4/2019

Ágreiningur í málinu laut að því hvort S ses. hefði á grundvelli forkaupsréttar í R hf. leyst til sín hluti í félaginu sem M ehf. keypti af SÍS. Með tölvupósti til R hf. var tilkynnt í þágu SÍS um kaup M ehf. á hlutum SÍS í félaginu og þess farið á leit að hluthöfum R hf. yrði kynnt kaupin vegna forkaupsréttar þeirra. Degi síðar sendi R hf. tilkynningu um viðskiptin til S ses. Staðfesti S ses. í tölvupósti til R hf. að hann hefði ákveðið að nýta forkaupsrétt sinn að hlutunum. Greindi aðila á um hvort frestur til að ganga inn í kaupin hefði verið liðinn þegar S ses. lýsti því yfir. Talið var að samkvæmt fortakslausu ákvæði b. liðar 1. mgr. 22. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög hefði frestur vegna forkaupsréttarins byrjað að líða þegar tölvupóstur SÍS um kaupin barst R hf. Frestur S ses. til að neyta forkaupsréttar hefði því verið liðinn þegar hann sendi tilkynningu sína þess efnis til félagsins en telja bæri dagafjölda miðað við þá stund dags sem talið væri frá þegar hún lægi fyrir. Var því tekin til greina krafa M ehf. um viðurkenningu á því að hann væri réttur eigandi hlutanna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, K-kk-nf A-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Fyrir liggur að áfrýjunarstefna í máli þessu barst Landsrétti 9. apríl 2018 og var gefin út 13. sama mánaðar. Málinu var því skotið til Landsréttar innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu héraðsdóms 14. mars 2018 í samræmi við ákvæði 1. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

I

Mál þetta lýtur að forkaupsrétti að hlutabréfum í Reiknistofu bankanna hf. sem hluthafar í félaginu njóta eftir ákvæðum í samþykktum þess og samkvæmt hluthafasamkomulagi vegna Reiknistofu bankanna hf. 15. desember 2010. Til úrlausnar er ágreiningur aðila um hvort áfrýjandi hafi á grundvelli forkaupsréttarins leyst til sín hluti í félaginu sem stefndi keypti af Sambandi íslenskra sparisjóða.

II

Málavextir eru þeir í meginatriðum að með samningi 18. apríl 2016 keypti stefndi 1.860.187 hluti í Reiknistofu bankanna hf. af Sambandi íslenskra sparisjóða. Samkvæmt samningnum átti að afhenda hlutina fimm dögum eftir að 30 daga frestur hluthafa til að neyta forkaupsréttar var liðinn. Þá skuldbatt kaupandi sig eftir samningnum til að gangast undir fyrrnefnt hluthafasamkomulag 15. desember 2010. Ákvæði þess og samþykkta Reiknistofu bankanna hf. um forkaupsrétt hluthafa eru tekin orðrétt upp í héraðsdómi.

Með tölvupósti til Reiknistofu bankanna hf., sem sendur var 18. apríl 2016 klukkan 11.58, var tilkynnt í þágu Sambands íslenskra sparisjóða um kaup stefnda á hlutum þess í félaginu og þess farið á leit að hluthöfum í því yrðu kynnt kaupin vegna forkaupsréttar þeirra. Degi síðar eða 19. apríl klukkan 13.57 sendi Reiknistofa bankanna hf. tölvupóst til hluthafanna þar sem tilkynnt var um viðskiptin vegna forkaupsréttar þeirra. Var tekið fram í erindinu að hluthafarnir hefðu 30 daga frest til að neyta forkaupsréttarins og teldist fresturinn frá tilkynningu stjórnar um kaupin. Með póstinum fylgdi kaupsamningurinn 18. sama mánaðar.

Áfrýjandi svaraði erindi Reiknistofu bankanna hf. vegna forkaupsréttarins með tölvupósti 18. maí 2016 klukkan 18.23. Þar kom fram að hann hefði ákveðið að nýta forkaupsrétt sinn að hlutunum sem stefndi hafði keypt af Sambandi íslenskra sparisjóða. Síðar sama dag sendi Reiknistofa bankanna hf. tölvupóst til hluthafanna þar sem minnt var á að frestur til að nýta forkaupsrétt að hlutum sambandsins í félaginu rynni út 19. maí 2016 klukkan 13.57. Einnig var tekið fram að áfrýjandi hefði tilkynnt um að hann myndi nýta forkaupsrétt sinn.

Meðal málsgagna er framsal Sambands íslenskra sparisjóða 25. maí 2016 á hlutum þess í Reiknistofu bankanna hf. til stefnda. Jafnframt mun stefndi hafa greitt kaupverð hlutanna. Svo sem greinir í héraðsdómi mun Reiknistofa bankanna hf. ekki hafa skráð stefnda sem eiganda að hlutunum í hlutaskrá félagsins vegna ágreinings um forkaupsrétt áfrýjanda. Því mun Samband íslenskra sparisjóða enn vera skráður í hlutaskránni fyrir hlutum þessum.

III

Með aðilum er í fyrsta lagi ágreiningur um hvort frestur til að ganga inn í kaupin hafi verið liðinn þegar áfrýjandi lýsti því yfir. Í annan stað heldur stefndi því fram að ófullnægjandi hafi verið að beina tilkynningu um beitingu forkaupsréttar til Reiknistofu bankanna hf. heldur hafi átt að senda hana til Sambands íslenskra sparisjóða sem seljanda hlutanna í samræmi við fyrrgreint hluthafasamkomulag 15. desember 2010.

IV

Fallist er á þá niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var með hinum áfrýjaða dómi, að stefndi, er reisir málatilbúnað sinn á því að hann hafi öðlast eignarrétt að hlutum í Reiknistofu bankanna hf. á grundvelli kaupsamningsins 18. apríl 2016 við Samband íslenskra sparisjóða, sé réttur aðili að máli um viðurkenningu á þeim rétti gagnvart áfrýjanda sem forkaupsréttarhafa. Í því tilliti breytir engu þótt Samband íslenskra sparisjóða sé enn skráður hluthafi í hlutaskrá félagsins sökum þess ágreinings sem hér er til úrlausnar, en fyrir liggur að sambandið hefur á grundvelli kaupsamningsins afhent stefnda hlutina með framsali þeirra eftir að hafa fengið kaupverðið greitt.

Svo sem hér hefur verið rakið njóta hluthafar í Reiknistofu bankanna hf. forkaupsréttar að hlutum í félaginu. Í forkaupsrétti felst heimild fyrir rétthafa til að ganga inn í kaup við sölu eignar og gilda um þau kaup sömu skilmálar og í kaupsamningi eiganda og viðsemjanda hans, nema annað leiði af samningi eða lögum. Samkvæmt grein 2.8 í samþykktum félagsins hafa hluthafar í því 30 daga frest til að beita forkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningu stjórnar um tilboð. Einnig segir í grein 5.1.3 í hluthafasamkomulagi vegna félagsins 15. desember 2010 að hluthafi skuli tilkynna um hvort hann hyggist neyta forkaupsréttarins innan 30 daga frá því að honum barst sannanlega tilkynning um framkomið tilboð.

Í þessu máli hagar ekki til með sama hætti og í máli nr. 3/2019, sem dæmt er samhliða þessu máli. Í því máli var engin vafi að fyrir hendi var umboð til handa stjórn Reiknistofu bankanna hf. til móttöku tilkynningar um beitingu forkaupsréttar.

Samkvæmt 1. mgr. 21. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög má selja og veðsetja hluti í hlutafélagi nema annað leiði af lögum eða sé boðið í samþykktum þess. Jafnframt er tekið fram að í samþykktir hlutafélags megi aðeins setja ákvæði um viðskiptahömlur að því er hluti varðar sem eru í samræmi við 22. og 23. gr. laganna eða ákvæði sérstakra laga. Um forkaupsrétt er fjallað í 22. gr. laganna, en þar segir í 1. mgr. að ákveða megi í samþykktum að við eigendaskipti að hlut önnur en við erfð eða búskipti skuli hluthafar eða aðrir eiga forkaupsrétt. Í samþykktum skulu þá vera nánari reglur um þetta, meðal annars ákvæði um frest er forkaupsréttarhafi hefur til að beita forkaupsrétti sínum sem lengstur megi vera tveir mánuðir og „telst fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð.“ Í 3. mgr. 22. gr. laganna segir síðan að stjórn félags skuli þegar í stað greina forkaupsréttarhöfum skriflega frá tilkynningu um tilboð.

Af framangreindu leiðir að frjálst er að mæla fyrir um forkaupsrétt í samþykktum félags að því gefnu að þær séu í samræmi við 22. gr. laganna. Í b. lið 1. mgr. þeirrar greinar er að finna svigrúm til að ákveða tímafrest fyrir forkaupsréttarhafa til að neyta réttarins, en sá frestur má þó ekki vera lengri en tveir mánuðir. Að því er varðar upphaf frestsins reiknast hann frá tilkynningu til stjórnar um tilboð og er eftir fortakslausu orðalagi ákvæðisins ekki gert ráð fyrir að hann verði miðaður við annað tímamark. Verður að skýra það ákvæði þannig að frá þessu verði hvorki vikið í samþykktum hlutafélags né með samkomulagi hluthafa, enda gæti stjórn þess að öðrum kosti haft það í hendi sér að lengja frestinn með því að draga að tilkynna hluthöfum um kaup sem forkaupsrétturinn tekur til.

Eins hér hefur verið rakið tilkynnti Samband íslenskra sparisjóða um sölu á hlutum sínum í Reiknistofu bankanna hf. með tölvupósti til félagsins 18. apríl 2016 klukkan 11.58 og var sá póstur sendur lögfræðingi þess. Fyrir Landsrétti og hér fyrir dómi hefur áfrýjandi haldið því fram að tilkynningin hafi á þessum tíma ekki verið móttekin fyrir hönd stjórnar félagsins. Því hafi fresturinn ekki byrjað að líða fyrr en daginn eftir þegar hluthöfum var send tilkynning um kaupin. Þessi málsástæða var ekki höfð uppi í héraði og kemst hún því ekki að fyrir æðri dómi, sbr. 2. mgr. 163. gr. og 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu gættu verður lagt til grundvallar að frestur vegna forkaupsréttar hafi byrjað að líða þegar tölvupósturinn barst Reiknistofu bankanna hf. Frestur áfrýjanda til að neyta forkaupsréttar var því liðinn þegar hann sendi tilkynningu sína þess efnis til félagsins með tölvupósti 18. maí 2016 klukkan 18.23, en telja ber dagafjölda miðað við þá stund dagsins sem talið er frá þegar hún liggur fyrir, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 20. janúar 2015 í máli 27/2015. Þegar af þessari ástæðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og reynir þá ekki á hvort beina mátti tilkynningu um nýtingu forkaupsréttarins að Reiknistofu bankanna hf.

Eftir atvikum er rétt að málskostnaður á öllum dómstigum falli niður.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður.