217/2003

Í kaupsamningi og afsali vegna sölu T á tilteknu fiskiskipi til P, var tekið fram að skipið væri selt án þar tilgreindra fiskveiðiréttinda. Samkvæmt reglugerð nr. 631/2001 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2000/2001, sem gefin var út þremur dögum eftir gerð samningsins var heildarafli á keilu, löngu og skötusel takmarkaður, en áður höfðu veiðar á þessum tegundum ekki sætt takmörkunum. Skyldi tekið mið af veiðireynslu fiskiskipa á árunum 1998 til 2001 við úthlutun veiðiheimilda á þessum tegundum. Ekkert var kveðið á um það í samningi T við P hvorum þessi réttur skyldi tilheyra. Með vísan til dóms Hæstaréttar 1996:126 var fallist á að T hafi átt rétt á að fá í sinn hlut aflamark og aflahlutdeild, sem ágreiningur þeirra snerist um. Matsgerð var lögð til grundvallar um tjón T, enda hafði P ekki hlutast til um að fá henni hnekkt með yfirmati og engum stoðum rennt undir andmæli við henni.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2003. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 12. júní 2003. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 7.119.821 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 6.153.353 krónum frá 1. september 2001 til 1. september 2002, en af 7.119.821 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að ákvæði kaupsamnings málsaðila frá 13. ágúst 2001 verði vikið til hliðar og breytt þannig að kaupverð þar tilgreinds skips hækki um 7.119.821 krónu, úr 8.000.000 krónum í 15.119.821 krónu, og að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða dráttarvexti eins og í aðalkröfu. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti og að málskostnaður í héraði verði hækkaður.

Gagnáfrýjandi stefndi Bátum og búnaði ehf. og J-kk-þgf Ó-kk-þgf Þ-kk-þgf til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Hafa þeir ekki látið málið til sín taka.

I.

Gagnáfrýjandi seldi P-kk-þgf F. K-kk-þgf fiskiskipið Hafnarberg RE 400 með kaupsamningi 13. ágúst 2001 fyrir 8.000.000 krónur. Í samningnum áskildi kaupandinn sér rétt til að fá afsal fyrir skipinu gefið út á nafn einkahlutafélags, sem enn átti eftir að stofna. Seljandinn afsalaði skipinu síðan til aðaláfrýjanda 30. sama mánaðar. Var tekið fram bæði í kaupsamningi og afsali að skipið væri selt án aflahlutdeildar og aflamarks og að réttur þess samkvæmt ákvæði XXV til bráðabirgða í lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða með áorðnum breytingum „til úthlutunar úr 3000 lesta potti“ fylgdi því ekki og flytji seljandi þann rétt yfir á annað skip. Nafni skipsins var breytt við eigendaskiptin í Jói á Nesi SH 359. Gagnáfrýjandi keypti annað fiskiskip og fékk öll fiskveiðiréttindi, sem úthlutað hafði verið á eldra skip hans, færð yfir á hið nýja.

Fyrir kaupin voru veiðar á keilu, löngu og skötusel frjálsar öllum, sem höfðu almennt veiðileyfi samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/1990, og sættu veiðar á þessum fisktegundum ekki takmörkunum á leyfilegum heildarafla, sbr. 1. mgr. 7. gr. sömu laga. Á þessu var gerð breyting með reglugerð nr. 631/2001 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2001/2002, sem gefin var út 16. ágúst 2001 eða þremur dögum eftir gerð kaupsamnings aðilanna. Samkvæmt henni var heildarafli þessara fisktegunda takmarkaður frá og með nýju fiskveiðiári 1. september 2001 og skyldi fiskiskipum, sem aflareynslu höfðu af veiðum á keilu, löngu og skötusel á tímabilinu 1. júní 1998 til 31. maí 2001, úthlutað aflahlutdeild á grundvelli veiðireynslu sinnar á áðurgreindu tímabili í þeim tegundum. Ekkert var kveðið á um það í kaupsamningi aðilanna hvorum þessi réttur skyldi tilheyra. Fiskistofa færði aflamark til veiða á þessum tegundum af eldra skipi gagnáfrýjanda yfir á hið nýja og óskaði sá síðastnefndi ennfremur eftir því að aðaláfrýjandi hlutaðist til um að stofnunin færði aflahlutdeild í þessum tegundum með sama hætti yfir á nýja skipið. Neitaði aðaláfrýjandi því og krafðist þess jafnframt að Fiskistofa færði til baka á skip hans aflamark, sem úthlutað hafði verið á nýtt skip gagnáfrýjanda til veiða á áðurnefndum þremur fisktegundum á grundvelli veiðireynslu eldra skipsins. Var aflamarkið flutt á J-kk-þf á Nesi að kröfu aðaláfrýjanda 5. júlí 2002. Átti gagnáfrýjandi þess því ekki kost að nýta umrædd fiskveiðiréttindi og heldur hann fram að hann hafi af þeim sökum neyðst til að leigja slík réttindi, enda veiði hann með dragnót á nýja skipinu og nefndar fisktegundir komi jafnan með í slík veiðarfæri. Er í héraðsdómi nánar lýst samskiptum aðilanna við samningsgerðina og eftir það og vitneskju þeirra um fyrirhugaðar takmarkanir á heimild til veiða á áðurnefndum tegundum meðan á samningsgerð þeirra stóð. Fékk gagnáfrýjandi dómkvaddan mann til að meta ætlað tjón sitt vegna áðurnefndrar aflahlutdeildar og aflamarks, sem hann hafi farið á mis við vegna afstöðu aðaláfrýjanda. Reisir gagnáfrýjandi kröfur sínar á niðurstöðu matsmannsins, sem hann telur að ekki hafi verið hnekkt. Atvik málsins sem og málsástæður aðilanna eru að öðru leyti nánar raktar í héraðsdómi.

