175/2000

K krafði íslenska ríkið um bætur vegna setu sinnar í gæsluvarðhaldi frá 1. september 1998 til 21. maí 1999 og farbanns, er hann sætti í framhaldi þess til 16. júlí 1999. Talið var að hvorki 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar né 5. mgr. 5.gr. mannréttindasáttmála Evrópu yrðu skýrðar svo, að með þeim væri sakborningi veittur ríkari réttur til skaðabóta en mælt er fyrir um í ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þau ákvæði bæri að túlka svo að bótakröfu vegna aðgerða, sem þar eru nefndar, skuli meta með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök, sbr. lokamálslið 1. mgr. 175. gr. Einnig bæri að meta með tilliti til bótaskyldu, hvort lögmæt skilyrði fyrir aðgerðum hafi verið fyrir hendi eða nægilegt tilefni til þeirra, eins og á stóð, sbr. 176. gr. laganna. Með hliðsjón af öllum atvikum málsins, virtum í heild, var talið að lögmæt skilyrði og fullt tilefni hafi legið til þess að K væri úrskurðaður í gæsluvarðhald í framhaldi af komu hans til landsins. Þótti framferði K við meðferð málsins hafa verið með þeim hætti að hann hafi stuðlað að aðgerðum gegn sér í skilningi niðurlagsákvæðis 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Þáttur hans að þessu leyti var álitinn svo stórvægilegur að fallast yrði á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki væru lagaskilyrði til að dæma honum bætur vegna gæsluvarðhalds og farbanns þess, sem hann var úrskurðaður til að sæta þar til endanlegur dómur gekk í máli hans. Úrskurðir þar að lútandi hafi verið fyllilega lögmætir og framkvæmd aðgerða gagnvart K í samræmi við lög, sbr. 176. gr. laga nr. 19/1991. Var íslenska ríkið því sýknað af kröfum K.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf T-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf, B-kk-nf Þ. G-kk-nf prófessor og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf dómstjóri.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. apríl 2000 og krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 27.042.523 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 21. september 1999 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann verulegrar lækkunar á kröfum áfrýjanda og niðurfellingar á málskostnaði.

I.

Atvikum málsins og málsástæðum aðila eru gerð skil í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram krefst áfrýjandi bóta úr hendi stefnda vegna setu sinnar í gæsluvarðhaldi frá 1. september 1998 til 21. maí 1999 og farbanns, er hann sætti í framhaldi þess til 16. júlí 1999. Í stefnu málsins var af hans hálfu vísað til XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, einkum 175. gr. Þá var vísað til 67. gr. og 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 5. gr. og 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og 5. gr. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti vísaði lögmaður áfrýjanda einnig sérstaklega til 176. gr. laga nr. 19/1991 til stuðnings kröfu sinni.

Eins og fram kemur í héraðsdómi var 175. gr. laga nr. 19/1991 breytt með 42. gr. laga nr. 36/1999, sem tók gildi 1. maí 1999. Reisir áfrýjandi málatilbúnað sinn á greininni, eins og hún er eftir þá breytingu. Ljóst er af athugasemdum með frumvarpi að ofangreindum lögum að markmið löggjafans með breytingu þessari var að taka af tvímæli um það að ákvæði laga nr. 19/1991 væru í samræmi við 5. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Framangreind lagabreyting tók gildi á meðan á gæsluvarðhaldi áfrýjanda stóð. Hún horfir honum til hagsbóta og verður við úrlausn málsins byggt á ákvæði 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 eins og það er nú.

II.

Í 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar er lýst þeirri grundvallarreglu að sá, sem hefur verið sviptur frelsi að ósekju, skuli eiga rétt til skaðabóta. Í 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, er mælt svo fyrir að sá, sem hefur verið tekinn höndum eða settur í gæslu andstætt öðrum ákvæðum greinarinnar skuli eiga bótarétt, sem unnt sé að koma fram.

Hin almennu lagaákvæði um bætur til handa sakborningum eru í XXI. kafla laga nr. 19/1991. Í 175. gr. laganna, sbr. 42. gr. laga nr. 36/1999, eru ákvæði, sem ná til alls kaflans, en þar segir meðal annars í 1. mgr., að kröfu um bætur megi taka til greina, ef sakborningur hefur verið dæmdur sýkn þar eð sú háttsemi, sem hann hefur verið borinn, hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana. Þó megi fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skal bæta fjártjón og miska, ef því er að skipta. Í 176. gr. laganna segir að dæma megi bætur vegna tiltekinna aðgerða, þar á meðal gæsluvarðhalds og annarra aðgerða, sem hafa frelsisskerðingu í för með sér, aðrar en fangelsi, sbr. 177 gr., ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til þeirra eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.

Hvorki ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar né 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu verða skýrð svo, að með þeim sé sakborningi veittur ríkari réttur til skaðabóta en mælt er fyrir um í framangreindum ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991. Þau ákvæði ber að túlka svo að bótakröfu vegna aðgerða, sem þar eru nefndar, skuli meta með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök, sbr. lokamálslið 1. mgr. 175. gr. Einnig beri að meta með tilliti til bótaskyldu, hvort lögmæt skilyrði fyrir aðgerðum hafi verið fyrir hendi eða nægilegt tilefni til þeirra, eins og á stóð, sbr. 176. gr. laganna.

III.

Afskipti lögreglu og tollyfirvalda af áfrýjanda hófust þegar gerð var leit í farangri hans við komu til Íslands frá Spáni 1. september 1998. Óumdeilt er að í farangrinum fannst verulegt magn af hættulegu fíkniefni, svonefndum E-töflum. Varð ákærði að sæta því sem ferðamaður milli landa að hann yrði að svo stöddu talinn bera ábyrgð á því, sem fannst í fórum hans, eins og vikið er að í dómi Hæstaréttar 16. júlí 1999. Hafa ber í huga að innflutningur þess háttar fíkniefna, sem hér um ræðir, getur varðað þungum viðurlögum samkvæmt lögum og dómaframkvæmd. Miklu varðaði fyrir framhald málsins, hvernig skýringum áfrýjanda og framferði að öðru leyti væri háttað. Mátti honum við þessar aðstæður vera ljóst mikilvægi þess að hann skýrði undanbragðalaust og greinilega frá öllum atvikum varðandi ferð hans til landsins og á þann hátt að unnt yrði að afla staðfestingar þess að rétt væri frá greint. Átti það við þrátt fyrir þá meginreglu að sakborningi sé óskylt að svara spurningum um refsiverða hegðun, sem honum er gefin að sök, sbr. 3. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991.

Í héraðsdómi er að nokkru rakið, hvernig háttað var framburði ákærða við rannsókn málsins. Þannig skýrði hann fyrst svo frá að hann væri kominn hingað til lands sem ferðamaður, en síðar að hann ætlaði að leita hér eftir vinnu við fiskveiðar. Hann var óstöðugur í skýrslum um ferðir sínar, dvalarstaði og hverja hann umgekkst síðustu dagana fyrir ferðina til Íslands. Frásögn hans um kaup á farmiða stóðst ekki. Framburður hans um fjármál sín var reikull, en hann kom félítill til landsins. Var saga hans um greiðslukort einkum mótsagnakennd. Hann nefndi fólk til sögunnar, þetta og annað varðandi, sem hann vildi þó ekki nafngreina, og kom þannig í veg fyrir að unnt yrði að leita staðfestingar framburðarins að þessu leyti.

Í annarri skýrslugjöf hjá lögreglu 3. september 1998 lýsti áfrýjandi því yfir, eftir að hlé hafði verið gert á yfirheyrslunni til að hann gæti ráðfært sig við verjanda sinn, að hann vildi „segja allt í sambandi við þetta mál ...“. Framburður hans mótaðist þó áfram af óstöðugleika og mótsögnum.

Þegar öll atvik málsins eru virt í heild verður að telja að lögmæt skilyrði og fullt tilefni hafi legið til þess að áfrýjandi var úrskurðaður í gæsluvarðhald í framhaldi af komu hans til landsins. Við áframhaldandi meðferð málsins var framburður hans því marki brenndur að rannsóknarmönnum var torvelt að ganga úr skugga um sannleiksgildi hans, en í ákveðnum atriðum var hann ekki talinn standast. Að þessu athuguðu þykir framferði áfrýjanda við meðferð málsins hafa verið með þeim hætti að hann hafi stuðlað að aðgerðum gegn sér í skilningi niðurlagsákvæðis 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Er þáttur hans að þessu leyti svo stórvægilegur að fallast verður á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki séu lagaskilyrði til að dæma honum bætur vegna gæsluvarðhalds og farbanns þess, sem hann var úrskurðaður til að sæta þar til endanlegur dómur gekk í máli hans. Voru úrskurðir þar að lútandi fyllilega lögmætir og framkvæmd aðgerða gagnvart áfrýjanda í samræmi við lög, sbr. 176. gr. laga nr. 19/1991.

Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur.

Rétt þykir að málskostnaður milli aðila í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður fyrir báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum áfrýjanda, K-x-x A-x-x A-x-x B-x-x.

Málskostnaður milli aðila í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda á báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, H-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 600.000 krónur.