107/2011

A hf. höfðaði mál gegn B og K til innheimtu kröfu á grundvelli lánssamnings. Í héraðsdómsstefnu krafðist A hf. greiðslu í svissneskum frönkum þar sem miðað var við að skuldin væri samkvæmt lánssamningnum í þeim gjaldmiðli. Á þessa kröfu féllst héraðsdómur. Í greinargerð sinni til Hæstaréttar setti A hf. fram nýja varakröfu sem grundvallaðist á því að ekki yrði fallist á að skuldbindingin hefði verið í svissneskum frönkum, heldur í íslenskum krónum. A hf. féll síðan frá kröfu sinni um að hinn áfrýjaði dómur yrði staðfestur. Krafa bankans fyrir Hæstarétti þótti reist á málsástæðum sem ekki komu nærri málatilbúnaði hans í héraðsdómsstefnu. Skorti því mjög á að skilyrðum 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri fullnægt til þess að Hæstiréttur gæti byggt á þessum nýju málsástæðum við úrlausn málsins.  Þær þóttu einnig óhjákvæmilega fela í sér að A hf. hefði í reynd fallið frá öllum málsástæðum varðandi útreikning kröfunnar, sem hann byggði á fyrir héraðsdómi. Voru því engar málsástæður tiltækar af hendi A hf. til að byggja úrlausn þess á að því er varðaði ákvörðun á fjárhæð kröfunnar. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf og Á-kk-nf K-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 23. febrúar 2011. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnda en til vara að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess að áfrýjendum verði gert að greiða sér 24.364.449 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. nóvember 2008 til greiðsludags, en héraðsdómur verði að öðru leyti staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi og að málskostnaður á báðum dómstigum felldur niður.

I

Áfrýjendur ásamt Þ-kk-þgf Ó-kk-þgf E-kk-þgf gerðu 20. desember 2005 lánssamning við Sparisjóð Mýrarsýslu. Í upphafi samningsins var tekið fram að um væri að ræða lán til eins árs að jafnvirði allt að 17.600.000 krónum og var sú fjárhæð tilgreind bæði í tölustöfum og bókstöfum. Í 1. lið skilmála samningsins sagði að lántaki lofaði að taka að láni og lánveitandi að lána „umsamda lánsfjárhæð.“ Lánið væri laust til útborgunar frá undirritun samningsins til 15. janúar 2006. Síðan sagði: „Lánið skal vera í eftirfarandi mynt: CHF (100%).“ Lánið skyldi endurgreitt að fullu ásamt áföllnum vöxtum 5. nóvember 2006 og átti það að bera LIBOR vexti auk 2,75% álags. Lánveitanda var heimilt að skuldfæra tilgreindan reikning áfrýjandans B-kk-ef Þ-kk-ef V-kk-ef fyrir afborgunum, vöxtum og kostnaði á gjalddaga. Í stöðluðum skilmálunum samningsins var kveðið á um að lántaka væri heimilt að óska eftir myntbreytingu á vaxtagjalddögum lánsins, og voru þar nánari ákvæði um hvernig miða skyldi við gengisskráningu íslensku krónunnar við þá breytingu. Þar var og tekið fram að slíkrar myntbreytingar gæti lántaki fyrst óskað að einu ári liðnu frá útborgun láns ef það væri í skilum. Kæmi til vanefnda skyldi lánið bera dráttarvexti sem vera skyldu umsamdir vextir af bréfinu auk 7% álags, en lánveitanda var einnig heimilt að umreikna lánið í íslenskar krónur miðað við gengi á hádegi gjaldfellingardags og skyldi það þá bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Til tryggingar láninu skyldi gefið út tryggingabréf „að fjárhæð CHF 415.000,-. Með veði í landi og fasteignum að Káraleyni, ... Mosfellsbæ.“ Lánveitanda var samkvæmt skilmálunum heimilt að framselja lánssamninginn ásamt tryggingum sem settar hefðu verið til annarrar lánastofnunar.

Beiðni um útborgun lánsins var í viðauka við samninginn. Þar var fjárhæð þess tilgreind „kr.17.600.000.-, í eftirfarandi mynt CHF 100%“. Var óskað eftir að „myntir verði seldar fyrir íslenskar krónur“ og andvirðið lagt inn á tilgreindan reikning áfrýjandans B-kk-ef Þ-kk-ef. Var lánsfjárhæðin lögð inn á þann reikning 5. janúar 2006. Útborgunin var skýrð þannið að frá lánsfjárhæðinni 369.000 svissneskum frönkum voru dregnir 3.690 frankar vegna 1% lántökugjalds, en því sem eftir stóð var breytt í íslenskar krónur á genginu 47,70 þannig að til útborgunar komu 17.425.278 krónur.

Viðauki var gerður við lánssamning þennan 14. nóvember 2006. Í meginmáli hans var fyrst vísað til fyrri samnings en síðan sagði: „Lánssamningur þessi mun hér eftir hljóða uppá gengistryggt lán til allt að 2 ára og skal þannig endurgreiða höfuðstól skuldar þessarar að fullu með einni afborgun í lok tilgreinds lánstíma, eða þann 5. nóvember 2007. Þá skal lántaki einnig greiða áfallna umsamda vexti einu sinni á ári, þann 5. nóvember ár hvert. Að öðru leyti stendur lánssamningur, dagsettur 20. desember 2005, óbreyttur.“

Enn var gerður viðauki við lánssamninginn 27. desember 2007. Þar var tekið fram að skuldarar væru nú einungis áfrýjendur. Síðan sagði: „Lántakar hafa greitt áfallna vexti af lánssamningi þann 10.12.2007. Eftirstöðvar lánssamnings eru nú CHF 369.669,32. Samkvæmt viðauka við lánssamning dagsettan 14.11.2006 skyldi endurgreiða hann að fullu þann 05.11.2007. Að beiðni lántaka heimilar Sparisjóður Mýrasýslu að samningur verði framlengdur til 10.11.2008.“ Það var skilyrði fyrir framlengingunni að tilgreindur yrði reikningur er skuldfæra mætti fyrir greiðslum samkvæmt samningnum og var þar í því skyni tilgreindur annar reikningur áfrýjandans B-kk-ef Þ-kk-ef en gert hafði verið í upphaflega samningum.

Á gjalddaga samningsins 10. nóvember 2008 sendi sparisjóðurinn áfrýjandanum B-kk-þgf Þ-kk-þgf greiðslukvittun þar sem fram kom að lánsfjárhæðin ásamt vöxtum sem samtals næmi 389.110,94 svissneskum frönkum, sem á genginu 110,77 samsvaraði 43.102.219 krónum, hefði verið skuldfærð af þeim reikningi hans sem tilgreindur hafði verið í því skyni í síðastgreindum viðauka við samninginn.

Með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármáleftirlitið 3. apríl 2009 ákvörðun um að Nýi Kaupþing banki hf., sem í dag ber nafn stefnda, yfirtæki í einu lagi réttindi og eignir sem kaupsamningur Sparisjóðs Mýrasýslu og Nýja Kaupþings banka hf. sama dag kvæði á um. Óumdeilt er að á þeim grunni fari stefndi með kröfuréttindi samkvæmt fyrrnefndum lánssamningi.

Stefndi taldi að vanskil hefðu orðið á lánssamningnum. Höfðaði hann mál þetta 21. október 2009. Hann krafðist þess að áfrýjendur yrðu dæmdir til að greiða sér óskipt 389.163 svissneska franka með dráttarvöxtum sem næmu LIBOR vöxtum með 9,75% álagi frá 10. nóvember 2008 til greiðsludags. Reisti hann kröfu sína á fyrrgreindum lánssamningi ásamt viðaukum, þar sem skuld, sem samkvæmt skilmálum hans hefði numið 389.163 svissneskum frönkum á lokagjalddaga lánsins 10. nóvember 2008, hefði ekki verið greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir.

Áfrýjendur tóku til varna. Í greinargerð kröfðust þeir aðallega sýknu, en til vara að dómurinn staðfesti að gengisbinding lánsins væri ólögmæt og „að krafan verði þá lækkuð til samræmis við þá niðurstöðu og þeim einungis gert að greiða höfuðstól lánsins í íslenskum krónum auk samningsvaxta til greiðsludags.“ Aðalkröfu sína reistu þeir fyrst og fremst á þeirri málsástæðu að lánið væri uppgreitt, sem staðfest hafi verið með því að fullnaðarkvittun fyrir greiðslu þess hafi verið send áfrýjandanum B-kk-þgf Þ-kk-þgf, en einnig báru þeir fyrir sig að þar sem lánssamningurinn hefði í raun verið í íslenskum krónum yrðu þeir ekki krafðir um greiðslu í svissneskum frönkum og loks að ekki lægju fyrir gögn um kaupverð og greiðslukjör í samningi forvera stefnda og Sparisjóðs Mýrasýslu 3. apríl 2009. Varakröfu sína reistu þeir á þeirri málsástæðu að í fyrrgreindum lánssamningi hafi með ólögmætum hætti verið kveðið á um verðtryggingu fjárskuldbindingar í íslenskum krónum miðað við gengi erlendra gjaldmiðla. Þá var meðal annars einnig á því byggt til stuðning varakröfunni að brostnar væru forsendur fyrir skuldbindingu samkvæmt lánssamningnum og að víkja bæri ákvæðum hans að hluta til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum.

Með hinum áfrýjaða dómi, sem upp var kveðinn 23. nóvember 2010, var varakröfu áfrýjenda vísað frá dómi þar sem hún yrði ekki höfð uppi án gagnsakar. Héraðsdómur taldi að um væri að ræða lán sem veitt hefði verið í svissneskum frönkum og hafnaði þeim málsástæðum sem áfrýjendur tefldu fram til stuðnings aðalkröfu sinni um sýknu. Tók héraðsdómur því kröfu stefnda til greina, en vísaði dráttarvaxtakröfu þeirra frá dómi þar sem hundraðshluti vaxtanna hefði ekki verið tilgreindur í stefnu.

Í áfrýjunarstefnu og greinargerð til Hæstaréttar kröfðust áfrýjendur aðallega sýknu, en höfðu uppi sömu varakröfu og vísað hafði verið frá héraðsdómi um að staðfest yrði að gengisbinding lánsins hafi verið ólögmæt. Sýknukrafan var sem fyrr fyrst og fremst studd þeim rökum að krafan hafi fallið niður við útgáfu fullnaðarkvittunar, en einnig var hún reist á því að þar sem skuldbinding samkvæmt lánssamningnum hafi frá upphafi verið í íslenskum krónum yrði greiðslu samkvæmt honum ekki krafist í erlendri mynt. Málsástæður að baki varakröfu voru ekki með öllu skýrar, en sýnast einkum beinast að því rökstyðja að verði upphaflegum skilmálum lánsins vikið til hliðar þá sé ekki heimilt að kveða á um hærri vexti en um var samið í lánssamningi aðila fyrr en í fyrsta lagi frá dómsuppsögu.

Í greinargerð til Hæstaréttar krafðist stefndi aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en gerði jafnframt nýja varakröfu þess efnis að áfrýjendum yrði gert að greiða sér 24.365.748 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 10. nóvember 2001 til greiðsludags. Varakrafan var byggð á því að skuldbindingin samkvæmt lánssamningi aðila væri í íslenskum krónum og bæri vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Um þessa kröfugerð vísaði hann einkum til dóma Hæstaréttar 14. febrúar 2011 í málum nr. 603/2010 og nr. 604/2010 sem fallið hefðu eftir að héraðsdómur var upp kveðinn.

