36/2019

V ehf. krafði B um greiðslu samkvæmt reikningum fyrir starf byggingarstjóra við nýbyggingar sem B byggði. Reisti B kröfu sína um sýknu á því að skriflegur samningur hefði ekki verið gerður milli aðila um byggingarstjórn V ehf., sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, og verktakinn S ehf. hefði borið ábyrgð á og tekið að sér að greiða V ehf. endurgjald fyrir byggingarstjórnina. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar samningur væri formbundinn yrði að meta í hverju tilviki fyrir sig hvaða réttaráhrif það hefði að hann væri ekki í því formi sem áskilið væri. Með hliðsjón af því að ekki kæmi fram í fyrrgreindu lagaákvæði að gildi samnings milli eiganda við mannvirkjagerð og byggingarstjóra væri komið undir því að hann væri skriflegur yrði ekki fallist á með B að samningur gæti ekki hafa komist á þótt ekki hefði verið gætt að því að gera hann skriflega. Rík réttlætisrök mæltu gegn því að eigandi gæti komist hjá því að greiða þóknun fyrir veitta þjónustu af þeirri ástæðu einni. Þá kæmi ekkert fram í verksamningi V ehf. við S ehf. eða útboðsgögnum að kostnaður við byggingarstjórn hefði verið innifalinn í verklaunum. Það fyrirkomulag að verktaki greiddi fyrir byggingarstjórnina væri illsamrýmanlegt því hlutverki byggingarstjóra að vera faglegur fulltrúi eiganda við mannvirkjagerð og starfa í umboði hans. Yrði síður talið að þetta lögbundna eftirlit gæti þjónað tilgangi sínum ef verktaki ekki aðeins veldi byggingarstjóra heldur greiddi honum einnig fyrir þjónustu sína. Hefði þurft að semja þannig beinlínis ef það ætti að koma til álita. Talið var að með umboðum eiganda til byggingarstjóra hefði B óskað eftir að V ehf. yrði byggingarstjóri vegna húsanna og yrði því lagt til grundvallar að hann hefði ráðið V ehf. til verksins þannig að til samnings hefði stofnast milli þeirra. Var krafa V ehf. því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf og Á-kk-nf K-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júlí 2019. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í málinu krefst stefndi greiðslu samkvæmt reikningum á hendur áfrýjanda fyrir starf byggingarstjóra við nýbyggingar sem áfrýjandi reisti að Unnargrund í Garðabæ. Stefndi byggir málatilbúnað sinn á því að komist hafi á samningur milli aðila um þjónustu stefnda, en áfrýjandi andmælir því að hann hafi skuldbundið sig gagnvart stefnda. Áfrýjandi var sýknaður af kröfu stefnda í héraði en hún tekin til greina með hinum áfrýjaða dómi.

II

Málavextir eru þeir að áfrýjandi og sveitarfélagið Garðabær munu hafa gert samning 13. desember 2012 um að áfrýjandi léti byggja 25 raðhús við Arnarnesvog, en það svæði fékk síðar nafnið Unnargrund. Framkvæmdir við jarðvinnu og gatnagerð á svæðinu hófust í janúar 2016 og í maí það ár var auglýst útboð á byggingu húsanna. Í verkið bárust sex tilboð og var það lægsta frá SS Húsum ehf. Áfrýjandi tók því tilboði 15. júní 2016 og var verksamningur á þeim grunni gerður 19. september það ár. Samkvæmt samningnum námu verklaun 1.164.055.279 krónum með virðisaukaskatti í samræmi við tilboð verktaka og með leiðréttingum eftir útboðsgögnum. Tekið var fram að verktaki hefði hafið framkvæmdir 25. júlí 2016 en þeim ætti að vera að fullu lokið 1. september 2018. Þá sagði í samningnum að verkið ætti að vinna í samræmi við útboðsgögn eins og þau væru tilgreind í útboðs- og samningsskilmálum. Til tryggingar á efndum samningsins lagði verktakinn fram ábyrgðaryfirlýsingu Landsbankans hf. 14. október 2016 að fjárhæð 116.500.000 krónur.

