329/2001

E var ábúandi á jörðinni S frá 1968 til vors 1996 þegar hann brá búi. P og H var þá byggð jörðin og var byggingarbréf gefið út 9. júní 1996, þar sem m.a. voru talin upp þau útihús, sem fylgdu í leigumálanum, auk jarðarinnar sjálfrar, ræktunar og íbúðarhúss. Fjós og byggingar tengdar því, áhöfn og vélakostur var hins vegar eign E. Ágreiningslaust var að málsaðilar höfðu ræðst við í því skyni að semja um þessar eignir E en ekki enn náð saman um verð þegar P og H tóku við jörðinni. Samningar náðust síðar um nautgripi og hluta sauðfjár E en ágreiningur um verð og greiðslukjör leiddi til þess að ekki varð af frekari samningum þeirra í milli. Með dómi héraðsdóms 31. maí 2000 voru P og H sýknuð af kröfu E um greiðslu fyrir mannvirki á jörðinni þar eð E þótti ekki hafa sannað að samkomulag hefði tekist um kaup á þeim fyrir tiltekið verð. Krafa E um leigu fyrir vélar var hins vegar tekin til greina. Þessum dómi var ekki áfrýjað. Að honum gengnum höfðuðu P og H mál gegn E og kröfðust annars vegar endurgreiðslu 981.000 kr. sem þau hefðu ofgreitt í viðskiptunum og hins vegar greiðslu reikninga vegna hagabeitar hrossa og sauðfjár E á árinu 1996. Á fyrri kröfu þeirra var fallist þar sem fyrirhuguð samningsgerð hafði farið út um þúfur að þessu leyti, en talið var að P og H hefðu samþykkt í verki að E þyrfti ekki að greiða sérstaklega fyrir umrædd beitarafnot og var E því sýknaður af þeim kröfulið. Gagnkrafa E um leigugreiðslur fyrir afnot af eignum hans var ekki talin niður fallin fyrir tómlæti. Þótt talið væri að fallast mætti á með E að hann ætti kröfu um greiðslu fyrir afnot eignanna varð ekki hjá því komist að vísa henni frá héraðsdómi vegna vanreifunar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. september 2001. Hann krefst sýknu af kröfu, sem stefndu gerðu í aðalsök í héraði, og jafnframt að þau verði dæmd til að greiða sér 1.728.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 10. febrúar 2001 til 1. júlí sama árs, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Áfrýjandi var ábúandi á jörðinni Syðri-Völlum frá 1968 til vors 1996 þegar hann brá búi. Eigandi jarðarinnar, Jarðasjóður Vestur-Húnavatnssýslu, byggði stefndu þá jörðina og var byggingarbréf gefið út 9. júní 1996, þar sem meðal annars voru talin upp þau útihús, sem fylgdu í leigumálanum, auk jarðarinnar sjálfrar, ræktaðs lands og íbúðarhúss. Fjós og byggingar tengdar því, áhöfn og vélakostur var hins vegar eign áfrýjanda og er fram komið í málinu að í umsókn stefndu til jarðeigandans um ábúð hafi þau lýst áhuga sínum á því að kaupa nautgripi, hross, fjós, vélar og tæki af áfrýjanda. Er ágreiningslaust að fyrir ábúendaskiptin hafi málsaðilar ræðst við í því skyni að semja um þetta, en ekki enn náð saman um verð þegar stefndu tóku við jörðinni. Þau tóku hins vegar þegar við umráðum nautgripanna og mannvirkja áfrýjanda og nýttu í þágu atvinnurekstrar síns. Nokkru síðar sömdu málsaðilar um að stefndu keyptu alla nautgripi áfrýjanda fyrir 1.867.500 krónur og hluta sauðfjár hans fyrir 261.450 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti í báðum tilvikum.

Sama dag og byggingarbréf var gefið út munu úttektarmenn samkvæmt ábúðarlögum nr. 64/1976 hafa lokið mati á verðmætum áfrýjanda á jörðinni. Mat þeirra liggur ekki fyrir í málinu, en ráða má að þeir hafi metið fjósið með tækjum og tengdum byggingum á rúmlega 8.000.000 krónur. Óskuðu bæði jarðeigandi og stefndu eftir því að yfirmat yrði gert. Yfirúttektarnefnd lauk mati sínu 2. september 1996 og taldi verðmæti fjóss, haughúss, hlöðu, mjólkurhúss, votheysturns og mjaltartækja nema samtals 4.500.000 krónum. Stefndu sættu sig ekki heldur við þetta mat og óskuðu eftir að dómkvaddir yrðu tveir menn til að meta þessar eignir til verðs. Mat þeirra liggur ekki fyrir í málinu, en fram er komið að það sé dagsett 6. september 1997 og að verðmæti áðurnefndra eigna sé samkvæmt því 3.392.304 krónur.

Um þær mundir, sem stefndu tóku við ábúð á Syðri-Völlum í júní 1996, greiddu þau áfrýjanda samtals 3.000.000 krónur í tvennu lagi upp í kaupverð þeirra eigna, sem málsaðilar áttu þá í viðræðum um að stefndu myndu kaupa, án þess að tilgreint væri nánar fyrir hvaða eignir greiðslurnar skyldu koma. Þá munu stefndu einnig hafa greitt áfrýjanda 260.403 krónur í mars 1997, auk þess sem óumdeilt er að áfrýjandi fékk um sumarið 1996 greiddar 98.547 krónur í beingreiðslur fyrir framleiðslu á mjólk, sem stefndu áttu með réttu að fá. Hafi þannig runnið samtals 3.358.950 krónur til áfrýjanda frá stefndu upp í samninga, sem málsaðilar hugðust gera í kjölfar ábúðarloka áfrýjanda.

Ágreiningur um verð og greiðslukjör leiddi til þess að ekki varð af frekari samningum en áður var getið um nautgripi og sauðfé. Höfðaði áfrýjandi mál á hendur stefndu 6. nóvember 1999, þar sem krafist var greiðslu samkvæmt mati yfirúttektarnefndar fyrir fjós og byggingar, sem tengdust því. Var málatilbúnaðurinn á því reistur að samningur hefði verið gerður um kaup stefndu á þessum mannvirkjum, sem þau væru bundin af. Jafnframt krafðist áfrýjandi 200.000 króna í leigu fyrir vélar sínar, sem stefndu notuðu sumarið 1996 og hann seldi síðan öðrum þegar ljóst varð að ekki yrðu úr kaupum stefndu á þeim. Dómur féll í málinu í héraði 31. maí 2000 og voru stefndu sýknuð af kröfu um greiðslu fyrir áðurnefnd mannvirki, þar eð áfrýjandi hafi ekki sannað að samkomulag hafi tekist um kaup á þeim fyrir matsverð yfirúttektarnefndar. Krafa hans um leigu fyrir vélar var hins vegar tekin til greina. Með því að stefndu höfðu greitt áfrýjanda hærri fjárhæð samtals en nam andvirði nautgripa, sauðfjár og leigu fyrir vélar reyndi ekki sérstaklega á gagnkröfur, sem stefndu tefldu fram í málinu til skuldajafnaðar og þau töldu sig eiga vegna hagabeitar fyrir hross og sauðfé áfrýjanda sumar og haust 1996 og hreinsun á jörðinni. Þessum dómi var ekki áfrýjað til Hæstaréttar.

II.

Að gengnum dómi í áðurnefndu máli áfrýjanda gegn stefndu höfðuðu hin síðastnefndu mál þetta gegn áfrýjanda 6. nóvember 2000. Kröfðust þau annars vegar endurgreiðslu á 981.000 krónum, sem þau hefðu ofgreitt í viðskipunum þegar tekið væri tillit til dóms héraðsdóms í hinu fyrra máli aðilanna og hins vegar greiðslu tveggja reikninga fyrir hagabeit hrossa og sauðfjár áfrýjanda í landi Syðri-Valla 1996 að fjárhæð 248.159 krónur og 53.037 krónur. Nam stefnukrafan samkvæmt því samtals 1.282.196 krónum.

Ekki er tölulegur ágreiningur um þær 981.000 krónur, sem að framan var getið. Áfrýjandi telur sér hins vegar óskylt að endurgreiða þessa fjárhæð og ber fyrir sig reglur um endurgreiðslu ofgreidds fjár, sem eigi að leiða til sýknu. Bendir hann meðal annars á að stefndu hafi greitt inn á kaupverð fasteigna og lausafjár án nokkurs fyrirvara um endurgreiðslu ef ekki yrði af samningum. Langur tími hafi síðan liðið áður en stefndu hafi hreyft því að þau ættu rétt á endurgreiðslu, en það hafi fyrst gerst í greinargerð þeirra, sem lögð var fram 2. febrúar 2000 í fyrra máli aðilanna. Krafa um endurgreiðslu hafi þó ekki verið höfð uppi fyrr en með bréfi lögmanns þeirra 21. september 2000. Með þessu hafi þau sýnt verulegt tómlæti. Þá hafi áfrýjandi ekki auðgast á þessum greiðslum, heldur þvert á móti orðið fyrir miklum vaxtagjöldum vegna þess að stefndu hafi ekki gengið til samninga um kaup á áðurnefndum eignum og greitt fyrir þær. Að auki hafi stefndu haft afnot mannvirkjanna í mörg ár og áfrýjandi því haft ástæðu til að ætla að greiðslurnar gengju upp í leigu fyrir afnot þeirra. Að öllu þessu virtu hafi stefndu firrt sig rétti til endurgreiðslu. Áfrýjandi mótmælir loks sérstaklega vaxtakröfu stefndu og telur að upphafstími dráttarvaxta eigi hvað sem öðru líður ekki að miðast við fyrra tímamark en 21. október 2000 þegar mánuður var liðinn frá þeim degi þegar stefndu kröfðust fyrst greiðslu.

Reglur um endurgreiðslu ofgreidds fjár, sem áfrýjandi vísar til, eiga almennt við þá aðstöðu að greitt er í rangri trú um að það sé skylt og greiðandinn leitar síðan eftir endurgreiðslu. Engu slíku var til að dreifa varðandi greiðslur stefndu á árinu 1996, heldur var þeim ætlað að vera innborganir á verð ýmissa eigna, sem þau hugðust þá kaupa af áfrýjanda. Samningar höfðu ekki komist á. Málsaðilum var þannig ljóst að skuldbindandi samningar lágu ekki að baki því að greitt var. Verður að fallast á með stefndu að þau eigi rétt á að fá til baka greiðslur, sem þannig eru til komnar, að því leyti, sem fyrirhuguð samningsgerð fór út um þúfur. Verður áfrýjandi samkvæmt því dæmdur til að greiða þeim 981.000 krónur með dráttarvöxtum frá 21. október 2000 eins og nánar greinir í dómsorði.

Síðari liðurinn í kröfugerð stefndu er fyrir hagabeit hrossa og sauðfjár á árinu 1996, svo sem áður var getið. Til stuðnings kröfu um sýknu af þessum lið ber áfrýjandi fyrir sig að í kjölfar ábúendaskiptanna hafi stefndu leitað eftir kaupum á hrossastóði sínu og samningur nánast verið í höfn um haustið, sem þó hafi ekki orðið af. Vegna þessa hafi hann látið ógert að reka hrossin á fjall, sem hann átti kost á að gera, eða hafa þau á landspildu í eigu hans sjálfs. Að auki hafi stefndu beinlínis óskað eftir því að hrossin yrðu höfð heima við um sumarið meðal annars vegna tamningar á sumum þeirra. Kveðst áfrýjandi við þessar aðstæður ekki hafa haft neina ástæðu til að ætla að krafist yrði greiðslu fyrir beit ef ekki yrði úr kaupunum. Stefndu hafi heldur ekki hreyft því fyrr en í desember 1996 að þau áskildu sér endurgjald fyrir beitina. Þá hafi stefndu keypt flestar ær áfrýjanda sama haust og þá ekki gert neinn fyrirvara um greiðslu fyrir sauðfjárbeit. Kveðst áfrýjandi hafa gengið út frá að ekki væri heldur ætlast til neinnar greiðslu fyrir hana. Vísar hann jafnframt til bréfs síns til jarðeigandans 20. janúar 1997, þar sem fram kemur að hann hafi um vorið 1996 boðið stefndu að fá kindur sínar gegn því að þau hreinsuðu útihús á jörðinni. Hafi stefndu ekki vísað þessu á bug og ekki verið rætt um aðra tilhögun á hreinsun húsa fyrr en í árslok 1996 þegar samningstilraunir voru runnar út í sandinn. Reikninga stefndu fyrir hrossa- og sauðfjárbeit, sem dagsettir eru í desember 1996, kveðst áfrýjandi ekki hafa fengið í hendur fyrr en í byrjun árs 2000.

Með vísan til þess hvernig samskiptum málsaðila var háttað á árinu 1996 varðandi hagagöngu búfjár áfrýjanda verður fallist á með honum að stefndu hafi samþykkt í verki að ekki þyrfti að greiða sérstaklega fyrir beitarafnotin. Verður áfrýjandi sýknaður af þessum kröfulið stefndu.

III.

Í máli þessu höfðaði áfrýjandi gagnsök á hendur stefndu 3. janúar 2001. Í henni krefst hann leigu fyrir afnot stefndu af fjósinu og tilheyrandi byggingum ásamt mjaltartækjum að Syðri-Völlum frá vori 1996 til fardaga 2000 að fjárhæð 1.728.000 krónur. Telur hann að ekki hafi gefist neitt tilefni til að hafa uppi leigukröfu fyrr en að gengnum dómi í fyrra máli aðilanna, þar sem hafnað hafi verið sjónarmiðum hans um að samningur hefði komist á um kaup stefndu á nefndum mannvirkjum. Sé því ekki um neitt tómlæti að ræða af hans hálfu um að hafa ekki borið fram leigukröfuna fyrr. Hann fellst hins vegar á að greiðsla stefndu á 981.000 krónum geti komið til skuldajafnaðar við leigukröfuna. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti voru gefnar þær skýringar á umkrafinni fjárhæð í gagnsök að hún svari til 432.000 króna á ári, sem feli í sér heldur lægri ávöxtun þeirra 4.500.000 króna, sem bundnar væru í mannvirkjunum, en fengist hefði af sömu fjárhæð á bankareikningi þegar litið væri til meðalvaxta af slíkum reikningum á þessu tímabili. Stefndu mótmæla kröfunni og benda á að áfrýjandi hafi ekki hreyft því fyrr en með gagnstefnu að hann hygðist krefja þau um húsaleigu fyrir afnot af fjósinu. Hafi hann því misst allan hugsanlegan rétt fyrir stórfellt tómlæti. Eftir dóminn 31. maí 2000 í fyrra máli aðilanna hafi þau talið að áfrýjandi myndi krefja jarðeigandann um matsverð mannvirkjanna eins og honum hafi ávallt verið heimilt samkvæmt 16. gr. ábúðarlaga. Enginn samningur hafi verið gerður milli málsaðila um leiguafnot fyrir byggingarnar, hvorki munnlegur né skriflegur, og ekkert samningssamband sé því á milli þeirra. Verði hins vegar komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi eigi rétt á leigu hljóti fjárhæð hennar að verða ákveðin miklum mun lægri en krafist er. Í því sambandi er bent á að árlegt leigugjald í samningi stefndu við jarðeigandann sé miðað við 3% af fasteignamati hins leigða og sama viðmiðun sé viðhöfð í leigusamningum ábúenda á jörðum í eigu ríkisins.

Við úrlausn um gagnkröfu áfrýjanda verður litið til þess að ætlan málsaðila var bersýnilega sú í byrjun að kaup myndu takast og að afhending eignanna til stefndu hafi verið á því reist. Varð ekki endanlega ljóst fyrr en með dómi héraðsdóms í maí 2000 að ekki yrði af kaupunum. Áfrýjandi undi dóminum. Þá fyrst hafði hann ástæðu til að hafa uppi kröfu um annað en greiðslu kaupverðs og þá í tilefni þess að stefndu höfðu notað fasteignir hans í fjögur ár án þess að greiða neitt fyrir. Verður ekki fallist á að tómlæti standi því í vegi að hann geti krafið þau um bætur af því tilefni. Í málatilbúnaði sínum hefur hann hins vegar kosið að setja kröfu sína fram eins og um leiguskuld stefndu sé að ræða. Verður ráðið að hann telji einhvers konar ígildi húsaleigusamnings hafa komist á milli aðilanna fyrst ekki varð af kaupunum. Verður ekki komist hjá að taka mið af því hvernig áfrýjandi markar kröfu sinni farveg. Hefur hann hvorki sýnt fram á hvenær eða hvernig komist hafi á réttarsamband milli málsaðila, sem svari til leigumála um eignirnar. Hann hefur heldur ekki fært viðhlítandi rök fyrir þeirri fjárhæð, sem krafist er í leigu, en af gögnum málsins verður ráðið að hún svari til 15% af fasteignamati eignanna árið 2000. Þótt fallast megi á með áfrýjanda að hann eigi kröfu um greiðslu fyrir afnot eignanna verður hún ekki ákveðin sem leiga, eins og hann krefst. Verður því ekki komist hjá að vísa kröfu hans sjálfkrafa frá héraðsdómi vegna þessarar vanreifunar.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, E-kk-nf P-kk-nf, greiði stefndu, P-kk-þgf F-kk-þgf P-kk-þgf og H-kvk-þgf H-kvk-þgf, 981.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 21. október 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Kröfu áfrýjanda í gagnsök í héraði er vísað frá héraðsdómi.

Áfrýjandi greiði stefndu samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.