617/2017

Með héraðsdómi var fallist á kröfu BO, fyrrum formanns Blindrafélagsins, um að ómerkt yrðu ummæli í ályktun sem samþykkt var með atkvæðum BSB o.fl. á stjórnarfundi félagsins um að hann hefði vélað ungan félagsmann þess til að leggja allt sitt sparifé í fasteignabrask honum tengt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væri unnt að draga þá ályktun að í ummælunum hefði falist aðdróttun um refsiverða háttsemi BO, en það breytti því þó ekki að í þeim hefðu verið fólgnar alvarlegar ásakanir sem gætu talist ærumeiðandi samkvæmt 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við úrlausn um það yrði í fyrsta lagi að líta til stöðu Blindrafélagsins og starfsemi þess sem væri að stórum hluta háð fjárframlögum frá öðrum. Eflaust ekki síst af þeirri ástæðu væri lögð áhersla á það í lögum félagsins að hver og einn stjórnarmaður þess virti siðareglur félagsins, hagsmuni þess og einstakra félagsmanna, en yrði misbrestur á því væri félagsstjórn heimilt að samþykkja tillögu um vantraust á hann. Við þær aðstæður, sér í lagi ef talið yrði að stjórnarmaðurinn hefði gengið gegn hagsmunum félagsmanns sem stæði höllum fæti vegna fötlunar sinnar, yrði að játa öðrum stjórnarmönnum rýmkuðu tjáningarfrelsi. Í annan stað hefði það verulega þýðingu hvort ummælin í garð BO ættu sér stoð í málsatvikum. Að sögn BO hefði A, sem var ungur að árum og hafði nýlega misst sjónina að mestu leyti, leitað til sín og hann í kjölfarið lagt til að A stofnaði fasteignafélag með sér og föður sínum. Gert var ráð fyrir að stofnfé félagsins yrði 7.000.000 krónur og legði A fram 20% þess og BO og faðir hans samtals 80%. Við stofnun félagsins var hins vegar ákveðið að stofnféð yrði 500.000 krónur, en engu að síður greiddi A skömmu síðar 1.400.000 krónur inn á persónulegan reikning BO. Í dómi Hæstaréttar sagði að ekkert í málsgögnum benti til að BO og faðir hans hefðu lagt neitt fé eða annars konar verðmæti til félagsins við stofnun þess eða strax í kjölfar hennar. Þá væri engar upplýsingar að finna um það hvort fé sem A hafði ítrekað lagt á reikning BO hefði verið ráðstafað af reikningnum og þá í hvaða tilgangi. Ályktun stjórnarfundarins hefði verið reist á frásögn A af málsatvikum og gögnum sem hann hafði ýmist látið BSB o.fl. í té eða þau aflað með öðrum hætti. Áður en tillaga að ályktunninni hefði verið tekin til afgreiðslu á fundinum hefði BO verið gefinn kostur á að skýra málið frá sinni hlið, auk þess sem hann svaraði fyrirspurnum um einstök atriði þess. Þrátt fyrir að BSB o.fl. hefðu tekið óþarflega sterkt til orða með hinum umdeildu ummælum var ekki talið að þau hefðu með þeim farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr. 10. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Voru BSB o.fl. því sýknuð af kröfum BO.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma M-kk-nf S-kk-nf hæstaréttardómari, G-kk-nf G-kk-nf settur hæstaréttardómari og E-kk-nf T-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 28. september 2017. Þau krefjast sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda.

I

1

Í lögum Blindrafélagsins, sem svo eru nefnd, kemur fram að félagsmaður þess geti orðið hver sá sem hefur sjón, sem nemur 6/18 eða minna, eða sjóngalla eða augnsjúkdóm sem jafna má við slíka sjónskerðingu að mati augnlæknis. Á aðalfundi félagsins, sem haldinn er árlega, skal kosinn formaður þess til tveggja ára, svo og tveir aðalmenn í stjórn og tveir varamenn til jafn langs tíma. Stjórn félagsins, sem þannig er skipuð fimm mönnum að meðtöldum formanni, ræður framkvæmdastjóra þess og hefur eftirlit með störfum hans. Í félagslögum er kveðið á um að gerist stjórnarmaður brotlegur við refsilög eða siðareglur félagsins, vinni gegn hagsmunum þess eða félagsmanna eða sýni af sér aðra verulega ámælisverða háttsemi og allar sáttatilraunir reynist árangurslausar sé stjórninni heimilt að samþykkja tillögu um vantraust á stjórnarmanninn. Sé slík tillaga samþykkt er skylt að boða til félagsfundar innan tveggja vikna þar sem tekin skal afstaða til tillögunnar. Sú venja mun hafa tíðkast að varamenn í stjórn og framkvæmdastjóri sitji alla fundi félagsstjórnar. Samkvæmt starfslýsingu, sem gerð mun hafa verið sumarið 2014, eru meðal verkefna formanns félagsins, sem nýtur launa til helmings á við framkvæmdastjóra, að vera talsmaður þess á opinberum vettvangi, bera ábyrgð á undirbúningi og boðun stjórnarfunda og sjá um félagslegt starf. Hlutverk framkvæmdastjóra er á hinn bóginn að hafa með höndum daglega stjórn á starfsemi félagsins sem mun hafa verið tiltölulega viðamikil.

K-kk-nf H-kk-nf E-kk-nf, sem verið hafði formaður Blindrafélagsins, var í árslok 2013 ráðinn framkvæmdastjóri þess frá 1. júlí 2014 og gaf ekki kost á sér til endurkjörs á aðalfundi félagsins sem haldinn var 17. maí það ár. Í stað hans var stefndi kjörinn formaður á aðalfundinum með eins atkvæðis mun, en mótframbjóðandi hans var áfrýjandinn R-kvk-nf M-kvk-nf H-kvk-nf. Að afstöðnum aðalfundi félagsins árið 2015 skipuðu aðalstjórn þess, auk stefnda, áfrýjendurnir H-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, sem gegndi stöðu varaformanns, B-kk-nf S-kk-nf S-kk-nf, L-kvk-nf S-kvk-nf og áðurnefnd R-kvk-nf M-kvk-nf. Áfrýjendurnir G-kk-nf R-kk-nf B-kk-nf og R-kvk-nf R-kvk-nf voru varamenn í stjórn og sömleiðis A.

Meðal málsgagna er skýrsla svonefndrar sannleiksnefndar, en nefndin var skipuð á grundvelli samþykktar sem gerð var á félagsfundi Blindrafélagsins 30. september 2015 eins og síðar verður vikið að. Í skýrslunni, sem dagsett er 8. febrúar 2016, er tekið fram að spenna hafi ríkt innan stjórnar félagsins í formannstíð stefnda og hafi margt valdið henni, þar á meðal stjórnarhættir hans sem hafi meðal annars verið fólgnir í því að knýja ítrekað fram atkvæðagreiðslu á stjórnarfundum um tillögur sínar sem hafi síðan verið felldar með atkvæðum annarra stjórnarmanna. Þá hafi fljótlega eftir að K-kk-nf tók við starfi framkvæmdastjóra farið að bera á erfiðleikum í samskiptum þeirra tveggja sem hafi magnast sumarið 2015.

2

Af vottorði úr fyrirtækjaskrá 29. maí 2015, sem lagt hefur verið fram í málinu, verður ráðið að Fasteignafélagið Hnjúkur ehf. hafi verið stofnað 12. þess mánaðar. Fyrstu stjórn félagsins skipuðu O-kk-nf M-kk-nf G-kk-nf, faðir stefnda, stefndi og A sem áður er nefndur. Stefndi var framkvæmdastjóri félagsins og prókúruhafi þess. Hlutafé var 500.000 krónur.

Spurður hver hafi verið aðdragandi að stofnun félagsins svaraði stefndi því svo í aðilaskýrslu sinni fyrir héraðsdómi að þeir feðgar, hann og O-kk-nf, hafi verið „búnir að vera í að kaupa og selja fasteignir“. Móðir A, sem hafi verið góð vinkona sín, hafi „heillast af því hvað við feðgar höfum verið að gera“ og sagt sér að A „langi að gera eitthvað og hann eigi einhverja fjármuni ... og hún sem sagt kynnir mig og A saman þarna snemma ársins 2015 og þá fer nú bara ... boltinn að rúlla.“ Stefndi kvaðst oft hafa hitt A og móður hans og rætt við þau í síma áður en félagið var stofnað.

Í vitnaskýrslu A fyrir dómi kvaðst hann hafa greinst með augnsjúkdóm í byrjun árs 2014 og síðan misst sjónina að mestu leyti í júní það ár. Við það hafi hann, sem þá var nýorðinn tvítugur, orðið fyrir miklu áfalli. Aðspurður sagðist A líklega hafa kynnst stefnda í mars 2015 þegar hann bjó hjá móður sinni. Stefndi hafi hringt oft til hennar og viljað fá að heyra í sér. Þeir hafi þá margsinnis spjallað saman í síma. Nokkru síðar hafi stefndi komið fram með þá hugmynd að hann langaði til að stofna fasteignafélag og hafi sér þótt sú hugmynd hljóma „ágætlega“. A kvaðst þó ekki hafa verið tilbúinn að gefa stefnda svar um þátttöku í hinu fyrirhugaða félagi, en hann hafi þrýst á sig að koma að stofnun þess. Að lokum hafi hann látið til leiðast og fallist á að leggja fram 1.400.000 krónur sem hlutafé í félaginu gegn því að eignast 20% hlut í því. Af málsgögnum verður ráðið að A hafi fyrir þennan tíma fest kaup á íbúð.

Meðal gagna málsins er tölvubréf frá stefnda 30. apríl 2015 þar sem fjallað var um hið fyrirhugaða félag. Þar kom meðal annars fram að hlutafé þess yrði 7.000.000 krónur sem skiptist þannig að A legði fram 20% þess, stefndi 30% og O-kk-nf 50%. Í tölvubréfinu sagði ennfremur: „A setur 1,4m kr. og við feðgar setjum Móhellu 4d ... markaðsverð 4,0m kr. og Túngata 15 Súðavík markaðsvirði 4,8m kr. Við feðgar þurfum svo að setja tæplega 100.000 kr. í félagið til þess að okkar hlutur sé 5,6m kr. mínus áhvílandi lán og markaðsverð fasteignanna ... Við erum núna að reyna að kaupa íbúð í eyjum og ætlum að setja Móhelluna uppí. Er þetta nokkuð flókið að stofna ehf á sama tíma og önnur eignin er í söluferli. Ég fæ fasteignasala til að sanna markaðsvirði eignanna.“ Þá hafa verið lögð fram drög að stofnskrá fyrir umrætt einkahlutafélag sem óumdeilt er að lágu fyrir og voru kynnt A áður en félagið var stofnað. Þar var hlutaféð sagt vera 7.000.000 krónur og gert ráð fyrir að væntanlegir stofnendur skrifuðu sig fyrir því þannig að í hlut O-kk-ef kæmu 3.500.000 krónur, í hlut stefnda 2.100.000 krónur og í hlut A 1.400.000 krónur. Ennfremur var tekið fram í drögunum að allt hlutaféð væri þegar greitt.

Stefndi skýrði svo frá fyrir dómi að hann og eiginkona sín hafi á þessum tíma átt fasteign í Súðavík og faðir sinn fasteign í Hafnarfirði. Ætlunin hafi verið að þeir feðgar legðu andvirði þessara tveggja eigna, að frádregnum veðskuldum, um 5.600.000 krónur fram sem hlutafé af sinni hálfu við stofnun einkahlutafélagsins. Það hefði hins vegar verið að ráði endurskoðanda, sem fenginn hafi verið til ráðgjafar við stofnun félagsins og setið stofnfund þess ásamt þeim feðgum, A og föðurbróður stefnda, að hlutaféð yrði 500.000 krónur í stað 7.000.000 króna eins og upphaflega hefði verið ráðgert. Ástæðan hefði verið sú að því hefði fylgt mikill kostnaður fyrir félagið ef andvirði fasteignanna tveggja yrði greitt sem hlutafé inn í það, meðal annars vegna þess að meta þyrfti verðmæti þeirra af tveimur skoðunarmönnum. Í vitnaskýrslu endurskoðandans fyrir dómi kvaðst hann ekki muna sérstaklega eftir þessu, en tók fram að væri stofnfjárframlag í einkahlutafélagi í formi fasteigna þyrfti að liggja fyrir sérfræðiskýrsla um verðmæti þeirra. Þegar stefndi var spurður að því fyrir dómi hvort þeir feðgar hefðu þá ekkert stofnfé lagt fram af sinni hálfu við stofnun félagsins svaraði hann: „Tæknilega séð ekki.“ Hins vegar hefði það verið „algjörlega á kristaltæru að þegar þessar eignir yrðu seldar að þá myndi söluhagnaður þeirra renna inn í félagið“ samkvæmt fyrirliggandi verðmati hvorrar eignar fyrir sig.

Meðal málsgagna eru þrjú skjöl, dagsett 3. júlí 2015, þar sem stefndi og A, fyrir hönd Fasteignafélagsins Hnjúks ehf., veittu umboð til þess að félagið festi kaup á þremur fasteignum, Móhellu 4A í Hafnarfirði, Túngötu 15 í Súðavík og Áshamri 67, 2. hæð, í Vestmannaeyjum. Einnig liggur fyrir samningur um kaup félagsins á síðastgreindu eigninni 25. júlí 2015 fyrir 12.800.000 krónur. Af kaupverðinu skyldu 3.840.000 krónur greiðast í reiðufé, þar af 2.000.000 krónur við undirritun samningsins, 840.000 krónur 15. ágúst 2015 og 500.000 krónur annars vegar 1. október og hins vegar 15. nóvember sama ár. Með afsali 28. desember 2016 lét O-kk-nf af hendi fasteign sína að Móhellu 4A til félagsins og var fasteignamat hennar sagt þar vera 3.130.000 krónur. Í afsalinu var tekið fram að gerður hefði verið samningur um kaupin 28. desember 2015, en eintak af honum hefur ekki verið lagt fram í málinu. Hins vegar seldi félagið umrædda fasteign samkvæmt kaupsamningi 31. október 2016 fyrir 4.600.000 krónur sem greiða skyldi að fullu við undirritun hans. Ekki hafa verið lögð fram í málinu skjöl um að fasteign stefnda og eiginkonu hans að Túngötu 15 í Súðavík hafi verið afsalað til félagsins, en hins vegar er meðal málsgagna afsal þeirra 9. október 2015 á eigninni til annarra kaupenda. Samkvæmt upplýsingum um fasteignamat eignarinnar, sem er sumarhús, nam það 2.520.000 krónum á þeim tíma.

Hinn 7. júní 2015 greiddi A samkvæmt málsgögnum 1.400.000 krónur inn á bankareikning stefnda, síðan 112.000 krónur 12. júlí 2015 og loks 114.000 krónur 14. ágúst sama ár. Fyrsta greiðslan var innt af hendi í samræmi við áður gert samkomulag um stofnfjárframlag A og kvað stefndi fyrir dómi að það hefði verið „skilgreint sem eigendalán“ þótt ekki hafi verið gerður um það samningur eða það skjalfest með öðrum hætti. Síðari greiðslurnar hefðu falið í sér hlutafjáraukningu af hálfu A, en í tölvubréfi stefnda til hans 12. ágúst 2015, sem fjallaði meðal annars um það atriði, var hann beðinn um að leggja 114.000 krónur inn á áðurgreindan reikning stefnda. Þegar stefndi var spurður að því fyrir dómi hvers vegna A hafi lagt stofnféð inn á persónulegan reikning hans í stað félagsins svaraði hann að ekki hafi gefist tími til að stofna bankareikning fyrir félagið fyrr en í júlí 2015. Spurður hvers vegna síðari greiðslurnar hafi verið lagðar inn á sama persónulega reikning hans gat stefndi ekki gefið viðhlítandi skýringu á því. Þá sagði hann að gengið hefði verið út frá því að þeir feðgar myndu auka hlutafé sitt á sama hátt og A þótt sú hlutafjáraukning hefði ekki að öllu leyti verið fólgin í greiðslu fjár inn á bankareikning félagsins. Á yfirliti yfir hreyfingar á þeim reikningi á tímabilinu frá 11. ágúst 2015 til 3. september sama ár sést að O-kk-nf greiddi inn á hann samtals 650.000 krónur 11. og 17. ágúst og stefndi 210.000 krónur síðarnefnda daginn.

Við meðferð málsins í héraði lagði stefndi fram skjal með yfirskriftinni „Uppfærð dagbók“ fyrir Fasteignafélagið Hnjúk ehf. Þar er fasteign í Súðavík færð til hreinnar eignar hjá félaginu 15. maí 2015 að fjárhæð 3.103.096 krónur og fasteign í Hafnarfirði sama dag að fjárhæð 2.408.004 krónur. Hinn 5. september sama ár eru færðar til tekna hjá félaginu leigutekjur „v/Súðavík júní-sept“, samtals 71.020 krónur. Föðurbróðir stefnda, sem sá um að færa bókhald fyrir félagið, kom sem vitni fyrir dóm og kvaðst hafa fært fyrrgreindar fasteignir í bækur þess „á því verði sem var talað um og skuldir á móti“. Litið hafi verið á fasteignirnar sem eign félagsins í bókhaldi þess og af þeim sökum hafi leigutekjur af þeim verið bókfærðar hjá því. Þá hafi stofnframlag A verið fært til bókar á viðskiptareikningi hans hjá félaginu. Spurt hvenær fasteignirnar hafi verið færðar til eignar í bókhaldinu svaraði vitnið að það hefði verið gert eftir á, einhvern tíma í júlí eða ágúst 2015.

3

Fyrir héraðsdómi bar A að hann hafi haft samband við framkvæmdastjóra Blindrafélagsins í september 2015 eftir að hafa árangurlaust reynt að fá stefnda til að ræða hvernig hann gæti komið sér „út úr fyrirtækinu“ og skýrt út fyrir framkvæmdastjóranum sína hlið málsins. Ástæðuna kvað A hafa verið þá að hann hafi lagt meira fé inn í Fasteignafélagið Hnjúk ehf. en gengið hefði verið út frá í upphafi, jafnframt því sem gert hefði verið ráð fyrir að hann legði félaginu til enn meira fé. Stefndi hefði ekki fengist til að ræða það við sig hvernig hann gæti losnað út úr félaginu, heldur svarað því einu að „þú verður bara að selja hlut þinn.“

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir því hvað átti sér stað í framhaldi af framangreindu. Boðað hafði verið til stjórnarfundar í félaginu 22. september 2015, en áður en hann var haldinn munu áfrýjendur hafa hist án vitundar stefnda, rætt mál A, meðal annars við hann sjálfan og lögmann félagsins, og lagt á ráðin um tillögu að ályktun sem lögð yrði fram á stjórnarfundinum. Samkvæmt fundargerð lagði áfrýjandinn H-kk-nf fram þá tillögu í upphafi fundarins að teknar yrðu „til umræðu upplýsingar sem hann hefði undir höndum sem, ef réttar væru, fælu í sér að mjög alvarlegur trúnaðarbrestur væri kominn upp milli formanns og stjórnar.“ Var þessi dagskrártillaga varaformannsins samþykkt samhljóða. Síðan sagði í fundargerðinni: „HSG rakti það síðan að ungur félagsmaður, sem mjög nýlega hefur misst nánast alla sjón á skömmum tíma, hafi komið að máli við bæði hann og framkvæmdastjóra félagsins um síðast liðna helgi og óskað eftir að félagið aðstoðaði hann í að ná til baka (fjármunum) sem hann sagði að formaður Blindrafélagsins hafi haft út úr sér. Eftir að hafa hlýtt á frásögn félagsmannsins, skoðað tölvupósta milli formanns félagsins og þessa unga félagsmanns, sem hann lét í té og fengið álit lögmanns á málinu, þá væri það sín skoðun að það væri algert ábyrgðarleysi af stjórn félagsins að hafna því að verða við ósk þessa unga félagsmanns og taka málið fyrir á vettvangi stjórnar félagsins og leita eftir skýringum formanns á þeim gögnum sem fyrir lágu.“ Þegar áfrýjandinn hafði lokið máli sínu var bókað að stefndi gerði ekki við það athugasemd að fjallað yrði um málið. Hafi stefndi bætt því við að þeir A „hefðu stofnað saman fasteignafélag í maí með föður sínum og hann skyldi skýra sína hlið á því en annars teldi hann að þetta kæmi stjórn Blindrafélagsins ekkert við.“

