2/2020

IS höfðaði mál á hendur Í og gerði þá kröfu að felldur yrði úr gildi úrskurður Ríkisskattstjóra þar sem hafnað var beiðni hans um endurgreiðslu á fjármagnstekjuskatti vegna staðgreiðslu af arði frá dótturfélagi sínu I ehf. Ágreiningurinn laut að því hvort arðgreiðslan hefði fullnægt því skilyrði 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög að hafa verið úthlutað úr frjálsum sjóði I ehf. og hvort fjármunum félagsins hefði verið úthlutað til hluthafa með lögmætum hætti. Reikningsskil I ehf. voru gerð eftir hlutdeildaraðferð samkvæmt 40. og 41. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga og var sá arður sem greiddur var IS til kominn vegna hagnaðar af rekstri dótturfélaga I ehf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 væri einungis heimilt að úthluta sem arði úr einkahlutafélagi hagnaði samkvæmt samþykktum ársreikningi síðasta reikningsárs, yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum og frjálsum sjóðum eftir að dregið hefði verið frá tap sem ekki hefði verið jafnað og það fé samkvæmt lögum eða félagssamþykktum skyldi lagt í varasjóð eða til annarra þarfa. Í lögunum væri enga heimild að finna fyrir frekari úthlutun arðs, þar með talið í tilvikum móðurfélaga sem beittu hlutdeildaraðferð í reikningsskilum sínum á grundvelli laga nr. 3/2006. Taldi Hæstiréttur ekki unnt að fallast á að dómur réttarins 4. desember 2014 í máli nr. 786/2013 ætti að leiða til þeirrar ályktunar við skýringu á ákvæðum 74. gr. laga nr. 138/1994 að bókhaldsleg færsla á hagnaðarhlutdeild frá dótturfélagi geti innan reikningsársins myndað sjóð hjá móðurfélagi til úthlutunar arðs án þess að slík hagnaðarhlutdeild hafi í reynd verið greidd út á milli félaganna í formi arðs. Þótt hlutdeildaraðferð hefði verið beitt við uppgjör samstæðu I ehf. og dótturfélaga þess leiddi slík reikningsskil ekki til rýmri heimilda til arðgreiðslna en mælt væri fyrir um í 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994. Var því ekki talið uppfyllt skilyrði fyrir endurgreiðslu staðgreiðsluskatts að um löglega úthlutaðan arð hefði verið að ræða til handa IS.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf E-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Á-kk-nf K-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. janúar 2020. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í máli þessu krefst stefndi að felldur verði úr gildi úrskurður Ríkisskattstjóra 14. júní 2017 þar sem hafnað var beiðni hans um endurgreiðslu á 5% fjármagnstekjuskatti vegna staðgreiðslu af arði frá dótturfélagi hans Iceland Seafood International ehf. í byrjun árs 2013. Þá gerir stefndi kröfu sem nemur fjárhæð afdreginnar staðgreiðslu með tilgreindum vöxtum. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort arðgreiðslan hafi fullnægt því skilyrði 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög að hafa verið úthlutað úr frjálsum sjóði dótturfélags stefnda og hvort fjármunum félagsins hafi verið úthlutað til hluthafa með lögmætum hætti, sbr. 73. gr. laganna. Voru reikningsskil Iceland Seafood International ehf. gerð eftir hlutdeildaraðferð samkvæmt 40. og 41. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga og var sá arður sem greiddur var stefnda til kominn vegna hagnaðar af rekstri dótturfélaga Iceland Seafood International ehf. á árinu 2011, en stefndi er eigandi allra hluta félagsins.

Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að arðgreiðslan uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 þar sem arður sá sem um ræðir hafi einungis falist í bókhaldslegri færslu á hagnaðarhlutdeild frá dótturfélögum Iceland Seafood International ehf. Gæti slík færsla ekki myndað sjóð hjá öðru félagi sem væri móðurfélag þeirra, án þess að slík hagnaðarhlutdeild væri í reynd greidd út á milli félaganna í formi arðs, en engar slíkar greiðslur hefðu átt sér stað. Landsréttur taldi á hinn bóginn að reiknuð staða óráðstafaðs eigin fjár Iceland Seafood International ehf. samkvæmt ársreikningi félagsins fyrir árið 2011 hefði í heild sinni verið frjáls sjóður í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 og því fjármunir sem félaginu hefði verið heimilt að úthluta sem arði til stefnda. Þar sem ekki hefðu verið formlegir annmarkar á arðsúthlutuninni hefði stefnda verið heimilt eftir 9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt að draga arðinn frá tekjum á skattframtali fyrir árið 2013.

Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að úrslit málsins gætu haft fordæmisgildi um skattframkvæmd þar sem lagt hefði verið til grundvallar í úrskurði Ríkisskattstjóra að hlutdeild móðurfélags í hagnaði dótturfélags samkvæmt hlutdeildarreikningsskilum eftir 40. gr. laga nr. 3/2006 gæti ekki verið grundvöllur arðsúthlutunar samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994. Leysa þurfi úr því hvernig skuli skýra hugtakið frjáls sjóður samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994. Jafnframt hvort leggja megi til grundvallar að 5. mgr. 41. gr. laga nr. 3/2006, sbr. 27. gr. laga nr. 73/2016 um breytingu á þeim lögum, leiði til þess að móðurfélagi hafi ekki fyrr en eftir þá lagabreytingu verið óheimilt að úthluta arði byggðum á hlutdeildarhagnaði.

II

Stefndi er eignarhaldsfélag skráð í Lúxemborg og ber takmarkaða skattskyldu hér á landi. Starfsemi hans felst einkum í eignarhaldi á öllu hlutafé í Iceland Seafood International ehf. Á árinu 2011 var hið síðarnefnda félag móðurfélag átta félaga sem skráð voru víða um heim, með 100% eignarhlutdeild í sex þeirra, 70% í því sjöunda en 66% í því áttunda. Frá og með reikningsárinu 2004 hafði félagið haft heimild ársreikningaskrár til að færa bókhald og semja ársreikning í evrum. Samkvæmt ársreikningi Iceland Seafood International ehf. vegna ársins 2011, samþykktum á aðalfundi félagsins 18. apríl 2012, nam eigið fé félagsins í lok árs 2011 samtals 18.217.715 evrum, þar af var óráðstafað eigið fé 3.774.898 evrur. Samkvæmt áritun stjórnar félagsins 18. apríl 2012 um samþykki ársreiknings vegna ársins 2011 mælti hún ekki með útgreiðslu arðs. Á stjórnarfundi 28. desember 2012 samþykkti hún hins vegar að leggja fyrir hluthafafund tillögu um að félagið greiddi 245.505.000 krónur í arð til stefnda af óráðstöfuðu eigin fé félagsins samkvæmt samþykktum ársreikningi vegna ársins 2011. Skyldi arðsréttardagur vera í dagslok tveimur virkum dögum fyrir greiðsludag og greiðsla eiga sér stað eigi síðar en 28. febrúar 2013 og var um það bókað í fundargerð að arðgreiðslan væri ekki andstæð góðum rekstrarvenjum með tilliti til fjárhagsstöðu samstæðunnar. Þessi tillaga stjórnar var samþykkt á hluthafafundi félagsins 28. desember 2012.

Hinn 7. febrúar 2013 var stefnda veitt tímabundin undanþága í tvo mánuði frá skattskyldu á arðgreiðslur á grundvelli 10. gr. tvísköttunarsamnings milli Íslands og Lúxemborgar. Samkvæmt ákvæðinu fól undanþágan í sér að stefndi skyldi einungis sæta skattlagningu sem næmi 5% af greiddum arði. Í lok febrúar 2013 fékk stefndi arðgreiðslu frá Iceland Seafood International ehf. í samræmi við framangreinda ákvörðun hluthafafundar félagsins 28. desember 2012, eða 142.427 evrur sem námu 245.505.555 krónum á gengi þess dags er arðurinn var greiddur út. Af fjárhæðinni var dregin 5% afdráttarskattur til staðgreiðslu, eða 12.275.287 krónur og komu því 233.230.277 krónur í hlut stefnda.

Stefndi fór þess á leit við Ríkisskattstjóra 2. nóvember 2016 að endurgreidd yrði fjárhæð þessa staðgreiðsluskatts sem dreginn hafði verið af framangreindri arðgreiðslu til félagsins og skilað til ríkissjóðs. Var beiðnin sett fram á grundvelli framangreinds tvísköttunarsamnings Íslands við Lúxemborg.

Með úrskurði Ríkisskattstjóra 14. júní 2017 var beiðni stefnda hafnað. Í úrskurðinum var meðal annars rakið að samkvæmt ársreikningi Iceland Seafood International ehf. fyrir árið 2004 og skattframtali 2005 kæmi fram að óráðstafað eigið fé félagsins hefði í upphafi árs 2004 numið 149.289 evrum og þá hefði félagið greitt eiganda sínum 142.427 evrur í arð. Hlutafé félagsins hefði verið lækkað um 5.565.767 evrur á árinu 2005 og fjárhæðinni varið til hækkunar á óráðstöfuðu eigin fé þess. Þrátt fyrir það hefði óráðstafað eigið fé verið neikvætt um 3.367.481 evru í árslok 2005. Þá kæmi fram í ársreikningum Iceland Seafood International ehf. fyrir árin 2004 til 2012 og skattframtölum félagsins fyrir árin 2005 til 2013 að hlutdeild þess í afkomu dótturfélaga hefði numið 6.036.779 evrum á tímabilinu 2004 til 2012, en uppsöfnuð afkoma félagsins verið neikvæð um 1.895.152 evrur á sama tímabili. Á tímabilinu 2006 til 2012 hefði hlutdeild Iceland Seafood International ehf. í afkomu dótturfélaga numið samtals 9.282.427 evrum og afkoma félagsins á sama tímabili verið jákvæð um 7.010.341 evru. Væri einungis horft til afkomu félagsins án hlutdeildar í afkomu dótturfélaga þess hefði afkoman verið neikvæð um 7.931.931 evru tímabilið 2004 til 2012 og um 2.272.086 evrur tímabilið 2006 til 2012. Hefði arðgreiðsla til stefnda af óráðstöfuðu eigin fé á árinu 2013 því alfarið verið byggð á hlutdeild Iceland Seafood International ehf. í afkomu dótturfélaga sinna. Þá var í úrskurðinum vísað til úrskurða yfirskattanefndar í málum nr. 305/2014, 307/2014 og 359/2015 þar sem fram kæmi að í ákvæðum laga nr. 138/1994 væru ekki að finna aðrar heimildir fyrir arðsúthlutunum en fram komi í 1. mgr. 74. gr. laganna, hvorki almennt né sérstaklega í tilviki móðurfélaga sem beiti hlutdeildarðaferð í reikningsskilum sínum á grundvelli laga nr. 3/2006. Því væri ekki unnt að útdeila arði sem væri til komin vegna beitingar hlutdeildaraðferðar við reikningsskil. Slíkar greiðslur sem reistar væru á hlutdeildarhagnaði við gerð ársreikninga væru ekki lögmæt úthlutun á fjármunum félags, sbr. 73. gr. laga nr. 138/1994. Umrædd arðgreiðsla hefði ekki verið lögmæt úthlutun af fjármunum Iceland Seafood International ehf. og félli ekki undir XII. kafla laga nr. 138/1994 og því ekki undir frádráttarheimild 9. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 sem bundin væri við löglega úthlutaðan arð.

III

1

Ákvæði 73. og 74. gr. laga nr. 138/1994 er í XII. kafla þeirra, er ber heitið arðsúthlutun, varasjóðir o.fl. Þar er með tæmandi hætti fjallað um heimildir einkahlutafélags til greiðslu arðs til eigenda sinna. Í 73. gr. kemur fram að óheimilt er að úthluta fjármunum félags til hluthafa nema eftir reglum um úthlutun arðs sem endurgreiðsla vegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs eða vegna félagsslita. Þá segir í 1. mgr. 74. gr. að einungis sé heimilt að úthluta sem arði hagnaði samkvæmt samþykktum ársreikningi síðasta reikningsárs, yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum og frjálsum sjóðum eftir að dregið hefur verið frá tap sem ekki hefur verið jafnað og það fé sem samkvæmt lögum eða félagssamþykktum skuli lagt í varasjóð eða til annarra þarfa. Loks er í 2. mgr. greinarinnar sú varúðarregla að í móðurfélagi sé óheimilt að úthluta það miklum arði að andstætt sé góðum rekstrarvenjum með tilliti til fjárhagsstöðu samstæðunnar enda þótt arðsúthlutun væri annars heimil.

2

Samkvæmt 9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 má draga frá tekjum lögaðila þá fjárhæð „sem hlutafélög, sbr. 1. tölul. 1. mgr. 2. gr., og félög og samlög sem falla undir 2. tölul. 1. mgr. 2. gr. hafa fengið greidda í arð skv. 4. tölul. C-liðar 7. gr. af hlutum og hlutabréfum í félögum er greinir í 1. tölul. 1. mgr. 2. gr., sbr. XII. kafla laga nr. 2/1995, um hlutafélög, og laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Sama gildir um fjárhæð sem félög í sömu félagaformum sem skattskyld eru skv. 7. tölul. 3. gr. og eru heimilisföst í öðru aðildarríki á Evrópska efnahagssvæðinu, aðildarríki stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða í Færeyjum hafa fengið greidda í arð. Ákvæði 1. málsl. skal einnig taka til arðs frá hlutafélögum sem skráð eru erlendis ef það félag sem arðinn fær sýnir fram á að hagnaður hins erlenda félags hafi verið skattlagður með sambærilegum hætti og gert er hér á landi. Frádráttur samkvæmt 3. málsl. er bundinn því skilyrði að það skatthlutfall sem lagt er á hagnað hins erlenda félags sé eigi lægra en almennt skatthlutfall í einhverju aðildarríkja Efnahags- og framfarastofnunarinnar í París (OECD) eða aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins eða aðildarríkja stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða í Færeyjum.“

Ákvæði 9. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr. 138/1994 var fært í það horf sem að framan greinir með 4. gr. laga nr. 95/1998 um breyting á eldri lögum um tekjuskatt nr. 75/1981. Í upphaflega ákvæðinu voru engar takmarkanir tilgreindar á því hvaða arðgreiðslu frádráttarheimild tæki til heldur vísað til 4. töluliðar C-liðar 7. gr. laganna í því sambandi. Tók ákvæðið einungis til tilgreindra innlendra félaga sem höfðu fengið greiddan arð frá innlendum hlutafélögum og hlutafélögum skráðum erlendis ef sýnt væri fram á að hagnaður hins erlenda félags hefði verið skattlagður með sambærilegum hætti og gert er hér á landi. Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 95/1998 kom fram að tilgangurinn væri að setja á einfalt kerfi til að koma í veg fyrir margsköttun við arðgreiðslur milli hlutafélaga. Þannig hafi verið byggt á því að hagnaður hlutafélags yrði skattlagður í því hlutafélagi þar sem hann myndaðist upphaflega og síðan sem fjármagnstekjur þegar hagnaðurinn yrði greiddur út í formi arðs til endanlegs móttakanda. Eftir skattlagningu hagnaðar hjá hlutafélaginu gæti arður þannig gengið milli hlutafélaga án þess að mynda skattstofn. Þá væru rökin fyrir því að gera arð frádráttarbæran hjá hluthafa sem væri einkahlutafélag eða hlutafélag þau að arðurinn væri greiddur af hagnaði ársins eða uppsöfnuðum hagnaði frá fyrri árum.

Með 4. gr. laga nr. 76/2007 um breytingu á lögum nr. 90/2003 og lögum nr. 94/1996 um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur með síðari breytingum var gerð breyting á 9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003. Hún fólst í því að frádráttarheimildin tók einnig til arðgreiðslna til félaga í sömu félagaformum og töluliðurinn tiltekur, sem skattskyld eru samkvæmt 7. tölulið 3. gr. og heimilisföst í öðru aðildarríki á Evrópska efnahagssvæðinu. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 76/2007 sagði að lagt væri til að lögaðilum sem bæru takmarkaða skattskyldu samkvæmt 7. tölulið 3. gr. laga nr. 90/2003 og væru heimilisfastir í einhverju aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins yrði heimill frádráttur sem næmi skattskyldum arðstekjum með sama hætti og innlendum félögum. Hafði breyting þessi í för með sér að lögaðilar með takmarkaða skattskyldu á Íslandi urðu skattlagðir með sambærilegum hætti og innlendir lögaðilar í sama félagaformi.

3

Í 40. gr. laga nr. 3/2006 er mælt fyrir um skyldu móðurfélags til að færa eignarhlut sinn í dóttur- og hlutdeildarfélögum til eignar samkvæmt hlutdeildaraðferð í samræmi við hlutdeild sína í eigin fé dóttur- eða hlutdeildarfélags. Þó má styðjast við kostnaðarverð þegar heimilt er að halda dóttur- eða hlutdeildarfélögum utan samstæðureiknings samkvæmt ákvæðum 70. gr. sömu laga. Við beitingu hlutdeildaraðferðar skal taka tillit til rekstrarárangurs og annarra breytinga á eigin fé dóttur- eða hlutdeildarfélags, sbr. 1. mgr. 41. gr. laga nr. 3/2006, þar sem einnig kemur fram að færa skuli hlutdeild þess í rekstrarárangri til tekna eða gjalda sem áhrif dóttur- eða hlutdeildarfélags í rekstrarreikningi. Þá segir í 3. mgr. sömu lagagreinar að móttekinn arð vegna eignarhluta í félagi, sem meðhöndlaður er samkvæmt hlutdeildaraðferð, skuli færa til lækkunar á eignarhluta í því. Með 27. gr. laga nr. 73/2016, sem bera heitið lög um breytingu á lögum um ársreikninga, með síðari breytingum (einföldun og innleiðing ársreikningatilskipunar 2013/34/ESB), var 5. mgr. bætt við 41. gr. laganna. Þar segir að nemi hlutdeild sem færð er í rekstrarreikningi hærri fjárhæð en sem nemur mótteknum arði eða þeim arði sem ákveðið hefur verið að úthluta skuli mismunurinn færður á bundinn hlutdeildarreikning á meðal eigin fjár. Ef hlutdeild félagsins í dóttur- eða hlutdeildarfélagi er seld eða afskrifuð skal leysa hlutdeildarreikning upp og færa breytinguna á óráðstafað eigið fé eða ójafnað tap eftir atvikum. Í athugasemdum með frumvarpi að lögunum sagði meðal annars: „Talið er eðlilegt að hlutdeild í rekstri hlutdeildarfélaga sé færð í rekstrarreikning eins og áður en slíkt er heimilt, sbr. ákvæði b-liðar 7. mgr. 9. gr. tilskipunarinnar. Lagt er til í nýrri málsgrein að kveðið verði á um að mismunur á afkomu hlutdeildarfélags og mótteknum arði eða heimild til arðs færist á bundinn hlutdeildarreikning á meðal eigin fjár í samræmi við ákvæði c-liðar 7. mgr. 9. gr. tilskipunarinnar.“

IV

1

Í máli þessu reynir einungis á heimildir Iceland Seafood International ehf. til úthlutunar arðs til stefnda sem eina hluthafa félagsins, sbr. 73. gr. laga nr. 138/1994. Óumdeilt er að hið jákvæða eigið fé, sem kemur fram í ársreikningi félagsins fyrir árið 2011, var til komið vegna hlutdeildar félagsins í jákvæðri afkomu dótturfélaga samkvæmt reikningsskilum gerðum eftir hlutdeildaraðferð, sbr. 40. og 41. gr. laga nr. 3/2006. Voru þessar hlutdeildartekjur færðar sem óráðstafað eigið fé Iceland Seafood International ehf., en ekki sem tekjur bundnar því að dótturfélög þess myndu greiða arð til hins fyrrgreinda félags. Þá er hvorki ágreiningur um fjárhæðir né hvort Iceland Seafood International ehf. hafi staðið formlega rétt að samþykkt umræddrar arðgreiðslu á hluthafafundi 28. desember 2012. Deila málsaðila snýst því um hvort Iceland Seafood International ehf. hafi mátt líta á þessar hlutdeildartekjur sínar sem frjálsan sjóð til reiðu fyrir útgreiðslu til handa stefnda sem endanlegs eiganda samstæðunnar þegar á árinu 2012 án þess að félagið hefði áður notið þeirra tekna í formi arðgreiðslna frá dótturfélögum sínum eða hvort Iceland Seafood International ehf. hefði þurft að bíða þess að tekjur dótturfélaganna yrðu fyrst færðar sér til arðs áður en greiða mætti þær til stefnda. Er þannig óumdeilt að stefndi átti rétt á að draga frá arðgreiðslu þá er hann fékk frá Iceland Seafood International ehf. í febrúar 2013 samkvæmt 9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 að því skilyrði uppfylltu að um lögmæta arðgreiðslu úr frjálsum sjóði hefði verið að ræða samkvæmt 74. gr. laga nr. 138/1994.

2

Hugtakið sjóður í skilningi hlutafélagaréttar er einatt reikningsstærð og getur tekið til allra eigna eða eignaheilda einkahlutafélags. Er þeim skipt upp í bundna sjóði og frjálsa, jafnframt því sem þeir eru stundum að lögum nefndir ákveðnum heitum og afmarkaðir og kveðið á um notkun þeirra. Frjálsir sjóðir geta myndast sem hluti af rekstrarhagnaði fyrri ára, í tengslum við lækkun hlutafjár og að því marki sem bundnir sjóðir eru löglega leystir upp og lagðir til þeirra. Einkenni frjálsra sjóða er að fé sem til þeirra er fært er félaginu til ráðstöfunar. Nota má alla sjóði einkahlutafélags í rekstrarlegum tilgangi, en ekki til að greiða úr þeim til hluthafa með beinum eða óbeinum hætti, nema til þess standi sérstök heimild. Það er meginregla hlutafélagaréttar að eignir einkahlutafélags eru bundnar í félaginu í þeim skilningi að úthlutun af fjármunum þess til hluthafa getur aðeins farið fram í ákveðnum lögbundum tilvikum og þá í tengslum við arðgreiðslur af hagnaði félags úr frjálsum sjóðum og í tengslum við upplausn bundinna sjóða.

Þótt hagsmunir hluthafa í dótturfélögum Iceland Seafood International ehf. hafi verið á hendi þess félags og svo stefnda sem móðurfélags þess verður að gæta að því að einkahlutafélag er eftir ákvæðum laga nr. 138/1994 sjálfstæð persóna að lögum. Einkahlutafélag lýtur að vísu forræði hluthafa, sem hafa hagsmuni af hlutafjáreign sinni og réttindum sem hún veitir, en slíkt félag tengist ekki að öðru leyti fjárhag hluthafanna vegna takmörkunar á ábyrgð þeirra á skuldbindingum þess samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna. Fjárhagslegir hagsmunir af einkahlutafélagi snúa á hinn bóginn síst minna að lánardrottnum þess og hvílir sú meginskylda á slíku félagi að haga ráðstöfunum sínum á þann veg að hagsmunir lánardrottna séu virtir og að hagsmunum hluthafa í formi arðgreiðslna sé sinnt að gættum formskilyrðum laganna þar um. Á þessum grunni verður að horfa til hagsmuna hvers einstaks félags sem við sögu kemur í máli þessu sem sjálfstæðrar einingar en ekki að samsama félagið við hluthafa í því.

3

Eins og rakið hefur verið er kveðið á um í 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 að einungis sé heimilt að úthluta sem arði úr einkahlutafélagi hagnaði samkvæmt samþykktum ársreikningi síðasta reikningsárs, yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum og frjálsum sjóðum eftir að dregið hefur verið frá tap sem ekki hefur verið jafnað og það fé sem samkvæmt lögum eða félagssamþykktum skuli lagt í varasjóð eða til annarra þarfa. Í lögum nr. 138/1994 er á hinn bóginn enga heimild að finna fyrir frekari úthlutun arðs en leiðir af framangreindu, þar með talið í tilviki móðurfélaga sem beita hlutdeildaraðferð í reikningsskilum sínum á grundvelli laga nr. 3/2006, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 13. febrúar 2014 í málum nr. 606/2013 og 607/2013. Lög nr. 138/1994 hafa engar sérreglur að geyma um arðsúthlutanir úr móðurfélögum að undanskildu ákvæði 2. mgr. 74. gr. þeirra sem felur í sér framangreinda varúðarreglu við arðsúthlutun úr móðurfélögum að óheimilt sé að úthluta það miklum arði að andstætt sé góðum rekstrarvenjum með tilliti til fjárhagsstöðu samstæðunnar enda þótt arðsúthlutun væri annars heimil. Jafnframt verður að hafa í huga að ákvæði laga nr. 3/2006 lúta að reikningsskilum þeirra félaga sem lögin taka til en fjalla ekkert um úthlutun af fjármunum þeirra. Að því er snertir sérstaklega ákvæði um hlutdeildarreikningsskil tengdra félaga í 40. og 41. gr. greindra laga standa þau ákvæði í nánum tengslum við ákvæði VII. kafla laganna um samstæðureikninga. Eins og fram kemur í lögskýringargögnum er tilgangurinn með gerð slíkra reikninga fyrst og fremst sá að veita notendum reikningsskila móðurfélaga upplýsingar um samstæðuna í heild sinni og um fjárhagsstöðu hennar án innbyrðis viðskipta félaganna.

Ekki verður fallist á með stefnda að dómur réttarins 4. desember 2014 í máli nr. 786/2013 eigi að leiða til þeirrar ályktunar við skýringu á ákvæðum 74. gr. laga nr. 138/1994 að bókhaldsleg færsla á hagnaðarhlutdeild frá dótturfélagi geti innan reikningsársins myndað sjóð hjá móðurfélagi til úthlutunar arðs án þess að slík hagnaðarhlutdeild hefði í reynd verið greidd út á milli félaganna í formi arðs. Er þá auk framanritaðs til þess að líta að í því dómsmáli háttaði svo til að arðsúthlutun hafði átt sér stað hjá móðurfélagi, sem síðar var tekið til gjaldþrotaskipta, og var þrotabúið að freista þess á grundvelli 131. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. að rifta arðsúthlutun og endurheimta útgreiddan arð. Í málinu var á hinn bóginn ekki byggt á því að það skyldi gert á þeim grunni að hlutdeild móðurfélags í eigin fé dótturfélags, sem færð hafði verið sem frjáls sjóður í ársreikning með vísan til 40. gr. laga nr. 3/2006, hefði af þeim sökum ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 2/1995 um útgreiðslu arðs, en sú grein er sambærileg 1. mgr. 74. gr. laga nr. 38/1994. Var því ekki í málinu ágreiningsefni hliðstætt því sem hér er til úrlausnar.

4

Þótt hlutdeildaraðferð hafi verið beitt við uppgjör samstæðu Iceland Seafood International ehf. og dótturfélaga þess fyrir árið 2011, er sýndi hlutdeild félagsins í hagnaði dótturfélaganna, leiða slík reikningsskil samkvæmt framansögðu ekki til rýmri heimilda til arðgreiðslna en mælt er fyrir um í 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994. Er einungis um að ræða bókhaldslega færslu á hagnaðarhlutdeild félags í öðrum sjálfstæðum lögaðilum eftir þeim reglum um ársreikninga sem mælt er fyrir um í 40. og 41. gr. laga nr. 3/2006. Þá var hvorki innan vébanda dótturfélaga Iceland Seafood International ehf., sem sjálfstæðra lögaðila, tekin ákvörðun um úthlutun arðs úr þeim, né var um að ræða yfirfærðan hagnað frá fyrri árum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994. Varð þannig ekki til frjáls sjóður í rekstri Iceland Seafood International ehf. í skilningi 74. gr. laga nr. 138/1994 sem heimilt var að úthluta stefnda sem arði frá því dótturfélagi.

Samkvæmt framanrituðu var ekki uppfyllt það skilyrði 9. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 fyrir endurgreiðslu staðgreiðsluskatts að um löglega úthlutaðan arð hefði verið að ræða til handa stefnda. Áfrýjandi verður því sýknaður af kröfum stefnda.

Eftir framangreindum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnda, International Seafood Holdings S.á.r.l.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.500.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti.