84/2011

G og M höfðuðu mál á hendur J í því skyni að fá skorið úr um skuldbindingargildi tveggja skjala er vörðuðu eignarrétt J að landspildu úr jörðinni H. Hæstiréttur féllst ekki á rök þeirra að skjölin væru óskuldbindandi þar sem erfingja væri óheimilt að ráðstafa arfi sem hann eigi í vændum. Þá var talið ósannað að um svik af hálfu J hefði verið að ræða eða að skuldbindingin hefði verið ógild á grundvelli 33. eða 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var J sýknaður af kröfum G og M.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og E-kk-nf T-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. febrúar 2011. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefndu, en til vara að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Stefndu krefjast þess að frávísunarkröfu áfrýjanda verði hrundið og aðallega að hinn áfrýjaði verði dómur staðfestur, en til vara að eftirfarandi verði staðfest með dómi:

„1. að áfrýjandi hafi hvorki getað við skipti á dánarbúi G-kk-ef K-x-x Gíslasonar né geti síðar byggt rétt á skjali, dags. 8. febrúar 2008, sem ber heitið „Yfirlýsing“, og varðar landspilduna Hróarsholt 2 í Flóahreppi en í skjalinu kemur fram að stefndu samþykki að G-kk-nf K-x-x G-kk-nf hafi gefið áfrýjanda spilduna að dánargjöf og að áfrýjandi sé eigandi landsins.

2. að áfrýjandi hafi hvorki getað við skipti á dánarbúi G-kk-ef K-x-x Gíslasonar né geti síðar byggt rétt á skjali, dags. 3. maí 2008, sem ber heitið „Afsal og yfirlýsing“, og varðar landspilduna Hróarsholt 2 í Flóahreppi en í skjalinu kemur fram að stefndu staðfesti að áfrýjandi hafi fengið spilduna að gjöf og að þeir afsali tilkalli og eignarétti að landinu nú og síðar til áfrýjanda.“

Í báðum tilfellum krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi hefur fyrir Hæstarétti teflt fram þeirri varakröfu að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Krafa um frávísun verður ekki höfð uppi sem varakrafa samhliða aðalkröfu um sýknu af kröfu í dómsmáli. Kemur þessi krafa því fyrst til úrlausnar áður en fjallað verður um efnishlið málsins.

Stefndu höfðuðu málið á hendur áfrýjanda í því skyni að fá skorið úr um skuldbindingargildi yfirlýsingar 8. febrúar 2008 og afsals og yfirlýsingar 3. maí sama ár um landspildu úr jörðinni Hróarsholti 2 í sveitarfélaginu Árborg. Stefndu hafa lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkenningardóm um kröfu sína. Kröfu áfrýjanda um frávísun, sem ekki er studd frekari haldbærum rökum, verður því hrundið.

II

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi andaðist G-kk-nf K-x-x G-kk-nf 11. október 2007. Börn G-kk-ef voru stefndu og G-kk-nf G-kk-nf, en áfrýjandi er hálfbróðir þeirra, sammæðra. Í kjölfar andláts G-kk-ef undirritaði stefnda M-kvk-nf fyrrgreind skjöl um landspilduna úr Hróarsholti 2 vegna sín og fyrir hönd stefndu G-kvk-ef á grundvelli umboðs frá henni 7. febrúar 2008. Í fyrra skjalinu 8. febrúar 2008 er um að ræða staðfestingu á því að hinn látni hafi gefið áfrýjanda landið, en í síðara skjalinu 3. maí það ár er hið sama staðfest, auk þess sem tekið er fram að stefndu afsali eignarrétti að landinu hvað hlutdeild þeirra varðar, ef ráðstöfun hins látna dugi ekki sem fullgild eignarheimild. Efni þessara skjala er nánar rakið í héraðsdómi.

Við skipti dánarbús G-kk-ef var ekki lagt til grundvallar að spildunni hefði verið ráðstafað til áfrýjanda, heldur kom hún að jöfnu í hlut stefndu og bróður þeirra G-kk-ef. Eftir að skiptum búsins lauk 10. júní 2008 var spildunni skipt og hluti hennar seldur þriðja manni með kaupsamningi 18. desember það ár, en stefndu afsöluðu hinum hluta spildunnar til G-kk-ef degi síðar. Áfrýjandi höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur G-kk-þgf til viðurkenningar á eignarrétti að þeim hluta spildunnar og með dómi 11. febrúar 2008 var viðurkenndur eignarréttur hans að tveimur þriðju hlutum hennar. Þeim dómi var áfrýjað til Hæstaréttar og er það mál nr. 87/2010 við réttinn. Eftir að málið hafði verið munnlega flutt 14. febrúar 2011 var tekin sú ákvörðun á grundvelli síðari málsliðar 3. mgr. 102. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að fresta málinu þar til dómur Hæstaréttar hefði gengið í þessu máli.

III

Stefndu halda því fram að yfirlýsing þeirra 8. febrúar 2008 og afsal og yfirlýsing 3. maí sama ár sé óskuldbindandi þar sem erfingja sé óheimilt að ráðstafa arfi sem hann á í vændum, sbr. 27. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Á þetta verður ekki fallist, enda hafði þeim tæmst arfur eftir föður sinn við andlát hans áður en skjölin voru undirrituð. Þá skipta engu í þessu tilliti reglur um fyrirsvar og ákvarðanatöku við skipti dánarbús undir einkaskiptum, sbr. 1. mgr. 85. gr. og 86. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., enda fólst ekki í fyrrgreindum skjölum ráðstöfun af hálfu búsins, heldur yfirlýsing erfingja.

Stefndu telja einnig að skuldbinding þeirra sé ógild vegna svika af hálfu áfrýjanda, sbr. 30. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndu hafa ekki sannað gegn andmælum áfrýjanda að hann hafi gefið þeim til kynna að landspildan væri mun verðminni eða rýrari að gæðum en raun ber vitni. Jafnframt er ósannað að áfrýjandi hafi hagnýtt sér villu stefndu M-kvk-ef í þeim efnum er hún undirritaði skjölin fyrir sína hönd og stefndu G-kvk-ef eins og áður greinir. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á þessa málsástæðu stefndu.

Þegar leyst er úr málsástæðum stefndu að öðru leyti er þess að gæta að fyrrgreind skjöl 8. febrúar og 3. maí 2008 eru reist á því að faðir stefndu hafi gefið áfrýjanda landspilduna og þær fyrir sitt leyti fallist á þá ráðstöfun. Þegar þetta er virt verður að hafa í huga að fram er komið í málinu að áfrýjandi annaðist um stjúpföður sinn síðustu æviárin þegar hann var orðinn veikur, en börn hans höfðu ekki tök á því vegna búsetu sinnar á landsbyggðinni og erlendis. Verður því ekki aðeins litið til verðmætis spildunnar við úrlausn þessa þáttar málsins. Þá er þess að gæta að gert var ráð fyrir að fyrra skjalið yrði undirritað af stefndu og bróður þeirra G-kk-ef, en síðara skjalið gerði aðeins ráð fyrir undirritun stefndu. Var því beint tilefni fyrir stefndu M-kvk-þf, sem einnig kom fram fyrir hönd stefndu G-kvk-ef, að kanna nánar hverju þetta sætti, en G-kk-nf mun afdráttarlaust hafa hafnað því að áfrýjandi fengi landið og meðal annars borið því við að um væri að ræða verðmætustu eign dánarbús G-kk-ef. Þrátt fyrir þetta undirritaði stefnda M-kvk-nf síðara skjalið en það fól ekki aðeins í sér staðfestingu á efni fyrra skjalsins, heldur einnig afsal til áfrýjanda á eignarrétti og tilkalli stefndu til spildunnar.

Þegar stefnda M-kvk-nf samþykkti umrædda ráðstöfun fyrir hönd beggja stefndu með undirritun sinni 3. maí 2008 voru liðnir rétt tæpir þrír mánuðir frá því fyrra skjalið var undirritað. Samkvæmt framansögðu höfðu stefndu því haft nægt tilefni og svigrúm til að endurmeta afstöðu sína áður en þær afsöluðu spildunni til áfrýjanda. Að þessu virtu verður ekki fallist á það með stefndu að óheiðarlegt sé fyrir áfrýjanda að bera fyrir sig efni skjalanna, sbr. 33. gr. laga nr. 7/1936, eða að efni séu til að víkja til hliðar þeirri skuldbindingu, sem í þeim felst, samkvæmt 36. gr. sömu laga. Þá verður heldur ekki talið að skuldbinding stefndu sé ógild á grundvelli óskráðra reglna um rangar og brostnar forsendur.

Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður áfrýjandi sýknaður af kröfum stefndu.

Eftir atvikum er rétt að málskostnaður í héraði falli niður, en stefndu verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti. Sá málskostnaður er hæfilega ákveðinn eins og greinir í dómsorði, en áfrýjandi flutti mál sitt sjálfur.

Dómsorð:

Áfrýjandi, J-kk-nf A-kk-nf T-kk-nf, er sýkn af kröfum stefndu, G-kvk-ef B-kvk-ef G-kvk-ef og M-kvk-ef G-kvk-ef G-kvk-ef.

Málskostnaður fyrir héraðsdómi fellur niður, en stefndu greiði óskipt áfrýjanda 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.