844/2017

Bankinn L hf. krafði A um greiðslu skuldar vegna yfirdráttar á tékkareikningi hjá Sparisjóði Vestmannaeyja, en eignum og skuldum sjóðsins hafði verið ráðstafað til L hf. A hélt því meðal annars fram að hún hefði hvorki komið að stofnun reikningsins né hefði hún átt í viðskiptum við sparisjóðinn heldur hefði sambýlismaður sinn, sem lést áður en málið var höfðað, stofnað og notað reikninginn til eigin hagsbóta. Byggði A jafnframt á því að lánveitingin hefði verið ólögmæt þar sem ekki hefði verið gerður skriflegur samningur um yfirdráttinn. Þá bæri að víkja samningnum til hliðar á grundvelli 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936, auk þess sem krafan væri bæði fyrnd og fallin niður vegna tómlætis. Héraðsdómur féllst á að krafa L hf. væri fallin niður á grundvelli tómlætis og sýknaði A. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur gögn málsins og taldi að A hefði ekki lánast sönnun um að reikningurinn hefði verið stofnaður án vitundar hennar og vilja. Þá féllst rétturinn ekki á að samningurinn væri ólögmætur eða að víkja bæri honum til hliðar. Að lokum hafnaði rétturinn því að L hf. hefði sýnt af sér slíkt tómlæti við að halda fram rétti sínum að krafa hans hefði fallið niður af þeim sökum. Var A því dæmd til að greiða L hf. hina umkröfðu fjárhæð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf landsréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. desember 2017. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 14.509.622 krónur með 12,2% vöxtum frá 9. mars 2015 til 21. júní 2015, 12,7% vöxtum frá þeim degi til 1. september 2015, 13,2% vöxtum frá þeim degi til 11. nóvember 2015, 13,45% vöxtum frá þeim degi til 1. september 2016, 13% vöxtum frá þeim degi til 21. desember 2016, 12,75% vöxtum frá þeim degi til 23. febrúar 2017, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 26. febrúar 2018. Hún krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað, en til vara að kröfur aðaláfrýjanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

I

Af gögnum málsins verður ráðið að 24. júlí 2009 hafi reikningur verið stofnaður í nafni gagnáfrýjanda hjá Sparisjóði Vestmannaeyja, en aðilar deila um hvort gagnáfrýjandi hafi sjálf stofnað reikninginn eða einhver annar í hennar nafni. Samkvæmt framlögðum yfirlitum yfir reikninginn var hann með heimild til yfirdráttar sem upphaflega nam 3.000.000 króna. Á næstu árum var heimildin bæði framlengd og hækkuð, þannig að í ársbyrjun 2014 nam hún orðið 12.400.000 krónum. Ekki nýtur við í málinu gagna um það hver óskaði eftir þessum hækkunum á yfirdráttarheimildinni eða með hvað hætti það var gert. Hins vegar liggur fyrir að 9. mars 2015 var reikningnum lokað.

Á grundvelli heimildar í VI. ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun 29. mars 2015 að ráðstafa eignum og skuldum Sparisjóðs Vestmannaeyja til aðaláfrýjanda.

Þann 10. janúar 2017 var gagnáfrýjanda send innheimtuviðvörun vegna skuldarinnar og með innheimtubréfi 13 dögum síðar var hún krafin um greiðslu hennar. Höfðaði aðaláfrýjandi í kjölfarið mál þetta á hendur gagnáfrýjanda 21. febrúar 2017.

II

Í málinu liggja fyrir 37 bréf, sem öll eru stíluð á gagnáfrýjanda, þar sem ýmist er tilkynnt um fyrirhugaða niðurfellingu á yfirdráttarheimild reikningsins eða að hann hafi verið yfirdreginn umfram heimild. Af þeim bréfum verður ráðið að yfirdráttarheimildin hafi að minnsta kosti í fjórgang fallið niður, en síðan til hennar stofnað á nýjan leik. Þá liggja sem áður segir fyrir yfirlit yfir reikninginn, alls 68 talsins, sem ná yfir tímabilið frá því að hann var stofnaður og þar til honum var lokað og eru þau sömuleiðis öll stíluð á gagnáfrýjanda. Sýna þau meðal annars hreyfingar á reikningnum á tímabilinu og stöðu hans hverju sinni.

Þá liggja ennfremur fyrir kvittanir vegna millifærslna af reikningnum á tímabilinu frá febrúar 2010 til júlí 2011. Er þar í flestum tilvikum um að ræða millifærslu fjármuna af reikningnum yfir á reikning P-kk-ef S-kk-ef, þá sambýlismanns gagnáfrýjanda, sem nú er látinn. Aftur á móti er þar einnig að finna kvittanir vegna millifærslu á 341.902 krónum til Kreditkorta hf. í nóvember 2010 og á 200.000 krónum til Efnalaugarinnar Kötlu hf. í febrúar 2010, en gagnáfrýjandi var stofnandi síðargreinda félagsins ásamt því að sitja í stjórn þess og fara þar með prókúru. Af áðurgreindum reikningsyfirlitum verður ennfremur ráðið að gagnáfrýjandi hafi í að minnsta kosti tvö skipti lagt fjármuni inn á reikninginn, annars vegar 20.000 krónur í desember 2010 og hins vegar 100.000 krónur í desember árið eftir. Þá liggur fyrir að í júlí 2009, fimm dögum eftir að reikningurinn var stofnaður, voru millifærðar 1.700.000 krónur af honum með skýringunni „v TS625 árg 2007“ en þar mun hafa verið um að ræða greiðslu vegna kaupa á bifreið sem síðan var skráð á nafn gagnáfrýjanda.

Samkvæmt fyrrnefndum reikningsyfirlitum á seinasta færslan á reikningnum sér stað 14. janúar 2013, þegar áðurnefndur P-kk-nf S-kk-nf lagði 85.000 krónur inn á reikninginn. Var reikningnum svo, sem fyrr segir, lokað 9. mars 2015 og var hann þá yfirdreginn um 14.509.622 krónur, sem nemur fjárhæð höfuðstóls dómkröfu aðaláfrýjanda í málinu.

III

Gagnáfrýjandi heldur því fram að hún hafi hvorki komið að stofnun umrædds reiknings né hafi hún nokkurn tímann átt í viðskiptum við Sparisjóð Vestmannaeyja þar sem reikningurinn var stofnaður. Er á því byggt af hennar hálfu að fyrrum sambýlismaður hennar, áðurnefndur P-kk-nf S-kk-nf, hafi stofnað og notað umræddan reikning til að skapa sér aðgang að lánsfé til eigin nota. Í þeim efnum hafi hann notið aðstoðar fyrrum útibússtjóra sparisjóðsins, sem nú liggi undir grun um að hafa dregið sér fé í störfum sínum fyrir sjóðinn og hafi gagnáfrýjandi meðal annars lagt fram kæru vegna þess misferlis sem hún telur tengjast umræddum reikningi. Í samræmi við það hafi nær öllum úttektum af reikningnum verið varið í þágu P-kk-ef með millifærslum inn á hans reikning og hafi þær millifærslur farið fram án vitundar gagnáfrýjanda.

Líkt og áður er rakið var umræddur reikningur frá upphafi skráður á nafn gagnáfrýjanda. Þá liggur fyrir að nokkrum dögum eftir stofnun hans var yfirdráttarheimildin notuð til þess að greiða fyrir bifreið sem skráð var hennar eign, auk þess sem fjármunir af reikningnum voru lagðir inn á fyrirtæki sem gagnáfrýjandi stofnaði, sat í stjórn hjá og hafði prókúru fyrir. Þá liggja fyrir í málinu yfir 100 tilkynningar og yfirlit vegna reikningsins, öll stíluð á gagnáfrýjanda, þar sem meðal annars var að finna upplýsingar um hreyfingar á reikningnum og stöðu hans hverju sinni. Í greinargerð sinni fyrir Hæstarétti viðurkennir gagnáfrýjandi að hafa fengið í hendur einhver af þeim yfirlitum sem fyrir liggja í málinu, en ekki verður séð að hún hafi haft uppi neinar athugasemdir vegna þeirra, þrátt fyrir að í öllum yfirlitunum hafi verið tekið fram að athugasemdir skyldu gerðar innan 20 daga frá viðtöku þeirra, annars teldist reikningurinn réttur. Þá liggur fyrir að gagnáfrýjandi brást í engu við innheimtuviðvörun og innheimtubréfi sem henni bárust í janúar 2017. Samkvæmt þessu hefur gagnáfrýjanda ekki lánast sönnun um að reikningurinn hafi verið stofnaður án hennar samþykkis eða fjármunir millifærðir af honum án vitundar hennar og vilja og breytir engu í þeim efnum þótt í flestum tilvikum virðist hafa verið um að ræða millifærslur inn á reikning fyrrum sambýlismanns hennar.

Gagnáfrýjandi hefur einnig borið því við að umrædd lánveiting sé ólögmæt og óskuldbindandi fyrir sig þar sem ekki hafi verið gerður skriflegur samningur um yfirdráttarheimildina samkvæmt 5. gr. þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán. Í þeim efnum verður að líta til þess að hvað sem líður fyrirmælum 5. gr. laga nr. 121/1994, sem eftir breytingu með lögum nr. 179/2000 tók einnig til samninga um yfirdráttarheimild, er þess að gæta að í skýringum með 5. gr. frumvarps til upphaflegra laga um neytendalán, nr. 30/1993, er sérstaklega tekið fram að það sé ekki fortakslaust skilyrði fyrir gildi samninga að þeir séu skriflegir, heldur gildi munnlegir samningar eftir sem áður, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 22. desember 2014 í máli nr. 349/2014 og dóm Hæstaréttar 22. febrúar 2018 í máli nr. 81/2017. Verður því ekki fallist á að gagnáfrýjandi sé óbundin af greiðslu skuldarinnar sökum þess að ekki hafi verið gerður við hana skriflegur samningur um yfirdráttinn. Þá verður ekki talið að ætlaður skortur á upplýsingagjöf til gagnáfrýjanda samkvæmt 3. gr. þágildandi laga nr. 121/1994 eigi að leiða til slíks hins sama, en svo sem áður greinir gerði gagnáfrýjandi engar athugasemdir vegna reikningsins á því tæplega sex ára tímabili sem leið frá því að hann var stofnaður og þar til honum var lokað. Hefur því ekki heldur verið haldið fram af hálfu gagnáfrýjanda að þau kjör sem henni buðust hafi verið frábrugðin þeim sem almennt tíðkuðust á markaði.

Þá hefur gagnáfrýjandi jafnframt haldið því fram að víkja verði umræddum lánssamningi til hliðar á grundvelli 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, þar sem augljóst sé að nafn hennar hafi verið notað án hennar samþykkis til að ná fjármunum út úr Sparisjóði Vestmannaeyja með ólögmætum hætti. Sé því bæði óheiðarlegt og ósanngjarnt af hálfu aðaláfrýjanda að bera samninginn fyrir sig. Í þeim efnum verður að líta til þess að hvað sem líður ætlaðri saknæmri háttsemi útibússtjórans í störfum hans fyrir sparisjóðinn, liggur ekkert fyrir um það í málinu að hann hafi átt nokkra aðkomu að stofnun reiknings gagnáfrýjanda eða færslu fjármuna af honum. Þá þegar af þeirri ástæðu verður þessum málsástæðum gagnáfrýjanda hafnað.

Þá verður jafnframt hafnað þeirri málsástæðu gagnáfrýjanda að gera hafi átt lánshæfis- og greiðslumat samkvæmt 10. gr. laga nr. 33/2013 um neytendalán þegar síðast var framlengd yfirdráttarheimild á reikninginn, en samkvæmt 1. mgr. 36. gr. síðastgreindra laga tóku þau gildi 1. nóvember 2013. Þótt ráðið verði af gögnum málsins að síðasta hækkun á yfirdráttarheimild reikningsins, sem nam 400.000 krónum, hafi átt sér stað eftir gildistöku hinna nýju laga um neytendalán, er til þess að líta að samkvæmt síðari málslið 4. mgr. 10. gr. laganna þarf ekki að endurnýja lánshæfis- eða greiðslumat í þeim tilvikum þegar hækkun lánssamnings nemur 500.000 krónum eða lægri fjárhæð. Er samkvæmt því ljóst að ekki var þörf á slíku mati í tilviki gagnáfrýjanda.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á að krafa aðaláfrýjanda hafi verið ófyrnd við málshöfðun. Þá er ekki fallist á að aðaláfrýjandi hafi sýnt af sér slíkt tómlæti við að halda fram rétti sínum að krafa hans sé niður fallin af þeim sökum.

Samkvæmt öllu framansögðu verður krafa aðaláfrýjanda því tekin til greina, en upphafstími dráttarvaxta verður, með hliðsjón af því hvernig staðið var að innheimtu kröfunnar af aðaláfrýjanda hálfu, ákveðinn eins og í dómsorði greinir, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Rétt er að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum en um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda hér fyrir dómi fer sem í dómsorði greinir

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, A-kvk-nf H. S-kvk-nf, greiði aðaláfrýjanda, Landsbankanum hf., 14.509.622 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. febrúar 2017 til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 800.000 krónur.