729/2016

Aðilar málsins, sem voru börn hjónanna F og G, deildu um skipti á dánarbúi F og G og nánar tilteknum atriðum í tengslum við fyrirframgreiddan arf til E. Var annars vegar deilt um hvort 14 hektara spilda úr landi jarðarinnar H, sem F og G afsöluðu til I ehf., tilheyrðu varnaraðila eða dánarbúinu, en fyrir lá að félagið hafði afsalað henni til E og stóð ágreiningur um gildi afsalanna og túlkun á yfirlýsingum gerðum í tengslum við þau. Hins vegar var ágreiningur um hvort landspildan J tilheyrði dánarbúi F og G eða hefði verið hluti þess lands sem þau höfðu afsalað til E sem fyrirframgreiddum arfi. Hvað fyrra ágreiningsatriðið varðaði felldi Hæstiréttur úr gildi ákvæði héraðsdóms þar sem þeim þætti málsins var vísað frá dómi á þeim forsendum að yrði fallist á kröfu E um eignarhald á umræddri landspildu fælist í því viðurkenning á stofnun sérstakrar fasteignar í eigu hans án þess að gætt hafi verið m.a. fyrirmæla jarðalaga nr. 81/2004. Um þetta sagði í dómi Hæstaréttar að þar sem skiptastjóri búsins hefði beint ágreiningsefninu til héraðsdóms á grundvelli 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum hefði dómurinn ótvírætt vald til að leysa úr þessu atriði, auk þess sem talið var að án tillits til þess hvort fallist yrði á að E hafi öðlast eignarhald á spildunni fælist ekki í því viðurkenning á að stofnast hefði sérstök fasteign í hans eigu. Hvað síðara úrlausnaratriðið snerti var ákvörðun skiptastjóra dánarbúsins, um að J hefði verið hluti þess lands sem afsalað hefði verið til E sem fyrirframgreiddum arfi, staðfest. Var í því sambandi vísað til texta afsalsins og stærðar landsins, sem þótti benda til að ekki hafi verið ætlun F og G að undanskilja fyrrgreinda spildu, auk þess sem framburður lögmannsins sem hafði útbúið afsalið þótti styðja þá niðurstöðu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og E-kk-nf T-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 24. október 2016 en kærumálsgögn bárust réttinum 7. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 12. október 2016, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi aðila við opinber skipti á dánarbúi foreldra þeirra. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur að öðru leyti en því að þau krefjast þess aðallega að varakröfu varnaraðila um að honum verði lögð til landspildan J ,,verði vísað frá héraðsdómi, en til vara“ að þau verði sýknuð ,,af henni að svo stöddu.“ Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 25. október 2016. Hann krefst þess í fyrsta lagi að ákvæði hins kærða úrskurðar um að vísa frá dómi kröfum sínum vegna 14 hektara spildu úr landi K verði fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfurnar til efnismeðferðar. Í öðru lagi krefst varnaraðili þess aðallega að staðfest verði sú ákvörðun skiptastjóra 7. desember 2015 ,,að spilda D, 146 hektarar að stærð úr landi K, að meðtöldu J, að frádreginni stærð þeirra sumarhúsalóða, sem vísað er til í afsali frá 2. desember 2001“ tilheyri sér, en til vara að viðurkennt verði að við skipti á dánarbúinu skuli leggja sér út ,,hið svokallaða J úr spildu D í landi K.“ Þá krefst varnaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

I

Dánarbú hjónanna F og G var tekið til opinberra skipta með úrskurði héraðsdóms 6. september 2010, en aðilar málsins eru börn þeirra. Málsatvikum er lýst á greinargóðan hátt í hinum kærða úrskurði og eins og þar er rakið lýtur ágreiningur málsins að tvennu.

Í fyrsta lagi er ágreiningur með aðilum um hvort 14 hektara spilda úr landi jarðarinnar K sem hjónin F og G afsöluðu til einkahlutafélagsins I 13. mars 2006 tilheyri varnaraðila eða dánarbúinu. Félagið afsalaði henni til varnaraðila 12. ágúst 2014 og stendur ágreiningur um gildi afsalanna og túlkun á yfirlýsingum, gerðum í tengslum við þau. Þeim hluta málsins var vísað frá héraðsdómi án kröfu á þeirri forsendu að yrði fallist á kröfu varnaraðila um viðurkenningu á því að umrædd landspilda væri eign hans fælist í því viðurkenning á stofnun sérstakrar fasteignar með umræddri afmörkun í eigu hans án þess að gætt hafi verið fyrirmæla jarðalaga nr. 81/2004 eða annarra laga sem vísað er til í hinum kærða úrskurði.

Eins og áður greinir snýst ágreiningur aðila í þessum þætti málsins einkum um það hvort hin umdeilda landspilda tilheyri varnaraðila eða dánarbúinu. Þar sem skiptastjóri búsins beindi ágreiningsefninu til héraðsdóms á grundvelli 122. gr. laga nr. 20/1991 hafði dómurinn ótvírætt vald til að leysa úr því, sbr. og XVII. kafla laganna. Svo sem mál þetta er vaxið og án tillits til þess hvort fallist yrði á að varnaraðili hafi öðlast eignarhald á spildunni, meðal annars á grundvelli afsalsins til I 13. mars 2006 sem hann kveðst leiða rétt sinn frá, fælist samkvæmt framansögðu ekki í þeirri niðurstöðu viðurkenning á að stofnast hefði sérstök fasteign í eigu hans. Brast því skilyrði til að vísa þessum hluta málsins frá héraðsdómi og verður honum því vísað heim í hérað til efnislegrar meðferðar að nýju.

II

Í öðru lagi er ágreiningur milli aðila um hvort svonefnt J tilheyri dánarbúi F og G eða hafi verið hluti þess lands sem þau afsöluðu til varnaraðila 2. desember 2001 sem fyrirframgreiddum arfi. Með úrskurði héraðsdóms Suðurlands 18. apríl 2011, þar sem leiddur var til lykta ágreiningur um lögmæti afsalsins, var því slegið föstu að við skipti á dánarbúinu skyldi taka tillit til þess að varnaraðila hefði verið afsalað landinu ,,sem afmarkast eins og nánar greinir í afsalinu og meðfylgjandi uppdrætti“. Úrskurðurinn var ekki kærður og stendur hann því óhaggaður.

Í afsalinu 2. desember 2001 var landinu lýst sem ,,146 ha. landsspildu úr jörðinni K. Landsspilda þessi er á svokölluðum L, merkt D og afmörkuð með gulum lit á uppdrætti sem fylgir afsali þessu ... Erfðafjárskýrsla er útbúin og undirrituð vegna þessa fyrirframgreidda arfs.“ Handritað var á afsalið að frá drægjust fimm lóðir, ein sem væri 100 x 65 m og fjórar sem væru 100 x 60 m. Er fram komið í málinu að þennan texta ritaði lögmaður sá sem útbjó afsalið og er ágreiningslaust að lóðirnar, sem munu vera ætlaðar undir sumarbústaði, voru ekki hluti þess sem afsalað var. Í erfðafjárskýrslu sem undirrituð var sama dag var sú eign, sem greiddur var erfðafjárskattur af, tilgreind sem landspilda „merkt D úr jörðinni K“.

Eins og áður segir greinir aðila á um hvort J hafi verið hluti þess lands sem vísað var til í fyrrgreindu afsali og þar var nefnt L, en ekki er ágreiningur um afmörkun og legu nessins. Varnaraðili og bróðir aðila, E, báru báðir fyrir héraðsdómi að J hafi verið hluti af L, en einn sóknaraðila, D, bar á gagnstæðan veg. Vegna þessa ósamræmis hefur framburður þeirra þriggja ekki þýðingu við úrlausn um þetta atriði.

Þá eru aðilar ekki á einu máli um hvaða uppdráttur hafi fylgt afsalinu sem þar var vísað til. Halda sóknaraðilar því fram að um sé að ræða uppdrátt sem lögmaður þeirra lagði fram á skiptafundi í dánarbúinu 3. september 2015, en varnaraðili telur ósannað að sá uppdráttur hafi fylgt afsalinu. Yfirskrift umrædds uppdráttar er Landskiptakort. Var hann teiknaður í mars 1991 eftir loftmynd sem tekin var 31. ágúst 1986. Þar var gullitað svæði, merkt sem land G. Ágreiningslaut er að þar var átt við G heitinn og að J liggur utan hins litaða svæðis. Á hinn bóginn var þar ekki getið stærðar svæðisins. Fyrir héraðsdómi bar lögmaður sá er útbjó afsalið og erfðafjárskýrsluna að arflátar hafi viljað láta varnaraðila ,,fá L“. Hann kvað ekki hafa átt að undanskilja eitthvað annað frá svonefndum L en þær sumarhúsalóðir, sem ágreiningslaust er að ekki áttu að fylgja með í afsalinu. Lögmaðurinn sagði enn fremur að ef J hafi ekki verið ,,í þessum gula lit, þá tel ég að hljóti að vera mín sök ... því að það var L sem að kallaður var sem þau vildu ... afhenda E“.

Annar uppdráttur með yfirskriftinni Landskiptakort liggur frammi í málinu. Virðist þar vera um að ræða samrit fyrrgreinds uppdráttar, að því frátöldu að á þessum uppdrætti var stærð landsvæðis merkt sem D og land G sagt vera 146 hektarar. Hvorugur þessara uppdrátta var hnitasettur. Á loftljósmynd sem tekin var 8. júlí 2011 kemur fram að landsvæði sem merkt er K sé 144,5 hektarar að stærð að meðtöldu því svæði sem aðilar eru sammála um að sé J. Ljósmyndin er hnitasett og verður af henni ráðið að um sama landsvæði sé að ræða og á framangreindum uppdráttum.

Eins og að framan er rakið afsöluðu arflátar varnaraðila 146 hektara landspildu úr jörðinni K. Samkvæmt texta afsalsins, þar sem hið afsalaða var tilgreint sem landspilda D, var ekkert undanskilið nema fyrrgreindar sumarhúsalóðir. Þá bendir stærð lands þess sem afsalað var eindregið til að ekki hafi verið ætlun arfláta að undanskilja svonefnt J, en ekki mun vera ágreiningur með aðilum um legu nessins og afmörkun þess. Enn fremur rennir framburður lögmanns þess sem sá um gerð afsalsins stoðum undir að ætlun arfláta hafi ekki verið að undanskilja neitt þeim 146 hekturum sem afsalað var, nema fyrrgreindar lóðir undir sumarbústaði. Að öllu framanrituðu virtu er staðfest ákvörðun skiptastjóra dánarbúsins 7. desember 2015 um að landspilda 146 hektarar að stærð úr jörðinni K, að meðtöldu J en að frádregnum áðurnefndum sumarhúsalóðum, tilheyri varnaraðila.

Málskostnaðarákvæði hins kærða úrskurðar er staðfest, en kærumálskostnaður fellur niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi að því er varðar frávísun á kröfu varnaraðila, E til 14 hektara spildu úr landi K og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfuna til efnismeðferðar.

Staðfest er ákvörðun skiptastjóra dánarbús F og G 7. desember 2015 um að landspilda 146 hektarar að stærð úr jörðinni K, að meðtöldu J en að frádregnum þeim sumarhúsalóðum sem vísað var til í afsali 2. desember 2001, tilheyri varnaraðila.

Málskostnaðarákvæði hins kærða úrskurðar er staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.