355/2002

Deilt var um landamerki jarðanna Stóra-Knarrarness I, (vesturbæjar) og Stóra-Knarrarness II (austurbæjar) á Vatnsleysuströnd. Voru málsaðilar sammála um að um landamerki á svæðinu skyldi fara eftir landamerkjalýsingu frá 11. júní 1886 en deildu hins vegar um staðsetningu nokkurra kennileita, sem þar voru nefnd, einkum Knarrarneshöfða, Fjöruvatnsgranda og Skeljavíkur. Tekið var fram að í landamerkjalýsingunni væri lýst túnmörkum annars vegar milli austur- og vesturparts Stóra-Knarrarness og hins vegar milli Stóra-Knarrarness og Minna-Knarrarness. Þegar litið væri í heild til þeirra örnefnalýsinga, sem fyrir lágu um hið umdeilda svæði, yrði að telja ótvírætt að svæði það, sem væri norðan túns Stóra-Knarrarness, hefði verið kallað Knarrarneshöfði eða Höfði. Ekkert yrði ráðið með vissu af framburði aðila og vitna, sem komu fyrir dóm, umfram lýsingar í örnefnalýsingum, um staðsetningu umræddra kennileita en aðilarnir hefðu þó verið sammála um að Knarrarneshöfði hefði verið nýttur sameiginlega af báðum Stóra-Knarrarnesbæjum til beitar. Með vísan til orðalags landamerkjalýsingarinnar og framburðar vitna fyrir dómi, þótti verða að líta svo á að landamerkjalýsingin hefði einskorðast við skiptingu túna milli bæjanna, en ekki verið ætlað að ná til Knarrarneshöfða norðan þeirra eða fjörunnar við hann. Benti flest til þess að á þann hluta Stóra-Knarrarness hefði verið litið sem óskipta sameign bæjanna. Væri það og í samræmi við það að líklegt væri að báðir bæirnir hefðu getað hagnýtt sér greiða innsiglingu frá náttúrunnar hendi austan megin á höfðanum og haft aðstöðu við hana. Yrði því ekki dæmt um skiptingu lands norðan grjótgarðs, sem liggur þvert yfir nesið, þar sem eðlilegra væri að hún færi fram á grundvelli landskiptalaga nr. 46/1941, ef aðilar vildu skipta því. Þóttu landamerki bæjanna því réttilega ákveðin með línu úr tilteknum punkti í grjótgarðinum að norðan um tiltekna punkta út að túnhliði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 2. ágúst 2002 og krefjast þess að staðfest verði með dómi að landamerki jarðanna Stóra-Knarrarness I, (vesturbæjar) og Stóra-Knarrarness II (austurbæjar) séu með eftirfarandi hætti eins og þau eru dregin upp á uppdrætti Á-kk-ef S-kk-ef verkfræðings 16. desember 2001: Úr hnitapunkti nr. 2 í austanverðum ósi við Fjöruvatnsgranda í punkt nr. 3 í ósi við Fjöruvatnsgranda í enda á vík, þaðan í punkt nr. 4 í Skeljavík, þaðan í tvær þúfur á Knarrarneshöfða, punkta nr. 1 og 5, og þaðan eftir garðlagi og götu milli túnanna heim að bæ og um bæinn, eftir tröðinni, punktar nr. 6, 7, 8, 9 og 10, og þaðan í beina línu út að túngarðshliði, í hnitapunkt nr. 11. Þá krefjast þeir málskostnaðar sér til handa í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Í báðum tilvikum krefst hann þess að áfrýjendur verði sameiginlega dæmdir til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fram í Hæstarétti.

Áður en munnlegur málflutningur fór fram í Hæstarétti gengu dómendur á vettvang ásamt aðilum og lögmönnum þeirra.

I.

Aðalkrafa stefnda um frávísun málsins frá Hæstarétti er á því reist að lögmæt skilyrði skorti til áfrýjunar. Samkvæmt 3. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 6. gr. laga nr. 38/1994, ákveði Hæstiréttur hvort hagsmunir svari til áfrýjunarfjárhæðar ef mál varði annars konar hagsmuni en fjárkröfu. Er til þess vísað að samkvæmt kaupsamningi stefnda nemi verðmæti hins umdeilda lands tæplega 84.000 krónum og sé þannig langt innan áfrýjunarfjárhæðar.

Með útgáfu áfrýjunarstefnu hefur Hæstiréttur tekið afstöðu til þess atriðis, sem aðalkrafa stefnda tekur til, og hafa engin þau gögn verið lögð fyrir réttinn, sem leitt geti til þess að sú afstaða sæti endurskoðun. Samkvæmt því verður kröfu stefnda um vísun málsins frá Hæstarétti hafnað

II.

Málsatvik eru rækilega greind í héraðsdómi. Málsaðilar eru sammála um að um landamerki á svæði því, sem mál þetta fjallar um, skuli fara eftir landamerkjalýsingu frá 11. júní 1886, en þeir deila hins vegar um staðsetningu nokkurra kennileita, sem þar eru nefnd, einkum Knarrarneshöfða, Fjöruvatnsgranda og Skeljavíkur. Í inngangi landamerkjalýsingarinnar kemur fram að hún nái til jarðanna Stóra-Knarrarness og Minna-Knarrarness. Er undir 1. tölulið lýst mörkum að austan milli Stóra-Knarrarness og Breiðagerðis. Í a- og b-liðum þessa töluliðs er lýst túnmörkum, annars vegar milli austur- og vesturparts Stóra-Knarrarness og hins vegar milli Stóra-Knarrarness og Minna-Knarrarness. Í 2. tölulið lýsingarinnar er svo lýst mörkum að vestan milli Minna-Knarrarness og Ásláksstaða.

Rétt þykir, meðal annars með vísan til dóms Hæstaréttar 21. maí 1993, bls. 1061 í dómasafni, og þeirra landskiptagerða, sem lágu þar til grundvallar, að vísa til vesturbæjar sem Stóra-Knarrarness I og austurbæjar sem Stóra-Knarrarness II.

Í héraðsdómi eru raktar þær örnefnalýsingar, sem fyrir liggja um hið umdeilda svæði. Þegar litið er til þeirra í heild og allra aðstæðna verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að hafna beri þeirri fullyrðingu áfrýjenda að Knarrarneshöfði takmarkist við klettarana, sem gengur út úr nesinu austanverðu. Verður að telja ótvírætt að svæði það, sem er norðan túns Stóra-Knarrarness, hafi verið kallað Knarrarneshöfði eða Höfði.

Við mat á lýsingu G-kk-ef S-kk-ef á fjörum fyrir Knarrarnesi er óhjákvæmilegt að hafa í huga að í lýsingunni gætir ósamræmis, sem erfitt er að skýra. Segir þar að Austurbæjarfjörur hafi legið inn að Vörðuskeri, en þá hafi tekið við Minni-Knarrarnesfjörur og legið allt að mörkum móti Breiðagerði. Hið síðastnefnda fær ekki staðist þar sem Minna-Knarrarnes liggur vestan við Stóra-Knarrarnes að mörkum Ásláksstaða. Í lýsingu G-kk-ef er ekki beinlínis sagt hvorum megin höfðans Fjöruvatnsgrandi og Skeljavík eru. Í lýsingu þeirri, sem K-kk-nf E-kk-nf skráði 1977 og er meðal annars byggð á lýsingu S-kvk-ef B-kvk-ef frá 1976, er Skeljavík ótvírætt staðsett vestan höfðans framan við svonefnt Enni, sem þar er, og eru aðilar sammála um staðsetningu þess. Við mat á lýsingu S-kvk-ef verður hins vegar að hafa í huga að hún var gerð 46 árum eftir að S-kvk-nf flutti frá Stóra-Knarrarnesi II og um það leyti er ágreiningur um merki virðist hafa verið að koma upp. S-kvk-nf hafði verið í foreldrahúsum að Stóra-Knarrarnesi II frá níu ára til 19 ára aldurs. Lýsing hennar var aldrei borin undir eigendur Stóra-Knarrarness I.

Framburður aðila og vitna, sem komu fyrir dóm, er á þann veg, að ekkert verður af honum ráðið með vissu umfram ofangreindar lýsingar um staðsetningu umræddra kennileita. Þessir aðilar voru þó sammála um að Knarrarneshöfði hefði verið nýttur sameiginlega af báðum Stóra-Knarrarnesbæjum til beitar. Af gögnum málsins verður og ráðið að eitthvert útræði hafi verið frá báðum bæjum. Þegar litið er til aðstæðna verður að telja líklegt að báðir bæirnir hafi haft uppsátur á höfðanum austanverðum, þar sem kort í málinu staðsetja Stóra-Knarrarnesvör og áfrýjendur vilja jafnframt kalla Skeljavík. Í lýsingu K-kk-ef E-kk-ef segir að innsiglingin inn í vörina hafi verið nokkuð greið og legið meðfram skerinu Þríhyrningi, en staðsetning þess er óumdeild. Ekkert er í lýsingum getið um innsiglingu vestan á nesinu og benda aðstæður fremur til þess að hún hafi verið torveld.

III.

Eins og áður er fram komið er tekið fram í upphafi landamerkjalýsingarinnar frá 1886, að hún nái til jarðanna Stóra-Knarrarness og Minna Knarrarness. Að því er varðar austur- og vesturparta Stóra-Knarrarness er einungis lýst túnmörkum milli þeirra. Í örnefnalýsingum G-kk-ef S-kk-ef og K-kk-ef E-kk-ef er talað um Norðurtún, svokallaðan Harðavöll, norðan bæjar, og kemur fram í síðarnefndri lýsingu að það hafi tilheyrt austurbænum. Áður fyrr voru bæirnir sambyggðir, þar sem nú eru bæjarrústir. Í framburði A-kk-ef B-kk-ef fyrir dómi kom fram að faðir hans, sem var eigandi Stóra-Knarrarness II frá 1929 til 1950, hefði nýtt þetta tún. Ef kröfulína áfrýjenda yrði tekin til greina norðan gamla bæjarins er ljóst að lítill sem enginn hluti túns þessa félli í hlut Stóra-Knarrarness II, en kröfulínan liggur mjög nálægt sjávarbakkanum. Þykir það ekki fá staðist að stór hluti túns þess, sem hér um ræðir, hafi horfið vegna ágangs sjávar og verður því ekki fallist á kröfu áfrýjenda að þessu leyti.

Fyrir liggur að norðan við umrætt tún hefur verið hlaðinn grjótgarður þvert yfir nesið. Liggur hann í línu frá vík þeirri vestanmegin, sem stefndi telur Skeljavík, í norðanverða Stóra-Knarrarnesvör, sem áfrýjendur nefna einnig Skeljavík. Af hálfu stefnda er því haldið fram að garðurinn hafi verið hlaðinn eftir að landamerkjum var lýst 1886 og hafi merkjaþúfurnar tvær, sem vísað er til í henni, lent undir garðinum. Þar sem engin haldbær gögn eru til um þetta verður ekki á þessu byggt.

Fram kom hjá A-kk-þgf B-kk-þgf að garðurinn hafi skilið höfðann frá túninu, en eins og fyrr segir eru aðilar sammála um að kúm frá báðum bæjum hafi verið beitt á höfðann norðan túnsins. Þegar til þessa er litið, svo og orðalags landamerkjalýsingarinnar 1886, þar sem aðeins er talað um túnmörk milli vestur- og austurparts Stóra-Knarrarnesbæjanna, verður talið að hún hafi einskorðast við skiptingu túna milli bæjanna, en ekki verið ætlað að ná til Knarrarneshöfða norðan þeirra eða fjörunnar við hann. Með hliðsjón af því skiptir ekki máli að upphaf línu suður túnið sé í landamerkjalýsingunni miðað út frá punkti í fjörunni. Bendir flest til þess að á þennan hluta Stóra-Knarrarness hafi verið litið sem óskipta sameign bæjanna. Er það og í samræmi við það sem áður sagði, að líklegt væri að báðir bæirnir hafi getað hagnýtt sér greiða innsiglingu frá náttúrunnar hendi í Stóra-Knarrarnesvör og haft aðstöðu við hana. Verður því ekki dæmt í máli þessu um skiptingu lands norðan áðurnefnds grjótgarðs, þar sem eðlilegra er að hún fari fram á grundvelli landskiptalaga nr. 46/1941, ef aðilar vilja skipta því. Þegar litið er til þess, sem hér að framan var sagt um Norðurtún (Harðavöll), er rétt að upphafspunktur að norðan í grjótgarðinum teljist þar sem stefndi telur vera Markaþúfu efri.

Að þessu athuguðu eru landamerki Stóra-Knarrarness I og II réttilega ákveðin svo, að frá umræddum grjótgarði að norðan, sem liggur þvert yfir nesið, skuli bein lína dregin úr punkti PP2 í garðinum samkvæmt kröfuuppdrætti og hnitsetningu stefnda, er héraðsdómur byggði á, eftir túninu um rústir gamla bæjarins í miðja tröð sunnan þeirra í punkt PP6, og þaðan áfram eftir tröðinni um punkta PP7 og PP8 út að túnhliði í punkti PP9. Ekki er ástæða til að dæma um landamerki frekar í suður með vísan til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar 21. maí 1993 og þeirra landskipta, er um var fjallað í því máli. .

Rétt þykir að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Knarrarneshöfði norðan hlaðins grjótgarðs, er liggur þvert yfir hann, ásamt tilheyrandi fjöru, telst vera í óskiptri sameign Stóra-Knarrarness I (vesturbæjar) og Stóra-Knarrarness II (austurbæjar).

Landamerki milli jarðanna Stóra-Knarrarness I og Stóra-Knarrarness II að norðan úr fyrrnefndum garði í túngarðshlið skulu vera sem hér segir: Bein lína úr punkti PP2 (X=711731 7950, Y=396852 2590) eftir túni um rústir gamla bæjarins í punkt í miðri tröð sunnan þeirra, PP6 (X=711758 6940, Y=396721 2150), og þaðan eftir tröðinni um punkta PP7 (X=711772 8380, Y=396640 9080) og PP8 (X=711773 1660, Y=396633 3790) í túngarðshlið í punkti PP9 (X=711753 0860, Y=396600 1240).

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.