104/2001

Þ hf. seldi á árinu 1997 H nýja dráttarvél. Í ljós komu ýmsir gallar á vélinni og 7. september 1998 undirrituðu aðilar samkomulag um að Þ keypti vélina aftur af H. Taldi Þ þetta samkomulag hafa verið til staðfestingar á eldra munnlegu samkomulagi þeirra sama efnis, en því neitaði H. Um sama leyti og samkomulag þetta var undirritað seldi Þ hf. vélina til K, en sölureikningur var dagsettur 4. september s.á. Með símbréfi 7. september 1999, sem barst Þ hf. 8. sama mánaðar, kvartaði sonur K með almennum orðum undan göllum á vélinni og þjónustu áfrýjanda. Fór svo, að K lýsti yfir riftun á kaupunum með símbréfi 16. maí 2000 og stefndi síðan Þ hf. til að þola riftun kaupanna og til að endurgreiða þann hluta kaupverðs sem K hafði innt af hendi. Í málinu var um það deilt hvort dráttarvélin hefði við afhendingu verið haldin verulegum göllum, sem K hefði ekki séð eða átt að sjá við skoðun. Af framlagðri matsgerð 4. apríl 2000 þótti fullljóst að vélin hefði verið haldin mjög verulegum annmörkum er skoðun matsmanns fór fram. Samanburður matsgerðarinnar við úttektir er gerðar höfðu verið á vélinni áður en K keypti hana þótti sýna að vélin hefði verið haldin verulegum göllum við afhendingu. Ekki var hnekkt þeirri fullyrðingu K að vélin hefði verið afhent einni viku eftir dagsetningu fyrrgreinds sölureiknings. Var samkvæmt því ekki liðið ár frá afhendingu vélarinnar þar til kvörtun barst, sbr. 54. gr. þág. laga nr. 39/1922. Þá voru hvorki ákvæði 52. né 57. gr. sömu laga talin standa riftunarkröfu K í vegi. Var samkvæmt þessu staðfest niðurstaða héraðsdóms um riftun á kaupum aðila og endurgreiðslu kaupverðs dráttarvélarinnar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf B-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2001. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og að stefnda verði gert að greiða sér 170.695 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 4. september 1998 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms með þeirri breytingu að tildæmd fjárhæð beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2001 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Ágreiningur aðila varðar kaup stefnda á notaðri dráttarvél af áfrýjanda í september 1998.

Áfrýjandi seldi á árinu 1997 H-kk-þgf E-kk-þgf, Vatnsenda í Skorradal, nýja dráttarvél af gerðinni Deutz Agrotron með skráningarnúmerinu LI 720. Var reikningur vegna þeirra kaupa dagsettur 14. maí á því ári. Mun H-kk-nf strax hafa orðið óánægður með vélina og talið hana ekki vera í lagi. Fékk hann J-kk-þf F-x-x J-kk-þf vélvirkjameistara til að gera athugun á henni. Í úttekt hans 30. desember 1997 voru talin upp í tíu liðum atriði, sem hann taldi aðfinnsluverð, eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Í framburði H-kk-ef fyrir héraðsdómi kom fram að vélin hafi tvívegis verið send til Reykjavíkur til viðgerða meðan hann átti hana, en án teljandi árangurs. Hafi hún verið send áfrýjanda síðast í febrúar eða mars 1998 og H-kk-nf neitað að taka við henni aftur, enda hafi hún ekki verið komin í viðunandi lag. Í bréfi áfrýjanda til H-kk-ef 22. júlí 1998 var fjallað um áðurnefndar athugasemdir J-kk-ef F-x-x J-kk-ef og talið að áfrýjandi hefði gert við það, sem um var fjallað í fimm liðum athugasemdanna. Um fjóra liði var ýmist talið vera samkomulag, að áfrýjandi væri ekki sammmála athugasemdunum eða að ekki væri unnt að bæta úr göllum. Er þetta nánar rakið í hinum áfrýjaða dómi. Varðandi tíunda atriðið í athugasemdum J-kk-ef, að vélin hafi reynst mjög þvinguð við akstur og áberandi verri í framdrifi, sagði í bréfi áfrýjanda að í ljós hafi komið við skoðun sérfræðings frá verksmiðju að vélin hafi verið afgreidd með rangri dekkjastærð og því hafi myndast þvingun þegar ekið væri í framdrifi.

Daginn eftir að þetta bréf var ritað gerði J-kk-nf úttekt á vélinni á ný að beiðni H-kk-ef. Kom fram í upphafi skýrslu J-kk-ef um úttektina að sum þeirra atriða, er fyrri athugasemdir hans lutu að, hafi verið búið að laga, en önnur ekki. Sagði þar síðan: „1. Þvingun í framdrifi (milli drifa) er enn fyrir hendi, sé vélin tekin úr framdrifi í akstri fer hann úr með miklum smell eða höggi. 2. Mjög mikil þvingun er í drifrás vélarinnar sem kemur þannig fram að stór hluti mótoraflsins fer í að drífa vélina áfram undir sjálfri sér á jafnsléttu, sem engan veginn telst eðlilegt á 88 hö vél, eðlileg aflrýrnun til hjóla er um 15%. 3. Virðist vera búið að eiga við aflúttak að aftan, straumtakki fyrir pto virkar ekki og aflúttak er sítengt. 4. Búið er að skipta um stjórntakka fyrir vökvalyftu. Vökvalyftu og virkni pto er ekki hægt að prófa nema undir álagi í vinnslu á nokkrum klukkustundum. 5. Vatnsleki, ekki gat undirritaður prófað leka en toppur á húsi hefur verið kíttaður með límkítti sem er nánast ónýt framkvæmd þar sem kítti er í haugum um allan topp og á ljósabúnaði á þeim stöðum þar sem það á ekki að vera. 6. Öndunarslanga á olíutanki er sundur við stút. 7. Kúlutengi á yfirtengi er ekki komið á en sýnt nýtt stykki í húsi. Einnig á eftir að skipta um boginn skrúflang í hliðarsláttarstífu. 8. Olíulekar eru á vökvadælum á mótor og á segulspólum hægra megin að aftan. 9. Þéttihring vantar um rafstýrðan skjá sem sýnir stöðu drifa sem staðsettur er í hægra framhorni stjórnhúss. 10. Misgengi aftan á hægra afturbretti hefur ekki verið lagað. Eins og að ofan greinir er vélin með öllu ónothæf. Drifrás vélarinnar er að öllum líkindum skemmd vegna þeirrar þvingunar sem framan greinir og þyrfti að taka drifrás í sundur til að athuga skemmdir. Undirritaður telur frekari notkun vélarinnar jafngilda frekari skemmdum eða eyðileggingu hennar.“ Í framburði H-kk-ef fyrir héraðsdómi kom fram að hann hafi óskað eftir að fá dómkvadda matsmenn vegna galla á vélinni. Áfrýjandi og H-kk-nf undirrituðu síðan samkomulag 7. september 1998 um að sá fyrrnefndi keypti vélina aftur. Kom fram í þessum samningi að H-kk-nf hafi frá upphafi verið óánægður með vélina og hafi náðst samkomulag um að hann seldi áfrýjanda vélina aftur með þeim göllum, sem sá fyrrnefndi teldi vera á henni. Áfrýjandi telur þetta skriflega samkomulag hafa verið til staðfestingar á eldra munnlegu samkomulagi þeirra sama efnis, en því neitar H-kk-nf.

Í september 1998 seldi áfrýjandi stefnda þessa sömu dráttarvél, en sölureikningur var dagsettur 4. þess mánaðar. Í texta reikningsins kom fram að hið selda væri „notaður traktor“ Þá sagði að vélin væri „seld í því ástandi sem hún er í og kaupandi hefur kynnt sér og samþykkt. Notuð 156 klst.“ Enn sagði í texta reikningsins að seljandi myndi „afhenda kaupanda ný afturdekk og felgur af stærðinni 540/65Rx38, Michelin XM 108 og kaupandi skila núverandi afturdekkjum og felgum til seljanda af stærð 540/65Rx34“ Þá kom fram í reikningnum að meðal búnaðar, sem seldur var með dráttarvélinni, voru ámoksturstæki af nánar tilgreindri gerð. Ekki hefur verið lagður fram í málinu kaupsamningur um vélina milli aðila eða önnur skrifleg gögn varðandi kaupin en þessi reikningur. Áfrýjandi annaðist ásetningu ámoksturstækjanna, en sonur stefnda, H-kk-nf J-kk-nf K-kk-nf, sótti vélina að því búnu til áfrýjanda og ók henni vestur að Skarði.

Áfrýjandi telur að umsamið hafi verið að stefndi greiddi kaupverð vélarinnar að fullu við afhendingu. Þessu andmælir stefndi, enda standi á framangreindum reikningi að kaupverðið hafi verið viðskiptafært. H-kk-nf J-kk-nf K-kk-nf bar fyrir héraðsdómi að þegar hann var að ganga frá kaupunum fyrir hönd stefnda hafi orðið að samkomulagi að kaupverð vélarinnar yrði greitt þegar hann fengi nánar tiltekið lán vegna kaupanna og hafi aðilarnir ætlað sér um það bil mánuð til þess. Til tryggingar greiðslu kaupverðs hafi hann lagt fram ódagsettan tékka. E-kk-nf Þ-kk-nf, forstjóri áfrýjanda, sagði í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að tékki þessi hafi verið sýndur til greiðslu, en reynst innistæðulaus í upphafi. Stefndi greiddi 808.670 krónur inn á kaupverð vélarinnar 30. september 1998, 1.440.000 krónur 16. mars 1999 og loks 1.690.000 krónur 3. ágúst 1999. Krefur áfrýjandi hann í máli þessu um eftirstöðvar umsamins kaupverðs, 170.695 krónur.

Í skýrslu fyrir héraðsdómi bar E-kk-nf Þ-kk-nf að ný afturdekk og felgur á dráttarvélina, sem getið var í fyrrgreindum reikningi, hafi komið til landsins í október eða nóvember 1998 og hafi hann tilkynnt stefnda um komu þeirra. Hafi verið reiknað með því að stefndi skilaði gömlu dekkjunum til áfrýjanda og fengi þau nýju afhent þar. Stefndi bar fyrir héraðsdómi að B-kk-nf, sölumaður hjá áfrýjanda, hafi sagt sér að dekkin yrðu send vestur, en af því hafi ekki orðið þrátt fyrir ítekaðar óskir sínar um það. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að dekkin og felgurnar séu enn í vörslum áfrýjanda.

Með símbréfi dagsettu 7. september 1999, sem barst áfrýjanda 8. sama mánaðar, kvartaði H-kk-nf J-kk-nf K-kk-nf með almennum orðum undan göllum á vélinni og þjónustu áfrýjanda. Fór hann þess á leit að áfrýjandi sendi stefnda dekkin og mann til að gera við vélina. Myndi hann rifta kaupunum yrði viðgerðarmaður ekki kominn fyrir 10. september 1999. Þessu svaraði áfrýjandi með bréfi 13. sama mánaðar, þar sem hann andmælti því að hann hafi á nokkurn hátt vanefnt samning aðilanna og krafðist greiðslu eftirstöðva kaupverðs vélarinnar. Í bréfi stefnda til áfrýjanda 1. nóvember 1999 voru taldir upp í fimmtán liðum gallar, sem stefndi taldi vera á vélinni, og tekið fram að enn væru ókomin þau dekk, sem fylgja áttu. Krafðist stefndi þess að kaupin yrðu látin ganga til baka og að áfrýjandi bætti sér tjón, er af þeim hafi leitt. Með beiðni 10. febrúar 2000 óskaði stefndi eftir dómkvaðningu manns til að skoða og meta dráttarvélina. Voru í matsbeiðninni talin upp í fimmtán liðum atriði, sem stefndi taldi í ólagi, og þess óskað að matsmaðurinn léti í ljós álit sitt á þeim, auk þess sem hann myndi skoða vélina sjálfstætt og kanna hvort frekari gallar væru á henni. Þá var óskað eftir mati á kostnaði við úrbætur. Í matsgerð 4. apríl 2000, sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi, lét matsmaður þess getið að vélin hafi verið notuð í 856,6 vinnustundir. Taldi hann upp í tuttugu og einum lið þau atriði, sem hann taldi í ólagi. Þá lét hann þess getið að afturdekk vélarinnar væru mjög lítið slitin, að umgengni um vélina væri með ágætum og útlit hennar gott. Að lokun tók matsmaðurinn fram að vélin væri „með öllu óbrúkhæf“. Í bréfi 10. apríl 2000 vitnaði stefndi til matsins og lagði til að áfrýjandi samþykkti riftun á kaupunum og endurgreiðslu kaupverðs. Með símbréfi 16. maí 2000 lýsti stefndi yfir riftun á kaupunum, enda hefði ekki borist svar við fyrrnefnda bréfinu. Í málinu krefst stefndi þess að áfrýjandi verði dæmdur til að þola riftun kaupanna og endurgreiða þann hluta kaupverðs, sem stefndi hefur innt af hendi.