Með bréfi sem barst réttinum 11. október 2011 féllu áfrýjendur frá varakröfu sinni. Þá lýstu þeir því yfir að þeir féllu frá þeirri málsástæðu að krafa stefnda hefði fallið niður við útgáfu greiðslukvittunar 10. nóvember 2011. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti gerðu þeir þá varakröfu að málinu yrði vísað frá héraðsdómi.

Með bréfi sem barst réttinum 11. október 2011 féll stefndi frá aðalkröfu sinni um staðfestingu héraðsdóms og breytti kröfugerð í það horf sem að framan er lýst. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti eru ástæða þess að stefndi fellur frá aðalkröfu sinni einkum dómur Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011, en einnig vísar hann í því efni til dóma réttarins 14. febrúar 2011 í málum nr. 603/2010 og nr. 604/2010 og 8. mars 2011 í málum nr. 30/2011 og nr. 31/2011.

II

Í héraðsdómsstefnu krafðist stefndi þess sem áður segir að áfrýjendum yrði gert að greiða sér 389.163 svissneska franka. Krafan var við það miðuð við að skuldin væri samkvæmt lánssamningi í þeim gjaldmiðli. Þessu til samræmis sneri umfjöllun í stefnunni um málsástæður einungis að atriðum, sem vörðuðu skuldbindingu áfrýjandans eftir hljóðan lánssamningsins, og var að öllu leyti við það miðað að hún hafi verið í svissneskum frönkum svo að gilt væri að lögum. Á þessa kröfu féllst héraðsdómur. Í greinargerð sinni til Hæstaréttar setti stefndi fram sem áður segir nýja varakröfu sem grundvallaðist á því að ekki yrði fallist á að skuldbindingin hafi verið í svissneskum frönkum, heldur í íslenskum krónum. Eftir þá breytingu sem hann gerði á kröfugerð sinni með bréfi 11. október 2011 stendur sú krafa nú ein eftir. Máltilbúnaður stefnda fyrir Hæstarétti er nú á því reistur að með lánssamningnum 10. desember 2005 og síðari viðaukum hans hafi verið samið um lán í íslenskum krónum sem bundið hafi verið gengi erlends gjaldmiðils með ólögmætum hætti. Er dómkrafa hans þannig fundin að við upphaflega fjárhæð lánsins í íslenskum krónum er frá útborgunardegi þess bætt vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, en frá dregnar innborganir ásamt vöxtum á þær. Vísar hann þessu til stuðnings meðal annars til dóms Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 og ákvæða laga nr. 151/2010 um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lögum um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins og lögum um umboðsmann skuldara. Koma þessar málsástæður hvergi nærri málatilbúnaði hans í héraðsdómsstefnu. Enda þótt þær hafi að hluta komið fram í greinargerð stefnda fyrir Hæstarétti er með þeim algjörlega raskað grundvelli málsins, sem eftir munnlegum flutningi þess hér fyrir dómi á orðið lítið skylt við þann, sem héraðsdómur tók mið af. Af þessum sökum skortir mjög á að öllum skilyrðum 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 17. gr. laga nr. 38/1994, sé fullnægt til þess að Hæstiréttur geti byggt á þessum nýju málsástæðum við úrlausn málsins. Þótt þær komist þannig ekki að í málinu fela þær óhjákvæmilega í sér að stefndi hefur í reynd fallið frá öllum málsástæðum varðandi útreikning kröfunnar, sem hann byggði á fyrir héraðsdómi. Málið er þannig nú í því horfi að í raun eru engar málsástæður lengur tiltækar af hendi stefnda til að byggja úrlausn þess á að því er varðar ákvörðun á fjárhæð kröfunnar. Af þeim sökum er óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Stefndi, Arion banki hf., greiði áfrýjendum, B-kk-þgf Þ-kk-þgf V-kk-þgf og K-kk-þgf G-kk-þgf S-kk-þgf, sameiginlega samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.