346/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli fjármálafyrirtækisins K hf. á hendur S var vísað frá dómi. S hafði verið starfsmaður K hf. og tekið lán hjá fyrirtækinu sem meðal annars var varið til kaupa á hlutabréfum í því. Bar S persónulega ábyrgð á endurgreiðslu 10%  lánsins. Áður en K hf. var tekið til slitameðferðar felldi stjórn þess niður persónulega ábyrgð sem S bar á þeim hluta lánsins sem var til hlutabréfakaupa í K hf. Höfðaði K hf. málið á hendur S til riftunar þessarar eftirgjafar og endurgreiðslu auðgunar S vegna hennar.  Í dómi Hæstaréttar kom fram að útreikningur kröfunnar væri nægilega reifaður af hálfu K hf. Ekki var talið skipta máli þótt krafa K hf. hafði verið framseld til A hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins eftir að skilanefnd var sett yfir K hf. Þá var ekki talið að málsókn A hf. til innheimtu á þeim hluta lánsins sem ekki var varið til hlutabréfakaupa í K hf. skaraðist á við mál K hf. gegn S. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. maí 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. maí 2013, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins tók varnaraðili á árinu 1997 til starfa hjá félagi, sem myndaði síðar sóknaraðila með sameiningu við annað félag. Varnaraðili kveðst hafa unnið þar við áhættustýringu og stjórnað því sviði sóknaraðila þegar hann lét af störfum, en það mun hann hafa gert í framhaldi af því að Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í sóknaraðila, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd.

Í málatilbúnaði varnaraðila er því lýst að sóknaraðili hafi á síðasta áratug mótað þá stefnu að starfsmenn sínir og þá einkum stjórnendur yrðu hluthafar í sóknaraðila og hafi þetta orðið hluti af starfskjörum þeirra. Á árinu 2005 hafi Fjármálaeftirlitið fundið að því að starfsmenn sóknaraðila hafi leitað lánsfjár hjá keppinautum hans til að standa straum af slíkum hlutabréfakaupum og hafi stjórn hans samþykkt af því tilefni í september á því ári að lán til starfsmanna í þessu skyni yrðu ávallt fengin hjá sér. Varnaraðili, sem virðist þá hafa átt orðið 2.362.133 hluti í sóknaraðila, gerði 1. desember 2005 samning við sóknaraðila um lán að fjárhæð 865.927.822 krónur, sem var bundið vísitölu neysluverðs og átti að bera kjörvexti með 0,5% álagi og endurgreiða í einu lagi sama dag á árinu 2010. Samhliða þessu setti varnaraðili fyrrgreinda hluti að handveði til sóknaraðila til að tryggja greiðslu skuldarinnar. Í tengslum við þessa veðsetningu var svofellt ákvæði í lánssamningi aðilanna: „Ábyrgð lántaka á skuldinni skv. lánasamningi þessum takmarkast við andvirði handveðsins og hvers kyns viðbótartrygginga sem hann kann að leggja fram ... en auk þess skal hann því til viðbótar bera ábyrgð á greiðslu 10% skuldarinnar eins og hún er á hverjum tíma með öðrum eignum sínum.“ Í fylgiskjali með lánssamningnum var að finna sundurliðun á fjárhæðum, sem varnaraðili virðist hafa varið til kaupa á hlutum í sóknaraðila allt frá árinu 2000, og mynduðu þær fjárhæð lánsins ásamt lið, sem bar heitið „viðbótarlán“ og nam 120.225.760 krónum. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila tengdist þessi síðastgreindi hluti lánsins, sem var liðlega 13,884% af því, ekki kaupum varnaraðila á hlutum í félaginu.

Auk lánsins, sem að framan er lýst, mun varnaraðili hafa gert samninga 6. október 2004 og 4. janúar 2006 við sóknaraðila um tvö önnur lán, annars vegar að fjárhæð 88.897 svissneskir frankar og hins vegar 42.000.000 krónur, og munu þau ekki hafa tengst kaupum á hlutum í sóknaraðila. Sóknaraðili kveður öll lánin þrjú hafa verið sameinuð í eitt, sem aðilarnir gerðu samning um 21. apríl 2006. Fjárhæð þessa nýja láns var 15.607.470,42 svissneskir frankar, sem mun hafa numið samanlögðu uppgreiðsluverði eldri lánanna, gjalddagi þess var 1. desember 2010 og átti það að bera svonefnda LIBOR vexti með 1,2% álagi. Í samningnum var mælt fyrir um að handveðréttur sóknaraðila, sem áður var getið, tæki til þessarar nýju skuldar. Þar var jafnframt sams konar ákvæði og í lánssamningnum frá 1. desember 2005 um takmörkun á ábyrgð varnaraðila á endurgreiðslu skuldarinnar. Samkvæmt útreikningi, sem sóknaraðili hefur lagt fram, áttu 81,6981926% af fjárhæð þessa nýja láns rætur að rekja til fyrrnefndra kaupa varnaraðila á hlutum í sóknaraðila, en afgangur þess, 18,3018074% fjárhæðarinnar, var slíkum viðskiptum óviðkomandi.

Aftur gerðu aðilarnir samning 22. janúar 2007 um lán, sem þessu sinni var að fjárhæð 881.163.504 krónur, og kveður sóknaraðili lánsfénu hafa verið varið til að greiða upp lán samkvæmt samningi þeirra frá 21. apríl 2006. Eftir málatilbúnaði sóknaraðila var þetta nýjasta lán síðan gert upp með fé, sem varnaraðili tók að láni með enn einum samningi þeirra 25. mars 2008. Fjárhæð lánsins samkvæmt þeim samningi var 13.753.157,66 svissneskir frankar, sem varnaraðili skyldi endurgreiða í einu lagi 1. desember 2010, og átti skuldin að bera LIBOR vexti með 1,2% álagi. Í báðum samningunum, sem hér um ræðir, var kveðið á um að fyrrnefndur handveðréttur í hlutum í sóknaraðila stæði til tryggingar skuld varnaraðila og þar var enn að finna sams konar fyrirmæli um takmarkaða ábyrgð hans á endurgreiðslu skuldarinnar og fram komu í lánssamningnum 1. desember 2005. Sóknaraðili kveður áðurgreind hlutföll hafa haldist óbreytt af fjárhæð lánanna samkvæmt síðustu samningunum tveimur milli þess hluta skuldar varnaraðila, sem stafaði af kaupum á hlutum í sóknaraðila og var þannig 81,6981926% af skuldinni, og þess hluta, sem var óviðkomandi þeim kaupum, eða 18,3018074% hennar.

Á fundi stjórnar sóknaraðila 25. september 2008 var ákveðið að veita forstjóra hans „heimild til þess að fella niður og ljúka persónulegri ábyrgð starfsmanna í tengslum við öll hlutafjárkaupalán starfsmanna, sem keypt hafa hluti í Kaupþingi, með það að markmiði að stuðla að því að starfsmönnunum sé kleift að einbeita sér að störfum sínum í bankanum“, svo sem komist var að orði í fundargerð. Þar sagði jafnframt að ábyrgð starfsmannanna „takmarkast við hlutabréfin sem hafa verið sett að veði.“ Þessu til samræmis gaf forstjóri sóknaraðila út yfirlýsingu til varnaraðila á ensku, sem hljóðar þannig í framlagðri þýðingu: „Kaupþing banki ... hefur ákveðið að fullnusta ekki ábyrgð þína vegna hlutafjárkaupalána þinna varðandi kaup á hlutabréfum í Kaupþingi. Ábyrgð þín takmarkast við hlutabréf í Kaupþingi sem sett voru sem veð.“

Í framhaldi af því að Fjármálaeftirlitið setti skilanefnd yfir sóknaraðila 9. október 2008 var stofnaður Nýi Kaupþing banki hf., sem nú ber heitið Arion banki hf. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. sama mánaðar var ráðstafað til nýja bankans öllum eignum sóknaraðila „hverju nafni sem nefnast, svo sem fasteignum, lausafé, reiðufé, eignarhlutum í öðrum félögum og kröfuréttindum“, en þó að undanteknum eignum og réttindum, sem getið var í viðauka við ákvörðunina. Samkvæmt yfirlýsingu löggilts endurskoðanda, sem veitti Fjármálaeftirlitinu aðstoð við gerð stofnefnahagsreiknings fyrir nýja bankann, voru meðal eigna, sem fluttar voru til hans frá sóknaraðila, „útlán til lykilstjórnenda Kaupþings banka hf, að mestu leyti vegna hlutabréfakaupa í bankanum sjálfum, en þessi lán voru áður hýst í útibúi 690 hjá Kaupþingi banka hf.“ Í yfirlýsingunni kom einnig fram að bókfært verð þessara útlána hafi samtals verið 55.360.430.370 krónur, en „mat þeirra í stofnefnahagsreikningi Nýja Kaupþing banka hf, sem útbúinn var af FME, var kr. 0.“ Óumdeilt er í málinu að krafa samkvæmt áðurgreindum lánssamningi sóknaraðila við varnaraðila frá 25. mars 2008 hafi verið meðal þeirra útlána, sem um ræddi í yfirlýsingu löggilta endurskoðandans og færðust til nýja bankans. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila voru þessi réttindi metin verðlaus við flutning þeirra til nýja bankans sökum þess að „engin persónuleg ábyrgð var lengur til staðar vegna lánveitinganna og lánin eingöngu tryggð með veði í hlutabréfum í Kaupþingi sem voru án vafa einskis virði“, svo sem segir í héraðsdómsstefnu.

Með bréfi til varnaraðila 25. ágúst 2010 lýsti sóknaraðili yfir riftun á þeirri ráðstöfun félagsins 25. september 2008 að „fella niður persónulega ábyrgð“ varnaraðila á greiðslu skuldbindingar sinnar samkvæmt lánssamningi aðilanna frá 25. mars 2008. Um heimild til þessa vísaði sóknaraðili til 131. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þessu fylgdi sóknaraðili eftir með því að höfða mál þetta á hendur varnaraðila 20. október 2010, en í stefnu krafðist sóknaraðili þess að fyrrgreindri ráðstöfun yrði rift og varnaraðila gert að greiða sér 99.300.472 krónur með dráttarvöxtum frá 25. september 2008 til greiðsludags. Undir rekstri málsins fékk sóknaraðili kyrrsettar nánar tilteknar eignir til tryggingar greiðslunni, sem hann gerði kröfu um, og var mál til staðfestingar kyrrsetningunni sameinað máli þessu 17. nóvember 2011. Sóknaraðili breytti framangreindum dómkröfum sínum í þinghaldi í héraði 4. apríl 2013 með því að lækka fjárhæðina, sem hann krafðist að fá greidda, aðallega í 98.704.992 krónur, en til vara 91.883.523 krónur. Með hinum kærða úrskurði var málinu sem fyrr segir vísað frá héraðsdómi.

II

Sóknaraðili skýrir fjárhæðina, sem hann krefst aðallega að varnaraðila verði gert að greiða sér, á þann hátt að heildarfjárhæð skuldar þess síðarnefnda samkvæmt lánssamningi þeirra frá 25. mars 2008 hafi numið 1.208.166.176 krónum þegar ráðstöfunin, sem hann leitast við að fá rift, var framkvæmd 25. september sama ár. Af þeirri fjárhæð hafi 18,3018074% ekki átt rætur að rekja til kaupa varnaraðila á hlutabréfum í sóknaraðila eða 221.116.247 krónur. Það gagnstæða hafi á hinn bóginn átt við um afgang skuldarinnar eða 987.049.929 krónur. Með ráðstöfuninni 25. september 2008 hafi óskert ábyrgð varnaraðila á 10% af þessum síðarnefnda hluta skuldarinnar, 98.704.992 krónum, verið gefin eftir og er það sú fjárhæð, sem sóknaraðili krefst nú að fá greidda. Útreikningurinn á þessari fjárhæð er nægilega reifaður af hendi sóknaraðila og getur engum vafa valdið. Sóknaraðili hefur höfðað mál á hendur fleiri fyrrverandi starfsmönnum sínum, sem höfðu fengið lán hjá honum til kaupa á hlutabréfum í félaginu með kjörum hliðstæðum þeim, sem varnaraðili naut samkvæmt áðursögðu, þar á meðal með sömu takmörkun á ábyrgð á endurgreiðslu skuldarinnar. Í þeim málum hefur sóknaraðili leitað riftunar á eftirgjöf þessarar takmörkuðu ábyrgðar ásamt greiðslu á 10% af fjárhæð skuldar gagnaðila síns eins og hún stóð 25. september 2008. Í dómum, sem gengið hafa í Hæstarétti í slíkum málum, hafa kröfur sóknaraðila af þessum toga verið teknar til greina, meðal annars í dómi 10. maí 2012 í máli nr. 518/2011, með því að lagt hefur verið til grundvallar að gagnaðilinn hafi auðgast um sem svari eftirgjöf á ábyrgð sinni og þar með tjóni sóknaraðila. Hafa úrslit slíkra mála orðið á þennan veg þótt kröfur vegna lána til hlutabréfakaupa, sem sóknaraðili átti á hendur starfsmönnum sínum, hafi verið framseldar Nýja Kaupþingi banka hf. með áðurnefndri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008, alveg á sama hátt og krafa sóknaraðila á hendur varnaraðila á grundvelli lánssamnings þeirra frá 25. mars sama ár. Að þessu marki verður því ekki séð að nokkuð skorti á reifun sóknaraðila á grundvelli endurgreiðslukröfunnar, sem hann gerir á hendur varnaraðila.

Í hinum kærða úrskurði er vikið að dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2013 í máli, sem Arion banki hf. höfðaði gegn varnaraðila, en sá dómur var ekki lagður fram í máli þessu fyrr en undir rekstri þess fyrir Hæstarétti. Í því máli leitaði Arion banki hf. meðal annars dóms um skyldu varnaraðila til að greiða 10% af þeim hluta skuldar sinnar samkvæmt lánssamningnum frá 25. mars 2008, sem átti ekki rætur að rekja til kaupa á hlutabréfum í sóknaraðila, og byggði á því að bankinn hefði fengið kröfuna framselda með fyrrgreindri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Af þessum dómi er vafalaust að krafa bankans laut aðeins að tíunda hluta af 18,3018074% skuldarinnar samkvæmt lánssamningnum, en eftirgjöfin á takmarkaðri ábyrgð varnaraðila 25. september 2008 tók ekki til þess hluta skuldarinnar og var dómurinn því óviðkomandi þeirri kröfu, sem sóknaraðili gerir í máli þessu. Dómi í því máli, sem tók til greina kröfu Arion banka hf. að þessu leyti, hefur verið áfrýjað til Hæstaréttar, en málinu er ólokið hér fyrir dómi. Þessi málsókn Arion banka hf. skarast á engan hátt við mál sóknaraðila á hendur varnaraðila og getur engum vandkvæðum valdið að því er varðar reifun þess.

Á máli þessu eru að öðru leyti engir þeir annmarkar, sem valdið gætu vísun þess frá dómi. Eru því ekki efni til annars en að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðili, S-kk-nf P. K-kk-nf, greiði sóknaraðila, Kaupþingi hf., 500.000 krónur í kærumálskostnað.