237/2016

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi M og K er risið hafði við opinber skipti til fjárslita þeirra vegna slita á óvígðri sambúð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ágreiningur væri með aðilum um hvernig taka ætti tillit til skulda þeirra við fjárslitin og hvort leggja ætti út fasteign þeirra eða ráðstafa henni með sölu. Meðan ekki hefði verið leyst úr þessu hefði skiptastjóri ekki átt að gera frumvarp til úthlutunar vegna fjárslitanna og því síður yrði ágreiningi um slíkt frumvarp borið undir dóm til að fá leyst úr deilum sem risið hefðu við skiptin. Þess í stað bæri skiptastjóra eftir að hafa reynt að jafna ágreining að afmarka hann glögglega og vísa honum til úrlausnar fyrir dómi. Að fenginni niðurstöðu um ágreiningsefni og að teknum ákvörðunum um önnur atriði varðandi fjárslitin yrði skiptum síðan lokið á grundvelli frumvarps til úthlutunar eftir því sem fram kæmi í 113. gr. laga nr. 20/1991. Voru því engin efni til að bera málið undir dóm í þeim búningi að ágreiningur stæði um frumvarp til úthlutunar vegna fjárslitanna sem fól aðeins í sér ótímabærar tillögur skiptastjóra um hvernig ljúka mætti skiptunum í heild miðað við tilteknar og breytilegar forsendur. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. mars 2016 en kærumálsgögn bárust réttinum 6. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2016, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi aðila við opinber skipti til fjárslita þeirra vegna slita á óvígðri sambúð. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess í fyrsta lagi að viðurkennt verði að varnaraðili beri helmings hlut í kostnaði, samtals að fjárhæð 4.636.839 krónur, vegna framkvæmda við fasteign aðila að [...] í [...]. Í öðru lagi krefst sóknaraðili þess að viðurkennt verði að honum beri helmings hlutdeild í leigutekjum af fasteigninni, annars vegar vegna bílskúrs frá 1. ágúst 2012 til 1. apríl 2016, samtals 2.640.000 krónur, og hins vegar vegna íbúðar frá 1. ágúst 2014 til 1. apríl 2016, samtals 1.800.000 krónur. Í þriðja lagi krefst sóknaraðili þess að fá eignina lagða sér út. Í fjórða lagi krefst sóknaraðili þess aðallega að viðurkennt verði að aðilar beri að jöfnu ábyrgð á dómskuld vegna leigu íbúðar í [...] en til vara að kröfu varnaraðila um að sóknaraðili beri einn ábyrgð á skuldinni verði vísað frá héraðsdómi. Í fimmta lagi krefst sóknaraðili þess að aðilum beri að jöfnu að greiða skuld við Íslandsbanka hf., sem hvílir samkvæmt tryggingarbréfi á 3. veðrétti í fyrrgreindri fasteign. Í sjötta lagi krefst sóknaraðili þess að hrundið verði því ákvæði hins kærða úrskurðar að vísa frá dómi kröfu sóknaraðila um að honum beri leiðrétting vegna húsnæðislána að fjárhæð 546.556 krónur. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Við opinbert skipti til fjárslita við lok óvígðrar sambúðar koma til skipta samkvæmt 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991, ef ekki verða sammæli um annað, þær eignir og þau réttindi aðila sem tilheyrðu þeim á viðmiðunardegi skiptanna. Að auki skulu koma til skipta arður, vextir og annars konar tekjur sem hafa fengist síðar af þeim eignum og réttindum. Með sama hætti skal við skiptin aðeins tekið tillit til skulda aðilanna sem höfðu stofnast en voru ekki greiddar á því tímamarki. Svo fljótt sem verða má eftir skipun skiptastjóra er annast skiptin skal hann boða aðila eða þá sem gæta hagsmuna þeirra til skiptafundar til að leita vitneskju um hverjar eignir geti komið til skipta, hvorum aðilanum þær tilheyri, hvert verðmæti þeirra sé, hvar þær sé að finna og hver fari með umráð þeirra, sbr. 1. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991. Verði ekki sammæli um verðmat eigna og liggi ekki þá þegar fyrir að þeim verði komið í verð við skiptin getur hvor aðilinn sem er krafist þess eftir 3. mgr. sömu greinar að skiptastjóri æski mats á þeim samkvæmt reglum 17. til 23. gr. laganna og njóta þá báðir aðilarnir þeirrar stöðu sem erfingjum er veitt í þeim ákvæðum. Á skiptafundum skal skiptastjóri enn fremur afla upplýsinga um þær skuldir aðilanna sem koma til álita, sbr. 1. mgr. 106. gr. laganna.

