588/2014

I höfðaði mál gegn A til heimtu bóta vegna ólögmætrar uppsagnar og ætlaðs eineltis í starfi. I hafði fengið launalaust leyfi frá störfum sem aðstoðarslökkviliðsstjóri hjá slökkviliði A tímabilið 1. desember 2011 til 30. nóvember 2012, en þegar hann sneri aftur til vinnu að leyfi loknu var honum tilkynnt að hann hefði hætt störfum með því að fastráða sig í starf hjá nýjum vinnuveitanda. Í dómi Hæstaréttar kom fram að það eitt, að I hefði gert ótímabundinn ráðningarsamning með gagnkvæmum uppsagnarfresti við annan vinnuveitanda, hefði ekki veitt A heimild til að slíta ráðningarsambandi aðilanna án þess að fá staðfestingu á því hvort I hygðist mæta aftur til starfa á tilsettum tíma. Þar sem I hefði lýst því yfir í tölvupóstum að hann hygðist koma aftur til starfa, og síðan fylgt því eftir með því að mæta til vinnu að leyfi loknu, var talið að fyrirvaralaus slit A á ráðningarsamningi aðila hefðu verið ólögmæt. Voru honum vegna þessa dæmdar bætur að álitum 1.500.000 krónur. Ekki var hins vegar fallist á að I ætti rétt á miskabótum samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna framgöngu A við ráðningarslitin. Á hinn bóginn var talið að hann ætti rétt á miskabótum að fjárhæð 500.000 krónur vegna eineltis sem hann hefði mátt þola í störfum sínum af hálfu slökkviliðsstjóra slökkviliðs A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. september 2014. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Þá krefst hann þess að gagnáfrýjanda og lögmanni hans verði gert að greiða réttarfarssekt.

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 17. nóvember 2014. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 5.903.360 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. desember 2012 til greiðsludags. Jafnframt krefst gagnáfrýjandi þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 27.086.811 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. fyrrgreindra laga af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. desember 2011 til 27. júní 2013, en með dráttarvöxtum af höfuðstólnum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 7.971.155 krónur en að því frágengnu 2.607.906 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. desember 2012 til greiðsludags. Samhliða þessu krefst gagnáfrýjandi þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 4.000.000 krónur með sömu dráttarvöxtum frá 27. júní 2013 til greiðsludags. Þá krefst hann þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi réðst gagnáfrýjandi í afleysingar til Slökkviliðs Akureyrar árið 1988. Hann var fastráðinn slökkviliðsmaður árið 1993 en síðan var hann ráðinn aðstoðarslökkviliðsstjóri árið 2003. Um árabil mun hafa verið umtalsverður samskiptavandi innan slökkviliðsins og virðist sem sá vandi hafi vaxið í kjölfar þess að Þ-kk-nf G-kk-nf var ráðinn slökkviliðsstjóri í lok árs 2006. Þetta leiddi til þess að Þ-kk-nf lagði í upphafi árs 2012 fram kvörtun um einelti og beindist hún að gagnáfrýjanda og tveimur varðstjórum slökkviliðsins. Af þessu tilefni fól aðaláfrýjandi sálfræðistofunni Líf og sál að kanna kvörtunina og tóku tveir sálfræðingar á vegum stofunnar viðtöl við þá sem hlut áttu að máli svo og aðra þá starfsmenn aðaláfrýjanda sem varpað gátu ljósi á það. Að því loknu skilaði sálfræðistofan skýrslu sinni 29. mars 2012. Í lok maí sama ár bar gagnáfrýjandi fram eineltiskvörtun á hendur slökkviliðsstjóranum og fól aðaláfrýjandi S-kvk-þgf B-kvk-þgf J-kvk-þgf sálfræðingi að kanna hana. Eftir að hafa tekið viðtöl við þá sem gátu veitt upplýsingar skilaði sálfræðingurinn skýrslu sinni í september 2012. Í hinum áfrýjaða dómi eru raktar niðurstöður beggja þessara rannsókna.

Gagnáfrýjandi reisir málatilbúnað sinn meðal annars á því að aðaláfrýjandi hafi með ólögmætum hætti slitið ráðningarsambandi aðila. Telur gagnáfrýjandi að með því hafi aðaláfrýjandi fellt á sig bótaábyrgð og hefur uppi kröfur vegna fjártjóns og miska. Þá krefst gagnáfrýjandi miskabóta úr hendi aðaláfrýjanda á þeim grundvelli að hann hafi frá árinu 2008 ítrekað mátt sæta einelti af hálfu yfirmanna sinna og þá einkum slökkviliðsstjóra aðaláfrýjanda.

II

Um vorið 2011 sagði Isavia ohf. upp þjónustusamningi við Slökkvilið Akureyrar um viðbúnaðarþjónustu á Akureyrarflugvelli. Leiddi þetta til þess að fækka þurfti stöðugildum í slökkviliðinu. Af hálfu aðaláfrýjanda var brugðist við þessu með því að bjóða þeim starfsmönnum sem ekki væru í hættu að missa störf sín allt að eins og hálfs árs leyfi frá störfum frá og með 1. desember 2011. Í ódagsettri tilkynningu slökkviliðsstjóra til starfsmanna var tekið fram að starfsmaður sem tæki sér leyfi þyrfti að tilkynna þremur mánuðum áður en leyfi lyki hvort hann hygðist koma aftur til starfa. Var tekið fram að þetta væri mikilvægt svo mögulegt væri „að ganga frá starfslokum annars hvors aðilans.“ Þá var þess farið á leit að þeir starfsmenn sem ætluðu að nýta sér tilboðið settu sig í samband við slökkviliðsstjóra fyrir 15. ágúst 2011. Um þetta leyti eða 9. sama mánaðar sendi slökkviliðsstjóri tölvupóst á starfsmenn slökkviliðsins með auglýsingu frá Isavia ohf. um laus störf í boði.

Með tölvupósti 15. september 2011 til slökkviliðsstjóra óskaði gagnáfrýjandi eftir því að fá að taka launalaust leyfi í eitt ár frá 1. desember það ár að telja. Því erindi svaraði slökkviliðsstjóri með tölvupósti sama dag og féllst á beiðnina. Áður en gagnáfrýjandi fór í leyfið sendi hann bæjarstjóra aðaláfrýjanda tölvupóst 26. október 2011 og viðraði meðal annars áhyggjur sínar af því hvort hann ætti endurkvæmt í starf sitt hjá aðaláfrýjanda. Þessu svaraði bæjarstjórinn með tölvubréfi þar sem hann staðhæfði að starfsmenn í leyfi gætu gengið aftur að störfum sínum í slökkviliðinu að loknu leyfi.

Hinn 12. október 2011 gerði gagnáfrýjandi samning við Isavia ohf. um ráðningu í starf flugvallarvarðar. Hann var síðan ráðinn í starf vaktstjóra með samningi 29. október 2012. Í báðum samningunum var tiltekið að ráðið væri í fast starf en samkvæmt kjarasamningi var gagnkvæmur uppsagnarfrestur þrír mánuðir.

Í fyrrgreindri skýrslu sálfræðistofunnar Lífs og sálar 29. mars 2012 var komist að þeirri niðurstöðu að framkoma gagnáfrýjanda og tveggja varðstjóra slökkviliðsins auk nokkurra starfsmanna þess hefði falið í sér einelti í garð slökkviliðsstjórans. Þessi niðurstaða var kynnt starfsmönnum liðsins með tilkynningu bæjarstjóra aðaláfrýjanda 10. apríl 2012, en þar var meðal annars tekið fram að brugðist yrði við skýrslunni. Af þessu tilefni ritaði gagnáfrýjandi bréf 16. apríl 2012 til bæjarstjórans þar sem fram kom að hann teldi ásakanir í sinn garð ekki eiga við rök að styðjast. Í kjölfarið áttu aðilar með sér fundi í apríl og maí það ár og liggur fyrir í málinu að þar kom meðal annars til tals að gerður yrði starfslokasamningur við gagnáfrýjanda. Með tölvupósti 18. júní 2012 féllst hann á að ganga til viðræðna um starfslok. Þær viðræður stóðu síðan yfir til loka október sama ár án árangurs.