II.

Mál hafa áður verið borin undir dómstóla, þar sem ágreiningur reis milli kaupanda og seljanda fiskiskips um það hvorum veiðireynsla skipsins tilheyrði þegar takmarkanir voru settar á veiði á fisktegundum, sem áður mátti veiða án takmarkana, og ekki var kveðið á um það í samningi aðila. Þeir dómar Hæstaréttar, sem einkum koma til álita sem fordæmi í þessu sambandi, eru dómur 1996, bls. 126 í dómasafni réttarins það ár, dómur 1998, bls. 799 og dómur 21. júní 2001 í máli nr. 40/2001. Í fyrstnefnda dóminum var skorið úr ágreiningi um það hvorum samningsaðila veiðireynsla í skarkolaveiðum tilheyrði, en til viðmiðunar um rétt til aflamarks og aflahlutdeildar í þessum veiðum var tekið tímabil meðan seljandi átti skipið. Varð niðurstaða málsins sú að seljandi ætti þennan rétt og hafi kaupanda borið að efna kaupsamninginn með því að framselja viðsemjanda sínum aflahlutdeild í skarkola, þegar kaupandinn fékk henni úthlutað eftir eigendaskiptin á skipinu. Aðstaðan í því máli, sem hér er til úrlausnar, er í meginatriðum sambærileg þeirri, sem var í áðurnefndu máli. Verður ekki komist hjá að fallast á með gagnáfrýjanda að líta beri til þessa dóms sem fordæmis við úrlausn um ágreining málsaðila nú. Verður samkvæmt því fallist á að gagnáfrýjandi hafi átt rétt á að fá í sinn hlut aflamark og aflahlutdeild, sem ágreiningur málsaðila snýst um. Aðaláfrýjandi kom í veg fyrir að gagnáfrýjandi gæti nýtt sér umrædd réttindi og er því skylt að svara gagnáfrýjanda skaðabótum vegna tjóns, sem hann varð fyrir af þeim sökum. Hinir dómarnir tveir, sem að framan var getið, breyta ekki þessari niðurstöðu, enda atvik þar ólík um mikilvæg atriði. Í málinu frá 1998 var deilt um veiðireynslu á steinbít, en gagngert var tekið fram í reglugerð um takmarkanir á heildarafla á þeirri fisktegund að hafi veiðileyfi verið flutt milli skipa fylgdi aflareynslan veiðileyfinu. Ekki var hins vegar kveðið á um þetta í reglugerð nr. 631/2001 varðandi takmörkun á heildarafla keilu, löngu og skötusels. Í málinu frá 2001 laut ágreiningurinn að veiðireynslu á úthafskarfa og þorski utan íslensku efnahagslögsögunnar. Var tekið fram í dómi Hæstaréttar að um væri að ræða veiðar utan íslensku lögsögunnar, þær hafi verið öllum frjálsar og ekki lotið heildarstjórnun stjórnvalda fyrr en um þremur árum eftir sölu umrædds skips og að seljandinn hafi átt skip, sem engan veiðirétt átti í íslensku lögsögunni. Gætu eldri dómar því ekki haft fordæmisgildi í því máli.

Gagnáfrýjandi styður kröfu sína tölulega við mat dómkvadds manns. Aðaláfrýjandi hefur þau andmæli uppi að ráða megi að matsmaðurinn miði verðmæti umrædds aflamarks og aflahlutdeildar við markaðsverð þeirra í júlí 2002, sem sé undir lok fiskveiðiársins, en þá sé verðmætið hærra en í byrjun þess. Upphafstíma vaxta miði gagnáfrýjandi engu að síður við 1. september 2001. Hinn síðastnefndi mótmælir þessari staðhæfingu og kveður verðmæti slíkra heimilda þvert á móti gjarnan vera lægra í lok fiskveiðiárs en í byrjun þess. Aðaláfrýjandi hefur ekki hlutast til um að fá matsgerðinni hnekkt með yfirmati og engum stoðum hefur verið skotið undir framangreind andmæli. Verður matsgerðin lögð til grundvallar um tjón gagnáfrýjanda.

Samkvæmt öllu framanröktu verður aðalkrafa gagnáfrýjanda tekin til greina með dráttarvöxtum frá því mánuður var liðinn frá dagsetningu kröfubréfs hans 28. ágúst 2002. Verður aðaláfrýjandi jafnframt dæmdur til að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Pétursskip, útgerðarfélag ehf., greiði gagnáfrýjanda, T-kk-þgf S-kk-þgf, 7.119.821 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. september 2002 til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.