449/2001

S krafði íslenska ríkið (Í) um greiðslu skaða- og miskabóta á þeim grundvelli að hann hefði að ósekju sætt handtöku og setið í gæsluvarðhaldi í 8 daga. Krafa S var og reist á því að hann hefði sætt harðræði í gæsuvarðhaldinu og að hann hefði verið borinn sökum um alvarlegt brot gegn almennum hegningarlögum allt þar til ríkissaksóknari hefði fellt málið niður rúmu ári síðar. Hæstiréttur taldi að lögmæt skilyrði hefðu verið til handtöku og gæsluvarðhalds S samkvæmt 97. og 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, og að sá tími, sem hann sat í gæsluvarðhaldinu, hefði verið nýttur til rannsóknar málsins. Þá taldi Hæstiréttur ekki efni til að dæma S sérstaklega bætur þótt ákvörðun ríkissaksóknara um að höfða ekki mál á hendur honum hefði dregist nokkuð. Aftur á móti var Í ekki talið hafa sýnt fram á, að S hefði fengið þá læknisþjónustu og lyfjagjöf, sem honum bar samkvæmt 2. mgr. 30. gr. reglugerðar nr. 172/1992 um gæsluvarðhaldsvist, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 259/1995 fyrr en á þriðja degi gæsluvarðhaldsins. Þótti S hafa leitt líkur að því að þetta kynni að hafa haft áhrif á framvindu sjúkdóms hans í einhverjum mæli. Voru S því dæmdar miskabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf B-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. desember 2001 og krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.900.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. nóvember 1998 til 1. júlí 2001 en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, en áfrýjandi hefur gjafsókn á báðum dómstigum samkvæmt 178. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar úr hendi áfrýjanda fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann verulegrar lækkunar á kröfu áfrýjanda og að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði felldur niður.

Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt.

I.

Í málinu gerir áfrýjandi kröfu um skaðabætur úr hendi stefnda á grundvelli XXI. kafla laga nr. 19/1991. Er krafan í fyrsta lagi reist á því, að áfrýjandi hafi að ósekju sætt handtöku 8. september 1998 og setið í gæsluvarðhaldi frá þeim degi til 15. september 1998, eða í 8 daga. Í öðru lagi er á því byggt að við framkvæmd gæsluvarðhalds hafi áfrýjandi sætt harðræði og í þriðja lagi hafi hann verið borinn sökum um alvarlegt brot, sem við liggi þung refsing samkvæmt almennum hegningarlögum. Hafi hann legið undir grun allt þar til 22. október 1999, er ríkissaksóknari felldi málið niður, eða í rúmt ár.

Með skírskotun til raka héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða hans að lögmæt skilyrði hafi verið til handtöku og gæsluvarðhalds áfrýjanda samkvæmt 97. gr. og 103. gr. laga nr. 19/1991 og að sá tími, sem hann sat í gæsluvarðhaldi, hafi verið nýttur til rannsóknar málsins.

II.

Í stefnu er málsástæða áfrýjanda um harðræði í gæsluvarðhaldi reist á því að nauðsynleg inntaka hans á geðlyfjum hafi verið sett úr skorðum auk þess sem kvörtunum hans um vanlíðan og hjartsláttartruflun hafi ekki verið sinnt. Þessar aðstæður, auk kvíða fyrir enn frekara gæsluvarðhaldi, hafi leitt til þess að hann hafi játað á sig sakir 15. september 1998.

Við yfirheyrslu áfrýjanda hjá lögreglu að morgni 8. september 1998 skýrði hann frá því að hann hefði verið mjög þunglyndur undanfarið og hafi lengi átt við geðræn vandamál að stríða. Við aðra yfirheyrslu síðar sama dag kvartaði hann yfir slæmri líðan og kvaðst ekki hafa fengið þau lyf, sem hann eigi að taka reglulega. Hér mun vera um að ræða lyfin Litarex, Sipramil, Rivotril og Truxal. Hafði áfrýjandi verið hjá lögreglu frá því um kl. 10 að morgni þessa dags. Hann var færður í fangelsið að Litla-Hrauni þá um kvöldið eftir að hann hafði verið úrskurðaður í gæsluvarðhald og kom hann þangað kl. 23.45. P-kk-nf S-kk-nf, annar þeirra rannsóknarlögreglumanna, sem fluttu hann þangað, bar fyrir dómi að talað hefði verið við fangavörð, sem við áfrýjanda tók, um að haft yrði samband við lækni hans þar sem hann þyrfti að fá lyf. Ekkert er um þetta bókað í dagbók fangelsisins. Næsta dag, þ.e. 9. september, var skráð í bókina að kl. 17.05 hafi verið haft samband við M-kk-þf S-kk-þf fangelsislækni vegna áfrýjanda og hann ráðlagt að áfrýjanda yrði strax gefið Melleril og Largactil. Ekki var sérstaklega bókað í dagbókina að eftir þessu hefði verið farið, en viðkomandi fangavörður sagði fyrir dómi að hann bókaði aldrei um lyfjagjafir nema viðkomandi fengi umrædd lyf. Fyrir liggur að umræddur fangelsislæknir kom aldrei til áfrýjanda.

