19/2001

P gegndi hálfu starfi sem framkvæmdastjóri F uns honum var sagt upp störfum. Krafði P F um greiðslur vegna yfirvinnu síðustu mánuði fyrir starfslok hans. F hafnaði greiðsluskyldu á þeirri forsendu að ósamið hefði verið um slíkan rétt P til handa. Áralöng framkvæmd og fyrra uppgjör yfirvinnugreiðslna var ekki talið benda til að það hefði verið skilningur aðila að í vinnusambandi þeirra fælist að P skyldi mæla vinnuframlag sitt og fá greiðslur fyrir vinnustundir umfram starfshlutfall. Var talið að P hefði borið að leggja það fyrir stjórn F, teldi hann tímabundnar aðstæður krefjast vinnu af sinni hálfu, sem leiddi til þess að hann ætti rétt til frekari greiðslna. Ekki var talið hagga þessari niðurstöðu að ekki hafði verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við P.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. janúar 2001. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 497.143 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. júlí 1998 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Áfrýjandi var ráðinn framkvæmdastjóri Félags ferðaþjónustubænda á árinu 1987. Þegar Ferðaþjónusta bænda hf. var sett á stofn á árinu 1991 var áfrýjandi jafnframt ráðinn framkvæmdastjóri þess félags, en náin tengsl voru milli félaganna og höfðu þau meðal annars sameiginlega skrifstofu og sameiginlegt starfslið. Starfaði áfrýjandi síðan sem framkvæmdastjóri beggja félaganna til ársloka 1997, en þá virðist starfsemi Félags ferðaþjónustubænda hafa verið hætt. Lengst af gegndi áfrýjandi framkvæmdastjórastöðu í félögunum í fullu starfi, en á þessum árum var nokkuð misjafnt hvernig starf hans skiptist milli félaganna. Var starfshlutfall hans hjá stefnda á bilinu 25% til 50%.

Í desembermánuði 1997 gegndi áfrýjandi 50% starfi hjá hvoru félaganna og hélt hann áfram hálfu starfi í þágu stefnda eftir að starfsemi Félags ferðaþjónustubænda var af lögð í árslok uns honum var sagt upp störfum hjá stefnda með bréfi 22. apríl 1998. Var uppsögnin með þriggja mánaða fyrirvara miðað við næstu mánaðamót, en þess jafnframt óskað að áfrýjandi léti af störfum þegar í stað. Með bréfi 4. júní 1998 krafði áfrýjandi stefnda um greiðslu 522.859 króna fyrir yfirvinnu á tímabilinu 1. janúar til 22. apríl 1998. Ítrekaði hann þá kröfu með bréfi 23. ágúst 1998 og enn með símskeyti 7. apríl 1999, en henni var hafnað af hálfu stefnda með bréfi Vinnuveitendasambands Íslands 30. júní 1999. Höfðaði áfrýjandi mál þetta til heimtu kröfunnar 9. desember 1999.

II.

Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur um störf áfrýjanda í þágu stefnda. Bar áfrýjandi fyrir héraðsdómi að þegar hann hóf störf fyrir Félag ferðaþjónustubænda á árinu 1987 hafi hann verið ráðinn á launakjörum, sem miðuðust við ráðunauta Búnaðarfélags Íslands, en í því hefðu falist tiltekin grunnlaun og föst yfirvinna, auk bifreiðastyrks. Hafi þetta fyrirkomulag ekkert breyst meðan hann vann í þágu fyrrnefndra félaga fyrir utan einhverja hækkun launa. Ber samkomulag Félags ferðaþjónustubænda og stefnda 5. maí 1992 það með sér að stefndi hafi gengið inn í launasamninga, sem fyrrnefnda félagið hafði gert við starfsfólk sitt. Voru mánaðarlaun áfrýjanda á árinu 1998 fyrir 50% starf samkvæmt framlögðum launaseðlum 110.911 krónur í föst laun, 23.791 króna fyrir fasta yfirvinnu og 14.060 krónur í bifreiðastyrk. Er ekki ágreiningur milli aðila um efni ráðningarsamnings áfrýjanda að þessu leyti. Í janúar 1994 greiddi stefndi áfrýjanda 64.254 krónur fyrir yfirvinnu og 196.560 krónur í janúar 1995. Komu greiðslur þessar til viðbótar áðurnefndri fastri yfirvinnu og kveður áfrýjandi þær hafa verið vegna uppsafnaðrar yfirvinnu á undangengnu ári. Fékk hann á sama tíma hliðstæðar yfirvinnugreiðslur frá Félagi ferðaþjónustubænda. Bar I-kk-nf T-kk-nf, sem á þessum tíma var stjórnarformaður beggja félaganna, fyrir héraðsdómi að hér hafi verið um að ræða greiðslur fyrir yfirvinnu, sem samkomulag hafi orðið um milli sín og áfrýjanda. Hafi það verið gert að athuguðu máli og fengnum upplýsingum um hvað að baki lægi. Áfrýjandi virðist ekki á starfstíma sínum hafa fengið frekari greiðslur fyrir yfirvinnu frá stefnda, utan fyrrnefndar greiðslur fyrir fasta yfirvinnu. Bar hann fyrir héraðsdómi að vinnuálag hafi verið mismikið eftir því hvernig skrifstofan var mönnuð, vinnan hafi verið sveiflukennd innan ársins og hann hafi tekið yfirvinnu á álagstímum út í fríi þegar minna var um að vera. Að auki hafi hann viljað félaginu vel og ekki lagt inn reikninga vegna yfirvinnu.

Á hluthafafundi í stefnda 5. desember 1997 urðu umræður um framtíð félagsins, að því er virðist vegna niðurlagningar á starfsemi Félags ferðaþjónustubænda og taprekstrar stefnda undanfarin ár. Var samþykkt tillaga stjórnarformanns um að mynda starfshóp til að kanna hvaða leiðir kæmu til greina í því efni. Voru tillögur starfshópsins kynntar á aðalfundi stefnda, sem haldinn var 27. febrúar 1998, sem og tillögur stjórnar um áframhaldandi rekstur félagsins, sem í meginatriðum byggðust á tillögum starfshópsins. Lutu báðar tillögurnar að því að halda rekstrinum áfram, en auka hlutverk stjórnar varðandi eftirlit með daglegum rekstri félagsins, koma á hvetjandi launakerfi og hagræða og spara í rekstri, meðal annars með flutningi í ódýrara leiguhúsnæði og með því að draga úr kostnaði af tölvukerfi. Var báðum þessum tillögum vísað til stjórnar. Kom framkvæmd ýmissa þessara atriða til umræðu á stjórnarfundi 25. mars 1998, þar sem áfrýjandi kynnti meðal annars hugmyndir um breytt árangurstengt launakerfi. Þá lagði hann fram drög að starfssamningi milli sín og stefnda, þar sem ekki var gert ráð fyrir greiðslu vegna yfirvinnu, en auk fastra launa var lagt til að upp yrðu teknar afkomutengdar viðbótargreiðslur. Á þessum fundi var einnig samþykkt að fela áfrýjanda að semja um flutning á skrifstofu stefnda í ódýrara húsnæði og var hún flutt í framhaldi af því.

III.

Áfrýjandi heldur því ekki fram að um það hafi beinlínis verið samið milli sín og stefnda að hann fengi greitt fyrir vinnu umfram þær vinnustundir, sem fólust í starfshlutfalli hans, heldur leiði það af því vinnusambandi, sem í gildi var milli hans og stefnda, að hann eigi rétt á slíkum greiðslum. Á umræddu tímabili í ársbyrjun 1998 hafi stefndi til að sinna vinnuskyldu sinni þurft að inna af hendi vinnuframlag umfram þær fjórar klukkustundir á dag, sem falist hafi í 50% starfshlutfalli hans. Um þessa yfirvinnu hafi hann lagt fram yfirlit, sem byggt sé á dagbókarfærslum hans, enda hafi hann sjálfur þurft að halda utan um vinnustundir sínar, þar sem ekki hafi verið stimpilklukka eða önnur tímamælingakerfi á skrifstofu stefnda. Heldur áfrýjandi því fram að greiðslur þær, sem hann fékk í ársbyrjun 1994 vegna yfirvinnu á árinu 1993 og í ársbyrjun 1995 vegna yfirvinnu á árinu 1994, séu til marks um að þetta fyrirkomulag hafi gilt varðandi vinnusamband aðila og sýni að fordæmi eða venja sé fyrir uppgjöri í árslok vegna yfirvinnu. Þá heldur áfrýjandi því fram að frá áramótum til 22. apríl 1998 hafi vinnuálag hans verið venju fremur mikið. Hafi svo verið bæði vegna þess að sá árstími sé í eðli sínu álagstími fyrir framkvæmdastjóra stefnda og honum hafi vegna starfsloka ekki gefist færi á því að jafna yfirvinnu á þessum árstíma út með fríi síðar á árinu og einnig vegna ýmissa sérstakra aðstæðna og verkefna. Hann bendir í því sambandi meðal annars á endurskipulagningu á starfsemi stefnda í kjölfar niðurlagningar Félags ferðaþjónustubænda, endurskipulagningu tölvumála, flutning á skrifstofu stefnda, útfærslu á tillögum um breytt rekstrarfyrirkomulag og áætlanagerð því tengdri, upptöku nýs bókhaldskerfis og að aðalfundi stefnda var flýtt.

Ekki er ágreiningur milli aðila um að þegar áfrýjandi var ráðinn til Félags ferðaþjónustubænda á árinu 1987 var samið um að hann fengi föst laun, fastar yfirvinnugreiðslur og bifreiðastyrk. Þegar Ferðaþjónusta bænda hf. var stofnuð á árinu 1991 gekk það félag sem fyrr segir inn í þau ráðningarkjör, sem fyrir voru milli starfsfólks og Félags ferðaþjónustubænda, og liggur fyrir að ekki urðu breytingar á ráðningarkjörum áfrýjanda eða fyrirkomulagi á launauppgjöri á starfstíma hans hjá stefnda ef undan eru skildar launahækkanir. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að skráning á vinnutíma áfrýjanda og greiðsla á yfirvinnu fyrir vinnu umfram starfshlutfall hafi verið þáttur í reglulegu launauppgjöri hans. Þvert á móti sést af þeim launaseðlum, sem fram hafa verið lagðir, að mánaðarlegt launauppgjör áfrýjanda hefur byggst eingöngu á greiðslu þeirra þriggja föstu þátta, sem að framan eru raktir, föstum launum, fastri yfirvinnu og bifreiðastyrk. Áralöng framkvæmd bendir því ekki til að það hafi verið skilningur aðila að í vinnusambandinu fælist að áfrýjandi skyldi mæla vinnuframlag sitt og fá greiðslur fyrir vinnustundir umfram starfshlutfall. Þá verður heldur ekki séð að greiðsla á yfirvinnu eftir á vegna áranna 1993 og 1994 staðfesti slíkan skilning aðila á ráðningarkjörum áfrýjanda. Fyrir liggur að þessar greiðslur byggðust á sérstöku samkomulagi áfrýjanda og stjórnarformanns stefnda og hliðstæðar eftirágreiðslur áttu sér ekki stað vegna yfirvinnu annarra ára á sjö ára starfstíma áfrýjanda hjá stefnda. Þegar þetta er virt verður að telja að áfrýjanda hafi ekki tekist að sýna fram á að falist hafi í vinnusambandi hans og stefnda að honum bæru greiðslur fyrir vinnu sína umfram mánaðarlaun og fastar yfirvinnugreiðslur.

Af gögnum málsins er ljóst að Ferðaþjónusta bænda hf. stóð á nokkrum tímamótum um áramótin 1997 og 1998 og að laga þurfti rekstur félagsins að breyttum aðstæðum. Er fram komið ýmislegt, sem bendir til þess að verkefni framkvæmdastjóra félagsins hafi af þessum sökum verið venju fremur umfangsmikil í ársbyrjun 1998. Jafnframt er ljóst að aðgerðir stefnda beindust á þessum tíma að því að auka hlut stjórnar í daglegum rekstri og draga úr útgjöldum félagsins og spara í rekstri þess. Hafi áfrýjandi talið að aðstæður á þessum tíma gæfu tilefni til aukins vinnuframlags af hans hálfu, sem hafa mundi í för með sér kostnaðarauka fyrir stefnda, bar honum í ljósi fyrri framkvæmdar á launagreiðslum að leggja það fyrir stjórn stefnda. Gat hann ekki við þessar aðstæður einhliða gert stefnda að greiða fyrir þá yfirvinnu, er af því kann að hafa leitt. Verða sérstakar aðstæður á þessum tíma því heldur ekki taldar valda því að taka beri kröfu áfrýjanda um laun vegna yfirvinnu til greina.

Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi haldið því fram að þar sem stefndi gerði ekki skriflegan ráðningarsamning við sig þrátt fyrir skyldu þar um, sbr. tilskipun Evrópusambandsins nr. 91/533/EBE og auglýsingu nr. 503/1997, beri hann hallann af skorti á sönnun varðandi rétt áfrýjanda til yfirvinnugreiðslna. Þegar af þeirri ástæðu að ekkert er fram komið af hálfu áfrýjanda um hvernig skriflegur ráðningarsamningur hefði átt að taka af tvímæli um þau atriði, sem um er deilt í máli þessu, verður ekki séð að tilvitnuð tilskipun skipti neinu við úrlausn þess.

Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en málskostnað.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.