329/2010

D höfðaði mál aðallega á hendur G, en til vara V, vegna ummæla sem birtust í tímaritinu Vikunni. Krafðist D þess að ummælin yrðu ómerkt, að G, en til vara V, yrði dæmd til refsingar með því að hafa með ærumeiðandi ummælum sínum brotið gegn friðhelgi einkalífs, að honum yrðu dæmdar miskabætur og fjárhæð til að standa straum af birtingu dómsins í dagblöðum og þess að forsendur dómsins yrðu birtar í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur félli. Í héraði féll D frá öllum kröfum á hendur V. Höfundur greinarinnar var ekki nafngreindur, en neðan við inngang greinarinnar sagði: „Texti: Vikan“. Viðmælandinn V gat ekki staðfest að orðrétt væri eftir henni haft nema í einu tilviki. Talið var að eins og hér háttaði til bæri G ábyrgð á ummælum í greininni sem ritstjóri blaðsins, sbr. 3. mgr. 15. gr. lagar nr. 57/1956 um prentrétt, og breytti þá engu um hvort viðmælandi hennar sem ummælin voru höfð eftir kynni einnig að geta talist höfundur greinarinnar. Hafnað var ómerkingu tveggja ummæla með vísan til þess að þau fælu í sér lýsingu á skoðunum og gildismati V. Með tveimur ummælanna var D borin á brýn refsiverð háttsemi og í tveimur ummælum til viðbótar var talin felast staðhæfing um að D hefði gerst sekur um refsiverða háttsemi. Voru þessi ummæli talin varða við 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, enda fælu þau í sér fullyrðingar sem engum stoðum hefði verið skotið undir né væru réttar, og voru þau dæmd dauð og ómerk. Þá var fallist á að G hefði brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga, en henni ekki gerð refsing. Loks var fallist á kröfu D um birtingu forsendna og niðurstaðna dómsins í fyrsta tölublaði Vikunnar eftir uppsögu dómsins, en kröfum um greiðslu kostnaðar vegna frekari birtingar hafnað. Þá var G dæmd til að greiða D 300.000 krónur í miskabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. maí 2010. Hún krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að fjárkrafan verði lækkuð.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Stefndi gekk í hjúskap með Á-kvk-þgf Þ-kvk-þgf B-kvk-þgf 17. desember 1995 og eignuðust þau dótturina A-kk-nf R-kvk-nf 3. apríl 1996. Stefndi og Á-kvk-nf Þ-kvk-nf skildu 7. janúar 1999 og í kjölfar þess fékk Á-kvk-nf Þ-kvk-nf forsjá yfir A-kk-þgf R-kvk-þgf. Á-kvk-nf andaðist 26. febrúar 2005 og færðist forsjáin þá yfir til hans. Síðari eiginkona stefnda hefur síðar ættleitt A-kk-nf R-kvk-þf.

Móðir Á-kvk-ef Þ-kvk-ef heitinnar og fyrrverandi tengdamóðir stefnda, V-kvk-nf F. S-kvk-nf N-kvk-nf, óskaði eftir því í júní 2008 að fá umgengni við A-kk-þf R-kvk-þf. Þeirri kröfu var hafnað af sýslumanninum í Keflavík 13. ágúst 2008 en kröfunni var síðan vísað frá með úrskurði dómsmálaráðuneytisins 19. janúar 2009.

Málefni fjölskyldunnar voru til umfjöllunar í blaðinu DV 9. apríl 2005. Fjallað var um andlát Á-kvk-ef, skilnað hennar og stefnda, deilur innan fjölskyldunnar og málefni A-kk-nf R-kk-nf. Þann 30. júlí 2009 birtist grein í 30. tölublaði tímaritsins Vikunnar um fjölskylduhagi stefnda en áfrýjandi var þá starfandi ritstjóri tímaritsins. Í umfjöllun þess var sérstaklega fjallað um skilnað stefnda og Á-kvk-ef heitinnar, auk samskipta hans við fjölskyldu hennar. Þá var einnig fjallað um atlæti A-kk-nf R-kk-nf hjá stefnda og um ættleiðingu eiginkonu stefnda á barninu. Í inngangi greinarinnar kom fram að V-kvk-nf hafi ekki fengið að hitta A-kk-þf R-kvk-þf í rúmt ár. Móðir stúlkunnar hafi látist skyndilega tæpum fimm árum áður og A-kk-nf R-kvk-nf þá flutt til föður síns og íslenskrar konu hans sem ættleiddi stúlkuna. Ættleiðingin hafi haft í för með sér að lagalega teldist A-kk-nf ekki lengur skyld móðurfólki sínu. Því næst sagði: „A-kk-nf var flutt nauðug úr landi í kjölfarið en býr á Íslandi núna.“ Í framhaldinu var þess getið í innganginum að V-kvk-nf hafi haft miklar áhyggjur af velferð barnsins en hún væri algjörlega réttlaus þótt um hennar eigið hold og blóð væri að ræða. Í millifyrirsögn greinarinnar stóð. „Flúði ofbeldið“, en í eftirfarandi texta var svo greint frá flótta Á-kvk-ef Þ-kvk-ef vegna ofbeldis af hálfu stefnda og sagði þar meðal annars: „Fljótlega eftir það, eða í lok árs 1997, yfirgaf Á-kvk-nf D-x-x til að tryggja öryggi dóttur sinnar. Hana grunaði að hann skoðaði barnaklám á Netinu og fann reyndar slíkt efni í heimilistölvunni.“ Einnig var fjallað um að samkomulag hafi náðst við D-x-x um að barnið dveldi fyrstu vikurnar í Reykjanesbæ hjá móðurbróður sínum og konu hans og sækti þar skóla, en D-x-x hafi ekki viljað að barnið væri hjá móðurmóður sinni og sagði meðal annars í kafla sem greindi frá þessu og bar fyrirsögnina: „Forræðisdeila bak við luktar dyr“: „Nokkrum vikum eftir andlát Á-kvk-ef sótti faðir A-kk-nf hana í frímínútum á skólalóðinni og flutti hana nauðuga úr landi“ og fjórum línum neðar: „Hann greip þá til sinna ráða og rændi A-kk-þf í frímínútum“. Þá var í kafla með fyrirsögninni: „Öskubuska litla“, fjallað um dvöl stúlkunnar hjá föður sínum og konu hans. Sagði þar meðal annars: „D-x-x og A-kvk-nf eiga fjögur börn, öll nokkuð yngri en A-kk-nf. Á meðan hún dvaldi hjá þeim sást hún lítið úti við leik og skilst mér að hún hafi varið stórum hluta tímans í ýmis húsverk og það að hjálpa við barnauppeldið, aðeins átta ára í hlutverki Ö-kvk-ef. Þetta er að mínu mati allt of mikil ábyrgð fyrir lítið barn. Ég tel það nokkuð víst að sama sagan gildi í dag þar sem hún er hjá D-x-x og fjölskyldu hans hér á landi.“ Í framhaldi þessa sagði svo: „Eftir að A-kk-nf var numin á brott af föður sínum ... “.

Stefndi höfðaði mál þetta 25. ágúst 2009, aðallega á hendur áfrýjanda, en til vara V-kvk-þgf F. S-kvk-þgf N-kvk-þgf. Hann krafðist ómerkingar á níu ummælum sem merkt voru stafliðunum A til I, eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þá krafðist hann þess að áfrýjandi, en til vara V-kvk-nf, yrði dæmd til refsingar með því að hafa með ærumeiðandi ummælum sínum brotið gegn friðhelgi einkalífs, sbr. 229. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga. nr. 19/1940. Ennfremur gerði hann kröfu um að sér yrðu greiddar 5.000.000 krónur í miskabætur og 400.000 krónur til að standa straum af birtingu forsendna og dómsorðs í tveimur dagblöðum auk sams konar birtingar í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur félli. Í þinghaldi 15. febrúar 2010 féll hann frá öllum kröfum á hendur V-kvk-þgf, en hélt fast við kröfur á hendur áfrýjanda.

Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfur stefnda um ómerkingu á ummælunum í B til G lið, en hafnað að því er varðar A, H og I lið og unir hann þeirri niðurstöðu. Þá var áfrýjanda gert að greiða stefnda 600.000 krónur í miskabætur og 300.000 krónur til að standa straum af opinberri birtingu dómsins, auk nánar tilgreindra vaxta. Jafnframt var fallist á að áfrýjandi hefði brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga, en henni ekki gerð refsing.

Fyrir Hæstarétti er krafist staðfestingar á ómerkingar á eftirfarandi ummælum: B. „A-kk-nf var flutt nauðug úr landi í kjölfarið en býr á Íslandi núna.“ C. „Flúði ofbeldið“. D. „Fljótlega eftir það, eða í lok árs 1997, yfirgaf Á-kvk-nf D-x-x til að tryggja öryggi dóttur sinnar. Hana grunaði að hann skoðaði barnaklám á Netinu og fann reyndar slíkt efni í heimilistölvunni.“ E. „Nokkrum vikum eftir andlát Á-kvk-ef sótti faðir A-kk-ef hana í frímínútum á skólalóðinni og flutti hana nauðuga úr landi“. F. „Hann greip þá til sinna ráða og rændi A-kk-þf í frímínútum, ... “. G. „Eftir að A-kk-nf var numin af brott af föður sínum ...“.

Stefndi reisir kröfur sínar um ómerkingu ummælanna aðallega á því að þau feli í sér ærumeiðandi aðdróttanir sem varði við 235. gr. almennra hegningarlaga, en til vara 234. gr. laganna, sem áfrýjandi beri ábyrgð á sem ritstjóri greinarinnar samkvæmt 3. mgr. 15. gr. laga um prentrétt nr. 57/1956. Málsástæðum aðila er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

II

Áfrýjandi heldur fram að álitaefni málsins snúist ekki um hver sé höfundur greinarinnar heldur hver sé höfundur ummælanna, sem stefndi krefst ómerkingar á. Viðmælandi áfrýjanda, V-kvk-nf F. S-kvk-nf N-kvk-nf, hafi viðurkennt að hafa viðhaft ummælin sem um er deilt í málinu og viðtalið birst með hennar samþykki undir fullu nafni hennar. Hún teljist því höfundur þeirra eftir 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956. Viðmælandi geti einn þurft að svara til ábyrgðar á efni rits, en ekki beri nauðsyn til að beina kröfum bæði að blaðamanni og viðmælanda, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar nr. 92/1991, sem birtur er í dómasafni árið 1993 á bls. 565. Í því ljósi komi ábyrgð áfrýjanda eftir 3. mgr. 15. gr. laganna því ekki til álita í málinu. V-kvk-nf hefur staðfest fyrir dómi að ummælin í C. lið séu rétt eftir henni höfð, en að öðru leyti væri frásögnin að efni til rétt, en „orðavalið kannski ekki það sem er haft eftir mér.“ Í reit neðan við áðurnefndan inngang greinarinnar segir: „Texti: Vikan“. Var höfundur greinarinnar því ekki nafngreindur heldur látið við það sitja að vísa um texta umfjöllunarinnar til blaðsins, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 5. mars 2009 í máli nr. 328/2008. Verður áfrýjandi, sem var sem fyrr segir ritstjóri blaðsins, er greinin var birt, eins og hér háttar til talin bera ábyrgð á ummælunum, sbr. 3. mgr. 15. gr. laganna. Breytir þá engu hvort V-kvk-nf kunni einnig að teljast höfundur ummælanna í C. lið. Þegar umfjöllunin eru lesin í heild sinni verða ummælin í B og E lið ekki skilin á annan veg en að þau feli í sér skoðanir og gildismat móðurmóður barnsins á því að barnið hafi ekki viljað fara með föður sínum úr landi. Verður því ekki fallist á ómerkingu þeirra. Með ummælunum í C og D lið er áfrýjanda á hinn bóginn borin á brýn refsiverð háttsemi sem fellur undir ákvæði almennra hegningarlaga, eins og nánar er lýst í forsendum um þessa liði í hinum áfrýjaða dómi. Með orðunum í F og G lið felst staðhæfing um að stefndi hafi gerst sekur um brot gegn 226. gr. eða 193. gr. almennra hegningarlaga með því að svipta barn sitt frelsi, þótt hann færi með forsjá þess. Samkvæmt framansögðu varða ummælin í C, D, F og G lið við 235. gr. laganna, enda fela þau í sér fullyrðingar sem engum stoðum hefur verið skotið undir að séu réttar. Þessi ummæli verða því dæmd dauð og ómerk eftir 241. gr. almennra hegningarlaga. Fallist er á með héraðsdómi með vísan til forsendna hans að með ummælunum hafi áfrýjandi brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga.

Birta skal forsendur og niðurstöðu dóms þessa í fyrsta tölublaði Vikunnar, sem út kemur eftir uppsögu dóms þessa, en kröfum um greiðslu kostnaðar vegna frekari birtingar er hafnað.

Stefndi á rétt á miskabótum samkvæmt b. lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 úr hendi áfrýjanda vegna áðurnefndra ærumeiðandi ummæla, sem eru hæfilega ákveðnar 300.000 krónur.

Áfrýjandi verður dæmd til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Framangreind ummæli í kröfulið C, D, F og G, sem nánar greinir í forsendum dóms þessa, skulu vera dauð og ómerk.

Birta skal forsendur og niðurstöðu dóms þessa í fyrsta tölublaði Vikunnar, sem út kemur eftir uppsögu dómsins.

Áfrýjandi, G-kvk-nf H-kvk-nf, greiði stefnda, D-x-x L-x-x K-x-x, 300.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. júlí 2009 til 1. október sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.