414/2003

X var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn stúlkunni Y framin í bæjarfélaginu A á tímabilinu frá 1997 til og með 2001 þegar stúlkan var á aldrinum 7 til 11 ára. Var X sakfelldur í héraðsdómi samkvæmt ákæru og dæmdur í þriggja ára fangelsi. Þótt ekki væri í ákæru greint frá fjölda þeirra brota sem X ætti að hafa framið gegn stúlkunni né nákvæmlega hvar brotin hafi verið framin taldi Hæstiréttur ekki alveg næga ástæðu til að vísa ákæru frá héraðsdómi, enda yrði ónákvæmni í ákæruskjali túlkuð X í hag og vörn hans teldist ekki hafa verið áfátt af þessum sökum. Var talið sannað í málinu að X hefði áreitt stúlkuna á tímabilinu frá árinu 1999 til og með 2001 og að í áreitninni hafi falist káf og þukl á brjóstum og kynfærum stúlkunnar, sem varði við 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig var talið sannað að X hafi nokkrum sinnum sett fingur inn í kynfæri stúlkunnar og varði það við 1. mgr. sömu lagagreinar. Gegn eindreginni neitun ákærða var hins vegar ekki unnt að telja að ákæruvaldinu hefði tekist að færa fram nægar sannanir um aðrar sakargiftir sem á X voru bornar. Var hann  dæmdur til 18 mánaða fangelsisvistar og til að greiða stúlkunni miskabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. október 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða en þyngingar á refsingu hans. Þá er þess krafist, að ákvörðun héraðsdóms um miskabætur verði staðfest.

Ákærði krefst þess aðallega, að ákæru verði vísað frá héraðsdómi. Til vara er þess krafist, að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til nýrrar meðferðar. Til þrautavara krefst ákærði þess, að hann verði sýknaður, en ella verði refsing milduð og skilorðsbundin. Þá er þess krafist, að miskabótakröfu verði vísað frá dómi eða hún lækkuð.

I.

Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram er ákærði borinn sökum um kynferðisbrot á A á tímabilinu frá 1997 til og með 2001 gegn stúlkunni Y, sem þá var á aldrinum sjö til ellefu ára. Í ákærulið I er ákærða gefið að sök að hafa margsinnis kysst stúlkuna á munninn og þá stungið tungunni upp í hana, margsinnis káfað á brjóstum og kynfærum stúlkunnar og í nokkur skipti sett fingur inn í kynfærin. Samkvæmt ákærulið II er ákærði sakaður um að hafa í tvö eða þrjú skipti á heimili sínu, einu sinni um borð í bát sínum og einu sinni í bifreið sinni nuddað getnaðarlim sínum við kynfæri stúlkunnar, uns honum varð sáðlát. Í ákærulið III eru sakargiftir þær, að ákærði hafi í nokkur skipti á heimili sínu og í bifreið sinni sleikt brjóst og kynfæri stúlkunnar.

Krafa ákærða um frávísun ákæru frá héraðsdómi er reist á því, að þar sé ekki tilgreint nægilega skýrt, hvar og hvenær ætluð brot eru talin framin. Brotalýsing í ákæru sé „heildgerð“ og geri ákærða ókleift að haga vörn sinni með fullnægjandi hætti.

Af c. lið 1. mgr. 116. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er ljóst, að í ákæru verður að greina nákvæmlega það brot, sem talið er hafa verið framið, og stað þess og stund eins skýrt og kostur er auk heimfærslu til refsiákvæðis. Samkvæmt því verður að mega ráða af ákæru, um hversu mörg brot sömu tegundar er talið vera að ræða og hvar þau hafi verið framin. Þótt kynferðisbrot gegn börnum hafi nokkra sérstöðu með tilliti til rannsóknar þeirra verður að fallast á með ákærða, að ákæra sé ekki svo glögg sem skyldi, og á það einkum við um ákærulið I. Þegar gögn málsins eru virt í heild verður hins vegar við það að miða, að ætluð brot samkvæmt þessum ákærulið séu ekki talin hafa verið framin á öðrum stöðum en greindir eru í ákæruliðum II og III, þ.e. á heimili ákærða, í bát hans eða bifreið. Með sama hætti verður að ganga út frá því, að fjöldi ætlaðra brota í þessum ákærulið sé ekki meiri en greinir í hinum liðum ákærunnar, en orðalagið „margsinnis“ er of víðtækt og óskilgreint. Verður þá að túlka orðalagið „í nokkur skipti“ í ákæruliðum I og III ákærða í hag og telja, að það taki ekki til fleiri en fjögurra atburða. Þegar brotalýsing ákæru er skoðuð í þessu ljósi verður hvorki séð, að ákærða hafi verið ógerlegt að haga vörn sinni á fullnægjandi hátt né að svo hafi verið í raun, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991.

Í ákærunni, sem gefin var út 8. apríl 2003, er háttsemi ákærða í öllum tilvikum talin varða við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 42/1992, án þess að greint væri milli fyrri og síðari málsliðs þessa ákvæðis, eins og það var áður, en í þeim var mælt fyrir um misþunga refsingu. Með 4. gr. laga nr. 40/2003, sem tóku gildi 3. apríl 2003, var þessum málsliðum skipað í sitt hvora málsgreinina.Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti gerði saksóknari grein fyrir því, hvernig ákæruvaldið teldi hvern einstakan efnisþátt ákærunnar greinast milli málsgreina. Hefur þannig verið bætt úr þessum annmarka ákærunnar.

Með hliðsjón af framansögðu er ekki alveg næg ástæða til að vísa ákæru frá héraðsdómi.

II.

Ákærði reisir kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms á því, að of langur tími hafi liðið frá dómtöku málsins til uppsögu héraðsdóms. Þá hafi rannsókn málsins verið alvarlega ábótavant og hún í sumum tilvikum ómarkviss og óskýr.

Málið var dómtekið 1. júlí 2003, en héraðsdómur var ekki kveðinn upp fyrr en 15. ágúst sama ár. Þannig liðu sex vikur og þrír dagar frá dómtöku til dómsuppsögu. Er það í andstöðu við fyrirmæli 2. mgr. 133. gr. laga nr. 19/1991. Við uppkvaðningu héraðsdóms var hins vegar bókað, að hvorki dómarar né sakflytjendur teldu þörf á því, að málið yrði flutt að nýju. Með hliðsjón af því og dómvenju, bæði í opinberum málum og einkamálum, verður héraðsdómur ekki ómerktur af þessum sökum. Þá leiðir það heldur ekki til ómerkingar, þótt rannsókn lögreglu sé áfátt, en ákæruvaldið ber halla af því við sönnunarfærslu fyrir dómi, sem misfarist kann að hafa við rannsóknina, sbr. 112. gr. laga nr. 19/1991.

III.

Í héraðsdómi er gerð grein fyrir tildrögum þess, að sakir voru bornar á ákærða, fyrst í október 2001 og aftur í mars 2002. Í fyrra skiptið leitaði stúlkan Y til S hjúkrunarforstjóra og sagði henni frá áreitni ákærða við sig í eitt skipti, er amma hennar hafi sent sig með pakka til eiginkonu ákærða, sem ekki hafi verið heima. Hjá lögreglu og fyrir dómi kvað S stúlkuna hafa sagt, að ákærði hafi káfað á sér, en hún brotist um og hlaupið út. Þessa sögu hafi hún svo endurtekið að viðstaddri T kennara, sem kvödd var til. Þetta staðfesti T við skýrslutöku hjá lögreglu og fyrir dómi. Frá öðru hafi stúlkan ekki sagt sér þá eða síðar. Sömu sögu hafði móðir stúlkunnar að segja eftir henni á þessum tíma og hafi ekki verið um aðrar frásagnir að ræða. Málið hafi verið kynnt barnaverndarnefnd, en ákveðið hafi verið að kæra ekki og stúlkunni sagt að fara ekki aftur til ákærða.

Í mars 2002 bar svo við, að stúlkan sagði systur sinni, V, frá framferði ákærða við sig. Hjá lögreglu og fyrir dómi kvað V hana hafa sagt sér, að ákærði hafi gert henni eitthvað, káfað á henni og farið með hendi í klof hennar. Þetta varð til þess, að málið var að nýju fengið barnaverndarnefnd og nú jafnframt kært til lögreglu. N félagsráðgjafi var fengin til þess að ræða við stúlkuna í apríl 2002. Í greinargerð hennar 23. sama mánaðar kom fram, að stúlkan hafi greint frá því, að ákærði hafi áreitt sig í að minnsta kosti tvö ár, oft káfað á sér og sett fingur upp í leggöng sín. Félagsráðgjafinn staðfesti þessa frásögn bæði hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi. Móðir stúlkunnar greindi fyrir héraðsdómi frá því, að hún hafi, eftir að málið kom upp í síðara skiptið, talað við sig um káf ákærða og að hann hafi nuddað lim sínum við kynfæri stúlkunnar. Móðirin kvaðst þó ekki vita, hvort það ætti að hafa gerst oftar en einu sinni. Þá er fram komið, að stúlkan sagði vinkonu sinni frá framferði ákærða gagnvart sér nokkru áður en hún sagði öðrum. Vinkonan bar við yfirheyrslu í Barnahúsi 26. júní 2002, að hún hefði aðeins sagt sér frá káfi en ekki öðru og ekki hvar eða hvernig ákærði ætti að hafa strokið hana.

Tekin var skýrsla af stúlkunni Y í Barnahúsi 13. maí 2002 undir stjórn dómsformanns. Þar bar hún ákærða sökum, sem ákæra í málinu er reist á, en frá fæstum þeirra ætluðu atburða hafði hún áður sagt, svo að vitað sé. Hún sagði í fyrstu, að tvö eða þrjú ár væru liðin frá því að ákærði hefði fyrst þuklað á sér, en síðar í skýrslutökunni vildi hún tengja upphafið við árið 1996, er amma hennar þurfti að gangast undir læknisaðgerð. Er frásögn hennar nánar reifuð í héraðsdómi.

Stúlkan var skoðuð af J-kk-þgf R. K-kk-þgf barnalækni og Þ-kvk-þgf F. F-x-x kvensjúkdómalækni í Barnahúsi 15. maí 2002 vegna gruns um, að hún hefði orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi. Í vottorði þeirra 23. sama mánaðar kom fram, að meyjarhaft hafi verið mjótt og eftirgefanlegt og opið fyrir speculum (andanefju) án sársauka. Þótt ekki sæist rof í meyjarhaftið aftan til gæti niðurstaða þeirra gefið vísbendingu um, að innþrenging hefði átt sér stað, til dæmis með fingri. Skýrði Þ-kvk-nf þessa niðurstöðu svo fyrir héraðsdómi, að hún vekti sterka grunsemd um, að innþrenging hefði átt sér stað, en væri ekki óyggjandi sönnun um hana. Ekki væri unnt að útiloka, að meyjarhaftið væri svona, án þess að nokkur innþrenging hefði átt sér stað, og jafnvel gæti það hafa verið svona frá fæðingu.

IV.

Eins og greinir í héraðsdómi hafa þeir, sem ræddu við stúlkuna í kjölfar ásakana hennar á hendur ákærða, lýst því við skýrslutöku hjá lögreglu og fyrir dómi, að hún hafi átt mjög erfitt með að greina frá atburðum, grátið mikið og verið niðurbrotin. Bæði móðir hennar og amma hafa sagt frá því, að þær hafi greint nokkrar breytingar á hátterni hennar á þessum tíma. Móðir hennar kvað hana hafa orðið uppstökkari og skapstyggari en áður og sífellt borið við þreytu. Amma stúlkunnar kvað hana helst ekki hafa viljað fara með sér í heimsókn til ákærða. Hún hafi alls ekki viljað vera ein í herbergi með honum og jafnan fylgt sér í önnur herbergi, ef ákærði var í heimsókn. Af frásögnum mæðgnanna verður ráðið, að á þessu hafi fyrst farið að bera á árinu 2001, en vegna skólagöngu bjó stúlkan hjá ömmu sinni á veturna frá árinu 1998.

Í bréfi V-kvk-ef E-kvk-ef sálfræðings og forstöðumanns Barnahúss til ríkissaksóknara 7. mars 2003 kemur fram, að frá 23. maí 2002 hafi stúlkan verið í fimm greiningar- og meðferðarviðtölum hjá sér að beiðni barnaverndarnefndar. Þessi viðtöl hafi leitt í ljós ýmsar áhyggjur, sem þekktar séu meðal barna, er sætt hafi kynferðislegu ofbeldi. Í fyrstu viðtölunum hafi telpan grátið mikið og lýst kvíða og hræðslu. Telpan hafi sagt sér, að hún hafi upplifað mikinn ótta, þegar ákærði hafi beitt hana kynferðisofbeldi, og hún hafi ekki vitað, hvernig hún ætti að bregðast við. Áreitni ákærða hafi haldið áfram, eftir að hún sagði frá hegðun hans í fyrra skiptið. Henni hafi liðið mjög illa á þessu tímabili, þar sem enginn hafi hjálpað henni og hún talið, að sér væru allar bjargir bannaðar. Í viðtölunum hafi jafnframt komið fram, að telpan hafi átt erfitt í samskiptum við annað fólk og fundist hún utanveltu, en vandamál af þessu tagi væru dæmigerð fyrir börn, sem hefðu orðið fyrir kynferðisofbeldi. Henni hætti til að verða döpur og áhyggjufull og sjálfstraust hennar hefði beðið hnekki. Í bréfi sálfræðingsins til ríkissaksóknara 23. janúar 2004, sem lagt hefur verið fyrir Hæstarétt, er frá því greint, að stúlkan hafi komið í fjögur viðtöl eftir aðalmeðferð málsins í héraði. Líðan hennar sé enn að nokkru leyti í samræmi við lýsingar í fyrra bréfinu og henni finnist hún eiga torvelt að ráða við erfiðleika og mótlæti. Hún sé viðkvæm og sveiflótt í skapi og gráti af litlu tilefni. Niðurstöður mælikvarða K-x-x á geðlægð barna 21. janúar síðastliðinn staðfesti, að sjálfsmat telpunnar sé lágt, hún glími enn við nokkra depurð og finnist hún hafa litla stjórn á aðstæðum sínum. Hún sæki nú viðtöl til sálfræðingsins einu sinni í mánuði og muni gera enn um sinn, en ekki sé unnt að meta að svo stöddu, hvort stúlkan muni ná sér að fullu.

V.

Dómarar Hæstaréttar hafa skoðað myndband það af skýrslu stúlkunnar, sem fyrir liggur í málinu. Fallast má á það með héraðsdómi, að framburður hennar sé út af fyrir sig trúverðugur, en sumar frásagnir hennar þar eru á annan veg en hún hefur lýst fyrir öðrum þeim, sem rætt hafa við hana um ætlaðar sakir ákærða. Þá er jafnframt á það fallist með héraðsdómi, að ásakanir eiginkonu ákærða á hendur stúlkunni um hnupl séu ekki til þess fallnar að draga úr trúverðugleika frásagnarinnar, en ósannað er, að þær hafi verið bornar fram, áður en hún sagði fyrst frá í október 2001.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir héraðsdómi, verður Hæstiréttur að meta, hvort ákæruvaldinu hafi í heild tekist að færa fram nægilega sönnun um sök ákærða, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sbr. 45. gr. og 46. gr. laganna. Eins og mál þetta liggur fyrir er ekki varhugavert að telja sannað, að ákærði hafi á þeim stöðum, sem tilgreindir eru í ákæru, áreitt stúlkuna kynferðislega á tímabili, sem þó er ekki öruggt að ætla lengra en frá árinu 1999 til og með 2001. Fær trúverðug lýsing stúlkunnar um þetta stoð í frásögnum allra þeirra, sem rætt hafa við hana um framferði ákærða. Í þessari áreitni hefur falist káf og þukl á brjóstum og kynfærum stúlkunnar, eins og lýst er í ákærulið I, og varðar sú háttsemi ákærða við 2. mgr. 202. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 40/2003, sem hér á við samkvæmt 1. mgr. 2. gr. fyrrnefndu laganna. Þá verður jafnframt að telja sannað, að ákærði hafi nokkrum sinnum sett fingur inn í kynfæri stúlkunnar, eins og honum er gefið að sök í ákærulið I, og eiga þær sakir undir 1. mgr. 202. gr. laganna, sbr. 4. gr. laga nr. 40/2003. Njóta ásakanir stúlkunnar um þetta einkum stuðnings í skýrslu og framburði N félagsráðgjafa og fyrirliggjandi læknisvottorði J-kk-ef K-kk-ef og Þ-kvk-ef F. F-x-x auk framburðar hinnar síðarnefndu fyrir dómi. Gegn eindreginni neitun ákærða er hins vegar ekki unnt, án frekari vísbendinga, að telja ákæruvaldinu hafa tekist að færa fram nægar sannanir um aðrar sakargiftir, sem á hann eru bornar.

VI.

Við ákvörðun refsingar ákærða verður að líta til þess, hversu alvarleg háttsemi hans var gegn ungu barni og hversu háskalegar afleiðingar hún var til þess fallin að hafa, sbr. 1. tl. og 2. tl 1. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði á sér ekki málsbætur. Hann hefur ekki sakaferil, sem áhrif getur haft á ákvörðun refsingar í þessu máli. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu um takmarkaðri sakfellingu en í héraðsdómi verður ekki hjá því komist að milda refsingu hans frá því, sem þar var dæmt. Þykir refsingin hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði, en engin efni eru til að skilorðsbinda refsivistina.

Þá verður ákærði dæmdur til að greiða stúlkunni miskabætur samkvæmt 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. janúar 2003, en þá var mánuður liðinn frá birtingu bótakröfu fyrir ákærða. Við ákvörðun bótafjárhæðar verður litið til þess, hversu alvarleg og langvarandi brot ákærða voru gagnvart stúlkunni, en af gögnum málsins er ljóst, að hún mátti vænta trúnaðar af hans hendi. Þá er sýnt, að brot ákærða hafa valdið stúlkunni miklum þjáningum og er óvíst um áhrif þeirra á hana í framtíðinni. Eru bætur hæfilega ákveðnar í héraðsdómi.

Eftir þessum úrslitum verður ákærði dæmdur til að greiða 2/3 hluta sakarkostnaðar, bæði í héraði og fyrir Hæstarétti, en 1/3 hluti hans greiðist úr ríkissjóði. Ákvörðun héraðsdóms um fjárhæð málsvarnarlauna skipaðs verjanda og þóknunar réttargæslumanns skal vera óröskuð. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða og þóknun réttargæslumanns brotaþola fyrir Hæstarétti skulu vera þau, sem greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, X, sæti fangelsi í 18 mánuði.

Ákærði greiði Y 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. janúar 2003 til greiðsludags.

Ákvörðun héraðsdóms um fjárhæð málsvarnarlauna skipaðs verjanda og þóknunar réttargæslumanns skal vera óröskuð. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, K-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, skulu nema 300.000 krónum og þóknun réttargæslumanns brotaþola fyrir Hæstarétti, S-kvk-ef K-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, er ákveðin 80.000 krónur. Þessar fjárhæðir og annan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti skal ákærði greiða að 2/3 hlutum, en 1/3 hluti greiðist úr ríkissjóði.