33/2005

S var veitt lausn um stundarsakir úr embætti deildarstjóra tollgæslunnar á Selfossi vegna gruns um að hann hefði átt aðild að tolla- og hegningarlagabrotum í tengslum við tollafgreiðslu á nánar tilgreindum bifreiðum. Hann var ákærður fyrir hluta af þessum sakargiftum og fyrir brot í opinberu starfi. Áður en dómur var lagður á sakarefnið var ákveðið að víkja S úr embætti að fullu á grundvelli 2. mgr. 29. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanan ríkisins en þá hafði nefnd skv. 27. gr. sömu laga komist að þeirri niðurstöðu að rétt hefði verið að leysa hann frá starfi um stundarsakir. S var sýknaður af þeim atriðum sem hann var ákærður fyrir með dómi Héraðsdóms Suðurlands og í kjölfarið krafði hann íslenska ríkið um bætur fyrir ólögmæta frávikningu. Það var mat réttarins að staðið hefði verið rétt að lausn S úr starfi um stundarsakir. Þá var talið að með þeirri háttsemi, sem vísað hafði verið til þegar S var leystur frá starfi, og sakargiftir í refsimálinu tóku ekki til, hefði hann virt að vettugi skýrar reglur sem giltu um tollafgreiðslu á innfluttum vörum eða sendingum. Var um margítrekuð afglöp af sama toga að ræða sem ekki var unnt að rekja til reynsluleysis S. Varð hann með þessu uppvís að stórfelldri og ítrekaðri vanrækslu og hirðuleysi í starfi sínu og brást því trausti, sem honum var sýnt. Að þessu virtu var á það fallist að heimilt hafi verið að víkja S úr embætti að fullu. Íslenska ríkið var því sýknað af kröfum S.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. janúar 2005. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 27.141.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. apríl 2004 til greiðsludags, en til vara 13.676.640 krónur með vöxtum eins og í aðalkröfu. Þá krefst hann staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um málskostnað og að gagnáfrýjanda verði gert að greiða honum málskostnað fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 9. mars 2005 og krefst aðallega sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að bótafjárhæð samkvæmt héraðsdómi verði lækkuð, en að því frágengnu að stefnukrafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum látinn falla niður.

I.

Aðaláfrýjandi var ráðinn deildarstjóri hjá sýslumanninum á Selfossi með samningi 6. og 10. júní 1994, en í stefnu til héraðsdóms kemur fram að hann hafi starfað við embættið allt frá árinu 1984. Samkvæmt ákvæði, sem nú er að finna í 8. tl. 22. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, taldist aðaláfrýjandi til embættismanna. Vann hann við tollafgreiðslu og tollgæslu og var eini starfsmaður tollgæslunnar á Selfossi.

Hinn 4. nóvember 2002 tók lögregla skýrslu af aðaláfrýjanda, en tilefni þess var kæra Sparisjóðs Hafnarfjarðar á hendur A og fleiri mönnum vegna ætlaðra auðgunarbrota í tengslum við innflutning bifreiðarinnar MR 159, sem hafði orðið fyrir tjóni áður en hún var tollafgreidd á Selfossi. Var aðaláfrýjanda gerð grein fyrir að rannsókn beindist einnig að honum, en engin skoðunarskýrsla á bifreiðinni lægi fyrir og hún hafi ekki verið skráð í tollflokk nr. 70 fyrir laskaðar bifreiðir, eins og vera ætti. Slíkri skráningu mun ætlað að tryggja eftirlit með því að gjöld vegna aðvinnslu við skemmdar bifreiðir skili sér í ríkissjóð. Kannaðist aðaláfrýjandi við að hafa tollafgreitt bifreiðina. Hinn 7. nóvember 2002 var enn tekin lögregluskýrsla af aðaláfrýjanda og í það sinn vegna innflutnings áðurnefnds A á 24 notuðum bifreiðum frá Bandaríkjunum, sem tollafgreiddar höfðu verið á Selfossi. Segir í lögregluskýrslunni að með ætluðum tollalagabrotum við innflutning þessara bifreiða hafi innflytjandinn komist hjá að greiða 10.219.481 krónu í aðflutningsgjöld, vörugjald og virðisaukaskatt. Einnig greinir þar að a-kk-þgf hafi verið sýndar aðflutningsskýrslur, sem útbúnar voru vegna tollafgreiðslu bifreiðanna, sem hann kannaðist við að hafa tekið við frá innflytjandanum og útbúið fyrir hann tvær þeirra. Þeim fylgdu ekki vörureikningar, heldur hafði innflytjandinn lagt fram skjöl við tollafgreiðslu bifreiðanna, sem báru með sér að vera kvittanir fyrir innborgun á vöruna. Voru a-kk-þgf sýnd þessi skjöl. Svaraði hann neitandi þeirri spurningu lögreglu hvort hann teldi forsvaranlegt að tollafgreiða bifreiðir á grundvelli slíkra skjala, en hann hafi leitað til starfsmanna tollstjórans í Reykjavík og ríkistollstjóra varðandi þessar kvittanir og fengið „grænt ljós“ á að tollafgreiða mætti vöruna út á þær. Ekki kvaðst hann geta nafngreint neinn mann sérstaklega, sem hann leitaði til. Við skýrslugjöf hjá lögreglu umrætt sinn var aðaláfrýjandi loks yfirheyrður um tollafgreiðslu 6 bifreiða, sem taldar voru laskaðar við innflutning og hefði því átt að skrá í tollflokk 70, sem þó hafi ekki verið gert. Taldi lögregla jafnframt að innflytjandinn, sem var áðurnefndur A, hafi lagt fram falsaða vörureikninga við tollafgreiðslu bifreiðanna og þannig komist hjá að greiða háar fjárhæðir í aðflutningsgjöld.

Eftir framangreinda skýrslugjöf hjá lögreglu í byrjun nóvember 2002 var aðaláfrýjandi frá vinnu samkvæmt ákvörðun sýslumanns. Sá síðarnefndi veitti a-kk-þgf lausn úr starfi um stundarsakir 20. janúar 2003 og var í lausnarbréfinu tekið fram að aðaláfrýjandi væri grunaður um tollalaga- og hegningarlagabrot, sem nánar var lýst og vísað til áðurnefndra lögregluskýrslna. Jafnframt ritaði sýslumaður fjármálaráðuneytinu bréf samdægurs og óskaði eftir að aðaláfrýjanda yrði strax vikið úr embætti að fullu, en auk þess fór hann þess á leit við fjársýslu ríkisins að aðaláfrýjandi yrði strax tekinn af launaskrá. Ráðuneytið varð ekki við ósk sýslumanns. Í bréfi þess til fjársýslu ríkisins 3. febrúar 2003 kom fram að ráðuneytið hefði málið nú til meðferðar og ákvörðunar væri að vænta síðar í sama mánuði, en á meðan skyldi aðaláfrýjandi ekki tekinn af launaskrá. Þann 26. febrúar 2003 veitti ráðuneytið aðaláfrýjanda síðan lausn úr embætti um stundarsakir. Var málið jafnframt sent nefnd sérfróðra manna samkvæmt 27. gr. laga nr. 70/1996 til meðferðar. Samhljóða niðurstaða nefndarmanna 27. maí 2003 varð sú að þau brot, sem aðaláfrýjandi var grunaður um þegar ákvörðun var tekin um lausn hans úr embætti um stundarsakir, væru ósamboðin embættismanni í tollgæslunni, sérstaklega þar sem um væri að ræða yfirmann með langa starfsreynslu. Í ljósi stöðu og starfssviðs aðaláfrýjanda væru slík brot sérlega alvarleg. Ef sönn reyndust leiddu þau til þess að hann teldist ekki verður eða hæfur til að vera deildarstjóri í tollgæslunni, sbr. 68. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var það álit nefndarmanna að fjármálaráðuneytinu hefði verið rétt að veita aðaláfrýjanda lausn úr embætti um stundarsakir.

Með ábyrgðarbréfi 26. júní 2003 tilkynnti fjármálaráðuneytið aðaláfrýjanda að það hygðist víkja honum úr embætti að fullu af ástæðum, sem nánar var getið í bréfinu. Var honum gefinn frestur til andmæla. Aðaláfrýjandi vitjaði ekki bréfsins og nýtti sér ekki þann frest til andmæla, sem veittur var. Var honum við svo búið vikið úr embætti að fullu með bréfi ráðuneytisins 25. júlí 2003. Um ástæður fyrir brottvikningu var vísað til áðurnefnds álits sérfróðra manna og þess, sem kom fram í lögregluskýrslu 7. nóvember 2002. Byggðust forsendur frávikningarinnar ekki einungis á ætlaðri refsinæmri háttsemi aðaláfrýjanda, heldur einnig að með athæfi sínu hafi hann brotið gegn starfsskyldum sínum samkvæmt 14. gr. laga nr. 70/1996 þar sem hann hafi ekki rækt starf sitt af þeirri alúð og samviskusemi, sem krefjast varð af honum sem yfirmanni við tollgæsluna á Selfossi.

Ríkissaksóknari höfðaði mál á hendur aðaláfrýjanda 2. júlí 2003. Sakargiftir samkvæmt ákæru voru meðal annars þær að hann hafi gerst sekur um skjalafals og brot í opinberu starfi á árunum 1997 og 1998 við tollmeðferð á sjö tilgreindum bifreiðum, sem hafi verið óökufærar vegna skemmda, með því að forskrá þær ranglega í tölvukerfi Skráningarstofunnar hf. í gjaldflokk 00 fyrir óskemmdar bifreiðir í stað gjaldflokks 70 og með því að hafa ekki útfyllt eyðublað ríkistollstjóra um skoðun og lýsingu á skemmdum á bifreiðunum. Hafi aðaláfrýjandi með þessu gert innflytjandanum kleift að komast hjá greiðslu aðflutningsgjalda vegna aðvinnslu við nýskráningu þeirra. Voru brotin talin varða við 1. og 3. mgr. 158. gr., 138. gr. og 141. gr. a almennra hegningarlaga. Var um að ræða þær sex bifreiðir, sem að framan var getið í tengslum við skýrslu aðaláfrýjanda hjá lögreglu 7. nóvember 2002 auk bifreiðarinnar MR 159, sem lögregluskýrsla 4. sama mánaðar tók til. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands 23. desember 2003 var aðaláfrýjandi sýknaður af þessum sakargiftum. Um þrjú elstu tilvikin var tekið fram í forsendum dómsins að þær bifreiðir hafi verið tollafgreiddar fyrir setningu laga nr. 30/1998, en með þeim var 158. gr. almennra hegningarlaga breytt á þann veg að rangar tilgreiningar í opinberu skjali eigi einnig við um rangfærslu og notkun upplýsinga og gagna, sem geymd eru á tölvutæku formi. Samkvæmt dóminum gat umrædd lagagrein, eins og hún var áður en henni var breytt, ekki tekið til þessara tilvika. Að því er varðar hinar fjórar bifreiðirnar þóttu sakargiftir ósannaðar og var því einnig sýknað af þeim. Ákæruvaldið undi þessum dómi.

Í málinu krefst aðaláfrýjandi skaðabóta og miskabóta vegna lausnar úr starfi um stundarsakir og brottvikningar að fullu og telur að skilyrði hafi í hvorugu tilvikinu verið uppfyllt til að svipta mætti hann því opinbera starfi, sem hann gegndi. Telur hann bæði að meðferð sýslumanns á málinu hafi verið andstæð lögum og að ekki hafi mátt vísa því til nefndar samkvæmt 27. gr. laga nr. 70/1996 á sama tíma og það var hjá lögreglu. Þá sé sannað með sýknudómi Héraðsdóms Suðurlands að ásakanir á hendur honum hafi ekki átt rétt á sér. Gagnáfrýjandi krefst sýknu og telur að rétt og skylt hafi verið að bregðast við háttsemi aðaláfrýjanda með þeim hætti, sem gert var, og að framangreindur dómur Héraðsdóms Suðurlands fái engu um það breytt. Við mat á því hvort ávirðingar réttlæti frávikningu að fullu verði þess ekki krafist að opinbert mál sé höfðað, sem taki til háttseminnar, né að refsivert athæfi sé sannað í sakamáli. Úrslitum ráði hvort opinber starfsmaður hafi sýnt af sér háttsemi, sem sé ósamrýmanleg því starfi er hann gegndi. Á það verði að leggja sjálfstætt mat í einkamáli, sbr. til hliðsjónar t.d. dóm Hæstaréttar 1997 á bls. 490 í dómasafni í máli nr. 110/1996 og dóm 1999 á bls. 4247 í dómasafni í máli nr. 132/1999. Málsatvikum og málsástæðum aðilanna er að öðru leyti nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

II.

Í dómi héraðsdóms var lagt til grundvallar að rétt hafi verið staðið að lausn aðaláfrýjanda úr starfi um stundarsakir. Með vísan til forsendna dómsins verður staðfest niðurstaða hans um þann þátt málsins.

Ákvæði um brottvikningu embættismanns úr starfi að fullu er að finna í 29. gr. laga nr. 70/1996. Samkvæmt 2. mgr. hennar skal víkja embættismanni úr starfi að fullu ef meiri hluti nefndar samkvæmt 27. gr. laganna kemst að þeirri niðurstöðu að rétt hafi verið að víkja honum frá störfum um stundarsakir nema þær ávirðingar, sem honum voru gefnar að sök, hafi ekki reynst vera fyrir hendi. Áður hefur verið getið niðurstöðu nefndar sérfróðra manna í máli aðaláfrýjanda. Kemur þá til álita hvernig sá fyrirvari, sem settur er í niðurlagi 2. mgr. 29. gr. laganna, horfir hér við.

Í I. kafla að framan var meðal annars greint frá því, sem fram kemur í lögregluskýrslu 7. nóvember 2002 um 24 bifreiðir, sem aðaláfrýjandi tollafgreiddi án þess að vörureikningi væri framvísað með aðflutningsskýrslu. Fram er komið að þær voru tollafgreiddar á tímabilinu janúar til október 1998. Ekki er annað fram komið við meðferð málsins en að lýsing í lögregluskýrslu á þessum þætti málsins sé rétt. Ákæra ríkissaksóknara tók ekki til háttsemi aðaláfrýjanda, sem að þessu laut.

Samkvæmt 1. mgr. 18. gr. tollalaga nr. 55/1987 skal innflytjandi afhenda tollyfirvaldi frumrit eða samrit af vörureikningi yfir hina innfluttu vöru eða sendingu þegar afhendingar aðflutningsskýrslu er krafist samkvæmt 14. gr. laganna. Undantekningu frá þessu má þó gera samkvæmt 2. mgr. 18. gr. með áorðnum breytingum þegar verðmæti vöru er óverulegt eða hún er augljóslega ekki ætluð til sölu hér á landi, til dæmis þegar um persónulega muni er að ræða. Skylda til að láta vörureikning fylgja aðflutningsskýrslu kemur einnig fram í 5. gr. reglugerðar nr. 228/1993 um tollskýrslur og fylgiskjöl þeirra og í 6. gr. hennar er tilgreint í átta liðum hvaða upplýsingar skuli koma fram í vörureikningi, en þar á meðal er söluverð einstakra vörutegunda og greiðsluskilmálar. Þá voru í dreifibréfi ríkistollstjóra 19. ágúst 1996 til allra tollstjóra og sýslumanna kynntar sérstakar verklagsreglur um tollmeðferð notaðra ökutækja, en samkvæmt þeim skyldi eftirlit einkum beinast að trúverðugleika þeirra upplýsinga, sem innflytjandi veitir í aðflutningsskýrslu og öðrum skjölum. Skal ávallt krefja innflytjanda um frumrit vörureiknings, en nánari fyrirmæli voru sett um að reikningsverð ökutækis skyldi borið saman við viðmiðunarverð í viðurkenndum handbókum frá innkaupslandinu.

Skjöl, sem báru með sér að vera kvittanir fyrir innborgun á kaupverði 24 bifreiða, voru ekki vörureikningar samkvæmt lögum og stjórnvaldsfyrirmælum. Aðaláfrýjandi virti þannig að vettugi þær skýru reglur, sem um þetta giltu, og ætlað er meðal annars að tryggja að rétt verð sé lagt til grundvallar við álagningu gjalda á vöruna. Við mat á því hvernig aðaláfrýjandi rækti skyldur sínar að þessu leyti verður ekki litið framhjá því að hann gegndi ábyrgðarstarfi, þar sem ríkar kröfur eru gerðar til vandvirkni í hvívetna. Ekki var um að ræða yfirsjón í eitt eða fá skipti, heldur margítrekuð afglöp af sama toga, en telja verður það meðal frumskyldna starfsmanna tollgæslu að ganga úr skugga um að vara sé tollafgreidd á grundvelli þeirra skjala, sem mælt er fyrir um í lögum. Þá varð reynsluleysi í starfi ekki um kennt hvernig til tókst. Hann varð þannig uppvís að stórfelldri og ítrekaðri vanrækslu og hirðuleysi í starfi sínu og brást því trausti, sem honum var sýnt. Að þessu virtu verður fallist á með gagnáfrýjanda að afglöp aðaláfrýjanda í starfi hafi verið svo alvarleg að heimilt hafi verið að víkja honum úr embætti að fullu. Sú viðbára hins síðarnefnda er ósönnuð og haldlaus að hann hafi fengið heimild frá ónafngreindum starfsmönnum ríkistollstjóra eða tollstjórans í Reykjavík til að standa að verki eins og hann gerði. Samkvæmt því verður gagnáfrýjandi sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda.

Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum aðaláfrýjanda, S-kk-ef B. Á-kk-ef.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.