449/2017

M krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda B á tjóni félagsmanna M, vegna hlutabréfa sem þeir, eða aðilar sem þeir leiddu rétt sinn frá, hefðu eignast eftir 30. júní 2006 og urðu verðlaus 7. október 2008 þegar L hf. var tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að það leiddi af 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að málsóknarfélagi væri heimilt í samræmi við tilgang sinn að höfða mál í eigin nafni og krefjast viðurkenningar í einu lagi á skaðabótaskyldu þess, sem stefnt væri, á tjóni félagsmanna sinna, enda væru uppfyllt skilyrði 1. mgr. 19. gr. og 2. mgr. 25. gr. laganna. Þar sem áskilið væri í 1. mgr. 19. gr. a. að kröfur félagsmanna yrðu að vera af sömu rót runnar yrði sami bótagrundvöllur að búa að baki kröfunum þannig að málatilbúnaður allra félagsmanna yrði einsleitur. Þá var tekið fram að væru leiddar nægar líkur að því að félagsmenn málsóknarfélags hefðu orðið fyrir tjóni, svo sem vegna sömu atvika, jafnframt því sem gerð væri grein fyrir í hverju tjón þeirra fælist og hver tengsl þess væru við atvik máls, þannig að fullnægt væri áskilnað 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um lögvarða hagsmuni væri ekkert því til fyrirstöðu að félagið krefðist í einu lagi viðurkenningar á bótaskyldu gagnvart félagsmönnum án tillits til bótafjárhæðar sem kæmi í hlut hvers og eins þeirra. Byggðu félagsmenn í M bótakröfu sína á því að eftir 27. janúar 2006 hefði B með saknæmum hætti ekki veitt upplýsingar um ákveðnar áhættuskuldbindingar og yfirráð yfir L hf. og að þeir hefðu ekki orðið fyrir tjóni ef réttar upplýsingar hefðu verið birtar í reikningsskilum L hf. enda hefðu þeir þá selt hlutabréf sín.Var því talið ljóst að félagsmenn M teldu sig allir eiga kröfur á hendur B sem ætti rætur að rekja til sömu atvika og aðstöðu í skilningi 1. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991. Þá var talið að með málatilbúnaðnum hefði M leitt að því nægar líkur að félagsmennirnir hefðu orðið fyrir fjártjóni yrði komist að þeirri niðurstöðu að sú háttsemi B sem um væri deilt í málinu hefði verið ólögmæt og M hefði því notið heimildar 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til að sækja mál þetta á þann hátt sem það hafði gert með viðurkenningarkröfu sinni. Var því hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. júlí 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2017 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Í héraðsstefnu kemur fram að félagsmenn í sóknaraðila hafi átt hlut að máli á hendur varnaraðila sem með dómi Hæstaréttar 2. maí 2016 í máli nr. 235/2016 var vísað frá héraðsdómi. Þá segir þar að félagsmenn sóknaraðila í fyrra málinu hafi allir verið hluthafar í Landsbanka Íslands hf. 7. október 2008, þegar hlutabréf þeirra urðu verðlaus, en ekki hafi verið gerður greinarmunur á hluthöfum eftir því hvenær þeir eignuðust hlutabréf sín í bankanum. Hafi sumir félagsmanna byggt á því í fyrra málinu að þeir hefðu selt hlutabréf sín að fengnum réttum upplýsingum en aðrir á því að þeir hefðu ekki keypt hlutabréf. Hæstiréttur hafi talið að bótagrundvöllur félagsmanna að þessu leyti væri ekki nægilega einsleitur.

Í kæru sinni til Hæstaréttar segir sóknaraðili nánar um aðild málsins að í ljósi dómsins í máli nr. 235/2016 hafi verið farin sú leið að skipta málsókninni, eins og hún hafi verið ákveðin í upphafi, niður á þrjú málsóknarfélög og taki málsókn hvers félags nú mið af því hvenær félagsmenn eignuðust bréf í Landsbanka Íslands hf. Með þessu sé tryggt að aðstæður félagsmanna og þar með málsástæður að baki bótakröfum þeirra séu þær sömu og málatilbúnaður þeirra því einsleitur. Félagsmenn í sóknaraðila nú séu aðeins þeir, sem hafi eignast hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. á tímabilinu eftir 30. júní 2006, það er „eftir að hin ætluðuðu brot varnaraðila hófust, en þeir byggja allir á því að þeir hefðu ekki keypt hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. eftir þann 30. júní 2006, og því ekki orðið fyrir tjóni þegar þau urðu verðlaus þann 7. október 2008, ef varnaraðili hefði ekki brotið gegn þeim skyldum sem á honum hvíldu.“ Í héraðsstefnu segir að þeir einir sem fullnægi þessu skilyrði geti verið félagsmenn í sóknaraðila og átt aðild að þessu máli.

II

Tilgangur sóknaraðila samkvæmt 3. grein samþykkta hans frá 15. júlí 2016 er „að höfða og reka dómsmál um skaðabótakröfur félagsmanna á hendur B-kk-þgf T-kk-þgf B-kk-þgf ... vegna tjóns sem félagsmenn urðu fyrir vegna kaupa á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf., sem og innheimta á skaðabótum.“ Þá segir þar jafnframt að heimilt sé „að láta fyrst reyna á það hvort bótaskylda sé fyrir hendi í viðurkenningarmáli.“ Í 4. grein samþykktanna er svohljóðandi ákvæði: „Þeir einir geta verið félagsmenn sem geta átt aðild að því dómsmáli sem félagið er stofnað til að reka“.

Í héraðsstefnu gerir sóknaraðili svofelldar kröfur á hendur varnaraðila: „Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjóni félagsmanna stefnanda, vegna þess að þeir voru í þeirri stöðu að hlutabréf sem þeir, eða aðilar sem þeir leiða rétt sinn frá, eignuðust í Landsbanka Íslands hf. eftir 30. júní 2006, urðu verðlaus þann 7. október 2008.“ Samkvæmt því sem fram kemur í stefnunni áttu félagsmenn í sóknaraðila 7. október 2008 hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. sem þeir höfðu keypt eftir 30. júní 2006. Er málatilbúnaður sóknaraðila á því reistur að félagsmennirnir hefðu ekki keypt hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. ef upplýst hefði verið um umfangsmiklar lánveitingar bankans til varnaraðila og félaga honum tengdum, en þessar upplýsingar hafi átt að koma fram í ársreikningi bankans fyrir rekstrarárið 2005 sem birtur var 27. janúar 2006. Þá heldur sóknaraðili því fram að félagsmennirnir hefðu ekki kosið að vera hluthafar í Landsbanka Íslands hf. ef upplýst hefði verið að bankinn lyti yfirráðum Samson eignarhaldsfélags ehf., en sú staða hafi verið uppi frá 30. júní 2006 og til þess er bankinn var tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu 7. október 2008.

Sóknaraðili heldur því fram að varnaraðili beri ábyrgð á því að félagsmenn sínir hafi byggt ákvörðun um að eignast hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. eftir 30. júní 2006 á röngum og ófullnægjandi upplýsingum. Varnaraðili hafi vitað eða mátt vita að upplýsingar um framangreind tengsl varnaraðila og lánveitingar til hans sem og yfirráð Samson eignarhaldsfélags ehf. á Landsbanka Íslands hf. hafi verið mikilvægar upplýsingar fyrir ákvörðun félagsmanna sóknaraðila um að vera áfram hluthafar í bankanum. Sé málatilbúnaður þeirra á því reistur að hefðu þeir fengið réttar upplýsingar um þessi atriði hefðu þeir ekki orðið fyrir tjóni vegna kaupa eða eignarhalds á hlutabréfum í bankanum. Tjón þeirra sé því afleiðing saknæmrar og ólögmætrar háttsemi varnaraðila. Bótaskylda varnaraðila gagnvart félagsmönnum sóknaraðila byggi því á sömu atvikum og aðstæðum, sbr. 1. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991. Aðstaða félagsmannanna sé þannig nákvæmlega sú sama og byggi bótagrundavöllur þeirra á sömu málsástæðum.

Í kæru sinni til Hæstaréttar lætur sóknaraðili meðal annars svo um mælt: „Í málinu reisir sóknaraðili kröfugerð sína á heimild 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Málatilbúnaður sóknaraðila byggir á þeim grundvelli að úr bótarétti einstakra félagsmanna þyrfti að leysa sérstaklega verði fallist á viðurkenningu skaðabótaskyldu. Í slíku máli gæti varnaraðili komið að vörnum við fjárkröfum sem tengjast sérstaklega stöðu viðkomandi félagsmanns, s.s. því hvort honum takist að sanna fjártjón sitt, hvort og þá með hvaða hætti draga skuli frá tjóni viðkomandi hagnað af öðrum viðskiptum með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf., eða hvort hann hafi misst rétt til bóta, s.s. fyrir tómlæti, eigin sök, bætur frá þriðja aðila, eftirgjöf, skuldajöfnun eða fyrningu og hvað annað sem áhrif hefur á ákvörðun bótafjárhæðar þegar upp verður staðið. Sóknaraðili telur því að úrlausnarefni málsins séu í aðalatriðum þau hvort atvik máls teljist sönnuð og hvort varnaraðili hafi gerst sekur um bótaskylda háttsemi. Málatilbúnaður sóknaraðila byggir á þeim grundvelli að hagræði af hópmálsókninni felist í því, að til þess að leysa úr framangreindum atvikum og málsástæðum sé ekki nauðsynlegt að í málinu sé gerð grein fyrir viðskiptum hvers félagsmanns fyrir sig. Slík umfjöllun eða gagnaframlagning myndi draga mjög úr hagræði við úrlausn á viðurkenningarkröfu sóknaraðila og færi ... gegn markmiðum og tilgangi ákvæðis 19. gr. a. um að greiða fyrir aðgengi að dómstólum og fylgja þeirri þróun sem hefur orðið að þessu leyti á hinum Norðurlöndunum.“

Í kærunni heldur sóknaraðili því fram að túlkun héraðsdóms á skilyrðum 19. gr. a. laga nr. 91/1991 sé röng og hafi héraðsdómur lagt til grundvallar niðurstöðu sinni atriði sem málsaðila greini á um og varði efni málsins en ekki form. Með því dragi héraðsdómur rangar ályktanir af málatilbúnaði sóknaraðila sem sé á því reistur „að með hinni saknæmu háttsemi varnaraðila hafi meðlimir sóknaraðila verið sviptir réttinum til að taka ákvörðun um fjárfestingar sínar á grundvelli upplýsinga sem í lögum eru taldar mikilsverðar upplýsingar fyrir fjárfesta ... ef þessar upplýsingar hefðu verið veittar eða fram komið yfirtökutilboð hefðu meðlimir hans ekki verið hluthafar í bankanum þegar hann féll í október 2008.“ Verði varnaraðili að bera hallann af óvissu um til hvaða ákvarðana fjárfestar hefðu gripið ef réttar upplýsingar hefðu verið veittar.

III

Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 117/2010, er þremur aðilum eða fleiri, sem eiga kröfur á hendur sama aðila, heimilt að láta málsóknarfélag, sem þeir eiga hlut að, reka í einu lagi mál um kröfur þeirra allra, enda eigi þær rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings, í stað þess að sækja málið á grundvelli 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Skal málsóknarfélag stofnað til að reka tiltekið mál fyrir dómi og er óheimilt að láta það starfa við annað en rekstur málsins og eftir atvikum fullnustu á réttindum félagsmanna og uppgjör krafna þeirra. Séu málsóknarfélagi ekki settar sérstakar samþykktir skulu gilda um það almennar samþykktir sem ráðherra ákveður í reglugerð. Þá skal halda skrá um félagsmenn. Í 2. mgr. 19. gr. a. er kveðið á um að þótt málsóknarfélag eigi aðild að máli eigi félagsmenn hver fyrir sitt leyti þá hagsmuni sem málið varðar og njóti þar sömu stöðu og aðilar að því leyti sem annað leiði ekki af ákvæðum lagagreinarinnar. Í stefnu skal dómkrafa gerð í einu lagi í nafni félagsins en greint skal allt að einu frá félagsmönnum. Í 3. mgr. segir að gangi nýr aðili í málsóknarfélag eftir að mál er höfðað en áður en aðalmeðferð þess er hafin geti félagið aukið við dómkröfur sínar í þágu nýja félagsmannsins. Slík breyting á dómkröfum skal eftir þörfum gerð með framhaldsstefnu og gildir þá ekki það skilyrði 29. gr. laga nr. 91/1991 að félaginu verði metið til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar í einu lagi í öndverðu.

Í greinargerð með frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 117/2010 og leiddi í lög hið sérstaka úrræði um málsóknarfélög, var megininntaki þess lýst svo: „Í frumvarpinu felst sú grundvallarregla að um mál sem er höfðað og rekið af málsóknarfélagi gilda allar reglur réttarfarslaga að því marki sem ekki er beinlínis vikið frá þeim með reglum frumvarpsins. Frumvarpið nær til þeirra tilvika þar sem hver og einn sem telur til réttar á hendur öðrum hefði getað rekið mál fyrir dómi upp á sitt eindæmi eða með því að standa ásamt fleirum að málsókn með samlagsaðild skv. 1. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála. Þess í stað er með frumvarpinu lögð til heimild til stofnunar málsóknarfélags í því skyni að félagið komi fram og reki dómsmál en ekki þeir sem eiga þá hagsmuni sem leitað er fyrir dómi.“ Í skýringum með 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins sagði meðal annars: „Einnig er áskilið með sama hætti og á við um samlagsaðild að félagsmenn í málsóknarfélagi eigi allir kröfur á hendur sama aðila sem eiga rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Með öllu er ógerlegt að víkja frá þessu skilyrði enda verður ekki rekið í einu lagi mál þar sem sakarefnið er ekki eins gagnvart öllum sem eiga í hlut þannig að málatilbúnaður allra sé samhljóða ... Eins og beinlínis er tekið fram í 1. mgr. verður málsóknarfélag aðeins myndað til að reka tiltekið mál fyrir dómi og verður sakarefni þess að liggja fyrir við stofnun félagsins. Ef nauðsynlegt er af einhverju tilefni að reka fleiri mál fyrir dómi væri vitanlega hægt að stofna samtímis fleiri málsóknarfélög um hvert sakarefni og tæki þá aðild að hverju félagi mið af því hverjir ættu þá hagsmuni sem málareksturinn stendur um ... Þegar málsóknarfélag hefur verið myndað rekur það í einu lagi mál um kröfur allra félagsmanna. Í þessu felst að peningakröfur félagsmanna verða lagðar saman þannig að úr verði ein heildarkrafa sem beint verður að þeim sem málið er höfðað gegn. Ef málsóknarfélag gerir á hinn bóginn aðeins viðurkenningarkröfu er gert ráð fyrir því að sú krafa sé höfð uppi fyrir alla félagsmenn í senn án þess að þar sé gerður nokkur greinarmunur. Þannig yrði mál ekki rekið á þessum grundvelli ef aðstæður væru með því móti að tíunda yrði sérstaklega réttindi hvers og eins, enda er þá viðbúið að málatilbúnaður þeirra allra sé ekki einsleitur eins og áskilið er í frumvarpinu.“

IV

Eins og nánar greinir í dómi Hæstaréttar í máli nr. 235/2016 leiðir það af 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991 að málsóknarfélagi er heimilt í samræmi við tilgang sinn að höfða mál í eigin nafni og krefjast viðurkenningar í einu lagi á skaðabótaskyldu þess sem stefnt er á tjóni félagsmanna sinna, enda séu uppfyllt skilyrði 1. mgr. 19. gr. og 2. mgr. 25. gr. laganna. Vegna þess að áskilið er í 1. mgr. 19. gr. a. að kröfur félagsmannanna verði að vera af sömu rót runnar verður sami bótagrundvöllur að búa að baki kröfunum þannig að málatilbúnaður allra félagsmanna sé einsleitur. Ef kröfur félagsmanna um viðurkenningu á bótaskyldu styðjast við ólíkar málsástæður er ekki unnt að beita því málsóknarúrræði sem hér um ræðir. Séu hins vegar leiddar nægar líkur að því að félagsmenn málsóknarfélags hafi orðið fyrir tjóni, svo sem vegna sömu atvika, jafnframt því sem gerð er grein fyrir í hverju tjón þeirra felist og hver tengsl þess séu við atvik máls, þannig að fullnægt sé áskilnaði 2. mgr. 25. gr. um lögvarða hagsmuni er ekkert því til fyrirstöðu að félagið krefjist í einu lagi viðurkenningar á bótaskyldu gagnvart félagsmönnunum án tillits til bótafjárhæðar sem kæmi í hlut hvers og eins þeirra.

Sú breyting hefur verið gerð frá því sem áður var að nú hefur málsókn á hendur varnaraðila verið skipt niður á þrjú málsóknarfélög, svo sem heimilt er samkvæmt því sem rakið er í kafla III hér að framan, og tekur málsókn hvers félags mið af því hvenær félagsmenn eignuðust hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. Í máli þessu krefst sóknaraðili í einu lagi viðurkenningar á bótarétti þeirra sem voru hluthafar í Landsbanka Íslands hf., höfðu eignast hlutabréf sín eftir 30. júní 2006 og voru í þeirri stöðu að hlutabréfin urðu verðlaus 7. október 2008, þegar bankinn var tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu. Með dagsetningunni 30. júní 2006 er við það miðað að þá hafi hafist ætluð brot varnaraðila varðandi yfirráð Samson eignarhaldsfélags ehf. yfir Landsbanka Íslands hf., vanræksla varnaraðila á að leggja mat á yfirráðin og setja fram yfirtökuboð.

Krafa sóknaraðila er á því reist að varnaraðili hafi með saknæmum hætti valdið því að ekki voru veittar upplýsingar um gríðarstórar áhættuskuldbindingar Landsbanka Íslands hf. tengdar varnaraðila og félögum hans. Einnig að varnaraðili hafi vanrækt þær skyldur sem á honum hvíldu um að upplýsa opinberlega að Samson eignarhaldsfélag ehf. færi með yfirráð yfir bankanum og væri móðurfélag hans. Félagsmenn í sóknaraðila hefðu ekki kært sig um að eiga hlutabréf í bankanum ef þessar upplýsingar um áhættuskuldbindingar og yfirráð hefðu legið fyrir. Þá hafi varnaraðili valdið þeim tjóni með því að vanrækja þá skyldu sína sem stjórnarformaður og annar eigandi Samson eignarhaldsfélags ehf. að sjá til þess að það félag gerði öðrum hluthöfum í bankanum yfirtökuboð. Allir félagsmenn í sóknaraðila hafi verið í þeirri stöðu að þeir eignuðust hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. eftir 30. júní 2006, það er eftir að ætluð brot varnaraðila hófust, en þeir byggi allir á því að þeir hefðu ekki keypt hlutabréf í bankanum eftir 30. júní 2006 og því ekki orðið fyrir tjóni þegar bréfin urðu verðlaus 7. október 2008 ef varnaraðili hefði ekki brotið gegn þeim skyldum sem á honum hvíldu.

Af því sem hér var rakið er ljóst að félagsmenn í sóknaraðila telja sig allir eiga kröfur á hendur varnaraðila sem eiga rætur að rekja til sömu atvika og aðstöðu í skilningi 1. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991. Sami bótagrundvöllur býr samkvæmt framansögðu að baki kröfum allra félagsmanna í sóknaraðila og er því fullnægt því skilyrði að kröfurnar séu af sömu rót runnar og málatilbúnaður félagsmanna einsleitur í skilningi síðastgreinds lagaákvæðis.

Samkvæmt meginreglum einkamálaréttarfars eru félagsmenn í sóknaraðila bundnir af málatilbúnaði hans, þar á meðal þeim málsástæðum sem teflt er fram til stuðnings viðurkenningarkröfunni sem höfð er uppi í málinu. Með málatilbúnaðinum hefur sóknaraðili leitt að því nægar líkur að félagsmennirnir hafi orðið fyrir fjártjóni verði komist að þeirri niðurstöðu að sú háttsemi varnaraðila sem um er deilt í málinu hafi verið ólögmæt. Að fenginni slíkri niðurstöðu gæti sóknaraðili eða eftir atvikum hver og einn félagsmaður krafist bóta úr hendi varnaraðila, enda verði þá færðar sönnur á að félagsmaðurinn hafi beðið fjárhagslegt tjón vegna hlutabréfaeignar sinnar í Landsbanka Íslands hf. sem málið tekur til og hver fjárhæð tjónsins hafi verið. Að þessu gættu hefur sóknaraðili gert nægjanlega grein fyrir því í hverju tjón félagsmanna hans kunni að felast og hver tengsl þess séu við atvik málsins. Sóknaraðili nýtur því heimildar 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til að sækja mál þetta á þann hátt sem hann gerir með viðurkenningarkröfu sinni. Samkvæmt því og þar sem aðrar málsástæður varnaraðila geta ekki leitt til frávísunar málsins verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að leggja efnisdóm á málið.

Eftir framangreindum úrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir en ákvörðun málskostnaðar í héraði bíður efnisdóms í málinu.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að leggja efnisdóm á málið.

Varnaraðili, B-kk-nf T-kk-nf B-kk-nf, greiði sóknaraðila, Málsóknarfélagi hluthafa Landsbanka Íslands III, 600.000 krónur í kærumálskostnað.