211/2009

janúar 1936, Á og Djúpárhrepp, nú R. Deildu aðilar um hvort skýra ætti ráðuneytisskilmála um fjárskipti milli þeirra á þann hátt að réttindum, sem tengdust Holtamannaafrétti, skyldi skipt í sömu hlutföllum og kostnaði af honum og fjallskilasjóði eða hvort beita ætti í þessum efnum þeirri skiptingu að í hlut R kæmi 5/11 og í hlut Á 6/11. Ekki yrði litið svo á að deilan tæki til beins eignarréttar að Holtamannaafrétti, sem teldist þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar, heldur hvernig skipta skyldi tekjum og öðrum réttindum varðandi afréttinn, sem á hendi sveitarfélaga gætu verið. Í skilmálunum frá 1936 var eignarhlutfalla ekki getið. Í sömu skilmálum var á hinn bóginn kveðið á um hlutfallslega skiptingu tiltekinna útgjalda vegna afréttarins, 4/7 hjá Á og 3/7 hjá Djúpárhreppi. Í málinu lá ekkert fyrir, sem gæfi tilefni til að álykta að eignarhlutföll sveitarfélaganna tveggja í réttindum varðandi Holtamannaafrétt hefðu átt að vera önnur en svaraði hlutdeild þeirra í útgjöldum. Þá var óumdeilt að mannvirki sveitarfélaganna, sem reist höfðu verið á afréttinum, tilheyrðu þeim í þessum sömu hlutföllum. Í kringum 1970 komu fyrst til tekjur í tengslum við afréttinn vegna skatta og bóta fyrir spjöll á afnotaréttindum þegar framkvæmdir hófust við raforkuvirkjanir. Fjölmörg gögn, sem lágu fyrir í málinu, sýndu að 4/7  teknanna fóru til Á og 3/7 til Djúpárhrepps. Var því niðurstaða héraðsdóms staðfest og Á sýknaður af aðalkröfu R.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. apríl 2009. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði að skipting á eignum, tekjum, skuldum og skuldbindingum Ásahrepps eldri, sem skipt hafi verið í tvö hreppsfélög 13. janúar 1936, sé með þeim hætti að í hlut hans komi 6/11 og í hlut stefnda 5/11, þó að undanskildum fjallskilakostnaði og fjallskilasjóði vegna Holtamannaafréttar, þar með töldum fimm tilgreindum fjallskálum og gangnamannahúsum, réttum við Hald og Þóristungur og hestagirðingum á afréttinum, sem og tekjur og gjöld af þessum eignum, sem komi að 3/7 í hlut áfrýjanda og 4/7 í hlut stefnda. Til vara krefst áfrýjandi staðfestingar héraðsdóms. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Í bréfi atvinnu- og samgöngumálaráðuneytisins 13. janúar 1936, sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 10. júlí 1938, var staðfest ákvörðun um skiptingu Ásahrepps í Rangárvallasýslu í tvö sveitarfélög, sem annars vegar bæri áfram sama nafn og hins vegar Djúpárhrepp. Samkvæmt bréfinu skyldi fara um fjárskipti nýju hreppanna tveggja sem hér segir: „Afréttur núverandi Ásahrepps skal vera sameign hinna nýju hreppa. Af fjallskilakostnaði, þ.e. fjallgöngur, réttaferðir, refaeyðing, báta- og sæluhúsviðhald o.fl. skal Ásahreppur bera 4/7 hluta, en Djúpárhreppur 3/7 hluta. Fjallskilasjóði skal skipta í þessum hlutföllum. Öllum öðrum eignum, skuldum og skuldbindingum sveitarsjóðsins, sem og þurfamanna framfæri hins núverandi Ásahrepps, þeim er verða þegar skiptingin fer fram, skal skipt þannig milli hinna nýju hreppa, að í hlut Ásahrepps komi 5/11 hlutar, en í hlut Djúpárhrepps komi 6/11, og eftir sama hlutfalli skal skipta sveitarþyngslum þeim, sem síðar kunna að koma og eiga rót sína í félagsskap þeim, sem hingað til hefur átt sér stað milli hinna nýju hreppa.“ Djúpárhreppur mun á árinu 2002 hafa sameinast öðrum sveitarfélögum undir heiti áfrýjanda. Í málinu deila aðilarnir um hvort skýra eigi framangreinda skilmála um fjárskipti milli þeirra á þann hátt að réttindum, sem tengjast Holtamannaafrétti, skuli skipt í sömu hlutföllum og kostnaði af honum og fjallskilasjóði eða hvort beita eigi í þessum efnum þeirri skiptingu að í hlut stefnda komi 5/11 og í hlut áfrýjanda 6/11. Eins og orðalagi dómkrafna áfrýjanda er háttað verður ekki litið svo á að deila þessi taki til beins eignarréttar að Holtamannaafrétti, sem telst þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 1/2003, heldur til þess hvernig skipta skuli tekjum og öðrum réttindum varðandi afréttinn, sem á hendi sveitarfélaga geta verið.

Samkvæmt fyrrnefndu bréfi frá 13. janúar 1936 skyldi Holtamannaafréttur teljast sameign stefnda og Djúpárhrepps, en eignarhlutfalla var ekki getið. Í beinu framhaldi af því var á hinn bóginn kveðið á um hlutfallslega skiptingu tiltekinna útgjalda vegna afréttarins. Eðli máls samkvæmt verður að líta svo á að útgjöld vegna sameignar hljóti að deilast á eigendur í sömu hlutföllum og eignarhlutdeild þeirra, nema annað leiði af lögum eða samningi eigenda. Í málinu liggur ekkert fyrir, sem gefur tilefni til að álykta að eignarhlutföll sveitarfélaganna tveggja í réttindum varðandi Holtamannaafrétt hafi átt að verða önnur en sem svaraði hlutdeild þeirra í útgjöldum. Sú skýring á sér að auki stoð í því að samkvæmt bréfinu var útgjöldum ekki einum skipt í umræddum hlutföllum, heldur jafnframt fjallskilasjóði, sem þá var til. Þá er óumdeilt að mannvirki sveitarfélaganna, sem reist hafa verið á afréttinum, tilheyra þeim í sömu hlutföllum og hér um ræðir. Til þess verður jafnframt að líta að árunum kringum 1970 komu fyrst til tekjur til sveitarfélaganna í tengslum við afréttinn vegna skatta og bóta fyrir spjöll á afnotaréttindum þegar framkvæmdir hófust þar við raforkuvirkjanir. Á fundi hreppsnefndar Djúpárhrepps 9. apríl 1971 voru umræður um tillögur, sem gera ætti til hreppsnefndar Ásahrepps um hvernig haga ætti stjórn og fjármálum vegna framkvæmda annarra á Holtamannaafrétti. Um skiptingu tekna og gjalda, sem þessu tengdust, var rætt um tvo kosti, annars vegar að hún yrði í hlutföllunum 5/11 til stefnda og 6/11 til Djúpárhrepps og hins vegar 4/7 til stefnda og 3/7 til Djúpárhrepps. Í gögnum málsins verður ekki séð hvers efnis tillögur hafi endanlega orðið, en á fundi hreppsnefndar stefnda 15. sama mánaðar var fært til bókar að hún teldi sér ekki fært að ganga að tillögum Djúpárhrepps og fæli oddvita að „ganga frá samningi við Djúpárhrepp á grundvelli eignarhlutfalla hreppanna í afréttinum.“ Í málinu liggur ekki fyrir samningur milli hreppanna um þetta efni, en á hinn bóginn fjölmörg gögn, sem sýna að stefndi, sem annaðist innheimtu skatttekna þeirra beggja í tengslum við virkjanaframkvæmdir, stóð Djúpárhreppi skil á hlutdeild í þeim og var tekið berum orðum fram í kvittunum hreppsins frá árunum 1975 til 1984 að um væri að ræða 3/7 hluta þeirra. Sömu hlutföll voru og lögð til grundvallar við skiptingu sveitarfélaganna á bótum vegna landspjalla af virkjunarframkvæmdum á Holtamannaafrétti.

Að virtu framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Í ljósi þess verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Rangárþing ytra, greiði stefnda, Ásahreppi, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.