202/2008

Framkvæmdastjóri R ehf. gerði fyrir hönd félagsins 14 afleiðusamninga, svokallaða skiptasamninga, við M hf. og afhenti að handveði innstæðu bankareiknings. R ehf. hagnaðist við uppgjör sumra samninganna en tapaði á öðrum og varð tapið mun meira en hagnaðurinn. R ehf. stefndi M hf. og krafðist endurgreiðslu á þeirri fjárhæð sem M hf. hafði skuldfært af viðskiptareikningi félagsins þar sem það taldi skiptasamningana vera ógilda og óskuldbindandi fyrir sig, en undirskrift bæði framkvæmdarstjóra og stjórnarmanns félagsins hafi þurft til að skuldbinda félagið. Talið var að viðskiptamönnum R ehf. hafi verið rétt að líta svo á að afleiðuviðskipti með hlutabréf féllu undir þá almennu skilgreiningu á tilgangi félagsins sem lýst var í tilkynningu til hlutafélagaskrár. Ekki komi fram í samþykktum félagsins að stjórnarmaður og framkvæmdastjóri skuldbindi félagið í sameiningu. Prókúruumboð framkvæmdastjóra R ehf. hafi ekki verið takmörkunum háð og hann hafi því getað skuldbundið félagið. Þá var litið svo á að viðskipti R ehf. og M hf. hafi verið viðvarandi og því hafi borið að gera skriflegan samning um þau, sbr. 1. mgr. 7. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003. Ekki hafi þó komið að sök að það hafi ekki verið gert enda hafi R ehf. ekki bent á neitt sem leitt hafi til tjóns fyrir það og rekja hafi mátt til þess að samningurinn hafi ekki verið gerður. Var M hf. því sýknað af kröfum R ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og H-kvk-nf H-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. apríl 2008 og krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 56.816.497 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 4. maí 2006 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 27. júní 2008. Hann krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, en til vara að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Eftir uppkvaðningu héraðsdóms var nafni gagnáfrýjanda breytt í MP Banki hf.

I

Bræðurnir Ó-kk-nf og G-kk-nf S-kk-nf R-kk-nf stofnuðu aðaláfrýjanda 16. desember 2005 og áttu félagið að jöfnu. Varð sá fyrrnefndi eini stjórnarmaður félagsins, en sá síðarnefndi framkvæmdastjóri og varamaður í stjórn. Hlutafé var 500.000 krónur. Í tilkynningu þeirra fyrrnefndan dag til hlutafélagaskrár um stofnun félagsins kom meðal annars fram að tilgangur þess væri „kaup og sala verðbréfa, rekstur og útleiga fasteigna, svo og lánastarfsemi og skyldur rekstur.“

Framkvæmdastjórinn undirritaði 20. desember 2005 yfirlýsingu fyrir hönd aðaláfrýjanda, þar sem hann afhenti gagnáfrýjanda að handveði „ ... neðangreind verðbréf eða reiðufé. Inneign, sem myndast vegna viðskipta veðsala hjá eða við MPF og lögð er inn á bankareikning veðsala hjá MPF, afhendir veðsali einnig að handveði.“ Var síðan tiltekið að veðið væri innstæða á bankareikningi nr. 0303-26-53570. Síðar í sömu yfirlýsingu sagði: „Veðsali lýsir því yfir að það, sem sett er að handveði með yfirlýsingu þessari, er að öllu leyti kvaðalaus eign veðsala og á því hvíla engin veðbönd eða fyrirvarar um eignarrétt MPF eða annarra.“ Sama dag gerði framkvæmdastjóri aðaláfrýjanda hinn fyrsta af samtals fjórtán skiptasamningum við gagnáfrýjanda, en slíkir samningar töldust til svokallaðra afleiðusamninga samkvæmt b. lið 2. töluliðar 1. mgr. 2. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Þá lagði stjórnarmaður aðaláfrýjanda sama dag og þann næsta samtals 50.000.000 krónur inn á reikning gagnáfrýjanda hjá Kaupþingi hf., en hluti fjárins, 35.000.000 krónur, kom af bankareikningi einkahlutafélags stjórnarmannsins. Í héraðsdómi er nánar greint frá skiptasamningum málsaðila, en hinn síðasti þeirra mun hafa verið gerður 11. maí 2006. Aðaláfrýjandi hagnaðist við uppgjör sumra þeirra, en tapaði á öðrum og varð tapið í heild mun meira en hagnaðurinn. Viðskiptunum lauk endanlega í júní 2006 og hafði gagnáfrýjandi þá fært verulegar fjárhæðir af hinum veðsetta bankareikningi. Með því taldi gagnáfrýjandi að komið væri í skil lántökum aðaláfrýjanda til hlutabréfakaupa, þóknun hins fyrrnefnda vegna viðskiptanna og tapi hins síðarnefnda vegna lækkunar á gengi keyptra hlutabréfa á lánstímanum.

II

Báðir hluthafarnir í aðaláfrýjanda gáfu skýrslu fyrir dómi og greindu meðal annars frá aðdraganda að stofnun félagsins. G-kk-nf S-kk-nf R-kk-nf kvaðst hafa sinnt hlutabréfaviðskiptum á árinu 2005 og gengið mjög vel. Hagnaður hans í árslok hafi jafnvel numið 100.000.000 krónum. Nánar aðspurður um hlutabréfaviðskipti sín á árinu 2005 svaraði hann játandi þeirri spurningu hvort skiptasamningar hans á því ári geti hafa verið nítján talsins og kvað hann sér hafa verið vel ljóst út á hvað slíkir samningar gengju. Hann hafi skýrt Ó-kk-þgf bróður sínum frá velgengi sinni og þeir síðan ákveðið að stofna fjárfestingafélag, sem G-kk-nf S-kk-nf myndi sjá um að stjórna. Þeir bræður hafi rætt um að félagið skyldi aðallega leggja stund á kaup og sölu hlutabréfa. Frumkvæði að gerð einstakra skiptasamninga hafi jafnan komið frá honum sjálfum og gagnáfrýjandi aldrei gert neitt annað en það sem hann var beðinn um. Þá kvaðst hann hafa haft nokkuð frjálsar hendur um reksturinn, en Ó-kk-nf hafi lítið fylgst með honum. Sá síðarnefndi hafi einungis spurt hvernig reksturinn gengi og fengið það svar að hann gengi vel. Aldrei hafi borið á góma milli þeirra að framkvæmdastjórinn gerði skiptasamninga við g-kk-þf og hann hafi ekki heldur skýrt Ó-kk-þgf frá veðsetningu bankareikningsins, sem áður var getið, en 50.000.000 krónur voru lagðar inn á hann 21. desember 2005.

Í skýrslu sinni fyrir dómi kvað Ó-kk-nf R-kk-nf velgengni bróður hans í viðskiptum á árinu 2005 hafa verið kveikjuna að stofnun aðaláfrýjanda „þannig að ég vildi taka þátt í slagnum og við ákváðum að stofna Rektor um kaup á hlutabréfum.“ Hann hafi á því tímamarki haft samband við starfsmann gagnáfrýjanda og einnig þegar áðurnefnt fé var lagt inn á bankareikning, sem hann hafi talið vera reikning aðaláfrýjanda hjá gagnáfrýjanda, en engin samskipti orðið milli þeirra eftir það fyrr en í júní 2006. Þá kvaðst hann hafa látið framkvæmdastjóranum algerlega eftir að stjórna aðaláfrýjanda, en talið að hann fengist við að kaupa hlutabréf. Ekki hafi verið leitað eftir samþykki hans sem stjórnarmanns til að gera skuldbindandi samninga við gagnáfrýjanda og hann ekki heldur samþykkt né verið kunnugt um að fé á bankareikningi hafi verið sett að veði til tryggingar skuldbindingum aðaláfrýjanda við gagnáfrýjanda. Hann hafi ekkert verið að „pæla í“ hvað framkvæmdastjórinn var að gera og gæti viðurkennt að eftirlit af sinni hálfu hafi ekki verið nógu gott.

Endurskoðandi aðaláfrýjanda, Ó-kk-nf D-kk-nf, gaf skýrslu fyrir dómi, en hann var einnig endurskoðandi áðurnefnds einkahlutafélags Ó-kk-ef R-kk-ef. Hann kvaðst hafa séð um gerð stofnskjala fyrir aðaláfrýjanda og gert þá tillögu um fyrirkomulag við að rita firmað, sem þar komi fram. Því hafi „báðir stjórnarmenn“ þurft að standa að því. Aðspurður um hvort hann hafi leitt hugann að því að félagið myndi gera afleiðusamninga svaraði hann til að honum hafi flogið í hug „alls konar viðskipti en ég vildi hins vegar ekki að Ó-kk-nf tæki þátt í þannig viðskiptum. Þess vegna setti ég þá báða inn þannig að Ó-kk-nf hefði um alla ráðstöfun peninga að segja.“ Ekki hafi þó verið rætt um hvort afleiðuviðskipti yrðu stunduð og ekki heldur hvernig aðaláfrýjandi skyldi endurgreiða lánið frá Ó-kk-þgf og einkahlutafélagi hans.

III

Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína á því að allir skiptasamningarnir, sem gerðir voru í hans nafni við gagnáfrýjanda, séu ógildir og óskuldbindandi fyrir sig. Samþykktir aðaláfrýjanda áskilji undirritun bæði stjórnarmanns og framkvæmdastjóra á löggerninga, sem skuldbinda eigi félagið, og í tilkynningu til hlutafélagaskrár komi skýrt fram hverjir hafi heimild til að rita firma þess. Framkvæmdastjóri aðaláfrýjanda hafi ritað einn undir áðurnefnda skiptasamninga, sem ekki sé fullnægjandi til að skuldbinda félagið. Hann hafi hvorki haft stöðuumboð til þess né getað gert samningana í skjóli prókúruumboðs síns, sem hafi verið takmarkað þannig að undirskrift bæði framkvæmdastjóra og stjórnarmanns hafi þurft til að rita firmað.

Samkvæmt tilkynningu aðaláfrýjanda til hlutafélagaskrár var tilgangur félagsins sem áður segir „kaup og sala verðbréfa ... svo og lánastarfsemi og skyldur rekstur.“ Afleiðuviðskipti með hlutabréf eru fjármálagerningar, sem falla undir þá almennu skilgreiningu á tilgangi félagsins sem þarna var lýst, en ekki eru efni til að líta svo á að tíðkað sé að hafa lýsingu á tilgangi um verðbréfaviðskipti nákvæmari en var í þessu tilviki. Viðskiptamönnum aðaláfrýjanda var því rétt að líta svo á að afleiðusamningar með hlutabréf rúmuðust innan þess tilgangs, sem starfsemi félagsins tók til.

Í 16. gr. samþykkta fyrir aðaláfrýjanda segir að undirskrift „stjórnarformanns“ og framkvæmdastjóra skuldbindi félagið. Með þessum orðum er ekki sagt að þetta hlutverk sé á hendi stjórnarmannsins og framkvæmdastjórans í sameiningu. Að því er varðar prókúruumboð, sem aðaláfrýjandi hefur veitt, eru stjórnarmaðurinn og framkvæmdastjórinn taldir upp hvor í sínu lagi sem prókúruhafar í tilkynningu til hlutafélagaskrár en tekið fram að þeir skuldbindi báðir félagið. Í svokallaðri stofngerð 16. desember 2005 eru sömu menn taldir upp hvor um sig sem handhafar prókúru. Orðalag þessara skjala ber ekki með sér að þeir fari í sameiningu með prókúruumboð fyrir aðaláfrýjanda, en slíka takmörkun á prókúruumboði hefði þurft að taka fram með ótvíræðum hætti, enda væri þá um að ræða óvenjulega ráðstöfun. Gildir einu þótt stefnt kunni að hafa verið að því af hálfu þess manns, sem bar fyrir dómi að hafa útbúið stofnskjöl fyrir aðaláfrýjanda. Verður samkvæmt því litið svo á að engin takmörkun hafi verið gerð á prókúruumboði hvors um sig. Í 25. gr. laga nr. 42/1903 um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð kemur fram að sá, sem veitt er prókúruumboð, hafi vald til fyrir umbjóðanda sinn að annast allt það, sem snertir rekstur atvinnu hans og rita firmað, en þó ekki að selja eða veðsetja fasteignir umbjóðanda síns. Samningar framkvæmdastjóra aðaláfrýjanda við gagnáfrýjanda höfðu að geyma mikilvægar ráðstafanir. Það eitt takmarkar þó ekki sjálfkrafa prókúruumboð þess fyrstnefnda. Ræður þá úrslitum að umboðið er víðtækt og að löggerningar framkvæmdastjórans rúmuðust innan tilgangsins, sem starfsemi aðaláfrýjanda var mörkuð, og snertu rekstur atvinnu hans í merkingu áðurnefnds lagaákvæðis, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 141/1996 í dómasafni réttarins 1996, bls. 4228. Verður samkvæmt því hafnað málsástæðu aðaláfrýjanda, sem á þessu er reist.

IV

Skiptasamningar málsaðila, sem gerðir voru á stöðluð samningseyðublöð, hafa að geyma svofellt ákvæði í grein 2.4.: „Samningur þessi verður við undirskrift eða gildistöku með öðrum hætti sjálfstæður hluti rammasamnings aðila um skiptasamninga, sem vísað er til í númeri viðskiptamanns.“ Óumdeilt er að tilvitnaður rammasamningur hafi aldrei verið gerður milli aðilanna. Aðaláfrýjandi heldur fram að skírskotun til rammasamnings, sem ekki sé til, geri skiptasamningana ófullburða að efni til og fullnægi þeir því ekki lágmarkskröfum, sem gera verði til slíkra gerninga. Það feli í sér brot á 1. mgr. 7. gr. laga nr. 33/2003, þar sem mælt hafi verið fyrir um gerð skriflegs samnings milli fjármálafyrirtækis og viðskiptavinar ef það tæki að sér þjónustu á sviði verðbréfaviðskipta, sem fæli í sér viðvarandi viðskiptasamband svo sem eignastýringu, en í slíkum samningi skyldi meðal annars kveðið á um réttindi og skyldur samningsaðila. Brot gagnáfrýjanda á þessum lagafyrirmælum valdi því að hann geti ekki byggt rétt á skiptasamningum við aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi mótmælir því að þetta skipti máli og ennfremur að viðskipti aðila geti talist hafa verið viðvarandi í merkingu þessa lagaákvæðis.

Við gerð fyrsta skiptasamnings aðila hafði samdægurs verið gerður annar samningur um veðsetningu fjármuna á bankareikningi, sem fól í sér skýra ráðagerð um framhald viðskiptanna. Skiptasamningar aðila urðu fjórtán talsins á tæplega fimm mánuðum. Að þessu virtu og jafnframt eðli þessara samninga verður fallist á með aðaláfrýjanda að viðskipti aðila hafi verið viðvarandi í merkingu 1. mgr. 7. gr. laga nr. 33/2003 og því hafi borið að gera skriflegan samning um þau. Kemur þá til úrlausnar hverju það varði að gagnáfrýjandi lét þetta undir höfuð leggjast.

Staðlað eyðublað fyrir slíkan samning gagnáfrýjanda við viðskiptamenn sína er meðal málskjala, en fyrirsögn hans er „Viðskiptaskilmálar og rammasamningur vegna skiptasamninga.“ Telur aðaláfrýjandi að greinar 3.1., 3.3. og 3.7. skipti einkum máli varðandi áðurgreinda málsástæðu hans. Samkvæmt þeirri fyrstnefndu á rammasamningurinn að gilda um alla skiptasamninga gagnáfrýjanda við viðskiptamenn sína, en í grein 3.3. segir að lögaðili, sem ekki hefur áður stofnað til viðskipta hjá gagnáfrýjanda, skuli leggja fram vottorð frá Hagstofu Íslands, dóms- og kirkjumálaráðuneyti eða sýslumanni um nafn (firma), kennitölu, lögheimili og starfsemi og hverjir hafi heimild til að skuldbinda lögaðilann gagnvart gagnáfrýjanda. Prókúruhafar hans skuli sanna á sér deili með framvísun persónuskilríkja. Samkvæmt grein 3.7. er viðskiptamanni heimilt að veita þriðja manni umboð til að gera skiptasamninga fyrir sína hönd, svo fremi umboðið sé skriflegt og fullnægjandi að mati gagnáfrýjanda. Þar segir einnig meðal annars að umboðið skuli hafa að geyma rithandarsýnishorn umboðsmanns og ef viðskiptamaður sé lögaðili skuli umboðið staðfest af stjórn hans.

Síðastnefnt ákvæði samningsskilmála gagnáfrýjanda fjallar um þá aðstöðu þegar viðskiptamaður hefur veitt þriðja manni umboð til að gera skiptasamninga fyrir sína hönd og hvaða kröfur séu þá gerðar til umboðs. Þriðja manni var hér ekki veitt slíkt umboð, heldur gerði framkvæmdastjóri viðskiptamannsins skiptasamninga í krafti prókúruumboðs síns. Ákvæðið á ekki við og skiptir engu að þessu leyti að rammasamningur hafi ekki verið gerður milli aðila málsins. Grein 3.3. gæti að því leyti átt við að aðaláfrýjandi hafði ekki verið í viðskiptum áður hjá gagnáfrýjanda þótt framkvæmdastjóri hins fyrrnefnda hafi verið það. Gagnáfrýjanda var hins vegar fullkunnugt um þau atriði, sem aðaláfrýjanda bar samkvæmt ákvæðinu að greina honum frá. Kom þá ekki að sök þótt rammasamningur væri ekki gerður og upplýsingunum komið til gagnáfrýjanda fyrir tilstuðlan opinberra aðila. Þótt viðskiptahættir gagnáfrýjanda hefðu átt að vera vandaðri hefur aðaláfrýjandi ekki bent á neitt, sem leitt hafi til tjóns fyrir hann og rekja megi til þess að rammasamningur var ekki gerður. Fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandi loks vísað til greinar 10.8. í áðurnefndum samningsskilmálum, en samkvæmt henni skal viðskiptamaður tilkynna gagnáfrýjanda skriflega ef einhverjir fjármunir, sem hann afhendir þeim síðarnefnda, eru ekki í eigu hans sjálfs. Í niðurlagi greinarinnar er tekið fram að þessi skylda sé til komin vegna ákvæða laga og reglna um aðgerðir gegn peningaþvætti. Að því athuguðu og með því að fé, sem afhent var gagnáfrýjanda, átti rætur að rekja til peningaláns til aðaláfrýjanda og taldist þar með í eigu hans getur þetta ákvæði ekki komið til neinna álita í málinu.

Samkvæmt öllu því, sem að framan er rakið, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.