365/2003

Í héraðsdómi var meginmálsástæðu J hafnað og Í sýknað af kröfu hans en H var sýknaður vegna aðildarskorts. Talið var að á skorti að héraðsdómari hefði tekið rökstudda afstöðu til annarra málsástæðna, sem J byggði kröfur sínar á og ekki var heldur tekin afstaða til varakröfu hans. Var dómurinn því haldinn þeim annmörkum að óhjákvæmilegt var talið að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf héraðsdómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2003 að fengnu áfrýjunarleyfi og krefst þess aðallega að stefndu greiði sér 128.720 krónur með vöxtum samkvæmt II. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2001 til 28. janúar 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laganna frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist, að viðurkennt verði að stefndu sé óheimilt að draga eftirtalin launatengd gjöld frá úthlutunum til sín af heildarframlagi ritlauna- og rannsóknasjóðs prófessora: Lífeyrisframlag (mótframlag) 11,50%, tryggingagjald 5,23%, tryggingagjald af lífeyrisframlagi 0,60%, mótframlag í séreignasjóð 1%, tryggingagjald af sama 0,05% og önnur launatengd gjöld 1,30%. Til vara krefst áfrýjandi þess, að stefndu skili til lífeyrissjóðs síns 11,5% lífeyrisframlagi og 1% mótframlagi í séreignasjóð af úthlutun til hans af heildarframlagi ritlauna- og rannsóknasjóðs prófessora fyrir árin 1997, 1998 og 2000. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Málavextir eru raktir í héraðsdómi og eru þeir ágreiningslausir. Ritlauna- og rannsóknasjóður prófessora var stofnaður með ákvörðun kjaranefndar 2. júlí 1998 og hefur nefndin sett reglur og verklagsreglur um úthlutanir úr honum. Framlög til sjóðsins koma frá stefnda íslenska ríkinu á sérstökum fjárlagalið. Áfrýjanda var tilkynnt um úthlutun úr sjóðnum fyrir árið 2000 með bréfi kjaranefndar 17. ágúst 2001. Nam úthlutunin til hans 1.042.620 krónum og var honum jafnframt tilkynnt að frá þeirri fjárhæð drægjust öll launatengd gjöld, þar á meðal tryggingagjald og framlag ríkisins í lífeyrissjóð. Að frádregnum þessum fjárhæðum komu 913.900 krónur til útborgunar með launaseðli áfrýjanda 31. ágúst 2001. Mismunurinn, 128.720 krónur, myndar fyrri lið aðalkröfu hans. Formaður kjaranefndar tilkynnti áfrýjanda um þann frádrátt launatengdra gjalda af launum hans, sem um er deilt í málinu. Um er að ræða gjöld sem launagreiðendum ber almennt að greiða og standa skil á, en ekki launþegum.

II.

Áfrýjandi höfðaði málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur í janúar 2003. Í aðalkröfu krefst hann þess í fyrsta lagi að stefndu greiði sér þá fjárhæð sem tekin hafi verið af honum til greiðslu launatengdra gjalda, ásamt vöxtum, og í öðru lagi að viðurkennt verði að stefndu sé óheimilt að draga tilgreind launatengd gjöld, samtals 19,68%, frá úthlutunum til hans af heildarframlagi sjóðsins. Til skýringar á því að aðalkrafan er í tveimur liðum bendir áfrýjandi á það, að fjárhæðin, sem dregin var af launum hans, hafi samkvæmt skýringum stefndu vegna mistaka aðeins numið 12,35% af heildarúthlutuninni en í raun átt að nema 19,68%, eins og síðari liðurinn tilgreini. Hann krefst þess til vara að stefndu skili til lífeyrissjóðs síns 11,5% lífeyrisframlagi og 1% mótframlagi í séreignasjóð af úthlutun til hans fyrir árin 1997, 1998 og 2000.

Málsástæður og lagarök aðila eru skilmerkilega rakin í héraðsdómi. Svo sem þar greinir kveður áfrýjandi meginmálsástæðu sína vera þá, að launatengdu gjöldin séu gjöld sem stefndu, sem atvinnurekendum og launagreiðendum, beri að greiða án frádráttar frá launum hans, og séu gjöldin honum því óviðkomandi. Með þessu sé hann sem launþegi látinn bera gjöld sem hann eigi ekki að greiða heldur stefndu, launagreiðendur hans. Fyrir því sé engin lagaheimild. Í hinum áfrýjaða dómi var þessari meginmálsástæðu áfrýjanda hafnað og niðurstaða á því reist, að kjaranefnd hafi verið skylt að sjá til þess að launatengdum gjöldum væri skilað til lögmæltra viðtakenda af þeim fjármunum sem hún úthlutaði sem launum og námu árlegu ráðstöfunarfé hennar.

Áfrýjandi byggir og á því að tryggingagjald sé skattgreiðsla, sem launagreiðanda beri að inna af hendi og slíkt gjald verði ekki lagt á launþega nema með lögum, sbr. 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Ákvörðun kjaranefndar um að stofna sérstakan sjóð við greiðslu launanna breyti í engu skyldu launagreiðenda til að standa skil á opinberum gjöldum sem á þá eru lögð með lögum.

Ennfremur reisir áfrýjandi kröfur sínar á því að kjaranefnd hafi hvorki verið bær um að taka þessa ákvörðun né staðið lögformlega að henni. Hvorki í úrskurði hennar 2. júlí 1998, reglum um ritlauna- og rannsóknasjóð né verklagsreglum frá 3. nóvember 1999 sé að finna heimild til þessa frádráttar. Hlutverk kjaranefndar samkvæmt lögum nr. 120/1992 um Kjaradóm og kjaranefnd sé að ákveða laun og starfskjör en ekki launatengd gjöld, frádrátt þeirra af launum og skil. Formlegur úrskurður nefndarinnar liggi ekki fyrir og bresti hana því heimild til að ákveða þennan frádrátt með tilkynningu formannsins í bréfum til einstakra prófessora.

Þá byggir áfrýjandi á því, að hann sem sjóðfélagi í B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins greiði lífeyrisiðgjöld af dagvinnulaunum sínum til sjóðsins og þær greiðslur skapi honum lífeyrisrétt og við þau laun miðist mótframlag launagreiðanda. Iðgjaldagreiðslur af úthlutun úr ritlauna- og rannsóknasjóði skapi honum ekki aukinn lífeyrisrétt, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, enda séu laun úr ritlaunasjóðnum ekki laun fyrir dagvinnu heldur aukagreiðslur samkvæmt úrskurði kjaranefndar 2. júlí 1998. Greiðsluskylda í lífeyrissjóð hljóti að vera reist á því að vegna greiðslunnar skapist réttur. Hér liggi fyrir að enginn réttur vinnist við greiðslu. Þar með hafi stefndu auðgast með ólögmætum hætti og skert stjórnarskrárvarin eignarréttindi áfrýjanda. Sömu sjónarmið eigi við um greiðslur í séreignarlífeyrissjóð. Varakrafa áfrýjanda er og reist á þessari málsástæðu.

Áfrýjandi bendir sérstaklega á það, og lagði áherslu á í málflutningi sínum fyrir Hæstarétti, að í fyrri úrskurðum kjaranefndar um úthlutanir úr ritlaunasjóðnum, svo og í úthlutunum úr fyrirrennara hans, vinnumatssjóði Háskóla Íslands, hafi launatengd gjöld ekki komið til frádráttar. Kjaranefnd hafi ákveðið hvernig greiðslum í ritlaunasjóðinn skyldi háttað. Ákvörðun hennar um að ákveðið hlutfall af launum færi til sjóðsins hafi ekki tekið mið af heildar launakostnaði launagreiðanda heldur þeim launum sem prófessorar fái greidd mánaðarlega. Vegna þessa og í ljósi fyrri úthlutana nefndarinnar, þ.e. fyrir árin 1997 og 1998, hafi áfrýjandi mátt hafa réttmætar væntingar til þess að úthlutun til hans teldist laun og launatengd gjöld kæmu ekki til frádráttar. Gera verði þá kröfu til úrskurða að þeir séu skýrir og ótvíræðir sé vikið frá fyrri framkvæmd.

III.

Svo sem áður greinir hafnaði héraðsdómur þeirri meginmálsástæðu áfrýjanda að launatengdu gjöldin hafi ekki mátt draga frá launum hans þar sem hann sé ekki greiðandi þeirra heldur stefndu. Að svo búnu sýknaði hann stefnda íslenska ríkið með þeim forsendum sem þar greinir og bornar voru fram sem mótrök af þessum stefnda, en stefndi Háskóli Íslands var sýknaður vegna aðildarskorts. Hins vegar skortir á að tekin hafi verið rökstudd afstaða til annarra málsástæðna áfrýjanda samkvæmt málatilbúnaði hans í héraði. Ekki var heldur tekin afstaða til varakröfu hans. Samkvæmt því er héraðsdómur haldinn þeim annmörkum að ekki verður hjá því komist að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju.

Rétt er að hver aðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.