60/2004

Þegar bú Í hf. var tekið til gjaldþrotaskipta voru ógreiddir reikningar vegna vöruúttekta félagsins hjá A. A krafðist skaðabóta úr hendi J, fyrrverandi stjórnarformanns Í hf., og Þ, fyrrverandi framkvæmdastjóra Í hf., þar sem hann taldi þá hafa átt viðskipti við sig eftir að þeim hafi verið orðið skylt að gefa félagið upp til skipta. Talið var að ekki lægju fyrir næg gögn í málinu til þess að unnt væri að meta hvort J og Þ hafi verið orðið skylt vegna ákvæða 64. gr. laga nr. 21/1991 að krefjast gjaldþrotaskipta á búi þess fyrr en raun varð á. Var málið svo vanreifað að þessu leyti að óhjákvæmilegt var að vísað því sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 2. febrúar 2004. Þeir krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjendum gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins mun félag, sem síðar fékk heitið Íslensk útivist hf., hafa verið stofnað í nóvember 1995. Áfrýjandinn Þ-kk-nf S-kk-nf var ráðinn framkvæmdastjóri félagsins haustið 1998, en áfrýjandinn J-kk-nf R-kk-nf J-kk-nf var kjörinn formaður stjórnar þess 15. september 1999. Í október á sama ári tók til starfa verslun í eigu félagsins í verslunarmiðstöðinni Kringlunni í Reykjavík með heitinu Nanoq, þar sem einkum voru seldar útivistarvörur og íþróttavörur.

Fyrir liggur að Íslensk útivist hf. átti bankaviðskipti sín að mestu við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis. Í tengslum við þau gaf félagið út til sparisjóðsins tryggingarbréf 17. febrúar 2000, þar sem honum var veitt allsherjarveð í öllum vörubirgðum, sem félagið átti eða kynni að eignast, til tryggingar hvers konar skuldum, sem það kynni að standa í við hann, að fjárhæð allt að 200.000.000 krónur. Þá gaf félagið út annað tryggingarbréf til sparisjóðsins 18. sama mánaðar, þar sem settar voru að veði allar innréttingar, sem nánar voru tilteknar, í verslun félagsins til tryggingar skuldum þess að fjárhæð allt að 300.000.000 krónur. Þessum tryggingarbréfum var þinglýst 2. mars sama ár.

Á stjórnarfundi í Íslenskri útivist hf., sem haldinn var 23. mars 2000, var kynntur ársreikningur félagsins fyrir árið 1999. Reyndist tap af rekstrinum hafa numið um 91.400.000 krónum eða um 35.000.000 krónum meira en áætlað hafði verið. Kom þar fram að eigið fé félagsins í árslok 1999 hafi verið um 55.000.000 krónur og rýrnað um 91.000.000 krónur á því ári. Var af þessum sökum ákveðið að leggja til við hluthafafund að hlutafé í félaginu yrði aukið um 50.000.000 krónur, en áður mun það hafa numið 140.500.000 krónum. Á stjórnarfundi 4. apríl 2001 voru kynnt drög að ársreikningi fyrir árið 2000. Samkvæmt þeim varð rekstrartap á því ári um 225.000.000 krónur, en áætlað hafði verið að það yrði um 61.000.000 krónur. Á hluthafafundi 30. sama mánaðar var samþykkt tillaga stjórnar um að lækka hlutafé í félaginu um helming, svo og að bjóða út nýja hluti fyrir allt að 200.000.000 krónur. Af gögnum málsins verður ráðið að í ágúst 2001 hafi verið lokið að safna nýju hlutafé að fjárhæð samtals 190.000.000 krónur og við það látið sitja. Samkvæmt fundargerð frá stjórnarfundi 10. október 2001 hafði tap samkvæmt bráðabirgðauppgjöri fyrir fyrstu níu mánuði þess árs orðið um 117.000.000 krónur. Sagði í fundargerðinni að „greiðslustaðan er mjög slæm og ekkert bendir til að úr rætist“. Var áfrýjendum þar falið að koma fram með tillögur til að bæta úr því.

Í framhaldi af framangreindu leitaði Íslensk útivist hf. eftir því með bréfi til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis 8. nóvember 2001 að meðal annars yrði hækkuð heimild til yfirdráttar á bankareikningi félagsins og frestað afborgunum af skuldum í sex mánuði, en sparisjóðurinn fengi þá veðrétt í „ráðstöfunarreikningi vegna greiðslukorta“, auk þess sem félagið myndi leita samninga við aðra lánardrottna um frestun greiðslna. Sparisjóðurinn tilkynnti félaginu 15. sama mánaðar að samþykkt hafi verið að hækka yfirdráttarheimild á reikningi þess í samtals 105.000.000 krónur fram til 2. febrúar 2002, en þá myndi heimildin lækka í 40.000.000 krónur. Yrði þá jafnframt veittur handveðréttur yfir bankareikningi, sem færslur af kreditkortum gengju inn á, ásamt því að félagið gæfi yfirlýsingu um að það myndi virða yfirráðarétt sparisjóðsins „yfir ráðstöfun posafærslna debetkorta.“ Gaf félagið í framhaldi af þessu út yfirlýsingu til sparisjóðsins 11. desember 2001 um handveðrétt hans yfir nánar tilteknum bankareikningi þess fyrir hvers konar skuldum, sem það stæði í við hann.

Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, mun Íslensk útivist hf. hafa átt viðskipti við stefnda allt frá því að verslun félagsins tók til starfa á árinu 1999, en stefndi mun reka heildverslun, sem flytur meðal annars inn og selur útivistarvörur og íþróttavörur. Í desember 2001 munu vanskil hafa orðið á greiðslum Íslenskrar útivistar hf. á reikningum vegna vöruúttekta hjá stefnda. Féllst þá stefndi á að taka við víxlum samþykktum af félaginu til greiðslu á þeirri skuld. Óumdeilt er að félagið stóð í skilum með greiðslu þessara víxla. Um vorið 2002 munu aftur hafa orðið vanskil af hendi félagsins á reikningum frá stefnda, sem af þeim sökum heimilaði ekki frekari vöruúttektir þess. Var efnt af því tilefni til fundar áfrýjandans Þ-kk-ef og annars starfsmanns Íslenskrar útivistar hf. við starfsmenn stefnda 18. apríl 2002, þar sem samkomulag tókst um að félagið greiddi þessi vanskil með þremur víxlum, sem það samþykkti til greiðslu 21. maí, 18. júní og 4. júlí 2002, samtals að fjárhæð 19.160.460 krónur. Var félaginu í framhaldi af því heimilað að taka aftur út vörur hjá stefnda í reikningsviðskiptum. Liggur fyrir að félagið nýtti sér þessa heimild með vöruúttektum hjá stefnda á tímabilinu frá 18. apríl til 3. maí 2002 samkvæmt þrettán reikningum, samtals að fjárhæð 9.220.905 krónur. Í lok síðastnefnds mánaðar skilaði félagið vörum til stefnda að andvirði 17.200 krónur. Stofnaði félagið þannig til skuldar við stefnda á framangreindu tímabili að fjárhæð 9.203.705 krónur, en tekið var fram á reikningum hans að gjalddagi skuldar væri á útgáfudegi þeirra og eindagi 30 dögum síðar.

Í framhaldi af áðurnefndum fundi stjórnar Íslenskrar útivistar hf. 10. október 2001 munu hafa byrjað viðræður við stjórnendur Kaupáss hf. um hugsanlega sameiningu fyrrnefnda félagsins við rekstur þess síðarnefnda á versluninni Intersport í Reykjavík. Áfrýjendur kveða þessar viðræður hafa orðið árangurslausar og þeim verið slitið í lok janúar 2002. Í byrjun næsta mánaðar hófust samningaumleitanir milli Íslenskrar útivistar hf. og Baugs hf. um sameiningu á rekstri fyrrnefnda félagsins við verslanir, sem það síðarnefnda rak í Reykjavík með heitinu Útilíf. Af hálfu Íslenskrar útivistar hf. mun áfrýjandinn J-kk-nf hafa öðrum fremur komið að viðræðum um þetta og aðallega átt þær við J-kk-þf B-kk-þf, sem þá var framkvæmdastjóri sérvörusviðs Baugs hf., en bæði félögin nutu aðstoðar löggiltra endurskoðenda sinna við þær. Liggja fyrir í málinu gögn um þessar samningaumleitanir. Í þeim virðist meðal annars hafa verið gengið út frá því að Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis myndi verða við ósk Íslenskrar útivistar hf. um að fella niður skuldir félagsins að fjárhæð 200.000.000 krónur gegn því að fá hlut í félaginu sömu fjárhæðar, en við aðalmeðferð málsins í héraði staðfesti starfsmaður sparisjóðsins í vitnisburði sínum að þessi ósk félagsins hafi fengið þar jákvæðar viðtökur. Í lok apríl 2002 lágu orðið fyrir fjárhagslegar áætlanir um rekstur og efnahag ef til umræddrar sameiningar kæmi, auk þess sem drög höfðu verið gerð að samningi um þetta efni. Voru þessi gögn lögð fyrir stjórn Baugs hf., sem mun hafa fjallað um þau á fundi 3. maí 2002. Í aðilaskýrslu áfrýjandans J-kk-ef fyrir héraðsdómi kom fram að J-kk-nf B-kk-nf hafi tjáð honum nokkrum dögum síðar að stjórn Baugs hf. hafi ekki lokið umfjöllun sinni um þetta, en J-kk-nf hafi þá sagt að „hann væri ekki mjög bjartsýnn á þetta dæmi“, sem komið hafi áfrýjandanum á óvart. Kvaðst áfrýjandinn aftur hafa átt samtal við J-kk-þf 11. maí 2002, þar sem komið hafi fram að stjórn Baugs hf. hafi á fundi daginn áður hafnað fyrirliggjandi tillögum. Mun viðræðum um þetta þar með hafa lokið.

Fyrir liggur í málinu að um þær mundir, sem viðræðunum milli Íslenskrar útivistar hf. og Baugs hf. lauk, hafi forráðamenn fyrrnefnda félagsins ákveðið að eiga ekki frekari reikningsviðskipti til vöruúttekta fyrir verslun þess, auk þess sem áfrýjandinn Þ-kk-nf stofnaði eftir fyrirmælum áfrýjandans J-kk-ef bankareikning við Búnaðarbanka Íslands hf. 8. maí 2002 fyrir fé, sem notað yrði til að standa straum af svokölluðum vörslusköttum. Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis mun síðan 1. júní 2002 hafa fellt niður heimild Íslenskrar útivistar hf. til yfirdráttar á bankareikningi. Í framhaldi af því urðu eigendaskipti að verulegum hlut í Íslenskri útivist hf. og var Þyrping hf. orðinn eini hluthafinn í félaginu í lok júní 2002. Í tengslum við þetta gekk áfrýjandinn J-kk-nf úr stjórn félagsins 26. þess mánaðar. Á hluthafafundi í Íslenskri útivist hf. 8. júlí 2002 var ákveðið að krefjast gjaldþrotaskipta á búi félagsins, sem fallist var á með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 10. sama mánaðar.

Óumdeilt er í málinu að stefndi fékk ekki greidda áðurnefnda reikninga á hendur Íslenskri útivist hf. vegna vöruúttekta frá 18. apríl til 3. maí 2002. Í málinu krefur stefndi áfrýjendur um skaðabætur, sem svara til fjárhæðar þessara reikninga að teknu tilliti til fyrrgreindra vöruskila félagsins í lok maí 2002, eða alls 9.203.705 krónur.

II.

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi reisir stefndi kröfu sína á hendur áfrýjendum á því að þegar fyrrgreind reikningsviðskipti Íslenskrar útivistar hf. fóru fram við stefnda á tímabilinu frá 18. apríl til 3. maí 2002 hafi staða félagsins verið orðin slík að það hafi ekki lengur haft ráðstöfunarrétt yfir eignum sínum eða tekjum af vörusölu vegna þeirra veðréttinda, sem það hafði stofnað til við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis. Félagið hafi allt frá árinu 1999 verið rekið með stórfelldu tapi og engar horfur verið á að breytingar yrðu í því efni. Allt frá handveðsetningu innistæðu á bankareikningi félagsins til sparisjóðsins í desember 2001 hafi áfrýjendum sem forráðamönnum þess átt að vera ljóst að það gæti ekki staðið í skilum við lánardrottna sína og yrði því áframhaldandi rekstur aðeins til tjóns fyrir þá. Fjárhagur félagsins hafi þannig á þessum tíma verið orðinn slíkur að skylt hafi verið að leita eftir gjaldþrotaskiptum á búi þess. Í stað þess að sinna þeirri skyldu hafi áfrýjendur haldið rekstri félagsins áfram allt þar til í júní 2002 og stofnað á því tímabili meðal annars til þeirra reikningsskulda við stefnda, sem skaðabótakrafa hans í málinu snýr að. Þá hafi Íslensk útivist hf. með þessum viðskiptum fengið afhentar vörur frá stefnda, sem um leið hafi fallið undir veðréttindi Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis í vörubirgðum félagsins og aukið þannig tryggingarréttindi hans. Telur stefndi að félagið hafi í viðskiptum þeirra vísvitandi haldið leyndum upplýsingum um þetta atriði og fjárhagsstöðu þess að öðru leyti. Hafi áfrýjendur sem forráðamenn félagsins með öllu þessu sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi og bakað sér með því skaðabótaskyldu við stefnda.

Samkvæmt 2. mgr., sbr. 1. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. er skuldara, sem er bókhaldsskyldur, skylt að krefjast gjaldþrotaskipta á búi sínu ef hann getur ekki staðið í fullum skilum við lánardrottna sína þegar kröfur þeirra falla í gjalddaga, enda verði ekki talið sennilegt að greiðsluörðugleikar hans líði hjá innan skamms tíma. Skylda sú, sem hér um ræðir, ræðst eftir hljóðan ákvæðisins eingöngu af fyrirsjáanlegri getu skuldarans til að standa í skilum með greiðslu skuldbindinga sinna þegar þær falla í gjalddaga. Takist skuldara það, hvort sem er með því að verða sér úti um fé með aflahæfi sínu eða með því að ganga á eignir sínar eða taka fé að láni, er honum hvorki rétt né skylt samkvæmt ákvæðinu að krefjast gjaldþrotaskipta á búi sínu. Gildir þá einu út af fyrir sig hvort tap hafi orðið af atvinnurekstri hans eða andvirði eigna hrökkvi ekki fyrir skuldum.

Í málinu liggja ekki fyrir gögn um skuldbindingar Íslenskrar útivistar hf. við aðra en stefnda á einstökum tímabilum, hvenær gjalddagi þeirra var og um hvaða fjárhæðir var að tefla. Hefur heldur ekkert verið lagt fram til samanburðar um tekjuöflun félagsins á sömu tímabilum, stöðu á bankareikningum þess, heimild til yfirdráttar á þeim, hvort það hafi átt eignir, sem ganga hefði mátt á til að afla fjár, eða hvort það hafi annars átt kost á lánsfé. Liggur því ekkert fyrir í málinu til þess að unnt sé að meta hvort forráðamönnum félagsins hafi verið orðið skylt vegna ákvæða 64. gr. laga nr. 21/1991 að krefjast gjaldþrotaskipta á búi þess fyrr en raun varð á, hvort sem er í desember 2001, þegar stefndi telur þessa skyldu hafa verið komna til, í lok apríl og byrjun maí 2002 þegar félagið stofnaði til þeirra skulda, sem krafa stefnda varðar, eða á einhverju öðru tímamarki. Niðurstaða um áðurgreindar málsástæður, sem stefndi ber fyrir sig um skaðabótakröfu sína, ræðst af því hvort áfrýjendum hafi við stofnun þeirra skuldbindinga Íslenskrar útivistar hf., sem krafa stefnda er reist á, eða á einhverju fyrra stigi mátt vera ljóst að félagið myndi ekki geta staðið í skilum við stefnda og aðra lánardrottna þess. Er málið því svo vanreifað að þessu leyti að óhjákvæmilegt er að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.