10/2019

Ó sf. sem verktaki og V hf. sem verkkaupi gerðu verksamning um gerð Vaðlaheiðarganga ásamt tilheyrandi vegskálum og vegagerð. Að kröfu V hf. lækkaði Ó sf. reikninga sína um 1,2% á tilteknu tímabili vegna lækkunar á virðisaukaskattshlutfalli úr 25,5% í 24%. Deila aðila snérist um hvort og þá að hve miklu leyti lækkun virðisaukaskatts ætti að leiða til lækkunar á umsömdum einingarverðum verksamnings þeirra sem hefðu verið ákvörðuð að meðtöldum virðisaukaskatti og verðbætt með vísitölu byggingarkostnaðar. Vísaði Ó sf. til þess að samkvæmt útboðslýsingu hefðu einingarverð verið bindandi heildarverð og V hf. því ekki verið heimilt að breyta endurgjaldi fyrir verkið sér í hag. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ljóst væri að heildarverð samningsins gæti breyst ef tilteknar forsendur breyttust þrátt fyrir fyrrnefnt orðalag í útboðslýsingu verksins. Þá var vísað til þess að grein 31.12 í ÍST 30 kvæði skýrt á um að báðir samningsaðilar gætu krafist breytinga á samningsfjárhæð í kjölfar breytinga á lögum og/eða stjórnvaldsfyrirmælum. Var talið að fyrrnefnd grein tæki jafnt til hækkunar og lækkunar á kostnaði verktaka við verk. Vísað var til þess að lækkun virðisaukaskatts hafi getað haft áhrif á kostnað við verkið samkvæmt grein staðalsins þó þannig að einungis skyldi líta til þess hvaða áhrif lækkunin hefði á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegluðu ekki eins og segði í lokaorðum greinarinnar. Var talið að heildaráhrif skattbreytinganna til hags fyrir Ó sf. hefði numið 13.989.939 krónum og var sú fjárhæð dregin frá dómkröfu Ó sf. Var því krafa Ó sf. tekin til greina að hluta. Þá var vaxtakröfu Ó sf. vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. janúar 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 52.533.838 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 31. janúar 2015 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði dómi Landsréttar fyrir sitt leyti 12. apríl 2019. Hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað á öllum dómstigum.

I

Í ágúst 2011 óskaði Vegagerðin fyrir hönd gagnáfrýjanda eftir tilboðum í gerð Vaðlaheiðarganga, jarðganga milli Eyjafjarðar og Fnjóskadals, ásamt tilheyrandi vegskálum og vegagerð.

Í grein 1.6.1 í útboðslýsingu um gerð tilboðs sagði: „Öll einingarverð í tilboði skulu vera heildarverð í íslenskum krónum með virðisaukaskatti og eru þau bindandi fyrir tilboðið. Bjóðandi skal í tilboði sínu skrá einingarverð sitt við hvern einasta greiðslulið í tilboðsskránni. Komi fram ósamræmi milli einingarverðs og samsvarandi heildarverðs í tilboðsskrá skal einingarverðið ráða og vera bindandi. Í einingarverðum í tilboðsskrá skal koma fram allur kostnaður við viðkomandi verklið, þ.m.t. allur rekstrarkostnaður vegna aðstöðu og mannahalds. Samanlagt verð úr tilboðsskrá flytjist á safnblöð og síðan á tilboðsblað og myndi heildarverð fyrir verkið.“

Þá sagði meðal annars í grein 3.2 í útboðslýsingunni er bar heitið verðlagsákvæði: „1. Byggingarvísitala, reiknuð af Hagstofu Íslands er 110,8 stig fyrir ágúst 2011 og skulu einingarverð í tilboði miðast við þá vísitölu. Reikningar verða verðbættir miðað við byggingarvísitölu sem gildir í upphafi þess tímabils sem innheimt er fyrir ... Miða skal við að vísitala haldist óbreytt milli gildistökudaga, sem er fyrsti dagur hvers mánaðar.“ Í greininni voru sérstök ákvæði um að verð á asfalti verðbættist miðað við „breytingar á verði asfalts frá birgðatönkum Vegagerðarinnar“ með nánar tilteknum fyrirmælum.

Í grein 1.5 útboðslýsingarinnar var svo tiltekið að auk útboðsgagna giltu um útboðið tilgreind rit sem yrðu hluti af verksamningi. Þar á meðal var ÍST 30:2003 Almennir útboðs- og samningsskilmálar um verkframkvæmdir 5. útgáfa 2003-07-15 en í grein 31.12 í staðlinum segir „Báðir aðilar geta krafist breytinga á samningsfjárhæð ef fram koma á samningstímabilinu breytingar á lögum og/eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum er hafa áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki.“

Aðaláfrýjandi gerði tilboð í verkið og á grundvelli þess gerðu hann og gagnáfrýjandi verksamning 1. febrúar 2013 að heildarfjárhæð 8.853.134.474 krónur.

II

1

Með lögum nr. 124/2014 um breytingu á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, brottfall laga nr. 97/1987 um vörugjald, breytingu á lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt og breytingu á fleiri lögum (kerfisbreyting á virðisaukaskatti, brottfall laga og hækkun barnabóta) var skatthlutfall virðisaukaskatts samkvæmt 1. mgr. 14. gr. laga nr. 50/1988 lækkað úr 25,5% í 24%. Með lögunum voru ýmsar aðrar breytingar gerðar og meðal annars afnumin vörugjöld á stærri raftækjum og nánar tilteknum byggingarvörum. Þá rann út heimild sem sett hafði verið til bráðabirgða í ákvæði XV. laga nr. 50/1988 og fól í sér þá tímabundnu breytingu á 2. mgr. 42. gr. þeirra laga að í stað þess að endurgreidd yrðu 60% af virðisaukaskatti af vinnu, sem leyst væri af hendi á byggingarstað við byggingu íbúðarhúsnæðis, endurbætur á því eða viðhaldi, skyldi skatturinn endurgreiddur að fullu. Tóku breytingarnar gildi 1. janúar 2015. Framangreind þrjú atriði höfðu áhrif á útreikning byggingarvísitölunnar, sem var eins og fyrr greinir tengd einingarverðum verksamnings aðila.

2

Með tölvubréfi 13. febrúar 2015 óskaði gagnáfrýjandi eftir því við aðaláfrýjanda að „útfærsla á VSK breytingunni um áramót verði með öðrum hætti en Vegagerðin hefur gefið út.“ Fór gagnáfrýjandi fram á „að reiknaður verði sérstaklega munurinn sem nemur VSK breytingunni og hann dreginn frá á hverjum reikningi...“. Í kjölfar frekari bréfaskipta málsaðila varð niðurstaðan sú að aðaláfrýjandi gaf á ný út reikning fyrir verkframvindu janúarmánaðar 2015 með leiðréttingu á einingarverðum miðað við lægri virðisaukaskattsprósentu. Var í reikningnum gerður fyrirvari um að heildarfjárhæð hans væri lægri en aðaláfrýjandi taldi sig eiga rétt til. Þá sagði: „Ólögmæt krafa verkkaupa vegna lækkunar virðisaukaskatts 1. janúar 2015 hefur leitt til samsvarandi lækkunar á einingarverðum þótt útboðsskilmálar og verksamningur tilgreini eingöngu heildarfjárhæð sem innihaldi virðisaukaskatt. Þá hefur verkkaupi ekki tekið tillit til breytinga á vísitölu sem leiðir af lækkun virðisaukaskatts. Áskilinn er réttur til viðbótargreiðslu ásamt dráttarvöxtum og kostnaði sem hlýst af kröfugerð.“ Munu aðrir útgefnir reikningar aðaláfrýjanda sem um ræðir í málinu einnig hafa verið bundnir sama fyrirvara.

Eftir frekari samskipti aðila til lausnar deilu þeirra höfðaði aðaláfrýjandi mál þetta 5. desember 2016 með dómkröfu sömu fjárhæðar og hér fyrir dómi, en sú fjárhæð svarar til 1,2% af samningsfjárhæð verksins frá 1. janúar 2015 til 5. desember 2016.

Eins og nánar er rakið í héraðsdómi byggir aðalafrýjandi helst á því að samið hafi verið um fast verð fyrir verkið er innifalið hafi virðisaukaskatt, sbr. grein 1.6.1 í útboðslýsingu gagnáfrýjanda. Samningsskilmálar hefðu ekki gert ráð fyrir lækkun á heildarverði samnings þótt virðisaukaskattshlutfall hafi lækkað á samningstímanum. Grein 31.12 í ÍST 30 gæti heldur ekki leitt til þeirrar lækkunar á samningsfjárhæð sem gagnáfrýjandi miðar við þar sem hún tæki eingöngu til breytinga á kostnaði við verkið, en lækkun virðisaukaskatts félli ekki undir það hugtak. Jafnvel þótt svo yrði talið mætti samkvæmt lokaorðum ákvæðisins eingöngu breyta fjárhæð verklauna að því marki sem „reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki.“ Vísar aðaláfrýjandi einnig til þess að umrædd lagabreyting hefði sannarlega haft áhrif til lækkunar á byggingarvísitölu og þar með endurgjaldi hans fyrir verkið. Gagnáfrýjandi reisir kröfu sína á hinn bóginn á því að grein 31.12 í ÍST 30 eigi samkvæmt orðum sínum við um einingarverð samningsins og beri því að taka tillit til framangreindra breytinga á skattalögum sem leiddu til lækkunar kostnaðar aðaláfrýjanda vegna verksins og að heildaráhrif skattbreytinganna hafi leitt til hækkunar á byggingarvísitölu.

3

Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi aflaði aðaláfrýjandi matsgerðar dómkvadds manns 10. júlí 2017 um hver áhrif laga nr. 124/2014 og niðurfellingar XV. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 50/1988 hefðu haft á vísitölu byggingarkostnaðar sundurliðað eftir mánuðum frá 1. janúar 2015 til júlí 2017. Þá var óskað svars við því hvaða breyting hefði orðið á fjárhæð hvers og eins reiknings aðaláfrýjanda vegna verkframkvæmdanna sama tímabil ef framangreindar skattbreytingar hefðu ekki komið til og að lokum hvaða áhrif þessar skattbreytingar hefðu haft á kostnað aðaláfrýjanda við kaup á byggingaraðföngum.

Í niðurstöðu matsgerðar var tekið fram að ákveðin óvissa ríkti um matið en ætla mætti að vísitala byggingarkostnaðar á tímabilinu febrúar 2015 til júlí 2017 hefði verið 1,5% til 2,1% lægri ef ekki hefði komið til skattbreytinganna og hefðu reikningar aðaláfrýjanda lækkað um 24.368.483 krónur fyrir virðisaukaskatt. Varðandi áhrif skattbreytinga á kostnað við kaup á byggingaraðföngum var tekið fram að aðilar hefðu á matsfundi sammælst um að þau yrðu ekki metin í krónutölu þar sem það myndi kalla á sundurliðaðar upplýsingar vegna aðkeyptrar vöru og þjónustu aðaláfrýjanda. Var svarið því veitt með almennum hætti þannig að áhrif lækkunar á virðisaukaskatti hafi ekki haft áhrif á afkomu aðaláfrýjanda þegar tekið væri tillit til frádráttar virðisaukaskatts sem aðaláfrýjandi lagði á útgefna reikninga. Breytingar á vörugjöldum hefðu haft áhrif til lækkunar kostnaðar á aðföngum aðaláfrýjanda sem báru slík gjöld fyrir breytingarnar. Þau aðföng, sem hafi verið verðtryggð með vísitölu, hafi sætt sambærilegum áhrifum og greindi við spurningu um áhrif laganna á vísitöluna, en ekki liggi fyrir hvort og þá hve mikið af aðföngum vegna verksins hafi borið fyrrnefnd vörugjöld eða verið verðtryggð með þeim hætti. Þá hefði lækkun á endurgreiðslu vegna vinnu á byggingarstað íbúðarhúsnæðis engin áhrif haft á kostnað aðaláfrýjanda.

