367/2005

Í höfðaði mál á hendur nokkrum jarðeigendum í sveitarfélaginu H til að hnekkja úrskurði óbyggðanefndar samkvæmt lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur þar sem dregin voru mörk eignarlanda jarðanna og þjóðlendna. Beindi Í meðal annars kröfum að sjálfu sér sem eiganda tveggja jarða. Talið var að ákvæði laga nr. 58/1998 yrðu ekki skilin á annan veg en að dómsmál sem rekin væru um úrskurði óbyggðanefndar samkvæmt 19. gr. laganna lytu almennum reglum um forræði aðila á sakarefni í einkamáli, en samkvæmt meginreglum einkamálaréttarfars yrði dómsmál ekki rekið milli sama aðila til sóknar og varnar. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um frávísun dómkrafna Í á hendur sjálfu sér.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. ágúst 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kært er ákvæði í dómi Héraðsdóms Austurlands 26. júlí 2005 um að vísað sé frá dómi kröfum sóknaraðila á hendur sjálfum sér í máli, sem hann beindi jafnframt að 34 öðrum aðilum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka dómkröfur hans til efnismeðferðar að því leyti, sem þeim hefur verið vísað frá dómi.

Íslenska ríkið hefur ekki látið málið til sín taka sérstaklega vegna varnaraðildar sinnar að því fyrir Hæstarétti.

Aðrir, sem áttu aðild að málinu fyrir héraðsdómi, hafa ekki látið þetta kærumál til sín taka.

I.

Samkvæmt gögnum málsins tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra 13. júlí 2000 að hún hefði ákveðið að taka land innan sveitarfélagsins Hornafjarðar til meðferðar eftir ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Nefndinni bárust 13. desember 2000 kröfulýsingar sóknaraðila um mörk þjóðlendna á þessu landsvæði. Í framhaldi af því fékk hún birta auglýsingu í Lögbirtingablaði 3. janúar 2001, þar sem kröfulýsingar þessar voru kynntar og skorað á þá, sem teldu til eignarréttinda á svæðum sem þær tóku til, að lýsa kröfum sínum fyrir nefndinni. Meðal þeirra, sem létu þessa áskorun til sín taka, var sóknaraðili, sem lýsti kröfum fyrir nefndinni sem eigandi jarðanna Skaftafells I og III. Að loknum kröfulýsingarfresti ákvað nefndin að fjalla um landsvæðið í fimm aðgreindum málum og tók eitt þeirra, sem hlaut auðkennið nr. 1/2001, til nánar afmarkaðs svæðis, sem kennt var við Öræfi í sveitarfélaginu Hornafirði. Féllu fyrrnefndar jarðir sóknaraðila innan þess.

Fyrir óbyggðanefnd hafði sóknaraðili sem eigandi Skaftafells I og III uppi kröfu um eignarrétt að landi jarðanna utan þeirra marka, sem hann taldi til þjóðlendna samkvæmt kröfugerð sinni fyrir nefndinni, en að auki krafðist hann yfirráðaréttar yfir öllu landi, sem félli innan þjóðlendna og teldist hluti þjóðgarðs í Skaftafelli. Eigendur Skaftafells II héldu á hinn bóginn fram beinum eignarrétti sínum að hluta þess lands, sem sóknaraðili taldi þjóðlendu. Í úrskurði óbyggðanefndar í málinu 14. nóvember 2003 var ekki fallist á kröfu sóknaraðila um mörk þjóðlendna gagnvart landi jarðanna í Skaftafelli, heldur lagt til grundvallar að beinn eignarréttur væri að landi allt að jaðri Vatnajökuls, eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998. Var þessi niðurstaða jafnframt látin taka til jarðanna Skaftafells I og III, en í úrskurðinum var um þetta sérstaklega vísað til þess að nefndin hefði „áður komist að þeirri niðurstöðu að fjármálaráðherra sé ekki unnt að leggja til þjóðlendu land sem undirorpið er beinum eignarrétti íslenska ríkisins, sbr. t.d. úrskurð í máli nr. 1/2000, kafla 11.5.”

Sóknaraðili, sem felldi sig ekki við úrskurð óbyggðanefndar í nokkrum tilteknum atriðum, þar á meðal um mörk þjóðlendna gagnvart landi jarðanna í Skaftafelli, höfðaði mál þetta með stefnu 20. maí 2004 og krafðist þess meðal annars að úrskurðurinn yrði að þessu leyti felldur úr gildi og mörkin dregin á sama hátt og hann hafði gert kröfu um fyrir nefndinni. Þessum dómkröfum beindi sóknaraðili að íslenska ríkinu sem eiganda Skaftafells I og III ásamt eigendum Skaftafells II, en tekið var fram í héraðsdómsstefnu að ríkið tæki undir kröfur um þjóðlendumörk. Í dómi Héraðsdóms Austurlands í málinu 26. júlí 2005 voru eigendur Skaftafells II sýknaðir af dómkröfum sóknaraðila. Að því er varðar þessar kröfur að því leyti, sem sóknaraðili beindi þeim að sjálfum sér, var tekið fram í dóminum að fallist yrði á með óbyggðanefnd að ráðið yrði af lögum nr. 58/1998 að eignarland yrði ekki gert að þjóðlendu með því að eigandi afsali sér eignarráðum sínum, en þetta ætti jafnt við um íslenska ríkið og aðra. Væru ákvæði laganna að þessu leyti ófrávíkjanleg og leiddi af rannsóknarskyldu óbyggðanefndar að henni bæri að taka sjálfstæða afstöðu til þess hvort land væri þjóðlenda án tillits til afstöðu þeirra, sem teldu til réttinda yfir því. Ekki fælist sérstök heimild í 1. mgr. 11. gr. laganna handa fjármálaráðherra til að ákveða að eignarland ríkisins yrði þjóðlenda. Þannig væri ljóst að sóknaraðili hefði ekki forræði á því hvort landsvæðið, sem hér um ræðir, sé þjóðlenda, jafnvel þótt enginn annar gæti gert tilkall til einkaeignarréttar að því. Yrði lagalegri stöðu landsins sem eignarlands því ekki breytt nema með settum lögum. Andstætt væri meginreglum réttarfars að málsaðili hefði uppi dómkröfu á hendur sjálfum sér. Væri jafnframt andstætt meginreglu réttarfars um forræði aðila á sakarefni að dómurinn tæki efnislega afstöðu til krafna sóknaraðila varðandi þetta landsvæði án þess að þeim hefði verið mótmælt og varnir hafðar uppi, en í kröfugerð sóknaraðila fælist krafa um að dómurinn breytti lagalegri stöðu landsvæðisins úr eignarlandi í þjóðlendu með vísan til yfirlýsinga sóknaraðila til varnar. Slík breyting væri aðeins á færi löggjafans og ætti þetta sakarefni því ekki undir dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Var kröfum sóknaraðila á hendur sjálfum sér af þessum sökum vísað af sjálfsdáðum frá dómi. Kæra sóknaraðila beinist að þessu ákvæði héraðsdóms.

II.

Sóknaraðili gerði sem áður segir kröfu fyrir óbyggðanefnd um að mörk yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt milli eignarlands jarðanna Skaftafells I, II og III annars vegar og þjóðlendna norðan þessa eignarlands hins vegar, en sem eigandi Skaftafells I og III lýsti hann sig sammála þessum mörkum. Þeirri kröfu hafnaði óbyggðanefnd, sem taldi eignarland jarðanna þriggja stærra en sóknaraðili lagði til grundvallar, en sérstaklega var vísað til þess að nefndin hefði áður komist að þeirri niðurstöðu að fjármálaráðherra væri ekki unnt að leggja til þjóðlendu land, sem háð er beinum eignarrétti íslenska ríkisins. Um þetta vísaði nefndin meðal annars til úrskurðar síns í öðru máli, nr. 1/2000, en þar sagði eftirfarandi um þetta atriði: „Með vísan til rannsóknarskyldu óbyggðanefndar, sbr. 4. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998, er þó óhjákvæmilegt að taka afstöðu til þess hvort fjármálaráðherra sé unnt að leggja til þjóðlendu land sem undirorpið er beinum eignarrétti íslenska ríkisins. Í ákvæði 1. gr. laga nr. 58/1998 kemur skýrt fram að eðlismunur er á eignarlandi og þjóðlendu. Þjóðlenda er landsvæði utan eignarlanda. Ljóst er því að eignarland verður ekki gert að þjóðlendu með því að eigandi þess afsali sér eignarráðum sínum. Í því sambandi skiptir ekki máli hvort eigandinn er íslenska ríkið eða einhver annar. Þá hefur fjármálaráðherra ekki heimild til slíks afsals, sbr. 2. mgr. 40. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem kveðið er á um að ekki megi selja eða með öðru móti láta af hendi neina af fasteignum landsins né afnotarétt þeirra nema samkvæmt lagaheimild. Ekki verður talið að slík heimild felist í 1. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998 þar sem kveðið er á um að fjármálaráðherra skuli fara með fyrirsvar fyrir hönd ríkisins og stofnana á vegum þess vegna krafna um eignarréttindi innan þjóðlendna og við úrlausn um hvort land teljist til eignarlands eða þjóðlendu.”

Samkvæmt 10. gr. laga nr. 58/1998, sbr. 4. gr. laga nr. 65/2000, skal óbyggðanefnd tilkynna fjármálaráðherra ákvörðun sína um að taka tiltekið svæði til meðferðar og veita honum frest til að lýsa kröfum ríkisins um þjóðlendur þar. Að fram kominni slíkri kröfulýsingu ber nefndinni að fá birta tilkynningu í Lögbirtingablaði, þar sem skorað skal á þá, sem telja til eignarréttinda eða annarra réttinda á svæði, sem ríkið gerir kröfu til, að lýsa kröfum sínum fyrir nefndinni innan tiltekins frests. Í 3. mgr. 13. gr. laga nr. 58/1998 segir jafnframt að komi fram við meðferð máls að aðili, sem kann að telja til eignarréttinda, hafi ekki lýst kröfum sínum skuli óbyggðanefnd hafa frumkvæði að því að kanna hvort hann falli frá tilkalli, en ella gefa honum kost á að gerast aðili máls. Þá er mælt fyrir um það í 1. mgr. 15. gr. laganna að óbyggðanefnd leiti sátta með aðilum nema telja verði að sáttatilraun verði árangurslaus. Af þessum lagaákvæðum er ljóst að úrlausnarefni óbyggðanefndar ræðst annars vegar af kröfugerð ríkisins um mörk þjóðlendna og hins vegar af kröfum þeirra, sem telja að gengið yrði á réttindi sín með slíkri afmörkun þjóðlendna og láta málið til sín taka fremur en að falla frá tilkalli sínu. Hvergi er að finna ákvæði í lögunum, sem takmarka forræði aðila máls fyrir óbyggðanefnd á hagsmunum sínum, sem að auki má gera sátt um. Skylda óbyggðanefndar samkvæmt 5. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 til að afla heimilda og gagna um eignarréttindi og afnotaréttindi og framkvæma rannsóknir og athuganir á staðreyndum og lagaatriðum, sem þýðingu hafa fyrir niðurstöðu í einstökum málum, fær henni ekki í hendur vald til að virða að vettugi sammæli ríkisins og eiganda lands um mörk þess við þjóðlendu eða horfa framhjá yfirlýsingu eigandans um að hann falli frá tilkalli sínu. Er staðan að þessu leyti engin önnur þótt til athugunar séu mörk milli eignarlands ríkisins og þjóðlendu, enda er íslenska ríkið eigandi lands í þjóðlendum, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 58/1998, og er ekki í verkhring óbyggðanefndar að gæta að því hvort ráðstafanir fjármálaráðherra, sem hann gerir að viðlagðri embættisábyrgð, fái samrýmst síðari málslið 40. gr. stjórnarskrárinnar. Að þessu virtu lúta dómsmál, sem rekin eru um úrskurði óbyggðanefndar samkvæmt 19. gr. laga nr. 58/1998, almennum reglum um forræði aðila á sakarefni í einkamáli.

Samkvæmt meginreglum einkamálaréttarfars verður dómsmál ekki rekið milli sama aðila til sóknar og varnar. Frá þeirri skipan er í engu vikið með ákvæðum laga nr. 58/1998 að því er varðar mál um mörk eignarlanda og þjóðlendna. Verður því staðfest hið kærða ákvæði héraðsdóms um frávísun dómkrafna sóknaraðila á hendur sjálfum sér til varnar.

Dómsorð:

Hið kærða ákvæði héraðsdóms um frávísun dómkrafna sóknaraðila, íslenska ríkisins, á hendur sjálfum sér til varnar er staðfest.