Með bréfi aðaláfrýjanda 16. nóvember 2012 var gagnáfrýjandi boðaður á fund 26. þess mánaðar til að veita upplýsingar um stöðu sína hjá Isavia ohf. Var tekið fram í bréfinu að gagnáfrýjanda hefði borið að tilkynna með þriggja mánaða fyrirvara ef hann hefði ætlað að koma á ný til starfa að loknu leyfi 1. desember 2012. Slík tilkynning hefði ekki borist 1. september sama ár og því liti aðaláfrýjandi svo á að hann væri kominn með fastráðningu í annað starf. Ef svo væri þyrfti ekki að halda áfram viðræðum um starfslok hans. Í kjölfar fundarins 26. nóvember 2012 sendi gagnáfrýjandi tölvupóst til aðaláfrýjanda 27. sama mánaðar þar sem meðal annars kom fram að hann myndi koma til starfa um næstu mánaðamót þar sem honum hefði ekki borist uppsögn. Þessu erindi var svarað með tölvupósti 28. þess mánaðar þar sem sagði að aðaláfrýjandi liti svo á að gagnáfrýjandi væri ekki lengur í starfi hjá Slökkviliði Akureyrar, enda hefði bærinn fengið staðfest að hann hefði verið ráðinn í fullt starf hjá Isavia ohf. sem vaktstjóri. Gagnáfrýjandi svaraði þessu með tölvupósti sama dag og óskaði eftir upplýsingum um hvort til stæði að segja honum upp starfi í samræmi við lög og ákvæði kjarasamnings. Að öðrum kosti mætti hann til vinnu eða fengi framlengingu á launalausu leyfi. Gagnáfrýjandi sendi síðan tölvupóst 29. nóvember 2012 og tilkynnti aðaláfrýjanda að hann myndi mæta til vinnu mánudaginn 3. desember sama ár og vænti þess að vera settur á útkallsskrá frá 1. sama mánaðar. Gagnáfrýjandi mætti síðan til vinnu umræddan dag en varð frá að hverfa þegar fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda hafði gert honum grein fyrir því að hann hefði hætt störfum í slökkviliðinu.

III

Þegar gagnáfrýjandi fékk launalaust leyfi frá störfum sem aðstoðarslökkviliðsstjóri á tímabilinu 1. desember 2011 til 30. nóvember 2012 var aðaláfrýjanda kunnugt um að hann hefði ráðið sig til starfa hjá Isavia ohf. Telur aðaláfrýjandi að gagnáfrýjandi hafi slitið ráðningarsamningi aðila með fastráðningu í starf hjá nýjum vinnuveitanda, fyrst með samningnum 12. október 2011 og síðan með samningnum 29. október 2012. Jafnframt hafi gagnáfrýjandi fyrirgert starfinu með því að láta hjá líða að tilkynna eigi síðar en 1. september 2012 að hann ætlaði að snúa aftur til vinnu.

Í ódagsettri tilkynningu til starfsmanna í Slökkviliði Akureyrar kom fram að starfsmaður sem tæki sér leyfi þyrfti að tilkynna með þriggja mánaða fyrirvara hvort hann kæmi aftur til starfa. Þegar þrír mánuðir voru eftir af leyfi gagnáfrýjanda stóðu yfir viðræður milli aðila um starfslok hans. Þegar þess er gætt að þær viðræður höfðu þá ekki skilað árangri og nokkuð bar á milli hafði aðaláfrýjandi enga ástæðu til að gera ráð fyrir öðru en að gagnáfrýjandi sneri aftur til starfa, enda hafði hann ekki sagt starfi sínu lausu. Var því ekkert tilefni fyrir gagnáfrýjanda að tilkynna um þetta sérstaklega, enda verður ekki talið að aðaláfrýjandi hafi sjálfur litið svo á að slík tilkynning væri nauðsynleg í ljósi þess að viðræður um starfslok héldu áfram og stóðu yfir allt til loka október 2012, en þá var rétt um mánuður eftir af leyfi gagnáfrýjanda. Verður því ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að ráðningunni hafi verið slitið af þessum sökum.

Þótt aðaláfrýjanda hafi verið kunnugt um að gagnáfrýjandi hefði ráðið sig til starfa hjá Isavia ohf. á meðan hann var í launalausu leyfi bar gagnáfrýjanda að réttu lagi, á grundvelli trúnaðarskyldu sinnar við aðaláfrýjanda, að upplýsa við starfslokaviðræðurnar að hann hefði fastráðið sig hjá nýjum vinnuveitanda. Fastráðning hans þurfti þó ekki að girða fyrir að hann ætti afturkvæmt til starfa hjá aðaláfrýjanda, enda ekki sjálfgefið að nýr vinnuveitandi héldi fast við uppsagnarfrest ef gagnáfrýjandi vildi hverfa aftur til fyrri starfa. Er þess þá að gæta að fyrirsvarsmaður Isavia ohf. bar fyrir dómi að gagnáfrýjandi hefði getað losnað úr starfi sínu ef hann vildi hefja á ný störf hjá aðaláfrýjanda. Að þessu gættu gat það eitt, að gagnáfrýjandi hafði gert ótímabundinn ráðningarsamning með gagnkvæmum uppsagnarfresti við annan vinnuveitanda, ekki veitt aðaláfrýjanda heimild til að slíta ráðningarsambandinu, eins og hann gerði í reynd með bréfi sínu 16. nóvember 2012 þar sem fram kom að ástæðulaust væri að halda áfram viðræðum um starfslok vegna þess að gagnáfrýjandi hefði fastráðið sig annars staðar. Þess í stað var aðaláfrýjanda kleift að óska eftir staðfestingu á því frá gagnáfrýjanda að hann myndi, þrátt fyrir það sem að framan greinir, mæta aftur til starfa á tilsettum tíma. Því lýsti gagnáfrýjandi síðan afdráttarlaust yfir í tölvupóstum til aðaláfrýjanda 27., 28. og 29. nóvember 2012 og fylgdi því eftir með því að mæta til vinnu að loknu leyfinu. Samkvæmt þessu voru fyrirvaralaus slit aðaláfrýjanda á ráðningarsamningi aðila ólögmæt, en með þeim bakaði hann sér skaðabótaskyldu gagnvart gagnáfrýjanda.

