278/2016

G hóf störf hjá embætti umboðsmanns skuldara haustið 2010 og starfaði hún þar fram í maí 2015 þegar ráðningarsamningi hennar var rift. Tilefni þess voru ávirðingar G sem fólust í því að hún hafði haft afskipti af þremur málum fyrrverandi eiginmanns síns sem höfðu verið til meðferðar hjá embættinu. G höfðaði mál gegn Í og krafðist bóta vegna uppsagnarinnar. Var tekið fram að þótt afskipti G af fyrrnefndum málum hefðu verið brot gegn ríkum trúnaðarskyldum hefði G í starfi sínu ekki tekið ákvarðanir í málunum og ekki lægi fyrir að hún hefði notfært sér upplýsingarnar í eigin þágu eða hefði miðlað þeim til annarra. Var því talið að ávirðingar sem G höfðu verið gefnar að sök hefðu ekki getað haft í för með sér fyrirvaralausan brottrekstur. Af þeim sökum hefði riftun ráðningarsamningsins verið ólögmæt. Var Í gert að greiða G bætur vegna fjártjóns og miska.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. apríl 2016. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda, en til vara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður.

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 9. júní 2016. Hún krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 20.652.208 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. október 2014 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi hóf gagnáfrýjandi störf hjá embætti umboðsmanns skuldara haustið 2010 og var hún fastráðin með samningi 25. janúar 2011. Þar starfaði gagnáfrýjandi til 11. mars 2014 þegar henni var veitt ótímabundið leyfi frá störfum. Ráðningarsamningi hennar var síðan rift með bréfi umboðsmanns skuldara 15. maí sama ár. Tilefni þess voru ávirðingar gagnáfrýjanda sem fólust í því að hún hafði afskipti af þremur málum fyrrverandi eiginmanns síns sem voru til meðferðar hjá umboðsmanni skuldara. Í fyrsta lagi var um að ræða svokallað ráðgjafarmál sem gagnáfrýjandi stofnaði 27. desember 2012 og fór með. Aðallega laut málið að því að óska eftir að starfsmenn Arion banka hf. könnuðu hvort skuldara stæði til boða fyrirgreiðsla hjá bankanum. Vinnslu þessa máls mun hafa lokið 4. apríl 2013. Í öðru lagi var um að ræða ráðgjafarmál sem stofnað var 16. júlí 2013, en einu afskipti gagnáfrýjanda af því máli voru að hún skoðaði rafræn gögn þess 6. ágúst það ár. Loks var í þriðja lagi um að ræða mál sem var stofnað 11. desember 2013 vegna umsóknar skuldara um greiðsluaðlögun. Afskipti gagnáfrýjanda af því máli voru að hún skoðaði ítrekað rafræn gögn málsins og sótti skattframtal skuldara frá ríkisskattstjóra og vistaði rafrænt með gögnum málsins.

II

Af hálfu gagnáfrýjanda er byggt á því að riftun á ráðningarsamningi hennar hjá umboðsmanni skuldara hafi verið ólögmæt. Af þeim sökum hafi skaðabótaábyrgð fallið á aðaláfrýjanda vegna fjártjóns hennar og miska. Aðaláfrýjandi reisir hins vegar málatilbúnað sinn á því að gagnáfrýjandi hafi með fyrrgreindum ávirðingum vanefnt ráðningarsamning sinn svo verulega að heimilt hafi verið að rifta honum og víkja gagnáfrýjanda fyrirvaralaust úr starfi.

Fallist verður á það með héraðsdómi að framganga gagnáfrýjanda í starfi sínu hjá umboðsmanni skuldara með því að skoða rafræn gögn í málum fyrrverandi eiginmanns síns hjá embættinu og hafa önnur afskipti af þeim hafi falið í sér brot gegn starfsskyldum hennar og misnotkun á aðstöðu sem hún naut vegna starfsins. Í ljósi þess að gagnáfrýjandi skoðaði gögnin ítrekað er að engu hafandi sú skýring hennar að um mistök hafi verið að ræða vegna lesblindu. Þótt í þessu hafi falist brot gegn ríkum trúnaðarskyldum er þess þó að gæta að gagnáfrýjandi mun í starfi sínu ekki hafa tekið ákvarðanir í málunum og ekki liggur fyrir að hún hafi notfært sér upplýsingarnar í eigin þágu eða miðlað þeim til annarra.

Um starfslok manns sem ráðinn er í þjónustu ríkisins fer eftir því sem segir IX. kafla laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Verður endir bundinn á ráðningu með uppsögn af hálfu ríkisins, en sú ráðstöfun er þó háð því skilyrði eftir 1. mgr. 44. gr. laganna að starfsmanni hafi áður verið gefið færi á að bæta ráð sitt með áminningu ef ástæður uppsagnar eiga rætur að rekja til þeirra ávirðinga sem raktar eru í 21. gr. laganna. Þá skal samkvæmt 45. gr. laganna víkja ríkisstarfsmanni, sem ráðinn hefur verið í starf, fyrirvaralaust úr því ef hann hefur verið sviptur með fullnaðardómi rétti til að gegna því eða hann hefur játað að hafa gerst sekur um refsiverða háttsemi sem ætla má að hefði í för með sér sviptingu réttinda samkvæmt 68. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Með aðilum er ágreiningslaust að ekki voru fyrir hendi skilyrði 45. gr. laga nr. 70/1996 til að umboðsmanni skuldara væri skylt að víkja gagnáfrýjanda úr starfi fyrirvaralaust. Aftur á móti deila aðilar um hvort heimild standi til í frekari mæli, en þar er gert ráð fyrir, að víkja ríkisstarfsmanni úr starfi á grundvelli almennra reglna vinnuréttar. Án þess að leysa þurfi úr því hvort slík heimild kunni að vera fyrir hendi er ljóst að ávirðingar, sem gagnáfrýjanda voru gefnar að sök, gátu ekki haft í för með sér fyrirvaralausan brottrekstur ef slík heimild getur á annað borð verið fyrir hendi eftir ólögfestum reglum. Af þeim sökum var riftun ráðningarsamningsins ólögmæt. Ber aðaláfrýjandi ábyrgð á því tjóni sem gagnáfrýjandi hefur orðið fyrir vegna þeirrar ráðstöfunar.

III

Við ákvörðun bóta vegna fjártjóns ber að líta til þess að gagnáfrýjandi var orðin 53 ára þegar henni var vikið úr starfi. Jafnframt liggur fyrir að henni hefur reynst örðugt um vik að finna sér starf sem hæfir menntun hennar, en hún hefur nýtt sér þann tíma sem hún hefur verið án atvinnu til að afla sér frekari menntunar. Þá er þess að gæta að hún fékk greidd laun frá því henni var veitt ótímabundið leyfi frá störfum 11. mars 2014 þar til henni var vikið úr starfi 15. maí sama ár með riftun ráðningarsamnings. Aftur á móti verður ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að lækka beri bætur til gagnáfrýjanda vegna þess að hún hafi brotið af sér í starfi, enda gátu ávirðingar hennar að réttu lagi ekki varðað öðru en að hún sætti áminningu og héldi starfinu ef annað og meira kæmi ekki til. Að öllu þessu virtu eru bætur til gagnáfrýjanda vegna fjártjóns hennar metnar að álitum 8.000.000 krónur.

Svo sem hér hefur verið rakið var brottvikning gagnáfrýjanda úr starfi hjá umboðsmanni skuldara ólögmæt. Þá er þess að gæta að henni var gert þegar í stað að viðstöddum samstarfsmönnum að yfirgefa vinnustaðinn 11. mars 2014 í kjölfar fundar með umboðsmanni skuldara og mannauðsstjóra embættisins. Var þessi framganga meiðandi í garð gagnáfrýjanda og á hún því rétt á miskabótum samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um fjárhæð þeirra bóta.

Samkvæmt framansögðu verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 8.500.000 krónur með dráttarvöxtum eins og dæmdir voru í héraði.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað verður staðfest.

Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, G-kvk-þgf S-kvk-þgf, 8.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. október 2014 til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.