65/2011

F ehf., B og GG höfðuðu mál gegn GA, Ó og H vegna ummæla sem þau síðarnefndu höfðu uppi vegna viðskipta F ehf. og sveitarfélagsins K. Ekki var fallist á að sýkna bæri GA, Ó og H vegna aðildarskorts, enda máttu lesendur álykta af orðalagi þeirra ummæla sem ómerkingar var krafist á að með þeim væri að minnsta kosti öðrum þræði gefið í skyn að F ehf., B og GG hefðu krafið K um greiðslur fyrir þjónustu án þess að fyrir lægi að til þess hefði verið fullt tilefni. Í dómi Hæstaréttar var rakið að umfjöllun um ætlaðar brotalamir í stjórnsýslu K í tilefni af skýrslu og greinargerð endurskoðunarfyrirtækisins D hf. hefði varðað opinber málefni og átt fullt erindi til almennings. GA, Ó og H hefðu verið kjörnir bæjarfulltrúar í K þegar ummæli þeirra féllu og höfðu sem slíkir sérstakt aðhalds- og eftirlitshlutverk. Mikilvægt þótti að færi þeirra til að rækja þetta hlutverk yrði ekki heft umfram það sem brýnir lögvarðir hagsmunir annarra krefðust. Í umræðum um ónógt aðhald og eftirlit af hálfu K með viðskiptum sveitarfélagsins við F ehf. þótti óhjákvæmilegt að í einhverju mæli yrði fjallað um fyrirtækið og reikningsgerð af þess hálfu. Talið var að F ehf. yrði að þola slíka umræðu að vissu marki og var vísað til þess að fyrirtækið hefði um árabil átt verulegan hluta viðskipta sinna við K. Einnig var bent á að ummæli GA, Ó og H hefðu fallið í kjölfar skýrslu og greinargerðar þekkts endurskoðunarfyrirtækis þar sem viss gagnrýni kom fram á fyrirkomulag viðskipta K og F ehf. Litið var til þess að vafi um það fyrir hvað K hafði greitt F ehf. var að hluta til risinn af ófullkominni reikningsgerð félagsins og virtust athugasemdir D hf. um þetta hafa verið réttmætar. Í greinargerð D hafði verið gagnrýnt að tveimur verkum sem F ehf. var greitt fyrir hefði verið ólokið og óljóst hvort bærinn hefði fengið eitthvað fyrir þá vinnu sem greitt var fyrir. Að mati Hæstaréttar voru ekki komnar fram fullnægjandi skýringar á þessum atriðum af hálfu F ehf. Varðandi ummæli GA um að mögulegt væri að vísa málinu í opinbera rannsókn og til ríkissaksóknara var í dómi Hæstaréttar tekið fram að öllum væri heimilt að kæra ætlaða refsiverða háttsemi til lögreglu eða ákæruvalds, nema fyrirmæli þagnarskyldu stæðu því í vegi. Í ljósi þessa taldi Hæstiréttur að nægilegt tilefni hefði verið til að GA, Ó og H viðhöfðu þau ummæli sem krafist var ómerkingar á og að þau hefðu ekki gengið nær F ehf., B og GG en efni stóðu til. Voru GA, Ó og H því sýknuð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og E-kk-nf T-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 1. febrúar 2011. Þau krefjast þess að eftirgreind ummæli í grein stefndu sem birtist í Morgunblaðinu 12. júní 2009 verði ómerkt: „Fyrirtækið Frjáls miðlun hefur fengið greitt fyrir óunnin og/eða hálfkláruð verk og skýrar vísbendingar um að fyrirtækið hafi fengið greitt oftar en einu sinni fyrir sama verk.“ Ennfremur að ómerkt verði eftirgreind ummæli sem höfð voru eftir stefndu G-kvk-þgf A-kvk-þgf í Fréttablaðinu 17. júní 2009: „Það sem við getum gert í Samfylkingunni er að við getum vísað málinu í opinbera rannsókn og við getum vísað ákveðnum þáttum til ríkissaksóknara og óskað eftir því að hann gefi út ákæru í málinu“. Þá er þess krafist að stefndu verði hverju um sig gert að greiða 200.000 krónur til að birta dóminn í þremur dagblöðum. Ennfremur er þess krafist að stefndu G-kvk-þgf A-kvk-þgf verði gert að greiða hverjum áfrýjanda um sig 2.000.000 krónur, en hvorum stefndu Ó-kk-þgf Þ-kk-þgf G-kk-þgf og H-kk-þgf K-kk-þgf verði gert að greiða hverjum áfrýjanda 900.000 krónur, allt með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. júní 2009 til 28. október sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur en til vara að kröfur áfrýjenda verði einungis teknar til greina að hluta og fjárkröfur þeirra lækkaðar. Í báðum tilvikum er þess krafist að áfrýjendur verði dæmd óskipt til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í héraðsstefnu kemur fram að áfrýjandinn Frjáls miðlun ehf. sérhæfi sig meðal annars í hönnun, uppsetningu myndefnis, vinnslu og framsetningu á kynningarefni ýmiss konar, ljósmyndatöku og myndvinnslu. Þar kemur og fram að áfrýjendurnir B-kvk-nf G-kvk-nf og G-kk-nf G-kk-nf G-kk-nf séu eigendur og starfsmenn félagsins. B-kvk-nf og G-kk-nf G-kk-nf eru hjón og er B-kvk-nf dóttir G-kk-ef I. B-kk-ef fyrrverandi bæjarstjóra Kópavogs. Af gögnum málsins er ljóst að stór hluti af starfsemi félagsins hefur á undanförnum árum verið við margs konar verkefni fyrir Kópavogsbæ.

Á fundi bæjarráðs Kópavogs 8. apríl 2009 lögðu bæjarfulltrúar Samfylkingarinnar fram eftirfarandi bókun: „Fulltrúar Samfylkingarinnar óska eftir yfirliti yfir allar greiðslur til fyrirtækisins Frjálsrar miðlunar, B-kvk-ef G-kvk-ef, G-kk-ef G-kk-ef G-kk-ef og tengdra aðila síðustu 10 ár. Skal yfirlitið sundurliðað eftir árum og þar með taldar greiðslur á árinu 2009. Við óskum eftir því að það yfirlit nái yfir allar stofnanir og deildir bæjarins, sundurliðaðar upphæðir eftir sviðum annars vegar og verkum hins vegar. Sérstaklega skal tilgreina hvort um útboð var að ræða eða ekki.“ Af þessu tilefni tók skrifstofustjóri fjármála- og stjórnsýslusviðs bæjarins saman skýrslu sem dagsett var 6. maí 2009 og sýnist hafa verið lögð fyrir bæjarráð 13. sama mánaðar. Í skýrslunni kemur fram að verkefni tengd auglýsinga- og kynningamálum hafi ekki verið boðin út hjá bænum á þessu tímabili. Engin viðskipti hafi verið skráð á eigendur Frjálsrar miðlunar ehf. persónulega eða aðila þeim tengdum, en umbeðnar upplýsingar um greiðslur vegna viðskipta við félagið voru gefnar sundurliðar eftir árum frá ársbyrjun 2000 til 6. apríl 2009 og niður á einstök verkefni og stjórnsýslueiningar bæjarins frá ársbyrjun 2003. Í heild námu viðskipti bæjarins við félagið á þessu tímabili samkvæmt skýrslunni 51.487.856 krónum.

Á fundi bæjarstjórnar Kópavogs 26. maí 2009 var samþykkt tillaga um að Deloitte hf. yrði falið að gera greinargerð um viðskipti bæjarins við Frjálsa miðlun ehf. (FM) á árunum 2003 til 2008 að báðum árum meðtöldum. Deloitte hf. skilaði allítarlegri greinargerð 9. júní sama ár. Helstu niðurstöður greinargerðarinnar sem dregnar eru saman í upphafi hennar eru svohljóðandi: „Almennt virðist ekki hafa verið gerðar verðkannanir eða leitað tilboða í verkefni sem FM hefur unnið fyrir Kópavogsbæ. Viðskiptin eru því hugsanlega brot á lögum um opinber innkaup þar sem ekki er gerður hagkvæmnissamanburður eins og skal gera samkvæmt sömu lögum. Reikningar frá FM virðast í mörgum tilfellum bókaðir á ranga bókhaldslykla í fjárhagsbókhaldi. Almennt hafa ekki verið gerðir skriflegir verksamningar vegna verkefnanna. Reikningar frá FM fullnægja ekki skilyrðum virðisaukaskattslaga um sundurliðun upplýsinga en lögum samkvæmt skulu reikningar bera með sér magn, einingaverð og heildarverð eftir því sem við verður komið. Við teljum ekki heimilt að nýta endurgreiðslu virðisaukaskatts af þjónustu FM en það hefur verið gert í sumum tilvikum. Það vekur athygli að frá 23. mars 2005 hefur bærinn móttekið og greitt 6 reikninga frá FM vegna afmælisrits. Verkefninu virðist ekki hafa verið lokið og ekki liggja fyrir aðrar afurðir en drögin að uppsetningu sem voru prentuð út 23. mars 2005.“

Í meginmáli greinargerðarinnar kemur meðal annars fram að viðskipti bæjarins og Frjálsrar miðlunar ehf. hafi á þessu tímabili numið 39.114.253 krónum og að þeirra vegna hafi félagið gefið út samtals 185 reikninga. Gagnrýnt er að ekki hafi verið af hálfu bæjarins til skráðar reglur um samþykkt reikninga og lagt til að úr því yrði bætt. Varðandi reikninga Frjálsrar miðlunar ehf. segir að algengast sé að á þeim sé almennur texti um verkefnið og þeir beri „því nær undantekningalaust ekki með sér hvað er verið að innheimta fyrir, hve mikil vinna er að baki, hve margar myndir eða hvaða verkefni þeir tengjast.“ Í lok greinargerðarinnar er umfjöllun um fjögur verkefni sem skoðuð hafi verið sérstaklega. Þeirra á meðal eru reikningar Frjálsrar miðlunar ehf. vegna afmælisrits, sem fyrirhugað var að gefa út í tilefni af 50 ára afmæli bæjarins og reikningar félagsins vegna vinnu við gagnvirkt götukort. Í kaflanum um afmælisritið er meðal annars rakið að á tímabilinu 21. september 2004 til 19. október 2005 hafi Frjáls miðlun ehf. gefið út 12 reikninga vegna verkefnisins samtals að fjárhæð 3.412.500 krónur. Drög að útliti og uppsetningu afmælisritsins hafi verið prentuð út 23. mars 2005. Eftir þann dag hafi sex reikninganna verið gefnir út, en fjárhæð þeirra er samtals 1.680.750 krónur, án þess að fyrir liggi hvað hafi verið innifalið í þeirri þjónustu sem þá var greitt fyrir, en engar aðrar „afurðir“ liggi fyrir, en drögin frá 23. mars 2003. Varðandi gagnvirka götukortið er gerð grein fyrir að Frjáls miðlun ehf. hafi gefið út fimm reikninga vegna verkefnisins frá desember 2003 til október 2005 samtals að fjárhæð 747.000 krónur. Verkefninu sé ekki lokið og skrifstofustjóri markaðsskrifstofu bæjarins, sem umsjón hafi með upplýsingavef bæjarins, kannist hvorki við að hafa samþykkt að farið yrði af stað með þróun á gagnvirku götukorti né að hafa séð slíkt kort á vef bæjarins.

Skömmu eftir að greinargerðinni var skilað afhenti Deloitte hf. ódagsettar „skýringar“ við greinargerðina þar sem nokkuð var dregið í land með ummæli í henni um að ákvæði laga um opinber innkaup kynnu að hafa verið brotin í viðskiptum bæjarins við Frjálsa miðlun ehf.

Í kjölfar skýrslu skrifstofustjóra fjármála- og stjórnsýslusviðs bæjarins var mikið fjallað í fjölmiðlum um viðskipti Kópavogsbæjar og Frjálsrar miðlunar ehf. Má þar nefna sjálfstæða umfjöllun um málið í DV 15. maí 2009 og Kastljósi Ríkissjónvarpsins 28. sama mánaðar. Eftir að greinargerð Deloitte hf. kom fram rituðu kjörnir fulltrúar í bæjarstjórn einnig blaðagreinar um málið. Þannig ritaði G-kk-nf I. B-kk-nf grein í Morgunblaðið 11. júní 2009 og stefndu rituðu í sameiningu grein á sama vettvangi daginn eftir, en í þeirri grein eru fyrri ummælin sem áfrýjendur krefjast ómerkingar á. Málið var áfram fréttaefni næstu daga og birtist meðal annast frétt um það í Fréttablaðinu 17. júní 2009. Í þeirri frétt er að finna síðari ummælin sem áfrýjendur krefjast að ómerkt verði, en þau eru höfð eftir stefndu G-kvk-þgf.

