598/2017

A varð fyrir líkamstjóni í umferðarslysi á árinu 2005. Í desember 2006 greiddi S hf. honum bætur á grundvelli álitsgerðar læknis og lögmanns sem þá lá fyrir. Síðar taldi A að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsu sinni vegna slyssins og höfðaði mál gegn S hf. til heimtu frekari bóta. Byggði A kröfu sína á matsgerð dómkvaddra manna sem hann hafði aflað af því tilefni. Deildu aðilar um hvort skilyrði endurupptöku samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga væru fyrir hendi og hvort krafa A væri fyrnd. Þá deildu aðilar jafnframt um hvort, og þá að hvaða leyti, bætur til A skyldu sæta frádrætti vegna greiðslna frá almannatryggingum. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að skilyrði endurupptöku væru til staðar og að krafa A væri ófyrnd. Þá taldi dómurinn að draga bæri bæði frá miskabótum og bótum fyrir varanlega örorku þær greiðslur sem A kynni að eiga rétt á frá almannatryggingum. Með því að enn lægi ekki fyrir hvort og þá hve háar greiðslur A ætti rétt á í þeim efnum, var S hf. sýknað að svo stöddu af kröfum hans með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga um meðferð einkamála. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að skilyrði endurupptöku væru fyrir hendi og að krafa A væri ófyrnd. Þá taldi rétturinn sömuleiðis að bæði miskabætur A og bætur hans vegna varanlegrar örorku skyldu sæta frádrætti vegna greiðslna frá almannatryggingum. Komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu, meðal annars með vísan til nýrra gagna sem lögð höfðu verið fyrir réttinn, að þær greiðslur sem A ætti rétt á frá almannatryggingum væru hærri en þær bætur sem hann ætti rétt á frá S hf. Var félagið því sýknað af kröfum hans.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og A-kvk-nf J-kvk-nf prófessor.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. september 2017. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér aðallega 12.981.923 krónur, til vara 11.973.873 krónur, að því frágengnu 1.512.075 krónur, en að öðrum kosti 504.025 krónur, í öllum tilvikum með 4,5% ársvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 17. júní 2005 til 25. mars 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 20. desember 2017. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Aðaláfrýjandi slasaðist í umferðaróhappi 17. júní 2005, en hann var þá farþegi í framsæti bifreiðar sem ekið var á mikilli ferð út af þjóðvegi í Öxnadal. Bifreiðin mun hafa farið margar veltur og gereyðilagst. Auk aðaláfrýjanda voru þrír aðrir í bifreiðinni og létu tveir þeirra lífið af völdum áverka, sem þeir hlutu í slysinu. Aðaláfrýjandi var fluttur á sjúkrahús til aðhlynningar, en hann reyndist viðbeinsbrotinn, með mar á brjóstkassa og hægra lunga, auk þess sem hann var með sár í andliti. Hann dvaldi í tvo sólarhringa á sjúkrahúsi en fékk að því búnu að fara til síns heima. Gagnáfrýjandi, sem veitt hafði lögboðna ábyrgðartryggingu vegna bifreiðarinnar, og aðaláfrýjandi óskuðu sameiginlega skriflegs álits tveggja sérfræðinga, læknis og lögmanns, á afleiðingum umferðarslyssins. Álit þeirra lá fyrir 9. desember 2006 og var niðurstaðan sú að aðaláfrýjandi hefði verið óvinnufær frá slysdegi til batahvarfa, sem verið hafi 17. mars 2006, tímabil þjáningabóta hefði verið frá slysdegi til sama dags. Varanlegur miski var talinn 40 stig og var það vegna eftirstöðva áverka á hægra axlarsvæði, eftirstöðva háls- og baktognunar, tognunar í hné og eftirstöðva heilahristings. Auk þess byggi aðaláfrýjandi við nokkra sjónsviðsskerðingu sem rekja mætti til slyssins, hann bæri merki eftirstöðva áverka á tönnum og hefði ör í andliti og á hálsi. Jafnframt byggi hann við taugasálfræðilega veikleika sem raktir yrðu til umferðarslyssins og loks var talið að líkamstjónið hefði haft í för með sér sérstaka erfiðleika í lífi hans í skilningi 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 umfram það sem fælist í því mati sem fram hafi farið á grundvelli læknisfræðilegra sjónarmiða. Varanleg örorka aðaláfrýjanda var talin 35% og var það einkum rakið til líkamlegra og taugasálfræðilegra afleiðinga af slysinu. Þá sagði að afleiðingar þeirra heilaáverka, sem aðaláfrýjandi hlaut í slysinu, myndu geta háð honum við flest störf.

Í kjölfar þeirrar niðurstöðu um afleiðingar umferðarslyssins fyrir aðaláfrýjanda, sem getur að framan, fór fram uppgjör á skaðabótum til hans 19. desember 2006 og nam útreiknuð fjárhæð bóta ásamt vöxtum 16.000.768 krónum.

Af læknisfræðilegum gögnum í málinu má sjá að aðaláfrýjandi leitaði læknisaðstoðar af ýmsum ástæðum á árunum 2006 til 2012. Hann leitaði meðal annars aðstoðar geðlækna vegna þunglyndis. Hann sendi 21. febrúar 2012 umsókn um örorkubætur til Tryggingastofnunar ríkisins en þeirri umsókn var hafnað þar sem endurhæfing hefði ekki verið reynd. Á árinu 2012 leitaði aðaláfrýjandi bæði til bæklunarskurðlækna og sálfræðings, sem gerði á honum taugasálfræðilegt mat.

Aðaláfrýjandi beiddist dómkvaðningar matsmanna 15. apríl 2013 til þess að reisa á kröfu sína um endurupptöku bótaákvörðunarinnar, sem áður greinir, en hann taldi að skilyrðum 11. gr. skaðabótalaga fyrir endurupptöku væri fullnægt. Aðaláfrýjandi óskaði svara matsmanna við þremur spurningum. Í fyrsta lagi hver væri varanlegur miski vegna slyssins, sbr. 4. gr. skaðabótalaga, í öðru lagi hver væri varanleg örorka, sbr. 5. gr. sömu laga, og í þriðja lagi, ef breyting hefði orðið á heilsu aðaláfrýjanda frá því sem lagt var til grundvallar bótauppgjöri, sem rekja mætti til umferðarslyssins, hvort þær breytingar hefðu verið ófyrirsjáanlegar í skilningi 11. gr. laganna.

Í matsgerð dómkvaddra manna 17. febrúar 2014 var komist að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski aðaláfrýjanda vegna slyssins væri 45 stig. Sú niðurstaða var á því reist að afleiðingar slyssins fælust í vitrænni skerðingu eftir heilaskaða, vægri sjónsviðsskerðingu til beggja hliða, áfallastreituröskun, talsvert áberandi öri hægra megin á hálsi og öðru við hægra eyra, eftirstöðvum eftir viðbeinsbrot og axlaráverka og vægum einkennum eftir tognun í hægra hné og hægri ökkla. Matsmenn tóku fram að í álitsgerðinni 9. desember 2006 hefði verið gengið út frá því að aðaláfrýjandi hefði hlotið tognun í hálsi og baki í slysinu, en þeir væru því ósammála og teldu slík einkenni ekki verða rakin til slyssins 17. júní 2005. Þá töldu þeir heldur ekki rök til þess að hækka varanlegan miska umfram það sem leiddi af læknisfræðilegu mati, eins og gert var í álitsgerðinni frá 2006, en þá hækkun töldu þeir hafa verið um 5 stig. Í matsgerðinni kom fram að matsmenn teldu varanlegan miska hafa verið ofmetinn um minnst 10 stig í álitsgerðinni vegna tognunaráverkanna. Þar sem þeirra niðurstaða, þegar litið væri framhjá framangreindum tveimur atriðum, væri að varanlegur miski vegna slyssins væri 45 stig þá fæli það í sér aukningu um 15 stig. Þessa aukningu röktu matsmenn til meiri einkenna frá heilaskaða en áður var talið og töldu þeir jafnframt að þessi aukning hefði verið ófyrirsjáanleg við gerð álitsgerðarinnar í desember 2006. Matsmenn töldu varanlega örorku vera 70%, sem fæli í sér tvöföldun frá fyrra mati, en ástæða þess væri að afleiðingar heilaskaða væru mun meiri en áður var talið. Munurinn væri þó enn meiri ef tekið væri tillit til þess að áður var mat á varanlegri örorku einnig byggt á tognunareinkennum frá hálsi og baki. Matsmenn létu þessar ástæður þó ekki leiða til hækkunar á mati sínu á varanlegri örorku frá því sem fram kom í álitsgerðinni.

Að fengnum þessum niðurstöðum krafðist aðaláfrýjandi endurupptöku á bótaákvörðuninni sem uppgjörið 19. desember 2006 var reist á. Beindi hann á þessum grundvelli kröfu á hendur gagnáfrýjanda, sem hann leitar dóms um í þessu máli, 1.512.075 krónur fyrir 15 stiga varanlegan miska og 11.469.848 krónur vegna 35% varanlegrar örorku eða samtals 12.981.923 krónur auk vaxta. Útreikningurinn miðar við batahvörf 17. mars 2006. Aðaláfrýjandi höfðaði málið 16. júní 2015, degi áður en 10 ár voru liðin frá slysdegi. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir ágreiningi málsaðila um það hvort áfrýjandi fullnægi skilyrðum til þess að eiga rétt til örorkulífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins vegna afleiðinga umferðarslyssins. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf stofnunarinnar 4. október 2017 þar sem fram kom að aðaláfrýjandi uppfylli læknisfræðileg skilyrði um hæsta örorkustig. Gildistími örorkumats var sagður frá 1. febrúar 2017 til 31. janúar 2020, en í þeim mánuði ætti endurmat að fara fram. Gagnáfrýjandi hefur aflað útreiknings tryggingastærðfræðings 6. nóvember 2017 á eingreiðsluverðmæti þess örorkulífeyris miðað við batahvörf sem áfrýjandi hefur fengið greiddan og getur vænst þess að fá greiddan frá Tryggingastofnun ríkisins til 67 ára aldurs. Niðurstaðan er sú að eingreiðsluverðmætið að teknu tilliti til frádráttar vegna ætlaðs tekjuskatts nemi 14.605.767 krónum. Ekki er tölulegur ágreiningur um þennan útreikning.

II

Gagnáfrýjandi reisir vörn sína í fyrsta lagi á því að aðaláfrýjandi hafi ekki sannað að skilyrði endurupptöku samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga séu fyrir hendi. Auk þess sem fullnaðaruppgjör hafi farið fram, án fyrirvara af hálfu aðaláfrýjanda. Í öðru lagi, ef aðaláfrýjandi teljist hafa átt kröfu um frekari bætur, sé sú krafa fyrnd samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í þriðja lagi telur gagnáfrýjandi að aðaláfrýjandi hafi ekki gætt þeirrar skyldu að takmarka tjón sitt. Hann hafi lengi fullnægt, samkvæmt áliti sérfræðilæknis, skilyrðum þess að njóta réttar til örorkulífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins vegna afleiðinga slyssins, 17. júní 2005, óháð því hvort fleiri sjúkdómar eða heilsuvandamál hrjái hann. Eins og að framan greinir hafi hann nú öðlast rétt til örorkulífeyris og sé eingreiðsluverðmæti hans miðað við 17. mars 2006, að frádregnum ætluðum tekjuskatti, 14.605.767 krónur, sem sé hærri fjárhæð en krafa aðaláfrýjanda í málinu. Í þessu sambandi deila málsaðilar um það hvort einungis sé heimilt, sbr. 4. mgr. 4. gr. og 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, að draga greiðslur vegna örorkulífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins frá kröfu um bætur fyrir varanlega örorku, eða hvort einnig megi draga þær frá kröfu um bætur fyrir varanlegan miska. Þá teflir gagnáfrýjandi fram þeirri málsvörn að hvað sem öðru líði séu vextir, sem aðaláfrýjandi geri kröfu um frá 17. júní 2005 til greiðsludags, fyrndir að því leyti sem þeir hafa fallið til meira en fjórum árum áður en málið var höfðað.

III

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga fyrir endurupptöku bótaákvörðunar 19. desember 2006 hafi verið fyrir hendi.

Krafa aðaláfrýjanda, sem hann reisir á ófyrirséðum og verulega auknum afleiðingum líkamstjónsins, sætir fyrningu samkvæmt 99. gr. umferðarlaga. Staðfest verður sú niðurstaða héraðsdóms að aðaláfrýjanda hafi fyrst mátt vera ljóst að hann ætti viðbótarkröfu um skaðabætur þegar matsgerð dómkvaddra manna lá fyrir 17. febrúar 2014. Eins og greinir í dóminum var málið höfðað 16. júní 2015 og var það áður en 10 ára fyrningarfresti 99. gr. lauk. Verður sú niðurstaða dómsins staðfest að krafa aðaláfrýjanda, sem hann hefur uppi í máli þessu, hafi ekki verið fyrnd er það var höfðað.

Fyrir Hæstarétt hafa, eins og fram er komið, verið lögð gögn um rétt aðaláfrýjanda til fulls örorkulífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins og útreikningur tryggingastærðfræðings á eingreiðsluverðmæti hans miðað við batahvörf að frádregnum ætluðum tekjuskatti. Málið liggur að þessu leyti öðruvísi fyrir Hæstarétti en héraðsdómi, sem sýknaði gagnáfrýjanda að svo stöddu með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Krafa aðaláfrýjanda, 11.469.848 krónur, um bætur fyrir varanlega örorku, auk vaxta sætir samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, eins og þau voru á slysdegi 17. júní 2005, frádrætti vegna greiðslna sem hann fær ,,frá almannatryggingum“. Lagt verður til grundvallar samkvæmt framansögðu að aðaláfrýjandi eigi rétt til greiðslna ,,frá almannatryggingum“ sem nemi 14.605.767 krónum. Sú fjárhæð er á því reist að hann njóti til frambúðar og allt til 67 ára aldurs örorkulífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins, en ekki aðeins til 31. janúar 2020 eins og stofnunin hefur lýst yfir í bréfi sínu. Með vísan til dóma Hæstaréttar 20. október 2005 í máli nr. 119/2005 og 13. júní 2013 í máli nr. 20/2013 verður miðað við að þótt réttur aðaláfrýjanda til greiðslna úr almannatryggingum geti verið háður óvissu, að því leyti að endurmeta eigi örorku hans í janúar 2020, verður lagt hér til grundvallar að þetta mat muni ekki breytast í þeim mæli í framtíðinni að ekki sé unnt að draga reiknaðar örorkubætur, sem áður eru tilgreindar, frá metnum skaðabótum vegna varanlegrar örorku. Verður gagnáfrýjandi því sýknaður af kröfu aðaláfrýjanda um skaðabætur fyrir varanlega örorku.

Gagnáfrýjandi krefst þess að sú fjárhæð sem eftir stendur, 3.135.919 krónur, þegar metnar skaðabætur vegna varanlegrar örorku hafa verið dregnar frá eingreiðsluverðmæti þess örorkulífeyris sem lagt er til grundvallar að aðaláfrýjandi njóti og muni njóta frá Tryggingastofnun ríkisins, verði dregin frá kröfu um bætur fyrir varanlegan miska 1.512.075 krónur. Aðaláfrýjandi telur á hinn bóginn að örorkulífeyrir sem sé í raun greiðsla bóta fyrir fjárhagslegt tjón geti aðeins komið til frádráttar kröfu um skaðabætur vegna fjárhagslegs tjóns, hér kröfu um bætur fyrir varanlega örorku. Krafa um miskabætur samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga sé krafa um bætur fyrir ófjárhagslegt tjón og frá henni verði ekki dreginn örorkulífeyrir frá Tryggingastofnun ríkisins.

Reglum 4. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, sbr. 4. mgr. 5. gr. laganna, var breytt með lögum nr. 37/1999, sem tóku gildi 1. maí 1999. Þeim var aftur breytt með lögum nr. 53/2009, sem tóku gildi 1. maí 2009. Hæstiréttur hefur í dómum sínum er varða skaðabætur, vegna slysa sem urðu á síðastgreindu tímabili, fjallað um ágreiningsefni sambærilegt því, sem hér er til úrlausnar. Í dómi réttarins 14. febrúar 2008 í máli nr. 252/2007 var niðurstaðan sú að bætur úr slysatryggingu launþega og örorkulífeyrir frá Tryggingastofnun ríkisins skyldu meðal annars dragast frá kröfu tjónþola um bætur fyrir varanlegan miska. Í dómi réttarins 15. nóvember 2012 í máli nr. 192/2012 var einnig talið að meðal annars skyldi draga bætur úr slysatryggingu launþega frá bótum fyrir varanlegan miska. Verður því fallist á með gagnáfrýjanda að aðaláfrýjandi skuli sæta því að örorkulífeyrir frá Tryggingastofnun ríkisins komi til frádráttar kröfu hans um bætur fyrir varanlegan miska, 1.512.075 krónur.

Með vísan til alls framangreinds verður gagnáfrýjandi sýknaður af kröfu aðaláfrýjanda.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verður staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, sem ákveðst eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýkn af kröfum aðaláfrýjanda, A.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns hans, 1.000.000 krónur.