425/2007

Eiginmaður A lést er flutningsskipið Dísarfell sökk að morgni 9. mars 1997. A krafðist skaðabóta úr hendi S vegna missis framfæranda á grundvelli 12. og 13. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 auk miskabóta samkvæmt 26. gr. sömu laga. A reisti kröfu sína aðallega á því að orsök slyssins mætti einkum rekja til bilunar eða vanbúnaðar skipsins. Í málinu lágu frammi matsgerðir Á og D sem fjölluðu um þetta og hafði niðurstöðu þeirra ekki verið hnekkt. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem í sátu tveir meðdómendur, var fallist á að A hefði ekki tekist að færa sönnur á að orsakir slyssins mætti rekja til saknæms vanbúnaðar skipsins eða bilunar í tækjum þess sem S bæri ábyrgð á. A reisti kröfu sína einnig á því að mistök og rangar ákvarðanir skipstjórnenda hefðu orsakað slysið. Var einkum á því byggt að skipstjórinn hefði ekki sent út formlegt neyðarkall og ekki kallað nægilega fljótt á hjálp. Í dómi Hæstaréttar sagði að við mat á því hvenær skipið var talið komið í þá hættu að skipstjóra hafi mátt vera ljóst að kalla þyrfti á aðstoð væri við það miðað hvenær aðgerðum var lokið og vélar skipsins hættar að ganga. Samkvæmt gögnum málsins lá ekki fyrir að Dísarfell hefði orðið vélarvana fyrr en eftir kl. 04.16 aðfaranótt 9. mars. Klukkan 04.44 óskaði skipstjórinn eftir aðstoð strax. Á þessu tímabili stöðvuðust vélar skipsins, en ekki er nánar í ljós leitt hvenær. Hafði því ekki verið sýnt fram á að skipstjórinn hafi sýnt af sér gáleysi með því að kalla ekki á aðstoð fyrr en raun bar vitni. Að auki mátti af framansögðu ráða að ekki hefði verið unnt að bjarga Ó heitnum úr skipinu áður en skipverjum skolaði fyrir borð jafnvel þótt kallað hefði verið á aðstoð tæplega hálfri klukkustund áður en gert var, en tvær klukkustundir og 29 mínútur liðu frá því að skipstjóri kallaði eftir tafarlausri aðstoð uns þyrla fann skipið. Var S því sýknað af kröfu A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. ágúst 2007. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda en til vara að krafan verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að auki krefst hann þess að lögmanni gagnáfrýjanda verði gerð sekt vegna tiltekinna ummæla hans í garð aðaláfrýjanda sem fram koma í héraðsdómsstefnu.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 11. október 2007. Hún krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi greiði sér 8.105.342 krónur með 2% ársvöxtum frá 9. mars 1997 til 11. janúar 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún þess að staðfest verði ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað og sér dæmdur málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Til vara krefst hún staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Flutningsskipið Dísarfell var smíðað árið 1982. Aðaláfrýjandi tók við rekstri þess í janúar 1996, en skipið var í eigu dótturfélags hans. Skipið lét úr höfn í Reykjavík 7. mars 1997 með viðkomu í Vestmannaeyjum og sigldi áleiðis til Færeyja. Það sökk að morgni 9. mars nærri miðja vegu milli Hornafjarðar og Færeyja. Tólf skipverjar voru um borð og lentu allir í sjónum með þeim afleiðingum að tveir þeirra létust, en öðrum var bjargað um borð í þyrlu Landhelgisgæslunnar TF-LÍF. Eiginmaður gagnáfrýjanda, Ó-kk-nf G-kk-nf, var annar skipverjanna sem lést.

Gagnáfrýjandi telur að aðaláfrýjandi beri skaðabótaábyrgð á láti eiginmanns síns vegna slyssins og krefst bóta vegna missis framfæranda á grundvelli 12. gr. og 13. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 auk miskabóta samkvæmt 26. gr. laganna. Hún reisir kröfu sína aðallega á því að orsök slyssins megi einkum rekja til bilunar eða vanbúnaðar skipsins, en auk þess hafi öryggisbúnaður þess verið í ólagi og vinnulag, vinnureglur og svokölluð vaktstaða ekki verið með eðlilegum hætti.

Eins og fram kemur í héraðsdómi taldist skipið haffært og hafði öll tilskilin leyfi og skoðanir. Í málinu liggja fyrir þrjár matsgerðir Á-kk-ef G-kk-ef vélfræðings og D-kk-ef F-kk-ef skipatæknifræðings frá 6. apríl 2006 og 16. nóvember sama ár þar sem ítarlega er fjallað um framangreind atriði. Niðurstöðu matsgerðanna hefur ekki verið hnekkt. Með vísan til þessa og forsendna hins áfrýjaða dóms, sem í sátu tveir sérfróðir meðdómendur, er fallist á að gagnáfrýjanda hafi ekki tekist að færa sönnur á að orsakir slyssins megi rekja til saknæms vanbúnaðar skipsins, sem áfrýjandi beri ábyrgð á. Með sömu rökum er heldur ekki fallist á að sannað þyki að rekja megi slysið til þess að öryggisbúnaður skipsins hafi verið í ólagi, eða þess að vinnulag, vinnureglur og svokölluð vaktstaða hafi verið með ófullnægjandi hætti. Gagnáfrýjandi reisir kröfu sína einnig á því að mistök og rangar ákvarðanir skipstjórnenda hafi orsakað slysið. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að ekki hafi verið í ljós leitt að slysið verði rakið til þess.

