687/2016

S hf. krafðist riftunar á greiðslu nánar tilgreindrar skuldar og endurgreiðslu tiltekinnar fjárhæðar úr hendi E ehf. Í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu S hf. hafði meirihluti eigna félagsins verið færður til eignarhaldsfélagsins H hf., samhliða því sem skuldir S hf. við E ehf. höfðu verið færðar til sama félags. Byggði S hf. á því að þær ráðstafanir hefðu í reynd falið í sér greiðslu skuldar sem væri riftanleg samkvæmt ákvæðum 134. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Héraðsdómur féllst ekki á málatilbúnað S hf. og sýknaði E ehf. af kröfum félagsins. Í dómi Hæstaréttar var því slegið föstu að umræddar ráðstafanir hefðu falið í sér greiðslu skuldar S hf. við E hf. sem greidd hefði verið með óvenjulegum greiðslueyri, auk þess sem hún hefði verið greidd fyrr en eðlilegt var. Taldi rétturinn sömuleiðis, með vísan til þeirra kvaða sem höfðu verið lagðar á S hf. við endurskipulagninguna, að S hf. og E ehf. hefðu verið nákomin í skilningi 6. töluliðar 3. gr. laga nr. 21/1991 og að E ehf. hefði ekki sýnt fram á að S hf. hefði verið gjaldfært þegar greitt var. Væri samkvæmt því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 134. gr. laganna til þess að riftunarkrafa S hf. gæti náð fram að ganga. Hins vegar benti rétturinn á að málatilbúnaður S hf. hefði verið reistur á því í öndverðu að þær eignir sem framseldar höfðu verið til H hf., hefðu þá að mestu verið veðsettar til tryggingar skuldum S hf. við E ehf. Með því að um var að ræða framsal eigna til E ehf., sem hann hefði þegar notið veðréttar í, hefði E ehf. hvorki haft hag af ráðstöfuninni né hefði S hf. orðið fyrir tjóni, sbr. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Var hinn áfrýjaði dómur um sýknu E ehf. því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. október 2016. Hann krefst þess að staðfest verði með dómi riftun greiðslu skuldar sinnar við stefnda 22. febrúar 2010 að fjárhæð 16.134.935.079 krónur og að stefnda verði gert að endurgreiða sér 14.294.255.079 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. apríl 2010 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur en að því frágengnu að endurgreiðslukröfu áfrýjanda verði hafnað eða hún lækkuð. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í málinu deila aðilar um það hvort riftanlegur gerningur hafi átt sér stað með tilteknum ráðstöfunum sem gerðar voru í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu áfrýjanda síðari hluta árs 2009 og fyrri hluta árs 2010 en aðdraganda hennar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þeirri endurskipulagningu lyktaði með samkomulagi áfrýjanda og ríkissjóðs Íslands 11. september 2009 og breyttu samkomulagi sömu aðila 13. nóvember sama ár sem mun hafa verið samþykkt á hluthafafundi í áfrýjanda 18. næsta mánaðar. Endurskipulagningunni lauk 22. febrúar 2010 þegar tilteknum aðgerðum sem fólust í samkomulagi áfrýjanda og ríkissjóðs var endanlega hrint í framkvæmd. Með þeim var eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi meirihluti eigna áfrýjanda færður til eignarhaldsfélagsins Hildu hf., en stofnun þess var liður í endurskipulagningunni. Samhliða eignatilfærslunni voru skuldir áfrýjanda við stefnda, áður ríkissjóð Íslands og þar áður Seðlabanka Íslands, færðar til sama eignarhaldsfélags. Er málatilbúnaðar áfrýjanda, sem tekinn var til slita 16. maí 2012 á grundvelli 1. töluliðar 2. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, á því reistur að þessar ráðstafanir hafi í reynd falið í sér greiðslu skuldar sem sé riftanleg samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., auk þess sem á því er byggt af hans hálfu að um riftanlega ráðstöfun samkvæmt 141. gr. sömu laga sé að ræða.

II

Samkomulagið 11. september 2009 og samkomulagið 13. nóvember sama ár voru sem fyrr segir milli ríkissjóðs Íslands sem lánveitanda og áfrýjanda sem upphaflegs skuldara. Eru í hinum áfrýjaða dómi raktar ástæður þess að fyrra samkomulagið var endurskoðað og nýtt gert. Í inngangi þeirra beggja kom fram að ríkissjóður væri stærsti kröfuhafi áfrýjanda samkvæmt tveimur lánssamningum 16. mars 2009, samtals að höfuðstólsfjárhæð 19.668.664.668 krónur, annars vegar samkvæmt lánssamningi að fjárhæð 16.490.370.373 krónur og hins vegar að fjárhæð 3.178.294.295 krónur.

Samkvæmt samkomulaginu 13. nóvember 2009 skyldi áfrýjandi stofna tvö ný félög, eignarhaldsfélag og móðurfélag. Um skiptingu eigna og skulda milli áfrýjanda og eignarhaldsfélagsins, sem fékk heitið Hilda hf., sagði að nánar tilgreindar eignir áfrýjanda að nafnverði samtals 17.881.509.638 krónur skyldu færast til eignarhaldsfélagsins. Þá sagði að áfrýjandi myndi „afhenda víkjandi lán til eignarhaldsfélagsins að fjárhæð kr. 1.500.000.000, verðtryggt miðað við vísitölu neysluverðs ... með fyrsta gjalddaga þann 31. október 2010 og lokagjalddaga þann 31. október 2015“ og að „lánveitandi mun vera með veð í öllum eignum eignarhaldsfélagsins eftir nánari útfærslu af hálfu aðila.“ Um skuldskeytingu sagði að ríkissjóður sem lánveitandi samþykkti fyrir sitt leyti að áfrýjandi „framselji skuld samkvæmt láni ríkissjóðs“ að fjárhæð 19.668.664.668 krónur til eignarhaldsfélagsins að uppfylltum nánari skilyrðum sem tilgreind voru.

Áfrýjandi og Hilda hf. sendu ríkissjóði Íslands 22. janúar 2010 tilkynningu um framsal. Í upphafi hennar var vísað til skuldar áfrýjanda við ríkissjóð samkvæmt lánssamningunum 16. mars 2009. Þá var getið samkomulags þar sem tiltekin verðbréf í eigu áfrýjanda yrðu framseld Hildu hf. gegn yfirtöku þess félags á skuldbindingum áfrýjanda við ríkissjóð og væri miðað við bókfært verðmæti eignanna og stöðu lánanna 30. október 2009. Næst var vísað til handveðsyfirlýsinga tengdum framangreindum lánssamningum þar sem áfrýjandi hefði sett ríkissjóði að handveði nánar tilgreindar eignir samtals að nafnverði 17.948.990.978 krónur. Loks sagði að með vísan til framangreinds samkomulags um framsal verðbréfa í eigu áfrýjanda til Hildu hf. „verða framangreindar eignir framseldar til Hildu hf. Uppgjörsdagur viðskiptanna er m.v. 30.10.2009. Framangreindar eignir eru veðsettar Seðlabanka Íslands f.h. ríkissjóðs. Mun framsal þetta ekki hafa áhrif á veðsetningu ríkissjóðs.“

Hilda hf. og stefndi gerðu 22. febrúar 2010 viðauka við lánssamningana 16. mars 2009 um skuldskeytingu og skilmálabreytingu. Í upphafi kom fram að hann byggði á samkomulaginu 13. nóvember 2009 en með framsali 11. febrúar 2010 hafi stefndi eignast kröfur ríkissjóðs á hendur áfrýjanda samkvæmt lánssamningunum. Í 2. grein, sem fjallaði um skuldskeytingu og yfirtöku Hildu hf. á skuldbindingum áfrýjanda, sagði að með undirskrift sinni á viðaukann tæki Hilda hf. yfir skuldbindingar áfrýjanda á grundvelli lánssamninganna með þeim skilmálabreytingum sem nánar væri getið. Þá sagði að með „undirritun sinni lofar nýr skuldari að greiða hinar yfirteknu skuldir skv. lánssamningunum að fullu með þeim skilmálum og kjörum sem fram koma í lánssamningunum og samningi þessum. Jafnframt tekst nýr skuldari á hendur allar skyldur og skuldbindingar sem hvíla á lántaka samkvæmt lánssamningunum að engu undanskildu og kemur að öllu leyti í stað hans.“ Um skuldbindingu áfrýjanda sagði í 7. grein að við skuldskeytingu samkvæmt 2. grein væri áfrýjandi leystur undan greiðsluskyldu samkvæmt lánssamningunum. Undir viðaukann ritaði áfrýjandi sem upphaflegur skuldari, Hilda hf. sem nýr skuldari, stefndi sem nýr kröfuhafi og Saga Eignarhaldsfélag hf. sem móðurfélag áfrýjanda.

