198/2015

Ágreiningur aðila laut í fyrsta lagi að því hvort það fé sem LG Ltd. átti hjá LÍ hf. í byrjun október 2008 hefði verið millibankalán til LÍ hf. eða ígildi almennrar innstæðu á hlaupa- eða sparireikningi. Í öðru lagi hvort það fé hefði með ákvörðunum F 9. október 2008 og 11. nóvember sama ár, á grundvelli heimilda í lögum nr. 125/2008, flust til L hf. og honum væri því skylt að standa LG Ltd. skil á endurgreiðslu fjárins, en krafa LG Ltd. á hendur L hf. var reist á því. Með hliðsjón af gögnum málsins um lögskipti LG Ltd. og LÍ hf. var talið ljóst að þegar LG Ltd. lagði fé inn hjá LÍ hf. á árunum 2006 til 2008 hefði verið um að ræða lánafyrirgreiðslu frá einni fjármálastofnun til annarrar á millibankamarkaði. Gæti engu breytt um þetta eðli lögskiptanna að LG Ltd. hefði verið dótturfélag LÍ hf. og lotið stjórn hans. Þá var að virtum dómi Hæstaréttar í máli nr. 169/2011 talið ljóst að skuldbindingar þær sem stofnuðust á grundvelli slíkra lánveitinga á millibankamarkaði hefðu ekki flust yfir til L hf. með áðurgreindum ákvörðunum F. Samkvæmt framansögðu var L hf. sýknað af kröfu LG Ltd.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. mars 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 12.751.554 sterlingspund, 628.877 evrur og 3.081.179 bandaríkjadali með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. október 2008 til 5. október 2012 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi sem er fjármálafyrirtæki í slitameðferð á eyjunni Guernsey í Ermasundi var á árunum 2006 til 2008 dótturfyrirtæki Landsbanka Íslands hf. og hafði á þeim tíma með höndum bankaviðskipti og skylda fjármálaþjónustu. Landsbanki Íslands hf. mun hafa keypt áfrýjanda í ágúst 2006 og sátu bankastjórar fyrrnefnda bankans í stjórn hans. Fólst rekstur áfrýjanda í því að taka við innlánum til ávöxtunar sem að sögn áfrýjanda var álitleg. Butterfield Bank Guernsey Ltd. annaðist samkvæmt sérstöku samkomulagi við áfrýjanda daglegan rekstur hans. Ágreiningslaust er að þegar Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd, átti áfrýjandi fé hjá hinum fyrrnefnda í þeim myntum sem fram koma í dómkröfu hans, sömu fjárhæðar. Aðila greinir á um hvort fé þetta hafi verið millibankalán til Landsbanka Íslands hf. eins og stefndi heldur fram eða það sem áfrýjandi nefnir í málatilbúnaði sínum ígildi almennrar innstæðu á hlaupa- eða sparireikningi. Landsbanki Íslands hf. var með lögum nr. 44/2009, sem breyttu nokkrum ákvæðum laga nr. 161/2002, tekinn til slita og miðaðist upphaf þeirra við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Bankanum var skipuð slitastjórn sem annast meðferð krafna á hendur honum og gaf hún út innköllun til skuldheimtumanna félagsins. Kröfulýsingarfresti lauk 30. október sama ár og var áfrýjandi eins og nánar greinir í héraðsdómi meðal þeirra sem lýstu kröfu á hendur Landsbanka Íslands hf. Slitastjórnin samþykkti kröfu áfrýjanda sem almenna kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

II

Skriflegum gögnum um þau lögskipti áfrýjanda og Landsbanka Íslands hf. sem leiddu til þess að áfrýjandi átti fé hjá hinum síðarnefnda í byrjun október 2008 er ekki til að dreifa í málinu nema að takmörkuðu leyti. Af þeim verður þó ráðið að sú ávöxtun innlána sem áfrýjandi bauð viðskiptavinum sínum á Guernsey hafi verið fjármögnuð með því að áfrýjandi lagði að því er virðist daglega fé inn í sínu nafni hjá Landsbanka Íslands hf. í Reykjavík og í einhverjum tilvikum hjá Heritable Bank Plc í London sem var dótturfélag Landsbanka Íslands hf. Fóru þær millifærslur fram í gegnum hið svokallaða SWIFT-kerfi fjármálafyrirtækja og mun áfrýjandi í lok hvers dags hafa fengið sent yfirlit þar sem fram komu upplýsingar um fjárhæðir, hreyfingar og vexti. Í bréfi Fjármálaeftirlitsins 30. mars 2010 til áfrýjanda kom fram að allt fjárstreymi til og frá áfrýjanda hafi verið bókað hjá Landsbanka Íslands hf. í gegnum svokallað Murex kerfi og það síðan fært á ákveðna bókhaldslykla en ekki inn á hlaupa- og sparireikninga í bankanum.

Innlánsvextir áfrýjanda hjá Landsbanka Íslands hf. voru í upphafi ákvarðaðir með tilliti til vaxta sem áfrýjandi bauð innstæðueigendum að viðbættu 0,25% álagi til þess að standa straum af öðrum kostnaði. Sést það meðal annars af því að starfsmaður Butterfield Bank Ltd., M-x-x G-x-x, sendi 25. september 2006 rafbréf til S-kk-ef B-kk-ef, starfsmanns Landsbanka Íslands hf., þar sem hann óskaði eftir greiðslufyrirmælum og upplýsingum um hvaða starfsmönnum Landsbanka Íslands hf. ætti að tilkynna um peningasendingar milli áfrýjanda og Landsbanka Íslands hf. Rafbréfi þessu svaraði S-kk-nf degi síðar og tilgreindi sem viðtakendur upplýsinga fimm starfsmenn Landsbanka Íslands hf., þeirra á meðal sjálfan sig og G-kk-þf E-kk-þf, og tvo starfsmenn Heritable Bank Plc, þá M-x-x S-x-x og K-x-x M-x-x. Sagði S-kk-nf í svarbréfinu að til að byrja með ættu greiðslur til Landsbanka Íslands hf. að fara í gegnum Lloyds TSB Bank Plc í London og gaf hann upp ákveðið reikningsnúmer ásamt SWIFT númeri. Tók S-kk-nf fram að innstæður á reikningnum skyldi endurgreiða áfrýjanda þegar hann krefðist þess og til að byrja með yrði fjármögnunarkostnaður að viðbættu álagi notaður sem vaxtastig vegna þessara innstæðna. Loks var viðtakandi bréfsins beðinn að senda staðfestingu á því hvert væri hið rétta vaxtastig. Í rafbréfi 1. september 2008 frá K-x-x M-x-x sem meðal annarra var sent G-kk-þgf E-kk-þgf og E-kvk-þgf B-x-x, starfsmanni Butterfield Bank Ltd., og bar fyrirsögnina „RE: landsbanki Monthly Rate Update“ var spurst fyrir um vexti á fjárhæðum í bandaríkjadölum og evrum. Því bréfi svaraði E-kvk-nf B-x-x samdægurs með rafbréfi sem meðal annarra var beint til G-kk-ef E-kk-ef og K-x-x M-x-x og var þar tilgreint hvert vaxtastigið skyldi vera frá og með þeim degi í bandaríkjadölum, sterlingspundum og evrum.

III

Meðal gagna málsins er ársreikningur áfrýjanda fyrir 2007 sem áritaður var af endurskoðanda 18. mars 2008. Þar kom meðal annars fram að áfrýjandi stundaði bankaviðskipti og tengda fjármálaþjónustu. Meðal eigna hans væru lán til banka sem hefðu 31. desember 2007 numið 166.652.390 sterlingspundum en með lánum til banka væri átt við lánsviðskipti og aðrar kröfur. Þá sagði að móðurfélag áfrýjanda skuldaði honum 166.652.390 sterlingspund og væru innstæður áfrýjanda hjá móðurfélaginu sömu fjárhæðar. Tekið var fram að ekki hafi verið um að ræða nein lán til viðskiptavina á árinu. Um fjárhagslega áhættustjórnun sagði að öllu umframfé áfrýjanda ráðstafaði hann til fjárfestinga hjá Landsbanka Íslands hf. sem réði yfir fyrirtækinu.

Um lausafjáráhættu sagði meðal annars í ársreikningnum að til að tryggja að hægt væri að standa við skuldbindingar áfrýjanda væri nauðsynlegt fé haft tiltækt í bönkum samstæðunnar og öðrum fjármálastofnunum eins og við ætti. Þá sagði að daglega þyrfti áfrýjandi að svara skuldbindingum á hlaupareikningum, gjaldkræfum innstæðureikningum og vegna ábyrgða með því fé sem hann hefði til ráðstöfunar. Ekki væri handbært fé til þess að mæta öllum slíkum skuldbindingum þar sem reynslan sýndi að sjá mætti fyrir með mikilli vissu lágmarks endurfjármögnunarþörf gjaldkræfra fjárhæða. Stjórn áfrýjanda ákvarðaði lágmarks hlutfall handbærs fjár til að mæta slíkum skuldbindingum og lágmarks hlutfall millibankalána og annarra fjárhagslegra ráðstafana sem þyrftu að vera fyrir hendi til þess að mæta óvæntum kröfum um úttektir. Í töflu sem á eftir fór voru kröfur áfrýjanda á hendur öðrum fjármálafyrirtækjum flokkaðar með tilliti til þess hvenær þær yrðu gjaldkræfar samkvæmt samningi og kom þar fram að meðal krafna á hendur bönkum sem gjaldkræfar væru á skemmri tíma en þremur mánuðum væru 166.700.000 sterlingspund en það var sú fjárhæð sem áfrýjandi átti hjá Landsbanka Íslands hf. Sama fjárhæð kom einnig fram á lista yfir útistandandi skammtíma skuldbindingar.

Fjármálaeftirlitið á Guernsey sendi áfrýjanda bréf 31. mars 2008 þar sem fram kom að undanfarna mánuði hefði eftirlitið metið vandlega stöðu áfrýjanda vegna áhættu hans gagnvart móðurfélaginu á Íslandi en áfrýjandi væri fjármögnunartæki þess. Á fjármálamörkuðum væru verulegar áhyggjur af íslenska hagkerfinu og íslensku bönkunum og væru líkur til að þær myndu aukast á næstu mánuðum. Af þeirri ástæðu hefði eftirlitið ákveðið að setja fjögur skilyrði fyrir áframhaldandi starfsleyfi áfrýjanda sem ætlað væri til að styðja hann og vernda þar með innstæðueigendur. Í fyrsta lagi væri það gert að skilyrði að áfrýjandi setti sér viðbragðsáætlun vegna afturköllunar fjármögnunar móðurfélagsins. Í öðru lagi að áfrýjandi færi þess formlega á leit við móðurfélagið að það setti veðtryggingar fyrir áframhaldandi fjármögnun. Í þriðja lagi að lánveitingar áfrýjanda til móðurfélagsins væru ekki með lengri binditíma en til eins dags. Um þetta skilyrði sagði að síðasta greiðsla á gjalddaga sýndi að lánveiting til móðurfélagsins hefði verið með gjalddaga daginn eftir og gerði eftirlitið kröfu um að svo yrði áfram þar til annað yrði ákveðið. Í fjórða lagi væri þess krafist að áfrýjandi kæmi á auknu eftirliti.

Í apríl 2008 samþykkti stjórn áfrýjanda ályktun um stórar áhættuskuldbindingar. Í upphafi hennar sagði að ekki væri fyrirhugað að útlán til einstakra fjármálastofnana yrðu til lengri tíma en tólf mánaða. Ef slík skuldbinding væri til lengri tíma mætti hún ekki fara yfir 25% af eiginfjárgrunni áfrýjanda, nema stjórn bankans og fármálaeftirlitið á Guernsey samþykktu slíkt, en eiginfjárgrunnur táknaði heildartölu samstæðuhlutafjár, víkjandi lána og varasjóða. Þann 1. apríl 2008 hafi staða stórra skuldbindinga eiginfjárgrunns verið 21.700.000 sterlingspund. Í fylgiskjali var listi yfir skammtíma fjárfestingar hjá lánastofnunum og sagði þar um Landsbanka Íslands hf. að fyrirgreiðsla til hans sætti takmörkunum af hálfu fjármálaeftirlitsins á Guernsey og í öðru fylgiskjali var Landsbanki Íslands hf. á lista yfir 10 stærstu lánþega markaðslána og bankatryggðra lána áfrýjanda.

IV

Af því sem áður er rakið er ljóst að þegar áfrýjandi lagði fé inn hjá Landsbanka Íslands hf. á árunum 2006 til 2008 með þeim hætti sem að framan er lýst var um að ræða lánafyrirgreiðslu frá einni fjármálastofnun til annarrar á millibankamarkaði. Leit enda áfrýjandi sjálfur svo á samkvæmt því sem fram kom í ársreikningi hans 2007 og samþykkt þeirri um stórar áhættuskuldbindingar sem stjórn hans gerði í apríl 2008. Fjármálaeftirlitið á Guernsey leit með sama hætti á lögskiptin. Getur engu breytt um þetta eðli lögskiptanna að áfrýjandi var dótturfélag Landsbanka Íslands hf. og laut stjórn hans. Er því hafnað þeirri málsástæðu áfrýjanda að fé það sem hann átti hjá Landsbanka Íslands hf. í október 2008 hafi verið ígildi almennrar innstæðu áfrýjanda á hlaupa- eða sparireikningi í bankanum.

Fjármálaeftirlitið tók þá ákvörðun 9. október 2008 að Nýi Landsbanki Íslands hf. sem nú ber nafn stefnda skyldi meðal annars taka yfir skuldbindingar í útibúum Landsbanka Íslands hf. á Íslandi vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum, Seðlabanka Íslands og öðrum viðskiptavinum, sbr. 7. tölulið ákvörðunarinnar. Ekki var þar skilgreint hvað átt var við með orðinu innlán. Í 8. tölulið ákvörðunarinnar sagði meðal annars: „Innlendar innstæður við Landsbanka Íslands hf. flytjast yfir til Nýja Landsbanka Íslands hf. miðað við stöðu og áunna vexti á tímamarki framsals skv. 5. tl.“ Í niðurlagi ákvörðunarinnar kom fram að hún væri byggð á fyrirliggjandi upplýsingum og gögnum. Reyndist hún byggð á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik eða aðrar forsendur hennar brygðust verulega gæti Fjármálaeftirlitið gert hvers konar breytingar á henni, þar með talið fellt hana úr gildi í heild eða að hluta.

Eins og rakið er í dómi Hæstaréttar 17. janúar 2013 í máli nr. 169/2011 tilkynnti Fjármálaeftirlitið Landsbanka Íslands hf. með bréfi 11. nóvember 2008 að stjórn þess hefði tekið til umfjöllunar hvaða áhrif ákvarðanir um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf., Glitnis banka hf. og Kaupþings banka hf. hefðu á tiltekna fjármögnun þessara fyrirtækja, nánar tiltekið þegar um væri að ræða „svokölluð peningamarkaðslán/innlán“ frá fjármálafyrirtækjum. Aflað hefði verið „ýmissa gagna frá bönkunum og endurskoðendum þeirra um meðferð þessarar fjármögnunar á starfsemi bankanna.“ Því næst sagði í bréfinu að stjórnin hefði „ákveðið að árétta að skuldbindingar vegna slíkra lána frá fjármálafyrirtækjum eru ekki fluttar til Nýja Glitnis banka hf., Nýja Landsbanka Íslands hf. (nú NBI hf.) og Nýja Kaupþings banka hf. með þeim ákvörðunum sem um ræðir.“

Ákvörðun stjórnar Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. sem áður getur og sú árétting stjórnarinnar sem fram kom í ofangreindu bréfi hennar 11. nóvember 2008 var tekin á grundvelli þeirra umfangsmiklu valdheimilda er Fjármálaeftirlitinu voru fengnar með lögum nr. 125/2008 en þau voru sett við aðstæður í fjármála- og efnahagslífi íslensku þjóðarinnar sem áttu sér enga hliðstæðu. Því bar löggjafanum eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar 28. október 2011 í máli nr. 340/2011 ekki aðeins réttur heldur fyrst og fremst stjórnskipuleg skylda „til að gæta velferðar almennings og fjárhagslegt uppgjör vegna falls bankanna hlaut fyrst og fremst að verða innbyrðis á milli þeirra, sem áttu beinna hagsmuna að gæta gagnvart þeim“ eins og segir í dóminum. Í forsendum dóms Hæstaréttar í máli nr. 169/2011 segir að í þessu ljósi verði að virða þær ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins sem um ræddi í því máli „og leggja til grundvallar að í þeim hafi falist að nýju bankarnir sem reistir voru á grunni þeirra föllnu tækju yfir innstæðuskuldbindingar gömlu bankanna gagnvart almenningi og almennar innstæður fjármálafyrirtækja á hlaupa- og sparireikningum í kerfum bankanna, en ekki inneign sem stafaði af slíkri lánveitingu á millibankamarkaði sem um ræðir í málinu.“

Í því máli sem hér er til úrlausnar reyndi á sömu ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins og um ræddi í dómi Hæstaréttar í máli nr. 169/2011 og eins og í því máli lánveitingu frá einni fjármálastofnun til annarrar á millibankamarkaði. Af síðastgreindum dómi er ljóst að skuldbindingar sem stofnuðust á grundvelli slíkra lánveitinga á millibankamarkaði fluttust ekki yfir til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 og kunni að hafa verið einhver vafi í þeim efnum í upphafi þá var honum í öllu falli eytt ekki síðar en með bréfi Fjármálaeftirlitsins 11. nóvember 2008. Samkvæmt því sem hér var rakið verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms.

Eftir framangreindum úrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Landsbanki Guernsey Ltd., greiði stefnda, Landsbankanum hf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.