237/2012

D ehf. tók að sér samkvæmt verksamningi að leggja ljósleiðara fyrir M ehf. við V. Við framkvæmd verksins var legu ljósleiðarans breytt frá því sem upphaflega var áætlað og varð við það tjón á streng í eigu G. Í málinu krafðist D ehf. greiðslu úr hendi M ehf. vegna viðgerðar á strengnum. Krafðist M ehf. sýknu og taldi D ehf. bera skaðabótaábyrgð á tjóninu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar litið væri til þess hverjar skyldur hvíldu á M ehf. til upplýsingagjafar gagnvart D ehf. samkvæmt verksamningnum og það haft í huga að starfsmaður M ehf. var eftirlitsmaður með verkinu og fylgdist með framgangi þess, þótti M ehf. ekki hafa hnekkt þeirri staðhæfingu D ehf. að ákvörðun um skurðstæði og eftirfarandi breytingu á því hafi alfarið verið á áhættu M ehf. Ábyrgð á tjóni því er varð á streng G yrði því ekki lögð á D ehf. Af þessu leiddi að M ehf. var ekki talinn hafa sýnt fram á að D ehf. væri orðinn skuldari þeirrar kröfu sem félagið öðlaðist á hendur M ehf. vegna viðgerðar á strengnum og að krafa D ehf. væri af þeirri ástæðu fallin niður fyrir samruna réttar og skyldu. Þá hafi M ehf. heldur ekki sýnt fram á að félagið ætti kröfu sem komið gæti til skuldajafnaðar á móti greiðslukröfu D ehf. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um greiðsluskyldu M ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 8. febrúar 2012. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 21. mars 2012 og var því áfrýjað öðru sinni 12. apríl sama ár samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjandi krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Ágreiningur í máli þessu snýst í aðalatriðum um tvennt. Í fyrsta lagi hvort áfrýjandi hafi með verkbeiðni þeirri til stefnda 8. október 2010, sem um getur í hinum áfrýjaða dómi, bakað sér greiðsluskyldu gagnvart stefnda vegna kostnaðar hins síðarnefnda af því að gera við ljósleiðarastreng í eigu Gagnaveitu Reykjavíkur. Í öðru lagi hvort stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni sem varð á strengnum skömmu eftir að vinna undirverktaka hófst við verk það, er stefndi sem verktaki tók að sér að framkvæma fyrir áfrýjanda sem verkkaupa með samningi 17. september 2010 og fólst í lagningu nýs sæstrengs frá eldri streng sem liggur vestan Elliðaeyjar og í land á Heimaey í Vestmannaeyjum.

Málið höfðar stefndi á hendur áfrýjanda til heimtu skuldar samkvæmt reikningi fyrir viðgerðina en áfrýjandi krefst sýknu. Sú krafa er í fyrsta lagi studd þeim rökum að áfrýjandi sé ekki réttur aðili að málinu. Ef stefndi teljist á hinn bóginn eiga kröfu á hendur áfrýjanda vegna viðgerðar á streng Gagnaveitu Reykjavíkur, telur áfrýjandi í öðru lagi að stefndi sé í reynd orðinn skuldari þeirrar sömu kröfu, og þar sem réttur og skylda hafi færst á sömu hendi sé krafa stefnda fallin niður fyrir samruna réttar og skyldu. Í þriðja lagi telur áfrýjandi sig eiga gagnkröfu til skuldajafnaðar á móti kröfu stefnda um greiðslu kostnaðar vegna viðgerðarinnar. Stefndi hafnar því á hinn bóginn að hann beri skaðabótaábyrgð á tjóni því er varð á streng Gagnaveitunnar, en af því leiði að hvorki hafi réttur og skylda færst á sömu hendi né stofnast gagnkrafa sem áfrýjandi geti skuldajafnað á móti greiðslukröfu stefnda. Ekki er annað fram komið en að stefndi hafi borið allan kostnað af framkvæmd viðgerðar á umræddum streng í eigu Gagnaveitu Reykjavíkur. Málsaðilar deila ekki um fjárhæðir.

II

Í verksamningi aðila 17. september 2010 eru skyldur þeirra nánar afmarkaðar og greindar í einstaka verkþætti og áfanga. Frumskylda stefnda fólst samkvæmt 1. gr. í því að „leggja sæstreng frá eldri sæstreng sem liggur vestan Elliðaeyjar og í land á Heimaey.“ Strenginn skyldi „taka í land á milli nýju vatnslagnarinnar og kletts sem skagar í sjó fram á móti Ystakletti (aðeins vestan við Klettsnef) og ganga á frá sæstreng í brunni sem sýndur er á teikningu Mílu nr. 1A. Vestan Elliðaeyjar velur verktaki tengistað fyrir nýjan sæstreng við eldri streng þar sem eldri strengur er óskemmdur. Verktaki velur einnig lagnaleið fyrir sæstreng í samræmi við það sem hann hefur lagt til meðfram nýju vatnslögninni og fært hefur verið inn á teikningar Mílu.“ Þriðji áfangi verksins fólst í því ganga frá streng í landtöku. Skyldi verktaki grafa „1 m djúpan skurð í landi frá brunni og að fjöru og í gegnum fjöru og niður að sandbotni. Skurðdýpt í fjöru verður meiri en 1 m og ræðst af aðstæðum í fjörukambi og hversu grafan nær langt út. Notuð verður öflug grafa. Skurður næst sandbotni verður þó grunnur þar sem hann verður handgrafinn með járnkalli og handverkfærum.“ Í 6. gr. samningsins kom fram að verktaki skyldi ekki leggja fram tryggingar vegna verksins en hann skyldi hafa gildar ábyrgðartryggingar vegna skemmda sem hann kynni að valda þriðja manni. Þá ábyrgðist verktaki að lagfæra ágalla á verki í samræmi við ÍST30 sem gilti um verksamninginn eftir því sem við ætti.

Helsta skylda áfrýjanda samkvæmt verksamningnum fólst í greiðslu verklauna, en að auki skyldi hann samkvæmt 1. gr. leggja til sæstreng á trékefli og annast tengingu á ljósleiðarastrengjum. Þá skyldi stefndi og útvega „staðsetningu á legu ljósleiðara Gagnaveitu Reykjavíkur þar sem verktaki á að grafa fyrir sæstreng í landi.“ Einnig segir að áfrýjandi leggi „verktaka til kort sem sýnir fyrirhugaða legu nýja ljósleiðarans ásamt þeim lögnum sem fyrir eru á svæðinu ásamt ætlaðri legu nýrra rafstrengja og hnitaskrá yfir allar nefndar lagnir í lengd og breidd þar sem síðustu mín er skipt í þúsund parta. Ekki eru til upplýsingar um legu ljósleiðara Gagnaveitu Reykjavíkur frá stórstraumsfjöruborði upp á land í Heimaey. Verkkaupi mun aðstoða verktaka við að finna út hvar ljósleiðarastrengur Gagnaveitunnar liggur um fyrirhugað athafnasvæði á landi.“ Í aðfararorðum verksamningsins kemur fram að áfrýjandi hefði nafngreindan umsjónarmann með verkinu, stjórnandi verktaka væri K-kk-nf J-kk-nf H-kk-nf og að starfmaður áfrýjanda væri eftirlitsmaður með verkframkvæmdinni.

III

Í héraðsdómi kemur fram og er óumdeilt að áfrýjandi lagði ekki fyrir stefnda gögn um legu strengs Gagnaveitu Reykjavíkur í samræmi við ákvæði verksamningsins en ákvað að starfsmaður sinn skyldi sóna út leguna á strengnum og merkja hana inn frá landtaki. Strengurinn var þó ekki sónaður alla leið, heldur einungis svo langt sem hægt var að gera á fjöru. Endanleg staðsetning á landtöku nýja ljósleiðarans var ekki ákveðin fyrr en um það leyti sem framkvæmdin hófst og í kjölfar þess að strengur Gagnaveitunnar var sónaður, en upphafleg tillaga um legu og landtöku nýja ljósleiðarans hafði verið byggð á áætlun frá stefnda. Eins og fram kemur í héraðsdómi fékk stefndi undirverktaka til þess að grafa í svokallaðri Skansfjöru fyrir landtöku ljósleiðarans og hófst sú framkvæmd 7. október 2010. Stuttu eftir að framkvæmdin hófst slitnaði strengur Gagnaveitunnar þótt grafið hafi verið 10 metrum norðan við áætlaða legu hans og varð mönnum þá ljóst að sá strengur tæki krappa beygju til hægri eða austurs strax eftir síðustu hnitamælingu samkvæmt fyrrgreindri sónun.

Aðdraganda þess að ákveðið var að grafa fyrir landtöku ljósleiðarans þar sem gert var lýsti J-kk-nf V-kk-nf B-kk-nf, eftirlitsmaður áfrýjanda með framkvæmdinni, svo fyrir dómi, aðspurður um hver hefði tekið ákvörðun um skurðstæðið: „Það var ákveðið ... þarna í fjörunni ... við vorum búnir að leggja til - eða sem sagt upprunalega planið var öðruvísi. Ég kom með tillögu þarna að smávægilegum breytingum á því - því plani og K-kk-nf kemur svo með tillögu að enn breyttara plani og það er í raun og veru það sem að við héldum okkur síðan við“. Spurður um hið sama fyrir dómi svaraði K-kk-nf J-kk-nf H-kk-nf, eigandi stefnda, því svo til: „Við gerum það í sameiningu J-kk-nf V-kk-nf, starfsmaður Mílu eða verkeftirlitsmaður Mílu á staðnum. Við ráðum bara ráðum okkar með það að setja nýjan streng eða nýjan skurð austur af streng Gagnaveitunnar sem var í notkun.“ Aðspurður um hvort endanleg ákvörðun um skurðstæði og lagnaleiðina hafi verið í höndum stefnda sagði K-kk-nf: „Nei, það er ekki rétt. Ég ... er búinn að leggja alla sæstrengi hér við land síðustu 20 ár og ég hef aldrei tekið upp á mitt einsdæmi hvar ég legg sæstrengi eða hvar ég hef landtöku. Það geri ég aldrei. Það er alltaf verkkaupi. Ef að verkeftirlitsmaðurinn myndi segja mér að leggja hann annars staðar þá myndi ég aldrei ganga á móti því ... Við ræðum saman, J-kk-nf V-kk-nf ... og ég, þegar búið er að sóna inn strenginn og meta það hvaða lagnir eru á svæðinu, að þá metum við það að svæðið austur af streng Gagnaveitunnar er eina svæðið sem vissa var fyrir að enginn strengur átti að vera. En í hina áttina var ný vatnsleiðsla þannig að ... það var tekin ákvörðun um að hafa það að austanverðu. En endanleg ákvörðun er ekki mín hvar ég legg lagnir. Það hefur aldrei verið þannig.“

IV

Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á með stefnda að honum hafi verið rétt að líta svo á að í verkbeiðni áfrýjanda 8. október 2010 hafi jafnframt falist yfirlýsing hins síðarnefnda um greiðslu fyrir verkið. Með beiðninni og eftirfarandi framkvæmd verksins stofnaðist því, stefnda til handa, gild fjárkrafa á hendur áfrýjanda og verður hann því ekki sýknaður af kröfu stefnda vegna aðildarskorts. Í málinu er sem fyrr segir ekki deilt um fjárhæðir. Kemur þá til úrlausnar hvort aðrar þær málsástæður sem varnir áfrýjanda eru reistar á geti leitt til þess að hann verði sýknaður af kröfu stefnda.

Sú meginregla gildir um verksamninga að verktaki ber skaðabótaábyrgð á tjóni sem þriðji maður kann að verða fyrir við framkvæmd verks. Frá reglunni eru ákveðnar undantekningar sem leitt geta til ábyrgðar verkkaupa þegar tengsl hans við verkið eru með þeim hætti að eðlilegra er að leggja á hann fremur en verktaka ábyrgð gagnvart þriðja manni. Meginreglunnar sér meðal annars stað í grein 22.6 í ÍST30:2003, Almennum útboðs- og samningsskilmálum um verkframkvæmdir, en þeir skilmálar gilda um verksamning áfrýjanda og stefnda eftir því sem við á, sbr. 7. gr. hans. Í tilvitnaðri grein ÍST30 segir: „Verktaki beri einn skaðabótaábyrgð á tjóni sem þriðji aðili kann að verða fyrir við framkvæmd verksins nema tjónið hafi hlotist af mistökum eða vanrækslu verkkaupa sjálfs eða manna úr starfsliði hans. Ábyrgðin nær einnig til undirverktaka og leigutækja.“

Eins og áður greinir hvíldi sú skylda á áfrýjanda samkvæmt verksamningnum 17. september 2010 að útvega stefnda upplýsingar um staðsetningu á legu strengs Gagnaveitu Reykjavíkur, þar sem stefndi átti að grafa fyrir staðsetningu hins nýja ljósleiðara í landi. Jafnframt skyldi áfrýjandi leggja fyrir stefnda kort sem sýndi fyrirhugaða legu nýja ljósleiðarans ásamt þeim lögnum sem fyrir væru á svæðinu, eins og nánar er rakið hér að framan, og aðstoða verktaka við að finna út hvar strengur Gagnaveitu Reykjavíkur lægi. Af þessu varð ekki af ástæðum sem nánar koma fram í hinum áfrýjaða dómi, en þess í stað var lega strengs Gagnaveitunnar sónuð svo langt sem náði þurrum fótum. Í framhaldinu var skurðstæðinu breytt, gröftur hófst og tjón varð. Þegar litið er til þess hverjar skyldur hvíldu samkvæmt framansögðu á áfrýjanda til að veita stefnda upplýsingar á grundvelli verksamningsins og það haft í huga að starfsmaður áfrýjanda var eftirlitsmaður með verkinu og fylgdist með framgangi þess, þykir áfrýjandi ekki hafa hnekkt þeirri staðhæfingu stefnda, að ákvörðun um skurðstæðið og eftirfarandi breytingu á því hafi verið á áhættu áfrýjanda eins. Ábyrgð á tjóni því er varð á streng Gagnaveitu Reykjavíkur umrætt sinn verður því ekki lögð á stefnda. Af þessu leiðir að áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að stefndi sé orðinn skuldari þeirrar kröfu, sem hann öðlaðist á hendur áfrýjanda vegna viðgerðar á strengnum, og að krafa stefnda sé af þeirri ástæðu fallin niður fyrir samruna réttar og skyldu. Þá hefur áfrýjandi heldur ekki sýnt fram á að hann eigi kröfu sem komið getur til skuldajafnaðar á móti greiðslukröfu stefnda.

Samkvæmt framansögðu er staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms. Eftir þeim málsúrslitum ber að dæma áfrýjanda til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.

Í hinum áfrýjaða dómi eru málavextir reifaðir eins og þeir horfa við frá sjónarhóli stefnda eins. Þessi háttur á samningu dóms er í andstöðu við d. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en þar segir að í dómi skuli greina stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því. Er þetta aðfinnsluvert.

Við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Míla ehf., greiða stefnda, Djúptækni ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.