143/2008

J og M voru sakfelldir fyrir að hafa sem ritstjórar DV á árinu 2005 birt áfengisauglýsingu í blaðinu í desember 2005 og með því brotið gegn 20. gr., sbr. 27. gr. laga nr. 75/1998, sbr. 15. gr. laga nr. 57/1956. Ekki var talið að 20. gr. áfengislaga bryti í bága við 73. gr. stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsi eða skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt EES-samningnum, en slíkum vörnum hefði áður verið hafnað í dómum Hæstaréttar. Þá byggðu J og M einnig á því að ekki hefði verið sýnt fram á að háttsemin væri þeim saknæm og þá héldu þeir því jafnframt fram að 15. gr. laga nr. 57/1956 fullnæði ekki kröfum um skýrleika refsiheimilda svo þeir yrðu sakfelldir á hlutlægum grundvelli. Vísuðu þeir til þess að deildaskipting væri á blaðinu og að auglýsingadeildin væri aðskilin frá ritstjórn. Í 15. gr. laga nr. 57/1956 segir um ábyrgð á efni rita, að útgefandi rits eða ritstjóri beri refsi- og fébótaábyrgð á efni rits ef höfundur hefur ekki nafngreint sig. Í málinu lá fyrir að auglýsandinn hefði ekki verið nafngreindur í auglýsingunni og því reyndi á ábyrgð J og M sem ristjóra samkvæmt ofangreindu ákvæði. Í lögbundinni ábyrgð J og M sem ristjóra fólst að þeim bar að yfirfara það efni blaðsins sem þeir voru ábyrgir fyrir og bar að gæta þess að efni sem birt hefði verið í blaðinu væri ekki andsætt lögum. Talið var að þar sem þeir létu með öllu undir höfuð leggjast að sinna lögbundum skyldum sínum hefðu þeir fellt á sig saknæma refsiábyrgð á því broti sem þeim var gefið að sök. J og M voru því hvor um sig dæmdir til greiðslu 400.000 króna sektar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og H-kvk-nf H-kvk-nf og B-kk-nf B-kk-nf dómstjóri.

Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 21. febrúar 2008 að fengnu áfrýjunarleyfi 19. sama mánaðar í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd.

Ákærðu krefjast aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð.

I

Ákærðu er gefið að sök að hafa sem ritstjórar dagblaðsins DV birt áfengisauglýsingu í blaðinu 8. desember 2005 og með því brotið gegn 20. gr., sbr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998, sbr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. Um er að ræða tegundina „Amarula“ sem er áfengi í skilningi 2. gr. áfengislaga.

Ákærðu bera fyrir sig að það efni sem birt var í dagblaðinu hafi ekki verið áfengisauglýsing heldur leyfileg umfjöllun um áfengistegund. Í hinum áfrýjaða dómi er skilmerkilega lýst þeirri opnu blaðsins sem hefur að geyma þetta efni. Þegar virtur er texti á þessum síðum blaðsins og það myndefni sem þar er að finna er vafalaust að um er að ræða áfengisauglýsingu sem fer í bága við 20. gr. áfengislaga. Hæstiréttur hefur komist að þeirri niðurstöðu að bann við áfengisauglýsingum brjóti hvorki gegn 73. gr. stjórnarskrárinnar né skuldbindingum íslenska ríkisins samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, sem hefur lagagildi með lögum nr. 2/1993. Um þetta vísast til dóma réttarins í máli nr. 415/1998 á bls. 718 í dómasafni réttarins 1999, dóms í máli nr. 599/2006, sem kveðinn var upp 14. júní 2007, og dóms í máli nr. 491/2007, sem kveðinn var upp 23. október 2008.

II

Ákærðu telja að ekki hafi verið sýnt fram á að háttsemin sé þeim saknæm og þeir vefengja jafnframt að 15. gr. laga nr. 57/1956 fullnægi kröfum um skýrleika refsiheimilda svo þeir verði sakfelldir á hlutlægum grundvelli. Loks benda ákærðu á að ákæruvaldið hafi ekki gefið viðhlítandi skýringu á því af hverju þeir hafi verið saksóttir en ekki útgefandi blaðsins. Ákærðu vísa til þess að deildaskipting sé á blaðinu og sé auglýsingadeild aðskilin frá ritstjórn. Hafi þeir ekki tekið ákvörðun um að auglýsingin yrði birt í blaðinu og sennilega hafi ákærði J-kk-nf verið í fríi þann dag sem auglýsingin var birt.

Í 3. gr. laga nr. 57/1956 er að finna ákvæði um nafngreiningu á útgefanda og ritstjóra prentaðra rita. Þar segir í 1. mgr. að útgefandi rits, sem gefið er út hér á landi, skuli nafngreina sig á hverju eintaki þess. Í 2. mgr. ákvæðisins segir síðan svo: „Ef útgefandi ræður ritstjóra, einn eða fleiri, að riti, skal hver þeirra nafngreina sig á ritinu.“ Í athugasemdum við þetta ákvæði með frumvarpi til laganna segir að þessi áskilnaður sé nauðsynlegur vegna ákvæða V. kafla frumvarpsins um ábyrgð á efni rits. Í því tölublaði DV sem umrædd auglýsing birtist í voru ákærðu báðir nafngreindir sem ritstjórar blaðsins.

Í 15. gr. laga nr. 57/1956, sem er að finna í V. kafla laganna um ábyrgð á efni rita, segir efnislega að útgefandi rits eða ritstjóri beri refsi- og fébótaábyrgð á efni rits ef höfundur hefur ekki nafngreint sig. Í málinu liggur fyrir að innflytjandi áfengisins sem auglýst var er Globus hf. og fékk það fyrirtæki auglýsinguna birta og greiddi fyrir hana. Auglýsandinn er hins vegar ekki nafngreindur í auglýsingunni og reynir því á ábyrgð ákærðu samkvæmt þeim lagareglum sem hér hafa verið raktar. Í lögbundinni ábyrgð ákærðu sem ritstjóra fólst að þeim bar að yfirfara það efni blaðsins sem þeir voru ábyrgir fyrir og bar að gæta þess að efni sem birt var í blaðinu væri ekki andstætt lögum. Til „efnis rits“ teljast auglýsingar, sbr. dóma Hæstaréttar í dómasafni réttarins 1963 á bls. 1, máli nr. 415/1998 á bls. 781 í dómasafni réttarins 1999 og í máli nr. 165/2006 frá 8. febrúar 2007. Breytir engu um ábyrgð ákærðu þótt á blaðinu hafi verið starfrækt sérstök auglýsingadeild og stoðar ekki fyrir þá að bera fyrir sig að þeir hafi talið auglýsingar í blaðinu utan starfssviðs síns sem ritstjóra. Svo sem rakið er í héraðsdómi hafa ákærðu lýst því fyrir dómi að þeir hafi engin afskipti haft af því hvaða auglýsingar birtust í blaðinu. Með því að láta þannig með öllu undir höfuð leggjast að sinna þessari skyldu hafa ákærðu fellt á sig saknæma refsiábyrgð á því broti sem þeim er gefið að sök. Þegar af þeirri ástæðu verður sakfelling þeirra staðfest og þarf þá hvorki að fjalla um hvort refsiábyrgð á hlutlægum grundvelli verði komið við né um þá tilhögun saksóknar að höfða ekki málið á hendur útgefanda blaðsins.

III

Ákærðu hafa unnið sér til refsingar samkvæmt 1. mgr. 27. gr. áfengislaga. Þykir refsing hvors þeirra hæfilega ákveðin 400.000 króna sekt sem ákærðu ber að greiða innan fjögurra vikna en sæta ella vararefsingu, eins og nánar greinir í dómsorði.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest.

Ákærðu verða dæmdir til að greiða óskipt áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, J-kk-nf K-kk-nf, greiði 400.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 24 daga.

Ákærði, M-kk-nf T-kk-nf, greiði 400.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 24 daga.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað.

Ákærðu greiði óskipt allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 341.782 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, E-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur.