655/2016

Í málinu var deilt um rétt F ehf. til afhendingar á rafmagni í gegnum búnað í eigu B ehf. á grundvelli samnings sem fyrirrennari félaganna hafði gert við Landsvirkjun árið 1993, en L hf. hafði síðar tekið við skyldum Landsvirkjunar samkvæmt samningnum. Eftir lagabreytingar á árinu 2004 uppfyllti F ehf. ekki lengur skilyrði til að vera viðskiptavinur L hf. Með ákvörðun O 24. febrúar 2010 var L hf. því gert að láta af raforkuafhendingu til F ehf. og var sú ákvörðun staðfest með úrskurði úrskurðarnefndar raforkumála. Gerðu B ehf. og F ehf. aðallega kröfu um að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi en til vara kröfðust félögin viðurkenningar á því að F ehf. ætti rétt á afhendingu á raforku í samræmi við samninginn. Var á því byggt af hálfu félaganna að lagabreytingarnar yrðu ekki látnar taka til samningssambands þeirra við L hf., sem stofnað hefði verið til fyrir gildistöku laganna. Í dómi sínum tók Hæstiréttur fram að sé ekki í lögum kveðið á um lagaskil gildi sú meginregla að nýjum lögum verði beitt um lögskipti sem undir þau falla þótt til þeirra hafi verið stofnað fyrir gildistöku laganna, enda ráðist réttarstaða manna af lögum eins og þau eru hverju sinni. Benti Hæstiréttur á að B ehf. og F ehf. hefðu ekki sýnt fram á að lagasetningin hefði ekki stuðst við haldbær rök eða viðurkennd löggjafarsjónarmið, auk þess sem félögin hefðu ekki getað treyst því að réttindin sem þeim voru tryggð með samningnum myndu haldast óbreytt til framtíðar. Væri samkvæmt því ekki hægt að fallast á að fyrrgreindar lagabreytingar hefðu falið í sér íþyngjandi afturvirka lagasetningu sem færi í bága við stjórnarskrárvarin réttindi félaganna. Voru L hf. og O því sýknuð af kröfum þeirra.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 22. september 2016. Þeir krefjast þess aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar raforkumála 29. ágúst 2012 í máli nr. 2/2012, þar sem staðfest var ákvörðun stefnda Orkustofnunar 24. febrúar 2010, um að stefnda Landsneti hf. beri að láta af milliliðalausri raforkuafhendingu til áfrýjandans Furu ehf. að viðlögðum dagsektum. Til vara krefjast þeir að viðurkennt verði að áfrýjandinn Fura ehf. eigi, í samræmi við samning 25. janúar 1993, rétt á að fá afhenta raforku milliliðalaust frá stefnda Landsneti hf. gegnum rafmagnsbúnað í eigu áfrýjandans Bjallabóls ehf. Í báðum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu Landsnet hf. og Orkustofnun krefjast hvor fyrir sitt leyti staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Réttargæslustefndi krefst staðfestingar á ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað sér til handa og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi gerðu Fura hf. og Landsvirkjun samning 25. janúar 1993 um sölu þess síðarnefnda á svokölluðu ótryggu rafmagni til Furu hf. en í þeim samningi fólst að Landsvirkjun afhenti félaginu raforku beint og milliliðalaust gegnum flutningskerfi sitt. Samkvæmt 13. gr. samningsins gilti hann frá 1. febrúar 1993 til 1. janúar 1994 en skyldi framlengjast óbreyttur frá ári til árs væri honum ekki sagt upp skriflega með sex mánaða fyrirvara.

Fura hf. var skráð sem einkahlutafélag á árinu 1995 og á árinu 2012 var félaginu skipt upp í annars vegar áfrýjandann Bjallaból ehf., sem er eignarhaldsfélag, og hins vegar áfrýjandann Furu ehf., sem er rekstrarfélag. Með lögum nr. 75/2004 var stefndi Landsnet hf. stofnaður og tók hann yfir skyldur Landsvirkjunar samkvæmt framangreindum samningi.

II

Stefndi Landsnet hf. tilkynnti áfrýjandanum Furu ehf. með bréfi 3. maí 2011 að samkvæmt ákvörðun Orkustofnunar 24. febrúar 2010, sem staðfest hefði verið með úrskurði iðnaðarráðuneytisins 14. mars 2011, væri sér óheimilt að afhenda áfrýjandanum raforku og benti honum á „að semja við HS Veitur hf. um framtíðarfyrirkomulag raforkuafhendingar til fyrirtækisins, enda núverandi fyrirkomulag tengingar ekki í samræmi við gildandi raforkulög. Landsnet þakkar Furu ehf. fyrir viðskiptin og tilkynnir að í samræmi við úrskurð iðnaðarráðuneytisins verður flutningur raforku til Furu ehf. um núverandi tengingu stöðvaður þann 14. september 2011.“ Stefndi Landsnet hf. lét síðan af milliliðalausri raforkuafhendingu til áfrýjandans Furu ehf. 14. september 2011 og daginn eftir gerði sá síðarnefndi tímabundinn samning við HS Veitur hf. um leigu á tengibúnaði og raforkuafhendingu.

Af orðalagi framangreinds bréfs stefnda Landsnets hf. til áfrýjandans Furu ehf. er ljóst að í því fólst uppsögn á samningnum frá 25. janúar 1993 og tók hún gildi frá 14. september 2011. Styður samkomulag áfrýjandans Furu ehf. við HS Veitur hf. í kjölfarið þá niðurstöðu.

III

Með lögum nr. 89/2004 var raforkulögum nr. 65/2003 breytt þannig að eftir gildistöku þeirra fullnægði áfrýjandinn Fura ehf. ekki skilyrðum til að geta verið viðskiptavinur flutningsfyrirtækis samkvæmt 2. mgr. 8. gr. raforkulaga. Með úrskurði úrskurðarnefndar raforkumála 29. ágúst 2012 var staðfest ákvörðun stefnda Orkustofnunar 24. febrúar 2010 um að stefnda Landsneti hf. bæri, í samræmi við framangreint lagaákvæði, að láta af milliliðalausri raforkuafhendingu til áfrýjandans. Ágreiningslaust er að áfrýjendur fullnægja ekki þessu skilyrði laganna en þeir telja að ákvæðið verði ekki látið taka til samningssambands þeirra við stefnda Landsnet hf. sem stofnað hafi verið til löngu fyrir gildistöku laganna, enda myndi slík afturvirk og íþyngjandi beiting ákvæðisins stríða gegn 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar.

Ef ekki er í lögum kveðið á um lagaskil gildir sú meginregla að nýjum lögum verður beitt um lögskipti sem undir þau falla þótt til þeirra hafi verið stofnað fyrir gildistöku laganna enda ræðst réttarstaða manna af lögum eins og þau eru hverju sinni. Eins og fram kemur í 1. gr. raforkulaga er markmið þeirra að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. Samkvæmt athugasemdum við frumvarp til raforkulaga og laga nr. 89/2004 voru lögin meðal annars sett til að uppfylla skyldur réttargæslustefnda samkvæmt EES-samningnum en samkvæmt ákvæðum hans bar réttargæslustefnda að innleiða í landsrétt reglur tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 96/92/EB um sameiginlegar reglur um innri markað á sviði raforku. Sú breyting sem gerð var á 2. mgr. 8. gr. raforkulaga með 4. gr. laga nr. 89/2004 var almenn og málefnaleg og gildir hún um alla sem kaupa eða selja raforku frá gildistöku hennar 9. júní 2004. Hafa áfrýjendur ekki sýnt fram á að lagasetningin hafi ekki stuðst við haldbær rök eða viðurkennd löggjafarsjónarmið þannig að í bága fari við 72. gr. stjórnarskrárinnar.

Þegar til þess er litið að samningurinn frá 25. janúar 1993 sem áfrýjendur byggja rétt sinn á var uppsegjanlegur með sex mánaða fyrirvara, gátu þeir ekki treyst því eða haft réttmæta ástæðu til að ætla að þau réttindi sem þeim voru tryggð með samningnum myndu haldast óbreytt til framtíðar en eins og að framan er rakið rann hann sitt skeið á enda 14. september 2011 eftir uppsögn hans.

Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður ekki fallist á að sú breyting sem gerð var á 2. mgr. 8. gr. raforkulaga með 4. gr. laga nr. 89/2004 hafi falið í sér íþyngjandi afturvirka lagasetningu sem fari í bága við stjórnarskrárvarin réttindi áfrýjenda. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.

Áfrýjendum verður gert að greiða stefndu og réttargæslustefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, Bjallaból ehf. og Fura ehf., greiði óskipt stefnda Landsneti hf. 1.000.000 krónur og stefnda Orkustofnun og réttargæslustefnda, íslenska ríkinu, hvorum fyrir sig 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.