367/2010

Á og G, eigendur jarðarinnar H, og G og S, eigendur jarðarinnar M, deildu um hvar mörk jarðanna lægju. Af landamerkjabréfum mátti ráða að mörk jarðanna lægju frá Merkjárgljúfri til fjallsins Stóra-Dímonar í gegnum punkt þar sem sjá mátti foss í gljúfrinu með nánar tilgreindum hætti. Staðsetning punktsins kom ekki nánar fram í gögnum málsins en ljóst þótti að hann gæti ekki verið þar sem áin féll fram úr gljúfrinu heldur hlyti hann að vera í einhverri fjarlægð þaðan. Ekki var talið að uppdráttur sem fylgdi með niðurstöðu gerðardóms frá árinu 1969 skipti máli við afmörkun landamerkjanna, enda hafði gerðardóminum verið falið að taka afstöðu til annars álitaefnis. Aftur á móti taldi Hæstiréttur að landskiptagerðir þeirra jarða sem H og M höfðu áður tilheyrt tækju af tvímæli um að merki jarðanna skyldu fylgja Merkjá niður úr Merkjárgljúfri. Ekki var talið að samkomulag aðila um skiptingu lands M hefði falið í sér breytingar á mörkum jarðanna hvað þetta varðaði. Var því talið að farvegur Merkjár, og síðan farvegur Þverár eftir að árnar sameinuðust, réði mörkum jarðanna en eftir það bein lína frá Stóra-Dímon í fossinn í Merkjárgljúfri þaðan sem línan skæri Þverá. Vísað var til þess að staðhættir styddu jafnframt að Merkjá réði mörkum jarðanna, enda næðu tún, sem sýnilega væru gömul og óumdeilt væri að hefðu fylgt H, inn á svæðið sem deilt var um og allt annað land M lægi hinum megin árinnar sem samkvæmt heiti sínu réði merkjum. Í dóminum var vísað til þess að merkin fylgdu árfarveginum eins og hann væri nú, enda hefðu hvorugir aðila krafist þess að farið yrði í þessum efnum á einhvern nánar tiltekinn hátt eftir fyrirmælum 2.mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 9. júní 2010. Þau krefjast þess að merki milli jarðanna Hlíðarendakots og Múlakots II í Rangárþingi eystra verði ákveðin frá Merkjárgljúfri til suðurs eftir farvegi Merkjár þar til hann sker beina sjónlínu milli Merkjárfoss eða Gluggafoss og Hákolls Stóra Dímonar, „þar sem er hornmark nr. 1 samkvæmt landskiptauppdrætti J-kk-ef F. d-e-x F-e-x dagsettur 6. apríl 1974 (rörhæll rekinn niður)“, en frá þeim stað fari merkin beint til suðurs í Hákoll Stóra Dímonar eftir fyrrgreindri sjónlínu. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 16. maí 2011.

I

Í málinu deila áfrýjendur, sem eru eigendur jarðarinnar Hlíðarendakots, við stefndu um austurmerki hennar gagnvart vesturmerkjum jarðar þeirra síðarnefndu, Múlakots II, til suðurs á bili frá nánar tilteknum stað, þar sem Merkjá fellur niður af heiði um gljúfur sem við hana er kennt, og þangað, sem farvegur árinnar sker sjónhendingu frá svonefndum Hákolli á Stóra Dímon að fossi í gljúfrinu, sem áfrýjendur nefna Merkjárfoss eða Gluggafoss í framangreindri dómkröfu sinni. Áfrýjendur telja að merkin á þessu svæði eigi að fylgja farvegi árinnar, sem sveigir fyrst til suðausturs á um 150 m bili eftir að hún kemur niður úr gljúfrinu, rennur síðan um 350 m til suðurs og fellur þar saman við Þverá, en þaðan fer sameinuð áin loks í vestur rúmlega 130 m þar til hún skerst af fyrrnefndri sjónhendingu úr Hákolli á Stóra Dímon, sem er í rúmlega 5 km fjarlægð til suðurs. Stefndu telja á hinn bóginn að bein lína, sem dregin er frá áðurnefndum fossi að Hákolli, eigi að ráða merkjum jarðanna á þessu svæði, en eftir línunni eru um 600 m frá fossinum til suðurs að þeim stað, sem hún sker farveg árinnar. Í málatilbúnaði áfrýjenda er getið til um að flatarmál landsins, sem þessi ágreiningur lýtur að, sé um 4 til 5 hektarar.

Samkvæmt gögnum málsins er Merkjá bergvatnsá, sem á upptök sín í Merkjárbotnum á Múlaheiði norðan Fljótshlíðar, og rennur hún þaðan til vesturs og suðurs uns hún fellur í átt til láglendis um Merkjárgil, en ekki er deilt um að á heiðum ráði hún mörkum milli Eyvindarmúlatorfu, sem jörð stefndu er úr, og Hlíðarendatorfu, sem jörð áfrýjenda er úr. Á láglendi rennur Merkjá eins og áður segir saman við Þverá, sem kemur úr austri, en í Þverá mun löngum hafa borist jökulvatn úr Markarfljóti þar til komið var í veg fyrir það með görðum, sem reistir voru fyrir miðja síðustu öld. Norðan við farveg Þverár gætir á þessu svæði nokkurs landrofs, sem ætla má að hlotist hafi af sveiflukenndu rennsli hennar á þeim tíma, sem jökulvatn barst enn í hana. Af gögnum málsins verður ekki slegið föstu í hvaða mæli Merkjá renni nú í gömlum farvegi frá Merkjárgili, en að henni hafa þegar sunnar dregur að nokkru verið ruddir garðar, líklega í tengslum við gerð brúa yfir hana fyrir eldri og yngri þjóðveg um Fljótshlíð. Af framlögðum loftljósmyndum, sem ná aftur til ársins 1945, virðist þó mega ráða að mót Merkjár og Þverár hafi legið nokkuð vestar en nú þar til fyrrnefndu ánni virðist hafa verið markaður farvegur í tengslum við gerð þjóðvegarins, sem nú er í notkun.

II

Í bréfi, sem gert var 10. maí 1886 um „landamerki og landamerkjastefnur jarðarinnar Hlíðarenda ... með hjáleigunum Hlíðarendakoti, Nikulásarhúsum og Hallskoti“, var á nánar tiltekinn hátt lýst merkjum Hlíðarendatorfu til vesturs og norðurs, en að því búnu sagði eftirfarandi: „Merkin og merkjastefnan í móts við Eyvindarmúlatorfuna er: Merkiárgljúfur, gil og farvegur hennar inneftir heiðinni allt til Merkiárbotna ... Aftur úr Merkiárgljúfri að neðanverðu ræður bein stefna á láglendinu þar sem tveir fossar eru opnir í gljúfrinu og fuglsbringu að sjá í hinn þriðja, að ofan talið, og svo frameftir beina stefnu í fyrrnefnda norðurhamra Stóradímonar“. Þetta bréf var áritað í einu lagi um samþykki „fyrir hönd Eyvindarmúlans, ½ Árkvarnar, hálfs Háamúla og hálfrar Dúðu“, en ekki að því er virðist fyrir aðrar jarðir í Eyvindarmúlatorfu. Bréfið var fært í landamerkjabók og lesið á manntalsþingi 27. maí 1890. Þá var gert landamerkjabréf 1. júní 1891 fyrir „Eyvindarmúlaland, hina svo kölluðu Múlatorfu í Fljótshlíð sem er með býlunum Eyvindarmúla, Múlakoti, Sauðtúni, Árkvörn og Háamúla.“ Í þessu bréfi var meðal annars lýst merkjum „á móts við land Hlíðarendatorfunnar“, sem áttu að vera „Merkiárfarvegur niður heiðina, Merkiárgil og Merkiárgljúfur niður til láglendis, þaðan er merkjalínan á láglendinu og aurunum, að tveir fossar eru opnir í Merkiárgljúfri og fuglsbringu að sjá í hinn þriðja (að ofan talið) fram í norðurhamra Stóra-Dímonar“. Bréfið var áritað meðal annars um samþykki eigenda jarða í Hlíðarendatorfu, fært í landamerkjabók og lesið á manntalsþingi 18. maí 1892.

Eins og ráðið verður af framangreindu er í þessum tveimur heimildum að finna áþekka lýsingu á merkjum milli Hlíðarendatorfu og Eyvindarmúlatorfu. Þannig ber þessum heimildum saman um að „Merkiárgljúfur“ ráði merkjum að norðan á þessu svæði, en norðurhamrar Stóra-Dímonar að sunnan. Á milli þessara tveggja staða eru sem fyrr segir rúmir 5 km og er þar óskert sjónlína, þar sem greinilega má frá hvorum sjá til hins. Í stað þess að kveða á um að slík sjónhending réði merkjum, svo sem hæglega hefði mátt gera, var á hinn bóginn í báðum þessum heimildum farin sú leið að láta beina línu frá Stóra-Dímon ná til staðar, þar sem „tveir fossar eru opnir í Merkiárgljúfri og fuglsbringu að sjá í hinn þriðja (að ofan talið)“, eins og komist var að orði í landamerkjabréfinu 1. júní 1891. Ekki liggur fyrir í gögnum málsins hvar sá staður er, þar sem slík sýn kann að opnast, en ljóst má vera að það er þó ekki þar sem Merkjá fellur fram úr gljúfrinu, heldur óhjákvæmilega á láglendi í einhverri fjarlægð þaðan. Að þessu virtu er ekki unnt að líta svo á að merkjabréf þessi feli í sér að mörkin milli Hlíðarendatorfu og Eyvindarmúlatorfu hafi að öllu leyti átt að ráðast af beinni línu frá Stóra-Dímon, sem að norðanverðu endi í gljúfrinu. Af þessum sökum getur niðurstaða um merkin milli jarða málsaðila á því svæði, sem þau deila um, ekki fengist með því einu að líta til orðalags þessara tveggja heimilda.

Í málinu liggur fyrir að á árunum 1966 og 1968 gerðu eigendur jarða í Eyvindarmúlatorfu, Hlíðarendatorfu og Teigstorfu, svo og sex jarða í þáverandi Austur-Landeyjahreppi samninga um að fela gerðardómi að „skera úr um landamerki jarða okkar, að því er varðar markalínuna í Stóru Dímon“. Í úrlausn gerðardómsins 24. maí 1969 var kveðið á um að Hákollur á Stóra-Dímon væri „það kennileiti, sem miða skal við merki jarðanna“, og var tekið fram að „landamerkjalínur í Hákoll á Stóra-Dímon“ væru „dregnar á uppdrátt þann, er fylgir gerðardómi þessum ... og telst hluti af gerðardómnum.“ Á uppdrættinum, sem hér um ræðir, var meðal annars bein lína frá Hákolli að stað, sem auðkenndur var með heitinu Gluggafoss, til að greina að lönd Hlíðarendatorfu og Eyvindarmúlatorfu. Þótt merkin hafi þannig verið sýnd á uppdrættinum á sama hátt og stefndu gera kröfu um í málinu getur það engu breytt um niðurstöðu þess, enda var gerðardóminum einvörðungu falið að leysa úr ágreiningi fjölmargra jarðeigenda um sameiginlegt hornmark á Stóra-Dímon, en ekki að taka afstöðu til merkja þessara jarða að öðru leyti.

Samkvæmt gögnum málsins hefur landi að mestu verið skipt milli jarða annars vegar í Hlíðarendatorfu á árunum 1974 og 1981 og hins vegar í Eyvindarmúlatorfu 1971 og 1976. Í landskiptagerð fyrir Hlíðarendatorfu 6. apríl 1974 kom til skipta „allt láglendið á aurunum“, sem var nánar afmarkað sunnan frá Hákolli á Stóra-Dímon annars vegar að vestan eftir merkjum Hlíðarendatorfu og Teigstorfu og hins vegar að austan eftir „Múlatorfumarki: Hákollur í Gluggafoss“. Að norðan réðist landsvæðið af línu á milli hornmarka, sem ákveðin voru á hvorri áðurnefndri landamerkjalínu, en á merkjalínunni til austurs var hornmarkið 600 m suður frá neðsta fossi í Merkjá, þar sem er að finna þann svokallaða rörhæl, sem vísað er til í dómkröfu áfrýjenda. Í landskiptagerðinni sagði jafnframt eftirfarandi: „Aurarnir frá umræddri skiptalínu að hlíðarfæti takmarkast að austanverðu af farvegi Merkiár en að vestan af Neðri Þverár landi ... Öll eru mörk þessi ágreiningslaus. Á aurunum ofan við skiptalínu voru áður slægjulönd, sem fljótið hefur nú brotið niður, og fylgja þau nú jörðunum svo sem áður var, þannig að hver jörð á landið niður af sínu landi“. Með landskiptunum kom í hlut Hlíðarendakots land, sem að austan náði í „Múlatorfumörk í Hákoll“, en við því var ekkert hreyft í síðari landskiptum Hlíðarendatorfu 30. mars 1981, þar sem meðal annars var tekið fram að „Hlíðarendakot á allt land suður af sínum túnum frá mörkum Múlakots II“. Fyrri áfangi landskipta fyrir Eyvindarmúlatorfu 8. maí 1971 sneri að „óskiptu landi á aurunum“ og voru útlínur þess sagðar meðal annars vera „landamerki milli Eyvindarmúlatorfu og Hlíðarendatorfu“ að vestan. Að norðan var landið, sem kom til skipta, afmarkað með línu á milli tveggja hornmarka, en að vestan var þar um að ræða sama hornmark og stuðst var við í áðurnefndum landskiptum Hlíðarendatorfu, 600 m fyrir sunnan neðsta foss í Merkjá. Við landskiptin kom meðal annars nánar tiltekið land í hlut Múlakots II og var sagt að það næði „að merkjalínunni milli Eyvindarmúlatorfu og Hlíðarendatorfu.“ Í landskiptagerðinni sagði jafnframt: „Samkomulag er milli eigenda og ábúenda að hver fái land fram af sínu túni suður að línu þeirri sem áður er lýst að takmarki skiptalandið að norðanverðu“. Síðari áfanginn í landskiptum fyrir Eyvindarmúlatorfu fór fram 9. júní 1976 og sagði meðal annars í landskiptagerðinni að samkomulag væri „um að takmörk skiptalandsins væru þessi: Að sunnan norðurmörk hins áður skipta lands á aurunum ... að vestan Merkjaá að bug norðan Þrætutungna“, en samkvæmt gögnum málsins munu Þrætutungur vera á heiðum uppi fyrir norðan Merkjárgil. Í skiptagerðinni sagði síðan eftirfarandi: „Fyrst var tekið til skipta láglendi neðan brekkuróta. Var ákveðið að láta samkomulag sbr. lsk. 8/5 1971 haldast“. Í framhaldi af síðastgreindum orðum, sem sýnilega varða fyrrgreint samkomulag í landskiptagerðinni 1971 um að hver jörð fengi land fram af túnum sínum suður að skiptalínu sem þá var miðað við, var lýst nánar tilteknum frávikum, en þau varða ekki ágreining aðilanna í máli þessu. Loks er þess að geta að í landskiptagerðinni sagði að „Múlakot II hlýtur sitt land vestast með Merkjaá“, svo og að „allar merkjalínur eru dregnar inná áðurnefnda loftmynd, sem fylgja mun skiptagjörðinni til sýslumanns.“ Á framlagðri loftmynd, sem óumdeilt er að sé sú sama og vísað var til í landskiptagerðinni, eru merki Múlakots II til vesturs látin fylgja farvegi Merkjár á því svæði, sem ágreiningur aðilanna stendur um. Af þessu öllu er ljóst að ekki var aðeins við landskiptin fyrir Hlíðarendatorfu gengið út frá því að austurmerki Hlíðarendakots ættu frá hornmarki 600 m fyrir sunnan foss í Merkjárgljúfri og „að hlíðarfæti“ að ráðast „af farvegi Merkiár“, heldur var einnig í landskiptunum fyrir Eyvindarmúlatorfu miðað við að henni tilheyrði land norður frá sama hornmarki, sem fylgdi „að vestan Merkjaá að bug norðan Þrætutungna“, en þessi vestasti hluti landsins kom í hlut Múlakots II. Þessi merki, sem færð voru inn á loftmynd, voru þannig viðurkennd af fyrri eiganda Múlakots II.

Í málinu liggur fyrir að áfrýjendur og stefndu gerðu í sameiningu 29. apríl 2000 þáverandi eiganda Múlakots II tilboð um kaup á jörðinni, sem samþykkt var, og fengu þau afsal fyrir henni 23. nóvember sama ár. Málsaðilarnir gerðu síðan 25. mars 2003 samkomulag um að skipta landi Múlakots II á þann hátt að áfrýjendur fengju í samræmi við fjárframlög sín til kaupanna 1/22 hluta þess, sem yrði látinn svara til 46,7 hektara landspildu fyrir sunnan þjóðveg vestast á jörðinni móts við land Hlíðarendakots, auk þess sem áfrýjendur fengju „greiðslumark/búmark jarðarinnar“, en að öllu öðru leyti yrði hún eign stefndu. Í samkomulaginu var vísað til þess að „til staðfestingar á framangreindri skiptingu“ hafi verið færð á loftmynd „með hnitasetningum landamerki þeirrar spildu“, sem kæmi í hlut áfrýjenda, og teldist sú loftmynd „órjúfanlegur hluti af samkomulagi þessu“. Á þessari loftmynd, sem aðilarnir staðfestu með því að rita á hana upphafsstafi sína, er ferhyrningslöguð spildan sýnd með hnitasettum hornmerkjum og liggja norðurmörk hennar suður undir þjóðveg rétt ofan við Þverá, meðal annars þar sem Merkjá rennur saman við hana, en vesturmörkin fylgja beinni línu, sem sýnd er óslitin frá Gluggafossi í norðri í stefnu til suðurs, sem greinilega beinist að Hákolli á Stóra-Dímon. Ekki verður litið svo á að áfrýjendur hafi með þessu viðurkennt að landamerki Hlíðarendakots og Múlakots II færu eftir þessari beinu línu allt norður að Gluggafossi, en í því sambandi verður að gæta að því að óumdeilt hefur verið að fossinn réði stefnu nærri 5 km langrar línu fyrir sunnan Merkjá eða Þverá, sem merki jarðanna höfðu þá í áratugi fylgt, auk þess sem loftmynd þessi var eftir hljóðan samkomulags aðilanna gerð til þess eins að taka af tvímæli um merki spildunnar, sem áfrýjendur voru að fá og fylgdu þessari línu að vestan, en ekki til að ákveða á nýjan leik landamerki jarðanna.

Samkvæmt því, sem að framan greinir, er ekki unnt að líta svo á að landamerkjabréf fyrir Hlíðarendatorfu og Eyvindarmúlatorfu frá 10. maí 1886 og 1. júní 1891 nægi ein út af fyrir sig til að kveða á um hvar merki jarða málsaðilanna liggi frá Þverá eða Merkjá norður að Merkjárgljúfri. Á hinn bóginn hafa eigendur Hlíðarendakots og Múlakots II hvorir fyrir sitt leyti tekið af tvímæli við landskiptagerðir á 8. og 9. áratug síðustu aldar um þann skilning sinn að merkin fylgi farvegi Merkjár á þessu svæði. Staðhættir styðja jafnframt eindregið þá niðurstöðu um merkin, meðal annars með því að tún, sem sýnilega eru gömul og óumdeilt er að hafi fylgt Hlíðarendakoti, ná að hluta inn á svæðið, sem aðilarnir deila um. Yrðu landamerkin ákveðin eftir því, sem stefndu krefjast, lægju þau yfir þessi tún, sem myndu þannig falla að hluta undir Múlakot II, en allt annað land þeirrar jarðar er handan ár, sem eftir heiti sínu ræður merkjum. Að þessu öllu virtu eru ekki efni til annars en að taka til greina kröfu áfrýjenda um að merki jarða aðilanna ráðist af farvegi Merkjár að þeim stað, sem hún rennur saman við Þverá. Óhjákvæmilegt er að Þverá verði látin ráða merkjunum þaðan til vesturs uns lína, sem dregin er frá Hákolli á Stóra-Dímon að Gluggafossi, sker ána, enda stendur engin haldbær heimild til þess að merkin taki mið af hornmarki samkvæmt landskiptauppdrætti, svo sem áfrýjendur hafa krafist. Í þessum efnum verður og að leggja til grundvallar að merki þessi fylgi árfarvegi eins og hann nú er, enda hafa hvorugir aðila krafist þess að farið verði í þessum efnum á einhvern nánar tiltekinn hátt eftir fyrirmælum 2. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Um merkin frá þeim stað, sem síðast var greindur, er þess að gæta að hann er nú á vesturmörkum þeirrar 46,7 hektara landspildu, sem áfrýjendur eignuðust með fyrrgreindu samkomulagi 25. mars 2003, en fyrir liggur að með stofnskjali 13. mars 2007 varð hún sjálfstæð fasteign með heitinu Múlakot 2, Þveráraurar. Eins og aðilarnir hafa hagað orðalagi dómkrafna sinna verður að líta svo á að þau hafi öll gengið út frá því að þegar rætt sé um vesturmerki Múlakots II sé að hluta átt við merki Múlakots 2, Þveráraura, gagnvart Hlíðarendakoti. Að þessu athuguðu verða merki Hlíðarendakots og Múlakots II ákveðin á þann hátt, sem í dómsorði greinir.

Stefndu verður í sameiningu gert að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Landamerki milli jarðanna Hlíðarendakots og Múlakots II í Rangárþingi eystra skulu ráðast af farvegi Merkjár og síðan Þverár eftir að þær renna saman þar til þær skerast af beinni línu, sem dregin er frá Hákolli á Stóra-Dímon að Gluggafossi í Merkjá, og fylgi þeirri línu síðan að Hákolli.

Stefndu, G-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og S-kvk-nf H-kk-ef, greiði í sameiningu áfrýjendum, Á-kk-þgf J-kk-þgf og G-kvk-þgf S-kvk-þgf, samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.