79/2007

Í úrskurði óbyggðanefndar 9. desember 2004 um Síðu, Landbrot og Brunasand ásamt fyrrum Leiðvallarhreppi, nú í Skaftárhreppi var komist að niðurstöðu um mörk þjóðlendu og eignarlanda á svæðinu skyldu meðal annars gagnvart jörðunum Mörtungu, Prestsbakka og Prestsbakkakoti. Gagnáfrýjendur kröfðust þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því er varðaði mörk þjóðlendu á Síðumannaafrétti gagnvart eignarlöndum fyrrnefndra jarða og þá að mörkin yrðu dregin eftir nánar tilgreindum merkjum. Í málinu lá aðeins fyrir ein heimild um að merki jarðanna næðu svo langt til norðurs sem krafa gagnáfrýjenda miðaði við, en aðrar fyrirliggjandi heimildir voru á annan veg. Ekki var fallist á að varða sem gagnáfrýjendur töldu aðalkröfu sína fá stuðning af réði norðurmörkum jarða gagnáfrýjenda en hvorki lá nokkuð fyrir í málinu um aldur hennar og hlutverk né var vísað til hennar í landamerkjabréfi. Að öllu þessu virtu var kröfum gagnáfrýjenda um breytingu á mörkum eignarlands þeirra og þjóðlendu hafnað. Gagnáfrýjendur kröfðust ennfremur að viðurkennd yrðu óskert afréttarnot þeirra einna af landi innan marka aðalkröfu þeirra ef hún yrði ekki tekin til greina. Með úrskurði óbyggðanefndar var meðal annars kveðið á um rétt allra jarða á Síðu, í Landbroti og á Brunasandi til afréttarnota þessa lands, en þeirri niðurstöðu gátu gagnáfrýjendur ekki fengið breytt með málsókn á hendur aðaláfrýjanda einum og kom þessi krafa því ekki frekar til álita.Var aðaláfrýjandi sýknaður af kröfum gagnáfrýjenda.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. febrúar 2007. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjenda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 24. apríl 2007. Þau krefjast þess að úrskurður óbyggðanefndar 9. desember 2004 í máli nr. 8/2003, Síða, Landbrot og Brunasandur ásamt fyrrum Leiðvallarhreppi, nú í Skaftárhreppi, verði felldur úr gildi að því er varðar mörk þjóðlendu á Síðumannaafrétti gagnvart eignarlöndum jarða þeirra Mörtungu I, Mörtungu II, Prestsbakka og Prestsbakkakots. Þá krefjast þau þess að viðurkennt verði aðallega að mörkin séu að vestanverðu í beinni línu til norðurs að Hellisá frá upptökum lækjar norðan við Lauffell, sem renni í Geirlandsá, síðan til austurs eftir Hellisá þar til hún skeri þverlínu, sem dregin sé beint í vestur frá Hallsteinsvörðu, en þaðan eftir þeirri línu til austurs að merkjum jarðarinnar Hörgsdals. Til vara krefjast gagnáfrýjendur þess að mörkin verði dregin eftir fyrrnefndri línu til norðurs frá upptökum lækjar norðan Lauffells að Hellisá, en frá þeim stað fylgi þau beinni línu í átt að Hallsteinsvörðu þar til komið sé að merkjum Hörgsdals. Að þessu frágengnu krefjast þau þess að merkin verði ákveðin eftir nefndri línu til norðurs frá upptökum lækjarins norðan Lauffells þar til hún skeri beina línu milli norðausturhorns jarðarinnar Eintúnaháls og Hallsteinsvörðu, en sú lína ráði síðan til austurs að merkjum Hörgsdals. Til ítrustu vara krefjast gagnáfrýjendur staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað. Í kröfugerð gagnáfrýjenda eru allir framangreindir merkjapunktar auðkenndir með hnitum. Verði aðalkrafa ekki tekin til greina krefjast gagnáfrýjendur þess að viðurkenndur verði óskertur afnotaréttur jarða þeirra í þjóðlendu að því leyti, sem hún falli innan þeirra merkja, sem lýst er í aðalkröfu. Í öllum tilvikum krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt á báðum dómstigum.

I.

Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 12. október 2000 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af Þjórsá og að austan af merkjum jarðarinnar Núpsstaðar í Skaftárhreppi gegnt Skaftafelli í sveitarfélaginu Hornafirði. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að norðan að línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands mun hafa notað við vinnu sína. Að fram komnum kröfum aðaláfrýjanda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í janúar 2003 að fjalla um það í níu málum. Eitt þeirra, sem varð nr. 8/2003, tók til Síðu, Landbrots og Brunasands ásamt fyrrum Leiðvallarhreppi, nú í Skaftárhreppi. Svæðið, sem þar kom til úrlausnar, náði að vestan að mörkum fyrrum Kirkjubæjarhrepps og Leiðvallarhrepps við fyrrum Skaftártunguhrepp og Álftavershrepp, en að austan að mörkum Síðumannaafréttar og jarðanna Brattlands og Þverár ásamt svonefndri Hrunatorfu gagnvart jörðunum Dalshöfða og Seljalandi. Að sunnan náði þetta svæði til hafs, en að norðan að nánar tilgreindum línum um Vatnajökul.

Fyrir óbyggðanefnd krafðist aðaláfrýjandi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda yrðu dregin að vestan frá tilteknum punkti við Skaftá gegnum land jarðanna Skaftárdals I, II og III í hæsta punkt í Leiðólfsfelli, þaðan til norðausturs eftir beinni línu gegnum land jarðanna Skálar, Holts I og II og Heiðarsels I og II að Kálfá, þar sem bein lína frá hæsta punkti í öxl milli Fjaðrárbotna og Stjórnarbotna skeri ána, síðan eftir Kálfá að upptökum hennar á norðausturmerkjum jarðarinnar Eintúnaháls, þaðan í beinni línu til suðurs fyrir vestan Lauffell að Geirlandsá, þar sem Innri Geirlandsá beygi í norðaustur, síðan suður eftir Geirlandsá á merkjum Eintúnaháls og Mörtungu I og II að mótum hennar við Miðtungnaá, frá þeim stað til norðurs og austurs inn í land síðastnefndra jarða eftir gili, sem Miðtungnaá renni eftir, að efsta hluta þess í punkt í 685 m hæð í Kaldbak, en loks þaðan í sjónhendingu til norðausturs í efsta punkt á fjallinu Hnútu gegnum land jarðanna Prestsbakka, Prestsbakkakots, Hörgsdals I og II, Múlakots, Hörgslands, Hörgslandskots, Þverár og Brattlands þar til komið sé að austurmörkum svæðisins, sem mál nr. 8/2003 tók til. Eigendur jarðanna, sem hér um ræðir, kröfðust þess að mörk þjóðlendu yrðu látin fylgja merkjum Síðumannaafréttar, sem þeir töldu allir, að frágengnum eigendum Eintúnaháls og eigendum Heiðarsels að nokkru leyti, að liggja ættu á nánar tiltekinn hátt ofar í landi en kröfugerð aðaláfrýjanda tók mið af. Gagnáfrýjendurnir R-kk-nf J-kk-nf, eigandi Mörtungu I, G-kvk-nf S-kvk-nf J-kvk-nf og Ó-kk-nf O-kk-nf, eigendur Mörtungu II, S-kvk-nf B-kvk-nf og J-kk-nf J-kk-nf, eigendur Prestsbakka, og J-kk-nf Þ-kk-nf, eigandi Prestsbakkakots, kröfðust þar að mörk þjóðlendu og eignarlanda þeirra yrðu dregin á sama hátt og greinir í aðalkröfu þeirra fyrir Hæstarétti. Auk þeirra kröfðust eigendur jarðanna Hörgsdals I og II að mörk þeirra að norðanverðu yrðu dregin til vesturs frá svokallaðri Hallsteinsvörðu eftir sömu línu og miðað er við í aðalkröfu gagnáfrýjenda að merkjum jarðanna við Prestsbakka og Prestsbakkakot, en fyrir liggur að ágreiningur er um þau merki.

Í úrskurði óbyggðanefndar 9. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendu og eignarlanda á framangreindu svæði skyldu dregin eftir nánar tilgreindri línu, sem í flestum atriðum fylgdi hvorki kröfugerð aðaláfrýjanda né eigenda jarðanna, sem áður var getið, en ofan hennar væri Síðumannaafréttur þjóðlenda. Að því er varðar jarðir gagnáfrýjenda, þar með talið það land, sem ágreiningur mun vera um milli eigenda Prestsbakka og Prestsbakkakots og eigenda Hörgsdals I og II, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendu og eignarlanda skyldu dregin úr vestri frá upptökum lækjar, sem rennur í Geirlandsá, í beinni línu að upptökum Þverár, en þaðan að Hallsteinsvörðu. Skyldi þjóðlenda á svæðinu, sem málið tók til, öll teljast afréttur jarða á Síðu, í Landbroti og á Brunasandi í skilningi 1. gr. og b. liðar 7. gr. laga nr. 58/1998. Útdráttur úr þessum úrskurði var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Gagnáfrýjendur höfðuðu mál þetta á hendur aðaláfrýjanda og til réttargæslu eigendum jarðanna Hörgsdals I og II með stefnu 14. september sama ár til að fá niðurstöðu úrskurðarins hnekkt um fyrrgreind þjóðlendumörk gagnvart jörðum sínum.

II.

Að því leyti, sem hér skiptir máli, er svæðið, sem úrskurður óbyggðanefndar sneri að, afmarkað að vestan af Skaftá frá upptökum hennar í Skaftárjökli suður að mörkum fjalllendis og að austan af Hverfisfljóti frá upptökum þess í Síðujökli suður að Hnútu. Í Sturlubók Landnámu greindi frá fimm landnámsmönnum milli Skaftár og Hverfisfljóts, L-kk-þgf k-kk-þgf, sem nam land frá Skaftá austur að Drífanda, B-kk-þgf, sem nam land þaðan að Fjaðrá, K-kk-þgf hinum fíflska, syni J-kvk-ef m-kvk-ef K-kvk-ef, og E-kk-þgf hinum digra H-kk-þgf, sem áttu landnám frá Fjaðrá austur að Geirlandsá, og loks E-kk-þgf k-kk-þgf, sem nam land þaðan að Hverfisfljóti. Í lýsingu þessara landnáma var í engu vikið að því hversu langt þau hafi náð til fjalla. Jarðanna, sem nú eru á þessu svæði og eiga land að þjóðlendu á Síðumannaafrétti, er áður getið. Elstu heimildir um þá vestustu, Skaftárdal, eru taldar vera í máldaga Þykkvabæjarklausturs frá 1340 og um Skál í máldaga frá um 1150 fyrir kristbúið í Dalbæ, en um Holt var rætt í Landnámu sem býli Ó-kk-ef, sonar landnámsmannsins B-kk-ef. Jörðin Heiðarsel er talin vera sama jörð og Heiði, sem heimildir eru um í máldaga Kirkjubæjarklausturs frá 1218, en jörðin Eintúnaháls varð til 1826 á grundvelli nýbýlatilskipunar frá 15. apríl 1776 og voru merki hennar ákveðin með dómi 1. október 1832. Elstu heimildir um Mörtungu munu vera í máldaga Kirkjubæjarklausturs frá 1218 og um Prestsbakka í máldaga klaustursins frá 1397, en um Prestsbakkakot mun fyrst vera rætt í rituðum heimildum 1861, þar sem það var í jarðabók talið hjáleiga Prestsbakka. Hörgsdals var getið í kirknaskrá P-kk-ef b-kk-ef J-kk-ef frá um 1200 og Hörgslands í máldaga Kirkjubæjarklaustur frá 1343, en Hörgslandskot og Múlakot voru nefnd í jarðamati frá 1804 sem hjáleigur Hörgslands. Þá eru elstu heimildir um Þverá sagðar vera í máldaga Kirkjubæjarklausturs frá 1218, en Brattland mun vera talin sama jörð og áður kallaðist Þverárdalur, sem vikið sé að í máldaga klaustursins frá 1397.

Á norðurmörkum framangreindra jarða gegnt Síðumannaafrétti eru um 32 km í beinni loftlínu milli Skaftár og Hverfisfljóts. Að norðan eru vesturmörk Mörtungujarða nánast á miðri leið milli Skaftár og Hverfisfljóts, en austurmörk Prestsbakka og Prestsbakkakots um 7 til 8 km fyrir vestan fljótið. Vestan við Mörtungujarðir er Eintúnaháls, sem Geirlandsá skilur frá þeim, en austan við Prestsbakka og Prestsbakkakot er Hörgsdalur. Bæjarstæði á jörðum gagnáfrýjenda eru nærri mörkum láglendis á Síðu, um 11 til 13 km sunnan þeirrar línu, sem þau krefjast aðallega að ráði merkjum jarðanna og þjóðlendu á Síðumannaafrétti, en sú lína kemst næst jökli í um 18 km fjarlægð við Hallsteinsvörðu austast á henni og lengst frá honum vestast í nærri 29 km fjarlægð frá upptökum Skaftár. Mörk þjóðlendu og eignarlanda gagnáfrýjenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar voru eins og fyrr greinir ákveðin eftir beinni línu að vestan frá upptökum tiltekins lækjar, sem rennur í Geirlandsá, austur að upptökum Þverár, en þaðan norður að Hallsteinsvörðu. Línan frá vestri til austurs er nærri 10 km að lengd og nánast samsíða þeirri línu, sem gagnáfrýjendur krefjast aðallega að verði látin ráða mörkum við þjóðlendu, en á milli þessara tveggja lína eru um 4 km og myndast þannig sem næst ferningslagað landsvæði, sem deilt er um í málinu. Í kröfum gagnáfrýjenda er í öllum tilvikum miðað við að Hallsteinsvarða sé á norðausturhorni þessa svæðis. Varakröfur þeirra ganga á hinn bóginn hver af annarri sunnar á vesturhlið svæðisins allt að þeim punkti, sem héraðsdómur lagði til grundvallar, en með niðurstöðu hans bættist við eignarland gagnáfrýjenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar þríhyrningslagaður skiki, sem svarar til tæplega helmings þess lands, sem aðalkrafa þeirra snýr að.

Í málinu liggur ekki fyrir lýsing á staðháttum og gróðurfari gagngert um það land, sem deila aðilanna stendur um. Á jörðum gagnáfrýjenda eru mikil heiðarlönd, Mörtunguheiði og Prestsbakkaheiði, sem taka við af láglendi til suðurs, en norðan þeirra er víðáttumikið svæði kringum Kaldbak í um 400 til 700 m hæð. Landið, sem ágreiningur er um, er samkvæmt uppdráttum að talsverðu leyti í meira en 500 m hæð, þar sem hæstu fjöll eru nærri 700 m, en landið vestanvert öllu lægra, þar sem það mætir Lauffellsmýrum sunnan Hellisár. Norðan þess er Síðumannaafréttur, sem lýst er í úrskurði óbyggðanefndar sem fjalllendi með mörg 500 til 700 metra há fjöll. Verði hann þó jafnlendari þegar vestar og norðar dragi uns komið sé að Laka og Blæng, sem séu yfir 800 m að hæð. Þaðan sé afrétturinn tiltölulega jafnlend háslétta upp að jökli í um 600 til 800 m hæð og sé hún þakin Skaftáreldahrauni að stórum hluta. Talið sé að við landnám hafi heiðarlönd á Síðu og Síðumannaafréttur verið nánast þakin samfelldum gróðri, en afrétturinn sé nú að um helmingi auðnir, um 44% hans rýrt eða fremur rýrt gróðurlendi og um 7% vel gróið land.

Samkvæmt gögnum málsins liggur afréttargirðing þvert yfir jarðir gagnáfrýjenda nokkuð sunnan við upptök Geirlandsár og Þverár, en því hefur ekki verið borið við að hún hafi neitt gildi við ákvörðun marka eignarlanda þeirra. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að land norðan þessarar girðingar hafi verið nýtt til beitar með Síðumannaafrétti, en eigendur Mörtungujarða hafi þó smalað „efsta hluta jarðarinnar norðan afréttargirðingar“, svo og landið sunnan hennar. Í aðilaskýrslum gagnáfrýjendanna Ó-kk-ef O-kk-ef og J-kk-ef Þ-kk-ef fyrir héraðsdómi kom fram að eigendur Mörtungujarða, Prestsbakka og Prestsbakkakots hafi smalað land norðan girðingarinnar að þeim mörkum, sem aðalkrafa þeirra tekur til, og að einhverju leyti enn norðar til móts við gangnamenn á afréttinum. Þá hafa gagnáfrýjendur vísað til þess að áður fyrr hafi verið nýttar frá jörðum þeirra slægjur á vestanverðu landinu, sem ágreiningur er um, þar sem Lauffellsmýrar liggja að því eða inn á það. Hafi á árinu 1828 verið sótt um heimild til að koma á fót nýbýli á Lauffellsmýrum, sem hafnað hafi verið meðal annars vegna þeirra nytja, sem hafðar hafi verið af landi á því svæði.

III.

Mörtungujarðir eiga merki að vestan gagnvart Geirlandi að sunnanverðu, en Eintúnahálsi að norðanverðu og varða þau síðarnefndu ein ágreiningsefni málsins. Samkvæmt gögnum þess er elstu þekktu heimildina um þessi merki að finna í dómi um „útmælingssök“ vegna nýbýlis að Eintúnahálsi frá 1. október 1832, þar sem þeim var lýst þannig: „Landamerki ad austann séu ad ádurnefnd Stiórn rádi í Krókinn fÿrir nordann og vestann Helgastadafjall Beint í Fagrafoss, úr því rádi Geirlandsá allt nordur ad Vesturenda á Lauffelli, og sídann úr Vesturenda Lauffells beint ad Upptökum Kálfár úr landnordri.“ Sérstakt landamerkjabréf mun ekki hafa verið gert síðar fyrir Eintúnaháls. Elsta lýsingin á merkjum Mörtungu mun vera í úttekt klaustrajarða 1847, þar sem sagði: „Landamerki: ... Geirlandsá að vestan og sunnan.“ Landamerkjabréf var gert fyrir Mörtungu á ótilgreindum degi árið 1886, þinglesið og fært í landamerkjabók 15. júní 1887, en þar var merkjum gagnvart Eintúnahálsi lýst svo: „Geirlandsá norður til Lauffells og svo lækur, er rennur niður í Geirlandsá fyrir vestan Lauffell allt norður að upptökum hans, síðan beina línu þaðan (frá upptökum læksins) og norður til Hellisáar.“ Landamerkjabréf þetta var af hálfu Mörtungu, sem þá var ríkisjörð, undirritað af ábúendum hennar, O-kk-þgf O-kk-þgf og E-kk-þgf B-kk-þgf, en þeir fengu 18. febrúar 1897 afsal landshöfðingja fyrir jörðinni. Ekki var vikið að merkjum jarðarinnar í afsalinu og hefur landamerkjabréf fyrir hana ekki verið gert síðan.

Merkjum Mörtungu til austurs móti Prestsbakka og Prestsbakkakoti virðist fyrst hafa verið lýst í rituðum heimildum í fyrrnefndri úttekt klaustrajarða 1847, þar sem þau voru sögð ráðast af „Þverá að austan og sunnan“. Í landamerkjabréfi Mörtungu frá 1886 sagði að „milli Mörðtungu og Prestsbakka ræður Þverá norður til afrjettar á Kaldbak.“ Í landamerkjabréfi Prestsbakka „með hjáleigunni Prestsbakkakoti“ 4. júní 1890 var þessum merkjum lýst þannig: „Að vestan ræður Þverá og Geirlandsá.“ Í málinu liggja ekki fyrir yngri landamerkjabréf varðandi þessi mörk.

Um merki Prestsbakka og Prestsbakkakots til austurs gegnt landi Hörgsdals virðist elsta ritaða heimild vera í úttekt klaustrajarða 1847 varðandi síðastnefndu jörðina, en þar var þeim lýst á eftirfarandi hátt: „Að vestan klettnefið fyri ofan svonefnda Arnkötlusteina, til norðr út norðurs í Tvíþúfu á Hraunfelli, þaðan í Öxlina fyrir vestan Herdýsarkrók á Kallbak, þaðan sömu stefnu til afrettar“. Landamerkjabréf var gert fyrir Hörgsdal 19. júní 1888. Um merki jarðarinnar gagnvart Prestsbakka sagði að þau væru „úr Tvíþúfu beina línu austast í brúnina á hæsta hnúknum á Kaldbak, þaðan sömu línu til afrjettar.“ Í sama landamerkjabréfi var jafnframt greint frá því að „úr Hallsteinsvörðu beint í vestur að Prestsbakkalandi er markið milli heimalands og afrjettar.“ Loks er þess að geta að í áðurnefndu landamerkjabréfi fyrir Prestsbakka og Prestsbakkakot 4. júní 1890 var þessum merkjum lýst þannig að þau lægju „úr Tvíþúfu á Hraunfelli beina línu í austuröxlina á Há-Kaldbak, þaðan til afrjettar.“ Landamerkjabréf virðast ekki hafa síðar verið gerð fyrir þessar jarðir.

IV.

Aðalkrafa gagnáfrýjenda er einkum reist á fyrrnefndu landamerkjabréfi Mörtungu frá 1886 að því leyti, sem vesturmörk jarðarinnar voru þar sögð fylgja Geirlandsá norður til Lauffells, og síðan læk, sem rennur í ána fyrir vestan Lauffell, allt norður að upptökum hans, en frá þeim stað væru merkin í beinni línu norður til Hellisár. Um þá línu, sem gagnáfrýjendur krefjast aðallega að ráði merkjum jarða sinna að norðan gagnvart Síðumannaafrétti, vísa þau einkum til lýsingar í landamerkjabréfi Hörgsdals 19. júní 1888, þar sem sagði um þá jörð að markið milli heimalands og afréttar væri frá Hallsteinsvörðu beint í vestur að landi Prestsbakka. Af þessu telja gagnáfrýjendur mega álykta að afréttarmörk, sem öllum jarðeigendum og ábúendum hafi verið kunn, ættu að fylgja línu beint í vestur frá Hallsteinsvörðu að Hellisá, sem réði síðan stuttan spöl til suðvesturs að þeim stað, sem vesturmörk Mörtungu komi að ánni. Þessu til frekari stuðnings vísa gagnáfrýjendur til þess að fundist hafi eftir að úrskurður óbyggðanefndar gekk í málinu tvær vörður í námunda við línuna vestur frá Hallsteinsvörðu að Hellisá, önnur lítillega norðan línunnar en hin nokkuð sunnan hennar, og séu þær fyrir landi Mörtungujarða.

Landamerkjabréf Mörtungu frá 1886 var þinglesið og fært í landamerkjabók og hefur því sönnunargildi um merki eignarlands þeirrar jarðar. Sama máli gegnir um landamerkjabréf Hörgsdals frá 1888 að því leyti, sem stuðst verður við það til ályktana um merki jarða gagnáfrýjenda. Eins og ítrekað hefur verið í fyrri dómum Hæstaréttar í málum um mörk eignarlanda og þjóðlendna verður á hinn bóginn að líta til þess að ekki var á valdi þeirra, sem gerðu landamerkjabréf, að auka með þeim við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður var. Þessi landamerkjabréf geta því ekki ein út af fyrir sig nægt gegn andmælum aðaláfrýjanda til að sanna beinan eignarrétt gagnáfrýjenda að því landi, sem deilt er um í málinu, heldur verða önnur atriði að koma til, sem stutt geta sömu niðurstöðu.

Eins og fyrr greinir eru til tvær eldri heimildir um vesturmörk Mörtungujarða, annars vegar dómur 1. október 1832, þar sem merki nýbýlisins Eintúnaháls voru ákveðin, og hins vegar lýsing á merkjum Mörtungu í úttekt klaustrajarða frá 1847. Í fyrrnefndu heimildinni voru merkin sögð fylgja Geirlandsá norður að vesturenda Lauffells, en þaðan réði bein lína til norðvesturs að upptökum Kálfár. Merki Eintúnaháls og Mörtungujarða liggja samkvæmt þessari lýsingu saman norður að þeim stað, sem Geirlandsá sleppir í henni, en þar skilja leiðir, enda eru upptök Kálfár í gögnum málsins sýnd hálfum öðrum kílómetra fyrir norðvestan punkt við upptök Geirlandsár og um hálfan kílómetra vestan við þá línu, sem gagnáfrýjendur draga til norðurs frá þeim punkti í kröfugerð sinni. Í síðarnefndu heimildinni voru merki Mörtungu til vesturs sögð vera í Geirlandsá, en einskis getið um land norðan upptaka hennar. Til þess verður jafnframt að líta að í landamerkjabréfi Mörtungu 1886 sagði að merki jarðarinnar til austurs gegnt Prestsbakka réðust af „Þverá norður til afrjettar á Kaldbak“ og í landamerkjabréfi síðarnefndu jarðarinnar frá 1890 var sömu merkjum lýst með þeim orðum einum að Þverá réði. Samkvæmt þessu liggur engin lýsing fyrir um merki Mörtungujarða gagnvart Prestsbakka og Prestsbakkakoti fyrir norðan upptök Þverár. Af gögnum málsins er ekki ljóst hvar megi nákvæmlega telja þau upptök vera, en í úrskurði óbyggðanefndar var við það miðað að þau væru um 4 km fyrir sunnan Hallsteinsvörðu og þar með þá línu, sem gagnáfrýjendur krefjast aðallega að ráði merkjum jarða sinna til norðurs. Eins og málið liggur fyrir geta fyrrnefndar ályktanir, sem gagnáfrýjendur telja að draga megi af landamerkjabréfi Hörgsdals frá 1888, engu skipt, enda verður ekki annað ráðið af málatilbúnaði þeirra en að þau telji þá jörð ekki eiga með réttu neitt land vestur fyrir Hallsteinsvörðu og getur því ekki orðið þeim að haldi lýsing eigenda Hörgsdals á slíkri landareign. Við vettvangsskoðun dómenda Hæstaréttar 1. október 2007 var komið að annarri af þeim tveimur vörðum, sem gagnáfrýjendur telja aðalkröfu sína fá stuðning af. Varðan, sem skoðuð var, er fremur lágreist ofan á stæðilegum steini og rúmlega 7 km fyrir vestan Hallsteinsvörðu, sem sést ekki frá henni. Um aldur hennar liggur ekkert fyrir í málinu og heldur ekki um hlutverk hennar, en ætla verður að til hennar hefði verið vísað í landamerkjabréfi ef hún hefði átt að sýna sjónhendingu til vesturs frá Hallsteinsvörðu og ráða þannig norðurmörkum jarða gagnáfrýjenda. Að þessu virtu fær lýsing á vesturmerkjum Mörtungujarða norðan upptaka Geirlandsár í landamerkjabréfinu frá 1886 enga stoð í öðru því, sem liggur fyrir í málinu. Ekki verður fallist á með gagnáfrýjendum að einhverju geti breytt um heimildagildi þessa landamerkjabréfs að það hafi verið gert áður en aðaláfrýjandi gaf út afsal fyrir Mörtungu 1897, enda stóðu að gerð landamerkjabréfsins þáverandi ábúendur jarðarinnar, sem fengu síðan afsal fyrir henni. Að öllu þessu virtu standa ekki haldbær rök til þess að miða norðurmörk Mörtungujarða að vestanverðu við annan stað en upptök lækjar, sem rennur í Geirlandsá, en af þeim upptökum tók óbyggðanefnd mið í úrskurði sínum. Í málinu eru engar heimildir um austurmerki Mörtungujarða fyrir norðan upptök Þverár. Samkvæmt þessu verður að hafna öllum kröfum gagnáfrýjenda um breytingu á mörkum eignarlanda þeirra og þjóðlendu, sem ákveðin voru í úrskurði óbyggðanefndar 9. desember 2004.

Gagnáfrýjendur hafa sem fyrr segir krafist þess að viðurkennd verði óskert afréttarnot þeirra einna af landi innan marka aðalkröfu þeirra ef hún verði ekki tekin til greina. Með úrskurði óbyggðanefndar var meðal annars kveðið á um rétt allra jarða á Síðu, í Landbroti og á Brunasandi til afréttarnota þessa lands. Þeirri niðurstöðu geta gagnáfrýjendur ekki fengið breytt með málsókn á hendur aðaláfrýjanda einum og getur þessi krafa því ekki komið frekar til álita.

Samkvæmt framangreindu verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfum gagnáfrýjenda. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða látin standa óröskuð og er rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjenda fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum gagnáfrýjenda, R-kk-ef J-kk-ef, G-kvk-ef S-kvk-ef J-kvk-ef, Ó-kk-ef O-kk-ef, S-kvk-ef B-kvk-ef, J-kk-ef J-kk-ef og J-kk-ef Þ-kk-ef.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað gagnáfrýjenda skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 400.000 krónur.