269/2008

Úrskurður héraðsdóms, um að staðfesta ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá 9. apríl 2008 um að framselja varnaraðila til Póllands, var felld úr gildi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. maí 2008, þar sem staðfest var ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá 9. apríl 2008 um að framselja varnaraðila til Póllands. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi.

Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

I

Hinn 9. október 2007 barst dóms- og kirkjumálaráðuneytinu beiðni frá Póllandi um framsal varnaraðila. Ráðuneytið framsendi ríkissaksóknara erindið 10. sama mánaðar til frekari málsmeðferðar en samkvæmt 2. mgr. 13. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum ber ríkissaksóknara að sjá til þess að nauðsynleg rannsókn fari fram. Um framkvæmd rannsóknar slíks máls skal fara samkvæmt reglum um meðferð opinberra mála eftir því sem við á, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar. Hinn 12. október 2007 sendi ríkissaksóknari erindið til lögreglustjórans á Akranesi, þar sem varnaraðili var búsettur. Óskað var eftir að honum yrði kynnt framsalsbeiðnin og leitað eftir afstöðu hans til hennar. Einnig skyldi kynna honum að ríkissaksóknari hygðist „veita dómsmálaráðuneytinu umsögn um hvort uppfyllt [væru] skilyrði framsals“, og ef ráðuneytið féllist á framsal gæti hann krafist úrskurðar Héraðsdóm Reykjavíkur um hvort skilyrði laga fyrir framsali væru uppfyllt og að þá ætti hann „þess kost að fá skipaðan verjanda í því skyni.“

Lögreglan á Akranesi kynnti framsalskröfuna fyrir varnaraðila 2. nóvember 2007. Er bókað að honum séu kynnt þau atriði sem hér voru rakin og fram koma í bréfi ríkissaksóknara, þar með talið réttur til að fá sér skipaðan verjanda fyrir héraðsdómi. Síðan er bókað: „X er kynnt efni skýrslutökunnar sbr. 2. gr. (svo) l. nr. 19/1991 og er honum kynntur réttur hans til þess að fá sér tilnefndan/skipaðan verjanda sbr. 1. mgr. 36. gr. sömu laga og að honum sé óskylt að tjá sig um sakarefnið.“ Afstaða varnaraðila til leiðbeininga um að hann gæti ráðfært sig við lögmann við fyrirtöku málsins hjá lögreglu var ekki bókuð. Á hinn bóginn kemur í lok lögregluskýrslunnar fram sú afstaða hans, að verði sú ákvörðun tekin að framselja hann þá óski hann eftir úrskurði dómara, og komi til þess þá óski hann eftir því að honum verði skipaður verjandi. Bókuð er jafnframt afstaða hans til framsalskröfunnar, skýringar hans og persónulegir hagir. Síðan er bókað að hann mótmæli því að verða framseldur. Sýslumaðurinn á Akranesi endursendi síðan málið til ríkissaksóknara 8. sama mánaðar með þeirri athugasemd að varnaraðila hefði verið kynnt krafan og gögn sem henni fylgdu „auk þess sem aflað var afstöðu hans til framsalsins.“

Í umsögn ríkissaksóknara til dómsmálaráðuneytisins 13. nóvember 2007 er talið að skilyrðum til framsals sé fullnægt með vísan til 1. og 2. mgr. 3. gr., 9. gr. og 1. til 3. mgr. 12. gr. laga nr. 13/1984. Í ákvörðun ráðuneytisins 9. apríl 2008 um að leyfa framsal byggir á sömu lagaákvæðum. Lögreglustjórinn á Akranesi kynnti varnaraðila ákvörðun ráðuneytisins 29. sama mánaðar. Enginn lögmaður var viðstaddur. Bókuð voru mótmæli hans við ákvörðuninni og að hann krefðist úrskurðar héraðsdóms og að hann óskaði eftir því að verða skipaður verjandi. Síðan er bókað að varnaraðili staðfesti framburð sinn frá 2. nóvember 2007 og hafi engu við að bæta og honum sé „ítrekað kynntur frestur sá er hann hefur í málinu, þ.e. einn sólarhringur.“ Innan þess frests krafðist lögmaður fyrir hans hönd að málið yrði sent Héraðsdómi Reykjavíkur til úrskurðar um „hvort skilyrði fyrir framsali séu fyrir hendi.“

II

Við fyrirtöku málsins í héraðsdómi 9. maí 2008 gerði verjandi munnlega grein fyrir kröfum varnaraðila og málsástæðum. Þær eru ekki bókaðar, en í forsendum hins kærða úrskurðar er meðal annars fjallað um 7. gr. laga nr. 13/1984 og komist að þeirri niðurstöðu að ekki þættu „efni til að hnekkja því mati“ dóms- og kirkjumálaráðuneytis að mannúðarástæður mæltu ekki gegn framsali.

Samkvæmt 14. gr. laga nr. 13/1984 getur sá, sem óskað er framsals á, krafist úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur „um hvort skilyrði laga fyrir framsali séu fyrir hendi.“ Skýra ber ákvæði þetta svo, í ljósi 2. og 60. gr. stjórnarskrárinnar svo og orðalags 2. málsl. 2. mgr. 14. gr. laga 13/1984, að dómstólar endurskoði gildi ákvörðunar dóms- og kirkjumálaráðuneytis um framsal meðal annars á grundvelli þess hvort skilyrðum laga sé fullnægt fyrir framsalinu enda séu réttarfarsskilyrði uppfyllt. Af ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 9. apríl 2008 verður ekki ráðið að ráðuneytið hafi tekið afstöðu til þess hvort skilyrði væru til þess að synja um framsal þar sem mannúðarástæður mæltu gegn því, sbr. 7. gr. laga nr. 13/1984. Þar sem ráðuneytið hefur ekki tekið afstöðu til þessa úrlausnarefnis í ákvörðun sinni eru ekki fyrir hendi skilyrði til þess að dómstólar leggi dóm á þessa málsástæðu.

Af gögnum um meðferð málsins, sem hér hefur verið lýst, verður ekki með vissu ráðið að varnaraðili hafi skilið leiðbeiningar lögreglu um rétt hans til að hafa samband við lögmann, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 19/1991, við meðferð málsins hjá lögreglu. Í lögregluskýrslu er hvorki skráð að hann hafði þegið þetta boð eða hafnað. Þar sem varnaraðili naut ekki aðstoðar lögmanns við fyrirtekt málsins hjá lögreglu voru óskir hans um synjun á framsali á grundvelli 7. gr. laga nr. 13/1984 ekki skráðar í gögn málsins og komu ekki til úrlausnar hjá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu. Mikilvæg réttindi eru í húfi fyrir mann sem krafist er framsals á og augljósir hagsmunir tengdir því að fá aðstoð lögmanns á frumstigi. Þar sem ekki er hægt að útiloka að þetta hafi haft áhrif á niðurstöðu málsins verður ekki hjá því komist að ógilda úrskurð dóms- og kirkjumálaráðuneytisins.

Dómsorð:

Ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá 9. apríl 2008 um að framselja X er felld úr gildi.