66/2012

A hf. höfðaði mál gegn P ehf. til innheimtu eftirstöðva gjaldfallins lánssamnings. Aðilar deildu um hvort lánið hefði verið í íslenskum krónum og bundið gengi erlendra mynta með ólögmætum hætti eða í erlendum myntum. Hæstiréttur féllst á með A hf. að lánið hefði verið í erlendum myntum einkum með vísan til heitis lánssamningsins, tilgreiningar lánsfjárhæðarinnar og vaxta auk tilhögunar útborgunar lánsfjárhæðarinnar og greiðslu afborgana og vaxta, enda var talið sýnt að samningsaðilar hefðu samið á þann veg að skyldur bæri að efna með því að fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum skiptu um hendur. Var krafa A hf. því tekin til greina

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. janúar 2012. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi gerði sem lántaki lánssamning 22. nóvember 2007 við Kaupþing banka hf. Í grein 2.1. í samningnum sagði að lántaki lofaði að taka að láni og lánveitandi að lána „að jafnvirði íslenskar krónur 20.000.000,- ... í eftirfarandi myntum: USD 25% CHF 30% JPY 20% EUR 25%“. Samkvæmt greinum 2.2. og 2.3. átti lánið að koma til útborgunar eftir skriflegri beiðni lántakans og yrði það greitt inn á fjóra tilgreinda gjaldeyrisreikninga hans, sem hver væri í einum af fyrrnefndum erlendum gjaldmiðlum, en tilgangur lánsins væri „fjármögnun kaupa á fasteigninni Gylfaflöt 20, Reykjavík“ og væri lántakinn skuldbundinn til að verja fénu til þess verkefnis. Í grein 2.4. var kveðið á um að lánið yrði endurgreitt með 60 mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 10. janúar 2008, og ætti hver þeirra fram að síðasta gjalddaga að nema 1/300 hluta höfuðstóls skuldarinnar, en eftirstöðvar að koma þá til greiðslu í einu lagi nema lánið yrði framlengt eftir nánari skilmálum í 4. grein samningsins. Samkvæmt grein 2.5. skyldi greiðslustaður vera hjá lánveitandanum, sem væri heimilt að skuldfæra áðurnefnda fjóra gjaldeyrisreikninga ásamt tékkareikningi lántakans í íslenskum krónum fyrir greiðslu afborgana og vaxta. Skuldfærsla færi fram án undangenginnar tilkynningar til lántakans og bæri honum „að hafa ávallt innstæðu á reikningnum til greiðslu afborgana.“ Í grein 2.7. sagði síðan eftirfarandi: „Lánið ber að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem það samanstendur af, en greiði lántaki afborganir, vexti, dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum sem hann skal greiða í erlendum myntum, þá skal hann greiða samkvæmt sölugengi bankans.“

Í 3. grein samningsins sagði meðal annars að aðrir hlutar lánsins en í evrum skyldu bera svonefnda LIBOR vexti „fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni“ með 2% álagi, en lánshluti í evrum bæri EURIBOR vexti með sama álagi. Yrðu vanefndir af hendi lántakans skyldi hann greiða dráttarvexti, sem vegna lánshluta í erlendum gjaldmiðlum yrðu sömu vextir og að framan greinir með 10% álagi, en um dráttarvexti vegna lánshluta í íslenskum krónum færi eftir 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Tekið var fram að lánveitanda væri heimilt vegna vanskila „að umreikna allt lánið í íslenskar krónur miðað við sölugengi bankans í þeim myntum sem lánið samanstendur af“ og hefði hann val um hvort hann krefðist „dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt eða af allri skuldinni breyttri í íslenskar krónur.“ Samkvæmt 5. grein var lántaka heimilt að óska eftir „myntbreytingu á láninu“, væri það í skilum, og skyldi þá „höfuðstóll lánsins umreiknaður til jafnvirðis í annarri mynt.“ Ætti þá að nota „sölugengi þeirrar myntar sem horfið er frá og kaupgengi þeirrar myntar eða mynta sem við taka.“ Í 6. grein var kveðið á um að fyrir skuldinni bæri lántaka að gefa út til lánveitandans tryggingarbréf að fjárhæð 25.000.000 krónur, sem bundin yrði vísitölu neysluverðs, og yrði veittur með því veðréttur í áðurnefndri fasteign, sem lántakinn hugðist kaupa með lánsfénu. Loks er þess að geta að í 11. og 12. grein samningsins voru fyrirvarar vegna endurfjármögnunar lánveitandans og óviðráðanlegra ytri atvika, sem kynnu að girða fyrir að hann gæti aflað sér lánsfjár með sambærilegum kjörum og gengið hafi verið út frá við gerð samningsins, en við þær aðstæður gæti lánveitandinn boðið lántakanum önnur lánskjör eða eftir atvikum gjaldfellt eftirstöðvar skuldarinnar.

Áfrýjandi undirritaði 5. desember 2007 beiðni um útborgun láns samkvæmt framangreindum samningi um „jafnvirði íslenskar krónur 20.000.000,- í USD, CHF, JPY og EUR“ og óskaði þar eftir því „í samræmi við ákvæði samningsins“ að það yrði greitt út sama dag. Kaupþing banki hf. gerði svonefnda kaupnótu 17. sama mánaðar vegna útborgunar lánsins og var þar greint frá fjárhæðum einstakra hluta þess í evrum, japönskum jenum, svissneskum frönkum og bandaríkjadölum, sem 1,5% lántökugjald var í hverju tilviki dregið frá. Að auki kom til greiðslu samkvæmt nótunni þóknun vegna ráðgjafar og gerð lánssamnings að fjárhæð 50.000 krónur, sem gerð var upp með 553,40 evrum. Að teknu tilliti til þessara útgjalda var loks tekið fram í nótunni að tilteknar fjárhæðir í fyrrnefndum fjórum erlendum gjaldmiðlum hafi verið lagðar inn á sömu gjaldeyrisreikninga áfrýjanda og getið var í lánssamningnum. Samkvæmt yfirlitum vegna gjaldeyrisreikninganna voru þessar fjárhæðir lagðar inn á þá 17. desember 2007, en teknar aftur út af reikningunum næsta dag og andvirði þeirra í íslenskum krónum lagt inn á tékkareikning áfrýjanda hjá Kaupþingi banka hf.

Fyrir liggur í málinu að Kaupþing banki hf. sendi áfrýjanda 27. desember 2007 tilkynningu um greiðslu af framangreindri skuld á fyrsta gjalddaga 10. janúar 2008. Í tilkynningunni var skuld áfrýjanda skipt í fjóra hluta, sem tilgreindir voru í evrum, japönskum jenum, svissneskum frönkum og bandaríkjadölum, með upplýsingum um „upphaflegt nafnverð“ í hverjum hluta, hundraðshluta vaxta og fjárhæð afborgunar af höfuðstól, vaxta og eftirstöðva eftir greiðslu. Fram kom samtala vegna greiðslu í hverjum þessara fjögurra gjaldmiðla, en að auki fjárhæð í íslenskum krónum vegna greiðslugjalds. Neðan við þessar upplýsingar stóð að „skuldfært verður af ISK reikningi þann 10.01.2008“ og greint síðan frá númeri á þeim tékkareikningi áfrýjanda hjá bankanum, sem heimilt var að skuldfæra greiðslur af eftir áðurnefndu ákvæði í lánssamningnum. Samkvæmt gögnum málsins voru 145.395 krónur teknar af þeim tékkareikningi 10. janúar 2008 til greiðslu á skuld áfrýjanda. Af gögnunum verður ekki annað ráðið en að áfrýjandi hafi staðið í skilum með afborganir af skuldinni á gjalddögum til og með mars 2009 og hefur því ekki verið haldið fram að þær hafi verið inntar af hendi með öðru móti en gert var á fyrsta gjalddaganum samkvæmt framansögðu.

Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Kaupþingi banka hf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd. Í framhaldi af því var stofnaður Nýi Kaupþing banki hf., sem nú ber heiti stefnda. Stefndi tók við ýmsum réttindum og skyldum eldri bankans og er óumdeilt að hann hafi þar á meðal tekið yfir kröfu á hendur áfrýjanda samkvæmt lánssamningnum frá 22. nóvember 2007.

Málsaðilar sömdu 30. mars 2009 um breytingar á skilmálum lánssamningsins þannig að þær 45 afborganir, sem eftir stæðu af skuld áfrýjanda, kæmu til greiðslu á mánaðarlegum gjalddögum frá og með 10. október 2009, en áfallnir vextir yrðu þó greiddir 10. apríl sama ár. Þá skuldbatt áfrýjandi sig til að greiða mánaðarlega 200.000 krónur inn á nánar tilgreindan reikning sinn hjá stefnda frá síðastnefndri dagsetningu að telja og var stefnda veittur handveðréttur yfir innstæðu á reikningnum til tryggingar á skuld áfrýjanda samkvæmt lánssamningnum. Fyrir liggur að áfrýjandi hafi greitt fyrstu tvær afborganirnar af skuldinni eftir þessum breyttu skilmálum, en ekki innt af hendi greiðslur, sem fallið hafa í gjalddaga frá og með 10. desember 2009. Stefndi höfðaði mál þetta 16. ágúst 2010 til heimtu eftirstöðva skuldar áfrýjanda, sem nemi nánar tilgreindum fjárhæðum í evrum, japönskum jenum, svissneskum frönkum og bandaríkjadölum, ásamt dráttarvöxtum af skuldinni í þeim gjaldmiðlum eftir áðurgreindu ákvæði lánssamningsins. Í málinu ber áfrýjandi einkum fyrir sig að skuldbinding sín samkvæmt lánssamningnum sé í íslenskum krónum og þannig andstætt ákvæðum 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 að binda fjárhæð hennar við gengi erlendra gjaldmiðla, svo sem felist í dómkröfu stefnda. Ágreiningur stendur á hinn bóginn ekki um fjárhæð kröfunnar verði fallist á með stefnda að í samningnum 22. nóvember 2007 hafi verið kveðið á um lán til áfrýjanda í erlendum gjaldmiðlum.

II

Í dómi Hæstaréttar 15. júní 2012 í máli nr. 3/2012 var leyst úr ágreiningi milli stefnda í þessu máli og gagnaðila hans þar um hvort samningur, sem gerður hafði verið um lán að „jafnvirði“ tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum, teldist vera um lán í erlendum gjaldmiðlum, sem þar voru tilgreindir, eða í innlendri mynt og þá háð ólögmætum skilmála um gengistryggingu skuldar. Orðalag í samningnum, sem á reyndi í því máli, var nánast það sama og í lánssamningi áfrýjanda við Kaupþing banka hf. 22. nóvember 2007 um þau atriði, sem rakin eru hér að framan, ef frá eru taldar dagsetningar, tilteknar tegundir erlendra gjaldmiðla, bankareikninga eða annað, sem eðli máls samkvæmt voru eingöngu bundin við viðskipti þeirra. Munur er þó á fyrirsögn þessara tveggja samninga, sem í fyrra málinu var sagður vera „lánssamningur í erlendum myntum“, en eingöngu „lánssamningur“ í þessu máli. Sá munur getur einn út af fyrir sig ekki ráðið niðurstöðu um skýringu þessara samninga. Verður því hér, á sama hátt og í dómi í máli nr. 3/2012, sbr. og dóm Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011, að gæta að því hvernig háttað var ákvæðum samningsins um efndir aðilanna og hvernig að þeim var staðið í raun.

Eins og áður greinir var lánið, sem um ræddi í samningi áfrýjanda við Kaupþing banka hf., greitt út 17. desember 2007 með því að bankinn lagði tilteknar fjárhæðir í evrum, japönskum jenum, svissneskum frönkum og bandaríkjadölum inn á fjóra gjaldeyrisreikninga áfrýjanda í þeim gjaldmiðlum. Þessi aðferð við útborgun lánsfjárins var í samræmi við ákvæði í samningnum 22. nóvember 2007, sem vísað var til í fyrrnefndri beiðni áfrýjanda 5. desember sama ár. Fé í erlendum gjaldmiðlum skipti því í reynd um hendur þegar Kaupþing banki hf. efndi aðalskyldu sína samkvæmt lánssamningnum. Eftir því, sem ráðið verður af gögnum málsins, greiddi áfrýjandi á hinn bóginn ekki afborganir af skuld sinni með fé í sömu erlendu gjaldmiðlunum. Að því verður þó að gæta að eftir hljóðan lánssamningsins bar að endurgreiða lánið „í þeim gjaldmiðlum sem það samanstendur af“, bankanum var heimilt að skuldfæra meðal annars gjaldeyrisreikninga áfrýjanda fyrir afborgunum og hann hafði jafnframt skuldbundið sig til að eiga þar ávallt innstæðu í því skyni. Samkvæmt þessu verður að líta svo á að í samningnum hafi verið gengið út frá því að fé í erlendum gjaldmiðlum myndi einnig skipta um hendur við efndir áfrýjanda á aðalskyldu sinni, þótt svo hafi ekki farið í raun. Að þessu öllu virtu verður að leggja til grundvallar að lánið til áfrýjanda hafi verið í erlendum gjaldmiðlum og skiptir þá ekki máli í hvaða tilgangi hann tók það. Með því að slíkt lán fellur ekki undir reglur VI. kafla laga nr. 38/2001 um heimildir til verðtryggingar lánsfjár í íslenskum krónum og fallist verður á með héraðsdómi að ekki séu efni til að víkja til hliðar skuldbindingu áfrýjanda með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, P. Árnason fasteignir ehf., greiði stefnda, Arion banka hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.