253/2015

Fjármálafyrirtækið SV, sem síðar sameinaðist sparisjóðnum SK, gaf út skuldabréf sem greiða átti í einu lagi á gjalddaga í mars 2010, en F var kröfuhafi bréfsins. Í mars 2009 keypti SK bréfið af F og sama dag gerðu aðilar samning um að innlausnarverð þess, ásamt öðrum fjármunum, skyldi lagt á innlánsreikning hjá sparisjóðnum, en á þessum tíma var lausafjárstaða SK erfið. Í apríl 2010 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald stofnfjáreigendafundar SK og skipaði honum bráðabirgðastjórn. Jafnframt tók eftirlitið ákvörðun um ráðstöfun tilgreindra eigna sjóðsins og skuldbindinga hans vegna innlána og tiltekinna ábyrgða til nýs sparisjóðs, SpK. Samkvæmt 7. tölulið ákvörðunarinnar átti SpK ekki að yfirtaka innlánaskuldbindingar SK sem stofnað hefði verið til með þeim hætti að kröfueigandi samkvæmt skuldabréfi hefði fengið kröfu sína greidda fyrir gjalddaga en á sama tíma stofnað til innláns hjá SK, enda væri um riftanlegan gerning að ræða. Þrátt fyrir orðalag ákvörðunarinnar var áðurnefnd innstæða F skráð í kerfum SpK og að fyrirmælum F greiddi SpK honum út allt innlánið með vöxtum í júní 2010. Bú SK var tekið til gjaldþrotaskipta í nóvember 2010 og lauk skiptunum í september 2013 án þess að nokkuð fengist upp í lýstar kröfur. Þá tók Fjármálaeftirlitið yfir vald stofnfjáreigendafundar SpK í mars 2011 og samkvæmt ákvörðun eftirlitsins tók L hf. yfir allar eignir og skuldbindingar sjóðsins. Með samkomulagi L hf. og íslenska ríkisins í mars 2012 skuldbatt sá fyrrnefndi sig til þess að krefja F um endurgreiðslu áðurnefnds innláns. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skuld SK við F hefði verið greidd í mars 2009, réttu ári fyrir gjalddaga hennar. Samkvæmt skýrum orðum ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá apríl 2010 hefði SpK ekki átt að taka yfir umrætt innlán F, enda hefði verið um að ræða riftanlega ráðstöfun samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Vegna þessara mistaka hefði stofnast krafa SpK á hendur F um endurgreiðslu innlánsins, en sú krafa komst síðar í hendur L hf. á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins í mars 2011. Hæstiréttur vísaði á hinn bóginn til þess að þegar í október eða nóvember 2010 hefði legið fyrir vitneskja um atvik að baki kröfu L hf. á hendur F, en hvorki yrði séð að F hafi viðurkennt skyldu sína til endurgreiðslu né að hann hefði fengið skýra tilkynningu um að kröfunni yrði haldið upp á hann. Þá hefði L hf. skuldbundið sig með samningnum við íslenska ríkið í mars 2012 til að innheimta þessa tilteknu kröfu. Eigi að síður sendi L hf. ekki kröfu til F um greiðslu fjármunanna fyrr en í október 2013, löngu eftir að kröfulýsingarfresti lauk í þrotabú SK og eftir að skiptum á búinu var lokið, en með þessu kom hann í veg fyrir að krafa F kæmist að gagnvart sparisjóðnum. Að öllu þessu virtu komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að L hf. hefði glatað fyrir tómlæti kröfunni á hendur F og var sá síðarnefndi því sýknaður.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. apríl 2015. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 101.810.048 krónur, aðallega með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2010 til 1. mars 2012 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, en til vara með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna frá 14. júlí 2010 til 11. nóvember 2013 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. þeirra frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 11. júní 2015. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað, sem honum verði dæmdur í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Eftir gögnum málsins mun lausafjárstaða Sparisjóðsins í Keflavík hafa verið erfið frá því um mitt ár 2008 og 10. mars 2009 sótti hann um eiginfjárframlag úr ríkissjóði, en um það leyti var eiginfjárstaða hans undir lögbundnum mörkum. Dagana 11. og 12. mars 2009 áttu sér stað samskipti milli framkvæmdastjóra gagnáfrýjanda og forstöðumanns fjármálasviðs sparisjóðsins um mögulega umbreytingu skulda sjóðsins við gagnáfrýjanda samkvæmt skuldabréfum yfir í innlánsskuldbindingar hjá sjóðnum. Í samræmi við samskipti þessi keypti sparisjóðurinn 19. sama mánaðar skuldabréf af gagnáfrýjanda, sem Sparisjóður Vestfirðinga hafði gefið út og greiða átti í einu lagi á gjalddaga 15. mars 2010, en vegna sameiningar sjóðanna í lok árs 2007 var Sparisjóðurinn í Keflavík orðinn skuldari bréfsins. Innlausnarverð þess var 88.677.120 krónur, en bréfið hafði verið að nafnverði 60.000.000 krónur, bundið vísitölu neysluverðs og borið 7% ársvexti. Sama dag og innlausn skuldabréfsins fór fram gerðu gagnáfrýjandi og Sparisjóðurinn í Keflavík jafnframt samning um að innlausnarverðið ásamt öðrum fjármunum, samtals 118.444.220 krónur, skyldi lagt á innlánsreikning hjá sparisjóðnum. Var innlánið með 12% ársvöxtum og bundið til eins árs. Undir samninginn rituðu forstöðumaður fjármálasviðs sparisjóðsins og framkvæmdastjóri gagnáfrýjanda. Á þeim tíma átti gagnáfrýjandi 6,7% stofnfjár í sparisjóðnum og sat einn stjórnarmaður gagnáfrýjanda jafnframt í stjórn sparisjóðsins.

