136/2012

M og K deildu um forsjá og umgengisrétt við dóttur þeirra. Héraðsdómur taldi, með vísan til skýrrar niðurstöðu dómkvaddra matsmanna sem fengi styrka stoð í öðrum gögnum málsins, að það væri stúlkunni fyrir bestu að M færi með forsjá hennar. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms var dómkvaddur sálfræðingur að beiðni K til að meta tengsl stúlkunnar við málsaðila og kanna vilja hennar til forsjár og umgengni og var matsgerðin meðal nýrra gagna fyrir Hæstarétti. Í dómi Hæstaréttar segir að ályktun matsmannsins um sterk tengsl M og stúlkunnar og góðar aðstæður hjá honum væri í samræmi við niðurstöðu annarra matsgerða í málinu. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að M færi með forsjá stúlkunnar. Þá taldi Hæstiréttur með vísan til gagna málsins að mikilvægt væri að stúlkan byggi við eins mikinn stöðugleika og kostur væri. Var því fallist á kröfu M um takmörkun K á umgengni við dótturina frá því sem kveðið var á um í hinum áfrýjaða dómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. mars 2012. Hún krefst þess aðallega að sér verði falin forsjá dóttur aðila, A, og að umgengni hennar við gagnáfrýjanda verði ákveðin með dómi. Til vara gerir hún þá kröfu, fari svo að honum verði dæmd forsjá stúlkunnar, að umgengni hennar við sig verði ákveðin þannig að umgengnin hefjist eftir skóla eða eftir atvikum klukkan 14 á þriðjudegi og standi til mánudagsmorguns eða klukkan 14 á mánudegi, aðra hverja viku. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði upphaflega fyrir sitt leyti 16. maí 2012. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu gagnsakar 13. júní sama ár og gagnáfrýjaði hann öðru sinni 21. þess mánaðar. Gagnáfrýjandi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms að öðru leyti en því að ákvæði hans um umgengni aðaláfrýjanda við dóttur þeirra verði breytt á þann veg að regluleg umgengni hefjist eftir skóla á föstudegi og skuli stúlkunni skilað í skóla á mánudagsmorgni, aðra hverja viku. Enn fremur verði umgengni utan skólatíma frá klukkan 14 á föstudögum til sama tíma á mánudögum og umgengni á fimmtudögum, þegar ekki er helgarumgengni, falli niður. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Samkvæmt 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er heimilt að skjóta aftur til Hæstaréttar máli, sem hefur verið áfrýjað innan áfrýjunarfrests, enda sé áfrýjunarstefna gefin út á ný innan fjögurra vikna frá því málið átti að þingfesta ef það hefur farist fyrir. Sama regla gildir um heimild til að gagnáfrýja máli, sbr. dóm Hæstaréttar 9. febrúar 2012 í máli nr. 211/2011.

I

Málsatvik fram til ársloka 2011 eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Með dóminum var gagnáfrýjanda veitt forsjá dóttur málsaðila, sem fædd er [...], auk þess sem kveðið var á um umgengni aðaláfrýjanda við hana. Þar var einnig ákveðið að áfrýjun frestaði ekki réttaráhrifum dómsins og í samræmi við það fluttist stúlkan á heimili gagnáfrýjanda eftir uppkvaðningu hans.

Ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Af þeim verður ráðið að margvíslegir árekstrar hafa orðið milli aðilanna vegna dóttur þeirra eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms. Fljótlega varð misbrestur á því að umgengni aðaláfrýjanda við stúlkuna væri með þeim hætti, sem þar var ákveðið, og kennir hvor aðilinn hinum um að sú varð raunin. Heldur gagnáfrýjandi því fram að aðaláfrýjandi og móðuramma stúlkunnar hafi, gagnvart henni, haldið uppi áróðri gegn sér og sakað sig um kynferðisbrot í hennar garð, enda þótt rannsókn á því broti hafi verið felld niður. Greip hann til þess ráðs að koma fyrir upptökutæki í vasa stúlkunnar 26. apríl 2012, áður en aðaláfrýjandi sótti hana í skóla í samræmi við fyrrgreinda ákvörðun héraðsdóms, að hans sögn til að freista þess að fá upplýsingar um það sem þeim mæðgum færi á milli. Þegar aðaláfrýjandi varð vör við upptökutækið sneri hún sér til lögreglu og mun stúlkan hafa sagt þar að hún hafi orðið fyrir kynferðisbroti af hendi gagnáfrýjanda. Síðar sama dag var haft samband við barnaverndarnefnd [...]. Fulltrúi hennar taldi ekki ástæðu til að grípa þá þegar til neyðarvistunar og dvaldi stúlkan á heimili gagnáfrýjanda um nóttina. Daginn eftir var hún síðan vistuð á fósturheimili á vegum barnaverndarnefndar. Að beiðni nefndarinnar var tekið viðtal við stúlkuna í Barnahúsi 18. maí 2012 þar sem hún kvað aðaláfrýjanda hafa sagt sér að segja lögreglunni frá því að gagnáfrýjandi hafi brotið gegn sér kynferðislega á líkan hátt og hún hafði greint frá í rannsóknarviðtali 11. febrúar 2011. Aðspurð sagðist stúlkan aldrei hafa orðið fyrir slíkri reynslu í raun og veru.

Að viðtalinu loknu var stúlkan afhent gagnáfrýjanda að nýju. Með beiðni til sýslumanns 25. maí 2012 fór hann fram á að umgengni aðaláfrýjanda við dóttur þeirra yrði tímabundið undir eftirliti barnaverndarnefndar [...] og yrði einskorðuð við tvær klukkustundir á fimmtudögum uns dómur í því máli, sem hér er til úrlausnar, yrði kveðinn upp. Á hinn bóginn taldi aðaláfrýjandi að gagnáfrýjandi tálmaði umgengni stúlkunnar við sig á ólögmætan hátt og krafðist þess 1. júní sama ár að hann yrði beittur dagsektum til að knýja hana fram. Í júlí náðist tímabundið samkomulag milli aðila um tilhögun á umgengni aðaláfrýjanda við stúlkuna og skyldi hún eiga sér stað undir eftirliti barnaverndarnefndar einu sinni í viku, þrjár klukkustundir í senn. Þrátt fyrir það tókst ekki að koma henni á fyrr en í byrjun ágúst, en frá þeim tíma hafa mæðgurnar hist vikulega undir eftirliti.

II

Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð matsgerð O-kk-ef E-kk-ef sálfræðings sem mun hafa verið dómkvaddur í Héraðsdómi Reykjavíkur að beiðni aðaláfrýjanda eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms til þess meðal annars að meta tengsl stúlkunnar við málsaðila og kanna vilja hennar til forsjár og umgengni. Í matsgerðinni eru rakin þau atvik sem gerð hefur verið grein fyrir að framan. Einnig er þar lýst viðtölum matsmanns við aðilana, dóttur þeirra og aðra þá sem komið hafa að málinu. Í niðurstöðum matsgerðarinnar segir að stúlkan sé tengd báðum aðilum sterkum og jákvæðum böndum, en tengsl hennar við gagnáfrýjanda séu áberandi sterkari. Fagfólk meti tengsl feðginanna jákvæð og aðstæður hjá honum virðist góðar og barnvænar. Einnig sé mikilvægt að stúlkan hafi umgengni við aðaláfrýjanda og hálfsystur sína, sammæðra. Stefna barnaverndaryfirvalda um að umgengnin sé undir eftirliti sé skiljanleg í ljósi spennunnar sem stúlkan upplifi hjá aðaláfrýjanda og móðurömmu sinni, en að öðru leyti virðist uppeldisaðstæður hjá aðaláfrýjanda góðar.

Fyrrgreind ályktun matsmannsins um sterk tengsl milli gagnáfrýjanda og stúlkunnar og góðar aðstæður hjá honum er í samræmi við niðurstöðu annarra matsgerða í málinu. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, verða staðfest ákvæði hins áfrýjaða dóms um að gagnáfrýjandi skuli fara með forsjá stúlkunnar og að aðaláfrýjandi skuli greiða einfalt meðlag með henni til 18 ára aldurs.

Í 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem Ísland hefur fullgilt, sbr. auglýsingu í C-deild Stjórnartíðinda nr. 18/1992, er svo fyrir mælt að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir, dómstólar eða stjórnvöld gera ráðstafanir sem varða börn. Samkvæmt 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 ber dómara, að kröfu annars foreldris eða beggja, að kveða á um inntak umgengnisréttar eftir því sem barni er fyrir bestu. Eftir 1. mgr. 46. gr. sömu laga á barn rétt á að umgangast með reglubundnum hætti það foreldra sinna sem það býr ekki hjá, enda sé það ekki andstætt hagsmunum þess. Þá kemur fram í 47. gr. laganna að sýslumaður geti ávallt breytt ákvörðun um umgengni með hagsmuni barns að leiðarljósi, jafnvel þótt inntak umgengnisréttar hafi verið ákveðið með dómi, sbr. 8. mgr. sömu greinar.

Þýðingarmikið er að tengsl stúlkunnar við aðaláfrýjanda haldist og þau styrkist frá því sem verið hefur, svo framarlega sem það samrýmist hagsmunum stúlkunnar, sbr. 1. mgr. 46. gr. barnalaga. Af gögnum málsins verður enn fremur ráðið að mikilvægt sé að hún búi við eins mikinn stöðugleika og kostur er. Að því virtu er fallist á kröfu gagnáfrýjanda um takmörkun á umgengni aðaláfrýjanda við dóttur þeirra frá því sem ákveðið var í hinum áfrýjaða dómi, eins og nánar greinir í dómsorði.

Þrátt fyrir að kveðið sé á um inntak umgengnisréttar með þessum hætti, að kröfu aðila, sbr. 4. mgr. 34. gr. barnalaga, ber þar til bærum yfirvöldum að sjá til þess samkvæmt áður tilvitnuðum réttarheimildum að tilhögun hennar á hverjum tíma sé stúlkunni fyrir bestu, sbr. og 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í samræmi við 2. mgr. 1. gr. þeirra laga, sbr. 1. gr. laga nr. 52/2009, er einnig áríðandi að málsaðilar virði ákvarðanir stjórnvalda sem að umgengninni lúta, enda þótt þær víki frá því sem segir í dómsorði.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað í héraði eru staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans sem verður ákveðin eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður að öðru leyti en varðar umgengni A við aðaláfrýjanda, K. Regluleg umgengni skal hefjast eftir skóla á föstudegi og barninu skilað í skóla á mánudagsmorgni, aðra hverja viku. Utan skólatíma skal umgengni vera frá klukkan 14 á föstudögum til klukkan 14 á mánudögum, aðra hverja viku. Engin umgengni skal vera hina vikuna. Ákvæði héraðsdóms um umgengni í sumarleyfum og á stórhátíðum skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, M, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 800.000 krónur.