109/2013

Ó krafði íslenska ríkið um skaðabætur vegna gæsluvarðhalds að ósekju, en Ó var sýknaður af ákæru um stórfellda líkamsárás með dómi Hæstaréttar 29. september 2011 í máli nr. 435/2007. Í málinu lá fyrir að Ó hafði játað á sig verknaðinn í upphafi rannsóknar lögreglu en síðar dregið hana til baka. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eins og játning Ó hjá lögreglu lá fyrir og í ljósi annarra rannsóknargagna, hefði hún ekki verið því marki brennd að rétt hefði verið að hafa hana að engu. Hefði Ó því sjálfur stuðlað að gæsluvarðhaldinu sem honum var gert að sæta með svo veigamiklum hætti að honum yrði ekki dæmdar bætur fyrir að hafa í öndverðu setið í gæsluvarðhaldi. Hins vegar voru honum dæmdar bætur að fjárhæð 300.000 kr. af þeim sökum að dómur hefði ekki verið lagður á málið tímanlega eftir áfrýjun þess, en á því bar hann ekki ábyrgð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. febrúar 2013. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 40.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 16. nóvember 2011 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 4. mars 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður látinn niður falla.

I

Hinn 11. október 2010 barst lögreglu tilkynning um líkamsárás í Laugardal í Reykjavík skammt frá Suðurlandsbraut. Brotaþoli var stúlka 15 ára að aldri, en hún hafði fengið stóran skurð á höfuðið sem blæddi mikið úr. Lýsti stúlkan atvikum þannig að skyndilega hefði komið maður aftan að henni og barið hana með grjóti í höfuðið. Við það hefði hún vankast og fallið til jarðar en þá hefði árásarmaðurinn stokkið á hana og tekið kverkartaki og hert að. Stúlkan kvaðst ekki hafa þekkt manninn og gat gefið mjög takmarkaða lýsingu á honum. Lögregla hóf þegar leit að árásarmanninum en hún bar ekki árangur.

Rannsókn lögreglu fór ekki að miða áfram fyrr en A [...] og kærasti hennar gáfu skýrslu hjá lögreglu 9. nóvember 2010. Kom fram hjá þeim að í samtölum þeirra við aðaláfrýjanda hefði hann greint frá því að hann hefði ráðist á stúlkuna í umrætt sinn í Laugardal. Næsta dag var gerð húsleit á heimili [...] þar sem hann bjó og var meðal annars lagt hald á buxur með blóðbletti og skó sem taldir voru líkjast skóm árásarmannsins eftir frásögn stúlkunnar. Hinn 11. nóvember 2010 var aðaláfrýjandi handtekinn og við yfirheyrslu þann dag neitaði hann sök. Eftir að hafa dvalið um stund í fangaklefa gaf hann aftur skýrslu síðar um daginn og játaði þá að hafa ráðist á stúlku í Laugardal. Næsta dag var aðaláfrýjandi færður fyrir dómara vegna kröfu um að honum yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi en þá dró aðaláfrýjandi játningu sína til baka.

Aðaláfrýjanda var með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2010 gert að sæta gæsluvarðhaldi til 10. desember það ár. Þeim úrskurði var skotið til Hæstaréttar og var hann staðfestur með dómi 15. nóvember 2010 í máli nr. 636/2010. Í dómi réttarins sagði að nægjanlega sterkur grunur væri fyrir hendi um að aðaláfrýjandi hefði framið brotið að virtri játningu hans, skýrslugjöf brotaþola og vitna um frásögn aðaláfrýjanda af því atviki sem væri til rannsóknar, sem og rannsóknargögnum öðrum. A-kk-þgf var síðan áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 4. júlí 2011 eða samtals í 234 daga.

Hinn 24. janúar 2011 gaf ríkissaksóknari út ákæru á hendur aðaláfrýjanda þar sem honum var gefið að sök að hafa í umrætt sinn á göngustíg í Laugardal í Reykjavík ráðist með ofbeldi að brotaþola og slegið hana ítrekað með hörðu áhaldi í höfuðið og tekið hana hálstaki og þrengt að þar til hún missti meðvitund. Var þetta talið varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2011 var aðaláfrýjandi sakfelldur fyrir brotið og dæmdur í 3 ára fangelsi. Dómurinn var fjölskipaður héraðsdómurum og stóðu tveir dómarar að þessari niðurstöðu. Einn dómari vildi hins vegar sýkna aðaláfrýjanda. Dóminum var áfrýjað til Hæstaréttar og með dómi 29. september 2011 í máli nr. 280/2011 var aðaláfrýjandi sýknaður af kröfum ákæruvaldsins þar sem ekki var talið að færðar hefðu verið viðhlítandi sönnur á, svo hafið væri yfir skynsamlegan vafa, að aðaláfrýjandi hefði framið brotið.

