361/2000

AG lét af störfum sem skipstjóri á skipinu P, sem A leigði með tímaleigusamningi, eftir að honum hafði verið tilkynnt að annar maður hefði verið ráðinn til að taka við stjórn skipsins. AG krafði A í kjölfarið um laun í uppsagnarfresti vegna riftunar á ráðningarsamningi. A krafðist hins vegar sýknu vegna aðildarskorts þar sem AG hefði ekki verið starfsmaður þess heldur starfsmaður B, sem annast hafði útgerð skipsins á vegum eiganda þess. A hefði hins vegar haft milligöngu um ráðningu AG að beiðni B. Ekki var gerður skriflegur samningur um ráðningu AG í starf skipstjóra. Talið var að almennt væri skipstjóri fulltrúi eiganda þegar skip væru tekin á tímaleigu. Samkvæmt bókunum í leiðabók tók AG við stjórn skpisins sem fulltrúi B og var endanlegt ákvörðunarvald um ráðningu og starfslok AG í höndum hans. Með hliðsjón af því og ráðningarkjörum AG að öðru leyti var talin nægjanlega í ljós leitt að áfrýjandi hefði verið ráðinn í þjónustu B en ekki A. Var A því sýknað vegna aðildarskorts.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. september 2000. Krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða sér 567.687 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 23. júlí 1999 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Málavextir eru þeir að stefndi annaðist reglubundnar siglingar milli Norður Ameríku og Íslands við flutninga fyrir varnarlið Bandaríkjanna hér á landi. Til þessara flutninga leigði hann skipið Panayiota með svonefndum tímaleigusamningi 12. október 1998. Skipið var skráð á Kýpur. Tímaleigusamningurinn var gerður við eiganda skipsins, Deoman Maritime Ltd. á Kýpur, en samkvæmt fyrirliggjandi gögnum virðist Bridgestone Shipping Ltd. á Kýpur hafa annast útgerð þess á vegum eigandans. S-kk-nf K-kk-nf, stjórnarformaður stefnda, hafði um þetta leyti samband við starfsmann Skipstjóra- og stýrimannafélags Íslands og formann Sjómannafélags Reykjavíkur í því skyni að fá ábendingar um mann, sem tekið gæti við skipstjórn á skipinu. Leiddi það til þess að samband komst á milli áfrýjanda og S-kk-ef, en sá fyrrnefndi starfaði um þær mundir hjá Samskipum hf. um borð í olíuflutningaskipinu Stapafelli. Eftir að hafa haft beint samband við Bridgestone Shipping Ltd. hélt áfrýjandi til Bandaríkjanna, þar sem hann tók við skipstjórn á Panayiota í Norfolk 18. desember 1998. Sinnti hann síðan því starfi samfellt til 1. febrúar 1999, en frá þeim tíma var annar maður, H-kk-nf S-kk-nf, ráðinn til að annast skipstjórnina á móti áfrýjanda og stjórnaði næstu ferð skipsins. Áfrýjandi tók aftur við skipstjórn í næstu ferð frá 8. mars til 1. apríl 1999, en síðastgreindan dag tók H-kk-nf aftur við starfinu. Að áliðinni þeirri ferð tilkynnti Bridgestone Shipping Ltd. H-kk-þgf að erlendur maður hefði verið ráðinn skipstjóri og tæki við stjórn skipsins eftir komu þess til Njarðvíkur 23. apríl 1999. Gekk það eftir og létu áfrýjandi og H-kk-nf þar með af störfum.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta til heimtu launa í uppsagnarfresti eftir að ráðningu hans lauk í kjölfar þeirra atvika, sem að framan greinir. Snýst ágreiningur aðila fyrst og fremst um hvort áfrýjandi hafi verið ráðinn til skipstjórastarfa af stefnda eða hinu erlenda félagi, er annaðist útgerð skipsins fyrir hönd eigandans.

II.

Ekki var gerður skriflegur samningur um ráðningu áfrýjanda til starfa skipstjóra á Panayiota. Ljóst er, eins og að framan er rakið, að stefndi hafði frumkvæðið að því að fá áfrýjandi til þess starfa. Stefndi heldur því fram að ekki hafi komist á ráðningarsamningur milli sín og áfrýjanda, heldur hafi hann verið ráðinn hjá Bridgestone Shipping Ltd. þótt stefndi hafi haft þar milligöngu. Fyrir þeirri staðhæfingu verður stefndi að bera sönnunarbyrði.

Áfrýjandi bar fyrir héraðsdómi að hann hafi verið ráðinn til starfa hjá stefnda af S-kk-þgf K-kk-þgf. Hafi ekki verið rætt um að ráðningin væri hjá erlendu útgerðarfyrirtæki. Jafnframt bar hann að áður en gengið var frá ráðningunni hafi hann verið í símasambandi við Bridgestone Shipping Ltd. og farið yfir með þeim „hvernig pappírar“ hans væru og fyrri starfsreynsla, meðal annars hvort hann hafi unnið hjá erlendu fyrirtæki áður. Hafi þeir hringt í á-kk-þf daginn eftir og tilkynnt að þeir væru búnir að samþykkja hann. Þá liggur fyrir í málinu bréf stefnda til Bridgestone Shipping Ltd. 18. janúar 1999, þar sem stefndi tekur fram að H-kk-nf S-kk-nf sé reyndur sjómaður með nauðsynleg réttindi og góð meðmæli, en eins og að framan er rakið tók H-kk-nf við skipstjórn á skipinu á móti áfrýjanda skömmu síðar. Fylgdu bréfinu skírteini H-kk-ef. Samkvæmt þessu er í ljós leitt að Bridgestone Shipping Ltd. kom að ráðningu skipstjóra á skipið meðan stefndi hafði það á tímaleigu og áfrýjandi var í beinu sambandi við það félag í tengslum við ráðningu sína.

Skipið Panayiota var sem áður segir leigt stefnda með svonefndum tímaleigusamningi. Það er einkenni slíkra samninga að eigandi skips leggur það til með áhöfn og sér meðal annars um greiðslu launa. Svo var einnig í þessu tilviki. Í samningnum var meðal annars tekið fram í 1. gr. að eigandinn greiði öll laun, í 8. gr. að skipstjórinn sé háður vissum fyrirmælum leigutaka þótt hann sé ráðinn af eiganda og í 26. gr. að ekkert í samningnum beri túlka á þann hátt að skipið sé framselt leigutökum og eigendur haldi áfram að vera ábyrgir fyrir meðal annars siglingu þess og áhöfn. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð skýrsla, sem áfrýjandi aflaði fyrir héraðsdómi 2. október 2000 af H-kk-þgf M-kk-þgf S-kk-þgf, forstöðumanni skipa- og gámarekstrardeildar Hf. Eimskipafélags Íslands. Þar kom meðal annars fram að skip, sem það félag hefur haft á tímaleigu, hafi alltaf verið mönnuð starfsmönnum eiganda. Frá þessu hafi þó þekkst afbrigði. Þannig séu dæmi þess að félagið hafi ráðið mann til starfa á sínum vegum um borð í slíkum skipum, en þá hafi yfirleitt verið gerður samningur um það við eiganda skipsins. Í framburði H-kk-ef kom ekki fram að umrætt félag hafi ráðið skipstjóra til starfa í tilvikum sem þessum.

Fyrir liggur að um það var samið að áfrýjandi fengi greidda 200 bandaríkjadali fyrir hvern þann dag, er hann starfaði um borð í skipinu, en ekkert þess utan. Skyldu laun greidd í lok hverrar ferðar. Ráðningarkjörin voru því verulega frábrugðin því fyrirkomulagi, sem gert er ráð fyrir í íslenskum kjarasamningum skipstjóra á flutningaskipum. Áfrýjandi bendir hins vegar á að sé lágmarkskaup skipstjóra samkvæmt kjarasamningi, sem gilti hér við gerð ráðningarsamnings hans, reiknað yfir til dagkaups með þeirri aðferð, sem þar sé kveðið á um, komi út fjárhæð, sem sé lítillega lægri en sú, sem áfrýjandi fékk greidda miðað við gengi bandaríkjadals á þessum tíma. Ekki liggja fyrir í málinu óyggjandi upplýsingar um hvernig greiðslu launa áfrýjanda var háttað. Gögn málsins sýna að stefndi greiddi tvívegis laun áfrýjanda inn á bankareikning eiginkonu hans, samtals 426.000 krónur. Þá hefur stefndi lagt fram yfirlit, sem sýnir að laun áfrýjanda hafi í heild numið 14.000 bandaríkjadölum, en þar af hafi hann annast greiðslur á 9.000 bandaríkjadölum. Þessar greiðslur segist stefndi hafa innt af hendi fyrir Bridgestone Shipping Ltd. og fengið endurgreiddar, en um það hefur hann þó ekki lagt fram gögn þótt áfrýjandi hafi mótmælt staðhæfingum hans um þetta efni. Til þess verður hins vegar að líta að áfrýjandi bar fyrir héraðsdómi að þegar dráttur hafi orðið á greiðslu launa hafi hann hringt í S-kk-þf K-kk-þf, sem hafi bent honum á að krefja Bridgestone Shipping Ltd., en sagst mundu sjá um greiðslurnar ef það bæri ekki árangur. Þá liggur fyrir í málinu símbréf H-kk-ef S-kk-ef 21. apríl 1999, þar sem hann krafði Bridgestone Shipping Ltd. um greiðslu launa.

Óumdeilt er að stefndi hafði ekki undir höndun skattkort áfrýjanda, hann hélt ekki eftir staðgreiðslu skatta, skilaði ekki greiðslum í lífeyrissjóð og stóð ekki skil á launatengdum gjöldum. Ekki gerði stefndi launaseðla til handa áfrýjanda. S-kk-nf K-kk-nf bar fyrir héraðsdómi að hann hafi í tengslum við ráðningu áfrýjanda rætt ítarlega við hann um tryggingarmál og að hann yrði utan íslenska tryggingarkerfisins í starfi sínu. Þá bar áfrýjandi fyrir dómi að hann hafi sjálfur annast sín tryggingarmál.

Þegar áfrýjandi tók við skipstjórn á Panayiota 18. desember 1998 í Norfolk var svofelld færsla gerð í leiðabók skipsins: „Command of vessel Panayiota handed over to Capt. G-x-x Agnar of Bridgestone Shipping.“ Með svipuðum hætti var eftirfarandi fært í leiðabók er H-kk-nf S-kk-nf tók fyrst við skipstjórn í byrjun febrúar 1999: „Command of vessel Panayiota handed over to another capt. of Bridgestone Shipping.“ Fyrir héraðsdómi bar áfrýjandi að S-kk-nf K-kk-nf hafi komið fram sem yfirmaður sinn, en Bridgestone Shipping Ltd. hafi séð um atriði, sem lutu að áhöfn skipsins. Hafi áfrýjandi einnig haft samband við það félag eftir að hann tók við skipstjórn.

Ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að Bridgestone Shipping Ltd. hafi einhliða ákveðið að ráða erlendan skipstjóra á skipið í stað áfrýjanda og H-kk-ef S-kk-ef. Var þessi ákvörðun tilkynnt stefnda með bréfi 20. apríl 1999 og H-kk-þgf S-kk-þgf, sem þá gegndi starfi skipstjóra, með skeyti 21. sama mánaðar.

Þegar allt framangreint er virt verður sérstaklega að líta til þess að stefndi tók umrætt skip á tímaleigu og þess hlutverks, sem skipstjóri hefur almennt sem fulltrúi eiganda skips í slíkum tilvikum, en áfrýjandi gegndi starfi skipstjóra um borð. Eftir hljóðan bókana í leiðabók skipsins tók áfrýjandi við stjórn þess sem fulltrúi Bridgestone Shipping Ltd. Áður er greint frá því, sem liggur fyrir um starfskjör áfrýjanda og fyrirkomulag launagreiðslna. Samkvæmt gögnum málsins virðist endanlegt ákvörðunarvald um ráðningu og starfslok áfrýjanda og H-kk-ef S-kk-ef hafa verið í höndum Bridgestone Shipping Ltd. Að þessu athuguðu verður að telja stefnda hafa leitt nægjanlega í ljós að áfrýjandi hafi verið ráðinn í þjónustu Bridgestone Shipping Ltd., sem kom fram fyrir eiganda skipsins, en ekki til stefnda, leigutaka þess. Samkvæmt því verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.