11/2014

G hf. krafði T ehf. um greiðslu samkvæmt 13 samningum um gjaldmiðla- og framvirk gjaldmiðlaviðskipti og einum samningi um framvirk gjaldmiðlaviðskipti. Skyldi fyrrnefndu samningunum ljúka 16. október 2008, en afhendingardagur samningsins um framvirk gjaldmiðlaviðskipti var 21. sama mánaðar. Hinn 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar G hf., vék stjórn hans frá og skipaði honum skilanefnd. Með bréfi 15. apríl 2009 lýsti T ehf. yfir ógildingu afleiðusamninganna við G hf. Taldi T ehf. sig óbundinn af samningunum frá því Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun um að ráðstafa eignum og skuldum G hf. til nýs banka. Hefði G hf. vanefnt skyldur sínar gagnvart T ehf. auk þess sem samningarnir hefðu sjálfkrafa fallið í gjalddaga þar sem jafna mætti ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 7. október 2008 og ráðstöfun eigna G hf. og skulda við gjaldþrot. Byggði T ehf. jafnframt á því að samningarnir væru ógildir af sömu ástæðu. Hæstiréttur féllst ekki á það með T ehf. að afleiðusamningarnir hefðu gjaldfallið við framangreindar ráðstafanir Fjármálaeftirlitsins. Því næst var rakið að T ehf. hefði fyrst 15. apríl 2009 hreyft því við G hf. að hann væri óbundinn af afleiðusamningunum, en þá hefðu allir samningarnir runnið sitt skeið á enda og verið í tapi fyrir T ehf. Hefði T ehf. ekki getað með síðbúinni riftun af þessari ástæðu losnað undan skuldbindingum sínum gagnvart G hf. Þá hefði T ehf. borið að eiga frumkvæði að efndum samninganna, en þeirri skyldu hefði hann ekki sinnt og því vanefnt þá eftir að þeir féllu í gjalddaga. Loks var hvorki fallist á með T ehf. að víkja ætti samningunum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 né á grundvelli óskráðra réttarreglna um brostnar forsendur. Var T ehf. því gert að greiða G hf. hina umkröfðu fjárhæð.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma B-kk-nf B-kk-nf hæstaréttardómari, I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari og G-kk-nf G-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. janúar 2014. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda en til vara að þær verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Á árunum 2002 til 2008 átti áfrýjandi í umfangsmiklum afleiðu- og gjaldeyrisviðskiptum við stefnda, sem hafði starfsleyfi sem viðskiptabanki. Samtals munu aðilar á þessu tímabili hafa gert með sér 1555 stundargengissamninga, framvirka samninga og valréttarsamninga. Af hálfu áfrýjanda mun stjórnarformaður hans hafa gert samningana en hann hefur rekið fyrirtækið um langa hríð. Áfrýjandi er sjávarútvegsfyrirtæki og flytur út fisk, aðallega til Bretlands.

Þeir afleiðusamningar sem áfrýjandi gerði við stefnda eru allir uppgerðir ef frá eru taldir þeir 14 samningar sem mál þetta lýtur að. Er um að ræða 13 samninga um gjaldmiðla- og framvirk gjaldmiðlaviðskipti (skiptasamninga) og einn samning um framvirk gjaldmiðlaviðskipti. Fyrrnefndu samningarnir voru með upphafsdegi á tímabilinu 3. til 9. október 2008 en lokadagur þeirra allra var 16. sama mánaðar. Síðarnefndi samningurinn var gerður 19. september 2008 með afhendingardegi 21. október sama ár. Þessir samningar fólu í sér framlengingu á eldri samningum, en efni þeirra er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir komu allir samningarnir út í tapi fyrir áfrýjanda og nemur það samtals 243.275.704 krónum miðað við útreikninga stefnda. Frá þeirri fjárhæð hefur stefndi í kröfugerð sinni dregið 700.000 krónur sem svarar til hagnaðar áfrýjanda af valréttarsamningi 26. mars 2008 miðað við uppgjör hans 18. mars 2009. Með héraðsdómi var krafan tekin til greina og áfrýjanda gert að greiða stefnda mismuninn eða 242.575.704 krónur.

Í umræddum samningum var tekið fram að til viðbótar við ákvæði þeirra giltu um viðskiptin almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti stefnda. Í samningunum var einnig vísað til almennra skilmála fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga, sem útgefnir voru af sambandi íslenskra viðskiptabanka og sambandi íslenskra sparisjóða. Í almennum skilmálum fyrir markaðsviðskipti stefnda var tekið fram að þeir skilmálar gengju framar síðarnefndu skilmálunum ef misræmi væri á milli þeirra. Með yfirlýsingu stjórnarformanns áfrýjanda 30. mars 2001 staðfesti hann að hafa móttekið skilmálana, kynnt sér efni þeirra og sætt sig við þá að öllu leyti.

Hinn 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar í stefnda, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. sama mánaðar var eignum stefnda með nánar tilteknum undantekningum ráðstafað til nýs banka, sem nú heitir Íslandsbanki hf. Meðal þeirra eigna sem ekki var ráðstafað til nýja bankans voru afleiðusamningar og því urðu samningar áfrýjanda eftir hjá stefnda.

Með tölvubréfi 27. október 2008 til viðskiptavina stefnda var þeim tilkynnt að unnið væri að því að loka og gera upp útistandandi afleiðusamninga. Voru viðskiptavinir hvattir til að hafa samband við bankann til að fara yfir samninga, leita ráðgjafar og finna leiðir til að ljúka viðskiptum með því að loka samningum og eftir atvikum með uppgjöri. Einnig var tekið fram að viðskiptamenn sem ekki kysu að flýta uppgjöri með samkomulagi yrðu krafðir um greiðslu í samræmi við samninga. Þá sagði að viðskiptamenn sem ættu kröfur á hendur bankanum fengju þær ekki greiddar að svo stöddu en skuldajöfnuður kæmi fyrst til greina þegar kröfur hefðu fallið í gjalddaga, annað hvort samkvæmt efni samnings eða á grundvelli samkomulags um að flýta gjalddaga.

Með bréfi 15. apríl 2009 lýsti áfrýjandi yfir ógildingu á afleiðusamningum við stefnda. Í bréfinu kom fram að áfrýjandi teldi sig óbundinn af samningunum frá því Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun 14. október 2008 um að ráðstafa eignum og skuldum stefnda til nýs banka. Var þetta reist á því að stefndi hefði vanefnt skyldur sínar gagnvart áfrýjanda auk þess sem samningarnir hefðu sjálfkrafa fallið í gjalddaga þar sem jafna mætti til gjaldþrots stefnda að Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun 7. október 2008 um að setja skilanefnd yfir bankann og ráðstafaði 14. sama mánaðar eignum og skuldum til nýs banka. Einnig var byggt á því að afleiðusamningarnir væru ógildir af sömu ástæðum.

Hinn 27. júlí 2009 sendi stefndi innheimtubréf til áfrýjanda þar sem hann var krafinn um greiðslu samkvæmt afleiðusamningunum að teknu tilliti til hagnaðar áfrýjanda af fyrrgreindum valréttarsamningi. Þessu erindi svaraði áfrýjandi með bréfi 26. ágúst sama ár þar sem meðal annars var ítrekað að áfrýjandi teldi sig með öllu óbundinn af samningunum við stefnda.

Með innheimtuviðvörun 27. júlí 2010 var áfrýjandi krafinn um greiðslu samkvæmt afleiðusamningunum en þar var jafnframt fyrri bréfum áfrýjanda svarað og því andmælt að samningarnir væru ógildir eða að þeir hefðu fallið sjálfkrafa í gjalddaga vegna ákvarðana Fjármálaeftirlitsins. Einnig var því mótmælt að heimild stæði til að samningunum yrði rift. Stefndi höfðaði síðan málið í héraði 14. desember 2010 til heimtu greiðslu samkvæmt samningunum.

II

Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að stefndi hafi vanefnt afleiðusamninga aðila fyrir sitt leyti með þeim réttaráhrifum að skuldbinding áfrýjanda samkvæmt samningunum sé fallin niður. Til stuðnings þessari málsástæðu vísar áfrýjandi til almennra skilmála fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga, en þar var í grein 3 fjallað um vanefndir fyrrnefndu samninganna en í grein 9 um vanefndir þeirra síðarnefndu. Greinar 3.4 og 9.4 voru samhljóða þess efnis að við gjaldþrot samningsaðila gjaldféllu allir samningar án sérstakrar tilkynningar þar að lútandi. Telur áfrýjandi að leggja verði að jöfnu við gjaldþrotaskipti í þessu tilliti skipun skilanefndar yfir stefnda 7. október 2008. Af þeim sökum hafi samningarnir gjaldfallið sjálfkrafa og því beri að haga uppgjöri þeirra á þeim grundvelli. Samkvæmt skilmálunum komi aðeins til greina að leggja greiðsluskyldu á þann sem vanefni samning en af því leiði að greiðsluskylda áfrýjanda hafi fallið niður. Í því tilliti breyti engu þótt hagnaður hafi verið af samningunum fyrir stefnda.

Ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 7. október 2008 að skipa stefnda skilanefnd var reist á 100. gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Í ákvörðuninni var tekið fram að skilanefnd bæri að vinna að því að tryggja áframhaldandi viðskiptabankastarfsemi stefnda hér á landi, en innköllun ætti ekki að gefa út vegna ákvörðunarinnar. Þá var tekið fram að ákvæði 64. gr. og 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. ættu ekki við meðan skilanefnd færi með málefni stefnda, en það atriði ákvörðunarinnar átti sér stoð í 4. mgr. 100. gr. a. laga nr. 161/2002. Þá var tekið fram í ákvörðuninni að engin vanefndaúrræði viðsemjenda skyldu taka gildi sem afleiðing ákvörðunarinnar. Að þessu virtu verður ekki fallist á með áfrýjanda að skipan skilanefndar hafi jafngilt gjaldþroti stefnda í skilningi greinar 3.4 og 9.4 í fyrrgreindum skilmálum sem giltu um lögskipti aðila, sbr. dóm Hæstaréttar 27. mars 2014 í máli nr. 665/2013. Verður því ekki fallist á með áfrýjanda að afleiðusamningarnir hafi gjaldfallið af þessum sökum með þeim áhrifum að greiðsluskylda hans hafi fallið niður.

Í grein 3.3 og 9.3 í umræddum skilmálum voru ákvæði þar sem meðal annars kom fram að samningsaðila væri heimilt að rifta öllum samningum um framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamningum ef gagnaðila hefði verið skipt í tvö eða fleiri félög. Riftunina bar að tilkynna skriflega. Áfrýjandi vísar til þess að með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 hafi eignir verið færðar frá stefnda til nýs banka og eftir hafi staðið tvö félög sem skipt hafi með sér eignum er áður voru á hendi stefnda. Telur áfrýjandi að um hafi verið að ræða skiptingu sem hafi heimilað honum að rifta samningunum, enda hafi skiptingin verið til þess fallin að gera stefnda erfiðara um vik að efna skuldbindingar sínar.

Áfrýjandi hreyfði því fyrst við stefnda í bréfi 15. apríl 2009 að hann væri óbundinn af afleiðusamningunum vegna vanefnda stefnda. Þegar hér var komið höfðu allir samningarnir fyrir löngu runnið sitt skeið á enda og voru þeir allir í tapi fyrir áfrýjanda. Við svo búið gat áfrýjandi ekki með síðbúinni riftun af þessari ástæðu sem var þýðingarlaus fyrir hann losnað undan skuldbindingum sínum gagnvart stefnda. Þessari málsástæðu áfrýjanda verður því jafnframt hafnað. Þá verður heldur ekki fallist á það með áfrýjanda að stefndi hafi fyrir sitt leyti rift samningunum eða fellt þá niður með almennri yfirlýsingu til viðskiptavina 27. októberber 2008 um hvernig uppgjöri afleiðusamninga yrði hagað.

III

Í afleiðusamningum aðila var tekið fram að viðskiptamaður væri beðinn um að hafa samband við miðlara tveimur virkum bankadögum fyrir gjalddaga til að ljúka samningi. Að þessu gættu og að virtum lögskiptum aðila að öðru leyti bar áfrýjanda að eiga frumkvæði að efndum samninganna með því að bjóða þær fram af sinni hálfu eða eftir atvikum óska eftir framlengingu á samningum, ef það á annað borð kom til greina af hálfu stefnda. Þessari skyldu sinnti áfrýjandi ekki og því vanefndi hann samningana eftir að þeir féllu í gjalddaga 16. og 21. október 2008.

Svo sem áður greinir var tekið fram í afleiðusamningum aðila að um þá giltu almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti stefnda og gengu þeir skilmálar framar almennu skilmálunum fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga ef á milli bar. Í síðari málsgrein 4. greinar skilmála stefnda kom fram að viðskiptamaður samþykkti að kominn væri á skriflegur samningur við bankann í samræmi við V. kafla eldri laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti, sbr. nú V. kafli laga nr. 108/2007 um sama efni, um að skyldur þeirra samkvæmt afleiðusamningum skyldu jafnast hver á móti annarri með skuldajöfnuði við endurnýjun eða við vanefnd, greiðslustöðvun, nauðasamninga eða gjaldþrotaskipti, og að samningurinn skyldi halda gildi sínu að fullu þrátt fyrir ákvæði 91. gr. og 100. gr. laga nr. 21/1991. Af þessu ákvæði leiðir að stefnda var heimilt að skuldajafna greiðslum samkvæmt afleiðusamningunum eftir að þeir höfðu verið vanefndir af hálfu áfrýjanda, sbr. dóm Hæstaréttar 26. apríl 2012 í máli nr. 212/2012. Stendur þá ekki í vegi skuldajafnaðar þótt skyldur aðila hafi ekki verið í sama gjaldmiðli, enda var stefnda heimilt á grundvelli skilmála sinna að umreikna vanefndar kröfur í erlendri mynt yfir í íslenskar krónur á gjalddaga. Það sem hér hefur verið rakið um heimild til skuldajafnaðar leiðir jafnframt af almennum reglum kröfuréttar, enda hefur ekki verið vikið frá þeim reglum í þessu tilliti með samningum aðila. Þá er þess að gæta að kröfur aðila á grundvelli afleiðusamninga þeirra eru samrættar og því hefur skuldajöfnuðurinn afturvirk áhrif frá því kröfurnar gátu mæst á gjalddaga samninganna.

IV

Áfrýjandi krefst einnig sýknu af kröfum stefnda á þeim grundvelli að ógilda beri afleiðusamningana eða víkja þeim til hliðar eftir reglum samningaréttar. Þessi málsástæða er reist á því í fyrsta lagi að stefndi hafi brotið gegn ákvæðum 8. gr., 15. gr. og 16. gr., sbr. 5. gr. laga nr. 108/2007 og reglugerð nr. 995/2005 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Jafnframt hafi þetta farið í bága við þær reglur samningsins um Evrópska efnahagssvæðið sem innleiddar hafi verið í íslenskan rétt með lögunum og reglugerðinni. Af þessu leiði að víkja beri samningunum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í öðru lagi byggir áfrýjandi á því sjálfstætt að beita eigi 36. gr. laganna og eftir atvikum reglum um brostnar forsendur til að ógilda samninga aðila.

Þeir afleiðusamningar sem mál þetta lýtur að eru annars vegar skiptasamningar og hins vegar samningur um framvirk gjaldmiðlaviðskipti. Er um að ræða afleiðusamninga sem falla undir d. lið 2. tölul. 2. gr. laga nr. 108/2007. Tilgangur með samningum af því tagi er að eyða áhættu í viðskiptum eða stunda spákaupmennsku þar sem veðjað er á tiltekna verðþróun fram að gjalddaga samnings. Eins og áður getur er áfrýjandi sjávarútvegsfyrirtæki sem flytur út fisk og hefur tekjur sínar í erlendum gjaldmiðlum. Hefur komið fram í málinu að afleiðuviðskiptin hafi verið gerð í því skyni að takmarka gengisáhættu í rekstri fyrirtækisins. Hefur áfrýjandi ekki leitt í ljós að gengið hafi verið lengra í þeim efnum en helgast gat af þessum tilgangi þeirra þannig að tekin hafi verið áhætta af þróun gengis íslensku krónunnar gagnvart öðrum gjaldmiðlum. Þá er þess að gæta að fyrirsvarsmaður áfrýjanda hafði gert mikinn fjölda samninga af þessu tagi á tímabili sem spannar mörg ár. Að því gættu og þegar litið er til langrar reynslu hans af viðskiptum er óhætt að slá því föstu að hann hafi í þaula gert sér grein fyrir efni samninganna og hvaða áhrif gengisþróun gat haft á virði þeirra. Samkvæmt þessu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að viðskiptin hafi farið í bága við 15. gr. eða 16. gr. laga nr. 108/2007 eða ákvæði 4. þáttar III. kafla reglugerðar nr. 995/2007, en þau ákvæði hennar hafa að geyma reglur um mat á hæfi viðskiptavinar og tilhlýðileika fjármálaþjónustu. Þá gat engu breytt í þessu tilliti þótt bankinn kynni að hafa haft aðra hagsmuni af gengisþróun krónunnar í ljósi þess að tilgangur viðskiptanna var ekki að fjárfesta heldur að verja áfrýjanda gegn gengisáhættu. Braut stefndi því ekki gegn fyrirmælum 8. gr. laganna um hagsmunaárekstur þegar hann gerði samningana við áfrýjanda. Samkvæmt öllu þessu eru engin efni til að víkja samningunum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 eða á grundvelli óskráðra réttarreglna um brostnar forsendur. Verður áfrýjanda því gert að efna samningana með dráttarvöxtum í samræmi við kröfu stefnda. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Eftir þessum úrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefnda 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Samkvæmt e. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skulu í dómi koma fram helstu málsástæður aðila og réttarheimildir sem þeir byggja á. Við samningu héraðsdóms var þessa ekki gætt heldur tekið upp í heild sinni efni stefnu og greinargerðar. Í niðurstöðukafla dómsins er þetta efni síðan endurtekið að miklu leyti. Þessi samning dómsins fer í bága við fyrrgreint ákvæði laganna og 3. mgr. sömu greinar þar sem segir að dómar eigi að vera stuttir og glöggir. Þetta ber að átelja.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Toppfiskur ehf., greiði stefnda, Glitni hf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.