801/2015

V kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni Ó sf. um að dómkvaddir yrðu tveir nafngreindir menn til þess að meta tiltekin atriði til viðbótar fyrri matsgerðum sínum. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars rakið að aðili að einkamáli ætti að meginstefnu rétt á því að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann teldi þörf á og væri hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að aftra því nema með stoð í lögum. Að sögn Ó sf. mætti rekja hið umbeðna mat til áskorunar V í bréfi hans frá því í febrúar 2015 og athugasemda af hans hálfu í bréfi sem var lagt fram á dómþingi í júní sama ár. Var því talið að matsbeiðnin væri ekki of seint fram komin. Þá yrði ekki séð að matsmenn hefðu í fyrri matsgerðum sínum fjallað um þau atriði sem beiðnin tæki til. Hæstiréttur vísaði jafnframt til þess að þótt svo kynni að vera að með matsbeiðninni væri verið að undirbyggja málsástæðu, sem ekki hefði áður verið byggt á, gæti öflun matsgerðar ekki ein út af fyrir sig valdið því að Ó sf. gæti breytt málatilbúnaði sínum. Samkvæmt þessu var fallist á kröfu Ó sf. um að fá dómkvadda menn til að svara fyrstu tveimur spurningunum í matsbeiðni félagsins. Með þriðju matsspurningu sinni óskaði Ó sf. eftir því að matsmenn myndu reikna og sýna áhrif þess á kröfur Ó sf. í málinu ef fallist yrði á að félagið hefði átt að skipta tilboðsfjárhæð sinni með þeim hætti sem gert væri ráð fyrir í fyrstu tveimur spurningunum. Hæstiréttur taldi að það væri hvorki hlutverk dómkvaddra matsmanna að staðreyna né breyta kröfum sem aðilar hefðu uppi í einkamáli. Af þeim sökum skorti þriðju spurninguna lagastoð og var þeim hluta matsbeiðni Ó sf. því hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 1. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2015 þar sem fallist var á beiðni varnaraðila um að dómkvaddir yrðu tveir nafngreindir menn til þess að meta tiltekin atriði til viðbótar fyrri matsgerðum sínum. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umræddri beiðni varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Varnaraðili hefur höfðað mál á hendur sóknaraðila til heimtu skaðabóta vegna verks sem sá fyrrnefndi hafði tekið að sér að vinna fyrir þann síðarnefnda og fólst meðal annars í greftri svonefndra Bolungarvíkurganga. Í héraðsdómsstefnu er á því byggt af hálfu varnaraðila að „jarðfræðiaðstæður hafi verið verri en útboðslýsing gaf til kynna og stórfelldar tafir sem urðu á greftrinum af þeim sökum hafi verið langt umfram það sem ætla mátti.“ Eigi hann því rétt til bóta vegna þess viðbótarkostnaðar sem orðið hafi við framkvæmd verksins. Varnaraðili hefur í stefnunni uppi aðal- og varakröfu á hendur sóknaraðila og er í báðum tilvikum krafist bóta, sem leitt hafi af auknum kostnaði vegna tafa við verkið, öðrum en beinum kostnaði við gröft ganganna og vegna hruns í þeim. Umræddar kröfur varnaraðila eru reistar á því að heildarfjárhæð samkvæmt tilboði hans í verkið vegna tiltekins verkþáttar, er lýst sé í útboðsgögnum sem „uppsetning aðstöðu, undirbúningur á mannvirkjagerð“, hafi numið 845.857.721 krónu sem dreifst hafi á 603 vinnudaga. Kostnaðurinn hafi því verið 1.402.749 krónur að meðaltali á hvern vinnudag og sú tala síðan margfölduð með þeim fjölda daga, sem varnaraðili heldur fram að verkið hafi tafist af áðurgreindum orsökum, til að finna út fjárhæð bótanna sem krafist er vegna þess óbeina kostnaðar sem til hafi fallið.

Þar sem sóknaraðili telur að fjárhæðin, sem varnaraðili bauð í framangreindan verkþátt, hafi verið óvenjulega há skoraði sá fyrrnefndi á þann síðarnefnda með bréfi 25. febrúar 2015 að sundurliða fjárhæðina með nánar tilgreindum hætti. Í þinghaldi 13. mars sama ár lagði varnaraðili fram skjal þar sem fjárhæðin var sundurliðuð á þann hátt sem um var beðið. Í ljósi þess hefur sóknaraðili gert athugasemdir við það hve varnaraðili bauð hátt í verkþáttinn og ekki talið tilboðsfjárhæðina standast ákvæði útboðslýsingar. Var bréf þess efnis frá 8. apríl 2015 lagt fram á dómþingi 29. júní sama ár.

Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili áður aflað matsgerðar og viðbótarmatsgerðar dómkvaddra manna vegna þess máls sem hann hefur höfðað gegn sóknaraðila. Var viðbótarmatsgerðin lögð fram á dómþingi 20. október 2015. Í því þinghaldi lagði varnaraðili jafnframt fram matsbeiðni þá sem um er deilt í máli þessu.

Með beiðninni fer varnaraðili fram á að dómkvaddir verði sömu menn og áður „til þess að skoða og meta tiltekin atriði er varða gerð Bolungarvíkurganga, til viðbótar fyrri matsgerð sinni ... og viðbótarmatsgerð“. Er þess „óskað að matsmenn skoði og meti áhrif þess á kröfu (tjón) stefnanda ef tilboðsfjárhæð stefnanda í verklið 8.01 (lið nr. 1) hefði verið lægri, um sem nemur muninum á 845.857.721 kr. og 198 milljónum annars vegar og 270 milljónum hins vegar. Þetta er að því gefnu að stefnandi hefði þá við tilboðsgerðina skipt mismuninum niður á einingaverðstilboð sín í hlutfalli við fjárhæð einstakra liða. Við svör við eftirtöldum spurningum þarf einnig að taka mið af endanlegu uppmældu magni og uppgjöri í verkinu. Nánar tiltekið eru spurningarnar eftirfarandi sem að þessu lúta: 1) Leggið mat á áhrif þess ef tilboð verktaka (lægstbjóðanda) hefði verið 270.350.644 í verkþátt 8.01 liður 01 (Uppsetning aðstöðu, undirb. framkvæmda, tilvísun 02.1), í stað þess að vera 845.857.721. a. Í matinu skal miða við að mismuninum, 575.507.077 kr., hefði verið skipt hlutfallslega jafnt á þá greiðsluliði verksins sem gerðir voru upp samkvæmt magni. b. Þá skal í matinu byggt á endanlegu uppmældu magni og greiðsluuppgjöri því sem miðað var við í lok verksins. c. Óskað er eftir því að matsmenn meti heildaráhrifin á uppgjör til verktaka og sýni útreikningsaðferðir sínar. d. Óskað er eftir því að útreikningar verði sundurliðaðir og taki mið af grunnverði samningsins. 2) Þá er þess óskað að matsmenn meti með sama hætti og greinir í spurningu nr. 1, en miði í því tilviki við mismuninn á tilboðsverðinu 845.857.721 kr. og 197.977.033 kr. Verði í því tilviki mismuninum, kr. 647.880.688, skipt niður á uppmælda greiðsluliði, sbr. umfjöllun í spurningu nr. 1 að öðru leyti. 3) Þess er óskað að matsmenn reikni og sýni áhrif þess á kröfur stefnanda í málinu (sbr. sundurliðun aðal- og varakröfu í stefnu og í dskj. 9) ef fallist væri á að stefnandi hefði átt að skipta tilboðsfjárhæð sinni í samræmi við liði 1 eða 2 hér að framan.“

II

Í einkamáli lýtur sönnun einkum að því að leiða í ljós hvort staðhæfing um umdeild atvik teljist sönnuð, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Ef dómari telur bersýnilegt að atriði, sem aðili vill sanna, skipti ekki máli eða gagn sé tilgangslaust til sönnunar getur hann meinað aðila um sönnunarfærslu samkvæmt 3. mgr. 46. gr. laganna. Í IX. kafla sömu laga er fjallað um matsgerðir. Samkvæmt 2. mgr. 60. gr. leggur dómari sjálfur mat á atriði sem krefjast almennrar þekkingar og menntunar eða lagaþekkingar. Ef ekki verður farið svo að kveður dómari eftir 1. mgr. 61. gr. einn eða tvo matsmenn til að framkvæma mat eftir skriflegri beiðni aðila. Í beiðni skal koma skýrlega fram hvað eigi að meta, hvað það er sem meta á og hvað aðili hyggist sanna með mati.

Aðili að einkamáli á að meginstefnu rétt á því að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann telur þörf á. Það er því hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að aftra því nema með stoð í lögum. Af þeim sökum ber dómara að verða við beiðni málsaðila um að dómkveðja matsmann samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 nema formskilyrði síðari málsliðar 1. mgr. 61. gr. séu ekki fyrir hendi, leitað sé mats um atriði, sem dómari telur bersýnilegt að ekki skipti máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða að matsbeiðnin lúti einvörðungu að atriðum, sem dómara ber að leggja sjálfur mat á en ekki sérfróðum matsmönnum, sbr. 2. mgr. 60. gr. og fyrri málslið 1. mgr. 61. gr. Í síðastnefnda tilvikinu yrði matsgerð ávallt tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr.

Varnaraðili kveður að ástæðu hins umbeðna mats sé að rekja til áskorunar sóknaraðila í bréfi hans 20. febrúar 2015 og athugasemda af hans hálfu í bréfi sem lagt var fram á dómþingi 29. júní sama ár eins og áður hefur verið gerð grein fyrir. Að því virtu er fallist á með héraðsdómi að matsbeiðnin sé ekki of seint fram komin. Þá verður ekki séð að áður hafi verið fjallað um þau atriði, sem hún tekur til, í þeim matsgerðum dómkvaddra manna sem fyrir liggja.

Í kæru til Hæstaréttar heldur sóknaraðili því fram að með matsbeiðninni sé varnaraðili að víkja frá þeim einingaverðum, sem hann hafi boðið í gangagröftinn, og þar með „að undirbyggja málsástæðu og grundvöll kröfu sinnar sem hann hefur ekki áður byggt á.“ Þótt svo kynni að vera verður að líta til þess að öflun matsgerðar getur ekki ein út af fyrir sig valdið því að varnaraðili geti breytt málatilbúnaði sínum, en hann verður að bera áhættu og kostnað af því ef umbeðin matsgerð kemur honum ekki að haldi af þeim sökum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 3. nóvember 2014 í máli nr. 687/2014.

Með fyrstu tveimur matsspurningunum óskar varnaraðili eftir útreikningum sem taki mið af nánar greindum forsendum. Samkvæmt framansögðu er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að fallast á þann hluta af beiðni hans.

Eins og áður er fram komið er hlutverk dómkvaddra matsmanna samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 að leggja mat á sérfræðileg atriði, en hvorki að staðreyna né breyta kröfum sem aðilar hafa haft uppi í einkamáli. Af þeim sökum skortir þriðju spurninguna í matsbeiðni varnaraðila lagastoð og verður því að hafna þeim hluta af beiðni hans þegar af þeirri ástæðu.

Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Fallist er á kröfu varnaraðila, Ósafls sf., um að fá dómkvadda matsmenn til að svara fyrstu tveimur spurningunum í matsbeiðni hans.

Kærumálskostnaður fellur niður.