264/2006

F framkvæmdastjóri N ehf. og A stjórnarformaður sama félags voru sakfelldir fyrir brot gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 með því að hafa ekki staðið réttilega skil á 17.863.609 krónum í virðisaukaskatt og 21.852.701 krónu í staðgreiðslu opinberra gjalda. Greitt hafði verið inn á skuldir félagsins og kom því til álita hvort staðin hefði verið skil á verulegum hluta skattfjárhæðanna í skilningi 2. málsl. greinanna, eins og þeim var breytt með lögum nr. 134/2005, þannig að fyrirmæli þeirra um fésektarlágmark ætti ekki við. Af þeim 17.863.609 krónum sem ákæran laut að vegna vanskila á virðisaukaskatti töldust 11.333.359 krónur greiddar að fullu eða verulegu leyti. Af þeim 21.852.701 krónu sem ákæran laut að vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda töldust 7.598.464 krónur greiddar að fullu eða verulegu leyti. Fyrir héraðsdómi lá yfirlýsing tollstjóra um að unnt hefði verið að lýsa í þrotabú N ehf. forgangskröfu vegna fjárnáms tollstjórans 13. ágúst 2002 í tilgreindar eignir N ehf. Það var hins vegar ekki gert. Í fylgiskjali Á í greinargerð sinni til Hæstaréttar var gengið út frá því að jafna skyldi til greiðslu þeirri fjárhæð sem hefði fengist greidd við skiptin ef kröfunni hefði verið lýst sem forgangskröfu. Hefði þannig allur vangreiddur virðisaukaskatti og stærsti hluti hinna vangreiddu staðgreiðslu opinberra gjalda F og A fengist greiddur. Við munnlegan flutnings málsins fyrir Hæstarétti kom fyrst fram, að fjárnámið hefði verið fallið niður á þeim tíma er bú N ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta, sbr. 60. gr. laga nr. 90/1989. Krafðist Á þess því að refsing F og A væri ákveðin án tillits til fjárnámsins og líklegra áhrifa þess. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að ekki beri að jafnaði að taka tillit til þess hversu skilvirk innheimta opinberra gjalda hafi verið þegar við ákvörðun refsinga er metið hversu mikið af skuldum virðisaukaskatts eða staðgreiðslu opinberra gjalda hafi verið til skila haldið. Hins vegar verði eins og atvikum er háttað að líta til þeirrar afstöðu sem fram kom hjá Á í greinargerð þess til Hæstaréttar. Tilgangur 2. mgr. og 3. mgr. 155. gr. laga nr. 19/1991 sé að tryggja að málatilbúnaður aðila sé eins skýr og kostur er og að þeim sé unnt að átta sig á málatilbúnað gagnaðilans. Sérstaklega sé mikilvægt að málatilbúnaður Á sé svo skýr að tryggt sé að ákærðu hafi tækifæri til að undirbúa vörn sína með fullnægjandi hætti. Með hliðsjón af þessu var Á talið bundið af málatilbúnaði sínum í greinargerð sinni fyrir Hæstarétti og fylgiskjölum með henni. Ekki var talið eins og atvikum var háttað að brot F og A yrði talin meiri háttar í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga. Voru A og F hvor um sig dæmdir til að greiða 3.240.000 krónur í sekt en sæta ella fangelsi í 76 daga.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 28. apríl 2006 af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd.

Ákærðu hafa ekki lýst yfir áfrýjun. Í greinargerð til Hæstaréttar krefjast þeir þess engu að síður aðallega að refsing þeirra verði felld niður eða milduð verulega, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur.

I.

Ríkislögreglustjóri gaf út ákæru 20. janúar 2005 á hendur ákærðu, F-kk-þgf A-kk-þgf sem framkvæmdastjóra einkahlutafélagsins Norður-stáls og A-kk-þgf S-kk-þgf G-kk-þgf sem stjórnarformanni sama félags, fyrir að hafa ekki staðið tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti félagsins fyrir tímabilin janúar til febrúar 2001, mars til apríl, maí til júní og september til október sama ár og janúar til febrúar 2002, samtals 17.863.609 krónur. Þá var þeim gefið að sök að hafa ekki staðið skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna félagsins, á tímabilunum frá janúar til og með júlí 2001, nóvember og desember sama ár, janúar til og með apríl og júní 2002 og febrúar og mars 2003, samtals 21.852.701 krónu.

Ekki var fyrir héraðsdómi ágreiningur um að þeim fjárhæðum sem í ákæru greinir hafði ekki verið skilað á eindaga og játuðu ákærðu brot sín fyrir héraðsdómi. Voru þeir á grundvelli gagna málsins og játninga sinna sakfelldir samkvæmt ákæru og brot þeirra heimfærð undir þau refsiákvæði er þar greindi. Beindust athugasemdir ákærðu í héraði eingöngu að því hvaða áhrif greiðslur á hluta vanskilanna eftir eindaga gjaldanna hefðu á refsiákvörðun og hvernig virða skyldi það við ákvörðun viðurlaga að kröfu samkvæmt tilgreindu fjárnámi hafði ekki af hálfu tollstjórans í Reykjavík verið lýst sem forgangskröfu í þrotabú Norður-stáls ehf. Áttu þau álitamál að hluta rót að rekja til óvissu um hvernig skýra bæri lög nr. 134/2005 um breytingu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987 og lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988 með áorðnum breytingum, sem nýlega höfðu tekið gildi er héraðsdómur gekk.

II.

Ágreiningslaust er að virðisaukaskattskuld Norður-stáls ehf. vegna tímabilanna janúar til febrúar, mars til apríl og maí til júní 2001 var að fullu greidd eftir eindaga, en áður en ákæra var gefin út. Álagsgreiðslu vegna framangreindra tímabila verður í samræmi við fordæmi Hæstaréttar ráðstafað upp í elstu skuld, sem er skuld vegna tímabilsins september til október 2001. Samkvæmt yfirliti saksóknara nemur álagsgreiðslan samtals 1.082.217 krónum. Það er meira en þriðjungur af 2.928.149 króna skuld vegna tímabilsins september til október 2001, sem telst því samkvæmt fordæmum Hæstaréttar greidd að verulegu leyti. Á hinn bóginn hafa einungis verið greiddar 1.500.000 krónur upp í 6.530.251 krónu virðisaukaskattskuld vegna tímabilsins janúar til febrúar 2002 og telst hún því ekki greidd að verulegu leyti. Samkvæmt þessu teljast samtals 11.333.359 krónur vera vegna greiðslutímabila sem greidd eru að fullu eða verulegu leyti af þeim 17.863.609 krónum sem ákæra laut að vegna vanskila á virðisaukaskatti.

Skuld Norður-stáls ehf. vegna staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna félagsins vegna tímabilanna nóvember og desember 2001 og tímabilanna janúar og júní 2002 var að fullu greidd eftir eindaga en fyrir útgáfu ákæru. Álagi vegna þessara tímabila, samtals 528.086 krónum, að viðbættri staðgreiðsla vegna launa ákærðu sjálfra á þessum tímabilum, samtals 477.024 krónum, verður samkvæmt fordæmum Hæstaréttar ráðstafað upp í elstu skuld, sem er skuld vegna tímabilsins janúar 2001, sem telst þá greidd að verulegu leyti. Samkvæmt þessu teljast samtals 7.598.464 krónur vera vegna greiðslutímabila sem greidd eru að fullu eða verulegu leyti af þeirri 21.852.701 krónu, sem ákært var fyrir vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda.

III.

Að kröfu tollstjórans í Reykjavík var 13. ágúst 2002 gert fjárnám í kröfu Norður-stáls ehf. til greiðslu samkvæmt nánar tilgreindum kaupsamningi og í nánar tilgreindri kröfu félagsins, sem bæði var tryggð með veði í fasteign og sjálfskuldarábyrgð þriðja manns. Var fjárnám þetta gert til tryggingar kröfu tollstjóra á hendur félaginu vegna skattskulda þess. Meðal þeirra skulda félagsins var höfuðstóll alls þess vangreidda virðisaukaskatts, sem ákæra í máli þessu varðar, og höfuðstóll þeirrar vangreiddu staðgreiðslu opinberra gjalda vegna áranna 2001 og 2002, sem ákæran tekur til.

Bú Norður-stáls ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2003. Ekkert fékkst greitt upp í kröfu tollstjórans við gjaldþrotaskiptin. Fyrir héraðsdómi lá yfirlýsing tollstjóra um að unnt hefði verið að lýsa í þrotabúið forgangskröfu vegna fyrrgreinds fjárnáms. Greiðsla sem þannig hefði fengist úr skiptunum hefði gengið til greiðslu virðisaukaskatts félagsins og mátti af fylgiskjali með yfirlýsingunni ráða að sú greiðsla hefði numið 6.038.974 krónum. Tók héraðsdómur tillit til þessa við úrlausn sína um ákvörðun refsingar ákærðu.

Héraðsdómi var áfrýjað af hálfu ákæruvalds, sem krefst eins og að framan greinir, að refsing ákærðu verði þyngd. Af greinargerð ákæruvalds til Hæstaréttar verður þó ekki dregin sú ályktun að af þess hálfu sé gerð athugasemd við það að héraðsdómur tók við ákvörðun refsingar tillit til hugsanlegra áhrifa fjárnámsins á greiðslu skattskuldar Norður-stáls ehf. Er raunar í fylgiskjali ákæruvalds með greinargerðinni gengið út frá því að jafna skuli til greiðslu þeirri fjárhæð sem tollstjóri taldi samkvæmt framansögðu að hefði fengist greidd við skiptin ef kröfu samkvæmt fjárnáminu hefði verið lýst sem forgangskröfu í þrotabúið.

Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð yfirlýsing tollstjórans í Reykjavík 14. febrúar 2007 þess efnis að hefði kröfu samkvæmt fjárnáminu 13. ágúst 2002 verið lýst í þrotabúið sem forgangskröfu hefðu eftirstöðvar allra þeirra skattskulda sem fjárnámið tók til fengist greiddar. Fjárnámið tók, samkvæmt því sem að framan er rakið, til allra þeirra vanskila sem ákært er fyrir í máli þessu ef undan er skilin staðgreiðsla opinberra gjalda vegna tímabilanna febrúar og mars 2003, samtals 1.318.865 krónur.

Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu ákæruvalds að ekki hefði verið gerð krafa af hálfu tollstjóra um nauðungarsölu á grundvelli fjárnámsins 13. ágúst 2002. Fjárnámið hefði því fallið sjálfkrafa niður að liðnu ári frá því að það var gert, sbr. 60. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Það hafi því verið niður fallið er bú Norður-stáls ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 5. desember 2003. Ráðagerðir um hvað kynni að hafa greiðst upp í skattskuldir Norður-stáls ehf. vegna forgangs fjárnámsins við skiptin væru því á misskilningi byggðar. Bæri því að ákveða refsingu ákærða án tillits til fjárnámsins og líklegra áhrifa þess.

IV.

Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, eins og þessum ákvæðum var breytt með lögum nr. 134/2005, á fésektalágmark samkvæmt þessum greinum ekki við ef brot einskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindum skatti enda hafi verið staðið skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur eru miklar. Þegar þessum ákvæðum er beitt verður almennt einungis litið til þess sem raunverulega hefur verið greitt af viðkomandi gjöldum. Verður því að jafnaði ekki talið að taka beri tillit þess hversu skilvirk innheimta opinberra gjalda hefur verið þegar við ákvörðun refsinga er metið hversu miklu af skuldum virðisaukaskatts eða staðgreiðslu opinberra gjalda hefur verið til skila haldið.

Eins og atvikum er háttað verður þó að líta til þeirrar afstöðu, sem að framan er rakin og fram kom hjá ákæruvaldi í greinargerð þess til Hæstaréttar. Áður en málið var flutt fyrir Hæstarétti kom samkvæmt framansögðu í ljós að það var á misskilningi byggt að fjárnámið 13. ágúst 2002 hafi verið í gildi við gjaldþrot Norður-stáls ehf. og þar með að unnt hefði verið að lýsa forgangskröfu í búið á grundvelli þess. Ákærðu varð eigi ljóst fyrr en við málflutning fyrir Hæstarétti að málatilbúnaður ákæruvaldsins varðandi ofangreint atriði hafði breyst vegna þessa og að ákæruvaldið liti nú svo á að fjárnámið 13. ágúst 2002 hefði engin áhrif við mat á því hve mikið hefði greiðst af skattkröfunum. Samkvæmt 2. mgr. 155. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber málsaðila að leggja greinargerð fyrir Hæstarétt þar sem meðal annars komi fram hvers hann krefjist fyrir Hæstarétti, hvort hann felli sig við lýsingu málsatvika í héraðsdómi og röksemdir fyrir niðurstöðu, athugasemdir við málatilbúnað gagnaðila ef þeirra er þörf og hvort hann hyggist leggja fram ný gögn fyrir Hæstarétti. Í 3. mgr. sömu greinar segir að málsaðilum sé heimilt að leggja fram frekari gögn fyrir Hæstarétt en þau skulu afhent skrifstofu réttarins og kynnt gagnaðila ekki síðar en einni viku fyrir flutnings málsins. Tilgangur framangreindra lagaákvæða er að tryggja að málatilbúnaður aðila sé eins skýr og kostur er og að þeim sé unnt að átta sig á málatilbúnaði gagnaðilans. Er sérstaklega mikilvægt að málatilbúnaður ákæruvaldsins sé svo skýr að tryggt sé að ákærðu hafi tækifæri til að undirbúa vörn sína með fullnægjandi hætti. Með hliðsjón af tilgangi ofangreindra lagaákvæða verður talið að ákæruvaldið sé bundið af málatilbúnaði sínum í greinargerð fyrir Hæstarétti og fylgiskjölum með henni. Verður því við úrlausn málsins að leggja til grundvallar að því sem greiðst hefði, ef kröfu samkvæmt fjárnáminu hefði verið lýst sem slíkri í búið og hún reynst hafa forgang við skiptin, verði að jafna til greiðslu á þeim vanskilum er ákæran varðar. Verður því, vegna afstöðu ákæruvalds í greinargerð til Hæstaréttar, við ákvörðun refsingar ákærðu að meta það svo að staðið hafi verið skil á öllum vangreiddum virðisaukaskatti samkvæmt ákæru og allri staðgreiðslu opinberra gjalda vegna áranna 2001 og 2002. Ógreidd sé hins vegar staðgreiðsla opinberra gjalda vegna tímabilanna febrúar og mars 2003, samtals 1.318.865.

Með vísan til þess, sem að framan greinir, verður hvorum ákærða um sig gert að greiða sekt að fjárhæð 3.240.000 krónur innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæta ella fangelsi í 76 daga. Ekki verður talið eins og atvikum er háttað að brot ákærðu verði talin meiri háttar í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga. Verður ákærðu því ekki ákveðin fangelsisrefsing.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað.

Með vísan til 2. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 verður áfrýjunarkostnaður málsins felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærðu, A-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og F-kk-nf A-kk-nf, greiði hvor um sig 3.240.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa að telja, en sæti ella fangelsi í 76 daga.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað.

Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu fyrir Hæstarétti, H-kk-ef M-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur.