203/2014

A ehf. krafðist þess að félagið yrði með beinni aðfarargerð sett inn í endurgjaldslausan og óhindraðan umferðarrétt á nánar tilgreindum vegi í landi I, F, V, Ó, Þ, I og S, en A ehf. átti leigulóðir í landinu. Í dómi Hæstaréttar var talið sannað með skjallegum hætti að A ehf. hefði fengið framseld lóðaréttindi fyrri lóðarleiguhafa og jafnframt aðgang að leigulóðunum. Var í því sambandi vísað til þess að þótt ekki hefði verið vikið sérstaklega að umferðarrétti í hinum eldri lóðarleigusamningi yrði að telja að hann hefði verið viðurkenndur af eigendum jarðarinnar, enda hefði ekki mátt komast að lóðunum eftir vegi á annan hátt.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. mars 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 28. febrúar 2014 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að hann yrði ,,settur inn í endurgjaldslausan og óhindraðan umferðarrétt um veg sem auðkenndur er sem Mástunguvegur og liggur frá þjóðvegi yfir landareign gerðarþola með fnr. 166582 að fasteignum gerðarbeiðanda, með fnr. 227-0647, sem staðsettar eru á lóð gerðarþola með fnr. 194721 á grundvelli lóðarleigusamnings, og að hindranir sem gerðarþolar hafa lagt á veginn, verði fjarlægðar á kostnað gerðarþola.“ Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili gerir sömu kröfu og hann hafði uppi í héraði. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn F-kk-nf J-kk-nf krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Aðrir varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn F-kk-nf hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur aðalkrafa hans um frávísun málsins frá héraðsdómi ekki til álita hér fyrir dómi umfram það sem gæta verður að án kröfu.

I

Deila málsaðila stendur um umferðarrétt sóknaraðila frá þjóðvegi nr. 329 um veg að bænum á jörðinni Minni-Mástungu í Skeiða- og Gnúpverjahreppi með landnúmer 166582 og að tveimur lóðum, með landnúmer 194721 og 194722, sem sóknaraðili kveðst vera umráðamaður að samkvæmt lóðarleigusamningi. Á umræddum lóðum var rekin ferðaþjónusta um tíma með hóteli og sumarbústöðum sem leigðir voru út. Varnaraðilarnir I-kvk-nf, V-kk-nf, Ó-kk-nf og Þ-kvk-nf munu hvert um sig eiga 2,7778% eignarhlut í jörðinni Minni-Mástungu, en varnaraðilarnir I-kvk-nf og S-kvk-nf hvor um sig 1,3888% eignarhlut. Það sem eftir stendur, 86,1111%, mun vera í eigu varnaraðilans F-kk-ef.

Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð nokkur ný skjöl. Meðal þeirra er skjal frá 24. mars 2003 sem ber heitið „Yfirlýsing/afsal“. Þar sagði að aðrir varnaraðilar en F-kk-nf hafi afsalað til hans „eignarrétti í jörðinni Minni-Mástungu ... eignarrétti á lóðum neðan bæjarins í Minni-Mástungu, lóð 2-4 (1500 fm) og lóð 1-5 (8500 fm), samkvæmt lóðarblaði sem P-kk-nf H. J-kk-nf skipulagsfræðingur gerði í mars 2003.“ Ennfremur sagði: „Afsölum við eignarréttindum til F-kk-ef þannig að lóðirnar verði séreign hans og veitum honum fulla heimild til að veita einkahlutafélagi sínu heimild til að byggja upp ferðaþjónustu á lóðum þessum. Komi til eignaskipta á jörðinni dragast umræddir 10.000 fermetrar frá eignarhluta F-kk-ef.“ Afsali þessu ásamt meðfylgjandi stofnskjali og lóðarblaði var þinglýst 31. mars 2003.

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var einkahlutafélagið Hótel Skyggnir starfrækt um ferðaþjónustu varnaraðilans F-kk-ef. Hinn 24. september 2003 gerði hann lóðarleigusamning við einkahlutafélagið um leigu til 30 ára á framangreindum lóðum „undir hótelbyggingu og annan rekstur því tengdan úr jörðinni Minni Mástungu ... og er lega þeirra afmörkuð skv. meðfylgjandi teikningu sem skoðast sem hluti þessa samnings.“ Í 2. gr. samningsins sagði: „Leigutaki hefur rétt til að byggja á lóðinni hótel, þjónustuhús og önnur mannvirki þessum rekstri og til framkvæmda þeirra sem þeirri byggingu og hagnýtingu hennar fylgja, svo sem að leggja vatns-, skolp- og rafmagnslagnir. Þá er leigutaka heimilt að rækta landið upp að vild. Vegarlagning að landinu fer fram á kostnað leigutaka.“ Varnaraðilinn F-kk-nf ritaði undir samninginn bæði sem leigusali og fyrir hönd leigutaka ásamt O-kvk-þgf A-x-x. Samningi þessum var þinglýst 12. nóvember 2003. Varnaraðilinn mun hafa lent í greiðsluerfiðleikum og á árinu 2009 leysti Byggðastofnun til sín lóðarleiguréttindin og mannvirkin á lóðunum samkvæmt framangreindum lóðarleigusamningi. Stofnunin seldi síðan sóknaraðila eignirnar þar með talin lóðarleiguréttindi með kaupsamningi 19. mars 2013. Með yfirlýsingu 23. september sama ár heimilaði Byggðastofnun sóknaraðila að selja sumarhús á lóðunum, eftir atvikum til brottflutnings.

Samkvæmt gögnum málsins liggja framangreindar leigulóðir sóknaraðila ekki að þjóðvegi en til að komast þangað þarf að aka eftir heimreið bæjarins að Minni-Mástungu, þar sem varnaraðilinn F-kk-nf býr. Er ágreiningslaust að varnaraðilinn F-kk-nf hefur lokað vegi að lóðunum þannig að sóknaraðili komist ekki eftir honum.

II

Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að hann hafi með lögmætum hætti fengið framseld réttindi lóðarleiguhafa samkvæmt samningnum 24. september 2003 og jafnframt aðgang að leigulóðunum.

Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði kveður varnaraðilinn F-kk-nf hvorki málatilbúnað sóknaraðila né ætluð réttindi hans vera svo skýr að heimila megi innsetningu. Vegurinn sem um ræði liggi til að mynda ekki að þeim mannvirkjum sem sóknaraðili hafi keypt af Byggðastofnun. Þá taki framangreindur lóðarleigusamningur ekki til umferðarréttar eftir núverandi vegi. Þvert á móti hafi í lóðarleigusamningi verið gert ráð fyrir sérstakri vegarlagningu að mannvirkjum á lóðunum en af henni hafi ekki orðið. Auk framanritaðs bera aðrir varnaraðilar en F-kk-nf brigður á að stofnun lóðanna sem um ræðir í landi Minni-Mástungu hafi verið lögmæt þar sem þau hafi hvorki samþykkt útskiptingu lóðanna né lóðarleigusamninginn, en landið sé í óskiptri sameign allra varnaraðila.

III

Eins og að framan er rakið eignaðist varnaraðilinn F-kk-nf umræddar lóðir með afsalinu 24. mars 2003. Samkvæmt lóðarblaði og stofnskjali sem fylgdu afsalinu var gert ráð fyrir húsum á hinum útskiptu lóðum og vegi frá þeim að þjóðvegi. Að sögn varnaraðilans var vegurinn þar fyrir er afsal var gert. Afsalið hafði jafnframt að geyma sérstaka yfirlýsingu um að varnaraðilinn fengi „fulla heimild til að veita einkahlutafélagi sínu heimild til að byggja upp ferðaþjónustu á lóðum þessum.“ Þótt þar væri ekki vikið að umferðarrétti einkahlutafélagsins um hið óskipta land jarðarinnar að lóðunum verður að telja að hann hafi verið viðurkenndur af varnaraðilum öllum sem eigendum að jörðinni, enda hefði ekki mátt komast að lóðunum eftir vegi á annan hátt. Breytir engu um að ákvæði 3. gr. áðurgreinds lóðarleigusamnings um að frekari vegarlagning á landinu skyldi fara fram á kostnað leigutaka, enda verður ekki séð að aðilar að hafi með því ætlað að girða fyrir umferðarrétt leigutaka um þann veg sem krafa sóknaraðila tekur til. Þvert á móti verður að túlka ákvæðið svo að í því hafi einvörðungu falist fyrirmæli um greiðslu kostnaðar vegna lagningar nýs vegar að lóðum sóknaraðila, ef til kæmi, en fyrir liggur að Hótel Skyggnir ehf. hafi allt frá árinu 2003 notið án sérstaks endurgjalds umferðarréttar um þann eina veg sem að lóðunum liggur.

Með vísan til þess sem að framan segir verður að líta svo á að sóknaraðili hafi við kaup á lóðunum af Byggðastofnun öðlast sama rétt og Hótel Skyggnir ehf. naut á sínum tíma. Samkvæmt því verða varnaraðilar að þola án sérstaks endurgjalds umferðarrétt sóknaraðila um þann veg sem krafa hans tekur til, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 21. nóvember 1972 í máli nr. 167/1971, sem birtur er á bls. 904 í dómasafni 1972, og 23. maí 2001 í máli nr. 348/2000, sem birtur er í dómasafni 2001, bls. 2048. Að öllu virtu og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar 30. mars 1998 í máli nr. 88/1998, sem birtur er á bls. 1346 í dómasafni það ár, verður fallist á að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 fyrir því að krafa sóknaraðila um innsetningargerð verði tekin til greina á þann hátt sem segir í dómsorði.

Eftir þessum úrslitum verða varnaraðilar dæmdir til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Heimilt er með aðfarargerð að setja sóknaraðila, AK Bygg ehf., inn í endurgjaldslausan og óhindraðan umferðarrétt um veg frá þjóðvegi 329 um land Minni-Mástungu, Skeiða- og Gnúpverjahreppi, að lóð sóknaraðila, landnúmer 194721, svo og að fjarlægja af þeim vegi hindranir sem þar hefur verið komið fyrir.

Varnaraðilar, I-kvk-nf J-kvk-nf, F-kk-nf J-kk-nf, V-kk-nf J-kk-nf, Ó-kk-nf J-kk-nf, Þ-kvk-nf J-kvk-nf, I-kvk-nf S-kvk-nf og S-kvk-nf J-kvk-nf R-x-x, greiði óskipt sóknaraðila samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.