47/2004

Í úrskurði óbyggðanefndar, samkvæmt lögum nr. 58/1998, um Biskupstungnaafrétt og efstu lönd í Biskupstungnahreppi (síðar B) var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendu við eignarland lægju að norðanverðum þinglýstum landamerkjum Tunguheiðar og nokkurra jarða, en allur Biskupstungnaafréttur og landsvæði við Hagafell teldust til þjóðlendna. Málsaðilar báru úrskurð nefndarinnar um mörk þjóðlendu undir dómstóla og var ágreiningur um þann hluta Biskupstungnaafréttar, sem nefndur er afréttur norðan vatna, skilinn frá við meðferð málsins fyrir héraðsdómi og dæmt um hann í þessu máli, en að öðru leyti leyst úr málinu með dómi Hæstaréttar í máli nr. 48/2004. Íslenska ríkið krafðist viðurkenningar á því að afréttur norðan vatna væri þjóðlenda, en féllst á rétt B til hefðbundinna afréttarnota. B taldi sig á hinn bóginn eiga beinan eignarrétt að afréttinum. Þegar litið var til alls þess, sem fram var komið í málinu var fallist á röksemdir óbyggðanefndar fyrir því að ekki hafi verið sannað að afréttur norðan vatna hafi nokkurn tíma verið háður fullkomnum eignarrétti kirkjunnar eða annarra, hvorki fyrir nám, með löggerningum eða með öðrum hætti. Orðalag í máldögum um afréttareign kirkna gæti ekki ráðið úrslitum um að þær hafi átt annað og meira en afréttarnot, auk þess sem staðhættir og einangrun landsvæðisins væru með þeim hætti, að líkur stæðu gegn óskoruðum eignarrétti að landi þar. Var héraðsdómi því hnekkt að þessu leyti og staðfestur úrskurður óbyggðanefndar um að afréttur norðan vatna væri þjóðlenda og afréttur B. Krafa B um að breytt yrði ákvörðun óbyggðanefndar um greiðslu málskostnaðar var vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 26. janúar 2004. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda um að úrskurður óbyggðanefndar 21. mars 2002 verði felldur úr gildi að því leyti að svokallaður afréttur norðan vatna á Biskupstungnaafrétti teljist þjóðlenda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. apríl 2004. Hann krefst þess að dóminum verði hrundið að því er varðar ákvörðun málskostnaðar í úrskurðum óbyggðanefndar 21. mars 2002 í málum nr. 1/2000, 3/2000 og 4/2000 og hann verði þess í stað ákveðinn 8.140.703 krónur, þannig að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 4.236.787 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. nóvember 2002 til greiðsludags. Að öðru leyti er krafist staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem gagnáfrýjandi krefst í héraði og fyrir Hæstarétti.

I.

Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta kvað upp úrskurð 21. mars 2002 í máli nr. 4/2000, sem hún gaf heitið „Biskupstungnaafréttur og efstu lönd í Biskupstungnahreppi, hvort og þá hvaða land teljist til þjóðlendna, hver séu mörk þjóðlendu við eignarland, hvaða hluti þjóðlendu sé nýttur sem afréttur og hver séu eignarréttindi innan þjóðlendu.“ Var þar meðal annars tekin afstaða til þess hvar suðurmörk þjóðlendu lægju, en aðaláfrýjandi hafði krafist þess að þau mörk yrðu innan landamerkja Tunguheiðar og nokkurra jarða, eins og þeim hafði verið lýst í landamerkjabréfum. Varð niðurstaða nefndarinnar sú að þjóðlendumörk lægju að norðanverðum þinglýstum landamerkjum jarðanna og Tunguheiðar, en allur Biskupstungnaafréttur og landsvæði við Hagafell teldust til þjóðlendna. Málsaðilar báru úrskurð nefndarinnar um mörk þjóðlendu undir dómstóla. Lá samkvæmt því fyrir héraðsdómi að taka afstöðu til kröfu aðaláfrýjanda um viðurkenningu á því að land innan þinglýstra landamerkja, sem áður var getið, teldist þjóðlenda og jafnframt allt land á Framafrétti, afrétti norðan vatna og landsvæði við Hagafell. Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi var ágreiningur um þann hluta Biskupstungnaafréttar, sem nefndur er afréttur norðan vatna, skilinn frá og dæmt um hann í sérstöku máli. Er sá þáttur til endurskoðunar fyrir Hæstarétti í þessu máli. Ágreiningur um mörk þjóðlendu á áðurgreindum landsvæðum var að öðru leyti til úrlausnar í hæstaréttarmáli nr. 48/2004, en dómur í því hefur verið kveðinn upp fyrr í dag.

Biskupstungnahreppur var einn aðilanna að málinu fyrir óbyggðanefnd. Eftir að meðferð málsins lauk fyrir nefndinni sameinuðust Biskupstungnahreppur, Laugardalshreppur og Þingvallahreppur í eitt sveitarfélag undir nafni gagnáfrýjanda. Hefur hann því komið fram sem aðili að máli þessu í stað Biskupstungnahrepps.

S-kvk-nf E-kvk-nf var einnig aðili að málinu fyrir óbyggðanefnd. Auk gagnáfrýjanda bar hún undir héraðsdóm kröfur, sem vörðuðu afrétt norðan vatna, en þeim var vísað frá dómi. Sú niðurstaða var ekki kærð til Hæstaréttar í samræmi við ákvæði XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Á sama veg fór um þá kröfu gagnáfrýjanda að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur hans að afrétti norðan vatna. Koma þessar kröfur því ekki frekar til álita í málinu.

II.

Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að afréttur norðan vatna liggi svo til á miðju hálendi Íslands, talsvert frá núverandi byggðarmörkum. Nánar tilgreint er um að ræða svæði, sem afmarkast að sunnan af Hvítá og Hvítárvatni, að vestan af Langjökli, að norðan af Auðkúluheiði, en að austan af Hofsjökli að Jökulkvísl. Fylgja afréttarmörkin henni síðan að Hvítá. Við úrlausn málsins lagði óbyggðanefnd til grundvallar að norðurmörkin væru þau sömu og ákveðin voru með dómsátt 9. september 1983 í máli milli Biskupstungnahrepps og nokkurra hreppa í Austur-Húnavatnssýslu um afréttarmörk, þar sem í meginatriðum var fylgt vatnaskilum á Kili. Þá var í dómi Hæstaréttar í dómasafni 1997, bls. 1162, dæmt um ágreining vegna eignarréttar að Auðkúluheiði, þar sem suðurmörk heiðarinnar voru afmörkuð á sama hátt og í dómsáttinni 1983. Enginn ágreiningur er um mörk afréttar norðan vatna, eins og þau voru nánar ákveðin í úrskurði óbyggðanefndar.

Í héraðsdómi eru raktar heimildir, sem varða afrétt norðan vatna og geta skipt máli við úrlausn ágreinings aðilanna. Er meðal annars greint frá máldögum allt frá 14. öld og tekið upp orðrétt það, sem þar segir um rétt kirkna yfir afréttinum. Hið sama á við um jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef 1709, þar sem afréttarins var getið. Þá er í héraðsdómi gerð grein fyrir leigusamningi frá 1848 milli Biskupstungnahrepps og kirknanna í Bræðratungu, Haukadal og Skálholti og á Torfastöðum, þar sem hreppurinn tók á leigu ákveðin afnot á afréttinum. Gerðu þeir sömu annan samning 25. apríl 1851, þar sem kirkjurnar afsöluðu hreppnum réttindum sínum yfir afréttinum. Var afsalinu þinglýst 30. maí 1851. Eru úrskurður konungs um heimild til sölunnar og afsal kirknanna fyrir afréttinum tekin upp orðrétt í héraðsdómi. Loks er í dóminum gerð grein fyrir því, sem fram er komið um nýtingu afréttarins og meðferð ýmissa réttinda þar á síðari tímum. Vísast um gagnaöflun aðilanna og óbyggðanefndar að öðru leyti til hins áfrýjaða dóms.

Aðaláfrýjandi krefst viðurkenningar á því að afréttur norðan vatna sé þjóðlenda, en fellst á rétt gagnáfrýjanda til hefðbundinna afréttarnota. Reisir hann kröfu sína á því að heimildir bendi til að landið hafi ekki verið eignarland og sé réttindum kirkna þar ekki lýst sem ákveðnu landsvæði, heldur afréttarítaki. Afsal kirknanna fjögurra og áðurnefndur úrskurður konungs bendi jafnframt til þess að um sölu afréttar hafi verið að ræða en ekki eignarlands. Þá séu engar heimildir til um að þetta land hafi verið numið í öndverðu. Hafi það hins vegar verið gert vísar aðaláfrýjandi til þess að litið sé svo á að land, sem hafi verið numið en eignarréttur að því síðar fallið niður, hafi orðið almenningur. Minjar um forna byggð, sem fundist hafi á svæðinu, verði þá skýrðar með því að öllum hafi verið heimilt að byggja sel í almenningum en ekki í afréttum. Telur aðaláfrýjandi afar ólíklegt að nokkurn tíma hafi verið stofnað til beins eignarréttar að landsvæðinu eða að hann hafi haldist við. Bendir hann sérstaklega á að Hæstiréttur hafi í fyrri dómum gert ríkar kröfur um sönnun til þess, sem haldi fram beinum eignarrétti sínum að landi fjarri byggð. Afréttur norðan vatna sé á miðju hálendi Íslands og hafi afmörkun hans verið óljós allt til 1983. Þannig hafi merkjum í landamerkjabréfi fyrir Auðkúluheiði 4. september 1886 verið lýst á þann veg að hún næði allt suður að Hvítárvatni. Telur aðaláfrýjandi jafnframt að þjóðlendur liggi að afréttinum bæði að norðan og sunnan. Loks mótmælir hann því að skilyrði séu uppfyllt til þess að gagnáfrýjandi geti hafa unnið eignarhefð á landinu. Málsástæðum aðaláfrýjanda er að öðru leyti nánar lýst í héraðsdómi.

Gagnáfrýjandi telur sig eiga beinan eignarrétt að afrétti norðan vatna. Reisir hann það fyrst og fremst á þinglýstu afsali frá 1851, sem áður var getið um, en í þeim kaupum hafi Biskupstungnahreppur eignast afréttinn. Áður hafi salan verið heimiluð með konungsúrskurði. Kirkjurnar, sem seldu afréttinn, hafi verið eigendur hans samkvæmt máldögum, sem vísað hafi verið til. Þá telur gagnáfrýjandi fram komið að byggð hafi verið á að minnsta kosti tveimur stöðum norðan Hvítár, en ólíklegt sé að búið hafi verið á svæðinu eftir árið 1104 vegna landskemmda af völdum Heklugoss. Sé sennilegt að kirkjurnar hafi eignast jarðir þar um líkt leyti. Megi ætla að þær hafi eignast landið sem bújarðir, þótt það hafi síðar verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Verði að hafna sem ósannaðri þeirri meginforsendu óbyggðanefndar fyrir niðurstöðu sinni að svæðið hafi ekki verið numið í öndverðu. Nýting landsins á síðari tímum og stjórnun Biskupstungnahrepps á því, sem enginn hafi gert athugasemd við, renni einnig stoðum undir það að um beinan eignarrétt sé að ræða. Hafi gagnáfrýjandi hvað sem öðru líði unnið eignarhefð á landinu með umráðum sínum og nýtingu. Eru sjónarmið hans, sem að þessu lúta, nánar rakin í héraðsdómi. Telur gagnáfrýjandi eignarrétt sinn varinn af 72. gr. stjórnarskrárinnar auk þess sem hann vísar til laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu og 1. gr. 1. viðauka við sáttmálann. Hafi gagnáfrýjandi fengið eignarheimild fyrir landinu, sem þinglýst hafi verið fyrir meira en 150 árum án athugasemda. Hafi hann þannig haft réttmætar væntingar um eignarrétt sinn. Þá heldur gagnáfrýjandi því fram að með lögum nr. 58/1998 hafi ekki verið uppfylltar kröfur um réttláta málsmeðferð, en með því hafi verið brotið gegn 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá hafi óbyggðanefnd við meðferð málsins brotið meðalhófsreglu, jafnræðisreglu og rannsóknarreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993 með þeim hætti, sem nánar er gerð grein fyrir í héraðsdómi.

III.

Í hæstaréttarmáli nr. 48/2004, sem vikið var að í I. kafla að framan, var af hálfu gagnáfrýjanda haldið fram sams konar málsástæðum og í máli þessu um annmarka á lögum nr. 58/1998 varðandi skipun óbyggðanefndar og galla á málsmeðferð hennar. Forsendur í VI. kafla dóms í fyrrnefnda málinu eiga við með sama hætti um þann þátt í þessu máli. Samkvæmt því, sem greinir í honum, og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hafnað málsástæðum gagnáfrýjanda, sem lúta að því að ómerkja beri úrskurð óbyggðanefndar vegna annmarka á lögum nr. 58/1998 og galla á meðferð málsins fyrir henni.

Í II. kafla áðurnefnds dóms Hæstaréttar er gerð grein fyrir setningu laga nr. 58/1998 og raktar skýringar í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til þeirra laga um tilefni lagasetningarinnar, tilganginn með henni og hvernig öllu landi var með lögunum skipt í eignarland og þjóðlendur. Á sú umfjöllun jafnt við í því máli, sem hér er til úrlausnar. Þá er í IV. og V. kafla dómsins lýst sjónarmiðum aðila að því máli, bæði almennt og sérstaklega um þær jarðir og önnur svæði, sem þar voru til úrlausnar. Eiga almenn sjónarmið, sem þar eru rakin, um flest einnig við í þessu máli, sem og almenn umfjöllun um sönnun og sönnunarbyrði, sem lögð er til grundvallar niðurstöðu í VII. kafla dómsins.

Fram er komið að ekki var gert landamerkjabréf fyrir afrétt norðan vatna eftir setningu landamerkjalaga nr. 5/1882. Einhliða yfirlýsing oddvita Biskupstungnahrepps 15. apríl 1979 er fyrsta heildstæða lýsingin á merkjum afréttarins, en ekki verður séð að hún hafi fengið þá meðferð, sem áðurnefnd lög eða lög nr. 41/1919 um landamerki o.fl. mæla fyrir um varðandi landamerkjabréf. Eins og áður var getið er þó ekki ágreiningur um mörk afréttarins eftir gerð dómsáttar á árinu 1983.

Í úrskurði óbyggðanefndar var lagt til grundvallar að þótt landnámsmörk í Biskupstungum verði ekki dregin með vissu megi engu að síður slá því föstu að landnám hafi í öndverðu ekki náð norður fyrir Hvítárvatn. Sé óljóst hvernig kirkjurnar í Bræðratungu, Haukadal og Skálholti og á Torfastöðum kunni að hafa eignast afrétt norðan vatna. Fyrirliggjandi gögn bendi ekki til annars en að landsnot þar hafi verið takmörkuð við hefðbundin afréttarnot. Tilgreining afréttarins í máldaga Torfastaða 1331, Vilkinsmáldaga 1397 og Gíslamáldögum 1570 og síðar verði ekki talin nægur grundvöllur fyrir beinum eignarrétti kirknanna að umræddu landsvæði. Þá sagði í úrskurði óbyggðanefndar að efni afsals kirknanna 1851 auk aðdraganda þeirra viðskipta bendi að flestu leyti til hins sama. Var um það sérstaklega vísað til orðalags í úrskurði konungs um heimild til sölunnar. Taldi nefndin það ekki breyta mati á inntaki eignarréttar þótt fyrirsvarsmenn kirknanna kunni að hafa verið í þeirri trú að þær ættu meiri rétt, svo sem kunni að hafi falist í orðum afsalsins um að kirkjurnar framselji meðal annars óðals- og innlausnarrétt. Bendi öll fyrirliggjandi gögn til þess að afréttur norðan vatna hafi aldrei verið undirorpinn fullkomnum eignarrétti, hvorki kirkjunnar né annarra. Við mat á því hvað fólst í afsalinu verði að líta til meginreglna eignaréttar, en samkvæmt þeim gat ekki falist í afsalinu víðtækari eignarréttur Biskupstungnahreppi til handa en sannanlega var á hendi kirknanna. Loks hafi norðurmörk afréttarins verið óljós á þessum tíma og lengi eftir það.

Þegar litið er til alls þess, sem fram er komið í málinu, verður að fallast á röksemdir óbyggðanefndar fyrir því að ekki hafi verið sannað að afréttur norðan vatna hafi nokkurn tíma verið háður fullkomnum eignarrétti kirkjunnar eða annarra, hvorki fyrir nám, með löggerningum eða með öðrum hætti. Orðalag í máldögum um afréttareign kirkna getur ekki ráðið úrslitum um að þær hafi átt annað og meira en afréttarnot. Þá eru staðhættir og einangrun landsvæðisins vegna vatnsfalla og fjarlægðar frá byggð með þeim hætti að líkur standa gegn óskoruðum eignarrétti að landi þar. Verður jafnframt fallist á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að í afsali kirknanna til Biskupstungnahrepps hafi ekki falist frekari yfirfærsla eignarráða en heyrðu kirkjunum til. Þá hefur gagnáfrýjandi ekki heldur fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á afrétti norðan vatna hafi verið fullnægt, en þau hefðbundnu afréttarnot, sem jarðeigendur í Biskupstungum hafa sameiginlega haft af landinu undir stjórn sveitarfélagsins, geta ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir því. Önnur takmörkuð nýting gagnáfrýjanda á landinu, sem fyrst kom til á síðustu öld, leiðir ekki til annarrar niðurstöðu. Brestur þannig sönnun fyrir því að afrétturinn sé eignarland gagnáfrýjanda. Verður niðurstaða málsins sú að tekin verður til greina krafa aðaláfrýjanda og staðfestur úrskurður óbyggðanefndar um að afréttur norðan vatna sé þjóðlenda og afréttur gagnáfrýjanda.

IV.

Í úrskurði í máli nr. 4/2000 ákvað óbyggðanefnd að kostnaður málsaðila, annarra en íslenska ríkisins, skyldi greiðast með tiltekinni fjárhæð úr ríkissjóði. Var Biskupstungnahreppur meðal aðilanna að því máli. Ákvað nefndin á sama hátt kostnað í máli nr. 1/2000, þar sem Þingvallahreppur var meðal málsaðila, og í máli nr. 2/2000, en Laugardalshreppur átti ásamt öðrum aðild að því. Krefst gagnáfrýjandi þess að málskostnaðarákvörðun nefndarinnar í öllum þessum málum verði endurskoðuð, en sveitarfélögin, sem eigi í hlut, hafi nú verið sameinuð undir nafni gagnáfrýjanda. Byggir hann á því að samkvæmt 17. gr. laga nr. 58/1998 eigi hann að vera skaðlaus af málarekstri sínum fyrir óbyggðanefnd. Hafi honum verið nauðsynlegt að ráða lögmann til að gæta réttar síns, enda málin flókin og varði mikla hagsmuni. Í hverju máli hafi sveitarfélögin ásamt fleiri landeigendum ráðið einn lögmann til starfans. Hafi mikil vinna fylgt hagsmunagæslu fyrir nefndinni, auk þess sem mikill útlagður kostnaður hafi hlotist af henni. Allur kostnaður gagnáfrýjanda hafi átt að fást greiddur úr ríkissjóði samkvæmt 17. gr. laga nr. 58/1998. Úrskurðir nefndarinnar hafi hins vegar orðið á þann veg að verulega vanti á að gagnáfrýjandi sé skaðlaus af málarekstri fyrir henni. Krefst hann greiðslu þeirrar fjárhæðar, sem á skorti, en hún er nánar skýrð í héraðsdómi.

Aðaláfrýjandi krefst sýknu í þessum þætti málsins. Telur hann að ekki verði annað ráðið af úrskurðum óbyggðanefndar en að málskostnaðarákvarðanir hennar hafi verið málefnalegar og tillit tekið til nauðsynlegs kostnaðar aðilanna. Séu ákvarðanirnar reistar á þekkingu á rekstri hvers máls og þeim tíma, sem nefndin áætli að lögmaður hafi lagt í þau. Liggi ekki annað fyrir en að nefndin hafi kveðið á um sanngjarnt og eðlilegt endurgjald.

Við úrlausn málsins verður litið til þess að óbyggðanefnd ákvað kostnað aðilanna í einu lagi, en ekki handa hverjum um sig. Áðurnefnd sveitarfélög voru ásamt öðrum aðilar að þessum málum. Gagnáfrýjandi er þannig ekki eini eigandi kröfu, sem reist er á því að kostnaður málsaðila hafi ekki verið bættur að fullu. Er ekkert fram komið um að aðrir aðilar hafi framselt kröfu að sínu leyti þannig að gagnáfrýjandi sé bær um að krefjast þess að hún verði dæmd honum einum að fullu. Liggur heldur ekki fyrir hver hlutur gagnáfrýjanda í slíkri kröfu kann að vera vegna hvers máls fyrir óbyggðanefnd. Er krafan samkvæmt þessu svo vanreifuð að ekki verður komist hjá því að vísa henni sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Bláskógabyggðar, um að úrskurður óbyggðanefndar 21. mars 2002 í máli nr. 4/2000 verði felldur úr gildi að því leyti að afréttur norðan vatna á Biskupstungnaafrétti teljist þjóðlenda.

Kröfu gagnáfrýjanda um að breytt verði ákvörðunum óbyggðanefndar um greiðslu málskostnaðar í málum nr. 1/2000, 3/2000 og 4/2000 er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.