668/2007

Niðurfelling kaupmála var ógilt þar sem ekki hafði verið gætt lögmæltra krafna um vottun á yfirlýsingu um afturköllun hans í veigamiklum atriðum, sbr. 80. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. desember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. desember 2007 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að afturköllun kaupmála samkvæmt skjali 30. mars 2006, skráðu hjá sýslumanninum í Hafnarfirði 18. apríl sama ár, yrði úrskurðuð ógild. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að afturköllun kaupmálans verði dæmd ógild. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðili og E gerðu með sér kaupmála 11. desember 1964, áður en þau gengu í hjúskap. E lést 7. ágúst 2006 og var bú hans tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 30. nóvember sama ár. Við skiptin reis ágreiningur um hvort fyrrgreindur kaupmáli hefði verið löglega felldur niður með yfirlýsingu sóknaraðila og E dagsettri 30. mars 2006. Úr þeim ágreiningi var leyst með hinum kærða úrskurði, en þar er nánar fjallað um málavexti og málsástæður aðila.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um að hafna þeim málsástæðum sóknaraðila að ógildi afturköllunar kaupmálans verði reist á því að undirritun sóknaraðila á skjalið hafi verið fölsuð eða að texti í meginmáli skjalsins hafi verið annars efnis þegar hún undirritaði hann en nú er.

Sóknaraðili reisir kröfu sína ennfremur á því að það valdi ógildi afturköllunar kaupmálans að ekki hafi verið fylgt lögmæltum reglum um vottun hennar. Samkvæmt 80. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 skal kaupmáli vera skriflegur. Undirritun hjóna eða hjónaefna skal staðfest af lögbókanda, héraðsdóms- eða hæstaréttarlögmanni eða fulltrúa þeirra eða af tveimur vottum, sem skulu vera samtímis viðstaddir og rita nöfn sín og kennitölur á kaupmálann. Í vottorði þeirra skal koma fram að skjalið, sem vottað er, sé kaupmáli. Samkvæmt 88. gr. laganna skal gæta sömu reglna við breytingu eða afturköllun á kaupmála. Þetta ákvæði um vottun kaupmála var nýmæli við gildistöku laganna, en engar kröfur um vottun voru í eldri lögum. Í athugasemdum með frumvarpi til hjúskaparlaga var þessi breyting rökstudd með því að þessa væri þörf þar sem kaupmáli sé oft veigamikill löggerningur og formið hvetji til þess að menn vandi til verka. Þá stuðli formið að því að sönnun fáist fyrir því að hjón hafi undirritað kaupmála af fúsum vilja og hvenær undirritun hafi farið fram.

Neðan við meginmál hins umdeilda skjals og undirskriftir E og sóknaraðila er vélritaður svofelldur texti „Vottar að réttri dagsetningu, undirskrift og fjárræði:“ Aftan við orðið dagsetningu hefur verið skotið inn orðinu „kaupmálans“ og er það handritað. Undir þennan texta rita nöfn sín og kennitölur F, sem er dóttir sóknaraðila og E heitins og G, sambúðarmaður hennar. Þau gáfu bæði skýrslu fyrir héraðsdómi. F kvaðst ekki hafa verið viðstödd undirritun skjalsins. Þegar hún hafi ritað nafn sitt á skjalið hafi faðir hennar einn verið viðstaddur. Hafi það gerst rétt fyrir páska 2006, líklega 10. apríl. Hún taldi að handritaða orðið „kaupmálans“ hafi ekki verið í vottorðinu þegar hún undirritaði það. G kvaðst ekki hafa verið viðstaddur undirritun skjalsins. Hafi E heitinn einn verið viðstaddur vottunina. Taldi hann þetta hafa gerst 11. apríl 2006 og hafi nafn F þá verið á skjalinu. Hann minntist þess ekki að hafa séð orðið kaupmála í texta vottorðsins.

Í 80 gr. hjúskaparlaga eru gerðar kröfur um að vottun kaupmála skuli vera með tilgreindum hætti. Liggur beint við að skýra orðalag ákvæðisins svo að gerningurinn sé því aðeins gildur að gætt sé þeirra aðferða við vottunina sem í ákvæðinu greinir og er vandséð að ákvæðið hafi þýðingu sé það ekki skýrt með þessum hætti. Þessa skýringu styðja og framangreind ummæli í greinargerð með frumvarpinu þar sem rökstudd var þörf á að herða reglur varðandi form kaupmála að þessu leyti. Verður engin gagnályktun dregin um efni 80. gr. laganna um vottun kaupmála af ákvæði 82. gr. þeirra þar sem kveðið er á um að skráning kaupmála sé skilyrði fyrir gildi hans, en það ákvæði er óbreytt frá eldri lögum. Af framangreindu er ljóst að lögmæltra krafna um vottun afturköllunar kaupmálans hefur ekki verið gætt í veigamiklum atriðum. Vottarnir voru ekki til kvaddir samtímis. Þeir voru hvorki viðstaddir undirritun skjalsins né staðfestu báðir aðilar gerningsins undirritun sína í viðurvist þeirra. Þá verður að telja ósannað að fram hafi komið í vottorðinu að skjalið væri kaupmáli þegar vottarnir undirrituðu það. Verður samkvæmt öllu framansögðu að fallast á kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á að afturköllun kaupmálans sé ógild.

Varnaraðila verður gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Niðurfelling kaupmála E og sóknaraðila, A, samkvæmt skjali 30. mars 2006, sem skráð var hjá sýslumanninum í Hafnarfirði 18. apríl 2006, er ógild.

Varnaraðilar, B, C og D, greiði óskipt sóknaraðila samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.