676/2015

K hf. höfðaði mál á hendur S, sem framkvæmdastjóra og eina prókúruhafa G ehf., til heimtu skaðabóta vegna skulda félagsins við bankann og kostnaðar hans við að krefjast gjaldþrotaskipta á búi þess. Reisti K hf. kröfu sína á því að S bæri með ólögmætri og saknæmri háttsemi ábyrgð á því fjártjóni sem hann taldi sig hafa orðið fyrir af þessum sökum. Í héraði var talið að K hf. hefði ekki tekist að færa sönnur á hvert hefði verið raunverulegt verðmæti nánar tilgreinds vörulagers, sem afhentur hafði verið honum sem innborgun á skuld G ehf. við hann. Þar sem bankinn bæri sönnunarbyrðina fyrir því að hann hefði orðið fyrir tjóni af völdum S, vegna umræddra viðskipta við félagið, var hún sýknuð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eftir uppkvaðningu héraðsdóms hefði K hf. aflað mats dómkvadds manns á grundvelli XI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sem sýndi fram á að raunverulegt verðmæti lagersins hefði við afhendingu hans numið miklum mun lægri fjárhæð en krafa bankans á hendur G ehf., en S hefði ekki hnekkt þeirri sönnun. Að svo vöxnu væri brostin forsenda fyrir niðurstöðu héraðsdóms fyrir sýknu S. Var því talið óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar og dómsálagningar að nýju.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 5. ágúst 2015, en ekki varð af þingfestingu þess 16. september sama ár og var því áfrýjað öðru sinni 8. október 2015. Áfrýjandi krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér 6.686.055 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. janúar 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í héraðsdómsstefnu krafðist áfrýjandi, sem áður hét MP banki hf., þess að stefnda greiddi sér skaðabætur að fjárhæð 6.686.055 krónur með dráttarvöxtum eins og að framan greinir. Í stefnunni var upphæðin sundurliðuð þannig að hún samanstóð af höfuðstól kröfu samkvæmt héraðsdómi, uppkveðnum 22. nóvember 2013, í máli áfrýjanda gegn GBN ehf., áður Gyðju ehf., 7.362.605 krónur og fjárhæð, sem bankinn hafði sett til tryggingar skiptakostnaði þegar hann krafðist þess að bú einkahlutafélagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta, 350.000 krónur. Frá samtölu þessara fjárhæða voru dregnar innborganir, sem greiddar hefðu verið 12. júlí 2013, 500.000 krónur, 13. september sama ár, 12.550 krónur, og 6. nóvember það ár, 514.000 krónur. Í lýsingu málsatvika var sagt að 12. júlí 2013 hefði samist svo um milli áfrýjanda og GBN ehf. að bankinn fengi „afhentar vörur GBN ehf. sem kr. 500.000 innborgun inn á skuldina“ og hefði sú innborgun verið dregin „frá dómkröfu í þessu máli“, svo sem að framan greinir.

Í stefnunni var því lýst að stefnda hafi, sem framkvæmdastjóri, eini aðalmaður í stjórn og eini prókúruhafi Gyðju ehf., síðar GBN ehf., leitað til áfrýjanda „vegna fjármögnunar á rekstri félagsins.“ Stefnda hafi samið um það við bankann að einkahlutafélagið „fengi yfirdráttarlán á tveimur bankareikningum“ hjá honum gegn tryggingu í öllum vörubirgðum félagsins og „öllum almennum fjárkröfum sem GBN ehf. átti og urðu til í rekstri félagsins“ samkvæmt nánar greindu tryggingarbréfi. Í lýsingu málsatvika var sagt að fyrst um sinn hafi litið svo út „að stefnda og GBN ehf. væru að virða þessar skyldur“ en síðar komið í ljós að „þrátt fyrir veðsetninguna“ hefði stefnda „beint greiðslum vörureikninga“ félagsins til annars banka. Málsástæður áfrýjanda fyrir kröfum sínum voru þær í fyrsta lagi að stefnda hefði með síðastgreindri háttsemi gerst brotleg við 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og bæri „þannig skaðabótaábyrgð ... samkvæmt hinni almennu sakarreglu“, en þetta var skýrt svo í stefnunni að saknæmi hennar fælist „í því að hafa með ásetningi en til vara gáleysi ráðstafað greiðslum“ vörureikninganna til annars banka. Í öðru lagi hefði stefnda með sama hætti bakað sér bótaábyrgð gagnvart áfrýjanda „með því að framselja vörulager ... GBN ehf.“ Í þriðja lagi hefði slík ábyrgð stofnast þar sem stefndu hefði borið eftir öðrum málslið 2. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. að leita gjaldþrotaskipta á búi einkahlutafélagsins. Í fjórða lagi hefði hún brotið gegn ákvæðum laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög með nánar tilteknum hætti og væri þar með skylt að bæta það tjón, sem af því hefði hlotist, sbr. 1. mgr. 108. gr. laganna. Loks var því haldið fram „að samsama eigi stefndu með GBN ehf. ... þannig að háttsemi GBN ehf. hefur sömu réttaráhrif fyrir stefndu eins og hún hefði viðhaft hana sjálf.“ Hún bæri því persónulega ábyrgð á skuldbindingum félagsins.

Í greinargerð stefndu í héraði var þess aðallega krafist að málinu yrði vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar, til vara að hún yrði sýknuð af kröfu áfrýjanda, en til þrautavara að krafan yrði verulega lækkuð. Til stuðnings sýknukröfunni vísaði stefnda til fjölmargra málsástæðna, svo sem þeirra að ekkert lægi fyrir um að áfrýjandi hefði orðið fyrir tjóni þar sem skiptum á þrotabúi GBN ehf. væri ólokið og því óvíst hvort bótakrafa hans fengist greidd úr búinu. Þá næmi söluverðmæti þeirra vörubirgða, sem áfrýjandi hefði fengið afhentar, 10.809.770 krónum og hefði krafa hans á hendur félaginu því þegar verið greidd að fullu. Einnig var bent á að ekkert mat á vörubirgðunum lægi fyrir.

Með úrskurði héraðsdóms 10. júní 2014 var leyst úr frávísunarkröfu stefndu. Í forsendum hans kemur fram að af héraðsdómsstefnu verði ráðið hver grundvöllur málshöfðunar áfrýjanda sé. Þá sé þar einnig að finna sundurliðun stefnukröfunnar. Ekki fáist annað séð en að stefnda hafi haft færi á að halda upp vörnum eins og hún hafi gert í ítarlegri greinargerð. Meðal annars með þessum rökum hafnaði héraðsdómur kröfu stefndu um frávísun málsins og hefur hún ekki leitað endurskoðunar úrskurðarins hér fyrir dómi. Þótt málatilbúnaður áfrýjanda í stefnunni hefði mátt vera gleggri er ekki næg ástæða til þess með vísan til framangreindra röksemda héraðsdóms að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.

II

Undir rekstri málsins í héraði aflaði áfrýjandi mats dómkvadds manns til að skjóta styrkari stoðum undir það hver hafi verið fjárhæð þeirra vörureikninga GBN ehf. sem hann staðhæfði að greiddir hefðu verið að undirlagi stefndu til annars banka þrátt fyrir að allar kröfur félagsins hefðu verið veðsettar áfrýjanda á grundvelli fyrrgreinds tryggingarbréfs.

Í niðurstöðukafla hins áfrýjaða dóms, þar sem stefnda var sýknuð af kröfu áfrýjanda, segir meðal annars að málatilbúnaður hans sé á því byggður að hann hafi orðið fyrir tjóni sem nemi áðurnefndri yfirdráttarskuld GBN ehf. og fjárhæð skiptatryggingar. Það sem fram kæmi í fundargerð af skiptafundi í þrotabúi félagsins bendi eindregið til þess að ekkert muni fást greitt upp í kröfu áfrýjanda í búið, svo sem raunin varð síðar þegar skiptum lauk á því 1. apríl 2015. Því næst vísar héraðsdómur til þess að áfrýjandi byggi á því að raunverulegt verðmæti vörulagersins, sem afhentur var honum sem innborgun á skuld GBN ehf. við hann, skipti engu við úrlausn málsins, heldur beri að miða við þá fjárhæð sem um hafi verið samið þeirra á milli. Þar sem stefnda var ekki aðili að þeim samningi er því slegið föstu í dóminum að við úrlausn málsins verði að leggja til grundvallar raunvirði lagersins, enda beri áfrýjandi sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni af völdum stefndu. Eftir að lagerinn var kominn í hendur áfrýjanda hafi honum verið í lófa lagið að tryggja sér sönnun um verðmæti hans, eftir atvikum með því að afla matsgerðar dómkvadds manns eftir IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda haldi því fram að lagerinn hafi verið fast að 11.000.000 króna virði og sé það niðurstaða dómsins að áfrýjanda hafi ekki nægjanlega tekist að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna háttsemi hennar. Af því leiði að ekki séu efni til að taka afstöðu til annarra málsástæðna málsaðila en vikið hefur verið að.

Eftir uppkvaðningu héraðsdóms aflaði áfrýjandi mats dómkvadds manns á grundvelli XI. kafla laga nr. 91/1991 þar sem þeirri spurningu var meðal annars beint til matsmanns hvaða verð hann teldi að sanngjarnt væri að ætlast til að áfrýjandi hefði fengið fyrir vörulagerinn, að frádregnum kostnaði, ef hann hefði selt lagerinn öðrum, ótengdum sér. Í matsgerð hins dómkvadda manns, sem lögð hefur verið fyrir Hæstarétt, var tekið fram að hann hafi haldið fund með málsaðilum þar sem þeim gafst kostur á að tjá sig og leggja fram ný gögn ef einhver væru. Stefnda sem matsþoli lagði þar fram fjölmörg gögn, auk þess hún mun hafa tekið fram að lagerinn væri vantalinn án þess þó að leggja fram frekari gögn því til stuðnings af sinni hálfu. Í matsgerðinni voru færð rök fyrir svörum við matsspurningum og hljóðaði svarið við framangreindri spurningu svo: „Matsmaður telur að eðlilegt verðmæti lagersins liggi í kringum 1,5 millj. kr. með virðisaukaskatti eða um 1,2 millj. kr. án virðisaukaskatts.“ Matsmaðurinn kom síðar fyrir héraðsdóm þar sem staðfesti matsgerðina og svaraði spurningum lögmanns stefndu um atriði, henni tengdri, og framkvæmd matsins.

III

Eins og að framan greinir er krafa áfrýjanda á hendur stefndu reist á skuld GBN ehf. við bankann og kostnaði hans við að krefjast gjaldþrotaskipta á búi þess félags. Færði áfrýjandi fyrir því margvísleg rök í héraðsdómsstefnu að stefnda bæri með ólögmætri og saknæmri háttsemi ábyrgð á því fjártjóni sem hann hefði orðið fyrir af þessum sökum. Stefnda krefst sýknu af kröfu áfrýjanda af fjölmörgum ástæðum eins og gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi. Ein af þeim var sú að með afhendingu vörulagers GBN ehf. til áfrýjanda, sem í raun hefði verið mun verðmætari en umrædd skuld félagsins við bankann, hefði hann ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna viðskipta við félagið. Fallist er á með héraðsdómi að við þessar aðstæður hafi áfrýjandi borið sönnunarbyrðina fyrir því hvert hafi verið raunvirði lagersins þegar bankinn fékk hann afhentan, en ekki hafi stoðað fyrir hann að vísa um það til samnings milli sín og félagsins sem stefnda var ekki aðili að. Þar sem áfrýjandi lét hjá líða að afla sér frekari sönnunargagna til stuðnings því að verðmæti lagersins hefði numið þeirri fjárhæð, sem hann lagði til grundvallar í stefnu, svo sem mats dómkvadds manns, var rétt að leyst væri úr málinu í héraði á þann hátt sem gert var.

Undir rekstri málsins hér fyrir dómi hefur áfrýjandi fyrst aflað slíks mats. Með matsgerð hins dómkvadda manns hefur áfrýjandi fært viðhlítandi sönnur á, að minnsta kosti að svo stöddu, að raunverulegt verðmæti lagersins hafi við afhendingu hans numið miklum mun lægri fjárhæð en krafa bankans á hendur GBN ehf., en stefnda hefur ekki hnekkt þeirri sönnun. Að svo vöxnu er brostin forsenda fyrir þeirri niðurstöðu héraðsdóms að sýkna hana á grundvelli þeirrar málsástæðu sem að framan greinir. Þar með á eftir að taka afstöðu til einnar eða fleiri málsástæðna áfrýjanda fyrir skaðabótakröfu hans á hendur stefndu og ef til kemur málsástæðna hennar sem eftir standa til stuðnings sýknu af kröfunni eða lækkun hennar. Úr því að svo stendur á verður ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til meðferðar og dómsálagningar að nýju, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 22. október 1998 í máli nr. 303/1997 sem birtur er í dómasafni það ár, bls. 3303.

Áfrýjandi sem er fjármálafyrirtæki lét hjá líða að afla undir rekstri málsins í héraði sönnunar fyrir staðhæfingu sinni um hvert hefði verið raunvirði vörulagersins þegar hann tók við lagernum þótt honum hlyti að vera ljóst af vörnum stefndu að þess væri þörf. Hefur þetta orðið til þess að dregist hefur að óþörfu að leysa til fullnustu úr málinu. Af þeim sökum verður áfrýjanda gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði, sbr. b. lið 1. mgr. 131. gr., sbr. og 166. gr., laga nr. 91/1991.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur og meðferð málsins frá og með þinghaldi 27. febrúar 2015 eru ómerk. Lagt er fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Áfrýjandi, Kvika banki hf., greiði stefndu, S-kvk-þgf L-kvk-þgf G-kvk-þgf, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.