28/2020

D ehf. krafðist þess að S yrði gert að greiða sér tiltekna skuld sem hann taldi tilkomna vegna uppgjörs á samningi sem D ehf. og S höfðu gert með sér um allt að 45.000.000 króna lán í formi lánalínu til að fjármagna dekkjakaup fyrirtækja í eigu S af D ehf. Til vara hafði D ehf. kröfuna uppi á hendur B ehf. og krafðist greiðslu á eftirstöðvum þeirrar skuldar sem hann taldi fyrir hendi vegna viðskipta með dekkin. Í dómi Hæstaréttar kom fram að gögn málsins bæru ekki með sér hvort, hvenær eða með hvaða hætti D ehf. hefði veitt S lán samkvæmt hinni svokölluðu „lánalínu“ og engin gögn lægju fyrir um stöðu lánsviðskiptanna á hverjum tíma eða um endurgreiðslu þess. Í reikningum sem gefnir hefðu verið út á hendur B ehf. til uppgjörs á seldum dekkjum hefði heldur ekkert komið fram um að útgáfa þeirra eða greiðslur fyrir dekkin tengdust lánssamningi. Þá hefði krafa um greiðslu vaxta af ætluðu láni fyrst verið sett fram þegar ríflega tvö ár voru liðin frá afhendingu dekkjanna. Var málatilbúnaður D ehf. talinn óljós og í ósamræmi við gögn málsins auk þess sem gögnin sjálf væru misvísandi um viðskipti aðila. Þar sem þessi málatilbúnaður D ehf. var talinn í berhögg við e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var kröfum D ehf. á hendur S vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf E-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. júlí 2020. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar á öllum dómstigum.

Gagnáfrýjandi skaut málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 7. október 2020. Hann krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 32.111.779 krónur með nánar tilgreindum vöxtum frá 10. júní 2015 til greiðsludags, allt að frádregnum nánar tilgreindum innborgunum samtals að fjárhæð 10.627.741 króna. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum úr hendi gagnáfrýjanda.

I

Mál þetta lýtur að ágreiningi vegna viðskipta með dekk af gerðinni Infinity sem gagnáfrýjandi flutti til landsins frá Kína og afhenti Bílastofunni ehf. en aðaláfrýjandi var fyrirsvarsmaður þess félags. Um var að ræða sex gáma með um 6.000 dekkjum, sem komu til landsins haustið 2015, en hluta af þeim var ráðstafað til annarra viðskiptamanna gagnáfrýjanda. Þá mun gagnáfrýjandi hafa afhent Bílastofunni ehf. um 850 dekk til viðbótar á árunum 2016 og 2017. Loks mun gagnáfrýjandi sjálfur hafa ráðstafað hluta dekkjanna á tímabilinu frá september 2015 til júní 2017.

Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta aðallega á hendur aðaláfrýjanda til efnda á lánssamningi en til vara á hendur Bílastofunni ehf. og krafðist greiðslu á eftirstöðvum þeirrar skuldar sem hann taldi fyrir hendi vegna viðskiptanna með dekkin. Héraðsdómur sýknaði aðaláfrýjanda og Bílastofuna ehf. af kröfum gagnáfrýjanda en með dómi Landsréttar voru kröfur hans að hluta til teknar til greina bæði á hendur aðaláfrýjanda og Bílastofunni ehf.

Aðaláfrýjandi óskaði eftir leyfi til að áfrýja dómi Landsréttar og reisti hann beiðni sína meðal annars á því að rétturinn hefði farið út fyrir málatilbúnað gagnáfrýjanda í niðurstöðu sinni þannig að í bága færi við 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að á hinum áfrýjaða dómi kynnu að vera þeir ágallar að rétt væri að samþykkja beiðnina samkvæmt heimild í 4. málslið 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu Bílastofunnar ehf. var ekki leitað eftir heimild til að áfrýja dóminum en félagið mun vera undir gjaldþrotaskiptum.

II

Tildrög málsins eru þau að fyrri hluta árs 2015 áttu fyrirsvarsmenn gagnáfrýjanda í samskiptum við aðaláfrýjanda um kaup á dekkjum sem til stóð að flytja til landsins. Á þessum tíma rak aðaláfrýjandi bílaleigu og var að koma á fót dekkjaverkstæði í Reykjanesbæ. Vegna fyrirhugaðra viðskipta sendi gagnáfrýjandi tölvubréf 10. maí 2015 til aðaláfrýjanda þar sem gert var ráð fyrir kaupum á sex gámum með um 6.000 dekkjum. Við pöntun dekkjanna yrðu þau staðgreidd hjá framleiðanda en aðaláfrýjandi greiddi 6.000.000 króna í staðfestingargjald. Í bréfinu stóð síðan að þegar dekkin hefðu verið tollafgreidd yrði reikningur gefinn út samkvæmt „almennum samningi Dekkjavina um dekkjakaup“ en samhliða yrði „gerður við þig persónulega sérstakur lánasamningur varðandi lánalínu sem mun dekka kostnaðarverð dekkjanna út árið 2015“. Einnig var tekið fram að lánið myndi bera 15% ársvexti. Gagnáfrýjandi sendi aðaláfrýjanda aftur tölvubréf 15. maí 2015 þar sem fram kom að tekin hefði verið saman pöntun á þremur gámum af dekkjum af nánar tilgreindum gerðum. Einnig sagði að pöntunin yrði afgreidd til framleiðanda um leið og aðaláfrýjandi staðfesti að hann samþykkti þetta fyrir sitt leyti. Aðaláfrýjandi svaraði erindinu með tölvubréfi 18. sama mánaðar þar sem hann óskaði eftir að pöntunin yrði afgreidd.

Hinn 10. júní 2015 var gerður lánssamningur milli gagnáfrýjanda sem lánveitanda og aðaláfrýjanda sem lántaka. Tekið var fram að lántaki gerði samninginn vegna fyrirtækja í eigu hans og að samningurinn væri til að fjármagna dekkjakaup. Samkvæmt samningnum var lántaka veitt allt að 45.000.000 króna lán til að standa straum af kaupum á um 6.000 dekkjum af gagnáfrýjanda. Einnig sagði að lánið væri veitt „í formi lánalínu sem lántaki getur greitt inná kjósi hann að gera svo hvenær sem er á lánstíma“. Þá sagði að aðaláfrýjandi hefði þegar fengið að láni 6.551.500 krónur til að greiða inn á fyrstu 3.000 dekkin. Samkvæmt samningnum átti lánið að bera yfirdráttarvexti Landsbankans hf. á hverjum tíma auk 3% vaxtaálags en lánstími var til 31. maí 2016. Þann dag átti að gera lánið upp að fullu með áföllnum vöxtum en lánið framlengdist sjálfkrafa væri því ekki sagt upp af hálfu aðila.

Samkvæmt gögnum málsins voru þrír gámar af dekkjum fluttir á starfsstöð Bílastofunnar ehf. í september 2015. Hluti dekkjanna í gámunum var ætlaður öðrum viðskiptavinum gagnáfrýjanda og var fluttur annað þegar við tæmingu gámanna. Samkvæmt yfirliti gagnáfrýjanda urðu alls 2.618 dekk eftir hjá Bílastofunni ehf. Til viðbótar þessu munu þrír gámar af dekkjum hafa komið á starfsstöðina 27. október sama ár með 3.012 dekkjum. Enn fremur heldur gagnáfrýjandi því fram að 334 dekk hafi verið afhent 28. september 2015, 491 dekk á árinu 2016 og 389 dekk á árinu 2017. Alls hafi því verið afhent 6.844 dekk en gagnáfrýjandi heldur því fram að þar af hafi hann á tímabilinu frá september 2015 til júní 2017 tekið til baka 1.629 dekk og selt öðrum til að aðstoða aðaláfrýjanda. Af hálfu aðaláfrýjanda eru þessar tölur vefengdar og því haldið fram að gagnáfrýjandi hafi tekið mun fleiri dekk til baka. Einnig hefur hann byggt málatilbúnað sinn á því að hann hafi aðeins pantað þrjá gáma með um 3.000 dekkjum með fyrrgreindu tölvubréfi 18. maí 2015.

Gagnáfrýjandi og Nýiðn hf. gerðu með sér samkomulag 10. júní 2015 um að síðargreinda félagið tæki yfir alla reikningsgerð vegna dekkjakaupa aðaláfrýjanda og fyrirtækja á hans vegum. Á tímabilinu frá 7. desember 2015 til 4. desember 2017 gaf Nýiðn hf. út 15 reikninga á hendur Bílastofunni ehf. samtals að fjárhæð 50.548.670 krónur. Þar af voru 12 reikningar greiddir samtals að fjárhæð 20.907.395 krónur. Gagnáfrýjandi heldur því fram að fimm þessara reikninga hafi tekið til fyrrgreindra dekkja sem afhent voru Bílastofunni ehf. að andvirði samtals 10.627.741 króna. Að öðru leyti hafi greiðslur Bílastofunnar ehf., samtals að fjárhæð 10.279.654 krónur, verið vegna annarra viðskipta og þessu máli óviðkomandi.

Gagnáfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að gert hafi verið samkomulag við aðaláfrýjanda um að fyrst um sinn yrði uppgjöri hagað þannig að gefnir yrðu út reikningar á hendur honum eða félaga á hans vegum eftir því sem dekk yrðu seld eða notuð af bílaleigu hans. Á síðari hluta ársins 2016 hafi gagnáfrýjandi hins vegar gert kröfu um fullnaðaruppgjör vegna viðskiptanna og ítrekað þá kröfu fram eftir árinu 2017. Vegna þessa hafi loks verið gefnir út þrír reikningar af Nýiðn hf. á hendur Bílastofunni ehf., sem ekki hafi verið greiddir, samtals að fjárhæð 29.641.275 krónur. Annars vegar var um að ræða reikninga 21. október 2017 vegna dekkjakaupa á árinu 2016 að fjárhæð 4.757.923 krónur og vegna dekkjakaupa á árinu 2017 að fjárhæð 3.199.493 krónur. Með hinum áfrýjaða dómi var Bílastofunni ehf. gert að greiða fjárhæð sem svaraði til þessara reikninga. Hins vegar var um að ræða reikning 4. desember 2017 að fjárhæð 21.683.859 krónur vegna heildaruppgjörs á viðskiptum aðila með dekkin. Enn fremur gaf gagnáfrýjandi út reikning 2. desember 2017 á hendur Bílastofunni ehf. að fjárhæð 10.744.120 krónur vegna vaxta samkvæmt fyrrgreindum lánssamningi 10. júní 2015, en þar kemur fram að þeim samningi hafi verið sagt upp 2. nóvember sama ár.

Með innheimtubréfi 8. desember 2017 krafðist gagnáfrýjandi þess að aðaláfrýjandi stæði skil á lánssamningnum 10. júní 2015. Þar kom fram að heildarúttekt „á lánalínu“ án vaxta næmi 32.573.775 krónum. Einnig sagði að fimm greiðslur hefðu borist inn á kröfuna en þrír reikningar væru útistandandi og var þá átt við fyrrgreinda reikninga 21. október og 4. desember 2017. Þessu erindi var svarað með bréfi 24. janúar 2018 þar sem öllum kröfum á hendur aðaláfrýjanda var hafnað. Málið var síðan höfðað í héraði 2. október sama ár.

III

Svo sem hér hefur verið rakið flutti gagnáfrýjandi haustið 2015 inn sex gáma með dekkjum sem hann hafði keypt af framleiðanda þeirra í Kína. Þessir gámar munu hafa verið fluttir á starfsstöð Bílastofunnar ehf. en hluti dekkjanna var þó tekinn strax frá til að afhenda öðrum viðsemjendum gagnáfrýjanda. Hann mun einnig hafa tekið síðar til baka nokkurn hluta dekkjanna og ráðstafað þeim til annarra. Vegna þessara viðskipta hafði verið gerður lánssamningur 10. júní 2015 um allt að 45.000.000 króna lán með nánar tilgreindum vöxtum.

Á grundvelli samkomulags 10. júní 2015 við gagnáfrýjanda gaf Nýiðn hf. út reikninga á hendur Bílastofunni ehf. á tímabilinu frá 7. desember 2015 til 4. desember 2017. Gagnáfrýjandi heldur því fram að fimm af þeim reikningum sem þá voru greiddir hafi verið vegna þeirra dekkja sem fyrirtækinu voru afhent haustið 2015, en andvirði þeirra dekkja hafi numið 10.627.741 krónu. Þegar frekari efndir fengust ekki hafi verið gefnir út þrír reikningar, annars vegar tveir reikningar 21. október 2017 vegna dekkjakaupa á árunum 2016 og 2017 og hins vegar heildarreikningur 4. desember 2017 sem hafi falið í sér uppgjör og tekið til þeirra dekkja sem ekki hafði þá verði greitt fyrir. Fjárhæð síðastgreinda reikningsins nam 21.683.859 krónum.

Í stefnu til héraðsdóms segir að gagnáfrýjandi reisi kröfu sína á lánssamningi aðila. Þar sem peningalánið hafi ekki fengist greitt þrátt fyrir tilraunir til innheimtu þess hafi verið nauðsynlegt að höfða málið. Jafnframt er tekið fram í stefnunni að strax við undirritun lánssamningsins 10. júní 2015 hafi verið dregnar „á lánalínu“ 44.049.681 króna vegna kaupa á dekkjum af gagnáfrýjanda, en um hafi verið að ræða dekk sem pöntuð hafi verið hjá honum samhliða undirritun lánssamningsins.

Í 1. grein lánssamningsins segir að lánveitandi láni lántaka „allt að kr. 45.000.000 til að standa straum af kaupum á 6.000 dekkjum (+/- 5% eftir því hvernig raðast í gámana) af lánveitanda. Lánið er veitt í formi lánalínu sem lántaki getur greitt inná kjósi hann að gera svo hvenær sem er á lánstíma.“ Þá segir í 2. grein að lánveitandi hafi þegar lánað lántaka 6.551.500 krónur sem „notað var til þess að greiða inn á fyrstu 3.000 dekkin, þann 18. maí ...“.

Eins og hér hefur verið rakið bera gögn málsins um viðskiptin ekki með sér hvort, hvenær eða með hvaða hætti gagnáfrýjandi hafi veitt aðaláfrýjanda lán samkvæmt umræddri „lánalínu“ umfram þá fjárhæð sem fram kemur í lánssamningnum sjálfum að gagnáfrýjandi hafi þegar lánað aðaláfrýjanda. Engin gögn liggja heldur fyrir um stöðu lánsviðskiptanna á hverjum tíma eða um endurgreiðslu þess. Þannig voru reikningar fram til haustsins 2017 gefnir út á hendur Bílastofunni ehf. vegna þeirra dekkja sem fyrirtækið mun hafa notað í rekstri sínum eða aðaláfrýjandi nýtt fyrir bílaleigu sína rétt eins og dekkin hefðu verið seld af lager gagnáfrýjanda en þessir reikningar voru greiddir jafnharðan. Í þessum reikningsviðskipum kom ekkert fram um að útgáfa reikninganna eða greiðslur fyrir dekkin tengdust lánssamningi aðila þessa máls. Þá liggur fyrir í málinu yfirlit Nýiðnar hf. um hreyfingar skuldunautarins Bílastofunnar ehf. en þar kemur fram að Bílastofan ehf. greiddi alla útgefna reikninga Nýiðnar hf. fram í september 2017 og að eftir innborgun 26. þess mánaðar hafi hvorugur skuldað hinum. Einnig var útgáfa reiknings 4. desember 2017 til uppgjörs á seldum dekkjum í ósamræmi við að stofnast hefði skuld á grundvelli lánssamnings en þá voru ríflega tvö ár liðin frá því að dekkin voru afhent. Jafnframt er til þess að líta að fyrst þá eða 2. sama mánaðar var með reikningi sett fram krafa um greiðslu vaxta af ætluðu láni. Samkvæmt þessu er málatilbúnaður gagnáfrýjanda, eins og honum er lýst í stefnu, óljós og í ósamræmi við gögn málsins auk þess sem gögnin sjálf eru misvísandi um viðskipti aðila án þess að gefnar hafi verið viðhlítandi skýringar á því eða úr því bætt með fullnægjandi hætti undir rekstri málsins.

Samkvæmt e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal í stefnu til héraðsdóms greina svo glöggt sem verða má málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, en þessi lýsing skal vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Þessum áskilnaði verður að vera fullnægt svo stefnda sé kleift með viðhlítandi hætti að taka til varna og dómur verði síðan lagður á málið á réttum grundvelli. Málatilbúnaður gagnáfrýjanda gengur í berhögg við þetta vegna þeirrar vanreifunar málsins sem hér hefur verið lýst og verður því að vísa kröfum hans á hendur aðaláfrýjanda frá héraðsdómi.

Það athugast að þeirri fjárhæð sem aðaláfrýjanda var gert að greiða með hinum áfrýjaða dómi var hvorki teflt fram sem sjálfstæðum kröfulið né byggt á því að þessi hluti lánsins sérstaklega væri ógreiddur. Þvert á móti var kröfugerðin reist á því að innborganir inn á lánið að fjárhæð 10.627.741 króna bæri að draga frá skuld samkvæmt lánssamningnum. Með því að dæma aðaláfrýjanda til greiðslu fjárhæðarinnar fór Landsréttur því út fyrir kröfur og málatilbúnað gagnáfrýjanda í bága við 1. og 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Þess er einnig að gæta að gagnáfrýjandi höfðaði málið aðallega á hendur aðaláfrýjanda en til vara gegn Bílastofunni ehf., samkvæmt heimild í 2. mgr. 19. gr. laganna, og hafði upp sömu fjárkröfu á hendur þessum aðilum. Því gat að réttu lagi ekki komið til þess að aðal- og varastefndi yrðu dæmdir til að greiða hvor sinn hluta kröfunnar eins og um samlagsaðild væri að ræða samkvæmt 1. mgr. sömu greinar.

Eftir þessum úrslitum og með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað á öllum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Kröfum gagnáfrýjanda, Dekkjavina ehf., á hendur aðaláfrýjanda, S-kk-þgf F-kk-þgf, er vísað frá héraðsdómi.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti og Hæstarétti.