320/2014

L hf. og Í hf. gerðu í janúar 2008 með sér gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamning og var lokadagur samningsins 25. ágúst 2009. Í málinu, sem L hf. höfðaði á hendur Í hf., greindi aðilana á um uppgjör samningsins í kjölfar þess að forveri L hf. var tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu á grundvelli laga nr. 125/2008 og síðar til slita. Var krafa L hf. um heimtu skuldar samkvæmt samningnum reist á því að L hf. ætti rétt á fjárhagslegu uppgjöri sem tæki mið af því að verða eins settur og skiptasamningurinn hefði verið efndur að fullu fram til lokadags. Hæstiréttur taldi að Í hf. hefði mátt skilja tilkynningu L hf. 16. október 2008, um að skiptasamningnum yrði „lokað“, svo að með henni væri L hf. einhliða að fella niður skiptasamninginn og lýsa því yfir að framvegis myndi hann hvorki efna samninginn af sinni hálfu né ætlast til þess af Í hf. Að öllu virtu var fallist á með Í hf. að L hf. ætti ekki rétt til uppgjörs á skiptasamningnum sem tæki mið af því að L hf. yrði eins settur og samningurinn hefði verið réttilega efndur af hálfu beggja aðila til lokadags. Því næst vísaði Hæstiréttur til þess að í skuldajafnaðaryfirlýsingu Í hf. 20. janúar 2009 kæmi skýrlega fram viðurkenning þess að L hf. ætti á hendur Í hf. gilda og skýra kröfu samkvæmt skiptasamningnum en að miða bæri uppgjör hans við 7. október 2008. Af þeim sökum var Í hf. ekki talinn geta borið fyrir sig fyrningu, umboðsskort eða vanefndir af hálfu L hf. Taldi rétturinn að Í hf. hefði ekki getað, án þess að annað kæmi til, gengið út frá því síðastgreindan dag að skiptasamningurinn yrði til frambúðar ekki efndur af hálfu L hf. Að virtu því hvernig líta mætti á yfirlýsingu L hf. 16. október 2008 var fallist á varakröfu Í hf. sem reist var á því að uppgjör skyldi miðast við þann dag. Var Í hf. gert að greiða L hf. 146.892.482 krónur vegna uppgjörs samningsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. maí 2014. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 267.238.172 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. ágúst 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Í hinum áfrýjaða dómi er rakið efni gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamnings þess er málsaðilar gerðu 21. janúar 2008 og með hvaða hætti þeir efndu samningsskyldur sínar. Eins og þar kemur fram var upphafsdagur samningsins 22. janúar 2008, lokadagur 25. ágúst 2009 og vaxtadagar voru fjórir á ári, 25. febrúar, 25. maí, 25. ágúst og 25. nóvember. Er ágreiningslaust að báðir aðilar efndu skyldur sínar samkvæmt samningnum með því að skiptast á fjárhæðum höfuðstóls í upphafi og með greiðslu vaxta á gjalddögum þeirra í febrúar, maí og ágúst 2008 en eftir þann tíma hafa engar greiðslur átt sér stað.

Fjármálaeftirlitið ákvað 7. október 2008 að taka yfir vald hluthafafundar í áfrýjanda sem þá hét Landsbanki Íslands hf., víkja stjórn hans frá og skipa honum skilanefnd. Hún sendi stefnda tölvubréf 16. sama mánaðar og sagði þar að í samræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins „liggja réttindi og skyldur vegna afleiðusamninga áfram hjá Landsbanka Íslands hf. Að óbreyttu liggur fyrir að umræddum afleiðusamningum verður lokað. Í því felst m.a. að sjóðstreymis- og gengisvarnir á lána- og eignasöfnum viðskiptavina falla niður. Í kjölfarið munu afleiðustöður í hagnaði mynda kröfu viðskiptavinar á Landsbanka Íslands hf. en tapsstöður mynda kröfu Landsbanka Íslands hf. á viðskiptavini. Leitast verður við að samræma aðgerðir viðskiptabankanna til að tryggja að allir viðskiptavinir njóti sömu málsmeðferðar.“ Í lok tölvubréfsins var stefndi hvattur til að senda fyrirspurnir á tiltekið netfang hjá áfrýjanda.

