154/2017

F ehf. höfðaði mál á hendur Í og krafðist skaðabóta vegna tjóns sem það taldi sig hafa orðið fyrir vegna synjunar á beiðni um heimild til að flytja inn ferskt nautakjöt frá Hollandi og stöðvun tollafgreiðslu í framhaldinu, en meðal þeirra skilyrða sem gerð voru fyrir innflutningnum var að kjötið hefði verið fryst í tilgreindan tíma fyrir tollafgreiðslu. Var málsókn F ehf. á því reist að ákvörðun Í um að heimila ekki innflutning kjötsins hefði verið í andstöðu við skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum. Undir rekstri málsins í héraði var aflað ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins, sbr. dóm Hæstaréttar 27. apríl 2015 í máli nr. 220/2015. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu, með hliðsjón af ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins, að Í hefði ekki haft frjálsar hendur um setningu reglna um innflutning á hrárri kjötvöru. Hefði Í verið bundið af nánar tilgreindum ákvæðum sem tekin hefðu verið upp í viðauka EES-samningsins. Þá hefði það ekki samræmst ákvæðum nánar tilgreindrar tilskipunar að ríki sem ætti aðild að EES-samningnum setti reglur þar sem þess væri krafist að innflytjandi hrárrar kjötvöru sækti um sérstakt leyfi áður en varan væri flutt inn og áskildi að lagt væri fram vottorð um að kjötið hefði verið geymt frosið í tiltekinn tíma fyrir tollafgreiðslu. Hefði Í því verið skuldbundið til að laga íslenskan rétt að framangreindri tilskipun svo að efnislegt samræmi yrði á milli íslenskra réttarreglna og ákvæða tilskipunarinnar. Við úrlausn um hvort F ehf. ætti að þessu frágengnu rétt til skaðabóta úr hendi Í, vegna ætlaðs tjóns F ehf. sökum vanhalda um innleiðingu tilskipunar, rakti héraðsdómur að F ehf. ætti kröfu til þess að íslenskri löggjöf væri hagað til samræmis við EES-reglur og tækist það ekki leiddi af aðdraganda og tilgangi laga nr. 2/1993 að Í yrði skaðabótaskylt að íslenskum rétti, að þremur tilgreindum skilyrðum uppfylltum. Héraðsdómur taldi öll skilyrðin vera uppfyllt og var Í dæmt til að greiða F ehf. skaðabætur. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að Ríkisstjórn Íslands hefði í október 2007 heimilað staðfestingu á nánar tilgreindum ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar sem fólu í sér breytingar á viðaukum og bókunum við EES-samninginn. Hefðu framangreindar ákvarðanir verið staðfestar síðar sama mánaðar með fyrirvara um samþykki Alþingis. Frumvarp með það að markmiði að leiða matvælalöggjöf Evrópusambandsins í lög hefði verið samþykkt sem lög nr. 143/2009 frá Alþingi og fram kæmi í 78. gr. þeirra að ríkisstjórninni væri heimilt að staðfesta þar tilgreindar ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar. Hæstiréttur tiltók jafnframt að eftir uppkvaðningu héraðsdóms hefði Eftirlitsstofnun EFTA höfðað tvö samningsbrotamál á hendur Í fyrir EFTA-dómstólnum sem hefði lokið með dómi 14. nóvember 2017 í sameiginlegum málum nr. E-2/17 og E-3/17. Þar hefði meðal annars verið komist að þeirri niðurstöðu að Í hefði ekki staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum með því að hafa í gildi við innflutning til Íslands á hráu kjöti og kjötvörum frá öðrum EES-ríkjum leyfiskerfi það sem um ræddi í máli þessu. Að þessu gættu staðfesti Hæstiréttur hinn áfrýjaða dóm með skírskotun til forsendna hans.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. mars 2017 að fengnu áfrýjunarleyfi. Tekur áfrýjun bæði til úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2014, þar sem hafnað var kröfu áfrýjanda um frávísun aðal- og varakröfu stefnda, og dóms í málinu 18. nóvember 2016. Áfrýjandi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefnda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða úrskurðar og héraðsdóms, auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að aðal- og varakröfu stefnda verði ekki vísað frá héraðsdómi.

Í málinu greinir aðila á um það hvort áfrýjanda beri að greiða stefnda skaðabætur vegna tjóns sem stefndi telur sig hafa orðið fyrir vegna þess að honum var ekki heimilað að flytja til landsins hrátt og ófrosið kjöt frá Hollandi í mars 2014. Er málsókn stefnda á því reist að ákvörðun áfrýjanda um að heimila ekki innflutning kjötsins sé í andstöðu við skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum.

Ríkisstjórn Íslands heimilaði 23. október 2007 staðfestingu á sex ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar sem fólu í sér breytingar á viðaukum og bókunum við EES-samninginn. Í hinum áfrýjaða dómi er nánari grein gerð fyrir umræddum ákvörðunum en með þeim var svokölluð matvælalöggjöf Evrópusambandsins tekin upp í EES-samninginn, þar á meðal ákvörðun nr. 133/2007 varðandi endurskoðun á þeim undanþágum sem Ísland hefur haft frá I. kafla í Viðauka I við EES-samninginn. Framangreindar ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar staðfesti hún 26. október 2007 með fyrirvara um samþykki Alþingis. Eins og í héraðsdómi greinir var í ákvörðun nr. 133/2007 ekki gerður annar fyrirvari af Íslands hálfu en sá að ákvæði I. kafla Viðauka I við EES-samninginn skyldu ekki taka til Íslands að því er varðaði ákvæði um lifandi dýr og dýraafurðir á borð við egg, fósturvísa og sæði.

Ríkisstjórn Íslands lagði tvívegis á árinu 2008 fram frumvarp á Alþingi með það að markmiði að leiða matvælalöggjöf Evrópusambandsins í lög en þau urðu ekki útrædd og tóku ekki gildi sem lög. Frumvarp með sama markmiði var af ríkisstjórnarinnar hálfu aftur lagt fram á Alþingi 8. júlí 2009 en hafði þá tekið nokkrum breytingum frá fyrri frumvörpum. Í athugasemdum með því frumvarpi sagði að það væri í samræmi við efnisákvæði ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar að öðru leyti en því að innflutningsbann á hráu kjöti og hráum eggjum samkvæmt 10. gr. laga nr. 25/1993 héldist og yrði ekki afnumið. Var frumvarpið þannig samþykkt sem lög nr. 143/2009 frá Alþingi og segir í 78. gr. þeirra að ríkisstjórninni sé „heimilt að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar frá 26. október 2007 nr. 133/2007, nr. 134/2007, nr. 135/2007, nr. 136/2007, nr. 137/2007 og nr. 138/2007.“

Eftir uppkvaðningu héraðsdóms höfðaði Eftirlitsstofnun EFTA tvö samningsbrotamál á hendur Íslandi fyrir EFTA-dómstólnum sem lauk með dómi 14. nóvember 2017 í sameiginlegum málum nr. E-2/17 og E-3/17. Var þar meðal annars komist að þeirri niðurstöðu að Ísland hafi ekki staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum með því að hafa í gildi við innflutning til Íslands á hráu kjöti og kjötvörum frá öðrum EES-ríkjum leyfiskerfi það sem um ræðir í máli þessu. Í 67. málsgrein dómsins var vísað til þess sem áður hafði komið fram í ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins 1. febrúar 2016 í máli nr. E-17/15, en þess álits var aflað í tilefni af málshöfðun stefnda á hendur áfrýjanda. Sagði þar að ekki væri unnt að vísa til markmiðsins um vernd lífs og heilsu manna og dýra í viðskiptum innan EES, eins og það birtist í 13. gr. EES-samningsins, til að réttlæta takmarkanir á innflutningi í tilvikum þar sem tilskipun kveður á um samræmingu nauðsynlegra aðgerða til að tryggja vernd heilsu dýra og manna. Þá tók EFTA-dómstóllinn einnig fram í sömu málsgrein í hinum sameinuðu málum að tilvísun 18. gr. EES-samningsins til 13. gr. hans breyti ekki þessari niðurstöðu, þar sem sú tilvísun geti ekki leitt til þess að síðarnefnda ákvæðinu verði beitt í tilvikum þar sem EES-löggjöf mæli fyrir um samræmingu að fullu.

Að gættu því sem að framan er rakið verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með skírskotun til forsendna hans.

Eftir framangreindum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Ferskum kjötvörum ehf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.