711/2012

M lýsti skaðabótakröfu við slit G hf. auk þess sem hann krafðist viðurkenningar á því að honum væri heimilt að skuldajafna kröfu sinni til móts við kröfu samkvæmt lánssamningi aðila, en Í hf. hafði eignast kröfuna með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. nóvember 2008 um ráðstöfun eigna og skulda G hf. Slitastjórn G hf. hafnaði kröfum M og var þeim ágreiningi vísað til úrlausnar héraðsdóms í samræmi við ákvæði laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Með hinum kærða úrskurði tók héraðsdómari ekki sjálfstæða efnislega afstöðu til hluta kröfugerðar M með vísan til þess að úr henni hefði verið leyst í öðru máli milli M og Í hf., sbr. dóm Héraðsdóms Reykjavíkur 14. september 2012 í máli nr. E-3196/2010, og lægi því fyrir bindandi úrlausn sakarefnisins að þessu leyti samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þeim dómi hafði verið skotið til Hæstaréttar og með dómi réttarins 18. apríl 2012 í máli nr. 744/2012 var hann ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný. Var því talið að grundvöllur sá sem hinn kærði úrskurður í þessu máli var reistur á væri brostinn og því óhjákvæmilegt að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til aðalmeðferðar og uppkvaðningar úrskurðar á ný.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. nóvember 2012, þar sem hafnað var að viðurkenna nánar tilgreinda kröfu sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að við slit varnaraðila verði krafa hans að fjárhæð 233.520.218 krónur ásamt lögfræðikostnaði að fjárhæð 6.521.310 krónur og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. ágúst 2008 til 22. apríl 2009, viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, en til vara sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga. Einnig krefst hann þess að krafa um dráttarvexti af fjárhæðinni frá 22. apríl 2009 til greiðsludags verði viðurkennd sem eftirstæð krafa samkvæmt 114. gr. sömu laga. Þá krefst hann þess „að viðurkennd verði greiðsla á kröfu skv. lánasamningi nr. 580-74-311990, upphaflega að fjárhæð kr. 105.000.000 dags. 11.04.2008, miðað við þann 17.02.2009 skv. yfirlýstum skuldajöfnuði þann dag.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Málavextir eru raktir í hinum kærða úrskurði, en einnig er um þá vísað til lýsingar málavaxta í dómi Hæstaréttar 18. apríl 2013 í máli sóknaraðila gegn Íslandsbanka hf. nr. 744/2012, en úrlausn þessa máls hefur beðið dóms í því máli. Eins og þar greinir nánar gerði sóknaraðili 11. mars 2005 samning við Íslandsbanka hf. um svonefnda einkabankaþjónustu. Samkvæmt honum tók bankinn að sér fjárvörslu fyrir sóknaraðila, eignastýringu og alhliða fjármálaþjónustu. Í samningnum, sem auðkenndur var nr. 7281, kom fram að fjárvarsla næði til þess að bankinn tæki við fé áfrýjanda til fjárfestingar í verðbréfum, keypti þau og seldi, hefði vörslur þeirra og annaðist innheimtu, auk þess að veita ráð um „eignauppbyggingu“. Í þessu skyni myndi bankinn stofna fjárvörslureikning í nafni áfrýjanda, þar sem yrði „varðveitt heildarverðbréfaeign“ hans. Í samningnum voru nánari ákvæði um heimildir og skyldur bankans varðandi eignastýringuna sem vera skyldi í samræmi við fyrirfram ákveðna fjárfestingarstefnu, sem nánari ákvæði voru um í samningnum. Sérstakt skjal um fjárfestingarstefnu, sem einnig var undirritað 11. mars 2005, fylgdi samningnum þar sem nánar var kveðið á um þá flokka eigna sem fjárfesta skyldi í og í hvaða hlutföllum. Í samræmi við ákvæði samningsins veitti sóknaraðili bankanum umboð sama dag.

Sóknaraðili gerði annan samning 13. október 2006 um einkabankaþjónustu við bankann, sem þá hét Glitnir banki hf. og var sá samningur auðkenndur nr. 7508. Í meginatriðum var hann um þau atriði er hér skipta máli efnislega á sama veg og samningurinn 11. mars 2005. Sama dag undirritaði sóknaraðili umboð til bankans svo og skjal með fyrirsögninni „fjárfestingarstefna“ þar sem gert var ráð fyrir fjárfestingu í tilteknum tegundum eigna en reitir á eyðublaðinu fyrir innbyrðis hlutföll þeirra voru óútfylltir.

Samkvæmt gögnum málsins átti áfrýjandi umfangsmikil viðskipti við bankann í skjóli framangreindra samninga. Meðal annars tóku viðskiptin til kaupa á hlutum í félagi með heitinu ROM hf., hlutum í félagi með heitinu Guardian Holding, og hlutum í VBS fjárfestingarbanka hf. Hlutabréfin sem hér um ræðir voru skráð á vörslureikning sem tengist áðurnefndum samningi nr. 7281. Er ágreiningslaust að kaupverð þessara bréfa hafi samtals numið 82.054.815 krónum. Þá eru í hinum kærða úrskurði og dómi Hæstaréttar í máli nr. 744/2012 rakin fjölmörg önnur viðskipti og færslur verðbréfa sem tengjast vörslureikningi nr. 7281. Þar á meðal eru viðskipti með hluti í Glitni banka hf., en í tengslum við uppgjör á framvirkum samningi um kaup á 5.000.000 hlutum í bankanum tók sóknaraðili að láni 105.000.000 krónur samkvæmt samningi 11. apríl 2008. Lánið skyldi greiðast í einu lagi á gjalddaga 2. maí 2010, en vextir skyldu greiðast á þriggja mánaða fresti í fyrsta sinn 2. ágúst 2008.

Fyrir liggur að á tímabilinu frá 12. ágúst 2008 til 2. október sama ár átti sóknaraðili fundi og tölvupóstsamskipti við starfsmenn Glitnis banka hf. þar sem meðal annars mun hafa verið rætt um að selja hluti sóknaraðila í þeim banka, Kaupþingi banka hf. og Landsbanka Íslands hf. Ekkert varð úr þeim ráðagerðum og er ágreiningur um ástæður þess.

Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Með ákvörðun Fjármáleftirlitsins 14. sama mánaðar var eignum Glitnis banka hf. með nánar tilteknum undantekningum ráðstafað til nýs banka, sem nú ber heitið Íslandsbanki hf. Meðal eigna, sem færðust á þennan hátt til Íslandsbanka hf., voru réttindi samkvæmt fyrrgreindum lánssamningi milli áfrýjanda og Glitnis banka hf. Óumdeilt er að hlutabréf í fjármálafyrirtækjum sem sóknaraðili eignaðist samkvæmt framansögðu urðu verðlaus með öllu ýmist þegar í stað í október 2008 eða á næstu misserum.

Sóknaraðili lýsti kröfu 23. nóvember 2009 við slit Glitnis banka hf. að fjárhæð 233.520.218 krónur auk tilgreindra fjárhæða í dráttarvexti og kostnað og krafðist þess að hún kæmi eftir þörfum til skuldajafnaðar við skuld sína eftir lánssamningnum frá 11. apríl 2008. Samkvæmt kröfulýsingunni taldi áfrýjandi sig eiga tilkall til skaðabóta að fjárhæð 135.359.752 krónur vegna vanrækslu starfsmanna bankans að verða við fyrirmælum sóknaraðila að selja fyrrgreind bréf hans í Glitni banka hf., Kaupþingi banka hf. og Landsbanka Íslands hf. í ágúst 2008 og 98.160.466 króna sökum þess að starfsmenn bankans hafi brotið gegn ákvæðum samnings við sóknaraðila um einkabankaþjónustu með því að fjárfesta í verðbréfum sem ekki voru skráð á markaði. Slitastjórn Glitnis banka hf. hafnaði þessari kröfu og var ágreiningi um hana beint til Héraðsdóms Reykjavíkur með bréfi 6. maí 2011. Málið var þingfest 16. sama mánaðar.

Íslandsbanki hf. höfðaði mál á hendur sóknaraðila 13. apríl 2010 til heimtu skuldar samkvæmt áðurnefndum lánssamningi sóknaraðila við Glitni banka hf. frá 11. apríl 2008. Sóknaraðili tók til varna og studdi sýknukröfu sína fyrst við aðildarskort Íslandsbanka hf., en féll á síðari stigum frá þeirri málsástæðu. Að öðru leyti byggði sóknaraðili sýknukröfu sína á þeirri málsástæðu að hann ætti kröfu á hendur Glitni banka hf., sem næmi hærri fjárhæð en skuld samkvæmt lánssamningnum, og yrði Íslandsbanki hf. að hlíta því að sú krafa kæmi til skuldajafnaðar í málinu vegna áskilnaðar um slík réttindi í áðurnefndri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008. Gagnkrafan var skaðabótakrafa sem reist var á því að starfsmenn Glitnis banka hf. hefðu valdið sóknaraðila verulegu tjóni með saknæmri háttsemi. Var sú háttsemi sem sóknaraðili taldi að valdið hefði bótaskyldu Glitnis banka hf. tíunduð í nokkrum liðum og eru þeir um flest hliðstæðir þeim málsástæðum sem sóknaraðili hafði uppi í greinargerð í héraði fyrir kröfum sínum í því máli sem hér er til úrlausnar. Héraðsdómur var kveðinn upp í máli Íslandsbanka hf. gegn sóknaraðila 14. september 2012. Var gagnkröfu sóknaraðila þar hafnað og hann dæmdur til að greiða Íslandsbanka hf. skuld samkvæmt fyrrgreindum lánssamningi.

Hinn kærði úrskurður var upp kveðinn 9. nóvember 2012. Héraðsdómari tók ekki sjálfstæða efnislega afstöðu til kröfu sóknaraðila um að viðurkennt yrði að skuld samkvæmt lánssamningnum 11. apríl 2008 hafi verið greidd með skuldajöfnuði með vísan til þess að úr því hefði verið leyst með fyrrgreindum dómi 14. september 2012 í máli Íslandsbanka hf. gegn sóknaraðila og fyrir lægi því bindandi úrlausn þess sakarefnis samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá verður hinn kærði úrskurður ekki skilinn á annan hátt en þann að héraðsdómari hafi leyst úr þeim málsástæðum fyrir kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila sem hann taldi komast að í málinu með vísan til þess að með fyrrgreindum dómi 14. september 2012 lægi fyrir bindandi úrlausn hliðsetts dómstóls um sakarefnið. Dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 14. september 2012 var af hálfu sóknaraðila skotið til Hæstaréttar og með dómi réttarins 18. apríl 2013 í máli nr. 744/2012 var hann ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný. Þar með er brostinn sá grundvöllur sem hinn kærði úrskurður var reistur á og er því óhjákvæmilegt að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til aðalmeðferðar og uppkvaðningar úrskurðar á ný. Er þá rétt að leyst verði úr kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila í þessu máli áður en dómur verður lagður á ný á kröfu Íslandsbanka hf. á hendur sóknaraðila samkvæmt lánssamningnum 11. apríl 2008 enda byggjast varnir sóknaraðila í því máli á lögskiptum hans við starfsmenn Glitnis banka hf. fyrir fall bankans.

Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og uppkvaðningar úrskurðar á ný.

Kærumálskostnaður fellur niður.