II.

Í máli þessu greinir aðilana á um hvort dráttarvélin hafi við afhendingu verið haldin verulegum göllum, sem stefndi hafi ekki séð eða átt að sjá við skoðun. Af áðurnefndri matsgerð 4. apríl 2000 er fullljóst að vélin var haldin mjög verulegum annmörkum þegar skoðun matsmanns fór fram. Eru sum þeirra atriða, sem hann fann að vélinni, stórvægileg. Verður ekki ráðið af matsgerðinni að gallarnir séu að öllu leyti tengdir akstri vélarinnar í framdrifi og þar með því að ekki hafði enn verið bætt úr misræmi milli dekkjastærðar að framan og aftan. Sé matsgerðin borin saman við áðurnefndar úttektir J-kk-ef F-x-x J-kk-ef vélvirkjameistara, sem gerðar voru áður en stefndi keypti vélina af áfrýjanda, verður ekki annað séð en að ýmis þeirra atriða, sem matsmaðurinn gerði athugasemdir við, séu hin sömu og þau, er J-kk-nf taldi á sínum tíma ekki vera í lagi. Einkum verður þetta ljóst ef matsgerðin er borin saman við síðari úttekt J-kk-ef 23. júlí 1998. Meðal þessara atriða er mjög mikil þvingun í akstri vélarinnar, sem komi fram í aflleysi við akstur á jafnsléttu, vandræði með aflúttak og virkni rofa því tengdu, gat á öndunarslöngu við olíutank, leki á vökvadælum og leki með rúðum. Áfrýjandi hefur ekki lagt fram nein gögn til stuðnings því að hann hafi eftir 23. júlí 1998 og fyrir kaup aðilanna bætt úr þeim göllum, sem fram komu í úttekt J-kk-ef. Verður því að líta svo á að dráttarvélin hafi verið haldin verulegum göllum við afhendingu. Það var og niðurstaða héraðsdóms, sem meðal annars var reist á skoðun sérfróðra meðdómsmanna á vélinni.

Áfrýjandi heldur því fram að stefndi geti ekki haft uppi kröfur vegna galla á vélinni, þar eð meira en ár hafi liðið frá því að hann fékk hana í hendur og þar til hann skýrði áfrýjanda frá því með áðurnefndu símbréfi 7. september 1999 að hann hyggðist bera það fyrir sig að vélinni væri ábótavant, sbr. 54. gr. þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Eins og að framan er rakið var sölureikningur vegna kaupanna dagsettur 4. september 1998. Með í kaupunum voru ámoksturstæki og tók áfrýjandi að sér að setja þau á dráttarvélina. Fyrir héraðsdómi bar stefndi að vélin hafi verið afhent sér viku eftir dagsetningu reikningsins, eftir að ámokstursrækin höfðu verið sett á vélina. Sonur stefnda kvaðst fyrir dómi hafa komið til að sækja vélina fimm til sjö dögum eftir að samið var um kaupin. E-kk-nf Þ-kk-nf kvaðst fyrir héraðsdómi ekki muna nákvæmlega hvenær vélin var afhent eftir ásetningu ámoksturtækja, en það hafi verið strax og tækifæri gafst. Samkvæmt ákvæði 54. gr. laga nr. 39/1922 miðaðist frestur til að bera fram kvörtun við það hvenær kaupandi fékk söluhlut í hendur í raun og veru, en ekki við það hvenær kaup teldust gerð. Verður um það tímamark að miða við frásögn stefnda og sonar hans um viðtöku dráttarvélarinnar eftir ásetningu ámoksturstækjanna. Samkvæmt því var ekki liðið ár frá afhendingu vélarinnar þegar kvörtun vegna ástands hennar barst áfrýjanda.

Þá heldur áfrýjandi því fram að stefndi hafi glatað rétti til að rifta kaupin, þar sem hann hafi ekki skýrt áfrýjanda frá því án ástæðulauss dráttar, sbr. 2. mgr. 52. gr. laga nr. 39/1922. Upphaf frests til að gera riftunarkröfu samkvæmt tilvitnuðu ákvæði miðaðist við hvenær stefndi komst að því að söluhlutur væri gallaður eða honum mætti vera það ljóst. Af framburði stefnda og sonar hans fyrir héraðsdómi sést að þeir töldu sig á næstu mánuðum eftir afhendingu vélarinnar hafa orðið vara við að ýmislegt væri athugavert við dráttarvélina. Sagðist stefndi hafa kvartað yfir þessu við áfrýjanda og viljað fá mann til að líta á vélina og sömuleiðis að fá afturdekk í réttri stærð afhent. Áfrýjandi kannast ekki við að slíkar óskir hafi verið settar fram. Eins og að framan er rakið var svo um samið við kaupin á vélinni að seljandi myndi síðar afhenda afturdekk og felgur í réttri stærð gegn því að skilað yrði dekkjum og felgum, sem fylgdu vélinni. Deila aðilar um hvort áfrýjanda hafi borið að koma nýju dekkjunum til stefnda eða hvort afhendingarstaður þeirra hafi verið á starfstöð áfrýjanda. Í ljósi þess að með afhendingu dekkja í réttri stærð átti að bæta úr galla, sem var á vélinni við afhendingu, var það skylda áfrýjanda að afhenda stefnda dekkin þannig að hann hefði ekki kostnað eða óhagræði af. Áfrýjanda bar því að koma dekkjunum til stefnda honum að kostnaðarlausu. Það gerði hann ekki. Meðan dráttarvélin var ekki komin á rétt afturdekk var þess ekki að vænta að stefndi gæti gert sér grein fyrir því í hvaða mæli vandkvæðin með vélina stöfuðu af þeim orsökum. Stefndi var því, vegna atriða er áfrýjandi bar ábyrgð á, ekki í stöðu til að meta hvaða vankantar á vélinni stöfuðu af öðrum orsökum en dekkjastærðinni og hvort þeir væru verulegir. Aðstöðu til þess hafði hann í raun ekki fyrr en framangreint mat lá fyrir 4. apríl 2000. Stóðu því ákvæði 52. gr. laga nr. 39/1922 ekki riftunarkröfu hans í vegi.

Samkvæmt 57. gr. laga nr. 39/1922 átti kaupandi ekki rétt á að fá andvirði söluhlutar, sem kaupum var rift á, endurgreitt nema hann skilaði söluhlut í sama ástandi að öllu verulegu leyti. Eins og að framan er rakið var það vegna atriða, sem sneru að áfrýjanda, að stefnda var ekki fært fyrr en raun bar vitni að meta hvort vélin væri svo gölluð að riftun varðaði. Eins og á stóð verður það honum ekki til réttarspjalla að hafa notað dráttarvélina á meðan. Er ekki í ljós leitt að meðferð hans á vélinni hafi verið slæm, enda tók matsmaður það sérstaklega fram í matsgerð að umgengni um vélina hafi verið með ágætum og útlit hennar gott. Áfrýjandi hefur ekki borið því við að meðferð vélarinnar eftir að matsmaður skoðaði hana hafi verið slík að stefndi geti af þeim sökum hafa glatað rétti til riftunar. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um riftun á kaupum aðila um margnefnda dráttarvél og endurgreiðslu kaupverðs hennar.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um riftun kaupa stefnda, K-kk-ef B. J-kk-ef, við áfrýjanda, Þór hf., á Deutz Agrotron dráttarvél með skráningarnúmeri LI 720.

Áfrýjandi greiði stefnda 3.938.670 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.