402/2000

X og Y voru svipt forsjá dóttur sinnar Z með úrskurði barnaverndarnefndar K og var sá úrskurður staðfestur af Barnaverndarráði Íslands. Tildrög málsins voru þau að X, faðir Z, hafði á árinu 1997 verið sakfelldur fyrir kynferðislega misnotkun á Z. Var sá dómur skilorðsbundinn og byggt á því að félagsmála- og skólayfirvöld K gætu fylgst með heimilinu. Á árinu 1999 kom enn upp grunur um misnotkun X á dóttur sinni. Félagsmálaráð kærði X til lögreglu og ákæra var gefin út á hendur honum en hann sýknaður fyrir dómi. Z, sem hafði verið vistuð utan heimilis síns frá því að grunur um misnotkun reis, var kyrrsett þar á grundvelli 24. gr. barnaverndarlaga á meðan athugun á högum hennar færi fram. Með úrskurði barnaverndarnefndar 25. janúar 2000 voru X og Y svipt forsjá þar sem ekki var talið að telpunni væri óhætt á heimili þeirra. X og Y töldu lagaskilyrðum forsjársviptingar ekki hafa verið fullnægt og höfðuðu mál til ógildingar úrskurða barnaverndaryfirvalda. Héraðsdómur féllst á kröfur X og Y þar sem ekki þótti hafa verið sýnt fram á að fullreynt væri, með undangenginni meðferðaráætlun um stuðning og eftirlit með heimili Z og Y, að ekki mætti í samvinnu við þau ná fram nægilegum úrræðum til verndar hagsmunum Z án þess að svipta þau forsjá hennar. Hæstiréttur taldi lagaskilyrðum forsjár-sviptingarinnar hafa verið fullnægt og taldi jafnframt aðstæður Z í heild bera með sér mikla áhættu fyrir sálarheill og þroska hennar væri hún tekin aftur á heimilið. Var úrskurður barnaverndarráðs látinn halda gildi sínu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 3. nóvember 2000. Hann krefst sýknu af öllum kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndu hafa gjafsókn fyrir Hæstarétti.

I.

Stefndu voru með úrskurði barnaverndarnefndar K (æskulýðs- og félagsmálaráðs) 25. janúar 2000 svipt forsjá dóttur sinnar Z, sem þá var á tíunda ári. Tildrög málsins eru þau að með dómi Hæstaréttar 6. febrúar 1997, H. 1997.439, var stefndi X sakfelldur fyrir kynferðislega misnotkun dóttur sinnar þrátt fyrir staðfasta neitun hans. Í dóminum sagði hins vegar að samkvæmt sameiginlegu vottorði barnalæknis og kvensjúkdómalæknis frá 29. desember 1995 væri líkamlegt ástand telpunnar eðlilegt og teldu læknar að hún bæri engin merki þess að nokkuð hafi hent hana. Samkvæmt framburði Þ-kk-ef M-kk-ef sálfræðings var þetta ekki „atburður sem ónáðaði hana mikið eða olli henni miklum vangaveltum.“ Eftir að mál þetta kom upp hafi móðirin flust í skamman tíma af heimilinu með hana og bróður hennar að tilmælum félagsmálayfirvalda sveitarfélagsins en frá áramótum 1995/1996 hafi foreldrarnir búið saman, án þess að hegðun stúlkunnar beri merki annars en hún búi við gott atlæti. Hafi viðkomandi yfirvöld aðstöðu til að fylgjast með henni. Með hliðsjón af þessum aðstæðum var refsing stefnda X skilorðsbundin til fimm ára og á því byggt að félagsmála- og skólayfirvöld í sveitarfélaginu gætu fylgst nægjanlega með heimilinu.

