750/2009

Ó höfðaði mál gegn íslenska ríkinu og krafðist þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að landsvæðið Hvappur í Svalbarðshreppi væri þjóðlenda innan tilgreindra marka. Þá krafðist hann viðurkenningar á því að landsvæðið væri engin þjóðlenda og háð beinum eignarrétti sínum. Fyrir Hæstarétti reisti Ó kröfu sína á því að hann væri þinglýstur eigandi jarðarinnar Syðra-Álands og Hvappur heyrði undir hana. Í dómi réttarins er vísað til heimilda um jörðina Hvapp og að þar hafi búskapur verið tekinn upp um 1840. Hvappur hafi verið byggður úr jörðinni Álandi, sem síðar varð Syðra-Áland og mætti ljóst vera að landið hafi á árinu 1845 verið selt JA. Ófullkomnar upplýsingar væru hins vegar um eignarhald að Hvappi upp frá því, en í yngstu heimildinni, fasteignamatinu frá 1916 til 1918, hafi þess verið getið að eigandi hafi þá verið SJ, sem ætla mætti að væri sonarsonur JA. Því hafi ekki verið borið við í málinu að eigendur Syðra-Álands hafi eignast H-kk-þf fyrir kaup eða að erfðum úr hendi SJ, eða annarra sem leitt gátu rétt sinn frá honum. Við skýrslugjöf fyrir óbyggðanefnd hafi Ó verið spurður hvernig hann hafi orðið eigandi að jörðinni Hvappi og hafi hann svarað því til að honum væri ekki kunnugt um hver væri eigandi að henni, en hún væri angi frá Syðra-Álandi og þar á undan frá Ytra-Álandi. Þá hefði hann lýst því að eigendur Syðra-Álands hafi nýtt þetta land til beitar. Að þessu öllu virtu taldi Hæstiréttur ekki unnt að líta svo á að sýnt hafi verið fram á að Ó gæti með réttu kallað til beins eignarréttar að landi H-kk-ef, hvorki sem réttartaki JA né á grundvelli laga um nr. 46/1905 um hefð, enda hefði notum af landinu ekki verið háttað þannig eftir gildistöku þeirra laga að til eignarréttar gæti hafa stofnast samkvæmt þeirri heimild. Þar sem Ó hefði hvorki lagt fram haldbær gögn til stuðnings tilkalli sínu til eignarréttar að landi H-kk-ef né borið við að hann ætti af öðrum sökum lögvarinna hagsmuna að gæta, gæti hann ekki átt aðild að kröfu um ógildingu úrskurðar óbyggðanefndar að því er varðaði þetta landsvæði. Þar sem engin skilyrði voru talin vera fyrir hendi til að taka til greina kröfu Ó um viðurkenningu á eignarrétti að landinu Hvappi var íslenska ríkið sýknað af kröfum Ó.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. desember 2009. Hann krefst þess að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að landsvæðið Hvappur sé þjóðlenda innan eftirgreindra marka: „Að utan ræður bein lína í vestur úr Hölkná miðjavega milli Hafursstaða og Hvapps í Balafellsbrún svo ræður fjallsbrúnin suður í Vatnsendaskarð en svo ræður lækur sá er úr skarðinu rennur í Hölkná. Að austan ræður Hölkná.“ Þá krefst hann að viðurkennt verði að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda og landsvæðið háð beinum eignarrétti hans. Áfrýjandi krefst og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 9. september 2010.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 1. mars 2004 til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem réðist að vestan af Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði að Dyngjujökli, en þaðan var fylgt jaðri hans að Kverkfjöllum í Hveradal, þar sem dregin var lína til suðurs inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Lagarfljóti frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á var svo fylgt og síðan mörkum Fljótsdalshrepps að Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin inn á Vatnajökul. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998, ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 ákvað hún að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Eitt þeirra var nr. 4/2005, sem náði til Svalbarðshrepps, Þórshafnarhrepps og Skeggjastaðahrepps, en þeir tveir síðastnefndu hafa nú verið sameinaðir í eitt sveitarfélag, Langanesbyggð. Málið tók meðal annars til landsvæðisins Hvapps í Svalbarðshreppi, sem áfrýjandi kallaði til eignarréttar yfir sem eigandi Syðra-Álands, en stefndi taldi það til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að Hvappur væri þjóðlenda með þeim mörkum, sem áður greinir í dómkröfum áfrýjanda, en viðurkennt var á hinn bóginn að þetta landsvæði væri afréttareign eigenda Syðra- og Ytra-Álands samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 17. janúar 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði voru aðalkröfur áfrýjanda þær sömu og dómkröfur hans fyrir Hæstarétti, en með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af þeim, svo og af varakröfu, sem áfrýjandi hefur fallið frá.

II

Samkvæmt gögnum málsins var gert landamerkjabréf fyrir Hvapp 8. maí 1890, þar sem merkjum var lýst eins og greinir í dómkröfum áfrýjanda, og er óumdeilt að landið sé rétt afmarkað í þeirri lýsingu. Að norðan ráðast merkin af beinni línu, sem dregin er til vesturs frá Hölkná á miðri leið milli Hvapps og Hafursstaða að brún Balafells, og ná þau þar að landi Hafursstaða, sem mun fylgja jörðinni Ytra-Álandi. Frá Balafelli fara merkin til suðurs eftir fjallsbrún til Vatnsendaskarðs, en þaðan fylgja þau Skarðslæk austur í Hölkná. Á þessu bili liggja merkin að landsvæðinu Vatnsenda, sem fjallað er um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 748/2009. Loks ræður Hölkná austurmerkjum norður að þeim stað, sem fyrst var nefndur, en handan árinnar er land, sem eigendur jarðarinnar Laxárdals gera tilkall til og fjallað er að hluta um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 723/2009. Þetta land Hvapps myndar eins konar ferhyrning og eru þar tæplega 5 km frá norðri til suðurs, en um 2 km milli merkja að vestan og austan.

Samkvæmt gögnum málsins er Hvappur rétt sunnan við miðju svokallaðrar Álandstungu, sem liggur frá norðri við Þistilfjörð til suðurs milli Hölknár í austri og Sandár í vestri. Um 37 km eru frá sjó til syðstu marka Vatnsenda, sem liggur syðst á tungunni, en hún er að breidd frá rúmum 2 km upp í um 6 km. Á Álandstungu eru jarðirnar Ytra-Áland og Syðra-Áland einar í byggð og bæjarhús norðarlega á henni. Fyrrnefnda jörðin mun áður hafa kallast Áland og sú síðarnefnda orðið til sem hjáleiga frá henni ekki síðar en á 17. öld. Fyrir miðri Álandstungu var jörðin Hafursstaðir, sem nefnd var „fornt eyðiból” í jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef 1712 og hermt að þar hafi áður verið kirkja eða bænahús. Sunnan við Hafursstaði mun um 1840 hafa verið stofnað til heiðarbýlis á Hvappi og búið þar til 1886. Enn sunnar var síðan Vatnsendi, þar sem reist var býli um 1840 og búið til 1862. Heimildir eru um nokkurn fjölda annarra eyðibýla á Álandstungu, sem ekki eru efni til að gera hér frekari grein fyrir. Í úrskurði óbyggðanefndar er landi Hvapps lýst svo að það sé hallalítið og gróið votlendi, sem liggi að mestu í 200 til 300 m hæð. Það hækki jafnt og þétt til vesturs frá Hölkná að austurhlíðum Balafells, þar sem það hækki skarpt, en fellið nái 434 m hæð.

Elstu heimildir um Áland mun vera að finna í bréfi frá 13. janúar 1379, þar sem A-kk-nf prestur J-kk-nf seldi klaustrinu á Möðruvöllum jörðina, en þar sagði meðal annars: „áá saugd jord alla iardar eign millum haulknar ok sandar. land gaugn ok fioru gaugn.” Hinn 23. mars 1380 keypti A-kk-nf jörðina aftur með öllum þeim gögnum og gæðum, sem fylgt höfðu við sölu ári fyrr, en þó að undanskildum „ollum rekum þeim sem þui landi hafa fylgt”. Í testamentisbréfi G-kk-ef biskups N-kk-ef á Hólum frá 6. júní 1520 var því lýst að Áland væri meðal þeirra jarða, sem hefðu „vnder oss borid j þann tijma. sem almattugur G-x-x hefur oss overdugan þolad yffer Hola Byskupzdæme“ og hann ráðstafaði þar „heilagri Holadomkyrkiu til æfinligrar eignar“. Áland mun síðan hafa tilheyrt H-kk-þgf þar til það var selt eins og aðrar jarðir stólsins við Þistilfjörð á fyrstu árum 19. aldar og mun þá S-kk-nf M-kk-nf hafa eignast Ytra-Áland ásamt Syðra-Álandi, sem mun á þeim tíma hafa kallast Fremra-Áland.

Í máldögum A-kk-ef biskups rauða Þ-kk-ef fyrir Hólabiskupsdæmi frá 1318 var þess getið að Sauðaneskirkja ætti „selfor hia Balafelli.” Samkvæmt samantekt þjóðskjalasafnsins um sögu jarða á svæðinu, sem mál nr. 4/2005 hjá óbyggðanefnd tók til, mun þetta sama hafa komið fram í yngri máldögum Hólastóls, svo og í vísitasíum fyrir Sauðaneskirkju allt frá 16. öld til þeirrar 19. Samkvæmt gögnum málsins hófust um 1820 deilur um eignarhald á landsvæði í nágrenni Balafells, sem áttu eftir að standa í nokkra áratugi. Upphaf þeirra virðist mega rekja til þess að árið 1817 hafi fyrrnefndur S-kk-nf M-kk-nf byggt eyðikotið Hafursstaði dóttur sinni til ábúðar í sellandi, sem sóknarpresturinn í Sauðaneskirkju taldi tilheyra henni. Ritaði hann biskupi bréf 21. janúar 1820 og óskaði álits um hvort hann ætti að höfða mál gegn S-kk-þgf. Presturinn kvað sellandið liggja fram af landi Álands, en S-kk-nf hefði engin skjöl fyrir því hversu langt það næði, því enginn máldagi hafi fylgt jörð hans, sem áður heyrði til Hólastóli. Hafursstaðir, sem lægju undir Balafelli, hefðu verið í eyði frá stóru plágu. Máldagi Sauðaness segði að kirkjan ætti selför undir Balafelli, en hún hafi þó ekki verið notuð síðan í tíð séra Ó-kk-ef G-kk-ef, sem þar var prestur frá 1567 til 1609. Í bréfi 27. mars 1820 kvaðst biskup ekki geta gefið prestinum áreiðanlegt svar fyrr en hann hefði fengið frekari upplýsingar í hendur, en þó teldi hann nokkuð ísjárvert að gera tilkall til þessarar selfarar ef Sauðanesprestur hefði engin not haft af henni í meira en tvö hundruð ár. Presturinn lét á manntalsþingi á Svalbarði 30. júní 1820 lesa upp lögfestu fyrir sellandi kirkjunnar fram í Svalbarðsheiði og á manntalsþingi 14. júlí 1821 lét S-kk-nf lesa upp byggingarbréf nýlendunnar Hafursstaða, en þessi skjöl munu vera glötuð. Að beiðni amtmanns mun Þ-kk-nf B-kk-nf sýslumaður hafa samið álitsgerð vegna þessarar deilu 5. nóvember 1825. Þar kvaðst hann ekki kannast við að nokkur eyðijörð í Þistilfirði tilheyrði Sauðaneskirkju, en í máldagabók Ó-kk-ef biskups R-kk-ef frá 1461 segði að kirkjan ætti selför undir eða hjá Balafelli, án þess þó að staðsetja hana nákvæmlega. Hann sagði Balafell liggja býsna langt inn í auðnum Þistilfjarðar og væri víðlent og láglent svæði, sem gengi þar þvert í gegn ofan við jarðirnar og nýttist af íbúum byggðarinnar sem „afrétt“. Byggð hefði verið á þessu svæði fyrir löngu og enn mætti sjá leifar hennar, en talið væri að hún hefði farið í eyði í svarta dauða, sem gengið hefði í tvígang við upphaf og lok 15. aldar. Landsvæðið væri óvarið fyrir veðrum og þar væru langir vetur með miklum snjóþunga, sem hörfi ekki fyrr en langt væri liðið á sumar. Á móti kæmi hins vegar prýðilegt beitiland og gott sláttuengi á vissum stöðum og væri það megin ástæða þess að farið hefði verið fram á að byggð yrði tekin þar upp á ný. Sýslumaður lét þess getið að S-kk-nf M-kk-nf hefði keypt Áland ásamt hjáleigunni Fremra-Álandi þegar jarðir Hólastóls hefðu verið boðnar upp 1805. Balafell lægi næst þessum jörðum, en takmörk þeirra til suðurs væru óvís og því eignaði S-kk-nf sér bæði Balafell og Hafurstaðaland og segðist hafa keypt það með Álandi. Hann hefði byggt eyðibýlið Hafursstaði 1816 og reist nokkra kofa þar sem börn hans hófu búskap. Byggðin hefði haldist við til aftakaharðs vetrar 1821 til 1822, en þá hefðu ábúendur neyðst til að yfirgefa staðinn sem síðan hefði legið í eyði.

