554/2012

Á, sem var atvinnuflugmaður hjá I hf., varð að láta af störfum á árinu 1998 vegna veikinda og fékk hann vegna þessa greitt fé úr kjarasamningsbundinni skírteinistryggingu. Á öðlaðist réttindi sem atvinnuflugmaður á ný og starfaði hjá I hf. fram til ársins 2008 er hann varð að láta endanlega af störfum vegna veikinda. Kröfu Á um bætur var hafnað á þeim grunni að hann nyti ekki tryggingarinnar, en I hf. hafði ekki tryggt atvinnuflugmannsskírteini hans er hann hóf aftur störf hjá félaginu. Höfðaði Á því mál á hendur I hf. og krafðist greiðslu þeirrar fjárhæðar sem honum hefði borið úr tryggingunni. Hæstiréttur féllst á það með héraðsdómi að þær ástæður sem leiddu til veikinda Á árið 1998 hefðu verið af sama meiði og þær sem urðu til þess að hann missti flugskírteini sitt endanlega á árinu 2008. Hefði I hf. sýnt fram á að ekki hefði verið unnt að taka tryggingu í þágu Á án takmarkana vegna þessa. Þá taldi Hæstiréttur að í ljósi samskipta þáverandi lögmanns stéttarfélags Á og starfsmannastjóra I hf. hefði lögmanni stéttarfélagsins og þar með Á sjálfum verið ljóst að hann hefði ekki notið tryggingarinnar, en ósannað var að Á eða stéttarfélagi hans hefði borist bréf I hf. þess efnis. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu I hf.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. ágúst 2012. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 47.384.021 krónu með 3,5% ársvöxtum frá 24. nóvember 2009 til 24. mars 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Við meðferð málsins í héraði var gætt lokamálsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málavöxtum, málsástæðum og lagarökum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi, en eins og þar greinir hafði áfrýjandi starfað lengi sem atvinnuflugmaður hjá stefnda og forverum hans er hann fékk heilaáfall í október 1998 með skammvinnum einkennum. Vegna þess voru honum ekki heimiluð áfram störf sem atvinnuflugmaður. Áfrýjandi sætti sig ekki við þessa niðurstöðu og öðlaðist síðar atvinnuflugmannsréttindi sín að nýju á grundvelli úrskurðar sérstakrar áfrýjunarnefndar og hvarf til fyrri starfa í maí eða júní 2001. Í desember það ár var honum á ný synjað um heilbrigðisvottorð. Eftir kæru áfrýjanda var sú ákvörðun staðfest. Áfrýjandi kærði einnig þá ákvörðun og í kjölfarið var sett á fót sérstök áfrýjunarnefnd um málefnið sem komst að þeirri niðurstöðu 15. september 2003 að áfrýjandi uppfyllti heilbrigðiskröfur til að gegna starfinu. Áfrýjandi hóf störf að nýju í október 2003 og sinnti þeim að því er ráðið verður fram á vordaga 2008, en miðað er við í málinu að hann hafi verið óvinnufær frá og með 15. júní 2008.

Þrátt fyrir framangreindan ágreining um atvinnuflugmannsréttindi áfrýjanda var honum í árslok 1999 greitt í einu lagi fé úr kjarasamningsbundinni skírteinistryggingu er hann naut. Forveri áfrýjanda, Flugleiðir hf., gerði fyrirvara um endurgreiðslu tryggingarfjárhæðarinnar yrði atvinnuflugmannsskírteini áfrýjanda endurnýjað og hann myndi öðlast á ný full réttindi sem atvinnuflugmaður. Áfrýjandi lýsti sig samþykkan þessum skilmálum „með fyrirvara á endurgreiðslu sem aðeins kemur til hlutfallslega ef undirritaður endurheimtir íslenskt atvinnuflugmannsskírteini I. flokks.“

Tryggingafélag það, sem nú annast umrædda skírteinistryggingu fyrir stefnda, hafnaði kröfu áfrýjanda um bætur er hann lét endanlega af störfum hjá stefnda á árinu 2008 á þeim grunni að hann nyti hennar ekki, en óumdeilt er að stefndi tryggði ekki atvinnuflugmannsskírteini áfrýjanda er hann hóf aftur störf haustið 2003. Eins og rakið er nánar í héraðsdómi reisir áfrýjandi kröfu sína í málinu á því að það sé á ábyrgð stefnda að hann hafi ekki fengið greitt úr tryggingunni síðara sinnið. Bæði stefndi og forverar hans hafi vanefnt ákvæði kjarasamnings þar um. Stefndi gerir ekki athugasemdir við að kröfu áfrýjanda sé beint að honum á þeirri forsendu að stefndi hafi yfirtekið bæði réttindi og skyldur forvera sinna gagnvart áfrýjanda, en hann kveður þá hafa fylgt umþrættum kjarasamningsbundnum skyldum sínum til fullnustu.

Trygging sú sem um ræðir er persónutrygging sem ætlað er að bæta flugmönnum tjón vegna missis atvinnuflugmannsréttinda. Var kveðið á um hana í kjarasamningum stéttarfélags áfrýjanda, Félags íslenskra atvinnuflugmanna (FÍA) við atvinnurekendur 14. júní 1992, sem endurnýjaður var með breytingum 2. júní 2000 og svo í kjarasamningi 10. maí 2004. Umþrætt ákvæði framangreindra kjarasamninga voru samhljóða um atriði er máli skipta um ágreining aðila, en um trygginguna segir svo í grein 08-3 í síðastnefnda kjarasamningunum: „Flugleiðir skulu á sinn kostnað tryggja skírteini hvers flugmanns fyrir kr. ... Trygging þessi skal ná yfir réttindamissi um stundarsakir og réttindamissi vegna aldurshrörnunar. ... Skírteinistrygging er eingreiðsla sem greiðist í einu lagi eða áföngum ... að vali flugmanns.“ Þá segir í grein 08-6: „Flugleiðir skulu sjá um, að FÍA fái fullnægjandi sönnunargögn fyrir því, að framangreindum tryggingarskilmálum hafi verið fullnægt og senda hverjum þeim flugmanni, sem þess óskar afrit af skírteini slysa- og skírteinistryggingar.“ Einnig sagði í grein 08-8: „Ef tryggingafélag Flugleiða neitar endurnýjun eða hækkun á skírteinistryggingu flugmanns eða takmarkar svið hennar við hækkun eða endurnýjun á grundvelli samhljóða læknisvottorðs trúnaðarlækna samningsaðila, skulu Flugleiðir ekki ábyrgir fyrir þeirri hækkun eða takmörkun. Í slíkum tilfellum munu Flugleiðir reyna að fá þær takmarkanir sérstaklega tryggðar og gera það í samráði við FÍA. FÍA er jafnframt heimilt, fáist ekki viðunandi trygging skv. ofanskráðu, að leita til tryggingafélaga, innlendra eða erlendra um tryggingu á skírteini viðkomandi flugmanns. Fáist trygging á þennan hátt, greiða Flugleiðir sama iðgjald fyrir þann, sem í hlut á, eins og fyrir aðra skírteinistryggingarhafa, án takmarkana í sama aldursflokki. ...“

Í gögnum málsins er tryggingaskírteini eða „endurnýjunarkvittun“ frá 4. janúar 2002, útgefin af tryggingafélagi því sem á þeim tíma sá um tryggingar þessar, þar sem sérstaklega var gerð svofelld takmörkun varðandi stöðu áfrýjanda vegna þessarar tryggingar: „Á-kk-nf S-kk-nf flugstjóri - áhætta vegna beinna eða óbeinna afleiðinga heilablóðfalls hér með undanskilin gildissviði vátryggingar gegn missi flugskírteinis eða hóplíftryggingar.“ Ekki var leitað frekar eftir skírteinistryggingu fyrir áfrýjanda, sbr. bréf Icelandair hf. 7. nóvember 2003 til áfrýjanda og stéttarfélags hans þar sem fram kemur sá skilningur að áfrýjandi ætti ekki tilkall til skírteinistryggingar þegar hann kæmi aftur til starfa það haust. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á að framangreindar ástæður, sem tilgreindar eru í tryggingaskírteininu og vörðuðu áfrýjanda sérstaklega, hafi verið af sama meiði og þær sem urðu til þess að áfrýjandi missti endanlega flugskírteini sitt á árinu 2008. Er jafnframt fallist á að stefndi hafi sýnt fram á að ekki hafi verið unnt að taka tryggingu í þágu áfrýjanda án þeirra takmarkana, sem gerðar voru af hálfu vátryggjanda 4. janúar 2002 og að framan var getið.

Staðfest er niðurstaða héraðsdóms um að ósannað sé að framangreint bréf 7. nóvember 2003 hafi borist áfrýjanda eða stéttarfélagi hans. Á hinn bóginn er fram komið að þáverandi lögmaður stéttarfélagsins og þáverandi starfsmannastjóri stefnda og forvera hans áttu samskipti um haustið 2005 varðandi uppgjör á kröfum áfrýjanda sem þá hafði fengið endurútgefið flugskírteini sitt. Í bréfi lögmannsins til starfsmannastjórans 26. september 2005 sagði meðal annars: „Í framhaldi af fundi með þér nýverið um mál Á-kk-ef G. S-kk-ef hef ég borið undir hann það sem okkur fór á milli um hugsanlega lausn málsins. Á-kk-nf getur fallist á þær hugmyndir sem fram komu ...“ Því næst voru listuð upp í fimm liðum ýmis atriði varðandi starfskjör áfrýjanda allt frá árinu 2001, en í lið 5 sagði: „Að Á-kk-nf verði ekki bókaður í leiguflug utan Evrópu og Bandaríkjanna, sbr. umræður okkar um skírteinistryggingu og veikindarétt, nema gagnkvæmt samkomulag sé þar um.“ Síðan sagði í lok bréfsins: „Á fundinum ræddum við ennfremur um skírteinistryggingu og veikindarétt Á-kk-ef og vorum við sammála að láta þá þætti liggja á milli hluta þar til og ef á þá reyndi í framtíðinni. Ég er að vonast til að unnt sé að ganga frá endanlegu samkomulagi í þessum mánuði og bið þig að vera í sambandi við mig fljótlega.“ Í svarbréfi starfsmannastjórans 4. október 2005 var farið yfir ýmsa liði sem um ræðir í fyrrnefndu bréfi, en í lok þess sagði: „Fimmti liðurinn er erfiðari. Við getum ekki ákveðið að Á-kk-nf fljúgi einungis í Evrópu og Bandaríkjunum. Í kjarasamningi við FÍA er félaginu skylt að jafna flugi félagsins á flugmenn. Auk þess sem slík framkvæmd myndi valda leiðindum og ósætti meðal flugmanna, þar sem margir hafa farið fram á að vera fyrst og fremst í áætlunarflugi félagsins.“ Í svarbréfi lögmannsins daginn eftir kom fram að lausn ágreinings væri í sjónmáli, en síðan sagði: „Hvað fimmta liðinn varðar er hann settur fram með tilliti til þess að áhöld eru um skírteinistryggingu Á-kk-ef og veikindarétt, sbr. samræður okkar. Á-kk-nf tjáir mér að flugmenn hafi í ferðum á staði þar sem heilbrigðismál og aðbúnaður eru lök fengið matareitranir og aðra sjúkdóma. En ég hygg að við ættum að fara nánar yfir þennan þátt málsins munnlega þegar niðurstaða liggur fyrir um annað. ...“ Fram kom hjá áfrýjanda fyrir dómi að lögmaðurinn hafi látið sig vita um að leyst hefði verið þræta samkvæmt fyrstu fjórum liðunum sem tilgreindir voru í framangreindu bréfi 26. september 2005. Varðandi fimmta liðinn kvað hann lögmanninn hafa sett fram óskir fyrir sína hönd um að hann yrði ekki bókaður í flug nema til Evrópu og Bandaríkjanna, en ekki hafa vitað til þess að ágreiningur hafi komið upp í viðræðunum um umrædda skírteinistryggingu. Fyrir dómi bar starfsmannastjórinn að hann hefði átt í talsverðum samskiptum við lögmanninn vegna ágreinings um uppgjör við áfrýjanda á árinu 2005. Hefði þeim síðarnefnda verið gerð skýrlega grein fyrir því að áfrýjandi ætti ekki kost á nýrri skírteinistryggingu og vísaði vitnið til framangreindra bréfa þar um. Þó hafi verið ákveðið að láta ágreining um það atriði ekki koma í veg fyrir sátt um önnur atriði sem um var deilt. Lögmaðurinn gaf einnig skýrslu fyrir dómi og kvaðst hafa vitað að áfrýjandi hefði fengið greidda skírteinistryggingu árið 1999 en ekki talið að um svokallaða einskiptistryggingu væri að ræða. Hafi fulltrúi stefnda lýst þeirri skoðun að vafi væri um trygginguna, en lögmaðurinn kvaðst ekki hafa viljað ræða það. Hafi þeir ákveðið að umrædd skírteinistrygging skyldi „algjörlega liggja á milli hluta 2005“. Þó kvaðst vitnið telja að áfrýjandi hafi á þessu tímamarki verið tryggður þar sem stéttarfélagi hans hafi ekki borist orðsending um annað. Nánar aðspurður sagði vitnið að skoðun starfsmannastjórans hafi verið „þessi, sem haldið [er] fram af stefnda í þessu máli. Skoðun mín var allt önnur.“

Af því sem að framan er rakið verður ráðið að lögmanni stéttarfélags áfrýjanda og þar með umbjóðanda hans hafi verið fullljóst að áfrýjandi naut ekki umræddrar tryggingar. Verður því þegar af þeirri ástæðu ekki fallist á að framangreind ákvæði kjarasamnings í greinum 08-6 og 08-8 um skort á tilkynningum um tryggingarmál áfrýjanda skuli leiða til ábyrgðar stefnda.

Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, en rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.