635/2016

R ehf. krafði SF, félag sem flestir eigendur jarðarinnar Fells á Breiðamerkursandi við Jökulsárlón höfðu stofnað um rekstur jarðarinnar, um tiltekna fjárhæð, annars vegar vegna hlutdeildar í tekjum R ehf. af jörðinni vegna áranna 2012 til 2015 og hins vegar vegna arðs af henni vegna ársins 2008. R ehf. var ekki félagi í SF. Héraðsdómur taldi R ehf. bera hlutdeild í arði jarðarinnar vegna ársins 2008 og kom hinn áfrýjaði dómur ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti hvað það atriði varðaði. Um fyrrgreinda ágreiningsefnið vísaði Hæstiréttur til þess að R ehf. ætti rétt á hlutdeild í arði af sameigninni þótt hann væri ekki félagsmaður í SF. Féllst Hæstiréttur ekki á með SF að R ehf. hefði sökum tómlætis fyrirgert rétti sínum til kröfu um hlutdeild af tekjum fyrir það tímabil sem krafið var um. Hafði í því sambandi ekki þýðingu hvort R ehf. hefði látið hjá líða að krefjast hlutdeildar í tekjum SF fyrir fyrra tímabil. Þótt R ehf. bæri þannig hlutdeild í greiðslu hagnaðar af rekstri SF í samræmi við eignarhlut sinn í jörðinni yrði félagið að sæta frádrætti til samræmis við rekstrarkostnað SF fyrir tímabilið, en R ehf. hafði í kröfugerð sinni einungis gert ráð fyrir 10% frádrætti vegna kostnaðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. september 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.096.662 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.431.309 krónum frá 25. október 2015 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst sýknu af kröfu áfrýjanda. Þá krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms um málskostnað auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir hafa í mörg ár staðið deilur milli eigenda jarðarinnar Fells á Breiðamerkursandi við Jökulsárlón um nýtingu hennar. Hefur jörðin verið í sameign margra aðila og flestir sameigenda verið félagsmenn í stefnda sem er hagsmunafélag um jörðina stofnað 1995. Í héraðsdómi er jafnframt rakið hvernig áfrýjandi eignaðist samtals 12,3209% af óskiptu sameignarlandi jarðarinnar og E-kk-nf B-kk-nf E-kk-nf, eigandi og fyrirsvarsmaður stefnda mun hafa átt 11,3396%. Síðastgreindu aðilar hafa ekki verið félagar í stefnda, en E-kk-nf B-kk-nf hefur annast rekstur ferðaþjónustu á jörðinni í samræmi við samning hans við stefnda 23. október 2000. Stendur deila málsaðila um hlutdeild áfrýjanda í tekjum af rekstri jarðarinnar og er málsástæðum og lagarökum lýst í héraðsdómi. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram að jörðin muni nú vera í eigu íslenska ríkisins.

Dómkrafa áfrýjanda skiptist annars vegar í hlutdeild í tekjum stefnda af jörðinni vegna áranna 2012 til og með 2015 að frádregnum 10% kostnaði, alls að höfuðstól 2.431.309 krónur með dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 25. október 2015 til greiðsludags og hins vegar í hluta arðs af jörðinni vegna ársins 2008 eða 665.353 krónur sem lagðar voru inn á sérgreindan bankareikning í eigu stefnda og áfrýjandi telur eign sína. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda síðargreinda fjárhæð, en sýknaður af kröfu um fyrrgreindu fjárhæðina. Áfrýjandi áfrýjaði dóminum til að fá hnekkt niðurstöðu hans um sýknu vegna hlutdeildar í tekjum sem stefndi innheimti af jörðinni fyrir árin 2012 til 2015, en jafnframt til staðfestingar héraðsdóms hvað varðar arð af jörðinni sem greiddur var út árið 2008. Er áfrýjanda þetta heimilt samkvæmt 3. mgr. 151. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Á hinn bóginn hefur stefndi ekki áfrýjað dóminum fyrir sitt leyti og kemur dómurinn því ekki til endurskoðunar um hið síðargreinda atriði. Verður héraðsdómur því staðfestur hvað þennan hluta kröfu áfrýjanda varðar.

Eins og fram kemur í héraðsdómi sagði í bréfi E-kk-ef B-kk-ef E-kk-ef 3. maí 2000 til stefnda, sem ritað var í aðdraganda framangreinds samnings 23. október 2000, að þótt samningar tækjust um aðstöðu fyrir ferðaþjónustu hans á svæðinu hefðu „landeigendur ... áfram allan annan rétt til tekjuöflunar og landnýtingar á jörðinni utan þeirrar lóðar“ sem honum yrði leigð. Verður ekki fallist á með stefnda að sú yfirlýsing eigi leiða til þess að áfrýjandi hafi gefið frá sér rétt sinn til þess arðs af jörðinni sem hann sækir í þessu máli. Með þeirri athugasemd er fallist á röksemdir og niðurstöður héraðsdóms um að áfrýjandi eigi rétt á hlutdeild í arði af sameigninni þótt hann sé ekki félagsmaður í stefnda.

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi og ítarlega er rakið í dómi Hæstaréttar 17. nóvember 2016 í máli nr. 44/2016, hafa deilur milli stefnda annars vegar og E-kk-ef B-kk-ef E-kk-ef og áfrýjanda hins vegar um nýtingu jarðarinnar Fells staðið um langa hríð. Hafa þeir vefengt heimildir stefnda til þeirrar nýtingar, jafnframt því sem áskilnaður og kröfur voru settar fram á hendur stefnda um hlutdeild í hagnaði stefnda af rekstri jarðarinnar. Í gögnum málsins eru allnokkur bréf vegna ágreiningsins sem rituð voru á því árabili sem dómkrafa áfrýjanda tekur til. Þannig sagði í bréfi lögmanns E-kk-ef B-kk-ef 6. júní 2012 til lögmanns stefnda að áfrýjandi væri alfarið í eigu umbjóðanda hans og stofnaður í þeim tilgangi einum að sjá um ferðaþjónustu við Jökulsárlón í samræmi við framangreindan samning stefnda og E-kk-ef B-kk-ef þar um frá 23. október 2000. Var tilgreint að umbjóðandi lögmannsins fari með tæplega 24% af ráðstöfunarrétti yfir jörðinni og þar sem borist hefðu upplýsingar um tekjur stefnda af jörðinni vegna samninga við ýmsa aðra aðila um nýtingu hennar væri „allur réttur áskilinn sérstaklega af því tilefni“. Með bréfi 11. sama mánaðar sagði að rekstur E-kk-ef B-kk-ef færi „fram undir nafninu Jökulsárlón ehf. ... Þá á umbjóðandi minn hlutdeild í þessum tekjum í samræmi við eignarhlut sinn í jörðinni Felli og hvílir sú skylda á umbjóðanda þínum, sem innheimtuaðila teknanna, að sjá til þess að umbjóðandi minn fái það sem honum ber.... Hér með er skorað á umbjóðanda þinn að leggja fram yfirlit yfir þessar tekjur frá 1. janúar 2000. Umbjóðandi minn áskilur sér allan rétt til uppgjörs vegna þessa.“ Var á ný sent bréf 24. september sama ár þar sem framangreind krafa um hlutdeild í tekjum stefnda af jörðinni var ítrekuð og skorað á stefnda að leggja fram yfirlit um þær. Þá voru í bréfum 14. október 2013 og 15. september 2015 áréttaðar kröfur um hlutdeild í tekjum stefnda. Samkvæmt þessu mátti stefndi búast við að áfrýjandi jafnt sem E-kk-nf B-kk-nf fyrirsvarsmaður hans hefðu í hyggju að kalla eftir greiðslum úr hendi stefnda vegna arðs af jörðinni í samræmi við eignarhlut þeirra. Verður því ekki fallist á með stefnda að áfrýjandi hafi vegna tómlætis fyrirgert rétti sínum til kröfu um hlutdeild af tekjum fyrir tímabilið 2012 til 2015. Hefur þá ekki þýðingu hvort áfrýjandi hafi látið hjá líða að krefjast hlutdeildar í tekjum stefnda fyrir fyrra tímabil.

Þótt áfrýjanda beri hlutdeild í greiðslu hagnaðar af rekstri stefnda í samræmi við eignarhlut sinn standa ekki rök til þess að hann, sem ekki hefur viljað gerast félagsmaður í stefnda, komist hjá að þola löglega teknar ákvarðanir stefnda er lutu að rekstri félagsins vegna áranna 2012 til og með 2015. Verður því krafa hans að sæta frádrætti til samræmis við rekstrarkostnað stefnda umrætt tímabil eftir því sem fram kemur í gögnum málsins. Samkvæmt ársreikningum og greiðsluyfirlitum voru tekjur stefnda að frádregnum gjöldum öðrum en peningagreiðslum til eigenda stefnda á árunum 2012 og 2014 sem hér segir: Á árinu 2012 alls 2.051.230 krónur, 63.255 krónur 2013, 295.556 krónur 2014 og 149.038 krónur 2015, eða samtals 2.559.079 krónur. Verður því lagt til grundvallar að stefnda beri 12,3209% af síðastgreindri fjárhæð, eða 315.302 krónur með vöxtum eins og hann krefst.

Samkvæmt öllu framanrituðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda samtals 980.655 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 315.302 krónum frá 25. október 2015 til greiðsludags.

Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, Sameigendafélag Fells, greiði áfrýjanda, Reynivöllum ehf., 980.655 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 315.302 krónum frá 25. október 2015 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.