II.

Gagnáfrýjandi reisir einnig kröfu sína á því að ekki hafi verið sent út neyðarkall nægilega fljótt með þeim afleiðingum að ekki hafi tekist að bjarga lífi Ó-kk-ef heitins.

Eins og rakið er í héraðsdómi töldu skipverjar sig hafa orðið vara við óeðlilegar hreyfingar skipsins upp úr miðnætti 9. mars 1997 án þess að átta sig á því hverju það sætti. Samkvæmt gögnum málsins hafði vélstjóri verið við venjubundna dælingu úr lestum að kvöldi 8. mars og var þá allt með kyrrum kjörum. Hefur hann borið að hann hafi hætt að dæla um kl. 01.30 þar sem mælar hafi sýnt að dælan hætti að taka. Skömmu síðar urðu skipverjar varir við að komin var bakborðsslagsíða á skipið. Stýrimaðurinn sem var á vakt ræsti skipstjórann upp úr klukkan tvö og gerði honum grein fyrir ástandinu. Skipstjórinn fór þegar í stað á stjórnpall. Kvað hann slagsíðu skipsins þá hafa verið komna í 25˚. Hann hafi slegið af ferð skipsins, reynt að sigla því upp í vindinn og látið tvo skipverja kanna aðstæður í lestarrýmum þess. Þá hafi komið í ljós að farmur í afturlest hafi færst úr stað yfir á bakborða og verulegur sjór verið í lestinni. Sjór hafi einnig verið í framlest en verulega minni. Hann hafi strax komið fyrirmælum til vélstjóra, sem voru í vélarrúmi, um að dæla inn í stjórnborðstanka til að minnka slagsíðuna. Það hafi tekið töluverðan tíma. Málsatvik eru nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi.

Fljótlega eftir að vélstjórarnir hófu að dæla úr báðum lestunum varð að stöðva austurdælingu þegar gat kom á sogrein austurdælu. Lagfærðu vélstjórarnir það og ætlaði fyrsti vélstjóri að það hafi tekið 15-20 mínútur. Var dælingu fram haldið eftir viðgerð með nánast fullum afköstum að sögn 1. vélstjóra. Eftir þetta var aðgerðum fram haldið án árangurs. Jókst halli skipsins og að því kom að vélarnar stöðvuðust ein af annarri uns sú síðasta gaf sig og yfirgáfu vélstjórar vélarrúmið við svo búið. Hefur skipstjórinn sagt að þegar hér var komið sögu hafi honum verið ljóst að skipverjar þyrftu að yfirgefa skipið og þegar í stað kallað á hjálp. Verður við það miðað að skipstjóra hafi verið rétt að senda út neyðarkall þegar vélar skipsins stöðvuðust og vélstjórar yfirgáfu vélarrúmið. Skiptir því máli að tímasetja hvenær það var.

III.

Samkvæmt gögnum frá Fjarskiptastöðinni í Gufunesi hafði skipstjórnarmaður samband við Hornafjarðarradíó kl. 03.37 og tilkynnti að 15 gámar væru farnir fyrir borð, halli skipsins væri orðinn 20-30˚, skipið væri látið flatreka og verið væri að dæla milli tanka til að rétta skipið af, en það gengi hægt. Slysavarnarfélagi Íslands og Landhelgisgæslunni var svo tilkynnt um ástandið kl. 03.44 og 03.45. Skipstjórnarmaður hafði aftur samband við Hornafjarðarradíó kl. 04.08 og tilkynnti að fjórir gámar til viðbótar væru farnir fyrir borð og verið væri að vinna við að rétta skipið en það gengi frekar hægt. Næst var haft samband frá skipinu kl. 04.16 og er þá skráð í dagbók Fjarskiptastöðvarinnar í Gufunesi: „Misstum út björgunarbátinn. Biður um að athuga hvort eitthvað skip sé nálægt til að vera hjá sér ef eitthvað kæmi upp.“ Klukkan 04.44 er eftirfarandi svo skráð í dagbók fjarskiptastöðvarinnar um samskipti við skipstjórnarmann skipsins: „Biður um aðstoð STRAX. Halli kominn í 60° og fer vaxandi.“ Fjórum mínútum síðar lagði starfsmaður Hafnarfjarðarradíós til að sent yrði út alþjóðlegt neyðarkall, sem skipstjórnarmaður samþykkti. Var það sent út kl. 04.52 og síðan endurtekið nokkrum sinnum. Samkvæmt skýrslu stjórnstöðvar Landhelgisgæslunnar var þyrla gæslunnar ræst út kl. 04.54 og lagði hún af stað kl. 05.28. Síðasta tilkynningin frá skipinu barst nokkrum mínútum síðar, kl. 05.35. Var hún þess efnis að neyðarflugeldar hefðu verið sendir á loft. Af gögnum málsins má ráða að skipverjum hafi skolað fyrir borð nokkru síðar og af framburði eins þeirra að Ó-kk-nf hafi látist fljótlega eftir að hann lenti í sjónum. Er upplýst að dánarorsök hans var hjartaáfall. Í skýrslu stýrimanns þyrlunnar kemur fram að hún kom á leitarsvæðið og hóf leit kl. 07.08 Fannst skipið, sem þá var á hvolfi, kl. 07.13. Skömmu síðar fundust ellefu skipverjar í sjónum og voru þeir hífðir um borð í þyrluna og voru allir á lífi nema Ó-kk-nf. Síðasti skipverjinn fannst kl. 08.14 og reyndist hann látinn.

Samkvæmt framburði vélstjóranna töldu þeir sig hafa yfirgefið vélarrúmið upp úr klukkan fjögur um nóttina eftir að vélarnar stöðvuðust, þar sem þeir hafi ekki fengið við neitt ráðið. Þeir kváðust þó ekki getað borið nánar um hvenær þetta var. Að framan er rakið að kl. 04.08 var enn verið að vinna í því að rétta skipið og kl. 04.16 var óskað aðstoðar frá nærliggjandi skipum „ef eitthvað kæmi upp“. Samkvæmt þessu liggur ekki fyrir að skipið hafi verið orðið vélarvana og komið í neyð fyrr en eftir klukkan 04.16. Eins og að framan er rakið óskaði skipstjórinn kl. 04.44 eftir aðstoð strax. Á þessu tímabili stöðvuðust vélar skipsins, en ekki er nánar í ljós leitt hvenær. Hefur því ekki verið sýnt fram á að skipstjórinn hafi sýnt af sér gáleysi með því að kalla ekki á aðstoð fyrr en raun bar vitni. Að auki má af framansögðu ráða að ekki hefði verið unnt að bjarga Ó-kk-þgf heitnum úr skipinu áður en skipverjum skolaði fyrir borð jafnvel þótt kallað hefði verið á aðstoð tæplega hálfri klukkustund áður en gert var, en tvær klukkustundir og 29 mínútur liðu frá því að skipstjóri kallaði eftir tafarlausri aðstoð uns þyrla fann skipið. Samkvæmt öllu framansögðu verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda.

Rétt þykir að hvor aðili um sig beri sinn kostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda er staðfest, en um gjafsóknarkostnað hennar fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Aðaláfrýjandi krefst þess að lögmanni gagnáfrýjanda verði gerð sekt samkvæmt 135. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála fyrir eftirfarandi ummæli í héraðsdómsstefnu, sem aðaláfrýjandi telur vera meiðandi og ósæmileg:

1. „ ... maður hennar hafi haft mjög mikla vantrú á skipinu... Þá hefðu aðrir skipverjar haft vantrú á skipinu og grunað útgerðina um græsku og hefðu umræður um þetta farið fram meðal skipverja. “

2. „ ... Hafi Ó-kk-nf heitinn verið munstraður á manndrápsfleytu, sem eigendum útgerðarinnar hafi verið ljóst að gæti sokkið hvenær sem var eða hafi mátt vera það ljóst... Ó-kk-nf hafi orðið fyrir hroðalegri lífsreynslu fyrir dauða sinn vegna aðstæðna sem útgerð skipsins átti sök á. Hann hafi og sannanlega hlotið kvalarfullan dauðdaga, sem hafi verið afleiðing af vanrækslu stjórnenda hins stefnda félags.”

3. „ ... skipið hafi verið mjög vel tryggt og að útgerðin og eigendur þess hafi hagnast á slysinu. Þannig hafi líf eiginmanns hennar verið lagt að veði fyrir velferð útgerðarinnar og eigendur skipsins, sem hafi á þessum tíma staðið verulega illa fjárhagslega.”

Orð lögmanns gagnáfrýjanda í 1. lið hér að ofan um að skipverjar hafi grunað útgerðina um græsku eru ósæmileg og ummæli hans í 2. og 3. lið sérstaklega vítaverð enda er með þeim gefið í skyn að aðaláfrýjandi hafi framið refsiverðan verknað. Verður lögmanninum gerð sekt fyrir þau eftir e. lið 135. gr. laga nr. 91/1991, sem ákveðst 100.000 krónur og renni í ríkissjóð.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Samskip hf., er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Ö-kvk-ef Þ-kvk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda er staðfest. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, S-kk-ef Þ-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 500.000 krónur.

Lögmaður gagnáfrýjanda greiði 100.000 krónur í sekt í ríkissjóð.