251/2007

M og K fengu leyfi til skilnaðar að borði og sæng 9. desember 2004. Samkvæmt samningi þeirra um skilnaðarkjör fékk M allar eignir og tók að sér tíu tilgreindar skuldir, þar á meðal lán við Lífeyrissjóð sjómanna. Með bréfi 14. janúar 2005 óskaði K eftir því við Lífeyrissjóð sjómanna að taka yfir umrætt lán M og undirritaði M jafnframt bréfið um samþykki fyrri greiðanda. Dró K síðar þessa ósk sína til baka og leitaði í framhaldinu eftir lögskilnaði við M. M kom fyrir sýslumann og samþykkti lögskilnað með þeim fyrirvara að fjárskiptasamningi milli þeirra yrði breytt og vísaði til „samkomulags“ sbr. fyrrnefnt bréf K til Lífeyrissjóðs sjómanna. Vegna ágreinings K og M um þetta atriði vísaði sýslumaður beiðni K um lögskilnað frá í mars 2006. Í framhaldinu höfðaði M mál og krafðist lögskilnaðar sbr. 1. mgr. 36. gr. og 1. mgr. 41. gr hjúskaparlaga nr. 31/1993og þess að skilnaðarsamningi hans og K yrði breytt á þá leið að K yrði gert að taka yfir fyrrnefnt lán við Lífeyrissjóð sjómanna. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að samkvæmt 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga skuli fjárskiptasamningur, sem hjón gera í tengslum við skilnað, vera skriflegur, undirritaður af þeim og staðfestur fyrir sýslumanni eða dómara. Eðli máls samkvæmt yrði það sama að gilda um samning, sem síðar væri gerður til breytingar á fjárskiptasamningi. Fyrrgreint bréf K uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga og því var ekki fallist á með M að skilnaðarsamningi þeirra frá 2004 hefði verið breytt með þessari ráðstöfun svo að skuldbindandi væri fyrir K. Jafnframt sagði um þann málatilbúnað M fyrir Hæstarétti, að fá samningnum hnekkt á grundvelli 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, að ekkert hald væri fyrir þeim kröfum M að því leyti, sem þær lytu að fjárskiptasamningi þeirra, en eins og málið lægi fyrir yrði ekki séð á hvaða grunni haga hefði mátt fjárslitum K og M á annan hátt, sem hagfelldari hefði verið fyrir M.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. maí 2007. Hann krefst þess að staðfest verði ákvæði hins áfrýjaða dóms um lögskilnað málsaðila, en fjárskiptasamningi þeirra 9. desember 2004 „verði breytt á þann veg að stefndu verði gert að yfirtaka lán Lífeyrissjóðs sjómanna nr. 706253, upphaflega að fjárhæð kr. 1.500.000.- útgefið af áfrýjanda hinn 24.10.2002, áhvílandi á eigninni [...], Kópavogi, þinglesin eign [...].“ Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins komu áfrýjandi og stefnda, sem gengu í hjúskap 27. nóvember 1976, fyrir sýslumanninn í Reykjavík 9. desember 2004 og óskuðu eftir skilnaði að borði og sæng. Á sama tíma undirrituðu þau fjárskiptasamning vegna hjónaskilnaðar. Samkvæmt honum voru eignir þeirra svonefndur búseturéttur yfir íbúð að [...] í Reykjavík að verðmæti 1.857.000 krónur, bifreið, sem ekki var greint nánar frá, að andvirði 1.000.000 krónur og ⅛ hluti í íbúð að [...] í Kópavogi, en verðmæti eignarhlutans var sagt vera „óvíst“. Þessar eignir runnu allar til áfrýjanda, sem tók jafnframt að sér tíu tilgreindar skuldir að fjárhæð samtals 8.841.098 krónur, þar á meðal við Lífeyrissjóð sjómanna samkvæmt skuldabréfi nr. 706253 að eftirstöðvum 1.434.179 krónur. Stefnda fékk engar eignir í sinn hlut, en tók að sér skuld vegna yfirdráttar á bankareikningi að fjárhæð 350.000 krónur. Aðilunum var veitt leyfi til skilnaðar að borði og sæng 16. desember 2004.

Með bréfi 14. janúar 2005 beindi stefnda ósk til Lífeyrissjóðs sjómanna um að „yfirtaka lán“ til áfrýjanda samkvæmt fyrrnefndu skuldabréfi, sem hafi verið gefið út 24. október 2002 og upphaflega að fjárhæð 1.500.000 krónur. Áfrýjandi undirritaði jafnframt bréf þetta um „samþ. fyrri greiðanda“. Lífeyrissjóðurinn tilkynnti áfrýjanda 6. maí 2005 að stefnda hafi „dregið til baka ósk sína“, sem fram kom í bréfinu 14. janúar sama ár, og yrðu því „greiðsluseðlar vegna afborgana af láninu ... sendir þér þar sem K hefur afturkallað beiðni sína um að greiða af láninu. Tekið skal fram að þú hefur ávallt verið ábyrgur sem útgefandi skuldabréfsins á greiðslu lánsins.“

Stefnda leitaði til sýslumanns 16. júní 2005 með ósk um lögskilnað við áfrýjanda og yrðu þá sömu skilmálar látnir gilda og við skilnað að borði og sæng. Áfrýjandi kom fyrir sýslumann 6. júlí sama ár og samþykkti lögskilnað, en krafðist breytinga á fjárskiptasamningi til samræmis við „samkomulag sem gert var og undirritað þann 14. janúar sl.“, sem áfrýjandi lagði þá fram. Stefnda mætti á ný til sýslumanns 18. október 2005 og ítrekaði kröfu sína um að upphaflegir skilnaðarskilmálar yrðu látnir standa óbreyttir. Vegna ágreinings aðilanna um þetta vísaði sýslumaður frá sér 27. sama mánaðar beiðni stefndu um lögskilnað. Áfrýjandi leitaði síðan 16. desember 2005 fyrir sitt leyti til sýslumanns með ósk um lögskilnað við stefndu á grundvelli 2. mgr. 36. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, en krafðist sem fyrr að skilnaðarskilmálum frá 9. desember 2004 yrði breytt samkvæmt „samningi aðila um yfirtöku maka á láni, dags. 14. janúar 2005.“ Stefnda sinnti ekki ítrekuðum boðunum, sem sýslumaður beindi til hennar vegna þessa erindis áfrýjanda, og vísaði sýslumaður því loks frá sér 15. mars 2006. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 22. júní 2006 og gerði fyrir héraðsdómi sömu kröfur og hann gerir nú fyrir Hæstarétti samkvæmt áðursögðu.

II.

Samkvæmt héraðsdómsstefnu reisir áfrýjandi kröfu um lögskilnað á því að „meira en ár er liðið frá skilnaði að borði og sæng og hann eigi því rétt á að fá lögskilnað frá stefndu með dómi sbr. 1. mgr. 36. gr. og 1. mgr. 41. gr. hjúskaparlaga.“ Eftir þessum röksemdum áfrýjanda hefði með réttu átt að vísa um lagastoð fyrir kröfu hans til 2. mgr. 36. gr. hjúskaparlaga, en dómstólar eru bærir um að veita lögskilnað á grundvelli þess ákvæðis, sbr. 2. mgr. 41. gr. laganna. Með þessari athugasemd verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um kröfu áfrýjanda um lögskilnað, sem stefnda hefur ekki andmælt.

Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga skal fjárskiptasamningur, sem hjón gera í tengslum við skilnað, vera skriflegur, undirritaður af þeim og staðfestur fyrir sýslumanni eða dómara. Eðli máls samkvæmt verður það sama að gilda um samning, sem síðar er gerður til breytingar á fjárskiptasamningi. Fyrrgreint bréf stefndu til Lífeyrissjóðs sjómanna 14. janúar 2005, þar sem hún lýsti yfir ósk um að „yfirtaka lán“, sem áfrýjanda hafði verið veitt þar, var hvorki samkvæmt efni sínu samningur milli aðilanna um breytingu á fjárskiptasamningi né var það staðfest á þann hátt, sem áskilinn er í 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga. Þegar af þessum ástæðum verður ekki fallist á með áfrýjanda að samningi þeirra frá 9. desember 2004 hafi verið breytt með þessari ráðstöfun svo að skuldbindandi sé fyrir stefndu.

Í 45. gr. hjúskaparlaga er mælt fyrir um að skilnaðarskilmálar, sem hjón koma sér saman um í tilefni af skilnaði að borði og sæng, skuli einnig gilda eftir að lögskilnaður er fenginn nema annars hafi verið getið þegar skilnaður að borði og sæng var veittur. Fyrirvari var ekki gerður um þetta þegar aðilunum var veitt leyfi til skilnaðar að borði og sæng 16. desember 2004 og hófst því frestur samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laganna til að höfða mál til ógildingar fjárskiptasamnings þeirra þann dag. Þótt sá frestur hafi verið liðinn þegar áfrýjandi höfðaði mál þetta getur hann samkvæmt lokamálslið síðastnefnds lagaákvæðis enn leitast við að fá samningnum hnekkt með stoð í reglum um fjármunaréttarsamninga, svo sem hann gerir í málatilbúnaði sínum fyrir Hæstarétti, en í þeim efnum vísar hann til 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum. Um þetta er til þess að líta að samkvæmt 3. mgr. 109. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. gildir sú regla við fjárslit milli hjóna vegna skilnaðar að hvort þeirra eigi aðeins rétt á að fá eignir í sinn hlut á móti skuldum sínum að því marki, sem eignir þess sjálfs hrökkva þar til, en að því leyti, sem eignir þess hjóna nægja ekki fyrir skuldum þess, verður ekki tekið tillit til skuldanna, sem umfram eru, nema þau ákveði bæði annað. Samkvæmt fjárskiptasamningi aðilanna fékk stefnda engar eignir í sinn hlut, en tók að sér eina skuld. Áfrýjandi tók til sín allar eignir og bar að öðru leyti allar skuldir. Ekkert hefur komið fram um að hann hafi með þessu tekið að sér skuldir, sem hvíldu á öðrum en honum sjálfum. Eins og málið liggur fyrir verður því ekki séð á hvaða grunni haga hefði mátt fjárslitum aðilanna á annan hátt, sem hagfelldari hefði verið áfrýjanda, nema stefnda hefði tekið þar að sér byrðar umfram þær, sem henni bar. Þegar af þessari ástæðu er ekkert hald fyrir kröfum áfrýjanda að því leyti, sem þær lúta að fjárskiptasamningi aðilanna.

Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, M, greiði stefndu, K, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.