328/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu H um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins vegna máls H á hendur L hf. Aðilar deildu um hvernig endurreikna bæri eftirstöðvar láns sem H hafði tekið hjá forvera L hf. Óumdeilt var að höfuðstóll lánsins hefði verið í íslenskum krónum og að binding hans við gengi erlendra gjaldmiðla hefði verið ólögmæt. L hf. hafði í endurútreikningi sínum lagt til grundvallar að frá stofnun til loka skuldbindingarinnar bæri að haga töku vaxta samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. H taldi að slíkt væri óheimilt og að vextir þeir sem aðilar hefðu samið um í upphafi giltu út samningstímann. H vildi leita ráðgefandi álits um hvort andstætt væri tilskipun ráðsins nr. 93/13/EBE um ósanngjarna skilmála í neytendasamningum að kveða á um í lögum eða með dómi að vaxtaákvæði samnings aðila væri breytt með þessum hætti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að rétturinn hefði þegar markað hvernig haga skyldi töku vaxta af ólögmætum gengistryggðum lánum, á hvaða lagagrundvelli tilkall kröfuhafa um viðbótarvexti fyrir liðna tíð yrði metið þegar svo hagaði til, hvaða takmörkunum slíkt tilkall sætti út frá hagsmunum skuldara og hvaða skorður 72. gr. stjórnarskrárinnar setti beitingu þeirrar reglu um ákvörðun vaxta aftur í tímann sem fram kæmi í lögum nr. 151/2010. Í ljósi þessa og dómkrafna og málatilbúnaðar H var ekki talið að ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins gæti haft þýðingu við úrlausn þess ágreinings sem deilt væri um í málinu. Var kröfu H því hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. apríl 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. apríl 2013, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál það er sóknaraðili rekur á hendur varnaraðila fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að leita ráðgefandi álits. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Sóknaraðili tók lán að fjárhæð 14.000.000 krónur hjá Landsbanka Íslands hf. í nóvember 2004. Skuldabréf það sem sóknaraðili gaf út 8. nóvember 2004 í tilefni lántökunnar var til 30 ára og bar að greiða með 360 jöfnum mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 15. nóvember 2004. Ágreiningslaust er að skuldabréfið sem skyldi bera LIBOR-vexti auk vaxtaálags fól í sér ólögmæta bindingu höfuðstóls lánsins við gengi erlendra gjaldmiðla. Upphaflegum skilmálum skuldabréfsins og viðaukum við það er nánar lýst í hinum kærða úrskurði ásamt þeim greiðslum sem sóknaraðili hefur þegar innt af hendi. Í kjölfar dóma Hæstaréttar 16. júní og 16. september 2010 í málum nr. 92/2010, nr. 153/2010 og nr. 471/2010 endurreiknaði varnaraðili lán sóknaraðila, sem hann hafði þá tekið yfir, og telur eftirstöðvar þess miðað við 1. mars 2011 vera 22.830.540 krónur. Í endurútreikningi sínum lagði varnaraðili til grundvallar að þegar fjárskuldbinding í íslenskum krónum fæli í sér ólögmæta tengingu höfuðstóls við erlenda gjaldmiðla bæri að haga töku vaxta samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Telur varnaraðili þetta gilda bæði um tímabilið frá stofnun skuldbindingar til þess dags er endurútreikningur fór fram og um tímabilið frá þeim degi til lokadags. Þessu er sóknaraðili ósammála og telur skuld sína vera mun lægri en varnaraðili heldur fram. Óheimilt sé að breyta vaxtaákvæðum í þegar gerðum samningum neytanda í óhag og krefjast svokallaðra seðlabankavaxta af láninu samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 38/2001 hvort heldur er fyrir liðna tíð eða til frambúðar. Þess í stað eigi lánið allan samningstímann að bera vexti samkvæmt ákvæðum lánssamningsins sjálfs og er aðalkrafa sóknaraðila á því reist. Þá telur sóknaraðili að greiðslum, sem þegar hafi verið inntar af hendi, hafi fyrst átt að ráðstafa til greiðslu áfallinna vaxta. Sóknaraðili vísar til þess að allar greiðslur sem hann hafi innt af hendi í samræmi við kröfur varnaraðila eigi að teljast fullnaðargreiðslur og geti varnaraðili ekki krafið hann um viðbótargreiðslur fyrir liðna tíð.

II

Í þinghaldi 13. desember 2012 krafðist sóknaraðili þess að héraðsdómur leitaði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Varnaraðili andmælti kröfu sóknaraðila og með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila hafnað. Krafa sóknaraðila er meðal annars á því reist að 1. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán standi því í vegi að breyta megi umsömdum vöxtum samkvæmt skuldabréfi því er um ræðir í málinu yfir í seðlabankavexti eða aðra vexti hvort sem það gerist með lagasetningu eða dómi. Af ákvæðum 3. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga leiði að vaxtaákvæði upphaflegs samnings, sem sé staðlaður og saminn einhliða af lánveitanda, skuli standa óbreytt, enda sé engum vandkvæðum bundið að efna samninginn að öðru leyti án hins ólögmæta vaxtákvæðis. Niðurstaða dóma Hæstaréttar í málum nr. 92/2010, nr. 153/2010 og nr. 471/2010 stríði gegn 1. mgr. 6. gr. tilskipunar nr. 93/13/EB frá 5. apríl 1993 um ósanngjarna skilmála í neytendasamningum, en sú tilskipun hafi verið tekinn upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 7/94 frá 1994. Ákvæði 3. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936 hafi verið ætlað að innleiða efni 1. mgr. 6. gr. tilskipunarinnar í íslenskan rétt.

Andmæli varnaraðila við því að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í málinu eru í fyrsta lagi studd þeim rökum að slíkt sé þarflaust þar sem engum þeirra samningsskilmála sem um ræði í málinu hafi verið vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. c. laga nr. 7/1936. Engin dómkrafa hafi verið gerð um slíkt og þar með geti ekki reynt á túlkun þeirrar tilskipunar sem búi að baki því ákvæði og geti ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins því ekki haft þýðingu fyrir úrslit málsins. Því skorti lagaskilyrði til þess að leita ráðgefandi álits. Í annan stað eru andmæli varnaraðila á því reist að Hæstiréttur hafi þegar komist að þeirri niðurstöðu að nota beri vexti Seðlabanka Íslands samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 þegar lánssamningar hafi að geyma ákvæði um ólögmæta gengistryggingu. Sú niðurstaða sé reist á túlkun Hæstaréttar á ákvæðum laga nr. 38/2001 og því jafnframt hafnað í dóminum að ákvæði 36. gr. c. laga nr. 7/1936 hafi einhverja þýðingu í því sambandi. Í þriðja lagi vísar varnaraðili til þess að Hæstiréttur hafi nú þegar leyst úr kröfum sem séu sambærilegar aðalkröfu sóknaraðila og hafi þeir dómar fordæmisgildi um úrlausn aðalkröfunnar. Einnig af þessari ástæðu sé þarflaust að afla ráðgefandi álits.

III

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 92/2010 var komist að þeirri niðurstöðu að lög nr. 38/2001 heimili ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda höfuðstól þeirra við gengi erlendra gjaldmiðla. Þar var jafnframt tekið fram að reglur 13. gr. og 14. gr. laganna séu ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. þeirra, og verði því ekki samið um grundvöll verðtryggingar sem ekki sé stoð fyrir í lögunum. Eins og áður greinir er óumdeilt að lán sóknaraðila sem um ræðir í máli þessu fól í sér ólögmæta tengingu höfuðstóls lánsins við gengi erlendra gjaldmiðla.

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 kom meðal annars fram að umsamin vaxtakjör af því gengisbundna láni sem þar um ræddi hefðu ekki getað komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu lánsins en fyrir lægi að óheimilt hafi verið að kveða á um slíkt. Þegar virt væri að ákvæðið um gengistryggingu í samningi aðilanna væri ógilt og bein og órjúfanleg tengsl væru á milli þess ákvæðis og fyrirmæla þar um vexti, væri hvorki unnt að styðjast við þau fyrirmæli óbreytt eftir orðanna hljóðan né gefa þeim með skýringu annað inntak, enda lægi fyrir í málinu að á millibankamarkaði í London hefðu aldrei verið skráðir LIBOR- vextir af lánum í íslenskum krónum. Vegna þessa væri óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðisins um gengistryggingu leiddi til þess að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Í samningnum væri hins vegar ákveðið að skuldin bæri vexti og var komist að þeirri niðurstöðu í dóminum að um þá skyldi fara eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Eins og áður greinir tók varnaraðili mið af því við endurútreikning láns sóknaraðila að lánið skyldi bera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 frá lántökudegi til lokadags. Af málatilbúnaði sóknaraðila má ljóst vera að hann telur endurútreikning varnaraðila á láninu á grundvelli síðastgreindra lagaákvæða í reynd fela í sér viðbótarkröfu um vexti fyrir liðna tíð.

Í dómi Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 var til úrlausnar hvort lánveitandi, sem veitt hafði ólögmætt gengistryggt lán í íslenskum krónum og endurreiknað fjárhæð lánsins með vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, gæti krafið lántaka um viðbótarvexti á þeim lagagrundvelli fyrir liðna tíð. Sama álitaefni var til úrlausnar í dómi Hæstaréttar 18. október 2012 í máli nr. 464/2012. Þar var tekið fram að endurútreikningur lánsins fæli í reynd í sér viðbótarkröfu um vexti fyrir liðna tíð sem svaraði mismuninum á endurreiknaðri stöðu lánsins og því sem þá stæði eftir af höfuðstól skuldarinnar einum og væri sú fjárhæð umtalsverð að virtri upphaflegri fjárhæð lánsins. Loks var þetta álitaefni einnig til úrlausnar í dómi Hæstaréttar 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013 en þar var um jafngreiðslulán að ræða eða svokallað annuitetslán.

Í síðastgreindum þremur dómum vísaði H-kk-nf til þeirrar meginreglu kröfuréttar að kröfuhafi sem fengið hefur minna greitt en hann á rétt til eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Eins og fram kemur í dómi réttarins í máli nr. 600/2011 á meginreglan sér örugga stoð í dómaframkvæmd. Í sama dómi er getið þeirrar undantekningar frá meginreglunni að einungis við sérstakar aðstæður verði tilkalli kröfuhafa um viðbótargreiðslu hafnað. Þar eru og rakin lagarök að baki undantekningarreglunni og fram kemur að hún eigi sér einnig stoð í dómaframkvæmd. Í framhaldi umfjöllunar um framangreinda meginreglu og undantekningu frá henni var í dómum réttarins í málum nr. 600/2011, nr. 464/2012 og nr. 50/2013 tekið til úrlausnar hvort atvik væru með þeim sérstaka hætti að hafna bæri tilkalli kröfuhafa um viðbótarvexti fyrir liðna tíð. Var það metið í fyrsta lagi út frá huglægri afstöðu lántaka til lögmætis skuldbindingar sinnar og þar með þess hvort greiðslur hans fyrir liðna tíð fælu í sér fullar og réttar efndir. Í öðru lagi hvort sá aðstöðumunur væri með aðilum lánssamnings að það réttlætti að hafna bæri tilkalli lánveitanda um viðbótarkröfu. Í þriðja lagi hvorum aðilanum stæði nær, út frá sjónarmiðum sem nánar eru reifuð, að bera þann vaxtamun fyrir liðna tíð sem um væri deilt og hlaust af ólögmætri gengistryggingu. Í dómunum þremur var komist að þeirri niðurstöðu að þegar þau atriði sem að framan greinir væru virt heildstætt bæri að hafna tilkalli lánveitanda um greiðslur til viðbótar þegar greiddum vöxtum fyrir liðna tíð. Loks var í dómunum þremur vitnað til laga nr. 151/2010 um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lögum um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins og lögum um umboðsmann skuldara, sem meðal annars hafa að geyma ákvæði er lúta að ákvörðun vaxta aftur í tímann af skuldabréfum þar sem samningsákvæði um gengistryggingu hafa verið talin andstæð lögum. Var komist að þeirri niðurstöðu að með almennum lögum væri ekki unnt með íþyngjandi hætti að hrófla á afturvirkan veg við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslu skulda frá því sem gilti þegar til þeirra var stofnað og af þeim greitt. Færi slíkt í bága við þá vernd eignarréttinda sem leiðir af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Af þeirri ástæðu fengju nefnd lög ekki haggað þeirri niðurstöðu sem áður hefði verið komist að.

IV

Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir þeim kröfum sem sóknaraðili hefur uppi í málinu á hendur varnaraðila. Eins og áður segir felst það meðal annars í málatilbúnaði sóknaraðila að hann telur endurútreikning varnaraðila á láni sínu í reynd fela í sér viðbótarkröfu um vexti fyrir þann tíma sem liðinn er frá lántöku og til þess dags er endurútreikningur miðast við. Leitar sóknaraðili viðurkenningar á því í málinu að slíkt sé óheimilt og að vextir þeir sem aðilar sömdu um í upphafi gildi út samningstímann. Hann krefst þess að aflað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um hvort andstætt sé 1. mgr. 6. gr. tilskipunar ráðsins nr. 93/13/EBE um ósanngjarna skilmála í neytendasamningum „að kveða svo á um í lögum, eða með dómi innlends dómstóls, að breytt verði vaxtaákvæði samnings aðila ... neytanda í óhag, þannig að [samningurinn] beri s.k. seðlabankavexti skv. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, í stað nafnvaxta skv. 3. gr. samnings aðila, með vísan til þess að samningurinn hafi að öðru leyti verið bundinn ólögmætri gengistryggingu í skilningi 13. og 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.“

Í 1. mgr. 6. gr. tilskipunar nr. 93/13/EBE segir: „Aðildarríkin skulu mæla svo fyrir um að óréttmætir skilmálar í samningi seljanda eða veitanda við neytanda séu ekki samkvæmt landslögum þeirra bindandi fyrir neytandann og að samningurinn verði áfram bindandi fyrir samningsaðila ef hann getur haldið gildi sínu að öðru leyti án óréttmætu skilmálanna.“ Með dómi í máli nr. 471/2010 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að ógildi ákvæðis um gengistryggingu í lánssamningi leiði til þess að litið verði með öllu framhjá ákvæði samningsins um vaxtahæð en ef ákvæði eru í slíkum samningi um að skuld beri vexti skuli um þá fara eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Þá hefur Hæstiréttur í fyrrgreindum dómum í málum nr. 600/2011, nr. 464/2012 og nr. 50/2013 komist að þeirri niðurstöðu að réttur lántaka til að hafna kröfu lánveitanda til viðbótargreiðslu fyrir liðna tíð ráðist af því hvort fullnægt sé þeim skilyrðum sem gilda samkvæmt óskráðum reglum íslensks kröfuréttar um heimild til að víkja frá áðurgreindri meginreglu um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu þegar vangreitt er. Undantekningarregla þessi, sem er skuldara til hagsbóta, styðst eins og nánar er rakið í dómi Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 við sjónarmið um öryggi í viðskiptum. Rökin að baki reglunni eru þau að það geti haft í för með sér mikla röskun á fjárhagslegum hagsmunum skuldara, sem um lengri tíma hefur hagað sér í samræmi við tilmæli kröfuhafa, ef kröfuréttarsambandið er tekið upp hvað fortíðina varðar og skuldara í framhaldinu gert að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð, þvert á væntingar sínar um hið gagnstæða.

Af framangreindu leiðir að Hæstiréttur hefur þegar markað hvernig haga skuli töku vaxta af ólögmætum gengistryggðum lánum samkvæmt íslenskum rétti, á hvaða lagagrundvelli tilkall kröfuhafa um viðbótarvexti fyrir liðna tíð verður metið þegar svo hagar til og hvaða takmörkunum slíkt tilkall sætir út frá hagsmunum skuldara. Þá hefur Hæstiréttur og í dómum í málum nr. 600/2011, nr. 464/2012 og nr. 50/2013 þegar tekið afstöðu til þess hvaða skorður 72. gr. stjórnarskrárinnar setur beitingu þeirrar reglu um ákvörðun vaxta aftur í tímann, sem fram kemur í lögum nr. 151/2010. Samkvæmt þessu og í ljósi dómkrafna sóknaraðila og málatilbúnaðar hans að öðru leyti verður ekki séð að ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins um skýringu á 1. mgr. 6. gr. tilskipunar ráðsins nr. 93/13/EBE geti haft þýðingu við úrlausn þess ágreinings, sem um er deilt í málinu, en það er forsenda þess að ráðgefandi álits verði aflað, sbr. 2. mgr. 34. gr. samnings milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls. Verður því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að hafna kröfu sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, H-kvk-nf R-kvk-nf P-kvk-nf, greiði varnaraðila, Landsbankanum hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.