562/2008

D stefndi L og íslenska ríkinu og krafðist þess að viðurkennt væri að vatnsréttindi ríkisins að Þjórsá í landi í eigu hennar væru niður fallin. Taldi hún réttindin hafa fallið niður fyrir vanlýsingu samkvæmt ákvæðum laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum, hún hafi eignast þau fyrir hefð eða að þau væru fallin niður fyrir vangeymslu og tómlæti. Talið var að samkvæmt 1. mgr. 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923 færi eftir reglum um landkaup ef vatnsréttindi væru látin af hendi án þess að eignarréttur að landi fylgdi. Ítak samkvæmt 1. gr. laga nr. 113/1952 merki hvers konar afnot fasteignar sem ekki séu samfara vörslum eignarinnar eða þeim hluta hennar sem afnotin taki til. Vatnsréttindin sem íslenska ríkið telji sig eiga fyrir landi D falli ekki undir það að teljast afnot af fasteign annars manns, heldur njóti þau sömu stöðu og sjálfstæð fasteign samkvæmt skilgreiningu vatnalaga. Yrði um þetta jafnframt að gæta að aðdraganda að setningu laga nr. 113/1952, en ekkert hafi komið fram við meðferð málsins á Alþingi um að vatnsréttindi sem skilin hafi verið frá jörð væru höfð í huga. Væri því ekki litið svo á að vatnsréttindin sem hér um ræði féllu undir hugtakið ítak í merkingu laga nr. 113/1952. Ekki var talið að D hafi sýnt fram á að hún hafi eignast vatnsréttindin fyrir hefð, en þau séu þinglýst eign íslenska ríkisins og hún hafi ekki sýnt fram á að hún hafi nytjað þau umfram það sem gert sé ráð fyrir í 15. gr. vatnalaga. Þá hafi D undirritað skiptagjörð vegna jarðarinnar árið 2005 þar sem skýrt komi fram að vatnsréttindin séu eign ríkissjóðs. Ekki var heldur talið að vatnsréttindi íslenska ríkisins hafi fallið niður fyrir vangeymslu og tómlæti, en eignarhald ríkisins byggist á þinglýstu afsali og ekki hafi verið sýnt fram á að lögum samkvæmt beri ríkinu að halda þinglýstum eignarréttindum sínum við með sérstökum hætti. Voru L og  íslenska ríkið því sýknaðir af kröfu D.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. október 2008. Hún krefst þess aðallega að viðurkennt verði að vatnsréttindi stefnda íslenska ríkisins að Þjórsá í landi Skálmholtshrauns, sem byggi á samningi 8. júní 1951 og afsölum 16. janúar 1952 og 2. september 1931, séu niður fallin fyrir vanlýsingu samkvæmt ákvæðum laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Til vara krefst áfrýjandi viðurkenningar á því að hún hafi fyrir hefð eignast að nýju vatnsréttindi Skálmholtshrauns, sem skilin hafi verið frá jörðinni með afsali 2. september 1931. Til þrautavara krefst hún þess að viðurkennt verði að áðurnefnd vatnsréttindi stefnda íslenska ríkisins séu niður fallin fyrir vangeymslu og tómlæti. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Áfrýjandi hefur stefnt Flóahreppi til réttargæslu. Hann hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi er eigandi þess hluta jarðarinnar Skálmholtshrauns, sem liggur að vesturbakka Þjórsár. Hún höfðaði málið með stefnu 23. maí 2008 og sætti það flýtimeðferð samkvæmt ákvæðum XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Auk þeirra dómkrafna, sem að framan greinir, gerði hún til ítrustu vara þá kröfu að dæmt yrði að stefndu væru óheimilar aðgerðir við Þjórsá vegna nýtingar vatnsréttinda, sem nánar voru tilgreindar í þrettán liðum. Með hinum áfrýjaða dómi var síðastnefndu kröfunni vísað frá héraðsdómi og var það ákvæði hans staðfest með dómi Hæstaréttar 6. nóvember 2008 í máli nr. 566/2008. Í þessum dómum er nánar greint frá kaupsamningum og afsölum, sem gerð hafa verið um jörðina Skálmholtshraun og vatnsréttindi hennar í Þjórsá á tímabilinu frá 1919 til 2007.

Framangreindar dómkröfur áfrýjanda eru fram settar með þeim hætti að í þeim felst bæði kröfugerð og sú málsástæða, sem hver þeirra um sig er reist á. Skilja verður kröfugerðina svo að aðal- og þrautavarakrafa sé sama krafan, en ólíkar málsástæður liggi að baki. Varakrafa snýr að því einu að áfrýjandi sé eigandi umræddra vatnsréttinda. Verður litið svo á að krafa áfrýjanda sé í öllum tilvikum í raun ein og hin sama, en studd mismunandi málsástæðum eins og greinir í kröfugerð hennar.

II

Áfrýjandi styður kröfu sína einkum við ákvæði laga nr. 113/1952 með því að stefndi íslenska ríkið hafi ekki lýst ítaksrétti í jörðina Skálmholtshraun samkvæmt innköllun, sem sýslumaðurinn í Árnessýslu gaf út til eigenda ítaka í jarðir og birt var þrívegis í Lögbirtingablaði í júní 1953 í samræmi við 4. gr. laganna. Vatnsréttindi, sem áður voru frá jörðinni skilin, hafi því fallið til eiganda hennar í júní 1954 í samræmi við ákvæði 2. mgr. 5. gr. laganna og fylgt henni eftir það. Áfrýjandi bendir sérstaklega á að samkvæmt 1. gr. merki ítak í lögunum hvers konar afnot fasteignar, sem eigi eru samfara vörslum hennar eða þess hluta hennar sem afnotin taka til, enda sé réttur til afnotanna byggður á heimild einkaréttareðlis. Vatnsréttindi, sem skilin hafi verið frá jörð, séu samkvæmt þessu ítak í merkingu ákvæðisins, sem einnig sjáist með samanburði við 3. gr., þar sem tæmandi séu talin ítök, sem ekki falli undir lögin, en það séu einungis skógarítök og lax- og silungsveiðiítök í ám og vötnum.

Stefndu telja á hinn bóginn að lögin taki ekki til vatnsréttinda, sem skilin hafi verið frá jörð, og geti því hugtakið ítak í merkingu laganna ekki átt við þau. Kveðið sé á um vatnsréttindi og hvernig málum varðandi þau er skipað í sérstökum lögum, vatnalögum nr. 15/1923, þar á meðal við þær aðstæður þegar þau eru skilin frá jörð. Af 16. gr. vatnalaga sé ljóst að vatnsréttindi, sem skilin hafa verið frá jörð, teljist í skilningi laganna vera sjálfstæð fasteign háð beinum eignarrétti og þar með hvorki ítak í jörð né annars konar óbein eignarréttindi. Ákvæðið verði að skýra með hliðsjón af 15. gr. laganna, þar sem upp séu talin þau not af vatni, sem ekki verði skilin frá jörð. Vatnsréttindi sem ætluð séu til annarra nota en þar greinir og þá einkum orkuvinnslu, eins og eigi við um vatnsréttindi sem áður fylgdu Skálmholtshrauni, verði hins vegar varanlega skilin frá jörð án sérstakra takmarkana, svo sem hér hafi verið gert á árinu 1931. Stefndu telja jafnframt ljóst af lögskýringargögnum varðandi tilefni og tilganginn með setningu laga nr. 113/1952 að ekki hafi staðið til að fella vatnsréttindi undir þau óbeinu eignarréttindi, sem skyldu falla niður ef þeim yrði ekki lýst eftir reglum laganna.

III

Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. vatnalaga fer eftir reglum um landkaup ef vatnsréttindi eru látin af hendi án þess að eignarréttur að landi fylgi. Af þessu ákvæði verður ráðið að löggjafinn hefur ekki litið svo á að slík réttindi væru sjálfstæð fasteign, en á hinn bóginn ákveðið með þessari sérstöku reglu að þau skyldu engu að síður lúta sömu reglum og fasteignir, í stað þess að fara eftir reglum, sem gilda um óbein eignarréttindi í fasteignum annarra. Einu gildir því að þessu leyti hvort vatnsréttindi eru látin af hendi þannig að bakki eða vatnsbotn fylgi með í kaupum eða án nokkurs lands, eins og var í því tilviki sem er til úrlausnar í málinu. Tilvísun 1. mgr. 16. gr. vatnalaga til reglna um landkaup takmarkast ekki við það eitt að fylgja beri formreglum um þinglýsingu við eignayfirfærslu fasteigna eins og áfrýjandi heldur fram, heldur felur hún jafnframt í sér að um vatnsréttindi skuli gilda reglur um fasteignir í öðru tilliti, eftir því sem við getur átt.

Í málinu reynir á gildissvið laga nr. 113/1952, sem áfrýjandi reisir kröfu sína öðru fremur á. Samkvæmt 1. gr. laganna merkir ítak í skilningi þeirra hvers konar afnot fasteignar, sem ekki eru samfara vörslum eignarinnar eða þeim hluta hennar, sem afnotin taka til. Vatnsréttindi, sem stefndi íslenska ríkið telur sig eiga fyrir landi Skálmholtshrauns, falla ekki undir það að teljast afnot af fasteign annars manns, heldur njóta þau eins og áður segir sömu stöðu og sjálfstæð fasteign samkvæmt skilgreiningu vatnalaga. Um þetta verður jafnframt að gæta að aðdraganda að setningu laga nr. 113/1952, sem gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi, en eins og þar kemur fram var lagafrumvarp, hliðstæðs efnis og það sem að lokum varð að lögum þessum, fyrst lagt fyrir Alþingi á árinu 1949. Af lögskýringargögnum er ljóst að löggjöf um þetta efni var einkum ætlað að taka til ítaksréttinda, sem tengdust hefðbundnum landbúnaðarnotum fyrri tíma, og var markmiðið að fella brott af jörðum ítök, sem í mörgum tilvikum voru óljós eða hætt var að nota. Fyrri lagafrumvörp og greinargerðir, sem þeim fylgdu, höfðu að geyma ítarlega upptalningu á þeim ítaksréttindum, sem undir lögin skyldu eiga, ýmist í dæmaskyni eða sem tæmandi talningu á þeim afnotum af jörðum annarra, sem undir lögin myndu falla. Í engu tilviki kom fram við meðferð málsins á Alþingi að vatnsréttindi, sem skilin hefðu verið frá jörð, væru höfð hér í huga og er ekkert því til stuðnings að stefnubreyting hafi orðið af hálfu löggjafans við endanlega afgreiðslu málsins um það hvað teldist vera ítak í merkingu laganna. Að öllu þessu athuguðu verður ekki litið svo á að vatnsréttindi stefnda íslenska ríkisins, sem hér um ræðir, falli undir hugtakið ítak í merkingu laga nr. 113/1952.

Að því virtu, sem að framan er rakið, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um málsástæður áfrýjanda, sem lúta að hefð, vangeymslu og tómlæti, verður niðurstaða héraðsdóms staðfest.

Rétt er að hver aðilanna beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

if !supportEmptyParas endif