414/2014

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem Í var heimilað að fá S borinn út af tiltekinni jörð ásamt öllu sem honum tilheyrði með beinni aðfarargerð. Krafa Í var reist á því að heimilt hefði verið að segja upp ábúðarsamningi milli aðila vegna vanefnda S á jarðarafgjaldi, sköttum og skyldum sem honum hefði borið að greiða. S hélt því fram að réttur Í væri ekki svo skýr og glöggur að uppfyllt væru skilyrði 78. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Óvissa væri um uppgjör milli aðila vegna jarðarinnar og vísaði í því samhengi til kaupréttarákvæðis í afsali um jörðina frá 1973 og skaðabótaskyldu Í vegna sölu Í á hluta úr óskiptu landi jarðarinnar á árinu 1999. Í dómi Hæstaréttar kom fram að S hefði að minnsta kosti ekki frá gildistöku laga nr. 34/1992 átt rétt á að kaupa jörðina af Í á lægra verði en markaðsverði. Þá var skaðabótakrafa Í vegna sölu hluta jarðarinnar til O talin vanreifuð. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. júní 2014 sem barst héraðsdómi degi síðar og réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 22. maí 2014, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá sóknaraðila borinn með beinni aðfarargerð út af jörðinni Þúfu, með landnúmer 171830, ásamt öllu því sem sóknaraðila tilheyrir. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreindri kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Samkvæmt gögnum málsins afsalaði sóknaraðili 23. nóvember 1973 jörðinni Þúfu í Ölfusi til Jarðeignasjóðs ríkisins. Í afsalsbréfi og áritun þáverandi landbúnaðarráðherra á það 4. desember sama ár var tekið fram að jörðin væri seld „samkvæmt ákvæðum laga um breytingu á lögum um Jarðeignasjóð ríkisins“. Í áritun ráðherra sagði ennfremur: „Í samræmi við þau skuldbindur kaupandi sig til að selja fyrri eiganda eða niðjum hans jörðina, ef hann eða þeir óska þess.“ Með byggingarbréfi 6. sama mánaðar byggði þáverandi landbúnaðarráðherra sóknaraðila jörðina, sem sögð var eign ríkissjóðs „til löglegrar ábúðar og erfðaleigu“. Í byggingarbréfinu kom meðal annars fram að jarðeignasjóður hafi keypt jörðina samkvæmt 5. tölulið 1. gr. laga nr. 54/1967 um jarðeignasjóð, sbr. 1. gr. laga nr. 11/1972.

Lög nr. 54/1967 voru felld úr gildi með jarðalögum nr. 65/1976 og breyttist heiti jarðeignasjóðs ríkisins þá jafnframt í Jarðasjóð ríkisins. Árið 1992 voru sett sérstök lög um sjóðinn og ákvæði um hann numin brott úr jarðalögum. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 34/1992 um Jarðasjóð eiga ábúendur jarða, sem selt hafa sjóðnum jarðir sínar vegna þess að þeir höfðu ekki haft tök á að sitja þær lengur vegna áhvílandi skulda, sbr. 4. tölulið 2. gr. laganna, rétt á að kaupa þær aftur ef þeir óska þess. Náist ekki samkomulag milli Jarðasjóðs og kaupanda skal mat dómkvaddra manna ráða. Þá er í 37. gr. núgildandi jarðalaga nr. 81/2004 kveðið á um að söluverð ríkisjarða, sem seldar eru ábúendum jarðanna er fengið hafa á þeim erfðaábúð, sbr. 1. mgr. 36. gr. laganna, skuli metið af matsaðilum sem hlutaðeigandi ráðuneyti kveður til. Þar segir jafnframt að kaupendum sé heimilt að óska eftir að söluverðið skuli metið af dómkvöddum matsmönnum.

Samkvæmt framansögðu hefur sú regla gilt í íslenskum lögum um langt árabil að söluverð jarða í eigu ríkisins, sem ábúendur með erfðaábúð á jörðunum óska eftir að kaupa á grundvelli sérstakrar lagaheimildar, hefur verið ákveðið með mati dómkvaddra manna eða af matsaðilum sem kvaddir eru til af hlutaðeigandi ráðherra. Af þeim sökum standa ekki lagarök til þess að sóknaraðili hafi átt rétt til að kaupa jörðina Þúfu af varnaraðila á lægra verði en markaðsverði, að minnsta kosti ekki frá gildistöku laga nr. 34/1992. Sóknaraðili heldur því fram að varnaraðili hafi brotið gegn lögbundnum kauprétti sínum á jörðinni með því að selja Orkuveitu Reykjavíkur hluta hennar með kaupsamningi 3. febrúar 1999 og beri þannig skaðabótaábyrgð gagnvart sér. Kaupsamningurinn var móttekinn til þinglýsingar 11. nóvember 1999 og þinglýst degi síðar. Þótt liðin séu meira en fjórtán ár frá því að það gerðist hefur sóknaraðili hvorki beint skaðabótakröfu að varnaraðila né sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni af þessum sökum. Er því fallist á með héraðsdómi að bótakrafan, sem sóknaraðili kveðst eiga á hendur varnaraðila, sé með öllu vanreifuð og komi því ekki til álita við úrlausn þessa máls.

Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, S-kk-nf R-kk-nf, greiði varnaraðila, íslenska ríkinu, 300.000 krónur í kærumálskostnað.