50/2014

M höfðaði mál gegn H og krafðist aðallega riftunar á kaupum hans á stofnfjárbréfum í tilteknum sparisjóði af H, sem var formaður stjórnar sparisjóðsins þegar viðskiptin fóru fram. Til vara krafðist M greiðslu fjárhæðar sem nam kaupverðinu en að því frágengnu viðurkenningar á skaðabótaskyldu H. Í dómi Hæstaréttar kom fram að innherjaákvæði laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti hefðu ekki gilt um viðskiptin. Þá yrðu ekki dregnar svo víðtækar ályktanir af innri reglum sparisjóðsins að það leiddi til þess að hliðstæðar innherjareglur hefðu gilt. Ekki var talið að H hefði búið yfir óbirtum upplýsingum um sparisjóðinn sem máli skiptu. Þá varð ógildi viðskiptanna ekki reist á því að H hefði leynt því að hún væri seljandi stofnfjárbréfanna, enda var framkvæmdin í samræmi við afstöðu Fjármálaeftirlitsins til upplýsingagjafar innherja á tilboðsmarkaði fyrir slík bréf. Ekki var talið að ógilda bæri viðskiptin á þeim grundvelli að tiltekinna formreglna hefði ekki verið gætt, enda lægi fyrir að engin efnisleg álitamál hefðu verið uppi varðandi sölu H. Einnig var hafnað málsástæðum M er lutu að því að ógilda bæri viðskiptin á grundvelli 30., 33. eða 36. gr. laga nr. 3/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, reglum um brostnar forsendur og lögjöfnun frá ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélag. Loks gátu stofnfjárbréfin ekki talist gölluð í skilningi laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Með vísan til þessa var H sýknuð af kröfum M.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og Á-kk-nf K-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. janúar 2014. Hann krefst þess aðallega að viðurkennd verði riftun 15. september 2009 á kaupum áfrýjanda 26. júlí 2007 á stofnfjárbréfum í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis af stefndu að fjárhæð 5.000.005 krónur og að stefndu verði gert að endurgreiða sér þá fjárhæð með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 39/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. júlí 2007 til 16. september 2009, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi að stefnda verði dæmd til að greiða sér 5.000.005 krónur með vöxtum eins og greinir í aðalkröfu. Að því frágengnu krefst áfrýjandi að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefndu vegna sölu umræddra stofnfjárbréfa. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis gaf út fréttatilkynningu 17. júlí 2007 þar sem meðal annars var greint frá því að stjórn sparisjóðsins hafi samþykkt þann dag að undirbúa breytingu hans í hlutafélag og óska eftir skráningu þess í kauphöll. Ráðgjafafyrirtækið Capacent hafi metið markaðsvirði sparisjóðsins miðað við 31. mars 2007, en á grundvelli þess mats ættu 85% hlutafjár í félaginu að falla til stofnfjáreigenda í honum en 15% til sjálfseignarstofnunar, sbr. þágildandi 74. gr. og 76. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Ráðgert væri að markaði fyrir stofnfjárbréf í sparisjóðnum yrði lokað 7. ágúst 2007 og myndi stjórn hans ekki samþykkja framsal á þeim upp frá því, en eftir það yrði næst unnt að eiga viðskipti með eignarhluti í sparisjóðnum í formi hlutabréfa eftir skráningu hans í kauphöll. Væri stefnt að því að sú skráning fengist í september 2007. Stefnda var formaður stjórnar sparisjóðsins. Í umfjöllun fjölmiðla í kjölfar fréttatilkynningarinnar kom meðal annars fram að Capacent teldi að markaðsvirði sparisjóðsins væri um 60 milljarðar króna miðað við fyrrgreint tímamark, en skýrsla Capacent var ekki birt í heild sinni. Á fundi stofnfjáreigenda í sparisjóðnum 21. ágúst 2007 var samþykkt tillaga um staðfestingu á samrunaáætlun hans og Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf., en skráning hlutafélagsins í kauphöll mun hafa gengið eftir í framhaldi af því.

