245/2001

H var ráðinn framkvæmdastjóri verðbréfafyrirtækisins H hf. í október 1998. Gerði G í eigin þágu og í nafni fyrirtækisins B tilboð í H hf. 12. mars 1999. Viku síðar gerðu H og G samning við lífeyrissjóðinn L um að L breytti kröfum sínum í H hf. í hlutafé, sem þeir skuldbundu sig til að kaupa eða tryggja sölu á. Þegar til kom samþykkti Fjármálaeftirlitið ekki að L eignaðist svo mikið hlutafé í H hf., sem samningur aðila gerði ráð fyrir. Var fyrrgreindum samningi þá breytt á þá leið, að G keypti framangreindar kröfur L með nánar tilgreindum skilmálum, en H skyldi vera ábyrgðarmaður á skuldabréfum sem G gaf út til fjármögnunar kaupanna. Samhliða þessu gerðu H og G samning þar sem G ábyrgðist H skaðleysi af kaupunum upp að ákveðnu marki. H var sagt upp störfum 30. júní 1999 og gerður við hann starfslokasamningur 22. september sama ár. Í framhaldi af því höfðaði H mál gegn G og L og krafðist þess aðallega að sjálfskuldarábyrgð hans á skuldabréfunum yrði dæmd ógild en til vara að G leysti hann undan ábyrgðinni eða tryggði skaðleysi hans með öðrum hætti. Ekki var fallist á málsástæður H fyrir því að ábyrgð hans væri ógild vegna brostinna forsendna. Þar sem gjalddagi skuldabréfanna var ekki fyrr en 22. mars 2005 hafði ekki enn reynt á skuldbindingu G um að tryggja skaðleysi H af viðskiptunum. Voru G og L því sýknaðir af öllum kröfum H.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 29. júní 2001. Hann krefst þess aðallega, að sjálfskuldarábyrgð sín á níu skuldabréfum, sem gagnáfrýjandi G-kk-nf F. J-kk-nf gaf út til gagnáfrýjanda Lífeyrissjóðs Austurlands 22. mars 1999, samtals að fjárhæð 87.809.398 krónur, verði dæmd ógild eða óskuldbindandi. Til vara krefst hann þess, að gagnáfrýjanda G-kk-þgf F. J-kk-þgf verði dæmt skylt að leysa sig undan ábyrgð á framangreindum skuldabréfum eða, sé honum það ekki unnt, að leggja fram tryggingar í formi bankaábyrgðar til tryggingar skaðleysi aðaláfrýjanda af vanskilum á skuldbindingum gagnáfrýjanda að liðnum 14 dögum frá dómsuppsögudegi, hvoru tveggja að viðlögðum 28.000 króna dagsektum. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi G-kk-nf áfrýjaði héraðsdómi 9. ágúst 2001. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi Lífeyrissjóður Austurlands áfrýjaði héraðsdómi 22. ágúst 2001. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem hann krefst bæði í héraði og fyrir Hæstarétti.

I.

Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram var aðaláfrýjandi ráðinn framkvæmdastjóri verðbréfafyrirtækisins Handsals hf. í október 1998. Í byrjun mars 1999 kom í ljós, að eigið fé félagsins hafði rýrnað svo mjög, að það fullnægði ekki lengur skilyrðum þágildandi 32. gr. laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti, sbr. nú 42. gr. laganna. Á aðalfundi félagsins 12. mars 1999 var lagt fram tilboð um kaup á félaginu, sem gagnáfrýjandinn G-kk-nf F. J-kk-nf gerði í eigin þágu og í nafni fyrirtækis þess, sem hann vann hjá, Burnham Securities Inc. í Bandaríkjunum.

Á þessum tíma var gagnáfrýjandinn Lífeyrissjóður Austurlands næststærsti hluthafi Handsals hf. og átti kröfur á hendur félaginu, annars vegar samkvæmt víkjandi lánum að fjárhæð 38.017.398 krónur og hins vegar vegna viðskiptaskuldar félagsins við sjóðinn að fjárhæð 42.071.576 krónur, auk þess sem sjóðurinn átti hlutafé í félaginu að fjárhæð 7.720.424 krónur. Aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandinn G-kk-nf gerðu 19. mars 1999 samning við gagnáfrýjandann Lífeyrissjóð Austurlands um, að sjóðurinn breytti kröfum sínum á Handsal hf. í hlutafé, sem þeir skuldbundu sig til að kaupa eða tryggja sölu á. Átti kaupverðið að vera 87.809.398 krónur og greiðast með útgáfu skuldabréfa til 10 ára, verðtryggðum með 6% ársvöxtum, tryggðum með handveði í hlutafénu og sjálfskuldarábyrgð aðaláfrýjanda og gagnáfrýjandans G-kk-ef. Sama dag skrifuðu málsaðilar undir yfirlýsingu þess efnis, að færi svo, sem vonast væri til, að Burnham Securities Inc. keypti hlut í almennum hlutaflokki í Handsali hf., þá myndu aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandinn G-kk-nf stuðla að því að það keypti jafnframt sama hlutfall af því hlutafé, sem þeir höfðu keypt af gagnáfrýjandanum Lífeyrissjóði Austurlands og tækist einnig á hendur ábyrgð á kaupverði hlutanna í hlutfalli við kaup sín. Samhliða þessu gerðu aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandinn G-kk-nf sama dag samning þar sem hinn síðarnefndi ábyrgðist aðaláfrýjanda skaðleysi af kaupum þeirra á hlutafénu þannig að ábyrgð hans og áhætta vegna samningsins takmarkaðist við eignarhlutdeild hans í félaginu, sem miðað var við að yrði 5%.

Þegar til kom samþykkti Fjármálaeftirlitið ekki, að lífeyrissjóðurinn eignaðist svo mikið hlutafé í Handsali hf. sem samningur aðila gerði ráð fyrir, og var honum breytt 20. mars 1999 á þann veg, að gagnáfrýjandinn G-kk-nf keypti framangreindar kröfur lífeyrissjóðsins samkvæmt víkjandi láni og viðskiptaskuld, samtals 80.088.974 krónur, sem hann skyldi greiða með skuldabréfum á sama hátt og kveðið var á um hér að framan, en aðaláfrýjandi skyldi vera ábyrgðarmaður á skuldabréfunum. Gagnáfrýjandinn G-kk-nf skuldbatt sig síðan til að kaupa allt að 80.000.000 krónur af nýju hlutafé í Handsali hf.

Á hluthafafundi í Handsali hf. 30. apríl 1999 var heiti félagsins breytt í Burnham International á Íslandi hf., og var gagnáfrýjandinn G-kk-nf orðinn eigandi að 75% hlutafjárins. Hann framseldi síðan 36% hlutafjárins til Burnham Securities Inc.

A-kk-þgf var sagt upp störfum 30. júní 1999 og gerður við hann starfslokasamningur 22. september sama ár, en skömmu áður hafði hann selt hlutabréf sín í félaginu að nafnverði 4.800.000 krónur fyrir 3.600.000 krónur. Fyrir Hæstarétt hafa verið lagðar upplýsingar um, að Burnham International á Íslandi hf. hafi verið svipt starfsleyfi sínu 27. nóvember 2001.

II.

Aðaláfrýjandi telur, að forsendur hans fyrir því að gangast í sjálfskuldarábyrgð á greiðslu níu skuldabréfa, sem gagnáfrýjandinn G-kk-nf gaf út 22. mars 1999, hafi brostið og leiði það til þess, að sjálfskuldarábyrgðin teljist ógild eða verði metin óskuldbindandi.

Aðaláfrýjandi heldur því fram, að ein helsta forsendan fyrir því, að hann tókst á hendur sjálfskuldarábyrgðina, hafi verið sú, að í skuldabréfunum hafi verið kveðið á um, að hlutabréf gagnáfrýjandans G-kk-ef í Handsali hf. væru að handveði til tryggingar skuldinni, en hann hafi mátt treysta því, að hlutabréfin yrðu til reiðu sem trygging áður en reyna myndi á greiðslu hjá sér. Hann heldur því og fram, að í raun hafi engin handveðsetning átt sér stað, enda hafi legið fyrir í nóvember 1999, tæpum átta mánuðum eftir útgáfu skuldabréfanna, að hlutabréf í félaginu hefðu ekki enn verið gefin út. Heimild veðsala til framsals hlutafjárins hafi því verið óskert. Í málinu liggur fyrir, að hlutabréf voru gefin út í Burnham International á Íslandi hf. 6. júní 2000, eða tveimur dögum áður en mál þetta var höfðað. Hlutabréf, sem gefin voru út til gagnáfrýjandans G-kk-ef og þeirra, sem leiddu rétt sinn frá honum, bera með sér, að þau standi að veði fyrir skuld hans við gagnáfrýjandann Lífeyrissjóð Austurlands samkvæmt skuldabréfunum, sem um ræðir í málinu. Var því þeirri forsendu, sem aðaláfrýjandi telur hafa verið fyrir sjálfskuldarábyrgð sinni, fullnægt við höfðun málsins, en ekki var þá enn kominn gjalddagi skuldbindinga samkvæmt skuldabréfunum, þannig að reynt hafi á ábyrgð aðaláfrýjanda fyrir greiðslu þeirra gagnstætt þeim veðréttindum í hlutabréfunum, sem þar var mælt fyrir um. Eru því ekki efni til að fallast á málsástæðu aðaláfrýjanda, sem að þessu snýr.

Aðaláfrýjandi heldur því jafnframt fram, að veðsetning hlutabréfanna hafi verið ólögmæt, því að hún stríði gegn 2. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð, þar sem kveðið sé á um það, að séu réttindi ekki framseljanleg, eða einungis framseljanleg með vissum skilyrðum, gildi sömu takmarkanir hvað varðar heimild til þess að veðsetja réttindin. Hlutabréfin í Burnham International á Íslandi hf., sem gefin voru út sem fyrr segir 6. júní 2000, bera ekki með sér neinar takmarkanir á heimild til framsals. Þótt Fjármálaeftirlitið hafi talið gagnáfrýjandanum Lífeyrissjóði Austurlands óheimilt að kaupa viðbótarhlutafé í Handsali hf., stendur ekkert því í vegi að hann geti átt handveðrétt í hlutabréfunum samkvæmt þeim skilyrðum, sem sett eru í samþykktum sjóðsins. Er því fallist á það með héraðsdómi, að veðsetningin stangist ekki á við 2. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997.

Þá byggir aðaláfrýjandi á því, að rýrnun verðmætis hlutabréfanna í Burnham International á Íslandi hf., sem orðið hafi eftir gerð áðurnefndra samninga aðilanna í mars 1999, hafi það í för með sér, að forsendur hans fyrir sjálfskuldarábyrgðinni hafi brostið. Aðaláfrýjandi átti öðrum fremur, starfa síns vegna, að geta gert sér grein fyrir því, að mikil áhætta var fólgin í því að takast á hendur sjálfskuldarábyrgðina, enda var verðgildi hlutabréfanna ótryggt. Verður rýrnun verðmætis hlutabréfanna því ekki talin fela í sér brostnar forsendur fyrir loforði hans.

Aðaláfrýjandi heldur því einnig fram, að það hafi verið forsenda sjálfskuldarábyrgðar hans, að hún væri eingöngu til bráðabirgða og hafi hún aðeins átt að standa þar til nýir hluthafar kæmu að félaginu. Þá hafi það einnig verið forsenda ábyrgðar hans, að hann héldi áfram starfi sínu sem framkvæmdastjóri félagsins. Þessar forsendur hafi brostið. Gagnáfrýjandinn G-kk-nf hafi vanefnt samkomulag sitt við sig þess efnis að hlutast til um, að félagið tæki þátt í skuldbindingum hans gagnvart lífeyrissjóðnum og sér hafi verið sagt upp starfinu. Telur aðaláfrýjandi, að báðum gagnáfrýjendum hafi verið ljósar þessar forsendur hans. Áritun aðaláfrýjanda á skuldabréfin var venjuleg áritun um sjálfskuldarábyrgð og kemur þar ekkert fram um, að ábyrgðin sé til bráðabirgða eða sæti einhverjum skilyrðum um störf aðaláfrýjanda hjá félaginu. Það er eðli sjálfskuldarábyrgðar, að hún skuli standa meðan skuldin er ógreidd eða þar til ábyrgðarmaðurinn kann að verða leystur undan ábyrgð. Aðaláfrýjandi hefur heldur ekki sýnt fram á, að hann hafi gert gagnáfrýjendum ljóst, að áritun hans hafi verið byggð á ofangreindum forsendum. Samkvæmt framansögðu er ekki fallist á þessar málsástæður aðaláfrýjanda til stuðnings því, að sjálfskuldarábyrgðin sé ógild vegna brostinna forsendna.

III.

Varakrafa aðaláfrýjanda varðar skyldu gagnáfrýjandans G-kk-ef til að leysa aðaláfrýjanda undan ábyrgð á skuldabréfunum eða, sé það ekki unnt, að tryggja skaðleysi hans gegn vanefndum á skuldbindingum þessa gagnáfrýjanda. Varakröfunni er beint að gagnáfrýjandanum G-kk-þgf einum, en fyrri hluta kröfunnar er ekki unnt að fullnægja nema með aðild lífeyrissjóðsins. Eins og að framan greinir ábyrgðist gagnáfrýjandinn G-kk-nf aðaláfrýjanda skaðleysi hans af kaupunum á hlutabréfunum í samningi þeirra 19. mars 1999. Fyrsti gjalddagi skuldabréfanna er 22. mars 2005, er greiða skal vexti. Fallist er á það með héraðsdómi, að vegna þessa sé ekki enn kominn sá tími, að reynt geti á skuldbindingu gagnáfrýjandans G-kk-ef um að tryggja skaðleysi aðaláfrýjanda af þeim viðskiptum, sem málið varðar.

Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað, en rétt þykir að aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Aðaláfrýjandi, H-kk-nf K-kk-nf, greiði gagnáfrýjendum, G-kk-þgf F-kk-þgf J-kk-þgf og Lífeyrissjóði Austurlands, hvorum um sig samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.