855/2015

Í mars 2009 fékk S hf. lán hjá Seðlabanka Íslands til sjö daga gegn veði í nánar greindum skuldabréfum sem voru vistuð á sérstökum reikningi félagsins hjá bankanum sem var veðsettur honum. Tveimur dögum áður en lánið féll í gjalddaga var S hf. veitt heimild til greiðslustöðvunar. Í nóvember 2009 lýsti Seðlabankinn kröfu á hendur S hf. við slit félagsins þar sem meðal annars var krafist greiðslu á láninu ásamt áföllnum dráttarvöxtum en að frádregnum tveimur innborgunum, samtals 13.890.010.109 krónur. Í kröfulýsingunni var tekið fram að til tryggingar láninu hefðu fyrrgreind skuldabréf verið sett Seðlabankanum að veði, auk þess sem skráð var að markaðsverðmæti skuldabréfanna næmi hærri fjárhæð en kröfufjárhæðin. Slitastjórn S hf. hafnaði fyrst um sinn kröfu Seðlabankans og í maí 2010 gekk E ehf., sem hafði fengið kröfuna framselda frá bankanum, að veðinu. Í janúar 2011 samþykkti slitastjórn S hf. að greiða E ehf. umrædda fjárkröfu gegn afhendingu skuldabréfanna. Þessu hafnaði E ehf. og eftir árangurslausar nauðasamningsumleitanir höfðaði S hf. mál þetta í maí 2014 til heimtu hins ætlaða mismunar á kröfu E ehf. og markaðsvirði skuldabréfanna miðað við gengi þeirra á nánar tilgreindum degi. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að Seðlabanki Íslands, sem E ehf. leiddi rétt sinn frá, hefði með samningi við S hf. og á grundvelli 2. mgr. 8. gr. laga nr. 46/2005 um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir öðlast handveðrétt yfir þeim skuldabréfum sem lögð höfðu verið fram til tryggingar umræddu láni. Í samræmi við það hefði Seðlabankanum verið heimilt, þegar lánið féll í gjalddaga án þess að það væri greitt, að slá eign sinni á hin veðsettu skuldabréf að því marki sem þyrfti til að greiða lánið upp. Samhliða hefði honum þá borið að standa S hf. skil á því sem eftir kynni að standa af verðmæti bréfanna miðað við markaðsvirði þeirra. Litið var svo á að S hf. hefði mátt vera ljóst, ekki síðar en við umrædda kröfulýsingu í nóvember 2009, að hann ætti kröfu á hendur Seðlabankanum til að fá greidda þá upphæð sem á milli bar. Með hliðsjón af þessu og að teknu tilliti til 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda var talið að krafa S hf. hefði verið fyrnd þegar málið var höfðað, sbr. 3. gr. og 1. mgr. 15. gr. sömu laga. Var E ehf. því sýknað af kröfu S hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. desember 2015. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 4.002.021.771 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. janúar 2011 til greiðsludags, til vara sömu fjárhæð með vöxtum samkvæmt 4. gr. sömu laga frá 10. janúar 2011 til 10. febrúar sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Að þessu frágengnu krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.887.228.537 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. maí 2010 til greiðsludags, að því frágengnu að stefnda verði gert að greiða sér sömu fjárhæð með vöxtum samkvæmt 4. gr. sömu laga frá 28. maí 2010 til 10. febrúar 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst áfrýjandi aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir á mál þetta rót sína að rekja til láns sem áfrýjandi fékk 18. mars 2009 hjá Seðlabanka Íslands til sjö daga gegn veði í nánar greindum skuldabréfum. Í lánsbeiðni áfrýjanda, sem þá hét Sparisjóðabanki Íslands hf., sagði meðal annars: „Verði ekki staðið í skilum með greiðslu láns þessa er Seðlabanka Íslands heimilt að ganga að tryggingunni til fullnustu vanefndanna án sérstaks fyrirvara, án atbeina yfirvalda og án þess að fylgt sé formlegri málsmeðferð, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 46/2005 um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir.“ Samkvæmt því lagaákvæði geta þeir sem falla undir lögin, þar á meðal seðlabankar og fjármálafyrirtæki, samið um að heimilt sé að ganga að tryggingu til fullnustu vanefndra fjárskuldbindinga án sérstaks fyrirvara, án atbeina yfirvalda og án þess að fylgt sé formlegri málsmeðferð. Sams konar ákvæði var í 11. grein almennra skilmála um viðskipti fjármálafyrirtækja við Seðlabankann sem undirritaðir voru af honum og áfrýjanda 19. febrúar 2008. Þar var jafnframt tekið fram að heimilt væri að leita fullnustu „á hvern þann hátt sem Seðlabankinn kýs ... m.a. með því að taka verðbréf til eignar eða sölu þeirra án nauðungarsölu“ auk þess sem honum var „í sjálfsvald sett hvort leitað er fullnustu í öllum tryggingum sem hafa verið settar eða einungis hluta þeirra“. Umrædd skuldabréf voru vistuð á sérstökum reikningi áfrýjanda hjá Seðlabankanum sem var veðsettur þeim síðarnefnda samkvæmt yfirlýsingu áfrýjanda síðastnefndan dag „ásamt allri þeirri verðbréfaeign sem á hverjum tíma er skráð á reikninginn.“

Samkvæmt framansögðu hafði Seðlabanki Íslands, sem stefndi leiðir rétt sinn frá, með samningi við áfrýjanda á grundvelli sérstakrar lagaheimildar öðlast handveðrétt yfir þeim skuldabréfum sem lögð höfðu verið fram til tryggingar umræddu láni. Í samræmi við það var Seðlabankanum heimilt, þegar lánið féll í gjalddaga án þess að það væri greitt, að slá eign sinni á hin veðsettu skuldabréf að því marki sem þurfti til að greiða lánið upp. Samhliða hefði honum þá borið að standa áfrýjanda skil á því sem eftir kynni að standa af verðmæti bréfanna miðað við markaðsvirði þeirra.

Eftir að áfrýjandi var tekinn til slita lýsti Seðlabanki Íslands kröfu á hendur honum 3. nóvember 2009 þar sem meðal annars var krafist greiðslu á láninu, sem fallið hafði í gjalddaga 25. mars 2009, ásamt áföllnum dráttarvöxtum en að frádregnum tveimur innborgunum, samtals 13.890.010.109 krónur. Í kröfulýsingunni var jafnframt tekið fram að til tryggingar láninu hafi nánar greind skuldabréf verið sett Seðlabankanum að veði. Þótt einungis hafi verið getið þar nafnverðs bréfanna liggur ljóst fyrir af gögnum málsins að markaðsvirði þeirra, miðað við skráð gengi í Kauphöll Íslands, var á þessum tíma umtalsvert meira en nam áðurgreindri kröfufjárhæð. Ekki síðar en á þessu tímamarki mátti áfrýjanda því vera ljóst að hann ætti kröfu á hendur Seðlabankanum til að fá greidda þá upphæð sem á milli bar. Í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda segir að fyrningarfrestur kröfu reiknist frá þeim degi þegar kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda. Með skírskotun til þess sem áður segir og að teknu tilliti lögskýringargagna, sem gerð er grein fyrir í héraðsdómi, hófst fyrningarfrestur kröfu áfrýjanda í síðasta lagi 3. nóvember 2009 og var hún því fyrnd þegar mál þetta var höfðað 19. maí 2014, sbr. 3. gr. og 1. mgr. 15. gr. laga nr. 150/2007, en fjarri lagi er að fyrningu hafi áður verið slitið af hendi Seðlabankans eða stefnda samkvæmt 14. gr. laganna.

Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, SPB hf., greiði stefnda, Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.