255/2001

Ó sætti gæsluvarðhaldi frá 16. júlí til 6. ágúst 1999 vegna gruns um aðild að innflutningi fíkniefna, en var síðar sýknaður af þeim sakargiftum og höfðaði í kjölfarið bótamál á hendur íslenska ríkinu (Í). Að öllum atvikum málsins heildstætt virtum var talið að nægilegt tilefni hefði verið til gæsluvarðhalds Ó fram að 28. júlí og jafnframt að nægilegt tilefni hafi verið til að framlengja gæslu Ó í stuttan tíma eftir það. Hins vegar var ekkert fram komið um að lögregla hefði fylgt eftir beiðni sinni um rannsókn málsins í Hollandi og báru skjöl málsins ekki með sér að frekari vísbendingar um meintan þátt Ó hefðu verið komnar fram að liðnum starfsdegi 3. ágúst 1999. Hafði Í ekki sýnt fram á að réttmætt hefði þá verið að halda Ó lengur. Átti Ó því rétt til bóta með vísan til 176. gr., sbr. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Fjártjón hans var ósannað, en miskabætur þóttu hæfilega ákveðnar 250.000 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf H-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðalfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. júlí 2001. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 7.900.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þingfestingardegi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Gagnáfrýjandi krefst sýknu af öllum kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar úr hans hendi í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að dæmdar kröfur verði lækkaðar, en til þrautavara, að stefnukröfur verði lækkaðar, og málskostnaður verði þá felldur niður.

I.

Aðaláfrýjandi kveðst með áfrýjun máls þessa freista þess að fá bætur hækkaðar vegna fjártjóns og miska, svo og vegna tapaðs hlutafjár. Hinn rökstuddi grunur, sem dómstólar hafi reist á úrskurði sína um gæsluvarðhaldið frá 16. júlí til 6. ágúst 1999, hafi ekki reynst vera haldbær, og hann hafi verið sýknaður með héraðsdómi af hinum alvarlegu sakargiftum, sem leitt hafi til handtöku hans og gæsluvarðhalds að ósekju, en þeim dómi hafi ekki verið áfrýjað. Frelsissviptingin hafi orðið til þess að hann hafi orðið að selja fyrirtækið, sem hann hafi verið framkvæmdastjóri fyrir, og við það hafi hann misst starf sitt. Sé krafa hans af þeim sökum miðuð við bætur vegna tekjutaps í 6 mánuði á 400.000 krónur fyrir hvern mánuð, sem hafi verið laun hans. Miskabætur séu alltof lágar hjá héraðsdómi, meðal annars með vísan til nýrra dómafordæma.

Gagnáfrýjandi vísar í atvik málsins, sem fram komi í héraðsdómi, og kveður gæsluvarðhald aðaláfrýjanda frá 16. til 28. júlí 1999 hafa verið í einu og öllu lögmætt og nauðsynlegt, sbr. a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, enda hafi til grundvallar gæsluvarðhaldskröfunni legið framburður tveggja aðila, sem grunaðir hafi verið um aðild að málinu, þess efnis að aðaláfrýjandi væri og viðriðinn málið. Krafa lögreglu hinn 28. júlí 1999 um framhald gæsluvarðhalds aðaláfrýjanda hafi grundvallast á frekari framburðum og gögnum og að enn ætti eftir að yfirheyra þann nafngreinda mann í Hollandi, sem útvegað hafi fíkniefnin. Taldi lögreglan nauðsynlegt að aðaláfrýjandi sætti gæslu áfram til þess að komið væri í veg fyrir að hann hefði samband við Hollendinginn áður en hann yrði yfirheyrður og torveldaði þannig rannsókn málsins. Gæsluvarðhaldsvist sú er aðaláfrýjandi sætti til 6. ágúst hafi því einnig verið lögmæt og nauðsynleg. Um hádegisbil 6. ágúst hafi engin svör enn borist frá Hollandi um það hvort og þá hvenær unnt yrði að bregðast við réttarbeiðninni og því hafi lögregla ekki talið forsendur fyrir kröfu um frekari gæslu aðaláfrýjanda. Gæsluvarðhaldsvistin, sem hann hafi sætt á grundvelli lögmætra úrskurða, hafi því allan tímann helgast af rannsóknarhagsmunum.

II.

Réttur aðaláfrýjanda til bóta úr hendi gagnáfrýjanda ræðst af ákvæðum 176. gr. laga nr. 19/1991, ásamt þeim frekari skilyrðum fyrir bótarétti, sem fram koma í 175. gr. sömu laga, eins og þeim var breytt með 42. gr. laga nr. 36/1999.

Fram er komið, að til grundvallar kröfu lögreglu um gæsluvarðhald yfir aðaláfrýjanda lá framburður konu og karls, sem grunuð voru um aðild að innflutningi fíkniefna og sakfelld voru síðar í dómi héraðsdóms 24. febrúar 2000, þess efnis að aðaláfrýjandi væri bendlaður við málið. Konan og karlinn störfuðu í veitingahúsi því sem aðaláfrýjandi rak, hún sem dansmey en hann dyravörður. Þau voru handtekin föstudaginn 9. júlí 1999 og úrskurðuð í gæsluvarðhald um kvöldið. Hinn 13. júlí bar konan hjá lögreglunni að hún hafi flutt inn fíkniefnin fyrir aðaláfrýjanda, og 15. júlí bar karlmaðurinn að hún hefði sagt sér að aðaláfrýjandi væri eigandi efnanna. Framburður þeirra var gefinn meðan þau sættu gæsluvarðhaldi og voru í þágu rannsóknarinnar látin sæta ýtrustu takmörkunum svo sem einangrun. Var því um sjálfstæðan framburð hvors um sig að ræða, en karlmaðurinn bar einungis um hvað konan hefði sagt sér.

Nauðsynlegt var að leita til lögregluyfirvalda í Hollandi til þess að yfirheyra þar mann, sem konan hafði bendlað við málið í skýrslugjöf 13. júlí, og annan mann. Beiðni þess efnis var fyrst send til hollenskra yfirvalda 23. júlí 1999. Aðaláfrýjandi var leystur úr haldi 6. ágúst, áður en þessar yfirheyrslur fóru fram í Hollandi, sem varð ekki fyrr en í september. Fyrir dómi héldu konan og karlmaðurinn bæði við þann framburð sinn að aðaláfrýjandi væri bendlaður við innflutninginn.

Gæsla aðaláfrýjanda helgaðist af rannsóknarhagsmunum. Þegar öll atvik málsins eru virt í heild verður að telja að nægilegt tilefni hafi verið til gæsluvarðhalds aðaláfrýjanda fram að 28. júlí. Hinn 25. júlí skýrði konan efni miða, sem hafði fundist hjá henni við húsleit og greint er frá í héraðsdómi, og var krafa um framhald gæsluvarðhalds meðal annars reist á þessum framburði. Má fallast á að nægilegt tilefni hafi verið til að framlengja gæslu aðaláfrýjanda 28. júlí, en þá aðeins í stuttan tíma til viðbótar. Hins vegar er ekkert fram komið um að beiðni lögreglu um yfirheyrsluna í Hollandi hafi verið fylgt eftir, en hún hafði ekki verið send héðan fyrr en tíu dögum eftir að konan skýrði frá þætti þess hollenska manns, sem hún sagði að hefði útvegað fíkniefnin þar í landi. Skjöl málsins bera ekki með sér að frekari vísbendingar um meintan þátt aðaláfrýjanda hafi verið fram komnar að liðnum starfsdegi þriðjudaginn 3. ágúst. Hefur gagnáfrýjandi ekki sýnt fram á að réttmætt hafi þá verið að halda honum lengur. Aðaláfrýjandi á því rétt til bóta með vísan til 176. gr., sbr. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum. Fallist er á að ekki sé heimild til að dæma bætur fyrir útgáfu ákæru á hendur manni, sem hann er síðar sýknaður af, sbr. dóm Hæstaréttar 1. mars 2001 í máli nr. 269/2000.

Eftir 2. mgr. 175. gr. laganna skal bæta fjártjón og miska. Aðaláfrýjandi hefur ekki skotið nægum stoðum undir kröfu sína um bætur fyrir fjártjón. Er það því ósannað og eru ekki efni til að dæma bætur að álitum. Miskabætur þykja hæfilega ákveðnar 250.000 krónur. Verða þær dæmdar með dráttarvöxtum eins og krafist er.

Ákvæði héraðsdóms um máls- og gjafsóknarkostnað verður staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, Ó-kk-þgf M-kk-þgf J-kk-þgf, 250.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 14. september 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um máls- og gjafsóknarkostnað er staðfest.

Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 250.000 krónur.