693/2010

V höfðaði mál gegn U, RÁ, B, RT og B ehf. vegna 15 ummæla sem birtust í frétt dagblaðsins DV. Í umfjöllun blaðsins var lýst viðskiptum félags V við U og RÁ  frá sjónarhóli þeirra síðarnefndu en þau töldu að félagið hefði vanefnt skuldbindingar sínar gagnvart sér. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í héraðsdómsstefnu hefði mjög skort á að fjallað væri um hvernig ummæli í einstökum liðum ómerkingarkröfu áfrýjanda gætu talist meiðyrði. Þess í stað hefði verið látið við það sitja að fjalla almennt um að greinin hefði falið í sér aðdróttanir og ærumeiðingar í garð V og að framsetning umfjöllunarinnar hefði verið til þess fallin að meiða æru hans og valda honum álitshnekki. Í stefnunni var í einu lagi vísað til þess að V teldi ummælin varða við 229. gr., 233. gr. a., 234. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en ekki var skýrt hvernig hvert þessara lagaákvæða gæti átt við um ummælin. Sum ummælanna sem krafa V beindist að voru í umfjöllun DV beint höfð eftir U eða RÁ en önnur voru hluti af frásögn blaðamannsins B. Í dómi Hæstaréttar var bent á að þrátt fyrir þetta hefði ekki komið fram í stefnu rök fyrir því að U og RÁ gætu borið ábyrgð á ummælum sem ekki voru höfð eftir þeim. Einnig hefði krafa um að R yrði gert að þola ómerkingu á öðrum ummælum en þeim sem fram komu á forsíðu verið órökstudd. Að þessu virtu þótti málatilbúnaður V svo óglöggur og ónákvæmur að ófært þótti að leggja efnisdóm á málið. Af þessum sökum var málinu vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og Á-kk-nf K-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. desember 2010. Hann krefst þess að eftirtalin ummæli sem birtust í DV 1. september 2008 í 159. tölublaði 98. árgangs verði dæmd dauð og ómerk:

1. Fyrirsögn á forsíðu: „Hjón kæra V-kk-þf fyrir þjófnað.“

2. Undirfyrirsögn á forsíðu: „Hjón í Mosfellsbænum sem lögðu aleiguna í að byggja nýtt heimili hafa kært V-kk-þf S-kk-þf, fyrrverandi landsliðsþjálfara, fyrir þjófnað á gámi. Þau segjast hafa verið svikin um heimilið.“

3. Fyrirsögn á bls. 8-9: „Svikin um heimilið“.

4. Undirfyrirsögn á bls. 8: „Hjón í Mosfellsbæ, U-kvk-nf V-kvk-nf og R-kk-nf K-x-x Á-kk-nf, hafa kært V-kk-þf S-kk-þf, stjórnarformann Ásvíkur og fyrrverandi landsliðsþjálfara í handbolta, fyrir þjófnað á 40 feta gámi af lóð þeirra. Kæran kemur í kjölfar mikillar þrautagöngu hjónanna.“

5. Greinartexti í öðrum dálki á bls. 8: „Hann virtist ekki gera sér grein fyrir að ekki er hægt að reisa hús án þess að hafa teikningar fullkláraðar og leyfi frá byggingaryfirvöldum“.

6. Greinartexti í þriðja dálki á bls. 8: „Mikill tími, þjark og vesen hefur farið í að fá flest allar þær teikningar sem fylgja áttu húsinu vegna þess að þær hafa aldrei verið tilbúnar á réttum tíma.“

7. Greinartexti í fjórða dálki á bls. 8: „Það er ekkert skipulag, engin vinnuáætlun og engin samvinna um verkið og V-kk-nf hefur ítrekað tekið fram fyrir hendurnar á byggingarstjóra sem er lögum samkvæmt framkvæmdastjóri verksins“.

8. Fyrirsögn við fjórða dálk á bls. 8: „Ekki vandað til verka“.

9. Fyrirsögn við fimmta dálk á bls. 8: „Aleigan fer fyrir lítið“.

10. Greinartexti í fimmta dálki á bls. 8: „Þeir verkkaupar sem komið hafa að húsinu hafa flestir ekkert fengið borgað frá Ásvík, fyrirtækinu þar sem V-kk-nf er stjórnarformaður.“

11. Fyrirsögn undir mynd á bls. 9: „Hann er búinn að svíkja samninga, ljúga og vera með dónaskap. Hóta okkur símleiðis, hvort sem er í símtölum eða með sms-i.“

12. Greinartexti í fyrsta dálki á bls. 9: „Smiðir hafa heldur ekki fengið borgað og ekki rafvirkjar. Hjónin eru að leggja aleigu sína í húsið og segir U-kvk-nf að erfitt hafi verið að heyra þau tíðindi að ekki yrði haldið áfram með smíðina nema V-kk-nf myndi borga sínar skuldir.“

13. Fyrirsögn við fyrsta dálk á bls. 9: „Stal 40 feta gám af lóðinni“.

14. Greinartexti í öðrum dálki á bls. 9: „Hafa U-kvk-nf og R-kk-nf kært V-kk-þf fyrir þjófnað, enda segjast þau hafa verið búin að greiða V-kk-þgf og hans mönnum allt samkvæmt samningi.“

15. Greinartexti í öðrum dálki á bls. 9: „Hann er búinn að svíkja samninga, ljúga og vera með dónaskap. Hóta okkur símleiðis, hvort sem er í símtölum eða með sms-i. Og með tölvupósti og nú síðast stal hann af okkur“.

Áfrýjandi krefst þess einnig að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 500.000 krónur til að standa straum af kostnaði af birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í máli þessu í þremur dagblöðum. Þá krefst hann þess að stefndu U-kvk-þgf V-kvk-þgf, R-kk-þgf K-kk-þgf Á-kk-þgf, B-kk-þgf B-kk-þgf H-kk-þgf og R-kk-þgf T-kk-þgf verði sameiginlega gert að greiða sér aðallega 15.000.000 krónur, en til vara lægri fjárhæð, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2008 til 3. maí 2009, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst áfrýjandi þess að kveðið verði á um heimild til að gera aðför fyrir öllum dæmdum greiðslum í málinu hjá stefnda Birtingi útgáfufélagi ehf. sem útgefanda DV. Áfrýjandi krefst og málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu U-kvk-nf og R-kk-nf krefjast þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, en til vara að fjárkröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndu B-kk-nf, R-kk-nf og Birtingur útgáfufélag ehf. krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins samþykkti áfrýjandi 24. maí 2007 fyrir hönd Ásvíkur ehf. tilboð stefndu U-kvk-ef um kaup á húsi án lóðar, en hann mun hafa verið fyrirsvarsmaður og eigandi félagsins, sem fékkst við innflutning einingahúsa frá Svíþjóð. Stefnda hugðist láta reisa húsið á lóð að Grenibyggð 38 í Mosfellsbæ sem íbúðarhús fyrir fjölskyldu sína og stefnda R-kk-ef. Kaupverð hússins var 23.025.000 krónur sem greiða átti með 9.210.000 krónum við undirritun kauptilboðs, 4.145.000 krónum þegar húsið yrði fokhelt og 9.170.000 krónum við afhendingu þess. Lokagreiðslu að fjárhæð 500.000 krónur átti að inna af hendi mánuði eftir uppsetningu hússins að fullnægðri skilalýsingu. Í tilboðinu var tekið fram að kaupdagur hússins miðaðist við tollafgreiðslu þess um það bil sex mánuðum eftir undirritun tilboðsins. Samhliða tilboðinu undirrituðu aðilarnir skilalýsingu sem hafði að geyma nánari skilmála um kaupin, en þar kom meðal annars fram að kaupanda bar á eigin kostnað að steypa sökkla og plötu undir húsið. Einnig var tekið fram að allar teikningar fylgdu húsinu að frátöldum lagnateikningum vegna gólfhita. Þá kom fram í skilalýsingunni að kaupandi greiddi öll gjöld af húsinu.

Áfrýjandi staðhæfir að upphaflega hafi átt að senda húseiningarnar til landsins 1. nóvember 2007, en því hafi verið frestað til 6. desember sama ár, þar sem stefndu U-kvk-þgf hafi ekki verið fært að taka við þeim. Húseiningarnar hafi svo komið til landsins 11. desember 2007 í fimm gámum. Stefnda sótti um byggingarleyfi 21. nóvember 2007 og var það veitt 21. janúar 2008. Í kjölfarið var hafist handa við að steypa sökkla og botnplötu en því lauk seint í mars 2008. Um það leyti voru húseiningarnar leystar úr tolli og gámarnir fluttir á lóðina 11. apríl það ár. Skömmu síðar var hafist handa við að reisa húsið. Þegar hér var komið sögu hafði stefnda staðið skil á umsaminni greiðslu að fjárhæð 9.210.000 krónur við undirritun kauptilboðs, auk þess sem hún hafði innt af hendi 4.145.000 krónur sem greiða átti þegar húsið yrði fokhelt. Þá hafði stefnda greitt 5.000.000 krónur inn á þá fjárhæð sem standa bar skil á við afhendingu hússins. Samtals hafði því stefnda greitt 18.355.000 krónur af kaupverðinu.

Þegar byrjað var að reisa húsið og eftir því sem verkinu vatt fram reis fjölþættur ágreiningur milli stefndu U-kvk-ef og áfrýjanda sem fyrirsvarsmanns seljanda hússins. Taldi stefnda að dráttur hefði orðið á útgáfu byggingarleyfis sökum þess að seljandi hússins hafi ekki lagt fram fullnægjandi teikningar, auk þess sem verkið hafi dregist þar sem hann hafi ekki staðið í skilum við undirverktaka. Áfrýjandi taldi á hinn bóginn að dráttur hefði orðið á því að reisa húsið þar sem plata undir það hafi ekki verið tilbúin fyrr en í lok mars 2008, auk þess sem stefnda hefði ekki fengið rafmagn tengt við húsið. Þessi viðtökudráttur hafi valdið talsverðu tjóni, svo sem vegna leigu á gámi undir innréttingar og tæki sem áttu að fara í húsið. Fór svo að áfrýjandi tók þennan gám 22. ágúst 2008 og skilaði honum af sér en kom því, sem í honum var, í geymslu. Í kjölfarið lýsti stefnda 25. sama mánaðar yfir riftun á samningnum við Ásvík ehf., sem mótmælti að henni væri það heimilt.

II

Hinn 1. september 2008 var í dagblaðinu DV fjallað um viðskipti Ásvíkur ehf. og stefndu U-kvk-ef um einingahúsið. Fréttin var kynnt efst á forsíðu blaðsins með þeirri fyrirsögn sem greinir 1. lið ómerkingakröfu áfrýjanda, en þar fyrir neðan kom undirfyrirsögn sú sem greinir í 2. lið kröfunnar. Umfjöllun blaðsins var síðan meginefnið í opnu á bls. 8 og 9 en þar komu fram önnur þau ummæli sem ómerkingakrafa áfrýjanda nær til. Við upphaf umfjöllunar á bls. 8 var stefndi B-kk-nf tilgreindur sem blaðamaður og sagt að hann skrifi textann. Stefndi R-kk-nf var ritstjóri blaðsins en útgefandi þess stefndi Birtingur útgáfufélag ehf.

Í umfjöllun blaðsins var viðskiptunum lýst frá sjónarhóli stefndu U-kvk-ef og R-kk-ef og þau atriði rakin sem þau töldu hafa falið í sér vanefnd af hálfu seljanda. Beindist þessi umfjöllun aðallega að áfrýjanda sem fyrirsvarsmanni Ásvíkur ehf. Þá var fjallað um fjárkröfur sem áfrýjandi hafi haft uppi á hendur þessum stefndu og að hann hafi hlutast til um brottnám gáms með tækjum og innréttingum í húsið. Þau ummæli sem greinir í 5. og 15. lið ómerkingarkröfu áfrýjanda voru höfð eftir stefndu U-kvk-þgf innan tilvitnunarmerkja. Ummælin sem greinir í 15. lið kröfunnar voru endurtekin að hluta innan tilvitnunarmerkja í fyrirsögn og lýtur 11. liður hennar að því. Stefnda U-kvk-nf hefur ekki dregið í efa að þessi ummæli sé rétt eftir sér höfð og auk þess hefur hún kannast við ummæli í 6. lið ómerkingakröfu áfrýjanda, en þau voru tilgreind innan tilvitnunarmerkja án þess að getið væri frá hverjum þau stafi. Þá voru ummæli í 7. lið ómerkingarkröfu áfrýjanda höfð eftir stefnda R-kk-þgf innan tilvitnunarmerkja og hefur hann ekki vefengt þau. Annar texti, sem ómerkingarkrafan tekur til og kom fram ýmist í fyrirsögnum eða meginmáli greinarinnar, var ekki innan tilvitnunarmerkja þannig að gefið væri til kynna að hann væri hafður orðrétt eftir stefndu.

Í frásögn stefnda B-kk-ef í upphafi greinarinnar kom fram að áfrýjandi hafi ekki svarað blaðamanni þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Þetta kannast áfrýjandi ekki við, en hann kveðst hafa sett sig í samband við stefnda rakleitt eftir að blaðið kom út og voru birtar athugasemdir hans í því daginn eftir.

III

Áfrýjandi beinir kröfu sinni um ómerkingu ummæla í fimmtán liðum að stefndu U-kvk-þgf, R-kk-þgf, B-kk-þgf og R-kk-þgf. Þannig er kröfunni beint í senn að öllum stefndu að frátöldu Birtingi útgáfufélagi ehf. Í héraðsdómsstefnu var því haldið fram að stefndu U-kvk-nf og R-kk-nf ásamt greinarhöfundi, stefnda B-kk-þgf, bæru sameiginlega ábyrgð á þessum ummælum, enda hafi þau öll verið rækilega nafngreind í blaðagreininni. Þá sagði að stefndu U-kvk-nf og R-kk-nf hafi heldur ekki komið því á framfæri að ummælin væru ekki réttilega eftir þeim höfð í blaðinu. Loks var þess getið um aðild stefnda R-kk-ef að hún væri reist á því að ekki væri ljóst hver hefði samið fyrirsögn á forsíðu blaðsins, en hann sem ritstjóri þess bæri ábyrgð á ummælunum þar sem enginn blaðamaður hafi nafngreint sig, sbr. þágildandi 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt.

Héraðsdómsstefna í málinu er stutt en þó nokkur hluti hennar er lagður undir dómkröfur áfrýjanda. Þar er jafnframt fjallað um önnur skrif blaðsins um áfrýjanda á árunum 2005 og 2006, svo og um störf hans á vettvangi íþrótta, en þessi atriði eru málinu óviðkomandi. Á hinn bóginn skortir mjög á að fjallað sé um hvernig ummæli í einstökum liðum ómerkingarkröfu áfrýjanda geti talist meiðyrði, heldur var þess í stað látið við það sitja að fjalla almennt um að greinin hafi falið í sér aðdróttanir og ærumeiðingar í garð áfrýjanda og framsetningin verið fallin til þess að meiða æru hans og valda honum álitshnekki. Einnig er þess að gæta að í stefnunni var í einu lagi vísað til þess að áfrýjandi teldi ummælin, sem ómerkingarkrafa hans tók til, varða við 229. gr., 233. gr. a., 234. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga, en í engu var skýrt hvernig hvert þessara lagaákvæða gæti átt við um ummælin. Þá eru þau ummæli sem ómerkingarkrafa áfrýjanda tekur til ýmist höfð eftir stefndu U-kvk-þgf eða stefnda R-kk-þgf eða um er að ræða frásögn stefnda B-kk-ef sem ritaði greinina. Í stefnunni var í engu rökstutt hvernig stefndu U-kvk-nf og R-kk-nf gætu borið ábyrgð á ummælum sem ekki var hermt í greininni að höfð væru eftir þeim. Enn fremur hafa engin rök verið færð fyrir kröfu um að stefnda R-kk-þgf verði gert að þola ómerkingu á öðrum ummælum en þeim sem getur í 1. og 2. lið ómerkingarkröfu áfrýjanda og lúta að forsíðu blaðsins. Að öllu þessu virtu var málatilbúnaður áfrýjanda svo óglöggur og ónákvæmur að ófært var að leggja efnisdóm á málið. Verður af þessum sökum að vísa því af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi handa hverju þeirra eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Áfrýjandi, V-kk-nf V-kk-nf S-kk-nf, greiði stefndu, U-kvk-þgf V-kvk-þgf, R-kk-þgf K-kk-þgf Á-kk-þgf, B-kk-þgf B-kk-þgf H-kk-þgf, R-kk-þgf T-kk-þgf og Birtingi útgáfufélagi ehf., hverjum fyrir sig samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.