T-kk-nf Z-kk-nf geðlæknir ávísaði áfrýjanda lyfjunum Litíumsítrat, Rivotril, Truxal og Haldol hinn 10. september, eftir að hafa haft samband við heimilislækni áfrýjanda, en þau lyf bárust áfrýjanda ekki fyrr en daginn eftir. Þann dag kom T-kk-nf Z-kk-nf í fangelsið og talaði við áfrýjanda eins og fram kemur í héraðsdómi. Í framburði sínum fyrir dómi taldi hann áfrýjanda ekki hafa kvartað við sig um verki fyrir hjarta eða í brjóstholi.

G-kk-nf S-kk-nf geðlæknir, sem hefur stundað áfrýjanda allt frá árinu 1987, kom fyrir dóm og lýsti því að eftir að áfrýjandi kom úr gæsluvarðhaldinu hafi hann verið spenntari en fyrr og hafi farið í hönd erfitt tímabil hjá honum. Um innilokunina í gæsluvarðhaldinu sagði hann meðal annars að erfitt væri að slá föstu hve slæm áhrif þetta hefði haft á hann, en hugsanlega hafi hér skipt máli að hann var án jafnvægislyfja. Hafi hér aðallega skipt máli jafnvægislyfið Litarex en oft megi litlu muna með það lyf og þurfi það að vera í vissu magni í blóðinu til að það hafi áhrif. Þetta ásamt innilokun og tilhugsun um dóm hafi ýtt undir maníu, sem hann hafi stöðugt verið í lengi eftir þetta.

III.

Samkvæmt 2. mgr. 30. gr. reglugerðar nr. 179/1992 um gæsluvarðhaldsvist, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 259/1995, skal fangelsislæknir skoða gæsluvarðhaldsfanga sem fyrst eftir komu í fangelsi. Skal fangelsislæknir kallaður til án ástæðulauss dráttar ef ástæða er til að ætla að fangi sé sjúkur við komu í fangelsi eða þurfi að öðru leyti á læknishjálp að halda. Samkvæmt 1. mgr. 32. gr. skal fangelsislæknir ákveða hvort og með hvaða hætti lyfjagjöf skuli haldið áfram ef gæsluvarðhaldsfangi hefur lyf meðferðis við komu í fangelsi eða hann telur sig þurfa á lyfjum að halda í gæslunni. Í 4. mgr. sömu greinar segir að allar lyfjagjafir til gæsluvarðhaldsfanga skuli skráðar.

Fallast verður á það með héraðdómara að ekki liggi fyrir að áfrýjandi hafi þann tíma, er hann sat í gæsluvarðhaldi, kvartað yfir hjartsláttartruflunum eða óskað sérstaklega eftir læknishjálp. Hins vegar verður ekki horft fram hjá því að hann hafði lýst því við yfirheyrslur hjá lögreglu að hann ætti við geðræn vandamál að stríða og skýrt frá slæmri líðan sinni þar sem hann hefði ekki fengið lyf, sem honum væri nauðsynlegt að taka. Leggja verður til grundvallar þá frásögn P-kk-ef S-kk-ef rannsóknarlögreglumanns, að tekið hefði verið fram við komu áfrýjanda í fangelsið að gera þyrfti ráðstafanir af þessum sökum og hafa samband við lækni hans. Fangelsislæknir vitjaði áfrýjanda aldrei og ráðleggingar hans um lyfjatöku daginn eftir að áfrýjandi kom í fangelsið tóku ekki til lyfja er áfrýjandi hafði notað reglulega, auk þess sem ekki er skráð með óyggjandi hætti í dagbók fangelsisins að eftir þessum ráðleggingum hafi verið farið. Liggur ekki fyrir að áfrýjandi hafi fengið nauðsynleg lyf fyrr en á þriðja degi gæsluvarðhaldsins, eða 11. september 1998.

Með ofangreint í huga verður að telja að stefnda hafi ekki tekist að sýna fram á, að áfrýjandi hafi fengið læknisþjónustu og lyfjagjöf, sem honum bar samkvæmt ákvæðum fyrrnefndrar reglugerðar fyrr en frá og með 11. september 1998. Þegar litið er til framburðar G-kk-ef S-kk-ef við aðalmeðferð málsins þykja líkur hafa verið að því leiddar að þetta kunni að hafa haft áhrif á framvindu sjúkdóms áfrýjanda í einhverjum mæli. Þykja því vera skilyrði til að dæma honum miskabætur samkvæmt 176. gr og 175. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 42. gr. laga nr. 36/1999.

Þótt ákvörðun ríkissaksóknara um að láta ekki koma til saksóknar á hendur áfrýjanda hafi dregist nokkuð þykja ekki efni til að dæma sérstaklega bætur honum til handa vegna þess.

Við svo búið þykir rétt að stefndi greiði áfrýjanda bætur, sem þykja hæfilega ákveðnar 200.000 krónur, og beri dráttarvexti frá því að mánuður var liðinn frá kröfubréfi áfrýjanda.

Áfrýjandi hefur notið gjafsóknar í málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Eru því ekki efni til að dæma íslenska ríkið til greiðslu málskostnaðar, og verður hann felldur niður á báðum dómstigum. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti skal greiddur úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, S-kk-þgf E-kk-þgf, 200.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 3. desember 1999 til 1. júlí 2001 en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, samtals 500.000 krónur.