Í útboðs- og samningsskilmálum var tekið fram að verktaki skyldi tilnefna byggingarstjóra í samræmi við kafla 4.7 í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Með minnisblaði 14. júní 2016 í aðdraganda þess að gengið var að tilboði SS Húsa ehf. upplýsti félagið um helstu starfsmenn sína og iðnmeistara og tiltók að byggingarstjóri yrði H-kk-nf R-kk-nf Þ-kk-nf, en hann var á þeim tíma jafnframt starfsmaður verktakans.

Hinn 26. júlí 2016 ritaði áfrýjandi undir svonefnd „Umboð eiganda til byggingarstjóra“ vegna allra 25 raðhúsanna sem reisa átti við Unnargrund. Í þeim var tekið fram að áfrýjandi sem eigandi húsanna óskaði eftir að stefndi yrði byggingarstjóri við verkið, en fyrirsvarsmaður og eigandi stefnda mun vera fyrrnefndur H-kk-nf R-kk-nf Þ-kk-nf. Samhliða þessu ritaði stefndi undir „Uppáskrift byggingarstjóra sem fyrirtæki“, en þar kom fram að H-kk-nf R-kk-nf hefði verið ráðinn byggingarstjóri. Þessi gögn voru móttekin af byggingarfulltrúa Garðabæjar 26. júlí 2016. Sama dag fékk stefndi útgefin vátryggingaskírteini frá Tryggingamiðstöðinni hf. vegna starfsábyrgðar byggingarstjóra við verkið, en í skírteinunum var tiltekið að vátryggingartímabil væri frá 26. júlí 2016 til 31. desember 2017.

Stefndi veitti tilteknum starfsmanni SS Húsa ehf. umboð 22. nóvember 2016 til að starfa sem fulltrúi sinn við byggingarstjórn í fjarveru skráðs byggingarstjóra. Þá liggur fyrir í gögnum málsins að stefndi óskaði 7. september 2017 eftir fokheldisúttekt frá byggingarfulltrúa á níu húsum við Unnargrund.

Með bréfi 13. október 2017 fór áfrýjandi þess á leit við SS Hús ehf. að félagið legði fram frekari tryggingar fyrir efndum samkvæmt verksamningi um byggingu húsanna vegna þess að nokkrum sinnum hefði verið gert árangurslaust fjárnám hjá verktakanum auk þess sem dráttur hefði orðið á framkvæmdum. Jafnframt var tekið fram að iðnaðarmenn hefðu horfið frá verkinu og traust birgja til verktakans virtist þorrið. Taldi áfrýjandi ljóst að sú trygging sem væri fyrir hendi myndi ekki duga til að komist yrði hjá tjóni vegna fyrirsjáanlegra vanefnda verktakans. Þessu erindi svaraði verktakinn með bréfi 27. október 2017 þar sem tilkynnt var að honum væri ókleift að leggja fram frekari tryggingar og að standa við verksamninginn um byggingu húsanna við Unnargrund. Áfrýjandi rifti síðan samningnum með bréfi 13. nóvember sama ár.

Með tölvubréfi stefnda 16. nóvember 2016 voru sendir sjö reikningar til áfrýjanda fyrir byggingarstjórn vegna húsanna við Unnargrund. Reikningar þessir voru allir gefnir út 15. sama mánaðar og námu samtals 14.488.750 krónum sem svarar til dómkröfu stefnda. Þessu erindi svaraði áfrýjandi með tölvubréfi síðar sama dag. Þar tók hann fram að reikningarnir yrðu ekki greiddir „að óbreyttu“. Fyrir því voru færðar þær ástæður að verkið væri rétt hálfnað og stefndi hefði vanrækt hlutverk sitt sem byggingarstjóri með ýmsu móti. Einnig var vísað til þess að aldrei hefði verið gengið frá samningi við stefnda um byggingarstjórn, en ástæðan fyrir því væri meðal annars sú að útboðs- og samningsskilmála um byggingu húsanna mætti skilja á þann veg að kostnaður vegna byggingarstjóra væri hluti af tilboði verktaka. Aftur á móti tók áfrýjandi fram að hann væri reiðubúinn að semja við stefnda um lyktir málsins á þeim nótum að greitt yrði fyrir það sem gert hefði verið. Loks óskaði áfrýjandi eftir að fá afrit af reikningum vegna útlagðs kostnaðar og nánari upplýsingar um þær úttektir sem stefndi hefði sinnt vegna verksins. Áfrýjandi sendi stefnda aftur tölvubréf 23. nóvember 2017 með ósk um frekari gögn og var því svarað með tölvubréfi degi síðar þar sem stefndi fór þess á leit að áfrýjandi kæmi með tillögu um málalyktir áður en lengra yrði haldið. Lögmaður áfrýjanda ritaði síðan stefnda bréf 27. sama mánaðar þar sem greiðsluskyldu var hafnað.

Bú SS Húsa ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 10. janúar 2018. Við skiptin lýsti H-kk-nf R-kk-nf Þ-kk-nf kröfu vegna vangreiddra launa fyrir tímabilið frá 1. október til 30. nóvember 2017, auk orlofs og desemberuppbótar, samtals að fjárhæð 2.561.993 krónur. Var krafan meðal annars reist á því að honum hafði verið sagt upp störfum hjá félaginu með bréfi 31. október 2017 með mánaðar uppsagnarfresti.

III

Svo sem áður greinir er krafa stefnda reist á sjö reikningum útgefnum 15. nóvember 2017 á hendur áfrýjanda og skiptast þeir í þrjá liði. Í fyrsta lagi ná þeir til kostnaðar stefnda af því að taka starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra, en iðgjald hennar vegna allra húsanna nam 4.374.932 krónum. Að teknu tilliti til álags nam þessi liður samtals 5.031.150 krónum. Í öðru lagi er á reikningunum tilgreindur liður vegna byggingarstjórnar, ábyrgðar og uppáskriftar að fjárhæð 200.000 krónur á hvert hús. Hann nemur því samtals 5.000.000 króna. Loks er í þriðja lagi liður vegna úttekta að fjárhæð 25.000 krónur fyrir hverja og er miðað við að þær hafi verið samtals 66 að tölu. Þessi liður nemur því 1.650.000 krónum. Alls nema því reikningarnir 11.681.150 krónum og að viðbættum virðisaukaskatti að fjárhæð 2.807.600 krónur nema þeir samtals 14.488.750 krónum.

Í gögnum málsins er ódagsett yfirlit áfrýjanda yfir úttektir vegna framkvæmda að Unnargrund. Samkvæmt því var gert ráð fyrir úttektum vegna sökkla, lagna í grunni, botnplatna, veggjasteypu, stoðveggja, lagna utan húss, hita- og neysluvatnslagna, þakvirkis, einangrunar og rakavarnar, gólfhitalagna, vinkla fyrir klæðningu og við fokheldi. Á yfirlitinu kemur fram að H-kk-nf R-kk-nf Þ-kk-nf hafi mætt við 80 af þeim 250 úttektum sem var lokið.

IV

1

Áfrýjandi heldur því fram að með hinum áfrýjaða dómi hafi ekki verið tekin afstaða til þeirrar málsástæðu hans að fjárkrafa stefnda á hendur sér hafi fallið niður fyrir tómlæti. Annmarki af því tagi hefði þau áhrif að dómurinn yrði ómerktur án kröfu og málinu vísað aftur til meðferðar fyrir Landsrétti. Skiptir því ekki máli þótt áfrýjandi geri ekki þá kröfu, eins og lá beint við, fyrst hann hreyfir þessari málsástæðu.