Stefndi sendi áfrýjanda með bréfi 20. janúar 2009 yfirlýsingu um skuldajöfnuð. Í upphafi hennar kvaðst stefndi hafa 18. desember 2008 sent áfrýjanda tölvubréf þar sem boðuð hafi verið skuldajafnaðaryfirlýsing. Þá sagði að í tölvubréfinu hefði komið fram að þær kröfur sem stefndi hygðist nota til skuldajafnaðar byggðu á skuldabréfum útgefnum af áfrýjanda en þær kröfur áfrýjanda sem stefndi hygðist skuldajafna gegn byggðust á jákvæðri nettóstöðu áfrýjanda vegna skiptasamnings þess sem aðilar hefðu gert. Í yfirlýsingunni var til þess vitnað að umræddar kröfur uppfylltu öll almenn skilyrði skuldajafnaðar, þar sem þær væru gagnkvæmar, sambærilegar, „hæfar til að mætast, þ.e. gjalddagi þeirra krafna sem ÍV hyggst nota til skuldajafnaðar er kominn og lausnardagur krafna Landsbankans kom við lok skiptasamningsins; og loks eru kröfurnar bæði gildar og skýrar að efni.“ Í yfirlýsingunni var rakið efni kröfu áfrýjanda, vitnað til áðurgreindra skuldabréfa sem áfrýjandi gaf út og sagt að þau hafi fallið í gjalddaga 7. október 2008 „við yfirtöku Fjármálaeftirlitsins á stjórn Landsbankans ... og á því tímamarki lá fyrir að skuldabréfin yrðu ekki efnd skv. efni sínu. Brustu þannig forsendur fyrir áframhaldandi gildi skiptasamningsins og verður að telja rétt að miða uppgjörsfjárhæð hans við þá dagsetningu“ enda hefðu engar greiðslur á grundvelli ákvæða hans átt sér stað síðan. Þá sagði að stefndi „lýsir hér með yfir skuldajöfnun á ofangreindri kröfu Landsbankans skv. tilgreindum skiptasamningi og kröfum ÍV skv. tilgreindum skuldabréfum ... Er þess hér með óskað að skilanefnd Landsbankans samþykki ofangreinda skuldajafnaðaryfirlýsingu og feli starfsmönnum bankans að hafa samvinnu við ÍV um nákvæman útreikning eftirstandandi kröfu þess félags.“

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi svaraði áfrýjandi yfirlýsingu stefnda um skuldajöfnuð með tölvubréfi 16. febrúar 2009. Sagði þar að skilanefnd áfrýjanda hefði tekið málið til meðferðar og hafnað skuldajöfnuði þar sem fyrirsjáanleg vanefnd heimilaði ekki gjaldfellingu skuldabréfs. Í framhaldinu lýsti stefndi kröfu við slit áfrýjanda með bréfi 29. október 2009 og er í hinum áfrýjaða dómi gerð grein fyrir lyktum þeirrar kröfulýsingar og samskiptum áfrýjanda og stefnda fram að höfðun máls þessa. Áfrýjandi höfðaði málið 31. október 2012 og er krafa hans á því reist að hann eigi rétt á fjárhagslegu uppgjöri sem taki mið af því að verða eins settur og skiptasamningurinn hefði verið efndur að fullu fram til lokadags. Tekur áfrýjandi í kröfugerð sinni tillit til þeirra vaxtagjalddaga sem voru í hagnaði fyrir stefnda, reiknar á þá dráttarvexti og dregur frá kröfu sinni. Er ekki tölulegur ágreiningur um útreikning kröfunnar með þessum hætti teljist forsendur hennar á rökum reistar. Með sama hætti er ekki tölulegur ágreiningur um útreikning fjárhæða í varakröfum stefnda sem miða við svokallaða núvirðisaðferð teljist forsendur slíks uppgjörs til staðar.

II

Hvorki var í skiptasamningnum 21. janúar 2008 né í skilmálum þeim sem aðilarnir sömdu um að skyldu gilda í lögskiptum sínum kveðið á um heimild annars þeirra til að segja samningnum upp eða ákveða á annan hátt einhliða að fella niður gagnkvæmar skyldur þeirra. Í skilmálum um viðskiptin voru áfrýjanda á hinn bóginn áskildar heimildir til að bregðast við vanefndum stefnda með því að gjaldfella skuldbindingar áður en komið væri að umsömdum gjalddaga en ágreiningslaust er að stefndi hafði ekki vanefnt skyldur sínar við áfrýjanda fyrir 16. október 2008.

Tilkynning áfrýjanda 16. október 2008 sem áður er rakin var einhliða yfirlýsing af hans hálfu og skuldbindandi fyrir hann. Fjölmargir viðskiptamenn áfrýjanda sem gert höfðu afleiðusamninga fengu sömu tilkynningu og stefndi og virðast viðtakendurnir hafa átt það eitt sameiginlegt að eiga hlut að ógjaldföllnum afleiðusamningum við áfrýjanda. Gerði áfrýjandi þá ekki greinarmun á því hvers efnis samningarnir væru, hver aðstaða viðsemjandans væri eða á hvorn aðilann hallaði í viðskiptunum. Var efni tilkynningarinnar samkvæmt þessu óljóst um hver yrðu afdrif afleiðusamninga viðtakenda eins og stefnda. Tók áfrýjandi með þessu þá áhættu að hver og einn viðtakandi myndi leggja þann skilning í efni tilkynningarinnar sem átt gæti við um aðstöðu sína. Af þessu leiðir eins og greinir meðal annars í dómi Hæstaréttar 26. janúar 2012 í máli nr. 245/2011 að skýra verður tilkynninguna og ákvarða réttaráhrif hennar í hverju tilviki.

Stefndi mátti skilja tilkynninguna 16. október 2008 svo að með henni væri áfrýjandi einhliða að fella niður skiptasamninginn og lýsa því yfir að framvegis myndi hann hvorki efna samninginn af sinni hálfu né ætlast til þess af stefnda. Sú staðreynd að áfrýjandi gerði ekki reka að því að framkvæma greiðslur á vaxtagjalddaga 25. nóvember 2008 renndi enn frekari stoðum undir að stefndi gæti litið svo á að áfrýjandi hefði einhliða fellt samninginn niður í samræmi við efni tilkynningarinnar. Stefndi brást eins og áður er rakið þannig við henni að hann lýsti yfir skuldajöfnuði 20. janúar 2009 og tók sérstaklega fram að 7. október 2008 hefðu forsendur brostið fyrir áframhaldandi gildi skiptasamningsins og væri rétt að miða uppgjör hans við þá dagsetningu, enda hefðu engar greiðslur á grundvelli samningsins átt sér stað eftir það tímamark. Eftir að stefndi hafði lýst yfir skuldajöfnuði lét áfrýjandi við það eitt sitja að andmæla því að réttur til skuldajafnaðar væri til staðar en gerði á hinn bóginn ekki athugasemd við þann skilning stefnda að samningnum hefði verið lokað og miða bæri uppgjör hans við það. Var þó í ljósi framangreinds til þess brýn ástæða af hálfu áfrýjanda væri hann annarrar skoðunar. Af þessu leiddi að áfrýjandi gat ekki síðar krafist efnda á samningnum allt til lokadags eða reist rétt til frekari greiðslna í samræmi við efni hans. Samkvæmt þessu er fallist á með stefnda að áfrýjandi eigi ekki rétt til uppgjörs á skiptasamningnum sem tekur mið af því að áfrýjandi verði eins settur og samningurinn hefði verið réttilega efndur af hálfu beggja aðila til lokadags en á því er krafa hans um greiðslu á 267.238.172 krónum reist.

Í skuldajafnaðaryfirlýsingu stefnda, sem í samræmi við eðli slíkra yfirlýsinga fól í sér bindandi loforð af hans hálfu, kom skýrlega fram viðurkenning á því að áfrýjandi ætti á hendur stefnda gilda og skýra kröfu samkvæmt skiptasamningnum en miða bæri uppgjör samningsins við 7. október 2008. Þegar af þessari ástæðu verður stefndi hvorki sýknaður af kröfu áfrýjanda á þeim grundvelli að hún sé fyrnd né að þann aðila sem undirritaði skiptasamninginn fyrir hans hönd hafi skort umboð til þess. Þá leiðir og af þeirri afstöðu stefnda til kröfu áfrýjanda sem fram kom í skuldajafnaðaryfirlýsingunni að stefndi getur heldur ekki krafist sýknu á þeim grundvelli að vanefndir áfrýjanda leiði til þeirrar niðurstöðu.

Yfirlýsing áfrýjanda 16. október 2008 var ekki um riftun skiptasamningsins vegna vanefnda stefnda heldur einhliða niðurfellingu gagnkvæmra samningsskyldna þeirra. Af því leiðir að ekki á sér lagastoð sú krafa stefnda að honum beri í uppgjöri aðila einungis að standa áfrýjanda skil á því sem stefndi móttók frá honum á grundvelli samningsins, 14.002.897 krónur. Þegar áfrýjanda var skipuð skilanefnd 7. október 2008 hafði skiptasamningurinn verið réttilega efndur af hálfu beggja aðila og næsti gjalddagi vaxta var 25. nóvember það ár. Stefndi gat því ekki án þess að annað kæmi til gengið út frá því 7. október 2008 að skiptasamningurinn yrði til frambúðar ekki efndur af hálfu áfrýjanda og getur uppgjör samningsins samkvæmt því ekki miðast við þann dag. Eins og áður segir mátti stefndi líta þannig á yfirlýsinguna 16. október 2008 að áfrýjandi hygðist ekki efna samninginn af sinni hálfu til frambúðar og jafnframt að hann ætlaðist ekki til þess af stefnda. Verður því fallist á þriðju varakröfu stefnda um að uppgjör samningsins skuli miðast við þann dag. Samkvæmt henni nemur fjárhæð kröfu áfrýjanda á þeim degi 146.892.482 krónum og sætir sá útreikningur ekki tölulegum ágreiningi. Með vísan til dóms Hæstaréttar 4. október 2013 í máli nr. 562/2013 getur krafa sem stefndi kann að eiga á grundvelli hlutdeildar í þeim skuldabréfum sem nánar er gerð grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi ekki komið til skuldajafnaðar við kröfu áfrýjanda.

Samkvæmt framansögðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 146.892.482 krónur með dráttarvöxtum frá þeim degi sem áfrýjandi gerir kröfu um.

Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnaði í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, Íslensk verðbréf hf., greiði áfrýjanda, LBI hf., 146.892.482 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. ágúst 2009 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.