809/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi um skyldu vitnisins SS, sem átti á nánar tilgreindum tíma sæti í stjórnum fáeinna félaga og í varastjórn fjármálafyrirtækisins L hf., til að gefa skýrslu í héraði í tengslum við öflun VB á sönnunargögnum án þess að mál hefði verið höfðað samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fyrir Hæstarétti laut ágreiningur aðila að sjö nánar tilgreindum spurningum sem VB beiddist að SS yrði gert skylt að svara. Hæstiréttur taldi að SS gæti ekki á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 og 3. mgr. sömu greinar skorast undan því að svara spurningum VB er lutu að því  hvort SS hefði starfað fyrir BG, föður BTB, og hverjir hefðu átt sæti í stjórn félagsins V. Rétturinn taldi á hinn bóginn að SS yrði með vísan til 3. mgr. 53. gr. sömu laga ekki gert skylt að svara spurningum VB er lytu að aðdraganda að gerð samkomulags um sjálfskuldarábyrgð þar sem félagið G S.á r.l. hefði gengist í ábyrgð gagnvart L hf. vegna ábyrgðar BG á lánssamningi F hf., enda lytu sú spurning að fjármálum BG sem ekki ætti aðild að málinu og að SS hefði setið í stjórnum ýmissa fyrirtækja sem tengdust honum. Þá taldi Hæstiréttur að ákvæði b. liðar 1. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 tæki til spurningar VB er lyti að því hver ætti 5% eignarhlut í félaginu G Ltd., enda lægi fyrir að félagið hefði eignatengsl við G S.á r.l., S ehf. og L hf. og að SS hefði átt sæti í stjórnum tveggja þeirra. Hvað síðastgreinda spurningu varðaði taldi Hæstiréttur þó á grundvelli hagsmunamats samkvæmt 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 að VB hefði í ljósi tilgangs gagnaöflunar sinnar verulega meiri hagsmuni af því að upplýst yrði um þau atriði er spurningin varðaði en hagsmunir hlutaðeigandi af því að leynd yrði haldið um sömu atriði, sbr. dóm Hæstaréttar 10. janúar 1996 í máli nr. 419/1995, sem birtur var í dómasafni réttarins 1996 á bls. 40. Var SS því gert skylt að svara þeirri spurningu.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. og 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2013 þar sem leyst var úr ágreiningi um skyldu vitnisins S-kk-ef S-kk-ef til að gefa skýrslu í héraði í tengslum við öflun sóknaraðila á sönnunargögnum án þess að mál hafi verið höfðað samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kæruheimild er í b. og p. lið 1. mgr. 143. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðilanum S-kk-þgf verði gert að svara þeim sjö spurningum sem greinir í úrskurðarorði hins kærða úrskurðar. Einnig krefst hann þess að þeim varnaraðila verði gerð sekt samkvæmt 2. mgr. 55. gr. laga nr. 91/1991. Þá krefst sóknaraðili að varnaraðilum verði gert að greiða kærumálskostnað.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Með dómi Hæstaréttar 15. maí 2013 í máli nr. 259/2013 var sóknaraðila, sem telur sig hafa orðið fyrir tjóni þegar hlutabréf hans í Landsbanka Íslands hf. urðu verðlaus við fall bankans 7. október 2008, heimilað að leita sönnunar fyrir dómi samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991. Um er að ræða heimild til öflunar sönnunargagna um tiltekin atriði sem sóknaraðili álítur að ráðið geti niðurstöðu um hvort hann láti verða af málshöfðun á hendur varnaraðilanum B-kk-þgf. Telur sóknaraðili að tjón sitt megi að minnsta kosti að hluta rekja til ólögmætra og saknæmra athafna í starfsemi bankans sem varnaraðilinn B-kk-nf hafi stuðlað að eða átt þátt í og hafi að lokum leitt til þess að bankinn var tekinn til slita. Varnaraðilinn S-kk-nf var eitt þeirra sextán vitna sem sóknaraðili hugðist leiða fyrir dóm til skýrslugjafar í framangreindu skyni og var hann boðaður á dómþing Héraðsdóms Reykjavíkur 4. nóvember 2013 með skriflegri kvaðningu þar um samkvæmt 2. mgr. 54. gr. laga nr. 91/1991. Við fyrirtekt málsins þann dag voru lagðar fyrir þennan varnaraðila tíu spurningar og svarði hann tveimur þeirra. Um átta spurningar reis ágreiningur um hvort varnaraðilanum væri skylt að svara og var því hafnað með hinum kærða úrskurði. Við meðferð málsins í héraði andmælti varnaraðilinn B-kk-nf því að vitninu yrði gert að svara þessum spurningum.

Varnaraðilinn B-kk-nf hefur með afskiptum sínum af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti gengið inn í mál sóknaraðila og varnaraðilans S-kk-ef þannig að jafna má til meðalgöngu í skilningi 20. gr. laga nr. 91/1991 og telst hann því aðili málsins.

II

Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði greindi varnaraðilinn S-kk-nf frá því fyrir dómi að hann hefði starfað hjá Íslandsbanka hf. frá því fyrir 2004 og fram til loka apríl 2006. Frá maí til desember 2006 hefði hann starfað hjá Hersi ráðgjöf ehf., en frá þeim tíma og til ársins 2013 gegnt ráðgjafarstörfum fyrir ýmsa aðila. Einnig kom fram hjá varnaraðilanum að hann hefði átt sæti í stjórn Samsonar eignarhaldsfélags ehf. (Samson ehf.) frá 1. júní 2007 þar til bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 12. nóvember 2008. Jafnframt hefði hann setið í stjórn Novators ehf. frá 1. janúar 2007. Þá hefði hann setið í stjórn Givenshire Equities S.á r.l. og haft umsjón með fjárfestingum félagsins Valhamar Group. Loks hefði hann verið varamaður í stjórn Landsbanka Íslands hf. frá 23. apríl til 7. október 2008.

Varnaraðilar bera því við að b. og d. liðir 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála girði fyrir að varnaraðilinn S-kk-nf svari þeim spurningum sem að honum er beint, enda lúti þær að einkahögum og viðskiptaleyndamálum annarra sem ekki eigi aðild að málinu. Þegar þannig hagi til sé vitni ætíð óskylt að svara spurningum, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Þá telur varnaraðilinn S-kk-nf að málatilbúnaður sóknaraðila feli í sér ásökun í hans garð og því geti svör hans verið bending um atriði sem geti valdið honum siðferðislegum hnekki eða tilfinnanlegu fjárhagstjóni. Af þeim sökum beri honum ekki að svara spurningum sóknaraðila, sbr. 3. mgr. 52. gr. laganna.

Samkvæmt b. lið 1. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 er vitni óheimilt án leyfis þess sem í hlut á að svara spurningum um einkahagi manns sem því hefur verið trúað fyrir eða það hefur komist að á annan hátt í nánar tilgreindum störfum sem bundin eru ríkri trúnaðarskyldu. Orðin „einkahagi manns“ í upphafi ákvæðisins verða skýrð á þann veg að lögpersóna á borð við hlutafélög njóti einnig verndar ákvæðisins og undir hana falli hagsmunir af fjárhags- og viðskiptalegum toga. Þá er vitni jafnframt óheimilt án leyfis að greina frá viðskiptaleyndarmálum, sbr. d. lið sömu greinar.

Kröfugerð sóknaraðila nær til spurninga sem lúta að því hvort varnaraðilinn S-kk-nf hafi starfað fyrir B-kk-þf G-kk-þf, sem er faðir varnaraðilans B-kk-ef, og hverjir hafi átt sæti í stjórn félagsins Valhamar Group. Þá snerta þrjár spurningar starfshætti stjórnar Samsonar ehf. Hér er hvorki um að ræða einkahagi þeirra sem eiga í hlut né viðskiptaleyndamál. Varnaraðilinn getur því ekki á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 vikist undan því að svara spurningunum og engin þeirra er þess eðlis að hann geti með svari við þeim fellt á sig slíka ábyrgð sem greinir í 3. mgr. 52. gr. sömu laga. Varnaraðilinn getur því ekki skorast undan vitnaskyldu og ber honum að svara framangreindum spurningum samkvæmt meginreglu 1. mgr. 51. gr. laganna.

Þá lýtur ein spurning sem kröfugerð sóknaraðila tekur til að því hvernig það kom til að gert var samkomulag 30. september 2008 um sjálfskuldarábyrgð en með því gekkst Givenshire Equities S.á r.l. í ábyrgð gagnvart Landsbanka Íslands hf. vegna ábyrgðar B-kk-ef G-kk-ef á lánasamningi Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. við bankann 25. júlí sama ár. Þessi spurning lýtur því að fjármálum nefnds B-kk-ef en fyrir liggur að varnaraðilinn S-kk-nf sat í stjórnum ýmissa fyrirtækja sem tengdust honum. Að því gættu þykir ekki unnt að vísa því á bug að varnaraðilinn búi yfir upplýsingum sem honum hafi verið trúað fyrir vegna þeirra starfa og að um sé að ræða spurningu um einkahagi manns, sbr. b. lið 1. mgr. 53. gr. laganna. Þar sem sá maður á ekki aðild að málinu verður ekki lagt fyrir varnaraðilann að svara spurningunni með þeim rökum að sóknaraðili hafi meiri hagsmuni að upplýst verði um þetta en hlutaðeigandi að leynd verði haldið, sbr. 3. mgr. sömu greinar.

Loks tekur ein spurning í kröfugerð sóknaraðila til þess hver eigi 5% hlut í Givenshire Equities Ltd. Samkvæmt gögnum málsins er það félag eigandi að félaginu Givenshire Equities S. á r.l. en það félag mun hafa átt tæplega helmings hlut í Samson ehf. sem fór með virkan eignarhlut í Landsbanka Íslands hf. samkvæmt heimild Fjármálaeftirlitsins 3. febrúar 2003. Svo sem áður er rakið átti varnaraðilinn S-kk-nf sæti í stjórnum tveggja þessara félaga og því getur verið að hann búi yfir upplýsingum um eignaraðildina sem honum hefur verið trúað fyrir eða hann komist að í þessum störfum sínum. Því kann b. liður 1. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 að eiga við um þessar upplýsingar þannig að spurningu verði ekki svarað án leyfis þess sem í hlut á. Sóknaraðili reisir á hinn bóginn kröfu sína meðal annars á því að undatekning frá því ákvæði í 3. mgr. greinarinnar eigi við sökum þess að hagsmunir sóknaraðila séu verulega meiri af því að varnaraðilinn svari spurningunni en að leynd verði haldið. Samkvæmt gögnum málsins var bú Samsonar ehf. tekið til gjaldþrotaskipta 12. nóvember 2008 og er skiptum á búinu ekki lokið. Samkvæmt heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitinga úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Bankanum var eftir það veitt heimild til greiðslustöðvunar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember sama ár. Með lögum nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum áðurnefndra laga, var bankinn síðan tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði 29. sama mánaðar slitastjórn sem annast meðal annars meðferð krafna á hendur bankanum. Slitameðferð félagsins er ekki lokið.

Þar sem bú Samsonar ehf. hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta og skuldaskil Landsbanka Íslands hf. eru í því horfi sem áður greinir, eru með hliðsjón af þeim sjónarmiðum, sem fram koma í dómi Hæstaréttar 10. janúar 1996 í máli nr. 419/1995 og birtur er í dómasafni réttarins 1996 á bls. 40, ekki sömu hagsmunir og annars hefðu verið tengdir þeim trúnaðarupplýsingum sem þessi spurning lýtur að og varnaraðilinn S-kk-nf kann að búa yfir vitneskju um. Þá er einnig til þess að líta að upplýsingar sem varða eignarhald á Samson ehf. og Landsbanka Íslands hf. og tengjast efni spurningarinnar hafa meðal annars birst í opinberum gögnum eins og rannsóknarskýrslu Alþingis. Sóknaraðili leitast við í máli þessu að afla sönnunargagna í þeim tilgangi sem nánar getur í kafla I hér að framan. Þegar til þess er litið sem hér var rakið, verður á það fallist með sóknaraðila að hann hafi í ljósi tilgangs gagnaöflunar sinnar verulega meiri hagsmuni af því að upplýst verði um þau atriði sem þessi spurning varðar en hagsmunir hlutaðeigandi af því að leynd verði haldið um sömu atriði, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. Þá verður ekki talið að svar við spurningunni geti varðað varnaraðilann ábyrgð þannig að hann geti vikist undan að svara samkvæmt 3. mgr. 52. gr. laganna. Samkvæmt þessu verður honum gert að svara umræddri spurningu.

Sóknaraðili krefst þess að varnaraðilanum S-kk-þgf verði gerð sekt samkvæmt 2. mgr. 55. gr. laga nr. 91/1991 þar sem hann hafi synjað að svara spurningum þótt dómari teldi honum það skylt. Fallist er á með héraðsdómi að varnaraðilinn hafi ekki vanrækt vitnaskyldu með því að óska eftir úrskurði dómara um hvort honum bæri að svara tilteknum spurningum. Þessi krafa sóknaraðila er því haldlaus og verður henni hafnað.

Það athugast að með hinum kærða úrskurði hafnaði héraðsdómari að varnaraðilanum S-kk-þgf bæri að svara spurningu um hvort samskipti við nafngreindan mann hafi verið eins og fram komi í tölvupósti 21. júlí 2008 sem snúi að því að varnaraðilinn staðfesti eignarhald eigenda Samsonar ehf. á félögum í tengslum við mat á tengdum aðilum. Þau mistök urðu hins vegar að þessa var ekki getið í úrskurðarorði. Kröfugerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti tekur ekki til þessarar spurningar og verður því að líta svo á að hann uni þeirri niðurstöðu héraðsdóms um spurninguna sem fram kemur í forsendum hans. Þá er í hinum kærða úrskurði ítrekað rætt um vitnastefnanda og vitnastefnda en þessi hugtök eiga sér ekki stoð í réttarfarslögum eftir gildistöku laga nr. 91/1991.

Eftir þessum málsúrslitum verður varnaraðilum gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Varnaraðilanum S-kk-þgf S-kk-þgf er óskylt að svara spurningu um hvernig það kom til að gert var samkomulag um sjálfskuldarábyrgð 30. september 2008. Að öðru leyti er varnaraðilanum skylt að svara þeim spurningum sem greinir í úrskurðarorði hins kærða úrskurðar.

Hafnað er kröfu sóknaraðila, V-kk-ef B-kk-ef, um að varnaraðilanum S-kk-þgf verði gert að greiða sekt samkvæmt 2. mgr. 55. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Varnaraðilum, S-kk-þgf og B-kk-þgf T-kk-þgf B-kk-þgf, er gert óskipt að greiða sóknaraðila 250.000 krónur í málskostnað.