207/2015

Með dómi í héraði var X sýknaður af ákæru fyrir fjárdrátt, en til vara umboðssvik, og var dóminum áfrýjað af hálfu ákæruvaldsins. Eftir afhendingu málsgagna til Hæstaréttar fékk ákæruvaldið frest til 24. ágúst 2016 til að skila greinargerð til réttarins. Rétturinn framlengdi frestinn að ósk ákæruvaldsins til 14. september sama ár og aftur þann dag til 21. sama mánaðar. Ekki var óskað eftir frekari framlengingu á frestinum, en greinargerð barst 26. september 2016 og því ekki innan þess frests sem veittur hafði verið. Í kjölfarið krafðist X þess að málið yrði af þessum sökum aðallega fellt niður fyrir Hæstarétti, en því að öðrum kosti vísað frá dómi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væru fyrirmæli í lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála um hverju það varðaði að ákæruvaldið léti hjá líða að skila til Hæstaréttar greinargerð í tilviki, þar sem héraðsdómi væri áfrýjað af þess hendi, innan frests sem rétturinn hefði sett í því skyni. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 644/2007 var talið að leggja mætti þessa stöðu að jöfnu við það að útivist yrði af hendi ákæruvaldsins í þinghaldi í máli. Rakið var að þegar málsgögnin bárust Hæstarétti hefðu verið liðin meira en ellefu ár frá ætluðu broti, nærri átta ár frá upphafi rannsóknar og rúmir sautján mánuðir frá því að ríkissaksóknari gaf út áfrýjunarstefnu til að fá hnekkt héraðsdómi um sýknu X. Að virtu ákvæði 1. mgr. 171. gr. laga nr. 88/2008 um að hraða skuli meðferð máls eftir föngum, sbr. einnig 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, var talið að þessar gífurlegu og óútskýrðu tafir á málinu hefðu gefið enn ríkari ástæðu en endranær til þess að rekstur málsins færi ekki frekar úr skorðum hvað málshraða varðaði. Samkvæmt framansögðu og í ljósi þess að vanræksla ákæruvaldsins um skil á greinargerð hefði ekki verið réttlætt, var fallist á kröfu X um að málið yrði fellt niður fyrir Hæstarétti.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. mars 2015. Í greinargerð af hálfu ákæruvaldsins, sem barst réttinum 26. september 2016, er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar.

Ákærði krefst á þessu stigi aðallega að málið verði fellt niður, en ella að því verði vísað frá Hæstarétti.

Samkvæmt ákvörðun réttarins var málið munnlega flutt um þessa kröfu ákærða.

I

Með ákæru sérstaks saksóknara 28. október 2013 var ákærða aðallega gefið að sök að hafa á nánar tiltekinn hátt gerst 25. apríl 2005 sekur um fjárdrátt í starfi sínu sem formaður stjórnar [...], sbr. 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara umboðssvik, sbr. 249. gr. sömu laga. Með hinum áfrýjaða dómi, sem kveðinn var upp 18. febrúar 2015, var ákærði sýknaður af sakargiftunum.

Eins og að framan greinir var dóminum áfrýjað af hálfu ákæruvaldsins 4. mars 2015. Með bréfi ríkissaksóknara til Hæstaréttar 13. sama mánaðar var tilkynnt um ósk ákærða um verjanda fyrir réttinum og jafnframt tiltekið hver myndi fara með málið af hálfu ákæruvaldsins. Með bréfi sama embættis til réttarins 24. febrúar 2016 var svo tilkynnt um breytingu á því hver færi með málið fyrir ákæruvaldið. Samkvæmt gögnum málsins bárust ríkissaksóknara 19. ágúst 2015 dómsgerðir frá héraðsdómi, en málsgögn í þeim búningi, sem kveðið er á um í 2. mgr. 202. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og reglum nr. 600/2014, bárust Hæstarétti 9. ágúst 2016.

Með bréfi réttarins síðastgreindan dag var ríkissaksóknara veittur frestur til 24. ágúst 2016 til að afhenda greinargerð samkvæmt 1. mgr. 203. gr. laga nr. 88/2008. Með bréfi þann dag fór saksóknari við embætti ríkissaksóknara, sem samkvæmt áðursögðu hafði í febrúar 2016 verið falið að sækja málið hér fyrir dómi, fram á að fresturinn yrði framlengdur til 14. september sama ár. Til skýringar á þeirri ósk vísaði saksóknarinn til þess að hann hafi mætt til vinnu eftir sumarleyfi í vikunni þar á undan og þyrfti hann „að frumlesa málsgögnin“. Varð Hæstiréttur við þessari beiðni 26. ágúst 2016. Á lokadegi hins nýja frests óskaði saksóknarinn öðru sinni eftir því að hann yrði framlengdur, í þetta sinn um eina viku eða til 21. september 2016. Hæsiréttur varð samdægurs við þeirri beiðni. Greinargerð ákæruvaldsins barst á hinn bóginn sem fyrr segir 26. september 2016 og því ekki innan þess frests sem veittur hafði verið.

Ákærði bar upp við Hæstarétt 27. september 2016 áðurgreinda kröfu um að málið yrði af þessum sökum aðallega fellt niður hér fyrir dómi, en því að öðrum kosti vísað frá Hæstarétti.

II

Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar ber sérhverjum þeim, sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi, réttur til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér innan hæfilegs tíma. Í samræmi við þessa meginreglu segir í 1. mgr. 171. gr. laga nr. 88/2008 að hraða skuli meðferð máls eftir föngum og gildir það jafnt í héraði og fyrir Hæstarétti, sbr. 210. gr. laganna. Þá er í 3. mgr. 18. gr. sömu laga kveðið á um að ákærendum beri að hraða meðferð mála eftir því sem kostur er, en sama skylda hvílir á þeim, sem rannsaka sakamál, sbr. 2. mgr. 53. gr. þeirra.

Eftir 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 höfðar ákærandi sakamál með útgáfu ákæru. Hann getur allt fram til uppkvaðningar dóms afturkallað ákæru, sbr. 2. mgr. 153. gr. sömu laga, og skal þá fella mál niður, sbr. b. lið 1. mgr. 170. gr. laganna. Áður en lög nr. 88/2008 tóku gildi var ekki kveðið á um það í lögum hverju það varðaði ef ekki væri sótt þing af hálfu ákæruvaldsins við meðferð máls í héraði. Með 160. gr. laga nr. 88/2008 var gerð breyting á þessu, en þar er mælt svo fyrir að sæki ákærandi ekki þing verði ekkert aðhafst í máli frekar á því stigi og skuli dómari ákveða nýtt þinghald sem ákæranda skal tilkynnt um. Sæki ákærandi heldur ekki þing í það sinn beri að fella málið niður.

Samkvæmt 202. gr. laga nr. 88/2008 skal ríkissaksóknari þegar áfrýjun héraðsdóms er ráðin afla dómsgerða vegna máls, búa til málsgögn í samráði við verjanda ákærða og afhenda þau síðan Hæstarétti ásamt dómsgerðum. Í 1. mgr. 203. gr. laganna er kveðið á um að þegar málsgögn hafa verið afhent skuli Hæstiréttur veita þeim aðila sem áfrýjað hefur tiltekinn frest til að skila skriflegri greinargerð og gögnum sem hann kann enn að telja vanta og hann hyggst byggja mál sitt á. Þegar greinargerð og gögn hafa borist skuli gagnaðila veittur frestur til að skila greinargerð og gögnum af sinni hálfu. Ekki er tekið fram hvaða afleiðingar það hafi ef sá aðili, sem áfrýjað hefur héraðsdómi, lætur hjá líða að skila greinargerð innan tilskilins frests. Í 1. mgr. 157. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála segir á hinn bóginn að láti áfrýjandi undir höfuð leggjast að afhenda Hæstarétti greinargerð verði ekki frekar af máli. Í almennum athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 88/2008 var tekið fram að óþarft þætti að mæla fyrir um ýmsar almennar reglur réttarfars í lögum um meðferð sakamála. Samkvæmt því bæri að forðast að gagnálykta frá ákvæðum laganna á þann veg að ekki skyldi beita ákvæðum laga nr. 91/1991.

III

Sem fyrr segir eru ekki fyrirmæli í lögum nr. 88/2008 um hverju það varði að ákæruvaldið láti hjá líða að skila til Hæstaréttar greinargerð í tilviki, þar sem héraðsdómi er áfrýjað af þess hendi, innan frests sem rétturinn hefur sett í því skyni samkvæmt 1. mgr. 203. gr. laganna. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar 8. maí 2008 í máli nr. 644/2007 verður að líta svo á að þessa stöðu megi leggja að jöfnu við það að útivist verði af hendi ákæruvaldsins í þinghaldi í máli. Samkvæmt 160. gr. laga nr. 88/2008 verður útivist af hálfu ákæruvaldsins til þess að dómur ákveður nýtt þinghald og tilkynnir það ákæranda, en verði útivist af hans hendi á ný skuli mál fellt niður. Við beitingu þessarar reglu í tilviki, þar sem ákæruvaldið hefur ekki skilað til Hæstaréttar greinargerð innan frests sem er settur í því skyni, verður þó að virtum áðurnefndum dómi að setja það skilyrði að af hálfu ákæruvaldsins hafi ekki orðið ítrekuð eða óréttlætt vanræksla um skil á greinargerð.

Eins og áður greinir var ákærði sýknaður með héraðsdóminum, sem til endurskoðunar er í málinu. Dóminum var áfrýjað af hálfu ákæruvaldsins. Að baki reglu 1. mgr. 171. gr. laga nr. 88/2008 um að hraða skuli meðferð sakamáls eftir föngum, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, býr það öðru fremur að sakaður maður megi treysta því að sá tími, sem líður frá því að rannsókn hefst og þar til máli lýkur, dragist ekki óþarflega á langinn af ástæðum sem honum er ekki um að kenna. Ætlað brot ákærða á að hafa verið framið 25. apríl 2005. Rannsókn málsins mun eiga rót sína að rekja til fundar saksóknara efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra og skattrannsóknarstjóra ríkisins 29. janúar 2009. Í framhaldi af þeim fundi sendi sá síðarnefndi gögn til efnahagsbrotadeildarinnar og rannsókn málsins hófst í kjölfar þess. Lögregluskýrsla var þó fyrst tekin af ákærða 21. janúar 2011. Rannsókn á ætluðu broti hófst því um það bil fjórum árum eftir að það átti að hafa verið framið. Engin skýring er fram komin á því hvers vegna ákæra var ekki gefin út fyrr en 28. október 2013, rúmum fjórum árum eftir upphaf rannsóknar. Mál þetta dróst jafnframt úr hömlu hjá ákæruvaldinu eftir að héraðsdómur var upp kveðinn 18. febrúar 2015 og dómsgerðir afhentar því og þar til málsgögnum var skilað til Hæstaréttar 9. ágúst 2016. Ákæruvaldið hefur ekki veitt haldbærar skýringar á því hvers vegna það tók svo langan tíma að útbúa málsgögn og skila þeim til Hæstaréttar. Þegar málsgögnin loks bárust réttinum voru liðin meira en ellefu ár frá ætluðu broti, nærri átta ár frá upphafi rannsóknar og rúmir sautján mánuðir frá því að ríkissaksóknari gaf út áfrýjunarstefnu til að fá hnekkt héraðsdómi um sýknu ákærða. Þessar gífurlegu og óútskýrðu tafir á málinu gáfu enn ríkari ástæðu en endranær til þess að rekstur málsins færi ekki frekar úr skorðum hvað málshraða varðar.

Eftir skil málsgagna fékk ákæruvaldið sem fyrr segir frest til 24. ágúst 2016 til að skila greinargerð fyrir Hæstarétti. Rétturinn framlengdi frestinn að ósk ákæruvaldsins til 14. september 2016 og aftur þann dag til 21. sama mánaðar. Ekki var óskað eftir frekari framlengingu á frestinum, en greinargerð barst ekki innan hans. Því fer fjarri að þessi vanræksla ákæruvaldsins um skil á greinargerð hafi verið réttlætt. Samkvæmt þessu verður fallist á kröfu ákærða um að málið verði fellt niður fyrir Hæstarétti.

Leggja verður allan áfrýjunarkostnað málsins á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Málið er fellt niður.

Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, G-kk-ef G-kk-ef H-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur.