333/2010

S höfðaði mál gegn Í, M, R og K og krafðist skaðabóta vegna atvika sem urðu í störfum J, fyrrum eiginmanns S, við að setja upp milliveggi í Varmárskóla í Mosfellshreppi árið 1976. S hélt því fram að J hefði þá orðið fyrir asbestmengun sem leiddi til þess að hann lést úr krabbameini árið 2006. Greindi aðila m.a. á um hvort sannað væri að asbestmengunin hefði orsakað sjúkdóm J. S hafði ekki fengið dómkvadda menn til að leggja mat á hverjar líkur væru á orsakasambandi, að teknu tilliti til fyrirliggjandi upplýsinga, um atvik málsins en leitaðist þess í stað við að afla sönnunar um þetta með framburði læknis sem annaðist J. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt læknirinn hefði lýst veikindunum og þeirri meðferð sem J fékk hefði framburður læknisins að stærstum hluta verið lýsing á þekkingu sem læknavísindin byggju yfir um orsakasambands milli asbestmengunar og sjúkdóms J auk álits hennar á ýmsum atriðum sem þar skiptu máli. Sönnun í einkamáli yrði ekki fengin með slíkum vitnisburði sérfræðings, auk þess sem lækninum hefði verið ókunnugt um ýmis atvik málsins. Gegn mótmælum stefndu þótti því ekki komin fram sönnun um orsakasamband milli ætlaðs tjónsatviks og sjúkdóms J og þar með tjóns S og voru Í, M, R og K því sýknuð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. júní 2010. Hún krefst þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 6.804.500 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 20. ágúst 2006 til 19. febrúar 2007, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi stefndu.

Stefndi íslenska ríkið krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum falli niður.

Stefndi Mosfellsbær krefst aðallega sýknu af kröfu áfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndu Reykjavíkurborg og Kjósarhreppur krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í málinu krefst áfrýjandi skaðabóta vegna atvika, sem urðu á árinu 1975 og hún telur hafa leitt til þess að eiginmaður hennar, J-kk-nf B-kk-nf, lést 20. ágúst 2006. Á fyrrnefnda árinu hafi hann unnið á vegum Trésmiðjunnar K-14 við að setja upp nýja milliveggi í Varmárskóla í Mosfellshreppi, en að hluta hafi þeir verið gerðir úr asbestplötum. Í því verki hafi J-kk-nf þurft að saga asbestplötur og við það myndast mikið ryk sem óhjákvæmilega hafi borist í öndunarfæri hans. Þekkt sé að slík loftmengun geti jafnvel áratugum síðar valdið krabbameini í öndunarfærum þess sem fyrir henni verði. J-kk-nf hafi greinst með krabbamein í brjósthimnu í febrúar 2006 og látist um hálfu ári síðar. Enginn vafi leiki á að sjúkdóm hans og andlát megi rekja til þeirra aðstæðna, sem hann hafi þurft að starfa við í umrætt sinn, enda hafi hann ekki í önnur skipti komist í snertingu við asbest. Stefndu beri ábyrgð á tjóni hennar bæði eftir reglum skaðabótaréttar um hlutlæga ábyrgð og almennu skaðabótareglunni, en skaðsemi asbests hafi verið orðin almennt kunn á árinu 1975 og því óforsvaranlegt að nota það með þeim hætti, sem þarna var gert. Hún telur stefndu bera óskipta bótaábyrgð á tjóninu, en í hinum áfrýjaða dómi greinir frá málsástæðum hennar fyrir ábyrgð hvers hinna stefndu og röksemdum fyrir bótafjárhæð.

Stefndu telja ósannað að loftmengun af völdum asbestryks hafi verið jafn mikil og áfrýjandi haldi fram þegar J-kk-nf vann áðurnefnt verk, enda hafi verið unnt að saga efnið utan dyra að miklu leyti. Þá hafi áfrýjandi ekki uppfyllt þær kröfur um sönnun á orsakasambandi, sem viðurkennt sé í skaðabótarétti að gera þurfi. Ekkert hafi verið upplýst um hve mikið asbest hafi verið notað eða hve lengi unnið við það, auk þess sem margt annað en þetta atvik geti hafa valdið sjúkdómi J-kk-ef þrjátíu árum síðar. Hver hinna stefndu ber fyrir sig að sýkna eigi hann vegna aðildarskorts. Þá mótmæla þeir að bótaskylda verði felld á þá á grundvelli hlutlægra bótareglna og ennfremur er því mótmælt að skaðsemi asbests hafi verið orðin almennt kunn á árinu 1975 þannig að til álita komi að fella bótaskyldu á stefndu samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Í því sambandi benda þeir á að asbest hafi verið löglegt byggingarefni 1975, en almenn þekking fengist á skaðsemi þess smám saman eftir það, sem leitt hafi til þess að það var að mestu leyti bannað á árinu 1983. Hvað sem öðru líði hafi það verið á ábyrgð vinnuveitanda J-kk-ef, Trésmiðjunnar K-14, að sjá til þess að starfsmenn notuðu viðeigandi hlífðarbúnað við rykmengun. Loks mótmæla stefndu fjárhæð bótakröfu áfrýjanda eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi.

II

Hvorki nýtur við í málinu glöggra heimilda um það í hvaða mæli asbest var notað í milliveggi í Varmárskóla né hvaða tegund asbests um var að ræða, en fram er komið að nokkrar tegundir af efninu hafi verið í notkun á þeim tíma sem síðari rannsóknir hafa sýnt að misjafnlega mikil hætta stafaði af. Skólinn mun hafa verið reistur á árunum 1971 til 1972 og samkvæmt hönnunargögnum, sem stöfuðu frá embætti Húsameistara ríkisins, var gert ráð fyrir notkun asbests í hluta milliveggjanna. Byggingarnefnd skólans mun hins vegar hafa ákveðið að nota vikurplötur en ekki asbest. Hluti þessara milliveggja mun fljótlega hafa gefið sig og voru þeir endurnýjaðir 1975. Af hálfu áfrýjanda er á því byggt að í það sinn hafi asbest verið notað í samræmi við upphaflega hönnun milliveggjanna. Undir rekstri málsins hlutaðist stefndi Reykjavíkurborg til um að allir milliveggir í skólanum yrðu athugaðir og er minnisblað byggingarfulltrúa hans og stefnda Mosfellsbæjar um það 9. október 2008 meðal málskjala ásamt teikningum af milliveggjum í byggingunni. Byggingarfulltrúarnir gáfu skýrslu fyrir dómi og staðfestu efni minnisblaðsins. Samkvæmt því eru allir milliveggir á fyrstu hæð hlaðnir og múrhúðaðir að undanskildum einum á milli kennslustofa. Á annarri hæð eru allir veggir milli kennslustofa hlaðnir, en langveggir milli kennslustofa og gangarýmis úr þilplötum og að auki hluti veggja við vinnuaðstöðu. Tekið var sýni úr plötuklæðningu langveggjar með kjarnabor og segir í minnisblaðinu að ekki virðist vera um dæmigert gifs að ræða, heldur megi ætla að efnið sé blanda af gifsi og asbesti. Úr því verði ekki skorið nema með sérstakri rannsókn en ljóst sé að „ekki er um hart asbest að ræða.“ Frekari rannsókn var ekki gerð á sýnishorninu. Þrátt fyrir það gefur þessi athugun nokkra mynd af því að önnur efni en asbest hafi að langmestu leyti verið notuð í milliveggi á fyrstu hæð skólans, en jafnframt að asbest kunni að hafa verið notað á annarri hæð í alla langveggi milli kennslustofa og skólaganga og hluta veggja við vinnuherbergi, en hvergi í veggi á milli kennslustofa. Ekki verður því vefengt að J-kk-nf B-kk-nf hafi unnið við asbest á árinu 1975 í Varmárskóla þótt ætla megi að þá hafi verið meira unnið með önnur byggingarefni.

Meðal málskjala er fundargerð byggingarnefndar skólans 20. júní 1975, þar sem lagfæringar á skemmdum milliveggjum voru til umræðu. Segir þar að fundarmenn telji að hefja þurfi niðurrif skemmdra veggja og uppbyggingu nýrra þá þegar. Formanni nefndarinnar var jafnframt falið að leita samninga við Trésmiðjuna K-14 um að annast smíði nýrra veggja. Af þessu má ráða að vinna við að reisa nýja veggi hefur líklega hafist í júlímánuði að því gættu að einhvern tíma hafi tekið að semja við verktakann og fjarlægja skemmda veggi. Þá liggur fyrir að verkið stóð yfir fram í september. Allt verkið virðist því hafa verið unnið á sem næst tveimur mánuðum og við einhvern hluta þess notað asbest. E-kk-nf Þ-kk-nf, bróðir áfrýjanda, gaf skýrslu fyrir dómi, en hann var á árinu 1975 fyrirsvarsmaður Trésmiðjunnar K-14. Hann kvað mikið ryk hafa myndast við að saga asbestplötur inni, en þær hafi verið 12 mm þykkar. Verklagi hafi því verið breytt og mynduð aðstaða til að saga efnið utan dyra. Hver asbestplata hafi verið borin út og söguð þar. Þ-kk-nf J-kk-nf, sonur áfrýjanda og J-kk-ef B-kk-ef, gaf einnig skýrslu fyrir dómi og kvaðst hafa unnið með föður sínum og fleiri mönnum við asbestið. Hann kvað efnið hafa verið sagað utan dyra ef veður leyfði og þannig hafi það verið lengst af. Mikið ryk hafi myndast við þá vinnu, en menn hafi borið einhvers konar andlitsgrímur meðan á því stóð og þar á meðal faðir hans.

III

H-kvk-nf S-kvk-nf yfirlæknir á Landspítala gaf skýrslu fyrir dómi, en fram kom að sérsvið hennar væri meðferð lungnakrabbameins og brjóstholsmeina. Hún kvaðst hafa sinnt J-kk-þgf B-kk-þgf í veikindum hans, en sú tegund krabbameins, sem hann var haldinn, væri mjög sjaldgæf og aðeins greindust einn eða tveir menn á ári hér á landi með þá tegund sjúkdómsins. Hún skýrði frá krabbameinsrannsóknum alþjóðlegrar stofnunar, þar sem niðurstaðan hafi orðið sú að asbest valdi þessari tegund krabbameins og sjálf teldi hún mjög líklegt að sjúkdóm J-kk-ef mætti rekja til vinnu hans við asbest 1975, sem hann hafi lýst fyrir henni. Þessi tegund krabbameins komi nánast ekki fyrir hjá öðrum en þeim, sem hafi orðið fyrir asbestmengun, og engar aðrar ástæður séu algjörlega öruggar fyrir myndun þess. Þannig hafi til dæmis ekki tekist að tengja reykingar með vissu við þennan æxlissjúkdóm. Þá hafi J-kk-nf aldrei fengið geislun á brjósthol og ekki hafi heldur tekist að sanna að tiltekin veirusýking geti leitt til þessa sjúkdóms. Víst sé að einhverjir hafi fengið sjúkdóminn án þess að unnt sé að sýna fram á að þeir hafi orðið fyrir asbestmengun, en menn geti þó hugsanlega lent í slíkum aðstæðum án þess að verða það ljóst. Þá þurfi mjög lítinn skammt af asbesti til þess að fá sjúkdóminn, en mjög miklu skipti hversu mikið asbest sé í efninu sem unnið sé með. Þá staðfesti vitnið vottorð sitt 6. nóvember 2006 þar sem segir að J-kk-nf hafi orðið fyrir verulegri asbestmengun við vinnu sína og kvað þá staðhæfingu vera byggða á frásögn J-kk-ef.

IV

Aðilana greinir á um hvort orsakasamband sé sannað í málinu milli sjúkdóms J-kk-ef B-kk-ef og asbestmengunar, sem hann varð fyrir sumarið 1975. Að framan greinir frá því, sem fram er komið um að hvaða marki efnið var notað í milliveggi í Varmárskóla, aðstæður þar sem unnið var með það innan dyra og utan og hve lengi megi ætla að vinnan við veggina í heild hafi staðið yfir þar sem unnið var með asbest og önnur efni. Áfrýjandi átti þess kost að fá dómkvadda menn til að leggja mat á hverjar líkur væru á orsakasambandi að teknu tilliti til fyrirliggjandi upplýsinga um atvik málsins og leitast þannig við að afla sönnunar um þetta grundvallaratriði þar sem sönnunarbyrði hvílir á henni. Það gerði hún ekki, en styðst þess í stað við framburð H-kvk-ef S-kvk-ef læknis fyrir dómi, svo sem greinir að framan.

Um framburð læknisins er þess að gæta að hún lýsti veikindum J-kk-ef og meðferð og er hún að því leyti vitni. Að stærstum hluta er framburður hennar þó í senn lýsing á þekkingu, sem læknavísindin búa yfir um orsakasamband milli asbestmengunar og þess tiltekna sjúkdóms sem um ræðir, og álit hennar sjálfrar á ýmsum atriðum, sem þar skipta máli. Sönnun í einkamáli verður ekki fengin með slíkum vitnisburði sérfræðings, auk þess sem ekki verður séð að lækninum hafi verið kunnugt um þau atvik málsins, sem greinir í kafla II að framan. Gegn mótmælum stefndu er sönnun því ekki fram komin um að sjúkdómur J-kk-ef B-kk-ef og þar með tjón áfrýjanda verði rakið til ætlaðs tjónsatviks. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu allra stefndu samkvæmt því staðfest, svo og um málskostnað.

Rétt er að hver aðilanna beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.