384/2001

H og Ý keyptu ófryst kjúklingalæri frá R í apríl 1999 og óku í sumarbústað við Flúðir, þar sem lærin voru elduð fyrir samkvæmi sem þar var. Lærin voru matreidd á grilli og neyttu H og Y þeirra ein. Umbúðir kjötsins voru merktar á þann hátt að þeim sem matreiddu það bæri annaðhvort að gegnumsteikja það eða sjóða. Nokkrum dögum síðar veiktust þau H og Ý og í ljós kom að þau höfðu smitast af kampýlóbakter sýkli. Höfðuðu þau mál gegn R til greiðslu skaðabóta og héldu því fram að R hafi verið kunnugt um sýkinguna og því hafi merkingin á vörunni verið ófullnægjandi. Talið var að H og Ý bæru sönnunarbyrði um ágalla vörunnar og um orsakatengsl milli ágalla og tjóns, sbr. lög um skaðsemisábyrgð. Í málinu lá fyrir rannsókn frá ágúst 1999 þar sem fram kom að þá var kampýlóbaktermengun óvenjumikil hjá framleiðendum kjúklinga og jafnframt lá fyrir að R hafi átt við þetta vandamál að stríða í framleiðslu sinni í verulegum mæli. Heilbrigðisyfirvöld höfðu einnig látið málið til sín taka þá um haustið og hvatt til þess að almenningur yrði upplýstur um smithættu matvæla og hvernig koma mætti í veg fyrir smit. Ekkert lá fyrir í málinu um umfang kampýlóbaktersýkingar í apríl 1999 eða aðvaranir heilbrgiðisyfirvalda þar að lútandi. Þá höfðu H og Ý ekki skorað á R að leggja fram upplýsingar, sem varpað gætu ljósi á hvaða vitneskju hann hafi þá búið yfir um mengunina. Ágreiningslaust var talið, að væri umræddum leiðbeiningum fylgt kæmi sýking kjúklinga af kampýlóbakter ekki að sök, þar sem bakterían hefði lítið hitaþol. Eins og málið var lagt fyrir dóminn þótti ekki nægjanlega í ljós leitt af hálfu H og Ý að R hefði mátt vita að svo mikill hluti kjúklingaframleiðslu hans væri sýktur í apríl 1999 að honum hafi borið að vara neytendur sérstaklega við og skora á þá að fylgja leiðbeiningunum fast eftir. Var því ekki talið að H og Ý hafi tekist að sanna að varan hafi verið haldin ágalla í merkingu laga um skaðsemisábyrgð. Var R því sýknaður.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 9. október 2001. Þeir krefjast þess að stefndi greiði áfrýjendunum H-kvk-þgf 83.811 krónur og Ý-kk-þgf 160.811 krónur, auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 26. apríl 1999 til 6. apríl 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laganna frá þeim degi til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þeir krefjast og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara lækkunar krafna, auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Áfrýjendur keyptu ófryst kjúklingalæri 24. apríl 1999 kl. 19.44 í verslun í Reykjavík, óku úr bænum og í sumarbústað við Flúðir og komu þangað síðar um kvöldið. Afhentu þau lærin manni sem sá um að elda matinn fyrir samkvæmi sem þarna var. Lærin voru matreidd á grilli og þau ein neyttu læranna sem þau höfðu keypt. Ágreiningslaust er að varan hafi verið merkt eins og í héraðsdómi er rakið, að þeim sem matreiddu hana bæri annaðhvort að gegnumsteikja vöruna eða sjóða.

Í fréttatilkynningu um „kampýlóbakterfaraldurinn á Íslandi“ frá sóttvarnalækni, Hollustuvernd ríkisins og yfirdýralækni 6. september 1999, sem lögð var fram í héraði, kemur fram að snemma árs 1999 hafi kannanir sýnt að kampýlóbaktersýkingar hefðu aukist umtalsvert árið 1998 miðað við undangengin ár og ljóst hafi verið að aukning tilvika héldi áfram árið 1999. Sóttvarnaráð hafi mælt með því í marsmánuði að almenningi yrði kynntur þessi vandi og gefnar út leiðbeiningar um það með hvaða hætti hann gæti varist smiti. Þá hafi verið vitað að þessa mengun væri helst að finna í kjúklingum á markaði hér á landi. Bráðabirgðaniðurstöður rannsókna hafi meðal annars verið þær, að útbreiðsla sýkinga hafi aukist hröðum skrefum, einkum undanfarin tvö ár. Þegar á fyrstu átta mánuðum ársins 1999 hafi greinst 339 sýkingar í mönnum miðað við 250 tilvik allt árið 1998. Borið hafi á sýkingum meðal starfsmanna ákveðins kjúklingabús og sláturhúss á Suðurlandi. Á tímabilinu frá 16. júní til 20. ágúst 1999 reyndust þrír starfsmanna kjúklingabúsins hafa sýkst. Samkvæmt rannsóknum gerðum af Hollustuvernd ríkisins 9.-27. ágúst hafi 8 af 10 sýnum kjúklinga (80%) verið menguð af kampýlóbakter frá einum framleiðanda og 11 af 21 sýni (52%) frá öðrum, en þeir hafi báðir notað sama sláturhús. Álit rannsakenda hafi verið, að miðað við fyrirliggjandi gögn mætti rekja meginskýringu gífurlegrar aukningar á kampýlóbakter-sýkingu hér á landi til kampýlóbakter-mengunar í kjúklingum. Í lok tilkynningarinnar kemur fram að ýmsar tillögur hafi verið gerðar, þar á meðal að skylt yrði að upplýsa um smithættu matvæla og hvernig koma mætti í veg fyrir smit með áberandi hætti á matvælum sem seld séu almenningi.

H-kk-nf B-kk-nf sóttvarnalæknir, einn þeirra er stóð að greindri tilkynningu, kom fyrir héraðsdóm. Skýrði hann svo frá að það hafi svo til einungis verið í alifuglakjöti sem hægt hafi verið að finna kampýlóbakter-mengun í vörum á markaði. Frysting á kjúklingum hafi dregið verulega úr þessu þannig að smitlíkurnar hafi orðið minni. Lykilþáttur í þeim varnaraðgerðum sem gripið hafi verið til hafi verið að setja ekki kjúklinga á markað öðruvísi en frysta ef þeir höfðu haft kampýlóbakter í sér. Aðspurður hvort komið hafi til tals hjá heilbrigðisyfirvöldum að setja sölubann á sýkta kjúklinga sagði hann að það hafi ekki verið gert. Sagðist hann ekki vita um sölubann á matvöru vegna kampýlóbakter-mengunar nokkurs staðar í heiminum. Betra væri að upplýsa almenning um það að ákveðin hætta fylgdi þessu og koma með leiðbeiningar um hvernig unnt væri að forðast smit. Hann sagði að ekkert leyndarmál hafi verið að þetta vandamál hafi tengst stefnda, þar hafi verið hæst smittíðni.

II.

Áfrýjendur byggja mál sitt á því að stefndi hafi vitað að stór hluti kjúklinga þeirra sem hann framleiddi í apríl 1999 hafi verið sýktur af kampýlóbakter, og að þess vegna hafi ekki verið nægilegt að merkja vöruna með þeim hætti sem gert var. Samkvæmt 10. gr. laga nr. 93/1995 um matvæli skuli framleiðendur matvæla tryggja að þau valdi ekki heilsutjóni. Geri framleiðandi það ekki sé hann ábyrgur og sé óheimilt að dreifa slíkum matvælum. Í reglum um framleiðendaábyrgð felist að framleiðendum sé skylt að gera kaupendum fullnægjandi grein fyrir hættueiginleikum vöru um leið og þeir viti um þá. Þetta þurfi að gera með áberandi hætti. Samkvæmt 5. gr. laga um skaðsemisábyrgð nr. 25/1991 hafi vara þessi verið haldin ágalla, þar sem hún hafi ekki verið svo örugg sem með réttu hafi mátt vænta eftir öllum aðstæðum. Þess vegna verði að telja merkinguna á vörunni ófullkomna. Það sé almennt vitað að kjöt þurfi að sjóða en í þessu tilviki hafi ekki verið nóg að segja það. Þarna hefði þurft að vara við þeirri hættu sem neyslu vörunnar væri samfara. Að þessu leyti hafi merkimiðinn ekki fullnægt kröfunum, þar sem varúðarmerkingu skorti. Neytandinn hefði átt að fá fullnægjandi upplýsingar um þá hættu sem fylgt gæti neyslu vörunnar svo að hann ætti raunverulegt val. Láti framleiðandinn undir höfuð leggjast að gera kaupendum grein fyrir hættueiginleikum vöru sem hann þekkir beri hann ábyrgð á því tjóni sem kaupendur vörunnar kunni að verða fyrir og rakið verði til ófullnægjandi kynningar á hættuleiginleikum vörunnar.

Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga um skaðsemisábyrgð beri tjónþola að sanna tjón sitt, ágalla vöru og orsakatengsl milli ágalla og tjóns. Áfrýjendur hafi hvorki sannað að varan hafi verið haldin ágalla né að um orsakatengsl hafi verið að ræða. Engin sýni hafi verið varðveitt af vörunni og engin sönnun sé fyrir því að þessi kjúklingalæri hafi verið menguð af kampýlobakter. Varðandi ágalla vörunnar fari það samkvæmt 5. gr. laga um skaðsemisábyrgð eftir aðstæðum hverju sinni hvort vara sé talin haldin ágalla eða ekki. Almennt sé vitað að hrátt kjöt skuli sjóða eða gegnumsteikja. Þetta hafi verið skýrlega tilgreint á merkingu vörunnar og ljóst sé að hefði eftir þessu verið farið hefði engin sýking orðið. Kampýlóbakter sé umhverfisvandamál sem framleiðendur kjúklinga þurfi að búa við og hvorki hér á landi né í öðrum löndum hafi fundist leiðir til að tryggja að kjúklingaframleiðsla sé með öllu laus við þetta smit.

III.

Áfrýjendur bera í máli þessu sönnunarbyrði um ágalla vörunnar og um orsakatengsl milli ágalla og tjóns, sbr. 2. mgr. 6. gr. laga um skaðsemisábyrgð.

Í 5. gr. laganna er skilgreint hvenær vara telst haldin ágalla, og er það þegar hún er ekki svo örugg sem með réttu mátti vænta eftir öllum aðstæðum, einkum eftirfarandi:

1. Hvernig hún var boðin og kynnt.

2. Notkun þeirri sem með sanngirni mátti gera ráð fyrir.

3. Hvenær vöru var dreift.

Samkvæmt þessu þurfa áfrýjendur fyrst að sanna að kjúklingalærin hafi verið haldin ágalla í skilningi þessa lagaákvæðis.

Svo sem rakið hefur verið kom fram í rannsókn í ágúst 1999, að kampýlóbakter-mengun var óvenju mikil hjá framleiðendum kjúklinga og jafnframt liggur fyrir, að stefndi hafi átt við þetta vandamál að stríða í framleiðslu sinni í verulegum mæli. Í þessu ljósi og með hliðsjón af 10. gr. laga um matvæli þarf að taka afstöðu til þeirrar málsástæðu áfrýjenda, að varan hafi ekki verið nægilega kynnt í skilningi 1. tl. 5. gr. þar sem ekki hafi verið nóg að geta einungis um að vöruna hafi þurft að sjóða eða gegnumsteikja heldur hafi stefndi þurft að kynna hana með varúðarmerkingu um þessa hættuleiginleika.

Ekkert liggur fyrir í málinu um umfang kampýlóbakter-sýkingar í apríl 1999 eða aðvaranir heilbrigðisyfirvalda þar að lútandi. Áfrýjendur hafa ekki skorað á stefnda að leggja fram skýrslur um kjúklingaframleiðslu hans á þeim tíma sem hér um ræðir eða upplýsingar úr framleiðsluferli, sem varpað gætu ljósi á hvaða vitneskju hann hafi þá búið yfir um mengunina. Að framan er því lýst hvernig leiðbeiningum um meðferð vörunnar var háttað. Ágreiningslaust er að sé þeim fylgt komi sýking kjúklinga af kampýlóbakter ekki að sök, þar sem bakterían hafi lítið hitaþol. Hvergi hefur tekist að gera þessa framleiðslu alveg örugga fyrir þessari sýkingu. Eins og mál þetta er lagt fyrir dóminn þykir ekki nægjanlega í ljós leitt af hálfu áfrýjenda að stefndi hafi mátt vita að svo mikill hluti kjúklingaframleiðslu hans væri sýktur í apríl 1999 að honum hafi borið að vara neytendur sérstaklega við og skora á þá að fylgja leiðbeiningunum fast eftir. Samkvæmt gögnum málsins var það svo ekki fyrr en um haustið að heilbrigðisyfirvöld settu fram aðvaranir. Hefur áfrýjendum því ekki tekist að sanna að varan hafi verið haldin ágalla í merkingu 5. gr. laga um skaðsemisábyrgð. Verður því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms.

Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera órsakaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.