Í fundargerðinni kom fram að áfrýjandinn H-kk-nf hafi rakið „frásögn og upplifun A á málavöxtum og samskiptum sínum við B-kk-þf O-kk-þf formann Blindrafélagsins“. Að því búnu hafi áfrýjandinn óskað eftir að stefndi útskýrði sína hlið á málinu. Í fundargerðinni sagði síðan: „BO gerði grein fyrir að A hafi komið að máli við hann og leitað ráða varðandi fjárfestingar. Hann hafi sagst eiga smá sparifé sem hann hefði áhuga á að nýta í fjárfestingar. BO kvaðst hafa veitt A fjármálaráðgjöf og t.d. útskýrt fyrir honum muninn á verðtryggðum og óverðtryggðum lánum. Hann hafi svo stungið upp á því við A að hann kæmi til samstarfs við sig og föður sinn og saman myndu þeir stofna fasteignafélag. BO ítrekaði að ... það væri ekkert athugavert við þetta og hann sæi ekki hvað þetta kæmi stjórn Blindrafélagsins við. A hafi síðan óskað eftir því að fara út úr félaginu og það væri sjálfsagt að kaupa hann út þegar að fjármunir til þess væru til í félaginu, sem væri ekki núna.“ Eftir að stefndi hafði lokið við að svara ýmsum fyrirspurnum stjórnarmanna var fært til bókar að áfrýjandinn H-kk-nf hafi spurt hvað hann sæi fyrir sér um viðbrögð og stefndi svarað: „BO kvaðst ætla að tala við bankann sinn og útvega féð til að greiða A út úr félaginu og þar með ætti málið að vera úr sögunni.“ Samkvæmt fundargerðinni vék stefndi við svo búið af fundinum til að gefa öðrum stjórnarmönnum kost á að ræða málið að honum fjarstöddum. Því næst sagði þar: „Stjórnarmenn voru mjög gagnrýnir á afstöðu BO og að honum væri fyrirmunað að sjá hinn siðferðislega þátt málsins. Stjórnarmenn voru allir sammála um að BO yrði að segja af sér sem formaður Blindrafélagsins úr því að hann sæi ekkert athugavert við framgöngu sína og væri í algerri afneitun um að hann kynni að hafa gert nokkuð rangt í samskiptum sínum við A. Formaður Blindrafélagsins, sem sæi ekkert athugavert við að nýta aðstöðu sína sem formaður, til að fá félagsmenn til að leggja fé í persónuleg viðskiptaáform, væri félaginu, orðspori þess og þá um leið fjáröflunum og starfsemi, hættulegur.“

Þegar stefndi kom aftur inn á fundinn sagði í fundargerð að áfrýjandinn H-kk-nf hafi gert honum grein fyrir að stjórnin væri þeirrar skoðunar að hann yrði að segja af sér sem formaður og væri þess farið á leit við hann. Stefndi hafi hafnað því og ekki sagst sjá neitt tilefni til þess þar sem hann hefði ekki brotið af sér í starfi. Því næst hafi áfrýjandinn lagt fram tillögu að ályktun sem samþykkt hafi verið af öllum stjórnarmönnum að stefnda undanskildum. Ályktunin er tekin upp í heild í héraðsdómi, en upphaf hennar var svohljóðandi: „Í ljósi alvarlegs trúnaðarbrests sem upp er kominn á milli formanns Blindrafélagsins og stjórnar þess, þá lýsir stjórn félagsins yfir vantrausti á formann. Málsatvik eru þau að formaður félagsins hefur nýtt sér vettvang þess til að véla ungan félagsmann til að leggja allt sitt sparifé í fasteignabrask honum tengt. Mál sem komið er í hendur á lögmanni. Að mati stjórnar félagsins þá hefur formaður með athæfi sínu misnotað vald sitt og brugðist trausti þessa unga félagsmanns og þar með sýnt af sér siðferðilegt dómgreindarleysi.“ Að loknum stjórnarfundinum var ályktunin birt sem frétt á vefsíðu Blindrafélagsins. Þar var einnig degi síðar birt fréttatilkynning frá stefnda þar sem fram komu andsvör gegn ályktuninni. Urðu þessar fréttir tilefni umfjöllunar í framhaldinu í ýmsum fjölmiðlum um málefni stefnda og félagsins.

Hinn 30. september 2015 var haldinn félagsfundur í Blindrafélaginu til að ræða tillögu stjórnar félagsins um vantraust á stefnda sem formann þess. Ekki kom þó til þess að sú tillaga væri tekin til afgreiðslu á fundinum því að í lok hans var samþykkt önnur tillaga, sem borin var fram af öllum stjórnarmönnum, þar á meðal stefnda. Samkvæmt þeirri samþykkt steig hann til hliðar sem formaður, jafnframt því sem aðalfundur félagsins skyldi haldinn eigi síðar en 1. febrúar 2016 og sett yrði á stofn sannleiksnefnd sem skilaði áliti fyrir þann fund.

Tveimur dögum fyrir félagsfundinn, 28. september 2015, var undirritaður samningur um kaup stefnda og O-kk-ef M-kk-ef G-kk-ef á 20% hlut A í Fasteignafélaginu Hnjúki ehf. Umsamið kaupverð var 1.676.000 krónur og var það greitt A við undirritun samningsins, auk þess sem svo var um samið að honum hefði með því verið endurgreitt lán, sem hann hefði veitt félaginu, og ætti hann engar kröfur á hendur því.

4

Eftir uppkvaðningu héraðsdóms hafa áfrýjendur lagt fram ný gögn hér fyrir dómi. Um er að ræða tölvupóstsamskipti lögmanns þeirra, sem jafnframt er lögmaður A, við lögreglu út af kæru þess síðarnefnda „vegna meintra auðgunarbrota“ stefnda. Þótt vísað hafi verið til kærunnar í greinargerð áfrýjenda í héraði hefur hún ekki verið lögð fram af þeirra hálfu, en af hinum nýju gögnum má ráða að hún hafi borist lögreglu á fyrri hluta árs 2016. Lögregla mun hafa tekið skýrslu af stefnda á liðnu hausti, en af gögnunum verður ekki séð að hún hafi aðhafst neitt frekar í tilefni kærunnar.

II

Í máli þessu krafðist stefndi þess að tvenn ummæli í ályktun þeirri, sem samþykkt var með atkvæðum áfrýjenda á stjórnarfundi Blindrafélagsins 22. september 2015, yrðu dæmd ómerk. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á þá kröfu stefnda að ómerkt yrðu ummælin „vélað ungan félagsmann til að leggja allt sitt sparifé í fasteignabrask honum tengt“ og áfrýjendum gert að greiða honum miskabætur af þeim sökum. Hins vegar voru áfrýjendur sýknuð af kröfu stefnda um ómerkingu hinna ummælanna og unir hann þeirri niðurstöðu.

1

Stefndi heldur því fram að áfrýjendur hafi með framangreindum ummælum vegið með alvarlegum hætti að æru sinni svo að fari í bága við 234. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og beri af þeirri ástæðu að ómerkja þau samkvæmt 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Í ummælunum felist aðdróttun um refsiverða háttsemi af sinni hálfu, sem ekki eigi sér stoð, auk þess sem í þeim felist tilhæfulaus móðgun í sinn garð. Með þessu hafi áfrýjendur farið út fyrir takmörk tjáningarfrelsis samkvæmt 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og þar með brotið gegn friðhelgi einkalífs síns sem njóti verndar 1. mgr. 71. gr. hennar. Þá hafi það ekki verið hlutverk stjórnar Blindrafélagsins eða á valdsviði hennar að kveða á um hvað væri rétt og hvað rangt í skiptum þeirra A A-kk-ef A-kk-ef, sem sé lögráða einstaklingur, í tengslum við starfsemi Fasteignafélagsins Hnjúks ehf.

Þegar tekin er afstaða til þess hvort ummælin, sem stefndi krefst að ómerkt verði, feli í sér aðdróttun um refsiverða háttsemi af hans hálfu verður að horfa til þess hver er merking sagnorðsins „að véla“ í því samhengi sem það kemur þar fyrir. Í íslensku máli getur það þýtt að tæla, svíkja, ginna, beita brögðum eða svikum. Sé síðastnefnda merkingin, sem gengur einna lengst, lögð til grundvallar voru áfrýjendur með hinum umdeildu ummælum að bera stefnda á brýn að hann hafi beitt ungan félagsmann í Blindrafélaginu, sem var verulega sjónskertur, brögðum eða svikum til að leggja allt sitt sparifé í fasteignabrask, tengt sér. Þótt orðið „brask“ sé vissulega notað í neikvæðri merkingu um viðskipti er ekki unnt að gefa orðunum, sem notuð voru, annað inntak en þau almennt hafa í íslensku máli. Því er ekki unnt að draga þá ályktun af ummælunum að með þeim hafi áfrýjendur verið að saka stefnda um að hafa beitt hinn unga félagsmann brögðum eða svikum til að fá hann til að leggja allt sparifé sitt í vafasöm viðskipti í þeim tilgangi að auðgast á kostnað hans. Vegna þess að refsiákvæðunum, sem stefndi hefur vísað til í þessu sambandi, 248. gr. og 253. gr. almennra hegningarlaga, verður því aðeins beitt að brotið hafi verið gegn þeim í auðgunarskyni, sbr. 243. gr. laganna, verður samkvæmt því ekki fallist á með stefnda að í ummælunum hafi falist aðdróttun um að hann hafi framið refsiverða háttsemi.

2

Það sem að framan greinir breytir þó ekki því að í ummælum áfrýjenda voru fólgnar alvarlegar ásakanir í garð stefnda sem gætu talist ærumeiðandi samkvæmt 235. gr. almennra hegningarlaga. Við úrlausn um það verður í fyrsta lagi að líta til stöðu Blindrafélagsins sem frjálsra félagasamtaka og starfsemi þess sem að stórum hluta er háð fjárframlögum frá öðrum. Eflaust ekki síst af þeirri ástæðu er eins og fyrr segir lögð áhersla á það í lögum félagsins að hver og einn stjórnarmaður þess virði siðareglur félagsins, hagsmuni þess og einstakra félagsmanna, en verði misbrestur á því sé félagsstjórn heimilt að samþykkja tillögu um vantraust á þann stjórnarmann sem í hlut á. Við þær aðstæður, sér í lagi ef talið hefur verið að stjórnarmaðurinn hafi gengið gegn hagsmunum félagsmanns sem stendur höllum fæti vegna fötlunar sinnar, verður að játa öðrum stjórnarmönnum rýmkuðu tjáningarfrelsi, enda vega hagsmunir annarra félagsmanna og bakhjarla félagsins af því að fá upplýsingar um forsendur að baki slíkri tillögu þyngra en orðspor hlutaðeigandi stjórnarmanns, sbr. til hliðsjónar dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 21. júlí 2011 í máli H-x-x gegn Þýskalandi.

Í annan stað hefur það verulega þýðingu hvort ummælin í garð stefnda eigi sér stoð í málsatvikum. Í máli þessu, sem rekið er eftir reglum um meðferð einkamála, verður þess ekki krafist af áfrýjendum, að teknu tilliti til þess sem áður greinir, að þau færi óyggjandi sönnur á sannleiksgildi ummæla sinna, heldur að þau leiði nægar líkur að góðri trú sinni um réttmæti þeirra þegar þau voru viðhöfð, sbr. meðal annars til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 3. maí 2018 í máli nr. 404/2017.

3

Sé lagður til grundvallar framburður stefnda fyrir héraðsdómi og það, sem eftir honum var haft í fundargerð stjórnarfundar Blindrafélagsins 22. september 2015, voru tildrög máls þessa þau að A leitaði til stefnda fyrir tilstilli móður sinnar og óskaði eftir ráðgjöf hjá honum um hvernig hann gæti ávaxtað sparifé sitt. Stefndi hafði þá gegnt stöðu formanns félagsins í tæpt ár og hafði að eigin sögn talsverða reynslu af því að kaupa og selja fasteignir. A var hins vegar ungur að árum, hafði nýverið orðið fyrir því áfalli að missa sjónina að mestu leyti og virðist hafa verið var lítt kunnugur fjármála- og fasteignaviðskiptum þótt hann hefði fest kaup á íbúð nokkru áður. Í kjölfar þess að A leitaði til stefnda lagði sá síðarnefndi til að hann kæmi til samstarfs við sig og föður sinn og stofnaði með þeim fasteignafélag.

Í tölvubréfi stefnda 30. apríl 2015 og drögum að stofnfundargerð var gert ráð fyrir að stofnfé hins fyrirhugaða einkahlutafélags yrði 7.000.000 krónur og skiptist þannig að A legði fram 20% þess, stefndi 30% og faðir stefnda 50%. Samkvæmt tölvubréfinu var gengið út frá því að þeir síðarnefndu legðu félaginu til tvær fasteignir í sinni eigu við stofnun þess og yrðu stofnframlög þeirra í formi markaðsvirðis þeirra að frádregnum áhvílandi skuldum. Við stofnun félagsins var hins vegar ákveðið að stofnféð yrði 500.000 krónur í stað 7.000.000 króna, en eftir sem áður var gengið út frá þeim forsendum, að sögn stefnda, að þeir feðgar létu fasteignirnar ganga til félagsins. Úr þeirri fyrirætlun varð þó ekki meðan A var hluthafi í einkahlutafélaginu, en fasteignirnar voru ranglega færðar til eignar hjá því í bókhaldi þess þar sem þær höfðu ekki verið framseldar félaginu á þeim tíma.

Þegar ákveðið var að lækka stofnfé félagsins í 500.000 krónur brustu forsendur fyrir því að A legði fram í reiðufé þær 1.400.000 krónur, sem áður hafði verið gert ráð fyrir, heldur hefði honum að réttu lagi borið að inna af hendi 100.000 krónur til félagsins við stofnun þess. Engu að síður greiddi hann fyrrgreindu fjárhæðina inn á reikning stefnda 7. júní 2015 að því er virðist í trausti þess að þeir feðgar myndu leggja andvirði fasteignanna tveggja inn í félagið, svo sem þeir ætluðu sér eftir sem áður að gera að sögn stefnda fyrir dómi. Þau skjöl, sem lögð hafa verið fram í málinu, gefa ekki til kynna að um hafi verið að ræða lán A til félagsins, enda var hvorki gerður um það samningur, svo sem um hvenær lánið ætti að endurgreiða og hvort og þá hvaða ávöxtun það skyldi bera, né gefin út skuldaviðurkenning eða kvittun fyrir móttöku framlagsins sem láns. Ekkert í gögnum málsins bendir til að stefndi og faðir hans hafi lagt fram af sinni hálfu þær 400.000 krónur af stofnfé félagsins sem þeir höfðu skuldbundið sig til að gera. Sem framkvæmdastjóra félagsins hlaut stefnda að vera kunnugt um að A, sem var skráður fyrir 20% hlutafjár þess, hafði lagt því til áðurgreinda fjárhæð í reiðufé án þess að séð verði að aðrir hluthafar, hann sjálfur og faðir hans, hefðu lagt neitt fé eða annars konar verðmæti af mörkum til félagsins, hvorki við stofnun þess né strax í kjölfar hennar.

Þar sem vottorð fyrirtækjaskrár um Fasteignafélagið Hnjúk ehf., sem vísað er til að framan, var gefið út 29. maí 2015 liggur fyrir að þá þegar hafði félagið verið tilkynnt til skráningar hjá hlutafélagaskrá samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Að því loknu hefði ekkert átt að vera því til fyrirstöðu að stofnaður yrði bankareikningur fyrir félagið, svo sem stefndi hefur haldið fram, en hann hefur ekki lagt fram nein gögn til sönnunar þeirri staðhæfingu sinni. Þrátt fyrir þetta innti A greiðsluna 7. júní 2015 inn á persónulegan bankareikning stefnda og lagði síðan 112.000 krónur inn á hann 12. júlí og 114.000 krónur 14. ágúst sama ár. Yfirlit yfir hreyfingar á bankareikningi félagsins ber með sér að hann hafi verið stofnaður í síðasta lagi 11. ágúst 2015. Samt sem áður bað stefndi A um það í tölvupósti daginn eftir að leggja síðastnefndu fjárhæðina inn á sama persónulega reikning sinn. Engar upplýsingar er að finna um það í málsgögnum hvort fénu, sem A lagði inn á reikning stefnda sumarið 2015, hafi verið ráðstafað af reikningnum og þá í hvaða tilgangi. Á hinn bóginn verður ráðið af því, sem haft var eftir stefnda í fundargerð stjórnarfundarins 22. september það ár, að féð hafi ekki verið tiltækt honum sjálfum eða félaginu á þeim tíma. Fyrir dómi bar stefndi að greiðslur A 12. júlí og 14. ágúst 2015 hefðu falið í sér hlutafjáraukningu af hans hálfu, en ekkert liggur fyrir um það í málsgögnum að hlutafé umrædds félags hafi verið hækkað á þeim tíma í samræmi við fyrirmæli V. kafla laga nr. 138/1994.

Ályktun stjórnarfundarins 22. september 2015 var reist á frásögn A af málsatvikum og gögnum sem hann hafði ýmist látið áfrýjendum í té eða þau aflað með öðrum hætti. Áður en tillaga að ályktuninni var tekin til afgreiðslu á fundinum var stefnda gefinn kostur á að skýra málið frá sinni hlið, auk þess sem hann svaraði fyrirspurnum um einstök atriði þess. Þótt stefndi hafi síðan svarað þeim ásökunum, sem á hann voru bornar, og lagt fram frekari gögn af sinni hálfu virðist myndin af því, sem átti sér stað í samskiptum þeirra A í tengslum við starfsemi Fasteignafélagsins Hnjúks ehf. og lá þá þegar fyrir í stórum dráttum, ekki hafa breyst að neinu ráði eins og rakið hefur verið.

Þrátt fyrir að áfrýjendur hafi tekið óþarflega sterkt til orða með hinum umdeildu ummælum í garð stefnda verður ekki talið, með vísan til alls þess sem að framan greinir, að þau hafi með þeim farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskárinnar, sbr. 1. mgr. 10. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Verða áfrýjendur því sýknuð af kröfum stefnda í máli þessu.

Rétt er að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Áfrýjendur, B-kk-nf S-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf R-kk-nf B-kk-nf, H-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, L-kvk-nf S-kvk-nf, R-kvk-nf M-kvk-nf H-kvk-nf og R-kvk-nf R-kvk-nf, eru sýkn af kröfum stefnda, B-kk-ef O-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.