423/2017

L krafðist skaðabóta úr ábyrgðartryggingu T hf. hjá V hf. vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í vinnuslysi hjá T hf. þegar hann féll af svölum annarrar hæðar nýbyggingar. Í dómi Hæstaréttar var lagt til grundvallar að L hefði fallið þegar hann hugðist stíga af svölunum niður á vinnupall sem stóð þar til hliðar eins og eina vitnið af slysinu lýsti fyrir héraðsdómi. Var talið að á slysdegi hefði skort verulega á að öryggisráðstafanir væru í samræmi við kröfur laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og var það metið starfsmönnum T hf. til sakar. Þá þótti nægjanlega sýnt fram á að viðeigandi fallvarnir hefðu hindrað L í því að gera tilraun til að stíga af svölunum inn á vinnupallinn og því væri einnig fullnægt því skilyrði skaðabótaábyrgðar að orsakatengsl væru á milli hinnar saknæmu háttsemi og tjóns L. Hins vegar var talið að ekki yrði framhjá því litið að L hefði borið fyrir héraðsdómi að hann hefði verið meðvitaður um skort á fallvörnum og að hann hefði gert athugasemdir við slysahættu sem af því gæti hlotist. Hann hefði allt að einu tekið ákvörðun um að nýta sér þessar aðstæður og stíga útaf svölunum í tilraun til að komast niður á vinnupall. Voru orsök slyssins því talin að stórum hluta einnig rakin til gáleysislegrar hegðunar L og hann látinn bera helming tjóns síns vegna eigin sakar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf landsréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. júní 2017. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 5.088.077 krónur, en til vara 4.102.102 krónur, í báðum tilvikum með 4,5% ársvöxtum af nánar tilteknum fjárhæðum frá 17. nóvember 2008 til 14. janúar 2016, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum frá stefnda 31. október 2012 að fjárhæð 1.182.301 króna og Sjúkratryggingum Íslands 29. september 2016 að fjárhæð 1.024.445 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í máli þessu krefst áfrýjandi skaðabóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu Trésmiðju Snorra Hjaltasonar hf. hjá stefnda vegna slyss sem hann varð fyrir við vinnu sína 17. nóvember 2008. Málinu er beint að stefnda á grundvelli 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga.

Í stefnu í héraði er atvikum þannig lýst að áfrýjandi hafi „verið að bera byggingarefni inn í íbúð 0206, á annarri hæð í nýbyggingu í Bjarkardal 33 í Innri-Njarðvík“ og að þegar „hann sótti byggingarefnið út á aðliggjandi svalir féll hann aftur fyrir sig fram af svölunum.“ Lögregla kom á vettvang í kjölfar slyssins og í lögregluskýrslu er skráð að áfrýjandi hafi fallið úr 3,04 metra hæð.

Ágreiningslaust er að engar fallvarnir voru á svölunum þar sem slysið varð. Eftirlitsmenn frá Vinnueftirliti ríkisins komu á vettvang stuttu eftir slysið og í skýrslu þeirra um aðstæður á vettvangi segir að gengið hafi á með skúrum og að engar fallvarnir hafi verið á neðri veggsvölum og á efri svölum á vestari helmingi hússins. Er niðurstaða skýrslunnar sú að orsök slyssins megi rekja til þess að engar fallvarnir hafi verið til staðar. Í skýrslu vinnueftirlitsins voru jafnframt gefin fyrirmæli um úrbætur, meðal annars þau að ef undan væri skilin vinna við að setja upp handrið væri öll vinna og umferð á veggsvölum þar sem handrið vantaði bönnuð og að tryggja skyldi að á vinnupöllum væru bæði handrið og endalokanir.

Í kjölfar slyssins var áfrýjandi fluttur á sjúkrahús og greindist hann með opið beinbrot á vinstri handlegg og brot á öðrum lífbeinsarminum vinstra megin. Sama dag gekkst hann undir aðgerð á vinstri handlegg þar sem framhandleggsbrotin voru fest með spöngum og skrúfum.

Með bréfi 31. ágúst 2009 hafnaði stefndi bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu Trésmiðju Snorra Hjaltasonar hf. vegna slyss áfrýjanda. Áfrýjandi skaut þeirri ákvörðun til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum 14. janúar 2010. Úrskurðarnefndin komst að þeirri niðurstöðu 2. mars 2010 að greiða bæri bætur úr ábyrgðartryggingunni, en með bréfi 10. mars 2010 var áfrýjanda tilkynnt að stefndi hygðist ekki una úrskurði nefndarinnar.

Dómkvaddir matsmenn mátu tjón áfrýjanda og í matsgerð þeirra 30. nóvember 2015 var ályktað að orsakatengsl væru á milli slyssins og einkenna áfrýjanda í vinstri framhandlegg og mjaðmagrind. Töldu matsmennirnir áfrýjanda hafa verið óvinnufæran með öllu frá slysdegi til batahvarfa 22. apríl 2009. Þjáningatímabil mátu þeir hið sama, en þar af teldist áfrýjandi hafa verið rúmliggjandi í þrjá daga. Loks var varanlegur miski áfrýjanda metinn til 10 stiga og varanleg örorka metin 10%.

Áfrýjandi mun upphaflega hafa höfðað mál gegn stefnda í júní 2014 en fellt það mál niður í nóvember sama ár. Mál þetta höfðaði áfrýjandi síðan 6. júní 2016.

II

Óumdeilt er að áfrýjandi féll af svölum annarrar hæðar nýbyggingarinnar að Bjarkardal 33 í Innri-Njarðvík en að öðru leyti greinir aðila málsins á um það með hvaða hætti slysið bar að höndum og hvort það megi rekja til skorts á fallvörnum og ófullnægjandi verkstjórnar eða hvort óhappatilvik eða háttsemi áfrýjanda sjálfs hafi orsakað það.

Samkvæmt lögregluskýrslu lýstu áfrýjandi og S-kk-nf R-kk-nf Þ-kk-nf verkstjóri aðdraganda slyssins með þeim hætti að þegar það varð hefði verið unnið að því að bera byggingarefni inn í íbúð 0206. Jafnframt var haft eftir áfrýjanda að hann hefði fallið aftur fyrir sig af svölum annarrar hæðar. Í tilkynningu S-kk-ef R-kk-ef til vinnueftirlitsins 17. nóvember 2008 segir að áfrýjandi hafi unnið að móttöku byggingarefnis þegar hann féll, en þar er ekki tekið fram hvort hann hafi fallið fram eða aftur fyrir sig. Í skýrslu vinnueftirlitsins greinir að S-kk-nf R-kk-nf og S-kk-nf H. S-kk-nf pípulagningarmaður, sem hafi orðið vitni að slysinu, hafi veitt upplýsingar. Í skýrslunni kemur fram að unnið hefði verið að frágangi utanhúss og að áfrýjandi hefði verið að bera inn byggingarefni af veggsvölum þegar hann hefði fallið fram af brún þeirra. Loks er þess að geta að í læknisvottorði Y-kk-ef Ó-kk-ef 14. desember 2008 er vitnað í sjúkraskýrslu frá slysdegi og frá því greint að áfrýjandi hafi dottið úr stillans við vinnu sína.

Áfrýjandi gaf símaskýrslu fyrir héraðsdómi með aðstoð túlks. Hann greindi svo frá að vinnu við að bera byggingarefni inn í íbúðir hefði verið lokið um þremur dögum áður en slysið varð og að hann hefði verið að vinna utanhúss við uppsetningu á vatnsrennum þegar hann missti jafnvægið og féll niður. Hann kvaðst hafa verið að reyna að ræða við vinnufélaga á hæðinni fyrir ofan um framkvæmd verksins þegar hann datt. Þá kvaðst hann halda að hann hefði dottið á hlið niður, auk þess sem hann rámaði í að hafa reynt að teygja sig í vinnupall. Loks kannaðist hann ekki við að lögregla hefði rætt við sig á vettvangi strax í kjölfar slyssins og kvaðst ekki vera mæltur á ensku. G-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf lögreglumaður, sem ritaði lögregluskýrslu um slysið, bar aftur á móti fyrir héraðsdómi að hann hefði rætt við áfrýjanda á vettvangi og að hann minnti að samtalið hefði farið þannig fram að áfrýjandi „bullaði eitthvað á ensku.“

Fyrir héraðsdómi bar vitnið S-kk-nf R-kk-nf að þegar slysið varð hefði verið unnið að því að taka gifsplötur upp á svalir og þaðan inn í húsið. Ekki hefði verið hægt að koma gifsplötunum upp án þess að taka niður fallvarnir og hífa þær upp á svalirnar því stigahúsið hefði verið of þröngt. Hann kvaðst reikna með því að áfrýjandi hefði verið að vinna við þetta þegar hann féll af svölunum, en hann hefði ekki sjálfur orðið vitni að slysinu. Aðspurður kannaðist hann ekki við að unnið hefði verið að vatnslögnum á slysdegi.

Áðurnefndur S-kk-nf pípulagningamaður varð sem fyrr segir vitni að slysi áfrýjanda. Fyrir héraðsdómi bar hann á þá leið að hann hefði staðið í um það bil 15 metra fjarlægð og snúið að áfrýjanda þegar hann hefði séð hann ganga eftir svölum hússins og ætla að stíga út af þeim og niður á vinnupall sem stóð þar til hliðar. Hann hefði tekið í pallastoð og ætlað inn á vinnupallinn, en þegar hann hefði stigið inn á pallinn með annan fótinn hefði hann runnið til í bleytu og dottið niður. Hann mundi ekki til þess að hafa rætt við fulltrúa vinnueftirlitsins á slysstað og kvaðst ekki hafa tekið eftir því að hverju var unnið þennan dag.

Samkvæmt framansögðu er ljóst að samskipti við áfrýjanda í tengslum við slysið voru háð einhverjum tungumálaörðugleikum og að gögn málsins og framburðir fyrir héraðsdómi eru nokkuð misvísandi um það hvernig það atvikaðist að áfrýjandi féll fram af svölunum, en áfrýjandi ber sönnunarbyrði um það atriði. Með vísan til þess að framburður áfrýjanda fyrir héraðsdómi um tildrög slyssins fær litla sem enga stoð í gögnum málsins verður ekki á honum byggt, sbr. einnig 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Jafnframt er ljóst að S-kk-nf R-kk-nf varð ekki vitni að slysinu sjálfu og hafa lýsingar hans á því hvernig það atvikaðist því takmarkað gildi. Þykir því verða að leggja til grundvallar að slysið hafi borið að með þeim hætti sem eina vitnið að því, S-kk-nf, lýsti fyrir héraðsdómi, en líkt og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er engin ástæða til að draga trúverðugleika vitnisins í efa. Verður því við það miðað að áfrýjandi hafi fallið þegar hann hugðist stíga af svölunum niður á vinnupall sem stóð þar til hliðar.

III

Samkvæmt 13. og 37. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum skal atvinnurekandi tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað og við framkvæmd vinnu. Í reglum nr. 547/1996 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð, sem settar eru með stoð í 38. gr. laga nr. 46/1980, eru taldar í IV. viðauka þær lágmarkskröfur sem gilda um öryggi og heilsuvernd á byggingarsvæðum. Í B-hluta viðaukans segir í 21. gr. að í yfir tveggja metra hæð skuli vera handrið alls staðar þar sem hætta getur verið á að menn falli niður. Við úrlausn máls þessa er einnig til þess að líta að eftir vettvangsrannsókn komst Vinnueftirlit ríkisins að þeirri niðurstöðu að leggja bæri blátt bann við allri vinnu og umferð á veggsvölum þar sem handrið vantaði ef frá væri talin vinna við uppsetningu handriða. Myndir sem bæði lögregla og vinnueftirlitið tóku á vettvangi sýna einnig að ekki hefði verið nauðsynlegt að taka niður allar fallvarnir á vesturhluta annarrar hæðar hússins til að koma þangað gifsplötum, en til þess hefði dugað að opna smærra hlið í skamman tíma. Á slysdegi skorti því verulega á að öryggisráðstafanir á vinnustaðnum væru í samræmi við kröfur laga nr. 46/1980 og verður það metið starfsmönnum Trésmiðju Snorra Hjaltasonar hf. til sakar. Þá þykir nægilega sýnt fram á að viðeigandi fallvarnir hefðu hindrað áfrýjanda í því að gera tilraun til að stíga af svölunum inn á vinnupallinn. Er því einnig fullnægt því skilyrði skaðabótaábyrgðar að orsakatengsl séu á milli hinnar saknæmu háttsemi og tjóns áfrýjanda.

Á hinn bóginn verður ekki fram hjá því litið að fyrir héraðsdómi bar áfrýjandi að hann hefði verið meðvitaður um skort á fallvörnum og að hann hefði gert athugasemdir við slysahættu sem af því gæti hlotist. Honum var því fullljóst að hætta stafaði að þeim sem fóru of nálægt brún svalanna. Allt að einu tók hann ákvörðun um að nýta sér þessar aðstæður og stíga út af svölunum í tilraun til að komast niður á vinnupall sem stóð þar til hliðar. Verður orsök slyssins því að stórum hluta einnig rakin til gáleysislegrar háttsemi áfrýjanda sjálfs. Þar sem atvik máls gerðust fyrir gildistöku 23. gr. a skaðabótalaga nr. 50/1993 skiptir ekki máli hvort sú háttsemi verður metin honum til einfalds eða stórfellds gáleysis og verður áfrýjanda samkvæmt framansögðu gert að bera helming tjóns síns vegna eigin sakar.

IV

Í málinu er ekki ágreiningur um mat hinna dómkvöddu manna á afleiðingum slyssins. Áfrýjandi byggir aðalkröfu sína á því að við útreikning bóta fyrir varanlega örorku skuli meta árslaun hans sérstaklega á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, þar sem meginregla 1. mgr. 7. gr. laganna um meðalatvinnutekjur síðustu þriggja almanaksára endurspegli ekki líklegar framtíðartekjur hans. Vísar áfrýjandi til þess að hann hafi aðeins starfað á Íslandi í átta mánuði áður en slysið varð og að hann hafi hækkað umtalsvert í launum við að hefja þau störf. Er aðalkrafa áfrýjanda því miðuð við þær tekjur sem hann aflaði sér hér á landi umrædda átta mánuði.

Þegar slysið varð í nóvember 2008 var áfrýjandi 36 ára gamall og hafði verið sagt upp störfum hjá Trésmiðju Snorra Hjaltasonar hf. Áfrýjandi, sem er pólskur, flutti aftur til Póllands skömmu eftir slysið og er ekkert fram komið um að hann hafi fyrir slysið gert ráðstafanir til að fá fjölskyldu sína til Íslands eða fá annað starf á Íslandi. Hefur hann ekki sýnt fram á að um óvenjulegar aðstæður hafi verið að ræða við tekjuöflun sína síðustu þrjú almanaksár fyrir slysið og eru skilyrði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga því ekki uppfyllt.

Varakrafa áfrýjanda er reist á því að við útreikning bóta fyrir varanlega örorku skuli byggja á lágmarkstekjuviðmiði 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, en tekjur áfrýjanda á viðmiðunartímabili samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laganna voru lægri en þar greinir. Útreikningi áfrýjanda á þjáningabótum samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga, bótum fyrir varanlegan miska samkvæmt 4. gr., sbr. 15 gr. laganna og bótum fyrir varanlega örorku samkvæmt 3. mgr. 7. gr., sbr. 6. og 15. gr. laganna hefur ekki verið mótmælt. Samkvæmt því verður fallist á að heildartjón áfrýjanda nemi 4.102.102 krónum, sem sundurliðast þannig að þjáningabætur nema 343.170 krónum, bætur vegna varanlegs miska 1.037.650 krónum og bætur vegna varanlegrar örorku 2.721.282 krónum. Verður stefndi dæmdur til að greiða helming tjónsins.

Fallist er á það með stefnda að vextir samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga sem eldri voru en fjögurra ára við birtingu stefnu 6. júní 2016 séu fyrndir, sbr. 3. gr. og 2. mgr. 15. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Telst krafa áfrýjanda til 4,5% vaxta frá því fyrir 6. júní 2012 því vera fyrnd, en að öðru leyti verða áfrýjanda dæmdir vextir samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga líkt og greinir í dómsorði. Þá hefur stefndi mótmælt dráttarvaxtakröfu áfrýjanda á þeim grundvelli að kröfubréfi hans 14. desember 2015 hafi ekki fylgt allar þær upplýsingar sem þurfti til að ákvarða bætur þar sem krafan hafi þá einungis verið miðuð við meðallaun karlkyns verkamanna á Íslandi. Í 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 2. mgr. 16. gr. skaðabótalaga, er kveðið á um að skaðabótakröfur skuli bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. fyrrnefndra laga að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Matsgerð hinna dómkvöddu manna fylgdi kröfubréfinu en í henni koma fram upplýsingar um tjónsatvik og tekjur áfrýjanda samkvæmt skattframtölum vegna tekjuáranna 2005 til 2014. Verða dráttarvextir því dæmdir frá 14. janúar 2016.

Eftir framangreindum niðurstöðum verður stefndi dæmdur til greiðslu 2.051.051 krónu, með 4,5% ársvöxtum frá 6. júní 2012 til 14. janúar 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, að frádregnum innborgunum stefnda 31. október 2012 að fjárhæð 1.182.301 króna og Sjúkratryggingum Íslands 29. september 2016 að fjárhæð 1.024.445 krónur.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 190. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða hluta þess kostnaðar í ríkissjóð.

Dómsorð:

Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði áfrýjanda, L-x-x E-x-x C-x-x, 2.051.051 krónu, með 4,5% ársvöxtum frá 6. júní 2012 til 14. janúar 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, að frádregnum innborgunum 31. október 2012 að fjárhæð 1.182.301 króna og 29. september 2016 að fjárhæð 1.024.445 krónur.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Stefndi greiði 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans 800.000 krónur.