257/2002

G ehf. keypti alla heildsölustarfsemi B ehf. á sviði þvottahúsa- og efnalaugavara. Var hinu selda lýst sem heildsölurekstri sem fælist í sölu á sápum til nota í þvottahúsrekstri og öllum lager tengdum heildsölu á þeim sápuefnum, þar með töldum sápudælum. Í málinu deildu aðilar um hvort G ehf. hefði keypt allan lagerinn eða aðeins hluta hans, en strax eftir undirritun kaupsamningsins átti að fara fram á talning á honum. Þá deildu þeir um hvort G ehf. væri bundið við kaup á sápudælum og öðrum einstökum hlutum í lagernum. Í málinu var upplýst að forráðamenn aðilanna stóðu saman að því að telja þann hluta lagersins sem var á neðri hæð geymsluhúsnæðis eftir undirritun kaupsamningsins. Ekki varð hins vegar af því að þeir teldu hinn hlutann þrátt fyrir að B ehf. gengi eftir að svo yrði gert. Fór svo að forráðamaður B ehf. réðst sjálfur í að telja og verðleggja lagerinn á efri hæðinni með aðstoð starfsmanns G ehf. Af hálfu G ehf. var hins vegar viðurkennt að félagið hefði ekki aðeins selt af þeim hluta lagersins, sem það taldi sig hafa keypt, heldur einnig hinum hlutanum. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að B ehf. hafi við þessar aðstæður ekki átt annarra kosta völ en að vinna talninguna með þeim hætti, sem félagið gerði. Sé ósannað að G ehf. hafi af greiðasemi við B ehf. selt eða tekið til sín ýmsan varning af þeim hluta lagersins, sem félagið taldi sig þó ekki hafa keypt. Hafi G ehf. hvorki skilað söluandvirði þessa varnings til B ehf. né haldið því aðskildu frá sínu eigin fé. Var því fallist á kröfu B ehf. um greiðslu úr hendi G ehf. fyrir allan vörulagerinn. Þá var G ehf. talið bundið við kaup á sápudælum eins og öðrum einstökum hlutum í vörulager B ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2002. Hann krefst þess að g-kk-þgf verði gert að greiða sér 1.651.834 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 1.250.612 krónum frá 1. október 2000 til 13. sama mánaðar, af 650.612 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2000, af 1.301.223 krónum frá þeim degi til 1. desember sama árs, af 2.551.834 krónum frá þeim degi til 19. sama mánaðar og af 1.651.834 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 11. september 2002. Hann krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu aðaláfrýjanda og honum dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og honum dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti.

I.

Deila málsaðila er sprottin af samningi þeirra 16. ágúst 2000, en samkvæmt 1. gr. hans keypti gagnáfrýjandi „alla heildsölustarfsemi seljanda á sviði þvottahúsa- og efnalaugavara.“ Í 2. gr. er nánari lýsing hins selda þar sem segir að um sé að ræða „heildsölurekstur sem felst í sölu á sápum til nota í þvottahúsrekstri og allan lager tengdan heildsölu á þeim sápuefnum, þ.m.t. sápudælur.“ Segir í sömu grein að hluti samningsins sé framsal á samstarfssamningum aðaláfrýjanda við Fönn ehf. og Grýtu hraðhreinsun ehf., þar sem kveðið sé á um kaupskyldu þessara félaga á þvottaefnum af aðaláfrýjanda. Í greininni segir einnig að forsendur samningsins miðist við 40% „meðalálagningu og meðalsölu“ til nefndra viðskiptamanna og fjárhæðir í þeim viðskiptum síðan nánar tilgreindar. Í 3. gr. er kveðið á um kaupverð, en í 1. mgr. þeirrar greinar segir að það skuli vera 2.800.000 krónur „auk matsverðs á lager skv. 2. mgr. og veltutengdri viðbótargreiðslu skv. 3. mgr.“ Umrædd 2. mgr. 3. gr. hljóðar svo: „Strax eftir undirritun kaupsamnings þessa skal fara fram talning og mat á lager félagsins sem verðleggst miðað við söluverð án virðisaukaskatts að frádreginni álagningu, sem felur í sér niðurfærslu söluverðs um 28,572%.“ Í 3. mgr. 3. gr. segir síðan að til viðbótar föstu kaupverði samkvæmt 1. mgr. skuli gagnáfrýjandi greiða eingreiðslu eigi síðar en 10. janúar 2001, en fjárhæð hennar ráðist með nánar tilgreindum hætti af meðalsölu fjögurra síðustu mánaða ársins 2000. Ákvæði annarra greina samningsins, sem aðilar hafa vísað til í málinu, er nánar lýst í héraðsdómi.

Enginn ágreiningur er með aðilum um þær greiðslur, sem kveðið er á um í 1. mgr. og 3. mgr. 3. gr. samnings þeirra. Þeir eru hins vegar ekki á eitt sáttir um hvað felist í honum varðandi kaup á vörulager aðaláfrýjanda og um verð fyrir hann. Heldur aðaláfrýjandi fram að samið hafi verið um að gagnáfrýjandi skyldi kaupa allan vörulagerinn að engu undanskildu. Vísar hann til þess að aðilarnir hafi áður starfað að hluta til á sama markaði við vörusölu og þjónustu við þvottahús og efnalaugar og að gagnáfrýjandi hafi með samningnum keypt upp starfsemi keppinautar síns. Aðaláfrýjandi hafi verið að hætta starfsemi sinni og aldrei hafi annað staðið til en að selja heildsölustarfsemina og þar með vörulagerinn í einu lagi. Þjónusta aðaláfrýjanda við þvottahús og efnalaugar hafi ekki aðeins falist í afhendingu á sápuvörum, sem hafi selst hratt af lager hans, heldur einnig sölu á margs konar annarri vöru, sem gekk út á lengri tíma, en nauðsynlegt hafi verið engu að síðar að eiga hana á lager til að geta boðið upp á víðtæka þjónustu. Af slíkum varningi hafa til dæmis verið nefnd vírherðatré og fjölmargt annað. Vísar aðaláfrýjandi meðal annars til 1. gr. samningsins og telur orðalag hennar styðja sjónarmið sín um efni hans. Það geri einnig háttsemi gagnáfrýjanda eftir samningsgerðina, sbr. II. kafla hér á eftir. Ástæða þess að tekið sé sérstaklega fram í 2. gr. að sápudælur fylgi með í kaupunum hafi verið til að taka af öll tvímæli, en til umræðu hafi komið við samningsgerðina hvort kaupin skyldu ná til þeirra. Engin álitaefni hafi verið um aðra hluti á lagernum og því óþarft með öllu að geta um neitt annað sérstaklega. Gagnáfrýjandi heldur á hinn bóginn fram að samningurinn leggi ekki á hann skyldu til að taka við öllum vörulagernum, heldur aðeins hluta hans. Því til stuðnings vísar hann einkum til 2. gr., sem hafi að geyma nánari lýsingu á hinu selda. Þar sé skýrlega tekið fram að um sé að ræða sápu til nota í þvottahúsarekstri og allan lager tengdan heildsölu á þeim sápuefnum. Annað falli þar utan við, en meirihlutinn af lagernum hafi þó fallið í þann flokkinn, sem telst vera sápuefni. Vísar hann þá einkum til vöru frá framleiðandanum Kreussler í Þýskalandi, en viðskipti við hann hafi falið í sér verðmætasta þáttinn í hinu keypta. Að því er varðar sápudælurnar hafi komið í ljós að ekki hafi verið þörf á þeim til að uppfylla samstarfssamninga við áðurnefnda tvo viðskiptamenn, andstætt því sem aðaláfrýjandi hafi haldið fram við samningsgerðina. Forsendur séu því brostnar fyrir kaupum á þeim og sé gagnáfrýjandi óbundinn af samningnum að því leyti.

II.

Svo sem fram er komið sagði í 2. mgr. 2. gr. kaupsamningsins að strax eftir undirritun hans skyldi fara fram talning og mat á vörulager aðaláfrýjanda. Þessu ákvæði var fylgt eftir að því leyti að forráðamenn aðilanna stóðu saman að því að telja þann hluta lagersins, sem var geymdur á neðri hæð geymslurýmis aðaláfrýjanda, en ekki liggur nákvæmlega fyrir hvenær það var gert. Ekki varð hins vegar af því að þeir teldu hinn hlutann, sem var geymdur á efri hæðinni, þrátt fyrir að aðaláfrýjandi gengi eftir að svo yrði gert. Bar gagnáfrýjandi við önnum í fyrri hluta september 2000 vegna heimsóknar fulltrúa K-x-x til hans. Fór svo að forráðamaður aðaláfrýjanda réðst sjálfur í að telja og verðleggja lagerinn á efri hæðinni með aðstoð nafngreinds starfsmanns gagnáfrýjanda, sem fyrir kaupin hafði starfað hjá aðaláfrýjanda. Heldur aðaláfrýjandi fram að ekki hafi mátt dragast lengur að telja lagerinn, enda hafi gagnáfrýjandi verið kominn með umráð yfir honum þegar þarna var komið. Hafi forráðamaður aðaláfrýjanda gengið í verkið áður en hann fór til útlanda um miðjan september þar sem hann hafi dvalist næstu tvær vikurnar. Lagði aðaláfrýjandi í kjölfar talningarinnar fram yfirlit úr vörutalningarbók, sem hann styður kröfur sínar við. Telur hann verðmæti lagersins samkvæmt þessu hafa numið 3.751.834 krónum, sem gagnáfrýjandi hafi samkvæmt 4. gr. samningsins átt að inna af hendi á gjalddögum 1. október, 1. nóvember og 1. desember 2000. Hann hafi hins vegar aðeins greitt upp í það 2.100.000 krónur og nemi mismunurinn kröfufjárhæðinni. Gagnáfrýjandi mótmælir að þessi talning aðaláfrýjanda geti bundið hann á nokkurn hátt, en með henni hafi hinn síðarnefndi ætlað að losna á auðveldan hátt við allt, sem safnast hafi upp hjá honum á löngum tíma. Þá hafi nefndur starfsmaður ekki haft umboð til að taka þátt í vörutalningunni fyrir sína hönd, enda hafi gagnáfrýjandi ekki vitað af henni fyrirfram.

Óumdeilt er að vörulagerinn var eftir kaupin geymdur áfram í húsnæði aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi fékk hins vegar umráð yfir honum eigi síðar en 1. september 2000 með því að honum voru afhentir lyklar að húsnæðinu. Hóf hann þegar að selja vörur af lagernum. Viðurkennir gagnáfrýjandi að hann hafi ekki aðeins selt af þeim hluta lagersins, sem hann telur sig hafa keypt, heldur einnig hinum hlutanum. Gefur hann þá skýringu að þetta hafi hann gert til að hjálpa aðaláfrýjanda við að losna við „þá þungu lagervöru“, sem um hafi verið að ræða. Aðaláfrýjandi mótmælir þessari skýringu gagnáfrýjanda og heldur fram að ekki hafi verið farið fram á neina slíka greiðasemi. Þvert á móti hafi hann frá upphafi krafist greiðslu á grundvelli yfirlits úr vörutalningarbók og ekki ljáð máls á neinu öðru. Ef ónákvæmar upplýsingar um vörulagerinn hafi legið fyrir við kaupin, svo sem gagnáfrýjandi haldi fram, hafi talningin átt að leysa þann vanda.

III.

Samningur málsaðila er óskýr að því er varðar kaup á vörulager og verður ekki dregin ótvíræð niðurstaða af orðalagi hans. Við úrlausn málsins verður því að líta til fleiri atriða og þá einkum skýringa aðilanna og háttsemi þeirra í kjölfar samningsgerðarinnar.

Ótvírætt er að samkvæmt 2. mgr. 3. gr. kaupsamningsins skyldi talning og mat á lagernum fara fram strax eftir undirritun. Er einnig hafið yfir vafa að þetta ákvæði var ekki efnt um hluta lagersins af ástæðum, sem gagnáfrýjandi bar ábyrgð á. Því brýnna var að við þetta yrði staðið, þar sem gagnáfrýjandi hafði fengið umráð lagersins og hóf þegar að selja úr honum þótt hann teldi sig ekki geta staðið við þá samningsskyldu að talið yrði án tafar. Verður að fallast á með aðaláfrýjanda að við þessar aðstæður hafi hann ekki átt annarra kosta völ en að vinna verkið með þeim hætti, sem hann gerði.

Forráðamaður gagnáfrýjanda gaf skýrslu fyrir dómi. Af svörum hans verður ráðið að gagnáfrýjandi hafi selt eða tekið til sín ýmsan varning af lager aðaláfrýjanda, sem hinn fyrrnefndi taldi sig þó ekki hafa keypt. Sú ástæða að hann hafi gert þetta af greiðasemi við seljandann er ósönnuð. Engin skýr svör fengust heldur þótt ítarlega væri spurt við skýrslutökuna um hvaða vörur það nákvæmlega voru, sem hann seldi af lagernum, án þess að hafa keypt þær áður. Fram kom hins vegar að gagnáfrýjandi hefur hvorki skilað söluandvirði þessa varnings til aðaláfrýjanda né haldið því aðskildu frá sínu eigin fé.

Samkvæmt framanröktu stóð gagnáfrýjandi ekki við skyldu sína samkvæmt 2. mgr. 3. gr. kaupsamningsins og gerðir hans eftir viðtöku vörulagersins voru í engu samræmi við staðhæfingar hans um efni samningsins. Þær komu að auki ekki fram með ótvíræðum hætti fyrr en með bréfi 20. janúar 2001 þrátt fyrir að fullt tilefni hafi gefist til að hafa þær uppi þegar er aðaláfrýjandi lagði fram niðurstöðu vörutalningarinnar og krafðist greiðslu, sbr. 1. mgr. 4. gr. og 6. gr. þágildandi laga um lausafjárkaup nr. 39/1922. Samkvæmt öllu því, sem fram er komið, verður fallist á kröfu aðaláfrýjanda um greiðslu úr hendi gagnáfrýjanda fyrir allan vörulagerinn. Hefur gagnáfrýjandi engum rökum stutt að vörutalningarbók aðaláfrýjanda sýni ekki rétt magn eða verð vörunnar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að gagnáfrýjandi sé bundinn við kaup á sápudælum eins og öðrum einstökum hlutum í vörulager aðaláfrýjanda.

Í varakröfu gagnáfrýjanda felst meðal annars að staðfest verði sú niðurstaða héraðsdóms að lækka kröfu aðaláfrýjanda um 200.000 krónur vegna varnings frá Kreussler, sem móttekinn var í júní 2000. Var það gert á þeim grundvelli að leitt hafi verið í ljós varðandi þennan varning að ekki hafi verið tekið fullt tillit til forsendna um 40% meðalálagningu, sem lýst sé í 2. gr. kaupsamningsins, og verð vörunnar lækkað til samræmis við það. Aðaláfrýjandi mótmælir að krafan sé á rökum reist auk þess sem málsástæðan, sem að þessu lýtur, hafi fyrst komið fram þegar málið var endurupptekið í héraði eftir aðalmeðferð þess. Þessi málsástæða kemur ekki fram í greinargerð gagnáfrýjanda í héraði og er hún of seint fram komin. Verður þegar af þeirri ástæðu ekki fallist á þessa varakröfu gagnáfrýjanda.

Í héraðsdómi er gerð grein fyrir kröfu gagnáfrýjanda um skuldajöfnuð vegna skuldbindinga aðaláfrýjanda samkvæmt 5. gr. og 10. gr. kaupsamningsins, sem gagnáfrýjandi telur hann ekki hafa efnt. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hafnað kröfu, sem reist er á þessum ástæðum.

Niðurstaða málsins verður samkvæmt öllu framanröktu sú að gagnáfrýjandi verður dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 1.651.834 krónur með vöxtum, eins og nánar greinir í dómsorði. Gagnáfrýjandi skal jafnframt greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, GK heildverslun ehf., greiði aðaláfrýjanda, Bendi ehf., 1.651.834 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 1.250.612 krónum frá 1. október 2000 til 13. sama mánaðar, af 650.612 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2000, af 1.301.223 krónum frá þeim degi til 1. desember sama árs, af 2.551.834 krónum frá þeim degi til 19. sama mánaðar og af 1.651.834 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 450.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.