524/2017

M og K sóttu um leyfi til lögskilnaðar í janúar 2015 og gengust af því tilefni undir samkomulag um fjárskipti sín á milli þar sem tiltekin fasteign kom meðal annars í hlut K. Höfðaði K í kjölfarið mál á hendur M og krafðist þess að honum yrði gert að gefa út afsal sér til handa vegna 50% eignarhluta hans í fasteigninni. M krafðist sýknu á þeim grundvelli að hjúskapnum hefði einungis verið slitið til málamynda og því væri fjárskiptum milli aðila enn ólokið. Þá byggði M einnig á því að víkja bæri samkomulagi aðila til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Hæstiréttur taldi að M hefði hvorki sýnt fram á að skilnaður aðila og fjárskipti hefðu verið til málamynda, né að talið yrði ósanngjarnt af hálfu K að bera samninginn fyrir sig í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936. Var niðurstaða héraðsdóms um skyldu M til útgáfu afsalsins því staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf landsréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. ágúst 2017. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms en málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti og kemur krafa hennar um málskostnað í héraði því ekki til álita fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi og stefnda gengu í hjúskap 31. desember 2011. Þau sóttu um lögskilnað 29. janúar 2015 og gerðu af því tilefni fjárskiptasamning sem tekinn var upp í hjónaskilnaðarbók embættis sýslumannsins á Norðurlandi eystra. Leyfi til lögskilnaðar var gefið út af sama embætti 30. sama mánaðar. Í málinu krefst stefnda þess að fá afsalað til sín skráðum eignarhluta áfrýjanda í fasteigninni [...] en samkvæmt fjárskiptum þeim sem tekin voru upp í hjónaskilnaðarbókina skyldi sú eign koma í hlut stefndu við lögskilnaðinn. Áfrýjandi krefst sýknu af þeirri kröfu og byggir á því að lögskilnaðurinn hafi verið til málamynda og fyrrgreindu samkomulagi um fjárskipti ekki ætlað gildi samkvæmt efni sínu. Tilefni skilnaðarins hafi verið að freista þess að sækja hærri bætur til handa stefndu, eftir að skilnaður væri gengin í gegn, en hún var öryrki. Aðilar hefðu eftir sem áður „haldið áfram sambandi sínu og sambúð, líkt og áður“. Þau hafi svo af öðrum ástæðum slitið samvistum í júlí 2016. Þá byggir áfrýjandi á því að samningurinn sem slíkur uppfylli ekki lágmarkskröfur um frágang og form, svo og að honum beri að víkja til hliðar á grundvelli ógildingarreglu 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga enda halli verulega á áfrýjanda í skiptum aðila.

Með úrskurði 6. mars 2017 frestaði héraðsdómari málinu af sjálfsdáðum með vísan til 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en hann áformaði að kynna lögreglu staðhæfingar áfrýjanda um tilgang skilnaðar hans og stefndu með tilliti til þess hvort um væri að ræða refsiverða háttsemi og fresta málinu meðan það væri til rannsóknar. Með dómi Hæstaréttar 27. mars 2017 í málinu nr. 174/2017 var sá úrskurður felldur úr gildi og málið í framhaldi af því tekið til aðalmeðferðar og efnisdóms. Undir áfrýjun málsins hefur stefnda lagt fram bréf Lögreglustjórans á Norðurlandi eystra þess efnis að rannsókn á meintum fjársvikum málsaðila á þessum grundvelli hafi verið felld niður þar sem gögn málsins væru ekki talin nægileg eða líkleg til sakfellis.

II

Hvað sem líður upplýsingum um samskipti og samvistir málsaðila, sem og peningagreiðslur þeirra í millum, eftir að lögskilnaður þeirra öðlaðist gildi 30. janúar 2015, þá hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að skilnaður þeirra og fjárskipti í tilefni af honum hafi aðeins verið til málamynda. Þá er til þess að líta að þótt vanda hefði mátt betur til gerðar samnings aðila um fjárskipti uppfyllti hann formskilyrði 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, þar á meðal var hann staðfestur á þann hátt sem þar er áskilið.

Stendur þá eftir að taka afstöðu til þeirrar málsástæðu áfrýjanda að víkja beri umræddu samkomulagi aðila til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Hefur áfrýjandi sérstaklega vísað til þess að ósanngjarnt sé af hálfu stefndu að bera samninginn fyrir sig þar sem með honum hafi verið vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga stefndu í hag. Sé samningur ógiltur með stoð í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 er vikið frá þeirri grundvallarreglu íslensks réttar að samninga beri að efna. Af því leiðir að sá sem krefst þess að það skuli gert vegna efnis samningsins, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina eða atvika, sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. greinarinnar, ber sönnunarbyrði fyrir því að þessi atriði eigi að valda því að talið verði ósanngjarnt að viðsemjandi hans beri samninginn fyrir sig. Við mat á skilyrðinu um ósanngirni í skilningi 1. mgr. 36. gr. verður í máli þessu fyrst og fremst litið til efnis samningsins og atvika við samningsgerðina, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar, enda hvorki sýnt fram á ójafnræði með aðilum við samningsgerðina né að síðar tilkomin atvik hafi þýðingu við matið.

Í málinu liggja ekki fyrir fullnægjandi upplýsingar um verðmæti eigna aðila sem komu til skipta á því tímamarki sem um ræðir eða fjárhagsstöðu þeirra að öðru leyti. Áfrýjandi þykir þó hafa sýnt fram á, með upplýsingum um verðmæti þeirra fasteigna sem voru í þeirra eigu á umræddum tíma, að líkur séu fyrir því að ekki hafi verið um helmingaskipti að ræða. Til þess ber á hinn bóginn að líta að hjúskapur aðila stóð aðeins í rúm þrjú ár og litlar upplýsingar liggja fyrir um eignastöðu þeirra við upphaf hans en stefnda var þá [...] og áfrýjandi [...] ára. Bendir framburður aðila fyrir dómi raunar jafnframt til þess að þau hafi þrátt fyrir hjúskaparstöðu sína litið svo á að þau færu hvort um sig með eignarhald ákveðinna fasteigna, sbr. eftirfarandi fullyrðingu áfrýjanda: „Ég átti [...] einn“ sem og að stefnda hefði ein átt fasteignina í [...]. Þau höfðu bæði verið í hjúskap áður og því gengið í gegnum skilnað og þykir því sá framburður áfrýjanda ótrúverðugur að hann hafi hvorki gert sér grein fyrir þýðingu samkomulagsins né reglum hjúskaparlaga þar um. Í framangreindu endurriti úr hjónaskilnaðarbók er sérstaklega bókað af fulltrúa sýslumanns og undirritað fyrirvaralaust af málsaðilum „Gætt er leiðbeiningarskyldu samkvæmt hjúskaparlögum“. Að þessu virtu telst áfrýjandi ekki hafa axlað sönnunarbyrðina fyrir því að ætlaður munur á þeim verðmætum sem komu í hlut hvors málsaðila um sig samkvæmt fjárskiptasamningi þeim sem gerður var við lögskilnað þeirra, eigi að valda því að talið verði ósanngjarnt af hálfu stefndu að bera samninginn fyrir sig. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.