607/2016

J gerði kröfu um endurgreiðslu tiltekinnar fjárhæðar sem hann taldi sig hafa ofgreitt D hf. Deildu aðilar um hvort D hf. hefði við endurútreikning á lánssamningi aðila, sem bundinn hafði verið ólögmætri gengistryggingu, verið heimilt að endurreikna vexti á grundvelli 4. gr. laga nr. 38/2001 í stað upphaflega umsaminna vaxta. Í málinu byggði D hf. meðal annars á þeirri nýju málsástæðu að krafa J væri niður fallin fyrir vanlýsingu, en á hluthafafundi í D hf. hafði verið tekin ákvörðun um að slíta félaginu og því kosin skilanefnd samkvæmt ákvæðum laga nr. 2/1995. Þar sem umrædd málsástæða gat fyrst komið fram að liðnum kröfulýsingarfresti taldi Hæstiréttur að það fengi samrýmst 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 að á henni yrði byggt fyrir Hæstarétti, enda gæti önnur niðurstaða valdið D hf. réttarspjöllum. Hæstiréttur féllst hins vegar ekki á að krafa J hefði fallið niður sökum vanlýsingar þar sem fyrir hendi hefði verið sú aðstaða er um ræddi í 2. mgr. 116. gr. laga nr. 21/1991. Þá vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess að í dómaframkvæmd hefði þeirri meginreglu kröfuréttar verið slegið fastri að kröfuhafi, sem fengið hefði minna greitt en hann ætti rétt á úr hendi skuldara, ætti tilkall til viðbótarkröfu. Frá þeirri meginreglu giltu þó undantekningar við sérstakar aðstæður sem réðust af heildarmati á atvikum öllum og lögskiptum aðila. Taldi Hæstiréttur að þótt fjárhæð viðbótarkröfunnar væri nokkur miðað við greidda vexti, væri hún óveruleg sem hluti af höfuðstól lánsins, auk þess sem virða yrði fjárhagslega röskun J vegna viðbótarkröfunnar í ljósi þess að hann hefði greitt skuldina. Væru því ekki efni til þess að víkja frá áðurnefndri meginreglu. Var D hf. því sýknaður af kröfu J.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. ágúst 2016. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málavextir, sem nánar eru raktir í hinum áfrýjaða dómi, eru óumdeildir. Aðilar deila um það hvort stefndi geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum fyrir greiðslu vaxta vegna láns sem hann tók ásamt maka sínum hjá forvera áfrýjanda, Frjálsa fjárfestingarbankanum hf., 20. febrúar 2008. Lánið, sem bar LIBOR-vexti að viðbættu 3,98% álagi, var til 25 ára og eins mánaðar og voru gjalddagar mánaðarlega. Greiddar voru 38 afborganir af láninu, þar af 36 afborganir vaxta. Ekki er um það deilt að lánið var bundið ólögmætri gengistryggingu og endurreiknaði áfrýjandi lánið 28. mars 2011. Eftir það greiddi stefndi tvær afborganir af láninu en greiddi það síðan upp með eingreiðslu 25. maí 2011 að fjárhæð 11.388.151 króna.

Við útreikning lánsins 28. mars 2011 voru vextir endurreiknaðir á grundvelli 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu í stað upphaflega umsaminna vaxta. Stendur efnislegur ágreiningur aðila um það hvort þetta hafi verið áfrýjanda heimilt og er óumdeilt að stefnufjárhæðin í málinu svarar til mismunar á þessum vöxtum.

II.

Í svokallaðri „framhaldsgreinargerð“, 28. maí 2017, byggir áfrýjandi á þeirri nýju málsástæðu að ætluð krafa stefnda sé fallin niður fyrir vanlýsingu. Á hluthafafundi í áfrýjanda 15. nóvember 2016 hafi verið ákveðið að slíta félaginu á grundvelli ákvæða XIII. kafla laga nr. 2/1995 um hlutafélög, sbr. 110 gr. þeirra. Á hluthafafundi 25. sama mánaðar hafi verið kosin skilanefnd samkvæmt 2. mgr. 110. gr. og 111. gr. laganna. Skilanefndin hafi á grundvelli 112. gr. þeirra birt innköllun til kröfuhafa áfrýjanda 9. og 16. desember 2016. Lauk kröfulýsingarfresti 9. febrúar 2017. Stefndi hafi ekki lýst kröfu þeirri sem undir sé í dómsmáli þessu innan kröfulýsingarfrests og sé hún því fallin niður vegna vanlýsingar. Þrátt fyrir að greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar sé frá 6. október 2016 og gagnaöflunarfresti í málinu lokið 30. nóvember 2016 þá telur áfrýjandi sér heimilt, með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að byggja á þeirri málsástæðu fyrir Hæstarétti enda verði hann að öðrum kosti fyrir réttarspjöllum.

Málsástæða byggð á ætlaðri vanlýsingu kröfu stefnda gat fyrst komið fram að liðnum kröfulýsingarfresti samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 2/1995, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Þegar svo stendur á fær það samrýmst 2. mgr. 163. gr. sömu laga að á henni verði byggt fyrir Hæstarétti enda er ljóst að niðurstaða í aðra veru gæti valdið áfrýjanda réttarspjöllum. Verður málsástæðan því tekin til úrlausnar.

III

Um ætlaða niðurfellingu kröfu stefnda fyrir vanlýsingu vísar áfrýjandi sem fyrr segir til vanlýsingaráhrifa samkvæmt 112. gr. laga nr. 2/1995 í ljósi þess að ágreiningslaust er að stefndi lýsti ekki fyrir skilanefnd kröfu þeirri sem deilt er um í málinu. Í niðurlagsákvæði 1. mgr. 112. gr. er áréttað að réttaráhrif innköllunar skulu vera hin sömu og við gjaldþrotaskipti á búi hlutafélags. Í 1. mgr. 118. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. kemur fram að ef kröfu á hendur þrotaþrotabúi sé ekki lýst fyrir skiptastjóra áður en fresti lýkur og ekki er unnt að fylgja henni fram gagnvart því samkvæmt 116. gr., þá falli hún niður. Í 2. mgr. þeirrar greinar kemur síðan fram að halda megi máli til dóms ef það hefur verið höfðað á hendur þrotamanninum og dómur ekki gengið í því áður en úrskurður gekk um að búið væri tekið til gjaldþrotaskipta, enda tilkynni stefnandi þess skiptastjóra um það. Sú aðstaða sem um ræðir í 2. mgr. 116. gr. var fyrir hendi í máli þessu og engin þörf á því að stefndi tilkynnti skilanefnd áfrýjanda sérstaklega um málsóknina í ljósi þess að lögmaður áfrýjanda, sem rekið hefur mál þetta á báðum dómstigum, sat í stjórn hans fyrir slitin og situr nú í skilanefnd, sbr. 111. gr. laga nr. 2/1995. Verður því hafnað þeirri málsástæðu áfrýjanda að ætluð krafa stefnda sé fallin niður fyrir vanlýsingu.

IV.

Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur þeirri meginreglu kröfuréttar verið slegið fastri að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann á rétt til úr hendi skuldara, eigi tilkall til viðbótarkröfu. Frá þeirri meginreglu gilda þó undantekningar við sérstakar aðstæður, sem ráðast af heildarmati á öllum atvikum og lögskiptum aðila. Þau atriði sem líta verður til við mat á því hvort svo standi á eru hvort skuldari hafi verið í góðri trú, hvort sá aðstöðumunur hafi verið á samningsaðilum að það réttlæti að hafna beri viðbótarkröfu og hvorum aðilanum standi nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiða til þess að vangreitt hefur verið. Í því sambandi skiptir einkum máli hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hversu langur tími hafi liðið frá því að mistök komu fram þar til krafa er höfð uppi, hvort öðrum samningsaðila megi fremur kenna um að mistök hafi orðið, hvort samningssambandið sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert sé umfang viðbótarkröfu.

Fallist er á það sem lagt er til grundvallar í hinum áfrýjaða dómi að nægileg festa hafi verið komin á um efndir afborgana af láninu til þess að stefndi gæti að réttu haft þær væntingar að vextir væru að fullu greiddir. Þá verður jafnframt lögð til grundvallar góð trú stefnda af sama tilefni.

Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi greiddi stefndi 36 vaxtagreiðslur af láninu þar til það var endurútreiknað 28. mars 2011 miðað við hina breyttu vexti. Með aðilum er ágreiningslaust að fjárhæð þeirrar viðbótarkröfu nemi stefnufjárhæð 1.443.216 krónum. Þótt fjárhæðin sé nokkur þegar litið er til þess að greiddir vextir af bréfinu voru 2.531.881 króna fram í mars 2011 og viðbótarkrafan sé 57% sem hlutfall af greiddum vöxtum er hún á hinn bóginn óveruleg sem hluti af höfuðstól lánsins eða um 14,43% en 11,22% sé miðað við verðlagsbreytingar. Þá verður að virða fjárhagslega röskun stefnda vegna viðbótarkröfunnar í því ljósi að hann hefur greitt skuldina. Að þessu gættu og með hliðsjón af dómum Hæstaréttar 16. janúar 2014 í máli nr. 661/2013 og 14. apríl 2016 í máli nr. 617/2015 eru ekki efni til þess í málinu að víkja frá þeirri meginreglu kröfuréttar að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en honum ber, eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Gat áfrýjandi því teflt fram þessari viðbótarkröfu gegn kröfu stefnda um endurgreiðslu.

Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi sýknaður af kröfum stefnda, en rétt er að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Drómi hf., er sýkn af kröfu stefnda, J-kk-ef Ó-kk-ef H-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.