Frá apríl 1997 til júlí 1998 starfaði sérstakur tilsjónarmaður með heimilinu. Stefndi X mun í upphafi hafa verið því andvígur, en eftir að honum var gerð grein fyrir því að hann ætti ekkert val um það, hvort tilsjónarmaðurinn kæmi á heimilið eða ekki, lét hann af andstöðu sinni. Stefnda Y fékk í janúar 1998 tilboð um hálft starf. Var hún í vinnu meðan dóttirin, sem hér um ræðir, var í skóla, sonur þeirra hjóna á leikskóla og yngri dóttir þeirra í gæslu hjá dagmóður. Eftir júlí 1998 voru öll börnin að heiman yfir daginn í skóla og leikskóla. Í janúar 1999 kom enn upp grunur um að stefndi X áreitti dóttur sína og kærði félagsmálaráð K hann til lögreglu 15. þess mánaðar og var telpan vistuð hjá móðurmóður sinni meðan á rannsókn stæði. Ákæra var gefin út á hendur honum 3. maí 1999 fyrir brot gegn 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 8. gr. laga nr. 40/1992. Héraðsdómur Vesturlands sýknaði stefnda X af þeirri háttsemi 29. september 1999. Telpan hafði farið til sumardvalar í sveit með samþykki stefndu 2. júlí 1999 og samþykktu þau að telpan dveldi áfram í sveitinni meðan afráðið væri hvort dómi héraðsdóms yrði áfrýjað. Ríkissaksóknari ákvað að una dóminum en félagsmálastjóri afréð að þeirri niðurstöðu fenginni að kyrrsetja telpuna í sveitinni samkvæmt 24. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992, sbr. 47. gr. sömu laga. Var sú ráðstöfun staðfest á fundi barnaverndarnefndar 1. desember 1999. Á fundinn mættu stefndu ásamt þáverandi lögmanni sínum og varð að samkomulagi að athugun færi fram á högum telpunnar og hún yrði vistuð á vegum nefndarinnar næstu vikurnar. Nefndin lýsti því yfir að leitað yrði til Þ-kk-ef M-kk-ef sálfræðings. Samkvæmt gögnum málsins fór þessi athugun fram og var málið áfram til meðferðar hjá nefndinni. Telpan fór með samþykki stefndu í nýja vist 4. janúar 2000 til hjóna á K.

Með úrskurði barnaverndarnefndar 25. janúar 2000 voru stefndu svipt forsjá telpunnar. Málavextir eru raktir í úrskurðinum, en hann er á því byggður að þrátt fyrir það eftirlit sem barnaverndaryfirvöld hefðu haft með heimilinu hafi aftur komið þar upp barnaverndarmál. Það væri mat starfsmanna félagsmáladeildar K að móðir stúlkunnar væri uppburðarlítil og henni væri um megn að veita telpunni þá vernd sem hún þyrfti á að halda meðan móðirin héldi sameiginlegt heimili með föðurnum. Talið var fullreynt að telpunni væri ekki óhætt á heimili stefndu. Voru þau því svipt forsjá hennar með vísun til c. liðar 1. mgr. 25. gr. laga nr. 58/1992. Úrskurðurinn var kærður til Barnarverndarráðs Íslands sem staðfesti niðurstöðu hans 26. apríl 2000 með vísan til a. og c. liðar 1. mgr. 25. gr. eftir frekari könnun á högum stefndu og telpunnar. Mál þetta var síðan höfðað 20. júní 2000. Telpan hefur farið til enn nýrrar dvalar, nú til hjóna utan K, og er því lýst yfir af hálfu áfrýjanda að ætlunin sé að gerður verði samningur um varanlegt fóstur við núverandi uppeldisforeldra til fullnaðs 18 ára aldurs telpunnar verði héraðsdómur ekki staðfestur.

Eftir uppsögu héraðsdóms hefur Þ-kk-nf M-kk-nf sálfræðingur rætt við dóttur stefndu enn á ný að ósk félagsmálastjóra K. Skilaði hann áliti 22. desember 2000 um stöðu telpunnar eins og hún var þá í samanburði við stöðu hennar er hann hitti hana 14. desember 1999, svo sem nánar er frá greint í héraðsdómi. Af hálfu stefndu hefur framlagningu þessa álits verið mótmælt, en við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti vitnaði lögmaður stefndu þó til ákveðinna atriða í álitinu máli sínu til stuðnings. Í máli þessu er tekist á um hagsmuni telpunnar og skiptir miklu að hafa sem gleggstar upplýsingar um hagi hennar og líðan. Álit þetta varðar upplýsingar sem erindi eiga í málið og verður til þess litið sem annarra gagna þess. Af áliti sálfræðingsins má ráða að Z, sem nú er á ellefta ári, sýni mest tengsl við móður sína og yngri systkini. Hins vegar kemur fram í áliti sálfræðingsins að hún hafi að ýmsu leyti eflst og henni farið fram líkamlega, vitsmunalega og tilfinningalega frá fyrri athugun og sjálfsmynd hennar hafi styrkst.

Þá hefur verið lagður fram bráðabirgðasamningur um umgengni stefndu við dóttur sína frá 23. nóvember 2000.

II.

Af hálfu stefndu er á því byggt að lagaskilyrðum um forsjársviptingu hafi ekki verið fullnægt. Úrskurðaraðilar hafi brugðist rannsóknarskyldu sinni og beita hafi átt öðrum og vægari úrræðum.

Samkvæmt 17. gr. laga nr. 58/1992 er barnaverndarnefnd skylt að aðstoða foreldra við að gegna foreldraskyldum sínum, en grípa til viðeigandi úrræða samkvæmt fyrirmælum laganna ef nauðsyn ber til. Að jafnaði skuli þess gætt að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu verði reynd áður en gripið sé til þvingunarúrræða. Þó skuli ávallt það ráð upp taka sem ætla megi barni fyrir bestu.

Að framan er því lýst að það var forsenda dóms Hæstaréttar 6. febrúar 1997 um skilorðsbindingu refsingar stefnda X til fimm ára, að félagsmála- og skólayfirvöld á K gætu fylgst nægilega með heimili stefndu. Fram er komið að til þess treysta yfirvöld sér ekki lengur. Hafa þau þó fylgst með fjölskyldunni allt frá því að dómurinn var kveðinn upp. Hefur heimili stefndu verið fenginn sérstakur tilsjónarmaður í töluverðan tíma og félagsmála- og skólayfirvöld litið til með börnum þeirra. Stefndu til stuðnings hefur þeim verið boðið upp á aðstoð sálfræðinga en ekki viljað taka því boði. Eins og þetta mál hefur borið að verður það ekki látið skipta sköpum þótt skort hafi skriflega áætlun um meðferð máls hjá barnaverndarnefnd samkvæmt 19. gr. laganna. Gripið hefur verið til ýmissa stuðningsúrræða, sbr. 21. gr. laganna. Við könnun málsins fyrir barnaverndarnefnd og barnaverndarráði hafa úrskurðaryfirvöld notið aðstoðar sérfræðinga sem athugað hafa hagi telpunnar og lagt mat á uppeldishæfni stefndu, svo sem nákvæmlega er rakið í héraðsdómi. Fullnægt er því skilyrðum 18. gr. laga nr. 58/1992 um könnun máls. Stefndu búa enn saman. Verður því að meta hvort telpunni séu að svo komnu sköpuð þau uppeldisskilyrði á heimili þeirra að viðhlítandi sé eða hvort uppfyllt séu skilyrði a. og/eða c. liðar 1. mgr. 25. gr. laga nr. 58/1992 um að svipta þau forsjá hennar, svo sem fjallað er um í úrskurðum barnaverndarnefndar og barnaverndarráðs.

Stefndi X var með dómi Héraðsdóms Vesturlands 29. september 1999 sýknaður af sakargiftum samkvæmt 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga, svo sem áður er frá skýrt. Geta þessar sakargiftir ekki ráðið niðurstöðu í forsjársviptingarmáli þessu. Hins vegar verður til þess að líta að hann hafði verið sakfelldur í hinu fyrra máli og var skilorðstími ekki liðinn þegar upp komu þær aðstæður að barnaverndar- og skólayfirvöld töldu sig ekki lengur geta haft það eftirlit með heimilinu sem að haldi kæmi til verndar telpunni. Fram er komið að móðir telpunnar hefur ekki trúað henni og að dómi sérfræðinga hefur móðirin heldur ekki burði til að vernda hana og veita henni næga stoð innan heimilisins. Aðrar uppeldisaðstæður á heimilinu eru samkvæmt gögnum málsins ekki góðar. Þegar aðstæður stefndu eru virtar í heild þykir fram komið að mikil áhætta fyrir sálarheill og þroska telpunnar væri tekin með því að hún færi aftur á heimili foreldra sinna. Í ljósi þessa verður að taka undir það álit barnaverndarráðs að hagsmunum og þörfum telpunnar sé ekki borgið á heimili foreldra hennar. Nægjanlega þykir fram komið að ekki verði beitt vægari úrræðum en forsjársviptingu, en telpan býr nú við þroskavænlegar aðstæður. Úrskurður barnaverndarráðs, sem reistur er á a. og c. liðum 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga á því að halda gildi sínu.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu ákveðst í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, K, skal sýkn af kröfum stefndu, X og Y.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 300.000 krónur.