Samkvæmt gögnum málsins voru mikil viðskipti með stofnfjárbréf í sparisjóðnum á tímabilinu frá því að fyrrnefnd fréttatilkynnig var gefin út þar til 7. ágúst 2007 er lokað var fyrir viðskipti með stofnfjárbréf. Áfrýjandi var meðal þeirra sem gerðust stofnfjáreigendur á þessu tímabili. Leitaði hann í því skyni 25. júlí 2007 til SPRON verðbréfa hf., sem hafði á hendi markað fyrir stofnfjárbréf í sparisjóðnum, en þau voru ekki skráð á skipulegum verðbréfamarkaði. Meðal gagna málsins er endurrit af hljóðrituðu símtali sem áfrýjandi átti við nafngreindan verðbréfamiðlara. Ekki bar á góma í því samtali hverjir mögulegir seljendur kynnu að vera. Óskaði áfrýjandi að gert yrði fyrir sig tilboð í stofnfjárbréf á genginu 5,05 og við það miðað að heildarkaupverð yrði 5.000.000 krónur. Á grundvelli þess tilboðs komust á kaup 26. sama mánaðar um 17,78244 stofnfjárhluti sem hver var að nafnverði 25.000 krónur, en það var framreiknað með stuðlinum 2,20509 og taldist þannig nafnverðið alls 980.297 krónur. Voru þessir hlutir keyptir á áðurnefndu gengi og var verð þeirra því 4.950.500 krónur, en við það bættist þóknun að fjárhæð 49.505 krónur. Stefnda bauð til sölu á þessum tíma á stofnfjárbréfamarkaðnum hluta af stofnfjáreign sinni í sparisjóðnum og raðaðist hluti af stofnfjárbréfum hennar á móti tilboði áfrýjanda. Áfrýjandi greiddi kaupverðið, 5.000.005 krónur, 30. júlí 2007 inn á bankareikning SPRON verðbréfa hf. Í samræmi við samþykktir sparisjóðsins voru eigendaskipti að stofnfjárbréfum í honum borin undir stjórn hans á fundi 9. ágúst 2007. Var lagður fyrir stjórn sparisjóðsins til samþykktar listi með yfir 350 viðskiptum með stofnfjárbréf og voru fyrrnefnd kaup áfrýjanda þar á meðal. Listinn samþykktur í einu lagi og vék stefnda ekki sæti við þá afgreiðslu.

Fjármálaeftirlitið tók 21. mars 2009 yfir vald hluthafafundar í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf., vék félagsstjórn frá störfum og skipaði félaginu skilanefnd í samræmi við 100. gr. a. laga nr. 161/2002, eins og þeim hafði verið breytt með lögun nr. 125/2008. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði félaginu slitastjórn 23. júní 2009 samkvæmt 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009. Samkvæmt gögnum málsins óskaði áfrýjandi allt frá 9. mars 2009 ítrekað eftir því við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis hf. að upplýst yrði hver hefði verið viðsemjandi hans í fyrrgreindum kaupum. Fékk hann loks svar við því frá slitastjórn 2. september 2009. Í framhaldi af því sendi áfrýjandi stefndu bréf 15. sama mánaðar, þar sem hann lýsti yfir riftun og krafðist endurgreiðslu á kaupverðinu, sem hann kvað vera 5.000.000 krónur, auk dráttarvaxta og kostnaðar og nam krafa hans samtals 8.552.498 krónum. Stefnda hafnaði kröfu áfrýjanda með bréfi 28. september 2009. Áfrýjandi lýsti kröfu að sömu fjárhæð við slit Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. Ágreiningi vegna þeirrar kröfulýsingar var vísað til dómstóla og lauk honum með dómi Hæstaréttar 14. nóvember 2012 í máli nr. 650/2012 þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu áfrýjanda við slit félagsins. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 14. júlí 2011.

II

Fyrir liggur að þegar viðskipti aðila með stofnfjárbréf í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis fóru fram í lok júlímánaðar 2007 voru bréfin óskráð, og raunar ekki hægt að skrá þau á skipulegum verðbréfamarkaði þar sem takmarkanir giltu um framsal þeirra samkvæmt þágildandi 64. gr. laga nr. 161/2002. Enda þótt samþykkt hafi verið á fundi stjórnar sparisjóðsins 17. júlí 2007 að undirbúa breytingu hans í hlutfélag og skráningu þess á markaði var það ekki fyrr en eftir stjórnarfundinn 21. ágúst 2007 og samruna sparisjóðsins við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis hf. í kjölfar hans sem mögulegt var að óska eftir slíkri skráningu. Liggur enda fyrir í bréfi Fjármálaeftirlitsins 27. janúar 2010 að slík umsókn hafði ekki borist Kauphöll Íslands þegar viðskipti aðila áttu sér stað. Samkvæmt 56. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti, nr. 33/2003, tóku ákvæði IX. kafla laganna um meðferð innherjaupplýsinga og viðskipti innherja til viðskipta með verðbréf sem skráð voru eða óskað hafði verið eftir að skráð yrðu á skipulegum verðbréfamarkaði. Þar sem svo háttaði ekki til um stofnfjárbréf í sparisjóðnum giltu innherjaákvæði þessa kafla laganna ekki um viðskipti aðila, sbr. dóm Hæstaréttar 29. apríl 2010 í máli nr. 407/2009. Ekki verður heldur fallist á með áfrýjanda að svo víðtækar ályktanir verði dregnar af innri reglum, sem Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hafði sett sér, að það leiði til þess að hliðstæðar innherjareglur hafi gilt um viðskiptin þótt þau hafi fallið utan gildissviðs IX. kafla þágildandi laga um verðbréfaviðskipti, en áfrýjandi hefur í þeim efnum einkum borið við 1. mgr. 10. greinar eftirlits- og starfsreglna sparisjóðsins frá 31. janúar 2007.

Áfrýjandi hefur uppi margvíslegar málsástæður er lúta að því að ógilda beri samning aðila eða víkja honum til hliðar. Hann bendir í því sambandi á að fyrrnefnd skýrsla Capacent, sem stefndu hafi verið kunn sem stjórnarformanni, hafi ekki verið birt en þar hafi verið að finna upplýsingar er áhrif hafi getað haft á mat á virði stofnfjárbréfa í sparisjóðnum. Við lestur á umræddri skýrslu verður ekki séð að þar sé að finna neinar trúnaðarupplýsingar eða aðrar upplýsingar sem hér skipta máli. Það er hins vegar ljóst að gengi stofnfjárbréfa í sparisjóðnum á umræddum tíma, þar með talið gengið sem áfrýjandi miðaði tilboð sitt við, var ekki í neinu samræmi við verðmat Capacent og sýnist hátt gengi hafa ráðist af væntingum markaðarins vegna fyrirhugaðrar breytingar sparisjóðsins í hlutafélag og skráningu þess í kauphöll, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 407/2009. Þá hefur áfrýjandi bent á að tekjur Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis af eiginlegri sparisjóðsstarfsemi hafi ekki staðið undir rekstargjöldum hans og að verulegur hluti tekna sparisjóðsins hafi stafað af fjárfestingum. Þetta sést glögglega af ársreikningum sparisjóðsins og árshlutareikningi hans fyrir fyrsta ársfjórðung 2007, sem allir höfðu verið birtir er viðskiptin áttu sér stað. Einu óbirtu upplýsingarnar er þetta varða voru í árshlutareikningi fyrir fyrri árshelming 2007, en þar voru þessi hlutföll mjög á sömu lund og verið hafði. Stefnda bjó því heldur ekki yfir óbirtum upplýsingum um þetta er máli skiptu.

Áfrýjandi byggir einnig á að með því að skýra ekki frá því að hún væri seljandi bréfanna hafi stefnda leynt upplýsingum sem máli skiptu við kaupin, en áfrýjandi kveðst ekki myndu hafa keypt bréfin ef hann hefði vitað að stjórnarformaður sparisjóðsins mæti horfur svo að hún vildi selja stofnfjárbréf sín. Í þessu sambandi verður til þess að líta að á sínum tíma leitaði Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis álits Fjármáleftirlitsins á drögum að reglum um viðskipti á tilboðsmarkaði með stofnfjárhluti í sparisjóðnum. Fjármáleftirlitið svaraði erindinu með bréfi 30. júní 2004. Í hinum fyrirhuguðu reglum hafði verið gert ráð fyrir að upplýsingar um aðila sem væru á fruminnherjalista yrðu gerðar opinberar og við þá upplýsingagjöf tekið mið af 48. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Var það mat Fjármálaeftirlitsins að með slíkri upplýsingagjöf væri verið að líkja eftir reglum sem giltu um skráða fjármálagerninga og væri það líklegt til að valda ruglingshættu milli tilboðsmarkaðarins og kauphallar eða skipulegs tilboðsmarkaðar. Verður bréf Fjármálaeftirlitsins ekki skilið á annan veg en þann að ekki væri nóg með að óskylt væri að birta slíkar upplýsingar þegar óskráð verðbréf ættu í hlut heldur væri það beinlínis óæskilegt. Framkvæmd stefndu við að bjóða stofnfjárfréf sín til sölu á tilboðsmarkaðnum var því í samræmi við afstöðu Fjármálaeftirlitsins til upplýsingagjafar innherja á tilboðsmarkaði fyrir slík bréf og verður ógildi viðskiptanna ekki á því reist.

Áfrýjandi hefur í máltilbúnaði sínum talið að stefnda hafi í ýmsum greinum farið á svig við innri reglur sem Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hafði sett um starfsemi sína. Er áður vikið að einu atriði í þeim efnum varðandi gildssvið reglna um innherjaviðskipti. Hér verður tekin afstaða til tveggja annarra atriða. Annars vegar var stefndu óheimilt að eiga viðskipti með stofnfjárbréfin án fyrirfram skriflegrar heimildar regluvarðar, sbr. 7. grein eftirlits- og starfsreglna sparisjóðsins frá 31. janúar 2007. Verður að telja ósannað í ljósi skýrslu regluvarðar að hún hafi leitað slíkrar heimildar. Í því sambandi ber þó til þess að líta að regluvörður bar fyrir dómi að hann hafi talið að á þessum tíma hafi engar innherjaupplýsingar legið fyrir. Hafi hann komist að þeirri niðurstöðu í samráði við lögfræðing sparisjóðsins og tjáð þá afstöðu í tölvupósti til annars stjórnarmanns sem hugðist selja. Hins vegar liggur fyrir að stefndu bar samkvæmt 2. mgr. 22. gr. reglna sparisjóðsins um framkvæmd starfa stjórnar og sparisjóðsstjóra, sem tóku gildi 1. mars 2007, að víkja af fundi stjórnar þegar fjallað var um sölu hennar á stofnfjárbréfum, en það gerði hún ekki á fundinum 9. ágúst 2007 eins fyrr segir. Hér er þess þó að gæta að á þeim fundi var afgreiddur í einu lagi listi með yfir 350 viðskiptum með stofnfjárbréf og að ekki voru uppi álitamál varðandi samþykki stjórnar á þeim viðskiptum. Verður í ljósi framanritaðs ekki talið að áfrýjandi geti reist kröfu um ógildingu viðskiptanna á því að framangreindra formreglna hafi ekki verið gætt, en fyrir liggur að engin efnisleg álitamál voru uppi varðandi sölu stefndu.

Einnig vísar áfrýjandi um kröfur sínar varðandi ógildingu viðskiptanna almennt til 30. gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Að framan er vikið að ýmsum atriðum er lúta að ætlaðri vitneskju stefndu um stöðu sparisjóðsins og aðstöðumun aðila. Hefur áfrýjandi ekki fært fram önnur og frekari atriði sem leitt geta til þess að tilvitnaðar greinar geti átt við um ógildingu samnings aðila eða þess að honum verði vikið til hliðar. Þá eru haldlausar þær málsástæður áfrýjanda að ógilding viðskipanna verði reist á reglum um brostnar forsendur eða lögjöfnun frá nánar tilteknum ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög.

Varðandi kröfu sína um riftun vísar áfrýjandi til laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup og tilgreinir sérstaklega í stefnu ákvæði 18. gr., 19. gr. og 1. mgr. 39. gr. laganna. Eins og að framan er rakið óskaði áfrýjandi eftir því 25. júlí 2007 að nafngreindur verðbréfamiðlari gerði fyrir sig tilboð í stofnfjárbréf á genginu 5,05 og urðu viðskipti aðila á grundvelli þess tilboðs. Samkvæmt gögnum málsins virðist umrætt gengi hafa verið í samræmi við viðskiptaverð á markaði með stofnfjárbréf á þessum tíma. Verð á stofnfjárbréfum í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis sýnist, eins og að framan er rakið, í lok júlí og byrjun ágúst 2007 fyrst og fremst hafa ráðist af væntingum markaðarins um verðþróun í framtíðinni. Geta bréfin ekki talist gölluð í skilningi kaupalaga þótt mat á efnislegu raunvirði félagsins kunni að hafa verið annað og lægra, enda lágu opinberar upplýsingar um niðurstöðu slíks mats miðað við lok mars 2007 fyrir við kaupin. Það getur heldur ekki leitt til þess að verðbréf teljist gölluð að þróun á markaðsverði þeirra verði önnur og óhagstæðari en kaupandi vænti. Verðbréfaviðskipti eru í eðli sínu áhættusöm og slíka áhættu hljóta kaupendur þeirra að taka. Raunar verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að stofnfjárbréfin og hlutabréfin sem í þeirra stað komu hafi haldið verðgildi alllengi eftir kaupin.

Áfrýjandi tilgreinir í stefnu sérstaklega ákvæði 18. gr. og 19. gr. laga nr. 50/2000 og telur að af þeim verði leitt að stofnfjárbréfin hafi verið haldin galla. Verður ráðið að með því sé af hans hálfu vísað til þess að seljandi hafi búið yfir óopinberum upplýsingum, er snertu verðmat á stofnfjárbréfunum, sem honum hafi borið að upplýsa kaupanda um og þar sem hann hafi ekki gert það teljist bréfin gölluð. Er í þessu efni af hálfu áfrýjanda vísað til sömu atriða og um var fjallað hér að framan varðandi málsástlæður hans fyrir ógildingu samnings aðila. Með vísan til þess sem þar sagði verður heldur ekki fallist á þessar málsástæður við mat á því hvort stofnfjárbréfin hafi verið haldin galla í skilningi laga nr. 50/2000. Kröfu áfrýjanda um að riftun hans 15. september 2009 á kaupum aðila verður því hafnað.

Samkvæmt öllu framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, M-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf, greiði stefndu, H-kvk-þgf P-kvk-þgf, 900.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.