71/2017

V höfðaði mál á hendur V hf. og Í ehf. til heimtu skaðabóta fyrir varanlega örorku vegna afleiðinga umferðarslyss sem hann varð fyrir árið 2011. Laut deila aðila að því hvort árslaun V samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skyldu við útreikning skaðabóta ákvörðuð á grundvelli meginreglu 1. mgr., sbr. 3. mgr., greinarinnar, og þannig miðuð við lágmarkslaun, eða hvort beita ætti undantekningarreglu 2. mgr. og miða árslaun V við meðaltekjur verkafólks. Í dómi Hæstaréttar kom fram að V hefði sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðum 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga væri fullnægt til þess að ákveða árslaun sérstaklega. Þau skilyrði væru í meginatriðum tvenns konar. Annars vegar að óvenjulegar aðstæður hefðu verið fyrir hendi hjá V að því er atvinnuþátttöku eða atvinnutekjur varðaði, eða hvort tveggja. Hins vegar að ætla mætti að annar mælikvarði væri réttari á líklegar framtíðartekjur hans. Var talið að atvinnuþátttaka V fyrir slysið og eftir að óvinnufærni hans lauk og launatekjur hans, að því leyti sem upplýst var um þær í málinu, renndu ekki stoðum undir að meðallaun verkafólks væru réttari mælikvarði á framtíðartekjur V en lágmarkslaun þau, sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og leiddu af meginreglu 1. mgr. greinarinnar. Væru því ekki uppfyllt bæði skilyrði, sem þyrfti til að beita undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. laganna. Voru V hf. og Í ehf. því sýknaðir af kröfu V.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf dómstjóri.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 31. janúar 2017. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

I

Ágreiningsefni málsins hér fyrir dómi lúta að uppgjöri skaðabóta fyrir varanlega örorku stefnda, vegna afleiðinga umferðarslyss sem hann varð fyrir 7. september 2011. Einungis er deilt um hvort árslaun stefnda samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skuli við útreikning skaðabóta ákvörðuð á grundvelli meginreglu 1. mgr., sbr. hér 3. mgr., greinarinnar, eða hvort beita skuli undantekningarreglu 2. mgr. á þann hátt sem felst í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Beiting meginreglunnar felur í sér að miða beri árslaun stefnda við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr., en hann hefur fengið uppgjör skaðabóta vegna slyssins á þeim grundvelli. Niðurstaða héraðsdóms felur í sér að við uppgjör bóta til hans fyrir varanlega örorku vegna slyssins skuli árslaun ákvörðuð samkvæmt 2. mgr. 7. gr. og talin vera jöfn meðaltekjum verkafólks.

Stefndi er fæddur á árinu 1983. Að loknu grunnskólanámi var hann samkvæmt gögnum málsins við nám á tölvubraut í Iðnskólanum í eina önn og reyndi síðar að hefja nám í húsasmíði og rafiðn en hætti fljótlega. Hann mun hafa aflað sér réttinda til að stjórna krana og réttinda til að stjórna fiskibátum undir 12 metrum. Í málinu eru gögn um atvinnuþátttöku hans frá árinu 2000, en það ár var hann að einhverju leyti í launuðum störfum. Launatekjur hans það ár voru í heild rúmlega helmingur af lágmarkslaunum og um 40% af meðallaunum verkafólks. Hann var við störf flesta mánuði ársins 2001, en naut greiðslna úr fæðingarorlofssjóði í maí og júní. Heildargreiðslur til hans á því ári voru nokkru lægri en lágmarkslaun og verulega lægri en meðallaun verkafólks. Hann var með sama hætti í launuðum störfum flesta mánuði ársins 2002, en heildarlaunagreiðslur til hans voru þó lægri en lágmarkslaun. Á árinu 2003, þegar hann varð 20 ára, naut hann atvinnuleysisbóta fyrstu sex mánuði ársins, en var að öðru leyti í ýmsum störfum. Heildarlaunagreiðslur til hans á þessu ári ná ekki helmingi lágmarkslauna og voru minna en þriðjungur meðallauna verkafólks. Á árinu 2004 sinnti hann ýmsum störfum alla mánuði ársins, en launatekjur hans náðu þó ekki lágmarkslaunum og voru um helmingur meðallauna verkafólks. Hann var einungis á vinnumarkaði í fimm mánuði á árinu 2005, en fyrir liggur að hann varð fyrir slysi 3. desember það ár og voru varanlegar afleiðingar þess metnar svo að varanleg örorka væri 25% og varanlegur miski 15 stig. Launatekjur hans þetta ár voru einungis um þriðjungur af meðaltekjum verkafólks. Á árinu 2006 fær hann greidd laun í janúar og virðist svo vera í fullu starfi síðustu sex mánuði ársins. Launatekjur hans á þessu ári námu samtals 1.735.111 krónum og náðu ekki lágmarkslaunum. Hann naut ýmissa annarra greiðslna á þessu ári, sem ekki skipta máli í þessu sambandi. Á árinu 2007 hafði hann fulla atvinnuþátttöku og námu heildarlaun hans á því ári umtalsvert hærri fjárhæð en meðallaun verkafólks og meira en tvöföldum lágmarkslaunum. Á árinu 2008 var hann á vinnumarkaði í átta mánuði og voru heildarlaun hans áþekk lágmarkslaunum, en rúmlega helmingur meðallauna verkafólks. Hann var á vinnumarkaði í liðlega fjóra mánuði á árinu 2009 og námu laun hans innan við helmingi lágmarkslauna. Hann þáði atvinnuleysisbætur frá júlí á þessu ári og naut þeirra einnig allt árið 2010 og til loka ágústmánaðar 2011. Hann var við launuð störf í þrjá mánuði 2011 og þáði að auki greiðslur frá velferðarsviði Reykjavíkur. Það gerði hann einnig allt árið 2012 og fimm mánuði á árinu 2013. Hann naut örorkustyrks eða bóta frá Tryggingastofnun ríkisins í níu mánuði 2013 og tvo mánuði á árinu 2014. Á því ári fékk hann einnig greiðslur frá velferðarsviði Reykjavíkur í tólf mánuði. Árið 2015 naut hann örorkustyrks eða bóta fyrstu fjóra mánuði ársins, en stundaði svo launað starf hjá sama vinnuveitanda frá apríl til ársloka. Heildarlaun hans á því ári voru um 50% hærri en lágmarkslaun en verulega lægri en meðallaun verkafólks. Hann var samkvæmt gögnum málsins við störf í að minnsta kosti tvo mánuði í upphafi árs 2016, en gögn um atvinnuþátttöku hans á því ári í heild hafa ekki verið lögð fram í málinu.

II

Við ákvörðun árslauna samkvæmt meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga ber að leggja til grundvallar meðalatvinnutekjur stefnda að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til batahvarfa. Samkvæmt þessu átti að nota sem grundvöll við ákvörðun árslauna stefnda atvinnutekjur hans árin 2008, 2009 og 2010. Á þessu tímabili aflaði stefndi einungis launatekna á hluta ársins 2008 og á um þriðjungi ársins 2009. Þessi grundvöllur er því ekki tækur þar sem lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laganna leiða til hærri árslauna.

Stefndi hefur sönnunarbyrði fyrir því að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga til þess að ákveða árslaun sérstaklega. Þau skilyrði eru í meginatriðum tvenns konar. Annars vegar að óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendi hjá stefnda að því er atvinnuþátttöku eða atvinnutekjur varðar eða hvort tveggja. Hins vegar að ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans. Í hinum áfrýjaða dómi er skilmerkilega gerð grein fyrir því námi og þeim réttindum sem stefndi hefur aflað sér, auk þess sem þar er fjallað nokkuð um fjölbreyttan starfsferil hans, sem þó tengist mest byggingarvinnu. Loks er þar getið starfa hans í Noregi, en engra gagna nýtur í málinu um launatekjur hans af þeim störfum. Verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að þau efnahagsáföll sem urðu haustið 2008 og atvinnuleysi einkum í byggingariðnaði hafi leitt til sérstakra aðstæðna á vinnumarkaði ekki síst árin 2009 og 2010. Voru því óvenjulegar aðstæður fyrir hendi í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Við mat á því hvort skilyrðinu um að önnur laun en lágmarkslaun séu réttari mælikvarði á líklegar framtíðartekjur stefnda verður fyrst og fremst að líta til atvinnuþátttöku hans og launatekna fram á mitt ár 2008. Jafnframt verður í ljósi takmarkaðra varanlegra afleiðinga slyssins fyrir stefnda, en varanleg örorka hans var metin 5% og varanlegur miski 8 stig, einnig að taka tillit til atvinnuþátttöku hans og launatekna eftir slysið 7. september 2011. Eins og rakið hefur verið voru launatekjur stefnda hærri en meðallaun verkafólks á árinu 2007, en verulega lægri bæði fyrir og eftir það ár. Það leiddi ekki síst af stopulli atvinnuþátttöku hans. Eftir slysið vann hann, samkvæmt því sem leggja verður til grundvallar í málinu, ekkert frá því að tímabili óvinnufærni lauk 7. janúar 2012 og þar til í byrjun janúar 2015 eða um þriggja ára skeið. Hann var á vinnumarkaði árið 2015 og fyrstu mánuði ársins 2016, en gögn um atvinnuþátttöku hans eftir það hafa ekki verið lögð fram í málinu. Samanlagðar launatekjur stefnda árið 2015 voru mun hærri en lágmarkslaun en verulega lægri en meðallaun verkafólks. Atvinnuþátttaka stefnda fyrir slysið og eftir 7. janúar 2012 og launatekjur hans, að því leyti sem upplýst er um þær í málinu, renna ekki stoðum undir að meðallaun verkafólks séu réttari mælikvarði á framtíðartekjur hans en lágmarkslaun þau, sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og leiða af meginreglunni í 1. mgr. greinarinnar. Eru því ekki uppfyllt bæði skilyrði, sem þarf til að beita undantekningareglu 2. mgr. 7. gr. laganna.

Samkvæmt öllu framansögðu verða áfrýjendur sýknaðir af kröfu stefnda.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest.

Um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Hæstarétti fer sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjendur, Vátryggingafélag Íslands hf. og Íllgil ehf., eru sýknuð af kröfu stefnda, V-kk-ef N-kk-ef B-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað þar fyrir dómi er staðfest.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, O-kk-ef E-kk-ef, 700.000 krónur.