498/2005

Með úrskurði 14. nóvember 2003, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Lóni í Sveitarfélaginu Hornafirði, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að land á syðsta og austasta hluta svæðisins væri eignarland. Hið sama gilti um allt svæðið sunnan og vestan Jökulsár, á milli hennar, Skyndidalsár og Vatnajökuls. Nefndin taldi hins vegar land norðan og austan Jökulsár, allt að norðurmörkum kröfusvæðisins, vera þjóðlendu og var réttur eigenda jarðarinnar Stafafells til afréttarnota þar viðurkenndur. Nefndin ákvað jafnframt að mörk eignarlands og þjóðlendu við Vatnajökul skyldu miðast við stöðu jökuljaðarsins eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998. Í krafðist ógildingar á úrskurði nefndarinnar varðandi landsvæðið sunnan og vestan Jökulsár að Skyndidalsá og viðurkenningar á að það teldist þjóðlenda. N og O höfðuðu gagnsök og kröfðust ógildingar á úrskurði nefndarinnar um landsvæðið norðan og austan Jökulsár og viðurkenningar á að það teldist eignarland. Með héraðsdómi voru kröfur N og O teknar til greina og jafnframt dæmt að mörk þjóðlendu og eignarlands Stafafells fylgi jökulbrún eins og hún er á hverjum tíma.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 6. október 2005. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 23. nóvember 2005 og var áfrýjað öðru sinni 29. sama mánaðar. Áfrýjandi krefst þess að viðurkennt verði að mörk þjóðlendu og eignarlands Stafafells ásamt Brekku, sem ákveðin voru í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 5/2001, Lón í Austur-Skaftafellssýslu, ráðist af eftirfarandi línu: Frá Hvannadalsvarpi að austanverðu yfir í Grákinnartind í Stigafjöllum og eftir fjallsbrúnum þeirra þar til kemur að hæsta tindi Stigafjalla í 1150 metra hæð yfir sjávarmáli. Þaðan verði dregin lína yfir í hæsta punkt á Hellisskógsheiði og í Jökulsá þar sem hún kemur úr þrengslum austan Kjarrdalsheiðar sunnan Svínadalshnútu. Frá þeim punkti verði dregin lína beint í Svínadalshnútu og þaðan yfir neðri hluta Kjarrdalsheiðar, yfir Tæputungur og Flötutungur fyrir sunnan Hafragil, og í punkt í Suðurfjalli fyrir ofan Skyndidalsháls. Frá þeim stað í Suðurfjalli verði dregin lína yfir Skyndidal og Dalsheiði í Brennhöfða fyrir innan Dalsskóga. Þaðan sem sú lína sker Skyndidalsá verði kröfulínan eftir henni allt inn að Hoffells-Lambatungum. Áfrýjandi krefst þess að viðurkennt verði að landsvæði norðan framangreindrar línu innan hins afmarkaða svæðis í máli nr. 5/2001 sé þjóðlenda í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með áorðnum breytingum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt hér fyrir dómi.

Dómarar Hæstaréttar gengu á vettvang 31. ágúst 2006.

I.

Samkvæmt 7. gr. laga nr. 58/1998 skal óbyggðanefnd kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Nefndin ákvað 4. júlí 2000 að taka til meðferðar Sveitarfélagið Hornafjörð, en svæðið var nánar afmarkað með vesturmörkum jarðarinnar Skaftafells í Öræfasveit og austurmörkum nokkurra jarða í Lóni, en þær eru Hvalnes, Vík, Svínhólar, Reyðará, Bær, Hlíð og Stafafell. Til suðurs afmarkaðist svæðið af hafinu, en á Vatnajökli til norðurs af línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag um miðhálendi Íslands hefur notað við vinnu sína. Bárust nefndinni kröfur áfrýjanda 13. desember 2000, sem vörðuðu allt svæðið. Þann 3. janúar 2001 birti nefndin kröfugerð áfrýjanda í samræmi við ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 og skoraði á þá, sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði sem féll innan kröfusvæðis áfrýjanda, að lýsa kröfum sínum fyrir nefndinni fyrir 3. maí 2001. Bárust nefndinni fjölmargar kröfur og athugasemdir við kröfur áfrýjanda. Að liðnum settum fresti ákvað nefndin að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Var eitt þeirra nr. 5/2001 um þjóðlendur í Lóni og tók það meðal annars til svæða sem stefndu, eigendur jarðanna Stafafells og Brekku, töldu til eignarlanda sinna.

Úrskurður óbyggðanefndar í málinu féll 14. nóvember 2003. Varð niðurstaðan sú að á syðsta hluta svæðisins í Lóni, svo og á austasta hluta þess, var kröfum áfrýjanda að verulegu leyti hafnað og lagt til grundvallar að land þar væri eignarland. Hið sama gilti um allt svæðið sunnan og vestan Jökulsár á milli hennar, Skyndidalsár og Vatnajökuls. Nefndin taldi hins vegar land norðan og austan Jökulsár, allt að norðurmörkum kröfusvæðisins, vera þjóðlendu. Réttur eigenda Stafafells til afréttarnota þar var viðurkenndur. Ákvað nefndin jafnframt að mörk eignarlands og þjóðlendu við Vatnajökul skyldu miðast við stöðu jökuljaðarsins eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998.

Áfrýjandi höfðaði málið 26. maí 2004 og krafðist þess að ógiltur yrði úrskurður óbyggðanefndar um að landsvæði innan kröfulínu, sunnan og vestan Jökulsár að Skyndidalsá, væri eignarland og að viðurkennt yrði að það teldist vera þjóðlenda. Stefndu kröfðust sýknu. Þær höfðuðu jafnframt gagnsök og kröfðust ógildingar á úrskurði nefndarinnar um að landsvæðið norðan og austan Jökulsár að norðurmörkum kröfusvæðisins væri þjóðlenda og að viðurkennt yrði að það teldist vera eignarland þeirra. Með hinum áfrýjaða dómi voru kröfur stefndu teknar til greina og jafnframt dæmt að mörk þjóðlendu og eignarlands Stafafells fylgi jökulbrún, eins og hún er á hverjum tíma, frá fyrrum hreppamörkum Nesja og Lóns við jaðar Austurtungnajökuls norður að sýslumörkum Austur-Skaftafellssýslu og Norður-Múlasýslu. Krafa áfrýjanda fyrir Hæstarétti er efnislega sú sama og gerð var fyrir héraðsdómi.

II.

Kröfugerð stefndu er einkum reist á yfirlýsingu þáverandi eiganda jarðarinnar Stafafells, J-kk-ef J-kk-ef prófasts, 23. apríl 1914, sem ber fyrirsögnina: „Landamerki Stafafells með hjáleigum og ítökum.“ Hann var þá ábúandi á jörðinni og hafði eignast hana með afsali ráðherra Íslands 28. maí 1913, en í því var tekið fram að nafngreindar hjáleigur og eyja undan ströndinni fylgdi og að jörðin væri seld með öllum gögnum og gæðum að undanskildum námum í jörðu. Var hin selda jörð sögð vera 80,4 hundruð að nýju mati, en ekki var getið um stærð hennar eða landamerki. Lýsing landeigandans á merkjum jarðarinnar í áðurnefndu bréfi frá 1914 er tekin upp í héraðsdómi að því marki, sem hér skiptir máli, en samkvæmt því er innan hennar allt það svæði, sem ágreiningur málsaðila snýst um. Í stórum dráttum markast það í suðri af Skyndidalsá, í vestri af Lambatungnaá og Vatnajökli, en til norðurs af sýslumörkum, vatnaskilum yfir í Fljótsdal og háfjöllum milli Lóns og Álftafjarðar. Landamerkjabréfið var áritað um samþykki fyrir hönd eigenda níu jarða í Lóni, sem sumar liggja að Stafafelli en aðrar ekki. Það var hins vegar ekki áritað um samþykki eigenda jarða í Álftafirði eða Fljótsdal. Afsal fyrir jörðinni fékk eigandinn þinglesið 23. maí 1914, en landamerkjabréf hans var ekki þinglesið fyrr en 10. júlí 1922.

Í málatilbúnaði stefndu er á því byggt að eldri heimildir styðji jafnframt að þær eigi allt hið umþrætta land. Það hafi verið numið í öndverðu og nýtt eftir það eins og búskaparhættir á hverjum tíma gáfu tilefni til. Engin þjóðlenda sé á þessu svæði og mótmæla stefndu að eignarréttur þeirra á landi, sem áfrýjandi gerir kröfu til, sé á einhvern hátt takmarkaður. Allt land innan lýstra merkja jarðarinnar sé háð fullkomnum eignarrétti þeirra og verði að því leyti enginn munur gerður á fjalllendi hennar og láglendi. Telja þær eignarrétt sinn vera varinn meðal annars af 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Því hafi aldrei verið hreyft fyrr en við rekstur þessa máls fyrir óbyggðanefnd að efast mætti um að landið væri allt háð fullkomnum eignarrétti og hafi stefndu því mátt hafa réttmætar væntingar um þann rétt. Þær bera jafnframt fyrir sig hefð, auk þess sem langvarandi tómlæti áfrýjanda við að gæta ætlaðs réttar síns hljóti að verða metið honum í óhag við úrlausn málsins.

Áfrýjandi reisir kröfur sínar á því að mörk eignarlanda og þjóðlendu á svæðinu eigi að vera þau sömu og landnámsmörk. Landnám og athafnir í kjölfarið við að brjóta land til ræktunar og gera það að bújörð hafi leitt af sér beinan eignarrétt. Annað eigi við um land sem liggi fjær og hafi ekki verið tekið til slíkra nota. Verði að gera greinarmun á stofnun beins og óbeins eignarréttar, en utan við numin svæði hafi land víða verið tekið til sérstakra afnota og þá helst beitar og fyrir venju stofnast réttur til slíkrar notkunar. Telur hann að heimildir og sönnunargögn, sem fyrir liggja um afréttarnot af fjalllendi því sem um ræðir, bendi ekki til beins eignarréttar. Samkvæmt reglum um landnám hafi verið erfitt eða ókleift að nema hálendi eða fjöll. Þá gerir hann grein fyrir heimildum um landnám í Lóni, sem hann telur að styðji ekki kröfur stefndu. Áðurnefndur J-kk-nf J-kk-nf prófastur hafi keypt Stafafell 1913 án landamerkjalýsingar, en ráðist í það ári síðar að gera landamerkjabréf fyrir jörðina. Með því hafi hann eignað henni gríðarlegt landflæmi með jöklum og öræfum og gengið miklum mun lengra að því leyti en eldri heimildir gerðu ráð fyrir. Tengsl verði að vera á milli eldri og yngri eignarheimilda svo að til álita geti komið að leggja slíkar einhliða yfirlýsingar til grundvallar um fullkominn eignarrétt á afréttum á hálendi landsins. Sé ljóst að sú aðferð að teygja mörk jarða til fjalla og inn til jökla með einhliða merkjalýsingum, þar sem engum var til að dreifa til að andmæla, dugi ekki ein sér til að menn geti unnið eignarrétt. Þá mótmælir hann að eigendur Stafafells geti hafa unnið beinan eignarrétt fyrir hefð eða að sjónarmið stefndu um tómlæti skipti máli. Málsástæðum aðilanna er að öðru leyti nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

III.

Við úrlausn málsins verður litið til þess að eftir gildistöku laga nr. 58/1998 hafa í Hæstarétti verið kveðnir upp dómar í fimm málum, þar sem skorið var úr ágreiningi um mörk þjóðlendna og eignarlanda á landsvæðum í Bláskógabyggð og vesturhluta Sveitarfélagsins Hornafjarðar. Hinn fyrsti þessara dóma var í máli nr. 48/2004, en aðrir dómar eru í málum nr. 47/2004, 496/2005, 454/2005 og 345/2005. Eru þeir fordæmi við úrlausn málsins að því leyti, sem í þeim var fjallað um almenn atriði sem reynir á með sama hætti nú.

Í II. kafla dóms í máli nr. 48/2004 var rakið tilefni setningar laga nr. 58/1998, efni þeirra og réttarstaðan fyrir gildistöku þeirra að því er varðar eignarréttalega stöðu lands utan eignarlanda. Var meðal annars fjallað sérstaklega um dóma Hæstaréttar í dómasafni 1981, bls. 1584 og 1955, bls. 108, þar sem deilt var um beinan eignarrétt að afrétti og fengin niðurstaða um lagalega stöðu slíkra landsvæða. Í sama kafla dómsins var jafnframt gerð grein fyrir skilgreiningu laga nr. 58/1998 á þremur grundvallarhugtökum, sem notuð eru til að lýsa eignarréttindum yfir landi, en það eru eignarland, þjóðlenda og afréttur. Þar var einnig vikið að óbyggðanefnd, skipan hennar og hlutverki, svo og reglum sem gilda um meðferð mála fyrir nefndinni.

Í niðurstöðu í VII. kafla sama dóms um mörk þjóðlendu gagnvart eignarjörðum tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og því hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Var þar sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Var þar sagt að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þá var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið framhjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa, sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir, sem fallið geti að lýsingu á landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Ber við niðurstöðu máls þessa að hafa framangreint í huga.

IV.

Í Landnámabók er greint frá upphafi byggðar í Lóni á þann veg að Þ-kk-nf s-x-x, sonur H-kk-ef B-kk-ef b-kvk-ef og Þ-kvk-ef g-kvk-ef, hafi numið þar land og reist sér bú í Bæ. Er ljóst af þeirri frásögn að landnám hans var norðan Jökulsár að Lónsheiði. Sunnan Jökulsár nam land Þ-kk-nf leggur. Því er ekki lýst hversu langt inn til fjalla landnámin náðu og verða engar afdráttarlausar ályktanir dregnar af Landnámabók eða öðrum heimildum um hvort í öndverðu hafi verið stofnað til eignarréttar á landi þar með námi.

Í úrskurði óbyggðanefndar er gerð ítarleg grein fyrir gróðri og staðháttum á svæðinu. Um fyrrnefnda atriðið segir meðal annars að ætla megi að við landnám hafi gróðurþekja í Lóni verið mun meiri að víðáttu og grósku en nú er og jöklar minni. Megi ætla að talsverður hluti þess lands, sem þá var íslaust, hafi verið gróið upp í 600-800 metra hæð þar sem klettabelti og brattar lausar skriður hafi ekki komið í veg fyrir að gróður næði svo hátt. Allstór hluti fjalllendisins hafi hins vegar verið lítt gróinn vegna þess hve hlíðar eru brattar og skriðubornar. Hálendið milli Jökulsár og Skyndidals hafi þó verið allvel gróið að austanverðu. Fjallað er um skóglendi á svæðinu, en ráða megi að í byrjun 18. aldar hafi sá gróður víða verið orðinn lítilfjörlegur og eyddur sakir versnandi veðurfars og mikillar áníðslu. Það gefi einnig vísbendingu um ástand annars gróðurs. Í fjalllendi Lóns séu nú víðáttumikil ógróin eða lítt gróin svæði og eigi þetta við bæði norðan og sunnan Jökulsár. Eyðingu gróðurs og jarðvegs í Lóni, sem stóð yfir öldum saman, hafi nú verið snúið við og í heild sé gróður þar í framför. Um helming alls skóglendis í sveitarfélaginu sé nú þar að finna. Jöklar hafi gengið töluvert til baka eftir framskrið, sem stóð í nokkrar aldir.

Um staðhætti á svæðinu segir í úrskurði óbyggðanefnd að það sé mjög hálent, hlíðar víða brattar og skörp landfræðileg og gróðurfarsleg mörk milli undirlendis og fjalllendis. Hæstu fjöll séu allt að 1300 metra há. Inn í fjalllendið skerist margir þröngir dalir, en Skyndidalur sé þeirra lengstur og mestur. Undirlendi sé lítið en helst upp af ströndinni, meðfram helstu ám og í dalbotnum. Um fjarlægðir segir að norður að hreppamörkum í um 1000 metra hæð séu um 45 kílómetrar í loftlínu frá sjó og að Austurtungnajökli um 30 kílómetrar. Lýsingu á fjalllendinu er að finna í ýmsum eldri heimildum, sem vitnað er til. Þannig segir til dæmis í bréfi prófastsins í Stafafelli 1794 að jörðin eigi afrétt í Kollumúla, sem er norðan Jökulsár, en hann liggi afskekkt, þangað sé illfært og lífsháski að gefa sig þangað í leitir. Í lýsingu J-kk-ef J-kk-ef prófasts 1898 segir að fjalllendi Stafafells sé víðlent en fjarlægt og allt sundurskorið af vatnsföllum, klettabeltum, giljum og gljúfrum „svo að fjallgöngur kosta ótrúlega mikinn tíma og fyrirhöfn.“ Sambærilega lýsingu gáfu dómkvaddir matsmenn 25. júní 1912, þar sem einnig er sagt að jörðin sé einhver sú erfiðasta og fólksfrekasta landbúnaðarjörð sem þeir þekki og afréttarlandið mjög slæmt yfirferðar.

Niðurstaða óbyggðanefndar var sú að sé tekið mið af staðháttum og fjarlægðum við túlkun landnámslýsinga verði að telja fremur ólíklegt að land í norðanverðu Lóni hafi verið numið frá sjávarmáli og upp á fjallsbrúnir og vatnaskil við Múlasýslur. Vafi um þetta hljóti að vaxa eftir því sem innar dregur. Óvissa um aðferðir við landnám sé þó of mikil til þess að unnt sé að fullyrða um stærð landnáma á þessum grundvelli. Verður fallist á þessa ályktun nefndarinnar.

V.

Til Stafafellstorfu teljast Stafafell, Brekka, Byggðarholt og Hraunkot. Þrjár síðasttöldu jarðirnar voru á sínum tíma seldar frá Stafafelli og þá með ákveðnum merkjum. Stefndu telja Stafafell og Brekku eiga saman óskipt það land, sem ágreiningur aðilanna stendur um, í þeim hlutföllum að Stafafell eigi 75% en Brekka 25%. Af úrskurði óbyggðanefndar er ljóst að við sölu jarðanna Byggðarholts og Hraunkots hafi ekki fylgt hlutdeild í hinu óskipta landi. Að einhverju leyti hafi þó verið kveðið á um tiltekin takmörkuð réttindi þeirra, meðal annars til upprekstrar og afréttarnota. Engar kröfur munu hafa verið gerðar vegna tveggja síðasttöldu jarðanna fyrir nefndinni og ekki lögð fram gögn um nýtingu þeirra á hinu óskipta landi.

Í héraðsdómi er greint frá efni ýmissa misjafnlega gamalla skriflegra heimilda, þar sem vikið er að hinu umþrætta landi eða einstökum hlutum þess, og aðilarnir telja að hafi þýðingu við úrlausn ágreinings um eignarrétt að því. Vísast um slík skjöl til þess, sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi. Áður var þess getið að Jökulsá markaði skil milli landnáms tveggja manna. Verður hér á eftir fjallað sérstaklega um svæðið sunnan og vestan Jökulsár, sem til suðurs markast af Skyndidalsá.

Sunnan Jökulsár er jörðin Þórisdalur, sem áður mun hafa verið nefnd Þórólfsdalur. Sérstakt landamerkjabréf hefur ekki verið gert fyrir þá jörð. Meðal gagna málsins er jarðakaupabréf frá 19. desember 1467, þar sem greint er frá því að H-kk-nf Á-kk-nf hafi selt T-kk-þgf G-kk-þgf jörðina Þórólfsdal í Lóni fyrir 18 hundruð með öllum þeim gögnum og gæðum, sem henni hafi fylgt að fornu og nýju. Í bréfinu eru landamerki jarðarinnar tilgreind, en þar segir meðal annars: „Sagdi hermundur til þessara landamerkia epter þvi sem hans fader hafdi honum sagt. og hann hafdi heyrt af s-x-x g-kk-þgf þ-kk-þgf. at dalur ætti jord alla ofan at þiodgautunum fyrer nordan uada. og þar yfer um þuerholltin. og so alla jord oslitna j millum jokulsär og laxär. og allt in under jokul ...“. Ljóst er að þessi lýsing á seldu landi tók til svæðisins milli Skyndidalsár og Jökulsár auk enn stærra landsvæðis, enda liggur Laxá sunnar og austar en Skyndidalsá. Jökulsá hefur á þeim tíma markað skil milli Stafafells og Þórólfsdals en ekki Skyndidalsá, eins og síðar varð, en áður er komið fram að landnám Þ-kk-ef s-kk-ef náði að Jökulsá.

Elsta landamerkjalýsing fyrir Stafafell mun vera í vísitasíubók B-kk-ef b-kk-ef S-kk-ef frá 1641. Taldi biskup að þeirri jörð tilheyrði að minnsta kosti verulegur hluti lands milli Jökulsár og Skyndidalsár, sem talið var til Þórólfsdals í framangreindu jarðakaupabréfi 1467. Ekki er vitað hvernig eða hvenær það land hefur lagst til Stafafells á þeim tæpu tveimur öldum, sem liðu á milli þess að nefndar heimildir voru skráðar, en eigendur Þórólfsdals um miðja 16. öld voru kirkjurnar í Stafafelli og Skálholti að hálfu hvor. Í vísitasíubókinni segir meðal annars um landamerki Stafafells: „Þadan ofan j Hymbrynis tiorn, sydan rædur J-x-x á ad sunnan j Bygdum og á stadurin allt land, og skoga ad frateknum Þ-kvk-þgf skoge Einholltz kyrkiu, millum henar og skindildalz ár og á fioll vpp f[yrer] Jnnan K-x-x heidi, og Vydedal allann“. Í þessari lýsingu segir að Stafafell eigi land milli Jökulsár og Skyndidalsár á fjöll upp fyrir innan Ketildalsheiði án þess að mörk inn til landsins séu frekar skýrð. Í eldra bréfinu var Þórólfsdal hins vegar eignað allt land milli ánna inn til jökuls. Þá er óljóst hvar Ketilsdalsheiði liggur, en örnefnið mun nú vera týnt. Í málatilbúnaði áfrýjanda hefur verið á því byggt að Ketildalsheiði og Kjarrdalsheiði sé ein og hin sama. Ketilhlíð er hins vegar samkvæmt landakortum á Suðurfjalli norðaustanverðu upp af láglendi.

Samkvæmt endurriti úr þingbók aukadómþings Skaftafellssýslu 9. október 1970 var gerð sátt í landamerkjamáli eigenda Þórisdals gegn eigendum Stafafells. Í samkomulagi aðilanna segir meðal annars um mörk milli jarðanna: „Ofar Dímu ræður Jökulsá inneftir þangað, sem Skyndidalsá fellur í hana. Eftir það ræður Skyndidalsá mörkum inní Jökla.“ Er ljóst af þessu að hvað sem líður óvissu um hvernig Stafafell kom í stað Þórisdals um tilkall til lands sunnan Jökulsár að Skyndidalsá er enginn ágreiningur um það fyrir hendi lengur milli eigenda þessara jarða. Þessi færsla á merkjum milli jarðanna skiptir ekki máli hér.

Samkvæmt öllu framanröktu hafa verið lögð fram heimildarskjöl fyrir Þórólfsdal og síðar Stafafell, sem eru eldri en fyrrnefnt landamerkjabréf 23. apríl 1914. Verður af þeim ráðið um merki jarðarinnar á svæðum sunnan Jökulsár og falla lýsingar í þeim í stórum dráttum saman við merkjalýsingu í landamerkjabréfinu. Er með þessum gögnum sýnt fram á hvar umráðamenn jarðanna í nokkrar aldir töldu vera rétt mörk lands þeirra og að með landamerkjabréfinu 1914 hafi ekki verið gengið lengra í því að helga jörðinni land á þessu svæði en áður var gert.

Til álita kemur hvort staðhættir og heimildir um gróðurfar og nýtingu, sem áður var getið, mæli því í mót að land sunnan Jökulsár geti hafa verið numið þannig að fái samrýmst landamerkjabréfinu 1914 og eldri heimildum. Í IV. kafla að framan var greint frá staðháttum á svæðinu og hvernig þeir einkennast af háum fjöllum. Sú lýsing á þó ekki við um Skyndidal, sem er um tólf kílómetra langur og liggur allt inn að Lambatungnajökli, sem er skriðjökull úr Vatnajökli. Í dalbotninum er hæð 100-200 metrar yfir sjávarmáli. Sú almenna ályktun, sem getið er í niðurlagi IV. kafla um líkleg takmörk landnáms inn til landsins, getur ekki tekið til Skyndidals þar sem staðhættir eða aðrar ástæður stóðu því augljóslega ekki í vegi að hann yrði numinn. Að öðru leyti eru staðhættir þannig sunnan og vestan Jökulsár að tvær hásléttur taka yfir töluverðan hluta svæðisins, en þær eru annars vegar Suðurfjall, sem nær hæst rúmlega 850 metra yfir sjó, og hins vegar Kjarrdalsheiði, þar sem mesta hæð er 700-800 metrar. Vestan þeirra að Vatnajökli hækkar land enn og þar eru nokkrir háir tindar. Er Sauðhamarstindur þeirra mestur í rúmlega 1300 metra hæð. Samkvæmt því, sem að framan er rakið um gróðurfar og líkleg landnámsmörk, verður ekki loku fyrir það skotið að land á hásléttunum eða hluti þess kunni að hafa verið numinn þannig að fái samrýmst landamerkjabréfinu 23. apríl 1914 og eldri heimildum. Þetta á þó ekki við um fjalllendið milli hásléttanna og Vatnajökuls, en ekki verður ráðið af gögnum málsins að líkur séu til að teljandi hluti þess geti hafa verið gróinn þegar landnám hófst eða síðar. Þótt staðhættir og fyrirliggjandi heimildir um gróðurfar á þessu svæði styðji ekki í þessu ljósi að stofnað hafi verið til beins eignarréttar yfir landinu með námi verður ekki horft framhjá því að áfrýjandi hefur hvorki gert sérstaka kröfu um að það verði undanskilið eignarlandi Stafafells og fellt undir þjóðlendu né hefur hann í málatilbúnaði sínum fært nokkuð fram, sem leggja mætti til grundvallar við nánari afmörkun lands, sem þannig yrði farið með, en að því hefði sérstaklega þurft að gæta með tilliti til legu þess innan merkja Stafafells að öðru leyti, sbr. einnig áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 48/2004. Þegar alls þessa er gætt eru ekki skilyrði til að skilja þetta land af þessum ástæðum undan beinum eignarrétti stefndu.

Samkvæmt þessu verður lagt til grundvallar að svæðið milli Jökulsár, Skyndidalsár og Vatnajökuls, sem landamerkjabréf fyrir Stafafell 23. apríl 1914 tekur til, sé eignarland. Verður kröfu áfrýjanda um að mörk þjóðlendu verði dregin inn á það því hafnað. Við ákvörðun marka eignarlands og þjóðlendu við Vatnajökul verður fylgt fordæmi Hæstaréttar í dómi 11. maí 2006 í máli nr. 345/2005.

VI.

Nánast allt land norðan og austan Jökulsár, sem aðilarnir deila um, stendur hátt og eru hæstu tindar í meira en 1300 metrum yfir sjávarmáli. Undirlendi er einungis í þröngum dalverpum, sem skerast inn á milli fjallanna. Jökulsá kemur undan Vatnajökli í 800-900 metra hæð. Stórir hlutar svæðisins eru nær gróðurlausir með öllu en töluverður gróður er þó á nokkrum stöðum og þá helst í Víðidal og Kollumúla. Um staðhætti og gróðurfar er að öðru leyti fjallað í IV. kafla dómsins.

Elsta heimild þar sem vikið er sérstaklega að þessu landsvæði er áðurnefnd vísitasíubók B-kk-ef S-kk-ef biskups 1641. Er að framan tekinn upp sá hluti umfjöllunar í bókinni, sem hér skiptir máli, en í niðurlagi hennar segir að Stafafell eigi Víðidal allan. Dalurinn liggur langt inn til landsins í um 500 metra hæð og mjög afskekkt, en milli hans og Jökulsár er Kollumúli. Í Víðidal er stærsta samfellda gróðurlendi fjalllendisins. Dalurinn hefur ekki skýr landfræðileg mörk, en þó er ljóst að hann er einungis lítill hluti af því landsvæði norðan Jökulsár, sem landamerkjabréfið 1914 gerir ráð fyrir að tilheyri Stafafelli. Fram er komið að á 19. öld hafi þrír menn hver á eftir öðrum sest að í Víðidal með fjölskyldum sínum og hafið búskap. Var búið í dalnum með hléum í samtals 17 ár og að minnsta kosti í eitt skiptið var þetta gert í skjóli heimildar frá prestinum í Stafafelli. Einn þessara ábúenda í dalnum mun hafa komið frá Álftafirði, en leið til byggða mun einkum hafa legið þangað.

Í yngri heimildum var með ýmsum hætti vikið að rétti Stafafells til lands á svæðinu. Árið 1714 voru landamerki jarðarinnar lögfest að því er virðist í samræmi við lýsingu í vísitasíubók B-kk-ef biskups og sama lýsing er í vísitasíu J-kk-ef Á-kk-ef biskups 1727. Í vísitasíum annarra biskupa var einungis greint frá eignum kirkjunnar eins og venja var við slíkar úttektir. Í jarðabók Í-kk-ef E-kk-ef sýslumanns 1709 er gerð grein fyrir eignum kirkjunnar í Stafafelli, en þar segir að staðurinn eigi afrétt í Kollumúla og að honum sé eignaður Víðidalur. Í bréfi prófastsins í Stafafelli til biskups 17. maí 1794 er fjallað um rétt til ómarkaðs fjár „á þeim so kolludu Kollumúla Öræfum“. Taldi hann það ekki óréttmæta kröfu að þeir fáu, sem lögðu líf sitt og heilsu í hættu til að fara inn í Kollumúla, fengju helming alls þess sem þeir kynnu að finna þar af ómörkuðu fé. Biskupinn féllst á þessa skoðun prófasts í bréfi 18. júlí sama ár. Notaði hann hugtökin „Udørken“ og „Grund og Græsmark“ um Kollumúla. Í jarðamati 1804-5 eru nefndar fimm hjáleigur með Stafafelli og vikið að því að jörðinni fylgi afréttur fyrir tiltekinn fjölda fjár. Í Jarðatali Johnsens 1847 er Stafafell metið á 26 hundruð, sem var hið sama og í jarðabók 1697, en í Nýrri jarðabók 1861 er jörðin talin 46,1 hundruð að dýrleika. Svonefnd Fornbréfabók Stafafells frá 19. öld hefur að geyma heimildir um eignir kirkjunnar þar og landamerki, en þar er vikið að því sem nefnt er tilraun Álftfirðinga til að ná til sín yfirráðum í Víðidal með því að senda þangað nafngreindan mann til búsetu þrátt fyrir að þeir hafi mátt vita að dalurinn tilheyrði Stafafelli. Í vísitasíubók prófasts 1824 segir meðal annars að kirkjan eigi hálfan Skyndidal, ásamt Kollumúla og Lambatungum. Í gerðabók jarðamatsmanna Skaftafellssýslu frá 1849 segir að Stafafell eigi Kollumúla og Víðidal. Þá ber að geta svonefndra brauðamata frá 19. öld, en í einu slíku frá 1854 kemur fram að meðal annarra tekna kirkjunnar hafi verið leiga fyrir K-kk-þf. Í öðru brauðamati frá 1898 segir að nokkur hluti afréttarlandsins, Víðidalur og Kollumúli, hafi verið byggður fjögur ár af þeim fimm, sem matið tók til, og er greint frá eftirgjaldi fyrir það. Ári síðar var gerð úttekt á jörðinni að tilmælum J-kk-ef J-kk-ef prófasts. Virtu úttektarmenn þá til afgjalds prestsetrið Stafafell, en meðal hlunninda var talið upp afréttarland.

Í áðurnefndri Fornbréfabók er að finna yfirlýsingu séra B-kk-ef S-kk-ef, sem þjónaði um skeið í Stafafelli, um landamerki jarðarinnar 6. febrúar 1882 og ber hún fyrirsögnina: „Lítill viðbætir um landamerki Stafafells.“ Þar er landamerkjum Stafafells lýst mun ítarlegar og á ólíkan hátt frá því sem var í eldri heimildum. Yfirlýsingin hefst þannig: „Eptir visitatiunum og skjölunum hér að framan eru landamerki Stafafells: ... Frá Hafrafellstindi að austanverðu inneptir ráða fjallseggjarnar alla leið inneptir og svo norður á við milli Sviftungna og innsta botns af Flugustaðadal í Álftafirði. Þaðan yfir Hofsjökul og gegnum skarðið milli hans og Þrándarjökuls þar sem vötnum hallar á báðar síður til Víðidals og Geithelladals og loks frá Þrándarjökli innanverðum inn í aðaljökulinn fyrir botni Víðidals þar sem Sauðahnúkur heitir og vötnum hallar norður frá til Fljótsdals.“ Áður er vikið að landamerkjabréfi fyrir Stafafell 23. apríl 1914, en merkjalýsing í því á svæðinu, sem hér um ræðir, fellur að mestu efnislega saman við þessa yfirlýsingu.

Í málinu nýtur við nokkurra heimilda um afréttarnot og fjallskil. Verður ráðið að litið hafi verið svo á að ekki hafi verið almenningsafréttir í sýslunni, en fjalllendi heyrt vissum jörðum til utan þess að hjáleigur hafa átt óskipt afréttarnot með aðaljörð. Er áður vikið að afréttarnotum Byggðarholts og Hraunkots auk þess sem fé úr Álftafirði mun oft hafa leitað í Víðidal og bændur þar sótt sitt fé að hausti. Elsta fjallskilareglugerð er frá 1891 og skipaði hreppsnefnd fyrir um göngur. Framan af 20. öld var fyrsta lögsafnið miðað við þann tíma sem stjórn Kaupfélags Austur-Skaftfellinga ákvað sauðfjárslátrun í hverri sveit. Hreppsnefnd ákvað safndaga og skipaði menn í hvert gangnasvæði og einnig gangnaforingja og réttarstjóra. Hún mun einnig hafa tekið þátt í kostnaði vegna smölunar í Kollumúla.

Árið 1977 voru Lónsöræfi friðlýst samkvæmt heimild í 24. gr. þágildandi laga nr. 47/1971 um náttúruvernd, sbr. auglýsingu nr. 31/1977 með síðari breytingum. Áður gáfu eigendur og ábúendur Brekku og Stafafells út yfirlýsingar um að þeirra vegna væri heimil friðlýsing Lónsöræfa eða Stafafellsfjalla, eins og þau voru einnig nefnd í yfirlýsingunum. Tekur friðlýsingin einkum til verulegs hluta hins umþrætta lands norðan og sunnan Jökulsár. Í auglýsingunni segir að reglur gildi um friðlandið, sem síðan er lýst í fimm liðum. Kemur meðal annars fram að mannvirkjagerð, jarðrask og önnur breyting á landi sé háð leyfi náttúruverndar ríkisins og að hefðbundnar nytjar landeigenda, svo sem búfjárbeit og veiðiréttur, haldist óskertar, en sérstaklega skuli þess gætt að misbjóða ekki beitarþoli afrétta og hlífa kjarri og skóglendi eftir föngum. Þá er kveðið á um umgengni á svæðinu og loks að náttúruvernd ríkisins skuli í samvinnu við aðra, sem í hlut eiga, sjá um að haldið sé við vegslóðum, göngubrúm, gömlum götum og vörðum. Á sama hátt skuli tryggð önnur lágmarksaðstaða fyrir ferðafólk. Þá skal náttúrvernd ríkisins tryggja vörslu og eftirlit á svæðinu að sumarlagi.

VII.

Við úrlausn um eignarréttarlega stöðu deilusvæðisins norðan og austan Jökulsár er fyrst til þess að líta að engra fornra heimilda nýtur við um það, sem settar verða á bekk með áðurnefndu jarðakaupabréfi 1467 um land sunnan árinnar. Ýmsar heimildir eru hins vegar fyrir hendi allt frá 1641 fram undir lok 19. aldar, þar sem vikið er að rétti Stafafells á ákveðnum svæðum norðan Jökulsár og þá fyrst og fremst Víðidal og Kollumúla. Yfirlýsing B-kk-ef S-kk-ef 1882 hefur sérstöðu meðal þeirra gagna um þessi efni, sem áður er getið, en að henni verður vikið nánar síðar.

Áður er komið fram að stefndu telja kröfu sína um viðurkenningu beins eignarréttar á landi norðan Jökulsár samkvæmt landamerkjabréfi 1914 fá stoð í eldri heimildum. Hin elsta þeirra er vísitasíubók B-kk-ef S-kk-ef biskups 1641. Verður þá fyrst að líta til þess að vísitasíur og þar með talin sú síðastnefnda voru almennt skráðar til þess að halda til haga eignum viðkomandi kirkju. Í umræddri vísitasíubók er svo sem áður greindi að nokkru leyti lýst merkjum Stafafells sunnan Jökulsár. Í lok þeirrar umfjöllunar er vikið að landi norðan ár með þeim orðum einum að Stafafell eigi Víðidal allan. Ekki er um eiginlega merkjalýsingu að ræða á þessu svæði, enda er í engu getið um það land sem liggur nær og er á milli Víðidals og Jökulsár, en það er einkum Kollumúli. Verður að telja framsetningu og orðalag í vísitasíunni bera með sér að um sé að ræða tilgreiningu á óbeinum eignarréttindum Stafafellskirkju á fjarlægu landsvæði en ekki framhald á lýsingu merkja jarðarinnar sunnan Jökulsár. Orðalag í jarðabók Í-kk-ef E-kk-ef 1709 um að Stafafell eigi afrétt í Kollumúla styður þá skýringu að um óbein eignarréttindi jarðarinnar á svæðinu sé að ræða, en jarðabókin er elsta heimild um rétt Stafafells í Kollumúla. Víðidalur hefur ekki skýr landfræðileg mörk og samanlagt eru dalurinn og Kollumúli einungis nokkur hluti þess lands norðan Jökulsár, sem stefndu telja eignarland sitt. Þótt í enn yngri heimildum komi fyrir orðalag, sem í sumum tilvikum geti bent til beins eignarréttar, er ekkert fram komið um breytta notkun landsins eða annað, sem stutt geti að þær hafi sérstakt gildi við úrlausn málsins. Varðandi aðra hluta þessa landsvæðis hafa stefndu vísað til þess að samkvæmt gögnum málsins hafi á árinu 1731 verið rekið fyrir dómi mál, sem prófastur hafi höfðað á hendur nafngreindum mönnum fyrir óheimilt skógarhögg í landi Stafafells. Um þetta er þess að gæta að ekki verður annað ráðið af þessum gögnum en að málið hafi varðað skóg „j nedannverdre Einstigskinnenne, firer innann Hnappadalsá“. Verður ekki annað séð en að sá staður hafi verið utan þess svæðis, sem áfrýjandi krefst að dæmt verði þjóðlenda.

Með 3. gr. landamerkjalaga nr. 5/1882, sem staðfest voru 17. mars á því ári, var eiganda eða umráðamanni hverrar jarðar gert skylt að skrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðarinnar eins og hann vissi þau réttust. Yfirlýsing B-kk-ef S-kk-ef, „Lítill viðbætir um landamerki Stafafells“ er frá 6. febrúar 1882. Dagsetning yfirlýsingarinnar bendir til að merkjalýsingin hafi verið fest á blað í tengslum við þá skyldu, sem lögleidd var um líkt leyti, en áður er komið fram að með henni var talið til Stafafells margfalt stærra land norðan Jökulsár en nokkur eldri heimild hafði áður getið um að jörðin ætti rétt til. Ekki liggur fyrir á hverju höfundur yfirlýsingarinnar reisti þá skoðun að jörðin ætti landið norðan Jökulsár, sem hann taldi henni, að öðru leyti en því að yfirlýsingin hefst á þeim orðum að landamerki Stafafells séu þessi „eptir visitatiunum og skjölunum hér að framan“. Enga stoð er að finna í vísitasíum fyrir því að merki jarðarinnar norðan Jökulsár séu þar sem höfundur segir þau vera. Um önnur skjöl í Fornbréfabók, sem höfundurinn sýnist bera fyrir sig, liggur ekkert fyrir í málinu sem stutt gæti staðhæfingu hans. Er óhjákvæmilegt að líta á umrædda yfirlýsingu sem haldlaust gagn, sem hafi engan stuðning í eldri heimildum.

Niðurstaðan samkvæmt öllu framanröktu er sú að ekki fær stoð í eldri heimildum að hið umþrætta land norðan Jökulsár hafi verið innan landamerkja Stafafells fyrir gerð landamerkjabréfsins 23. apríl 1914. Nýtur þannig ekki við heimilda, sem bent geta til þess að landið hafi nokkurn tíma verið háð beinum eignarrétti. Þá eru staðhættir, einangrun landsvæðisins og fjarlægð frá byggð með þeim hætti að ólíklegt er að nokkur hluti þess hafi verið numinn. Stefndu hafa heldur ekki fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á landinu hafi verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum, sem umráðamenn Stafafells hafa ásamt fleirum haft af þeim hluta landsins, sem telst gróinn. Er þá meðal annars til þess að líta að inn á land þetta, sem ekki er afgirt, hefur búfénaður leitað frá öðrum jörðum án hindrana. Friðlýsing Lónsöræfa 1977 skiptir hér ekki máli, en enga viðurkenningu stjórnvalda um að landið sé háð beinum eignarrétti er að finna í auglýsingu nr. 31/1977 eða öðrum yfirlýsingum frá sama tíma. Varðandi þá málsástæðu stefndu að þær hafi haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að brigður yrðu ekki bornar á beinan eignarrétt þeirra að öllu því landi, sem féll innan merkja Stafafells eins og þeim var lýst í landamerkjabréfinu frá 1914, verður að líta til þess að ekkert liggur fyrir til stuðnings því að við gerð hennar hafi verið byggt á eldri lýsingu þeirra frá árinu 1882 í fyrrgreindri yfirlýsingu B-kk-ef S-kk-ef. Jafnvel þótt svo hefði verið gat sú heimild ekki gefið tilefni til að álykta að réttur eigenda Stafafells ætti sér eldri rætur, enda var þar vitnað um þetta til vísitasía og annarra skjala, sem veittu enga stoð fyrir slíkum rétti. Hvernig sem atvikum var annars háttað að þessu leyti gat eigandi jarðarinnar á árinu 1914 ekki hafa stuðst við neina haldbæra eldri heimild um þau merki hennar norðan Jökulsár, sem greint var frá í landamerkjabréfinu. Stefndu, sem leiða rétt sinn frá þeim eiganda, geta ekki að þessu virtu borið því við að þær megi hafa haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að eignarréttur hefði unnist að landi, sem ekki átti undir Stafafell áður, með landamerkjabréfinu 23. apríl 1914, sem að auki var ekki samþykkt af hendi þeirra, sem kunna að hafa talið til réttinda yfir landi til austurs og norðurs við merkin eins og þeim var lýst fyrir norðan Jökulsá. Breytir í þessum efnum engu að landamerkjabréfið hafi verið þinglesið 10. júlí 1922. Verður samkvæmt þessu öllu að fallast á með áfrýjanda að þrætulandið norðan Jökulsár sé innan marka þjóðlendu og sýkna hann af kröfu stefndu um að viðurkennt verði að það sé eignarland þeirra. Verða mörk þjóðlendu dregin eins og nánar segir í dómsorði.

Fyrir óbyggðanefnd varð niðurstaðan sú að allt umrætt land taldist vera í afréttareign eigenda Stafafells og Brekku. Áfrýjandi hefur ekki andmælt rétti þeirra til hefðbundinna afréttarnota þar. Telst allt svæðið samkvæmt því vera þjóðlenda jafnframt því sem það er afréttareign stefndu, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 58/1998.

Rétt er að málskostnaður falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefndu skal vera óraskað, en um gjafsóknarkostnað þeirra fyrir Hæstarétti fer eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Viðurkennt er að land sunnan og vestan Jökulsár í Lóni tilheyri landi Stafafells og Brekku með þeim merkjum, sem ákveðin voru í úrskurði óbyggðanefndar 14. nóvember 2003 í máli nr. 5/2001. Að því leyti, sem landið liggur að jaðri Vatnajökuls, skal miðað við stöðu hans 1. júlí 1998.

Að öðru leyti er áfrýjandi, íslenska ríkið, sýkn af kröfum stefndu, N-kvk-ef S-kvk-ef og O-kvk-ef F-kvk-ef, en þjóðlenda norðan Jökulsár og vestan línu frá hæsta hnjúk Jökulgilstinda eftir fjallseggjum í hæsta tind Stigafjalla er afréttareign jarðanna Stafafells og Brekku.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað stefndu skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna þeirra, 500.000 krónur til hvors.