346/2008

V hlutaðist til um endurgerð 15 km langs kafla á þjóðvegi nr. 1. Var ráðgert að vegurinn lægi m.a. um land í eigu VG og JS. Ekki náðist samkomulag milli V og VG og JS um bætur og lagði V ágreininginn fyrir matsnefnd eignarnámsbóta. Taldi V að eignarnámið ætti að ná til lands undir 40 m breitt vegsvæði að flatarmáli 16,9 hektarar. Matsnefndin vísaði til 33. gr. þágildandi vegalaga nr. 45/1994 um að leyfi V þyrfti til mannvirkjagerðar á 30 m kafla frá miðlínu stofnvega og taldi að eignarnáminu yrðu ekki settar þrengri skorður. Miðaði hún bætur við að eignarnámið tæki til 21,84 hektara. V greiddi VG og JS bætur að frátöldum þeim hluta þeirra sem ákveðnar voru fyrir land umfram 16,9 hektara. Höfðuðu VG og JS mál til heimtu mismunarins. Talið var að þó að matsnefnd eignarnámsbóta væri, samkvæmt 4. gr. laga nr. 11/1973, að meginreglu ætlað að taka mið af því hvernig eignarnemi geri grein fyrir umfangi þeirra réttinda sem aðgerð hans beinist að, væri matsnefndin ekki bundin að þessu leyti af málatilbúnaði eignarnema ef lýsing hans á réttindum, sem meta ætti bætur fyrir, gengi skemur en eignarnámið myndi í raun gera að lögum. Væri því ekki litið svo á að matsnefndin hefði farið út fyrir lögmælt hlutverk sitt. Hafi V borið því við að vegsvæðið gegnum land VG og JS væri að meðaltali þrengra en þeir 40 m sem þegar hafi verið greiddar eignarnámsbætur fyrir. Hafi VG og JS ekki fært fram haldbær andmæli gegn þessu. Þá hafi eldri vegur verið lagður niður samhliða gerð nýja vegarins. Óumdeilt sé að hann sé ekki lengur ætlaður umferð að öðru leyti en sem reiðvegur og til rekstrar búfjár. Honum fylgi því ekki lengur þau eignarhöft sem leitt hafi af 33. gr. þágildandi vegalaga, en sams konar höft stafi nú af hinum nýja vegi. Var ekki talið að um sviptingu eignarráða væri að ræða enda gætu VG og JS nýtt landsvæðið að öðru leyti. Væri um að ræða almennar kvaðir sem hvíli á öllum landareignum sem engar bætur kæmu fyrir. Var því sýknað af kröfu VG og JS.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 24. júní 2008. Þeir krefjast þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.155.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. maí 2006 til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur í málinu gengu á vettvang 7. maí 2009.

I

Samkvæmt gögnum málsins hlutaðist Vegagerðin til um endurgerð þjóðvegar nr. 1 á um 15 km löngum kafla um Norðurárdal í Skagafirði að Öxnadalsheiði. Í aðdraganda þess var gert mat á umhverfisáhrifum og mun skipulagsstofnun hafa fallist á framkvæmdina með úrskurði 14. maí 2003, sem umhverfisráðherra staðfesti 16. febrúar 2004. Akrahreppur gaf síðan út framkvæmdaleyfi vegna vegarins 2. maí 2005. Ráðgert var að nýi vegurinn myndi meðal annars liggja um land jarðanna Fremri-Kota og Ytri-Kota, sem eru í sameign áfrýjenda, auk þess sem fyrirhugað var þar malarnám, svo og á jörðinni Borgargerði í eigu áfrýjandans V-kk-ef G-kk-ef. Í tengslum við þetta gerðu áfrýjendur og Vegagerðin samkomulag 10. desember 2005 um heimild hennar til að hefja framkvæmdir við veginn og efnistöku fyrir hann. Þar var einnig kveðið á um ýmis atriði varðandi lagningu vegarins, girðingar og frágang, svo og um eldri veg, sem yrði nýttur sem reið- og rekstrarleið um land jarðanna. Þá var mælt fyrir um að Vegagerðin greiddi fullar bætur fyrir land undir veginn, jarðefni, jarðrask og átroðning, auk kostnaðar af gæslu hagsmuna áfrýjenda, en næðist ekki samkomulag innan þriggja vikna um fjárhæð bóta skyldu þær ákveðnar af matsnefnd eignarnámsbóta.

Samkomulag tókst ekki milli áfrýjenda og Vegagerðarinnar um fjárhæð bóta og leitaði hún 7. apríl 2006 til matsnefndarinnar með ósk um ákvörðun eignarnámsbóta. Í matsbeiðni Vegagerðarinnar kom meðal annars fram að eignarnámið ætti að ná til lands undir 40 m breitt vegsvæði, sem færi um tún, beitiland og ræktanlegt land á jörðum áfrýjenda, en heildarflatarmál þess, sem nánar var sundurliðað, væri 16,9 hektarar. Jafnframt tæki eignarnámið til jarðefna fyrir veginn, sem flokkað var eftir tegundum, alls 91.500 m3.

