334/2008

G var ákærður fyrir brot gegn 197. gr. og 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa sem forstöðumaður, meðferðarráðgjafi og stjórnandi kristilegra samkoma á vímuefnameðferðar- og endurhæfingarheimili haft samræði og önnur kynferðismök við fjórar konur sem voru vistmenn þar og sóttu meðferðarviðtöl hjá honum og misnotað þannig freklega þá aðstöðu að konurnar voru honum háðar sem skjólstæðingar hans í trúnaðarsambandi. Talið var að 197. gr. hegningarlaga tæmdi sök gagnvart 1. mgr. 198. gr. sem gæti því einungis tekið til þeirra brota sem framin hefðu verið utan þeirra tímabila sem konurnar töldust vistmenn á heimilinu. Var G sakfelldur fyrir hluta þeirrar háttsemi sem honum var gefin að sök og framin var á meðan konurnar voru vistmenn á meðferðarheimilinu, sbr. 197. gr. hegningarlaga. Hins vegar var G sýknaður af ákæru vegna brota eftir að konurnar töldust ekki lengur vistmenn þar sem ekki þótti sýnt fram á hvernig þær hefðu verið skjólstæðingar G í trúnaðarsambandi í skilningi 1. mgr. 198. gr. Við ákvörðun refsingar G var litið til ungs aldurs eins brotaþolans og þess að brotin beindust að konum sem höfðu leitað í brýnni neyð eftir meðferð vegna vímuefnaneyslu og ákærði hefði fært sér það í nyt með ófyrirleitni. Var refsing G ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Bótakröfu A var vísað frá dómi þar sem G var sýknaður af þeirri háttsemi sem talin var beinast að henni, sbr. 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, en G þótti með háttsemi sinni hafa bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta til B, C og D sem voru ákveðnar á bilinu 800.000 til 1.000.000 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst að refsing ákærða samkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði þyngd og honum gert að greiða A, B og C hverri um sig 2.500.000 krónur og D 1.000.000 krónur, í öllum tilvikum „auk vaxta eins og greinir í ákæru.“

Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til dómsálagningar á ný. Að þessu frágengnu krefst hann sýknu, en ella að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að framangreindum fjárkröfum verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að þær verði lækkaðar.

I

Mál þetta var höfðað með ákæru 28. janúar 2008, þar sem ákærða voru gefin að sök kynferðisbrot með því að hafa sem forstöðumaður, meðferðarráðgjafi og stjórnandi kristilegra samkoma á vímuefnameðferðar- og endurhæfingarheimilinu Byrginu, kristilegu líknarfélagi, að Efri-Brú í Grímsnesi haft samræði og önnur kynferðismök við A, B, C og D, sem hafi verið vistmenn þar og sótt meðferðarviðtöl hjá honum, og misnotað þannig freklega þá aðstöðu að konurnar hafi verið honum háðar sem skjólstæðingar hans í trúnaðarsambandi. Í ákærunni var gerð nánari grein fyrir sakargiftum á hendur ákærða í sérstökum liðum varðandi hverja af þessum fjórum konum, en ætluð brot hans þóttu varða við 197. gr. og 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eins og þeim hefur verið breytt með 5. gr. og 6. gr. laga nr. 40/1992 og 6. gr. og 7. gr. laga nr. 61/2007. Þá voru teknar upp í ákærunni skaðabótakröfur á hendur ákærða, sem þessu tengdust, en þær A og B gerðu hvor fyrir sig kröfu um greiðslu á 2.500.000 krónum, C 3.000.000 krónum og D 2.000.000 krónum. Varðandi þær þrjár fyrstnefndu var að auki gerð krafa um vexti „frá því að hið bótaskylda tilvik átti sér stað í samræmi við II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og dráttarvaxta skv. III. kafla sömu laga frá því að mánuður er liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar“, en ekki var krafist vaxta af kröfu þeirrar síðastnefndu.

Samkvæmt hinum áfrýjaða dómi voru af hálfu ákæruvaldsins gerðar breytingar við flutning málsins í héraði á nánar tilteknum atriðum í verknaðarlýsingu í ákæru. Eins og málið liggur fyrir í Hæstarétti verður ekki séð að bókað hafi verið um þessar breytingar í þingbók, svo sem borið hefði að gera, en við málflutning hér fyrir dómi voru ekki gerðar athugasemdir af hálfu ákæruvaldsins við að réttilega væri frá þessu greint í héraðsdóminum. Með honum var ákærði í flestum atriðum sakfelldur samkvæmt ákæru eins og henni hafði verið breytt, en brot hans þóttu rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni, þar sem þau voru talin varða í senn við 197. gr. og 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga. Þá var ákærða gert að greiða A og B 1.500.000 krónur hvorri og C 2.000.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum, en D 1.000.000 krónur án vaxta.

Fyrir Hæstarétti unir ákæruvaldið við niðurstöður héraðsdóms um sakfellingu ákærða, þar með talið í tilvikum, þar sem hann var sýknaður af sakargiftum, en af hálfu þess var á hinn bóginn áfrýjað til að fá refsingu hans þyngda. Eins og ráðið verður af fyrrgreindum dómkröfum ákæruvaldsins var héraðsdómi jafnframt áfrýjað til hækkunar á skaðabótum til A, B og C í 2.500.000 krónur handa hverri, en varðandi D var gerð krafa um sömu fjárhæð og henni var dæmd í héraði. Ætlaðir brotaþolar eru bundnir af þeirri ráðstöfun sakarefnisins, sem felst í dómkröfum í áfrýjunarstefnu, og geta þær því ekki komið að fyrir Hæstarétti kröfum um greiðslu hærri fjárhæða en hér var getið. Með því að ekki var krafist í ákæru vaxta af bótakröfu D verður kröfu um þá heldur ekki komið að hér fyrir dómi.

II

Aðalkrafa ákærða um að málinu verði vísað frá héraðsdómi er reist á því að í ákæru sé ekki nægilega tilgreint hvar og þó sérstaklega hvenær einstök brot, sem honum eru gefin að sök, eigi að hafa verið framin. Framburður ætlaðra brotaþola sé jafnframt nokkuð á reiki í þessum efnum. Þetta skipti miklu um heimfærslu ætlaðra brota til refsiákvæða, þar sem 197. gr. almennra hegningarlaga, sem hafi að geyma önnur skilyrði til refsiáfalls en 1. mgr. 198. gr. laganna, verði ekki beitt nema fyrir liggi að brot hafi beinst að þeim, sem á viðkomandi tíma hafi verið vistmaður á stofnun í skilningi fyrrnefnda ákvæðisins.

Um þessar röksemdir fyrir aðalkröfu ákærða er til þess að líta að í einstökum liðum ákæru er afmarkað nægilega hvar ætluð brot hans eiga að hafa verið framin, en á hinn bóginn skortir nokkuð á að svo sé gert um tímasetningu þeirra. Að því leyti, sem þetta kynni einhverju að varða við úrlausn málsins, yrði ákæruvaldið að bera hallann af því ef ekki teldist sannað að brot hafi verið framið á tímaskeiði, sem verknaðarlýsing 197. gr. almennra hegningarlaga gæti tekið til. Þetta getur því ekki talist annmarki á ákæru, sem valdið getur frávísun málsins frá héraðsdómi.

Ekki verður fallist á með ákærða að slíkir hnökrar séu á röksemdafærslu fyrir niðurstöðum hins áfrýjaða dóms að varðað geti ómerkingu hans. Samkvæmt því, sem nú hefur verið greint, verður hafnað aðalkröfu ákærða og fyrstu varakröfu fyrir Hæstarétti.

III

Fyrir liggur í málinu að Heilbrigðiseftirlit Suðurlands gaf út 15. júlí 2003 starfsleyfi á nafni Byrgisins ses., Ljósafossi í Grímsnesi, til fjögurra ára. Þar var ákærða getið sem starfsleyfishafa vegna vímuefnameðferðarheimilis og væri leyfið veitt „í samræmi við lög nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir, lög um matvæli nr. 93/1995 og reglugerð um hollustuhætti nr. 941/2002.“ Ekki hefur komið fram í málinu að annarra leyfa eða heimilda hafi verið þörf vegna þeirrar starfsemi, sem ákærði eða fyrrnefnd sjálfseignarstofnun hafði með höndum.

Í framlögðum upplýsingabæklingi, sem mun hafa verið gerður um starfsemi Byrgisins, segir að það sé kristilegt líknarfélag, sem hafi verið stofnað 1996. Það reki meðferðarheimili og endurhæfingarsambýli „fyrir vímuefnaneytendur, oftast heimilislaust fólk“ og bjóði þeim „mjög öfluga endurhæfingarmeðferð“. Í skýrslu fyrir héraðsdómi lýsti ákærði, sem kvaðst vera menntaður sem kjötiðnaðarmaður, múrari og matreiðslumaður, Byrginu sem kristilegu líknarfélagi, sem hafi rekið „stað fyrir útigistandi fólk.“ Þetta fólk hafi átt við vímuefnavanda að stríða, einkum vegna annarra efna en áfengis, og hafi þetta verið „erfiðari meðferð, erfiðari skjólstæðingar.“ Meðferðin hafi meðal annars verið fólgin í „almennum meðferðarviðtölum“, sem ákærði hafi annast einn frá árinu 2004, en ásamt öðrum fram að því. Hann lýsti því svo að almennt hafi meðferð verið lokið eftir sex mánuði, en eftir það hafi þó verið auðsótt að vera lengur ef vistmaður bæði um það og „treysti sér ekki út á götu“. Vistmenn hafi að meðaltali verið á bilinu frá 30 til 35 eftir að starfsemi Byrgisins var flutt úr Sandgerði að Efri-Brú á árinu 2003. Þeir hafi greitt fyrir dvöl sína, ýmist af fé, sem þeir hafi sjálfir fengið frá Tryggingastofnun ríkisins, eða með því að Byrginu hafi borist greiðslur vegna félagslegrar aðstoðar sveitarfélaga við vistmennina. Í vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst Ó-kk-nf Ó-kk-nf, fyrrum landlæknir, hafa meðal annarra veitt læknisþjónustu í Byrginu og komið þangað í því skyni á viku til tíu daga fresti. Af framburði hans verður ráðið að þeir, sem þangað hafi leitað eftir meðferð, hafi almennt verið útigangsmenn eða annars í þeirri aðstöðu að fullreynt væri að þeir fengju ekki vist á sjúkrahúsum eða öðrum stofnunum.

Samkvæmt 197. gr. almennra hegningarlaga, eins og hún hljóðaði á tímabilinu sem einstakir liðir ákæru taka til, varðaði það umsjónarmann eða starfsmann í fangelsi, geðsjúkrahúsi, vistheimili, uppeldisstofnun eða annarri slíkri stofnun allt að fjögurra ára fangelsi að hafa samræði eða önnur kynferðismök við vistmann á stofnuninni. Ákvæði þetta getur eftir orðanna hljóðan tekið til slíkrar háttsemi gagnvart manni, sem sviptur er frelsi til vistar í fangelsi eða annarri stofnun, en jafnframt er þó ljóst að það verður ekki bundið við þau tilvik ein, þar sem maður sætir frelsisskerðingu, enda er það hvorki tekið fram í ákvæðinu né verður það ályktað af þeirri talningu á stofnunum, sem þar er. Þótt fyrir liggi í gögnum málsins að meðal vistmanna í Byrginu hafi bæði mátt finna fanga, sem afplánuðu þar refsivist, og ungmenni, sem voru ósjálfráða sökum æsku, svo sem átti við um D, verður ekki annað séð en að vistmenn hafi flestir verið bærir að lögum til að ákveða sjálfir hvort þeir vildu halda þar kyrru fyrir. Fram hjá því verður á hinn bóginn ekki litið að í ljósi þess, sem áður greinir, verður að leggja til grundvallar að slíkir vistmenn hafi að öðru jöfnu verið þannig settir að hafa ekki í annað hús að venda meðan á vímuefnameðferð þeirra í Byrginu stóð. Vegna þeirrar aðstöðu, sem vistmennirnir bjuggu við í reynd þótt þeir hafi ekki allir lögum samkvæmt verið sviptir frelsi, verður að telja Byrgið hafa verið meðal þeirra stofnana, sem lagðar voru að jöfnu við fangelsi, geðsjúkrahús, vistheimili og uppeldisstofnanir í þágildandi ákvæði 197. gr. almennra hegningarlaga.

Í 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga, eins og hún hljóðaði á þeim tíma sem ákæra í málinu varðar, var mælt svo fyrir að hver sá, sem hefði samræði eða önnur kynferðismök við mann utan hjónabands eða óvígðrar sambúðar með því að misnota freklega þá aðstöðu að sá maður væri háður honum fjárhagslega, í atvinnu eða sem skjólstæðingur í trúnaðarsambandi, skyldi sæta fangelsi allt að þremur árum, en þó allt að sex árum væri viðkomandi maður yngri en 18 ára. Um tengsl þessa ákvæðis við þágildandi 197. gr. almennra hegningarlaga verður að líta til þess að í síðastnefndri lagagrein var kveðið á um refsinæmi þess að umsjónarmaður eða starfsmaður við tilteknar stofnanir hefði kynferðismök við vistmann og var ekki áskilið að þeim hafi verið komið fram með því að sá brotlegi hafi beitt í því skyni misneytingu, gagnstætt því að samkvæmt 1. mgr. 198. gr. varð brot að leiða af freklegri misnotkun aðstöðu. Af þessu er ljóst að við þær aðstæður, sem getið var í 197. gr., tæmdi það ákvæði sök gagnvart 1. mgr. 198. gr. og getur þar engu breytt að löggjafinn hafi kosið að hafa hámarksrefsingu samkvæmt síðarnefnda ákvæðinu við tilteknar aðstæður þyngri en eftir því fyrrnefnda. Af þessum sökum getur 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga ekki tekið til annarra ætlaðra brota ákærða en þeirra, sem hann er sakaður um að hafa framið utan þeirra tímabila, þar sem konurnar, sem í ákæru greinir, geta hafa talist til vistmanna í Byrginu.

Sem fyrr segir eru ætluð brot ákærða heimfærð í ákæru jöfnum höndum til 197. gr. og 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á að tækt sé að beita á þennan hátt báðum þessum lagaákvæðum í senn. Ekki verður þó af þeirri ástæðu litið svo á að annmarkar séu á málinu, enda hefur vörn ákærða ekki orðið áfátt vegna þessa.

IV

Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti er ákærði í I. lið ákæru borinn sökum um að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við A, sem fædd er 1971, þegar hún hafi verið vistmaður í Byrginu og sótt þar stuðningsmeðferð, annars vegar í nokkur skipti haustið 2003 á heimili hennar að Y í Hveragerði og hins vegar í sjö eða átta skipti sumarið 2006 í sumarhúsi við Laugarvatn, í skóglendi í Hagavík við Þingvallavatn, á útivistarsvæði við Álfaskeið í Hrunamannahreppi og í Byrginu.

Samkvæmt gögnum, sem lögregla aflaði frá landlækni við rannsókn málsins, var A skráð þar sem vistmaður í Byrginu á tímabilinu 1. desember 1997 til 1. september 2000, 1. janúar til 30. júní 2003, 7. til 14. september sama ár og 26. maí til 17. júlí 2006.

