207/2012

B tók lán hjá G hf., síðar Í hf., í ágúst 2007. Til tryggingar skuldinni undirritaði hann handveðsyfirlýsingu  þar sem hann setti bankanum að veði öll verðbréf, sem væru á tilteknum vörslureikningi hjá bankanum. Í október sama ár samþykkti bankinn skuldaraskipti að skuldabréfinu þannig að H ehf., síðar D ehf., sem var í eigu B, yfirtók skuldina. Vegna þessa undirritaði B nýja handveðsyfirlýsingu þar sem sett voru að veði öll verðbréf á sama vörslureikningi og var fyrri handveðsyfirlýsing hans ógilt. Í krafðist þess að viðurkennt yrði að öll verðbréf á tilteknum vörslureikningi B hjá bankanum væru til tryggingar skuld samkvæmt skuldabréfi útgefnu af B, en sem D ehf. hefði síðar gerst skuldari að fyrir skuldskeytingu, í samræmi við handveðsyfirlýsingu sem B hefði samþykkt í tenglum við skuldskeytinguna. Deildu aðilar um það hvort síðari handveðsyfirlýsing B væri í gildi, en B og D ehf. héldu því fram að nýtt lán hefði verið veitt í október 2007 í þágu H ehf. og með því hefði lán B verið greitt upp. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að frumkvæði að því að breytt hefði verið um aðild að lánssamningi B hefði komið frá honum sjálfum. Skjalið um skuldaraskiptin hefði verið skýrt og sá tilgangur ótvíræður að H ehf. kæmi í stað B að þegar veittu láni. Engin ný lán hefðu þannig verið veitt H ehf. Skipti þar engu þótt lánin hefðu við skuldaraskiptin fengið nýtt númer í kerfi bankans. Þá væri enga stoð að finna í gögnum málsins að önnur handveðsyfirlýsing sem B undirritaði síðar sama ár hefði, auk þess að vera til tryggingar endurgreiðslu yfirdráttarheimildar H ehf., átt að koma í stað veðs í vörslureikningi B. Óumdeilt væri að handveð hefði verið veitt í október 2007 í verðbréfum á vörslureikningi B sem hefði allt frá ágúst 2007 verið sviptur aðgangi að vörslureikningnum. Hefði hann ekki gert athugasemdir við það að verðbréf á reikningnum væru veðsett fyrr en liðið var tæpt ár frá því skuldskeyting og veðsetning vegna yfirdráttarheimildar hefði verið gerð, en því hefði hvorki verið lýst yfir af hálfu G hf. né Í hf. að veðtryggingin yrði gefin eftir. Var krafa Í hf. því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. mars 2012. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði að öll verðbréf á vörslureikningi stefnda B-kk-ef L-kk-ef nr. 67634 hjá áfrýjanda séu til tryggingar skuld samkvæmt skuldabréfi útgefnu af stefnda B-kk-þgf 8. ágúst 2007, upphaflega að fjárhæð 289.631 svissneskur franki og 28.636.884 japönsk jen, en sem stefndi Drómundur ehf., sem þá hét Hverafold ehf., gerðist skuldari að fyrir skuldskeytingu 15. október sama ár, í samræmi við handveðsyfirlýsingu sem stefndi B-kk-nf samþykkti sem veðsali sama dag. Til vara krefst áfrýjandi að „báðum stefndu verði gert að þola að ógild sé áritun um skuldaraskipti ... 15. október 2007, um yfirtöku stefnda Drómundar ehf. ... á skuld stefnda B-kk-ef“ samkvæmt fyrrgreindu skuldabréfi og að viðurkennt verði að stefndi B-kk-nf sé „skuldari skuldabréfsins og ennfremur að handveðsyfirlýsing sú sem stefndi B-kk-nf gaf út vegna þeirrar skuldar hinn 8. ágúst 2007 sé í gildi.“ Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og að áfrýjanda verði gert að greiða stefnda B-kk-þgf málskostnað fyrir Hæstarétti.

I

Stefndi B-kk-nf L-kk-nf tók lán hjá Glitni banka hf. 8. ágúst 2007, sem var annars vegar að fjárhæð 289.631 svissneskur franki og hins vegar 28.636.884 japönsk jen. Í skuldabréfi vegna lántökunnar voru nefndar fjárhæðir sagðar jafnvirði 30.000.000 íslenskra króna, en höfuðstóll lánsins skyldi endurgreiddur í einu lagi í lok lánstímans sem var 36 mánuðir. Sama dag undirritaði B-kk-nf handveðsyfirlýsingu til tryggingar skuldinni þar sem hann setti bankanum að veði öll verðbréf, hverju nafni sem nefndust, sem væru á vörslureikningi hans nr. 67634 í bankanum. Skyldi bankinn einn hafa aðgang að hinu veðsetta og mætti einungis hann ráðstafa bréfum á reikningnum og taka fé út af honum svo lengi sem veðsetning héldist. Veðsala væri á sama tíma óheimilt að framselja bréf á reikningnum eða veðsetja þau öðrum.

Í tölvubréfi stefnda B-kk-ef til Glitnis banka hf. 2. október 2007 sagði að hann velti fyrir sér „hvort ekki væri rétt að færa nýja lánið núna yfir á Hverafold ehf. eins og við vorum búin að tala um. Til að hafa þetta sem einfaldast mundum við ekkert hreyfa við veðinu þ.e. áfram nákvæmlega sama veð. Ætti þetta ekki að vera tiltölulega einfalt?“ Hverafold ehf., sem þarna var nefnd, er í eigu stefnda B-kk-ef og ber nú nafn stefnda Drómundar ehf. Bankinn samþykkti beiðnina og þann 15. október 2007 var gerð yfirlýsing með fyrirsögninni „Áritun um skuldaraskipti“. Þar sagði meðal annars að bankinn samþykki skuldaraskipti að skuldabréfinu frá 8. ágúst sama ár „þannig að Hverafold ehf. ... verði framvegis skuldari að skuldabréfi þessu í stað fyrri skuldara sem var B-kk-nf L-kk-nf“. Sama dag var gefin út yfirlýsing með fyrirsögninni „Handveðsyfirlýsing. Handveðsetning verðbréfa vegna tiltekinnar skuldar“. Þar sagði meðal annar að sett væru að handveði öll verðbréf, hverju nafni sem nefndust, sem væru á vörslureikningi B-kk-ef nr. 67634 hjá Glitni banka hf., sem hafi einn aðgang að hinu veðsetta. Þetta væri til tryggingar „neðangreindri skuld minni við Glitni banka hf.: CU lán nr. 0526-261572 og 0526-261574, útg. 08.08.2007.“ Undir yfirlýsinguna ritaði stefndi B-kk-nf samþykki sitt sem veðsali og einnig fyrir hönd nýja skuldarans, Hverafoldar ehf. Fram er komið að eftir það var B-kk-þgf afhent frumrit eldri handveðsyfirlýsingarinnar frá 8. ágúst 2007, en á hana hafði verið stimplað að hún væri ógild. Hverafold ehf. bárust síðan tvö skjöl frá bankanum, dagsett 31. október 2007, með fyrirsögninni „lánveiting“. Í öðru þeirra var tilgreint „lánsnúmer Glitnis banka hf.: 06CU261722“, sem væri vegna láns á 289.631 svissneskum franka, og á hinu var sami texti en lánsnúmerið 06CU261723 vegna láns á 28.636.884 japönskum jenum. Í fyrrnefnda skjalinu sagði í lokin: „skuldaraskipti. var lán nr. 261572“, en í því síðarnefnda var sami texti en eldra lánsnúmer sagt vera 261574. Stefndi B-kk-nf fékk einnig send tvö skjöl frá bankanum, dagsett 31. október 2007, sem báru fyrirsögnina „greiðsla á láni“. Þar voru tilgreind sömu nýju lánsnúmer bankans og áður var getið, en eftir það komu fyrir orðin „uppgreiðsla“ á fyrrnefndum fjárhæðum og „skuldaraskipti“.

Stefndi B-kk-nf sendi Glitni banka hf. tölvubréf 20. október 2007 með fyrirspurn um hvort hann gæti fengið takmarkaðan aðgang að áðurnefndum reikningi sínum nr. 67634 „þannig að ég gæti fært til eignir innan vörslureikningsins án sérstakrar heimildar frá ykkur en ekki tekið út af vörslureikningnum nema með heimild.“ Í ódagsettu minnisblaði starfsmanna bankans sagði um þetta að B-kk-þgf hafi í símtali verið tjáð að ekki væri unnt að verða við þessu. Málið yrði þó kannað nánar, en ekkert frekar liggur fyrir um það. Í sama bréfi óskaði B-kk-nf fyrir hönd Hverafoldar ehf. eftir yfirdráttarheimild fyrir 500.000 bandaríkjadölum „þannig að ég gæti stokkið til og keypt bréf ef ég tel að markaður sé í lágmarki“. Bankinn varð við erindinu og 26. nóvember 2007 gaf Hverafold ehf. út skjal með fyrirsögninni: „Handveðsyfirlýsing. Handveðsetning verðbréfa. Allsherjarveð“, þar sem Glitni banka hf. voru veðsett öll verðbréf á vörslureikningi félagsins nr. 70685 hjá honum. Undir handveðsyfirlýsinguna ritaði stefndi B-kk-nf fyrir hönd Hverafoldar ehf. Fram er komið að vegna mistaka starfsmanna áfrýjanda í maí 2009 í tengslum við tilfærslu B-kk-ef á fjármunum milli einkahlutafélaga sinna glataði áfrýjandi veðrétti samkvæmt þessari yfirlýsingu í verðbréfum á áðurnefndum vörslureikningi Hverafoldar ehf. og er ekki um það deilt í málinu.

Glitnir banki hf. sendi stefnda B-kk-þgf tölvubréf 5. október 2008 þar sem sagði að „við árlega yfirferð á tryggingum hér hjá bankanum kom í ljós að handveðsyfirlýsingar þær sem hér voru skráðar hjá okkur voru ekki fullnægjandi að mati bankans.“ Með bréfinu fylgdi ný handveðsyfirlýsing til undirritunar. Stefndi svaraði erindinu 13. sama mánaðar og kvaðst ekki mundu leggja fram frekari veð fyrir Drómund ehf., áður Hverafold ehf. Nokkrum dögum fyrr eða 7. október 2008 hafði Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf. og vikið stjórn hans frá. Jafnframt því var áfrýjandi settur á fót og fékk upphaflega nafnið Nýi Glitnir banki hf. Yfirtók hann 14. október 2008 hluta eigna og skuldbindinga eldri bankans, þar á meðal kröfu vegna áðurnefnds skuldabréfs 8. ágúst 2007. Áfrýjandi sendi stefnda B-kk-þgf bréf 5. nóvember 2008 þar sem sagði að í skjalageymslu bankans hefði fundist handveðsyfirlýsing, sem hafi komið í stað þeirrar upphaflegu frá 8. ágúst 2007. Með þessu var vísað til áðurnefndrar handveðsyfirlýsingar 15. október 2007. Var hún sögð hafa mislagst með öðrum gögnum í skjalageymslu og var stefndi beðinn velvirðingar á mistökunum.

Málsaðilar áttu ýmis samskipti eftir þetta vegna ágreinings, sem upp var kominn milli þeirra og átti rætur að rekja til fyrrnefndrar lántöku stefnda B-kk-ef 8. ágúst 2007. Sá síðarnefndi beindi málinu til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, sem starfar samkvæmt 19. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Úrskurður hennar 12. nóvember 2010 varð á þann veg að áfrýjanda væri skylt að færa alla erlenda hlutabréfaeign og inneign í erlendum hlutabréfasjóðum á vörslureikningi B-kk-ef nr. 67634 yfir á óbundinn vörslureikning hans hjá áfrýjanda. Áfrýjandi undi ekki þeirri niðurstöðu og höfðaði málið í kjölfarið. Í meginatriðum reisir hann kröfur sínar á því að skuldaraskipti hafi orðið í október 2007 að láni, sem stefndi B-kk-nf tók hjá Glitni banka hf. 8. ágúst sama ár þannig að einkahlutafélag í hans eigu, Hverafold ehf., hafi komið í hans stað. Í tengslum við það hafi ný handveðsyfirlýsing verið gefin út 15. október 2007 í stað hinnar fyrri sökum þess að nýr skuldari hafi tekið við láninu. Sama veð hafi staðið samkvæmt henni til tryggingar láninu og áður og ekkert hafi gerst eftir síðastnefndan dag sem haggi við gildi handveðssetningarinnar. Yfirlýsingin beri með sér að veðið sé til tryggingar á skuld sem stofnað var til 8. ágúst 2007, en tilvísun í yfirlýsingunni í lánanúmer sé vegna innra kerfis lánveitandans og skipti efnislega ekki máli. Stefndu halda á hinn bóginn fram að nýtt lán hafi verið veitt í október 2007 í þágu Hverafoldar ehf. og með því hafi eldra lán stefnda B-kk-ef verið greitt upp. Þetta sé staðfest á kvittunum frá Glitni banka hf. 31. október 2007 þar sem fram komi að eldra lán hafi verið greitt upp og númer á nýjum lánum Hverafoldar ehf. séu önnur en eldri lánsnúmer. Þá hafi handveðssetning á vörslureikningi Hverafoldar ehf. 26. nóvember 2007 leyst yfirlýsinguna frá 15. október sama ár af hólmi, en sú síðarnefnda hafi aðeins átt að gilda tímabundið. Um það hafi verið munnlegt samkomulag. Ef ekki verði á það fallist beri að líta til þess að stefndu hafi skorað á áfrýjanda að leggja frumrit yfirlýsingarinnar frá 15. október 2007 fram í málinu, en við því hafi hann ekki orðið. Beri því að leggja til grundvallar að hún hafi verið ógilt af veðhafa eins og upphaflega yfirlýsingin frá 8. ágúst 2007.

II

Af hálfu áfrýjanda er sú skýring fram komin að þrátt fyrir að skuldabréf 8. ágúst 2007 sé aðeins eitt hafi lán stefnda B-kk-ef fengið tvö númer í tölvukerfi Glitnis banka hf. þar eð um lán í tveimur gjaldmiðlum hafi verið að ræða. Ný lánsnúmer hafi síðan verið tekin upp í kerfi bankans sökum þess að nýr skuldari kom í stað hins fyrri, en eldri lánsnúmer verið tekin upp aftur þegar ágreiningur aðilanna í þessu máli var kominn upp.

Að framan var getið bréfs stefnda B-kk-ef til Glitnis banka hf. 2. október 2007, en frumkvæði var komið frá þeim fyrrnefnda um að breytt yrði aðild að lánssamningnum 8. ágúst sama ár. Skjalið með fyrirsögninni „áritun um skuldaraskipti“ var skýrt og sá tilgangur ótvíræður að Hverafold ehf. kæmi í stað B-kk-ef sem skuldari að þegar veittu láni. Engin ný lán voru veitt Hverafold ehf. 15. október 2007 þegar yfirlýsingin um skuldskeytingu var gerð eða 31. sama mánaðar þegar sú gjörð var skráð í tölvukerfi í Glitni banka hf. Hvað sem leið aðferð bankans til að halda utan um kröfur í kerfi sínu, sem birtist meðal annars í nýjum lánsnúmerum við skuldaraskiptin, eru engin efni til að veita því sérstakt vægi við úrlausn ágreinings málsaðila. Að virtri yfirlýsingunni um skuldaraskipti og skýrum tilgangi aðila lánssamningsins geta fyrrnefnd skjöl 31. október 2007 engu máli skipt, en í þeim koma í senn fyrir orð eins og „lánveiting“ og „skuldaraskipti“.

Í áðurnefndu tölvubréfi stefnda B-kk-ef 2. október 2007 var tekið fram að veð yrði hið sama og áður og enginn fyrirvari gerður um það. Ljósrit undirritaðrar handveðsyfirlýsingar 15. október 2007 er meðal málskjala, sem sýnir að sú ráðagerð gekk eftir. Efni hennar er óumdeilt, en ágreiningur málsaðila stendur meðal annars um hvort hún hafi eftir það fallið niður sökum þess að önnur handveðsyfirlýsing 26. nóvember 2007 hafi komið í hennar stað samkvæmt áður gerðu samkomulagi eða hún verið ógilt af öðrum ástæðum.

Varðandi fyrrnefnda atriðið er þess að gæta að handveðssetning 26. nóvember 2007 var til komin vegna beiðni Hverafoldar ehf. um yfirdráttarheimild að fjárhæð 500.000 bandaríkjadalir og var til tryggingar endurgreiðslu þess láns. Stefndi B-kk-nf ritaði fyrirvaralaust undir handveðsyfirlýsingu þann dag af hálfu félagsins. Gögn málsins veita því enga stoð að þetta veð hafi að auki átt að koma í stað veðs í vörslureikningi B-kk-ef nr. 67634 hjá Glitni banka hf. og síðar áfrýjanda, sem var til tryggingar öðru láni, eða að sú veðsetning hafi einungis átt að gilda tímabundið. Stefndu hafa sönnunarbyrði fyrir þessari staðhæfingu og verða að bera halla af því að sú sönnun hefur ekki tekist.

Varðandi þá málsvörn stefndu að handveðssetningin 15. október 2007 hafi fallið niður af öðrum ástæðum verður litið til þess að allt frá ágúst 2007 hefur stefndi B-kk-nf verið sviptur aðgangi að vörslureikningi sínum nr. 67634 og hefur ekki haft ráðstöfunarheimild yfir þeim verðbréfum, sem þar eru vistuð, þótt sérstakt samþykki veðhafa virðist hafa komið til í einhverjum tilvikum. Hann gerði þó engar athugasemdir við það að verðbréf á reikningnum væru veðsett fyrr en í kjölfar áðurnefnds bréfs Glitnis banka hf. 5. október 2008 um að bankinn þyrfti frekari tryggingar, en þá var liðið nær heilt ár frá því áðurnefnd skuldskeyting og veðsetning vegna yfirdráttarheimildar var gerð. Hvorki fyrir né eftir þessi atvik verður séð að Glitnir banki hf. eða síðar áfrýjandi hafi lýst yfir eða gefið til kynna að umrædd veðtrygging yrði gefin eftir. Verður ekki fallist á með stefndu að þeir hafi haft réttmæta ástæðu til að skýra samskipti sín við veðhafana á þann veg að slík viljayfirlýsing fælist í þeim þannig að handveðsetningin væri fallin niður.

Stefndu bera því sérstaklega við að þeir hafi skorað á áfrýjanda að leggja fram frumrit handveðsyfirlýsingar 15. október 2007 en hann ekki orðið við því. Réttur áfrýjanda væri þar með niður fallinn. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var af hans hálfu greint frá því að yfirlýsingin hafi ekki fundist við leit. Í bréfi áfrýjanda 5. nóvember 2007 kom fram að sama yfirlýsing hafi þá fundist og því væri ekki þörf á frekari tryggingum, en hún virðist nú hafa mislagst á ný hjá honum. Hér ber að gæta að því að óumdeilt er að handveð var veitt 15. október 2007 í verðbréfum á vörslureikningi stefnda B-kk-ef nr. 67634. Samningur um handveðssetningu getur verið hvort heldur skriflegur eða munnlegur og réttur samkvæmt honum er ekki bundinn við ákveðið form eða handhöfn frumrits veðskjals. Veðsali skal á hinn bóginn sviptur umráðum hins veðsetta, sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Áður er fram komið að stefndi B-kk-nf var sviptur aðgangi að vörslureikningi nr. 67634 og er þessi málsástæða stefndu því haldlaus.

Í málatilbúnaði stefndu er vísað til 2. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, en samkvæmt henni geti lánveitandi ekki einhliða breytt skilmálum ábyrgðarsamnings ábyrgðarmanni í óhag. Þessi lög höfðu ekki tekið gildi þegar atvik málsins urðu síðla árs 2007 og getur þessi málsástæða þegar af þeirri ástæðu ekki leitt til þess að kröfur stefndu nái fram að ganga. Ekkert annað er fram komið sem getur heldur leitt til þeirrar niðurstöðu. Samkvæmt öllu framanröktu verður aðalkrafa áfrýjanda tekin til greina. Fyrir Hæstarétti hnikaði hann til orðalagi kröfunnar án þess að um efnisbreytingu væri að ræða og verður ekki fallist á mótmæli stefndu gegn því að sú breyting fái komist að. Stefndu verða dæmdir til að greiða óskipt áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði.

Það athugast að eftir afhendingu greinargerðar til Hæstaréttar lagði áfrýjandi fram tvö ný skjöl með bréfi 22. júní 2012, en bréfið felur í raun í sér viðbótargreinargerð hans í málinu. Þetta er andstætt 156. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og er aðfinnsluvert.

Dómsorð:

Viðurkennd er krafa áfrýjanda, Íslandsbanka hf., um að öll verðbréf á vörslureikningi stefnda B-kk-ef L-kk-ef nr. 67634 hjá áfrýjanda séu til tryggingar skuld samkvæmt skuldabréfi útgefnu af stefnda B-kk-þgf til Glitnis banka hf. 8. ágúst 2007, upphaflega að fjárhæð 289.631 svissneskur franki og 28.636.884 japönsk jen, en sem stefndi Drómundur ehf. gerðist skuldari að fyrir skuldskeytingu 15. október 2007, í samræmi við handveðsyfirlýsingu sem stefndi B-kk-nf samþykkti sem veðsali síðarnefndan dag.

Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.