514/2017

K og M deildu um forsjá og lögheimili dóttur sinnar. Í málinu lá fyrir matsgerð dómkvadds manns þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að báðir aðilar væru hæfir til að sinna grunnþörfum stúlkunnar, en M væri þó hæfari til að sinna tilfinningalegum og félagslegum þörfum hennar. Lagði matsmaður því til að aðilar færu saman með forsjá stúlkunnar en að lögheimili hennar yrði hjá M. Jafnframt lá fyrir yfirmatsgerð tveggja dómkvaddra manna þar sem tekið var undir niðurstöður undirmatsgerðarinnar. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að aðilar skyldu fara sameiginlega með forsjá dóttur sinnar og að lögheimili hennar skyldi vera hjá K. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að uppfyllt væru skilyrði fyrir því að aðilar færu sameiginlega með forsjá stúlkunnar, en taldi hins vegar, meðal annars með vísan til framlagðra matsgerða og 2. mgr. 1. gr. barnalaga, að lögheimili hennar skyldi vera hjá M.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. ágúst 2017. Hann krefst þess aðallega að honum verði einum dæmd forsjá barnsins A og að lögheimili hennar verði hjá sér, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um að forsjá barnsins verði sameiginleg en að lögheimili hennar verði hjá sér. Þá krefst hann þess í báðum tilvikum að stefndu verði gert að greiða sér meðlag með barninu. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í hinum áfrýjaða dómi er málavöxtum ítarlega lýst, sem og efni þeirra matsgerða sem gerðar hafa verið á forsjárhæfni málsaðila. Í kjölfar sambúðarslita áfrýjanda og stefndu kom til deilna þeirra um forsjá stúlkunnar A. Vegna þess var aflað dómkvadds mats C um forsjárhæfni foreldranna og fleira en matsgerð hennar er frá 7. febrúar 2012. Þar kemur meðal annars fram sú skoðun matsmanns að áfrýjandi búi ekki yfir jafn góðri forsjárhæfni og stefnda. Í framhaldinu tókst samkomulag með aðilum með réttarsátt þess efnis að forsjá og lögheimili stúlkunnar skyldi vera hjá stefndu.

Í hinum áfrýjaða dómi er einnig gerð grein fyrir þeim atvikum sem urðu á árinu 2016 í aðdraganda þess að áfrýjandi höfðaði mál þetta 24. júní það ár með þeim kröfum er áður greinir. Undir rekstri málsins var að kröfu áfrýjanda aflað matsgerðar dómkvadds manns, G sálfræðings frá 24. janúar 2017. Í samantekt í niðurlagi matsgerðarinnar kemur meðal annars fram að matsmaður telji báða foreldra hæfa til að sinna grunnþörfum stúlkunnar. Matsmaður telur þó áfrýjanda hæfari en stefndu til að sinna tilfinningalegum og félagslegum þörfum hennar. Lagði matsmaður til að foreldrar færu sameiginlega með forsjá stúlkunnar en að lögheimili hennar yrði hjá áfrýjanda. Að fram kominni matsgerð G óskaði stefnda eftir því að fram færi yfirmat. Voru sálfræðingarnir I og H dómkvaddar af því tilefni og er yfirmatsgerð þeirra frá 17. apríl 2017. Í niðurstöðum hennar sagði meðal annars: „Yfirmatsmenn taka undir niðurstöður undirmatsgerðar í heild sinni og telja ekki ástæður til að rekja hvert atriði fyrir sig. Yfirmatsmenn eru þannig sammála áliti undirmatsmanns og telja að báðir foreldrar séu hæfir til að sinna grunnþörfum stúlkunnar. Faðir sé hins vegar hæfari en móðir til að sinna tilfinningalegum og félagslegum þörfum hennar.“

Í niðurstöðum héraðsdóms, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómsmönnum auk embættisdómara, var komist að þeirri niðurstöðu að forsjá skyldi vera sameiginleg með aðilum en lögheimili áfram hjá stefndu. Annar hinna sérfróðu meðdómenda skilaði sératkvæði þar sem hún lýsti sig sammála meirihlutanum um þá niðurstöðu að forsjá skyldi vera sameiginleg en taldi á hinn bóginn að lögheimili stúlkunnar ætti að vera hjá áfrýjanda.

II

Í 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 er nánari grein gerð fyrir þeim þáttum sem líta ber til við mat á fyrirkomulagi forsjár og lögheimilis. Skal þá litið til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Í 3. og 4. mgr. sömu lagagreinar er svo gerð grein fyrir skilyrðum þess að dæmd sé sameiginleg forsjá. Verða þær aðstæður þá að vera fyrir hendi að slíkt geti þjónað hagsmunum barnsins og ber sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði.

Við mat á því hvort dæma skuli aðila til að fara sameiginlega með forsjá stúlkunnar verður ekki framhjá því litið að gögn málsins og framburður aðila fyrir dómi bera með sér að talsvert ósætti sé viðvarandi þeirra á milli og að það ósætti hafi haft áhrif á samstarf þeirra varðandi uppeldi og umönnun stúlkunnar. Eins og áður greinir liggur hins vegar fyrir matsgerð þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að þrátt fyrir að fyrir liggi að samband aðila sé ekki með besta móti sé engu að síður rétt að þeir fari sameiginlega með forsjá stúlkunnar. Í yfirmatsgerð er að öllu leyti tekið undir þá niðurstöðu. Þá var það sem fyrr segir niðurstaða bæði meiri- og minnihluta hins fjölskipaða héraðsdóms að dæma sameiginlega forsjá. Í þessu sambandi þykir einnig mega líta til þess að í lögskýringargögnum sem fylgdu frumvarpi til laga nr. 61/2012 um breytingu á barnalögum, þar sem heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá var lögfest, er viðurkennt að þótt ganga verði út frá því að gott samstarf sé alla jafna forsenda þess að sameiginleg forsjá verði dæmd, kunni slík forsjá engu að síður að eiga rétt á sér þótt foreldrar séu ekki sammála um allt er viðkemur lífi barnsins og jafnvel þótt ágreiningur á milli þeirra sé slíkur að þeir þurfi á aðstoð að halda við að leysa úr honum. Er jafnframt tekið sérstaklega fram að heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá kunni að hafa jákvæð áhrif á samstarfsvilja foreldra og að sameiginleg forsjá sé almennt til þess fallin að hvetja til aukinnar samábyrgðar og þátttöku beggja foreldra og auka líkur á tengslum barns við þá báða. Að þessu öllu virtu og að teknu tilliti til hagsmuna barnsins, verður að fallast á með hinum áfrýjaða dómi að uppfyllt séu skilyrði fyrir því að aðilar fari sameiginlega með forsjá stúlkunnar.

Við ákvörðun á því hjá hvorum málsaðila lögheimili stúlkunnar skuli vera ber sem endranær að líta til fyrrgreindra atriða í 2. mgr. 34. gr. barnalaga. Áður er rakið það samdóma álit matsmanns og yfirmatsmanna í matsgerðum frá árinu 2017 að áfrýjandi búi yfir ríkari forsjárhæfni en stefnda til að sinna tilfinningalegum og félagslegum þörfum stúlkunnar. Þá verður ráðið af gögnum málsins að stúlkan hefur lýst yfir þeim vilja að búa sem jafnast hjá báðum málsaðilum þó fram komi frávik sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi og bendir til þess að hún kjósi frekar búsetu hjá föður. Stefnda hefur heldur ekki sýnt fram á það að staða áfrýjanda, þar með talið félagsleg, sé lakari en hennar svo einhverju nemi þannig að haft geti áhrif sem ráði úrslitum við mat hér að lútandi. Af hinum áfrýjaða dómi verður helst ráðið að niðurstaða meirihluta hans um óbreytt lögheimili stúlkunnar hjá stefndu hafi stýrst af þeirri forsendu að meiri líkur væru á því en minni að áfrýjandi mundi útiloka eða hamla umgengni stefndu við stúlkuna fari hann einn með forsjá hennar sem og sú afstaða hans að stefnda sé óhæfur forsjáraðili. Telja verður ályktanir í þá veru nokkuð umfram efni, miðað við það sem fram kemur í gögnum og skýrslu þeirri sem tekin var af áfrýjanda fyrir dómi, og þær fá hvorki samræmst niðurstöðum fyrrnefndra matsgerða né ályktun hins sérfróða minnihluta dómsins. Þess utan á hin sameiginlega forsjá og þau úrræði sem ráðgerð eru í VIII. kafla barnalaga, sbr. einkum 47. gr. laganna, að tryggja ríkan og óhindraðan umgengnisrétt þess foreldris sem barnið á ekki lögheimili hjá. Síðast en ekki síst verður ekki fram hjá því litið að öll gögn málsins bera það með sér að stúlkan hefur búið við verulega vanlíðan, að minnsta kosti frá fyrri hluta árs 2016. Ekki hefur verið sýnt nægilega fram á að grundvallarbreyting til batnaðar hafi orðið þar á, en fyrir Hæstarétti hefur stefnda meðal annars vísað til nýrra vottorða um ástundun náms og píanónám stúlkunnar. Því verður ekki talið að sameiginleg forsjá megni ein og sér að breyta því ástandi sem verið hefur verði lögheimili óbreytt. Óhjákvæmilega kann flutningur lögheimils til áfrýjanda að hafa í för með sér nokkra röskun á stöðugleika í lífi stúlkunnar en í því sambandi verður ekki horft fram hjá því að umhverfi hennar hefur ekki einkennst af stöðugleika síðustu misseri en hún hefur frá vori 2016 flutt tvívegis, þar á meðal milli landshluta, og verið í þremur mismunandi skólum á sama tímabili.

Að öllu framangreindu virtu, með vísan til samhljóða niðurstaðna í fyrrnefndum matsgerðum frá árinu 2017 og með sérstakri hliðsjón af 2. mgr. 1. gr. barnalaga verður fallist á varakröfu áfrýjanda þess efnis að forsjá málsaðila verði sameiginleg en að lögheimili A skuli flytjast til hans. Samkvæmt þessari niðurstöðu verður stefndu gert að greiða einfalt meðlag með stúlkunni eins og nánar greinir í dómsorði.

Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda verður látið standa óraskað, en um gjafsóknarkostnað hans fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, M, og stefnda, K, skulu fara sameiginlega með forsjá dóttur sinnar, A, til 18 ára aldurs hennar. Lögheimili stúlkunnar skal vera hjá áfrýjanda.

Stefnda greiði einfalt meðlag með dóttur sinni, A, frá uppsögu dóms þessa að telja til 18 ára aldurs hennar.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda skal vera óraskað.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, O-kk-ef E-kk-ef, 800.000 krónur.