614/2011

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli þrotabús M ehf. á hendur K var vísað frá dómi. Í málinu krafðist þrotabú M ehf. annars vegar þess að rift yrði tilteknum greiðslum til K, sbr. XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., og hins vegar að K yrði gert að greiða þrotabúinu tiltekna fjárhæð, sbr. 142. gr. laga nr. 21/1991 og 109. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Deila aðila laut að því hvort málshöfðunarfrestir samkvæmt 1. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991, að því er riftunarkröfu þrotabúsins varðaði, og 110. gr. laga nr. 138/1994, að því er varðaði fjárkröfu þess, hefðu verið liðnir er málið var höfðað. Um hið fyrra atriði vísaði Hæstiréttur til skýringar á lögum við lagaskil almennt og á sviði réttarfars. Segir meðal annars í dómi réttarins að í málinu hefði sex mánaða málshöfðunarfresti samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991 í fyrsta lagi geta lokið 23. maí 2010 en þar sem hann hefði ekki verið liðinn þegar fresturinn var tímabundið framlengdur í tólf mánuði með gildistöku laga nr. 31/2010 yrði þeim lögum beitt um frestinn og hefði málið verið höfðað innan þess frests. Um hið síðara atriði vísaði H-kk-nf til þess að með lögum nr. 68/2010 hefði 110. gr. laga nr. 138/1994 verið felld brott og samkvæmt orðanna hljóðan skyldu lögin taka til atvika og háttsemi sem átti sér stað fyrir gildistöku laganna, jafnvel þótt málshöfðunarfrestur hefði verið liðinn er þau tóku gildi. Í dómi réttarins segir meðal annars að málshöfðunarfrestur samkvæmt 110. gr. laga nr. 138/1994 hefði í reynd verið sérstakur fyrningarfrestur þar sem krafan félli niður í lok hans, enda væri ekki unnt að hafa hana uppi á annan hátt. Álitaefni, um hvort fresturinn hefði verið liðinn við málshöfðun, væri atriði sem taka yrði afstöðu til við efnisúrlausn málsins, en gæti ekki varðað frávísun þess. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. nóvember 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. nóvember 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Bú Milestone ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 18. september 2009 og er frestdagur við skiptin 22. júní sama ár. Innköllun var gefin út til skuldheimtumanna og lauk kröfulýsingarfresti 23. nóvember 2009. Skiptastjóri fól endurskoðunarfyrirtækinu Ernst & Young ehf. að rannsaka fjárreiður Milestone ehf., en félagið hafði um skeið verið umsvifamikið í íslensku viðskiptalífi. Mun þeirri rannsókn hafa lokið 12. mars 2010. Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðila 8. nóvember sama ár, en hann var stjórnarformaður og stærsti hluthafi félagsins á árunum 2005 til 2009. Eins og nánar er lýst í hinum kærða úrskurði hefur sóknaraðili uppi í málinu kröfur um að fjórum nánar tilgreindum greiðslum til varnaraðila verði rift og honum gert að greiða þrotabúinu tiltekna fjárhæð með dráttarvöxtum.

II

Sóknaraðili reisir riftunarkröfur sínar á ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en fjárkröfu meðal annars á 142. gr. sömu laga. Varnaraðili krafðist frávísunar málsins í héraði og byggði þá kröfu í fyrsta lagi á því að málshöfðunarfrestur 148. gr. laga nr. 21/1991 hafi verið liðinn þegar málið var höfðað. Eins og að framan er rakið lauk kröfulýsingarfresti 23. nóvember 2009. Samkvæmt 1. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991 skyldi höfða dómsmál til að koma fram riftun áður en sex mánuðir væru liðnir frá því að skiptastjóri átti þess kost að gera riftunarkröfuna, en frestur þessi skyldi þó aldrei byrja að líða fyrr en við lok kröfulýsingarfrests. Með 1. gr. laga nr. 31/2010, sem öðluðust gildi 27. apríl það ár, var aukið nýju ákvæði til bráðabirgða í 194. gr. laga nr. 21/1991 og var 2. mgr. þess efnis að sex mánaða málshöfðunarfrestur í 148. gr. laganna skyldi verða tólf mánuðir fram til ársloka 2012.

Samkvæmt 2. gr. laga nr. 31/2010 skyldu þau öðlast þegar gildi. Í lögunum voru ekki sérstök ákvæði varðandi lagaskil og gilda því almennar reglur um það efni. Að meginreglu verður nýjum lögum beitt um lögskipti sem undir þau falla þótt til lögskiptanna hafi verið stofnað fyrir gildistöku þeirra, enda ræðst réttarstaða manna af lögum eins og þau eru hverju sinni. Þegar meta þarf hvort efni séu til að víkja frá þeirri meginreglu verður að gæta að því hvort réttarsamband, sem stofnað var til í gildistíð eldri laga, hafi verið fullmótað og komið í endanlegt horf þegar hin nýju lög tóku gildi. Sé með nýjum lögum ekki hróflað við þeim þáttum í myndun réttarsambands eða réttarstöðu sem liðnir voru við gildistöku þeirra verða þau að móta þá þætti réttarsambandsins, sem varða tímann eftir það, þótt þau kunni að hrófla við þeirri réttarstöðu sem ella hefði verið uppi eftir eldri lögum. Til viðbótar þessum almennu reglum um skýringu laga við skil þeirra í tíma er til þess að líta að sérstakar reglur taka til löggjafar á sviði réttarfars. Á því sviði verður nýjum lögum almennt beitt eftir að þau öðlast gildi þótt um sé að tefla réttarstöðu sem á rót í eldri lögum og jafnvel þótt nýju réttarfarsákvæðin kunni að íþyngja mönnum.

Í máli þessu gat sex mánaða málshöfðunarfresti samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991 í fyrsta lagi lokið 23. maí 2010. Þar sem hann var ekki liðinn þegar fresturinn var tímabundið framlengdur 27. apríl 2010 með gildistöku 1. gr. laga 31/2010 verður þeim lögum beitt um frestinn samkvæmt því sem að framan er rakið. Mál þetta var höfðað 8. nóvember 2010 eða áður en tólf mánaða fresti samkvæmt 194. gr., sbr. 1. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991 gat í fyrsta lagi lokið og verður kröfum sóknaraðila um riftun því ekki vísað frá dómi á grundvelli þess að málshöfðunarfrestur hafi þá verið liðinn.

III

Sóknaraðili reisir kröfu um greiðslu úr hendi varnaraðila einnig á ákvæðum laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Varnaraðili byggði frávísunarkröfu sína í héraði í öðru lagi á því að málshöfðunarfrestur þágildandi ákvæðis 110. gr. laga nr. 138/1994 hafi verið liðinn þegar málið var höfðað. Samkvæmt b. lið 1. mgr. þeirrar greinar skyldi höfða skaðabótamál þau sem um ræðir í 109. gr. laganna gegn stjórnarmönnum innan tveggja ára frá lokum þess reikningsárs þegar ákvörðunin eða athöfnin sem málið byggist á var samþykkt eða gerð nema krafan væri reist á refsiverðum verknaði. Varnaraðili telur að grundvöll ætlaðs tjóns sóknaraðila megi að öllu rekja til atburða á árinu 2007. Þar sem mál þetta hafi ekki verið höfðað fyrr en 8. nóvember 2010 hafi fyrrnefndur frestur verið liðinn og varði það frávísun málsins.

Með 28. gr. laga nr. 68/2010 var 110. gr. laga nr. 138/1994 felld brott. Lögin öðluðust gildi 24. júní 2010, en samkvæmt 2. mgr. 31. gr. þeirra skyldu „ákvæði um brottfall“, þar á meðal brottfall 110. gr., taka til atvika og háttsemi sem átti sér stað fyrir gildistöku laganna jafnvel þótt málsóknarfrestur hafi verið liðinn er þau tóku gildi. Sóknaraðili telur að þessi ákvæði taki til atvika málsins þannig að enginn málshöfðunarfrestur gildi um kröfur sínar á hendur varnaraðila á grundvelli laga nr. 138/1994. Þá heldur hann því fram fyrir Hæstarétti að hvað sem þessu líði hafi atvik sem krafa hans er byggð á að hluta til gerst á árunum 2008 og 2009 og taki málshöfðunarfrestur þágildandi ákvæðis 110. gr. laga nr. 138/1994 þegar af þeirri ástæðu ekki til krafna hans í heild.

Nokkurs misræmis hefur gætt í dómaframkvæmd um hverju það varði að mál sé höfðað að liðnum málshöfðunarfresti samkvæmt ákvæðum laga um hlutafélög og einkahlutafélög. Í dómum Hæstaréttar í máli nr. 52/1949, sem birtur er í dómasafni 1950 bls. 42, og máli nr. 18/1986, sem birtur er í dómasafni 1987 bls. 643, leiddi það til sýknu, en í dómi Hæstaréttar í máli nr. 9/2002, sem birtur er í dómasafni 2002 bls. 92, varðaði það frávísun. Ef frestur samkvæmt 110. gr. laga nr. 138/1994 eða hliðstæðu ákvæði í 136. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög leið án þess að félagið hefði uppi skaðabótakröfu á hendur stjórnarmanni var þess ekki kostur að gera slíka kröfu á öðrum vettvangi. Þessi frestur var því í reynd sérstakur fyrningarfrestur þar sem krafan féll niður í lok hans, enda var ekki unnt að hafa hana uppi á annan hátt. Í ljósi þessa verður að líta svo á að álitaefni um hvort málshöfðunarfrestur þessi hafi verið liðinn við höfðun málsins sé atriði sem taka verður afstöðu til við efnisúrlausn þess, en geti ekki varðað frávísun málsins í heild eða hluta. Fallast verður á með héraðsdómi að málið sé ekki vanreifað svo að varðað geti frávísun þess og hefur varnaraðili ekki fært fram önnur haldbær rök fyrir kröfu sinni um það efni. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðili, K-kk-nf E-kk-nf W-kk-nf, greiði sóknaraðila, þrotabúi Milestone ehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.