640/2007

V, sem annaðist þjónustu við farþegaflugvélar á Keflavíkurflugvelli, kvartaði til S vegna þess að F hafði gert flugfélaginu LTU, viðskiptavin V, tilboð og síðar samning um afgreiðslu á vélum þess á Keflavíkurflugvelli. Hljóðaði tilboð F upp á verulega lægra verð en þeir samningar sem í gildi voru milli LTU og V. Í kjölfar rannsóknar samkeppnisyfirvalda komst S að þeirri niðurstöðu að F hefði brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 með því annars vegar að gera einkakaupasamninga með löngum gildistíma við tíu nafngreind flugfélög og hins vegar með tilboði sínu og síðar samningi við flugfélagið LTU. Var F jafnframt gert að greiða sekt að fjárhæð 80.000.000 krónur. F skaut ákvörðuninni til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem staðfesti í meginatriðum niðurstöðu S en lækkaði sektina niður í 60.000.000 krónur. Fyrir dómi krafðist F ógildingar úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar en til vara niðurfellingar eða lækkunar á sektinni. Í niðurstöðu Hæstaréttar var ekki fallist á það með F að ákvörðun S væri ógildanleg á grundvelli valdþurrðar vegna ófullkominna ákvæða laga nr. 44/2005 um lagaskil. Þá var jafnframt talið að samkeppnisyfirvöld hefðu ekki vanrækt rannsóknarskyldu sína við meðferð málsins þannig að ógildi varðaði. Talið var að með gerð umræddra einkakaupasamninga hefði F brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga og var þá sérstaklega litið til hins langa binditíma samninganna. Óumdeilt var í málinu að markaðurinn sem um ræddi var afgreiðsla farþegaflugs á Keflavíkurflugvelli. Við mat á því hvort F hefði brotið gegn fyrrnefndu ákvæði samkeppnislaga með samningnum við LTU yrði að líta til þess að F var í yfirburðastöðu á umræddum markaði eða með yfir 95% markaðshlutdeild en V var á þessum tíma nánast eini keppinautur F með í mesta lagi 5% markaðshlutdeild. Þá lá fyrir að öðrum viðskiptavinum F buðust almennt ekki hliðstæð kjör og félagið hafði boðið LTU. Í ljósi þeirra aðstæðna sem á markaðnum voru og þess að F hefði sótt að V með slíkri sértækri verðlækkun var F talið hafa brotið gegn 11. samkeppnislaga óháð því hvort félagið hefði haft hagnað af samningnum eða ekki. Með vísan til þess að skýrar viðmiðanir hefðu þó ekki mótast um mat á slíkum sértækum aðgerðum og þess að F hóf strax endurskoðun á gildistíma þjónustusamninga sinna var sekt F hæfilega ákveðin 40.000.000 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. desember 2007. Hann krefst þess aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 5. júlí 2006 í máli nr. 3/2006, en til vara að sekt að fjárhæð 60.000.000 krónur, sem áfrýjanda var þar gert að greiða, verði felld niður eða lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins hafa Vallarvinir ehf. frá árinu 2001 annast þjónustu við farþegaflugvélar á Keflavíkurflugvelli. Í tilefni af bréfi félagsins 14. júní 2004 hóf Samkeppnisstofnun athugun á því hvort áfrýjandi hefði brotið gegn ákvæðum samkeppnislaga með tilboði til og síðar samningi við þýska flugfélagið LTU GmbH, um afgreiðslu á vélum þess á Keflavíkurflugvelli, en Vallarvinir ehf. höfðu veitt flugfélaginu þessa þjónustu. Síðar hóf Samkeppnisstofnun athugun á því hvort í samningum áfrýjanda við þýska félagið og nokkur önnur nafngreind flugfélög fælust brot á samkeppnislögum vegna ákvæða í samningunum um einkakaup og binditíma. Með ákvörðun 27. mars 2006 í máli nr. 9/2006 komst Samkeppniseftirlitið að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hefði brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 með því annars vegar að gera einkakaupasamninga með löngum gildistíma við tíu nafngreind flugfélög og hins vegar með tilboði sínu og samningi við flugfélagið LTU GmbH, en í því hafi falist sértæk aðgerð sem beint hafi verið gegn Vallarvinum ehf. og ekki verið byggð á eðlilegum efnahagslegum grunni. Áfrýjanda var gert að greiða sekt að fjárhæð 80.000.000 krónur. Hann skaut málinu til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem með fyrrnefndum úrskurði 5. júlí 2006 í máli nr. 3/2006 staðfesti ákvörðun Samkeppniseftirlitsins um að áfrýjandi hefði brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga með framangreindum aðgerðum, en gerði honum að greiða 60.000.000 krónur í sekt. Með hinum áfrýjaða dómi var hafnað aðalkröfu áfrýjanda um ógildingu þess úrskurðar sem og varakröfu hans um niðurfellingu eða lækkun sektarinnar.

II

Áfrýjandi reisir aðalkröfu sína í fyrsta lagi á því að hin umdeilda háttsemi hafi gerst í gildistíð samkeppnislaga nr. 8/1993. Ný samkeppnislög nr. 44/2005 hafi öðlast gildi 1. júlí 2005, en með 44. gr. þeirra laga hafi Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð verið lögð niður. Ekki hafi falist í nýju lögunum heimild fyrir Samkeppniseftirlitið til að leggja á stjórnvaldssekt vegna atvika er gerðust í gildistíð eldri laga. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans þess efnis að sú ákvörðun áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem kröfur áfrýjanda beinast að, verði ekki úr gildi felld á grundvelli valdþurrðar stefnda vegna ófullkominna ákvæða laga nr. 44/2005 um lagaskil.

Í annan stað reisir áfrýjandi aðalkröfu sína á því að stefndi og áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi ekki fullnægt grundvallarreglum stjórnsýsluréttar við meðferð málsins. Vísar hann einkum til þess að samkeppnisyfirvöld hafi ekki fullnægt rannsóknarskyldu sinni varðandi nánar tilgreind atriði, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Eitt þeirra er að samningur sá, sem í gildi var milli flugfélagsins LTU GmbH og Vallarvina ehf. vorið 2004, hafi ekki verið meðal gagna málsins, en samkeppnisyfirvöld hafi tekið fullyrðingar Vallarvina ehf. um efni hans trúanlegar án þess að fá það staðfest. Stefndi lagði þennan samning, dagsettan 28. febrúar 2002, fram með greinargerð sinni til Hæstaréttar. Hefur áfrýjandi ekki haldið því fram í málflutningi fyrir Hæstarétti að efni hann hafi reynst annað en samkeppnisyfirvöld miðuðu við í rannsókn sinni og ákvörðunum. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að ekki hafi verið þeir hnökrar á rannsókn málsins hjá samkeppnisyfirvöldum eða meðferð þess að öðru leyti að leitt geti til ógildingar úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar.

Áfrýjandi reisir aðalkröfu sína loks á því að hann hafi ekki gerst brotlegur við bannreglu 11. gr. samkeppnislaga, en það ákvæði er samhljóða í eldri og yngri lögunum. Ekki er ágreiningur um að markaður sá sem um ræðir er afgreiðsla farþegaflugs á Keflavíkurflugvelli og að áfrýjandi hafi verið ráðandi á þeim markaði á þeim tíma er máli skiptir.

Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 3/2006 var áfrýjandi talinn hafa gerst brotlegur við 11. gr. samkeppnislaga með tvennum hætti. Í fyrsta lagi var brot hans talið hafa falist í því að gera einkakaupasamninga við tíu nafngreind félög. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjandi hafi gerst brotlegur með gerð þessara samninga og er í þeim efnum sérstaklega litið til hins langa binditíma samninganna, en gildistími þeirra var frá þremur árum til fjögurra og hálfs árs.

Í öðru lagi taldi áfrýjunarnefndin áfrýjanda hafa brotið 11. gr. samkeppnislaga með tilboði sínu og samningsgerð við flugfélagið LTU GmbH vorið 2004. Þessu er áfrýjandi ósammála. Við mat á því hvort svo hafi verið verður til þess að líta að áfrýjandi var í yfirburðastöðu á þeim markaði er um ræðir á þessum tíma. Forveri hans hafði haft einkarétt á flugafgreiðslu til ársins 2001. Markaðshlutdeild áfrýjanda var um eða yfir 95% og langstærsti einstaki viðskiptavinurinn var systurfélag hans. Vallarvinir ehf., sem þýska flugfélagið hafði skipt við, var á þessum tíma nánast eini keppinautur áfrýjanda. Félagið hafði starfað á þessum markaði frá 2001 og var í mesta lagi með 5% hlutdeild af honum. Af gögnum málsins verður ráðið að starfsemi félagsins hafi á þessum tíma að mestu byggst á samningum um þjónustu við fjögur flugfélög og að LTU GmbH hafi verið mikilvægasti viðskiptavinurinn í þeim hópi. Missir viðskipta við hann hlaut því að veikja stöðu Vallarvina ehf. og jafnvel skapa hættu á að félagið sæi sér ekki fært að keppa áfram á þessum markaði og áfrýjandi stæði þar einn eftir. Við þessar aðstæður gerði áfrýjandi LTU GmbH tilboð sem var verulega lægra en verð samkvæmt samningi milli flugfélagsins og Vallarvina ehf. Ekki er ágreiningur milli aðila um að verð samkvæmt þessu tilboði hafi verið hliðstætt því sem áfrýjandi hafði fyrr á árinu samið um við Iceland Express og Icelandair. Í þeim efnum er þó til þess að líta að um nýtt verð í samningi áfrýjanda og Iceland Express var samið eftir að Vallarvinir ehf. höfðu gert félaginu tilboð og að Icelandair er systurfélag áfrýjanda. Öðrum viðskiptavinum áfrýjanda buðust almennt ekki hliðstæð kjör. Verður því að telja að í tilboði áfrýjanda til LTU GmbH hafi falist sértæk verðlækkun. Í ljósi þeirra aðstæðna er voru á markaðnum og að framan er lýst verður að telja að með því að sækja að keppinaut sínum með slíkri sértækri verðlækkun hafi áfrýjandi gerst brotlegur við 11. gr. samkeppnislaga óháð því hvort hann hafði hagnað af samningnum eða ekki. Með þessum athugasemdum verður niðurstaða héraðsdóms um þessa málsástæðu áfrýjanda staðfest og aðalkröfu hans þar með hafnað.

Áfrýjandi krefst þess til vara að sekt að fjárhæð 60.000.000 krónur sem honum var gert að greiða verði felld niður eða lækkuð. Við mat á því hvað sé hæfileg sekt verður annars vegar að líta til þess að áfrýjandi braut gegn 11. gr. samkeppnislaga bæði með einkakaupasamningum til langs tíma við tíu félög og með sértæku verðtilboði sínu til flugfélagsins LTU GmbH. Með síðastnefnda tilboðinu sótti áfrýjandi að eina keppinaut sínum sem að auki stóð höllum fæti á markaðinum. Á móti kemur að áfrýjandi gat ekki með vissu séð fyrir að í tilboði hans til LTU GmbH fælist brot þar sem í framkvæmd hafa ekki mótast skýrar viðmiðanir um það hvenær sértækar aðgerðir þess, sem markaðsráðandi er, geti talist brot á samkeppnislögum án tillits til þess hvort tekjur af þeim séu yfir meðaltali heildarkostnaðar. Þá hóf áfrýjandi jafnframt endurskoðun á gildistíma þjónustusamninga sinna í framhaldi af rannsókn samkeppnisyfirvalda. Að þessu gættu er sekt áfrýjanda hæfilega ákveðin 40.000.000 krónur.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um aðalkröfu áfrýjanda, Flugþjónustunnar Keflavíkurflugvelli ehf., varðandi gildi úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála 5. júlí 2006 í máli nr. 3/2006.

Áfrýjandi greiði sekt að fjárhæð 40.000.000 krónur, sem renni í ríkissjóð.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera órasakað.

Áfrýjandi greiði stefnda, Samkeppniseftirlitinu, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.