351/2011

V kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans gegn NP og NPH var vísað frá dómi. Aðilar málsins gerðu með sér svokallaðan fjárfestingarsamning í júlí 2007 þar sem m.a. var ákveðið að V myndi kaupa 12% hlutafjár í NP þegar tilteknum ráðstöfunum við yfirtöku á A hf. yrði lokið. Var þar einnig mælt fyrir um að V yrði tryggð árangursþóknun við nánar tilgreindar aðstæður. NP og NPH tilkynntu V 13. ágúst 2009 að vegna fjárhagslegrar stöðu sinnar væri ólíklegt að þeir gætu tryggt að árangursþóknun yrði greidd til V. Í málinu krafði hann NP og NPH um fjárhæð sem hann taldi standa eftir af árangursþóknun samkvæmt samningi þeirra. Í héraði var V ekki talinn hafa í stefnu gert grein fyrir kröfu sinni og sönnunargögnum eins og áskilið væri í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í Hæstarétti var m.a. talið að samhengi málsástæðna V í héraðsdómsstefnu væri ljóst þótt hann hefði hvorki getið samnings frá 6. október 2008 um ráðstöfun greiðslna sem hann kynni að eiga tilkall til vegna svonefndar útgöngu NP úr fjárfestingu sinni í A hf. né veðsetningar frá 16. febrúar 2010. Um bæði þessi atriði hefði NP og NPH verið kunnugt og áttu þeir kost á að byggja á þeim sem raunin hefði orðið á. Þá vörðuðu varnir, sem sneru að veðsetningunni, aðild V að málinu og leiddu því ef réttar væru til sýknu NP og NPH en ekki frávísunar málsins, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Þá taldi Hæstiréttur að V hefði ekki átt þess kost að fara aðra leið við útreikning kröfu sinnar en hann fór við höfðun málsins. Við það yrði að una að V rökstyddi frekar við munnlegan flutning málsins útreikning á kröfu sinni og yrði einnig til þess að líta að héraðsdómur gæti neytt heimildar í 2. mgr. 101. gr. laganna til að gefa honum kost á að leggja útreikninginn fram skriflega. Var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. maí 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila starfaði hann sem framkvæmdastjóri Delta hf. frá árinu 1999, en á árinu 2002 hafi það félag sameinast Actavis Group hf. og hann gegnt þar sama starfi áfram til ágúst 2008. Í júní 2007 hafi Novator eignarhaldsfélag ehf., sem nú heiti Actavis eignarhaldsfélag ehf., gert yfirtökutilboð til hluthafa í Actavis Group hf., en fyrrnefnda félagið og önnur því tengd hafi þá átt 1.296.379.823 hluti í því síðarnefnda eða sem svaraði 38,47% af heildarhlutafé. Tilboði þessu, sem hafi hljóðað á 1,075 evru á hlut, hafi verið tekið af nærri öllum öðrum hluthöfum og greiðslur á grundvelli þess inntar af hendi 25. júlí 2007, en félagið hafi í framhaldi af því verið afskráð í kauphöll 13. ágúst sama ár. Actavis eignarhaldsfélag ehf. hafi að öllu leyti verið í eigu félagsins Actavis Pharma Holding 5 ehf., en það hafi heyrt til keðju samnefndra einkahlutafélaga, sem báru þó númer í hlaupandi röð uns komið var að Actavis Pharma Holding 1 ehf. og hafi hvert þeirra verið eigandi félags með næsta hærra númeri. Síðastnefnda félagið mun síðan hafa að 78,1% verið í eigu varnaraðilans Novator Pharma S.à.r.l., sem hafi verið skráð í Luxembourg og upphaflega að fullu í eigu varnaraðilans Novator Pharma Holding Ltd., en það félag sé skráð í Tortola á Bresku Jómfrúareyjunum.

Aðilar málsins gerðu í júlí 2007 ódagsettan samning, sem nefndur er í framlagðri íslenskri þýðingu fjárfestingarsamningur. Þar var meðal annars ákveðið að sóknaraðili myndi kaupa 12% hlutafjár í varnaraðilanum Novator Pharma S.à.r.l. þegar fyrrgreindum ráðstöfunum við yfirtöku á Actavis Group hf. yrði lokið, en fyrir þetta skyldi sóknaraðili greiða 35.000.000 evrur, þar af 25.000.000 evrur í peningum innan tíu daga frá þeim tíma. Þá var einnig mælt þar fyrir um að sóknaraðila yrði „tryggð árangursþóknun frá Actavis allt að 40.000.000 evra og í öllu falli eigi lægri fjárhæð en 10.000.000 evrur“ ef kæmi til „útgöngu“, sem svo var nefnd í samningnum, en það orð var skýrt þannig að átt væri við „árangursríka útgöngu af hálfu Novator Holding út úr fjárfestingu sinni í Actavis, annaðhvort með skráningu í kauphöll, samruna eða sölu.“ Yrði ekki af þessari útgöngu fyrir lok ársins 2009 skyldi sóknaraðila allt að einu „greidd árangursþóknunin á þeim forsendum að við útreikning útgönguverðsins skuli miða við verð á hlut í Actavis sem nemur 1,075 evru.“ Þetta skyldi þó vera háð því að sóknaraðili gegndi enn starfi framkvæmdastjóra Actavis Group hf. „nema honum hafi verið sagt upp störfum af Actavis án tilefnis“. Af þessari árangursþóknun átti að verja 10.000.000 evrum til að gera upp eftirstöðvar kaupverðs hlutabréfanna í Novator Pharma S.à.r.l., en hún skyldi að öðru leyti greidd sóknaraðila. Samkvæmt samningnum átti að ákveða þóknunina „á grundvelli vergs hagnaðar Novator Holding af útgöngu“, sem yrði „reiknaður sem mismunurinn milli kr. 60 á hvern hlut í Actavis og verðs hvers hlutar í Actavis sem Novator Holding fær með útgöngu (raunverulegri eða ætlaðri)“ eða „útgönguverð - grunnverð = vergur hagnaður“. Sagt var að grunnverðið væri 948.950.030 evrur eða sem svaraði 0,732 evrum fyrir hvern af þeim 1.296.379.823 hlutum, sem Actavis eignarhaldsfélag ehf. átti ásamt tengdum félögum fyrir yfirtökuna á Actavis Group hf. Í málatilbúnaði sóknaraðila er því haldið fram að þetta verð fyrir hvern hlut hafi svarað til fyrrnefndra 60 króna eftir gengi þessara gjaldmiðla á þeim tíma, sem samningurinn var gerður. Útgönguverðið átti á hinn bóginn að nema 88% af „virði hlutafjár í Actavis við útgöngu“ margfaldað með „hlutdeild Novators í Actavis“, en hún mun hafa verið 78,1% samkvæmt áðursögðu. Af svokölluðum vergum hagnaði, sem samkvæmt þessu átti að finnast með því að draga grunnverð frá útgönguverði, skyldi síðan reikna árangursþóknun sóknaraðila, sem gat numið frá 1% til 5% af hagnaðinum. Hlutfall þetta átti nánar að ráðast „á grundvelli margfeldis EV/EBITDA“, þannig að ef útkoman yrði lægri en 11 yrði hlutfallið1%, en yrði hún hærra en 14 næmi hlutfallið 5%. Samkvæmt gögnum málsins er „EV“ skammstöfun ensku orðanna „Enterprise Value“, sem sóknaraðili hefur í málatilbúnaði sínum kallað heildarvirði starfseminnar, en það mun svara til samanlagðs markaðsverðs hluta í félagi að viðbættri fjárhæð langtímaskulda þess. Skammstöfunin „EBITDA“ er á hinn bóginn dregin af enskum orðum, sem merkja hagnað fyrir vexti, skatta og afskriftir.

Í framhaldi af framangreindum samningi gerðu annars vegar varnaraðilinn Novator Pharma Holding Ltd. og hins vegar sóknaraðili, Salt Investments ehf. og Salt Generics S.à.r.l. samning 5. september 2007 um kaup á 12% hlut í varnaraðilanum Novator Pharma S.à.r.l., sem framseldur yrði Salt Generics S.à.r.l. gegn greiðslu á samtals 35.000.000 evrum. Í samningnum sagði að 25.000.000 evrur af þeirri fjárhæð væru þegar greiddar, en eftirstöðvar skyldu greiðast ekki síðar en 31. desember 2009.

Sóknaraðili og Actavis Group hf. gerðu 5. ágúst 2008 samning um lok starfa þess fyrrnefnda sem framkvæmdastjóra. Í þeim samningi var tekið fram að hann hefði „ekki áhrif á réttindi og skyldur aðila samkvæmt fjárfestingarsamningi ... dags. í júlí 2007 og kaupsamningi um hlutafé ... dags. 5. september 2007 hvað snertir eignarhald framkvæmdastjórans á hlutum í Novator Pharma sàrl.“ Þá hafa varnaraðilar lagt fram annan samning frá 6. október 2008 milli sín annars vegar og sóknaraðila, Salt Investments ehf. og Salt Generics S.à.r.l. hins vegar. Samningur þessi, sem er á ensku, ber fyrirsögnina „Proceeds Agreement“ og fjallar um ráðstöfun greiðslna, sem kynnu að falla í hlut sóknaraðila og síðastnefndu félaganna tveggja við svokallaða útgöngu varnaraðilans Novator Pharma S.à.r.l. úr fjárfestingu í Actavis Group hf. Með því að þýðing hefur ekki verið lögð fram á þessum samningi verður efni hans ekki rakið frekar.

Varnaraðilar sendu sóknaraðila bréf 13. ágúst 2009, þar sem þeir tilkynntu að vegna fjárhagslegrar stöðu sinnar væri „ólíklegt að við getum tryggt að „árangursþóknun“ (eins og hún er skilgreind í fjárfestingarsamningnum) verði greidd til yðar af félaginu.“ Fyrir liggur í málinu að sóknaraðili setti 16. febrúar 2010 að veði til Sparisjóðabanka Íslands hf. allar kröfur sínar á hendur varnaraðilum samkvæmt fjárfestingarsamningi þeirra frá júlí 2007. Áður en til þess kom hafði sóknaraðili með bréfum til varnaraðila 21. janúar 2010 krafist greiðslu þóknunarinnar, sem hann með nánari skýringum taldi eiga að nema umsaminni hámarksfjárhæð eða 40.000.000 evrum, en af henni liti sóknaraðili svo á að 10.000.000 evrum hefði þegar verið ráðstafað til greiðslu skuldar vegna kaupa á hlutum í varnaraðilanum Novator Pharma S.à.r.l. og krefðist hann eftirstöðva hennar án tafar. Þessu höfnuðu varnaraðilar hvor fyrir sitt leyti með bréfum 5. mars 2010. Sóknaraðili höfðaði mál þetta með stefnu 13. ágúst 2010 og krafðist þess að varnaraðilum yrði í sameiningu gert að greiða sér 30.000.000 evrur, en þá fjárhæð telur hann standa samkvæmt framansögðu eftir af árangursþóknun samkvæmt samningi þeirra frá júlí 2007. Í hinum kærða úrskurði var orðið við kröfum varnaraðila um að málinu yrði vísað frá dómi.

II

Fyrir héraðsdómi reistu varnaraðilar kröfur sínar um frávísun málsins meðal annars á því að í stefnu hafi sóknaraðili hvorki getið um áðurnefndan samning þeirra og félaga tengdum sóknaraðila frá 6. október 2008, þar sem mælt hafi verið fyrir um ráðstöfun greiðslna, sem hann kynni að eiga tilkall til vegna svonefndrar útgöngu varnaraðilans Novator Pharma S.à.r.l. úr fjárfestingu sinni í Actavis Group hf., né um veðsetningu sóknaraðila 16. febrúar 2010 á kröfum á hendur varnaraðilum, sem hann teldi sig geta reist á fjárfestingarsamningi þeirra frá júlí 2007. Um þessar röksemdir varnaraðila er þess að gæta að samkvæmt e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 ber að greina í héraðsdómsstefnu frá málsástæðum, sem stefnandi reisir dómkröfu sína á, svo og öðrum atvikum, sem þarf að geta svo að samhengi málsástæðna verði ljóst. Ekki er á hinn bóginn ætlast til að í stefnu sé fjallað um hugsanlegar málsástæður, sem stefndi kann að bera fyrir sig í greinargerð ef hann tekur til varna í máli, heldur svarar stefnandi slíku við munnlegan flutning máls. Samhengi málsástæðna sóknaraðila í héraðsdómsstefnu var ljóst þótt hann hafi hvorki getið samningsins frá 6. október 2008 né veðsetningarinnar 16. febrúar 2010, en um bæði þessi atriði var varnaraðilum bersýnilega kunnugt og áttu þeir kost á að byggja á þeim, svo sem raun hefur orðið á. Vegna álitaefna, sem varða veðsetninguna, hefur sóknaraðili lagt fram yfirlýsingu formanns skilanefndar Sparisjóðabanka Íslands hf. 15. desember 2010, þar sem fram kemur að sóknaraðila sé heimilt veðhafans vegna að reka mál þetta um kröfu sína, og eru engin efni til að fallast á með varnaraðilum að formaður skilanefndar sé ekki bær um að lýsa þessu yfir. Að auki varða varnir, sem snúa að þessari veðsetningu, aðild sóknaraðila að málinu og leiddu því ef réttar væru til sýknu varnaraðila en ekki frávísunar málsins, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Málið er því ekki vanreifað af hendi sóknaraðila af þeim ástæðum, sem hér um ræðir.

Varnaraðilar halda því einnig fram til stuðnings kröfu um frávísun að óljóst sé af héraðsdómsstefnu annars vegar hvort sóknaraðili byggi á því að þeir beri beina greiðsluskyldu gagnvart sér eða ábyrgð á skuldbindingu Actavis Group hf. um árangurstengda þóknun og hins vegar hvort sóknaraðili hafi gert ráðningarsamning við félagið, svo sem ráðgert hafi verið í fjárfestingarsamningi aðilanna frá júlí 2007. Á sama hátt og fyrr greinir verður ekki ætlast til að sóknaraðili svari í stefnu vörnum um efni málsins, sem varnaraðilar kjósa að halda fram. Þessi atriði geta ekki fremur en þau, sem áður var getið, leitt til þess að málinu verði vísað frá dómi.

Að því er varðar útreikning á fjárhæð kröfu sóknaraðila er þess að gæta að í stefnu í héraði var greint frá því að Actavis Group hf. hefði ekki skilað ársreikningi vegna ársins 2009 til fyrirtækjaskrár áður en málið var höfðað. Sóknaraðili hafi því orðið að beita öðrum aðferðum til að reikna út kröfu sína og af nánar tilgreindum ástæðum komist að þeirri niðurstöðu að „verðkennitalan EV/EBITDA“, sem hann kallaði svo í stefnu, hefði að lágmarki numið tölunni 14 í árslok 2009. Hann hafi því öðlast tilkall til hámarksfjárhæðar árangurstengdu þóknunarinnar, sem um ræddi í fjárfestingarsamningi aðilanna frá júlí 2007. Í stefnunni var jafnframt skorað á varnaraðila að leggja fram endurskoðaðan ársreikning fyrir Actavis Group hf. vegna ársins 2009. Ekkert er fram komið um að sóknaraðili hafi haft tök á að fá þennan ársreikning í hendur áður en málið var höfðað. Án hans var hvorki unnt að komast að raun um hver væri samanlögð fjárhæð langtímaskulda Actavis Group hf. í árslok 2009 til að unnt yrði að finna annan þáttinn í útreikningi á heildarvirði félagsins, svokölluðu „EV“, né lágu fyrir upplýsingar um hagnað félagsins fyrir vexti, skatta og afskriftir, þannig að fært yrði að reikna út svokallað „EBITDA“. Verður því ekki séð að sóknaraðili hafi átt kost á að fara aðra leið en hann fór við höfðun málsins. Við framangreindri áskorun hans urðu varnaraðilar á þann hátt að leggja fram ársreikning á ensku, sem engin þýðing fylgir. Þeir hafa að auki í greinargerðum, sem þeir lögðu fram í héraði hvor fyrir sitt leyti, lýst því í einstaka atriðum hvernig þeir teldu rétt að reikna út árangurstengda þóknun handa sóknaraðila ef hann ætti tilkall til hennar. Kjósi varnaraðilar á síðari stigum að leggja þennan ársreikning fram í þýðingu þannig að við hann verði stuðst við úrlausn málsins, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 91/1991, verður við það una að sóknaraðili rökstyðji frekar við munnlegan málflutning útreikning á kröfu sinni með tilliti til ársreikningsins, en til þess verður og að líta að héraðsdómur gæti neytt heimildar í 2. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 til að gefa honum kost á að leggja þann útreikning fram skriflega. Þessi háttur á málsókn sóknaraðila á sér enga hliðstæðu í dómi Hæstaréttar 18. mars 2010 í máli nr. 413/2009, sem skírskotað er til í hinum kærða úrskurði, og veldur því ekki að málið sé vanreifað þannig að frávísun þess varði.

Samkvæmt framangreindu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðilar, Novator Pharma S.à.r.l. og Novator Pharma Holding Ltd., greiði í sameiningu sóknaraðila, V-kk-nf R-kk-nf W-x-x, 500.000 krónur í kærumálskostnað.