419/2000

M höfðaði mál gegn K og krafðist viðurkenningar á því að hann væri faðir barns K. Krafðist K frávísunar málsins frá héraðsdómi með þeim rökum að M gæti ekki átt aðild að faðernismáli, enda væru aðilar að slíkum málum tæmandi taldir í 1. og 2. mgr. 43. gr. barnalaga nr. 20/1992. Við úrlausn málsins var höfð hliðsjón af breytingum sem gerðar voru á stjórnarskránni eftir gildistöku barnalaga, þar sem í 65. og 70. gr. voru stjórnarskrárbundin ákvæði um jafnræði borgaranna og rétt þeirra til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir dómstóli. Einnig var vísað til ríkra hagsmuna barnsins sjálfs af því að vera réttilega feðrað. Við mat á því hvort M skyldi heimilt að fá efnisúrlausn um kröfur sínar vó sú staðreynd þungt að hann hafði leitt að því líkur að hann gæti verið faðir barns K. Fallist var á það með M að löggjöf, sem við þessar aðstæður takmarkaði rétt manns til að fá úrlausn dómstóla um málefni er vörðuðu hagsmuni hans, bryti gegn 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá var ekki fallist á að nægar málefnalegar forsendur stæðu til þeirrar mismununar sem birtist í reglum barnalaga um málsaðild í faðernismálum. Með vísan til 70. gr. stjórnarskrárinnar varð því ekki talið að þær takmarkanir á aðild faðernismáls, sem kveðið var á um í 1. málslið 1. mgr. 43. gr. barnalaga gætu staðið í vegi fyrir því að M fengi efnisúrlausn dómstóla um kröfur sínar. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 2000, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurður og kærumálskostnaðar.

I.

Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði telur sóknaraðili telur sig vera föður stúlkunnar X, barns varnaraðila, sem fædd er 31. mars 1998. Fyrir liggur að við fyrstu mæðraskoðun tilgreindi varnaraðili sóknaraðila sem föður barnsins og voru þær upplýsingar færðar inn á fæðingarvottorð þess. Meðal gagna sem sóknaraðili hefur lagt fram máli sínu til stuðnings eru sónograf-myndir, sem teknar voru af barninu á fósturstigi, en myndirnar kveðst hann hafa fengið sendar frá varnaraðila skömmu eftir að þær voru teknar. Enda þótt málsaðila greini á um það hvernig sambandi þeirra hafi verið háttað á getnaðartíma barnsins, verður ekki af gögnum málsins ráðið að varnaraðili mótmæli beinlínis fullyrðingum sóknaraðila um faðerni barnsins, en hún vill hins vegar ekki feðra það.

Af hálfu sóknaraðila er á því byggt, að það væri skýlaust brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, ef dómstólar kæmust að þeirri niðurstöðu að faðir barns gæti ekki krafist viðurkenningar á faðerni þegar móðir þess neitar að lýsa hann föður. Einnig vísar sóknaraðili í þessu sambandi til 6. gr. og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, auk 70. gr. stjórnarskrárinnar og ákvæða jafnréttislaga.

Kröfur varnaraðila eru reistar á því, að sóknaraðili geti ekki átt aðild að faðernismáli, enda séu aðilar í slíkum málum tæmandi taldir í 1. og 2. mgr. 43. gr. barnalaga nr. 20/1992. Beri að vísa málinu frá héraðsdómi þegar af þessari ástæðu. Varnaraðili vísar til þess að jafnrétti geti eðli máls samkvæmt aldrei orðið algert, enda komi jafnræðisregla stjórnarskrárinnar ekki í veg fyrir að ákveðnum hópum sé gert hærra undir höfði en öðrum, ef byggt er á málefnalegum forsendum. Að mati varnaraðila á þetta við um þau ákvæði barnalaga er lúta að málsaðild í faðernismálum. Einnig sé þetta í samræmi við þá staðreynd að íslensk lög krefjist þess ekki að mæður feðri börn sín í þeim tilvikum þegar barn verður ekki feðrað samkvæmt pater est reglunni. Án skýrs lagaákvæðis verði móður ekki gert skylt að feðra barn sitt, er pater est reglan á ekki við, enda væri friðhelgi einkalífs þá freklega brotin á móðurinni.

II.

Við úrlausn þessa máls ber til þess að líta að frá gildistöku barnalaga hafa mikilsháttar breytingar orðið á íslenskum rétti sem snerta þann ágreining sem hér er uppi. Í þessu sambandi ber hæst þær breytingar sem gerðar voru á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 með stjórnskipunarlögum nr. 97/1995. Með 3. gr. og 8. gr. laga þessara, er urðu 65. gr. og 70. gr. stjórnarskrárinnar, voru stjórnarskrárbundin ákvæði um jafnræði borgaranna og rétt þeirra til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir dómstóli.

Í 70. gr. stjórnarskrárinnar felst sjálfstæð regla um að menn skuli almennt eiga rétt á að bera mál sín undir dómstóla. Ákvæði í almennum lögum, sem takmarka þennan rétt, verður að skýra með hliðsjón af því. Í 43. gr. barnalaga eru aðilar faðernismáls, til sóknar og varnar, tæmandi taldir. Felur ákvæðið eftir orðanna hljóðan í sér tálmun þess að sóknaraðili geti leitað dómsviðurkenningar á því að að hann sé faðir barnsins sem um ræðir í máli þessu.

Í 65. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem kveðið er á um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda, er sérstaklega áréttað í 2. mgr. að konur og karlar skuli njóta jafns réttar í hvívetna. Sams konar bann við mismunun birtist í 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í athugasemdum með frumvarpi að stjórnskipunarlögum nr. 97/1995 kom fram að í jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar væru ekki fólgin ákveðin efnisréttindi, heldur fælist mikilvægi hennar fyrst og fremst í því að henni væri ætlað að vera almenn leiðbeiningarregla um bann við mismunun, sem beri ávallt að hafa að leiðarljósi, ekki einvörðungu við setningu laga, heldur og við skýringu þeirra.

Af lögskýringargögnum verður ekki ráðið að sú mismunun kynjanna sem birtist í 43. gr. barnalaga byggist á málefnalegum rökum er hníga sérstaklega að því að vernda hagsmuni kvenna í þessu tilliti fremur en karla. Til þess ber og að líta að mikilvægir þjóðfélagslegir hagsmunir eru fólgnir í því að faðerni barna sé í ljós leitt og ákvarðað. Síðast en ekki síst ber að hafa í huga ríka hagsmuni barnsins sjálfs af því að það sé réttilega feðrað. Nægir þar að nefna rétt barns til að njóta umgengni við foreldra sína og umsjár þeirra, auk fjárhagslegra hagsmuna sem þessu eru tengdir. Í almennum athugasemdum, sem fylgdu VII. og VIII. kafla í frumvarpi til barnalaga, kemur fram að ætlunin með faðernismálum sé að leita sannleikans um það, hver sé faðir barns. Hér sé það ekki síst hagur og heill barnsins sem í húfi er. Réttarfarsreglum verði að haga svo, að þær þjóni þeim tilgangi sem stefnt er að um könnun á faðerni barns.

III.

Í ljósi þeirra atvika málsins, sem að framan voru rakin, telst sóknaraðili hafa leitt að því líkur að hann geti verið faðir barns varnaraðila. Vegur sú staðreynd þungt við mat á því hvort honum skuli heimilt að fá efnisúrlausn um kröfur sínar.

Fallast ber á það með sóknaraðila að löggjöf, sem við þessar aðstæður takmarkar rétt manns til fá úrlausn dómstóla um málefni er varða hagsmuni hans, brjóti gegn 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Að virtu öllu framanrituðu er ekki unnt að fallast á að nægar málefnalegar forsendur standi til þeirrar mismununar sem birtist í reglum barnalaga um málsaðild í faðernismálum. Með vísan til 70. gr. stjórnarskrárinnar verður því ekki talið að þær takmarkanir á aðild faðernismáls, sem kveðið er á um í 1. málslið 1. mgr. 43. barnalaga, geti staðið í vegi fyrir því að sóknaraðili fái efnisúrlausn dómstóla um kröfur sínar. Ber því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

Rétt er að aðilarnir beri sinn kostnað hvor af þessum þætti málsins í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Lagt er fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.