404/2009

J og E, sameigendur jarðarinnar Mýra á Fljótsdalshéraði, kröfðu L um bætur vegna framkvæmda í landi hennar í tengslum við lagningu háspennulínu. Óumdeilt var í málinu að uppgjör hafði farið fram milli aðila og L greitt bætur samkvæmt úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta 27. febrúar 2006 að frátöldum bótum vegna sjónrænna áhrifa af framkvæmdunum. J og E tóku við greiðslunni með fyrirvara um rétt til að krefjast greiðslu þess, sem á skorti á fullar bætur samkvæmt matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna 21. desember 2007. L krafðist sýknu, þar sem bætur væru þegar greiddar. Talið var að úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta hefði ekkert gildi við úrlausn málsins, þar sem L hefði lagt háspennulínuna með heimild í yfirlýsingu J og E og eignarnámi því ekki verið beitt. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmanni, hafnaði því að leggja niðurstöðu matsgerðarinnar frá 21. desember 2007 um verðmæti lands J og E til grundvallar við úrlausn málsins, þótt henni hefði ekki verið hrundið með yfirmati. Voru ekki efni til að hnekkja þeirri niðurstöðu. Þá hefðu J og E að þessu frágengnu ekki lagt fram gögn til að sýna fram á að þeim gæti að þessu leyti borið frekari bætur úr hendi L vegna framkvæmda hans, hvorki vegna verðgildis lands, sem hann fékk til fullrar eignar, né þess lands, sem byggingarbann vegna háspennulínu hans náði til. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest að því er varðaði þá liði í kröfu J og E, sem að þessu snéri, og L sýknaður af kröfu þeirra. J og E kröfðust ennfremur bóta vegna rýrnunar á verði jarðarinnar. Í fyrrgreindri matsgerð var áætluð án nokkurs rökstuðnings tiltekin fjárhæð í bætur fyrir hvert mastur í línulögninni, sem teldist áberandi með tilliti til landslags. Var talið að mat á þessum forsendum væri ótækt. Þá lægi að öðru leyti ekkert fyrir um hvort J og E hefðu orðið fyrir tjóni af þessum toga né hverju það kynni að nema. Sökum þessa var talið óhjákvæmilegt að vísa þessum lið í dómkröfu þeirra af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 15. júlí 2009 og krefjast að stefnda verði gert að greiða sér 4.742.570 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. febrúar 2006 til 27. mars sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjenda verði lækkuð.

I

Samkvæmt gögnum málsins beindi Landsvirkjun tilboði 27. janúar 2004 til áfrýjenda sem sameigenda jarðarinnar Mýra á Fljótsdalshéraði um bætur vegna framkvæmda í landi hennar í tengslum við lagningu svonefndrar Fljótsdalslínu 3 og 4. Í tilboðinu var landi jarðarinnar skipt í tvo flokka að því er verðgildi varðaði, þannig að annars vegar var rætt um land „milli Grímsár og vegar“ og innan skógræktargirðingar „ofan vegar“, sem talið var að andvirði 290.000 krónur á hvern hektara, og hins vegar „hagi“, sem taldist 90.000 króna virði á hvern hektara. Ráðgert var að reist yrðu 14 möstur fyrir háspennulínur og greitt fyrir 0,12 ha lands undir hvert þeirra, en af þeim yrðu 10 innan verðmætara landsvæðisins og 4 innan hins. Þá var reiknað með að lagður yrði í landinu vegur, alls 3.029 m langur og 5 m breiður, en þar af yrði lengd vegarins á verðmætara svæðinu 2.533 m og 496 m á því verðminna. Loks var boðin greiðsla vegna byggingarbanns, sem leiða myndi af háspennulínunni, og gengið út frá því að bannsvæðið tæki til heildarlengdar hennar í landi jarðarinnar, 2.408 m, og yrði breidd þess 125,5 m að meðaltali, en bætur vegna þessa myndu svara til ⅔ hluta fyrrgreinds landverðs. Línan yrði 1.940 m löng á verðmætara landsvæðinu, en 468 m á því verðminna. Samkvæmt þessum forsendum öllum voru áfrýjendum boðnar samtals 5.840.296 krónur í bætur vegna framkvæmdarinnar. Áfrýjendur gerðu Landsvirkjun gagntilboð 3. febrúar 2004 um að bætur næmu alls 6.600.000 krónum. Ekki tókst samkomulag um þetta og tilkynnti Landsvirkjun áfrýjendum 21. apríl 2004 að ágreiningi um fjárhæð bóta yrði vísað til matsnefndar eignarnámsbóta, en óskaði jafnframt eftir því að áfrýjendur heimiluðu framkvæmdir í landi sínu gegn greiðslu á 2.230.000 krónum, sem kæmu til frádráttar bótum eins og þær yrðu endanlega ákveðnar. Við þessu urðu áfrýjendur og undirrituðu yfirlýsingu 25. sama mánaðar, þar sem veitt var heimild til framkvæmdanna gegn loforði Landsvirkjunar um greiðslu bóta samkvæmt ákvörðun matsnefndar eignarnámsbóta eða dómstóla. Yfirlýsingunni var þinglýst 3. september 2004. Með bréfi 24. ágúst 2005 leitaði stefndi, sem þá hafði tekið við framkvæmdunum af Landsvirkjun, eftir því að matsnefnd eignarnámsbóta mæti bætur til áfrýjenda af þessu tilefni. Óumdeilt er að aldrei hafi komið til eignarnáms á landi áfrýjenda vegna þessara framkvæmda, þar sem heimild stefnda til þeirra hafi verið reist á yfirlýsingu áfrýjenda frá 25. apríl 2004.

Í úrskurði 27. febrúar 2006 lagði matsnefnd eignarnámsbóta til grundvallar að skipta yrði landi innan jarðar áfrýjenda í tvo verðflokka, þar sem „besta landið“ teldist að andvirði 400.000 krónur á hvern hektara, en „annað land“ 200.000 krónur. Nefndin taldi rétt að miða við að 0,12 ha lands færu undir hvert mastur í háspennulínunni, en fjöldi þeirra væri 13, þar af 8 á verðmætara svæði jarðarinnar og 5 á því verðminna. Samkvæmt því þóttu bætur vegna þessa eiga að nema 504.000 krónum. Þá taldi nefndin óraunhæft að ætla að breidd vegar um land áfrýjenda yrði minni en 8 m, en heildarlengd hans væri 3.000 m, þar af 1.800 m innan verðmætari hlutans og 1.200 m innan þess verðminna, en bætur vegna þessa voru þannig ákveðnar 768.000 krónur. Nefndin byggði á því að flatarmál lands, sem háð yrði byggingarbanni, væri það sama og Landsvirkjun hafði reiknað með í áðurnefndu tilboði til áfrýjenda, þar á meðal skipting þess milli verðmætari og verðminni hluta jarðarinnar. Bætur voru ákveðnar 280.000 krónur fyrir hvern hektara í verðmætari hlutanum, en 100.000 krónur í þeim verðminni, eða samtals 5.272.000 krónur. Loks féllst nefndin á með áfrýjendum að framkvæmdir stefnda myndu gera jörðina síður eftirsóknarverða fyrir frístundaiðkun, þar á meðal vegna svonefndrar sjónmengunar, sem stafaði af 8 neðstu möstrunum, en hæfilegt þótti að bæta áfrýjendum þetta með 1.600.000 krónum. Samtals urðu því bætur eftir úrskurði nefndarinnar 8.144.000 krónur, en að auki var stefnda gert að greiða nánar tiltekna fjárhæð í málskostnað og vegna kostnaðar af störfum hennar.

Stefndi vildi ekki una þessum úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta og fékk því dómkvadda tvo menn 17. október 2006 til að meta fullt endurgjald til áfrýjenda vegna mastra, vegar og byggingarbanns á landi innan jarðar þeirra, svo og hvort framkvæmdir þar hefðu í för með sér annað tjón, sem ekki yrði bætt með því endurgjaldi. Matsgerð var lokið 21. desember 2007. Í henni var talið rétt að skipta landi jarðarinnar í tvo flokka, á sama hátt og gert var í upphaflegu tilboði Landsvirkjunar til áfrýjenda um bætur, en verðgildi lands í verðmætari flokknum var talið 450.000 krónur á hvern hektara og í þeim verðminni 300.000 krónur. Miðað var við að háspennumöstur væru 14 talsins, þar af 10 á verðmætara landinu og 4 á því verðminna, en með því að 0,12 ha færu undir hvert mastur væru hæfilegar bætur af þessum sökum 684.000 krónur. Matsmenn lögðu til grundvallar að vegur stefnda í landi áfrýjenda væri alls 3.029 m að lengd og hæfilegt að gera ráð fyrir að hann væri 8 m breiður. Lengd vegarins í verðmætari hluta landsins væri 2.533 m og í þeim verðminni 496 m, en samkvæmt því ættu bætur vegna hans að nema 1.030.920 krónum. Þá var í matsgerðinni byggt á því að flatarmál lands, sem háð yrði byggingarbanni vegna háspennulínunnar, væri samtals 21,88 ha innan verðmætari hluta jarðarinnar og 5,145 ha innan þess verðminni, en í báðum tilvikum hafi þá komið til frádráttar land, sem möstrin hafi verið reist á, auk lands, sem lagt hafi verið undir veg, enda væri það metið sérstaklega í fyrrgreindum liðum. Matsmenn töldu rétt að bætur vegna byggingarbannsins svöruðu til 70% af áðurgreindu fullu landverði í báðum flokkum, en samkvæmt því næmu þær samtals 7.971.650 krónum. Loks var samsinnt þeirri niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta að stefnda bæri með 1.600.000 krónum að bæta áfrýjendum tjón af þeim sjónrænum áhrifum, sem leiddu af 8 háspennumöstrum neðst í landi þeirra. Ekki var talið að áfrýjendur hafi orðið fyrir öðru tjóni af framkvæmdum stefnda og varð því niðurstaða matsgerðarinnar sú að bætur ættu að nema samtals 11.286.570 krónum.

Með bréfi 20. maí 2008 tilkynnti stefndi áfrýjendum að hann hafnaði matsgerð hinna dómkvöddu manna og byðist þess í stað til að greiða bætur samkvæmt úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta, en þó að frátöldum 1.600.000 krónum vegna sjónrænna áhrifa af framkvæmdunum. Samkvæmt því væru boðnar í bætur samtals 6.544.000 krónur auk dráttarvaxta til greiðsludags frá 27. febrúar 2006, þegar úrskurður matsnefndarinnar var kveðinn upp. Óumdeilt er að uppgjör hefur farið fram milli aðilanna á þessum grunni með fyrirvara áfrýjenda um rétt til að krefjast greiðslu þess, sem skorti á fullar bætur samkvæmt matsgerðinni frá 21. desember 2007. Í skjóli þessa fyrirvara höfðuðu áfrýjendur mál þetta 24. nóvember 2008 og krefjast sem áður segir að stefnda verði gert að greiða þeim 4.742.570 krónur, en hann krefst sýknu á þeim grunni að fullar bætur séu þegar greiddar. Þessa fjárhæð sundurliða áfrýjendur þannig að 180.000 krónur standi eftir af bótum fyrir land, sem farið hafi undir háspennumöstur, 262.920 krónur fyrir land, sem lagt hafi verið undir veg, og 2.699.650 krónur vegna lands, sem háð sé byggingarbanni. Í öllum þessum liðum stendur ágreiningur aðilanna um hvort telja eigi að verðgildi verðmætari hluta lands innan jarðar áfrýjenda, sem framkvæmdir stefnda náðu til, sé 400.000 krónur á hvern hektara og verðminni hlutans 200.000 krónur, eins og stefndi lagði til grundvallar við greiðslu bóta samkvæmt úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta, eða 450.000 krónur og 300.000 krónur eins og dómkvaddir matsmenn töldu. Að því er varðar land, sem byggingarbann tekur til, er jafnframt deilt um hvort bætur fyrir það eigi að svara til 70% af fullu landverði innan verðmætari hluta jarðarinnar og 50% innan verðminni hlutans, eins og stefndi miðaði við þegar hann greiddi áfrýjendum bætur í samræmi við úrskurð matsnefndarinnar, eða 70% í báðum tilvikum samkvæmt niðurstöðu dómkvaddra manna. Auk framangreindra þriggja liða krefjast áfrýjendur loks greiðslu á 1.600.000 krónum vegna verðrýrnunar á landi jarðarinnar utan framkvæmdasvæðisins, sem rakið verði til sjónrænna áhrifa af mannvirkjum stefnda, en þessum lið hefur hann með öllu hafnað.

II

Eins og áður greinir lagði stefndi háspennulínuna, sem mál þetta varðar, um land áfrýjenda með heimild í yfirlýsingu þeirra frá 25. apríl 2004 og kom því aldrei til þess að eignarnámi væri beitt til að unnt yrði að láta verða af þeim framkvæmdum. Af þessum sökum gat ekki að lögum átt undir matsnefnd eignarnámsbóta að ákveða bætur handa áfrýjendum vegna þessara framkvæmda, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 22. janúar 2009 í máli nr. 247/2008. Úrskurður nefndarinnar 27. febrúar 2006 getur því ekkert gildi haft við úrlausn málsins.

Í fyrrnefndu tilboði Landsvirkjunar til áfrýjenda um bætur 27. janúar 2004 og bréfi stefnda til þeirra 20. maí 2008, sem lá að baki greiðslu hans eftir niðurstöðum matsnefndar eignarnámsbóta um nokkra liði í kröfu áfrýjenda, var lagt til grundvallar að gera yrði greinarmun á verðmæti lands eftir svæðum innan jarðar þeirra. Í báðum þessum tilvikum var eins og í matsgerð dómkvaddra manna frá 21. desember 2007 gengið út frá því að rétt væri í þessu tilliti að skipta landinu í tvo flokka. Um þetta stendur ekki ágreiningur milli aðilanna, en á hinn bóginn er deilt um verðmæti landsins í hvorum flokki. Í matsgerð var sem áður segir komist að þeirri niðurstöðu að verðgildi lands í verðmætari hluta jarðarinnar væri 450.000 krónur á hvern hektara, en 300.000 krónur í þeim verðminni. Þessi verðákvörðun var rökstudd þar á eftirfarandi hátt: „Að dómi matsmanna verður ekki framhjá því litið að fasteignaverð á svæðinu hefur farið hækkandi og tekur matið mið af þeirri staðreynd. Kemur þar sérstaklega til sú atvinnuuppbygging sem hefur átt sér stað í nágrenninu og leitt hefur til aukinnar eftirspurnar eftir landi og verðhækkun fasteigna. Hefur við matið verið tekið mið af þessu, en við matið hafa sölur á jörðum í nágrenninu verið hafðar til hliðsjónar. Þá verður að líta til þess að jörðin er vel í sveit sett með margvíslegum möguleikum til nýtingar, hvort heldur til frístunda eða annarra nytja, eins og tekið er fram í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta. Líklegt er að í framtíðinni verði land jarðarinnar nýtt undir heilsársbyggð. Má því ljóst vera að lagning raflína leiði til þess að möguleikar matsþola til nýtingar jarðarinnar skerðist.“ Matsmennirnir komu fyrir dóm við aðalmeðferð málsins í héraði. Aðspurður um hvað hafi búið að baki niðurstöðu um verðmæti landsins sagði annar þeirra að byggt hafi verið á gögnum „um söluverð á nærliggjandi svæðum“, auk þess sem hann hafi sem löggiltur fasteignasali haft til sölu „stórt land“, sem einnig væri í Skriðdal, en það hafi ekki selst „þó að það væri boðið á lægra verði.“ Hinn matsmaðurinn kvað niðurstöður um þetta reistar „á upplýsingum um jarðarsölu á þessum tíma og upplýsingum frá öðrum fasteignasölum.“ Í málatilbúnaði stefnda hefur meðal annars verið vísað til þess að heildarverð fyrir jörð áfrýjenda án mannvirkja myndi nema um 412.500.000 krónum ef lagt væri til grundvallar það verðmæti hvers hektara lands, sem dómkvaddir matsmenn komust að niðurstöðu um. Stefndi hefur lagt fram í málinu kaupsamninga um 11 jarðir í Fljótsdalshreppi og á Fljótsdalshéraði frá tímabilinu 18. maí 2004 til 31. janúar 2008, en í því tilviki, þar sem hæst verð var greitt, var jörð í Fljótsdalshreppi, 463 hektarar að stærð, seld ásamt öllum mannvirkjum 15. nóvember 2006 fyrir 90.000.000 krónur og fylgdu í þeim kaupum húsbúnaður og tæki, sem notuð höfðu verið við búrekstur. Hvorki í matsgerð né framburði hinna dómkvöddu manna var greint nánar frá því við hvaða „sölur á jörðum í nágrenninu“ hafi verið stuðst í niðurstöðum þeirra og hafa áfrýjendur engra gagna aflað til að styðja þær. Ekkert er fram komið í málinu um að spurn hafi verið eftir landi til frístundarbyggðar úr jörð áfrýjenda eða öðrum jörðum á sama svæði. Þá hafa ekki verið skýrðar frekar ástæður þess að ætla megi að land jarðarinnar verði nýtt undir heilsársbyggð í framtíðinni, en að því verður að gæta að vegalengd frá henni til næsta þéttbýliskjarna, Egilsstaða, virðist vera um 20 km. Héraðsdómur var í máli þessu skipaður sérfróðum meðdómsmanni, en í hlut slíkra manna kemur meðal annars að taka afstöðu til allra atriða, sem dómkvaddir menn hafa fjallað um, þegar leyst er samkvæmt 2. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála úr um sönnunargildi matsgerðar, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 6. júní 1980 í máli nr. 35/1978, sem birtur er í dómasafni 1980, bls. 1239. Héraðsdómur hafnaði því að leggja niðurstöðu matsgerðarinnar frá 21. desember 2007 um verðmæti lands áfrýjenda til grundvallar við úrlausn málsins, þótt henni hafi ekki verið hrundið með yfirmati. Að virtu því, sem að framan greinir, og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms eru ekki efni til að hnekkja þeirri niðurstöðu. Áfrýjendur hafa ekki að þessu frágengnu lagt fram gögn til að sýna fram á að þeim geti að þessu leyti borið frekari bætur úr hendi stefnda vegna framkvæmda hans, hvorki vegna verðgildis lands, sem hann fékk til fullrar eignar, né þess lands, sem byggingarbann vegna háspennulínu hans náði til. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest að því er varðar þá liði í kröfu áfrýjenda, sem að þessu snúa.

Samkvæmt loftmynd og hönnunargögnum, sem stefndi hefur lagt fram í málinu, reisti hann í landi áfrýjenda 13 háspennumöstur, sem eru frá 17 til 35 m há og með um 26 m langa þverslá. Augljóst má vera að mannvirki sem þessi eru áberandi í landslagi, hvort sem er á láglendi eða hálendi, og verður að ætla að almennt þyki síst af þeim prýði. Alkunnugt er að ýmsum geti þótt ógn stafa af háspennulínum, meðal annars vegna rafbylgja, sem ætlað sé að þær gefi frá sér. Af þessu má telja sýnt að háspennulínulögn um land jarðar geti verið fallin til að draga úr eftirspurn sé hún boðin til sölu og rýrt þannig verðgildi hennar, en þó allt eftir því hvernig atvikum er nánar háttað meðal annars með tilliti til legu línunnar í landi, fjarlægðar hennar frá húsum, ræktuðu landi eða útivistarsvæðum, stærðar jarðar og landslags. Vegna þessa verður að líta svo á að eigandi jarðar geti orðið fyrir fjártjóni af lagningu háspennulínu um land hennar með því að línan sem slík og mannvirki, sem reist eru í tengslum við hana, leiði til lækkunar á verði jarðarinnar. Skilja verður málatilbúnað áfrýjenda svo að áðurnefndur kröfuliður þeirra um bætur frá stefnda að fjárhæð 1.600.000 krónur sé reistur á þessum grunni. Fjárhæð þessa kröfuliðar er sótt í matsgerð dómkvaddra manna frá 21. desember 2007, þar sem sagt var að við mat á tjóni sem þessu yrði meðal annars að líta til staðsetningar háspennulínu í landi jarðar og fjölda mastra. Vísað var til þess að tiltekinn fjöldi mastra stæði í þeim hluta lands áfrýjenda, þar sem mestar líkur væru á að möstrin sæjust, en minni líkur væru á að möstur ofar í landinu hefðu sömu áhrif. Um þetta sagði síðan: „Standa því gild rök til þess að takmarka með þessum hætti bætur vegna þeirra mastra sem standa neðst í landinu. Þá má fallast á það sjónarmið matsnefndar að hin sjónrænu áhrif geri jörðina síður áhugaverða fyrir frístundaiðkun. Með vísan til framanritaðs eru ekki gerðar athugasemdir við niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta um sjónræn áhrif. Matsmenn telja því rétt að miða við 200.000 krónur í bætur að álitum fyrir hvert hinna 8 mastra sem standa neðst í landi ..., þar sem ætla má að sjónrænna áhrifa gæti sérstaklega, samtals 1.600.000 krónur.“ Um þessa niðurstöðu er þess að gæta að við mat á hugsanlegu tjóni á áðurgreindum grundvelli verður að bera saman annars vegar verðgildi jarðar eftir að háspennulínur hafa verið lagðar um land hennar og hins vegar hvert verðgildi hennar hefði verið ef til slíkra framkvæmda hefði ekki komið. Sú leið var ekki farin í þessari matsgerð, heldur áætluð án nokkurs rökstuðnings tiltekin fjárhæð í bætur fyrir hvert mastur í línulögninni, sem teldist áberandi með tilliti til landslags. Í ljósi þess, sem að framan greinir, er mat á þessum forsendum ótækt. Í málinu liggur að öðru leyti ekkert fyrir um hvort áfrýjendur hafi orðið fyrir tjóni af þeim toga, sem hér um ræðir, eða hverju það kunni að nema. Sökum þessa er óhjákvæmilegt að vísa þessum lið í dómkröfu þeirra af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi að því er varðar þann lið í dómkröfu áfrýjenda, J-kvk-ef Z-kvk-ef og E-kk-ef Z-kk-ef, að stefnda, Landsneti hf., verði gert að greiða bætur að fjárhæð 1.600.000 krónur vegna rýrnunar á verði jarðarinnar Mýra á Fljótsdalshéraði.

Héraðsdómur skal að öðru leyti vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.