311/2011

Sóknaraðilarnir Skiki ehf., Blomstri ehf., Íslenska útflutningsmiðstöðin hf., Ó-kk-nf Y-kk-nf og R-kvk-nf Ó-kvk-nf

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari og H-kvk-nf H-kvk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 15. apríl 2011 sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. apríl 2011 þar sem krafa varnaraðilans Kent County Council að fjárhæð 5.000.000 sterlingspund, með 6% samningsvöxtum frá 22. apríl 2008 til 21. apríl 2009 en með 8% ársvöxtum hinn 22. apríl 2009, var viðurkennd sem forgangskrafa við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga.

Sóknaraðilinn Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited auk þrjátíu og tveggja annarra í sama hópi krefjast þess að kröfu varnaraðilans Kent County Council að lýstri fjárhæð 1.013.833.462 krónur, verði hafnað sem forgangskröfu samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Til vara er þess krafist að verði fallist á að einhver hluti kröfu sveitarfélagsins njóti forgangs þá skuli sú fjárhæð vera að hámarki 20.887 evrur. Að því frágengnu er þess krafist að hafnað verði kröfu sveitarfélagsins um að vextir er fallið hafa á kröfuna njóti forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Loks krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilinn Bayerische Landesbank og tuttugu og fjórir aðrir í sama hópi gera sömu kröfur og sóknaraðilinn Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited og fleiri og áður var getið að því undanskildu að hafnað verði kröfu varnaraðilans um að vextir er fallið hafa á kröfuna eftir 6. október 2008 njóti forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991.

Sóknaraðilinn Skiki ehf. auk fjögurra annarra sóknaraðila krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og honum breytt á þann veg að kröfu síðastnefnda varnaraðilans verði hafnað sem forgangskröfu við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. á grundvelli 112. gr. laga nr. 21/1991 þannig að hún verði aðeins viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga. Til vara er þess krafist að verði fallist á að einhver hluti kröfunnar njóti forgangs þá sé sú fjárhæð að hámarki 20.887 evrur. Loks er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilinn Deutsche Bank Trust Company Americas krefst þess að hrundið verði niðurstöðu héraðsdóms um að áðurnefnd krafa sé viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilinn Landsbanki Guernsey Ltd. krefst þess að hinum kærða úrskurði verði breytt á þá leið að krafan verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Til vara er þess krafist að hún verði aðeins viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 að hámarki 20.887 evrur. Loks er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 14. apríl 2011. Krefst hann staðfestingar hins kærða úrskurðar að öðru leyti en því að hafnað verði að viðurkenna 8% ársvexti þann 22. apríl 2009. Loks krefst hann þess að kærumálskostnaður verði felldur niður.

Varnaraðilinn Kent County Council krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Loks er krafist kærumálskostnaðar.

Varnaraðilarnir WGZ Bank Luxembourg S.A., Landesbank Berlin AG, Deutsche Postbank AG, Caixa Geral de Depositos, The Royal Bank of Scotland plc., ABN AMRO Bank NV, London Branch, Sparkasse zu Lübeck AG, Vereinigte Sparkassen im Landkreis Weilheim, KfW Bankengruppe og Arrowgrass Special Situations S.a.r.l. hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Fyrir héraðsdómi kröfðust sóknaraðilarnir Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited og fleiri og Bayerische Landesbank og fleiri þess að a lið kröfu varnaraðilans Kent County Council, sem nánar er lýst í hinum kærða úrskurði, yrði vísað frá héraðsdómi. Í forsendum héraðsdóms fyrir hinum kærða úrskurði var þeirri kröfu hafnað, en í kærum þessara sóknaraðila til Hæstaréttar var krafan enn höfð uppi. Með bréfum þeirra 25. ágúst 2011 til Hæstaréttar var fallið frá þessari kröfu og kemur niðurstaða héraðsdóms um þetta atriði því ekki til úrlausnar fyrir réttinum.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 14. og 15. september 2011.

I

Samkvæmt heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Bankanum var eftir það veitt heimild til greiðslustöðvunar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember sama ár. Með lögum nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum áðurnefndra laga, var bankinn síðan tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði 29. sama mánaðar slitastjórn sem annast meðal annars meðferð krafna á hendur bankanum. Hún gaf út innköllun til skuldheimtumanna félagsins 30. apríl 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 30. október sama ár. Fjölmargir lýstu kröfu sinni af því tilefni, en meðal þeirra voru sóknaraðilar þessa máls eða í einhverjum tilvikum kröfuhafar, sem sóknaraðilar hafa eftir það öðlast rétt sinn frá. Í kröfum nær allra þeirra fólst jafnframt að þær hlytu stöðu í réttindaröð við slit bankans sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Í langflestum tilvikum eru sóknaraðilar alþjóðleg fjármálafyrirtæki sem eiga skuldabréf og önnur verðbréf, sem gefin voru út af varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf., en í hópi þeirra eru einnig nokkrir íslenskir kröfuhafar. Breytingar hafa orðið á hópi upphaflegra sóknaraðila málsins, en nokkrir þeirra féllu frá aðild að því undir rekstri þess í héraði og tíu til viðbótar una niðurstöðu héraðsdóms og hafa ekki kært hana til Hæstaréttar fyrir sitt leyti. Vegna kæru varnaraðilanna á úrskurði héraðsdóms eiga þessir tíu kröfuhafar aðild að málinu fyrir Hæstarétti.

Varnaraðilinn Kent County Council, sem er sveitarfélag í Bretlandi, krafðist þess fyrir slitastjórn að höfuðstóll kröfu hans að fjárhæð 5.000.000 sterlingspund yrði viðurkenndur sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, ásamt samningsvöxtum, 300.000 sterlingspund, fyrir tímabilið frá 22. apríl 2008 til og með 21. apríl 2009. Þá krafðist sveitarfélagið þess, að viðurkenndir yrðu sem forgangskrafa dráttarvextir á kröfuna fyrir einn dag, 22. apríl 2009. Reisti hann vaxtakröfu sína aðallega á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en til vara á reglum bresks réttar um dráttarvexti. Loks krafðist hann þess að fá greiddan kostnað sem fallið hefði á kröfuna til 22. apríl 2009 og að sá kostnaður yrði viðurkenndur sem forgangskrafa.

Að loknum kröfulýsingarfresti lýsti slitastjórn Landsbanka Íslands hf. afstöðu sinni til einstakra krafna. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði samþykkti hún höfuðstól kröfu sveitarfélagsins sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 sem og samningsvexti frá 22. apríl 2008 til 21. apríl 2009, samtals 5.300.000 sterlingspund. Sveitarfélagið mótmælti þessari afstöðu slitastjórnar og krafðist þess að krafan yrði viðurkennd að fullu eins og henni hafði verið lýst. Sóknaraðilar og fleiri sem lýst höfðu kröfum sínum mótmæltu afstöðu slitastjórnar um viðurkenningu kröfunnar í réttindaröð samkvæmt áðurnefndu lagaákvæði. Fyrir slitastjórn var eftir það reynt án árangurs að jafna ágreininginn. Við svo búið beindi hún málinu til Héraðsdóms Reykjavíkur með bréfi 23. febrúar 2010 með vísan til 2. mgr. 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991.

Ágreiningur málsaðila er margþættur en hann á rót sína að rekja til áðurnefndra laga nr. 125/2008 sem sett voru 6. október 2008 en öðluðust gildi daginn eftir. Með þeim var eldri lögum breytt með þeim hætti, sem sóknaraðilar telja að fái ekki staðist og skaði verulega hagsmuni þeirra við væntanlegar greiðslur til kröfuhafa af eignum varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. við slit hans. Þá hefur því verið hreyft af hálfu hluta sóknaraðila að á ný hafi verið brotið á rétti þeirra með setningu áðurnefndra laga nr. 44/2009. Í meginatriðum eru ágreiningsefni málsins milli sóknaraðila og varnaraðila, en varnaraðila greinir einnig innbyrðis á um úrlausn afmarkaðra þátta í kröfu sveitarfélagsins. Nánar verður vikið að málsástæðum aðilanna hér á eftir svo sem þörf er á við úrlausn málsins.

II

Í máli þessu og tíu öðrum að auki sem í september 2011 voru flutt fyrir Hæstarétti, ýmist munnlega eða skriflega, reynir á stjórnskipulegt gildi 6. gr. laga nr. 125/2008. Í einu þeirra, hæstaréttarmálinu nr. 340/2011, halda sóknaraðilar þess máls sem eru hinir sömu og í því máli sem hér er til úrlausnar, fram sömu málsástæðum og gert er í þessu máli um annmarka á lögum nr. 125/2008, en dómur í því hefur verið kveðinn upp fyrr í dag. Í kafla II í áðurnefndum dómi Hæstaréttar er gerð grein fyrir efni laga nr. 125/2008 og tilfærð orðrétt 6. gr. þeirra, sem ágreiningur málsaðila stendur einkum um, en með henni var réttindaröð krafna við skipti á búum fjármálafyrirtækja breytt þannig að innstæðukröfum var skipað sem forgangskröfum samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Í sama kafla dómsins var getið um yfirtöku Fjármálaeftirlitsins á þremur stærstu viðskiptabönkum landsins í beinu framhaldi af setningu laganna, þar á meðal varnaraðilans Landsbanka Íslands hf., og stofnun nýrra banka á grunni þeirra eldri. Loks eru í þessum kafla dómsins rakin sjónarmið sóknaraðila um stjórnskipulega annmarka á lögum nr. 125/2008, sem ættu að leiða til þess að þau yrðu virt að vettugi við úrlausn málsins og gagnstæð sjónarmið varnaraðila þess máls, sem telja að lögin samræmist bæði stjórnarskránni og fjölþjóðlegum samningum sem Ísland hefur undirgengist. Í kafla III í áðurnefndum dómi er gerð grein fyrir lögskýringargögnum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 125/2008, að því marki sem skiptir máli við úrlausn um ágreining aðilanna. Þar greinir ennfremur frá því að í lok árs 2008 voru sett lög nr. 142/2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða og þeim niðurstöðum rannsóknarnefndar á vegum Alþingis sem skipta máli hér. Í kafla IV í áðurnefndum dómi er síðan leyst úr ágreiningi um stjórnskipulegt gildi laga nr. 125/2008 þar sem hafnað er málsástæðum sóknaraðila sem reistar eru á því að lögin fari í bága við stjórnarskrána og fjölþjóðlega samninga. Umfjöllun í köflum II og III í dómi Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 á jafnt við í því máli sem hér er til úrlausnar og jafnframt niðurstöður í kafla IV í dóminum. Eiga almenn sjónarmið sem þar eru rakin einnig við í þessu máli. Samkvæmt því er hafnað málsástæðum sóknaraðila þessa máls sem reistar eru á því að lögin samrýmist ekki stjórnarskrá og fjölþjóðlegum samningum.

III

Eins og greinir í kafla I hér að framan snýst ágreiningur málsaðila meðal annars um það hvar í réttindaröð skipa skuli framangreindri kröfu varnaraðilans Kent County Council við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Sóknaraðilar, sem allir eru almennir kröfuhafar samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, gera ekki ágreining um þá afstöðu slitastjórnar Landsbanka Íslands hf. að samþykkja höfuðstól kröfu sveitarfélagsins ásamt samningsvöxtum frá 22. apríl 2008 til 21. apríl 2009, en þeir telja kröfuna almenna kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 en ekki forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laganna. Ágreiningur málsaðila að þessu leyti lýtur að því hvort krafa sveitarfélagsins sem það lýsti við slit Landsbanka Íslands hf. teljist innstæða samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta og njóti sem slík forgangs við slit bankans samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 svo sem henni var breytt með 6. gr. laga nr. 125/2008 og síðar 6. gr. laga nr. 44/2009, en sá er skilningur beggja varnaraðila. Sóknaraðilar telja á hinn bóginn lögskipti sveitarfélagsins og bankans hafa verið í formi fjárfestingar eða lánssamnings, og því geti krafa sveitarfélagsins ekki talist innstæða í framangreindum skilningi og njóti því ekki forgangs. Fyrir Hæstarétti gerir bankinn einvörðungu ágreining um kröfu sveitarfélagsins til dráttarvaxta fyrir einn dag, það er 22. apríl 2009. Kröfugerð og málflutning varnaraðila ber að skilja svo að ágreiningslaust sé með þeim að síðasti dagur sem reikna ber samningsvexti á höfuðstól kröfu varnaraðilans Kent County Council sé 21. apríl 2009, en að ágreiningur þeirra hvað vexti varðar snúist um rétt sveitarfélagsins til dráttarvaxta 22. apríl 2009, sem var endurgreiðsludagur innlánsins og jafnframt viðmiðunardagur slita varnaraðilans Landsbanka Íslands hf.

IV

Svo sem í hinum kærða úrskurði greinir tilkynnti Landsbanki Íslands hf. Fjármálaeftirlitinu með bréfi 19. janúar 2005, að bankinn hefði í hyggju að stofna og starfrækja útibú í London. Í bréfinu kemur fram að um sé að ræða tvíþætta starfsemi, annars vegar útlánastarfsemi í formi sambankalána þar sem bankinn sé annað hvort þátttakandi eða leiðandi lánveitandi og hins vegar fyrirtækjaráðgjöf. Starfsemin sem ætlunin sé að sinna sé „samkvæmt lista í Viðauka I við Tilskipun 2000/12/EC.“ Með bréfi 29. júní sama ár tilkynnti bankinn Fjármálaeftirlitinu að hann hefði í hyggju að auka við starfsemi útibúsins þannig, að þar yrðu einnig móttekin innlán. Um væri að ræða „móttöku heildsöluinnlána í nafni útibúsins sem aflað verður fyrir milligöngu Heritable Bank Ltd.“ Starfsemin sem ætlunin væri að sinna félli undir „lið 1. Móttaka innlánsfjár og annars fjár til endurgreiðslu samkvæmt lista í Viðauka I við Tilskipun 2000/12/EB“ eins og orðrétt sagði.

Landsbanki Íslands hf. gerði þjónustusamning við Heritable Bank Ltd. 27. nóvember 2005 um umsýslu heildsöluinnlána. Í þeim samningi merkir viðskiptavinur (client) Landsbanki Íslands hf. Samningurinn skilgreindi orðið reikningur (account) sem reikning í umsjón Heritable Bank Ltd. sem hefði að geyma upplýsingar um færslur í tengslum við heildsöluinnlán viðskiptamanna, þar á meðal kvittanir, úttektir, gjaldfærslur, vexti og ýmis gjöld, en viðskiptamaður (customer) skírskotaði til aðila sem hefði sótt um að opna heildsöluinnlánsreikning hjá Landsbanka Íslands hf. og hefði lagt þar inn fjármuni. Með orðinu innlánasafn (portfolio) var vísað til sérhvers safns heildsöluinnlána, óháð því hvort um var að ræða innlánasafn sem myndað var vegna nýrra viðskipta eða skiptingu eldri innlánasafna. Heildsöluinnlán (wholesale deposit) merkti peningafjárhæð sem fyrirtæki eða stofnun lagði inn hjá Landsbanka Íslands hf., aðallega fyrir milligöngu viðurkenndra peningamarkaðsmiðlara sem síðastnefndi bankinn greiddi fasta vexti eða annað endurgjald fyrir, og endurgreiða bar að hluta eða að fullu samkvæmt kröfu þar um að liðnum binditíma eða á samþykktri dagsetningu og lyti viðeigandi skilmálum og skilyrðum Landsbanka Íslands hf.

Varnaraðilinn Kent County Council átti 5.000.000 sterlingspund hjá útibúi Landsbanka Íslands hf. í London, sem sveitarfélagið telur heildsöluinnlán í framangreindum skilningi, og var sú fjárhæð laus til útborgunar 22. apríl 2008. Fjárhæðin var upphaflega millifærð af reikningi sveitarfélagsins í National Westminster Bank plc. inn á reikning Landsbanka Íslands hf. hjá HSBC Bank plc. og þaðan áfram til útibús Landsbanka Íslands hf. í London og lögð þar inn á reikning nr. 20000174. Hvorki er ljóst samkvæmt gögnum málsins né málflutningi aðila hvort það var sérgreindur bankareikningur sveitarfélagsins í útibúinu eða safnreikningur sem geymdi fjármuni fleiri aðila. Með munnlegu samkomulagi sveitarfélagsins og Landsbanka Íslands hf. 4. apríl 2008 sem gert var fyrir milligöngu miðlara í Bretlandi var ákveðið að bankinn skyldi hafa fjárhæðina áfram hjá útibúinu frá 22. apríl 2008.

Í tilefni hinna síðastnefndu viðskipta gaf Landsbanki Íslands hf. út svokallaða staðfestingu á innláni (deposit confirmation) til sveitarfélagsins. Hún er ódagsett, en þar segir að bankinn staðfesti móttöku innláns sveitarfélagsins. Þá segir að samningsdagur (contract date) sé 4. apríl 2008, reikningur sé nr. 20000174 og númer viðskipta (deal number) sé 56928. Vitnað er til niðurstöðu fyrri viðskipta bankans og sveitarfélagsins nr. 545772, en samkvæmt þeim sé gjaldkræf fjárhæð sveitarfélagsins (balance on maturity of previous deal) 5.074.178,08 sterlingspund og séu 74.178,08 sterlingspund greidd sveitarfélaginu. Innlán (deposit) frá 22. apríl 2008 til 22. apríl 2009 sé 5.000.000 sterlingspund, vextir af þeirri fjárhæð séu 6% ársvextir í 365 daga og fjárhæð til greiðslu á gjalddaga (balance due on maturity) sé 5.300.000 sterlingspund. Fram kemur að miðlari sé fyrirtækið Martin Brokers, banki sveitarfélagsins sé National Westminster Bank plc. og reikningsnúmer þar 00100013. Miðlarinn sendi sveitarfélaginu með faxi 4. apríl 2008 tilkynningu um innlánið þar sem meðal annars kemur fram að dagsetning innláns sveitarfélagsins (your deposit) sé 22. apríl 2008 og gjalddagi (maturity date) sé 22. apríl 2009.

V

Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 gilda við slit fjármálafyrirtækis sömu reglur og um rétthæð krafna á hendur þrotabúi. Þó skulu kröfur um innstæður samkvæmt lögum nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta jafnframt teljast til krafna sem njóta rétthæðar samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Með innstæðu samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 er samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins átt við innstæðu sem er tilkomin vegna innláns eða millifærslu í hefðbundinni almennri bankastarfsemi og viðskiptabanka eða sparisjóði ber að endurgreiða samkvæmt skilmálum er gilda samkvæmt lögum eða samningum.

Í kafla IV hér að framan eru rakin lögskipti sveitarfélagsins og Landsbanka Íslands hf. í tengslum við fjármuni þá sem sveitarfélagið átti hjá bankanum. Samkvæmt því sem þar kemur fram og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða hans, að sveitarfélagið hafi átt hjá bankanum innlán sem telja ber innstæðu samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 og að sú innstæða njóti tryggingarverndar samkvæmt ákvæðum þeirra laga. Af því leiðir að hin lýsta krafa sveitarfélagsins nýtur forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit bankans. Þá er og með skírskotun til forsendna dóms Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 sem og forsendna hins kærða úrskurðar í þessu máli fallist á þá niðurstöðu, að lágmarkstryggingarvernd sú sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 98/1999 breyti engu um að tryggð innstæða njóti í heild sinni forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991.

VI

Í hinum kærða úrskurði var komist að þeirri niðurstöðu að leysa bæri úr ágreiningi um rétt sveitarfélagsins til dráttarvaxta 22. apríl 2009 á grundvelli breskra lagareglna en ekki íslenskra. Í samræmi við ákvæði bresku reglnanna taldi héraðsdómur að krafa sveitarfélagsins skyldi bera 8% dráttarvexti þann dag. Sveitarfélagið sem í kröfulýsingu og fyrir héraðsdómi krafðist dráttarvaxta á grundvelli laga nr. 38/2001, hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti. Fellst sveitarfélagið á niðurstöðu úrskurðarins um beitingu gr. 4.93 í breskum reglum um ógjaldfærni frá 1986 (The Insolvency Rules 1986) og krefst staðfestingar úrskurðarins. Fyrir Hæstarétti fellst varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. á þá niðurstöðu hins kærða úrskurðar, að úrlausn þess hvort sveitarfélagið eigi rétt til dráttarvaxta umræddan dag ráðist af ákvæðum í gr. 4.93 í hinum bresku reglum. Samkvæmt þessu lýtur ágreiningur varnaraðila fyrir Hæstarétti hvað vexti varðar einvörðungu að því, hvort skilyrðum gr. 4.93 sé fullnægt.

Ágreiningslaust er að sveitarfélagið og Landsbanki Íslands hf. sömdu ekki um hverjar skyldu vera afleiðingar þess að bankinn endurgreiddi innstæðuna ekki á réttum gjalddaga. Krafa sveitarfélagsins um endurgreiðslu innlánsins er einkaréttarleg samningsskuldbinding í skilningi 1. mgr. 1. gr. laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar. Ágreiningslaust er með varnaraðilum, að sveitarfélagið og bankinn sömdu ekki berum orðum um það hvers lands lögum skyldi beita um réttarágreining sem kynni að leiða af samningi þeirra, og lagaval verður heldur ekki með vissu talið leiða af samningnum sjálfum eða öðrum atvikum, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 43/2000. Af þessu leiðir að fallist er á með varnaraðilum að beita beri lögum þess lands sem samningur aðila hefur sterkust tengsl við, sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna. Samningur sveitarfélagsins og bankans var gerður í Bretlandi, móttaka heildsöluinnlána var hluti af starfsemi útibús bankans þar í landi og bankanum bar að efna skuldbindingu sína við sveitarfélagið þar. Verður því lagt til grundvallar, svo sem gert er í hinum kærða úrskurði, að samningur aðilanna hafi sterkust tengsl við Bretland. Því ber að beita lögum þess lands um það ágreiningsefni sem hér er til úrlausnar, þótt um meðferð og rétthæð krafna við slitameðferðina og tryggingarvernd innstæðu sveitarfélagsins fari að íslenskum lögum.

Af c. lið 1. mgr. 10. gr. laga nr. 43/2000 leiðir, að hin bresku lög gilda einnig um afleiðingar vanefnda Landsbanka Íslands hf. á skuldbindingunni við sveitarfélagið. Breytir engu í því sambandi þótt ákvæði breskra laga um rétt til greiðslu vaxta í tilefni vanefnda teljist réttarfarsreglur þar í landi, enda fer um heimfærslu til réttarsviðs eftir íslenskum lögum. Fyrir Hæstarétti er ágreiningslaust með varnaraðilum, að um rétt sveitarfélagsins til dráttarvaxta 22. apríl 2009 fer eftir ákvæðum fyrrnefndrar gr. 4.93 í bresku reglunum frá 1986 um ógjaldfærni og aðilana greinir ekki á um efni þeirra reglna. Undir rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti hafa varnaraðilar lagt fram yfirlit og álitsgerðir um efni hinna bresku reglna og jafnframt dóma breskra dómstóla um túlkun þeirra. Samkvæmt þessu og að virtum gögnum málsins teljast bæði tilvist og efni þeirra reglna vera nægilega í ljós leidd í skilningi 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Í forsendum hins kærða úrskurðar er efni gr. 4.93 að nokkru rakið, en í þeim reglum er kveðið á um á hvaða grunni kröfuhafi við gjaldþrotaskipti geti krafist dráttarvaxta af skuld. Í 1. tölulið greinarinnar segir, að beri skuld sem samþykkt er í gjaldþrotaskiptum vexti, séu þeir sannanlega hluti skuldar nema þeir vextir sem tilkomnir eru vegna tímabilsins eftir viðkomandi dagsetningu (relevant date). Er ákvæðið orðað svo: „Where a debt proved in liquidation bears interest, that interest is provable as part of the debt except in so far as it is payable in respect of any period after the relevant date.“ Í 2. tölulið greinarinnar kemur fram að í síðar greindum tilvikum geti skuld borið vexti vegna tímans fyrir viðkomandi dagsetningu þótt þeir hafi ekki verið áskildir eða samþykktir áður. Er ákvæðið svohljóðandi: „In the following circumstances the creditor's claim may include interest on the debt for periods before the relevant date, although not previously reserved or agreed.“ Þau tilvik sem 2. töluliður vísar til eru síðan rakin í 3. og 4. tölulið ákvæðisins. Samkvæmt 3. tölulið gr. 4.93 er heimilt að krefjast vaxta af skuld fyrir tímabilið frá gjalddaga til upphafsdags gjaldþrotaskipta eða slitameðferðar, ef skuldin er gjaldfallin samkvæmt skriflegum gerningi. Er ákvæðið orðað svo: „If the debt is due by virtue of a written instrument, and payable at a certain time, interest may be claimed for the period from that time to the relevant date.“ Í 4. tölulið gr. 4.93 kemur fram að gjaldfalli skuld á annan hátt verði vaxta einungis krafist ef kröfuhafi eða einhver fyrir hans hönd hefur skriflega krafist greiðslunnar fyrir viðkomandi dag og jafnframt tilkynnt að vextir leggist við kröfuna frá þeim degi til greiðsludags. Er ákvæðið svohljóðandi: „If the debt is due otherwise, interest may only be claimed if, before the relevant date, a demand for payment of the debt was made in writing by or on behalf of the creditor, and notice given that interest would be payable from the date of the demand to the date of payment.“ Í 6. tölulið gr. 4.93 kemur fram að vextir sem unnt væri krefjast samkvæmt 3. og 4. tölulið séu þeir vextir sem tilgreindir eru í 17. kafla laga um dóma frá 1838 (The Judgments Act 1838). Er ákvæðið svohljóðandi: „The rate of interest to be claimed under paragraph (3) and (4) is the rate specified in section 17 of the Judgments Act 1838 on the relevant date.“ Viðkomandi dagur samkvæmt framansögðu (relevant date) er sá dagur sem fyrirtæki er tekið til gjaldþrotaskipta, eða ef gjaldþrotaskipti koma strax á eftir slitameðferð þá sá dagur þegar fyrirtækið var tekið til slitameðferðar, sbr. skilgreiningu þess hugtaks í lið (A1) í gr. 4.93. Er ákvæðið orðað svo í lið (A1): „In this Rule, „the relevant date“ means the date on which company went into liquidation or, if the liquidation was immediately preceded by an administration, the date on which the company entered administration.“

Varnaraðila greinir ekki á um að Landsbanka Íslands hf. bar að endurgreiða Kent County Council innstæðuna ásamt áföllnum samningsvöxtum 22. apríl 2009 en slitameðferð varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. hófst þann dag. Þá er og ágreiningslaust sem áður er fram komið, að varnaraðilar sömdu ekki um vaxtagreiðslur eftir gjalddaga. Ágreiningur varnaraðila hvað vexti varðar lýtur hins vegar að því fyrst og fremst hvort fullnægt sé því skilyrði 3. töluliðar gr. 4.93, að innstæðuskuldbinding bankans gagnvart sveitarfélaginu hafi gjaldfallið samkvæmt skriflegum gerningi (written instrument) svo sem það hugtak ber að túlka samkvæmt breskum rétti. Teljist því skilyrði fullnægt eru varnaraðilar sammála um að af ákvæðum 6. töluliðar sama ákvæðis leiði réttur sveitarfélagsins til 8% dráttarvaxta á ári á fjárhæð innstæðunnar 22. apríl 2009, og sú var niðurstaða héraðsdóms svo sem fyrr greinir. Varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. hafnar því, að staðfesting bankans á innláni (deposit confirmation) teljist skriflegur gerningur í skilningi 3. töluliðar gr. 4.93 bresku reglnanna. Sveitarfélagið byggir hins vegar á því, að umrædd innlánsstaðfesting sé skráning á efni þess munnlega samnings sem sveitarfélagið og bankinn gerðu með sér og að slík skráning geti í skilningi breskra laga talist skriflegur gerningur.

Í kafla IV hér að framan er rakinn aðdragandi þess að sveitarfélagið lagði fé inn til ávöxtunar hjá útibúi Landsbanka Íslands hf. í London. Þar er einnig gerð grein fyrir efni þeirrar staðfestingar sem bankinn gaf síðar út í tilefni þeirra lögskipta. Varnaraðilar hafa vísað til nokkurra dóma breskra dómstóla um túlkun hugtaksins „skriflegur gerningur“ í 3. tölulið gr. 4.93 bresku reglnanna. Í dómi frá 1864 í málinu TAYLOR v. HOLT (3 H&C 452) var því hafnað að skrifleg beiðni um lánveitingu teldist skriflegur gerningur í skilningi sambærilegrar reglu og þeirrar sem hér ber að beita. Í öðrum dómi frá 1974 í máli ROLLS-ROYCE CO. Ltd. (WLR 1584) var því hafnað að reikningsyfirlit (invoice) teldist skriflegur gerningur í skilningi 100. gr. þágildandi reglna frá 1949 um slit félaga. Var meðal annars vísað til þess að hugtakið skriflegur gerningur skírskotaði venjulega til skjals sem stofnaði eða hefði áhrif á réttindi og skuldbindingar. Í dómi frá 1969, THEO. GARVIN Ltd. (1 Ch 624), var leyst úr ágreiningi um rétt innlánseigenda til vaxta frá félagi sem veitt hafði innlánum viðtöku en síðan verið tekið til slitameðferðar. Félagið tók meðal annars við innlánum á reikninga með ellefu mánaða hámarks binditíma. Skilmálar viðskiptanna (conditions of a scheme) komu fram á lausblöðungi sem bar fyrirsögnina: „Details of Fixed Term Deposit Accounts, (Fixed Rate of Interest).“ Samkvæmt skilmálunum þurftu innlánseigendur að tilkynna félaginu um úttekt með fyrirvara og var félaginu skylt að endurgreiða innlánið í lok binditíma. Taldi dómstóllinn að skilmálar þeir sem giltu í samskiptum félagsins og innlánseigenda væru skriflegur gerningur í skilningi fyrrnefndrar 100. gr. reglna um slit félaga.

Þegar virt er efni og orðalag fyrrnefnds 3. töluliðar gr. 4.93 og litið er til þeirra dóma breskra dómstóla sem að framan eru raktir, verður ekki talið að framangreind staðfesting Landsbanka Íslands hf. til Kent County Council á innláni geti samkvæmt formi sínu og efni talist skriflegur gerningur í skilningi bresks réttar. Verða dráttarvextir þann 22. apríl 2009 því ekki dæmdir með vísan til þess ákvæðis. Þá er óumdeilt, að sveitarfélagið sendi bankanum ekki kröfu um greiðslu höfuðstóls og vaxta samkvæmt 4. tölulið gr. 4.93 bresku reglnanna, og verða dráttarvextir þegar af þeirri ástæðu heldur ekki dæmdir þann dag á grundvelli þess ákvæðis. Af framangreindu leiðir að hafna ber kröfu sveitarfélagsins um 8% dráttarvexti 22. apríl 2009 á grundvelli 6. töluliðar áðurnefndrar gr. 4.93 bresku reglnanna.

Fyrir héraðsdómi hafði sveitarfélagið til þrautavara uppi kröfu um 6% samningsvexti 22. apríl 2009, samtals að fjárhæð 871 sterlingspund, og að sú krafa yrði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002. Þessari kröfu mótmælti varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. í héraði vegna vanreifunar. Fyrir Hæstarétti mótmælir varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. því að ákvæði 1. töluliðar gr. 4.93 bresku reglnanna eigi við um tilvik það sem hér er til úrlausnar. Með vísan til þess orðalags ákvæðisins að umsamdir vextir séu ekki hluti skuldar eftir upphafsdag skipta er fallist á það sjónarmið hans. Samkvæmt þessu og þar sem sveitarfélagið þykir ekki hafa leitt að því rök að það eigi á öðrum lagagrundvelli rétt til vaxta á innstæðuskuldbindinguna eftir gjalddaga hennar verða slíkir vextir ekki dæmdir.

VII

Samkvæmt öllu því er að framan greinir verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að viðurkenna sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. kröfu varnaraðilans Kent County Council að fjárhæð 5.000.000 sterlingspund ásamt 6% samningsvöxtum frá 22. apríl 2008 til 21. apríl 2009, samtals 5.300.000 sterlingspund, sem umreiknast í 1.012.724.000 krónur miðað við gengi 22. apríl 2009, sbr. 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Viðurkennd fjárhæð verður dæmd í einu lagi og tilgreind í íslenskum krónum.

Fyrir héraðsdómi var hver málsaðili látinn bera sinn kostnað af málinu með skýringum sem greinir í forsendum úrskurðar héraðsdóms. Sú niðurstaða verður staðfest með vísan til forsendna hans. Í meginatriðum eiga sömu sjónarmið einnig við að því er varðar málskostnað fyrir Hæstarétti. Að því virtu verður hver aðili látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Krafa varnaraðilans Kent County Council að fjárhæð 1.012.724.000 krónur á hendur varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf. er viðurkennd við slit hans. Kröfunni er skipað í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.