Vegna stöðu sparisjóðsins skipaði Fjármálaeftirlitið sérfræðing 4. júní 2009 til að hafa sértækt eftirlit með honum. Á grundvelli VI. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. IV. ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009 um breyting á fyrrgreindum lögum, tók Fjármálaeftirlitið 22. apríl 2010 yfir vald stofnfjáreigendafundar Sparisjóðsins í Keflavík, vék stjórn hans frá og skipaði honum bráðabirgðastjórn. Jafnframt tók eftirlitið ákvörðun um ráðstöfun tilgreindra eigna sparisjóðsins og skuldbindinga hans vegna innlána og tiltekinna ábyrgða til nýs sjóðs, Spkef sparisjóðs. Um þetta sagði meðal annars í 7. tölulið ákvörðunarinnar: „Spkef sparisjóður yfirtekur skuldbindingar Sparisjóðsins í Keflavík vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum, Seðlabanka Íslands og öðrum viðskiptavinum. ... Spkef sparisjóður yfirtekur þó ekki innlánaskuldbindingar Sparisjóðsins í Keflavík sem stofnað hefur verið til með þeim hætti að kröfueigandi samkvæmt skuldabréfi og/eða öðru sambærilegu skuldaskjali hefur fengið kröfu sína greidda fyrir gjalddaga en á sama tíma hefur verið stofnað til innláns hjá Sparisjóðnum í Keflavík enda sé um riftanlegan gerning að ræða skv. lögum um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991.“

Þrátt fyrir framanritað varð framkvæmd ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins á þann veg að innlánsskuldbinding samkvæmt fyrrgreindum samningi gagnáfrýjanda við Sparisjóðinn í Keflavík frá 19. mars 2009 var í heild skráð sem innstæða í kerfum Spkef sparisjóðs. Að fyrirmælum gagnáfrýjanda greiddi Spkef sparisjóður 23. júní 2010 honum út allt innlánið með vöxtum, 135.985.604 krónur, og færði á tilgreindan reikning gagnáfrýjanda hjá sjóðnum. Sættu fjármunir þessir síðan millifærslum af þeim reikningi á aðra reikninga gagnáfrýjanda á tímabilinu 24. júní til 14. júlí 2010.

Störfum bráðbirgðastjórnar Sparisjóðsins í Keflavík lauk 23. júlí 2010 með því að hann var tekinn til slita og honum skipuð slitastjórn samkvæmt XII. kafla laga nr. 161/2002. Frestdagur við slit sparisjóðsins var 25. maí 2009, en bú hans var síðan tekið 1. nóvember 2010 til gjaldþrotaskipta sem lauk 2. september 2013 án þess að nokkuð fengist upp í lýstar kröfur.

Fram er komið í málinu að í október eða nóvember 2010 áttu þáverandi sparisjóðsstjóri Spkef sparisjóðs og starfsmaður í bókhaldsdeild sjóðsins fund með framkvæmdastjóra gagnáfrýjanda þar sem meðal annars hafi verið rætt um að fyrrgreindur flutningur á innláni gagnáfrýjanda til sjóðsins hafi verið tekinn til athugunar. Í tengslum við þetta sendi starfsmaðurinn í bókhaldsdeild tölvubréf 27. október 2010 til stjórnarformanns sparisjóðsins með afriti til sparisjóðsstjórans. Í bréfinu, sem var undir yfirskriftinni „skoðun á innlánum“ sagði: „Í framhaldi af ákvörðun Sparisjóðabankans um tilboðið til kröfuhafa Sparisjóðsins í Keflavík var ákveðið að skilanefnd sparisjóðsins framkvæmdi skoðun á tilurð innlána og þá sérstaklega hvort skuldabréfum sparisjóðsins hafi verið breytt í innlán. Við fórum yfir þetta sjálfir og eftirfarandi þarf nánari skoðunar við og gæti þessum færslum verið rift og þurft að bakfæra þær ... og einnig er búið að hafa samband við Festu lífeyrissjóð.“ Í lok bréfsins voru talin upp nokkur tilvik af þessum meiði og var þar meðal annars getið um að skuldabréfi í eigu gagnáfrýjanda hafi 20. mars 2009 verið „breytt í innlán að fjárhæð 88 m.“

Fjármálaeftirlitið tók yfir vald stofnfjáreigendafundar Spkef sparisjóðs 5. mars 2011. Samhliða tók eftirlitið ákvörðun um að aðaláfrýjandi tæki frá 7. sama mánaðar við rekstri, eignum og skuldbindingum sparisjóðsins.

Aðaláfrýjandi tilkynnti gagnáfrýjanda með bréfi 1. febrúar 2012 að hann teldi að til innláns, sem fært var af reikningi gagnáfrýjanda hjá Spkef sparisjóði 23. júní 2010, hefði verið stofnað með riftanlegum gerningi og í ljósi ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 22. apríl sama ár hefði skuldbindingin aldrei átt að flytjast milli sparisjóðanna.

Aðaláfrýjandi og íslenska ríkið gerðu með sér samkomulag 27. mars 2012 „vegna afmarkaðra þátta tengda ágreiningi aðila um uppgjör vegna samruna“ Spkef sparisjóðs og aðaláfrýjanda. Í 4. gr. samkomulagsins var fjallað um „riftanleg innlán til hækkunar á kröfu Landsbankans“ en þar sagði: „Eftirfarandi innlán hefur verið metið af aðilum sem riftanleg ráðstöfun sem ekki hefði átt að færast frá Sparisjóðnum í Keflavík ... til Spkef sparisjóðs samkvæmt ákvörðun FME: 1. Reikningur nr. ... innlán Festa Lífeyrissjóðs að fjárhæð þann 20. mars 2009 kr. 88.677.120. Landsbankinn hefur tilkynnt ofangreindum innlánseiganda að innlán þetta hafi ekki átt að færast frá þrotabúi Sparisjóðsins í Keflavík til Spkef sparisjóðs. Fjárhæðin var hinsvegar tekin út af reikningi innlánseiganda í tíð Spkef sparisjóðs áður en hann var yfirtekinn af Landsbankanum. Landsbankinn skuldbindur sig til þess að gera kröfu um að fjárhæðin verði endurgreidd, enda ber Festu að gera kröfu um greiðslu innlánsins til þb. Sparisjóðsins í Keflavík. Komi til þess að fjárhæðin verði endurgreidd í heild eða að hluta, skuldbindur Landsbankinn sig til þess að lækka skuld ríkisins við bankann“.

Aðaláfrýjandi sendi 11. október 2013 greiðsluáskorun til gagnáfrýjanda sem hafnaði greiðsluskyldu með bréfi 4. nóvember sama ár. Höfðaði aðaláfrýjandi mál þetta 13. janúar 2014.

II

Skuld Sparisjóðsins í Keflavík við gagnáfrýjanda samkvæmt áðurgreindu skuldabréfi var greidd 19. mars 2009, réttu ári fyrir gjalddaga þess, og andvirðið fært á innlánsreikning gagnáfrýjanda hjá sjóðnum. Samkvæmt skýrum orðum í framangreindum 7. tölulið ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 22. apríl 2010 var því ekki um að ræða innlánsskuldbindingu sem Spkef sparisjóður átti að taka yfir að því leyti sem hún átti rætur að rekja til uppgreiðsluverðs skuldabréfsins, enda var þar um að ræða riftanlega ráðstöfun samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Allt að einu var innlán gagnáfrýjanda flutt í heild til Spkef sparisjóðs sem greiddi það síðan út til gagnáfrýjanda 23. júní 2010. Verður að líta svo á að þetta hafi gerst vegna augljósra mistaka. Samkvæmt meginreglum fjármunaréttar eiga þeir, sem fá fyrir mistök greitt fé sem þeir ekki eiga rétt til, að endurgreiða það, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 13. september 2007 í máli nr. 32/2007. Stofnaðist þannig krafa Spkef sparisjóðs á hendur gagnáfrýjanda um endurgreiðslu og komst krafa þessi síðar í hendur aðaláfrýjanda á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 5. mars 2011. Að því verður á hinn bóginn að gæta að annar samningsaðili getur glatað rétti til að bera fyrir sig vanefnd eða annað réttarbrot viðsemjanda síns ef athugasemdum er ekki hreyft af slíku tilefni án ástæðulauss dráttar eða krafa er ekki höfð uppi innan hæfilegs tíma.

Við mat á því hvort aðaláfrýjandi hafi glatað rétti til að krefjast endurgreiðslu úr hendi gagnáfrýjanda verður að líta til þess að aðaláfrýjandi er fjármálafyrirtæki sem eignaðist kröfu þessa 7. mars 2011 þegar annað fjármálafyrirtæki, Spkef sparisjóður, rann saman við hann. Aðaláfrýjandi gat ekki öðlast betri rétt gegn gagnáfrýjanda en mátti leiða af rétti Spkef sparisjóðs. Framangreind samskipti starfsmanna sparisjóðsins og framkvæmdastjóra gagnáfrýjanda í október eða nóvember 2010 bera með sér að þá þegar lá fyrir vitneskja um atvik að baki kröfu aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjanda, en hvorki verður séð að gagnáfrýjandi hafi viðurkennt skyldu sína til endurgreiðslu né að hann hafi fengið skýra tilkynningu um að kröfunni yrði haldið upp á hann. Til viðbótar þessu skuldbatt aðaláfrýjandi sig með fyrrgreindum samningi við íslenska ríkið 27. mars 2012 til að innheimta þessa tilteknu kröfu. Eigi að síður sendi hann gagnáfrýjanda ekki kröfu um greiðslu fyrr en löngu eftir að kröfulýsingarfresti lauk í þrotabú Sparisjóðsins í Keflavík eða 11. október 2013, en þá hafði skiptum á búinu þegar verið lokið. Með þessu kom aðaláfrýjandi jafnframt í veg fyrir að krafa gagnáfrýjanda kæmist að gagnvart sparisjóðnum.

Að öllu framangreindu virtu er óhjákvæmilegt að líta svo á að aðaláfrýjandi hafi glatað fyrir tómlæti kröfunni á hendur gagnáfrýjanda sem mál þetta varðar. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.

Eftir þessum úrslitum er rétt að aðilarnir beri hvor sinn málskostnað fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.