332/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem meðal annars var hafnað að viðurkenna kröfu D við slit fjármálafyrirtækisins S hf. en viðurkennt að lán sem D tók hjá S hf. væri í íslenskum krónum sem hefði á óheimilan hátt verið tengt gengi japansks jens. Í kjölfar tilmæla frá Fjármálaeftirlitinu um að peningamarkaðssjóðum skyldi slitið greiddi S hf. til D fyrir hlutdeild hans í slíkum sjóði. Var hluta fjárhæðarinnar ráðstafað til innborgunar á lán D hjá S hf. en eftirstöðvar voru lagðar inn á handveðsettan reikning. Með dómi Hæstaréttar var hafnað kröfu D um viðurkenningu á því að lánið hefði verið í íslenskum krónum. D lýsti kröfu við slit S hf. vegna umræddrar innborgunar á lánið. Í dómi Hæstaréttar kom fram að peningamarkaðssjóðshlutdeild D hefði verið háð handveðrétti og því hefði S hf. verið heimilt að halda eftir útborguninni úr sjóðnum meðan ekki var útséð um greiðslu skuldbindinga D sem handveðrétturinn tryggði. Þótt ekki lægi fyrir að D hefði samþykkt að hluta af fénu væri ráðstafað inn á ógjaldfallna skuld sína yrði að gæta að því að gjaldagi lánsins væri liðinn og virtist S hf. hafa nýtt til fulls tryggingar til greiðslu inn á skuldina án þess að hafa fengið fullar efndir. Var því hafnað að viðurkenna kröfu D við slit S hf. Þá var fallist á kröfu S hf. er laut að greiðslu eftirstöðva lánsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. maí 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2013, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu að fjárhæð 25.396.453 krónur, sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila, en viðurkennt að lán sem sóknaraðili tók hjá varnaraðila 31. júlí 2007 væri í íslenskum krónum sem hefði á óheimilan hátt verið tengt gengi japansks jens. Þá var hafnað gagnkröfu varnaraðila um að sóknaraðila yrði gert að greiða honum 6.297.871 krónu. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að við slit varnaraðila verði viðurkennd krafa sín að fjárhæð 25.396.453 krónur sem njóti stöðu í réttindaröð aðallega samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991, til vara samkvæmt 112. gr. sömu laga, en að því frágengnu samkvæmt 113. gr. laganna. Í öllum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Að öllu þessu frágengnu krefst sóknaraðili þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 3. maí 2013. Hann krefst þess að sóknaraðila verði gert að greiða sér 6.297.871 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. ágúst 2009 til greiðsludags, en hafnað verði kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á því að fjárhæð láns sem hann tók hjá varnaraðila hafi verið bundin ólöglegri gengistryggingu. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

I

Sóknaraðili óskaði 31. júlí 2007 eftir reikningsláni hjá varnaraðila að fjárhæð 18.489.899 krónur, sem veitt var sama dag og skyldi gjalddagi þess vera 2. ágúst 2008. Lán þetta átti að bera „12 mán. REIBOR“ vexti með 3% álagi, sem yrðu á gjalddaga sama dag. Með tryggingarbréfi 23. nóvember 2007 setti sóknaraðili varnaraðila að handveði öll verðbréf sín „í vörslusafni“ hjá varnaraðila til tryggingar greiðslu á öllum skuldum við hann. Samkvæmt tryggingarbréfinu var heimilt að gjaldfella skuldir, sem tryggðar voru með veðinu, færu tryggingar niður í 115% af uppreiknaðri heildarskuldbindingu sóknaraðila. Að beiðni sóknaraðila samþykkti varnaraðili 8. janúar 2008 að breyta skilmálum fyrrnefnds láns þannig að höfuðstóll þess að viðbættum áföllnum vöxtum til 21. nóvember 2007, samtals 19.450.526 krónur, breyttust „í eftirfarandi myntir JPY 34.141.699-.“ Átti skuldin að bera svonefnda 12 mánaða LIBOR útlánsvexti með 2,8% álagi sem greiddir yrðu ásamt höfuðstól hennar í einu lagi 2. ágúst 2008. Samkvæmt beiðni sóknaraðila 8. ágúst 2008 var gjalddaga lánsins frestað til 5. ágúst 2009, en um leið var samið um að áðurnefnt álag á LIBOR vexti yrði 6%. Fjármálaeftirlitið beindi 17. október 2008 tilmælum til rekstrarfélaga verðbréfasjóða um að grípa til aðgerða sem leiða myndu til þess að peningamarkaðssjóðum þeirra yrði slitið. Samkvæmt gögnum málsins átti sóknaraðili á þeim tíma hlutdeild í peningamarkaðssjóði hjá varnaraðila sem taldist að markaðsvirði 40.549.098 krónur og virðist sem fyrrgreint tryggingarbréf sóknaraðila frá 23. nóvember 2007 hafi eingöngu náð til þeirrar eignar.

Sóknaraðili ritaði 22. október 2008 undir yfirlýsingu þar sem innstæða á tilteknum reikningi hans hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf. var sett varnaraðila að handveði til tryggingar greiðslu á öllum skuldum sóknaraðila við þann síðastnefnda. Stjórn sparisjóðsins ákvað 10. nóvember 2008 að kaupa eignir áðurnefnds peningamarkaðssjóðs og komu af því tilefni 17. sama mánaðar til úthlutunar til sóknaraðila 34.676.137 krónur fyrir hlutdeild hans í sjóðnum. Tveimur dögum síðar færði varnaraðili 20.000.000 krónur af þeirri fjárhæð til innborgunar á lán sóknaraðila, en lagði eftirstöðvar hennar, 14.676.137 krónur, inn á áðurnefndan handveðsettan reikning hans. Fyrir umræddar 20.000.000 krónur fengust 16.160.310 japönsk jen, sem var að hluta varið til greiðslu á gjaldföllnum vöxtum af skuld sóknaraðila, en afganginum var ráðstafað inn á höfuðstól hennar sem nam eftir það 18.665.642 japönskum jenum.

Á gjalddaga láns sóknaraðila 5. ágúst 2009 mun varnaraðili hafa gengið að innstæðu áðurnefnds reiknings sem stóð að handveði fyrir skuldum sóknaraðila og tekið þannig til sín 19.589.219 krónur. Fyrir þá fjárhæð virðast hafa fengist 14.850.803 japönsk jen sem að hluta var varið til greiðslu áfallinna vaxta og að öðru leyti til innborgunar á höfuðstól skuldarinnar sem varnaraðili kveður hafa numið eftir það 4.776.180 japönskum jenum. Hann hefur umreiknað skuldina í íslenskar krónur og beitt til þess gengi japansks jens á gjalddaganum, en samkvæmt því kveður hann fjárhæð skuldarinnar vera 6.297.871 krónu. Er það fjárhæð gagnkröfunnar sem hann heldur uppi í málinu og áður var greint frá.

Varnaraðili var tekinn til slita 7. ágúst 2009 eftir ákvæðum laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með síðari breytingum. Við slitin lýsti sóknaraðili kröfum meðal annars um greiðslu á 20.000.000 krónum sem hann telur sóknaraðila hafa í heimildarleysi tekið af áðurgreindri útborgun við slit peningamarkaðssjóðs 19. nóvember 2008 til ráðstöfunar inn á skuld sóknaraðila vegna reikningsláns, en að viðbættum vöxtum sé sú krafa að fjárhæð 25.396.453 krónur. Hefur sóknaraðili krafist að þessari kröfu verði skipað í réttindaröð aðallega eftir 109. gr. laga nr. 21/1991, til vara 112. gr. sömu laga, en til þrautavara 113. gr. laganna. Þá krafðist sóknaraðili þess einnig að viðurkennt yrði að binding á fjárhæð reikningslánsins í íslenskum krónum við gengi japansks jens væri ólögmæt. Með því að slitastjórn varnaraðila viðurkenndi ekki kröfur þessar var ágreiningi um þær vísað til Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2012 og var mál þetta þingfest af því tilefni 11. september sama ár.

II

Svo sem rakið var samþykkti varnaraðili 8. janúar 2008 beiðni sóknaraðila um að skilmálum reikningsláns hans frá 31. júlí 2007 yrði breytt á þann hátt að skuldbinding hans yrði ekki lengur í íslenskum krónum, heldur tiltekinnar fjárhæðar í japönskum jenum. Jafnframt samþykkti varnaraðili að skuld sóknaraðila bæri ekki lengur svonefnda REIBOR vexti, sem geta lagst á skuldbindingu í íslenskum krónum, heldur LIBOR vexti af skuldbindingum í japönskum jenum. Eftir þessa breytingu báru skjöl um skuldbindingu sóknaraðila, sem að sönnu voru fábrotin, hvergi með sér fjárhæð hennar í öðrum gjaldmiðli en japönskum jenum. Þegar af þeirri ástæðu verður að líta svo á að um hafi verið að ræða gilda skuldbindingu í erlendum gjaldmiðli, en ekki skuld í íslenskum krónum sem háð hafi verið gengistryggingu í andstöðu við ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 27. september 2012 í máli nr. 50/2012. Kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á því að lán þetta sé í íslenskum krónum og tengt gengi japansks jens á ólögmætan hátt verður því hafnað.

Af gögnum málsins er ljóst að fé sem kom 17. nóvember 2008 á fyrrgreindan hátt í stað hlutdeildar sóknaraðila í peningamarkaðssjóði var háð handveðrétti varnaraðila samkvæmt tryggingarbréfinu sem sóknaraðili gaf út 23. nóvember 2007. Varnaraðila var því óskylt að inna þetta fé af hendi til sóknaraðila og gat þannig haldið því meðan ekki var útséð um greiðslu skuldbindinga þess síðarnefnda sem handveðrétturinn tryggði. Þótt ekki liggi fyrir að sóknaraðili hafi samþykkt að hluta af fénu yrði varið 19. nóvember 2008 til greiðslu inn á ógjaldfallna skuld sína vegna reikningslánsins verður að gæta að því að gjalddagi þess er nú liðinn og virðist varnaraðili eftir gögnum málsins hafa nýtt til fulls tryggingar til greiðslu inn á skuldina án þess að hafa fengið fullar efndir. Fer því þannig fjarri að sóknaraðili geti nú krafist þess að varnaraðili standi honum skil á þeim 20.000.000 krónum, sem hann tók á þennan hátt til sín 19. nóvember 2008, auk vaxta. Verður því hafnað að viðurkenna kröfur sóknaraðila sem að þessu snúa.

Samkvæmt því sem áður greinir verður lagt til grundvallar að skuld sóknaraðila við varnaraðila vegna reikningslánsins frá 31. júlí 2007 sé á gildan hátt í japönskum jenum. Sóknaraðili hefur hvorki hnekkt því að 4.776.180 japönsk jen hafi staðið eftir af þeirri skuld eftir innborgun 5. ágúst 2009 né að varnaraðili hafi réttilega umreiknað skuldina eftir gengi þessa gjaldmiðils þann dag í 6.297.871 krónu. Af þessu leiðir að gagnkrafa varnaraðila vegna eftirstöðva lánsins verður tekin til greina með vöxtum eins og krafist er og nánar segir í dómsorði.

Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hafnað er að viðurkenna kröfu sóknaraðila, D-kk-ef H-kk-ef H-kk-ef, að fjárhæð 25.396.453 krónur við slit varnaraðila, SPRON verðbréfa hf., sem og kröfu sóknaraðila um að viðurkennt verði að lán sem hann tók hjá varnaraðila 31. júlí 2007 sé í íslenskum krónum og hafi á óheimilan hátt verið tengt gengi japansks jens.

Sóknaraðili greiði varnaraðila 6.297.871 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. ágúst 2009 til greiðsludags.

Sóknaraðili greiði varnaraðila samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.