Þegar aflað hefur verið viðhlítandi upplýsinga um eignir og skuldir sem falla undir skiptin fara þau fram með því að greina á milli þeirra eigna sem tilheyra hvorum aðila fyrir sig og þeirra sem tilheyra þeim í sameiningu. Eins skal farið með skuldir hvors þeirra um sig og þær skuldir sem beinast að þeim báðum í senn, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 20/1991. Ef sammæli verða ekki um aðra skipan skal hvor aðili fá í sinn hlut vermæti eigna sem tilheyra honum einum og verðmæti hlutdeildar hans í því sem hann á í sameign með gagnaðila sínum. Frá þessari heildareign hvors aðila um sig skal síðan dregin fjárhæð skulda sem beinast að hvorum þeirra, ásamt hlutdeild hvors í sameiginlegum skuldum, sbr. 2. mgr. 109. gr. laganna. Hvor aðilinn á síðan rétt á að fá eignir í sinn hlut á móti skuldum sínum að því marki sem eignir hans sjálfs, þar á meðal hlutdeild í sameign, hrökkva fyrir skuldum. Ef eignir aðilans nægja hins vegar ekki fyrir skuldum hans verður ekki tekið tillit til þeirra sem umfram eru nema aðilar ákveði annað, sbr. 3. mgr. 109. gr. laganna. Hrein eign kemur síðan til skipta eftir því sem leitt verður af reglum sem gilda um fjármál fólks í óvígðri sambúð. Þegar fundið hefur verið á þennan hátt hversu mikil verðmæti hvor aðili á að fá í sinn hlut skal skiptastjóri samkvæmt 1. mgr. 110. gr. þeirra laga gefa hvorum aðila fyrir sig kost á því á skiptafundi að fá eignir lagðar sér út eftir reglum 2. til 4. mgr. ákvæðisins hafi aðilar ekki þegar komið sér saman um annað. Fer útlagningin fram þegar skiptastjóri telur skilyrði standa til hennar og skulu aðilanum þá lagðar út eignir þegar í stað til frjálsrar ráðstöfunar þótt enn sé óvíst um eignir og skuldir að öðru leyti, enda þyki sýnt að hvorugur aðilinn fái meira í sinn hlut með þessum hætti en hann muni eiga rétt á að endingu. Í samræmi við þetta gefur skiptastjóri út heimildarskjöl um útlagningu ef þeirra er þörf. Að því leyti sem eignir verða ekki lagðar aðilum út skulu teknar ákvarðanir á skiptafundi um ráðstöfun þeirra, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 20/1991.

Ef ágreiningur rís milli aðila við opinber skipti um þau atriði sem hér hafa verið rakin skal skiptastjóri leitast við að jafna hann, sbr. 112. gr. laga nr. 20/1991. Takist það ekki beinir hann málefninu til héraðsdóms eftir ákvæðum 122. gr. laganna. Í kröfu skiptastjóra um úrlausn héraðsdóms skal meðal annars tilgreina um hvað ágreiningur standi og hverjar kröfur hafi komið fram í því sambandi, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 122. gr. nefndra laga. Með því móti er sakarefni málsins afmarkað og verður ekki leyst úr öðrum ágreiningsefnum í því, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 25. janúar 2016 í máli nr. 811/2015.

Samkvæmt 1. mgr. 113. gr. laga nr. 20/1991 hafa aðilar heimild til hvenær sem er að fella niður skiptin ef þeir eru einhuga um það og skiptakostnaður hefur verið greiddur. Eins getur skiptum lokið með samkomulagi aðila og skal skiptastjóri þá gera skriflegan samning milli þeirra og árita hann um skiptalokin, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Ef skiptum lýkur ekki með þessu móti skal skiptastjóri svo fljótt sem verða má, eftir að eignir hafa verið lagðar aðilunum út eða þeim hefur verið ráðstafað, gera frumvarp til úthlutunar vegna fjárslitanna, sbr. 3. mgr. 113. gr. laganna. Um efni þess og meðferð fer eftir 77. til 79. gr. laganna. Skiptastjóri tilkynnir síðan héraðsdómi skriflega um skiptalokin, sbr. 1. mgr. 114. gr. laganna.

II

Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði hófu aðilar sambúð á árinu 2001 en henni var slitið um áramótin 2011 og 2012. Á sambúðartímanum eignuðust aðilar þrjú börn. Fyrir sambúðarslitin bjuggu aðilar í [...] en eftir þau flutti varnaraðili til Íslands með börnin og hefur búið í fasteign aðila að [...] í [...]. Sóknaraðili var áfram búsettur í [...].

Með úrskurði héraðsdóms 5. febrúar 2013 hófust opinber skipti til fjárslita milli aðila og var skiptastjóri skipaður. Á skiptafundum hefur risið fjölþættur ágreiningur milli aðila um fjárslitin sem ekki hefur tekist að jafna. Með bréfi skiptastjóra 27. júní 2013 var nánar tilteknum ágreiningsefnum vísað til úrlausnar héraðsdóms sem felldi úrskurð á málið 28. maí 2014. Með úrskurðinum var viðurkennt að aðilar ættu að jöfnu fyrrgreinda fasteign en öðrum ágreiningsefnum var vísað frá dómi. Úrskurðinum var ekki skotið til Hæstaréttar og verður hann lagður til grundvallar við skiptin.