Í úrskurði matsnefndarinnar í málinu 24. maí 2006 var meðal annars vísað til þess að samkvæmt 33. gr. þágildandi vegalaga nr. 45/1994 þyrfti leyfi Vegagerðarinnar til mannvirkjagerðar á 30 m kafla frá miðlínu stofnvega og teldi nefndin að eignarnáminu yrðu ekki settar þrengri skorður. Þótti engu breyta að gert væri ráð fyrir að girðingu hvorum megin við veginn yrði komið fyrir 20 m frá miðlínu hans. Þessu til samræmis yrðu bætur miðaðar við að eignarnámið tæki til 21,84 hektara lands í stað 16,9 hektara, sem Vegagerðin hefði lagt til grundvallar. Af þessu landi væru 4,2 hektarar innan ræktaðra túna, sem þótti hæfilegt að bæta með 300.000 krónum fyrir hvern hektara, en fyrir annað land, 17,64 hektara, voru bætur ákveðnar 125.000 krónur á hvern. Samkvæmt því yrðu eignarnámsbætur fyrir land samtals 3.465.000 krónur. Auk þessa ákvað matsnefndin áfrýjendum bætur vegna skerðingar á kostum til búskapar á öðru landi jarðanna, 3.500.000 krónur, bætur fyrir átroðning og jarðrask, 500.000 krónur, og bætur fyrir jarðefni, 1.950.000 krónur, en alls urðu því bætur til áfrýjenda 9.415.000 krónur auk málskostnaðar að fjárhæð 988.407 krónur. Áður en málið var lagt fyrir matsnefndina mun Vegagerðin hafa greitt áfrýjendum hluta væntanlegra bóta, en óumdeilt er að í framhaldi af úrskurði nefndarinnar voru bætur samkvæmt honum að öðru leyti greiddar, en þó að frátöldum þriðjungi bóta, sem þar voru ákveðnar fyrir eignarnám á landi í jörðum áfrýjenda eða 1.155.000 krónur.

Með stefnu 3. janúar 2007 höfðuðu áfrýjendur mál þetta til heimtu síðastnefndrar fjárhæðar. Eins og nánar kemur fram í héraðsdómi snýst ágreiningur aðilanna um það hvort stefnda beri að greiða eignarnámsbætur fyrir 16,9 hektara lands, sem miðist við að vegsvæðið sé 40 m breitt eins og Vegagerðin lagði til grundvallar, eða 21,84 hektara, sem taki mið af svæði 30 m til hvorrar handar frá miðlínu vegarins, svo sem matsnefnd eignarnámsbóta lagði til grundvallar.

II

Samkvæmt 4. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms ber eignarnema að tilgreina í matsbeiðni til matsnefndar eignarnámsbóta meðal annars þær eignir, sem eignarnám lýtur að, auk þess að lýsa þeim eignarskerðingum, sem það hefur að öðru leyti í för með sér. Af þessu er ljóst að matsnefndinni er ætlað að meginreglu að taka mið af því hvernig eignarnemi geri grein fyrir umfangi þeirra réttinda, sem aðgerð hans beinist að. Þess verður á hinn bóginn að gæta að hvorki verður leitt af ákvæðum laga nr. 11/1973 né öðrum réttarreglum að matsnefndin sé bundin að þessu leyti af málatilbúnaði eignarnema ef lýsing hans á réttindum, sem meta á bætur fyrir, gengur skemur en eignarnámið myndi í raun gera að lögum, þótt ekki sé á valdi nefndarinnar nema svo standi á, sem um ræðir í 12. gr. laganna, að knýja eignarnema til að taka við eign, sem hann ekki leitar eftir. Í þessu ljósi verður að líta svo á að matsnefnd eignarnámsbóta hafi í úrskurði sínum 24. maí 2006 gengið út frá því að eignarnám Vegagerðarinnar á landi undir vegsvæði á jörðum áfrýjenda hefði slík áhrif að greiða skyldi bætur fyrir fulla skerðingu á samtals 21,84 hekturum, þótt Vegagerðinni bæri ekki gegn greiðslu þeirra bóta að taka við landi umfram þá 16,9 hektara, sem beiðni hennar um eignarnám laut að. Að þessu virtu verður ekki fallist á með stefnda að matsnefnd eignarnámsbóta hafi farið út fyrir lögmælt hlutverk sitt með því að meta bætur handa áfrýjendum fyrir eignarnám á landi á þann hátt, sem hún gerði í úrskurði sínum.

Í málinu hefur stefndi borið því við að vegsvæðið gegnum land áfrýjenda, sem umlukið sé girðingu, sé að meðaltali þrengra en þeir 40 m, sem eignarnámsbætur hafi þegar verið greiddar fyrir. Gegn þessu hafa áfrýjendur ekki fært fram haldbær andmæli. Til þess verður og að líta að samhliða því að nýr vegur var gerður um jarðir áfrýjenda var lagður þar niður eldri vegur. Þótt hann sé enn til er óumdeilt að hann sé ekki lengur ætlaður umferð að öðru leyti en sem reiðvegur, svo og til rekstrar búfjár. Honum fylgja því ekki lengur þau eignarhöft á landi áfrýjenda, sem leiddu af ákvæðum 33. gr. þágildandi vegalaga, en sams konar höft stafa nú af hinum nýja vegi.

Að öðru leyti en því, sem leiðir af öllu framangreindu, verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsenda hans.

Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.