Með dómi héraðsdóms 18. desember 2017 var að meginstefnu fallist á kröfu aðaláfrýjanda að fjárhæð 51.421.493 krónur en talið var að 1.112.345 krónur hefðu verið raunveruleg kostnaðarlækkun aðaláfrýjanda vegna lagabreytinganna.

4

Gagnáfrýjandi áfrýjaði dóminum 16. mars 2018 til Landsréttar sem og aðaláfrýjandi fyrir sitt leyti. Að beiðni gagnáfrýjanda var dómkvaddur matsmaður til að finna út hvaða hlutfall af fjárhæð útgefinna reikninga fyrir verkframvindu hafi svarað til virðisaukaskatts af reikningsfjárhæð miðað við 25,5% skatthlutfall annars vegar og 24% hins vegar og hver hefði verið samtala virðisaukaskatts samkvæmt reikningum á tímabilinu 1. janúar 2015 til 31. október 2016 sem leiddi af lækkun skatthlutfalls úr 25,5% í 24%. Þá var óskað eftir mati á áhrifum lækkunar skatthlutfallsins á kostnað aðaláfrýjanda annars vegar og hins vegar hækkun kostnaðar gagnáfrýjanda á sama tímabili af sama tilefni „í krónum talið og hlutfallslega“. Loks var óskað álits á hvaða „breytingu þyrfti að gera á samningsverðum í téðum verksamningi til þess að gera aðila eins setta og ekki hefði komið til umræddrar lækkunar á skatthlutfalli virðisaukaskatts 1. janúar 2015.“

Í matsgerð 15. mars 2018 kom fram að virðisaukaskattur næmi 20,32% af reikningsfjárhæð við 25,5% virðisaukaskattshlutfall en 19,35% væri hlutfallið 24%. Heildarfjárhæð útgefinna reikninga aðaláfrýjanda á tímabilinu 1. janúar 2015 til 31. október 2016 hafi verið 4.345.085.790 krónur án frádráttar. Hver og einn reikningur hafi innihaldið frádráttarlið vegna lækkunar virðisaukaskattshlutfalls úr 25,5% í 24% og samtala þessa liðar allra reikninga yfir fyrrgreint tímabil hefði verið 52.561.522 krónur. Samtala virðisaukaskatts af heildarfjárhæð útgefinna reikninga á framangreindu tímabili hafi numið 851.157.544 krónum miðað við 24% skatthlutfall en 893.545.868 krónum miðað við 25,5% skatthlutfall. Um lækkun kostnaðar aðaláfrýjanda vegna lækkunar á skatthlutfalli virðisaukaskatts var tekið fram í matsgerðinni að í bókhaldi virðisaukaskattsskyldra aðila væri virðisaukaskattur ekki talinn til rekstrarliða, enda væri um skatt að ræða sem söluaðilum væri skylt að halda eftir af tekjum og skila innheimtumanni ríkissjóðs. Tekjur í bókhaldi væru þannig innheimtar tekjur að frádregnum virðisaukaskatti og unnt að krefjast endurgreiðslu úr ríkissjóði á þeim virðisaukaskatti sem greiddur væri af aðföngum og rekstrarkostnaði. Kostnaður í bókhaldi væri því án virðisaukaskatts. Sú forsenda ætti þó ekki við í máli þessu þar sem aðaláfrýjandi hefði litið svo á að samningsverð skyldi haldast óbreytt þrátt fyrir breytingar á virðisaukaskatti. Ætti það að leiða af sér að öðru jöfnu að tekjur hans myndu aukast. Erfitt væri að áætla áhrif á gjaldfærðan kostnað aðaláfrýjanda vegna lækkunar á virðisaukaskattshlutfallinu en upplýsingar skorti um eðli rekstarkostnaðar og samninga við undirverktaka og birgja. Þó væru sterkar líkur til þess að áhrif á gjaldfærðan rekstrarkostnað væru óveruleg líkt og kæmi fram í hinni fyrri matsgerð. Framangreind niðurstaða byggði þó á þeirri forsendu að kostnaður aðaláfrýjanda hefði almennt séð ekki sætt verðtryggingu með vísitölu byggingarkostnaðar, en telja yrði að vísitalan hafi lækkað ef litið væri eingöngu til breytingar á skatthlutfalli. Loks sagði að á matsfundi hefði komið fram að „með kostnaði í þessu samhengi var meðal annars átt við þann virðisaukaskatt sem matsþoli héldi eftir af útgefnum reikningum og skilaði inn til ríkissjóðs. Þessi virðisaukaskattur er jafnan nefndur útskattur. Er þessi forsenda byggð á túlkun á dómsorði Héraðsdóms í máli þessu þar sem litið er á að útskattur teljist til kostnaðar í þessu samhengi.“ Á grundvelli þessa taldi matsmaður rétt að líta á sem kostnaðarlækkun aðaláfrýjanda mismuninn á útskatti af samningsverði með 24% skatthlutfalli annars vegar og 25,5% hlutfalli hins vegar sem næmi 42.388.324 krónum. Sú fjárhæð kæmi á móti til hækkunar á kostnaði hjá gagnáfrýjanda.

