238/2005

S ehf. krafði HÍ um greiðslu eftirstöðvar reiknings vegna leigu á pramma í tengslum við vísindarannsókn og vinnu starfsmanna félagsins við stjórnun prammans, auk annars kostnaðar, sem S ehf. taldi að HÍ ætti að greiða. Vísindamennirnir, sem stóðu að rannsóknunum, mótmæltu því að greiða bæri meira en þegar hefði verið gert. Skriflegur samningur lá ekki til grundvallar þessum viðskiptum en S ehf. hafði þó látið gera drög af slíkum samningi og kynnt fyrir þeim sem stóðu að rannsókninni skömmu áður en hún hófst. Í dómi Hæstaréttar var talið að við úrlausn málsins yrði að fara eftir skýringu á samningsdrögunum og öðru því sem telja yrði sannað að aðilar hefðu samið um sín í milli. Yrði S ehf. talið bundið af drögunum og að óskýrleiki þeirra þyrfti að túlka félaginu í óhag. Þá hefðu aðrar athugasemdir vísindamannanna við reikningsgerðina en þær sem komu strax fram í tengslum við útgáfu reikningsins, ekki þýðingu, sbr. til hliðsjónar meginreglu 47. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. og 45. gr. sömu laga. Var talið að umræddur reikningur samrýmdist ekki skuldbindingum HÍ samkvæmt ofangreindu og að ekki yrði heldur ráðið af framlögðum gögnum hvert skyldi vera hæfilegt endurgjald fyrir framlag S ehf. í viðskiptunum. Var héraðsdómur því ómerktur og málinu vísað frá héraði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 7. júní 2005. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Sumarið 2003 réðust Á-kvk-nf G-kvk-nf prófessor við Raunvísindadeild Háskóla Íslands og dr. G-x-x H. M-x-x prófessor við Háskólann í Colarado í að rannsaka þróun veðurfars á Íslandi út frá kjörnum teknum úr setlögum stöðuvatnanna, Hestvatns í Grímsnesi, Hvítárvatns við Langjökul og Haukadalsvatns í Dölum. Einnig var ætlunin að taka kjarna úr botni Vatnsdalsvatns í Barðastrandarsýslu en frá því var horfið. Rannsóknir þessar voru kostaðar með styrkjum frá Rannsóknamiðstöð Íslands (Rannís) og National Science Foundation í Bandaríkjunum, svo og af sjálfsaflafé vísindamannanna. Raunvísindastofnun Háskólans hafði með höndum bókhald fyrir verkefnið og leit einnig til með því. Aðild stofnunarinnar hefur ekki verið mótmælt. Samkvæmt yfirlýsingu lögmanns áfrýjanda var það gert í fullu samráði við yfirvöld Háskóla Íslands. Verður Háskóli Íslands því talinn réttur aðili að málinu sóknarmegin samkvæmt 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Vísindamennirnir leigðu til rannsóknanna bor frá bandarísku fyrirtæki og pramma undir hann frá stefnda. Í málinu deila aðilar um greiðslu á eftirstöðvum reiknings vegna leigu prammans, vinnu starfsmanna stefnda, sem fylgdu prammanum, og annars kostnaðar stefnda sem hann telur áfrýjanda eiga að greiða. Skriflegur samningur var ekki gerður en af gögnum málsins kemur fram að Á-kvk-nf gekk ítrekað eftir því við fyrirsvarsmann stefnda að hann skilaði kostnaðaráætlun um verkið. Við því varð hann ekki en lagði hins vegar fram drög að samningi, sem aðilar eru sammála um að hann hafi lagt fyrir Á-kvk-þf og dr. M-x-x á fundi deginum áður en farið var til borunar á vötnunum. Annar liður samningsdraganna hljóðar svo: „Lýsing: Leiga á borpramma vegna borvinnu í vötnum. Daggjaldið 120.000,- ISK miðast við vinnutímann á milli kl. 8:00 og 19:00. Daggjaldið miðast við leigu á borpramma ásamt léttabát. Notkun á borprammanum fyrir kl. 8:00 og eftir kl. 19:00 reiknast sem tímagjald 12.000,- ISK á klukkustund. Ef vinnutíminn er skemmri en 10 tímar per dag reiknast samt fullt daggjald. Vinna umfram 10 tíma per dag reiknast sem tímagjald sem þá bætist við daggjaldið. Leigugjald reiknast á meðan pramminn er ekki í heimahöfn (Kópavogshöfn) en einnig á meðan pramminn er í höfn en bundinn við verkið vegna undirbúnings- og/eða frágangsvinnu. ... . Þessi verð miðast við að umfang og lengd verksins sé samkvæmt áður afhentri verkáætlun verkkaupa. Ath.: öll verð eru án vsk. Leigutaki en ekki stjórnandi ber fulla ábyrgð á borprammanum á meðan hann er utan hafnar Kópavogs. Leigutaki sér stjórnendum borprammans fyrir fæði og húsnæði og lögbundnum matar- og kaffihléum á meðan á verkinu stendur. Verkkaupi sér stjórnendum borprammans fyrir bifreið og eldsneyti á hann meðan á verkinu stendur. Þessi bíll verði eingöngu notaður af stjórnendum borprammans á verktíma.” Þá liggur fyrir verkáætlun frá vísindamönnunum um borunina og var þar áætlað að leggja upp frá Reykjavík að kvöldi 17. júní 2003 og hefja verkið á Hestvatni 18. júní. Ætlaðir voru að lágmarki 27 dagar til verksins, en þá voru meðtaldir 6 dagar til borunar í botn Vatnsdalsvatns en þangað var aldrei farið. Boruninni átti að vera lokið 13. júlí 2003 en lauk í raun 15. júlí.

Fyrirsvarsmaður stefnda sagði fyrir dómi að þar sem ekki var gert ráð fyrir launum starfsmanna sinna í samningsdrögunum hafi hann átt að setja ákvæði þar um í samninginn í samræmi við fjárhæðir, sem ritaðar eru neðst á samninginn, og koma með hann síðan til undirritunar. Á-kvk-nf og d-x-x M-x-x segja aftur á móti að þau hafi ekki sætt sig við að í drögunum væri gert ráð fyrir að daggjaldið miðaðist við notkun prammans frá 8:00 til 19:00 og hafi fremur viljað að það tæki mið af notkun hans án tillits til þess hvenær dagsins hann væri notaður. Þau hafi hins vegar fallist á fjárhæð daggjalds og tímagjalds leigunnar. Á framlögð samningsdrög er við daggjaldaákvæðið rituð samtalan 11 tímar. Þá segjast þau hafa fallist á að greiða tveimur starfsmönnum stefnda uppsettan kauptaxta en þá hafi verið við það miðað að þeir væru báðir sérfræðingar um notkun prammans. Segist Á-kvk-nf hafa staðið í þeirri trú að fyrirsvarsmaður stefnda ætlaði sjálfur að stjórna prammanum. Framlagður tölvupóstur styður þennan framburð hennar. Fram er komið að starfsmaðurinn, sem kom í stað fyrirsvarsmannsins, hafði takmörkuð vélstjórnar- og skipstjórnarréttindi og hafði unnið við starfrækslu pramma en hinir tveir, sem unnu á vegum stefnda við verkefnið hvor á eftir öðrum, höfðu engin réttindi og voru að mestu óvanir þessum störfum.

Stefndi framvísaði tveimur reikningum, öðrum að fjárhæð 622.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti 15. júní 2003 og hinum að fjárhæð 3.884.400 krónur einnig að meðtöldum virðisaukaskatti 17. júlí sama ár, sem áfrýjandi greiddi. Vísindamennirnir rituðu fyrirsvarsmanni stefnda bréf 1. ágúst 2003 og gerðu athugasemdir, sem snerta frekari reikningsgerð stefnda. Umdeildur reikningur hans er ekki dagsettur fyrr en 10. september sama ár. Er ekki að fullu ljóst hvaða gögn þau höfðu þegar athugasemdirnar voru gerðar. Í fyrsta lagi sögðust þeir hafa samþykkt 120.000 króna daggjald vegna prammans, en að þær breytingar sem gera þurfti á honum hafi þau ekki átt að greiða og hafi þær átt að vera innifaldar í leigugjaldinu. Í öðru lagi hafi þeim verið sagt að pramminn yrði tilbúinn til verksins og öll tæki sem þyrfti til þess að flytja hann á borstað og festa niður með akkerum væru innifalin í leigunni og því telji þau allar viðgerðir og viðhald á ábyrgð stefnda. Reipin vegna akkeranna hafi verið léleg og ekki nægilega löng til að festa prammann örugglega meðan unnið var á Hestvatni. Því hafi starfsmaður stefnda orðið að splæsa reipin saman sem hafi skapað erfiðleika við stillingu á akkerunum og einnig hafi hnútarnir stoppað á vindunum. Telja þau lagfæringar á þessu á ábyrgð stefnda. Í þriðja og fjórða lagi hafi starfsmenn stefnda verið reynslulausir og ekki tekið leiðbeiningu bormanns, sem fylgdi bornum frá Bandaríkjunum, og hafi þetta skapað frekari vandræði við stjórn prammans og akkeranna og valdið því að borinn brotnaði. Hafi þetta allt kostað vísindamennina fjóra daga við borunina á Hestvatni og orðið til þess að hætta varð við borun á Vatnsdalsvatni. Þeim hafi hins vegar verið lofað að vanir menn yrðu fengnir að stjórn prammans. Í fimmta lagi hafi orðið miklar bilanir á vélum fylgibátanna og eigi allur slíkur kostnaður að falla innan leigugjalds. Í héraðsdómi var á þetta síðastnefnda fallist með vísindamönnunum og unir stefndi þeirri niðurstöðu. Í sjötta lagi voru gerðar athugasemdir við skráðar yfirvinnustundir starfsmanna stefnda og þær taldar vera miklu fleiri en bandaríska borstjórans, sem þó hafi unnið flestar vinnustundir. Loks segjast þau hafa gert ráð fyrir að greiða 20 daga leigu fyrir aukabát á Hestvatni og Hvítárvatni en hann hafi ekkert verið notaður á Haukadalsvatni. Þau neita hins vegar að greiða nokkuð fyrir þriðja bátinn á Hvítárvatni og halda því fram að hans hefði ekki þurft með hefði báturinn, sem upphaflega fylgdi með í leigu prammans, dugað til þess að draga hann.

II.

Af því sem að framan er skráð þykir niðurstaða máls þessa eiga að fara eftir skýringu á framlögðum samningsdrögum og öðru því sem telja verði sannað að aðilar hafi samið um sín í milli. Skiptir máli við þá skýringu að Á-kvk-nf hafði ítrekað skorað á fyrirsvarsmann stefnda að leggja fram kostnaðaráætlun og að ætla má að hann hafi samið og lagt samningsdrögin fyrir vísindamennina til að svara þeirri áskorun. Stefndi telst því bundinn af drögunum og óskýrleiki þeirra verður að túlkast honum í óhag. Verður ekki talið að hann geti fengið annað og meira greitt en fólgið er í þeim nema hann sýni fram á að vísindamennirnir hafi samþykkt í orði eða verki að greiða það sérstaklega. Aðrar athugasemdir þeirra við reikningsgerð stefnda en þær sem að framan eru reifaðar og komu strax fram þykja ekki geta haft þýðingu, sbr. til hliðsjónar meginreglu 47. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. og 45. gr. sömu laga.

Vísindamennirnir kváðust fyrir dómi hafi gert athugasemdirnar vegna þess að samningsdrögin gerðu ráð fyrir því að daggjaldið miðaðist við að unnið yrði ákveðinn tíma dags. Áritun, sem gerð er á framlögð samningsdrög, þótt knöpp sé, styður þessa staðhæfingu þeirra. Þá verður til þess að líta að samningsdrögin, sem eins og áður segir stafa frá stefnda, bera það með sér að texti þeirra sé við það miðaður að laun stjórnanda prammans séu innfalin í leigu fyrir hann, þar sem ekkert ákvæði draganna varða laun hans. Aftur á móti eru laun starfsmanna stefnda þar með stjórnanda innheimt sérstaklega og á það fallist af áfrýjanda. Verður fyrst svo háttar til að telja eðlilegt að miða daggjaldið við hámarksnotkun prammans hvern sólarhring, sem hér virðist hafa átt samkvæmt árituninni að vera 11 klukkustundir. Tímagjald hafi því átt að reiknast hvern sólarhring eftir að 11 klukkustundum var náð. Fullt daggjald átti að greiða fyrir hvern dag eftir að farið var frá Reykjavík samkvæmt samningsdrögunum og verkáætlun vísindamannanna, sem áður er nefnd. Þá sýnist eiga að túlka samningsdrögin svo að stefndi hafi átt að fá greitt leigugjald fyrir daga til undirbúnings og frágangs. Samkvæmt framburði vísindamannanna og framlögðum tímaskýrslum stefnda þykir mega fallast á að hann eigi að fá greidda leigu fyrir þann tíma sem tók að setja borinn á prammann og taka hann af honum, 15. og 16. júní vegna undirbúnings og 16. og 17. júlí vegna frágangs. Þegar framangreint er virt þykir nægjanlega fram komið að skýra eigi samning aðila um endurgjald fyrir prammann svo sem hér hefur verið rakið og að við þetta eigi að miða í viðskiptum aðilanna.

Vísindamennirnir gerðu strax 1. ágúst 2003 athugasemd vegna reikningsgerðarinnar þar sem þeir töldu að akkerisreipi og lítil reynsla stjórnanda prammans hefði kostað þá fjóra daga aukalega við Hestvatn. Þetta styðst við framburð bandaríska bormannsins fyrir rétti. Fram er þó komið að vegna þess að aukabor var til staðar, er borinn brotnaði svo sem áður er frá sagt, seinkaði óhappið borun ekki mikið. Fyrirsvarsmaður stefnda var kallaður á staðinn, reipi voru endurnýjuð og ákveðið að bandaríski bormaðurinn stjórnaði eftirleiðis útlagningu akkera. Er þetta viðurkennt. Tölvupóstur sem fram er lagður styður þá fullyrðingu vísindamannanna að þeir hafi mátt gera ráð fyrir að fyrirsvarsmaður stefnda stjórnaði sjálfur vinnu við prammann. Þetta gerði hann ekki en að framan er því lýst að sá sem til þess var fenginn hefði átt að hafa til þess færni og er ekki annað fram komið en svo hafi verið. Er því rétt að miða reikningsgerðina við það kaup sem um var samið vegna hans. Hins vegar er samningurinn óskýr um það á hvaða útseldu kaupi aðstoðarmennirnir áttu að vera og jafnframt hvernig haga átti tímaskráningu vegna verksins. Gilda því um það efni þær reglur sem tíðkanlegar eru á almennum markaði. Bar stefnda að reikna með útseldum launum ófaglærðra verkamanna vegna aðstoðarmannanna og halda tímaskráningu fyrir stjórnandann og aðstoðarmenn hans og kynna vísindamönnunum hana jafnóðum. Stefndi heldur því fram að hann byggi á framlagðri tímaskráningu stjórnanda prammans en vísindamennirnir hafa ekki viljað á hana fallast. Stjórnandi prammans hefur borið fyrir dómi að hann hafi orðið að ganga frá og sinna ýmsum aðdráttum eftir að borun lauk dag hvern og séu því vinnustundir sínar fleiri en bormannsins. Framlögð vinnustundaskráning bormannsins er ekki svo skýr að hún verði lögð til grundvallar í málinu. Verður því að taka mið af skráningu stjórnanda prammans að öðru leyti en því sem hún verður skilin svo að innheimt sé vegna vinnu við viðgerðir á því sem stefndi átti að leggja til verkefnisins og innifalið var í leigu prammans. Hins vegar verður að miða kaup aðstoðarmannanna við útselda vinnu ófaglærðra.

Loks hafa vísindamennirnir gert athugasemd við leigu fyrir báta. Einn bátur átti samkvæmt samningsdrögunum að fylgja prammanum og verður ekki innheimt sérstakt endurgjald fyrir hann. Á-kvk-nf G-kvk-nf hefur viðurkennt að hafa beðið um annan bát í önnur störf og ber því áfrýjanda að greiða fyrir hann. Stjórnandi prammans hefur borið að hann hafi án samráðs við vísindamennina útvegað öflugri bát til aðstoðar við prammann við borun á Hvítárvatni þar sem sá bátur sem fylgdi hafi ekki reynst nægilega öflugur. Þar sem samningsdrögin verða ekki öðruvísi skilin en að bátur, sem nægilega var útbúinn til að ráða við prammann, hafi átt að fylgja honum verður stefnda ekki dæmt sérstakt endurgjald fyrir þennan bát.

Samkvæmt samningsdrögunum og því sem viðurkennt er af vísindamönnunum átti ekki að greiða annað og meira fyrir útvegun prammans og verður því að telja að allt annað sem stefndi vill innheimta hjá áfrýjanda hafi átt að vera innifalið í leigu fyrir prammann. Á það við útselda vinnu fyrirsvarsmanns stefnda, kostnað við gerð prammans, endurbætur á honum og viðhald hans. Stefndi hefur ekki lagt fram reikning sem uppfyllir framangreint og ekki verður af framlögðum gögnum ráðið hvert skuli vera hæfilegt endurgjald fyrir framlag stefnda í heild. Máltilbúnaður áfrýjanda er ekki að heldur svo skýr að niðurstaða verði fengin um mál þetta. Verður því ekki hjá því komist að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu frá héraðsdómi.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera ómerkur og er málinu vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.