511/1998

A var svipt forsjá sonar síns af barnaverndaryfirvöldum þar sem þau töldu hana óhæfa til að annast uppeldi hans. Í framhaldi af því var drengnum komið í fóstur. A krafðist þess að úrskurður um forsjársviptingu og samningur um fóstur yrðu felldir úr gildi með dómi. Fyrir Hæstarétt var lögð matsgerð dómkvaddra matsmanna sem töldu A ekki hæfa til að fara með forsjá barnsins. Einnig kom fram að eftir að A hafði verið svipt forsjánni hafði líferni hennar einkennst af óreglu. Var talið að skilyrði barnaverndarlaga til forsjársviptingar væru uppfyllt og var aðalkröfu A hafnað. Fallist var á varakröfu A um að felldur yrði úr gildi úrskurður barnaverndaryfirvalda um inntak umgengnisréttar hennar við son sinn, enda var ekki talið að sýnt hefði verið fram á nauðsyn þess að takmarka hann svo mjög sem gert hafði verið. Á hinn bóginn var kröfu um að tilhögun umgengninnar yrði ákveðin með dómi vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir P-kk-nf K-x-x H-kk-nf, A-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og H-kk-nf H-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. desember 1998. Þeir krefjast sýknu af öllum kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að áfrýjendum verði gert að þola ógildingu á úrskurði barnaverndarráðs Íslands 10. júní 1998 og ákveðin verði mun rýmri umgengni sonar og móður en þar er kveðið á um, eða að minnsta kosti 12 sinnum á ári með jöfnu millibili, 24 klukkustundir í senn og jafnframt 4 vikur samfellt að sumarlagi. Ennfremur verði ekki takmarkanir á símasambandi sonar og móður eða takmarkanir á gjöfum frá móður til sonar. Þá krefst stefnda málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjanda Reykjavíkurborgar.

I.

Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð nokkur ný gögn. Þeirra á meðal eru skýrslur um samskipti stefndu og lögreglu, eftir að hún var svipt forsjá drengsins, og álitsgerð þeirra H-kk-ef Ó-kk-ef geðlæknis og P-kk-ef M-kk-ef sálfræðings, en þeir voru dómkvaddir af Héraðsdómi Reykjavíkur gegn andmælum stefndu 23. desember 1998 til að skila rökstuddri álitsgerð um geðheilsu og þroska stefndu, persónulegar og félagslegar aðstæður hennar og hæfi til að fara með forsjá sonar síns, B, sem fæddur er 2. janúar 1995. Einnig skyldu þeir gefa álit um hvaða afleiðingar ógilding fóstursamningsins myndi hafa í för með sér fyrir þroska og uppeldi B. Dómkvaðning matsmanna var staðfest með dómi Hæstaréttar 8. janúar 1999.

Fyrir Hæstarétt hefur einnig verið lagður samningur barnaverndarnefndar Reykjavíkur við M og K 12. september 1998 um varanlegt fóstur drengsins B frá þeim degi til sjálfræðisaldurs hans.

II.

Í álitsgerð hinna dómkvöddu matsmanna kemur fram að stefnda hefur verið metin meira en 75% öryrki af geðrænum ástæðum. Áfengissýki hennar hafi ítrekað tekið sig upp þrátt fyrir endurteknar meðferðir, stuðning og aðhald. Hún eigi sér langa sögu um félagslegan óstöðugleika, dómgreindarleysi í vali á félögum og sambúðarmönnum og misnotkun áfengis. Persónuleiki hennar sé veikbyggður og jafnvel við lítið álag leiði frumstæðir varnarhættir hennar til afneitunar vandamála og flótta frá ábyrgð. Dómgreindarleysi og skortur á innsæi hái henni einnig. Persónulegar og félagslegar aðstæður hennar séu mjög erfiðar. Hún eigi afar erfitt með að setja öðrum mörk og hafi því verið ófær um að halda eðlilegum ramma utan um heimili og fjölskyldulíf án mikillar hjálpar. Vegna alls þessa telja hinir dómkvöddu matsmenn stefndu ekki hæfa til að fara með forsjá sonar síns, en taka um leið fram, að í því felist ekki að óæskilegt sé að hún hafi nokkra umgengni við drenginn.

Í álitsgerð matsmanna kemur einnig fram, að drengurinn B sé í meginatriðum heilbrigt og lífsglatt barn þótt málþroski hans sé minni en venjulegt megi teljast um börn á hans aldri og bendi til að mikilvægt sé í uppeldi hans að leggja ríka áherslu á málörvun. Telja hinir dómkvöddu matsmenn að fósturforeldrar hans hafi allar forsendur til þess að búa honum þær aðstæður, sem hann þarfnist, en aðstæður stefndu séu á hinn bóginn mun meiri óvissu háðar. Ógilding fóstursamningsins væri því ekki heillavænleg ákvörðun fyrir þroska og uppeldi drengsins.

Í fyrrgreindum lögregluskýrslum kemur fram, að frá því um mitt ár 1997 og fram í mars 1999 hefur stefnda iðulega verið við áfengisneyslu með óreglumönnum og hefur lögregla margsinnis verið kölluð að íbúð hennar, þegar ástand þar hefur farið úr böndum. Þá hefur stefnda nokkrum sinnum verið handtekin vegna ölvunar á almannafæri og annarra minni háttar lögbrota.

III.

Úrskurður barnaverndarnefndar Reykjavíkur 21. janúar 1997 um að svipta stefndu forsjá sonar síns er byggður á a- og d-liðum 1. mgr. 25. gr. laga nr. 58/1992 um vernd barna og ungmenna, sbr. nú 35. gr. laga nr. 160/1998, sem breytti heiti laganna í barnaverndarlög. Í úrskurðinum er meðal annars til þess vísað að fram komi í niðurstöðum rannsókna, sem fram hafi farið við meðferð málsins hjá nefndinni, að persónuleiki stefndu sé óþroskaður, hana skorti með öllu sjálfsgagnrýni og hún hafi lítið sem ekkert innsæi í eigin vandkvæði. Stuðningur í formi leiðbeininga hafi ekki skilað tilætluðum árangri og eigi stefnda það til að taka slíkri íhlutun illa. Þess sé ekki að vænta að aðstoð við hana verði komið við þannig að hún geti veitt barninu viðunandi uppeldisaðstæður, en jafnframt verði að líta til þess að hún njóti ekki teljandi stuðnings skyldmenna. Þótt hún gæti annast ytri þarfir barnsins þyki hún með öllu ófær um að veita því annað atlæti, svo sem örvun, leiðbeiningar og festu í uppeldi. Ekki verði séð að barnið hafi hlotið skaða af atlæti sínu hjá móður, en hins vegar verði að telja fullvíst að heilsu þess og þroska sé hætta búin í umsjá hennar, einkum þegar barnið verði stærra og þarfnist þeirra þátta í uppeldi sínu, sem móðir sé með öllu ófær um að veita því. Þyki því nauðsynlegt með tilliti til hagsmuna barnsins að því verði tryggðar öruggar aðstæður hjá öðrum, svo að það geti náð að dafna og þroskast.

Í gögnum málsins kemur fram að afskipti barnaverndarnefndar Reykjavíkur af stefndu hófust þegar á meðan hún gekk með barnið, en stefnda hafði um nokkurra ára skeið verið skjólstæðingur félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar. Fyrir lá bréf J-kk-ef G. S-kk-ef geðlæknis, sem stundað hafði stefndu í nokkur ár, þar sem fram kom að hann teldi hana færa um að annast barn sitt, en taldi stuðning félagsmálastofnunar mikilvægan. Stefnda hafnaði boði um að dvelja í íbúð á vistheimili barna eftir fæðingu barnsins til að fá þar stuðning og kennslu. Hins vegar var rætt um aukið ungbarnaeftirlit og á fundi hjá barnaverndarnefnd Reykjavíkur 4. apríl 1995 var ákveðið í samvinnu við stefndu að eftirlit yrði haft með aðbúnaði og líðan drengsins og að þeim mæðginum yrði fundinn tilsjónarmaður. Í ódagsettri skýrslu frá tilsjónarmanni kom fram að stefnda hugsaði vel um drenginn. Á fundi nefndarinnar 15. ágúst 1995, þegar drengurinn var rúmlega 7 mánaða gamall, var fallist á óskir stefndu um að eftirliti nefndarinnar yrði hætt, en stefnda féllst á áframhaldandi samvinnu við tilsjónarmann.

Eins og fram kemur í héraðsdómi var lögregla kvödd að heimili stefndu 21. ágúst 1996. Samkvæmt lögregluskýrslu var mjög slæmt ástand í íbúð hennar og var hún áberandi ölvuð, svo og maður, sem þar var og kvaðst sá eiga þar lögheimili. Mikið drasl var um alla íbúðina og segir í skýrslunni að varla hafi verið hægt að stíga fæti niður vegna þess. Nágrannakona, sem kallað hafði á lögreglu, hafði son stefndu í sinni vörslu. Fulltrúi barnaverndarnefndar, K-kvk-nf Ö-kvk-nf félagsráðgjafi, sem farið hafði með mál stefndu, kom og á vettvang og varð það niðurstaðan að hún fór með drenginn til móður stefndu. K-kvk-nf hefur skýrt svo frá að tilkynningar hefðu áður verið komnar til félagsmálastofnunar vegna „söfnunaráráttu A, misnotkunar hennar á lyfjum og áfengi og þess að allskyns útigangsfólk er inni á heimili hennar“.

Í kjölfar þessara afskipta af heimili stefndu var mál hennar tekið til meðferðar á fundi barnaverndarnefndar Reykjavíkur 27. ágúst 1996, þar sem staðfest var bráðabirgðaákvörðun um kyrrsetningu barnsins hjá móðurömmu sinni en jafnframt kveðinn upp úrskurður samkvæmt c-lið 24. gr. laga nr. 58/1992 um að það skyldi dveljast þar uns annað yrði ákveðið. Vegna heilsuleysis ömmu drengsins var ákveðið hinn 3. september 1996 með hliðsjón af áframhaldandi rannsókn málsins að drengurinn skyldi fara til vistunar á vistheimili barna. Um miðjan októbermánuð 1996 lágu fyrir skýrslur Ó-kk-ef Ó. G-kk-ef geðlæknis og M-kvk-ef B-kvk-ef sálfræðings um athuganir þeirra og viðtöl við stefndu. Hinn 18. nóvember 1996 var gert samkomulag um dvöl stefndu með syni sínum í íbúð í vistheimili barna til rannsóknar- og kennsluvistunar. Þangað fluttu þau 27. nóvember 1996 og dvöldust þar uns úrskurður barnaverndarnefndar var kveðinn upp 21. janúar 1997. Í málinu liggja fyrir tvær greinargerðir, dagsettar 29. október 1996 og 2. janúar 1997, þar sem starfsfólk vistheimilisins gerði grein fyrir athugunum sínum og niðurstöðum um drenginn og stefndu.

Stefnda naut aðstoðar lögmanns í samskiptum við barnaverndarnefnd á þessu tímabili.

IV.

Í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 58/1992 segir að úrskurður um forsjárviptingu skuli því aðeins kveðinn upp að ekki sé unnt að beita öðrum aðgerðum til úrbóta samkvæmt 21. gr. og 24. gr. eða slíkar aðgerðir hafi verið fullreyndar án nægilegs árangurs. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hóf þegar að fylgjast með málefnum stefndu og barns hennar skömmu fyrir fæðingu þess og með hliðsjón af gögnum málsins verða afskipti hennar talin réttmæt. Þau úrræði, sem nefndin greip til, voru í samræmi við 21. gr. og 24. gr. laga nr. 58/1992. Þegar litið er til rannsókna á vegum nefndarinnar á málinu og gagna, sem aflað var af hennar hálfu, áður en úrskurður hennar var kveðinn upp 21. janúar 1997, verður að telja að hún hafi gætt þeirrar rannsóknarskyldu, sem á henni hvíldi samkvæmt 18. gr. og 43. gr. laganna. Þá verður ekki litið svo á að hún hafi með ákvörðun sinni brotið gegn þeirri meðalhófsreglu, sem felst í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 58/1992, sbr. og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Áður eru raktar helstu niðurstöður dómkvaddra matsmanna. Telja verður þær að öllu verulegu leyti í samræmi við rannsóknarniðurstöður Ó-kk-ef Ó. G-kk-ef geðlæknis og M-kvk-ef B-kvk-ef sálfræðings, sem raktar eru í hinum áfrýjaða dómi. Hér koma og til álita greinargerðir faglærðs starfsfólks vistheimilis barna um rannsóknar- og kennsluvistun stefndu og sonar hennar þar, sem einnig er greint frá í héraðsdómi.

Eins og áður er rakið hafa verið lögð gögn fyrir Hæstarétt, sem gefa ótvírætt til kynna að stefndu hafi ekki tekist að ná tökum á lífi sínu eða auka líkur á því að hún geti tekist á við þær skyldur, sem uppeldi sonar hennar krefst. Óumdeilt er hins vegar að hann býr nú við öruggar og þroskavænlegar aðstæður á heimili fósturforeldra sinna, þar sem hann hefur dvalist í tæp tvö ár, en hann er nú rúmlega fjögurra ára að aldri.

Þegar virt eru heildstætt öll þau gögn, sem nú eru komin fram um hæfi stefndu til að fara með forsjá sonar síns, verður að telja fullvíst með hliðsjón af högum stefndu, að heilsu barnsins og þroska gæti verið hætta búin, yrði henni nú falin forsjá þess. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 58/1992 skal í barnaverndarstarfi jafnan það ráð upp taka sem ætla megi að barni sé fyrir bestu og stuðli að stöðugleika í uppvexti þess. Við ofangreindar aðstæður verða réttindi stefndu sem foreldris að víkja fyrir þeirri nauðsyn, sem syni hennar er á að búa við heillavænleg uppeldisskilyrði, sbr. einkum d-lið 1. mgr. 25. gr. ofangreindra laga. Verður því að hafna þeirri kröfu stefndu að ógiltur verði með dómi úrskurður barnaverndarráðs Íslands 29. apríl 1997 og henni dæmd forsjá drengsins B að nýju. Einnig verða áfrýjendur sýknaðir af þeirri kröfu stefndu að fóstursamningur barnaverndarnefndar Reykjavíkur annars vegar og áfrýjendanna M og K hins vegar verði úr gildi felldur.

V.

Varakrafa stefndu lýtur að því, að ógiltur verði úrskurður barnaverndarráðs Íslands 10. júní 1998 og ákveðin verði með dómi tiltekin umgengni mæðginanna.

Samkvæmt 5. mgr. 33. gr. laga nr. 58/1992 á barnaverndarnefnd úrlausnarvald um umgengni barna í fóstri við kynforeldra sína. Þrátt fyrir þetta ákvæði verður lagt undir úrskurð dómstóla, hvort ákvarðanir barnaverndaryfirvalda í þessum efnum séu byggðar á lögmætum grunni. Það er hins vegar ekki hlutverk dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar. Verður því að vísa frá héraðsdómi ex officio kröfu stefndu um að tilhögun umgengnisréttar hennar verði ákveðin með dómi.

Í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 58/1992 kemur fram, að brýnt sé að lögfesta umgengnisrétt barns í fóstri við kynforeldra sína, enda muni almennt talið að um raunverulegan rétt barnsins sé að ræða. Þá segir að í reynd sé alltaf reynt að viðhalda tengslum milli barns og kynforeldris og sé það aðallega vegna hagsmuna barnsins, enda talinn réttur þess. Viðkomandi barnaverndarnefnd verði að komast að niðurstöðu um hvort það þjóni hagsmunum barns að umgangast foreldrana eða hvort sá kostur sé ef til vill óraunhæfur eða jafnvel skaðlegur barni. Með umgengni sé komið í veg fyrir að samband barns við kynforeldra sína verði rofið, en þrátt fyrir þá annmarka foreldra, sem hljóti að hafa leitt til þess að barnið var vistað utan heimilis, geti þetta samband verið þroska barnsins afar mikilvægt. Meginreglan hljóti að vera sú, að barn í fóstri umgangist kynforeldra sína nema slíkt sé andstætt þörfum og hagsmunum barnsins.

Við meðferð umgengnismála á grundvelli fyrrnefndrar 33. gr. laganna verður að líta til þessara sjónarmiða, ekki aðeins við mat á því hvort umgengni skuli fara fram, heldur einnig við afmörkun á henni að öðru leyti. Hvorki í úrskurði barnaverndarnefndar Reykjavíkur 16. september 1997 né úrskurði barnaverndarráðs 10. júní 1998 er að finna nægilegan rökstuðning fyrir þeirri ákvörðun að takmarka umgengni stefndu við son sinn svo mjög sem gert var. Í úrskurði barnaverndarráðs var umgengnin takmörkuð við eina og hálfa klukkustund á ári og skyldu þau hittast í húsnæði félagsmálastofnunar. Þá voru símhringingar einungis heimilaðar á afmælisdegi drengsins en ekki að öðru leyti, hvorki á fósturheimili né leikskóla hans. Loks voru gjafir heimilaðar í tengslum við jól og afmælisdag drengsins en ekki þess utan. Hefur ekki verið sýnt fram á réttmæti þessara ákvarðana við meðferð málsins fyrir dómstólum. Í álitsgerð hinna dómkvöddu matsmanna tóku þeir sérstaklega fram að mat þeirra um vanhæfi stefndu til að fara með forsjá sonar síns fæli ekki í sér það álit að óæskilegt væri að hún hefði nokkra umgengni við hann. Svipuð viðhorf komu fram í niðurstöðum Ó-kk-ef Ó. G-kk-ef geðlæknis. Verður samkvæmt þessu fallist á varakröfu stefndu að því leyti að úrskurður barnaverndarráðs Íslands 10. júní 1998 verður felldur úr gildi.

Rétt þykir að fella niður málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Um gjafsóknarkostnað stefndu fyrir Hæstarétti skal fara eins og mælt er fyrir um í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjendur, Reykjavíkurborg, M og K, skulu vera sýkn af kröfum stefndu, A, um ógildingu úrskurðar barnaverndarráðs Íslands 29. apríl 1997 og fóstursamnings 12. september 1998.

Felldur er úr gildi úrskurður barnaverndarráðs Íslands 10. júní 1998, en að öðru leyti er varakröfu stefndu vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest.

Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur.

Opinberir starfsmenn. Ráðningarsamningur. Uppsögn.