598/2015

L hf. höfðaði mál gegn K til heimtu skuldar vegna yfirdráttar á tékkareikningi. K krafðist sýknu á þeim grunni að L hf. hefði verið óheimilt að krefja hana um vexti af yfirdráttarskuldinni og svonefnt heimildargjald með því að henni hefðu ekki verið veittar viðhlítandi upplýsingar um lánskjörin að þessu leyti eftir ákvæðum þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán. Ætti hún því gagnkröfu á hendur L hf. vegna oftekinna vaxta og gjalda, sem næmi hærri fjárhæð, og bæri þannig að sýkna hana af kröfu L hf. sökum skuldajafnaðar. Talið var að L hf. hefði ekki tekist að axla sönnunarbyrði fyrir því að hann hefði veitt K þær upplýsingar sem honum hefði borið að gera samkvæmt 3. gr. laganna áður en stofnað var til yfirdráttarheimildar K. Um afleiðingar þess yrði á hinn bóginn að gæta að því að vegna g. liðar 1. mgr. 2. gr. laganna eins og hún hljóðaði við veitingu yfirdráttarheimildarinnar tækju ákvæði 1. og 2. mgr. 14. gr. þeirra ekki beint til tilvika, þar sem brestur hefði orðið á upplýsingagjöf fjármálafyrirtækis í tengslum við gerð samnings um yfirdráttarheimild. Þá yrði einnig að líta til þess að samkvæmt 3. mgr. síðastnefndrar lagagreinar giltu önnur ákvæði hennar heldur ekki ef lánveitandi gæti sannað að neytanda hefði mátt vera ljóst hver lántökukostnaðurinn hefði átt að vera. Með hliðsjón af þeim upplýsingum sem birtust á reikningsyfirlitum L hf. og tómlæti K vegna þessara útgjalda var ekki talið að bankinn hefði, svo að einhverjar afleiðingar gæti haft að lögum, vanrækt skyldur sínar gagnvart K samkvæmt 3. gr. laga nr. 121/1994. Þá var ekki fallist á með K að líta bæri svo á að upphaflegur samningur um yfirdráttarheimild af reikningi hennar hefði fallið niður og nýr samningur verið gerður um það efni eftir gildistöku laga nr. 179/2000 um breytingu á lögum nr. 121/1994. Yrðu því kröfur til L hf. um upplýsingagjöf til K vegna þessara viðskipta að taka mið af ákvæðum laga nr. 121/1994, eins og þau hefðu verið þegar til viðskiptanna var stofnað. Samkvæmt framansögðu var K gert að greiða L hf. umkrafða fjárhæð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. september 2015. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í málinu er óumdeilt að áfrýjandi hafi 2. september 1998 fengið opnaðan tékkareikning við tiltekið útibú Landsbanka Íslands hf., en réttindi og skyldur þess banka í tengslum við reikning þennan færðust til stefnda á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Engin gögn hafa verið lögð fram um stofnun reikningsins eða upplýsingagjöf bankans til áfrýjanda í tengslum við það. Þá liggja heldur ekki fyrir í málinu eldri gögn um notkun reikningsins en frá lokum nóvember 2000, en samkvæmt yfirliti vegna hans frá desember á því ári hafði frá 9. mars 1999 verið heimild til yfirdráttar á honum, sem þá nam 300.000 krónum. Á hinn bóginn hafa verið lögð fram reikningsyfirlit, sem ná til tímabilsins upp frá þessu allt þar til áfrýjandi virðist hafa látið af notkun reikningsins í nóvember 2010. Af þeim yfirlitum verður helst ráðið að heimild til yfirdráttar á reikningnum hafi tekið breytingum á þessu tímabili, þannig að hún hafi verið 610.000 krónur frá 5. desember 2001, 400.000 krónur frá 2. júlí 2002, 600.000 krónur frá 2. október sama ár, 900.000 krónur frá 3. desember sama ár, 300.000 krónur frá 1. ágúst 2003, 800.000 krónur frá 2. september 2004, 350.000 krónur frá 4. febrúar 2005, 800.000 krónur frá 11. nóvember sama ár, 750.000 krónur frá 2. desember 2006, 1.000.000 krónur frá 12. nóvember 2007, 950.000 krónur frá 2. febrúar 2008, 900.000 krónur frá 2. maí sama ár, 850.000 krónur frá 2. júní sama ár og 950.000 krónur frá 22. desember 2009. Af gögnum málsins verður ekki ráðið annað en að yfirdráttarheimildin hafi fallið niður 18. nóvember 2010.

Samkvæmt yfirlitunum, sem að framan var getið, nýtti áfrýjandi yfirleitt að einhverju leyti eða öllu heimild til yfirdráttar á reikningi sínum eins og hún var á hverjum tíma. Vegna þessa voru reglulega færð til skuldar á reikninginn tvenns konar útgjöld úr hendi áfrýjanda, annars vegar svonefnt heimildargjald og hins vegar vextir af yfirdráttarskuld. Um fyrrnefnda gjaldið verður ekkert fundið í gögnum málsins annað en að á reikningsyfirlitum var tiltekið að það væri „3,50%“ án þess að fram kæmi af hverju það væri reiknað. Á tímabilinu frá nóvember 2000 til september 2004 færði Landsbanki Íslands hf. þetta gjald til skuldar á reikning áfrýjanda við lok hvers mánaðar, að frátöldum tveimur mánuðum 2002 og fimm mánuðum 2003, svo og tveimur fyrstu mánuðum ársins 2004, þó svo að yfirdráttarheimild hafi verið nýtt á þeim tímabilum. Eftir september 2004 var þetta gjald ekki tekið, en á því hafa engar skýringar komið fram í málinu. Þá verður ráðið af yfirlitunum að vextir af yfirdráttarskuld hafi verið færðir mánaðarlega til gjalda á reikninginn frá og með nóvember 2000 til og með október 2010, að ágúst 2002 frátöldum, en síðan aftur í október, nóvember og desember 2013. Í flestum tilvikum var tekið fram í yfirlitunum hver vaxtafótur hafi verið og ef því var að skipta hvernig hann hafi breyst frá mánuðinum á undan. Samanlagt telur áfrýjandi vexti og heimildargjöld frá desember 2001 til og með október 2010 hafa numið 1.079.815 krónum að gættu því að í þeirri fjárhæð er ekki tekið tillit til þessara útgjalda á tímabilinu frá júlí til desember 2002.

Af fyrirliggjandi reikningsyfirlitum verður séð að áfrýjandi hafi ekki notað tékkareikninginn eftir 22. nóvember 2010, en yfirdráttarskuld á honum var þá 936.337 krónur. Frá þeim tíma voru engar hreyfingar á reikningnum fyrr en á árinu 2012 þegar 1.878 krónur voru færðar þar til skuldar vegna innheimtutilraunar. Á árinu 2013 voru engar færslur á reikningnum fyrr en í lok október, en eftir það voru sem fyrr greinir þrívegis færðir til gjalda vextir, alls 30.523 krónur, og þrisvar gjöld vegna innheimtutilrauna, samtals 17.700 krónur. Samkvæmt málatilbúnaði stefnda var reikningnum lokað 31. janúar 2014 og hafi skuld á honum þá numið 996.960 krónum. Í framhaldi af því höfðaði stefndi mál þetta 14. maí 2014 til heimtu þeirrar fjárhæðar ásamt dráttarvöxtum frá 19. apríl sama ár og málskostnaði.

Áfrýjandi krefst sýknu af þessari kröfu á þeim grunni að Landsbanka Íslands hf. og síðar stefnda hafa verið óheimilt að krefja hana um vexti af yfirdráttarskuldinni og svonefnt heimildargjald með því að henni hafi ekki verið veittar viðhlítandi upplýsingar um lánskjörin að þessu leyti eftir ákvæðum þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán. Eigi hún því gagnkröfu á hendur stefnda vegna oftekinna vaxta og gjalda, sem nemi áðurnefndum 1.079.815 krónum, og beri þannig að sýkna hana af kröfu stefnda sökum skuldajafnaðar. Fyrir Hæstarétti heldur áfrýjandi ekki lengur fram málsástæðu, sem hún byggði á fyrir héraðsdómi, um að krafa stefnda væri fallin niður fyrir fyrningu.

II

Eins og fyrr segir liggja ekki fyrir í málinu gögn um stofnun tékkareiknings áfrýjanda hjá Landsbanka Íslands hf. í september 1998, umsókn hennar um þau viðskipti eða upplýsingagjöf bankans til hennar af því tilefni. Þá er heldur ekki ljóst hvort áfrýjandi hafi notið heimildar til yfirdráttar af reikningnum frá öndverðu, en af yfirliti vegna hans er þó að sjá að slík heimild hafi að minnsta kosti verið fyrir hendi frá 9. mars 1999. Á þeim tíma tóku lög nr. 121/1994 ekki til lánssamninga í formi yfirdráttarheimildar af tékkareikningi, sbr. g. lið 1. mgr. 2. gr. laganna, en samkvæmt 3. gr. þeirra bar þó fjármálafyrirtæki allt að einu að veita neytanda, sem stofnaði til slíkra viðskipta, tilteknar upplýsingar við upphaf þeirra. Slíkar upplýsingar áttu nánar að varða takmörk á lánsfjárhæð, hvaða vextir og gjöld myndu falla á lán, hvernig segja mætti samningi um viðskiptin upp, hvort breyta mætti vöxtum og gjöldum á lánstímanum og hvernig neytanda yrði tilkynnt það, þar á meðal með því að vekja athygli á breytingu í reikningsyfirliti. Stefndi hefur ekki axlað sönnunarbyrði fyrir því að alls þessa hafi verið gætt áður en stofnað var til yfirdráttarheimildar áfrýjanda. Um afleiðingar þess verður á hinn bóginn að gæta að því að vegna áðurnefnds g. liðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 121/1994 tóku ákvæði 1. og 2. mgr. 14. gr. þeirra ekki beint til tilvika, þar sem brestur hafi orðið á upplýsingagjöf fjármálafyrirtækis í tengslum við gerð samnings um yfirdráttarheimild, en til þess verður og að líta að samkvæmt 3. mgr. síðastnefndrar lagagreinar giltu önnur ákvæði hennar heldur ekki ef lánveitandi gat sannað að neytanda hafi mátt vera ljóst hver lántökukostnaðurinn átti að vera. Þótt svonefnt heimildargjald vegna yfirdráttar á reikninginn og vextir af skuld vegna hans hafi ekki getað birst á reikningsyfirliti fyrr en yfirdráttarheimild hafði í fyrsta sinn verið nýtt gátu áfrýjanda ekki dulist hver þessi útgjöld voru þegar það hafði gerst. Á reikningsyfirlitum kom einnig fram fjárhæð og gildistími yfirdráttarheimildar hverju sinni. Áfrýjandi hefur ekki borið því sérstaklega við að sér hafi ekki verið kunnugt um hvernig ljúka mætti þessum lánsviðskiptum eða að vextir og önnur útgjöld vegna nýtingar heimildarinnar gætu breyst, en breytingar, sem síðar urðu á vaxtafæti vegna yfirdráttarskuldar, komu jafnframt að öðru jöfnu skýrlega fram á reikningsyfirlitum. Ekki gerði áfrýjandi svo að séð verði nokkru sinni athugasemd vegna þessara útgjalda fyrr en í greinargerð sinni í máli þessu fyrir héraðsdómi. Er því ekki unnt að líta svo á að Landsbanki Íslands hf. hafi, svo að einhverjar afleiðingar geti haft að lögum, vanrækt skyldur sínar gagnvart áfrýjanda samkvæmt 3. gr. laga nr. 121/1994 á þeim tíma, sem stofnað var til yfirdráttarheimildar á tékkareikningi hennar.

Með lögum nr. 179/2000, sem tóku gildi 11. janúar 2001, var lögum nr. 121/1994 breytt meðal annars á þann hátt að fyrrgreindur g. liður 1. mgr. 2. gr. síðarnefndu laganna var felldur niður og ákvæði 3. gr. þeirra gerð ítarlegri um skyldur fjármálafyrirtækis gagnvart neytanda við gerð samnings um lán í formi yfirdráttarheimildar af tékkareikningi. Eftir þessar breytingar var þó tiltekið í e. lið 1. mgr. 3. gr. laganna að unnt væri að breyta slíkri heimild eftir munnlegri beiðni neytanda. Ekki hefur áfrýjandi sýnt fram á að stoð geti verið fyrir því að líta svo á að upphaflegur samningur um yfirdráttarheimild af reikningi hennar hafi fallið niður og nýr samningur verið gerður um það efni þegar heimildin hækkaði 5. desember 2001 eftir gildistöku þessarar lagabreytingar úr 300.000 krónum í 610.000 krónur, svo sem hún hélt fram við flutning málsins fyrir Hæstarétti, eða að svo hafi verið ástatt við síðari breytingar á fjárhæð heimildarinnar. Verða því kröfur til Landsbanka Íslands hf. og síðar stefnda um upplýsingagjöf til áfrýjanda vegna þessara viðskipta að taka mið af ákvæðum laga nr. 121/1994, eins og þau voru þegar til viðskiptanna var stofnað.

Að gættu framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um annað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.