Í greinargerð áfrýjanda í héraði og fyrir Landsrétti var vísað til þess að stefndi hefði fyrst gert sér reikninga 15. nóvember 2017, þegar tæpir 16 mánuðir voru liðnir frá því verkið hófst 25. júlí 2016, þótt hann hefði lagt út fyrir umtalsverðum kostnaði vegna trygginga. Á þeim tíma hefði verktakinn, SS Hús ehf., glímt við erfiða fjárhagsstöðu og H-kk-þgf R-kk-þgf Þ-kk-þgf verið sagt upp störfum hjá honum nokkru áður eða 31. október 2017. Í kjölfarið hefði stefndi, sem væri félag í eigu H-kk-ef R-kk-ef, gripið til þess ráðs að beina kröfum sínum að áfrýjanda. Taldi áfrýjandi að ráða mætti af þessu að ekkert samningssamband hefði stofnast á milli aðila. Samkvæmt þessu taldi áfrýjandi að þetta tómlæti hefði áhrif við mat á því hvort sannað væri að komist hefði á samningur milli aðila um þjónustu stefnda í þágu áfrýjanda. Aftur á móti fólst ekki í þessu sú málsástæða að stefndi hefði fyrir tómlæti glatað kröfu sinni ef hún hefði á annað borð stofnast. Þar sem þessari málsástæðu var hvorki teflt fram í héraði né fyrir Landsrétti kom hún ekki til úrlausnar í hinum áfrýjaða dómi. Af sömu ástæðu kemur þessi nýja málsástæða ekki til úrlausnar hér fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2

Áfrýjandi krefst sýknu af kröfu stefnda á þeim grunni að skriflegur samningur hafi ekki verið gerður milli aðila um byggingarstjórn stefnda. Til stuðnings þessu vísar áfrýjandi til 2. mgr. 27. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, en þar segir að byggingarstjóri starfi í umboði eiganda við mannvirkjagerð samkvæmt skriflegum ráðningar- eða verksamningi við hann. Það sama kemur fram í 2. mgr. 4.7.1. gr. byggingarreglugerðar nr. 112/2012. Heldur áfrýjandi því fram að samningur um byggingarstjórn komist ekki á nema fylgt sé þeirri formkröfu að gera hann skriflega. Þegar af þeirri ástæðu beri að hafna kröfu stefnda á hendur sér um greiðslu fyrir byggingarstjórnina.

Í samningarétti gildir sú meginregla að löggerningar eru ekki formbundnir. Af því leiðir að samningur getur komist á hvort sem hann er munnlegur eða skriflegur. Þessi regla er ólögfest en þó er gert ráð fyrir henni í 3. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Frá reglunni um að löggerningar séu óformbundnir gilda undantekningar eftir lögum, samningi, venju eða eðli máls. Þegar samningur er formbundinn verður að meta í hverju tilviki hvaða réttaráhrif það hefur að hann er ekki í því formi sem áskilið er. Þegar um er að ræða lögfesta undantekningu frá umræddri meginreglu verður að virða réttaráhrifin í ljósi efnis reglunnar, tilgangs hennar og forsögu og eftir atvikum með hliðsjón af því sem kemur fram í lögskýringargögnum. Þannig er ekki fyrir hendi almenn líkindaregla í íslenskum rétti um réttaráhrifin, en því má þó slá föstu að það heyri til undantekninga að samningur verði talinn með öllu ógildur ef ekki er gætt að formkröfum. Verður þá venjulega að gera þá kröfu að lagaregla orði formkröfu beinlínis sem gildisskilyrði, sbr. 3. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma, 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og 7. gr. laga nr. 120/2013 um skiptileigusamninga fyrir afnot af húsnæði í orlofi eða frístundum o.fl. Þó er ekki útilokað að tiltekið form verði talið fela í sér gildisskilyrði þótt það leiði ekki beint af orðalagi reglunnar, svo sem ef rík sjónarmið um neytendavernd leiða til þeirrar niðurstöðu, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn.

Svo sem áður greinir segir í 2. mgr. 27. gr. laga nr. 160/2010 að byggingarstjóri starfi í umboði eiganda við mannvirkjagerð samkvæmt skriflegum ráðningar- eða verksamningi við hann. Í 3. mgr. 51. gr. eldri skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 sagði aftur á móti að um umboð byggingarstjóra, verksvið hans og ábyrgð gagnvart eiganda byggingarframkvæmda færi eftir samningi þeirra á milli án þess að gerðar væru formkröfur um þann samning. Að þessari breytingu er ekki vikið í lögskýringargögnum með lögum nr. 160/2010. Með hliðsjón af því að ekki kemur fram í 2. mgr. 27. gr. laga nr. 160/2010 að gildi samnings milli eiganda við mannvirkjagerð og byggingarstjóra sé komið undir því að hann sé skriflegur verður ekki fallist á með áfrýjanda að samningur geti ekki hafa komist á þótt ekki væri gætt að því að gera hann skriflega. Er þá jafnframt haft í huga að rík réttlætisrök mæla gegn því að eigandi geti komist hjá því að greiða þóknun fyrir veitta þjónustu af þeirri ástæðu einni. Af þessum sökum verður ekki fallist á þessa málsástæðu áfrýjanda.

3

Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína einnig á því að verktakinn, SS Hús ehf., hafi borið ábyrgð á og tekið að sér að greiða stefnda endurgjald fyrir þjónustu stefnda við byggingarstjórnina. Svo sem áður er komið fram var gert ráð fyrir því í útboðs- og samningsskilmálum, sem leggja átti til grundvallar við framkvæmdirnar, að verktaki ætti að tilnefna byggingarstjóra. Aftur á móti kemur ekkert fram í verksamningi stefnda við SS Hús ehf. 19. september 2016 eða útboðsgögnum að kostnaður við byggingarstjórn hafi verið innifalinn í verklaunum. Það fyrirkomulag að verktaki greiddi fyrir byggingarstjórn hefði verið illsamrýmanlegt því hlutverki byggingarstjóra eftir 2. mgr. 27. gr. laga nr. 160/2010 að vera faglegur fulltrúi eiganda við mannvirkjagerð og starfa í umboði hans. Er þess þá að gæta að þetta felur meðal annars í sér að byggingarstjóra ber að gæta hagsmuna eiganda gagnvart verktaka við mannvirkjagerð. Verður síður talið að þetta lögbundna eftirlit geti þjónað tilgangi sínum ef verktaki velur ekki aðeins byggingarstjóra heldur greiðir honum einnig fyrir þjónustu sína. Í öllu falli hefði þurft að semja þannig beinlíns, ef þetta átti að koma til álita, og þegar af þeirri ástæðu verður þessari málsástæðu áfrýjanda hafnað.

Með umboðum eiganda til byggingarstjóra 26. júlí 2016 óskaði áfrýjandi eftir að stefndi yrði byggingarstjóri vegna húsanna sem reist voru að Unnargrund. Verður því að leggja til grundvallar að hann hafi ráðið stefnda til verksins þannig að til samnings hafi stofnast milli þeirra. Gat engu breytt í því tilliti þótt til hafi staðið að þessum umboðum yrði framvísað til byggingarfulltrúa til að byggingarleyfi yrði veitt, sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 160/2010, enda naut áfrýjandi þjónustunnar af hendi stefnda og hefur ekki leitt í ljós að á henni hafi verið neinir þeir annmarkar að hún hafi ekki komið honum að notum. Þá verður ekki fallist á með stefnda að það bendi til að ekki hafi stofnast samningur milli aðila þótt einhver dráttur hafi orðið á því að stefndi gerði áfrýjanda reikninga fyrir þjónustu sína. Samkvæmt þessu bar áfrýjanda að greiða stefnda endurgjald fyrir veitta þjónustu og verður í samræmi við meginreglu kröfuréttar að miða við uppsett verð, enda hefur áfrýjandi ekki leitt í ljós að það sé ósanngjarnt. Þetta hefur verið nefnt reglan um hið réttláta verð (pretium justium), en hún kemur fram í lokamálslið 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup og 28. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup. Í samræmi við þetta verður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að taka kröfu stefnda til greina, auk dráttarvaxta, þó með þeirri leiðréttingu að virðisaukaskattur vegna eins liðar í reikningum hans er ofreiknaður um 4.125 krónur.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað verða staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Byggingarsamvinnufélag eldri borgara í Garðabæ, greiði stefnda, Verktaka nr. 16 ehf., 14.484.625 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. desember 2017 til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað eru staðfest.

Áfrýjandi greiði stefnda 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.