127/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem felld var úr gildi aðfarargerð sýslumanns, sem gerð var að beiðni S hf. í fasteign G á grundvelli skuldabréfs útgefnu af syni hennar, innan tryggingaréttinda sem G hafði samþykkt að yrðu þinglýst á fasteign hennar. Talið var að skuldabréfið hefði að geyma viðurkenningu á skuld í erlendri mynt og færi því ekki í bága við 14. gr., sbr. 13. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Á hinn bóginn var talið með vísan til þess hvernig staðið hafði verið að greiðslumati sonar G og þeirra skyldna sem hvíldu á S hf. sem fjármálafyrirtæki þegar matið var gert og þess trausts, sem G mátti hafa til vinnubragða fyrirtækisins, að ósanngjarnt væri af S hf. að bera fyrir sig samþykki G á því að veita veðleyfi fyrir tryggingabréfinu. Þá var jafnframt talið að aðstöðumunur hefði verið með aðilum og að atvik sem síðar komu til hefðu einnig gert samþykki G meira íþyngjandi en ella. Var skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 til að ógilda samþykkið talið fullnægt og hinn kærði úrskurður því staðfestur um að fella gerðina úr gildi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst héraðsdómi 15. febrúar 2013 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. febrúar 2013 þar sem felld var úr gildi aðfarargerð nr. 011-2010-05756 sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 18. apríl 2012 í fasteign varnaraðila að Baldursgötu 24a í Reykjavík til tryggingar kröfu sóknaraðila. Sóknaraðili krefst þess aðallega að áðurgreind aðfarargerð verði staðfest og honum dæmdur málskostnaður úr hendi varnaraðila í héraði og kærumálskostnaður. Til vara krefst hann þess, verði hinn kærði úrskurður staðfestur, að málskostnaður fyrir héraðsdómi verði lækkaður og kærumálskostnaður felldur niður.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Mál þetta á rót sína að rekja til skuldabréfs, sem ranglega er sagt vera veðskuldabréf, sem J-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf, sonur varnaraðila, gaf út 16. apríl 2007, þar sem hann viðurkenndi að skulda sóknaraðila fjárhæð sem tilgreind var sem 1.901.829 japönsk jen og 45.370,37 svissneskir frankar. Nokkrum dögum fyrr hafði hann gefið út tryggingarbréf sem tryggja skyldi skilvísa og skaðlausa greiðslu á skuldum hans við sóknaraðila allt að 73.075 svissneskum frönkum. Samkvæmt tryggingarbréfinu setti J-kk-nf H-kk-nf að veði með 2. veðrétti fasteignina Baldursgötu 24a, Reykjavík, fastanúmer 200-7550, en fasteignin var í eigu varnaraðila. Varnaraðili ritaði nafn sitt á tryggingarbréfið til samþykkis veðsetningunni.

Krafan samkvæmt skuldabréfinu var ekki greidd og sendi sóknaraðili aðfararbeiðni 13. apríl 2010 til sýslumannsins í Reykjavík þar sem krafist var fjárnáms í fasteign varnaraðila til tryggingar skuldinni samkvæmt skuldabréfinu. Í aðfararbeiðni er fjárhæð skuldar tilgreind samtals 7.030.186 krónur. Fjárnámið fór fram 18. apríl 2012 og var það gert innan þeirra tryggingarréttinda sem varnaraðili hafði veitt með framangreindu samþykki sínu á veðsetningu tryggingarbréfsins. Varnaraðili krafðist þess 12. júní sama ár að Héraðsdómur Reykjavíkur felldi úr gildi aðfarargerðina og var á það fallist í hinum kærða úrskurði.

II

Eins og áður greinir er krafa sóknaraðila reist á skuldabréfi sem J-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf, sonur varnaraðila, gaf út til sóknaraðila. Sóknaraðili hefur ekki framselt skuldabréfið og fer sjálfur með kröfuna, þótt félagið hafi verið tekið til slita með úrskurði 23. júní 2009. Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. mars 2009, sem gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði, segir um ráðstöfun eigna sóknaraðila meðal annars að félagið skuli stofna sérstakt hlutafélag, dótturfélag, sem taki við öllum eignum félagsins og jafnframt öllum tryggingarréttindum sem tengjast kröfum þess. Var skilanefnd, sem skipuð var af Fjármálaeftirlitinu, falið að hrinda þessari ákvörðun í framkvæmd. Hvað sem þessari ákvörðun Fjármálaeftirlitsins líður hefur sóknaraðili ekki framselt skuldabréf það sem um ræðir. Þótt félagið hafi verið tekið til slita getur það innheimt ætlaðar kröfur sínar eftir atvikum með atbeina dómstóla eins og það gerir í máli þessu. Er sóknaraðili því réttur aðili að málinu.

Þá er ágreiningur um hvort lánið sem sóknaraðili veitti J-kk-þgf H-kk-þgf, og skuldabréfið tilgreinir, hafi verið lán í íslenskum krónum, sem bundið var gengi erlendra gjaldmiðla og hafi því farið í bága við 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eða hvort um var að ræða skuldbindingu í erlendum gjaldmiðlum. Um er að ræða skuldabréf, viðskiptabréf, sem hefur að geyma tæmandi lýsingu á þeim réttindum sem það veitir og þeim takmörkunum, sem á þeim réttindum kunna að vera. Í yfirskrift skuldabréfsins segir að um sé að ræða: ,,Veðskuldabréf í erlendri mynt“. Skuldin er tilgreind eingöngu í erlendum myntum þannig að útgefandi skuldabréfsins viðurkennir að skulda ,,eftirgreindar fjárhæðir í erlendum myntum ... JPY 1.901.829“ og ,,CHF 45.370,37“ og ekki tekið fram í skuldabréfinu sjálfu að hún sé jafngildi einhverrar fjárhæðar í íslenskum krónum. Önnur atriði í texta skuldabréfsins svo sem til dæmis vextir sem greiða skyldi af skuldinni, bera með sér að um lán í erlendri mynt sé að ræða. Breytir engu í því sambandi þótt skuldara væri veitt heimild til þess að breyta myntsamsetningu að fullnægðum tilteknum skilyrðum. Ekki ræður heldur úrslitum við mat á því hvers eðlis skuldbinding sé að þessu leyti, andspænis framangreindum texta bréfsins, þótt í því segi að gjaldfallnar fjárhæðir umreiknist ávallt í íslenskar krónur. Yfirlýsing sem útgefandi skuldabréfsins undirritaði þegar skuldabréfið var gefið út ber einnig skýrlega með sér að um lán í erlendri mynt sé að ræða, þótt í henni komi einnig fram að lánið sé jafnvirði 3.500.000 króna.

Samkvæmt framansögðu hefur skuldabréfið að geyma viðurkenningu á skuld í erlendri mynt og fer því ekki í bága við framangreind ákvæði laga nr. 38/2001.

Þá heldur varnaraðili því einnig fram að það fari í bága við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að sóknaraðili beri fyrir sig samþykki hennar á því að veita leyfi til að setja fasteign sína að veði fyrir skuld samkvæmt tryggingarbréfinu 11. apríl 2007 að fjárhæð 73.075 svissneska franka. Reisir hún málsástæðu þessa einkum á því að sóknaraðili hafi ekki farið eftir reglum samkomulags 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem hann sé þó bundinn af. Reglur samkomulagsins séu settar til verndar meðal annars þeim sem veita veð í fasteignum sínum til tryggingar fjárhagslegum skuldbindingum annarra við fjármálafyrirtæki.

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði segir svo í reit fyrir ofan þann sem varnaraðili ritaði nafn sitt í til samþykkis veðsetningunni: ,,Ég undirritaður hef kynnt mér efni bréfs þessa og geri mér grein fyrir í hverju ábyrgð mín sem veðleyfisgjafa er fólgin og tel hana samrýmast greiðslugetu minni. Jafnframt hef ég kynnt mér upplýsingabækling um ábyrgðir og efni samkomulags um notkun ábyrgða einstaklinga frá 1. nóvember 2001.“ Fallist er á með héraðsdómi að með undirritun skjalsins hafi varnaraðili gefið til kynna á þann hátt, sem sóknaraðili mátti treysta, að hún hefði kynnt sér efni upplýsingabæklingsins og efni samkomulagsins, sem áður greinir. Samkvæmt 3. gr. samkomulagsins hvíldi sú skylda á sóknaraðila að meta greiðslugetu lántaka, J-kk-ef H-kk-ef, áður en lánið væri veitt. Vegna lánsfjárhæðarinnar varð ekki undan þessu vikist fyrir sóknaraðila. Hann kveðst hafa framkvæmt greiðslumatið, eins og til hafi verið ætlast. Í 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins segir svo: ,,Tryggt skal að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Ef niðurstaða greiðslumats bendir til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óskar eftir að lán verði veitt engu að síður, skal hann staðfesta það skriflega.“ Ósannað er að varnaraðila hafi verið kynnt niðurstaða greiðslumatsins. Varnaraðili mátti treysta því að greiðslumat það, sem sóknaraðila var skylt að framkvæma, væri trúverðugt og til þess vandað og hagsmunir viðskiptavina almennt og lántaka, og þess sem veitti veð til tryggingar skuldinni, sérstaklega hafðir að leiðarljósi, sbr. til hliðsjónar 4. gr. og 6. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti.

Greiðslumat það, sem sóknaraðili framkvæmdi á greiðslugetu J-kk-ef H-kk-ef, liggur frammi í málinu. Það er ódagsett og óundirritað af J-kk-þgf H-kk-þgf eða öðrum. Gera verður ráð fyrir að það hafi verið gert fyrir lánveitinguna í apríl 2007. Á yfirliti um skuldir lánataka í greiðslumatinu eru tilgreindar þrjár skuldir, sem allar eru við sóknaraðila. Um er að ræða skuld samkvæmt skuldabréfi 952.000 krónur og skuld samkvæmt kreditkorti 533.775 krónur, en fram kemur að þessar skuldir eigi að greiða upp með láninu, sem veita skyldi. Þá er tilgreind yfirdráttarskuld 608.367 krónur, sem eigi að fella niður. Engar aðrar skuldir eru tilgreindar og er greiðslugeta J-kk-ef H-kk-ef metin miðað við þær forsendur. Fastur kostnaður hans á mánuði, án afborgunar af lánum, er sagður 198.167 krónur og greiðslubyrði lána 24.666 krónur en með því er eingöngu skírskotað til þess láns, sem til stóð að veita. Framfærslukostnaður er áætlaður 75.000 krónur á mánuði. Tekjur hans eru tilgreindar þannig að útborguð laun eru sögð 361.500 krónur og aðrar tekjur 100.000 krónur eða samtals að frádregnum sköttum 461.500 krónur. Samkvæmt greiðslumatinu átti J-kk-nf H-kk-nf að hafa 163.667 krónur til ráðstöfunar eftir að framangreindur kostnaður og skattar væru greiddir. Heildartekjur að frádregnum opinberum gjöldum voru tilgreindar 5.538.000 krónur, heildareignir 24.860.000 krónur og heildarskuldir 3.500.000 krónur, en það var jafnvirði þess láns, sem til stóð að veita. Hrein eign var því tilgreind 21.360.000 krónur. Hið veitta lán var því sagt 5,34% af hreinni eign og tiltekið að það myndi vera unnt að greiða allar skuldir lánataka á 0,63 árum miðað við þessar forsendur.

Sóknaraðili hefur enga grein gert fyrir því á hvaða gögnum greiðslumatið var reist. Hann hefur heldur engum stoðum rennt undir réttmæti þess. Þótt ekki verði gerðar kröfur til þess að fjármálafyrirtæki varðveiti til lengri tíma gögn, sem liggja slíkum greiðslumötum til grundvallar, verður að ætlast til að það geti upplýst um á hvaða gögnum hafi helst verið byggt. Varnaraðili hefur lagt fram skattframtöl J-kk-ef H-kk-ef 2007 og 2008. Hið fyrra sýnir framtaldar launatekjur hans hér á landi árið 2006 og eignir og skuldir 31. desember það ár. Launatekjur 2006 eru tilgreindar 1.242.801 króna. Engar fjármagnstekjur eru tilgreindar og engin peninga-, verðbréfa- og hlutafjáreign er tilfærð. Samkvæmt skattframtalinu hefur sambúðarmaki hans engar launatekjur en hefur 6.500 krónur í hreinar tekjur af eigin atvinnurekstri á árinu. J-kk-nf H-kk-nf er á framtalinu ásamt sambúðarmaka skráður fyrir fasteign að Rauðalæk 55 í Reykjavík og er heildarverðmæti hennar skráð 13.800.000 krónur og verðmæti bifreiðar sagt vera 2.295.000 krónur. Áhvílandi veðskuldir á fasteigninni eru sagðar 10.926.130 krónur og aðrar skuldir 2.071.047 krónur. Á álagningarseðli 2007, vegna tekjuársins 2006, segir að stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars sé 1.170.555 krónur og eignastofn til útreiknings vaxtabóta er sagður 1.548.911 krónur.

Af framangreindu verður sú ályktun dregin að upplýsingar um launatekjur J-kk-ef H-kk-ef, eignir hans og skuldir á greiðslumati því, sem áður greinir, séu í engu samræmi við upplýsingar hans um þessi atriði við síðustu skattskil áður en greiðslumatið var gert. Sóknaraðili heldur því fram að J-kk-nf H-kk-nf hafi verið í Danmörku á þessum tíma við vinnu. Það kemur einnig fram í skýrslu varnaraðila fyrir dómi. Þótt leggja verði til grundvallar að svo hafi verið, liggja hvorki fyrir upplýsingar eða gögn um tekjur hans þar né eignir og skuldir. Greiðslumatið ber ekki með sér að það sé reist á upplýsingum eða gögnum sem aflað hefur verið frá Danmörku. Athugasemdir sem starfsmenn sóknaraðila hafa skráð um veru J-kk-ef H-kk-ef og vinnu í Danmörku eru engum gögnum studdar.

Með vísan til framangreinds og miðað við skyldur sem á sóknaraðila sem fjármálafyrirtæki hvíldu þegar greiðslumatið var gert og það traust, sem varnaraðili mátti hafa til vinnubragða fyrirtækisins, verður fallist á með héraðsdómi að vegna framangreindra atvika og efnis loforðsins sé ósanngjarnt af sóknaraðila að bera fyrir sig samþykki varnaraðila á því að veita veðleyfi fyrir tryggingarbréfinu. Fallist er á forsendur héraðsdóms um mat á stöðu samningsaðila. Atvik sem síðar komu til gera einnig samþykki varnaraðila meira íþyngjandi en ella. Er því skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 til að ógilda samþykkið fullnægt. Þá verður fallist á úrlausn héraðsdóms á öðrum málsástæðum aðila. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir.

Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Felld er úr gildi aðfarargerð nr. 011-2010-05756 sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 18. apríl 2012 í fasteign varnaraðila, G-kvk-ef M-kvk-ef J-kvk-ef, að Baldursgötu 24a í Reykjavík til tryggingar kröfu sóknaraðila Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf.

Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms er staðfest.

Sóknaraðili greiði varnaraðila 350.000 krónur í kærumálskostnað.