330/2016

Með úrskurði héraðsdóms var máli B á hendur L hf. vísað frá dómi á þeim grundvelli að þegar hefði gengið endanlegur dómur um málsatvik og þau viðskipti sem deilt var um í málinu. Vísaði héraðsdómur til þess að K gæti ekki reist kröfur sínar á sömu atvikum í nýju máli þótt kröfur hans væru færðar í annan búning og studdar nýjum málsástæðum sem væru of seint fram komnar, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt málið ætti rætur að rekja til sömu lögskipta aðilanna og byggju að baki fyrra málinu væru kröfurnar sem B gerði nú í öllum atriðum reistar á öðrum forsendum. Af þeim sökum stæðu hvorki ákvæði 116. gr. laga nr. 91/1991 því í vegi að B hefði nú uppi dómkröfur á þeim grunni sem hann gerði né yrði litið svo á að hann hefði með réttu átt að gera þær í fyrra málinu, sbr. 5. mgr. 101. gr. sömu laga. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. apríl 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 9. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. apríl 2016, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Mál þetta á rætur að rekja til þess að félag, sem mun að öllu leyti hafa verið í eigu sóknaraðila og borið á síðari stigum heitið Drómundur ehf., gerði samning 2. maí 2007 við Landsbanka Íslands hf. um að taka „fjölmyntalán til 2 ára að jafnvirði kr. 25.000.000 ... í neðanskráðum myntum og hlutföllum: CHF 50% JPY 50%“. Lán þetta skyldi endurgreitt í einu lagi 16. maí 2009, en vextir af því, sem áttu að vera svonefndir LIBOR vextir með 1,9% álagi, skyldu þó greiddir á sex mánaða fresti, í fyrsta sinn 16. nóvember 2007. Í samningnum var tekið fram að lántakinn óskaði eftir að nánar tilgreindur reikningur í eigu sóknaraðila, sem virðist hafa verið tékkareikningur í krónum við Landsbanka Íslands hf., yrði skuldfærður fyrir greiðslu vaxta af láninu og endurgreiðslu höfuðstólsins. Samkvæmt fylgiskjali með samningnum óskaði lántakinn eftir því að lánið yrði greitt út með innborgun á tiltekinn reikning í eigu sóknaraðila hjá bankanum, en ekki virðist umdeilt í málinu að þetta hafi verið innlendur gjaldeyrisreikningur í bandaríkjadölum. Til að tryggja greiðslu skuldbindinga lántakans hafði sóknaraðili áður sett að handveði til bankans 25. apríl 2007 nánar tiltekna fjármálagerninga í eigu sinni ásamt vörslureikningi sem þeir voru varðveittir á.

Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki til að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd, en ráðstafaði síðan 9. sama mánaðar tilteknum eignum og skuldbindingum þess til nýs banka, sem nú ber heiti varnaraðila. Óumdeilt er að meðal þeirra eigna hafi verið réttindi samkvæmt fyrrnefndum lánssamningi og yfirlýsingu sóknaraðila um handveð.

Fyrir liggur að sóknaraðili bar í febrúar 2009 upp ósk við varnaraðila um að fá að kaupa kröfu þess síðarnefnda á hendur Drómundi ehf. samkvæmt lánssamningnum, en til að standa straum af kaupverðinu yrðu seld verðmæti sem sóknaraðili hafði sett að handveði samkvæmt áðursögðu. Varnaraðili mun hafa neitað að framselja sóknaraðila kröfuna, en samkomulag á hinn bóginn tekist um að gera upp skuldina á þennan hátt. Í því skyni mun varnaraðili hafa komið gerningunum, sem handveðréttur hans tók til, í verð á tímabilinu frá 27. febrúar til 2. mars 2009 og lagt andvirði þeirra, 27.710.315 krónur og 245.239,57 bandaríkjadali, inn á tékkareikning og gjaldeyrisreikning sóknaraðila hjá sér. Varnaraðili mun síðan 6. mars sama ár hafa tekið síðastgreinda fjárhæð af gjaldeyrisreikningi sóknaraðila og lagt andvirði hennar, 27.501.166 krónur, inn á tékkareikning hans, en fært sama dag 51.630.533 krónur af þeim reikningi til að greiða skuld Drómundar ehf. samkvæmt lánssamningnum frá 2. maí 2007.

Sóknaraðili höfðaði 27. júlí 2012 mál á hendur varnaraðila og krafðist þess að þeim síðarnefnda yrði aðallega gert að greiða sér annars vegar 24.129.367 krónur og hins vegar 245.239,57 bandaríkjadali, til vara 232.654,54 bandaríkjadali og að því frágengnu 26.089.880 krónur, í öllum tilvikum með dráttarvöxtum frá 6. mars 2009 til greiðsludags. Aðalkröfuna reisti sóknaraðili á því að handveðréttur varnaraðila yfir áðurnefndum fjármálagerningum hafi fallið niður við sölu þeirra og hafi varnaraðili ekki notið nokkurra réttinda yfir söluverðinu, sem hafi verið lagt inn á óveðsetta innlánsreikninga sóknaraðila. Varnaraðila hafi af þessum sökum verið óheimilt að taka fé af reikningunum til að greiða upp skuld Drómundar ehf. Sneri aðalkrafa sóknaraðila þannig að því að varnaraðila yrði gert að endurgreiða sér féð sem hann hafi tekið til sín á þennan hátt. Varakröfurnar tvær voru á hinn bóginn byggðar á því að fjárhæð skuldar Drómundar ehf. samkvæmt lánssamningnum 2. maí 2007, sem hafi verið í krónum, hafi andstætt ákvæðum VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu verið bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Hafi varnaraðila ekki verið heimilt að krefjast greiðslu á hærri fjárhæð en svarað hafi til höfuðstóls lánsins í krónum og umsaminna vaxta af henni og bæri honum því að endurgreiða það, sem hann hafi oftekið við uppgjör skuldarinnar, aðallega í bandaríkjadölum en til vara samsvarandi fjárhæð í krónum. Með dómi Hæstaréttar 16. mars 2015 í máli nr. 558/2014 var varnaraðili sýknaður af þessum kröfum sóknaraðila. Að því er varðaði aðalkröfu sóknaraðila var í dóminum vísað til þess að sannað væri að samkomulag hafi tekist milli aðilanna um að fjármálagerningarnir, sem sóknaraðili hafi sett að veði til tryggingar skuld Drómundar ehf., yrðu seldir til að greiða hana upp. Yrði ekki litið svo á að réttarvernd veðréttarins hafi fallið niður við það eitt að andvirði fjármálagerninganna hafi í þessum tilgangi verið lagt inn á óveðsetta innlánsreikninga sóknaraðila í skamman tíma. Um varakröfur sóknaraðila var tekið fram að við úrlausn um hvort lán hafi verið tekið í krónum með áskilnaði um að fjárhæð þess tæki breytingum eftir gengi erlendra gjaldmiðla yrði samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar fyrst og fremst að líta til texta skuldbindingar lántaka í samningi um lánið, en leiddi skýring þess texta ekki til niðurstöðu yrði að gæta að því hvernig aðilar samningsins hafi efnt skyldur sínar og framkvæmt hann að öðru leyti. Lánið, sem um ræddi, hafi verið greitt út í bandaríkjadölum með innborgun á reikning sóknaraðila, sem hafi verið stofnaður að ósk hans vegna fyrirhugaðra fjárfestinga erlendis. Að því virtu var varakröfum sóknaraðila einnig hafnað.

II

Sóknaraðili höfðaði mál þetta gegn varnaraðila 6. janúar 2016 og eru dómkröfur hans teknar efnislega upp í hinum kærða úrskurði á þann hátt sem hann setti þær fram í héraðsdómsstefnu. Samkvæmt henni voru kröfurnar í þremur liðum auk kröfu um málskostnað.

Í fyrsta lið dómkrafna sóknaraðila krafðist hann þess aðallega að varnaraðila yrði gert að greiða sér 6.878.054 krónur og til vara 1.084.319 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. mars 2009 til greiðsludags. Samkvæmt stefnunni tengdust þessar kröfur því að varnaraðili hafi við uppgjör á skuld Drómundar ehf. 6. mars 2009 reiknað fjárhæð hennar úr svissneskum frönkum og japönskum jenum yfir í íslenskar krónur, en „ekki úr bandarískum dölum sem var lántökumyntin og sem lánið var greitt út í við lántöku“, svo sem komist var að orði í stefnunni. Aðalkrafan í þessum lið var samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila fundin þannig að lánið hafi við útborgun þess 4. maí 2007 numið 393.314,25 bandaríkjadölum og hefði átt að endurgreiða sömu fjárhæð, en eftir gengi bandaríkjadals við uppgreiðslu lánsins 6. mars 2009 hafi hún svarað til 44.211.826 króna og vextir numið 540.653 krónum. Með því að reikna fjárhæð lánsins út í svissneskum frönkum og japönskum jenum hafi varnaraðili á hinn bóginn krafist greiðslu á 51.630.533 krónum. Sneri aðalkrafan að mismuninum á þessu. Varakrafan í þessum lið virðist eftir skýringum sóknaraðila hafa tekið til gengistaps, sem myndast hafi vegna tafa af hendi varnaraðila á því að nota fjárhæð í bandaríkjadölum, sem hafi staðið inni á gjaldeyrisreikningi sóknaraðila 2. mars 2009, til að gera upp 6. sama mánaðar skuld, sem reiknuð hafi verið í svissneskum frönkum og japönskum jenum.

Í öðrum lið kröfugerðar krafðist sóknaraðili þess að varnaraðila yrði gert að greiða sér aðallega 30.571.204 krónur, til vara 3.289.602 krónur, að því frágengnu 2.485.193 krónur en ella aðra lægri fjárhæð með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. mars 2009 til 6. janúar 2016 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Samkvæmt héraðsdómsstefnu reisti sóknaraðili aðalkröfuna í þessum lið á því að varnaraðila hafi borið samkvæmt handveðsyfirlýsingunni frá 25. apríl 2007 að tilkynna sér sem veðsala ef eftirstöðvar skuldar Drómundar ehf. eftir lánssamningnum 2. maí sama ár færu fram úr 60% af markaðsverðmæti fjármálagerninganna, sem settir voru að handveði fyrir henni. Á þeim tíma hafi þessir gerningar verið taldir að andvirði 88.000.000 krónur og sóknaraðili þannig gengið út frá því að hann myndi ekki bera áhættu af því að 40% af þeirri fjárhæð, 35.200.000 krónur, gætu tapast vegna þessarar ráðstöfunar. Varnaraðili hafi ekki tilkynnt um breytingar á veðhlutfalli, en að loknu uppgjöri skuldarinnar 6. mars 2009 hafi aðeins staðið eftir 4.628.796 krónur af andvirði veðsins. Svari aðalkrafan til mismunar þessara tveggja síðastnefndra fjárhæða. Varakröfuna byggði sóknaraðili á því að samkomulag hafi tekist milli sín og varnaraðila 17. febrúar 2009 um uppgjör skuldarinnar og hafi andvirði fjármálagerninganna þann dag numið 59.548.931 krónu, en þegar varnaraðili hafi loks komið þeim í verð hafi fengist 56.259.329 krónur fyrir þá. Tók varakrafan til mismunarins á þeim fjárhæðum. Þrautavarakröfuna í þessum lið, um greiðslu á 2.485.193 krónum, fann sóknaraðili á þann hátt að verðmæti veðsettra fjármálagerninga hafi 17. febrúar 2009 numið fyrrgreindri 59.548.931 krónu, en hefði þeim þegar verið komið í verð samkvæmt samkomulagi aðilanna hefði mátt greiða upp skuld Drómundar ehf. 20. sama mánaðar þegar fjárhæð hennar hafi verið 52.434.942 krónur. Hefðu þá staðið eftir af söluverði veðsins 7.113.989 krónur í stað áðurnefndra 4.628.796 króna og tók þessi krafa til mismunarins á þeim fjárhæðum.

Í þriðja lið dómkrafna krafðist sóknaraðili þess að varnaraðili yrði dæmdur til að greiða sér aðallega 14.757.329 krónur, til vara 5.276.513 krónur og að því frágengnu aðra lægri fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 29. maí 2015 til greiðsludags. Samkvæmt héraðsdómsstefnu reisti sóknaraðili þessar kröfur á því að hann hafi í tölvubréfum 11. og 17. febrúar 2009 gefið varnaraðila fyrirmæli um að koma veðsettum fjármálagerningum í verð í þeim mæli, sem þyrfti til að greiða upp skuld Drómundar ehf. við varnaraðila. Gagnstætt þessum fyrirmælum hafi varnaraðili komið öllum gerningunum í verð og sóknaraðili þannig farið á mis við tekjur af þeim hluta þeirra, sem hann hefði átt að fá haldið eftir. Í aðalkröfu í þessum lið lagði sóknaraðili til grundvallar að það hefði átt að reikna út skuld Drómundar ehf. í bandaríkjadölum á þann hátt, sem miðað var við í aðalkröfu í 1. lið dómkrafna hans, en á þeim grundvelli hefði hann átt að eiga eftir nánar tiltekinn hluta fjármálagerninganna að loknu uppgjöri skuldarinnar 6. mars 2009. Markaðsverð þessa hluta gerninganna hafi 29. maí 2015 verið búið að hækka um 14.987.060 krónur og sóknaraðili því orðið fyrir tjóni, sem því svari, að frádreginni 229.731 krónu, sem hann hafi notið í vexti á því tímabili af fjárhæðinni, sem hafi í raun staðið eftir af andvirði veðsins 6. mars 2009. Varakröfuna í þessum lið dómkrafna reisti sóknaraðili á sömu forsendum að því frátöldu að þar var lagt til grundvallar að varnaraðili hafi mátt reikna út eftirstöðvar skuldar Drómundar ehf. með þeirri aðferð, sem hann beitti í raun.

III

Eins og áður greinir var aðalkrafa sóknaraðila í fyrra máli hans á hendur varnaraðila, sem lauk með dómi Hæstaréttar 16. mars 2015, reist á því að varnaraðila hafi verið óheimilt að verja fé, sem stóð á innlánsreikningum sóknaraðila hjá sér, til að greiða upp skuld Drómundar ehf. samkvæmt lánssamningnum frá 2. maí 2007 sökum þess að tryggingarréttindi samkvæmt handveðsyfirlýsingunni 25. apríl sama ár hafi ekki náð til þeirra innstæðna. Varakröfur sóknaraðila í því máli voru á hinn bóginn um endurgreiðslu á fé, sem hann taldi varnaraðila hafa oftekið af þeim innstæðum til uppgjörs á skuldinni, með því að varnaraðili hafi byggt á því að hún hafi verið í erlendum gjaldmiðlum en ekki í krónum með ólögmætum áskilnaði um gengistryggingu. Í dóminum í því máli var varnaraðili sýknaður. Sá dómur hefur gagnvart málinu, sem hér er til úrlausnar, þau áhrif sem um ræðir í 1. mgr. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991.

Þótt mál þetta eigi rætur að rekja til sömu lögskipta aðilanna og bjuggu að baki fyrra málinu eru kröfurnar, sem sóknaraðili gerir nú, í öllum atriðum reistar á öðrum forsendum. Snýst þannig mál þetta hvorki um gildi eða umfang handveðréttinda varnaraðila samkvæmt yfirlýsingunni frá 25. apríl 2007 né hvort lánssamningurinn 2. maí sama ár hafi verið um fjárhæð í krónum. Þess í stað snúast kröfur sóknaraðila nú í fyrsta lagi um það við hvaða erlenda gjaldmiðla hafi átt að miða skuld samkvæmt lánssamningnum, í öðru lagi hvort varnaraðili hafi vanrækt skyldur sínar gagnvart sóknaraðila með þeim afleiðingum að varnaraðili hafi orðið að taka til sín meira af verðmæti veðsettra fjármálagerninga til uppgjörs á skuldinni en annars hefði þurft og í þriðja lagi hvort varnaraðili hafi ráðstafað meira af þessum gerningum en heimilt hafi verið. Af þessum sökum standa hvorki ákvæði 116. gr. laga nr. 91/1991 því í vegi að sóknaraðili hafi nú uppi dómkröfur á þessum grunni né verður litið svo á að hann hefði með réttu átt að gera þær í fyrra málinu, sbr. 5. mgr. 101. gr. sömu laga.

Í héraðsdómsstefnu hefur sóknaraðili sett fram dómkröfur sínar með þeim hætti að þar hefur gagnstætt fyrirmælum d. og e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 ekki verið látið við það sitja að tiltaka hvers hann krefjist í einfaldri mynd, heldur er þar í löngu máli vafið inn í kröfugerðina skýringum og málsástæðum að baki henni. Kröfur sóknaraðila eru ekki hæfar til dóms í þessum búningi. Á hinn bóginn verður ekki fram hjá því litið að sóknaraðili, sem er ekki lögfræðingur að mennt, fer sjálfur með mál sitt og hvílir því á héraðsdómara að leiðbeina honum um formhlið þess, sbr. 4. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, þar á meðal um orðalag dómkrafna. Af kærumálsgögnum verður ekki séð að þessa hafi verið gætt og eru því ekki að svo komnu efni til að vísa málinu frá dómi af þessum sökum. Að öðru leyti eru ekki annmarkar á málatilbúnaði sóknaraðila, sem staðið geta í vegi þess að efnisdómur verði felldur á málið. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til frekari meðferðar samkvæmt framansögðu.

Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar.

Varnaraðili, Landsbankinn hf., greiði sóknaraðila, B-kk-þgf L-kk-þgf, 350.000 krónur í kærumálskostnað.