436/2015

Árið 2013 samþykkti T umsókn Ó um styrk til bifreiðakaupa vegna fjölfatlaðs sonar hans, þó þannig að fjárhæð sambærilegs styrks sem Ó fékk árið 2009 var að fullu dreginn frá síðari styrknum. Í málinu krafðist Ó þess að T yrði gert að greiða sér styrkinn óskertan og reisti kröfu sína á því að ákvörðun T stæðist hvorki 1. og 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar né ákvæði laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð og reglugerðar nr. 170/2009 um styrki og uppbætur til hreyfihamlaðra einstaklinga vegna bifreiða. Ekki var fallist á með T að Ó væri ekki rétthafi þeirra hagsmuna sem um væri deilt í málinu þannig að sýkna bæri hann vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þótt Ó hefði sótt um styrk til kaupa á nýrri bifreið fyrir hönd sonar síns hefði T litið á Ó sem umsækjanda um styrkinn. Þá hefði styrkurinn verið greiddur Ó sem hefði fest kaup á bifreiðinni og verið skráður eigandi hennar. Talið var að dómstólar væru til þess bærir samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar að fjalla um lögmæti ákvörðunarinnar. Á hinn bóginn væri það ekki á valdsviði þeirra að leggja sérfræðilegt mat á það hvort T hefði sem stjórnvaldi verið rétt að veita styrkinn og þá hversu háan með tilliti til sjúkdóms sonar Ó, fötlunar og annarra aðstæðna. Með vísan til þess að í 3. mgr. 10. gr. laga nr. 99/2007 hefði verið mælt fyrir um að heimilt væri að veita styrk á fimm ára fresti vegna sama einstaklings þegar Ó sótti um styrkinn og T tók ákvörðunina, var talið að hún hefði verið lögmæt og málefnaleg. Var T því sýknað af kröfu Ó.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. júní 2015. Hann krefst þess aðallega að ógilt verði ákvörðun stefnda 30. apríl 2013 „um að frádreginn verði 1.200.000 kr. styrkur vegna bifreiðakaupa sem veittur var á árinu 2009, frá 5.000.000 kr. styrk sem veittur var vegna kaupa á sérútbúnum og dýrum bifreiðum á árinu 2013“, en til vara að viðurkennt verði að ákvörðunin hafi verið ólögmæt. Þá krefst áfrýjandi þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 1.200.000 krónur, en til vara 1.052.640 krónur. Ennfremur krefst hann málskostnaðar í héraði án tillits til gjafsóknar sem honum var þar veitt, svo og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málsatvik eru í stuttu máli þau að sonur áfrýjanda, K-x-x S-x-x Ó-x-x, sem var fæddur 15. mars 2009 og lést 11. júní 2014, var fjölfatlaður með taugahrörnunarsjúkdóm og bundinn við öndunarvél allan sólarhringinn. Þurfti drengurinn af þeim sökum á að halda bifreið, meðal annars til að komast í leikskóla og njóta læknismeðferðar og reglubundinnar þjálfunar. Með bréfi til áfrýjanda 9. júní 2009 tilkynnti stefndi að samþykktur hafi verið styrkur, að fjárhæð 1.200.000 krónur, vegna kaupa á bifreið á grundvelli umsóknar hans. Í bréfinu var vísað til laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð og reglugerðar nr. 170/2009 um styrki og uppbætur til hreyfihamlaðra einstaklinga vegna bifreiða. Jafnframt var þar tekið fram að óheimilt væri „að selja bifreið innan 5 ára frá veitingu styrks.“ Áfrýjandi eignaðist bifreið skömmu síðar, en á árinu 2010 kom rúmbetri bifreið í hennar stað þegar sonur hans fór að stækka.

Samkvæmt gögnum málsins ritaði áfrýjandi 7. mars 2013 undir umsókn, fyrir hönd sonar síns, á þar til gert eyðublað um styrk til kaupa á enn stærri og fullkomnari bifreið. Í umsókninni var farið fram á að greiðslur „leggist inn á eftirfarandi viðskiptareikning umsækjanda“ sem mun hafa verið reikningur áfrýjanda. Stefndi tók við umsókninni 11. mars 2013 og henni mun hafa fylgt vottorð félagsráðgjafa frá 8. sama mánaðar þar sem lýst var aðstæðum áfrýjanda og sonar hans. Í vottorðinu kom fram að drengurinn hafi fengið „bílastyrk 1200 þ kr. líklega fyrir þremur árum og er því verið að sækja um undanþágu núna.“ Þá kvaðst sá, sem vottorðið gaf, hafa gert áfrýjanda „grein fyrir að ef hann fái úthlutað styrk núna verði honum líklega gert að endurgreiða hluta styrksins sem hann fékk þá og er Ó-kk-nf sáttur við það.“ Í tilefni af síðastnefndum orðum var áfrýjandi spurður fyrir héraðsdómi hvað hann hafi haldið að hann þyrfti að endurgreiða. Því svaraði hann: „Það var alltaf talað við mig um að endurgreiða hlutfallslega til baka sem sagt ef ég myndi selja bílinn innan fimm ára að þá myndi ég þurfa að greiða hlutfallslega til baka eftirstöðvar af þessum fimm árum og við vorum svo sem alveg sátt við það því að ... þessi fimm ár voru að ljúka og hérna okkur bara dauðvantaði stærri bíl þannig að við sættumst alveg á það að gera það.“

Með bréfi stefnda til áfrýjanda 17. apríl 2013 var vísað til 5. gr. reglugerðar nr. 170/2009 og tekið fram að frekari gögn vantaði vegna umsóknar, sem borist hafi um „styrk til bifreiðakaupa vegna K-x-x S-x-x Ó-x-x“, en börn á aldur við hann þyrftu almennt ekki á stórum og sérútbúnum bifreiðum að halda. Stefndi tók síðan afstöðu til umsóknarinnar í bréfi til áfrýjanda 30. apríl 2013 og sagði í upphafi þess að stefnda hafi borist umsókn hans um styrk til bifreiðakaupa vegna sonar hans. Síðar var komist svo að orði: „Samþykktur hefur verið 60% styrkur af grunnverði bifreiðar án aukabúnaðar, þó ekki hærri en 5.000.000 kr að frádregnum styrk kr. 1.200.000 sem greiddur var 2009. Styrkurinn verður greiddur á tímabilinu 1. maí 2013 til 1. maí 2014 að uppfylltum ákveðnum skilyrðum.“ Meðal þeirra var að bifreið skyldi skráð á forráðamann ef um barn væri að ræða. Í september 2013 keypti áfrýjandi nýja bifreið. Nam kaupverð hennar 8.960.187 krónum og mun hluti þess hafa verið greiddur með fyrrgreindum styrk að fjárhæð 3.800.000 krónur. Var áfrýjandi skráður eigandi bifreiðarinnar í ökutækjaskrá.

Fjárkröfur áfrýjanda eru á því reistar að sú ákvörðun stefnda 30. apríl 2013 að draga fjárhæð fyrri styrksins, sem veittur var árið 2009, að fullu frá síðari styrknum standist hvorki fyrirmæli 1. og 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar né ákvæði laga nr. 99/2007 og reglugerðar nr. 170/2009. Samkvæmt því eru kröfur áfrýjanda, sem lúta að ógildi og ólögmæti ákvörðunarinnar, í raun málsástæður til stuðnings fjárkröfunum og koma þær því aðeins til skoðunar sem slíkar við úrlausn málsins. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af kröfum áfrýjanda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

II

Í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 99/2007 er kveðið á um að stefndi greiði bætur samkvæmt þeim lögum. Eftir fyrri málslið 1. mgr. 10. gr. laganna er heimilt að greiða til elli- og örorkulífeyrisþega, örorkustyrkþega og umönnunargreiðsluþega uppbót vegna kaupa á bifreið sem bótaþega er nauðsyn að hafa vegna hreyfihömlunar ef sýnt er að bótaþegi geti ekki komist af án uppbótarinnar. Í fyrsta málslið 3. mgr. greinarinnar, sbr. 58. gr. laga nr. 112/2008 um sjúkratryggingar, segir að heimilt sé að greiða styrk til að afla bifreiðar sem nauðsynleg er vegna þess að líkamsstarfsemi er hömluð eða vantar líkamshluta. Í öðrum málslið málsgreinarinnar, sem bætt var við hana með 13. gr. laga nr. 120/2009, er svo fyrir mælt að heimilt sé að veita styrk á fimm ára fresti vegna sama einstaklings og jafnframt var samsvarandi regla að því er varðar uppbót vegna kaupa á bifreið tekin upp í síðari málslið 1. mgr. 10. gr. laga nr. 99/2007. Í 1. mgr. 4. gr. laganna segir meðal annars að stefnda sé heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfæranda langveikra barna sem dveljast í heimahúsi að tilteknum skilyrðum uppfylltum.

Í 4. gr. reglugerðar nr. 170/2009, sem sett hefur verið á grundvelli 2. mgr. 14. gr. laga nr. 99/2007, sbr. lokamálslið 3. mgr. 10. gr. laganna, er fjallað um styrki til kaupa á bifreiðum vegna þeirra sem hreyfihamlaðir eru. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar skal styrkur vera 1.200.000 krónur að uppfylltum nánar greindum skilyrðum. Í 3. mgr. segir að styrk sé heimilt að veita á fimm ára fresti vegna sama einstaklings og í 5. mgr. að óheimilt sé að selja bifreið fyrr en fimm árum eftir styrkveitingu nema að fengnu sérstöku leyfi stefnda. Eftir 6. mgr. er heimilt, ef hinn hreyfihamlaði hefur móttekið uppbót samkvæmt 3. gr. reglugerðarinnar og sjúkdómsástand hans versnar þannig að hann uppfylli skilyrði styrks, að greiða mismun á fjárhæð uppbótar og fjárhæð styrks. Styrkur og uppbót getur þó aldrei verið hærri en 1.200.000 krónur á fimm ára fresti. Í 5. gr. reglugerðarinnar er fjallað um styrki til kaupa á sérútbúnum og dýrum bifreiðum. Þar segir í 1. mgr. að heimilt sé að veita styrk til að afla bifreiðar sem nemur allt að 50% til 60% af kaupverði hennar, það er grunnverði án aukabúnaðar, ef um sé að ræða einstakling sem ekki komist af án sérútbúinnar og dýrrar bifreiðar vegna mikillar fötlunar. Eftir 2. mgr. er heimilt að veita styrk á fimm ára fresti vegna sama einstaklings. Styrkur samkvæmt þessu ákvæði getur aldrei verið hærri en 5.000.000 krónur. Í 5. gr. er ekki að finna sams konar ákvæði og í 6. mgr. 4. gr. um að heimilt sé að draga frá styrk, sem veittur er til kaupa á sérútbúinni og dýrri bifreið, styrk sem hinn hreyfihamlaði hefur áður þegið til kaupa á bifreið.

III

Ákvæði 3. mgr. 10. gr. laga nr. 99/2007 ber að skýra þannig, með hliðsjón af 1. mgr. hennar og 1. mgr. 4. gr. laganna, að heimilt sé að greiða styrk til kaupa á bifreið til framfæranda fatlaðs og langveiks barns sem á henni þarf að halda. Þótt áfrýjandi hafi sótt um styrk til kaupa á nýrri bifreið fyrir hönd sonar síns í mars 2013 virðist stefndi hafa litið á áfrýjanda sem umsækjanda um styrkinn í bréfum sínum til hans 17. og 30. apríl sama ár. Jafnframt mun styrkurinn hafa verið greiddur áfrýjanda sem festi kaup á bifreiðinni og var skráður eigandi hennar. Að þessu virtu er hafnað kröfu stefnda um sýknu vegna aðildarskorts þar sem áfrýjandi sé ekki rétthafi þeirra hagsmuna, sem um er deilt í máli þessu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 20. desember 2005 í máli nr. 208/2005.

Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skal öllum, sem þess þurfa, tryggður í lögum réttur til aðstoðar, þar á meðal vegna sjúkleika, örorku og sambærilegra atvika, og í 3. mgr. er mælt svo fyrir að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Í samræmi við þessi fyrirmæli stjórnarskrárinnar er í 10. gr. laga nr. 99/2007 meðal annars kveðið á um heimild til handa stefnda til að greiða til framfærenda fatlaðra og langveikra barna uppbót vegna kaupa á bifreiðum í þeirra þágu eða veita þeim styrk í sama tilgangi, enda sé fullnægt þeim skilyrðum sem þar eru greind. Eins og ráðið verður af áðurgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 208/2005 eru dómstólar til þess bærir samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar að fjalla um lögmæti ákvarðana eins og þeirrar sem mál þetta fjallar um. Á hinn bóginn er það ekki á valdsviði þeirra að leggja sérfræðilegt mat á það hvort stefnda hafi sem stjórnvaldi verið rétt að veita styrk til bifreiðakaupa í tilviki áfrýjanda og þá hversu háan með tilliti til sjúkdóms sonar hans, fötlunar og annarra aðstæðna.

Þegar áfrýjandi sótti um styrk til kaupa á bifreiðinni í mars 2013 var honum samkvæmt því, sem áður er rakið, kunnugt um að styrkurinn kynni að verða skertur vegna styrksins, sem honum hafði verið veittur árið 2009, þar sem ekki væru liðin fimm ár frá styrkveitingunni. Af þeirri ástæðu var ekki þörf á að stefndi upplýsti hann sérstaklega um þetta atriði, sbr. 1. mgr. 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ekki var heldur tilefni til að gefa áfrýjanda kost á að tjá sig frekar um málið áður en stefndi tók afstöðu til umsóknar hans, að fengnum viðbótarupplýsingum frá honum, sbr. 13. gr. sömu laga.

Þegar áfrýjandi sótti um styrkinn og stefndi tók hina umdeildu ákvörðun hafði 3. mgr. 10. gr. laga nr. 99/2007 sem áður greinir verið breytt á þann veg að þar var svo fyrir mælt að heimilt væri að veita styrk á fimm ára fresti vegna sama einstaklings. Samkvæmt því var það í senn lögmætt og málefnalegt af stefnda að draga fjárhæð þess styrks, sem áfrýjandi hafði þegið til kaupa á bifreið í þágu sonar síns árið 2009, frá styrknum sem honum var veittur í sama tilgangi árið 2013 þar sem ekki voru liðin full fjögur ár frá ákvörðun um fyrri styrkveitinguna.

Með vísan til alls þess, sem að framan greinir, ber að sýkna stefnda af kröfum áfrýjanda í máli þessu. Í samræmi við það verður niðurstaða héraðsdóms staðfest, þar á meðal ákvæði hans um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda.

Samkvæmt 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað hér fyrir dómi eins og nánar greinir í dómsorði.

Það athugast að áfrýjandi afhenti réttinum málsgögn sem voru í verulegu ósamræmi við reglur nr. 601/2014 um málsgögn í einkamálum sem settar eru samkvæmt 4. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991. Á það einkum við um uppröðun skjala, sbr. 3. gr. reglnanna. Er þetta aðfinnsluvert.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.