Svo sem áður greinir hlaut aðaláfrýjandi dóm í héraði 16. mars 2011. Daginn eftir lýsti hann yfir áfrýjun á dóminum og var áfrýjunarstefna gefin út 28. sama mánaðar. Hinn 23. maí 2011 bárust Hæstarétti málsgögn vegna áfrýjunar málsins. Í kjölfarið var veittur frestur til að skila greinargerðum, en verjandi fékk frest til 8. júní 2011, sækjandi til 15. sama mánaðar og foreldri brotaþola til 22. þess mánaðar. Sækjandi fékk síðar viðbótarfrest og barst réttinum greinargerð ákæruvaldsins 28. júní 2011. Þann dag var málið tilbúið til flutnings fyrir réttinum.

Með úrskurði héraðsdóms 29. júní 2011 var aðaláfrýjanda gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur Hæstaréttar gengi í máli hans, þó ekki lengur en til 12. september sama ár. Þessum úrskurði var skotið til réttarins og með dómi 4. júlí það ár í máli nr. 409/2011 var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi. Í þeim dómi réttarins var tekið fram að gæsluvarðhald á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála væri bundið því skilyrði að mál væri rekið með fullnægjandi hraða, þar með talið við áfrýjun, sbr. 2. mgr. 97. gr. sömu laga.

II

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 á maður sem borinn er sökum í sakamáli rétt til bóta ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. sömu greinar segir að dæma skuli bætur vegna þvingunarráðstafanna, þar með talið gæsluvarðhalds, ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Af þessu leiðir að bætur vegna sakamáls verða ákveðnar á hlutlægum grundvelli og skiptir þá ekki máli þótt fullt tilefni hafi verið til ráðstafana gagnvart sakborningi eins og málið horfði við lögreglu þegar gripið var til aðgerða. Þó getur sakborningur vegna eign sakar fyrirgert bótarétti sínum eða þurft að sæta því að bætur verði lækkaðar.

Eins og áður er rakið játaði aðaláfrýjandi í skýrslutöku hjá lögreglu 11. nóvember 2010 að hafa ráðist á stúlku í Laugardal. Svo sem rakið er í fyrrgreindum dómi réttarins í máli nr. 280/2011 kom sú skýrsla að nokkru leyti heim og saman við framburð brotaþola. Þannig kvaðst hann hafa stokkið á hana og gefið henni nokkur högg, auk þess sem árásin hefði staðið stutt yfir. Jafnframt kom fram hjá honum að hann hefði tekið brotaþola hálstaki. Þá er þess að gæta að A og kærasti hennar höfðu í skýrslutöku hjá lögreglu sagt að aðaláfrýjandi hefði greint þeim frá því að hann hefði ráðist á stúlkuna í umrætt sinn. Að öllu þessu virtu verður ekki talið að játning aðaláfrýjanda hjá lögreglu, eins og hún lá fyrir og í ljósi annarra rannsóknargagna, hafi verið því marki brennd að rétt hefði verið að hafa hana að engu. Aðaláfrýjandi stuðlaði því sjálfur að gæsluvarðhaldinu sem honum var gert að sæta með svo veigamiklum hætti að honum verða ekki dæmdar bætur fyrir að hafa í öndverðu setið í gæsluvarðhaldi.

Svo sem áður er rakið lýsti aðaláfrýjandi yfir áfrýjun 17. mars 2011 á dómi þeim sem hann hlaut 16. sama mánaðar. Í ljósi þess að aðaláfrýjandi sat í gæsluvarðhaldi bar eftir föngum að hraða meðferð málsins. Af þeim sökum var dómur ekki lagður á málið tímanlega, en hann hefði að réttu lagi átt að geta fallið í lok júní 2011. Aðaláfrýjandi sat því nokkru lengur í gæsluvarðhaldi en efni voru til, en hann var látinn laus 4. júlí sama ár, eins og áður er komið fram. Á því bar hann enga ábyrgð og á hann því rétt til bóta vegna þeirrar skerðingar á frelsi sem af því leiddi. Í ljósi allra atvika og þegar tillit hefur verið tekið til þess að aðaláfrýjandi var sjálfur valdur af því að hann sat lengst af í gæsluvarðhaldi þykja bætur til hans hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Af þeirri fjárhæð ber gagnáfrýjanda að greiða dráttarvexti eins og í dómsorði greinir, en upphafsdagur þeirra er miðaður við það tímamark þegar mánuður var liðinn frá því aðaláfrýjandi krafðist skaðabóta með bréfi 16. október 2011.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest en áfrýjun málsins tók ekki til gjafsóknarkostnaðar. Kemst því ekki að krafa um endurskoðun dómsins að því leyti, en hún var fyrst höfð uppi við munnlegan flutning málsins. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, Ó-kk-þgf F-kk-þgf V-kk-þgf, 300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. nóvember 2011 til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.