423/2014

Árið 2006 samdi V við M og H ehf. um vinnu við gerð Héðinsfjarðarganga. Var verkaskipting M og H ehf. í grófum dráttum þannig að M myndi annast vinnu við jarðgöng og H ehf. jarðvegsvinnu, vega- og brúargerð. Samkvæmt samkomulagi M og H ehf. skyldi hvor aðili um sig fá greiðslu fyrir þá hluta verksins sem hann sæi um samkvæmt nánar tilgreindri tilboðsskrá og í samræmi við umfang þeirra verkhluta sem þar kæmi fram. Frá því að framkvæmdir hófust höfðu M og H ehf. haft uppi ýmsar kröfur, hvor á hendur öðrum, vegna verkþátta sem þeir töldu sig hafa unnið en ekki fengið greitt fyrir úr hendi V, meðal annars vegna þess að umsaminni verkaskiptingu þeirra hefði ekki verið fylgt. Þá bættist einnig við ágreiningur hvernig skipta bæri þeirra á milli verðbótum sem til stóð að semja um við V vegna lækkunar gengis íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum árið 2008. Í september 2009 var undirritað samkomulag við V um viðbótarverðbætur til málsaðila vegna nánar greindra verkþátta, auk þess sem M og H ehf. gerðu sín á milli samkomulag, Viðauka 2, um breytingu á upphaflegum samstarfssamningi sínum. Í Viðauka 2 var meðal annars kveðið á um að M myndi greiða H ehf. 50.000.000 krónur „sem lúkningu á öllum hugsanlegum kröfum“ hvors aðila á hendur hinum, hvernig standa skyldi að greiðslu hinna umsömdu viðbótarverðbóta til hvors aðila um sig og hvernig nánar tilgreindir óunnir verkþættir skyldu afgreiðast. Árið 2012 höfðaði H ehf. mál gegn M til heimtu greiðslu vegna ellefu nánar greindra atriða sem H ehf. kvað stafa af framkvæmd verksins og væru óháð Viðauka 2. Þá krafðist H ehf. þess að tiltekin ákvæði viðaukans yrðu dæmd ógild eða þeim vikið til hliðar á grundvelli III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í dómi Hæstaréttar var talið að H ehf. hefði ekki fært fyrir því viðhlítandi sönnur að umþrætt ákvæði viðaukans hefðu verið svo ósanngjörn að víkja bæri þeim til hliðar samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, að undanskildri einni grein þess þar sem báðir aðilar afsöluðu sér hvor gagnvart öðrum kröfum sem ekki voru komnar fram eða ekki hefði risið ágreiningur um þeirra á milli við samningsgerðina. Var talið að það ákvæði hefði falið í sér svo víðtækt afsal á réttarvernd hvors þeirra um sig gagnvart hinum að líta bæri framhjá því við úrslausn málsins. Þá tók Hæstiréttur til greina fimm af fyrrgreindum ellefu kröfuliðum H ehf. en M var sýknað af hinum sex. Loks var H ehf. sýknað af gagnkröfum M til skuldajafnaðar á móti kröfum H ehf. Samkvæmt öllu framansögðu var M gert að greiða H ehf. samtals 62.189.924 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. júní 2014. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að krafan verði lækkuð og málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 12. september 2014. Hann krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 537.116.519 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 10. nóvember 2009 til 1. október 2010, en af fyrrgreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi gerðu aðilar máls þessa með sér samkomulag 2. desember 2005 um að bjóða sameiginlega í verkið „Héðinsfjarðargöng“ sem Vegagerðin hafði boðið út í lokuðu útboði. Var verkið fólgið í gerð jarðganga milli Siglufjarðar og Héðinsfjarðar, Siglufjarðarganga, og milli Héðinsfjarðar og Ólafsfjarðar, Ólafsfjarðarganga, ásamt tilheyrandi vegskálum, vega- og brúargerð. Sameiginlegt tilboð málsaðila reyndist lægsta boð í verkið og tilkynnti Vegagerðin þeim 4. maí 2006 að hún hygðist semja við þá um það. Hinn 12. sama mánaðar sömdu aðilar um að gagnáfrýjandi kæmi upp aðstöðu á framkvæmdasvæðinu þar sem meðal annars var svo um samið að hann myndi „sjá fyrir fullbúnum vinnubúðum eins lengi og þörf er á.“

Verksamningur milli Vegagerðarinnar sem verkkaupa og málsaðila sem verktaka var undirritaður 20. maí 2006 á grundvelli tilboðs þeirra síðarnefndu. Hluti af samningnum var sundurliðuð tilboðsskrá þar sem fram komu umsamin verklaun fyrir hvern þátt verksins. Í útboðslýsingu, sem einnig var hluti samningsins, kom meðal annars fram í grein 3.1 að uppgjör reikninga skyldi miðast við verkframvindu og yrðu reikningar almennt greiddir eigi síðar en tíu dögum eftir samþykkt þeirra. Í grein 3.2 sagði að einingarverð í tilboðsskrá yrðu verðbætt miðað við byggingarvísitölu. Skyldu einingarverð í tilboði miðast við þá vísitölu fyrir janúar 2006 og yrðu einstakir reikningar verðbættir í samræmi við hækkun hennar „umfram 0,24663% hækkun á mánuði (3,00% á ári).“ Skyldu verðbætur falla niður yrði vísitalan undir þeim mörkum á viðkomandi tíma.

Sama dag og verksamningurinn var undirritaður sömdu málsaðilar um breytingu á hinu upphaflega samkomulagi sínu frá 2. desember 2005. Í hinu nýja samkomulagi, Viðauka 1, var eins og áður gert ráð fyrir að verkaskipting aðila yrði í grófum dráttum þannig að aðaláfrýjandi myndi annast vinnu að jarðgöngum og gagnáfrýjandi jarðvegsvinnu, vega- og brúargerð. Jafnframt var kveðið á um að nákvæm „úthlutun framkvæmda og byggingarþátta“, sem aðilum bæri að inna af hendi, kæmi fram í tilboðsskrá sem væri viðauki við samkomulagið. Hvor aðili um sig myndi fá greiðslu fyrir þá hluta verksins, sem hann sæi um samkvæmt skránni, og í samræmi við umfang þeirra verkhluta sem þar væri sett fram.

Framkvæmdir á verkstað hófust í júnímánuði 2006. Byrjað var að grafa fyrir Siglufjarðargöngum 30. september og fyrir Ólafsfjarðargöngum 1. nóvember sama ár. Er framvindu verksins lýst nánar í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir var upphaflega samið svo um að verkinu lyki í desember 2009, en vegna mikilla tafa af völdum vatnsaga í göngunum hafi snemma orðið ljóst að það tækist ekki. Verktíminn var því framlengdur, fyrst fram til 17. júlí 2010 og síðan til 30. september sama ár, en þá taldist verkinu formlega lokið þótt eftir væri að ganga frá uppsetningu rafbúnaðar í göngunum sem lauk ekki endanlega fyrr en í apríl 2011. Frágangi utan ganganna mun heldur ekki hafa verið að fullu lokið fyrr en í maí eða júní það ár.

Málsaðilar eru sammála um að lækkun gengis íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum á árinu 2008 hefði íþyngt þeim báðum. Í tilefni af því fóru þeir ítrekað fram á við Vegagerðina að þeim yrðu greiddar bætur vegna hinnar óhóflegu gengisrýrnunar, sem hefði verið ófyrirséð við gerð verksamningsins, svo sem fram kom í sameiginlegu bréfi þeirra til stofnunarinnar 8. desember 2008. Í héraðsdómi er gerð frekari grein fyrir þessum samskiptum aðila við Vegagerðina í árslok 2008 og fram eftir árinu 2009. Þá er meðal gagna málsins bréf sem aðaláfrýjandi sendi stofnuninni 24. apríl 2009 þar sem því var lýst yfir að yrði ekki orðið við sanngjarnri beiðni hans um bætur liti hann á það sem alvarlegt brot á samningi og í reynd væri verið að leysa hann sem verktaka undan þeirri skyldu að ljúka verkinu. Fór svo að lokum að 24. september 2009 var undirritað samkomulag milli Vegagerðarinnar og dótturfélags málsaðila, Metrostav-Háfells ehf., um viðbætur við verksamninginn frá 20. maí 2006. Í 1. gr. samkomulagsins sagði: „Aðilar eru sammála um að verðbætur samkvæmt gildandi verksamningi endurspegli þann kostnaðarauka sem orðið hefur á öðrum þáttum verksins en ráðstöfunum gegn vatnsaga í göngum, greftri jarðganga, bergboltum, borun og bergþéttingu, vatnsklæðningum og frostvörnum og rafbúnaði. Vegna lækkandi gengis íslensku krónunnar er samkomulag um að bæta tjón verktaka vegna vinnu við ofangreinda þætti frá upphafi verksins fram til 30. júní 2009 með greiðslu að upphæð kr. 720.300.000 með virðisaukaskatti, sem kemur til viðbótar þegar greiddum verðbótum skv. samningi. Af þessari fjárhæð eru kr. 719.475.162 vegna verka sem unnin hafa verið af Metrostav a.s. og kr. 824.838 vegna verka sem unnin hafa verið af Háfelli hf.“ Samkvæmt 2. gr. samkomulagsins skyldu koma sérstakar viðbótarverðbætur vegna nánar greindra verkþátta, þar á meðal vegna ráðstafana gegn vatnsaga í göngum, sem unnir væru eftir 1. júlí 2009. Aðaláfrýjandi heldur því fram að til grundvallar skiptingu verðbótanna milli aðila, sem kveðið var á um í 1. gr. samkomulagsins, hafi legið tilteknir reikningar sem gefnir hafi verið út af hvorum aðila um sig. Hefur gagnáfrýjandi ekki mótmælt því að þannig hafi verið staðið að samningsgerðinni við Vegagerðina af þeirra hálfu.

Frá því að framkvæmdir hófust höfðu málsaðilar haft uppi ýmsar kröfur, hvor á hendur öðrum, vegna verkþátta sem þeir töldu sig hafa unnið en ekki fengið greitt fyrir úr hendi verkkaupa, meðal annars vegna þess að umsaminni verkaskiptingu þeirra hefði ekki verið fylgt. Þá bættist við ágreiningur hvernig skipta bæri þeirra á milli verðbótunum sem til stóð að semja um við Vegagerðina. Lyktaði þessum ágreiningsmálum með því að sama dag og skrifað var undir áðurgreint samkomulag við stofnunina komu aðilar sér saman um að breyta upphaflegu samkomulagi sínu frá 2. desember 2005 enn á ný. Aðdraganda að gerð þess samkomulags, Viðauka 2, er lýst í hinum áfrýjaða dómi auk þess sem þar er gerð grein fyrir meginefni þess. Þar sem nokkur ákvæða samkomulagsins hafa sérstaka þýðingu fyrir úrlausn þessa máls er óhjákvæmilegt að geta þeirra hér.

Í grein 2.1 í Viðauka 2 var greint frá kröfum sem málsaðilar höfðu gert hvor á hendur öðrum og sagt að þeir hafi átt „í langvarandi deilum“ um þær. Í því skyni „að leysa úr öllum þessum atriðum, viðskiptakröfum og ágreiningi“ hafi þeir gert með sér samkomulag um að aðaláfrýjandi myndi greiða gagnáfrýjanda 50.000.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti „sem lúkningu á öllum hugsanlegum kröfum“ hvors aðila á hendur hinum. Í grein 3.4 var vísað til áðurgreinds samkomulags við Vegagerðina og kveðið á um hvernig standa skyldi að greiðslu hinna umsömdu viðbótarverðbóta til hvors aðila um sig. Í grein 4.3 var að finna svofellt ákvæði: „Háfell lýsir yfir að Háfell á engar kröfur á Metrostav ... í sambandi við framkvæmd Verkefnisins sem upp hafa komið fram að dagsetningu þessa skjals, að undanskilinni viðskiptakröfu þess um greiðslu fjárhæðarinnar samkvæmt ... 2.1. þessa skjals, og afsalar sér öllum slíkum hugsanlegum kröfum. Metrostav lýsir yfir að Metrostav á engar kröfur á Háfell ... í sambandi við framkvæmd Verkefnisins sem upp hafa komið fram að dagsetningu þessa skjals, og afsalar sér öllum slíkum hugsanlegum kröfum.“ Samkvæmt grein 4.4 tók gagnáfrýjandi að sér að vinna fyrir aðaláfrýjanda nánar greinda verkþætti í Ólafsfjarðargöngum, þar með taldar framkvæmdir við vegi og skurði, uppfyllingu og bergskurð í göngunum, gegn greiðslu að fjárhæð 65.000.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Jafnframt sagði í grein 4.5: „Aðilarnir hafa samþykkt að Metrostav muni framkvæma holuborun ... fyrir Háfell fyrir tæknilega bolta fyrir rafmagnsstiga (einungis) á stöðum þar sem varnarkerfi gegn vatni og frosti hefur verið sett upp af Metrostav og Háfell mun framkvæma verkefni á sviði vatnsmeðferðar í tengslum við framkvæmd á verkefnum Háfells að meðtöldum verkefnum Háfells við vegi og skurði fyrir Metrostav og uppfyllingu og bergskurð, en hvorugur Aðilanna á rétt á að krefjast greiðslna frá hinum Aðilanum vegna þeirra verkefna sem eru nefnd í þessari málsgrein.“

Hinn 23. og 29. desember 2009 var undirritaður samningur milli aðaláfrýjanda og Vatnsklæðningar ehf. þar sem síðarnefnda félagið tók að sér sem undirverktaki aðaláfrýjanda að setja upp vatnsklæðningarkerfi í Héðinsfjarðargöngum. Samkvæmt samningnum átti vinna við verkið að hefjast í síðasta lagi um miðjan janúar 2010 og ljúka í síðasta lagi 15. júní sama ár. Hinn 29. desember 2009 var gerður þríhliða samningur milli málsaðila og Vatnsklæðningar ehf. með það að markmiði að samræma starfsemi samningsaðila á verkstað þannig að það næðist í tæka tíð að ljúka því verki sem Vatnsklæðning ehf. hafði tekið að sér fyrir aðaláfrýjanda. Í niðurlagi samningsins var kveðið á um „að ef VK tefur eðlilega og tímanlega framkvæmd verka af hálfu Háfells í verkefninu þannig að alls ekki takist að framkvæma þau verk eða aðeins er hægt að ljúka þeim með töfum, meiri fyrirhöfn og/eða auknum kostnaði þá skal Háfell beina kröfum sínum sem stafa þar af til VK ehf., en ekki til Metrostav a.s. og Háfell afsalar sér hér með rétti til að gera hvers konar kröfur af því tagi sem þeir kynnu að hafa á hendur Metrostav a.s.“

II

Samkvæmt stefnu til héraðsdóms er krafa gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda tvíþætt. Annars vegar krefst gagnáfrýjandi greiðslu vegna ellefu nánar greindra atriða sem hann kveður stafa af framkvæmd verksins og séu óháð því samkomulagi er málsaðilar gerðu með sér 24. september 2009. Verður leyst úr þeim þætti kröfunnar í kafla III.

Hins vegar gerir gagnáfrýjandi kröfu um að tiltekin ákvæði síðastnefnds samkomulags, Viðauka 2, verði dæmd ógild eða þeim vikið til hliðar. Byggir hann einkum á því að það sé ósanngjarnt fyrir aðaláfrýjanda að bera ákvæðin fyrir sig í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá telur gagnáfrýjandi það jafnframt óheiðarlegt fyrir aðaláfrýjanda að bera ákvæðin fyrir sig í skilningi 33. gr. sömu laga, auk þess sem krafa sín sé reist á 29., 30., 31. og 32. gr. laganna og ólögfestum réttarreglum um rangar og brostnar forsendur. Þau ákvæði Viðauka 2, sem gagnáfrýjandi vísar til í þessu sambandi, eru greinar 2.1, 2.2, 3.1, 3.4, 4.2 og 4.3. Nánar tiltekið gerir gagnáfrýjandi þrískipta kröfu á þessum grundvelli. Í fyrsta lagi kröfu um aukna hlutdeild í viðbótarverðbótum þeim sem Vegagerðin greiddi málsaðilum á grundvelli samkomulagsins við Metrostav-Háfell ehf. 24. september 2009. Í öðru lagi teflir gagnáfrýjandi fram kröfu um hlutdeild í hækkuðum greiðslum til aðaláfrýjanda vegna kaupa á efnum í efnaefju og í þriðja lagi kröfu vegna þvottar á fyllingarefni til vinnslu í burðarlög, en hann kveðst hafa neyðst til að falla frá báðum þessum kröfum við gerð Viðauka 2.

Þær málsástæður, sem gagnáfrýjandi færir fram fyrir þeirri kröfu sinni að víkja beri til hliðar framangreindum ákvæðum Viðauka 2, eru einkum þær að staða málsaðila hafi verið gerólík í septembermánuði 2009. Þannig hafi aðaláfrýjandi þá þegar lokið stærstum hluta af þeim verkþáttum, sem komu í hlut hans þegar aðilar skiptu með sér verkum, en gagnáfrýjandi hafi eðli máls samkvæmt átt eftir að framkvæma meirihlutann af sínum verkþáttum. Því hefði það ekki haft mikil áhrif á hag aðaláfrýjanda þótt hann hefði gengið frá verkinu eins og hann hefði hótað. Á hinn bóginn hefði það óumflýjanlega leitt til þess að bú gagnáfrýjanda hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta. Fyrirsvarsmönnum aðaláfrýjanda hafi verið vel kunnugt um þessa stöðu gagnáfrýjanda og því tekið meðvitaða ákvörðun um að nýta sér hana til auðgunar á hans kostnað. Þetta hafi síðan endurspeglast í efni viðaukans þar sem mjög hafi hallað á g-kk-þf í samanburði við aðaláfrýjanda.

Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Í 2. mgr. sömu lagagreinar kemur fram að við mat á því hvort samningur sé ósanngjarn skuli meðal annars líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila og atvika við samningsgerðina. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 11/1986, sem breyttu 36. gr. laga nr. 7/1936 í núverandi horf, var meðal annars tekið fram að reglan um samningsfrelsi væri ein af grundvallarreglum íslensks réttar og eigi þýðingarminni væri reglan um að gerða samninga bæri að halda. Af þessum reglum leiddi að samningsaðili gæti almennt ekki komið sér hjá því að efna samningsskyldur sínar þó svo að þær mætti telja ósanngjarnar í hans garð, enda væri þá gengið út frá því að samningur hefði verið gerður milli jafnsettra aðila. Með frumvarpinu væri lagt til að lögleidd yrði regla sem hefði þann megintilgang að sporna gegn misnotkun samningsfrelsisins. Sem dæmi um slíka misnotkun var nefnt að ákvæði samnings, sem takmörkuðu heimildir samningsaðila til að neyta úrræða í tilefni af vanefndum viðsemjanda síns, gæti leitt til ósanngjarnrar niðurstöðu.

Af framansögðu leiðir að gagnáfrýjandi verður að færa sönnur á að fullnægt sé skilyrðum um að víkja til hliðar einstökum ákvæðum Viðauka 2 á grundvelli 1. mgr., sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Ein helsta röksemd hans fyrir því að hann hafi staðið höllum fæti í samanburði við a-kk-þf er að fjárhagsstaða sín hafi verið slík að bú hans hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta ef aðaláfrýjandi hefði látið verða af hótun sinni um að hverfa frá verkinu. Gagnáfrýjandi hefur hins vegar ekki lagt fram nein gögn um fjárhagsstöðu sína eða verkefnastöðu í septembermánuði 2009 til að sanna þá fullyrðingu. Til stuðnings meginkröfu sinni um aukna hlutdeild í viðbótarverðbótunum, sem áttu rót sína að rekja til aukins kostnaðar málsaðila vegna lækkunar á gengi íslenskrar krónu, hefur gagnáfrýjandi haldið því fram að hann hafi orðið að verða sér úti um aðföng erlendis frá og jafnframt þurft að fjárfesta í tækjum þar sem endurgjald af hans hálfu hafi tekið breytingum í samræmi við gengi erlendra gjaldmiðla. Hann hefur þó ekki lagt fram nein gögn þessu til sönnunar.

Áður hefur verið gerð grein fyrir því að umsamin verklaun gagnáfrýjanda samkvæmt verksamningi málsaðila við Vegagerðina voru verðbætt miðað við þróun byggingarvísitölu, umfram 3% hækkun hennar á ári. Að teknu tilliti til þess og að öðru leyti með vísan til umfjöllunar héraðsdóms um stöðu málsaðila við gerð Viðauka 2 og efni viðaukans hefur gagnáfrýjandi ekki fært viðhlítandi sönnur á að ákvæðin um hlut hvors aðila um sig í viðbótarverðbótunum, sem tóku mið af samkomulagi við Vegagerðina þar að lútandi, hafi verið svo ósanngjörn að víkja beri þeim til hliðar samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá hefur gagnáfrýjandi ekki fært nein haldbær rök fyrir því að ógilda beri umrædd ákvæði á grundvelli annarra réttarreglna. Eins og áður greinir sömdu aðilar svo um í grein 2.1 í viðaukanum að þeir féllu hvor um sig frá kröfum á hendur hinum, sem þá hafði áður greint á um, þó þannig að gagnáfrýjandi fengi greiddar 50.000.000 krónur frá aðaláfrýjanda til lúkningar kröfunum. Í ljósi þessa eru engin efni til að fallast á kröfur þess fyrrnefnda um sérstakar greiðslur úr hendi þess síðarnefnda um hlutdeild í greiðslum vegna kaupa á efnum í efnaefju eða vegna þvottar á fyllingarefni til vinnslu í burðarlög.

Eðlilegt var að málsaðilar gerðu með þessum hætti upp kröfur sem þeir höfðu sannanlega haft uppi hvor á hendur öðrum og ekki náð að leysa sín á milli áður en Viðauki 2 var gerður. Öðru máli gegndi hins vegar um kröfur sem ekki voru komnar fram eða ekki hafði risið ágreiningur um þeirra á milli við samningsgerðina, ekki síst þar sem framkvæmdum við verkið var þá hvergi nærri lokið. Af þeim sökum verður að telja að ákvæðið í grein 4.3, þar sem báðir aðilar lýstu því yfir að þeir ættu engar slíkar kröfur á hendur hinum og afsöluðu sér þeim, hafi falið í sér svo víðtækt afsal á réttarvernd hvors þeirra um sig gagnvart hinum að líta beri framhjá því við úrlausn þessa máls samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936.

III

1

Sem fyrr segir krefst gagnáfrýjandi greiðslu úr hendi aðaláfrýjanda vegna ellefu atriða sem hann telur að ekki hafi fallið undir Viðauka 2 við upphaflegt samkomulag málsaðila frá 2. desember 2005. Með vísan til forsendna hins fjölskipaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmanni, er staðfest sú niðurstaða að sýkna beri aðaláfrýjanda af kröfum gagnáfrýjanda vegna vinnubúða, skemma og skrifstofa, umframmagns efnis til móttöku og hliðarfyllinga umfram hönnunarmörk.

Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á kröfur gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda sem lúta að fleygun vegna brunna og þverana og fjarlægingu á pípum. Samkvæmt meginreglu íslensks kröfuréttar ber verktaki ábyrgð á tjóni sem undirverktaki á hans vegum hefur valdið. Í samræmi við það beinir gagnáfrýjandi kröfu að aðaláfrýjanda vegna þess að nauðsynlegt hafi verið að fjarlægja steypufrákast, sem safnast hafði í drenmöl í göngunum af völdum undirverktakans Vatnsklæðningar ehf., og setja jafnframt nýtt og hreint efni í staðinn. Sú vörn aðaláfrýjanda að ákvæðið, sem áður hefur verið vitnað til í þríhliða samstarfssamningi málsaðila og undirverktakans, komi í veg fyrir að gagnáfrýjandi geti beint kröfu að sér vegna þessa stenst ekki í ljósi þess að vanefnd undirverktakans var ekki fólgin í að tefja verk gagnáfrýjanda, heldur stóð hann ekki að steypusprautun með forsvaranlegum hætti. Að þessu gættu verður umrædd krafa gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda tekin til greina eins og gert var í hinum áfrýjaða dómi.

Í máli þessu krefst gagnáfrýjandi ekki aðeins tilboðsverðs úr hendi aðaláfrýjanda vegna þeirra verkþátta, sem kröfur hans taka til, heldur að bætt verði við það álagi sem nemi umsömdum verðbótum málsaðila við Vegagerðina, reiknuðum til verkloka 1. október 2010. Fallist er á með héraðsdómi að taka beri þessa kröfu gagnáfrýjanda til greina, enda innti hann þau verk, sem hér um ræðir, að mestu leyti af hendi síðari hluta árs 2009 og á árinu 2010. Samkvæmt því verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda alls 10.240.640 krónur vegna þeirra þriggja atriða sem að framan greinir.

Undir liðnum „vinnu- og vöruskiptalisti“ gerir gagnáfrýjandi kröfu á hendur aðaláfrýjanda sem í stefnu til héraðsdóms er sögð vera vegna sorphirðu í Ólafsfirði. Í hinum áfrýjaða dómi var talið að um væri að ræða hluta af rekstrarkostnaði vinnubúða og skemma sem gagnáfrýjandi hafi annast. Þar sem hann hafi ekki gert kröfu til aukins kostnaðar vegna þessa þegar verktíminn var framlengdur, væntanlega úr hendi verkkaupa, verði aðaláfrýjandi sýknaður af kröfunni. Hér fyrir dómi hefur gagnáfrýjandi haldið því fram að um misskilning hafi verið að ræða hjá héraðsdómi þar sem sá kostnaður, sem krafist sé greiðslu á, hafi fallið til vegna hreinsunar á vinnusvæðinu við verklok. Þetta breytir þó engu um niðurstöðuna þar sem gagnáfrýjandi átti samkvæmt verkaskiptingu málsaðila að sjá um verkþáttinn „uppsetning aðstöðu, undirb. framk.“, en undir hann fellur meðal annars það að fjarlægja skúra, tæki og allt annað af vinnustað, svo sem kveðið er á um í almennri verklýsingu Vegagerðarinnar fyrir vega- og brúargerð sem var hluti af verksamningi aðila við hana. Með þessari athugasemd verður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að taka til greina aðrar kröfur gagnáfrýjanda undir umræddum lið, samtals að fjárhæð 5.919.884 krónur.

2

Samkvæmt verkaskiptingu, sem málsaðilar komu sér saman um áður en verkið hófst, voru ráðstafanir gegn vatnsaga, er fólust í vatnsvörnum í göngunum, á verksviði aðaláfrýjanda og hefur hann fengið greitt fyrir þann verkþátt frá verkkaupa. Í samræmi við verksamning dreifðust greiðslurnar yfir verktímabilið þannig að fimmtungur umsaminna verklauna var greiddur í senn eftir framvindu verksins. Þannig voru síðustu tvær greiðslurnar inntar af hendi til aðaláfrýjanda þegar vinnu við vatnsklæðningu ganganna lauk í ágúst og september 2010.

Gagnáfrýjandi kveðst hafa tekið við hluta af vatnsvörnum í göngunum þegar í mars 2009 þar sem aðaláfrýjandi hafi sinnt þeim illa, og síðan séð einn um þær frá því í júnímánuði sama ár. Því telur gagnáfrýjandi að tvær síðustu greiðslurnar fyrir verkþáttinn hafi átt að renna til sín og krefur hann aðaláfrýjanda um þá fjárhæð, samtals 92.058.800 krónur.

Aðaláfrýjandi vísar þessari kröfu á bug. Í fyrsta lagi sé það rangt að hann hafi í litlu sem engu sinnt ráðstöfunum gegn vatnsaga í göngunum eftir 18. júní 2009, svo sem héraðsdómur hafi slegið föstu. Í öðru lagi hafi gagnáfrýjandi skuldbundið sig með samkomulagi aðila 24. september sama ár, svo sem fram komi í grein 4.5 í Viðauka 2, til að veita vatni frá eigin vinnusvæðum eftir þann tíma. Loks hafi gagnáfrýjandi glatað rétti til að hafa uppi umrædda kröfu vegna tómlætis.

Óumdeilt er að mikill vatnsagi var í göngunum allt frá því að farið var að grafa þau haustið 2006 og átti þetta sér í lagi við um Ólafsfjarðargöng. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra manna, sem gagnáfrýjandi aflaði undir rekstri málsins, var nauðsynlegt að gera ráðstafanir gegn vatnsaga þann tíma sem hann vann einn í göngunum. Ekki liggur ljóst fyrir hvenær aðaláfrýjandi hætti að mestu leyti að sinna þeim verkþætti, en við málflutning hér fyrir dómi kom fram af hans hálfu að það hafi verið í byrjun ágúst 2009. Á hinn bóginn fór meginhluti starfsmanna aðaláfrýjanda frá heildarverkinu kringum 18. júní sama ár eftir að lokastyrkingu ganganna lauk. Þá skýrði fyrirsvarsmaður gagnáfrýjanda frá því í tölvubréfi til aðaláfrýjanda 27. mars 2009 að starfsmenn sínir notuðu eigin dælur til að bægja frá sér vatni í göngunum og þyrftu jafnvel á fleiri dælum að halda til þess. Þar sem aðaláfrýjandi hafi átt að sjá um þennan verkþátt áskildi gagnáfrýjandi sér rétt til að krefja hann um kostnað við þessar vatnsvarnir. Ekki verður séð af gögnum málsins að aðaláfrýjandi hafi brugðist sérstaklega við því sem þarna kom fram.

Af því sem rakið hefur verið telst sannað að aðaláfrýjandi hafi að einhverju marki vanrækt að gera ráðstafanir gegn vatnsaga í göngunum, svo sem honum bar samkvæmt verkaskiptingu aðila, allt frá því í mars 2009 og að mestu hætt að sinna þeim verkþætti um sumarið sem í hönd fór. Lagningu fráveitu og drenlagnar mun hafa lokið í Siglufjarðargöngum í október 2009, en ekki fyrr en í lok ágúst 2010 í Ólafsfjarðargöngum. Fram að þeim tíma þurfti sem fyrr segir að sinna vatnsvörnum í göngunum þótt þær varnir hafi eðli máls samkvæmt ekki verið eins umfangsmiklar eftir að greftri ganganna lauk.

Málsaðila greinir ekki á um að með grein 4.5 í Viðauka 2 hafi þeir sammælst um breytingu á verkaskiptingu sín á milli þannig að aðaláfrýjandi hafi tekið að sér að bora holur fyrir tiltekna bolta í göngunum gegn því að gagnáfrýjandi sæi um „verkefni á sviði vatnsmeðferðar“ í tengslum við framkvæmd á nánar greindum verkum sínum. Þar sem ekki var samið um sérstaka greiðslu vegna þessarar breyttu verkaskiptingar, öfugt við það sem gert var í grein 4.4, verður að líta svo á að verkin sem hvor aðili um sig tók að sér fyrir hinn hafi verið áþekk að umfangi og kostnaði. Eins og nánar verður fjallað um hér á eftir var sá verkþáttur, sem kom í hlut aðaláfrýjanda, harla lítilfjörlegur. Samkvæmt því verður ekki fallist á að gagnáfrýjandi hafi með umræddu ákvæði viðaukans skuldbundið sig til þess að sjá um viðamiklar vatnsvarnir um nálega eins árs skeið án nokkurs endurgjalds, heldur hafi hér einungis verið samið um að hann tæki að sér þann þátt vegna vinnu fyrir aðaláfrýjanda samkvæmt öðrum ákvæðum viðaukans, einkum grein 4.4.

Fyrir liggur að gagnáfrýjandi setti fram kröfu á hendur aðaláfrýjanda vegna ráðstafana gegn vatnsaga 16. nóvember 2010 og fylgdi þeirri kröfu síðan eftir með bréfi 28. janúar 2011. Þegar allt framangreint er virt verður hlutur gagnáfrýjanda í vatnsvörnum, allt frá því að byrjað var að grafa fyrir göngunum haustið 2006 og þar til varnanna var ekki lengur þörf í lok ágúst 2010, metinn að álitum fimmtungur af þeim verkþætti. Samkvæmt því verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda helming af þeirri kröfu sem hann hefur gert vegna þessa framlags síns eða 46.029.400 krónur.

3

Gagnáfrýjandi vísar til þess að með grein 4.5 í Viðauka 2 hafi aðaláfrýjandi tekið að sér að bora fyrir boltum vegna rafmagnsstiga og koma boltunum fyrir á svæðum í göngunum þar sem vatnsklæðningar var þörf. Þegar til kom kveðst gagnáfrýjandi hafa neyðst til að annast þennan verkþátt sjálfur án aðkomu aðaláfrýjanda. Gerir gagnáfrýjandi kröfu um að fá kostnað við það verk greiddan úr hendi aðaláfrýjanda.

Aðaláfrýjandi mótmælir því að samið hafi verið um að hann sæi um að koma boltunum fyrir, heldur hafi hann einungis átt að bora fyrir þeim eins og skýrt væri tekið fram í umræddu ákvæði viðaukans. Einnig bendir hann á að þegar til átti að taka hafi verið horfið frá því að bora fyrir boltunum þar sem gagnáfrýjandi hafi, með samþykki verkkaupa, fundið aðra og ódýrari lausn á framkvæmdinni sem sparað hafi honum umtalsvert fé.

Í samræmi við orðalag greinar 4.4 verður ákvæðið skýrt svo að með því hafi aðaláfrýjandi einvörðungu tekið að sér að bora fyrir þeim boltum sem þar var vísað til. Gagnáfrýjandi hefur ekki borið á móti því að hætt hafi verið við að bora fyrir boltunum þar sem fundin hafi verið önnur og hagkvæmari lausn á framkvæmdinni. Að því virtu verður að leggja til grundvallar að breytt framkvæmd á samkomulagi aðila, sem leiddi til þess að aðaláfrýjandi losnaði undan áðurnefndri skuldbindingu sinni, hafi ekki haft í för með sér aukin útgjöld fyrir gagnáfrýjanda, heldur hafi hann þvert á móti hagnast á þeirri breytingu. Af þeim sökum verður aðaláfrýjandi sýknaður af framangreindri kröfu gagnáfrýjanda.

4

Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi varð að samkomulagi með málsaðilum að gagnáfrýjandi tæki að sér rekstur raflagna í göngunum frá 1. janúar 2010 og sæi um að fjarlægja þær í verklok. Gagnáfrýjandi heldur því fram að fljótlega eftir að hann tók við rekstrinum hafi undirverktaki aðaláfrýjanda byrjað að vinna í göngunum. Við þá vinnu hafi raflagnir verið teknar niður og þær látnar liggja á jörðinni. Vegna þessa og bleytu í göngunum kveðst gagnáfrýjandi hafa þurft að fjarlægja lagnirnar tafarlaust og því ekki getað hagnýtt sér þær eins og verið hafi forsenda fyrir fyrrnefndu samkomulagi aðila. Þar sem sú forsenda hafi brostið geri hann kröfu um að fá kostnað við að fjarlægja lagnirnar greiddan úr hendi aðaláfrýjanda.

Aðaláfrýjandi gerir ekki athugasemd við að það hafi verið forsenda fyrir umræddu samkomulagi að raflagningarnar gætu nýst gagnáfrýjanda. Hins vegar liggi ekki annað fyrir samkvæmt gögnum málsins en að sú hafi orðið raunin. Þá hefði reyndum verktaka eins og gagnáfrýjanda mátt vera ljóst að lagnirnar yrðu teknar niður smátt og smátt og eftir það gætu þær, vegna aðstæðna í göngunum, ekki komið honum að notum.

Gagnáfrýjandi ber sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu sinni að raflagnirnar hafi verið teknar niður og fjarlægðar fljótlega eftir að hann tók við rekstri þeirra þannig að þær hafi ekki komið honum að tilætluðum notum. Samkvæmt verkskýrslu, sem gagnáfrýjandi hefur lagt fram í málinu, var drjúgur hluti lagnanna fjarlægður á tímabilinu frá apríl 2010 til ágúst sama ár. Að teknu tilliti til þess verður ekki talið að gagnáfrýjandi hafi fært sönnur á fyrrnefnda staðhæfingu sína og verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Verður aðaláfrýjandi því sýknaður af þessari kröfu.

5

Aðaláfrýjandi hefur teflt fram tveimur gagnkröfum til skuldajafnaðar á móti kröfum gagnáfrýjanda sem fjallað hefur verið um í þessum kafla. Önnur þeirra lýtur að kostnaði sem aðaláfrýjandi kveðst hafa haft vegna kaupa á skemmum og viðgerðum á þeim, en gagnáfrýjandi hafi átt að bera þann kostnað samkvæmt verkaskiptingu aðila. Fyrir liggur að gagnáfrýjandi greiddi aðaláfrýjanda hluta af kostnaðinum og munu aðilar hafa gert með sér óformlegt samkomulag í júní 2007 um að þar með hafi verið leyst úr ágreiningi þeirra á milli vegna þessa tvenns, svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi. Það sem styður að sú hafi orðið raunin er að í kröfugerð aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjanda 24. júní 2009, sem vísað var til í grein 2.1 í Viðauka 2, nefndi hann ekki þá kröfu, sem hann hefur uppi nú, þótt fullt tilefni hefði verið til. Að þessu virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að sýkna gagnáfrýjanda af báðum gagnkröfum aðaláfrýjanda.

Samkvæmt öllu framansögðu verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda samtals 62.189.924 krónur með dráttarvöxtum eins og dæmdir voru í héraði.

Eftir málsúrslitum verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Metrostav a.s., greiði gagnáfrýjanda, Háfelli ehf., 62.189.924 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. mars 2012 til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 10.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.