafi verið fallist á þá beiðni hans í greinargerð til Landsréttar að yfirmatsmenn yrðu leiddir fyrir réttinn til skýrslugjafar svo að þeir gætu skýrt frekar niðurstöður sína í ljósi gagnrýni á þær í héraðsdómi. Jafnframt hafi ekki verið fallist á að leiða fyrir réttinn nafngreindan lögreglufulltrúa sem vann að rannsókn málsins til að skýra hvernig handtökunni var lýst í sjúkraskrá Landspítalans. Þar sé þagað um hvernig gengið hafi að handjárna áfrýjanda og bensla fætur hans, auk þess sem ekki kæmi fram að hjarta hans hefði hætt að slá meðan á átökum við lögreglu stóð. Þessari ástæðu fyrir ómerkingu hins áfrýjaða dóms verður hafnað þegar af þeirri ástæðu að enginn áskilnaður var gerður í áfrýjunarstefnu til Landsréttar um að vitni yrðu leidd fyrir réttinn til skýrslugjafar, sbr. e-lið 1. mgr. 155. gr. laga nr. 91/1991, eins og ákvæðið hljóðaði fyrir setningu laga nr. 76/2019. Þess utan voru ekki efni til að leiða aftur fyrir dóm yfirmatsmenn og að auki lögreglufulltrúa vegna skráningar upplýsinga í sjúkraskrá sem haldin er vegna meðferðar sjúklings á heilbrigðisstofnun, sbr. 5. tölulið 3. gr. laga nr. 55/2009 um sjúkraskrár.

Í öðru lagi krefst áfrýjandi ómerkingar hins áfrýjaða dóms þar sem í honum séu ýmsar rangfærslur og nefnir hann meðal annars í því sambandi að sú staðhæfing sé röng í 23. lið dómsins að ekki verði séð að lögreglumönnum hafi mátt vera ljóst við handtökuna að áfrýjandi væri í geðrofi. Á hinum áfrýjaða dómi eru engir þeir annmarkar sem valda því að málið hafi ekki verið dæmt á réttum grundvelli. Verði aftur á móti talið að þar sé að finna einhverjar missagnir yrði úr því bætt hér fyrir dómi við úrlausn málsins að efni til. Þessari ástæðu verður því einnig hafnað. Áfrýjandi hefur ekki teflt fram öðrum ástæðum fyrir ómerkingarkröfu sinni og verður henni því hafnað.

V

1

Áfrýjandi reisir kröfu sína um viðurkenningu á því að stefndi beri skaðabótaskyldu á líkamstjóni sem hann hlaut 11. maí 2010 annars vegar á sakarreglunni og hins vegar hlutlægri bótareglu sem á þeim tíma var að finna í 3. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála en er nú í 3. mgr. 246. gr. laganna.

Til að fallist verði á slíka kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu vegna líkamstjóns þarf að vera fullnægt þeim frumskilyrðum skaðabótaábyrgðar að áfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni og að orsakatengsl séu á milli þess og handtökunnar. Á það við hvort sem bótaábyrgð verður reist á sakarreglunni eða hlutlægri ábyrgð. Í samræmi við almennar reglur skaðabótaréttar hvílir sönnunarbyrði um þessi atriði venjulega á tjónþola.

Svo sem áður er rakið hætti hjarta áfrýjanda að slá í kjölfar handtöku og hlaut hann við það dreifðan heilaskaða. Hefur varanleg örorka hans, sem fyrr greinir, verið metin 100% og varanlegur miski 100 stig. Samkvæmt þessu varð áfrýjandi fyrir mjög miklu líkamstjóni. Að því gættu kemur til skoðunar hvort orsakatengsl verða talin milli tjónsins og aðgerða lögreglu við handtökuna.

Að virtu því sem fram hefur komið í málinu verður að leggja til grundvallar, eins og gert var í hinum áfrýjaða dómi, að hjartsláttur áfrýjanda hafi stöðvast eftir að hann hafði verið færður í handjárn og fótbensli inni á baðherberginu þar sem hann hafði farið í sturtu. Verður jafnframt að fallast á það með Landsrétti að ósannað sé að áfrýjandi hafi í aðdragandanum verið handtekinn með harkalegum hætti þótt lögregla hafi beitt valdi. Ekkert hefur heldur komið fram sem bendir til að þrengt hafi verið að öndunarvegi hans við handtökuna.

Eins og hér hefur verið rakið liggja fyrir í málinu fjórar matsgerðir sérfræðinga um orsakir þess að hjarta áfrýjanda hætti að slá. Einnig gáfu þessir sérfræðingar skýrslur fyrir dómi við aðalmeðferð málsins í héraði og skýrðu nánar niðurstöður sínar. Héraðsdómur og Landsréttur voru skipaðir sérfróðum meðdómsmönnum en á báðum dómstigum var komist að þeirri niðurstöðu að orsakatengsl milli handtöku og líkamstjóns væru ósönnuð. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms, sbr. einkum 55. til 60. liði hans, verður sú niðurstaða staðfest enda hefur ekkert komið fram hér fyrir dómi sem fær henni hnekkt.

2

Þótt sönnunarbyrði um orsakatengsl milli bótaskylds tilviks og tjóns hvíli venjulega á tjónþola eru þess dæmi í dómaframkvæmd að slakað hafi verið á kröfum til þeirrar sönnunar eða jafnvel að sönnunarbyrðinni hafi verið snúið við þannig að hún hafi verið lögð á þann sem tjónþoli beinir kröfu sinni að. Hér má benda á skaðabótamál vegna læknamistaka en þá hefur sönnunarbyrði um orsakatengsl verið lögð á þann sem ber ábyrgð á sjúkrastofnuninni, sbr. dóm Hæstaréttar 10. desember 1992 í máli nr. 162/1992 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 2122, og dóm réttarins 25. október 2012 í máli nr. 6/2012. Einnig má nefna að slakað hefur verið á sönnunarkröfum vegna skaðabótaábyrgðar sérfræðinga eins og lögmanna og verður í þeim efnum bent á dóm Hæstaréttar 25. janúar 2001 í máli nr. 262/2000. Loks skal nefnt að vanræksla atvinnurekanda á því að tilkynna Vinnueftirliti ríkisins um slys á mönnum, í samræmi við 1. og 2. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, hefur í mörgum dómum Hæstaréttar haft þau áhrif að vinnuveitandi þarf að bera hallann af því að málsatvik séu ekki upplýst nægjanlega sökum þess að rannsókn Vinnueftirlitsins hafi ekki farið fram. Um slíkt tilvik má í dæmaskyni benda á dóm Hæstaréttar 13. júní 2013 í máli nr. 20/2013. Ef málsatvik verða hins vegar nægjanlega upplýst þrátt fyrir þá vanrækslu hefur þetta ekki áhrif á sönnunarmatið, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 10. febrúar 2011 í máli nr. 433/2010. Að þessu gættu þarf að leysa úr því hvort efni eru til í þessu máli að víkja frá almennum reglum um sönnun orsakatengsla.

3

Í málinu liggur fyrir að ekki fór fram sérstök rannsókn á aðgerðum lögreglu og handtöku áfrýjanda. Á þeim tíma var ekki í lögum mælt fortakslaust fyrir um að athugun af því tagi færi fram þegar maður andaðist eða yrði fyrir stórfelldu líkamstjóni í tengslum við störf lögreglu, óháð því hvort grunur væri um refsivert brot, eins og síðar var gert með c-lið 1. mgr. 35. gr. a. lögreglulaga nr. 90/1996, svo sem þeim var breytt með lögum nr. 62/2016. Allt að einu bar lögreglu þá eins og nú að rannsaka slys og aðrar ófarir, sbr. 2. málslið 2. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008.

Í tilefni af því að lögregla var kölluð til í því skyni að hafa afskipti af áfrýjanda var rituð frumskýrsla um málið. Þar er lýst atvikum þegar lögregla kom að [...] og ræddi við húsráðanda og handtók síðan áfrýjanda sem hafði farið í sturtu í íbúðinni. Er þar lýst atvikum eftir frásögn þeirra lögreglumanna sem handtóku áfrýjanda og til hvaða úrræða hafi verið gripið. Einnig er lýst vettvangi í íbúð á 4. hæð að [...] þar sem áfrýjandi bjó og helstu upplýsingum sem vitni greindu lögreglu frá um aðdraganda þess að óskað var eftir aðstoð hennar. Lögregla tók síðan skýrslur af þessum vitnum og var það gert fljótlega eftir atburði ef frá er talin skýrsla B, sem búsettur var að [...], en sú skýrsla var tekin þremur og hálfu ári eftir atburði. Af þeirri skýrslu verður þó ekki ráðið að sá dráttur hafi komið að sök því að vitnið lýsti af nákvæmni atvikum í íbúðinni þar sem áfrýjandi var handtekinn. Aðrir voru ekki vitni að þeim atburði nema þeir lögreglumenn sem höfðu afskipti af áfrýjanda. Einnig voru færðar upplýsingar um málið í dagbók lögreglu en þar eru atvik rakin og frásögn lögreglumanns af atburðum. Þar kemur meðal annars fram að sá lögreglufulltrúi sem hafði málið til meðferðar ræddi dagana á eftir við foreldra áfrýjanda og aflaði upplýsinga frá Landspítalanum þar sem hann var til meðferðar. Eins og áður er rakið var fært í dagbók lögreglu 21. maí 2011 að nafngreindur hjartalæknir hefði haft samband við lögreglu og lýst alvarlegu ástandi áfrýjanda. Var haft eftir lækninum að áfrýjandi væri með vöðvarof, sem leysi efni út í blóðrásina er stífli nýrun, en það hefði valdið hjartastoppi. Þá hefði komið fram hjá lækninum að áfrýjandi hefði ekki verið með áverka sem skýrt gætu ástand hans og ekkert benti til þess að átök lögreglunnar við hann hefðu nokkuð með ástand hans að gera.

Eins og málið lá fyrir samkvæmt framansögðu voru að þágildandi lögum ekki efni til að ráðast í frekari rannsókn á því og þá sérstaklega aðgerðum lögreglu í tilefni þess að hún var kölluð til í því skyni að hafa afskipti af áfrýjanda. Jafnframt er með hliðsjón af því sem fram hefur komið nægjanlega upplýst hver var aðdragandinn að handtökunni og hvernig staðið var að framkvæmd hennar. Aftur á móti hefur ekki með ítarlegum matsgerðum tekist að leiða í ljós læknisfræðilegar ástæður þess að áfrýjandi fékk við handtökuna krampa, hætti að anda og hjarta hans stöðvaðist og hvort handtakan hafi haft þar áhrif. Að þessu gættu eru ekki rök til að slaka á kröfum til sönnunar eða láta stefnda bera hallann af því að ekki hefur tekist að leiða í ljós orsakatengsl milli handtökunnar og líkamstjóns áfrýjanda.

4

Samkvæmt öllu framansögðu ber að staðfesta þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að ekki sé fullnægt skilyrðum til að taka til greina kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda vegna líkamstjónsins sem áfrýjandi hlaut 11. maí 2010 þar sem orsakatengsl milli handtöku lögreglu og tjónsins eru ósönnuð.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað verður staðfest.

Um málskostnað og gjafsóknarkostnað hér fyrir dómi fer eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 2.000.000 króna.