Eins og fyrr greinir voru í samkomulaginu 13. nóvember 2009 ákvæði um framsal nánar tilgreindra eigna áfrýjanda til Hildu hf. og yfirtöku þess félags á skuldum áfrýjanda við ríkissjóð að ákveðnum skilyrðum fullnægðum. Þau lutu að veðsetningu eigna, ráðstöfun arðgreiðslna og skuldbindingum um rekstur félagsins sem áfrýjandi og eignarhaldsfélagið þurftu að gangast undir. Skilyrðin höfðu margvíslegar takmarkanir í för með sér á skipulagi og rekstri áfrýjanda og tóku til launa og kaupauka starfsmanna, stórra áhættuskuldbindinga, útlánavaxta, svonefnds CAD-hlutfalls, heildarfyrirgreiðslu til venslaðra, innleiðingu reglna um stjórnunarhætti og takmarkana á heimild til að eiga hluti í móðurfélaginu og eignarhaldsfélaginu. Auk þessa voru skilyrði um að á öllum stjórnarfundum áfrýjanda skyldi sitja áheyrnarfulltrúi skipaður af Bankasýslu ríkisins sem hefði ekki tillögu- eða atkvæðisrétt á fundum en málfrelsi. Hann skyldi fá endurrit allra fundargerða og staðfesta efni þeirra. Þá var stjórn áfrýjanda skuldbundin til þess að leggja ekki fram tillögu fyrir stjórnar- eða hluthafafundi um atriði sem talin voru upp í átta liðum, þar á meðal um kaup og sölu eigna og um lántökur. Frá skilyrðunum mátti víkja að fengnu skriflegu samþykki áheyrnarfulltrúans en neitaði hann að samþykkja tillögur stjórnar áfrýjanda skyldi það rökstutt og aðeins gert á grundvelli hagsmuna ríkissjóðs sem kröfuhafa eignarhaldsfélagsins en ekki annarra hagsmuna sem hann kynni að hafa. Sambærileg skilyrði voru um stöðu áheyrnarfulltrúa á stjórnarfundum í móðurfélaginu og eignarhaldsfélaginu. Skilyrðin sem félögin þurftu að gangast undir lutu meðal annars að töku ákvarðana um kaup og sölu eigna, lántökum eignarhaldsfélagsins og öðrum gerningum sem væru skuldbindandi fyrir það. Áþekk ákvæði um stöðu áheyrnarfulltrúa voru í samkomulaginu 11. september 2009 að því þó gættu að þar var einungis gert ráð fyrir að áfrýjandi stofnaði eignarhaldsfélag en ekki móðurfélag.

III

Með ráðstöfunum þeim sem áður er lýst var meirihluti eigna áfrýjanda færður úr því félagi og komið fyrir í nýju félagi, Hildu hf., og þannig um hnútana búið að eignirnar gátu eftirleiðis ekki nýst til annars en greiðslu skuldar áfrýjanda við stefnda sem samhliða þessu var færð á herðar Hildu hf. Varð Hilda hf. þannig sem þriðji aðili greiðsluferli til lúkningar á þeirri skuld sem áfrýjandi var leystur undan. Er samkvæmt þessu staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að umræddar ráðstafanir, sem endanlega komu til framkvæmda 20. febrúar 2010, hafi í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 í reynd falið í sér greiðslu skuldar áfrýjanda við stefnda.

Við mat á því hvort skuldin hafi verið greidd með óvenjulegum greiðslueyri verður að líta til þess í hvaða formi greiðslan fór frá skuldara en ekki í hvaða mynd hún barst kröfueiganda. Greiðsla peningakrafna með verðbréfum eða andvirði þeirra getur almennt ekki talist venjulegur greiðslueyrir í viðskiptum, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 3. október 1996 í máli nr. 2/1996. Ekki er fram komið að um slíkan greiðsluhátt hafi verið samið fyrir fram eða hann tíðkast í skiptum lánveitanda og skuldara. Er því ósannað að þetta hafi mátt virðast venjulegur greiðslueyrir eftir atvikum. Að þessu gættu er staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að um óvenjulegan greiðslueyri í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 hafi verið að ræða. Að auki var umrædd skuld greidd fyrr en eðlilegt var en fyrsti gjalddagi höfuðstólsins var 27. desember 2011 og lokagjalddagi 27. desember 2015. Fær það ekki þeirri niðurstöðu breytt þótt ákvæði hafi verið í lánssamningunum 16. mars 2009 um heimild áfrýjanda til að greiða lánin upp í heild eða að hluta fyrir umsamda gjalddaga.

Af því sem hér var rakið leiðir að krafa stefnda um sýknu vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, er haldlaus.

IV

Ákvæði 4. og 5. töluliðar 3. gr. laga nr. 21/1991 um hagsmunalega nákomna, eins og texti þeirra var þegar umrædd greiðsla fór fram, miðuðu samkvæmt orðum sínum við að maður eða annar honum nákominn þyrfti að eiga verulegan hlut í félagi til þess að teljast nákominn því. Sömu skilyrði um verulegan eignarhlut voru sett þegar metið var hvort félög eða stofnanir gætu verið nákomin. Í 6. tölulið 3. gr. laganna var og er mælt fyrir um að menn, félög og stofnanir séu nákomin hvort öðru ef um sambærileg tengsl er að ræða og lýst er í öðrum töluliðum greinarinnar. Á þeim tíma sem hér skiptir máli fólst í tilvísun 6. töluliðar 3. gr. til sambærilegra tengsla að einkum væri átt við eignatengsl. Ekki var þó útilokað að önnur tengsl, hvort sem þau væru til viðbótar eignatengslum eða ekki, gætu leitt til þess að maður og félag, tvö félög eða félag og stofnun teldust nákomin, sbr. til hliðsjónar áðurgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 2/1996 og dóm réttarins 19. desember 2012 í máli nr. 320/2012.

Frestdagur við slitameðferð áfrýjanda var 24. ágúst 2011. Áður er fram komið að ekki voru eignatengsl milli áfrýjanda og stefnda þegar greiðslan var innt af hendi 20. febrúar 2010. Á hinn bóginn er til þess að líta að allt frá samkomulaginu 11. september 2009 um fjárhagslega endurskipulagningu áfrýjanda voru margvíslegar kvaðir lagðar á áfrýjanda, móðurfélag hans og Hildu hf. Með þeim naut ríkissjóður Íslands allt frá 11. september 2009 og síðar stefndi fyrir tilstilli áheyrnarfulltrúa áhrifa í stjórn áfrýjanda langt umfram það sem fólst í eignarráðum hluthafa í félaginu. Hafði stefndi þannig í reynd öll ráð félagsins í hendi sér, þar á meðal um skuldaskil, og gilti hið sama um áhrif hans fyrir tilstilli áheyrnarfulltrúa í móðurfélagi áfrýjanda og Hildu hf. Þegar til þessa er litið verður að telja að stefndi og áfrýjandi hafi verið nákomnir í skilningi 6. töluliðar 3. gr. laga nr. 21/1991. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að áfrýjandi hafi verið gjaldfær þegar greitt var, sbr. 2. mgr. 134. gr. laganna. Er samkvæmt öllu þessu fullnægt skilyrðum þeirrar lagagreinar til þess að krafa áfrýjanda um riftun geti náð fram að ganga.

V

Fari riftun fram samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 skal sá sem hag hafði af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins, sbr. 1. mgr. 142. gr. sömu laga. Málatilbúnaður áfrýjanda var í öndverðu á því reistur að eignir þær sem framseldar voru Hildu hf. við fjárhagslega endurskipulagningu áfrýjanda hafi þá þegar að mestu verið veðsettar til tryggingar skuldum áfrýjanda við ríkissjóð og síðar stefnda samkvæmt lánssamningunum 16. mars 2009. Á þeim grunni tók stefndi til varna og staðhæfingar áfrýjanda um að veðunum hafi verið aflétt við endurskipulagninguna komu fyrst fram við munnlegan flutning málsins í héraði. Er málsástæða áfrýjanda sem á þessu er reist því of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, og fær að auki ekki samrýmst gögnum málsins eins og nánar er rakið í forsendum hins áfrýjaða dóms. Með því að um var að ræða framsal eigna til stefnda, sem hann naut þegar veðréttar í, hafði stefndi hvorki hag af ráðstöfuninni né varð áfrýjandi fyrir tjóni, sbr. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Er því ekki fullnægt skilyrðum til að fallast á endurgreiðslukröfu áfrýjanda og er henni því hafnað.

Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Eftir framangreindum úrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Saga Capital hf., greiði stefnda, Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.