448/2006

Með úrskurði 10. desember 2004, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Mýrdalshreppi, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Stórhöfði væri þjóðlenda en að landsvæði austan og vestan hans væru eignarlönd. E o.fl., sem voru eigendur Péturseyjarjarða, kröfðust þess að úrskurður nefndarinnar um landsvæðið yrði felldur úr gildi. Í dómi Hæstaréttar var talið að líkur væru fyrir því að Stórhöfði, sem var heiðaland sem hafði frá alda öðli verið nýtt til beitar og fýlatekju þegar svo bar undir, hefði verið innan upphaflegs landnáms í Mýrdal eins og aðliggjandi lönd. Talið var ljóst að Stórhöfði og löndin fyrir austan hann og vestan hefðu ekki verið talin til samnotaafrétta og að ekkert hefði komið fram í málinu sem stutt gæti að munur væri gerður að þessu leyti á höfðanum og aðliggjandi landsvæðum. Var því talið nægilega leitt í ljós að hann hefði frá landnámi verið háður beinum eignarrétti sem heiðaland jarðar. Í málinu lá fyrir dómur lögréttu 18. júlí 1777 þar sem Stórhöfði var talinn fullkomin eign Péturseyjar og var ekki talið að heimildir frá síðari tíma fengju því breytt. Þá var það ekki talið mæla gegn eignarhaldi Péturseyjajarða að höfðanum þótt þær ættu ekki land að honum, enda hefðu landkostir verið þröngir og ábúendum borið nauðsyn til að tryggja fé sínu nægt beitarland. Að því virtu var ekki talið að annað hefði verið leitt í ljós en að Stórhöfði tilheyrði Péturseyjarjörðum sem eign þeirra og var fallist á kröfur E o.fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. ágúst 2006. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Dómendur gengu á vettvang 30. apríl 2007.

I.

Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 12. október 2000 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af Þjórsá og að austan af vesturmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að norðan að línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands mun hafa notað við vinnu sína. Að fram komnum kröfum áfrýjanda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í janúar 2003 að fjalla um það í níu málum. Eitt þessara mála, sem varð nr. 6/2003, tók til Mýrdalshrepps. Svæðið, sem þar kom til úrlausnar, náði að vestan frá fyrrum mörkum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu og til austurs að mörkum Mýrdalshrepps og Skaftárhrepps, en til norðurs að nánar tilgreindum línum um Mýrdalsjökul og til suðurs að hafi.

Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda á framangreindu svæði yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt úr vestri frá punkti neðan við Skógafjall gegnum land jarða að Ytri-Sólheimum og áfram um Eystri-Sólheima, Fell, Holt, Álftagróf og Keldudal, en síðan við svokallaðan Stórhöfða, sem stefndu telja til réttinda yfir sem eigendur jarðanna Eystri-Péturseyjar, Péturseyjar II og III, Valla, Nykhóls og Eyjarhóla. Þaðan dró áfrýjandi kröfu sína um mörkin gegnum land Stóra-Dals, Neðri-Dals, Breiðuhlíðar, Fjóss, Kaldrananess, Stóru-Heiðar, Litlu-Heiðar, Kerlingardals I og II, Höfðabrekku, Reynisbrekku, Höfðabrekkuafréttar og Hjörleifshöfða, þar sem komið var að austurmörkum svæðisins. Eigendur jarðanna, sem hér var getið, svo og Mýrdalshreppur vegna Höfðabrekkuafréttar, andmæltu allir kröfu áfrýjanda um þjóðlendumörk, sem þeir töldu að fylgja ættu suðurjaðri Mýrdalsjökuls eins og hann yrði á hverjum tíma.

Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendu og eignarlanda á svæði þessu yrðu dregin eftir jaðri Mýrdalsjökuls, eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998, en þó með þeirri undantekningu að tvö landsvæði, svokölluð Hvítmaga, sem eigendur jarða að Ytri-Sólheimum töldu til réttinda yfir, og fyrrnefndur Stórhöfði, væru þjóðlendur með nánar tilteknum merkjum. Útdráttur úr þessum úrskurði var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Stefndu, sem vildu ekki una niðurstöðu hans fyrir sitt leyti, höfðuðu mál þetta 14. september sama ár. Samhliða þessu máli er rekið fyrir Hæstarétti mál nr. 536/2006, sem eigendur jarða að Ytri-Sólheimum höfðuðu á hendur áfrýjanda vegna niðurstöðu óbyggðanefndar um mörk þjóðlendu gagnvart Hvítmögu.

II.

Landsvæðið, sem nefnt er Stórhöfði, er afmarkað frá upptökum Lambár við jaðar Mýrdalsjökuls í horn það sem gengur lengst vestur í Lambárgil þar sem gilið þrengist. Þaðan er dregin bein lína í vörðu framan við Stórhöfða vestan til. Þaðan liggur línan í horn Berjaness þar sem það gengur lengst niður á aurinn og þaðan ræður Hafursá að upptökum sínum við jaðar Mýrdalsjökuls. Þaðan fylgir línan svo jaðri Mýrdalsjökuls að upptökum Lambár. Hafursá rennur eftir Norðurgili meðfram austurhlið Stórhöfða. Hann teygir sig til suðurs úr jöklinum um 7,5 km á lengd. Vestan Lambár er land Holts og Álftagrófar ásamt Keldudal, svokallaðra Krókjarða. Austan og sunnan Hafursár er land Dalajarða. Stórhöfði nær að stórum hluta 200 til 500 metra hæð, hækkar smám saman til norðurs þar til hann nær 950 metra hæð á Stórahrygg við jökulinn. Flatlendi höfðans er takmarkað og er einna helst við Kollaból og Fles. Við Pétursey var fyrr á öldum ein jörð, Ey, síðar nefnd Pétursey. Jörðinni var síðar skipt upp og nú telja Péturseyjarjarðir Stórhöfða sína eign. Óumdeilt er að stefndu séu þinglýstir eigendur þessara jarða, sem áður voru nefndar. Beitiland er lítið við Pétursey og hafa jarðirnar nýtt Stórhöfða um aldir til beitar, bæði sumar og vetur, og einnig til veiða og fýlatekju. Engin fjallskilastjórn mun vera af hálfu hreppsins á höfðanum og smala landeigendur hann sjálfir. Nú eru um 200 til 300 fjár þar á sumrin en voru ekki fyrir löngu 500 til 600. Péturseyjarjarðir einar munu nýta landið á Stórhöfða.

III.

Samkvæmt Landnámabók nam L-kk-nf gamli land milli Hafursár og Jökulsár á Sólheimasandi og bjó í Sólheimum, en ekki er greint nánar frá mörkum landnáms hans.

Af heimildum frá 18. öld verður ráðið að ábúendur Péturseyjar og Dyrhóla hafi haft nytjar af Stórhöfða og spunnust af því deilur sem lauk ekki fyrr en með dómi í lögréttu á Alþingi 18. júlí 1777. Málavextir voru þeir að Péturseyjarbændur vildu meina bóndanum á Dyrhólum að nýta hagabeit sem hann hafði haft í mörg ár á vetrum fyrir fé sitt í Stórhöfða, „sem er eitt hagbeitar land tilheyrandi jörðinni Pétursey,“ og greitt ábúendum Péturseyjar fyrir. Haustið 1775 var svo komið að Péturseyjarbændur vildu ekki lengur heimila bóndanum þessi not og ráku fé hans af höfðanum. Bóndi þóttist af þeim „óforréttaður“ og taldi að langvarandi afnot hans gæfu honum réttindi framar öðrum til sömu hagabeitar. Sýslumaður tók málið fyrir í nóvember 1775 og maí 1776 og fór málflutningur fram í síðarnefndum mánuði með vitnaleiðslum og innleggjum, „hvar við þó ekkert annað bevísaðist en það, sem báðir partarnir tilstóðu, nefnil. að jörðinni Pétursey tilheyrði þessi Stórhöfði, en í langa tíma lánaður fyrir betaling til sauðbeitar á vetrardag Dyrhóla ábúendum“. Sýslumaður kvað upp þann dóm 10. júní 1776 með sex meðdómsmönnum „að þetta afréttar plátz, Stórhöfði, sé og hafi alltíð verið fullkominn eigindómur Péturseyjar að fráteknu því ítaki, sem Keldudalur kunni þar í eiga, og enginn megi sér greint pláts hagnýta framar en lands-drottins eður Péturseyjar ábúenda leyfi það eftirláti,“ en bóndinn í Dyrhólaey skyldi greiða með nánar tilgreindum hætti fyrir tveggja vetra sannaða sauðfjárbeit í Stórhöfða. Bóndinn áfrýjaði þessari niðurstöðu til lögþingsréttar, sem staðfesti dóm sýslumanns 18. júlí 1777, eins og fyrr segir.

Í landamerkjabréfi Péturseyjar frá 1. apríl 1888 segir meðal annars: „Afrjetturinn Stórhöfði fylgir jörðinni Pjetursey og liggur hann við eða hjá Keldudalslandi og skilur hann Lambá og Lambárgil frá Keldudalsheiði, en Hafursá og Hálsgil skilja hann frá Dalaheiði að austan. Ráða svo bæði gilin frá jökli fram á aura, þar til kemur þvermark milli Stórhöfða og Litlahöfða, bein sjónhending áa í milli.“ Undir bréfið rituðu eigendur og ábúendur Péturseyjar, Ytri-Sólheima, Eystri-Sólheima, Fells, Dalajarða og Hvols. Það var lesið á manntalsþingi 10. júní 1891 og fært í landamerkjabók Skaftafellssýslu. Í skráðri markalýsingu fyrir afréttarlandinu Stórhöfða frá 1. júlí 1922, sem eigendur Péturseyjarjarða og eigendur Keldudals gerðu, segir: „Fyrir framan Stórhöfða vestan til er reist varða í stefnu þeirri - að bein lína sje framanvert við Stórhöfða, sem hvergi snertir rætur höfðans og í horn Berjaness, þar sem það gengur lengst niður á aurinn - Hafursá er svo mark inn úr gili. Úr sömu vörðu er einnig bein lína við suðvesturhorn Stórhöfða og í horn það sem gengur lengst vestur í Lambárgil af höfðanum, þar sem gilið þrengist - Þaðan ræður svo áin í gilinu - mörkum.“ Landamerkjabréf þetta var þinglesið 17. júlí 1924 og fært í landamerkjabók.

Í upphafi 20. aldar varð á ný ágreiningur um rétt til Stórhöfða þar sem eigandi Keldudals, M-kk-nf E-kk-nf, taldi sig eiga landið og réði menn til þess að veiða þar fýl. Péturseyjabændur kærðu þetta athæfi til sýslumanns og kvað hann upp dóm í lögreglurétti Skaftafellssýslu 4. október 1906. Þar segir meðal annars: „Jafnframt hefur þó ákærði M-kk-nf E-kk-nf fyrir rjettinum viðurkennt það rjett, sem kærendurnir hafa borið, að þeir allt þangað til í ár, hafi átölulaust af hálfu kærða veitt eða tekið allan fýlsunga úr Stór-Höfða.... Skýrsla kærendanna um öll veiðiafnot af Stór-Höfða framundir 20 ár, síðan fýll tók sjer þar fyrst bólfestu, er þannig sumpart viðurkend af og sumpart ekki mótmælt af hálfu ákærða, og sama er að segja um landamerkjaskrár er ábúendur Pjeturseyjar á löngu tímabili eða yfir 20 ár hafa ábyggt rjettinn til Höfðans, að hún sje til, hefur ákærði ... heldur ekki getað vjefengt, nje heldur allt til þessa reynt til að hnekkja rjettmæti hennar á löglegan hátt. Hina núverandi ábúendur Pjeturseyjar, kærendurna í máli þessu, verður þannig að skoða sem lögmæta umráðamenn eða possidentes Stór-Höfðans minnsta kosti að því er veiðiafnotin snertir, sem hjer er aðalágreiningsefnið, hvað sem sjálfum eignarrjettinum yfir Stór-Höfðanum annars líður. Í þessu máli verður eigi uppkveðinn neinn fullnaðardómur um hann. - Til þess þyrfti landamerkjamál flutt eptir þeim reglum sem gilda í slíkum málum, og úrslit þess máls, gætu ekki haft neina þýðingu fyrir þetta mál. Dómur í máli um eignarrjettinn yfir Stór-Höfða, er gengi hinum ákærða M-kk-þgf E-kk-þgf í vil, gæti samt eigi verkað aptur fyrir sig, heldur að eins fram fyrir sig. Það hlyti samkvæmt framansögðu eigi að síður að standa óhrakið, að kærendurnir hefðu áður haft Stór-Höfðann í lögmætu eigna haldi. Það ber því að álíta að hinn ákærði M-kk-nf E-kk-nf hafi gert sig sekann í ólöglegri veiði í landi kærendanna“. Hann var dæmdur til að greiða kærendum skaðabætur og sekt til sveitarsjóðs, auk alls málskostnaðar. Ágreiningi þessum um eignarrétt yfir Stórhöfða lauk með svohljóðandi sátt sem aðilar undirrituðu hjá sýslumanni 22. júní 1908: „Vjer Pjeturseyjarábúendur, kærendur í máli þessu, föllum frá öllum sekta og skaðabótakröfum er vjer höfum í máli þessu gert gegn M-kk-þgf s-kk-þgf E-kk-þgf í Vík gegn yfirlýsingu þeirri er hjer á eptir fylgir ... Jeg M-kk-nf E-kk-nf ... geri kunnugt að jeg fell frá öllum kröfum þeim, er jeg sem eigandi Keldudals hef gert til Stórhöfða, samkvæmt landamerkjaskrám dags. 1. apríl 1888 & fylgja jörðinni Pjetursey og afsala allan þann rjett til Stórhöfða Pjeturseyjarábúendum ... sem jeg hef áskilið mjer í afsalsbrjefi mínu fyrir Keldudal ... sömuleiðis skuldbind jeg mig til að afhenda Pjeturseyjarábúendum öll þau skjöl og skilríki er Stórhöfða snerta og til að gera það sem í mínu valdi stendur að kostnaðarlausu til að útvega þeim fullan og ótakmarkaðan eignarjett yfir Stórhöfða. Málskostnaður falli niður.“

Lýsing jarðanna í gerðabók fasteignamatsnefndar 1916 er í samræmi við dóminn og dómsáttina. Þar er ekki gert ráð fyrir að Keldudalur eigi tilkall til Stórhöfða, en um Pétursey stendur: „Pjeturseyjarjarðir eiga sjerstakt upprekstrarland svo nefndan Stórhöfða; er þar lítils háttar fílungatekja, einnig í Pjetursey. Ársarður talinn óviss.“

IV.

Í héraðsdómi er rakin nánari lýsing á Stórhöfða sem er að finna í úrskurði óbyggðanefndar. Í úrskurðinum tók óbyggðanefnd afstöðu til landsvæða sín hvoru megin við Stórhöfða, Krókjarða og Dalajarða. Þau voru talin ná til jökuls, innan upphaflegs landnáms í Mýrdal, og ekki talið sýnt fram á af hálfu áfrýjanda að land innan tilgreindra landamerkja Krókjarða og Dalajarða væri þjóðlenda. Var þannig komist að þeirri niðurstöðu að landsvæði austan og vestan Stórhöfða væru eignarlönd. Um Stórhöfða komst nefndin aftur á móti að þeirri niðurstöðu að líkur væru til þess að höfðinn væri innan upphaflegs landnáms í Mýrdal og hafi þannig orðið háður beinum eignarrétti, en ekkert lægi hins vegar fyrir um hvernig Péturseyjarjarðir væru að þessu landsvæði komnar. Um yfirfærslu þessara beinu eignarréttinda brysti þannig sönnun og var því talið að um þjóðlendu væri að ræða.

Fallist er á með héraðsdómi, að líkur séu fyrir því að Stórhöfði hafi verið innan upphaflegs landnáms í Mýrdal eins og aðliggjandi lönd. Stórhöfði verður eins og þau talinn heiðaland, sem frá alda öðli hefur verið nýtt til beitar, sumar og vetur, svo og fýlatekju þegar svo bar undir. Enda þótt deilt hafi verið um það hvort heiðarnar næstar jökli ættu að teljast afréttir er ljóst að Stórhöfði og löndin fyrir austan hann og vestan hafa ekki verið talin til samnotaafrétta. Er ekkert fram komið í málinu, sem stutt getur að munur verði að þessu leyti gerður á Stórhöfða og aðliggjandi landsvæðum. Af öllu framansögðu er nægilega leitt í ljós að hann hafi frá landnámi verið háður beinum eignarrétti sem heiðaland jarðar.

Svo sem rakið var í dómi lögréttu 18. júlí 1777 var Stórhöfði á þeim tíma talinn fullkomin eign Péturseyjar. Engar heimildir frá síðari tíma sem raktar hafa verið í málinu fá þessu breytt. Þótt Péturseyjarjarðir eigi ekki land að höfðanum mælir það ekki gegn eignarhaldi þeirra, enda hafa landkostir verið þröngir og ábúendum því borið nauðsyn til að tryggja fé sínu nægt beitarland. Er samkvæmt framangreindu ekki annað leitt í ljós en að Stórhöfði hafi tilheyrt Péturseyjarjörðum sem eign þeirra. Að öllu þessu athuguðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, E-kk-ef S-kk-ef, S-kk-ef E-kk-ef, B-kk-ef E-kk-ef, H-kvk-ef L-kvk-ef, G-kk-ef E-kk-ef, E-kk-ef E-kk-ef, S-kvk-ef G-kvk-ef T-kvk-ef, H-kk-ef Þ-kk-ef, G-kk-ef H-kk-ef og R-kvk-ef H-kvk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 500.000 krónur.