Í framburði A fyrir héraðsdómi kom meðal annars fram að hún hafi verið langt leidd af neyslu fíkniefna þegar kom til dvalar í Byrginu í fyrsta sinn á árinu 1997, auk þess sem hún hafi átt við andlega vanheilsu að stríða. Maður hennar hafi einnig verið þar á þeim tíma. Sumarið 2001 hafi hún byrjað að eiga kynferðisleg samskipti við ákærða og þau þrívegis haft mök heima hjá henni og í Byrginu, en þangað hafi hún leitað í meðferðarviðtöl til hans. Hún hafi orðið þunguð af völdum ákærða, en fóstri verið eytt í nóvember 2001. Nokkru eftir það hafi hún aftur orðið þunguð, í það sinn eftir mann sinn, og eignast barn í september 2002. Frá sumrinu 2001 hafi hún ekki átt í kynferðissambandi við ákærða fyrr en á árinu 2003. Byrgið hafi þá skömmu áður hafið starfsemi í Grímsnesi og hún verið að flytja til Hveragerðis ásamt manni sínum, en hann hafi orðið mjög erfiður í skapi og hún leitað af þeim sökum í Byrgið, þar sem hún hafi dvalist í tvær vikur haustið 2003 og talið sig þá vera í meðferð. Viðtöl, sem hún hafi þá sótt hjá ákærða, hafi farið að snúast um kynferðisleg efni og ástarjátningar. Hann hafi byrjað að færa í tal við hana svokallað BDSM kynlíf, en eftir gögnum málsins mun þetta heiti vera dregið af skammstöfun ensku orðanna „bondage, discipline, domination, submission, sadism, masochism“. Með þessum aðdraganda hafi hún á fyrrnefndu tveggja vikna tímabili byrjað aftur að hafa kynmök við ákærða. Það hafi gerst á nánar tilteknum stöðum, sem verknaðarlýsing í ákæru nær ekki til, en hún hafi ekki getað hugsað sér að gera slíkt í Byrginu, sem hafi verið „heilagur staður.“ Hún hafi svo farið úr Byrginu á nýtt heimili sitt í Hveragerði og hafi ákærði heimsótt hana þar. Í framburði sínum lýsti A einni slíkri heimsókn, þar á meðal í einstökum atriðum kynmökum, sem hún hafi þá átt við ákærða. Hún bætti því við að það hafi verið „nokkrar svona heimsóknir“, sem hún greindi þó ekki nánar frá. Hún kvað hlé síðan aftur hafa orðið á slíkum samskiptum við ákærða frá því í mars 2004 allt þar til á árinu 2006, en þá um vorið hafi allt ástand heima hjá henni versnað, sem og andleg líðan hennar. Hún hafi því leitað á ný í Byrgið og meðan á dvöl hennar þar stóð í það sinn hafi hún farið í sumarbústað við Laugarvatn með ákærða, eiginkonu hans og börnum þeirra. Meðan börnin hafi sofið hafi þau þrjú átt í kynlífsathöfnum, sem hún lýsti nánar, og einnig síðar í húsi, sem ákærði gisti í að Efri-Brú, en alls virðist hún með þessu hafa greint frá þremur tilvikum. Hún lýsti því jafnframt að hún hafi við annað tækifæri farið í ökuferð seint að kvöldi með ákærða og eiginkonu hans og komið þá við í skógi, þar sem hann hafi sagst hafa sætt kynferðislegri misnotkun í æsku af hendi þriggja kvenna. Þar hafi hún haft kynmök við ákærða og eiginkonu hans. Loks hafi hún enn eitt skipti haft kynmök með ákærða einum í öðrum skógi skammt frá Efri-Brú. Við rannsókn málsins fór A með lögreglu á þá tvo staði, sem þessi lýsing hennar varðaði, og mun í fyrrnefnda skiptið hafa verið um að ræða útivistarsvæði við Álfaskeið í Hrunamannahreppi og í það síðarnefnda skóglendi í Hagavík við Þingvallavatn.

Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi hefur ákærði neitað með öllu að hafa átt í kynferðislegum samskiptum við A og það hefur eiginkona hans jafnframt gert. Önnur vitni hafa ekki lýst vitneskju um slíka háttsemi ákærða. Fyrir héraðsdómi staðfesti á hinn bóginn nafngreindur geðlæknir vottorð sitt frá 26. september 2007, sem hann hafði látið í té við rannsókn málsins, en þar var þess meðal annars getið að á árinu 2001 hafi A greint honum frá sambandi sínu við ákærða, svo og að hún hafi orðið þunguð af hans völdum og fengið fóstri eytt. Í hinum áfrýjaða dómi er jafnframt greint frá tölvupósti, sem ákæruvaldið staðhæfir að farið hafi milli ákærða og A í apríl og október til desember 2003 og febrúar og mars 2006, en þau samskipti, sem ákærði neitar að hafa átt hlut að, lúta í verulegum atriðum að kynferðislegum málefnum. Þá liggur fyrir að á árunum 2001 til 2006 hafi ákærði og að nokkru félög um rekstur Byrgisins lagt samtals 741.000 krónur á bankareikning A, þar af samtals 567.000 krónur á árinu 2003 og 35.000 krónur 2006. Verður að fallast á að öll þessi gögn styðji mjög frásögn hennar um kynferðislegt samband hennar við ákærða.

Til þess verður á hinn bóginn að líta að samkvæmt fyrrgreindum framburði A stóð þetta samband hennar við ákærða yfir í meira en fimm ár frá árinu 2001, en með allnokkrum hléum. Í skýrslu hennar fyrir dómi lýsti hún aðeins einu slíku atviki á heimili sínu haustið 2003 og kom skýrlega fram að það hafi gerst eftir að hún var farin úr vist í Byrginu í september á því ári. Þá lýsti hún að virðist fimm slíkum atvikum sumarið 2006, sem hún tengdi við tímabil þegar hún var vistmaður þar. Engin frekari gögn liggja fyrir í málinu um þessi sex tilvik, sem A er þannig ein til frásagnar um. Er því ekki fært, hvað sem öðru líður, að telja sannað að neitt þessara tilvika hafi gerst á tímabilunum 7. til 14. september 2003 eða 26. maí til 17. júlí 2006, þegar líta má svo á að A hafi verið vistmaður í Byrginu í skilningi þágildandi 197. gr. almennra hegningarlaga. Þegar haft er að öðru leyti í huga þau langvarandi samskipti, sem hún kveðst hafa átt við ákærða á umræddu árabili, svo og að lítið sem ekkert liggur fyrir um það trúnaðarsamband, sem byggt er á í ákæru að staðið hafi milli hennar og ákærða vegna dvalar eða annarrar meðferðar, sem hún hafi sótt til hans, er heldur ekki sannað að ákærði hafi gerst sekur um brot gegn þágildandi 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga. Verður ákærði því sýknaður af þeim sökum, sem hann er borinn í I. lið ákæru, en samkvæmt 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber af þeirri ástæðu að vísa kröfu A um skaðabætur frá héraðsdómi.

V

Í II. lið ákæru er ákærða gefið að sök að hafa á tímabilinu frá apríl 2004 til maí 2005 oft haft samræði og önnur kynferðismök við B, fædda 1976, þegar hún hafi verið vistmaður í Byrginu og sótt þar meðferð vegna vímuefnanotkunar. Þessi kynferðismök hafi í fjögur skipti átt sér stað á Hótel Loftleiðum, nokkur skipti á Hótel Nordica og eitt skipti á gistihúsi að Laugavegi 18 í Reykjavík, en að öðru leyti í Byrginu.

Samkvæmt gögnum, sem lögregla aflaði frá landlækni, var B vistmaður í Byrginu frá 2. febrúar til 25. maí og frá 4. júní til 30. júlí 1999 og aftur frá 18. ágúst 2003 til 7. maí 2005. Ákærði staðfesti fyrir dómi að í gögnum þessum væri réttilega greint frá vist B í Byrginu á síðastnefndu tímabili frá 2003 til 2005.

Í vitnaskýrslu B fyrir héraðsdómi kvaðst hún hafa verið djúpt sokkin í neyslu fíkniefna í mörg ár áður en hún leitaði í Byrgið á árinu 2003. Hún hafi byrjað að sækja viðtöl hjá ákærða eftir tveggja eða þriggja mánaða vist og hafi þau fljótlega orðið dagleg. Framan af hafi ekkert verið óeðlilegt við þessi viðtöl og hafi hún treyst ákærða fyrir ýmsu, sem hún hafi aldrei sagt öðrum frá, en þegar á leið hafi ákærði farið að ræða um kynlíf við hana. Eitt skipti, sem hún hafi verið í viðtali hjá ákærða, hafi hann síðan sagt henni að leggjast og farið að fróa henni utan klæða. Eftir þetta atvik hafi hún hugleitt að fara úr Byrginu, en ekki hafi orðið af því, enda hafi hún ekki haft annan stað til vera á og hafi einu kostirnir þannig verið að halda kyrru fyrir eða fara aftur í neyslu. Í framhaldi af þessu hafi hún og ákærði haft kynmök á gistihúsum, í fyrsta sinn um líkt leyti og sonur ákærða hafi fæðst í apríl 2004. Með þessu hafi verið „brotinn ísinn“ og þau farið að hafa kynmök oft í viku, yfirleitt í Byrginu, en jafnframt meðal annars á heimili ákærða, þar sem eiginkona hans hafi verið með þeim nokkur skipti. Meðan á þessu stóð hafi ákærði oft gefið henni peninga, meðal annars til að kaupa fatnað, og tvívegis keypt fyrir hana bifreið. Dvöl hennar í Byrginu hafi lokið í maí 2005 og hún þá flutt á Selfoss og síðan til Reykjavíkur, en hún hafi áfram átt í kynlífssambandi við ákærða allt þar til síðla árs 2006.

Ákærði neitaði fyrir dómi að hafa nokkru sinni átt í kynferðislegum samskiptum við B á þeim tíma, sem um ræðir í ákæru. Þá neitaði eiginkona hans að hafa átt slík samskipti við B, sem áður er getið.

Fyrir héraðsdómi greindi vinkona B, Q, frá því að sú fyrrnefnda hafi margsinnis sagt henni í trúnaði frá kynferðissambandi sínu við ákærða á meðan hún dvaldi í Byrginu. H, sem starfaði þar á umræddum tíma, bar fyrir dómi að ákærði hafi varið miklum tíma með B og hafi hún oft verið hjá honum að næturlagi. H kvaðst eitt sinn hafa séð inn í herbergi ákærða þegar hann gekk þaðan út og hafi B þá legið þar í rúmi. K kvaðst fyrir dómi hafa verið vistmaður í Byrginu um tíu mánaða skeið frá apríl 2004. Hún greindi frá mikilli samveru ákærða við B, svo og að rætt hafi verið þar um samband þeirra, og kvaðst hún nokkrum sinnum hafa séð B koma út úr herbergi ákærða að morgni til. C greindi jafnframt frá því að ákærði hafi átt í kynlífssambandi við B áður en sú fyrrnefnda hafi tekið upp slíkt samband við hann síðari hluta árs 2004.

Meðal gagna málsins eru reikningar á hendur B frá Hótel Loftleiðum vegna gistingar annars vegar 8. apríl 2004 og hins vegar 14. og 15. sama mánaðar, en á reikningi vegna síðastnefndu daganna kemur fram að ákærði hafi pantað þá gistingu. Jafnframt er reikningur á nafni B vegna gistingar aðfaranótt 21. maí 2005, en sá reikningur ber ekki með sér frá hverjum hann stafar. Þá liggur fyrir að ákærði lagði samtals 280.500 krónur inn á bankareikning B með fjölmörgum færslum á árunum 2004 til 2006, en af þeirri fjárhæð voru 40.000 krónur lagðar á reikninginn á tímabilinu, sem þessi liður ákærunnar lýtur að.

Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá vitnisburði og öðrum gögnum um kynferðislegt samband ákærða við B eftir það tímabil, sem þessi liður ákæru tekur til. Þar er jafnframt lagt mat á trúverðugleika skýrslu ákærða og framburðar vitna. Að því virtu eru ekki efni til annars en að leggja til grundvallar framburð B, sem fær stoð í áðurgreindum gögnum. Verður ákærði því sakfelldur fyrir að hafa brotið gegn 197. gr. almennra hegningarlaga með þeirri háttsemi, sem greinir í þessum lið ákærunnar, að frátöldu því að ekki liggur nægilega fyrir að hann hafi átt kynferðismök við B á gistihúsum, sem getið er í ákærunni, utan tveggja skipta á Hótel Loftleiðum.

VI

Í III. lið ákæru er ákærði borinn sökum um að hafa frá hausti 2004 til apríl 2005 í tvö til fjögur skipti í viku haft samræði og önnur kynferðismök við C, fædda 1982, þegar hún hafi verið vistmaður í Byrginu til meðferðar vegna vímuefnanotkunar, en kynmökin hafi átt sér stað nokkur skipti í sumarhúsi í Ölfusborgum, eitt skipti í herbergi í kjallara á heimili ákærða að Háholti 11 í Hafnarfirði og að öðru leyti í Byrginu. Þá er ákærða enn fremur gefið að sök að hafa frá apríl 2005 til nóvember 2006 haft samræði og önnur kynferðismök við C á heimili hennar að X í Reykjavík, en á því tímabili hafi hún sótt kristilegar samkomur og meðferð í Byrginu, þar á meðal viðtalsmeðferð hjá ákærða.

Í gögnum, sem aflað var við lögreglurannsókn frá landlækni, kemur fram að C hafi verið vistmaður í Byrginu frá 10. apríl til 31. maí 2004 og frá 10. júní sama ár til 1. nóvember 2006. Fyrir dómi kvaðst C hafa dvalið í Byrginu frá apríl 2004 til júní 2005, en þá hafi hún flutt í íbúð að X í Reykjavík. Ákærði greindi á sama hátt frá tímabilinu, sem hún var vistmaður í Byrginu, en þó þannig að hann taldi hana hafa flutt þaðan í maí 2005.

Fyrir héraðsdómi kvaðst C hafa neytt mikilla fíknaefna áður en hún fór í Byrgið vorið 2004, en fyrstu fjóra til sex mánuðina eftir það hafi hún ekki verið í viðtalsmeðferð hjá ákærða. Í annað skiptið, sem hún fór í slíkt viðtal, hafi ákærði farið að ræða við hana um kynlíf og hafi þau nokkru síðar í fyrsta sinn haft samfarir í viðtalsherbergi. Hafi þetta fljótlega þróast þannig að þau hafi verið samvistum alla daga og nætur og haft kynmök tvisvar til fimm sinnum í viku, bæði í Byrginu og á gistihúsum, svo og í íbúð í Reykjavík, í herbergi í kjallara á heimili ákærða í Hafnarfirði og jafnframt í eitt skipti í sumarhúsi í Ölfusborgum, þar sem eiginkona hans hafi einnig átt hlut að máli. Eftir að C flutti til Reykjavíkur vorið 2005 hafi hún komið nánast daglega í Byrgið og unnið ýmis verkefni fyrir ákærða, meðal annars við þátttöku í kristilegum samkomum, þýðingu fyrirlestra og útgáfu blaðs þar á staðnum, en þetta hafi verið endurhæfing eða starfsþjálfun. Á þessu tímabili og allt fram í nóvember 2006 hafi sambandi hennar við ákærða verið fram haldið á sama hátt og áður og hafi þau meðal annars tekið myndir af kynlífsathöfnum sínum. Þá hafi hún gengist undir brjóstastækkun hjá lýtalækni og hafi ákærði borið kostnað af aðgerðinni.

Ákærði neitaði í skýrslu fyrir héraðsdómi að hafa átt í kynferðislegu sambandi við C. Þau hafi aðeins í eitt skipti haft kynmök, en það hafi gerst með því að hún hafi byrlað honum smjörsýru á heimili hennar í byrjun október 2006 með þeim afleiðingum að hann myndi ekki eftir atvikum í framhaldinu og hafi hún tekið athafnir þeirra upp á myndband. Eiginkona ákærða neitaði fyrir dómi að hafa tekið þátt í kynferðislegum athöfnum með honum og C.

Móðir C, Í, bar fyrir dómi að nokkru eftir að sú fyrrnefnda hafi farið í vist í Byrginu hafi hegðun hennar tekið að breytast og hún meðal annars byrjað að ganga í mjög dýrum fötum. Hafi C þá sagt sér frá því að hún ætti í sambandi við ákærða og þegar frá leið eða sumarið 2006 hafi hún greint frá því að hann vildi að þau gengju í hjúskap. Í kvaðst af nánar tilteknum ástæðum oft hafa orðið vör við að C og ákærði væru samvistum eftir að C var flutt til Reykjavíkur, auk þess sem henni væri kunnugt um að hann hafi greitt fyrir lýtaaðgerð, sem C hafi gengist undir, og gefið henni húsgögn og heimilistæki. Vitnið P greindi frá því fyrir dómi að ákærði hafi eitt sinn á árinu 2005 eða 2006 hringt í sig og beðið hann um að koma á heimili C að X, en þar hafi þau öll saman átt í kynlífsathöfnum og þeir meðal annars báðir haft samfarir við hana.

Í gögnum málsins er verulegt magn myndefnis, sem sýnir meðal annars fólk í kynlífsathöfnum. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi var þar komist að þeirri niðurstöðu að mikið af þessu myndefni sýni ýmist C, ákærða eða þau bæði í senn. Ekki verður séð að unnt sé að ráða af því, sem liggur fyrir í málinu, frá hvaða tíma þetta myndefni er í einstökum atriðum, en að nokkru hefur C lýst því að það hafi verið tekið upp á heimili hennar að X. Þá liggur fyrir vottorð nafngreinds lýtalæknis, sem hann staðfesti fyrir dómi, þar sem fram kemur að C hafi gengist undir aðgerð hjá honum í september 2005 og hafi kostnaður af því verið 230.000 krónur, en af þeirri fjárhæð hafi 150.000 krónur verið greiddar með raðgreiðslum af greiðslukorti. Í málinu hefur verið lögð fram skuldaviðurkenning útgefin af ákærða 5. september 2005 vegna þessara raðgreiðslna.

