435/2017

R krafðist þess að A og B yrðu svipt forsjá dóttur sinnar á grundvelli a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Fyrir lágu skýrslur og matsgerð um forsjárhæfni sem voru samhljóma um vanhæfni A og B meðal annars vegna vitsmunaskerðingar og skilningsleysi á stuðningsþörf. Var nýrrar matsgerðar síðar aflað sem vék nokkuð frá þeirri afstöðu sem kom fram í fyrri skýrslunum og matsgerð. Var það niðurstaða héraðsdóms að velferð og vellíðan stúlkunnar yrði teflt í tvísýnu með því að fela A og B forsjána. Þá hefði R reynt til hlítar að beita öðrum og vægari úrræðum. Var krafa R því tekin til greina. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í hinum áfrýjaða dómi væri tekin rökstudd afstaða til þess hvort skilyrðum fyrrgreindra stafliða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga væri fullnægt. Hefði sérstaklega verið vikið að því að ekki væri fallist á með A og B að ekki hefði verið tekið nægilegt tillit til fötlunar þeirra og lögbundinna skyldna yfirvalda í því sambandi. Var því hafnað kröfu A og B um ómerkingu héraðsdóms sem var meðal annars reist á því að ekki hefði verið tekin afstaða til þeirrar málsástæðu. Þá hefði héraðsdómur, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómsmönnum, metið sönnunargildi framangreindra skýrsla og matsgerða, svo og annarra gagna málsins, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 6. júlí 2017. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms.

I

Áfrýjendur reisa kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms annars vegar á því að dómurinn hafi ekki tekið afstöðu til málsástæðu þeirra sem reist hafi verið á því að stefndi hafi með forsjársviptingunni, sem málið varðar, brotið gegn 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 23. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Hafi í málflutningi fyrir héraðsdómi meðal annars verið vísað til dóma Mannréttindadómstóls Evrópu þar sem komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að óheimilt hafi verið að svipta seinfæra foreldra forsjá barns. Telja áfrýjendur að þetta brjóti í bága við e. og f. liði 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hins vegar telja áfrýjendur það eiga að leiða til ómerkingar héraðsdóms að verulegir ágallar séu á samningu dómsins sem fari í bága við 3. mgr. sömu lagagreinar. Þannig sé niðurstöðukafli úr hófi langur og þar sé málavaxtalýsing endurtekin þó með nánari tilvísunum til gagna málsins og framburðar vitna. Lýsing málsatvika í upphafi sé ekki sjálfstæð af hendi dómsins heldur nánast orðrétt endursögn úr héraðsdómsstefnu. Að auki sé niðurstöðukafli í matsgerð dómkvaddra manna frá 1. maí 2017 afritaður orðrétt inn í kafla um málsatvik. Á hinn bóginn sé lýsingu áfrýjenda á málsatvikum hvergi að finna í dóminum.

Áfrýjendur reisa kröfu sína um sýknu af kröfu stefndu um sviptingu forsjár dóttur þeirra á því að skilyrðum a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 fyrir forsjársviptingu sé ekki fullnægt. Lýtur málatilbúnaður þeirra einkum að því að renna stoðum undir þær röksemdir. Jafnframt tefla þau fram röksemdum sem reistar eru á réttindum þeirra sem seinfærum foreldrum og vísa í því sambandi til þess að túlka beri reglurnar í framangreindum stafliðum 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga til samræmis við þau réttindi sem þeim séu veitt í b. lið 1. mgr., 4. og 5. mgr. 23. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Inntak reglunnar í þessum staflið 23. gr. samningsins og þegar það er sett í samhengi við önnur ákvæði sömu greinar hans, er að tryggt sé að fatlað fólk geti notið ráðgjafar og aðstoðar þannig að það geti nýtt þann rétt að ákveða sjálft fjölda barna sinna og tíðni fæðinga. Af þessu verður meðal annars dregin sú ályktun að fötlunin ein og sér eigi ekki að vera ástæða forsjársviptingar þegar fatlað fólk eigi í hlut. Í hinum áfrýjaða dómi er tekin rökstudd afstaða til þess álitaefnis hvort skilyrðum a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga sé fullnægt eða ekki. Í því sambandi er sérstaklega að því vikið í rökstuðningi dómsins fyrir niðurstöðunni að ekki sé fallist á þá málsástæðu áfrýjenda að ekki hafi verið tekið nægilegt tillit til fötlunar þeirra og lögbundinna skyldna yfirvalda í því sambandi. Verður því hafnað þeim rökum áfrýjenda að héraðsdómur sé haldinn annmörkum að þessu leyti.

Þótt finna megi að því að héraðsdómur hafi ekki látið við það sitja að gera með sjálfstæðum hætti grein fyrir niðurstöðum í matsgerð dómkvaddra manna 1. maí 2017 heldur tekið niðurstöðukaflann í heild upp í dóminn og að lýsing málavaxta sé að einhverju leyti tvítekin í dóminum fer því fjarri að þetta séu slíkir annmarkar að þeir eigi að leiða til ómerkingar dómsins samkvæmt 3. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.

Samkvæmt framansögðu verður kröfu áfrýjenda um ómerkingu héraðsdóms hafnað.

II

Í hinum áfrýjaða dómi er meðal annars gerð stuttlega grein fyrir forsjárhæfnismati á áfrýjendum sem D, gerði 6. desember 2004, foreldrahæfnismati sem E sálfræðingur, gerði á þeim á árinu 2010, sálfræði- og forsjárhæfnismati sem F sálfræðingur gerði á þeim 13. maí 2011, en hann var dómkvaddur til þess starfa og sálfræðilegri matsgerð með tilliti til forsjárhæfni sem G sálfræðingur, gerði á þeim 30. september 2016. Þá er einnig gerð grein fyrir efni matsgerðar dómkvaddra manna 1. maí 2017, sem unnin var af H, prófessor í fötlunarfræðum og I sálfræðingi. Eins og gerð er grein fyrir í dóminum víkur síðastgreind matsgerð nokkuð frá þeirri afstöðu sem fram kemur í þeim skýrslum og matsgerð sem áður eru nefndar. Héraðsdómur, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómsmönnum, mat sönnunargildi þeirra skýrslna og matsgerða, sem um ræðir, svo og annarra gagna málsins, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Með vísan til forsendna dómsins, að teknu tilliti til framangreindra athugasemda, verður hann staðfestur.

Stefndi gerir ekki kröfu um málskostnað fyrir Hæstarétti og verður hann ekki dæmdur. Gjafsóknarkostnaður áfrýjenda verður ákveðinn eins og í dómsorði greinir

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, A og B, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 1.200.000 krónur.