292/2015

S höfðaði mál á hendur L og krafðist viðurkenningar á því að lánssamningur milli þeirra frá árinu 2008 væri um lán í íslenskum krónum bundið með ólögmætum hætti gengi erlendra gjaldmiðla. Þá krafðist S þess að L yrði gert að endurgreiða sér það sem S taldi sig hafa ofgreitt af láninu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að texti lánssamningsins tæki ekki af skarið um hvers efnis hann væri. Yrði því að líta til þess hvernig hann hefði verið efndur í raun. Talið var að þar sem hluti lánsfjárhæðarinnar hefði verið greiddur út í íslenskum krónum inn á tékkareikning S hjá G hf. yrði að líta svo á að samningurinn hefði að því leyti verið um lán í íslenskum krónum bundið ólögmætri gengistryggingu. Á hinn bóginn hefði hluti lánsins verið greiddur út í erlendum myntum inn á gjaldeyrisreikninga hjá G hf. til uppgreiðslu láns S hjá bankanum og erlendir gjaldmiðlar því skipt um hendur. Var því talið að samningurinn hefði að því leyti verið um skuldbindandi lán í erlendum gjaldmiðlum. Var viðurkenningarkrafa S því tekin til greina að hluta. Hvað varðaði fjárhæð endurgreiðslukröfunnar kom fram að S hefði í október 2010 aflað lögfræðiálits um efni lánssamningsins. Í því hefði komið fram að hluti lánsins væri líklegast lán í íslenskum krónum en sá hluti sem greiddur hefði verið til uppgreiðslu eldra láns væri líklega lögmætt erlent lán. Samkvæmt því og að virtum atvikum málsins var talið að S gæti ekki hafa verið í góðri trú um greiðslu vaxta af láninu frá því að hann fékk framangreint álit í hendur. Hins vegar var fallist á með S að hann yrði ekki krafinn um viðbótargreiðslu vegna vaxta fyrir það tímamark. Þá var talið að S hefði krafið L sannanlega fyrst um greiðslu kröfunnar með birtingu stefnu og voru dráttarvextir því dæmdir frá þeim degi, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Var L því gert að greiða S nánar tilgreinda fjárhæð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. apríl 2015. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda, til vara að viðurkenningarkrafa stefnda verði aðeins tekin til greina að hluta og fjárkrafa hans lækkuð, en að því frágengnu að ákvæði héraðsdóms um upphafsdag dráttarvaxta verði breytt þannig að ekki verði miðað við fyrra tímamark en 27. október 2013. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Aðilar máls þessa gerðu 18. janúar 2008 með sér lánssamning, þar sem „lántaki lofar að taka að láni og lánveitandi lofar að lána jafnvirði allt að ISK 541.000.000 ... til 15 ára í erlendum myntum og/eða íslenskum krónum.“ Skyldi hver lánshluti koma til útborgunar eigi síðar en fimm bankadögum eftir að beiðni lántaka um útborgun bærist lánveitanda samkvæmt „fyrirmynd í Viðauka I.“ Tilgangur lánsins var samkvæmt grein 2.3 að endurfjármagna lán vegna framkvæmda við slökkvistöðvar að Skútuhrauni í Hafnarfirði og Skógarhlíð í Reykjavík og skuldbatt lántaki sig til að nota lánið til þess verkefnis. Samkvæmt grein 4.1 skyldi skuld í íslenskum krónum bera sex mánaða REIBOR vexti, eins og þeir væru skráðir af Seðlabanka Íslands samkvæmt 7. gr. reglna bankans nr. 177 frá 16. mars 2000, að viðbættu 0,30% álagi. Skuld í evrum skyldi bera sex mánaða EURIBOR vexti, eins og þeir væru ákvarðaðir fyrir evrur hverju sinni, að viðbættu 0,30% álagi. Skuld í öðrum erlendum myntum skyldi bera sex mánaða LIBOR vexti eins og þeir væru ákveðnir fyrir hverja mynt hverju sinni, að viðbættu 0,30% álagi. Vextir skyldu greiðast frá útborgunardegi hvers lánshluta. Stæði lántaki ekki skil á greiðslu á gjalddaga bæri honum eftir grein 6.3 að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni fjárhæð frá gjalddaga til greiðsludags samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálag, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Dráttarvextir af fjárhæðum í erlendum myntum skyldu þó vera samningsvextir lánsins í hinni erlendu mynt að viðbættu 5,0% álagi.

Samkvæmt sex beiðnum um útborgun lánsins, sem allar eru dagsettar á samningsdegi, skyldi lánið greiðast á tiltekinn hátt í Bandaríkjadölum, evrum, kanadískum dollurum, japönskum jenum, sænskum krónum, svissneskum frönkum og sterlingspundum. Í einni þessara beiðna var þess óskað að lánið yrði greitt út í nánar tilgreindum lánshlutum í Bandaríkjadölum, sterlingspundum, kanadískum dollurum og evrum í íslenskum krónum inn á tiltekinn tékkareikning stefnda hjá Glitni banka hf. Beiðnin var síðan efnd með því að áfrýjandi lagði 262.340.977 krónur 21. janúar 2008 inn á áðurnefndan tékkareikning stefnda. Aðrar beiðnir um útborgun lánsins voru efndar á þann hátt að nánar tilgreindar myntir, að jafnvirði 172.476.311 króna, voru lagðar inn á gjaldeyrisreikninga hjá Glitni banka hf. til uppgreiðslu láns stefnda hjá bankanum.

