160/2006

Ó krafðist viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta úr hendi Í vegna fjárhagslegs tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna setningar 2. töluliðar 2. gr. laga nr. 74/2001 um breytingu á lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða. Tekið var fram að til að fá viðurkenningu á rétti til skaðabóta samkvæmt 2. mgr. 25. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála yrði Ó að leiða nægum líkum að því að hann hefði orðið fyrir tjóni sem rekja mætti til umræddrar breytingar og í hverju það væri fólgið. Veiðiheimildir samkvæmt lögum nr. 38/1990 væru bundnar við skip og í lögum nr. 74/2004 væri reiknigrunnur báta, sem hefðu haft leyfi til handfæraveiða með dagatakmörkunum, verið fundinn út fyrir hvern bát. Talið var að í kröfugerð Ó væru aðrir útgerðarhættir lagðir til grundvallar en hann hefði í raun viðhaft. Hefði hann orðið fyrir tjóni vegna umræddrar lagabreytingar yrði hann að miða kröfugerð sína við tjón á hvern báta sinna út frá raunverulegum veiðiheimildum þeirra þegar breytingin varð. Þar sem Ó hafði ekki hagað kröfugerð sinni með þessum hætti varð ekki hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 22. mars 2006. Hann krefst þess að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi stefnda vegna fjárhagslegs tjóns, sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna setningar 2. töluliðar 2. gr. laga nr. 74/2004 um breytingu á lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða með síðari breytingum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði látinn falla niður.

Lög nr. 38/1990 hafa nú verið endurútgefin sem lög nr. 116/2006.

I.

Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Áfrýjandi reisir mál sitt á því að sú reikniregla, sem lögfest var með 2. tölulið 2. gr. laga nr. 74/2004, hafi brotið gegn jafnræðisreglu og eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Áfrýjandi vefengir ekki rétt löggjafans til að breyta fiskveiðistjórnunarkerfi landsins, en beri nauðsyn til að takmarka afla verði að gæta þess að skerðing á hagsmunum eigenda veiðiheimilda, sem af þeim takmörkunum leiðir, sé reist á efnislegum mælikvarða svo jafnræðis sé gætt. Óumdeilt sé að með lögum nr. 74/2004 hafi aflaheimildir áfrýjanda verið skertar langt umfram aðra smábátaeigendur, sem verið höfðu í sóknardagakerfinu. Þá sé einnig ljóst að þeir eigendur sóknardagabáta, sem enga viðmiðunaraflareynslu höfðu, hafi allir fengið lágmarksúthlutun. Áfrýjandi telur það ekki samrýmast viðteknum jafnræðiskröfum að taka afla af þeim, sem mest höfðu fjárfest í atvinnuréttindum sínum, til þess eins að gefa þeim, sem selt eða leigt höfðu frá sér alla sína sóknardaga.

Áfrýjandi byggir jafnframt á því að þó svo að talið yrði að í 2. gr. laga nr. 74/2004 felist lögleg takmörkun á stjórnarskrárvörðum réttindum, þá sé það allt að einu svo að komi slík breyting sérstaklega harkalega niður á ákveðnum einstaklingum verið að líta svo á að 72. gr. stjórnarskrárinnar tryggi þeim bótarétt enda þótt almennt sé ekki um slíkan rétt að ræða. Áfrýjandi telur að 2. gr. laga nr. 74/2004 skerði veiði- og atvinnuréttindi hans umfram það sem hann mátti vænta og að honum sé í raun refsað fyrir að hafa keypt aukasóknardaga á báta sína líkt og lög þess tíma leyfðu.

II.

Upphafsákvæði 2. gr. laga nr. 74/2004 hljóðaði svo: „Bátar sem leyfi hafa til handfæraveiða með dagatakmörkunum skv. 6. gr. laganna skulu stunda veiðar með krókaaflamarki skv. 6. gr. b frá upphafi fiskveiðiársins 2004/2005. Skal úthluta hverjum báti sem varanlegar sóknarheimildir eru bundnar við 10. maí 2004 krókaaflahlutdeild í upphafi fiskveiðiársins 2004/2005. Skal krókaaflahlutdeild hvers báts fundin með tilliti til aflareynslu bátsins á öðru hvoru fiskveiðiárinu 2001/2002 eða 2002/2003, að vali útgerðar, á eftirfarandi hátt.“ Síðan var í 1. tölulið nánar mælt fyrir um hvernig finna ætti viðmiðunaraflareynslu. Í 2. tölulið, sem áfrýjandi reisir mál sitt á, var svo mælt fyrir um að reiknigrunnur hvers báts til krókaaflahlutdeildar skuli ,,byggjast á viðmiðunaraflareynslu í þorski og ufsa þannig að til reiknigrunnsins teljast 91% af upp að 42,5 lesta viðmiðunaraflareynslu, miðað við óslægðan fisk, og 45% af því sem umfram er. Reiknigrunnurinn í þorski skal þó aldrei vera lægri en 15 lestir, miðað við óslægðan fisk. Fyrir aðrar tegundir í krókaaflamarki skal reiknigrunnurinn vera jafn aflareynslu. Taka skal tillit til áætlaðrar aflaaukningar, allt að 20 lestum í þorski á hvern bát, miðað við óslægðan fisk, vegna aukningar afkastagetu sóknardagabáta vegna endurnýjunar þeirra á fiskveiðiárinu 2002/2003 eða á fiskveiðiárinu 2003/2004 fram til 28. maí 2004, enda hafi sóknargetan ekki nýst til myndunar aflareynslu samkvæmt nánari reglum er ráðherra setur.“

Með lögum þessum var sóknardagakerfið endanlega afnumið og skyldu allar sóknarheimildir fiskiskipa eftirleiðis vera bundnar við aflahlutdeild, svo sem verið hafði áður um önnur veiðiskip en handfæraveiðibáta. Áfrýjandi hafði fyrir þennan tíma gert út fimm krókabáta með leyfi til handfæraveiða með dagatakmörkunum. Í stefnu til héraðsdóms kveðst hann frá 19. desember 2001 til 15. maí 2002 hafa keypt alls 77 aukasóknardaga á þessa fimm báta fyrir samtals 47.500.000 krónur, sem gera áttu honum kleift að afla mun betur en á venjulega krókabáta. Til þess að fá hugmynd um ætlað tjón sitt hafi hann leitað til Landssambands smábátaeigenda með ósk um að aflatap hans vegna lagabreytinganna yrði metið. Þar sem hann hafi átt mjög marga aukasóknardaga á fjórum til fimm bátum sínum hafi verið ákveðið að kanna hvert úthlutað krókaaflamark hans yrði hefði hann keypt þessa aukasóknardaga ásamt bátnum, sem dagarnir voru skráðir á, en ekki bara sóknardagana eina og sér. Að mati Landssambands smábátaeigenda hefði hann getað veitt 64 tonnum meira af þorski á ári hefði hann skipt upp sóknardögum sínum og gert út átta sóknardagabáta með hefðbundinni veiðigetu og þeim úthlutað krókaaflamarki lögum samkvæmt, í stað þess að gera út fjóra báta með mjög mikla veiðigetu. Samkvæmt verðmati skipasölunnar, Báta og búnaðar, nemi verðmæti þessarar skerðingar alls 55.568.700 krónum, en þessu tapi verði hann að öllum líkindum fyrir á hverju ári.

III.

Áfrýjandi vísar til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um heimild til að höfða málið til viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta vegna greindra breytinga á lögum nr. 38/1990. Til þess að fá viðurkenningu fyrir rétti til skaðabóta samkvæmt ákvæðinu verður áfrýjandi að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til umræddrar breytingar og í hverju það sé fólgið. Veiðiheimildir samkvæmt lögum nr. 38/1990 eru samkvæmt 5. gr. laganna bundnar við skip. Í lögum nr. 74/2004, sem reynir á í máli þessu, er reiknigrunnur báta, sem leyfi höfðu til handfæraveiða með dagatakmörkunum, fundinn út fyrir hvern bát. Við kröfugerð eru aðrir útgerðarhættir lagðir til grundvallar en áfrýjandi viðhafði í raun. Hafi hann orðið fyrir tjóni vegna gildistöku 2. töluliðar 2. gr. laga nr. 74/2004 verður hann að miða kröfugerð sína við tjón á hvern báta sinna út frá raunverulegum veiðiheimildum hvers þeirra, þegar breytingin varð, í stað þess að fá Landssamband smábátaeigenda til að reikna út hugsanlegt tjón á tilbúnum forsendum. Þar sem áfrýjandi hefur ekki hagað kröfugerð sinni með þessum hætti og með því lagt fullnægjandi grunn að málshöfðun sinni á þann veg að metið verði hvort hann hafi orðið fyrir tjóni miðað við útgerð hvers báts um sig verður ekki hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Rétt er að hvor aðili beri kostnað sinn af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.