Krafa gagnáfrýjanda um bætur fyrir fjártjón svarar til launa frá aðaláfrýjanda á tímabilinu frá 1. desember 2012 til 1. júní 2013, auk þess sem hann krefst skaðabóta vegna kjaraskerðingar sem nemur launamun annars vegar á tímabilinu 1. desember 2011 til 30. nóvember 2012 og hins vegar á tímabilinu frá 1. mars 2013 til loka starfsævi sinnar. Þessi kröfugerð er fjarri lagi og á sér enga stoð í dómvenju um bætur til handa þeim sem sætt hafa ólögmætri uppsögn eða frávikningu úr starfi. Við ákvörðun bóta verður litið til þess að gagnáfrýjandi var ráðinn ótímabundið hjá aðaláfrýjanda með gagnkvæmum þriggja mánaða uppsagnarfresti, en hann mátti að öllu óbreyttu gera ráð fyrir að fá áfram að gegna starfi sínu hjá aðaláfrýjanda. Þá liggur fyrir útreikningur á launamun miðað við mars 2013, en samkvæmt honum voru kjör gagnáfrýjanda lakari hjá nýjum vinnuveitanda sem nam 109.656 krónum á mánuði. Hefur útreikningi þessum ekki verið hnekkt. Að þessu virtu þykja bætur fyrir fjártjón gagnáfrýjanda hæfilega ákveðnar að álitum 1.500.000 krónur.

Gagnáfrýjandi krefst jafnframt miskabóta vegna framgöngu aðaláfrýjanda við ráðningarslitin. Telur hann að þau hafi falið í sér ólögmæta meingerð í sinn garð, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna kom fram að í skilyrðinu um ólögmæta meingerð fælist að um saknæma hegðun væri að ræða. Einnig sagði að gáleysi þyrfti þó að vera verulegt til þess að tjónsatvik yrði talið ólögmæt meingerð. Í réttarframkvæmd hefur verið við það miðað að lægstu stig gáleysis fullnægi ekki kröfum ákvæðisins um ólögmæta meingerð. Við mat á því hvort dæma skuli gagnáfrýjanda miskabætur vegna ráðningarslitanna er þess meðal annars að gæta að hann lét hjá líða að greina frá því að hann hefði fastráðið sig hjá nýjum vinnuveitanda þegar aðilar áttu í viðræðum um starfslok. Að því virtu verður tilvikið ekki talið aðaláfrýjanda svo saknæmt að gagnáfrýjandi eigi af þeim sökum rétt til miskabóta. Þessari kröfu verður því hafnað.

IV

Gagnáfrýjandi gerir einnig kröfu um miskabætur á þeim grundvelli að hann hafi sætt einelti í starfi sínu hjá aðaláfrýjanda, einkum af hálfu slökkviliðsstjórans, Þ-kk-ef G-kk-ef. Telur gagnáfrýjandi að aðaláfrýjandi hafi fellt á sig bótaábyrgð, bæði vegna eigin framgöngu og þess sem hann lét viðgangast í sinn garð, auk þess sem aðaláfrýjandi beri vinnuveitandaábyrgð á slökkviliðsstjóranum sem var næsti yfirmaður gagnáfrýjanda.

Í reglugerð nr. 1000/2004 um aðgerðir gegn einelti á vinnustað, sem sett var á grundvelli laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, er einelti skilgreint þannig í 3. gr. að um sé að ræða ámælisverða eða síendurtekna ótilhlýðilega háttsemi, sem er til þess fallin að niðurlægja, gera lítið úr, móðga, særa, mismuna eða ógna og valda vanlíðan hjá þeim sem hún beinist að. Tekið er fram að með einelti sé ekki átt við skoðanaágreining eða hagsmunaárekstur sem kunni að rísa á vinnustað milli stjórnanda og starfsmanns.

Eins og áður greinir fól aðaláfrýjandi S-kvk-þgf B-kvk-þgf J-kvk-þgf sálfræðingi að kanna eineltiskvörtun gagnáfrýjanda og skilaði hún skýrslu sinni í september 2012. Komst sálfræðingurinn að þeirri niðurstöðu að slökkviliðsstjórinn hefði staðið illa að því að færa verkefni úr höndum gagnáfrýjanda og ekki gefið honum viðhlítandi skýringar á því. Jafnframt taldi hún að slökkviliðsstjórinn hefði lítilsvirt gagnáfrýjanda þegar skrifstofuaðstaða var tekin af honum og lokað fyrir fjarskiptatengingu frá heimili hans haustið 2011 á meðan hann var í fæðingarorlofi. Þá áleit hún slökkviliðsstjórann hafa gert lítið úr gagnáfrýjanda fyrir framan aðra stjórnendur slökkviliðsins vegna tiltekins útkalls í upphafi árs 2011. Loks taldi hún athugunina staðfesta að upplýsingaflæði frá slökkviliðsstjóranum til gagnáfrýjanda hefði í nokkrum tilfellum verið ófullnægjandi, auk þess sem hann hefði gert lítið úr störfum gagnáfrýjanda í umræðu við aðra starfsmenn. Að þessu virtu komst sálfræðingurinn að þeirri niðurstöðu að slökkviliðsstjórinn hefði beitt gagnáfrýjanda einelti í skilningi laga nr. 46/1980 og taldi að breytingar til hins verra á líðan, högum og heilsu hans mætti rekja til þeirrar háttsemi.

Af hálfu aðaláfrýjanda var því lýst yfir við flutning málsins fyrir Hæstarétti að ekki væru vefengdar niðurstöður í umræddri skýrslu vegna kvörtunar gagnáfrýjanda. Í samræmi við það verður lagt til grundvallar í málinu að hann hafi mátt þola það einelti í sinn garð af hálfu slökkviliðsstjórans sem rakið er í skýrslunni. Sú háttsemi sem þar er lýst var viðhöfð í starfi hans sem stjórnanda Slökkviliðs Akureyrar og ber því aðaláfrýjandi bótaábyrgð á miska gagnáfrýjanda af þeim sökum á grundvelli reglunnar um vinnuveitandaábyrgð, sbr. dóm Hæstaréttar 18. september 2014 í máli nr. 64/2014. Aftur á móti verður með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms fallist á þá niðurstöðu að framganga aðaláfrýjanda vegna skipulagsbreytinga innan slökkviliðsins og viðbrögð vegna samstarfsörðugleika innan þess hafi ekki falið í sér einelti í garð gagnáfrýjanda.

Af hálfu aðaláfrýjanda hefur því verið borið við að gagnáfrýjandi beri sjálfur nokkra sök á samstarfsörðugleikum innan slökkviliðsins þar sem hann hafi beitt slökkviliðsstjórann einelti. Til stuðnings þessu vísar aðaláfrýjandi til skýrslu sálfræðistofunnar Lífs og sálar 29. mars 2012. Eins og áður greinir var þar komist að þeirri niðurstöðu að framkoma gagnáfrýjanda, tveggja varðstjóra og nokkurra annarra starfsmanna slökkviliðsins hefði falið í sér einelti í garð slökkviliðsstjórans. Í niðurstöðukafla skýrslunnar var hins vegar hvergi vikið að því í hverju þetta einelti af hálfu gagnáfrýjanda hefði falist. Að því gættu er ósannað að gagnáfrýjandi hafi sýnt af sér slíka hegðun og verður hann sjálfur því ekki talinn meðábyrgur vegna þess eineltis sem hann mátti þola.

Að öllu framangreindu virtu eru þær miskabætur sem aðaláfrýjanda var gert að greiða gagnáfrýjanda með hinum áfrýjaða dómi hæfilega ákveðnar. Verður sú niðurstaða staðfest og jafnframt ákvæði dómsins um dráttarvexti.

Fallist verður á það með héraðsdómi að ekki séu efni til að taka til greina kröfu aðaláfrýjanda um að gagnáfrýjanda og lögmanni hans verði gert að greiða réttarfarssekt.

Eftir þessum úrslitum verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Akureyrarkaupstaður, greiði gagnáfrýjanda, I-kk-þgf E-kk-þgf, 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. júní 2013 til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.