Stefndi greiddi lánið hjá áfrýjanda upp 31. desember 2012 með fyrirvara um að hann hefði ekki fyrirgert mögulegum betri rétti sínum „komist Hæstiréttur Íslands að þeirri niðurstöðu að skilmálar í ofangreindu láni, uppfylli ekki þau skilyrði er rétturinn setur fram fyrir því að lán geti talist erlend.“

Ágreiningur aðila snýst um hvort lánveiting áfrýjanda til stefnda hafi verið í erlendum gjaldmiðlum, í heild eða að hluta, eða um sé að ræða lánveitingu í íslenskum krónum, verðtryggða með tengingu við gengi erlendra gjaldmiðla. Verði talið að um lán í íslenskum krónum sé að ræða deila aðilar um fjárhæð endurgreiðslukröfu stefnda. Að lokum er í því tilviki ágreiningur um upphafsdag dráttarvaxta af kröfunni.

II

Texti lánssamnings þess, sem mál þetta snýst um, tekur ekki af skarið um hvers efnis hann er. Verður því að líta til þess hvernig hann var efndur í raun. Svo sem rakið hefur verið var hluti lánsfjárhæðarinnar greiddur út í 262.340.977 í íslenskum krónum inn á tékkareikning stefnda hjá Glitni banka hf. Samkvæmt því verður að líta svo á að lánssamningurinn hafi að þessu leyti verið um lán í íslenskum krónum bundið gengi erlendra gjaldmiðla, en samkvæmt 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001 er slík verðtrygging ólögmæt.

Á hinn bóginn liggur fyrir að hluti lánsins, að jafnvirði 172.476.311 krónur, var greiddur út í erlendum myntum inn á gjaldeyrisreikninga hjá Glitni banka hf. til uppgreiðslu láns stefnda hjá bankanum. Skiptu hinir erlendu gjaldmiðlar því um hendur. Var því um að ræða skuldbindandi lán í erlendum gjaldmiðlum, sem fellur ekki undir reglur VI. kafla laga nr. 38/2001 um heimildir til verðtryggingar lánsfjár í íslenskum krónum.

III

Samkvæmt almennum reglum kröfuréttar er meginreglan sú að kröfuhafi, sem hefur fengið minna greitt en hann á rétt til, á kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Frá meginreglunni eru þó undantekningar, meðal annars að fullnaðarkvittun geti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að kröfuhafi glati frekari kröfu, en tilkalli hans um viðbótargreiðslu verður þó einungis hafnað af þeim sökum við sérstakar aðstæður. Að baki undantekningunum búa sjónarmið um öryggi í viðskiptum og að það geti haft í för með sér mikla röskun á fjárhagslegri stöðu skuldara að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð þvert á væntingar sínar.

Eins og rakið hefur verið var kveðið á um það í lánssamningi aðila að skuld í íslenskum krónum skyldi bera REIBOR vexti eins og þeir væru skráðir af Seðlabanka Íslands samkvæmt 7. gr. reglna bankans nr. 77 frá 16. mars 2000, að viðbættu 0,30% álagi. Verður því við útreikning á því hve mikið hafi verið ofgreitt af láninu að miða við hina umsömdu vexti af láninu að því leyti sem það var í íslenskum krónum.

Þegar skuldari er grandsamur um að greiðsla hans feli ekki í sér fullar efndir geta önnur atriði, sem til skoðunar koma um hvort krafa um viðbótargreiðslu verði tekin til greina, að öllu jöfnu ekki komið í veg fyrir að krafa um viðbótargreiðslu nái fram að ganga. Hefur grandsemi skuldara því meira vægi en annað þegar metið er hvort fallist verði á slíka kröfu. Stefndi aflaði í október 2010 lögfræðiálits um efni lánssamningsins. Í því kom fram að höfuðmáli skipti hvort raunverulega hafi verið lánað í erlendri mynt og lántaki fengið hana greidda inn á gjaldeyrisreikning eða lánið verið í íslenskum krónum og þar af leiðandi greitt inn á bankareikning í íslenskum krónum. Væri því líklegast að hluti lánsins væri lán í íslenskum krónum, sem bundið hafi verið við gengi erlendra gjaldmiðla, en sá hluti lánsins, sem greiddur hafi verið til uppgreiðslu eldra láns, væri líklegast lögmætt erlent lán þar sem erlendur gjaldmiðill hafi verið greiddur út. Samkvæmt þessu og að virtum atvikum málsins verður að telja að stefndi geti ekki hafa verið í góðri trú um greiðslu vaxta af láninu frá því hann fékk framangreint álit í hendur. Aftur á móti verður fallist á með stefnda að hann verði ekki krafinn um viðbótargreiðslu vegna vaxta fyrir það tímamark í samræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttar við slík uppgjör.

Í málinu liggur fyrir yfirlit um útreikning eftirstöðva kröfu stefnda miðað við mismunandi forsendur, sem aðilar eru sammála um að leggja til grundvallar við úrlausn málsins. Samkvæmt því og þar sem komist hefur verið að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi í október 2010 mátt vita að lánið hafi að hluta verið í íslenskum krónum, bundið með ólögmætum hætti gengi erlendra gjaldmiðla, nemur krafa hans á hendur áfrýjanda 190.055.114 krónum.

Stefndi krafði áfrýjanda sannanlega fyrst um greiðslu þá, er mál þetta tekur til, með birtingu stefnu 27. október 2013. Samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 verða dráttarvextir dæmdir frá þeim degi eins og í dómsorði greinir.

Eftir úrslitum málsins og með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Viðurkennt er að lánssamningur áfrýjanda, Lánasjóðs sveitarfélaga ohf., og stefnda, Slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins bs., 18. janúar 2008 sé að hluta í íslenskum krónum, bundinn ólögmætri gengistryggingu í skilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Áfrýjandi greiði stefnda 190.055.114 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 27. október 2013 til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.