322/2016

Í úrskurði óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Hnjótafjall væri þjóðlenda. Fyrir Hæstarétti kröfðust E og G sem eigendur jarðarinnar Atlastaða þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því er þetta varðaði. Í dómi Hæstaréttar var greint frá frásögn í Landnámabók um landnám í Eyjafirði og vísað til þess að af þeirri frásögn yrði engin ályktun dregin um hvort land á svæðinu Hnjótafjalli hefði í öndverðu verið numið. Þá var gerð grein fyrir ýmsum heimildum frá fyrri öldum og talið að leggja yrði til grundvallar að allt frá elstu heimildum um réttindin á landsvæðinu Hnjótafalli hefði verið við það miðað að þau væri fólgin í óbeinum eignaréttindum til hefðbundinna nota á landi til upprekstrar búfjár og annars þess, sem afréttir hefðu í aldanna rás almennt verið hafðir til. Að auki hefði verið í landamerkjabréfi fyrir Atlastaði frá 1884 tekið fram að jörðinni fylgdi afréttarland með heitinu Hnjótar og var sérstaklega greint frá merkjum þess „móts við heimaland Atlstaða“. Í ljósi þessa var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna Í af kröfum E og G.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 27. apríl 2016. Þau krefjast þess að felld verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 10. október 2011 í máli nr. 1/2009 um að landsvæði, sem þar er nefnt Hnjótafjall og afmarkað á eftirfarandi hátt, sé þjóðlenda: „Frá þeim stað þar sem Skallá fellur í Svarfaðardalsá er Skallá fylgt að upptökum í Hákömbum og í mörk Eyjafjarðar- og Skagafjarðarsýslna. Þaðan er sýslumörkum fylgt til suðurs um Hákamba, þar til komið er að fremstu upptökum Svarfaðardalsár. Loks er Svarfaðardalsá fylgt þangað sem Skallá fellur í hana.“ Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur fóru á vettvang 2. september 2016.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 29. mars 2007 til meðferðar landsvæði á vestanverðu Norðurlandi, sem náði yfir alla fyrrum Eyjafjarðarsýslu, Skagafjarðarsýslu og Austur-Húnavatnssýslu austan Blöndu ásamt Hofsjökli. Að beiðni stefnda ákvað nefndin 28. desember sama ár að skipta svæðinu í tvennt, í syðri og nyrðri hluta. Samkvæmt bréfi nefndarinnar 21. janúar 2009 var nyrðri hlutinn afmarkaður þannig að til vesturs var Héraðsvötnum fylgt úr norðri frá ósum þar til Norðurá rennur í þau, að sunnan var Norðurá fylgt austur eftir Norðurárdal og yfir Öxnadalsheiði í Öxnadalsá, sem réði suðausturmörkum þess þar til hún fellur í Hörgá, og loks var þeirri á fylgt til ósa í Eyjafirði. Að öðru leyti náði svæðið að hafi.

Óbyggðanefnd bárust 11. maí 2009 kröfur stefnda um þjóðlendur á nyrðri hluta svæðisins og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Meðal annarra beindu áfrýjendur af þessu tilefni kröfu til nefndarinnar, en þau eru eigendur jarðarinnar Atlastaða í Dalvíkurbyggð. Sneri krafa þeirra að landsvæðinu Hnjótafjalli í sama sveitarfélagi, sem þau töldu vera hluta af landi jarðar sinnar og þar með háð beinum eignarrétti, en stefndi taldi það þjóðlendu. Áfrýjendur afmörkuðu þetta svæði á sama hátt og lýst er fyrrgreindri dómkröfu þeirra fyrir Hæstarétti.

Þegar kröfur höfðu borist samkvæmt framansögðu ákvað óbyggðanefnd að fjalla um nyrðri hluta vestanverðs Norðurlands í tveimur aðskildum málum og var annað þeirra mál nr. 1/2009, sem náði til Eyjafjarðar ásamt Lágheiði að undanteknum Almenningi norðan Hrauna. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu í úrskurði 10. október 2011 að landsvæðið Hnjótafjall væri þjóðlenda í afréttareign eigenda Atlastaða, sbr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998, en tekið var fram að jörðin nyti þar veiðiréttar í Svarfaðardalsá samkvæmt II. kafla laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 9. maí 2012 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Fyrir héraðsdómi gerðu áfrýjendur sömu kröfu og þau gera samkvæmt áðursögðu fyrir Hæstarétti, en með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af henni.

II

Svarfaðardalur er í sveitarfélaginu Dalvíkurbyggð og nær hann til sjávar í Eyjafirði við Dalvík, en um hann rennur Svarfaðardalsá. Dalurinn liggur inn til landsins fyrst í stað um 11 km til suðvesturs, þar til Skíðadalur greinist frá honum til suðurs. Svarfaðardalur heldur þaðan áfram aðra 11 km í vestur uns komið er að Atlastöðum norðan við Svarfaðardalsá og Koti sunnan hennar, en þær jarðir eru ásamt Vífilsstöðum þær vestustu í dalnum. Land Atlastaða, sem óumdeilt er að sé háð beinum eignarrétti og nær frá austustu mörkum um 7 km vestur að sveitarfélagamörkum á vatnaskilum við Sveitarfélagið Skagafjörð, er að þó nokkru leyti fjalllendi. Að norðan liggur land Atlastaða að landsvæðinu Stífluafrétti og Lágheiði í síðastnefndu sveitarfélagi og Fjallabyggð og er það svæði þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 1/2009. Að austan eiga Atlastaðir merki að jörðinni Þorsteinsstöðum og er land þar háð beinum eignarrétti. Að sunnan liggja Atlastaðir á hinn bóginn að landsvæðinu Hnjótafjalli, sem deilt er um í málinu, og ræður þar merkjum Skallá sem rennur tæplega 6 km úr vestri frá upptökum um dal, sem dregur nafn sitt af henni, þar til hún fellur saman við Svarfaðardalsá. Svæði þetta afmarkast til suðurs af Svarfaðardalsá frá ármótunum um 6 km vestur til upptaka hennar. Sunnan árinnar er land Vífilsstaða og Kots, sem er háð beinum eignarrétti samkvæmt sama úrskurði óbyggðanefndar. Vesturmerki Hnjótafjalls fylgja síðan mörkum Dalvíkurbyggðar og Sveitarfélagsins Skagafjarðar á um 2,5 km leið og liggja þar að Unadals- og Deildardalsafréttum, sem eru þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 2/2009.

Land á Hnjótafjalli mun liggja lægst um 200 m yfir sjávarmál, en komast hæst í 1130 m á fjallinu, sem svæðið er kennt við. Við merki þess að vestan eru Unadalsjökull og Deildardalsjökull, sem eru lítt lægri. Að langmestu leyti er svæðið á hálendi, en samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar er það gróið meðfram Skallá og Svarfaðardalsá.

III

Eftir gögnum málsins virðist Atlastaða fyrst hafa verið getið í rituðum heimildum í reikningi Möðruvallaklausturs frá 6. nóvember 1447. Þar voru í sérstökum lið taldar „ødajarder claustærzens þer jngen ero kogylden med“ og voru „atlastader“ meðal þeirra.

Í ódagsettri færslu í máldagabók G-kk-ef biskups Þ-kk-ef, sem náði til árabilsins 1590 til 1616, kom fram að kirkjan að Urðum í Svarfaðardal ætti „þessar Jarder / Hol / Skroflustadi / Kóngustadi / mela og X hndr. J Jardbrum“, svo og „Reit J Skÿdadals afriett med vmmerkium / og annann fÿrer framan Skallardalsäa ... enn ei er eg vÿs ordinn / huort þesse Jtok fÿlgia heima J-e-x eda eigi kirkia þau“. Í bréfabók G-kk-ef biskups var á árinu 1595 fjallað um eignir kirkjunnar á Urðum og sagði meðal annars: „Anno 1473 tok G-e-x E-x-x vid Vrdum ... Nu hafa þessar eigner aukist sijdan. kirkiunne a Vrdum. epter E-e-x og G-x-x son hanz. sem huergi stendur j kirkiunnar maldogum adur. er þad fyrst h-e-x A-x-x ... Jtem Hniotafiall allt fyrir framan Skallȁa xc land. eda meir. torfreitur j Klaufabrecku jord. og reitur fyrir handan ȁ. Þetta ȁ nu kirkian ȁ Vrdum allt.“ Í tengslum við þetta er þess að geta að jörðin Urðir er norðan við Svarfaðardalsá, um 6 km fyrir austan Atlastaði, og virðast átta jarðir liggja þar á milli. Um kirkju heilagrar M-kvk-ef og A-kk-ef p-kk-ef að Urðum er eftir gögnum málsins fyrst að finna heimild í máldögum A-kk-ef biskups rauða Þ-kk-ef fyrir Hólabiskupsdæmi frá 1318, en um eignir hennar voru einnig skrár í máldögum P-kk-ef biskups N-kk-ef frá 1394 og síðar, vísitasíugerð J-kk-ef biskups V-kk-ef frá 1429 og máldögum Ó-kk-ef biskups R-kk-ef frá 1461 og síðar. Í þeim heimildum var ekki getið um Hnjótafjall eða reit í eigu Urðakirkju fyrir framan Skallá.