Þá var til þess vísað að áhrif lækkunar skatthlutfalls virðisaukaskatts á kostnað gagnáfrýjanda væru tvíþætt. Kostnaður vegna aðfanga frá aðaláfrýjanda hefði hækkað því sú fjárhæð virðisaukaskatts sem hann hefði fengið endurgreiddan úr ríkissjóði og kæmi til lækkunar kostnaði hefði orðið lægri en ella. Á móti kæmi að sýnt væri að lækkun skatthlutfalls hefði haft bein áhrif til lækkunar á byggingarvísitölu á umræddu tímabili og leitt til lækkunar kostnaðar gagnáfrýjanda. Gagnáfrýjandi hefði fengið endurgreiddan virðisaukaskatt af reikningum aðaláfrýjanda á tímabilinu, að samtölu 851.157.544 krónur miðað við 24% skatthlutfall í stað 893.545.868 krónur miðað við 25,5% hlutfall. Endurgreiðslan hafi því lækkað um 42.388.324 krónur og kostnaður aukist sem því næmi. Þetta myndi kröfufjárhæð aðaláfrýjanda utan virðisaukaskatts enda hefði gagnáfrýjandi fengið virðisaukaskattinn endurgreiddan.

Þá var vísað til niðurstöðu hinnar fyrri matsgerðar um áhrif laga nr. 124/2014 til lækkunar virðisaukaskatts og niðurfellingar vörugjalda á ýmsum aðföngum og þess að XV. bráðabirgðaákvæði laga nr. 50/1988 rann sitt skeið á enda með þeirri niðurstöðu að skattbreytingar í heild hefðu leitt til hækkunar vísitölu byggingarkostnaðar. Ef litið væri hins vegar eingöngu til breytingar á byggingarvístölunni vegna lækkunar á virðisaukaskattshlutfallinu og áhrif þessa á verðbótaþátt verksamningsins hefði gagnáfrýjandi greitt 31.106.115 krónur minna en ella. Hefði því kostnaður gagnáfrýjanda samtals hækkað um 11.282.209 krónur sem væri „bein afleiðing af lækkun virðisaukaskattshlutfalls.“ Jafnframt hefðu tekjur aðaláfrýjanda aukist um sömu fjárhæð, en til að „gera aðila jafn setta hefði því þurft að lækka samningsverð um 0,32% eða 13.989.939 kr. á tímabilinu 1. janúar til 30. október 2016. Jafngildir það 11.282.209 kr. auk virðisaukaskatts.“

Í hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 14. desember 2018 var gagnáfrýjandi sýknaður af kröfu aðaláfrýjanda.

III

1

Eins og að framan greinir snýst deila málsaðila um hvort og þá að hve miklu leyti lækkun virðisaukaskatts úr 25,5% í 24%, sem kom til framkvæmda 1. janúar 2015, eigi að leiða til lækkunar á umsömdum einingarverðum verksamnings þeirra sem ákvörðuð voru að meðtöldum virðisaukaskatti og verðbætt með vísitölu byggingarkostnaðar. Í málinu er ekki tölulegur ágreiningur þótt aðilar séu ekki sammála um forsendur að baki útreikningum.

Aðaláfrýjandi heldur því fram að samkvæmt grein 1.6.1 í útboðslýsingu hafi einingarverð verið bindandi heildarverð með virðisaukaskatti þannig að gagnáfrýjanda hafi ekki verið heimilt að breyta endurgjaldi fyrir verkið sér í hag. Bæði útboðsskilmálar og verksamningur kváðu á hinn bóginn á um að breytingar gætu orðið á einingarverði og þar með heildarverði verksins. Samkvæmt grein 3.2 í útboðslýsingu var tekið fram að reikningar yrðu verðbættir í upphafi þess tímabils sem innheimt væri fyrir miðað við breytingu á byggingarvísitölu 1. hvers mánaðar. Þar var einnig skýrt tekið fram að um útboðið gilti staðallinn ÍST 30 og að hann yrði hluti af samningi aðila. Á grundvelli greinar 31.12 í staðlinum var báðum samningsaðilum unnt að krefjast breytinga á samningsfjárhæð að uppfylltum skilyrðum sem þar koma fram. Jafnvel þó að í útboðslýsingu verksins hafi með skýrum hætti verið tiltekið að öll einingarverð í tilboði skyldu vera heildarverð í íslenskum krónum með virðisaukaskatti og bindandi fyrir tilboðið þá er ljóst að heildarverð samnings gat breyst ef tilteknar forsendur breyttust.

Framangreind grein 31.12 í ÍST 30 hefur að geyma sérreglu um heimild verktaka eða verkkaupa til að krefjast breytinga á fjárhæð verklauna ef breytingar verða á verktímanum á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum sem áhrif hafa á kostnað án þess að þeirra gæti í verðlagsmæli, sem kann að hafa verið samið um að láta verklaunin fylgja. Eftir efni ákvæðisins getur það eingöngu tekið til þeirra aðstæðna að breyting á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hafi áhrif á „kostnað“, sem hlýtur eðli máls samkvæmt að vera kostnaður verktaka af því að leysa verk af hendi, sbr. dóma Hæstaréttar 7. júní 2012 í málum nr. 392/2011 og 417/2011. Í þessum dómum var á hinn bóginn ekki talið að þessi grein ÍST 30 ætti við þar sem lagabreyting sú sem þar um ræddi hafði ekki áhrif á kostnað verktaka af framkvæmd verksins heldur eingöngu á vísitölu byggingarkostnaðar sem réði aftur fjárhæð verklauna í krónum talið.

Í dómi Hæstaréttar 25. september 2014 í máli nr. 778/2013 háttaði svo til að ágreiningur reis milli Vegagerðarinnar, sem verkkaupa, og Háfells ehf., sem verktaka, um þýðingu laga nr. 130/2009 um ráðstafanir í skattamálum (virðisaukaskattur o.fl.), er tóku gildi 1. janúar 2010 og hækkuðu virðisaukaskatt úr 24,5% í 25,5%. Einingarverð í verksamningi höfðu verið gefin upp með virðisaukaskatti og tóku þau ekki breytingum þrátt fyrir þessa hækkun. Verkkaupi hafði á hinn bóginn, umfram skyldu að hans mati, boðið verktaka 0,25% hækkun allra reikninga vegna verka sem verðbætt voru með byggingarvísitölu. Með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að hækkun sú sem varð á virðisaukaskatti úr 24,5% í 25,5% skyldi teljast til aukins kostnaðar verktaka í skilningi greinar 31.12 í ÍST 30. Jafnframt yrði að skýra þá grein á þann veg að aðeins skyldi bæta raunverulegan kostnaðarauka samningsaðila og ekki kæmi til álita að tjón aðila yrði talið jafngilda hlutfallshækkun skatts án nánari rökstuðnings. Sagði að umrædd hækkun virðisaukaskatts hefði einnig haft áhrif á verðbótaákvæði samnings aðila og var verktakinn ekki talinn hafa fært sönnur á að raunverulegur viðbótarkostnaður hans hefði numið meiru en þeim 0,25% sem verkkaupinn hafði fallist á að greiða.

2

Grein 31.12 í ÍST 30 kveður skýrt á um að báðir samningsaðilar geti krafist breytinga á samningsfjárhæð í kjölfar breytinga á lögum og/eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum. Verður því ekki önnur ályktun dregin af ákvæðinu en að það taki jafnt til hækkunar og lækkunar á kostnaði verktaka við verk. Samkvæmt því gat lækkun virðisaukaskatts úr 25,5% í 24% haft áhrif á „kostnað“ við verkið samkvæmt grein staðalsins þó þannig að einungis skyldi líta til þess hvaða áhrif lækkunin hefði á kostnað „sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki“, eins og segir í lokaorðum greinarinnar. Ber gagnáfrýjanda að færa sönnur á kostnaðarbreytingar við verkið að gættum áhrifum skattbreytingarinnar á verðbótaákvæði samnings aðila.

Eins áður segir voru reikningar aðaláfrýjanda lækkaðir um 1,2% vegna beinna áhrifa lækkunar virðisaukaskatts úr 25,5% í 24% eða um 52.533.838 krónur. Að öllu framanrituðu virtu kemur það atriði eitt til skoðunar við mat á breytingum á kostnaði að gættum lokaorðum greinar 31.12 í ÍST 30, en ekki breytingar sem urðu á öðrum sköttum og gjöldum 1. janúar 2015.

Samkvæmt framangreindum matsgerðum leiddi lækkun skatthlutfalls virðisaukaskatts ein og sér til lækkunar á byggingarvísitölu sem var verðbótaþáttur verksamnings málsaðila. Taldist sú lækkun 1,2% á liðum vísitölunnar sem höfðu samtals 73% vægi í henni. Verður við það miðað að vegna breytinga á virðisaukaskattshlutfalli eingöngu hafi vísitalan lækkað um 0,876%, sem er 73% af 1,2%.

Að fengnum framangreindum forsendum námu heildaráhrif skattbreytinganna til hags fyrir aðaláfrýjanda 11.282.209 krónum, eða 13.989.939 krónum þegar bætt hefur verið við virðisaukaskatti. Þó ber að taka tillit til þess að áhrifa framangreindra atriða á vísitölu tók ekki að gæta í janúar 2015 eins aðaláfrýjandi miðar við. Ber því til viðbótar að lækka dómkröfu aðaláfrýjanda um 1.153.834 krónur. Verður dómkrafa aðaláfrýjanda því samtals lækkuð um 12.436.043 krónur, eða 15.420.693 krónur með virðisaukaskatti. Samkvæmt þessu verður gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda 37.113.145 krónur.

Vaxtakrafa aðaláfrýjanda tekur mið af hverjum reikningi fyrir sig, sem voru 42 talsins, þannig að fjárhæðir voru lagðar saman miðað við hver mánaðarmót. Að virtri framangreindri niðurstöðu um lækkun kröfunnar á hverjum gjalddaga er vaxtakrafa aðaláfrýjanda ekki þannig úr garði gerð að færa megi í dómsorð. Af þeim sökum og með vísan til d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður vísað frá héraðsdómi kröfu aðaláfrýjanda um vexti af dæmdri fjárhæð.

Eftir þessum úrslitum og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 er rétt að hvor aðila beri sinn hluta málskostnaðar vegna reksturs málsins á öllum dómstigum.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, Vaðlaheiðargöng hf., greiði aðaláfrýjanda, Ósafli sf., 37.113.145 krónur.

Kröfu aðaláfrýjanda um vexti á framangreinda fjárhæð er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður.