789/2017

H krafðist þess að A yrði svipt forsjá tveggja sona sinna einkum með vísan til a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í málinu lá annars vegar fyrir álitsgerð sálfræðings um forsjárhæfni A sem taldi A ekki hafa nægjanlega eða nauðsynlega hæfni til að fara með forsjá sona sinna og hins vegar matsgerð dómkvadds manns sem taldi A hæfa til að fara með forsjá drengjanna. Héraðsdómur féllst á kröfu H að því er varðaði yngri son A en hafnaði kröfunni að því er laut að forsjá eldri drengsins. Var niðurstaðan einkum reist á álitsgerðinni um forsjárhæfni A og gögnum sem lágu fyrir frá fagaðilum fram til þess tíma er eldri sonur hennar var vistaður í fóstri með samþykki hennar. Taldi héraðsdómur matsgerð hins dómkvadda manns á hinn bóginn haldna slíkum göllum að hún hefði takmarkað vægi við matið. Í niðurstöðu Hæstaréttar var vísað til þess að mat dómkvadds manns sem aflað væri samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hefði ríkt sönnunargildi. Fyrirliggjandi matsgerð væri ítarleg og vel rökstudd og hefði henni ekki verið hnekkt með yfirmatsgerð eða öðrum haldbærum gögnum. Yrði matsgerðin því lögð til grundvallar um forsjárhæfni A. Þá var litið til þess að A hefði aflað sér aukinnar menntunar og væri í föstu starfi sem og gagna um óboðað eftirlit á heimili A er drengirnir komu til hennar í umgengni og þess að eldri drengurinn hefði lýst eindregnum vilja til að búa hjá móður sinni. Var því ekki fallist á með með H að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum A og sona hennar væri alvarlega ábótavant, eða að líkamlegri og andlegri heilsu þeirra væri hætta búin vegna vanhæfni hennar til að fara með forsjá þeirra. Var A því sýknuð af kröfu H.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf M-kk-nf S-kk-nf prófessor.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. desember 2017. Hún krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms með þeirri breytingu að hún verði jafnframt sýknuð af kröfu gagnáfrýjanda um að verða svipt forsjá sonar síns B. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 21. desember 2017. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi verið svipt forsjá sona sinna, C fæddum [...] 2004 og B fæddum [...] 2014. Þá krefst hann þess að málskostnaður verði felldur niður.

I

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi leitaði aðaláfrýjandi eftir aðstoð barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar vegna erfiðleika sem vörðuðu eldri son hennar, C. Hinn 5. janúar 2016 undirritaði hún svokallaða áætlun um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og fór drengurinn í tímabundið fóstur í eitt ár með samþykki aðaláfrýjanda.

Á grundvelli áætlunarinnar aflaði barnaverndarnefnd Hafnarfjarðar sálfræðilegs mats á forsjárhæfni aðaláfrýjanda. Matið vann D, sérfræðingur í klínískri sálfræði, og lá það fyrir í lok maí 2016. Í kjölfar þess tók barnaverndarnefndin þá ákvörðun á fundi sínum 19. júlí 2016 að báðir synir aðaláfrýjanda yrðu vistaðir utan heimilis til 18 ára aldurs. Þar sem móðir samþykkti ekki að B yrði vistaður utan heimilis kvað nefndin upp úrskurð 29. sama mánaðar um að taka hann af heimili móður í tvo mánuði, en fósturvistun C var ekki lokið og því einungis tekin ákvörðun um fósturvistun B. Í framhaldinu var hann vistaður af hálfu barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar hjá föður sínum, E. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 20. september 2016 var úrskurður barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar staðfestur. Eldri drengurinn var síðan af hálfu nefndarinnar vistaður í febrúar 2017 hjá föður sínum, F. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms fór drengurinn til aðaláfrýjanda þar sem hann býr nú.

