458/2016

Í og landeigendur R gerðu með sér rammasamning árið 2005 um nýtingu jarðhita o.fl. í landi R. Í samningnum kom m.a. fram að yrði nýting auðlindarinnar ekki aðskilin með skýrum hætti á milli einstakra rétthafa skyldi afla mats dómkvaddra manna um hver væri hlutfallslegur réttur hvers og eins til nýtingarinnar, sbr. 27. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Landeigendur fóru síðan fram á að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta hvort nýting jarðhita á nánar tilgreindum svæðum í landinu yrði aðskilin og ef svo yrði ekki gert hvernig hagkvæmast væri að hagnýta réttindin og hver væri hlutfallslegur réttur hvers eigenda á svæðunum. Í dómi héraðsdóms var vísað til fyrrgreinds ákvæðis rammasamningsins og talið að með því hefðu aðilar samið um að afla mats dómkvaddra manna á því hvort réttindin yrðu aðskilin og hver væri hlutfallslegur réttur hvers rétthafa. Var því fallist á beiðnina að því leyti en hafnað matsspurningum er lutu að því hvernig hagkvæmast væri að hagnýta réttindin. Í dómi Hæstaréttar var hinn kærði úrskurður staðfestur að öðru leyti en því að talið var að leggja skyldi allar matsspurningarnar fyrir hina dómkvöddu menn. Var í því sambandi vísað til fyrrgreindrar tilvísunar rammasamningsins til 27. gr. laga nr. 57/1998, en samkvæmt því lagaákvæði skal við ágreining um nýtingu auðlindar afla mats dómkvaddra manna um hvernig hagkvæmast sé að nýta hana og hver sé hlutfallslegur réttur hvers og eins til nýtingar. Þessu í til stuðnings vísaði Hæstiréttur til þess að hlutfallslegur réttur hvers og eins yrði ekki metinn nema fyrir lægi hvernig hagkvæmast væri að nýta réttindin. Einnig var vísað til 25. gr. fyrrgreindra laga þar sem sú skylda er lögð á þá sem vinna jarðhita að haga vinnslu sinni með þeim hætti að nýting verði sem best þegar til lengri tíma er litið. Var beiðnin því tekin til greina að öllu leyti.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 24. og 27. maí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 7. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. maí 2016, þar sem tekin var til greina beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna að öðru leyti en því að hafnað var að leggja fyrir matsmenn spurningar sem merktar voru A-1 og B-1 í matsbeiðni þeirra. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að áðurgreindri beiðni varnaraðila verði hafnað. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar kærðu úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 31. maí 2016. Þau krefjast þess aðallega að matsbeiðni þeirra nái að öllu leyti fram að ganga, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefjast varnaraðilar kærumálskostnaðar. Fyrir liggur yfirlýsing annarra aðila, sem voru varnarmegin í héraði, um að þeir láti ekki málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar er rakið gerðu sóknaraðilinn Landsvirkjun og Landeigendur Reykjahlíðar ehf. með sér rammasamning 6. nóvember 2005 um nýtingu jarðhita, kaup á fasteignum og fleira. Í samningnum er meðal annars að finna margvísleg ákvæði um fyrirhugaðar rannsóknir og nýtingu „á svonefndu jarðhitaréttindasvæði við Kröflu og í Bjarnarflagi (Námafjall)“. Í grein 2.9 í samningnum er svofellt ákvæði: „Með hliðsjón af því að nýting jarðhita í Gjástykki og á svonefndu vestursvæði innan jarðhitaréttindasvæðisins eða á öðrum stöðum kann að vera með þeim hætti að nýting auðlindarinnar, jarðhitageymisins, verður hugsanlega ekki aðskilin milli einstakra rétthafa með skýrum hætti eru aðilar sammála um að afla skuli mats dómkvaddra matsmanna um hver sé hlutfallslegur réttur hvers og eins til nýtingar úr hinni sameiginlegu auðlind, sbr. ákvæði 27. gr. laga nr. 57/1998“ um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Í þeirri lagagrein segir að komi upp ágreiningur milli rétthafa um nýtingu auðlindar, sem ekki fæst jafnaður, til dæmis ef landamerki tveggja eða fleiri rétthafa liggja þannig að nýting auðlindar verður ekki aðskilin, skuli afla mats dómkvaddra matsmanna um hvernig hagkvæmast sé að hagnýta auðlindina og hver sé hlutfallslegur réttur hvers og eins til nýtingar.

Í áðurnefndu ákvæði samningsins frá 2005 sömdu aðilar hans um að afla skyldi mats dómkvaddra manna um hver væri hlutfallslegur réttur hvers og eins rétthafa til nýtingar á sameiginlegum jarðhitaréttindum þeirra með skírskotun til 27. gr. laga nr. 57/1998 án þess að öflun slíks mats væri háð fyrirvara, svo sem um að einn rétthafi eða fleiri hefðu ákveðið að hagnýta sér umrædd réttindi. Þegar af þeirri ástæðu verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að taka til greina matsbeiðni varnaraðila.

Sóknaraðilinn Landsvirkjun heldur því fram hér fyrir dómi að 27. gr. laga nr. 57/1998 sé órjúfanlegur hluti samningsákvæðisins. Af þeim sökum verður fallist á með varnaraðilum að þeim sé heimilt að beina spurningum til hinna dómkvöddu manna í samræmi við efni lagagreinarinnar, enda verður ekki talið að unnt sé að meta hver sé hlutfallslegur réttur hvers og eins rétthafa til nýtingar nema fyrir liggi hvernig hagkvæmast sé að nýta réttindin. Sú ályktun styðst meðal annars við 25. gr. laga nr. 57/1998 þar sem sú skylda er lögð á þá sem vinna jarðhita að haga vinnslu sinni með þeim hætti að nýting verði sem best þegar til lengri tíma er litið.

Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með þeirri breytingu sem í dómsorði greinir.

Sóknaraðilar, íslenska ríkið og Landsvirkjun, verða dæmdir til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og fram kemur í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti en því að allar matsspurningar í matsbeiðni skulu lagðar fyrir hina dómkvöddu menn.

Sóknaraðilar, íslenska ríkið og Landsvirkjun, greiði óskipt varnaraðilum, B-kvk-þgf J-kvk-þgf, D-kk-þgf L-x-x F-kk-þgf, E-kk-þgf H-kk-þgf, E-kvk-þgf H-kvk-þgf, F-kk-þgf B-kk-þgf, F-kk-þgf S-kk-þgf I-kk-þgf, G-kk-þgf F-kk-þgf, G-kk-þgf S-kk-þgf, G-kvk-þgf M-kvk-þgf V-kvk-þgf, H-kk-þgf H-kk-þgf, H-kk-þgf S-kk-þgf, H-kk-þgf F-kk-þgf, J-kk-þgf P-kk-þgf H-kk-þgf, K-kvk-þgf Þ. S-kvk-þgf, R3 ehf., Reynihlíð hf., S-kk-þgf J-kk-þgf Þ-kk-þgf, S-kk-þgf B-kk-þgf og S-kvk-þgf I-kvk-þgf, hverju um sig 30.000 krónur í kærumálskostnað.