Framangreindar deilur munu enn hafa verið óleystar þegar byggð var tekin upp á Hvappi um 1840, en á manntalsþingi 23. júní það ár lét presturinn á Sauðanesi lesa upp bréf, þar sem hann lagði bann við því að „Nýlendu mennirnir á Hafursstödum og Hvappi borgi nockud fyrir Abúd sína til Þ-kk-ef á Backa eda leiti hanns Lofs eda Leyfis til Abúdar eda Lands nyjta”, þar sem „þeir búi í Sauda ness Kyrkju landi”. Á sama þingi var jafnframt lesið upp „Protest ... undirskrifad af P-kk-þgf og fleyri bændum hér í Sveyt á móti nýlendu byggíngum framvegis. - Protesti Bænda er þannig svarad: ad hvörjum Manni hereptir fyrirbydst ad uppbyggja eda láta uppbyggja nýlendr héreptir fyrri enn Platsid er löglega útmælt af Sysslu manni og allra vid komenda Uppástond og Prótest á bádar Sídur eru vid Lög og Rett af gjörd.” Í fyrrnefndri samantekt þjóðskjalasafns er leitt getum að því að Þ-kk-nf B-kk-nf á Bakka hafi á þessum tíma verið eigandi að Álandi. Af gögnum málsins verður ekki séð að niðurstaða hafi fengist í þessari deilu og virðist hún hafa fjarað út kringum 1850.

Í málinu liggur ekki fyrir frekar en að framan greinir hvernig stofnað var til býlis á Hvappi eða hverjir hafi átt þar hlut að máli, en óumdeilt er að það hafi ekki verið gert eftir reglum tilskipunar 15. apríl 1776 um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyðijarðir eða óbyggð pláss á Íslandi. Meðal gagna málsins er bókun frá manntalsþingi 19. júní 1845 um að lesið hafi verið upp kaupbréf frá 21. febrúar sama ár, þar sem Þ-kk-nf B-kk-nf á Bakka hafi selt J-kk-þgf A-kk-þgf H-kk-þf. Í jarðatali frá 1847 var H-kk-ef getið og tekið fram að hann væri ásamt meðal annars Hafursstöðum og Vatnsenda „afbýli frá Syðra og Ytra Álandi”. Í jarðamati frá 1849 sagði að Hvappur væri „fyrir nokkru byggt úr landareign Ytra- og Siðraálands og nú sérstök eign”, svo og að þar væri „ekkert tún, en nokkrar útheyslægjur sem géfa all gott hey; landrými er sæmilegt og til sumarbeitar kjarngott, enn vetrarbeit sökum hardinda alls eingin.”

Áðurnefndur J-kk-nf A-kk-nf mun samkvæmt gögnum málsins hafa búið á Hvappi fram til 1844. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að sonur J-kk-ef A-kk-ef hafi verið J-kk-nf J-kk-nf, sem kvæntur hafi verið K-kvk-þgf J-kvk-þgf, en þeirra sonur hafi verið S-kk-nf J-kk-nf. K-kvk-nf hafi að eiginmanni sínum látnum gifst L-kk-þgf G-kk-þgf, sem átt hafi Syðra-Áland. Hvappur mun sem áður segir hafa farið í eyði 1886, en fyrrnefnt landamerkjabréf fyrir hann frá 8. maí 1890 var gert í nafni „eigandans L. G-kk-ef í Papey.” Það var áritað um samþykki vegna Hafursstaða og Vatnsenda og lesið á manntalsþingi 26. júní 1890. Í fasteignamati frá 1916 til 1918 kom fram að eigandi H-kk-ef væri S-kk-nf J-kk-nf, bóndi á Brimnesi við Seyðisfjörð, og „notandi” G-kk-nf G-kk-nf, bóndi á Syðra-Álandi. Í málinu liggja ekki fyrir gögn um að þinglesnar hafi verið frekari eignarheimildir fyrir H-kk-þgf en áðurnefnt kaupbréf J-kk-ef A-kk-ef frá 1845.

III

Áfrýjandi reisir aðalkröfur sínar á því að hann sé þinglýstur eigandi jarðarinnar Syðra-Álands og heyri Hvappur undir hana. Hér að framan er rakið efni fyrirliggjandi gagna um sögu jarða á Álandstungu og eignarhald að landinu, þar sem búskapur var tekinn upp á Hvappi um 1840. Í fyrrgreindum heimildum er því lýst að H-kk-nf hafi verið byggður út úr jörðinni Álandi, sem síðar varð Ytra-Áland, og má ljóst vera að þetta land hafi á árinu 1845 verið selt J-kk-þgf A-kk-þgf undan þeirri jörð. Í málinu eru ófullkomnar upplýsingar um eignarhald að Hvappi upp frá því, en í yngstu heimild, fasteignamatinu frá 1916 til 1918, var þess getið að eigandi hafi þá verið S-kk-nf J-kk-nf, sem ætla má af áðursögðu að hafi verið sonarsonur J-kk-ef A-kk-ef. Því hefur ekki verið borið við í málinu að eigendur Syðra-Álands hafi eignast H-kk-þf fyrir kaup eða að erfðum úr hendi S-kk-ef eða annarra, sem leitt hafi rétt sinn frá honum, en til þess verður og að líta að ekkert liggur fyrir um að skyldleikatengsl hafi staðið milli þess manns og áfrýjanda. Við skýrslugjöf fyrir óbyggðanefnd var áfrýjandi spurður hvernig hann hafi orðið eigandi að jörðinni Hvappi og sagði hann að sér væri „í rauninni ekki kunnugt um hver er eigandi að henni”, en hún væri „angi frá Syðra-Álandi og þar á undan frá Ytra-Álandi.“ Þá lýsti hann því einnig að eigendur Syðra-Álands hafi nýtt þetta land til beitar. Að þessu öllu virtu er ekki unnt að líta svo á að sýnt hafi verið fram á að áfrýjandi geti með réttu kallað til beins eignarréttar að landi H-kk-ef, hvorki sem réttartaki J-kk-ef A-kk-ef né á grundvelli laga nr. 46/1905 um hefð, enda hefur notum af landinu ekki verið háttað þannig eftir gildistöku þeirra laga að til eignarréttar geti hafa stofnast samkvæmt þeirri heimild.

Með því að áfrýjandi hefur samkvæmt framansögðu hvorki lagt fram haldbær gögn til stuðnings tilkalli sínu til eignarréttar að landi H-kk-ef né borið við að hann eigi af öðrum sökum lögvarinna hagsmuna að gæta getur hann ekki átt aðild að kröfu um ógildingu úrskurðar óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 að því er þetta landsvæði varðar. Engin skilyrði eru til að taka til greina kröfu hans um viðurkenningu eignarréttar að landinu. Þegar af þessum sökum verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer eftir því sem í dómsorði segir, en við ákvörðun málflutningsþóknunar lögmanns hans er tekið tillit til þess að hann hefur samhliða þessu máli farið með sex önnur, sem varða ákvörðun marka eignarlanda og þjóðlendna við Þistilfjörð.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Ó-kk-ef B-kk-ef V-kk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur.