611/2013

H krafðist viðurkenningar á því að tiltekin fasteign hennar stæði ekki til tryggingar skuldbindingu eiginmanns hennar, B, við A samkvæmt lánssamningi þeirra á milli. Í tengslum við gerð lánssamningsins hafði B gefið út tryggingarbréf til tryggingar skuldum hans eða ábyrgðum þar sem fasteign H var sett að veði, en H undirritaði tryggingarbréfið sem samþykkur maki og þinglýstur eigandi fasteignarinnar. Byggði H kröfu sína á því að það væri andstætt 36. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að bera ábyrgðaryfirlýsingu hennar samkvæmt tryggingarbréfinu fyrir sig, einkum þar sem við gerð hennar hefði ekki verið fylgt skilyrðum og skyldum samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, sem þá var í gildi. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom m.a. fram að fyrirsvarsmenn A hefðu vitað að lánið til B hefði verið vegna áhættufjárfestinga. Hefði greiðslugeta hans ekki verið könnuð sérstaklega áður en lánið var veitt, en samkvæmt gögnum málsins yrði ekki ráðið að hann hefði getað staðið undir greiðslubyrði vegna þess. Þá hefði A látið hjá líða að hafa samband við H vegna ábyrgðar hennar, en augljós aðstöðumunur hefði verið með aðilum. Loks var H ekki talin hafa sýnt tómlæti við gæslu réttar síns. Var talið að skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 væru fyrir hendi til að ógilda samþykki H fyrir veðsetningunni og niðurstaða héraðsdóms, þar sem krafa H var tekin til greina, staðfest.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. september 2013. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og getið er um í héraðsdómi gaf eiginmaður stefndu, B-kk-nf Ú-kk-nf, út tryggingarbréf 10. september 2007 til tryggingar skuldum hans eða ábyrgðum við Sparisjóð Siglufjarðar, sem síðar sameinaðist Sparisjóði Skagafjarðar undir nafni áfrýjanda, allt að fjárhæð 54.000.000 japönsk yen eða jafngildi þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum. Í bréfinu sagði að B-kk-nf, sem veðsali, setti að veði á þriðja veðrétti fasteignina Lambhaga 10, Álftanesi. Auk hans ritaði stefnda undir bréfið sem „samþykkur sem maki og sem þinglýstur eigandi“ fasteignarinnar. Samkvæmt samningi tveimur dögum síðar lánaði sparisjóðurinn eiginmanni stefndu 46.000.000 japönsk yen eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum og ritaði stefnda undir bréfið sem annar tveggja votta að „réttri dagsetningu, undirskrift og fjárræði aðila“. Í 1. grein samningsins sagði að lánið væri laust til útborgunar frá undirritun samningsins og að lántaki skyldi senda lánveitanda beiðni um útborgun, samkvæmt formi er fylgdi í viðauka samningsins, með að minnsta kosti tveggja virkra bankadaga fyrirvara þar sem tiltekinn væri sá reikningur sem leggja skyldi inn á. Í 2. grein samningsins sagði meðal annars að endurgreiða þyrfti lánið að fullu að 12 árum liðnum, en lánið „verður í formi kúluláns, þannig að einungis verða greiddir vextir á tólf mánaða fresti í fyrsta sinn 05.09.2008, en höfuðstólinn skal greiða að fullu þann 05.09.2019.“ Þá var í greininni ákvæði um heimild sparisjóðsins til að gjaldfella lánið á þriggja ára fresti ef forsendur eða tryggingar lánsins röskuðust að mati sjóðsins. Í 4. grein samningsins kom fram að lántaki gæfi út tryggingarbréf að fjárhæð 54.000.000 japönsk yen með þriðja veðrétti í fasteigninni Lambhaga 10, Álftanesi. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram að eiginmaður stefndu hafi einungis greitt tvisvar sinnum vaxtagreiðslur samkvæmt lánssamningnum sem farið hafi í vanskil í september 2010, en áfrýjandi hafi ekki nýtt sér heimildir í lánssamningnum til gjaldfellingar láninu. Er málavöxtum að öðru leyti lýst í héraðsdómi.

II

Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, fyrir hönd aðildarfélaga sinna, Samband íslenskra sparisjóða, fyrir hönd sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra af hálfu stjórnvalda gerðu 1. nóvember 2001 með sér samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Eins og greinir í héraðsdómi var markmið samkomulagsins, sem í gildi var á þeim tíma sem um ræðir, að vernda ábyrgðarmenn í þeim tilvikum er skuldaábyrgð eða veð í eigu annars einstaklings væri sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. Í 1. mgr. 3. greinar samkomulagsins sagði að væri skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu bæri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óskaði sérstaklega eftir því skriflega að svo yrði ekki gert. Þá sagði í 3. mgr. 3. greinar að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. væri fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð næmi meira en 1.000.000 krónum. Þó væri hjónum eða fólki í óvígðri sambúð heimilt að undanskilja fjármálafyrirtæki frá skyldu til greiðslumats, vegna ábyrgðar á skuldum hvors annars. Í 3. mgr. 4. greinar samkomulagsins sagði síðan að tryggt skyldi að ábyrgðarmaður gæti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengist í ábyrgðina, enda lægi fyrir að greiðandi hefði samþykkt það.

Eiginmaður stefndu var ranglega nefndur veðsali í framangreindu tryggingarbréfi þar sem hann var ekki þinglýstur eigandi fasteignarinnar, sem auk þess var eins og greinir í héraðsdómi séreign stefndu samkvæmt óþinglýstum kaupmála þar um. Þá er fram komið að fyrirsvarsmenn áfrýjanda vissu að umrætt lán var vegna áhættufjárfestinga. Eins og greinir í héraðsdómi kannaði forveri áfrýjanda ekki greiðslugetu eiginmanns stefndu sérstaklega áður en umrætt lán var veitt og verður ráðið af gögnum málsins að hann hafi á þeim tíma varla haft tekjur eða átt eignir sem staðið gætu undir greiðslubyrði vegna lánsins. Einnig er óumdeilt að áfrýjandi lét alveg hjá líða að freista þess að hafa samband við stefndu vegna ábyrgðar þeirrar sem hún gekkst undir með veðsetningu á heimili þeirra hjóna, en augljós aðstöðumunur var með aðilum. Að virtum atvikum máls, sem rakin eru í héraðsdómi, verður stefnda ekki talin hafa sýnt tómlæti við gæslu réttar síns þannig að réttarspjöllum varði. Samkvæmt framansögðu verður talið að uppfyllt séu skilyrði til að ógilda samþykki stefndu fyrir framangreindri veðsetningu eftir 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Að framangreindu sérstaklega gættu verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, AFL-sparisjóður, greiði stefndu, H-kvk-þgf J-kvk-þgf, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.