162/2010

Fjármálafyrirtækið S gaf út skuldabréf í júní 2004, sem skráð voru í Kauphöll Íslands. Í skilmálum þeirra var meðal annars tekið fram að S bæri að setja daglega fram tilboð um kaup á bréfunum og sölu og að engin uppgreiðsluheimild væri í þeim. Fyrir lá að L eignaðist skuldabréf í þessum flokki. Við breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem tók gildi í október 2008, var kröfum vegna innstæðna veitt aukin rétthæð við skipti á búi fjármálafyrirtækis. Í febrúar 2009 keypti S áðurnefnd skuldabréf af L og var samið um að fjárhæðin yrði innlán hjá S, þar sem „lokadagur“ yrði 1. júní 2010, en þá bæri S að greiða L innlánið ásamt vöxtum. Samhliða þessu stofnaði L jafnframt til sérstaks innláns, sem mun hafa numið 30% af því fyrrnefnda. S var síðan tekið til slitameðferðar samkvæmt XII. kafla laga nr. 161/2002 í mars 2009. Slitastjórn S lýsti því yfir í júní 2009 að hún teldi að ráðstafanirnar í febrúar 2009 væru riftanlegar, en L mótmælti þessari afstöðu til kröfunnar og lýsti henni sem forgangskröfu við slit S. Ekki var fallist á með L að líta mætti á þessa ráðstöfun sem kaup S á skuldabréfum og taldist hún hafa falið í sér greiðslu á skuld S sem ekki var fallin í gjalddaga og hafi greiðslan því verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var, sbr. 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Ekki gæti talist venjulegt að stórfelldri og ógjaldfallinni skuld fjármálafyrirtækis samkvæmt skuldabréfi væri breytt í innlán, sem bundið var til umsamins gjalddaga skuldabréfsins með hærri vöxtum en það hefði borið, hvað þá þegar atvikum var að auki þannig háttað að kröfuhafinn skuldbatt sig til að leggja til frekara lánsfé og öðlaðist um leið forgangsrétt fyrir allri kröfu sinni gagnvart öðrum lánardrottnum. Þá hefðu ráðstafanir málsaðilanna í febrúar 2009, sem gerðar voru innan sex mánaða fyrir frestdag við slit S, miðað að því að L fengi forgangsrétt gagnvart hliðsettum lánardrottnum, sem hann hefði ella ekki notið. Af þeim sökum var talið að þessar ráðstafanir hefðu leitt til tjóns og því væri fullnægt skilyrðum laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu, sem fólst í þeim kaupum S á skuldabréfum sem um ræddi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2010, þar sem staðfest var riftun á greiðslu varnaraðila 25. og 26. febrúar 2009 að fjárhæð 296.463.931 króna til sóknaraðila á kröfu samkvæmt nánar tilteknum skuldabréfum og jafnframt hafnað að krafa sóknaraðila sömu fjárhæðar að viðbættum vöxtum til 22. apríl 2009, 5.118.120 krónum, yrði við slitameðferð varnaraðila viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans, samtals 301.582.051 króna, verði viðurkennd sem forgangskrafa eftir áðurnefndum heimildum við slit varnaraðila. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins gaf varnaraðili 1. júní 2004 út 800 rafræn skuldabréf að fjárhæð samtals 4.000.000.000 krónur í flokki, sem auðkenndur var STRB 04 1. Skuldabréfin, sem voru að fjárhæð 5.000.000 krónur hvert, áttu að bera 5% ársvexti, sem greiddir yrðu 1. júní hvert áranna frá 2005 til 2010, en höfuðstól átti að greiða í einu lagi síðastgreindan dag og var hann bundinn vísitölu neysluverðs. Skuldabréfin voru skráð í Kauphöll Íslands 21. júlí 2004 og var meðal annars tekið fram í skilmálum þeirra að varnaraðila bæri að setja daglega fram tilboð um kaup á þeim og sölu að lágmarki 40.000.000 krónur. Þá var einnig tekið fram að engin „uppgreiðsluheimild“ væri í skuldabréfunum. Fyrir liggur að sóknaraðili eignaðist skuldabréf í þessum flokki að nafnverði samtals 200.000.000 krónur.

Með 6. gr. laga nr. 125/2008 var bætt við 103. gr. laga nr. 161/2002 þeim nýmælum að kröfur vegna innstæðna samkvæmt lögum nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta skyldu njóta rétthæðar samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við „skipti á búi fjármálafyrirtækis“. Eftir gildistöku fyrstnefndu laganna beindi starfsmaður varnaraðila rafbréfi til sóknaraðila 29. október 2008, þar sem sagði meðal annars að nokkrir lífeyrissjóðir hefðu „sýnt áhuga á að nálgast meiri réttarvernd á sína pappíra á innlenda banka og langaði mig að sýna ykkur hvað við höfum verið að gera í einhverjum tilfellum. Straumur kaupir tilbaka skuldabréf (þó ekki víkjandi bréf) og setur andvirðið í innlán til sama dags og skuldabréfið var til. Fjármögnun er óbreytt, þ.e.a.s. innlánið greiðir sömu vexti og skuldabréfið upprunalega. Til viðbótar kemur 50% af andvirði í formi innláns til 3ja mánaða og ber það markaðskjör. ... Látið endilega vita ef þið hafið áhuga á að skoða þennan möguleika.“ Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila taldi hann sér ekki fært að svo stöddu að taka þessu boði varnaraðila, en viðræður hafi á hinn bóginn verið teknar upp um þetta í febrúar 2009. Á grundvelli þeirra keypti varnaraðili 25. þess mánaðar áðurnefnd skuldabréf sóknaraðila á genginu 99,9762 fyrir 199.952.400 krónur, en við þá fjárhæð bættust áfallnir vextir og verðbætur, samtals 96.511.531 króna, og nam því kaupverðið 296.463.931 krónu miðað við uppgjörsdag 26. febrúar 2009. Í skjali, sem aðilarnir undirrituðu 5. mars sama ár, var staðfest að á uppgjörsdeginum hafi verið samið um að síðastgreind fjárhæð væri innlán hjá varnaraðila, þar sem „lokadagur“ yrði 1. júní 2010, en þá bæri honum að greiða sóknaraðila innlánið ásamt 11,3% ársvöxtum með samtals 339.270.029 krónum. Samhliða þessu stofnaði sóknaraðili jafnframt til sérstaks innláns, sem mun hafa numið 30% af því fyrrnefnda, en svokallaður lokadagur þess mun hafa verið 28. ágúst 2009 og það átt að bera 19,1% ársvexti.

Fjármálaeftirlitið ákvað 9. mars 2009 að taka yfir vald hluthafafundar varnaraðila, víkja stjórn hans frá störfum og skipa honum skilanefnd í samræmi við þágildandi ákvæði 100. gr. a. laga nr. 161/2002, eins og þeim hafði verið breytt með 5. gr. laga nr. 125/2008. Varnaraðila var veitt heimild til greiðslustöðvunar 19. mars 2009, sem standa átti til 11. júní sama ár, en áður en sá tími var á enda var honum skipuð slitastjórn 11. maí 2009 samkvæmt 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009 og 4. tölulið ákvæðis II til bráðabirgða við þau lög. Slitastjórnin mun hafa gefið út innköllun til lánardrottna varnaraðila 12. maí 2009 og kröfulýsingarfresti lokið 18. júlí sama ár. Á þeim fresti ritaði slitastjórnin bréf 19. júní 2009 til sóknaraðila, þar sem hún lýsti því áliti að framangreindar ráðstafanir 25. og 26. febrúar sama ár væru riftanlegar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. og 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 eins og henni var breytt með 7. gr. laga nr. 44/2009, en þessu andmælti sóknaraðili með bréfi 28. júní 2009. Í framhaldi af því lýsti sóknaraðili 15. júlí sama ár kröfu að höfuðstól 296.463.931 krónu á grundvelli fyrrgreinds innláns, sem hann krafðist að nyti ásamt nánar tilteknum vöxtum stöðu forgangskröfu samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. Í skrá slitastjórnar um lýstar kröfur á hendur varnaraðila mun þessi krafa sóknaraðila hafa verið viðurkennd sem almenn krafa að fjárhæð 301.582.051 króna að meðtöldum áföllnum vöxtum til upphafsdags slitameðferðar, 22. apríl 2009. Í tilkynningu um þetta til sóknaraðila 30. júlí 2009 kom fram að slitastjórnin reisti þessa afstöðu til kröfunnar á því að hún hafi verið „skuldabréfalán til Straums sem breytt hafi verið í innlán 4. mars 2009, áður en komið var að umsömdum gjalddaga hvers skuldabréfs. Breyting þessi hafi verið framkvæmd sem uppgreiðsla skuldabréfsins og andvirðið lagt inn á innlánsreikning. Með þessari aðgerð var rétthæð hverrar kröfu við gjaldþrotaskipti breytt og kröfuhafinn fékk þannig auknar tryggingar fyrir ógjaldfallinni kröfu. Ráðstöfun þessi er riftanleg að mati slitastjórnar og vísar slitastjórn í því sambandi til bréfs sem hún sendi kröfuhafanum 19. júní 2009“. Þessari afstöðu til kröfunnar mótmælti sóknaraðili með bréfi 5. ágúst 2009. Ekki var leyst úr ágreiningi aðilanna um þetta á kröfuhafafundum, sem slitastjórnin hélt 6. og 25. ágúst 2009, og vísaði hún því ágreiningnum til Héraðsdóms Reykjavíkur með bréfi 26. sama mánaðar. Mál þetta var þingfest af því tilefni 21. september 2009.

II

Samkvæmt áðurnefndum skilmálum skuldabréfanna, sem mál þetta á rætur að rekja til, bar varnaraðila að gegna hlutverki svonefnds viðskiptavaka og setja daglega fram í kauphöll tilboð um kaup og sölu á þeim fyrir tiltekna lágmarksfjárhæð. Þá var og tekið fram í skilmálunum að „engin uppgreiðsluheimild“ fylgdi þessum skuldabréfum. Með þessu hefur sýnilega verið gengið út frá því að varnaraðili kynni að eiga viðskipti með skuldabréfin, sem hann hafði sjálfur gefið út. Þrátt fyrir þessa ráðagerð stendur engin haldbær réttarheimild til að víkja við þessar aðstæður frá þeirri meginreglu fjármunaréttar að krafa falli niður með því að réttindi og skyldur komist á sömu hendi og getur þar engu breytt þótt varnaraðili hefði í kjölfar kaupa á slíku skuldabréfi getað stofnað á nýjan leik til skuldar með því að selja það öðrum. Að lögum verður því að líta svo á að varnaraðili hafi greitt kröfu sóknaraðila á hendur sér 25. febrúar 2009 án tillits til þess að í skiptum þeirra hafi orðum verið hagað þannig að varnaraðili hafi þá keypt af sóknaraðila skuldabréf að nafnverði 200.000.000 krónur, sem varnaraðili hafði gefið út. Á þeim tíma var næsti gjalddagi áfallinna vaxta 1. júní 2009, en gjalddagi alls verðbætts höfuðstóls skuldarinnar á sama degi árið 2010. Að því virtu greiddi varnaraðili þessa skuld sína við sóknaraðila fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

Með 6. gr. laga nr. 125/2008 var sem fyrr segir gerð sú breyting á lögum nr. 161/2002 að kröfur vegna innstæðna hjá viðskiptabanka öðluðust forgangsstöðu í réttindaröð við slit fjármálafyrirtækis eða eftir atvikum nauðasamningsumleitanir þess eða gjaldþrotaskipti á því, sbr. nú 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, eins og þeim var breytt með 6. gr. laga nr. 44/2009. Nokkru eftir að þessi lagabreyting tók gildi 7. október 2008 bauðst varnaraðili til að kaupa af sóknaraðila ógjaldfallin skuldabréf, sem varnaraðili hafði gefið út, gegn því að kaupverðið yrði bundið innlán hjá sér með sömu vöxtum og skuldabréfið átti að bera og til þess tíma, sem ella hefði verið gjalddagi skuldarinnar, samhliða því að sóknaraðili léti af hendi helming kaupverðsins til viðbótar sem innlán hjá varnaraðila, sem bundið yrði til þriggja mánaða. Óumdeilt er að þetta boð var kveikjan að þeim ráðstöfunum, sem gerðar voru 25. og 26. febrúar 2009, en þar var þó vikið frá boðinu að því leyti að fyrrnefnda innlánið átti að bera hærri vexti en skuldabréfið hafði borið og umsaminn binditími þess síðarnefnda varð sex mánuðir ásamt því að fjárhæð þess mun hafa numið 30% af kaupverði skuldabréfanna. Þótt fjármálafyrirtæki afli sér lánsfjár eftir ýmsum leiðum og með margvíslegum kjörum, þar á meðal með því að taka við innlánum hafi þau starfsleyfi sem nái til þess samkvæmt 4. gr. laga nr. 161/2002, getur engan veginn talist venjulegt að stórfelldri og ógjaldfallinni skuld þess samkvæmt skuldabréfi sé breytt í innlán, sem bundið er til umsamins gjalddaga skuldabréfsins með hærri vöxtum en það hefði borið, hvað þá þegar atvikum er að auki þannig háttað að kröfuhafinn skuldbindi sig til að leggja til frekara lánsfé og öðlist um leið forgangsrétt fyrir allri kröfu sinni gagnvart öðrum lánardrottnum. Ráðstafanir málsaðilanna 25. og 26. febrúar 2009, sem gerðar voru innan sex mánaða fyrir frestdag við slit varnaraðila, leiddu að sönnu ekki til þess að fé gengi að svo komnu úr höndum hans, en þær miðuðu á hinn bóginn að því að sóknaraðili fengi forgangsrétt gagnvart hliðsettum lánardrottnum, sem hann hefði ella ekki notið. Af þeim sökum leiddu þessar ráðstafanir til tjóns. Að þessu öllu virtu er fullnægt skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu, sem fólst í þeim kaupum varnaraðila á skuldabréfum sem hér um ræðir.

Með riftun á greiðslu varnaraðila, sem að framan getur, raknar við það réttarsamband, sem var við lýði milli hans og sóknaraðila áður en hún var innt af hendi. Samkvæmt 143. gr. laga nr. 21/1991 leiðir þetta til þess að sóknaraðili telst eftir riftun eiga kröfu á hendur varnaraðila á grundvelli skuldabréfanna, sem málið varðar, en varnaraðili getur fyrir sitt leyti endurheimt greiðsluna, sbr. og 1. mgr. 142. gr. sömu laga. Eftir samningi aðilanna 25. febrúar 2009, sem leiddi til þeirrar greiðslu, hefur fjárhæð hennar allar götur síðan verið í höndum varnaraðila sem innstæða sóknaraðila á innlánsreikningi. Vegna þessa verður að líta svo á að riftun greiðslunnar leiði sjálfkrafa til þeirrar niðurstöðu að fjárhæð hennar teljist ekki lengur til innstæðna, sem ákvæði 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 taki til. Krafa sóknaraðila samkvæmt skuldabréfunum nýtur því stöðu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 í réttindaröð við slit varnaraðila.

Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, greiði varnaraðila, Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf., 500.000 krónur í kærumálskostnað.