408/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar ákæruvaldinu var í sakamáli á hendur X o.fl. heimilað að leggja fram hluta skjalaskrár og leiða A fyrir dóm sem vitni. Skjölin sem um var að ræða voru tilkynning Seðlabanka Íslands til Fjármálaeftirlitsins, svar bankans við beiðni ákæruvaldsins, afrit af tölvupóstsamskiptum X o.fl. við A og skýrsla hennar hjá lögreglu. Í málinu reyndi á hvort ákæruvaldinu væri óheimilt að leggja fram fyrrgreind skjöl á grundvelli 4. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 119. gr. sömu laga. Í dómi Hæstaréttar var talið að líta yrði svo á að undir b. lið síðastgreindrar málsgreinar gætu fallið einka-, fjárhags- og viðskiptamálefni einstaklinga jafnt sem lögpersóna, að því tilskyldu að þeim sérfræðingum sem heyrðu undir ákvæðið hefði verið trúað fyrir slíkum upplýsingum í starfi þeirra. Af síðastefndu leiddi að ákvæðið ætti ekki við væri manni trúað fyrir upplýsingum utan starfs hans sem sérfræðings, til dæmis af vini eða vandamanni. Þá var í dómi réttarins meðal annars vísað til þess að við skýringu ákvæðisins, sem fæli í sér undantekningu frá vitnaskyldu, yrði að líta til þess að því sé ætlað að vernda trúnaðarsamband sérfræðings og skjólstæðings sem til hans leitar þannig að skjólstæðingurinn geti almennt treyst því að upplýsingar, sem hann láti sérfræðingnum í té um einkamálefni sín, verði ekki síðar notaðar gegn honum í sakamáli án hans vilja. Talið var að tilkynning Seðlabanka Íslands til Fjármálaeftirlitsins og svar bankans við beiðni ákæruvaldsins fælu ekki í sér trúnaðarupplýsingar í merkingu b. liðar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008. Þá yrði ekki talið að X o.fl. hefðu leitað ráðgjafar hjá A sem lögmanni, heldur sem lögfræðingi með sérþekkingu á reglum um gjaldeyrisviðskipti. Litið var svo á að tölvupóstsamskipti X o.fl. við A og skýrsla hennar hjá lögreglu heyrðu undir undanþágu frá vitnaskyldu með vísan til eðlis og umfangs þeirrar ráðgjafar er A hefði veitt X o.fl., enda hefðu þeir eins og atvikum málsins var háttað mátt líta svo á með réttu að viðlíka trúnaðarskylda fylgdi samskiptum þeirra við A og um væri að ræða samskipti við lögmann, þannig að þeir gætu almennt treyst því að upplýsingarnar sem þeir trúðu A fyrir yrðu ekki síðar notaðar gegn þeim í sakamáli án vilja þeirra. Ekki yrði séð að tölvupóstsamskipti X o.fl. við A og skýrsla hennar hjá lögreglu gætu skipt sköpum um niðurstöðu málsins og því var ákæruvaldinu synjað um að leggja fram þau skjöl. Loks var talið að A yrði ekki leidd sem vitni án leyfis X o.fl. sökum fyrirmæla b. liðar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 13. júní 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er sá hluti úrskurðar Héraðsdóms Reykjaness 11. júní 2013, þar sem sóknaraðila var heimilað að leggja fram skjöl, nánar tiltekið tilkynningu Seðlabanka Íslands 11. nóvember 2009 til Fjármálaeftirlitsins, svar bankans 5. september 2012 við beiðni sóknaraðila, afrit af tölvupóstsamskiptum varnaraðila við A og skýrslu hennar hjá lögreglu, svo og að leiða hana sem vitni fyrir dóm. Kæruheimild er í n. og p. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að sóknaraðila verði synjað um að leggja fram fyrrnefnd skjöl og að leiða áðurgreint vitni fyrir dóm.

Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

I

Varnaraðilarnir Y, Z og Þ störfuðu á sviði gjaldeyrisviðskipta hjá B hf. framan af árinu 2009. Á sama tíma starfaði þar A, lögfræðingur, sem hafði öðlast réttindi til málflutnings fyrir héraðsdómi og sinnti almennum lögfræðistörfum í þágu félagsins. Með bréfi Lögmannafélags Íslands 7. júlí 2008 var A veitt undanþága frá skyldum samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn á grundvelli 1. töluliðar 2. mgr. þeirrar lagagreinar vegna starfa sinna í þágu B hf. Samkvæmt því mátti hún ekki veita öðrum lögmannsþjónustu en vinnuveitanda sínum og var henni ekki skylt að hafa skrifstofu opna almenningi, sérstakan vörslufjárreikning í viðurkenndri bankastofnun og gilda starfsábyrgðartryggingu, sbr. 19. gr., 23. gr. og 25. gr. laganna.

Í fyrrgreindri skýrslu A hjá lögreglu kom meðal annars fram að hún hafi starfað hjá B hf. frá 1. apríl 2008 til 12. júní 2009. Eitt af því, sem hafi fallið undir verksvið hennar, hafi verið að túlka reglur um gjaldeyrisviðskipti, þar á meðal að veita vinnuveitanda sínum lögfræðilega ráðgjöf í sambandi við reglur um gjaldeyrishöft. Eftir að hún hætti þar störfum hafi hún hafið störf sem lögfræðingur hjá Seðlabanka Íslands. Hún hafi strax byrjað að fást við gjaldeyrismál og 18. september 2009 hafi hún orðið [...] bankans.

Varnaraðilar segjast hafa leitað ráðgjafar A um ýmis atriði, tengd gjaldeyrisviðskiptum, sem þeir fengust við með aðkomu sænsks félags, C AB, sem mun hafa verið í eigu varnaraðilans X. Þetta hafi að minnsta kosti átt sér stað á tímabilinu 9. mars 2009 til 22. maí sama ár. Varnaraðilum og A ber ekki saman um í hverju ráðgjöf hennar hafi verið fólgin, en hún kannaðist þó við að hún hafi svarað einstökum fyrirspurnum varnaraðila um gjaldeyrisviðskipti. Hins vegar liggja fyrir afrit af áðurnefndum tölvupóstsamskiptum milli þeirra á tímabilinu 24. mars 2009 til 22. maí sama ár. Í tölvubréfi 24. mars 2009, sem bar yfirskriftina „spurning til lögfræðings“, sendi varnaraðilinn Z A skýringarmynd sem sýndi viðskiptahugmynd. Spurði hann meðal annars hvort þessi fyrirhuguðu viðskipti væru háð einhverjum starfsleyfum í Bretlandi eða Svíþjóð og þá hverjum. Í svari A 27. mars 2009 lét hún í té nöfn á tveimur sænskum lögfræðingum sem hún sagði að hefðu að einhverju leyti komið að vinnu fyrir B hf. Sama dag sendi Z henni tölvubréf með afritum til varnaraðilanna Þ og Y og fylgdu bréfinu drög að samningi sem sagt var að C AB vildi gera við annað félag. Var A beðin um að lesa drögin yfir, meðal annars með tilliti til breytinga sem varnaraðilar vildu gera á samningsdrögunum. Undir lok tölvubréfsins sagði: „Takk fyrir hjálpina, A, þú færð þitt.“ Í tölvubréfi A 30. mars 2009 var að finna svar hennar og þar sagði meðal annars: „Sjá meðfylgjandi samninginn með mínum athugasemdum. LESIÐ YFIR SAMNINGINN OG EFTIRFARANDI ATHUGASEMDIR“. Síðan fylgdu skýringar hennar á þeim breytingum sem hún lagði til að gerðar yrðu á samningsdrögunum. Frekari tölvupóstsamskipti áttu sér stað þennan dag þar sem A svaraði nokkrum spurningum Z varðandi hinn fyrirhugaða samning. Daginn eftir, 31. mars 2009, sendi Y í tölvupósti til annarra varnaraðila og A tölvubréf frá íslenskum lögmanni, þar sem fjallað var um umræddan samning. Hinn 1. apríl sama ár barst henni afrit af tölvubréfi frá varnaraðilanum X með nokkrum atriðum sem hann taldi að þyrfti að skoða áður en gengið yrði frá samningnum. Hinn 4. apríl 2009 sendi varnaraðilinn Y A tölvubréf þar sem stóð í upphafi: „Varstu búinn að kíkja á samningsmál við þriðja aðila fyrir okkur.“ Í framhaldinu skiptust þau 6. apríl sama ár á tölvubréfum um tiltekið atriði og í lok þeirra samskipta sendi hann henni drög að samningi milli íslensks einkahlutafélags og C AB. Hinn 22. apríl og 4. maí 2009 áttu sér stað tölvupóstsamskipti milli varnaraðilanna og A þar sem hún veitti þeim lögfræðilega ráðgjöf um afmörkuð atriði. Hinn 8. maí 2009 sendi Þ A tölvubréf með samskiptum ráðgjafa C AB við fjármálaeftirlitið í Svíþjóð og sagði hún álit sitt á viðbrögðum þess í tölvubréfi til Þ 22. maí sama ár. Samdægurs lét hún í tölvubréfi til Þ í ljós skoðun sína á drögum að skjali sem bar yfirskriftina „Proposal for Corporate & Administration Services“. Við skýrslutöku hjá lögreglu neitaði A því að varnaraðilar hefðu fengið sig til að leiðbeina þeim og ráðleggja um hvort og hvernig viðskipti þeirra gætu átt sér stað. Hún hafi svarað einstökum spurningum frá þeim og hafi það verið vinargreiði. Hún kvaðst ekki hafa þegið neinar greiðslur frá varnaraðilum og aldrei haft heildaryfirsýn yfir það sem þeir voru að gera. Í lok skýrslutökunnar var A spurð hvort hún væri tilbúin til að afhenda lögreglu ofangreind tölvupóstsamskipti og svaraði hún því játandi. Í kjölfarið afhenti hún lögreglu afrit af þeim.

Ákæra var gefin út á hendur varnaraðilum 22. mars 2013 þar sem þeim eru gefin að sök brot gegn lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum samkvæmt þeim, svo og almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Brotin hafi þeir framið „með því að hafa í sameiningu á tímabilinu 25. mars 2009 til 2. nóvember 2009 haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi án lögmætrar heimildar eða leyfis frá Seðlabanka Íslands og um leið staðið að ólögmætum gjaldeyrisviðskiptum vegna fjármagnshreyfinga á milli landa með úttektum af reikningum í íslenskum krónum í fjármálafyrirtækjum hér á landi“. Háttsemi varnaraðila hafi nánar tiltekið falist „í milligöngu um gjaldeyrisviðskipti með íslenskar krónur gegn erlendum gjaldeyri og fjármagnsflutningum á íslenskum krónum til Íslands tengdum þeim gjaldeyrisviðskiptum.“ Þessi starfsemi hafi verið „rekin í nafni sænska félagsins C AB“ sem varnaraðilar hafi ráðið yfir.

II

Samkvæmt 4. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008 er óheimilt að leggja fram skjöl eða annars konar gögn í sakamáli ef þau hafa að geyma upplýsingar sem 2. mgr. 119. gr. laganna tekur til. Það ákvæði síðarnefndu málsgreinarinnar, sem einkum reynir á við úrlausn þessa máls, er b. liður hennar. Eftir þeim staflið er vitni óheimilt án leyfis þess sem í hlut á að svara spurningum um „einkahagi manns sem því hefur verið trúað fyrir í starfi sem endurskoðandi, félagsráðgjafi, lögmaður, læknir, prestur, forstöðumaður trúfélags eða sálfræðingur ellegar í öðru starfi sem viðlíka trúnaðarskylda fylgir“. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 88/2008 sagði meðal annars um þetta ákvæði að hugsanlega gætu lögfræðingar, aðrir en lögmenn, fallið undir það á grundvelli hinnar almennu tilvísunar í niðurlagi þess á sama hátt og aðrir sem gegna störfum er rík trúnaðarskylda fylgir.

Orðin „einkahagi manns“ í upphafi b. liðar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008 eru ekki skýrð í lögskýringargögnum, en í fyrrgreindum athugasemdum kemur fram að fyrirmynd þeirra er sótt til b. liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem sama orðalag er að finna. Þótt orðið „einkahagir“ vísi í almennri málvitund fyrst og fremst til persónulegra einkamálefna einstaklinga mælir ýmislegt á móti því að skýra það svo þröngt í því samhengi sem hér um ræðir. Í fyrsta lagi tekur ákvæðið meðal annarra til endurskoðenda sem bendir til að fjárhagsmálefni geti talist einkahagir í merkingu þess. Í öðru lagi er áþekkt orð, „einkahagsmunir“, notað í 5. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996 sem samheiti á einka- og fjárhagsmálefnum einstaklinga og reyndar einnig fjárhags- og viðskiptahagsmunum fyrirtækja og annarra lögaðila. Síðast en ekki síst hafa mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar, þar á meðal 70. gr. og 71. gr. hennar þar sem mælt er fyrir um réttláta málsmeðferð fyrir dómi og friðhelgi einkalífs, verið skýrð á þann veg að lögpersónur á borð við hlutafélög njóti verndar þeirra og undir þá vernd geti eftir atvikum fallið hagsmunir af fjárhags- eða viðskiptalegum toga. Er þetta í samræmi við skýringu Mannréttindadómstóls Evrópu á ákvæðum 6. gr. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Að öllu þessu virtu verður að líta svo á að undir b. lið 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008 geti fallið einka-, fjárhags- og viðskiptamálefni einstaklinga jafnt sem lögpersóna, að því tilskildu að þeim sérfræðingum, sem taldir eru upp í ákvæðinu eða gegna öðrum störfum er jafn rík trúnaðarskylda fylgir, hafi verið trúað fyrir slíkum upplýsingum í starfi þeirra. Af síðastnefnda skilyrðinu leiðir að ákvæðið á ekki við sé manni trúað fyrir upplýsingum utan starfs hans sem sérfræðings, til dæmis af vini eða vandamanni. Við skýringu á þessu ákvæði, sem felur í sér undantekningu frá vitnaskyldu, verður að líta til þess að því er ætlað að vernda trúnaðarsamband sérfræðings og skjólstæðings, sem til hans leitar, þannig að skjólstæðingurinn geti almennt treyst því að upplýsingar, sem hann lætur sérfræðingnum í té um einkahagi sína, verði ekki síðar notaðar gegn honum í sakamáli án hans vilja.

III

Samkvæmt 4. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008 er sem fyrr greinir óheimilt að leggja fram skjöl eða annars konar gögn í sakamáli ef þau hafa að geyma upplýsingar sem 2. mgr. 119. gr. laganna tekur til. Samkvæmt orðanna hljóðan er bannið við framlagningu gagna bundið því skilyrði að í þeim sé að finna þvílíkar upplýsingar, þar á meðal trúnaðarupplýsingar sem falla undir b. lið málsgreinarinnar. Skiptir ekki máli í þessu sambandi þótt gögnin séu afrakstur ráðgjafar sem sérfræðingur hefur veitt skjólstæðingi sínum ef þar koma ekki fyrir upplýsingar sem honum hefur verið trúað fyrir. Þar sem þetta á hvorki við tilkynningu Seðlabanka Íslands 11. nóvember 2009 til Fjármálaeftirlitsins, sem er að finna á bls. 3-11 í skjalaskrá lögreglu, né svar bankans 5. september 2012 við beiðni sóknaraðila, á bls. 408 í skjalaskránni, verður þegar af þeirri ástæðu hafnað kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði synjað um að leggja þau skjöl fram í máli því sem höfðað hefur verið gegn varnaraðilum.

Eins og áður er rakið starfaði A hjá B hf. þegar samskipti hennar og varnaraðila, sem mál þetta snýst um, áttu sér stað. Á þeim tíma var leyfi A til að starfa sem lögmaður bundið því skilyrði að hún mætti ekki veita öðrum lögmannsþjónustu en vinnuveitanda sínum. Af þeim sökum verður ekki talið að varnaraðilar hafi leitað ráðgjafar hjá henni sem lögmanni, heldur sem lögfræðingi með sérþekkingu á reglum um gjaldeyrisviðskipti.

Að virtu því, sem segir í kafla II að framan, kemur þessu næst til skoðunar hvort þær upplýsingar, sem varnaraðilar veittu A sem lögfræðingi um gjaldeyrisviðskipti á vegum félags er þeir tengdust, hafi engu að síður verið trúnaðarupplýsingar í skilningi b. liðar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008. Þótt hún hafi gegnt fullu starfi hjá B hf. útilokar það ekki að hún hafi samhliða því sinnt starfi sem lögfræðilegur ráðgjafi þannig að það starf geti fallið undir ákvæðið að öðrum skilyrðum uppfylltum. Sé litið til eðlis og umfangs ráðgjafarinnar, sem A lét varnaraðilum í té og gerð hefur verið grein fyrir, er ekki unnt að fallast á að einungis hafi verið um að ræða vinargreiða af hennar hálfu, enda þótt þrír varnaraðilar af fjórum hafi um tíma verið samstarfsmenn hennar. Eins og aðstæðum var háttað máttu varnaraðilar líta svo á með réttu að viðlíka trúnaðarskylda fylgdi samskiptum þeirra við A og um væri að ræða samskipti við lögmann þannig að þeir gætu almennt treyst því að upplýsingarnar, sem þeir trúðu henni fyrir, yrðu ekki síðar notaðar gegn þeim í sakamáli án vilja þeirra. Samkvæmt því falla þær trúnaðarupplýsingar, sem fram koma í tölvupóstsamskiptum varnaraðila við A og skýrslu hennar hjá lögreglu, undir umrædda undanþágu frá vitnaskyldu.

Í 3. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008 segir að telji dómari að vitnisburður geti ráðið úrslitum um niðurstöðu máls geti hann þrátt fyrir fyrirmæli 1. og 2. mgr. ákveðið að vitni skuli svara spurningum um tiltekin atriði, enda séu ríkari hagsmunir af því að spurningunum verði svarað en trúnaði haldið. Samkvæmt þessu er það frumskilyrði fyrir því að dómari geti vikið til hliðar fyrrgreindri undanþágu frá vitnaskyldu að framburður vitnis kunni, að hans áliti, að ráða úrslitum um niðurstöðu máls. Það er fyrst að fenginni þeirri niðurstöðu að honum er ætlað að meta hvorir hagsmunirnir vegi þyngra að vitnið svari spurningum um tiltekin atriði eða að trúnaði sé haldið.

Þegar virt er það, sem fram kemur í tölvupóstsamskiptum varnaraðila við A á tímabilinu 24. mars 2009 til 22. maí sama ár, sem er að finna á bls. 6792-6843 í skjalaskrá lögreglu, og skýrslu hennar hjá lögreglu, á bls. 6776-6784 í skjalaskránni, verður ekki séð að efni þeirra skjala geti skipt sköpum um niðurstöðu máls þess sem höfðað hefur verið gegn varnaraðilum. Þegar af þeirri ástæðu eru ekki efni til þess gegn andmælum varnaraðila að aflétta þeim trúnaði sem hvílir samkvæmt framansögðu á þeim upplýsingum er þar koma fram. Þar sem skilja verður málatilbúnað sóknaraðila svo að tilgangurinn með því að leiða A sem vitni fyrir dóm sé að spyrja hana um fyrrgreind samskipti varnaraðila við hana verður það heldur ekki gert án leyfis þeirra sökum fyrirmæla b. liðar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008.

Með vísan til þess, sem að framan greinir, verður fallist á kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði synjað um að leggja fram þau tvö skjöl sem síðast var fjallað um og að leiða áðurgreint vitni fyrir dóm.

Dómsorð:

Sóknaraðila er synjað um að leggja fram skjöl á blaðsíðum 6776-6784 og 6792-6843 í skjalaskrá lögreglu, merktri 006-2009-1514, og að leiða fyrir dóm sem vitni A í sakamáli því sem höfðað hefur verið gegn varnaraðilum, X, Y, Z og Þ. Sóknaraðila er heimilt að leggja fram í sama máli skjöl á blaðsíðum 3-11 og 408 í skjalaskránni.