Ágreiningur aðila lýtur að því hvort fullnægt sé skilyrðum 1. og 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga til að aðaláfrýjandi verði svipt forsjá sona sinna. Reisir gagnáfrýjandi kröfur sínar einkum á a. og d. liðum 1. mgr. 29. gr. laganna en þar segir að barnaverndarnefnd sé heimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar, annar þeirra eða báðir, skuli sviptir forsjá ef daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns er alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska eða að fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar séu augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Þá segir í 2. mgr. ákvæðisins að aðeins skuli gera kröfu um sviptingu forsjár að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs.

II

Eins og að framan er rakið aflaði barnaverndarnefnd Hafnarfjarðar sálfræðilegs mats D á forsjárhæfni aðaláfrýjanda í tengslum við meðferð málsins hjá nefndinni. Er mat hans dagsett 30. maí 2016. Þar kemur fram að tengsl aðaláfrýjanda og drengjanna séu verulega skert, sérstaklega tengsl hennar við eldri drenginn. Hún hafi lítið innsæi í þarfir þeirra og geti ekki sett sig í spor þeirra út frá þroska þeirra og aldri. Hafi hún og eldri drengurinn ákveðin tengsl en þau séu neikvæð og byggist á togstreitu. Var það niðurstaða hans að þroska og velferð beggja sona aðaláfrýjanda væri ógnað með því að alast upp í umsjá hennar. Töluverður stuðningur í lengri tíma hafi verið reyndur án árangurs. Lítil breyting hafi verið á móður varðandi tengslamyndun, innsæi, skipulag, vanrækslu á almennum aðbúnaði og ástand á heimili. Hún hafi í gegnum tíðina verið hafnandi og neikvæð í garð drengjanna, sérstaklega C. Hefði móðir ekki nægjanlega eða nauðsynlega hæfni til að fara með forsjá sona sinna. Mælti D með lengri fósturvistun fyrir C og að hugað yrði að undirbúningi fósturvistunar varðandi B.

Hinn 11. október 2016 var G, sálfræðingur, dómkvödd sem matsmaður í málinu. Matsgerð hennar er dagsett 12. desember 2016 og í niðurstöðum kemur fram að aðaláfrýjandi sé hæf til að fara með forsjá sona sinna og að hún geti boðið þeim upp á fullnægjandi heimilisaðstæður. Hún sé eðlilega greind, stríði ekki við geðræn vandkvæði af neinum toga og lifi reglusömu lífi. Þá kemur þar fram að aðaláfrýjandi sýni sonum sínum ástríki í orðum og athöfnum og tengist þeim nánum böndum og hún hafi verið megin umönnunaraðili þeirra beggja. Hvað varði eldri drenginn hafi henni verið umhugað um að hvetja hann til þátttöku í tómstundum og sé ekki annað að sjá en að hún hafi sinnt heilsuvernd sona sinna vel. Þótt gögn málsins gefi til kynna að fundið hafi verið að líkamlegri umhirðu eldra drengsins telur matsmaður það ekki vera af þeirri stærðargráðu að hægt sé að tala um líkamlega vanrækslu af hálfu aðaláfrýjanda heldur verði þroskafráviki hans að hluta til kennt um. Hafi komið tímabil þar sem aðaláfrýjandi hafi ekki getað framfylgt forsjárskyldum sínum gagnvart eldri drengnum þar sem hún hafi verið eins og í matsgerðinni segir „þrotin af kröftum og hafði þá frumkvæði að því að leita að viðeigandi úrræðum fyrir son sinn. Það sem gerði útslagið að mati matsmanns voru samtvinnaðir þættir. Hegðunarvandi drengsins var gríðarlega mikill á þeim tíma og hvorki foreldrar, skólayfirvöld eða tilsjón á heimili réðu við vanda drengsins. Móðir var tiltölulega nýkomin úr erfiðri sambúð, með ungt barn sem var oft veikt á umræddu tímabili. Móðir bar að mestu ein ábyrgð á báðum drengjunum og lítil stoð virðist hafa verið í feðrum beggja drengjanna.“

Í matsgerðinni kemur fram að tvö viðamikil persónuleikapróf hafi verið lögð fyrir aðaláfrýjanda og nokkuð gott samræmi verið í niðurstöðum þeirra. Samkvæmt þeim glími hún ekki við geðræn vandkvæði, hún sé tilfinningalega stöðug og takist á við daglegt líf án óþarfa áhyggja. Þá sé sjálfsmynd hennar jákvæð og stöðug, hún sé bjartsýn og hafi skýr markmið og viðhorf. Þessi jákvæðu viðhorf auki þrautseigju hennar og aðlögunarhæfni. Sé ekkert í þessum prófum sem styðji það sem haldið hafi verið fram í gögnum málsins að aðaláfrýjanda skorti innsæi og sé sjálfhverf. Innsæi sé einn af hornsteinum góðrar forsjárhæfni og álíti matsmaður hana búa yfir nægilegu innsæi til að geta mætt þörfum drengja sinna.

Um tengsl aðaláfrýjanda við syni sína segir matsmaður að athugun og niðurstaða á tengslaprófi hafi leitt í ljós að C sé í öruggum, góðum og kærleiksríkum tengslum við móður sína og komi skýrt fram hjá honum að það sé til hennar sem hann sæki öryggi og skjól og hjá henni vilji hann eiga heima. Er það mat matsmanns að tengsl hans við aðaláfrýjanda séu í grunninn náin og góð en engu að síður hafi komið tímabil í lífi þeirra þar sem erfiðleikar hafi haft neikvæð áhrif á tengsl þeirra. Mótþrói, pirringur og óþolinmæði hafi sett svip sinn á tengsl þeirra um skeið og markaleysi hafi fylgt í kjölfarið. Tímabundinn aðskilnaður þeirra virðist hafa haft jákvæð áhrif og rofið neikvætt mynstur sem komið hafi verið í samskipti þeirra, þau hafi bæði náð betra jafnvægi og fullvissu um að vilja búa saman. Hvað snertir B hafi tengsl hans við aðaláfrýjanda verið metin með athugun á samskiptum þeirra á heimili, með viðtölum við móður og skoðun á fyrirliggjandi gögnum í málinu. Er það niðurstaða matsmanns að móðir sýni drengnum athygli og ástríki og hann leiti eðlilega til hennar

III

Með hinum áfrýjaða dómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, var aðaláfrýjandi svipt forsjá yngri sonar síns en sýknuð af kröfu gagnáfrýjanda um að hún yrði svipt forsjá eldri drengsins. Var niðurstaða dómsins einkum reist á álitsgerð D og gögnum sem lágu fyrir frá ýmsum fagaðilum sem komið höfðu að málefnum aðaláfrýjanda og sona hennar fram að því að eldri drengurinn var vistaður í fóstri með samþykki aðaláfrýjanda í byrjun árs 2016. Var í hinum áfrýjaða dómi talið að slíkir gallar væru á matsgerð hins dómkvadda manns að hún hefði takmarkað vægi við mat á forsjárhæfni aðaláfrýjanda. Í því sambandi vísaði dómurinn til þess að í matinu hafi hvorki verið litið til þeirrar miklu og langvarandi vanrækslu sem átt hefði sér stað við uppeldi drengjanna né þeirrar viðamiklu aðstoðar sem aðaláfrýjandi hafi notið á vegum barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar án þess að þau úrræði hafi skilað árangri.

Eins og að framan er rakið var það mat hins dómkvadda manns að á tímabili hafi aðaláfrýjandi ekki getað framfylgt forsjárskyldum sínum gagnvart eldri drengnum. Við þær aðstæður hafi hún leitað aðstoðar og hafi tímabundinn aðskilnaður þeirra haft jákvæð áhrif og rofið neikvætt mynstur sem komið var í samskipti þeirra. Þau hafi bæði náð betra jafnvægi og fullvissu um að vilja búa saman. Af gögnum málsins verður ráðið að þær erfiðu aðstæður sem uppi voru á þeim tíma þegar aðaláfrýjandi samþykkti að eldri sonur hennar yrði vistaður utan heimilis séu ekki lengur fyrir hendi og býr drengurinn nú hjá henni og engin gögn liggja fyrir um annað en að það gangi vel. Hvað varðar yngri drenginn þá eru hvorki gögn í málinu né haldbær rök færð fyrir því í hinum áfrýjaða dómi að aðaláfrýjandi hafi vanrækt forsjárskyldur sínar gagnvart honum eða hvaða aðstoðar hún hafi notið við umönnun hans sem ekki hafi skilað árangri. Í hinum áfrýjaða dómi var talið að niðurstaða dómkvadds manns, um að aðaláfrýjandi væri tilfinningalega stöðug, tækist á við daglegt líf án óþarfa áhyggja, væri jákvæð og bjartsýn, væri í hróplegu ósamræmi við önnur gögn málsins þar sem meðal annars lægi fyrir að aðaláfrýjandi hafi um nokkurt skeið tekið þunglyndislyf. Þótt fyrir liggi að aðaláfrýjandi taki þunglyndislyf eru í dóminum ekki færð fyrir því viðhlítandi rök að víkja beri af þeim eða öðrum sökum til hliðar framangreindri niðurstöðu matsins um aðaláfrýjanda. Héraðsdómur taldi það enn fremur vera galla á matsgerð hins dómkvadda manns að hún samræmdist ekki öðrum gögnum um persónulega eiginleika aðaláfrýjanda. Er í þeim efnum meðal annars vísað til vottorðs geðlæknis um að líðan aðaláfrýjanda væri mun verri en sjálfsmatskvarðar gæfu til kynna og góð útkoma á prófum skýrðist af því að aðaláfrýjandi hafi takmarkað innsæi í eigin líðan. Sérstök rök voru þó ekki færð fyrir þeirri niðurstöðu.

Við mat á sönnunargildi þeirra gagna sem héraðsdómur lagði til grundvallar niðurstöðu sinni er þess að gæta að mat dómkvadds manns sem aflað er samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hefur ríkt sönnunargildi. Fyrirliggjandi matsgerð G er ítarleg og vel rökstudd og hefur henni ekki verið hnekkt með yfirmatsgerð eða öðrum haldbærum gögnum og verður því lögð grundvallar niðurstöðu málsins um forsjárhæfni aðaláfrýjanda. Þá er til þess að líta að aðaláfrýjandi hefur, frá því að mál þetta var höfðað, aflað sér aukinnar menntunar og er í föstu starfi. Einnig er þess að gæta að aðilar á vegum barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar fóru ítrekað í óboðað eftirlit á heimili aðaláfrýjanda þegar drengirnir komu til hennar í umgengni eftir að þeir fóru af heimili hennar og bera gögn málsins vegna þess eftirlits með sér að umgengni hafi gengið vel og heimilið verið snyrtilegt. Loks verður ekki fram hjá því litið að C, sem var tæpra 14 ára er dómendur í héraði gáfu honum kost á að tjá sig um málið, lýsti eindregnum vilja til að búa hjá móður sinni.

Að öllu framanrituðu virtu er ekki fallist á með gagnáfrýjanda að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum aðaláfrýjanda og sona hennar sé alvarlega ábótavant, eða líkamlegri og andlegri heilsu þeirra sé hætta búin vegna vanhæfni hennar til að fara með forsjá þeirra. Er því ekki fullnægt skilyrðum a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga til þess að svipta aðaláfrýjanda forsjá sona sinna. Verður hún því sýknuð af kröfum gagnáfrýjanda. Af því leiðir að dómkröfur hennar í aðalsök eru teknar til greina.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, A, skal vera sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, Hafnarfjarðarkaupstaðar.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.000.000 krónur.