415/2017

C var gefið að sök brot gegn ákvæði 233. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa látið tiltekin ummæli falla í athugasemd við frétt á vefmiðlinum Vísi. Í fréttinni var fjallað um ályktun sem bæjarstjórn Hafnarfjarðarbæjar hafði samþykkt og laut að gerð samstarfssamnings við Samtökin ´78 um svokallaða hinseginfræðslu í grunnskólum sveitarfélagsins. Í dómi sínum rakti H-kk-nf forsögu lagaákvæðisins og þær röksemdir sem bjuggu því að baki samkvæmt lögskýringargögnum. Taldi rétturinn að af þeim röksemdum yrði ráðið að til þess að teljast refsiverð yrði tjáning að fela í sér slíka óbeit, andúð, fyrirlitningu eða fordæmingu að telja mætti hana til hatursorðræðu í garð þess sem henni væri beint að. Taldi Hæstiréttur sýnt að C hefði beint ummælum sínum að samkynhneigðum mönnum og samkynhneigð og að af orðalagi þeirra væri ljóst að þau féllu innan verknaðarlýsingar 233. gr. a. laga nr. 19/1940. Sló rétturinn því sömuleiðis föstu að ummælin hefði C látið falla opinberlega í skilningi ákvæðisins og haft til þeirra ásetning. Við mat á því hvort nauðsynlegt væri að takmarka tjáningarfrelsi C samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar með því að sakfella hann fyrir ummælin vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess að þótt C hefði látið þau falla í viðamikilli almennri umræðu, þar sem orðræðan hefði ekki alltaf einkennst af yfirvegun eða hófsemd, hefðu orð hans verið komin langan veg frá upphaflegu tilefni umræðunnar og verið í senn alvarleg, gróflega meiðandi og fordómafull. Til slíkra tjáningarhátta hefði honum verið alls óþarft að grípa í því skyni að koma skoðunum sínum á framfæri. Benti Hæstiréttur jafnframt á að á löggjafanum hvíldi ekki aðeins sú skylda að haga lögum á þann hátt að tjáningarfrelsi væri ekki skert umfram heimildir 73. gr. stjórnarskrárinnar heldur væri honum einnig skylt að tryggja einkalífi manna friðhelgi með lögum samkvæmt 71. gr. hennar og stuðla að vernd þeirra sem hætt er við að sæti aðkasti eða andúð vegna aðstæðna sinna eða sérkenna. Taldi rétturinn að þegar horft væri til þeirra hagsmuna, sem 233. gr. a. laga nr. 19/1940 væri meðal annars sett til að vernda, yrðu þeir að vega þyngra en óheft frelsi C til að tjá skoðanir sínar á þann hátt sem hann gerði. Var C því sakfelldur samkvæmt ákæru og gert að greiða 100.000 króna sekt í ríkissjóð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar af hálfu ákæruvaldsins 24. maí 2017 og krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar.

Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, en til vara að sér verði gerð vægasta refsing sem lög heimila.

I

Samkvæmt gögnum málsins var á fundi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar 15. apríl 2015 lögð fram svohljóðandi tillaga: „Samfylkingin gerir það að tillögu sinni að farið verði í átak í eflingu hinseginfræðslu og –ráðgjafar í grunnskólum Hafnarfjarðar. Hafnarfjarðarbær leitist við að gera samstarfssamning við Samtökin '78 um þróun námsefnis fyrir öll stig grunnskóla, frá 1. til 10. bekkjar og sérfræðingar Samtakanna haldi námskeið fyrir alla starfsmenn grunnskóla Hafnarfjarðar. Nemendum í unglingadeildum grunnskóla verði sömuleiðis gert kleift að sækja einstaklingsráðgjöf hjá sérfræðingum Samtakanna án endurgjalds.“ Tillögunni fylgdi greinargerð, þar sem lýst var röksemdum fyrir því að taka upp fræðslu af þessum toga. Þær röksemdir lutu einkum að aðstæðum barna á unglingsárum, sem teldu sig eiga í félagslegum erfiðleikum vegna kynhneigðar eða kynvitundar, en fræðslan gæti skipt sköpum í lífi þeirra og auðveldað þeim að takast á við tilfinningar sínar. Samkvæmt félagslögum Samtakanna '78, sem vísað var til í tillögunni, er markmið þeirra að lesbíur, hommar, tvíkynhneigðir og „transgender fólk“, í einu lagi nefnt hinsegin fólk, verði sýnilegt, viðurkennt og njóti fyllstu réttinda í samfélaginu. Til að ná þeim markmiðum leitist samtökin við að skapa hinsegin fólki félagslegan og menningarlegan vettvang og styrkja þannig sjálfsvitund þess, samkennd og samstöðu um sérkenni sín, svo og að vinna að baráttumálum þess með „fræðslu um reynslu þess og sérkenni, eftir þeim leiðum sem árangursríkastar þykja hverju sinni svo sem á vettvangi löggjafarvalds, í opinberu fræðslukerfi og í fjölmiðlum“. Af fundargerð bæjarstjórnarinnar verður ráðið að talsverðar umræður urðu um framangreinda tillögu, en að þeim loknum var einróma samþykkt svofelld ályktun: „Bæjarstjórn Hafnarfjarðar tekur jákvætt í málið og vísar tillögunni til frekari útfærslu í fræðsluráði.“

Að kvöldi 15. apríl 2015 birtust á tveimur vefmiðlum fréttir um framangreinda ályktun bæjarstjórnarinnar. Annars vegar var á vefmiðlinum dv.is birt frétt með fyrirsögninni: „Hafnarfjörður: Fyrst til að bjóða grunnskólanemum upp á hinseginfræðslu“, þar sem tillagan að baki ályktuninni var tekin upp í heild og greint frá því að hún hafi verið flutt að frumkvæði Bersans, sem væri félag ungra jafnaðarmanna í Hafnarfirði. Haft var eftir formanni félagins, A, að hann væri mjög ánægður með niðurstöðu bæjarstjórnarinnar og vonaðist til að henni yrði fylgt eftir og fé yrði veitt í því skyni. Hins vegar var á vefmiðlinum Vísi birt frétt undir fyrirsögninni: „Hinseginfræðsla í Hafnarfirði“, sem hófst með eftirfarandi orðum: „Bæjarstjórn Hafnarfjarðar samþykkti í dag að efla hinseginfræðslu í grunnskólum bæjarins. Samkvæmt tillögunni sem samþykkt var munu starfsmenn grunnskóla Hafnarfjarðar fá fræðslu frá fulltrúum Samtakanna 78. Þá verður öllum nemendum skólanna boðið að fá viðtal hjá ráðgjöfum Samtakanna 78 nemendunum að kostnaðarlausu. Sveitarfélagið mun hefja samstarf við Samtökin 78 um þróun námsefnis fyrir alla bekki grunnskóla.“ Tekið var fram að tillaga um þessa ályktun hafi verið flutt að frumkvæði Bersans og var haft eftir áðurnefndum A að flytjendur tillögunnar væru „í skýjunum“ og ánægð með þann hljómgrunn, sem hún hafi fengið, en næst væri á dagskrá „að tryggja fjármagn og eftirfylgni.“ Tillagan og greinargerðin með henni voru jafnframt birt í heild.

Ráðið verður af gögnum málsins að verulegar umræður hafi sprottið meðal almennings í tilefni framangreindra frétta. Slíkar umræður fóru meðal annars fram í þætti á útvarpi Sögu 20. apríl 2015, þar sem hlustendum gafst kostur á að láta uppi í útsendingu álit sitt á ályktun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar og eiga skoðanaskipti um atriði henni tengd við stjórnanda þáttarins. Leiddi þessi útvarpsþáttur til þess að önnur frétt birtist 21. sama mánaðar á vefmiðlinum Vísi, þar sem meðal annars var haft eftir A: „Mér fannst þetta ganga allt of langt og vil fá tækifæri til að koma í þáttinn og svara fyrir þetta ... Ég hlustaði á þessa umræðu í gær. Fólk var að hringja inn og kom með allskyns yfirlýsingar, var í raun með hreint og beint fordóma og hatursorðræðu í þessum símatíma ... Þáttastjórnandinn leyfir þessu að flakka alveg gagnrýnislaust.“ Um þessar mundir var jafnframt sett á fót vefsíða með heitinu: „Barnaskjól“ og stóð efst á forsíðu hennar: „Stöðvum innrætingu Samtakanna 78 á skólabörnum“. Á forsíðunni sagði einnig: „Stöðvum innrætingu háværra en lítilla þrýstihópa í samfélaginu á börnum okkar. Enga kennslu í skólum sem ekki er samþykkt af meirihluta þjóðarinnar.“ Að auki birtust á vefmiðlunum dv.is og Vísi í stórum stíl athugasemdir frá almenningi, sem tengdar voru fyrrgreindum fréttum þar. Af fyrirliggjandi gögnum verður séð að þeir, sem létu frá sér slíkar athugasemdir, hafi margir haft eindregnar skoðanir um ágæti eða lesti ákvörðunar bæjarstjórnarinnar og var sú umræða á köflum hvöss.

Ákærði var meðal þeirra, sem tók með þessum hætti þátt í almennri umræðu, en frá honum birtist 21. apríl 2015 svofelld athugasemd neðan við fyrrgreinda frétt frá sama degi á vefmiðlinum Vísi: „Við hlustendur útvarps Sögu kærum okkur ekki um neinar fjandans útskýringar A á þessari kynvillu. Þetta er ógeðslegt. Að innræta í börn hvernig kynvillingar eðla sig í rúminu. A getur þess vegna setið heima hjá sér heldur en að troða sér inn á útvarp Sögu. Þvílíkt ógeð.“

Samtökin '78 beindu 26. apríl 2015 kæru til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, þar sem fram kom að nafngreindur fyrirsvarsmaður samtakanna teldi ákærða hafa unnið sér til refsingar með framangreindum ummælum. Með bréfi 8. september sama ár tilkynnti saksóknari við embætti lögreglustjórans kærandanum að kæru hans hafi verið vísað frá, þar sem ekki þætti grundvöllur til að hefja rannsókn á ætluðu broti. Ríkissaksóknari felldi þessi málalok úr gildi með ákvörðun 6. nóvember 2015 og lagði þar fyrir að fram færi rannsókn í tilefni af kærunni. Á þessum grunni hóf lögreglustjórinn rannsókn og höfðaði að henni lokinni mál þetta á hendur ákærða með ákæru 8. nóvember 2016. Í hinum áfrýjaða dómi er ákæran tekin orðrétt upp, en í henni er ákærða gefin að sök hatursorðræða með fyrrgreindum ummælum á vefmiðlinum Vísi og að hafa brotið á þann hátt gegn 233. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

II

Fyrrnefnd 233. gr. a. var tekin upp í almenn hegningarlög með 1. gr. laga nr. 96/1973, en þar var mælt svo fyrir að hver, sem með háði, rógi, smánun, ógnun eða á annan hátt réðist opinberlega að hópi manna vegna þjóðernis þeirra, litarháttar, kynþáttar eða trúarbragða, skyldi sæta sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 2 árum. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til þessara laga, var því meðal annars lýst að ályktun hafi verið samþykkt 12. desember 1960 á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, þar sem fordæmd hafi verið hvers konar mismunun á sviðum stjórnmála, efnahagsmála, félagsmála og menntunar- og menningarmála vegna þjóðernis, kynþáttar eða trúarbragða og hún talin ganga í berhögg við sáttmála þeirra samtaka. Á grundvelli þessarar ályktunar hafi á vettvangi þeirra verið gerður 21. desember 1965 Alþjóðasamningur um afnám alls kynþáttamisréttis. Íslenska ríkið hafi fullgilt þennan samning 13. mars 1967, sbr. auglýsingu nr. 14/1968. Með 2. gr. samningsins hafi aðildarríki hans tekið á sig skyldur til að fordæma hvers konar kynþáttamismunun og vinna gegn henni með öllum ráðum. Í þessu skyni hafi aðildarríkin skuldbundið sig til að setja löggjöf, sem bannaði þá mismunun sem samningurinn tæki til og höfð væri í frammi af einstaklingum, hópum eða samtökum. Með 4. gr. samningsins hafi aðildarríkin jafnframt skuldbundið sig til að setja lög, sem lýstu refsiverða hvers konar starfsemi sem breiddi út skoðanir um kynþáttahatur eða hvetti til mismununar eða ofbeldisverka gagnvart tilteknum hópi manna vegna litarháttar þeirra eða þjóðernis. Á Norðurlöndunum hafi sérstakar nefndir fjallað um þörf á lagasetningu vegna samningsins og hafi verið samvinna milli þeirra. Íslenska ríkið hafi ekki átt hlut að þeirri samvinnu, en við afrakstur hennar hafi verið stuðst við gerð frumvarpsins og fylgt fyrirmyndum í öðrum norrænum lagafrumvörpum um sama efni. Í skýringum við 1. gr. frumvarpsins var tekið fram að ætlast væri til að bæði orð og annars konar viljatjáning félli undir hið refsiverða svið. Slíka háttsemi yrði að hafa uppi opinberlega og hún jafnframt að beinast að hópi manna, en þar gætu þó fallið undir tilvik, sem sneru að einstökum manni, ef hann teldist tákn fyrir heild. Ljóst væri að refsiákvæði frumvarpsins myndi ekki stemma stigu við „að lýsa með fræðilegum hætti mismun kynþátta, fólki af mismunandi litarhætti o.fl., og gegnir hinu sama um málefnislegar umræður, þótt ekki séu á fræðasviði.“ Þá var áréttað að með frumvarpinu væri að norrænni fyrirmynd gengið lengra en í samningnum frá 21. desember 1965, enda væri þar ekki fjallað um atlögur vegna trúarbragða.

Með 2. gr. laga nr. 135/1996 var 233. gr. a. almennra hegningarlaga að tvennu leyti breytt, en að því gerðu varðaði sömu refsingu og fyrr að ráðast með háði, rógi, smánun, ógnun eða á annan hátt opinberlega að manni eða hópi manna vegna þjóðernis þeirra, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða eða kynhneigðar. Fólust breytingarnar þannig annars vegar í því að háttsemi, sem lýst var í ákvæðinu, gæti hvort heldur beinst að einstökum manni eða hópi manna og hins vegar að tilefni háttseminnar gæti auk annars verið kynhneigð þess manns eða hóps. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til þessara laga, var getið um að tilefni til flutnings þess mætti rekja til skýrslu nefndar, sem forsætisráðherra hafi skipað í samræmi við ályktun Alþingis 19. maí 1992 til að kanna stöðu samkynhneigðra hér á landi. Í skýrslunni hafi verið bent á að í Danmörku, Noregi og Svíþjóð hafi refsiákvæðum, sem fjalli um kynþáttamisrétti, verið breytt á þann hátt að þau næðu einnig til misréttis í garð samkynhneigðra. Þar hafi einnig verið vísað til þess að slík breyting myndi fela í sér skýra yfirlýsingu löggjafans um ótvíræð réttindi samkynhneigðra til fullrar aðildar að íslensku samfélagi, sem myndi stuðla að því að þeir leituðu óhikað réttar síns.

Aftur voru gerðar breytingar á 233. gr. a. almennra hegningarlaga með 2. gr. laga nr. 13/2014, en áður höfðu fyrirmæli um varðhaldsrefsingu verið felld úr ákvæðinu með lögum nr. 82/1998. Frá því að lög nr. 13/2014 tóku gildi hefur það varðað sömu viðurlögum og fyrr að hæðast opinberlega að, rógbera, smána eða ógna manni eða hópi manna með ummælum eða annars konar tjáningu, svo sem með myndum eða táknum, vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar eða að breiða slíkt út. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpinu sem varð að lögum nr. 13/2014, var því lýst að í tillögu um breytt orðalag 233. gr. a. almennra hegningarlaga væri einkum skilgreint nánar en í gildandi lögum með hvaða hætti ólögmæt tjáning væri sett fram. Það væri gert með hliðsjón af samningi Evrópuráðsins um tölvubrot frá 23. nóvember 2001 og breytingum, sem gerðar hafi verið á hliðstæðu ákvæði hegningarlaga annars staðar á Norðurlöndunum, en að þessu leyti yrði ekki efnisleg breyting frá gildandi ákvæði um annað en það að jafnframt yrði refsivert að breiða ummæli út. Einnig væri lagt til eftir fyrirmynd í annarri norrænni löggjöf að felld yrðu brott fyrirmæli um að refsiverða háttsemin fælist í því að ráðast með nánar tilteknum hætti að öðrum, en þess í stað gert ráð fyrir því að brot yrði framið með því að tiltekin tjáning væri „sett fram opinberlega eða hún breidd út með ógnunum, smánun, niðurlægingu, fyrirlitningu eða með hatursfullum hætti.“ Þá væri breyttu ákvæði ætlað að sporna við mismunun á grundvelli kynvitundar, sbr. meðal annars lög nr. 57/2012 um réttarstöðu einstaklinga með kynáttunarvanda. Auk þessa var því lýst í athugasemdunum að í frumvarpinu væri tekið mið af tilmælum ráðherranefndar Evrópuráðsins frá 31. mars 2010 um aðgerðir til að berjast gegn mismunun á grundvelli kynhneigðar og kynvitundar. Þar hafi aðildarríki Evrópuráðsins verið hvött til að taka refsilöggjöf til sérstakrar skoðunar til að tryggja mannréttindi þessara hópa, veita þeim aðgang að virkum réttarúrræðum meðal annars með refsivernd og berjast gegn hvers konar tjáningu í fjölmiðlum eða vefmiðlum, sem væri fallin til að hvetja til, dreifa eða stuðla að hatri eða annars konar mismunun í garð þessara hópa, en slíkan hatursáróður ætti að banna. Einnig var vísað til ályktunar þings Evrópuráðsins 29. apríl 2010 um mismunun vegna kynhneigðar og kynvitundar, en þar væru aðildarríki ráðsins hvött meðal annars til að fordæma hatursáróður á þessum grunni og tryggja einstaklingum vernd gegn slíku án þess þó að skerða tjáningarfrelsi.

III

1

Þegar mat er lagt á sakargiftir á hendur ákærða verður að taka tillit til þess að honum er tryggður með 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar réttur til að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Samkvæmt 3. mgr. 73. gr. er þó með lögum unnt að setja tjáningarfrelsi skorður meðal annars vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmast lýðræðishefðum. Þessi efnisatriði stjórnarskrárákvæðisins eiga sér hliðstæðu í 10. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Gagnstætt réttindum ákærða standa með tilliti til þessa máls réttindi samkynhneigðra til að njóta eins og aðrir friðhelgi einkalífs síns samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, svo og jafnræðis og mannréttinda á við aðra án tillits til kynhneigðar þeirra, sbr. 65. gr. hennar.

Með 233. gr. a. almennra hegningarlaga, svo sem ákvæðið hljóðar nú samkvæmt 2. gr. laga nr. 13/2014, hefur Alþingi sett tjáningarfrelsi takmarkanir með því að mælt er fyrir um refsingu meðal annars við því að hæðast að einstökum manni, smána hann eða bera rógi eða ógna honum með ummælum eða annarri tjáningu vegna kynhneigðar hans eða gera slíkt við hóp manna. Þessar takmarkanir, sem gerðar eru með lögum, helgast bersýnilega einkum af tilliti til réttinda eða mannorðs þeirra, sem samkynhneigðir eru. Frá almennu sjónarhorni séð má telja þessa sérstöku lagavernd nauðsynlega með hliðsjón af misrétti, sem alkunna er að samkynhneigðir hafi löngum átt á hættu að verða beittir í skiptum sínum við aðra, svo sem einnig á við um aðra þá hópa sem getið er í 233. gr. a. almennra hegningarlaga. Að þessu leyti þjóna takmarkanirnar, sem á þennan hátt eru gerðar á tjáningarfrelsi, lögmætu markmiði. Frá almennu sjónarhorni er vernd þessi einnig samrýmanleg þeirri grundvallarhefð íslensks lýðræðissamfélags að ekki verði gerður munur á mönnum vegna sérkenna þeirra eða aðstæðna í einkalífi, en sú hefð birtist meðal annars nú í jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Sem slík eru ákvæði 233. gr. a. almennra hegningarlaga af þessum ástæðum þó ekki aðeins nauðsynleg og samrýmanleg lýðræðishefðum, heldur er jafnframt gætt með þeim samræmis við löggjöf skyldra ríkja og farið að samþykktum alþjóðastofnana, sem Ísland á hlut að, um að stuðla beri að jöfnuði manna í þessu tilliti og veita að auki þeim jöfnuði refsivernd. Í því sambandi er þess og að gæta að líta má svo á að með tilmælum og ályktunum Evrópuráðsins, sem áður var getið, hafi á alþjóðavettvangi verið vörðuð í þessa stefnu sú leið, sem för var hafin eftir með samningi Sameinuðu þjóðanna 21. desember 1965 um afnám alls kynþáttamisréttis. Geta að þessu virtu engin réttmæt efni staðið til að telja löggjafann hafa farið út fyrir mörk meðalhófs með setningu þessarar reglu.

2

Lýsingin í 233. gr. a. almennra hegningarlaga á háttseminni, sem refsing er þar lögð við, er orðuð á auðskiljanlegan hátt. Í ákvæðinu kemur ekki fram hugtakið hatursorðræða þótt það sé notað í ákæru í upphafi lýsingar sakargifta á hendur ákærða og að auki í fyrrgreindum lögskýringargögnum með frumvarpinu, sem varð að lögum nr. 13/2014, og tilmælum og ályktunum alþjóðlegra stofnana, sem snúa að lagasetningu um þessi efni. Má líta á þetta hugtak sem samnefnara fyrir þá hæðni, rógburð, smánun eða ógnun, sem refsivert er að tjá eftir ákvæðinu, og þá um leið sem mælikvarða á þann grófleika tjáningarinnar, sem áskilinn er. Af því leiðir að tjáningin verður að fela í sér slíka óbeit, andúð, fyrirlitningu eða fordæmingu að telja megi hana til hatursorðræðu í garð þess, sem henni er beint að. Þetta inntak ákvæðisins verður að teljast bæði skýrt og fyrirsjáanlegt öllum almenningi.

Hér að framan voru tekin upp þau ummæli ákærða, sem ákæruvaldið krefst að honum verði gerð refsing fyrir. Í þeim baðst ákærði undan „fjandans“ útskýringum nafngreinds manns „á þessari kynvillu“ og kvað það vera „ógeðslegt“ að „innræta í börn hvernig kynvillingar eðla sig í rúminu.“ Bætti ákærði svo við að þetta væri „þvílíkt ógeð.“ Af samhengi við umræðuna, þar sem ákærði lét þessi orð falla, orkar ekki tvímælis að þeim var beint að samkynhneigðum mönnum og samkynhneigð sem slíkri í tilefni af hugmyndum um að veita í grunnskólum fræðslu um efni tengd þessari hneigð. Þótt orðin kynvilla og kynvillingar kunni á fyrri tímum í huga einhverra að hafa þótt hæfa því að ná merkingarlega til samkynhneigðar og samkynhneigðra getur enginn vafi leikið á því að eins og aðstæðum er nú háttað fela þessi orð í sér fordómafullan rógburð og smánun í garð þeirra, sem þeim er beint að. Við þessi orð jók ákærði þá áherslu að lýsa ógeði á athæfi og hneigð af þessum toga. Háttsemi hans fellur því að þessu leyti innan verknaðarlýsingar 233. gr. a. almennra hegningarlaga.

Ákærði kom framangreindum ummælum á framfæri á vefsíðu fréttamiðils, sem var öllum almenningi opin, og voru þau birt þar í beinum tengslum við frétt um atriði, sem virða má sem kveikjuna að þessum viðbrögðum hans. Hann lét þessi orð þannig falla opinberlega í merkingu 233. gr. a. almennra hegningarlaga.

Samkvæmt orðalagi 233. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 18. gr. þeirra, felst í ákvæðinu áskilnaður um ásetning til brots. Sá ásetningur verður að taka til þeirrar athafnar að tjá sig með orðum, táknum, myndum eða á annan hátt, en á hinn bóginn verður að vera háð hlutlægum mælikvarða hvort tjáning teljist fela í sér hæðni, rógburð, smánun eða ógnun við annan mann vegna þjóðernis hans, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar. Verður þá ekki horft til hvata, sem hlutaðeigandi kveður hafa búið að baki tjáningu sinni. Háttsemi ákærða verður að þessu athuguðu virt honum til ásetnings, enda hefur hann ekki borið því við að hann hafi látið athugasemd sína á vefmiðlinum frá sér fara af gáleysi eða fyrir slysni.

3

Að gættu framangreindu stendur þá eftir að leggja mat á það hvort nauðsynlegt sé og samrýmanlegt lýðræðishefðum í skilningi 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar að takmarka í þessu tilviki tjáningarfrelsi ákærða samkvæmt 2. mgr. sömu greinar með því að sakfella hann fyrir þá háttsemi, sem honum er gefin að sök í ákæru. Samkvæmt viðtekinni dómaframkvæmd felst í skírskotun fyrrnefnda ákvæðisins til nauðsynjar að knýjandi samfélagsleg þörf verði að standa til takmörkunar á tjáningarfrelsi. Í skírskotun til lýðræðishefða felst að auki áskilnaður um að virða beri við setningu laga og beitingu þeirra fyrir dómstólum það grundvallargildi, sem gefa verður frjálsri tjáningu skoðana í lýðræðislegu samfélagi. Með tilliti til þess verða tjáningarfrelsi ekki settar skorður fyrir þær sakir einar að þess sé neytt til að hafa uppi orð, sem storkað geti, ögrað eða misboðið öðrum eða valdið þeim særindum. Verður jafnframt að gæta að því að 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar felur í sér undantekningu frá meginreglu 2. mgr. sömu greinar og þarf vegna þessa eðlis fyrrnefnda ákvæðisins að beita því af varfærni.

Ákærði lagði orð sín í belg í viðamikilli almennri umræðu, sem stóð yfir á þeim tíma um það mikilvæga og um leið umdeilda málefni hvernig haga eigi í skólum kynfræðslu barna og ungmenna með tilliti til kynhneigðar manna. Þessi umræða gat átt erindi við allan almenning, sem lét sér annt um uppeldi barna og hugmyndafræðilega mótun þeirra í skólagöngu, ekki aðeins út frá sjónarmiðum um siðferði og samfélagsleg gildi, heldur einnig um hvort eða í hvaða mæli fræðsla sem þessi ætti erindi við aðra en þá, sem kynnu að vera samkynhneigðir, og hvort hún væri fallin til að þjóna umburðarlyndi, kærleika, jafnrétti, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi, sem móta eiga meðal annarra atriða starfshætti grunnskóla samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 91/2008 um grunnskóla. Verður og að hafa í huga að orðfæri í umræðunni á þeim vettvangi, þar sem ákærði tjáði sig, hafði í undanfaranum ekki ávallt einkennst af yfirvegun eða hófsemd, heldur í nokkrum mæli af hvatvísi og stóryrðum. Að auki var vefmiðillinn, sem ákærði tjáði sig á, eins og áður segir opinn almenningi, en enginn var þó knúinn til að kynna sér fréttir, sem birtust þar, hvað þá athugasemdir sem einstakir menn létu frá sér fara í tilefni af frétt. Á hinn bóginn var vegna umfjöllunarefnis fréttarinnar, sem hér um ræðir og varðaði deilur um námsefni til kynfræðslu barna og ungmenna í skólum, allt eins viðbúið að þau myndu í einhverjum mæli kynna sér að eigin frumkvæði það sem birt var.

Hér áður var lýst tilefni umræðunnar, sem ákærði tók þátt í með ummælum sínum, en í fyrstu tveimur fréttunum um ályktun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar 15. apríl 2015 var hún birt orðrétt og í annarri fréttinni jafnframt greinargerðin, sem fylgdi tillögunni að þessari ályktun. Við lestur ályktunarinnar blasir við að hún laut að því að Hafnarfjarðarbær myndi leitast við að gera samning við Samtökin '78 um samstarf við þróun námsefnis fyrir öll stig grunnskóla, námskeið fyrir starfsmenn grunnskóla, sem sérfræðingar samtakanna myndu annast, og endurgjaldslausa einstaklingsráðgjöf slíkra sérfræðinga handa nemendum í unglingadeildum. Hvorki var þar rætt um að fela samtökunum að semja námsefni, móta kennslu nemenda né taka þátt í henni. Orð ákærða voru að þessu virtu komin langan veg frá upphaflegu tilefni umræðunnar og mikilvægum kjarna hennar og vörðuðu þau í raun lítið sem ekkert ákvörðun bæjarstjórnarinnar. Ummæli ákærða voru í senn alvarleg, gróflega meiðandi og fordómafull, en til slíkra tjáningarhátta var honum alls óþarft að grípa til að koma á framfæri skoðunum um andstöðu við kynfræðslu af þessum toga. Með tilliti til umræðunnar um það efni verður að auki vart fundinn málefnalegur tilgangur fyrir orðræðu ákærða.

Á löggjafanum hvílir ekki aðeins sú skylda að haga lögum á þann hátt að tjáningarfrelsi sé ekki skert í ríkara mæli en svigrúm stendur til eftir kröfum 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Löggjafanum er einnig skylt að tryggja með lögum einkalífi manna friðhelgi, sbr. 1. mgr. 71. gr. hennar, og stuðla jafnframt að vernd þeirra, sem hætt er við að sæti vegna aðstæðna sinna eða sérkenna útbreiddu aðkasti eða andúð, og gæta þar með allsherjarreglu. Þegar horft er til þessara hagsmuna, sem meðal annars 233. gr. a. almennra hegningarlaga er sett til að vernda, verða þeir samkvæmt lýðræðishefðum og eftir heildstæðu mati á öllum atvikum málsins að vega þyngra en óheft frelsi ákærða til að tjá skoðanir sínar á þann hátt sem hann gerði. Er þá jafnframt tekið fullt tillit til þess að tjáningarfrelsi hans verði ekki skert í ríkara mæli en nauðsyn ber til svo að náð verði því lögmæta markmiði, sem 233. gr. a. almennra hegningarlaga stefnir að, en reglur þess ákvæðis verða að teljast nauðsynlegar í skilningi 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar til að sporna við fordómum, andúð og fyrirlitningu í garð afmarkaðra þjóðfélagshópa, sem unnt væri að stuðla að með hatursorðræðu.

Samkvæmt öllu framansögðu verður ákærði sakfelldur fyrir það brot, sem í ákæru greinir, og er það fært þar réttilega til refsiákvæðis.

4

Ákærði, sem nú er á áttræðisaldri, hefur ekki áður sætt refsingu svo að kunnugt sé. Að virtum öllum atvikum verður honum gert að greiða í ríkissjóð sekt að fjárhæð 100.000 krónur að viðlagðri vararefsingu eins og í dómsorði greinir.

Ákærði verður dæmdur til að greiða sakarkostnað í héraði eins og hann var ákveðinn í hinum áfrýjaða dómi. Einnig verður honum gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, C-kk-nf J-kk-nf L-kk-nf, greiði 100.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í átta daga.

Ákærði greiði sakarkostnað í héraði, eins og hann var ákveðinn í hinum áfrýjaða dómi, svo og áfrýjunarkostnað málsins, samtals 881.821 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Á-kk-ef Þ-kk-ef Á-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 868.000 krónur.