234/2001

Rafvirkinn H varð fyrir slysi þegar hann var að ganga frá rafmagnstenglum, sem voru við stálbita í lofti upp undir þaki í fiskvinnsluhúsi H ehf., en J ehf. annaðist fiskverkun í húsinu fyrir fyrrnefnda félagið. Þar sem hátt var til lofts fékk H starfsmann J ehf. til að lyfta sér með rafmagnsknúnum vörulyftara, og stóð H á fiskkari, sem fest var við gaffla lyftarans. Er H bað starfsmanninn að lyfta sér hærra rakst höfuð H upp undir loftið með þeim afleiðingum að hann slasaðist. Í dómi Hæstaréttar segir að starfsmaður J ehf., sem vissi hvaða verk H var að vinna, hafi átt að gæta þess að lyfta honum mjög hægt og stutt í senn, ef með þyrfti, enda hafi verið um að ræða nákvæmnisverk, þar sem ekki voru nema um 30-50 cm frá höfði H upp í loftið þegar starfsmanninum bárust tilmæli H um að lyfta honum hærra. Við þessar aðstæður hafi starfsmanninum borið að stilla á lægsta hraðaþrep og sýna sérstaka aðgát. Að auki hafi hann ekki vanist tækinu og hraðinn hafi einnig verið meiri í þeirri hæð sem H var í. Þessa aðgát hafi starfsmaðurinn ekki sýnt heldur lyfti H í einu vetfangi á mesta hraða. Verði samkvæmt þessu að telja að slysið megi rekja til gáleysis starfsmannsins. Hæstiréttur taldi ekki skotið stoðum undir að notkun öryggishjálms hafi, eins og aðstæðum var háttað, komið í veg fyrir eða minnkað þá áverka, sem hinn slasaði hlaut. Þá hafi hvorki verið í ljós leitt að notkun svonefndrar mannkörfu hefði við þessar aðstæður komið í veg fyrir slysið né að H hefði við svo mikinn hraða haft ráðrúm til að beygja sig og þannig afstýra slysinu. Í málinu var upplýst að starfsmaðurinn hafði lyft H að beiðni vinnuveitanda síns J ehf. Var J ehf. því talið bera húsbóndaábyrgð á gáleysi starfsmanns síns.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf og B-kk-nf Þ. G-kk-nf prófessor.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. júní 2001. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 7.104.341 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 27. ágúst 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti.

I.

Atvik máls þessa eru þau að 9. júní 1997 varð H-kk-nf S-kk-nf rafvirki, starfsmaður rafverktakafyrirtækisins Rafvarar sf., fyrir slysi við störf sín í fiskvinnsluhúsi fyrirtækisins Hnotskurnar ehf. við Unubakka 24-26 í Þorlákshöfn. Í húsinu rak fyrirtækið fiskverkun, sem stefndi vann við sem verktaki Hnotskurnar ehf. og með tækjakosti síðastnefnda félagsins. Voru tildrög slyssins þau að H-kk-nf var að ganga frá rafmagnstenglum, sem voru við stálbita í lofti upp undir þaki hússins. Þar sem hátt var til lofts fékk hann starfsmann stefnda, S-kk-þf T-kk-þf, til að lyfta sér með rafmagnsknúnum vörulyftara, og stóð H-kk-nf á fiskkari, sem fest var við gaffla lyftarans. Hafði S-kk-nf réttindi til að stjórna lyftaranum. Er H-kk-nf bað S-kk-þf að lyfta sér hærra rakst höfuð H-kk-ef upp undir loftið með þeim afleiðingum að hann slasaðist og hlaut brjósklos milli 5. og 6. hálsliðbola hægra megin.

Eins og fram kemur í héraðsdómi gekk áfrýjandi frá endanlegu skaðabótauppgjöri vegna líkamstjóns H-kk-ef í ágúst 1998 á grundvelli þess að S-kk-nf, sem talinn var eiga sök á slysinu, hefði verið starfsmaður Hnotskurnar ehf., er hann stjórnaði lyftaranum greint sinn. Taldi áfrýjandi að félagið væri með ábyrgðartryggingu fyrir atvinnurekstur hjá sér, en síðar kom í ljós að sú var ekki raunin. Óumdeilt er að stefndi hafði frjálsa ábyrgðartryggingu vegna atvinnurekstrar hjá réttargæslustefnda. Þegar ljóst varð að S-kk-nf var starfsmaður stefnda en ekki Hnotskurnar ehf. gerði áfrýjandi endurkröfu á hendur réttargæslustefnda 22. febrúar 2000, sem hafnaði kröfunni 29. sama mánaðar meðal annars á þeirri forsendu að vinnan við raflögnina hafi verið unnin í þágu Hnotskurnar ehf. en ekki stefnda. Höfðaði áfrýjandi mál þetta 28. apríl 2000.

Í héraði byggði áfrýjandi kröfu sína á því að hann ætti endurkröfu á hendur stefnda, þar sem starfsmaður stefnda hafi átt sök á slysinu með saknæmum hætti, en á þessu athæfi starfsmanns síns bæri stefndi húsbóndaábyrgð. Þá hafi skort á leiðbeiningar um meðferð hins nýja lyftara og verkstjórn stefnda sjálfs verið áfátt. Héraðsdómur sýknaði stefnda þegar af þeirri ástæðu að áfrýjandi ætti ekki endurkröfurétt á grundvelli 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eða á grundvelli almennra reglna fjármunaréttar. Í greinargerð sinni til Hæstaréttar lýsti stefndi því hins vegar yfir að samkomulag hafi orðið með aðilum um að stefndi félli frá þeirri málsástæðu sinni að áfrýjandi ætti ekki endurkröfurétt á hendur stefnda. Lýtur ágreiningur aðila hér fyrir dómi að því hvort fyrir hendi sé sök starfsmanns stefnda á því tjóni, sem áfrýjandi hefur bætt, og ef svo yrði talið hvort stefndi beri á því húsbóndaábyrgð.

II.

Stefndi heldur því fram að slysið megi rekja til gáleysis hins slasaða, H-kk-ef S-kk-ef, sem hafi gefið stjórnanda lyftarans fyrirmæli um að sér yrði lyft hærra. Hafi hann þá verið kominn upp undir þakið og verið óviðbúinn að beygja sig þegar hann gaf fyrirmælin. Ekki sé útilokað að ef hinn slasaði hefði notað öryggishjálm og honum verið lyft í mannkörfu í stað fiskkars hefði verið unnt að koma í veg fyrir slysið. Jafnframt mótmælir stefndi þeim staðhæfingum áfrýjanda að stjórnanda lyftarans hafi skort leiðbeiningar, að hann hafi staðið fyrir utan lyftarann er hann lyfti fiskkarinu og að það hafi valdið slysinu að stillt hafi verið á mesta en ekki minnsta hraða er lyft var. Fram er komið að S-kk-nf hafði margsinnis lyft H-kk-þgf á sama veg, er sá síðarnefndi var að störfum við sams konar verkefni, en þá hafði S-kk-nf notað annan lyftara. Er haft eftir S-kk-þgf í lögregluskýrslu 16. júní 1997 að lyftarinn, sem hann stjórnaði við verkið er slysið varð, hafi verið nýr. Hann hafi ekki verið búinn að „venjast honum að fullu.“ Er einnig eftir honum haft að H-kk-nf hafi kallað til hans „að hækka kerið lítilsháttar“ og hafi hann þá „tekið í stöngina sem lyftir, en ekki gætt þess að um fjóra lyftihraða [hafi verið] að ræða og var stillingin á mesta hraða.“ Sagði S-kk-nf að þetta hafi valdið því „að lyftingin var miklu hraðari en ella og lenti H-kk-nf því með höfuðið upp í þakið.” Fyrir dómi kvaðst S-kk-nf hafa setið inni í lyftaranum er H-kk-nf bað hann um „að lyfta aðeins hærra”. Bar hann að stillingin hafi verið á mesta hraða og hafi H-kk-nf farið „aðeins of hátt”. Er þessi frásögn hans í samræmi við frumskýrslu lögreglu 13. júní 1997, en þar kemur fram að lögregla ræddi við forsvarsmann stefnda, S-kk-þf J-kk-þf, sem sýndi lögreglu vettvang, en í lögregluskýrslunni var hann sagður forsvarsmaður Hnotskurnar ehf. Er þar eftir honum haft að umrætt sinn hafi rafvirkinn verið að vinna við að setja upp tengla fyrir pökkunarvél og hafi tenglarnir verið settir í stálsperru í loftinu, ríflega fjóra metra frá gólfi. Lyftarinn, sem notaður hafi verið til að lyfta rafvirkjanum, hafi verið nokkurra daga gamall og hafi S-kk-nf ekki verið búinn að kynna sér nægilega stjórntæki hans. Þegar rafvirkinn hafi beðið um „að hann yrði hækkaður lítilsháttar“ til að hann kæmist betur að, hafi lyftingin verið stillt „á mesta hraða og lenti H-kk-nf því með höfuðið upp í loftinu sem klætt er með riffluðum stálplötum.“ H-kk-nf skýrði svo frá í lögregluskýrslu 1. júlí 1997 að hann hafi ekki verið í þægilegri vinnuaðstöðu og því beðið S-kk-þf er hann hafði unnið um stund að lyfta sér „örlítið hærra upp“. S-kk-nf hafi verið við hlið lyftarans og teygt sig í stöngina sem stýrði lyftingunni. Karið hafi farið snöggt upp og honum hafi ekki gefist ráðrúm til að beygja sig áður en höfuð hans lenti í loftinu. Kvað H-kk-nf að S-kk-nf hafi ekki áttað sig á því að fjórar stillingar væru „á hífingunni“, sem hafi verið stillt á mesta hraða þegar óhappið varð. Um aðdraganda slyssins sagði H-kk-nf fyrir dómi að S-kk-nf hafi verið búinn að lyfta honum, en sér hafi ekki fundist hann vera kominn nógu nálægt tenglinum og því beðið S-kk-þf að lyfta sér „örlítið hærra“. Þar sem S-kk-nf hafi gert þetta margoft áður hafi hann treyst honum fullkomlega. H-kk-nf kvaðst vera 1,84 cm á hæð. Taldi hann að frá rafmagnstenglinum hefði verið um 20 cm upp í loftið og getur það samræmst ljósmyndum sem teknar voru af vettvangi. Sjálfur kvaðst H-kk-nf höfuð sitt hafa verið í um 30-50 cm fjarlægð frá lofti er hann bað lyftustjórann að lyfta sér hærra. Meðal gagna málsins er skýrsla Útgerðartækni ehf. 12. september 2000 um skoðun á lyftaranum og tæknilegar upplýsingar um stillingar á hraða hans. Kemur þar fram að ræsing vökvadælunnar og lyftingarinnar sé stjórnað af tölvu, sem sjái um að lyftingin fari eftir ákveðinni kúrfu og stöðvist á sama hátt eftir þeirri kúrfu. Sé þetta gert til að hægara sé um vik að stjórna lyftingunni og hindra rykki. Unnt sé að lyfta í fjórum hraðaþrepum, bæði í neðri og efri stöðu. Sé lyft í fjórða hraðaþrepi í neðri stöðu sé hraðaaukningin 54% miðað við fyrsta þrep, en á sama hraðastigi í hærri stöðu sé hún 36%. Hraðinn upp að tveimur metrum sé mjög hægur, en meiri þar fyrir ofan.

Eins og lýst er að framan lyfti stjórnandi lyftarans fiskkari, sem rafvirkinn stóð í, í því skyni að sá síðarnefndi næði til raftengla, sem hann var að vinna við, með þeim afleiðingum að rafvirkinn lenti með höfuðið í loftinu. Stjórnandi lyftarans, sem vissi hvaða verk rafvirkinn var að vinna, átti að gæta þess að lyfta honum mjög hægt og stutt í senn, ef með þyrfti, enda var um að ræða nákvæmnisverk, þar sem ekki voru nema um 30-50 cm frá höfði rafvirkjans upp í loftið þegar stjórnandanum bárust tilmæli rafvirkjans um að lyfta honum hærra. Við þessar aðstæður bar lyftarastjóranum að stilla á lægsta hraðaþrep og sýna sérstaka aðgát. Að auki hafði hann ekki vanist tækinu og hraðinn var einnig meiri í þeirri hæð, sem rafvirkinn var í. Þessa aðgát sýndi lyftarastjórinn ekki heldur lyfti rafvirkjanum í einu vetfangi á mesta hraða. Verður samkvæmt þessu að telja að slysið megi rekja til gáleysis stjórnanda lyftarans. Í örorkumati 19. júní 1998 segir um áverka hins slasaða að við höggið á hvirfilinn hafi hann hlotið brjósklos milli 5. og 6. hálshryggjarliðbola hægra megin, er snerti mænu og þrengdi að mænugangi. Ekki hefur verið skotið stoðum undir að notkun öryggishjálms hefði, eins og aðstæðum var háttað, komið í veg fyrir eða minnkað þá áverka, sem hinn slasaði hlaut. Þá hefur hvorki verið í ljós leitt að notkun svonefndrar mannkörfu hefði við þessar aðstæður komið í veg fyrir slysið né að rafvirkinn hefði við svo hraða lyftingu haft ráðrúm til að beygja sig og þannig afstýra slysinu. Verður því ekki talið að hann eigi að einhverju leyti sök á slysinu.

III.

Stefndi heldur því fram að jafnvel þótt rekja megi slysið til saknæmrar háttsemi lyftarastjórans beri hann ekki ábyrgð á þeirri háttsemi hans þar sem verkið hafi ekki verið unnið í þágu stefnda heldur eiganda fasteignarinnar, Hnotskurnar ehf., og stefndi hafi heldur ekki annast stjórn verksins.

Með bréfi 19. október 1999 sendi áfrýjandi stefnda fyrirspurn þess efnis hvort S-kk-nf T-kk-nf hafi verið starfsmaður stefnda á þeim tíma er slysið varð. Í ódagsettu svarbréfi stefnda, undirrituðu af S-kk-þgf J-kk-þgf, er staðfest að svo hafi verið. Bar hann á sama veg fyrir dómi og staðfesti jafnframt að stjórnandi lyftarans hafi þegið laun hjá stefnda. Spurður um það hver hafi beðið S-kk-þf að lyfta H-kk-þgf svaraði S-kk-nf á þá leið að það hafi komið í sinn hlut. Þykir samkvæmt framansögðu í ljós leitt að stjórnandi lyftarans hafi unnið verk sitt samkvæmt beiðni stefnda, vinnuveitanda síns, sem ber skaðabótaábyrgð á gáleysi starfsmanns síns. Breytir engu um þá niðurstöðu þótt S-kk-nf hafi jafnframt verið rekstrarstjóri hjá Hnotskurn ehf. svo sem fram kom í skýrslu hans fyrir dómi.

IV.

Í málinu er ekki ágreiningur um örorkumat það sem áfrýjandi byggir kröfu sína á. Hann sundurliðar kröfuna í níu liðum á eftirfarandi hátt: Tímabundið atvinnutjón 727.813 krónur, þjáningabætur 281.000 krónur, miskabætur 1.104.500 krónur, varanleg fjárhagsleg örorka 4.150.371 króna, innágreiðsla vegna slyssins 250.000 krónur, vextir 119.652 krónur, útlagður kostnaður tjónþola og lögmanns 104.155 krónur, örorkumatskostnaðar 55.600 krónur og lögmannsþóknun með virðisaukaskatti 311.250 krónur, samtals 7.104.341 króna. Ekki er ágreiningur um tölulegt uppgjör við tjónþolann, en varakrafa stefnda byggist á því að hann mótmælir greiðslu síðasttöldu liðanna, það er vaxta, útlagðs kostnaðar tjónþola og lögmanns, örorkumatskostnaðar og lögmannsþóknunar. Stefndi hafnar þessum kröfuliðum á þeim forsendum að hann geti ekki borið ábyrgð á þeim mistökum áfrýjanda að greiða bæturnar á grundvelli ábyrgðartryggingar Hnotskurnar ehf., sem ekki hafi verið með slíka tryggingu hjá áfrýjanda. Vexti og allan kostnað, sem hann hafi sjálfviljugur greitt í þessu sambandi, verði hann sjálfur að bera. Þessum rökum mótmælir áfrýjandi og bendir á að í frumskýrslu lögreglu 16. júní 1997 sé haft eftir starfsmanni stefnda, S-kk-þgf T-kk-þgf, að hann sé starfsmaður Hnotskurnar ehf. Þessar röngu upplýsingar hafi stuðlað að því að áfrýjandi greiddi bæturnar á röngum forsendum. Áfrýjandi hefur lagt fram greiðsluyfirlit sitt í uppgjöri við tjónþolann og liggur ekki annað fyrir en að eðlilega hafi verið að því staðið. Að virtu því, sem að framan er rakið, er varakrafa stefnda haldlaus og verður henni hafnað.

Niðurstaða málsins er samkvæmt framansögðu sú að fallist er á kröfu áfrýjanda með dráttarvöxtum frá þeim degi, þegar mánuður var liðinn frá því er hann setti fram kröfu sína og nánar segir í dómsorði. Verður stefndi jafnframt dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, J.H.S. ehf., greiði áfrýjanda, Tryggingamiðstöðinni hf., 7.104.341 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 22. mars 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.