379/2012

B sagði upp tímabundnum ráðningarsamningi við G sem krafðist í kjölfarið launa út umsaminn ráðningartíma auk orlofs og annarra nánar tiltekinna launaliða. B krafðist aðallaga sýknu af kröfum G en til vara lækkunar þeirra, með vísan til þess að B ætti gagnkröfu til skuldajafnaðar á hendur G, sem hefði brotið gegn trúnaðarskyldum sínum með óheimilli meðferð fjármuna B. Talið var að G ætti kröfu á hendur B vegna launa út umsaminn ráðningartíma auk orlofs- og desemberuppbóta, að frádreginni innborgun B, en öðrum kröfuliðum hafnað. Á hinn bóginn var fallist á með B að G hefði verið óheimilt að greiða nánar tiltekna fjárhæð af reikningi B. Samkvæmt því ætti B gagnkröfu á hendur G sem væri tæk til skuldajafnaðar. Var B dæmd til að greiða G mismun krafna þeirra.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2012. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.186.164 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. ágúst 2011 til 1. október sama ár, en af fyrrgreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 23. ágúst 2011 að fjárhæð 472.968 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hans hendi.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi var ráðinn til starfa fyrir stefnda 31. janúar 2011 með samningi þar sem sagði í upphafi að málsaðilar gerðu með sér svofelldan „verk- og starfssamning.“ Þar sagði jafnframt að áfrýjandi væri ráðinn sem verkefnastjóri. Föst laun hans skyldu taka mið af „lægsta taxta ríkisstarfsmanna hverju sinni og vera þrefalt margfeldi þeirra, sem við undirritun samnings þessa eru kr. 472.968,- fyrir hvern unninn mánuð.“ Í samningnum var jafnframt kveðið á um greiðslu iðgjalds og mótframlags í lífeyrissjóð og að um orlof, veikindarétt, tryggingar og fleira skyldi fara samkvæmt kjarasamningi Verslunarmannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins.

Á stjórnarfundi stefnda 20. júlí 2011 var svofelld bókun færð í fundargerð: „Lagt var til að ráðningarsamningi við GAS, talsmann BH, yrði sagt upp hið fyrsta. Samningurinn mun verða efndur af hálfu stjórnar og greiddur að fullu. Tillagan var samþykkt með meirihluta atkvæða.“ Einn stjórnamanna lét færa til bókar að ástæða uppsagnar væri samstarfsörðugleikar en ekki ásakanir um óheiðarleika. Lögmaður stefnda sendi síðan bréf til áfrýjanda 28. júlí 2011 þar sem honum var tilkynnt um uppsögn úr starfi sem tímabundinn verkefnastjóri stefnda, en um ástæðu uppsagnar var vísað til fundargerðar stjórnarfundar 20. sama mánaðar. Áfrýjandi krefst launa út umsaminn ráðningartíma, sem hann telur hafa lokið síðasta dag september 2011, en laun auk orlofs og nokkurra fleiri launaliða nemur stefnufjárhæð að frádreginni innborgun stefnda 23. ágúst 2011. Stefndi mótmælir greiðsluskyldu.

Stefndi telur sig eiga gagnkröfu á áfrýjanda, en hann hafi brugðist trúnaðarskyldum sínum með óheimilli meðferð á fjármunum stefnda. Þar skipti mestu að áfrýjandi hafi 2. júní 2011 millifært af bankareikningi stefnda 1.593.711 krónur yfir á reikning Samtaka lánþega, en hann hafi sjálfur verið í fyrirsvari fyrir það félag og starfað fyrir það. Greiðslan hafi að mestu leyti verið í þágu síðastnefnds félags en ekki stefnda og þetta hafi áfrýjandi gert án vitundar stjórnar stefnda eða samþykkis. Það hafi að auki brotið gegn samþykktum stefnda þess efnist að öll fjárútlát, umfram upphæð sem miðist við mánaðarlega húsaleigu stefnda, þurfi undirskrift framkvæmdastjóra hans og gjaldkera. Áfrýjandi hafi einnig í öðrum tilvikum brotið starfsskyldur sínar, meðal annars við meðferð fjármuna, ráðningu starfsmanna og með því að veita ekki skýringar og afhenda nauðsynleg fylgiskjöl með reikningum. Jafnvel þótt komist yrði að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi ætti inni einhver vangreidd laun bæri að sýkna stefnda vegna skuldajafnaðar, enda ljóst að krafa hans sé hærri en krafa áfrýjanda.

II

Áðurnefndur samningur aðila 31. janúar 2011 ber rík einkenni þess að vera vinnusamningur en ekki verksamningur og var tímabundinn fram til næsta aðalfundar stefnda, sem var haldinn 29. september 2011. Rúmlega tveir mánuðir voru því eftir af ráðningartímanum þegar áfrýjanda var sagt upp starfi. Stefndi ber því við að hann hafi rift samningnum og því hafi greiðsluskylda hans fallið niður þegar við uppsögn. Yfirlýsing eða ráðagerð þessa efnis kemur þó hvorki fyrir í uppsagnarbréfinu né fundargerð, sem þar var vísað til, heldur var beinlínis sagt að áfrýjanda væri sagt upp starfi og að samningurinn yrði efndur og greiddur að fullu af hálfu stefnda. Í lok ágúst 2011 fékk áfrýjandi greidda fjárhæð, sem stefndi taldi svara til launa hans fyrir júlí á sama ári, en um frekari greiðslur var ekki að ræða. Samkvæmt því hefur ekki verið réttilega gert upp við áfrýjanda í tilefni af starfslokum hans.

Launakrafa áfrýjanda er sett fram í sjö liðum, en af þeim eru þrír fyrstu um laun fyrir júlí, ágúst og september 2011 eða 536.178 krónur fyrir hvern mánuð. Stefndi telur mánaðarlaun ofáætluð, en þau ættu með réttu að vera 508.968 krónur þegar miðað sé við þann launaflokk sem lagður var til grundvallar við ráðningu hans. Áður er komið fram að samkvæmt ráðningarsamningi skyldu laun nema þreföldu margfeldi „lægsta taxta ríkisstarfsmanna hverju sinni“, en með þeirri aðferð urðu mánaðarlaun í upphafi 472.968 krónur og var þar ekki tekið tillit til hækkunar í þrepum vegna aldurs eða starfsreynslu. Meðal málskjala er fylgiskjal með kjarasamningi fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og SFR-stéttarfélags í almannaþjónustu 29. maí 2011, en það skjal er launatafla sem tók gildi 1. júní 2011. Lægsti mánaðarlaunataxti samkvæmt þessu var 169.656 krónur, en hann á hér við samkvæmt skýru orðalagi ráðningarsamningsins. Þrefalt margfeldi þeirrar fjárhæðar er 508.968 krónur og verður krafa um þá fjárhæð tekin til greina fyrir hvern mánuð tímabilið júlí til september 2011 að báðum mánuðum meðtöldum.

Fjórði liðurinn í kröfu áfrýjanda er fyrir orlof í 18 daga, samtals 445.372 krónur. Stefndi mótmælir kröfunni og telur áfrýjanda hafa tekið sér frí frá störfum í maí, júní og júlí 2011 og eigi því ekki kröfu þessa efnis á stefnda. Þannig hafi hann farið til Brussel í maí og tvær ferðir til Spánar í júní og júlí, í öllum tilvikum í erindum fyrir Samtök lánþega en ekki stefnda. Sá tími sem fór í ferðirnar dragist frá orlofsrétti hans. Þá hafi áfrýjandi dvalið í orlofi um skeið í júlí á Vestfjörðum. Stefndi mótmælir þessu og kveður allar ferðirnar hafa verið farnar í þágu stefnda og dvölin á Vestfjörðum hafi ekki nýst til töku orlofs vegna brýnna verkefna, sem upp hafi komið, og hann þurft að sinna. Hér er þess að gæta að fyrir liggur tölvubréf áfrýjanda til stjórnarmanna stefnda 15. júlí 2011 þar sem segir meðal annars að hann hafi dvalið á Vestfjörðum í fríi í eina viku. Annað tölvubréf áfrýjanda til þeirra sömu er meðal málskjala þar sem segir að hann sé að fara „með boðskap Samtaka lánþega til Barcelona á Human Rights Film Festival.“ Ekkert er fram komið um að þessar ferðir hafi tengst störfum áfrýjanda fyrir stefnda, sbr. nánar síðar um ferð til Brussel. Verður ekki fallist á að áfrýjandi hafi sýnt fram á réttmæti þessa kröfuliðar og verður honum hafnað.

Fimmti kröfuliður áfrýjanda er fyrir orlofsuppbót, 21.245 krónur, og sá sjötti fyrir desemberuppbót, 61.013 krónur. Stefndi hefur ekki mótmæltu þessum liðum sérstaklega og er nægjanlega sýnt fram á réttmæti þeirra. Verða þeir teknir til greina. Sjöundi liðurinn er í stefnu sagður vera eingreiðsla samkvæmt kjarasamningi að fjárhæð 50.000 krónur. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti samþykkti áfrýjandi að stefndi hefði þegar greitt þessa fjárhæð og féll frá þessum lið kröfunnar.

Samkvæmt öllu framanröktu á áfrýjandi kröfu á stefnda að fjárhæð 1.609.162 krónur, en frá dregst áðurnefnd innborgun stefnda 23. ágúst 2011 með 472.968 krónum. Endanleg krafa áfrýjanda nemur því 1.136.194 krónum.

III

Áðurnefnd millifærsla áfrýjanda af reikningi stefnda 2. júní 2011 styðst við reikning frá Samtökum lánþega 1. sama mánaðar, samtals 1.593.711 krónur. Reikningurinn er í fimm liðum, þar sem sá fyrsti er fyrir húsaleigu, annar fyrir gistingu í ferð til Brussel í maí 2011, sá þriðji fyrir fargjöld í sömu ferð, sjá fjórði fyrir uppihald í ferðinni og sá fimmti fyrir þátttöku í kostnaði við auglýsingu vegna svonefnds Icesave-máls. Stefndi viðurkennir þennan reikning að hluta, en að meirihluta sé kostnaður, sem þar komi fram, honum óviðkomandi og áfrýjanda því verið alls óheimilt að greiða hann af bankareikningi stefnda. Verður vikið að einstökum liðum reiknings Samtaka lánþega hér á eftir.

Fyrsti liðurinn er fyrir húsaleigu og nemur 200.000 krónum og mun vera fyrir hlut stefnda í sameiginlegu leiguhúsnæði fyrir fjóra mánuði. Stefndi viðurkennir reikninginn að hluta, en vísar í fundargerð stjórnar sinnar þar sem samþykkt var greiðsla á 25.000 krónum á mánuði vegna þátttöku í húsaleigu. Engu að síður samþykkir hann þennan lið reikningsins með 150.000 krónum. Áfrýjandi hefur ekki útskýrt réttmæti þessa liðar reikningsins að öðru leyti og teljast 50.000 krónur af honum vera stefnda óviðkomandi.

Annar, þriðji og fjórði liður nefnds reikning er vegna ferðar til Brussel í maí 2011. Fyrir liggur að Samtök lánþega lögðu út fyrir gisti- og ferðakostnaði fimm manna hóps, sbr. annan og þriðja lið, og eru fjárhæðir samkvæmt þeim óumdeildar, en þær eru 73.499 krónur og 581.987 krónur. Stefndi samþykkir að greiða fimmtung þessara fjárhæða, en það sé fyrir formann stefnda, sem samþykkt hafi verið fyrirfram að færi með í ferðina á kostnað stefnda, en hún hafi verið farin á vegum Samtaka lánþega. Þessir liðir reikningsins séu stefnda að öðru leyti óviðkomandi, sem og fjórði liðurinn sem er fyrir uppihald í ferðinni. Engin fylgiskjöl hafi borist til skýringar á þessu og því sé réttmæti þessara liða mótmælt.

Í málinu er útprentun af Facebook-síðu Samtaka lánþega á netinu þar sem segir: „Einnig stóðu samtökin að kvörtun til ESA og fylgdu henni úr hlaði með því að fjármagna sendinefnd til Brussel sem átti í viðræðum við fulltrúa frá ESA, Evrópuþinginu og stækkunardeild ESB.“ Stefndi kveðst ekki hafa átt neinn hlut að þessari kvörtun eða haft önnur afskipti af málinu en þau sem áður var getið. Áfrýjandi hefur engum stoðum skotið undir réttmæti þess að færa fé af bankareikningi stefnda til Samtaka lánþega fyrir fjórum fimmtu hlutum fjárhæða í öðrum og þriðja lið áðurnefnds reiknings 1. júní 2011, samtals 524.389 krónum.

Fjórði liðurinn er fyrir uppihald í ferðinni og nemur 349.175 krónum. Ekkert er upplýst um hverjum sá kostnaður tengist eða hvort einhver hluti hans hafi verið í þágu fulltrúa stefnda í ferðinni. Áfrýjanda var því óheimilt að færa fé samkvæmt þessum lið af bankareikningi stefnda.

Fimmti liðurinn í reikningi Samtaka lánþega, sem áfrýjandi greiddi af bankareikningi stefnda, er fyrir auglýsingu og nemur 389.050 krónum. Fyrir Hæstarétti lýsti stefndi yfir að fullnægjandi skýringar hafi nú verið gefnar og féll frá andmælum vegna hans.

Auk umræddrar milliræslu krefst stefndi þess að úttektir áfrýjanda af debetkorti stefnda í þessari sömu ferð til Brussel að fjárhæð 139.705 krónur verði skuldajafnað gegn launakröfu áfrýjanda. Eins og áður er fram komið var þessi ferð farin á vegum Samtaka lánþega og hefur áfrýjandi með engu móti sýnt fram á að stefndi eigi að bera þessi útgjöld.

Niðurstaðan af framanröktu er sú að áfrýjanda var óheimilt að greiða samtals 1.063.269 krónur af reikningi stefnda og á sá síðastnefndi kröfu á áfrýjanda sem því nemur.

IV

Stefndi krefst þess að gagnkröfu verði skuldajafnað við kröfu áfrýjanda, en sú krafa telst nægilega skýrt fram borin til að verða tekin til efnismeðferðar. Áfrýjandi mótmælir að skilyrði skuldajafnaðar séu uppfyllt og ber einkum fyrir sig ákvæði laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups, en samkvæmt 1. mgr. 1. gr. þeirra skal verkkaup greitt með gjaldgengum peningum og má eigi greiða það með skuldajöfnuði nema svo hafi áður verið sérstaklega um samið.

Lög nr. 28/1930 hafa að geyma ákvæði um tiltekin starfskjör launamanna í störfum, sem nánar eru talin upp í lögunum. Starf áfrýjanda í þágu stefnda fellur utan skilgreinds gildissviðs þeirra og áfrýjandi hefur ekki vísað til annarra heimilda sem girða fyrir skuldajöfnuð. Kröfur málsaðila eiga í báðum tilvikum rót sína að rekja til þeirrar aðstöðu að áfrýjandi gegndi starfi fyrir stefnda, en krafa þess síðarnefnda hefur þau tengsl við vinnuréttarsamband aðila að sameiginlegt uppgjör hennar og launakröfu áfrýjanda er eðlilegt, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 157/1977 í dómasafni réttarins 1978, bls. 1247. Verður samkvæmt því fallist á kröfu stefnda um skuldajöfnuð. Krafa áfrýjanda er hærri en krafa stefnda og nemur mismunurinn 72.925 krónum. Verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda þá fjárhæð með dráttarvöxtum eins og nánar segir í dómsorði og er þess þá gætt að skuldajöfnuður samrættra krafna hefur afturvirk áhrif.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Stefndi, Borgarahreyfingin, greiði áfrýjanda, G-kk-þgf A-kk-þgf S-kk-þgf, 72.925 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. október 2011 til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.