Samkvæmt bréfabók Þ-kk-ef biskups S-kk-ef gerði hann 23. apríl 1633 byggingarbréf til N-kk-ef J-kk-ef, þar sem sagði meðal annars: „first að hann skilldi hafa nefnda Vrdi thil leiguböls, med reit þeim er fÿrer sunnann Klaufabrechur er. Jtem Hniotafialle, og hafe j þessu alla leigulida nitkan, sem honum þarfar.“ Jafnframt sagði í bréfi þessu: „Jtem lofadi herra T-kk-nf, ad eff þeim N-x-x semdi allt vel, þä skilldi hann losa A-x-x H-x-x jord, og biggia honum fÿrer veniulega landskulld, og þad giora thil hlunninda og gagnsemdar greindum N-x-x.“

Í vísitasíubók E-kk-ef biskups Þ-kk-ef var skrá frá 16. ágúst 1692 um eignir kirkjunnar á Urðum. Þar kom meðal annars fram að hún ætti reit „fyrir framann Skallardals Aa“, en eftirfarandi var svo bætt við: „Efast hvort þesse Jtok filgia J-x-x ... Efftir Visitatiubok Sal. Herra G-x-x.“

Samkvæmt Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712 voru Urðir kirkjustaður, 80 hundruð að dýrleika, í eigu Þ-kvk-ef Þ-kvk-ef. Þar sagði meðal annars: „Afrjettarland á kirkjan fram frá Atlastaða landi, eitt fjall sem Hnjótar kallast. Þángað er rekið lömb og geldfje hjeðan, og so ljær bóndinn þennan afrjett stöku manni hjer nálægt fyrir lömb á sumardag og þiggur þar fyrir óákveðna greiðasemi eður góðvilja. Rifhrís lítið í sama landi, valla teljandi.“ Um Atlastaði kom fram að jörðin væri tíu hundruð að dýrleika og í eigu H-kk-ef. Um upprekstur var einskis getið, en sagt að útigangur væri „mjög lakur fyrir fannlögum.“

Í vísitasíubók S-kk-ef biskups J-kk-ef var færð 15. september 1713 skrá um eignir kirkjunnar á Urðum og tilgreint að hún ætti meðal annars reit „firer framann Skalladalsä“, en einnig tekið fram að það „finst ad Sie i dubio effter Mäldagabök H-e-x G-e-x hvórt kirkiunne edur jórdunne þesse Jtók tilheire.“

Á manntalsþingi 20. júní 1739 lögfesti ábúandi á Urðum sem land jarðarinnar „fialled Hniota i Svarfadardal fyrer biodande hveriumm Manne i nautu, grasatekiu, Lamba edur gielld fiar rekstur i Sagt Land, an Sinz leifez.“

Samkvæmt færslu í vísitasíubók H-kk-ef biskups B-kk-ef frá 18. júní 1748 átti kirkjan á Urðum þrjá reiti og var einn þeirra sagður vera „fyrer framan Skalladalsä Hvor nu er einasta Eignadur kyrkiunne, þar i dubio verid hefur hvort þessir Reitir tilheirdu Kyrkiunne edur Jordinne sialfre“. Þá er þess að geta að í vísitasíubók G-kk-ef biskups M-kk-ef kom fram að hann hafi 24. júlí 1769 tekið til yfirskoðunar reikninga kirkjunnar á Urðum allt frá árinu 1755 og ætti hún meðal annars reit „fyrer framann SkallarDalsAa“, en ekki var tiltekið að vafi léki á um hvort hann heyrði til jörðinni eða kirkjunni.

Á Alþingi var árið 1792 lesið upp makaskiptabréf frá 26. september 1781, þar sem klausturhaldari lét af hendi jörðina Urðir með þremur tilgreindum hjáleigum ásamt Teigafjalli og öllum Hnjótaafrétti.

Í jarðamati frá 1804 kom eftirfarandi meðal annars fram um Urðir: „Jorden tilhörer en Afret hvorpaa indtages om sommeren Lam fra 4 Jorde mod betaling.“ Afréttar var ekki getið þar í umfjöllun um Atlastaði.

J-kk-nf S-kk-nf, sem mun hafa átt bæði Atlastaði og Urðir, gerði samning 18. ágúst 1826, þar sem hann seldi eiganda Þorsteinsstaða beitarréttindi fyrir hross og búsmala í landi Atlastaða í Skallárdal. Í samningnum var þetta land afmarkað á eftirfarandi hátt: „Byrjast Itak þetta ad heiman í svokölludum Steckiarhólum nedarlega á Skallárdal, sem adskilja Eingia takmörk frá búfiárhaga og nær allt fram ad svokalladri Fögrukinn, framarlega á Skallárdal, svoframt ecki annad bevísist en umtalad pláts sé Atlastada Eigindóms land.“ Þá var eftirfarandi einnig tekið fram: „En framveigis til eptir mögulegleikum ad fyrir byggja misklídir útaf fluttníngi sképnanna, yfir Atlastada land til hagans, sem orsakast kynnu vid meinbægne á þá einu en misbrúkun og óreglur á þá adra Sídu, þá hefi jeg og kaupandi þarum svoleidis foreinast og áqvardad, ad fluttníngs vegur Sképnanna skyldi leggjast fram og upp frá Þorsteinsstada qvíum (upp undan bænum) og fram og upp þadan ofanverdt vid Atlastada eingi, eptir þar verandi götutrodníngum þar efftir fram og ofan á Rekstrar götur fyrir ofan Atlastada Túngard sídan eptir þeim fram í umgétna hóla og svo aptur til baka sama veg.“ Samningurinn var lesinn upp á manntalsþingi 11. júní 1827.

Á manntalsþingi 22. maí 1838 var lesin upp lögfesta J-kk-ef S-kk-ef frá 18. sama mánaðar, þar sem sagði: „Hér med Lögfesti eg i D-kk-þf Eignarjörd mína Atlastadi liggjandi sunnan Svarfadardals og Urdarkyrkju Sóknar, med húsum, Túnum, Eingium, Haga, samt öllu því Landi og Landsnytjum til Fjalls og Láglendis, sem þeirri Jörd fijlgt hefur og fylgja ber ad Rétti. Rædur Landamerkium ad Nordan Gardur ... og þadan réttsínis til Fjallseggia, Dalsáin ad nedan, enn Skalláin ad framann ... Þó undann Skilst þessari Lögfestu á Atlastada Landeign a). svoköllud Fagrakinn á Skallárdal, ad því Leiti sem hún Kynnni Urdum edur Kirkiunni ad eignast b). og sjálfsagt Hagabeitar Jtakid frá Þorsteinsstödum á Skallárdal eptir þarum sömdu Afsals bréfi ... þínglýstu á Völlum 11. Junii 1827“. J-kk-nf gerði aðra lögfestu sama dag, sem einnig var þinglesin 22. maí 1838, og sagði þar meðal annars: „Eg undirskrifadur Lögfesti hér i Dag Eignarjörd mína Urdi í Svarfadardal ásamt med hjáleigunni Þorleifstödum, samt Kirkiunnar Eidilandi Skröflustödum, svo vel sem þeim Jtökum, sem Urda Kjrkiu eptir Máldögum eignast Kynni, innan eftir skrifadra Takmarka ... Þessu Framar lögfesti eg undir sama Skilyrdi allt Hnjóta Fjall á bádar Sídur med adliggandi Hálsum og Dölum, Heidardal og Skallárdal milli dalsár og skallár framm til Hejdar Jökla og efstu Vatna Upptaka, Þetta eitt og sér hvad sem hér er tiltekid lögfesti eg til þeirra Ummerkja sem adrir á móti eiga“.

Í jarðamati frá 1849 sagði að jörðin Urðir væri bóndaeign og metin á 30 hundruð. Var eftirfarandi meðal annars tekið fram: „Upprekstrarland í svokölludum Hnjótum fyri 300 fjár.“ Um Atlastaði kom fram að sú jörð væri einnig bóndaeign, metin á 15 hundruð, og ætti hún „frí upprekstur fyrir ágáng“, en ekki var þess getið hvar sá upprekstur væri.

Landamerkjabréf var gert fyrir Urðir 12. maí 1884 og mun það hafa verið lesið á manntalsþingi sama dag. Þar var lýst merkjum jarðarinnar, sem engu skipta hér, en eftirfarandi var einnig tekið fram: „Jörðunni fylgir frí upprekstur fyrir geldpening ábúandans í Hnjótaafrjett.“ Bréfið var áritað um samþykki af hálfu tveggja jarða, sem koma ekki frekar við sögu í málinu. Þá var gert svohljóðandi landamerkjabréf fyrir Atlastaði 15. maí 1884: „Að sunnan ræður Skalláin merkjum til jökla móts við afrjettarlandið Hnjóta. Að norðan móts við Þorsteinsstaði er garður frá Svarfaðardalsá og upp sunnan við Þorsteinsstaðatún, og þaðan beint á fjall upp. Afrjettarlandið Hnjótar fylgja tjeðri jörðu, sem Svarfaðardalsá greinir frá Kotslandi upp til sýsluskila á Heljardalsheiði. Að norðan móts við heimaland Atlastaða ræður fyrrnefnd Skallá merkjum.“ Bréfið var áritað um samþykki af hálfu Þorsteinsstaða og fært í landamerkjabók, en um þinglestur liggur ekkert fyrir í málinu.

Í fasteignamati 1916 til 1918 kom fram að Urðir ættu „frían upprekstur í Hnjótafjall“, en um Atlastaði sagði að sú jörð ætti „upprekstarland Hnjótafjall“ og Urðir „frían upprekstur þangað.“

Í svari hreppstjóra Svarfaðardalshrepps 15. mars 1920 við fyrirspurn sýslumannsins í Eyjafjarðarsýslu um afréttarland í hreppnum kom fram að einn afréttur væri þar, sem ekki hafi tilheyrt einhverju lögbýli. Þetta væri svonefndur Almenningur, sem „tilheyrði áður Vallakirkju, en er nú hluti af afrjetti þeirri, sem Svarfaðardalshreppur hefir keypt fyrir nokkrum árum.“ Hnjótafjalls var ekki getið í bréfinu. Sýslumaður lét þetta bréf fylgja svari sínu til stjórnarráðsins 27. september 1920, sem gert var í tilefni af fyrirspurn þess 29. desember 1919 um almenninga og afréttarlönd í Eyjafjarðarsýslu. Þá er þess að geta að í svari oddvita Svarfaðardalshrepps 6. mars 1989 við fyrirspurn félagsmálaráðuneytisins 20. febrúar sama ár kom fram að íbúar hreppsins ættu upprekstrarrétt í Sveinsstaðaafrétti, en annarra afrétta var þar ekki getið.

IV

Í Landnámabók er greint frá því að H-kk-nf hinn magri hafi numið „allan Eyjafjǫrð milli Sigluness ok Reynisness“. Eftir fyrstu tvo veturna á Íslandi hafi hann fært bú sitt að Kristnesi, en síðan „tóku menn at byggja í landnámi H-kk-ef at hans ráði.“ Segir jafnframt að Þ-kk-nf svarfaður, sonur R-kk-ef r-kvk-ef í Naumudal, hafi numið Svarfaðardal að ráði H-kk-ef, en frekari lýsingu er ekki að finna þar á landnámi í dalnum. Af þessari frásögn verður engin ályktun dregin um hvort land á svæðinu Hnjótafjalli hafi í öndverðu verið numið.

Þegar metið er hvort skriflegar heimildir, sem liggja fyrir í málinu, gefi til kynna að stofnað hafi verið til beins eignarréttar yfir landi á Hnjótafjalli, verður í fyrsta lagi að hafa hliðsjón af því að á stærsta hluta þessa svæðis er lítt gróið hálendi upp frá fremur bröttum fjallshlíðum og virðist það litla undirlendi, sem þar er að finna, einkum fallið til beitar á takmörkuðum tíma árs, en vart til búskapar nema að viðbættu frekara landi utan marka þessa svæðis. Liggur ekkert fyrir í málinu um að nokkru sinni hafi verið byggð innan merkja þessa svæðis að frátalinni frásögn í örnefnaskrá um sel í landinu. Í öðru lagi er svæðið, sem hefur skýr náttúruleg mörk af Skallá og Svarfaðardalsá til annarra átta en vesturs, nokkuð líkt landi Atlastaða til norðurs og Kots og Vífilsstaða til suðurs að því er hálendi varðar, en láglendi er þó öllu meira innan merkja þessara jarða. Stefndi vefengir ekki að land þeirra sé háð beinum eignarrétti allt til vatnaskila á fjöllum. Mörk eignarlanda og þjóðlendu fylgja þannig ekki samfelldri línu á þessum slóðum, heldur myndar Hnjótafjall skarð í hana. Í þriðja lagi verður að gæta að því að þótt réttindi yfir Hnjótafjalli, sem deilt er um í málinu, eigi nú samkvæmt landamerkjabréfi frá 15. maí 1884 undir aðliggjandi jörð, Atlastaði, fylgdu þau áður Urðum, sem eins og fyrr greinir eru um 6 km fyrir austan merki Hnjótafjalls. Milli Urða og þessa landsvæðis er fjöldi jarða, sem eftir fyrirliggjandi heimildum allt aftur til ársins 1318 virðast ekki nema að litlu leyti hafa verið á sömu hendi og Urðir eða í eigu kirkjunnar þar. Í fjórða lagi verður að líta til þess að Atlastaðir voru samkvæmt áðurgreindum heimildum í eigu Möðruvallaklausturs á árinu 1447 og síðan Hólastóls 1633 og 1712, en engar heimildir eru fyrir því í málinu að sami eigandi hafi verið að þeirri jörð og Urðum fyrr en á árinu 1826. Af landamerkjabréfum jarðanna verður ráðið að svo hafi ekki lengur verið 1884.

Hér áður var greint frá tveimur heimildum, sem stöfuðu frá G-kk-þgf biskupi Þ-kk-þgf, annars vegar færslu í máldagabók, sem tók til áranna frá 1590 til 1616, og hins vegar í bréfabók frá 1595, en í gögnum málsins kemur ekki nánar fram frá hvaða tíma fyrrnefnda heimildin er og verður því ekki séð hvor þeirra sé eldri. Þessar heimildir eiga það sammerkt að þær eru hinar elstu um réttindi U-kvk-ef eða kirkjunnar þar yfir landi fyrir framan Skallárdalsá, sem svo var nefnd í máldagabókinni, eða Skallá, eins og hún hét í bréfabókinni. Í máldagabókinni var landið nefnt reitur, en í bréfabókinni Hnjótafjall allt. Vart getur annað staðist en að í báðum tilvikum hafi verið átt við sama land, enda virðist svæðið Hnjótafjall vera eina landið, sem gæti talist framan við Skallá í þessum skilningi, og hefði ekki verið tilefni til að ræða sérstaklega um takmarkaðan reit sama rétthafa innan þess svæðis. Varðandi ummæli í bréfabókinni um að Hnjótafjall væri „xc land. eda meir“ verður að líta til þess að eftir gögnum málsins eru ekki aðrar heimildir um slíkt mat og getur þetta heldur ekki eitt út af fyrir sig gefið til kynna að landið hafi áður verið háð beinum eignarrétti, enda eru þess ýmis dæmi að landsvæði, sem talin hafa verið til þjóðlendna í afréttareign, hafi fyrr á tímum verið metin til dýrleika. Í bréfabókinni kom fram að réttinda yfir Hnjótafjalli hafi ekki áður verið getið í máldögum kirkjunnar á Urðum, en eftir gögnum málsins voru þeir yngstu fyrir þennan tíma máldagar Ó-kk-ef biskups R-kk-ef frá 1461 og síðar. Ekkert liggur frekar fyrir um hvenær þessi réttindi hafi komið til, hvernig það hafi gerst eða hver kynni að hafa áður haft þau á hendi. Í bréfabókinni var tekið svo til orða að kirkjan á Urðum ætti þessi réttindi, en í máldagabókinni að höfundur hennar væri ekki viss orðinn um hvort þau fylgdu jörðinni eða kirkjunni. Í máldagabókinni voru þessi réttindi nefnd ítak. Um ósamræmi, sem kann að vera milli þessara heimilda, er þess að gæta að í fyrrnefndu byggingarbréfi, sem Þ-kk-nf biskup S-kk-nf gerði um Urðir 1633, var tekið fram að leiguliðinn fengi not af Hnjótafjalli. Í færslum í vísitasíubókum vegna kirkjunnar á Urðum frá 1692, 1713, 1748 og 1769 kom á hinn bóginn fram að hún ætti reit fyrir framan Skallárdalsá. Í þremur fyrstu tilvikunum var þó í beinu framhaldi sagt að vafi væri um hvort þetta fylgdi eða tilheyrði kirkjunni á Urðum eða jörðinni og í tveimur þeim fyrstu voru réttindin nefnd ítak. Að virtu því að í þessum fjórum heimildum úr vísitasíubókum, sem allar eru yngri en aðrar heimildir sem hér var getið, var sýnilega tekið mið af lýsingu í máldagabók G-kk-ef biskups en ekki í bréfabók hans, verður að álykta að byggt hafi verið um nærri tveggja alda skeið á því, sem greindi í máldagabókinni. Þar voru réttindin yfir Hnjótafjalli sem fyrr segir nefnd ítak, á sama hátt og í vísitasíubókum 1692 og 1713, og er ekki ástæða til að ætla að eðli réttindanna hafi breyst þótt þessa hafi ekki verið getið í færslunum frá 1748 og 1769.

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712 var því sem fyrr segir lýst að kirkjan á Urðum ætti afréttarland fram frá landi Atlastaða á Hnjótafjalli, svo og að þangað væri rekið fé frá Urðum auk þess sem bóndinn þar léði stökum manni þennan afrétt án beins endurgjalds. Í makaskiptabréfi 26. september 1781 var þess getið að jörðinni Urðum fylgdi allur Hnjótaafréttur og í jarðamati 1804 að henni tilheyrði afréttur, sem fjórar jarðir fengju gegn greiðslu að reka fé á. Ekki verður séð að samningur frá 18. ágúst 1826, sem eigandi Atlastaða og U-kvk-ef gerði um beitarréttindi fyrir Þorsteinsstaði, hafi snúið að landi innan merkja Hnjótafjalls, en lögfestur sama manns 18. maí 1838 geta ekki frekar en lögfesta 20. júní 1739 haft nokkurt heimildargildi hér um eðli réttinda U-kvk-ef á því svæði. Í jarðamati 1849 var síðan tekið fram að Urðum fylgdi upprekstrarland í Hnjótum fyrir 300 fjár.

Að virtu því, sem að framan greinir, verður að leggja til grundvallar að allt frá elstu heimildum um réttindin á landsvæðinu Hnjótafjalli, sem nú fylgja jörðinni Atlastöðum, hafi verið við það miðað að þau væru fólgin í óbeinum eignarréttindum til hefðbundinna nota á landi til upprekstrar búfjár og annars þess, sem afréttir hafa í aldanna rás almennt verið hafðir til. Í raun var þetta að auki áréttað í landamerkjabréfi fyrir Atlastaði frá 15. maí 1884, þar sem sérstaklega var lýst merkjum jarðarinnar „við afrjettarlandið Hnjóta“, tekið fram að þetta afréttarland fylgdi jörðinni og að endingu greint frá merkjum þess „móts við heimaland Atlastaða“. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms verður því staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 28. júní 2012, en áfrýjendur fengu síðan ítrekað fresti til að leggja fram önnur gögn en stefnu, sem loks var gert 10. janúar 2013. Stefndi tók til varna með greinargerð, sem var lögð fram 7. mars sama ár. Málið var því næst tekið fyrir 13. september 2013 til ákvörðunar um hvenær farið yrði á vettvang, en það var ekki gert fyrr en 19. ágúst 2014. Rúmu ári síðar, 25. september 2015, var þingað í málinu og lögð fram tvö skjöl, en aðalmeðferð fór fram 2. nóvember sama ár og var málið þá dómtekið. Ekki var þó felldur dómur á málið í framhaldi af því, heldur var það tekið aftur til munnlegs flutnings 14. desember 2015, en dómur var loks upp kveðinn 2. febrúar 2016 að fram komnum yfirlýsingum aðilanna um að þeir teldu ekki þörf á að flytja málið á ný. Þessi málsmeðferð, sem tók samkvæmt framansögðu meira en hálft fjórða ár, er stórlega aðfinnsluverð.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, E-kk-ef S-kk-ef og G-kvk-ef E-kvk-ef G-kvk-ef, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 1.200.000 krónur.