395/2008

L hóf töku lífeyris hjá T við 67 ára aldur árið 2002. T taldi að L hafi fengið ofgreitt vegna áranna 2003 og 2004. L fékk einnig greiddan lífeyri 2005 og 2006 en T taldi að L hefði ekki haft rétt til þess. Komu ofgreiðslurnar í ljós við endurreikning bóta. Var L tilkynnt með bréfum T að krafist væri endurgreiðslu ofgreidds lífeyris. Höfðaði L mál gegn T og krafðist þess að ákvörðun T um að krefja hann um endurgreiðslu yrði felld úr gildi. Talið var að T hafi skýrt tölulegar forsendur endurkröfu sinnar með fullnægjandi hætti við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Þá hafi T gætt andmælaréttar L með fullnægjandi hætti við töku ákvarðana um endurkröfuna og ekki væri hald í málsástæðum um að málsmeðferðarreglna hafi ekki verið gætt að öðru leyti. Var kröfum L því hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. júlí 2008 og krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Með hinum áfrýjaða dómi var vísað frá sérstakri viðurkenningarkröfu stefnda um að hann væri skuldlaus við áfrýjanda, svo og varakröfu og þrautavarakröfu um að skuld hans takmarkist við nánar tilgreindar fjárhæðir. Sú niðurstaða var ekki kærð til Hæstaréttar eftir reglum XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kemur ekki til úrlausnar í málinu.

I

Stefndi náði 67 ára aldri á miðju ári 2002 og hóf töku lífeyris hjá áfrýjanda við það tímamark og fékk einnig greiddar bætur næstu árin á eftir til og með 2006. Ekki er ágreiningur um að hann hafi átt rétt til lífeyris hjá áfrýjanda 2002 til 2004 að báðum árum meðtöldum. Áfrýjandi telur hins vegar að stefndi hafi fengið meira greitt en hann átti rétt til á þessu tímabili, en ágreiningur aðila snýst vegna þessara ára einungis um kröfu áfrýjanda um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar, sem hann telur stefnda enn skulda vegna ofgreiðslu 2004. Stefndi fékk einnig greiddar bætur á árunum 2005 og 2006, en áfrýjandi telur að réttur hans til bóta hafi enginn verið á þessum árum og krefst endurgreiðslu að fullu. Öll ofgreiðsla til stefnda vegna ársins 2003 hafi verið jöfnuð með afdrætti við greiðslu bóta til hans á árunum 2005 og 2006 og 715 krónur hafi gengið upp í ofgreiðslu vegna 2004. Á þeim tíma sem atvik málsins urðu giltu lengst af lög nr. 117/1993 um almannatryggingar með síðari breytingum, en þau voru síðar endurútgefin sem lög nr. 100/2007. Krafa stefnda í málinu snýr að ákvörðunum, sem áfrýjandi tók á tímabilinu frá 10. júlí 2007 til 22. nóvember sama ár varðandi ætlaða ofgreiðslu til stefnda og hvernig skuldin skyldi endurgreidd, en þá höfðu lög nr. 100/2007 tekið gildi. Ákvæði þeirra greina eldri og yngri laga, sem reynir á í málinu, eru efnislega hliðstæð.

Misræmi varð milli samanlagðra mánaðarlegra greiðslna áfrýjanda til stefnda á hverju áranna 2004, 2005 og 2006 og þess réttar, sem hann átti í raun. Í héraðsdómi er lýst því fyrirkomulagi sem gildir um bótaútreikning fyrir bótaþega, sem áfrýjandi gerir í upphafi árs á grundvelli upplýsinga frá þeim fyrrnefnda um áætlaðar tekjur hans og um endurútreikning, sem gerður er eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur liggja fyrir við álagningu opinberra gjalda. Áfrýjandi gerir upp staðgreiðslu skatta óháð því hvort bótaþegi hefur staðið honum skil á ofgreiðslu. Í tilviki stefnda reyndust tekjur öll árin hærri en gengið var út frá í undanfarandi áætlun þannig að greiðslur áfrýjanda til hans urðu of háar og endurkrafa myndaðist. Skiptir þá mestu að á árinu 2005 seldi stefndi hlutabréf með verulegum hagnaði, þannig að réttur hans til bóta féll að áliti áfrýjanda niður með öllu frá og með sama ári vegna ákvæða í lögum nr. 117/1993 um tekjutengingu bóta.

Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir hvaða greiðslur stefndi fékk að teknu tilliti til staðgreiðslu skatta, sem áfrýjandi hélt eftir. Á árinu 2004 fékk hann 479.375 krónur, hinu næsta 298.409 krónur og árið 2006 fékk hann 282.024 krónur, samtals 1.059.808 krónur. Endurútreikningur áfrýjanda leiddi í ljós að ofgreitt var öll árin og telur hann endurkröfu sína vegna ársins 2004 að teknu tilliti til bakfærðrar staðgreiðslu og áðurnefndra 715 króna hafa numið 169.710 krónum, vegna 2005 hafi hún með sama hætti verið 210.991 króna og vegna 2006 sé hún 282.024 krónur, eða samtals 662.725 krónur.

II

Svo sem áður var getið jafnaði afdráttur af bótagreiðslum á árunum 2005 og 2006 ofgreiddar bætur vegna ársins 2003 og einnig greiddust 715 krónur upp í ofgreiðslu vegna 2004. Áfrýjandi krafði stefnda um endurgreiðslu með bréfi 15. janúar 2007 þar sem tekið var fram að skuld vegna ársins 2005 væri 210.991 króna, en að viðbættum eftirstöðvum eldri krafna væri skuldin samtals 380.701 króna. Stefndi brást við með því að beina kæru 12. febrúar 2007 til úrskurðarnefndar almannatrygginga samkvæmt 7. gr. laga nr. 117/1993, þar sem þess var krafist að ákvörðun áfrýjanda yrði endurskoðuð og að nefndin felldi kröfuna niður. Nefndin kvað upp úrskurð 8. júní 2007, þar sem málinu var vísað til áfrýjanda að nýju „til fyllri meðferðar á endurreikningi bóta kæranda og skilagreinar á endurgreiðslum ofgreiddra bóta af hans hálfu.“

Áfrýjandi tók málið fyrir að nýju og með bréfi til stefnda 10. júlí 2007 tilkynnti hann að í samræmi við úrskurð nefndarinnar hefði hann endurreiknað bætur fyrir árin 2004 og 2005. Niðurstaðan væri sú að fyrri endurreikningur væri réttur og krafa áfrýjanda stæði því óbreytt. Með bréfinu fylgdu tvö skýringablöð, eitt fyrir hvort ár. Áfrýjandi sendi stefnda enn bréf 8. október 2007 þar sem tilkynnt var að hann hefði endurreiknað bótarétt þess síðarnefnda fyrir árið 2006. Niðurstaðan sýndi að bætur á því ári væru ofgreiddar um 282.024 krónur. Krafði hann stefnda um greiðslu þeirrar fjárhæðar. Loks ritaði áfrýjandi stefnda bréf 22. nóvember 2007 þar sem segir í upphafi að fyrir liggi að skuld þess síðarnefnda vegna ofgreiddra bóta lífeyristrygginga næmi 662.725 krónum. Bent var á að „samkvæmt meginreglu“ beri að endurgreiða ofgreiðslur innan tólf mánaða frá því að þær verði til. Þess var farið á leit að stefndi endurgreiddi skuldina fyrir 15. janúar 2008.

Stefndi höfðaði málið 25. október 2007 þar sem þess var meðal annars krafist að felld yrði úr gildi ákvörðun áfrýjanda 10. júlí 2007 um að krefja stefnda um 380.701 krónu. Krafan var á því reist að „hin umstefnda ákvörðun sé röng að efni til og órökstudd, auk þess sem stefndi hafi við töku ákvörðunarinnar brotið gegn meginreglum stjórnsýsluréttarins ...“, sem síðan var fjallað um í einstökum atriðum svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi. Með bókun í þinghaldi við aðalmeðferð málsins 31. mars 2008 jók stefndi við kröfur sínar á þann veg að felld yrði úr gildi ákvörðun áfrýjanda 22. nóvember 2007 um að krefja stefnda um 662.725 krónur. Sú krafa kom í stað upphaflegrar kröfu stefnda, sem laut að fyrrnefndri ákvörðun áfrýjanda 10. júlí 2007 um endurgreiðslu á 380.701 krónu vegna áranna 2004 og 2005. Af hálfu áfrýjanda var samþykkt að krafan fengi komist að í málinu.

III

Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt nokkur ný skjöl í málinu. Þau sýna meðal annars árlegar heildargreiðslur til stefnda, heildarendurkröfur áfrýjanda vegna ofborgana og jafnframt mánaðarlegan afdrátt af bótagreiðslum upp í ofgreiðslu fyrri ára. Þessi afdráttur var gerður á tuttugu mánaða tímabili frá maí 2005 til desember 2006 að báðum mánuðum meðtöldum. Fram kemur heildarfjárhæð þessa afdráttar, sem var 331.247 krónur. Ennfremur var lagður fram svokallaður hreyfingalisti, sem sýnir stöðu kröfu áfrýjanda eftir hvern afdrátt með niðurstöðutölunni 662.725 krónum í október 2007, sem er sú fjárhæð, sem fram kemur í áðurnefndu bréfi áfrýjanda 22. nóvember 2007.

Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var af hálfu stefnda tekið fram að jafnvel þótt litið yrði svo á að með nýjum gögnum hefði áfrýjanda tekist að sýna fram á réttmæti útreikninga sinna um lífeyrisrétt stefnda og endurkröfurétt áfrýjanda vegna tekjutengingar bóta, breytti það engu um að reglur stjórnsýsluréttar hafi ekki verið virtar og áfrýjandi því ekki staðið rétt að málum. Sérstök áhersla var lögð á að áfrýjandi hefði ekki skýrt tölulega hlið málsins og því með engu móti verið unnt fyrir stefnda að gera sér grein fyrir þeim kröfum, sem áfrýjandi beindi að honum á árinu 2007. Það ætti jafnt við um fjárhæðina 380.701 krónu í bréfum 15. janúar 2007 og 10. júlí sama ár vegna áranna 2004 og 2005 og endanlegu kröfufjárhæðina 662.725 krónur í bréfi 22. nóvember 2007, þar sem árinu 2006 hafði verið bætt við. Þetta fengi stoð í áðurnefndri niðurstöðu úrskurðarnefndar almannatrygginga og staðan hafi ekki heldur verið orðin ljós við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms, svo sem fram komi í forsendum hans.

IV

Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi var meðal annars deilt um rétt stefnda til lífeyris 2005, en á því ári seldi hann hlutabréf sín í Þreki ehf. með verulegum hagnaði. Að því leyti laut ágreiningur að skýringu á 1. mgr. 18. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Í forsendum héraðsdóms var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjanda hafi borið að endurreikna bætur fyrir það ár og miða við að fjármagnstekjur að fjárhæð 13.289.491 króna yrði færð á tekjuárið 2005. Stefndi hafi því ekki átt rétt á bótum það ár og áfrýjandi átt endurkröfurétt, sem ekki hafi borið að falla frá. Á þessar forsendur héraðsdómara er fallist og stefndi hefur að öðru leyti ekki fært fram neitt, sem fær haggað réttmæti útreikninga áfrýjanda á lífeyrisrétti hans og endurkröfum vegna ofgreiðslna.

Að framan var getið um niðurstöðu úrskurðarnefndar 8. júní 2007, þar sem hún lagði fyrir áfrýjanda að fara að nýju yfir endurreikning bóta og leggja fram skilagrein yfir endurgreiðslu ofgreiddra bóta. Með nýrri ákvörðun áfrýjanda 10. júlí 2007 varð hann að hluta við því sem fyrir hann var lagt. Í fylgiskjölum með bréfinu var að finna ítarlegar skýringar á útreikningi bóta og endurkröfum, en skilagrein fyrir endurgreiðslu ofgreiddra bóta fylgdi ekki. Úr þessu bætti áfrýjandi við meðferð málsins fyrir héraðsdómi með því að leggja fram lista yfir afdrátt af bótagreiðslum án þess þó að samlagningartala fylgdi. Fyrir Hæstarétt var lagt sams konar yfirlit að öðru leyti en því að tölur höfðu verið lagðar saman með niðurstöðunni 331.247 krónur, þannig að eftir stóð ógreidd ofborgun, 662.725 krónur. Við rekstur málsins í héraði lagði áfrýjandi einnig fram tvö skjöl, dagsett í janúar 2008, sem hafa að geyma yfirlit krafna og uppgjör fyrir árin 2004 og 2005. Þar er staða skuldar fyrir árið 2004 sögð vera 169.710 krónur og 210.991 króna vegna 2005 eða samtals 380.701 króna. Greiðsluseðlar áfrýjanda til stefnda í október 2006 til desember sama ár bera með sér að á því ári hafi stefnda verið greiddar 282.024 krónur, sbr. einnig bréf áfrýjanda 8. október 2007 varðandi endurreikning og uppgjör bótargreiðslna ársins 2006, en óumdeilt er að stefndi naut ekki réttar til lífeyris það ár. Heildarskuld stefnda er samkvæmt því 662.725 krónur.

Samkvæmt því, sem að framan er rakið, skýrði áfrýjandi tölulegar forsendur endurkröfu sinnar með fullnægjandi hætti við rekstur málsins fyrir héraðsdómi og breytir engu um það þótt samlagning hafi ekki fylgt á þeim lista, sem sýndi afdrátt við mánaðarlegar greiðslur bóta átta mánuði á árinu 2005 og allt árið 2006. Fyrir málshöfðun hafði áfrýjandi reglulega sent stefnda gögn, sem eru meðal málsskjala og hafa að geyma upplýsingar um lífeyrisrétt hans og endurkröfur áfrýjanda. Þar ber einkum að nefna mánaðarlega greiðsluseðla, sem frá og með maí 2005 til ársloka 2006 bera með sér frádráttarlið með skýringunni „innborgun á ofgreiðslukröfu.“ Kemur þar bæði fram innborgun í viðkomandi mánuði og innborgun í heild á árinu. Að virtum þessum gögnum og fylgiskjölum með bréfum áfrýjanda 10. júlí 2007 og 8. október sama ár hefði stefnda því einnig fyrir höfðun málsins átt að vera unnt að gera sér grein fyrir tölulegum forsendum kröfu áfrýjanda í áðurnefndu bréfi til hans, þrátt fyrir að því hafi ekki fylgt sú skilagrein, sem honum bar þá að fá.

Áfrýjandi gætti andmælaréttar stefnda með fullnægjandi hætti við töku þeirra ákvarðana um endurkröfu, sem ágreiningur aðilanna snýst um. Ekki er hald í málsástæðum stefnda, sem reistar eru á því að málsmeðferðarreglna hafi að öðru leyti ekki verið gætt. Samkvæmt öllu framanröktu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda í málinu.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Tryggingastofnun ríkisins, er sýkn af kröfum stefnda, L-kk-ef B-kk-ef.

Málskostnaður í héraði fellur niður.

Stefndi greiði áfrýjanda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.