533/2012

A setti með handveðsyfirlýsingu 25. júlí 2008 MPF hf. að handveði alla fjármálagerninga sína samkvæmt viðskiptamannayfirliti dagsettu sama dag. Skyldi veðsetningin vera til tryggingar skaðlausri og skilvísri greiðslu á öllum skuldbindingum A og A ehf., félags í hennar eigu, við bankann. Jafnframt setti A bankanum að handveði með sömu handveðsyfirlýsingu tiltekinn reikning sem varðveittur var í K hf. Innstæða sem flutt hafði verið af þeim reikningi til SÍ, vegna óróa á íslenskum fjármálamörkuðum, var 15. desember 2008 lögð inn á reikning A í MPF hf. Þann 16. mars 2009 ráðstafaði MP hf. innstæðunni til greiðslu á fjárskuldbindingum A hf. Í málinu krafði A MP hf. um þá fjárhæð og taldi bankann hafa ráðstafað fjármununum á ólögmætan hátt. MP hf. krafðist sýknu á grundvelli aðildarskorts og taldi sig enga ábyrgð bera á þeirri ákvörðun forvera síns að ráðstafa umræddri fjárhæð af reikningi A. Taldi Hæstiréttur að með samþykki F á yfirfærslu tiltekinna rekstrarhluta, þ.m.t. innlánsreikninga, hafi átt sér stað skuldaraskipti á grundvelli 106. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og að nýr skuldari hafi komið í stað fyrri skuldara. A hafi því verið rétt að beina endurgreiðslukröfu sinni að MP hf. Þá taldi Hæstiréttur að K hf. hefði sem þriðji maður tekið að sér varðveislu veðsins í skilningi fyrsta málsliðar 2. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð og að til þeirrar ráðstöfunar hafi verið stofnað með samkomulagi A og MPF hf. Þegar sá innlánsreikningur hafi verið færður úr K hf. til SÍ og síðar MPF hf. hafi vörslum þriðja manns á veðandlaginu lokið og MPF hf. hafi sjálfur tekið við varðveislu þess svo sem lægi í eðli handveðréttar. Réttarvernd þeirri sem MPF hf. hafði öðlast í öndverðu við handveðsetningu reiknings A í K hf. hafi því ekki verið fallin niður þegar hin umkrafða fjárhæð var tekin út af reikningi A í MPF hf. Var MP hf. því sýknaður af kröfu A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. ágúst 2012. Hún krefst þess að stefndi greiði sér 5.643.919 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. mars 2009 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Lántökum áfrýjanda hjá MP Fjárfestingarbanka hf. á árinu 2007 til að fjármagna kaup hennar á stofnfjárhlutum í BYR sparisjóði er ásamt efndum þeirra samninga og uppgjöri nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Með samningi 25. júlí 2008 tók einkahlutafélag í eigu áfrýjanda, Auður er afl ehf., lán hjá MP Fjárfestingarbanka hf. að fjárhæð 202.679.228 krónur til að fjármagna kaup þess félags á stofnfjárhlutum í BYR sparisjóði og skuldbatt lántaki sig til að endurgreiða lánið með einni greiðslu 26. janúar 2009. Í lánssamningnum kom fram að til tryggingar endurgreiðslu lánsins settu áfrýjandi og sjö nánar tilgreindir einstaklingar lánveitanda að handveði stofnfjárbréf sín í BYR sparisjóði og geymslusafn þar. Sama dag og síðastgreindur lánssamningur var gerður undirritaði áfrýjandi sérstaka handveðsyfirlýsingu þar sem hún setti MP Fjárfestingarbanka hf. að handveði með 1. veðrétti alla fjármálagerninga sína samkvæmt viðskiptamannayfirliti dagsettu þann sama dag. Skyldi veðsetningin vera til tryggingar skaðlausri og skilvísri greiðslu á öllum skuldbindingum veðsala og Auður er afl ehf. við MP Fjárfestingarbanka hf.

Þá setti veðsali lánveitandanum MP Fjárfestingarbanka hf. einnig að handveði með sömu handveðsyfirlýsingu reikning sinn „nr. [...]813, sem er í vörslu og umsjón veðhafa f.h. veðsala, og alla inneign eða innstæðu sem myndast vegna viðskipta veðsala hjá eða við veðhafa og lögð er inn á reikninginn. Reikningurinn er í vörslu og umsjón veðhafa þannig að veðsali hefur engan ráðstöfunarrétt yfir reikningnum og er óheimilt að ráðstafa innstæðu reikningsins nema með skriflegu samþykki veðhafa. Handveðsrétturinn nær til allrar innstæðu á reikningnum, eins og hún er hverju sinni, hverju nafni sem nefnist, hvort sem um höfuðstól, vexti, verðbætur eða annað er að ræða. Handveðsréttur veðhafa nær til hvers konar arðs og vaxta sem falla til á gildistíma veðsetningarinnar enda þótt þær skuldbindingar sem hið veðsetta á að tryggja séu ekki gjaldfallnar. Öllum fjármunum þeim, sem safnast inn á framangreindan reikning, er veðhafa heimilt að ráðstafa einhliða til greiðslu á skuldum veðsala og ábyrgðum á hverjum tíma hjá veðhafa. Þá er veðhafa heimilt, hvenær sem er, að taka sér greiðslu af handveðinu, eins og þörf krefur, allt að mati veðhafa og án afskipta eða atbeina annarra, til lúkningar gjaldföllnum kröfum veðhafa á hendur veðsala samkvæmt framangreindu auk vaxta, dráttarvaxta, gengisálags og alls kostnaðar.“

II

Þegar áfrýjandi og Auður er afl ehf. tóku framangreind lán á árunum 2007 og 2008 hjá MP Fjárfestingarbanka hf. var kennitala þess banka 540599-2469. Á þeim tíma hafði sá banki ekki viðskiptabankaleyfi og mun bankainnstæðan sem vísað var til í handveðsyfirlýsingunni 25. júlí 2008 því hafa verið varðveitt á reikningi nr. [...]813 í Kaupþingi banka hf. Fjárhæð innstæðunnar kom ekki fram í handveðsyfirlýsingunni 25. júlí 2008 en samkvæmt bankayfirliti voru lagðar 5.000.000 krónur inn á reikninginn 11. janúar 2008.

Vegna þess óróa sem varð á íslenskum fjármálamörkuðum í október 2008 mun MP Fjárfestingarbanki hf. hafa tekið þá ákvörðun að flytja innstæður sínar og viðskiptamanna sinna, þar á meðal innstæðuna á reikningi nr. [...]813, frá Kaupþingi banka hf. til Seðlabanka Íslands og var það gert 8. október 2008. Fram er komið í málinu að MP Fjárfestingarbanki hf. mun hafa fengið viðskiptabankaleyfi 10. október 2008. Þann 12. desember 2008 var stofnaður á nafni áfrýjanda í MP Fjárfestingarbanka hf. innlánsreikningur nr. [...]774. Innstæða sú að fjárhæð 5.000.000 krónur, sem flutt hafði verið úr Kaupþingi banka hf. yfir í Seðlabanka Íslands, var 15. desember 2008 lögð inn á hinn nýja reikning áfrýjanda í MP Fjárfestingarbanka hf. Síðar bættust vextir við höfuðstólinn og nam fjárhæð innstæðunnar 5.643.919 krónum 16. mars 2009.

MP banki hf. ráðstafaði 16. mars 2009 innstæðunni á reikningi áfrýjanda nr. [...]774 í þeim banka samkvæmt því sem á bankayfirliti segir „v/láns“. Er ekki um það deilt að fjárhæðinni mun hafa verið varið til greiðslu upp í vangoldna skuld Auður er afl ehf. samkvæmt lánssamningnum 25. júlí 2008 sem áður er frá greint. Nafni MP Fjárfestingarbanka hf. með kennitöluna 540599-2469 mun hafa verið breytt í MP banki hf. með sömu kennitölu. Ekki kemur fram hvenær sú nafnbreyting var gerð en af gögnum málsins verður þó ráðið að það hafi gerst fyrir 16. mars 2009. Á hinn bóginn er fram komið að nafni MP banka hf. var 11. apríl 2011 breytt í EA fjárfestingarfélag hf. með sömu kennitölu, 540599-2469. Með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra 15. apríl 2011 var bú Auður er afl ehf. tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu MP banka hf. með kennitöluna 540599-2469. Var krafa um gjaldþrotaskiptin dagsett 30. mars 2011 og móttekin 14. apríl sama ár.

III

Meðal gagna málsins er frétt af vefsíðu Fjármálaeftirlitsins, fme.is. Þar segir meðal annars: „Samþykki Fjármálaeftirlitsins fyrir yfirfærslu rekstrarhluta skv. 106. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Fjármálaeftirlitið samþykkti þann 11. apríl 2011 yfirfærslu á tilgreindum rekstrarhluta EA fjárfestingarfélags hf. (áður MP banki hf.) kt. 540599-2469, til MP banka hf. (áður nb.is-sparisjóður hf.) ... Fjármálaeftirlitið veitti þann 11. apríl 2011 MP banka hf. (áður nb.is-sparisjóður hf.), kt. 540502-2930, Ármúla 13a, 108 Reykjavík, starfsleyfi sem viðskiptabanki samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Frá sama tíma fellur niður starfsleyfi félagsins sem sparisjóður.“

Í tilefni fyrirspurnar frá lögmanni áfrýjanda 3. nóvember 2011 segir svo í svarbréfi Fjármálaeftirlitsins sem barst lögmanninum 10. nóvember sama ár: „Með yfirfærslu rekstrarhlutans færðust þann 11. apríl sl. öll innlán EA fjárfestingarfélags (áður MP banki) til MP banka. Með innlánum í þessu tilviki er væntanlega átt við innlánsreikninga. Hvort ábyrgð á ráðstöfun af innlánsreikningi umbjóðanda þíns heyri undir EA fjárfestingarfélag eða MP banka getur Fjármálaeftirlitið ekki lagt mat á. EA fjárfestingarfélag hefur starfsleyfi sem viðskiptabanki skv. 1. tölul. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 161/2002 ... og hefur heimild skv. a. lið 1. tölul. 1. mgr. 3. gr. ... til að taka á móti innlánum.“ Með bréfi 16. október 2012 til lögmanns stefnda frá KPMG ehf., sem ritað er í tilefni dómsmáls þessa, segir svo: „Samkvæmt beiðni yðar, ... staðfestum við sem kjörnir endurskoðendur MP banka hf., kt. 540502-2930, ... að við kaup bankans á tilgreindum rekstrarhlutum af EA fjárfestingarfélagi hf. (áður MP banki hf.), kt. 540599-2469, hinn 1. apríl 2011, fylgdu engar kröfur á hendur Auði er afl ehf. ... Lánssamningur seljanda (EA fjárfestingarfélags hf.) við Auði er afl ehf., dags. 25. júlí 2008, að fjárhæð 202.679.228 krónur, er því ekki og hefur ekki verið meðal eigna MP banka hf., kt. 540502-2930.“ Önnur gögn um yfirtöku stefnda á innlánsskuldbindingum EA fjárfestingarfélags hf. hafa ekki verið lögð fram í málinu.

IV

Í málinu krefur áfrýjandi stefnda, MP banka hf. með kennitöluna 540502-2930, um endurgreiðslu á þeim 5.643.919 krónum sem MP banki hf. með kennitöluna 540599-2469 ráðstafaði 16. mars 2009 af reikningi áfrýjanda nr. [...]774 í þeim banka. Ágreiningur málsaðila hvað varðar endurgreiðsluskyldu stefnda er í aðalatriðum tvíþættur. Í fyrsta lagi telur stefndi sig enga ábyrgð bera á þeirri ákvörðun MP banka hf. með kennitöluna 540599-2469 að ráðstafa umræddri fjárhæð af reikningi áfrýjanda í bankanum 16. mars 2009. Kveðst stefndi hafa tekið yfir innlánsskuldbindingar í bankanum miðað við stöðu þeirra á yfirtökudeginum 11. apríl 2011, og séu meintar ólögmætar færslur forvera stefnda af reikningnum fyrir þann tíma sér óviðkomandi. Þessu er áfrýjandi ekki sammála og telur þann aðila sem yfirtók innlánsskuldbindinguna bera ábyrgð gagnvart sér á heimildarlausri úttekt forverans af reikningnum. Í öðru lagi deila aðilar um hvort sú réttarvernd, sem MP Fjárfestingarbanki hf. öðlaðist með handveðsyfirlýsingunni 25. júlí 2008 í innstæðu áfrýjanda á reikningi nr. [...]813 í Kaupþingi banka hf., hafi fallið niður við flutning innstæðunnar, fyrst til Seðlabanka Íslands 8. október 2008 og síðar til MP Fjárfestingarbanka hf. 15. desember sama ár, þar sem ekki hafi verið gefin út ný handveðsyfirlýsing sem tryggði lánveitandanum, MP Fjárfestingarbanka hf., veðrétt í innstæðu áfrýjanda á hinum nýja bankareikningi. Eru málsástæður og lagarök aðila í þeim efnum nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi.

V

Eins og kemur fram í kafla III hér að framan samþykkti Fjármálaeftirlitið 11. apríl 2011, með vísan til 106. gr. laga nr. 161/2002, yfirtöku stefnda á tilgreindum rekstrarhlutum EA fjárfestingarfélags hf. Samningur um yfirtökuna, sem mun vera dagsettur 1. apríl 2011, hefur ekki verið lagður fram í málinu. Samkvæmt bréfi Fjármálaeftirlitsins 10. nóvember 2011 til lögmanns áfrýjanda, sem ritað er í tilefni máls þessa, fól yfirfærsla rekstrarhlutans í sér að öll innlán í EA fjárfestingarfélagi hf., sem áður bar nafnið MP banki hf. með kennitöluna 540599-2469, færðust til stefnda. Er þetta ágreiningslaust með málsaðilum.

Meðan áfrýjandi átti innstæðu í EA fjárfestingarfélagi hf. naut hann sem slíkur stöðu kröfuhafa gagnvart bankanum sem var skuldari í þeim lögskiptum þeirra. Bar bankanum sem skuldara að standa áfrýjanda skil á þeim fjárhæðum er hinn síðarnefndi átti hjá honum í samræmi við þær reglur sem um slíka innlánsreikninga gilda samkvæmt lögum og samningum. Það er meginregla í kröfurétti að skuldaraskipti geta ekki orðið að kröfuréttindum án samþykkis kröfuhafa. Hefur reglan það að markmiði að vernda hagsmuni kröfuhafa þannig að staða hans verði ekki verri við það að nýr skuldari komi í stað hins upphaflega án atbeina kröfuhafa. Frá meginreglunni gilda ákveðnar undantekningar meðal annars á grundvelli skráðra réttarreglna og er 106. gr. laga nr. 161/2002 dæmi slíkrar lagaheimildar. Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar að með fyrrgreindum samningi 1. apríl 2011, sem hlaut samþykki Fjármálaeftirlitsins 11. sama mánaðar, hafi orðið skuldaraskipti á grundvelli 106. gr. laga nr. 161/2002 og að nýr skuldari, stefndi MP banki hf. með kennitöluna 540502-2930, hafi komið í stað fyrri skuldara. Eins og áður greinir hefur samningur um yfirtöku stefnda á innlánsskuldbindingum EA fjárfestingarfélags hf. ekki verið lagður fram í málinu. Í ljósi fyrrgreindrar meginreglu kröfuréttar um skuldaraskipti verður stefndi gegn andmælum áfrýjanda að bera hallann af sönnunarskorti um það hvort fyrrgreind skuldaraskipti urðu miðað við stöðu innlánsreiknings áfrýjanda í bankanum á yfirtökudegi eða hvort í henni fólst að tekin væru yfir auk innstæðunnar öll réttindi áfrýjanda sem tengdust reikningi hans í bankanum. Breytir engu í þessu sambandi sú yfirlýsing KPMG ehf., sem greinir frá í kafla III hér að framan, að við kaup stefnda á tilgreindum rekstrarhlutum EA fjárfestingarfélags hf. hafi engar kröfur á hendur Auður er afl ehf. frá 25. júlí 2008 fylgt með og þar með ekki áðurgreindur lánssamningur frá 25. júlí 2008. Samkvæmt þessu er áfrýjanda rétt að beina endurgreiðslukröfu í málinu að stefnda og kemur því ekki til álita að hann verði sýknaður af kröfum áfrýjanda á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Ekki er fyllilega upplýst í málinu hver var aðdragandi þess að reikningur nr. [...]813 var stofnaður í Kaupþingi banka hf. Af málatilbúnaði aðila virðist þó mega ráða að það hafi gerst í tengslum við lántökur áfrýjanda hjá MP Fjárfestingarbanka hf. og sem liður í ráðstöfunum til að tryggja endurgreiðslu þeirra lána. Ráðstafanir til tryggingar því að inneign á reikningnum stæði til fullnustu skuldbindingum áfrýjanda og Auður er afl ehf. fólust í handveðsetningu reikningsins. Verður að leggja til grundvallar að Kaupþing banki hf. hafi sem þriðji maður tekið að sér varðveislu veðsins í skilningi fyrsta málsliðar 2. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð og að til þeirrar ráðstöfunar hafi verið stofnað með samkomulagi veðsala og veðhafa. Þegar umræddur innlánsreikningur var af ástæðum þeim er áður greinir færður úr Kaupþingi banka hf. til Seðlabanka Íslands og síðar MP Fjárfestingarbanka hf., eftir að hinn síðastnefndi hafði öðlast heimild til að veita innlánum frá almenningi viðtöku, lauk vörslum þriðja manns á veðandlaginu og veðhafinn sjálfur tók við varðveislu þess svo sem liggur í eðli handveðréttar. Samkvæmt þessu er það niðurstaðan að réttarvernd sú, sem MP Fjárfestingarbanki hf. hafði öðlast í öndverðu við handveðsetningu reiknings nr. [...]813 í Kaupþingi banka hf., hafi ekki verið fallin niður þegar teknar voru út af reikningi nr. [...]774 í MP Fjárfestingarbanka hf. umræddar 5.643.919 krónur. Verður stefndi því sýknaður af kröfum áfrýjanda í málinu.

Þar sem veruleg vafaatriði eru í máli þessu þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.