101/2015

B höfðaði mál á hendur A vegna ætlaðra ærumeiðandi ummæla sem birt voru annars vegar í bók A og hins vegar í svari hennar við fyrirspurn á samfélagsmiðlinum Facebook. Í inngangskafla bókarinnar sagði A meðal annars frá kynferðisofbeldi sem hún kvaðst hafa orðið fyrir þegar hún var tíu ára gömul af hálfu manns sem „tengdist heimilinu“. Þá kom einnig fram að þessi maður hefði misnotað aðrar stúlkur í fjölskyldunni kynferðislega allt frá fjögurra ára aldri þeirra. Umræddur maður var ekki nafngreindur en B fullyrti að fullvíst væri að ummælunum væru beint að sér og krafðist þess að þau yrðu dæmd dauð og ómerk. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar metið væri hvort umþrætt ummæli A í bókinni hefðu farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis hennar og fælu í sér brot á friðhelgi einkalífs B yrði að taka tillit til þess hvernig þau væru orðuð. Í því sambandi skipti einkum máli að hvorki af einstökum ummælum né því samhengi sem þau hefðu verið sett fram í yrði ráðið að þau ættu við um B. Þá hefði B sjálfur borið fyrir dómi að hann gæti ekki ímyndað sér að nokkur hefði áttað sig á því að ummælin ættu við um hann. Þá vörðuðu ummælin atvik sem hefðu átt sér stað fyrir um 40 til 50 árum. Yrði ekki talið að lesendur bókarinnar, sem ekki þekktu til aðstæðna, hefðu getað áttað sig á því að með þeim væri vísað til B. Að því er varðaði hin umþrættu ummæli er komu fram á samfélagsmiðlinum Facebook var fallist á með A að henni hefði verið rétt, í samskiptum sínum við nafngreinda konu á lokuðu svæði miðilsins, að greina henni frá ætluðum brotum B á þann hátt sem hún hafði gert. Hefði hún því ekki farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar og því ekki rofið friðhelgi B samkvæmt 71. gr. hennar. Samkvæmt framangreindu og með hliðsjón af skýrslum sem gefnar höfðu verið fyrir dómi, var sú ályktun dregin að A hefði leitt nægar líkur að réttmæti þess að viðhafa þau ummæli sem B krafðist ómerkingar á. Yrði í einkarefsimáli sem þessu ekki gerðar kröfur til þess að hún færi fyrir þeim frekari sönnur. Var A því sýknuð af kröfum B.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. febrúar 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hún krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í málinu gerir stefndi í fyrsta lagi kröfu um ómerkingu á fimm tilgreindum ummælum áfrýjanda sem komu fram á blaðsíðum 14 til 18 í bók hennar ,,[...]“. Í öðru lagi gerir stefndi kröfu til þess að ummæli sem áfrýjandi viðhafði um hann á svonefndu Facebooksvæði hennar 12. júní 2013 verði dæmd dauð og ómerk. Hann krefst jafnframt miskabóta úr hendi áfrýjanda vegna ummælanna. Í héraði krafðist stefndi þess að áfrýjanda yrði gert að sæta refsingu fyrir áðurgreind ummæli og að hún yrði dæmd til að kosta birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í málinu í einu dagblaði.

II

Stefndi var í hjúskap með móður áfrýjanda um 40 ára skeið. Í upphafi þess tíma mun áfrýjandi hafi verið í fóstri á öðru heimili, en komið til dvalar á heimili móður sinnar og stefnda þegar hún var um það bil 10 ára. Þar mun hún hafi dvalið í allt að fimm ár.

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi ritaði áfrýjandi bók, sem kom út í maí 2013 og bar titilinn ,,[...]“. Í upphaflegu handriti bókarinnar voru minningar áfrýjanda sem tengdust upplifun hennar og starfsferli, en hún kveðst sjá og skynja hluti sem aðrir geri ekki og hafa starfað sem ,,leiðbeinandi miðill“ hluta ævi sinnar. Útgefandi bókarinnar mun hafa sett það skilyrði fyrir útgáfunni að áfrýjandi lýsti að einhverju leyti lífshlaupi sínu, eða að minnsta kosti þeim atvikum í lífi sínu sem mest áhrif hefðu haft á hana. Ritaði áfrýjandi þá inngangskafla bókarinnar, sem voru á blaðsíðum 13 til 26, þar sem hún sagði frá nokkrum atvikum úr lífi sínu. Í þeirri frásögn komu fram þau fimm ummæli sem stefndi krefst í 1. tölulið kröfu sinnar að verði ómerkt.

Stefndi lýsti því í skýrslu sinni fyrir dómi að áfrýjandi hafi verið búin að láta hann vita af því að bók hennar væri að koma út. Hann kvaðst hafa farið til Ítalíu ásamt sambúðarkonu sinni og hafi hann og áfrýjandi sammælst um að þau myndu skála þar fyrir útkomu bókarinnar og senda mynd af því til hennar á samfélagsmiðli. Þetta hafi gengið eftir. Hann kveður ferðina hafa verið farna í júlí 2013 og hann hafi þá ekki verið búinn að fá bókina, þótt hún hafi verið komin út. Stefndi kvaðst vegna blindu sinnar ekki hafa lesið bókina sjálfur eftir heimkomuna frá Ítalíu en hún hafi verið lesin fyrir sig. Í skýrslu hans kom einnig fram að hann hefði ekki tekið það til sín sem í bókinni kom fram og gæti ekki ímyndað sér að neinum hefði dottið hann í hug. Hann kvaðst hafa áttað sig á því að fjallað væri um hann í bókinni þegar barnabarn sambúðarkonu hans hafi komið með bókina til móður sinnar, sem síðar hafi gengið úr skugga um að átt væri við hann.

Áfrýjandi hefur upplýst að eftir að bókin kom út hafi nokkrir úr fjölskyldu sambúðarkonu stefnda haft samband við sig og spurt hvort stefndi væri sá sem hún lýsti sem ,,brotamanni í bókinni.“ Hún hafi svarað því játandi þótt hún hafi verið treg til. Ummælin, sem stefndi krefst að ómerkt verði samkvæmt 2. kröfulið, er að finna í svari áfrýjanda við fyrirspurn C, sem er dóttir sambúðarkonu stefnda, en samskipti þeirra fóru fram í júní og júlí 2013 á lokuðu svæði á samfélagsmiðlinum Facebook.

Í skýrslu sinni fyrir dómi neitaði stefndi eindregið að hafa nokkurn tíma misnotað stúlkur eða beitt kynferðislegu ofbeldi. Ásakanir áfrýjanda séu alvarlegar og honum nauðugur einn sá kostur að höfða mál til þess að verja æru sína.

III

Stefndi telur að öll ummæli áfrýjanda, sem ómerkingar sé krafist á, séu ærumeiðandi aðdróttanir er feli í sér brot gegn 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og þau beri því að ómerkja með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Hann kveður ummælin ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus. Þau séu til þess fallin að sverta hann og því hafi hann ríka hagsmuni af því að fá þau ómerkt. Verði ekki fallist á að ummælin feli í sér aðdróttanir, byggir stefndi á því að þau feli í sér móðgun í sinn garð og fari í bága við 234. gr. laganna.

Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína á því að hún hafi ekki farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns með hinum umstefndu ummælum og þau njóti því verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 62/1994 um það efni. Stefndi hafi ekki verið nafngreindur í bókinni og ummælin í henni gagngert höfð á þann hátt, sem raun var á, til þess að ekki væri unnt að álykta hver ætti í hlut. Þótt getið hafi verið fjölskyldutengsla verði að hafa hugfast að atvik hafi gerst fyrir 40 til 50 árum og þess vegna útilokað að leiða líkum að því, af lestri bókarinnar, hver hafi átt í hlut. Þá hafi stefndi sjálfur í skýrslu sinni fyrir dómi sagt að hann gæti ekki ímyndað sér að nokkrum hefði dottið hann í hug. Áfrýjandi kveður að viðbótarummælin, sem tilgreind eru í 2. kröfulið stefnda, hafi verið í svari hennar við fyrirspurn sem hafi verið beint til hennar á lokuðu svæði á samfélagsmiðli. Hún hafi talið sér skylt að svara fyrirspurninni. Aðrir hafi ekki átt þess kost að sjá ummælin, enda um einkasamskipti að ræða. Áfrýjandi heldur því fram að hvað sem öðru líði hafi það ekki verið ásetningur sinn að meiða æru stefnda. Ákvæði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sem hún kveður vera undantekningarákvæði, eigi ekki við í málinu. Ummæli um kynferðisbrot gegn börnum eigi erindi við almenning og séu þess vegna hluti almennrar þjóðfélagsumræðu. Loks reisir áfrýjandi sýknukröfu sína á því að hún hafi undir rekstri málsins sýnt fram á sannindi þeirra ummæla sem krafist sé ómerkingar á.

IV

Áfrýjandi gaf skýrslu fyrir dómi og lýsti þá ætluðu broti stefnda gagnvart sér á þann hátt að það hafi verið í eitt skipti þegar hún var 10 ára. Um hafi verið að ræða mest megnis káf, en stefndi hafi farið með fingurna ,,nánast upp í leggöngin á mér.“ Hún hafi þóst vera sofandi og tekist um síðir að velta sér frá honum. Hún kvaðst hafa sagt móður sinni frá þessu, en móðir hennar varað hana við því að segja öðrum frá. Áfrýjandi sagðist á árinu 1993 í afmæli barnabarns síns hafa séð stefnda lyfta barnabarni hennar upp og hún þá rokið til og rifið barnið úr höndum hans og rétt það foreldrum þess. Þetta hafi verð mjög vandræðalegt vegna þess að enginn hafi vitað ástæðu þessarar háttsemi hennar. Í framhaldi af þessu kvaðst hún hafa sagt bróður sínum frá ætluðu broti stefnda og í kjölfar þess verið haldinn fundur sem stefndi hafi verið boðaður til. Á fundinn hafi komið auk hennar og stefnda, bróðir hennar D og eiginkona hans E, dóttir áfrýjanda F, bróðurdóttir áfrýjanda G og bróðir G H. Á fundinum hafi þær sakir verið bornar á stefnda að hann hafi misnotað áfrýjanda og fleiri og hana minni að það hafi hann gert ,,allt frá tveggja eða fjögurra ára aldri við sumar stúlkurnar.“ Meðal þeirra sem stefndi hafi misnotað væru fyrrgreind dóttir hennar og bróðurdóttir. Áfrýjandi kvað stefnda ekki hafa neitað þeim sökum sem á hann voru bornar en ekki skilið alvöru málsins og sagt að hann hafi aðeins verið að gera þeim stúlkum sem í hlut áttu gott. Í skýrslu áfrýjanda kom einnig fram að hún hefði leitað til sálfræðings og einnig til Stígamóta vegna ætlaðrar misnotkunar stefnda en það hefði verið seint, líklega þegar hún var um fertugt.

Í skýrslu stefnda fyrir dómi staðfesti hann að fundur hafi verið haldinn, sem hann kvað hafa verið á árinu 1994, og hann boðaður til fundarins. Hann tilgreindi þá sem mættu til fundarins með sama hætti og áður greinir. Hann neitaði því að á fundinum hefði hann verið borinn sökum um misnotkun eða kynferðislegt áreiti við stúlkur. Hvorki áfrýjandi né aðrir hefðu haft í frammi slíkar ásakanir.

Sambúðarkona stefnda gaf einnig skýrslu fyrir dómi. Í framburði hennar kom fram að hún hafi kynnst stefnda á árinu 2002 og áfrýjanda fljótlega eftir það. Hún hafi átt umtalsverð samskipti við áfrýjanda frá þeim tíma og komið ásamt stefnda í heimsókn bæði á heimili hennar og sumarbústað, en þar hafi stefndi unnið ýmis viðvik fyrir áfrýjanda. Sambúðarkonan upplýsti að fyrir sex til sjö árum hafi áfrýjandi haft samband við sig af því tilefni að henni hafi verið kunnugt um að tvö barnabörn hennar, stúlkur, myndu gista hjá henni og stefnda. Áfrýjandi hafi varað sig við og upplýst að stefndi hefði ,,leitað á G og einhverjar fleiri stúlkur“. Hún hefði þó ekki nefnt sjálfa sig í þessu sambandi. Sambúðarkonan kvaðst aldrei hafa orðið þess vör að áfrýjandi hafi óttast stefnda heldur ævinlega verið blíð og góð við hann. Sambúðarkonan gerði einnig grein fyrir því að dóttir hennar, sem verið hafi í samskiptum við áfrýjanda, hafi sagt henni frá því að átt væri við stefnda í bók áfrýjanda. Hún upplýsti einnig að H, bróðursonur áfrýjanda, hafi hringt í sig að kvöldi til fyrir jarðarför eiginmanns G og gert henni ljóst að stefndi ætti ekki að koma í jarðarförina því hann hefði ,,eyðilagt líf systur sinnar eða eitthvað svoleiðis“.

Í skýrslu vitnisins G, bróðurdóttur áfrýjanda, fyrir dómi kom fram að stefndi hefði gert á hennar hlut þar til hún varð sex til sjö ára, en þá hefði stefndi að gefnu tilefni hætt að brjóta gegn henni. Hún kvað þessi brot hafa haft mikil áhrif á sig og væri hún enn að kljást við afleiðingar þeirra. Hún kvaðst meðal annars hafa rætt þetta við F, dóttur áfrýjanda. Í framhaldi af því hefði verið haldinn fundur sem stefndi hafi verið boðaður til. Á fundinum hefði hún og F borið umræddar sakir á stefnda. Hún kvað hann ekki hafa neitað ásökununum, en sagt að hann hefði einungis verið að gera þeim gott. Að öðru leyti lýsti hún fundinum með sama hætti og áfrýjandi.Vitnið kvaðst eftir þetta engin samskipti hafa haft við stefnda. Hún upplýsti einnig að henni hefði verið tjáð að bróðir sinn hefði haft samband við sambúðarkonu stefnda og sagt að stefndi ætti ekki að koma til jarðarfarar eiginmanns síns.

Í skýrslu vitnisins F kvað hún stefnda hafa áreitt sig kynferðislega þegar hún var barn. Hún kvaðst ekki geta sagt hve oft það hefði verið, en það hefði þó verið ,,næstum því þegar færi gafst, þegar amma horfði ekki á, þá sem sagt, káfaði hann á mínum kynfærum og lét mig káfa á sínum kynfærum líka.“ Þetta hefði yfirleitt verið utan klæða en fyrir hefði komið að það hefði verið innan klæða. Hún lýsti nánar ætluðu áreiti stefnda og kvað það hafa staðið yfir frá því að hún var fjögurra til fimm ára og þar til hún varð níu til tíu ára. Hún kvað áreiti stefnda hafa hætt þegar hún hefði hótað að segja áfrýjanda frá háttsemi hans. Vitnið lýsti með sama hætti og önnur vitni aðdraganda fundarins, sem hún taldi að haldinn hefði verið á árinu 1993, og því sem þar fór fram. Hún kvaðst þar hafa borið sakir á stefnda, sem ekki hefði neitað því sem gerðist en sagt að hann hefði aðeins verið að sýna ,,að honum þætti vænt um okkur“. Hún sagðist hafa hætt öllum samskiptum við stefnda eftir lát ömmu sinnar, þáverandi eiginkonu stefnda.

Í skýrslu D, bróður áfrýjanda, kom fram að hún hefði á árinu 1993 skýrt honum frá ætlaðri misnotkun stefnda á sér, dóttur sinni og dóttur hans. Hann kvaðst hafa farið með dóttur sína til Stígamóta, líklega tvívegis, en fengið upplýst að of langur tími væri liðinn til þess að unnt væri að stofna til dómsmáls vegna atvikanna. Hann lýsti því einnig að þetta hefði orðið tilefni fundarins, sem stefndi var boðaður á og haldinn var á heimili hans á árinu 1993. Hann gerði grein fyrir því sem fram fór á fundinum með sama hætti og áfrýjandi og önnur vitni, meðal annars því að stefndi hefði ekki neitað þeim sökum, sem á hann voru bornar, heldur talið að hann hefði einungis verið að gera þeim stúlkum sem í hlut áttu gott.

Vitnið H, bróðursonur áfrýjanda, gaf skýrslu fyrir dómi og staðfesti þar að hann hefði setið áðurnefndan fund. Hann var spurður hvort borið hefði verið á stefnda að hann hefði ,,brotið gegn stúlkubörnum kynferðislega“ og svaraði vitnið því játandi. Hann staðfesti einnig að hann hefði eftir beiðni haft samband við sambúðarkonu stefnda og tilkynnt að stefndi ætti ekki að koma til jarðarfarar eiginmanns systur sinnar, G, þar sem stefndi hefði ,,misnotað“ hana.

V

Ummælin sem stefndi krefst ómerkingar á voru sem fyrr segir sett fram í inngangsköflum bókar áfrýjanda ,,[...]“ og í svari áfrýjanda við fyrirspurn til hennar, en þau samskipti áttu sér stað á samfélagsmiðlinum Facebook. Þegar metið er hvort ummæli áfrýjanda í bókinni sem tilgreind eru í 1. kröfulið stefnda fari að efni til út fyrir mörk tjáningarfrelsis hennar og feli í sér brot á friðhelgi einkalífs hans verður að taka tillit til þess hvernig þau voru orðuð. Í því sambandi skiptir einkum máli að hvorki af einstökum ummælum né því samhengi sem þau eru sett fram í verður ráðið að þau eigi við um stefnda. Þannig hefur stefndi sjálfur borið fyrir dómi að hann geti ekki ímyndað sér að nokkur hafi áttað sig á því að ummælin ættu við um hann. Í málinu hefur áfrýjandi þó ekki andmælt því að með ummælunum eigi hún við stefnda og háttsemi hans. Ummælin, sem um ræðir, varða atvik sem áttu sér stað fyrir um 40 til 50 árum. Verður ekki talið að lesendur bókarinnar, sem ekki þekktu til aðstæðna, hafi getað áttað sig á því að með þeim væri vísað til stefnda.

Eins og fram er komið viðhafði áfrýjandi ummæli þau sem vísað er til í 2. kröfulið stefnda í svari við fyrirspurn C, dóttur sambúðarkonu stefnda, á samfélagsmiðli. Í upphaflegri fyrirspurn C kom fram hver tengsl hennar væru við stefnda sem hefði umgengist börn hennar. Henni væri nauðsynlegt að vita hvort átt væri við stefnda í inngangsköflum bókarinnar. Í síðari samskiptum, eftir að áfrýjandi hafði staðfest að svo væri, spurði C hvað stefndi hafi ,,misnotað mörg börn og ... hversu alvarlegt þetta er“. Áfrýjandi svaraði því með þeim orðum, sem krafist er að ómerkt verði.

Í ljósi þess, sem fram er komið, verður fallist á með áfrýjanda að henni hafi verið rétt í samskiptum sínum og C á lokuðu svæði á samfélagsmiðli að greina henni frá ætluðum brotum stefnda á þann hátt sem hún gerði. Einnig að með því hafi áfrýjandi ekki farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar og því ekki rofið friðhelgi stefnda samkvæmt 71. gr. hennar.

Samkvæmt framangreindu, þar á meðal skýrslum sem gefnar hafa verið fyrir dómi, verður sú ályktun dregin að áfrýjandi hafi leitt nægar líkur að réttmæti þess að viðhafa þau ummæli sem stefndi hefur krafist ómerkingar á. Verða í einkarefsimáli sem þessu ekki gerðar kröfur til þess að hún færi fyrir þeim frekari sönnur.

Samkvæmt öllu framansögðu verður áfrýjandi sýknuð af kröfum stefnda og hann dæmdur til þess að greiða henni málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, A, er sýkn af kröfum stefnda, B.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.