II

Áfrýjendur telja að fyrri ummælin sem krafist er ómerkingar á hafi falið í sér ásökun á hendur þeim öllum um óheiðarleika í viðskiptum og refsiverð svik og þau síðari séu brigslyrði í þeirra garð um refsiverða háttsemi. Þau reisa kröfur sínar um ómerkingu ummælanna á 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og heimfæra „saknæmi umstefndra ummæla til 234., 235. og 236. gr. sömu laga.“

Stefndu reisa sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti þar sem ummælum sem kröfur áfrýjanda varða hafi ekki verið beint að þeim heldur hafi gagnrýnin eingöngu beinst að stjórnsýsluháttum í Kópavogi. Ljóst er að tilefni fjölmiðlaumfjöllunarinnar voru skýrsla og greinargerð um stjórnsýsluframkvæmd í Kópavogi og ætlaðar brotalamir á henni. Það á einnig við um meginefni greinar stefndu í Morgunblaðinu 12. júní 2009 og fréttar í Fréttablaðinu 17. sama mánaðar þar sem síðari ummælin eru höfð eftir stefndu G-kvk-þgf. Það fær því þó ekki breytt að lesendur máttu með réttu álykta af orðalagi þeirra ummæla sem ómerkingar er krafist á og samhengi þeirra við annan texta í umfjölluninni að með ummælunum væri að minnsta kosti öðrum þræði gefið í skyn að áfrýjendur hefðu krafið sveitarfélagið um greiðslur fyrir þjónustu án þess að fyrir lægi að til þess hefði verið fullt tilefni. Stefndu verða því ekki sýknuð vegna aðildarskorts.

Þegar metið er hvar draga skuli mörk milli tjáningarfrelsis, sem nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár og friðhelgi einkalífs, sem varin er af 71. gr. hennar skiptir miklu hvort það efni sem birt er geti talist þáttur í almennri þjóðfélagslegri umræðu og eigi þannig erindi til almennings, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 1. júní 2006 í máli nr. 541/2005, sem birtur er á bls. 2759 í dómasafni þess árs og 1. mars 2007 í máli nr. 278/2006. Umfjöllun um ætlaðar misfellur í stjórnsýslu Kópavogsbæjar í tilefni af framangreindri skýrslu og greinargerð varðaði opinber málefni og átti þar með fullt erindi til almennings. Stefndu voru kjörnir bæjarfulltrúar í Kópavogi og höfðu sem slíkir sérstakt aðhalds- og eftirlitshlutverk. Eru sterk þjóðfélagsleg rök til þess að svigrúm þeirra til að rækja það hlutverk verði ekki takmarkað umfram það sem brýnir lögvarðir hagsmunir annarra krefjast. Í opinberri umfjöllun um stjórnsýsluframkvæmd Kópavogsbæjar er laut að viðskiptum bæjarins við Frjálsa miðlun ehf. var óhjákvæmilegt að í umræðum um ónógt aðhald og eftirlit af hálfu bæjarins með þeim viðskiptum væri í einhverjum mæli fjallað um félagið og reikningsgerð af þess hálfu. Áfrýjandinn Frjáls miðlun ehf. hafði um árabil átt verulegan hluta viðskipta sinna við Kópavogsbæ. Félagið varð því að þola slíka umfjöllun og gagnrýni henni tengda að vissu marki og verður að setja því þröng mörk að tjáningarfrelsi stefndu verði við þessar aðstæður takmarkað með tilliti til hagsmuna áfrýjenda, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 16. febrúar 1995 í máli nr. 122/1992, sem birtur er á bls. 408 í dómasafni þess árs.

Við mat á þeim ummælum sem ómerkingarkrafa áfrýjenda lýtur að verður í fyrsta lagi að hafa í huga að þau eru sett fram á grundvelli upplýsinga sem fyrir lágu í skýrslu skrifstofustjóra hjá Kópavogsbæ og greinargerð endurskoðunarfyrirtækisins Deloitte hf. í opinberri umræðu sem fram fór í beinu framhaldi af því að þessar upplýsingar komu fram. Þannig birtist greinin með fyrri ummælunum, sem krafist er að ómerkt verði, aðeins þremur dögum eftir birtingu greinargerðar Deloitte hf. Í því samhengi verður og að gæta þess að hún var unnin af þekktu endurskoðunarfyrirtæki sem fengið hafði verið til verksins að beiðni bæjarstjórnar Kópavogs og mátti því að fyrra bragði ganga út frá að sú gagnrýni sem þar birtist væri á rökum reist. Í öðru lagi verður að líta til þess að vafi um það fyrir hvað Kópavogsbær hafði greitt Frjálsri miðlun ehf. á að hluta rætur að rekja til ófullkominnar reikningsgerðar félagsins, en í greinargerð Deloitte hf. var talið að reikningar þess bæru nær undantekningalaust ekki með sér hvað verið væri að innheimta fyrir, hversu mikil vinna lægi að baki þeim, hve margar myndir eða hvaða verkefnum þeir tengdust. Af þeim reikningum Frjálsrar miðlunar ehf. sem fram hafa verið lagðir í málinu verður ekki annað séð en að sú gagnrýni hafi verið réttmæt.

Í fyrri ummælunum sem krafist er ómerkingar á er því haldið fram að áfrýjandinn Frjáls miðlun ehf. hafi fengið greitt fyrir óunnin og/eða hálfkláruð verk og að skýrar vísbendingar séu um að félagið hafi fengið greitt oftar en einu sinni fyrir sama verk. Í greinargerð Deloitte hf. lýtur gagnrýni í tveimur atriðum að því að verkum þeim sem Frjálsri miðlun ehf. var greitt fyrir hafi ekki verið lokið og óljóst sé hvort bærinn hafi fengið eitthvað fyrir vinnu þá sem félaginu var greitt fyrir. Er þar eins og að framan er rakið annars vegar um að ræða afmælisritið og hins vegar götukortið gagnvirka. Ljóst er að afmælisritið kom aldrei út og ekkert gagnvirkt götukort var gefið út á grundvelli vinnu áfrýjenda. Af skýrslum starfsmanna Kópavogsbæjar fyrir héraðsdómi verður ráðið að það hvernig fór sé af ástæðum sem ekki varði áfrýjendur. Þar sem ekki liggja fyrir í málinu verksamningar, verkbeiðnir eða verklýsingar varðandi þessi verkefni er hins vegar ekki unnt að leggja dóm á það á grundvelli framlagðra gagna hvort áfrýjandinn Frjáls miðlun ehf. hafi lokið umbeðnum verkþáttum. Í greinargerð Deloitte hf. er eins og að framan er rakið einnig bent á að eftir að drög að afmælisritinu voru prentuð hafi Frjáls miðlun ehf. gert bænum sex reikninga samtals að fjárhæð 1.680.750 krónur án þess að séð verði hvað hafi komið í staðinn. Í málinu eru engin frekari gögn um afrakstur þessarar vinnu, önnur en ný útprentun af drögum að afmælisritinu, 7. maí 2009. Þar eru myndir og uppsetning með nákvæmlega sama hætti og í drögunum sem áður voru prentuð, að því undanskildu, að ein ný mynd er birt á bls. 33, tvær nýjar opnur með 15 myndum eru á bls. 70 til 73, en í fyrri drögum vantaði tvær opnur í samfellt blaðsíðutal, texti hafði að hluta verið settur við myndir og „gervitexti“ í meginmál ritsins til að sýna útlit þess. Verður því að telja að á þessu hafi ekki enn komið fram fullnægjandi skýringar. Varðandi síðari ummælin sem krafist er ómerkingar á er loks til þess að líta að öllum er heimilt að kæra ætlaða refsiverða háttsemi til lögreglu eða ákæruvalds, nema fyrirmæli um þagnarskyldu standi því í vegi, sbr. 1. málslið 3. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þegar litið er til alls þess sem að framan er rakið verður að telja að nægilegt tilefni hafi verið fyrir stefndu að viðhafa þau ummæli sem áfrýjendur krefjast ómerkingar á og að þau hafi ekki gengið nær áfrýjendum en efni stóðu til. Verður hinn áfrýjað dómur því staðfestur.

Áfrýjendum verður sameiginlega gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, Frjáls miðlun ehf., B-kvk-nf G-kvk-nf og G-kk-nf G-kk-nf G-kk-nf, greiði sameiginlega stefndu G-kvk-þgf A-kvk-þgf 440.000 krónur, stefnda Ó-kk-þgf Þ-kk-þgf G-kk-þgf 350.000 krónur og stefnda H-kk-þgf K-kk-þgf 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.