100/2011

E höfðaði mál gegn I, R og J vegna umfjöllunar dagblaðsins DV um fjármál E sem birtist í dagblaðinu sjálfu og á vefriti þess. Taldi E að brotið hefði verið gegn friðhelgi einkalífs hans og að gera ætti I, R og J refsingu samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæma þá til að greiða sér miskabætur og fé til að standa straum af birtingu dómsins. Óumdeilt var að I bæri ábyrgð samkvæmt þágildandi 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt á því efni sem birtist í dagblaðinu og hann var nafngreindur sem höfundur að. Á öðru efni báru R og J ábyrgð sem ritstjórar dagblaðsins samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar. Þar sem I hafði engin gögn fært fram um að hann hefði gert athugasemdir við ritstjóra eða útgefendur vefrits DV við það að honum væri þar ítrekað eignað efni um E sem hann taldi sig ekki höfund að var talið sannað að hann væri höfundur þess efnis og að kröfum vegna þess væri því réttilega beint að honum. Ekki var fallist á að R og J bæru á grundvelli lögjöfnunar frá 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 ábyrgð á efni um E sem birtist á vefriti DV og var ekki merkt tilteknum höfundi. Tekið var fram að 3. mgr. 15. gr. laganna væri í eðli sínu hlutlæg og því undantekning frá meginreglum laga um sök sem grundvöll ábyrgðar. Einnig yrði að gæta varúðar við að byggja refsiheimild á lögjöfnun, sbr. 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 1. mgr. 1. gr. almennra hegningarlaga. Aftur á móti var talið að á R og J hefði hvílt eftirlitsskylda sem ritstjórum vefritsins. Saknæm vanræksla þeirra á að sinna þessari eftirlitsskyldu kynni að varða þá ábyrgð og þótti málinu því ekki ranglega beint að þeim vegna þessa efnis. Tekið var fram að þegar metið væri hvar mörkin lægju milli tjáningarfrelsis og friðhelgi einkalífs yrði að líta til stöðu þjóðfélagsmála á hverjum tíma, hvaða málefni bæru hæst í opinberri umræðu og væru almennt talin miklu varða. Þótti umfjöllun DV um lántökur E lýsa dæmigerðu ferli um afleiðingar útlánastefnu íslenskra viðskiptabanka og áhættusækni íslenskra fjárfesta, sem kynni að hafa átt þátt í því hruni sem varð í íslensku efnahagslífi við fall viðskiptabankanna þriggja haustið 2008 og hefði haft mikil og almenn áhrif á alla starfsemi í landinu og kjör almennings. Við þessar aðstæður gæti skerðing á frelsi fjölmiðla til að fjalla um þessi fjárhagsmálefni E ekki talist nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Um umfjöllun dagblaðsins og vefritsins um laun E frá tilteknu knattspyrnufélagi tók Hæstiréttur fram að E væri þjóðþekktur sem atvinnumaður í knattspyrnu og hefði ekki vikist undan því að vera í sviðsljósi fjölmiðla sem slíkur. Launamál þekktra atvinnuknattspyrnumanna væru reglulega til umfjöllunar í fjölmiðlum og tengdust því starfi E sem hann væri þjóðþekktur fyrir. Var talið að umfjöllun DV teldist að þessu leyti ekki brot á friðhelgi einkalífs E. Loks var ekki fallist á að brotið hefði verið gegn friðhelgi einkalífs E með umfjöllun vefrits DV um spilafíkn E. Vísað var til þess að um hefði verið að ræða endursögn umfjöllunar sem áður hafði birst opinberlega hjá öðrum fjölmiðlum og að E hefði sjálfur gert spilafíkn sína að umtalsefni í viðtölum. Voru I, R og J því sýknaður af kröfum E.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, og G-kk-nf G-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 16. febrúar 2011. Þeir krefjast sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Á forsíðu dagblaðsins DV 2. desember 2009 birtist fyrirsögnin „Landsliðsfyrirliðinn reynir að standa í skilum: E-kk-nf S-kk-nf í kröggum“ og undir henni þrjár svohljóðandi undirfyrirsagnir: „Skuldar 1,2 milljarða - á 800 milljónir“, „Tapaði í Hong Kong, Tyrklandi og Reykjanesbæ“, „Monaco-launin í afborganir“. Á blaðsíðu 8 í sama tölublaði DV var nánar fjallað um fjárhagsmálefni stefnda í grein þar sem áfrýjandinn I-kk-nf F-kk-nf V-kk-nf var tilgreindur höfundur undir fyrirsögninni „E-kk-nf S-kk-nf í kröggum“. Þar sagði meðal annars að „samkvæmt heimildum DV innan úr bankakerfinu“ skuldaði stefndi rúmlega 1.200.000.000 krónur en eignir sem metnar væru á nærri 750.000.000 krónur ætti hann á móti þessum skuldum. Hann væri í viðræðum við lánardrottna sína um hvernig hann gæti staðið í skilum, en honum væri mikið í mun að ráða fram úr þessum skuldavanda. Stærsti lánveitandi stefnda hafi verið Banque Havilland, áður Kaupþing í Lúxembourg, sem hann skuldaði tæpar 830.000.000 krónur, en stefndi hafi verið í „einkabankaþjónustu“ hjá þeim banka undanfarin ár. Einnig skuldi hann Íslandsbanka hf. meira en 385.000.000 krónur, en aðrar skuldir væru óverulegar. Síðan var í greininni rakið að stefndi hefði skuldsett sig verulega vegna ýmissa fjárfestingarverkefna sem ekki hafi skilað miklu. Nánar var fjallað um þrjú slík verkefni, fjárfestingarverkefni í Tyrklandi, íþróttaakademíu í Reykjanesbæ og fasteignaverkefni í Hong Kong. Þá var stuttlega fjallað um aðrar eignir stefnda. Loks var fjallað um að stefndi ætli sér að greiða skuldirnar niður á næstu árum og í því samhengi var fjallað um tekjur hans vegna samnings við knattspyrnufélagið Monaco, og sagt að laun hans á mánuði væru tæpar 3.000.000 krónur, en samkvæmt heimildum blaðsins muni þau hækka verulega eða í 30.000.000 krónur á mánuði í byrjun næsta árs.

Sama dag klukkan 6.30 birtist grein á heimasíðu DV, dv.is, undir fyrirsögninni „E-kk-nf S-kk-nf skuldar meira en milljarð“. Á sama vettvangi birtist síðar sama dag klukkan 14.30 grein undir fyrirsögninni „E-kk-nf tapaði á fasteignaverkefni í Hong Kong“ og daginn eftir klukkan 9.46 þriðja greinin undir fyrirsögninni „E-kk-nf S-kk-nf með rúmar 30 milljónir á mánuði“. Í þessum þremur greinum var svipuð umfjöllun og í fyrrnefndri blaðagrein og hliðstæðar upplýsingar birtar um fjárhagsmálefni stefnda og þar höfðu birst. Höfundur allra þessara greina var tilgreindur áfrýjandinn I-kk-nf F-kk-nf.

Þann 3. desember birtist klukkan 8.19 á heimasíðu DV grein undir fyrirsögninni „E-kk-nf sagður enn haldinn spilafíkn.“ Þar sagði að breska slúðurblaðið The Sun hafi tekið upp frétt DV daginn áður um skuldastöðu stefnda, en í frétt breska blaðsins hafi því verið bætt við að hann hafi eytt hluta af frítíma sínum undanfarin tvö sumur í Las Vegas og haft eftir ónafngreindum heimildarmanni að allir hefðu haldið að stefndi hefði sigrast á spilafíkn sinni. Einnig var sagt að breska blaðið People hafi fyrst greint frá því árið 2003 að stefndi væri haldinn spilafíkn, en þá hafi verið haft eftir honum að hann ætlaði aldrei að stíga fæti inn í spilavíti aftur. Höfundur þessarar greinar er tilgreindur „ritstjórn DV“.

Þann 3. desember 2009 ritaði lögmaður stefnda ritstjórum DV, áfrýjendunum R-kk-þgf T-kk-þgf og J-kk-þgf T-kk-þgf R-kk-þgf, og fréttastjóra blaðsins bréf í tilefni af framangreindum skrifum. Mótmælti hann því að fjallað væri um einkamálefni umbjóðanda síns sem ekkert erindi ættu til almennings með þessum hætti. Taldi hann um að ræða bæði ólögmæta og refsiverða háttsemi sem gæti meðal annars varðað við 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og krafðist þess að slíkri umfjöllun yrði tafarlaust hætt, fyrri skrif yrðu dregin til baka og afsökunarbeiðni birt í blaðinu. Daginn eftir birtist á heimasíðu DV klukkan 8.37 grein undir fyrirsögninni „E-kk-nf vill að eigandi stöðvi umfjöllun“. Þar var greint frá efni framangreinds bréfs. Voru kröfur þær sem þar voru fram settar taldar óásættanlegar þar sem umfjöllunin ætti fullt erindi til almennings. Stefndi hafi fengið hundruð milljóna að láni hjá íslenskum lánastofnunum og ætti í erfiðleikum með að standa í skilum. Lánastofnanirnar virðast ekki hafa áskilið sér fullnægjandi tryggingar fyrir endurgreiðslu þessara lána. Hvorugt geti talist einkamál stefnda þar sem slíkt ráðslag bankastofnana væri eitt af þeim „grundvallarmálum“ sem til rannsóknar væru hjá rannsóknarnefnd Alþingis. Höfundur greinarinnar er tilgreindur „Ritstjórn DV“.

Þann 4. desember 2009 birtust tvær greinar í DV um málefni stefnda. Annars vegar var í dálki þar sem fjallað var um fréttir er hæst bar í vikunni undir fyrirsögninni „skuldugur fótboltakappi“ skýrt frá meginefni framangreindrar fréttar blaðsins sem birtist 2. sama mánaðar. Höfundar var ekki getið. Hins vegar var grein undir fyrirsögninni „B-kk-nf veitti E-kk-þgf vini sínum lánin“. Þar var meðal annars greint frá því að B-kk-nf K-kk-nf vinur stefnda, sem starfað hafi hjá Glitni banka hf. og síðar Íslandsbanka hf., hafi fyrir hönd bankans tekið ákvarðanir um að veita stefnda lán, en greint hafi verið frá skuldum hans við bankann í blaðinu 2. desember. Höfundur þessarar greinar er tilgreindur áfrýjandinn I-kk-nf F-kk-nf. Loks var á heimsíðu DV þennan dag klukkan 12.02 birt grein undir fyrirsögninni „B-kk-nf veitti vini sínum lánin“ þar sem efnislega voru endurtekin helstu atriði úr grein þeirri í blaðinu sama dag er að framan getur. Höfundur var tilgreindur áfrýjandinn I-kk-nf F-kk-nf.

Stefndi höfðaði mál þetta 23. desember 2009. Hann taldi að með framangreindri umfjöllun hafi verið brotinn réttur sinn til að njóta friðhelgi einkalífs og krafðist þess að áfrýjendur yrðu látnir sæta refsingu samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga, þeim gert að greiða sér miskabætur og fé til að standa straum af birtingu dómsins. Málsástæður aðila eru raktar í hinum áfrýjaða dómi.

II

Aðila greinir ekki á um að ábyrgð á þeim ummælum sem birtust í dagblaðinu DV fari eftir þágildandi ákvæðum laga nr. 57/1956 um prentrétt. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laganna ber áfrýjandinn I-kk-nf F-kk-nf því refsi- og fébótaábyrgð á því efni sem birtist í blaðinu og hann er nafngreindur sem höfundur að. Á öðru efni sem í dagblaðinu birtist bera áfrýjendurnir R-kk-nf og J-kk-nf T-kk-nf ábyrgð sem ritstjórar þess á grundvelli 3. mgr. sömu greinar.

Samkvæmt 1. málslið 1. gr. laga nr. 57/1956 telst til rita samkvæmt lögunum hvert það rit sem prentað er eða letrað á annan vélrænan eða efnafræðilega hátt. Efni sem eingöngu birtist á netinu fellur samkvæmt því utan gildissviðs laganna og þar með utan gildissviðs þágildandi ábyrgðarreglna 15. gr. þeirra, sbr. hins vegar nú 51. gr. sbr. 2. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla.

Í stefnu til héraðsdóms heldur stefndi því fram að „með lögjöfnun og vísan til meginreglna um ábyrgð á birtu efni“ gildi sömu reglur varðandi aðild og ábyrgð hvort sem umfjöllun birtist í riti eða á netinu. Sú meginregla að höfundur beri ábyrgð á ummælum sínum á grundvelli almennra regla, einkum sakarreglunnar, hefur verið talin gilda um efni sem birt er á netinu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 30. mars 2006 í máli nr. 490/2005, sem birtur er í dómasafni 2006 á bls. 1575, og 29. janúar 2009 í máli nr. 321/2008. Eins og að framan er rakið var áfrýjandinn I-kk-nf F-kk-nf sérstaklega tilgreindur sem höfundur á greinum sem birtust á netinu á heimasíðu DV 2. desember 2009 klukkan 6.30 og 14.30, 3. sama mánaðar klukkan 9.46 og 4. sama mánaðar klukkan 12.02. Í greinargerð í héraði bar áfrýjandinn I-kk-nf F-kk-nf því við að enda þótt hann hafi verið titlaður höfundur þessa efnis hafi hann engu ráðið um birtingu þess eða nafngreiningu sína sem höfundar og fyrir Hæstarétti hélt þessi áfrýjandi því fram að fréttirnar hafi hvorki verið unnar af honum eins og þær birtust á netinu né hafi hann haft „nokkuð með birtingu þeirra og framsetningu að gera.“ Við mat á því hvort sannað teljist að áfrýjandinn I-kk-nf F-kk-nf sé höfundur þessara greina er til þess að líta að hann hefur engin gögn fært fram um að hann hafi gert athugasemdir við það á sínum tíma við ritstjóra eða útgefendur vefritsins að honum væri ítrekað eignað þar efni sem hann teldi sig ekki höfund að. Verður í ljósi þess að telja framangreindar viðbárur þessa áfrýjanda ótrúverðugar og telja sannað að hann sé höfundur þessa efnis. Kröfum stefnda um ábyrgð á því er því réttilega beint að honum.

Kemur þá til skoðunar hvort kröfum vegna ábyrgðar á efni því sem birtist á heimasíðu DV klukkan 8.19 þann 3. desember 2009, og klukkan 8.37 þann 4. sama mánaðar sé réttilega beint að áfrýjendunum R-kk-þgf og J-kk-þgf T-kk-þgf, en þeir voru á þessum tíma ritstjórar vefritsins. Að því er varðaði ábyrgð ritstjóra á efni vefrits sem birtist eingöngu á netinu var fyrir gildistöku laga nr. 38/2011 vissulega um að ræða ólögmælt tilvik sem var um margt eðlislíkt eða samkynja þeim tilvikum sem féllu undir þágildandi ábyrgðarreglu 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956. Að því leyti kunna að virðast skilyrði til að beita reglunni með lögjöfnun um vefmiðla. Til þess er hins vegar að líta að efnisregla 3. mgr. 15. gr. um ábyrgðargrundvöllinn var í eðli sínu hlutlæg og því undantekning frá meginreglum laga um sök sem grundvöll ábyrgðar. Þá er einnig ljóst að því er refsiábyrgð ummælanna varðar að gæta verður varúðar við að byggja refsiheimild á lögjöfnun, sbr. 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 1. gr. almennra hegningarlaga. Þegar þessa er gætt er lögjöfnun frá 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 ekki tæk. Þess verður hins vegar að gæta að á áfrýjendunum R-kk-þgf og J-kk-þgf T-kk-þgf hvíldi sem ritstjórum vefritsins eftirlitsskylda. Þeim bar að haga ritstjórninni með þeim hætti að forðast yrði að efni þess ylli öðrum miska eða raskaði friðhelgi einkalífs hans. Saknæm vanræksla þeirra á að sinna þessari eftirlitsskyldu kynni því að varða þá ábyrgð og er málinu því ekki ranglega beint að þeim vegna þessara tveggja greina.

III

Í þeim skrifum sem grein var gerð fyrir hér að framan og kröfur stefnda lúta að snerist umfjöllunin um fjárhagsmálefni stefnda, fyrst og fremst lántökur hans og skuldir, fjárfestingar hans og erfiðleika tengda þeim og loks viðleitni hans til að standa þrátt fyrir það í skilum, en í því samhengi bar tekjur hans á góma. Hafið er yfir vafa að fjárhagsmálefni af þessum toga geti talist til einkamálefna sem friðhelgi njóti samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og fallið geti undir 229. gr. almennra hegningarlaga.

Þegar metið er hvar draga skuli mörkin milli tjáningarfrelsis, sem nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár, og friðhelgi einkalífs, sem varin er af 71. gr. hennar, skiptir miklu hvort það efni sem birt er geti talist þáttur í þjóðfélagslegri umræðu og eigi þannig erindi til almennings, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 1. júní 2006 í máli nr. 541/2005, sem birtur er á bls. 2759 í dómasafni 2006, 1. mars 2007 í máli nr. 278/2006 og 10. nóvember 2011 í máli nr. 65/2011. Í lýðræðisþjóðfélagi hafa fjölmiðlar mikilvægu hlutverki að gegna við miðlun upplýsinga og skoðana um þjóðfélagsleg málefni. Á almenningur rétt á að fá upplýsingar sem slík málefni varða og þurfa sérstaklega ríkar ástæður að liggja til að skerðing á frelsi fjölmiðla til birtingar upplýsinga geti talist nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Þegar meta skal hvar þessi mörk liggja og hvað eigi erindi til almennings verður að líta til stöðu þjóðfélagsmála á hverjum tíma, hvaða málefni beri hæst í opinberri umræðu og séu almennt talin miklu varða. Það hrun sem varð í íslensku efnahagslífi við fall viðskiptabankanna þriggja haustið 2008 hefur haft mikil og almenn áhrif á alla starfsemi í landinu og kjör almennings. Opinber umræða og umfjöllun fjölmiðla hefur frá þeim tíma mjög snúist um að greina aðdraganda og orsakir þess hvernig fór og hefur umfjöllun um fjárhagsleg málefni einstakra manna oft verið nærgöngul. Stefndi gegndi vissulega hvorki störfum innan bankakerfisins né hafa lántökur hans eða fjárfestingar haft teljandi vægi við fall íslensks fjármálakerfis. Sú umfjöllun sem stefndi telur að gangi nær friðhelgi einkalífs síns en hann verði að þola varðar þó lántökur hans á háum fjárhæðum hjá íslensku viðskiptabönkunum eða dótturfélögum þeirra, fjárfestingu í áhættusömum verkefnum sem ekki skiluðu tilætluðum árangri og glímu hans eftir það við að endurgreiða lánin. Er þetta dæmigert ferli um afleiðingar útlánastefnu íslenskra viðskiptabanka og áhættusækni íslenskra fjárfesta, sem kann að hafa átt þátt í því hvernig fór. Við þessar aðstæður getur skerðing á frelsi fjölmiðla til að fjalla um þessi fjárhagsmálefni stefnda ekki talist nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi.

Í greinum þeim sem birtust í DV 2. desember 2009 og á heimasíðu blaðsins sama dag klukkan 9.46 var fjallað um laun stefnda frá knattspyrnufélaginu Monakó. Stefndi er þjóðþekktur sem atvinnumaður í knattspyrnu, hefur leikið með ýmsum þekktustu knattspyrnufélögum Evrópu og ekki vikist undan að vera í sviðsljósi fjölmiðla sem slíkur. Launamál þekktra atvinnuknattspyrnumanna, sem ganga kaupum og sölum milli félagsliða, eru reglulega til umfjöllunar í fjölmiðlum og tengjast með þeim hætti því starfi sem stefndi er þjóðþekktur fyrir, þannig að umfjöllun um þau á þann hátt sem gert var í fyrrnefndum greinum getur ekki talist brot á friðhelgi einkalífs hans.

Þá var í grein sem birtist á heimasíðu DV 3. desember 2009 klukkan 8.19 endursögð umfjöllun tveggja erlendra fjölmiðla um ætlaða spilafíkn stefnda. Þegar þess er gætt að um er að ræða endursögn af umfjöllun sem áður hafði birst opinberlega og þess að af gögnum málsins verður ráðið að stefndi hafi sjálfur gert spilafíkn sína að umtalsefni í viðtölum við erlenda fjölmiðla verður ekki séð að með þessu hafi verið brotið gegn friðhelgi einkalífs hans. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið verða áfrýjendur sýknaðir af kröfum stefnda.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður hver aðili látinn bera sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjendur, I-kk-nf F-kk-nf V-kk-nf, R-kk-nf T-kk-nf og J-kk-nf T-kk-nf R-kk-nf, eru sýknir af kröfum stefnda, E-kk-ef S-kk-ef G-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.