546/2009

S var handtekinn að kvöldi 29. janúar 2004 vegna rannsóknar á tilraun til íkveikju og í framhaldi úrskurðaður í gæsluvarðhald til 4. febrúar sama ár. Með bréfi ríkissaksóknara 8. nóvember 2007 var honum tilkynnt að málinu á hendur honum hefði verið fellt niður. S höfðaði í kjölfarið mál og krafðist skaðabóta úr hendi Í. Fyrir Hæstarétti krafðist S aðallega ómerkingu héraðsdóms, en þeirri kröfu var hafnað. Til vara krafðist S þess að Í yrði gert að greiða sér 2.500.000 krónur eða aðra lægri fjárhæð með nánar tilgreindum vöxtum. Í dómi Hæstaréttar var talið að fullt tilefni hefði verið til að

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. september 2009. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar á ný. Til vara krefst hann að stefnda verði gert að greiða sér 2.500.000 krónur, en að því frágengnu aðra lægri fjárhæð, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. maí 2008 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

Samkvæmt gögnum málsins bárust lögreglu á [..] upplýsingar snemma árs 2004 um að til stæði að kveikja í húsi að [..] til að fá greiddar fyrir það vátryggingarbætur, þar sem eigandi þess, A, ætti í miklum fjárhagsörðugleikum og gæti ekki staðið í skilum með greiðslur af veðskuldum. Ungmenni hafi leitað nokkuð í húsið, sem stæði mannlaust og opið, en þar væri mikið af eldfimu efni. Maður að nafni B ætti að standa að þessu fyrir A og væri beðið eftir heppilegri vindátt, þar sem forðast ætti að eldur bærist í stórt fiskvinnsluhús, sem væri þar skammt frá. Á grundvelli þessara upplýsinga mun lögregla hafa aflað dómsúrskurðar um heimild til að hlusta á símtöl þessara tveggja manna. Af símtali milli þeirra 29. janúar 2004, sem greint er frá í hinum áfrýjaða dómi, mun lögregla hafa ályktað að kveikja ætti í húsinu að kvöldi þess dags og fylgdist hún af þeim sökum með mannaferðum við það. Nokkru fyrir miðnætti munu lögreglumenn hafa orðið þess varir að bifreið, sem rétt áður hafi komið eftir þjóðvegi til [...], væri ekið inn á malarplan bak við húsið að [...]. Samkvæmt lögregluskýrslu mun sjö mínútum síðar hafa komið fram fyrir húsið maður, sem hafi gengið þar inn um dyr, en eftir fimm mínútur hafi hann komið aftur út og farið til baka sömu leið. Lögreglumenn hafi veitt honum eftirför og komið að bifreiðinni gangsettri en ljóslausri aftan við húsið. Í henni hafi setið tveir menn, sem hafi verið handteknir. Sá, sem hafi skömmu áður farið inn í húsið, hafi setið í framsæti farþegamegin í bifreiðinni og reynst vera áðurnefndur B. Áfrýjandi hafi á hinn bóginn setið undir stýri. Við athugun inni í húsinu mun hafa komið fram að kveikt hafi verið á tveimur litlum kertum, sem hafi verið umlukin eldfimum hlutum.

Áfrýjandi og B voru í framhaldi af þessu vistaðir í fangaklefum. Næsta dag tók lögregla B til skýrslugjafar eftir að hafa kvatt til lögmann til að gegna hlutverki verjanda, en B neitaði að svara spurningum nema viðstaddur yrði annar nafngreindur lögmaður, sem hann kysi að fá til starfans. Í framhaldi af því var tekin skýrsla af áfrýjanda. Þar greindi hann frá kynnum sínum af B, sem hafi kvöldið áður beðið hann um að aka sér frá Reykjavík til [...] sökum þess að hann þyrfti nauðsynlega að „redda einhverju inni í húsi sem hann sagðist eiga.“ Áfrýjandi hafi spurt hvort sú ferð mætti ekki bíða til næsta dags, sem B hafi neitað, og hafi því áfrýjandi látið til leiðast. Í skýrslunni lýsti hann ferð þeirra til [...], en þegar þeir hafi komið þangað hafi B bent áfrýjanda á að aka bak við tiltekið hús, sem hann þyrfti að fara inn í, stigið síðan út úr bifreiðinni og sagst mundu verða fljótur. Áfrýjandi hafi beðið skamma stund og B svo komið til baka, en því sem næst í sömu mund hafi lögregla komið og handtekið þá. Í skýrslunni var haft eftir áfrýjanda að „honum hafi ekki verið kunnugt um að það hafi staðið til að B ætlaði að kveikja í [...] og hann í raun viti ekki neitt um málið“, svo og að á leið til [...] hafi B „ekki nefnt það einu orði hverju hann ætlaði að redda“ í húsinu. Fyrrnefndur A var samkvæmt gögnum málsins handtekinn að kvöldi 30. janúar 2004 og tók lögregla þá þegar skýrslu af honum. Í henni neitaði hann að hafa átt hlut að ráðagerðum um að kveikja í húsinu og kvaðst ekki þekkja áfrýjanda. Meðan á þeirri skýrslugjöf stóð var áfrýjandi leiddur fyrir dómara vegna kröfu lögreglu um að honum yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 9. febrúar 2004. Héraðsdómur varð við þeirri kröfu, en þó þannig að gæsluvarðhaldinu var markaður tími til 4. febrúar 2004. Úrskurður héraðsdóms um þetta var staðfestur með dómi Hæstaréttar 3. sama mánaðar í máli nr. 56/2004. A og B var jafnframt gert að sæta gæsluvarðhaldi, þeim fyrrnefnda til 4. febrúar 2004 og þeim síðarnefnda til 9. sama mánaðar. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að lögregla hafi aftur reynt að taka skýrslu af B fyrr en 3. febrúar 2004, en í það sinn svaraði hann spurningum hennar og neitaði meðal annars sakargiftum um að hafa ætlað að kveikja í húsinu. Þá var hann spurður um ástæðu þess að áfrýjandi hafi verið með honum í för og hvað þeim hafi farið í milli. Frásögn A um það var í meginatriðum á sama veg og áfrýjanda.

Fyrir liggur í málinu að lögregla tók skýrslu af áfrýjanda þrívegis á meðan hann sætti gæsluvarðhaldi, sem lauk 4. febrúar 2004, en ekki frekar eftir það. Lögregla mun ekki hafa leitað framlengingar á gæsluvarðhaldi yfir B eða A, sem mun þannig hafa verið sleppt að varðhaldstíma liðnum. Af gögnum málsins verður ekki séð að neinar teljandi aðgerðir hafi farið fram varðandi rannsókn málsins eftir að gæsluvarðhaldi þessara þriggja manna lauk, en tekin var þó stutt skýrsla af einu vitni 23. ágúst 2004, auk þess sem lögregla fékk dómkvaddan mann 9. maí 2006 til að leggja mat á nánar tiltekin atriði varðandi hættu af eldsvoða í húsinu að [...] og lauk hann matsgerð 10. október sama ár. Ríkissaksóknari gaf síðan út ákæru 6. mars 2007 á hendur þeim B og A, þar sem þeim fyrrnefnda var gefin að sök tilraun til brots gegn 1. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og þeim síðarnefnda hlutdeild í þeirri háttsemi. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands 7. september 2007 voru þeir báðir sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins, sem undi þeirri niðurstöðu. Í tilefni af fyrirspurn lögmanns áfrýjanda greindi ríkissaksóknari frá því í bréfi 8. nóvember 2007 að sér hafi borist málið 30. október 2006, en ákveðið hafi verið 6. mars 2007 að aðhafast ekkert frekar gagnvart áfrýjanda og hafi láðst að tilkynna honum það. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 7. maí 2008 til heimtu skaðabóta vegna handtöku og gæsluvarðhalds, sem hann sætti samkvæmt framansögðu.

II

Aðalkrafa áfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms er í fyrsta lagi reist á því að þar sé ekki greint réttilega frá kröfu hans um dráttarvexti, í öðru lagi að ekki hafi verið tekin viðhlítandi afstaða til málsástæðu hans um skaðabótaskyldu stefnda vegna þess dráttar, sem orðið hafi á rannsókn málsins og saksókn, og í þriðja lagi að í niðurstöðum dómsins hafi í tilteknum atriðum verið byggt á atvikum, sem varði ekki mál hans, heldur skaðabótamál, sem B hafi höfðað á hendur stefnda og rekið muni hafa verið samhliða þessu máli í héraði. Um það fyrstnefnda verður að líta til þess að þótt fallið hafi niður í lýsingu á dómkröfum áfrýjanda í hinum áfrýjaða dómi að hann hafi vísað um dráttarvexti til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sem hann kom þó fyrst á framfæri í þinghaldi 28. nóvember 2008, getur það engan veginn orðið til þess að ómerkja beri dóminn. Um aðra röksemd áfrýjanda er þess að gæta að þótt úrlausn héraðsdóms um þá málsástæðu, sem þar um ræðir, hafi ekki verið ítarleg eru ekki slíkir annmarkar á henni að varði ómerkingu dómsins. Ekki eru heldur efni til að fallast á þriðju röksemd áfrýjanda, enda er unnt ef þurfa þykir að bæta úr slíkum atriðum, sem þar greinir, við úrlausn máls fyrir Hæstarétti. Samkvæmt þessu verður aðalkröfu áfrýjanda hafnað.

Fallist verður á með héraðsdómi að lögregla hafi haft nægilegt tilefni til að handtaka áfrýjanda þegar komið var að honum og B utan við húsið að [...] að kvöldi 29. janúar 2004 og vista hann í framhaldi af því í fangaklefa. Í skýrslu, sem lögregla tók af áfrýjanda síðdegis 30. janúar, kvaðst hann sem áður segir hafa orðið við beiðni B um að aka honum til [...] án þess að hafa nokkuð vitað hvert erindi sá síðarnefndi ætti í þetta hús. Lögregla hafði áður reynt að taka skýrslu af B, sem neitaði eins og áður greindi að tjá sig um sakarefnið, og gat ekki komið til álita svo sem atvikum var háttað að áfrýjanda yrði þegar sleppt úr haldi á grundvelli þess eins, sem hann hafði sagt í skýrslu sinni. Frásögn áfrýjanda fékk á hinn bóginn stoð í skýrslu, sem B gaf hjá lögreglu 3. febrúar 2004, auk þess sem A hafði borið 30. janúar sama ár að hann þekkti ekki áfrýjanda. Annað hafði ekki komið fram, sem fallið var til að varpa sök á áfrýjanda. Eins og málum var þannig háttað mátti vera ljóst að ekki gætu lengur verið efni til að halda áfrýjanda í gæsluvarðhaldi. Að því verður og að gæta að engin skýring hefur komið fram í málinu á því að tafist hafi til 3. febrúar 2004 að lögregla reyndi öðru sinni að taka skýrslu af B eftir að hafa orðið við áðurgreindri ósk hans um tilnefningu verjanda, en eins og málið liggur fyrir bendir ekkert til annars en þetta hefði þegar mátt gera á fyrsta degi gæsluvarðhaldsvistar áfrýjanda. Að þessu öllu virtu verður að líta svo á að lögmæt skilyrði hafi brostið til að láta áfrýjanda sæta gæsluvarðhaldi frá 31. janúar til 4. febrúar 2004. Af þeim sökum á hann rétt til skaðabóta úr hendi stefnda samkvæmt 1. mgr. 175. gr. og a. lið 176. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 2. mgr. ákvæðis VI til bráðabirgða við lög nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Einn dómenda, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, tekur fram að hann telji rétt áfrýjanda til skaðabóta ekki ráðast af því hvort nægilegt tilefni hafi verið til þeirra aðgerða lögreglu, sem gripið var til gagnvart honum og hann reisir kröfu sína á. Vísar hann um þetta til sjónarmiða, sem fram koma í dómi Hæstaréttar 20. janúar 2005 í máli nr. 257/2004 og þá einkum í sératkvæði sínu þar.

Gegn andmælum stefnda er hvorki sannað að áfrýjandi hafi sætt harðræði við handtöku eða í gæsluvarðhaldsvist né að þær aðgerðir hafi verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Verulegur dráttur varð að sönnu á rannsókn málsins í höndum lögreglu, auk þess sem óútskýrðar tafir urðu á því að ákvörðun yrði tekin um saksókn og áfrýjanda síðan tilkynnt að málið væri fellt niður gagnvart honum. Í XXI. kafla laga nr. 19/1991 voru á hinn bóginn engar reglur um rétt sakaðs manns til skaðabóta vegna slíkra tafa og hefur áfrýjandi ekki rökstutt svo að viðhlítandi sé hvernig grundvöllur fyrir bótum af því tilefni verði fenginn eftir almennum reglum skaðabótaréttar. Áfrýjandi getur því ekki átt tilkall til skaðabóta frá stefnda vegna þeirra atvika, sem hér um ræðir.

Við ákvörðun skaðabóta til áfrýjanda vegna gæsluvarðhaldsvistar verður ekki fallist á gegn andmælum stefnda að færðar hafi verið sönnur fyrir því að hún hafi leitt af sér miska umfram það, sem almennt má ætla að hljótist af atvikum sem þessum. Með því að áfrýjandi hefur ekki krafist bóta vegna fjártjóns eru skaðabætur að þessu virtu hæfilega ákveðnar 500.000 krónur, en um vexti af þeim fer samkvæmt því, sem greinir í dómsorði.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti er ákveðinn eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, S-kk-þgf G-kk-þgf E-kk-þgf, 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. maí 2008 til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur.