130/2011

Ó höfðaði mál gegn L hf. og krafðist viðurkenningar á heimild sinni til að skuldajafna kröfu á hendur L hf., sem var til komin vegna gjaldmiðlaskiptasamnings Ó og forvera L hf., við kröfu sem L hf. átti á Ó. Í málinu var um það deilt hvort Ó hefði eignast kröfu sína fyrir 15. ágúst 2008 en þá voru þrír mánuðir til frestdags sbr. skilyrði 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Gjaldmiðlaskiptasamningurinn sem krafa Ó var reist á komst á 18. september 2008 en Ó hélt því fram að meta yrði aðdraganda samningsgerðarinnar þannig að hann teldist hafa eignast kröfu sína fyrir 15. ágúst 2008. Á þetta var ekki fallist. Enda þótt aðilar hefðu gert með sér röð gjaldmiðlaskiptasamninga, þar sem hver samningur hefði tekið við af öðrum, og samningskjör hvers samnings yrðu rakin til þess samnings sem á undan kom, taldi Hæstiréttur að hver samningur hefði verið sjálfstæður að formi og efni. Bent var á að hver samningur hefði haft sjálfsætt númer, skuldbinding hvers samnings ráðist að fullu af texta hans sjálfs án tilvísana til fyrri samninga og að í hverjum samningi hefði falist skuldbinding um að efna hann á gjalddaga á því gengi sem um var samið. Varð við það miðað að Ó hefði eignast kröfu samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningnum við undirritun hans. Af þessum sökum stóð 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 í vegi kröfu Ó um skuldajöfnuð. L hf. var því sýknað af kröfum Ó.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. mars 2011. Hann krefst þess að viðurkennd verði heimild sín til að skuldajafna kröfu á hendur Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 7.531.000 krónur á grundvelli nánar tilgreinds gjaldmiðlaskiptasamnings 19. september 2008, með gjalddaga 22. október sama ár, við kröfu stefnda á hendur sér vegna láns 31. ágúst 2007, upphaflega að fjárhæð 680.712 danskar krónur. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms hefur nafni stefnda verið breytt úr NBI hf. og ber hann nú heitið Landsbankinn hf.

I

Áfrýjandi, sem átti í ýmsum viðskiptum við Landsbanka Íslands hf., gerði 31. ágúst 2007 viðskiptasamning við bankann um svonefnda reikningslánalínu. Sama dag samþykkti bankinn beiðni hans um lán að fjárhæð 680.712 danskar krónur og giltu skilmálar fyrrgreinds viðskiptasamnings um það.

Þann 18. september 2008 gerðu Landsbanki Íslands hf. og áfrýjandi gjaldmiðlaskiptasamning, sem bar númerið 2945223. Samkvæmt texta hans skyldi bankinn 19. september 2008 kaupa af áfrýjanda 1.349.000 bandaríkjadali en selja honum sama dag 1.000.000 evrur miðað við svonefnt stundargengi 1,3490000001. Þann 22. október 2008 skyldi bankinn síðan kaupa af áfrýjanda 1.000.000 evrur en selja honum 1.350.000 bandaríkjadali og var í þeim efnum vísað til svonefnds framvirks gengis. sem var hið sama og áðurnefnt stundargengi að viðbættu 0,001 álagi. Áfrýjandi staðfesti þessa samningsskilmála með undirritun sinni. Aðdraganda að samningsgerð þessari má rekja til svonefnds stundarsamnings á gjaldeyri, sem áfrýjandi gerði við bankann 6. september 2007 eins og nánar verður vikið að síðar.

Fjármáleftirlitið vék stjórn Landsbanka Íslands hf. frá störfum 7. október 2008 og setti yfir hann skilanefnd í samræmi við 100. gr. a. laga um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum. Í framhaldi af því var NBI hf. settur á stofn og kröfuréttindi Landsbanka Íslands hf. flutt til hans eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi.

Áfrýjandi fór á gjalddaga síðastgreinds samnings nr. 2945223 þann 22. október 2008 fram fram á það við stefnda að kröfu samkvæmt honum yrði skuldajafnað við kröfu vegna lánsins í dönskum krónum, sem hann hafði tekið 31. ágúst 2007 og að framan er getið. Landsbanki Íslands hf. lokaði samningi nr. 2945223 þann 30. október 2010 og nam krafa áfrýjanda á hendur bankanum samkvæmt því 7.531.000 krónum, en það er sú fjárhæð sem áfrýjandi krefst að notuð verði til skuldajafnaðar á móti kröfu stefnda á hendur sér. Skilanefnd Landsbanka Íslands hf. hafnaði því 13. febrúar 2008 að skilyrði til skuldajafnaðar væru fyrir hendi.

II

Með lögum nr. 129/2008 voru gerðar breytingar á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í breytingarlögunum skyldi miða frestdag í þeim fjármálafyrirtækjum sem Fjármálaeftirlitið hefði þegar skipað skilanefndir yfir við gildistöku laganna. Lögin skyldu samkvæmt 5. gr. öðlast þegar gildi. Þau birtust 14. nóvember 2008 og tóku því gildi daginn eftir, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 15/2005 um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað. Sá dagur telst því frestdagur við slit Landsbanka Íslands hf.

Samkvæmt 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. getur hver sá sem skuldar þrotabúi dregið það frá sem hann á hjá því hvernig sem skuld og gagnkröfu er varið ef hann hefur eignast kröfuna áður en þrír mánuðir voru til frestdags. Þetta skilyrði, sem óumdeilt er að gildi við slit Landsbanka Íslands hf., er óundanþægt og snýst ágreiningur aðila eingöngu um hvort meta beri aðdraganda að gerð gjaldmiðlaskiptasamnings bankans og áfrýjanda nr. 2945223 þann 18. september 2008 þannig að áfrýjandi teljist hafa eignast kröfu samkvæmt honum fyrir 15. ágúst 2008 í skilningi 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991.

Áfrýjandi kveðst vegna nánar tilgreindra verðbréfaviðskipta sumarið 2007 hafa eignast nokkra fjárhæð í evrum. Hann hafi haft í hyggju að flytja til Bandaríkjanna og því viljað firra sig gengisáhættu vegna hugsanlegra breytinga á gengi bandaríkjadals gagnvart evru. Hann hafi í því skyni gert svonefndan stundarsamning á gjaldeyri við Landsbanka Íslands hf. 6. september 2007. Samkvæmt honum keypti bankinn af áfrýjanda 1.000.000 evrur og seldi honum 1.369.600 bandaríkjadali miðað við svonefnt stundargengi 1,3696. Gjalddagi samningsins var 10. september 2007. Þann dag gerðu áfrýjandi og Landsbanki Íslands hf. með sér gjaldmiðlaskiptasamning. Samkvæmt honum keypti bankinn af áfrýjanda 1.369.600 bandaríkjadali eða sömu fjárhæð í þeim gjaldmiðli og bankinn seldi áfrýjanda þann dag samkvæmt fyrrnefndum stundarsamningi á gjaldeyri, en seldi honum 1.000.000 evrur miðað við stundargengið 1,3696000001. Samkvæmt samningum skyldi bankinn mánuði síðar eða 10. október 2007 selja áfrýjanda aftur 1.370.800 bandaríkjadali en kaupa í staðinn 1.000.000 evrur og var þar miðað við framvirkt gengi sem var hið sama og stundargengið í viðskiptunum mánuði fyrr að viðbættu 0,0012 álagi. Á gjalddaga þessa samnings gerðu áfrýjandi og bankinn nýjan gjaldmiðlaskiptasamning, þar sem bankinn keypti aftur bandaríkjadalina fyrir evrur á framvirka genginu, sem hann hafði selt áfrýjanda þá fyrir þann dag samkvæmt fyrri samningnum, en skyldi síðan selja áfrýjanda þá aftur fyrir evrur mánuði síðar eða 13. nóvember 2007 á því gengi að viðbættu 0,0004 álagi. Þann dag gerðu bankinn og áfrýjandi enn með sér gjaldmiðlaskiptasamning, en nú til þriggja mánaða, sem tók með sama hætti við af hinum fyrri. Þeir gerðu síðan gjaldmiðlaskiptasamninga 12. febrúar, 13. mars, 17. apríl, 17. júlí og 18. ágúst 2008, en loks samning nr. 2945223, sem ágreiningur aðila lýtur að, 18. september 2008 þannig að hver samningur tók við af öðrum með sama hætti og að framan er lýst. Gengi á gjalddaga hvers samnings var hið sama og í samningnum á undan, þó þannig að við stundargengið á samningsdegi bættist á gjalddaga svonefnt álag, sem mun annars vegar hafa ráðist af vaxtamun milli evru og bandaríkjadals og hins vegar af þóknun til bankans. Þannig verður gengi samnings nr. 2945223 rakið til þess gengis sem áfrýjandi samdi um við Landsbanka Íslands hf. 6. september 2007 í stundarsamningi á gjaldeyri, en tók ekki mið af markaðsgengi evru og bandaríkjadals á samningsdegi.

Enda þótt samningskjör hvers framangreinds samnings verði samkvæmt áðursögðu rakin til þess samnings sem á undan kom var hver þeirra um sig sjálfstæður bæði að formi og efni. Þannig bar hver samningur sjálfstætt númer óháð fyrri samningum, hver samningur stóð sjálfstæður í þeim skilningi að skuldbinding samkvæmt honum réðist að fullu af texta hans sjálfs án tilvísana til fyrri samninga og síðast en ekki síst fólst í hverjum samningi skuldbinding um að efna hann á gjalddaga með skiptum á evrum og bandaríkjadölum á því gengi sem um var samið. Þótt áfrýjandi og Landsbanki Íslands hf. hafi kosið að ljúka ekki samningnum 18. ágúst 2008 með efndum samkvæmt efni hans, en gera í þess stað nýjan samning, leiðir það ekki til þess að áfrýjandi hafi eignast kröfu samkvæmt þessum nýja samningi nr. 2845223 fyrr en við undirritun hans. Samkvæmt þessu og með því að ákvæði 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 stendur þannig í vegi kröfu áfrýjanda um skuldajöfnuð verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Ó-kk-nf V-kk-nf S-kk-nf, greiði stefnda, Landsbankanum hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.