Skiptastjóri gerði frumvarp 30. október 2014 til úthlutunar vegna skiptanna og er meginefni þess tekið upp í hinum kærða úrskurði. Frumvarpið var lagt fram á skiptafundi 3. nóvember sama ár. Sóknaraðili andmælti frumvarpinu að öðru leyti en því að hann samþykkti að lán sem hvíldu á fasteign aðila kæmu til frádráttar verðmæti eignarinnar og að það skyldi skiptast jafnt milli aðila. Einnig gerði hann þá kröfu að eigninni yrði ráðstafað með sölu. Varnaraðili hafnaði ákvæði frumvarpsins um meðferð veðskulda og áskildi sér rétt til að senda skiptastjóra kröfugerð kæmi til þess að ágreiningsmál yrði rekið. Þá beindi varnaraðili því til skiptastjóra að láta fara fram mat á fasteigninni í samræmi við lög nr. 20/1991. Loks var fært í fundargerð að leitast yrði við að jafna ágreining aðila í tvær vikur en vísa honum að öðrum kosti til úrlausnar héraðsdóms. Kröfugerð varnaraðila barst skiptastjóra ekki fyrr en með bréfi 7. apríl 2015 en þar var fallist á að varnaraðili leysti til sín fasteignina gegn greiðslu eftir verðmati, sem skiptastjóri myndi afla, að frádregnum skuldum sem hvíldu á eigninni. Kröfugerðin tók einnig til þess hvernig varnaraðili taldi að fara ætti með nánar tilgreindar skuldir við skiptin. Með bréfi skiptastjóra 18. maí sama ár var ágreiningi aðila um frumvarpið vísað til héraðsdóms. Í bréfinu var rakin afstaða aðila til frumvarpsins sem kom fram á skiptafundinum 3. nóvember 2014 og þess getið að skiptastjóra hafi borist kröfugerð varnaraðila 7. apríl 2015. Hinn kærði úrskurður gekk síðan 9. mars 2016 eins og áður getur.

III

Eftir þeim reglum sem hér hafa verið raktar ber við opinber skipti til fjárslita vegna slita á óvígðri sambúð að leysa úr því hvaða eignir og skuldir falli undir skiptin. Rísi ágreiningur milli aðila í þeim efnum eða um hvernig farið skuli með eignir og skuldir, án þess að hann verði jafnaður, ber að leita úrlausnar héraðsdóms, sbr. 112. gr. laga nr. 20/1991. Þegar endanlega hefur verið leyst úr slíkum ágreiningi verður ákveðið hvað kemur í hlut hvors aðila að teknu tilliti til skulda þeirra eftir nánari reglum 109. gr. laganna. Samhliða eða eftir því sem skilyrði standa til samkvæmt 110. gr. laganna skulu eignir lagðar aðilum út eða þeim ráðstafað eftir 111. gr. þeirra. Fyrst þegar því er lokið skal skiptastjóri gera frumvarp til úthlutunar vegna skiptanna, sbr. 3. mgr. 113. gr. laganna.

Samkvæmt því sem áður var rakið er ágreiningur með aðilum um hvernig taka eigi tillit til skulda þeirra við fjárslitin. Einnig deila þau um hvort leggja eigi út fasteign þeirra eða ráðstafa henni með sölu. Meðan ekki hefur verið leyst úr þessu verður ekki gert frumvarp til úthlutunar vegna fjárslitanna og því síður verður ágreiningur um slíkt frumvarp borinn undir dóm til að fá leyst úr deilum sem risið hafa við skiptin og hafa áhrif á afdrif þeirra og hvernig þeim verði lokið. Þess í stað ber skiptastjóra eftir að hafa reynt að jafna ágreining að afmarka hann glögglega og vísa honum til úrlausnar fyrir dómi. Að fenginni niðurstöðu um ágreiningsefni og að teknum ákvörðunum um önnur atriði varðandi fjárslitin verður skiptum síðan lokið á grundvelli frumvarps til úthlutunar eftir því sem segir í 113. gr. laganna og áður er rakið. Samkvæmt þessu voru engin efni til að bera málið undir dóm í þeim búningi að ágreiningur stæði um frumvarp til úthlutunar vegna fjárslitanna sem fól aðeins í sér ótímabærar tillögur skiptastjóra um hvernig ljúka mætti skiptunum í heild miðað við tilteknar og breytilegar forsendur. Af þessu leiðir að vísa verður málinu frá héraðsdómi.

Rétt er að málskostnaður á báðum dómstigum falli niður.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.