Myndefni og önnur gögn, sem áður var getið, taka af öll tvímæli um að ákærði hafi átt í kynlífssambandi við C, þótt ekki verði sem fyrr segir slegið föstu hvort eða að hvaða marki þetta myndefni kunni að stafa frá tímabilinu, sem hún var vistmaður í Byrginu. Fyrir dómi lýsti hún því að þetta samband hafi staðið allt frá hausti 2004. Í hinum áfrýjaða dómi var vitnisburður C metinn mjög trúverðugur, en um síðastgreint atriði sækir hann nokkurn stuðning í vætti móður hennar. Að því virtu verður að telja sannað að ákærði hafi tvö eða fleiri skipti í viku haft samræði og önnur kynferðismök við C á tímabilinu frá nóvember 2004 til apríl 2005, en með því að framburður hennar fyrir dómi var ekki ljós um tilvik, þar sem slíkt kann að hafa gerst utan Byrgisins, verður að leggja til grundvallar að þessi háttsemi hafi ekki verið viðhöfð á öðrum stöðum en þar. Með því að C var á þessu tímabili vistmaður í Byrginu hefur ákærði með þessu brotið gegn 197. gr. almennra hegningarlaga. Í ákæru er hann jafnframt borinn sökum um refsiverða háttsemi með því að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við C allt að fimm sinnum í viku á heimili hennar að X frá apríl 2005 til nóvember 2006, en á því tímabili hafi hún sótt kristilegar samkomur og meðferð í Byrginu, þar á meðal meðferðarviðtöl hjá ákærða. Af gögnum málsins er ljóst að ákærði átti í kynlífssambandi við C á þessu tímabili þegar vist hennar í Byrginu var lokið. Af framburði hennar verður á hinn bóginn ekki ráðið að hún hafi verið þar í meðferð á þessum tíma, heldur lýsti hún því að hún hafi komið þangað nær daglega til að sinna tilteknum störfum. Ekkert liggur að öðru leyti fyrir til stuðnings því að C hafi verið háð ákærða sem skjólstæðingur hans í trúnaðarsambandi í þeim skilningi, sem um ræddi í þágildandi 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga. Er því óhjákvæmilegt að sýkna ákærða af þeim sökum, sem hann er borinn að þessu leyti.

VII

Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti er ákærða í IV. lið ákæru gefið að sök að hafa frá sumri 2004 til febrúar 2005, þegar D, fædd [...] 1987, var vistmaður í Byrginu og gekkst þar undir meðferð vegna vímuefnanotkunar, og eftir að hún flutti þaðan og fram á vor 2005, þegar hún sótti kristilegar samkomur og meðferð í Byrginu, meðal annars meðferðarviðtöl hjá ákærða, haft í fjögur skipti við hana önnur kynferðismök en samræði á heimili ákærða að Háholti 11 í Hafnarfirði, í sumarbústað við Laugarvatn og á YY í Ölfusi.

Samkvæmt gögnum, sem aflað var við lögreglurannsókn frá landlækni, var D skráð sem vistmaður í Byrginu frá 1. október 2003 til 28. febrúar 2005, en einnig frá 25. september til 1. október 2005 og 7. til 19. júlí, 24. til 29. júlí og 26. september til 26. október 2006. Ákærði staðfesti fyrir dómi að þessar upplýsingar væru réttar að því leyti, sem hér skiptir máli.

Í vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi greindi D frá því að henni hafi verið komið í vist í Byrginu með samþykki barnaverndaryfirvalda í september 2003 eftir að hafa verið í langvarandi fíkniefnaneyslu. Hún hafi byrjað að sækja viðtöl hjá ákærða í febrúar 2004, en þá um sumarið hafi þau farið að hittast utan slíkra viðtala, því hann hafi viljað vera vinur hennar. Á því tímabili hafi hann farið að ræða mikið um kynlíf við hana, meðal annars um svokallað BDSM kynlíf, en hann hafi sagst hafa rætt um það við G-kk-þf, sem hafi ekki talið neitt rangt við það. Ákærði hafi jafnframt sagt henni frá stúlku, sem hafi verið í meðferð hjá sér og líkst mjög D, meðal annars vegna þunglyndis sem hafi hrjáð þær báðar, en sú stúlka hafi farið í BDSM þjálfun og fengið af því mikla bót. D hafi því byrjað í verklegri þjálfun hjá ákærða haustið 2004 eftir að hafa fyllt út eyðublað með spurningum varðandi ýmislegt í sambandi við BDSM kynlíf og hafi þau hist til þessarar þjálfunar heima hjá honum, bæði í íbúð og kjallaraherbergi, og í sumarbústað við Laugarvatn, alls þrjú skipti. Hafi eiginkona ákærða í öllum þessum tilvikum verið með þeim. D lýsti þessari þjálfun nánar, meðal annars með því að þátttakendur hafi verið bundnir, svipum beitt og alls konar hjálpartækjum, sem sett hafi verið í leggöng og endaþarm. Eftir að hún var farin úr vist í Byrginu hafi ákærði og eiginkona hans komið sumarið 2005 til dvalar í gistihúsi í Ölfusi, þar sem D hafi þá starfað, og hafi þau öll ásamt þáverandi kærasta hennar, P, átt í slíkum kynlífsathöfnum. Hún kvaðst hafa flutt úr Byrginu í febrúar 2005, en haldið áfram að sækja þar kristilegar samkomur og fyrirlestra, auk þess sem hún hafi átt að byrja í eftirmeðferð. Úr þeirri eftirmeðferð hafi lítið eða ekkert orðið, því henni hafi gengið illa að ná í ákærða og þegar það hafi þó tekist hafi samtöl beinst að öðru, meðal annars kynlífi. Þá greindi hún jafnframt frá því að ákærði hafi keypt fyrir hana bifreið þegar hún var vistmaður í Byrginu, en móðir hennar hafi gefið út skuldabréf fyrir hluta kaupverðsins, sem ákærði hafi ætlað að greiða af.

Ákærði neitaði fyrir dómi að hafa átt í kynferðislegu sambandi við D og það gerði jafnframt eiginkona hans í vitnaskýrslu sinni. Ákærði kvað D hafa komið eftir að vist hennar í Byrginu lauk til sín tvívegis vegna erfiðleika í sambandi hennar við áðurnefndan P, sem ákærði hafi svo rætt við í framhaldinu, þar á meðal í eitt skipti með henni. Hún hafi á hinn bóginn ekki verið í meðferðarviðtölum eða sótt eftirmeðferð í Byrginu eftir að hún fór úr vist þar. Ákærði kannaðist við að hafa átt hlut að því að D keypti bifreið, en vegna kaupanna hafi hann ætlað að láta af hendi til móður hennar hluta af því fé, sem greitt hafi verið til Byrgisins vegna hennar frá því opinbera.

P greindi frá því fyrir dómi að ákærði og eiginkona hans hafi gist eitt sinn á vinnustað D, YY í Ölfusi, og hafi þau öll fjögur farið í „leik“, þar sem þau hafi verið léttklædd og svipum verið beitt, auk þess sem kynlífstæki hafi verið notað á eiginkonu ákærða.

Í hinum áfrýjaða dómi var framburður D metinn trúverðugur. Hún bar sem fyrr segir meðal annars um að ákærði hafi afhent sér spurningalista vegna BDSM kynlífs á eyðublaði. Fyrir liggur í málinu að ákærði hafði slíkan spurningalista vistaðan í tölvu. Þá hefur D eins og áður greinir borið um kynlífsathafnir sínar með ákærða, eiginkonu hans og P, sem sá síðastnefndi hefur jafnframt borið um fyrir dómi. Að þessu virtu þykir mega leggja til grundvallar vætti D um þau atriði, sem greinir í þessum lið ákæru, eins og honum hefur verið breytt undir rekstri málsins. Á tímabilinu, sem hún var vistmaður í Byrginu, hafði ákærði samkvæmt þessu tvívegis við hana önnur kynferðismök en samræði á heimili hans í Hafnarfirði og eitt skipti í sumarbústað við Laugarvatn. Sú háttsemi varðaði við þágildandi 197. gr. almennra hegningarlaga. Um það atvik, sem um ræðir í ákæru og gerðist á YY í Ölfusi sumarið 2005, eftir að D var farin úr vist í Byrginu, er þess að gæta að eftir framburði hennar var hún þar ekki til vímuefnameðferðar á því tímaskeiði, heldur leitaði hún þangað á kristilegar samkomur og fyrirlestra. Ekki verður ráðið af gögnum málsins hvernig hún geti á því tímabili hafa talist háð ákærða sem skjólstæðingur hans í trúnaðarsambandi í skilningi þágildandi 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga. Verður því að sýkna ákærða af sökum, sem varða kynferðismök við D á umræddu gistihúsi.

VIII

Samkvæmt því, sem að framan greinir, telst ákærði sannur að því að hafa ítrekað haft kynferðismök við B, C og D á þeim tíma, sem þær voru vistmenn í Byrginu til vímuefnameðferðar, en sem forstöðumaður þeirrar stofnunar braut ákærði með þessu gegn ákvæði 197. gr. almennra hegningarlaga eins og það hljóðaði á þeim tíma, sem ákæra tekur til. Við ákvörðun refsingar verður meðal annars að líta til þess að D var 17 ára að aldri á þeim tíma, sem ákærði braut gegn henni, en í öllum tilvikum beindust brot hans að konum, sem höfðu leitað í brýnni neyð eftir meðferð vegna vímuefnaneyslu. Ákærði færði sér þetta með ófyrirleitni í nyt og á hann sér engar málsbætur. Við ákvörðun refsingar verður að líta til ákvæða 1., 2., 3., 5. og 6. töluliðar 1. mgr. 70. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga, en jafnframt að gæta að þeirri hámarksrefsingu, sem háttsemi sem þessi varðar að lögum. Að því virtu verður ákærða gert að sæta fangelsi í tvö ár og sex mánuði.

Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá röksemdum, sem brotaþolar hafa fært fram fyrir kröfum sínum um miskabætur. Að þeim virtum og atvikum málsins að öðru leyti er hæfilegt að ákærða verði gert að greiða B og C hvorri um sig 1.000.000 krónur í miskabætur, en D 800.000 krónur. Af þeim ástæðum, sem áður greinir, verða D ekki dæmdir vextir af kröfu sinni, en um vexti af kröfum B og C fer samkvæmt því, sem nánar greinir í dómsorði.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest um annað en skyldu ákærða til að greiða þóknun réttargæslumanns A, sem greiðist úr ríkissjóði, en að teknu tilliti til þess fer um heildarfjárhæð sakarkostnaðarins samkvæmt því, sem nánar segir í dómsorði. Þóknun réttargæslumanns A fyrir Hæstarétti greiðist jafnframt úr ríkissjóði, en ákærða verður gert að greiða allan annan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanna annarra brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, G-kk-nf J-kk-nf, sæti fangelsi í tvö ár og sex mánuði.

Fjárkröfu A er vísað frá héraðsdómi.

Ákærði greiði B 1.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. maí 2005 til 12. febrúar 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákærði greiði C 1.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júní 2005 til 12. febrúar 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákærði greiði D 800.000 krónur.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð að öðru leyti en því að þóknun skipaðs réttargæslumanns A, S-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði og greiði ákærði því samtals 3.736.758 krónur í sakarkostnað í héraði.

Þóknun skipaðs réttargæslumanns A fyrir Hæstarétti, S-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 62.250 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Ákærði greiði allan annan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 1.852.387 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, B-kk-ef N-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 1.245.000 krónur, þóknun skipaðs réttargæslumanns B og C, S-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, alls 186.750 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns D, S-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur.