372/2005

Í krafðist viðurkenningar á því að það væri eigandi að öllum námum og námuréttindum, þar með töldum sandi, möl og grjóti, í landi jarðarinnar Skipalóns í Hörgárbyggð. Reisti Í kröfu sína á ákvæði í afsali frá 1959, sbr. 3. mgr. 1. gr. þágildandi laga nr. 4/1946 um sölu þjóðjarða, þar sem námur og námuréttindi voru undanskilin við sölu jarðarinnar.  Núverandi eigendur hennar töldu aftur á móti að hagnýting á sandi, möl og grjóti félli ekki undir þessa undanþágu. Í dómi  Hæstaréttar var vísað til þess að í tilskipun frá 13. júní 1787, þar sem fjallað hefði verið um hagnýtingu jarðefna almennt, hefði hugtakið námugröftur verið tengt hvers konar nýtingu jarðefna án tillits til þess hvort þau fundust á eða undir yfirborði jarðar. Námulög, sem sett voru hér á landi árið 1907 og 1909, hefðu hins vegar einungis náð til leitar og graftar á málmum og málmblendingum, en síðargreindu lögin voru í gildi þegar afsal jarðarinnar var gefið út.  Með hliðsjón af sérstökum tilgangi þeirra laga var ekki fallist á að skýra bæri hugtakið námuréttindi í 3. mgr. 1. gr.  laga nr. 4/1946 í samræmi þau.  Þá hefði það ekki fallið að tilgangi laga um sölu þjóðjarða að selja réttindi til hvers konar efnistöku úr landinu.  Var því talið að hugtakið námuréttindi í lögunum hefði haft þá merkingu að hagnýting á sandi, möl og grjóti félli þar undir. Þá var ekki fallist á með núverandi eigendum að þau hefðu unnið hefð á að nýta sér þessi jarðefni í landi jarðarinnar, enda hefði kaupandi jarðarinnar árið 1959, faðir núverandi eigenda, gengist undir það skilyrði að öll námuréttindi, þar með talið grjót-, sand- og malarnám, væru undanskilin við söluna. Því bæri að fallast á kröfu Í.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. ágúst 2005 og krefst þess að staðfest verði að hann sé eigandi að öllum námum og námuréttindum, þar með töldum sandi, möl og grjóti í landi jarðarinnar Skipalóns í Hörgárbyggð og að stefndu sé óheimil hvers konar ráðstöfun á námum og námuréttindum í landinu. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Svo sem nánar greinir í héraðsdómi var S-kk-nf P-kk-nf, faðir stefndu, ábúandi jarðarinnar Skipalóns í Glæsibæjarhreppi, sem var í eigu áfrýjanda, frá fardögum 1948. Hann eignaðist síðan jörðina með afsali frá áfrýjanda 22. maí 1959. Þar segir að salan sé gerð samkvæmt þágildandi lögum nr. 4/1946 um sölu þjóðjarða og kirkjujarða. Fjórða málsgrein afsalsins hljóðar svo: „Námar- og námaréttindi í landi jarðarinnar og sömuleiðis vatns- og jarðhitaréttindi, umfram heimilisþarfir, eru undanskilin sölu jarðarinnar.“ Málsaðilar deila um það hvort sand-, malar- og grjótnám hafi þar með verið undanskilið, svo sem áfrýjandi heldur fram, eða hvort réttur til slíkrar efnistöku í landi jarðarinnar hafi færst til kaupanda hennar við afsalið, svo sem stefndu halda fram og héraðsdómur féllst á. Til vara telja stefndu sig hafa unnið hefð á því að nýta sér efnistöku á sandi, möl og grjóti í landi jarðarinnar.

II.

Áfrýjandi reisir kröfu sína í fyrsta lagi á orðum afsalsbréfsins sjálfs. Þar séu námur og námuréttindi undanskilin sölu og engin takmörkun gerð við tiltekin námuréttindi. Hefði afsalshafi viljað eignast einhverjar námur eða námuréttindi hefði honum borið að áskilja það. Það hafi ekki verið gert og beri þegar af þeirri ástæðu að fallast á kröfu áfrýjanda. Ennfremur bendir hann á, að hann hafi alltaf litið svo á að með þessu orðalagi í afsölum, þar sem jarðir hafi verið seldar á grundvelli löggjafar um sölu þjóðjarða og kirkjujarða, hafi verið átt við hvers konar námur og námuréttindi. Gild rök hafi og verið fyrir því af hálfu áfrýjanda að undanskilja ekki aðeins námur vegna málma og málmgrýtis heldur einnig sand-, malar- og grjótnám, enda hafi hann haft verulega hagsmuni af nýtingu hinna síðarnefndu. Áfrýjandi bendir einnig á, að tilgangurinn með sölu þjóðjarða til bænda hafi einkum verið að efla landbúnað í sveitum landsins, þó þannig að hið opinbera héldi verðmætum réttindum á borð við námuréttindi, vatns- og jarðhitaréttindi, sem nýta mætti í þágu almennings og ættu þá ekki að ganga til einstakra kaupenda jarðanna. Ljóst sé að vatns- og jarðhitaréttindi séu afar verðmæt sem og gullnám eða annars konar málmnám, væri um slíkt að ræða. Jafnframt sé malar- og sandnám mjög verðmætt í hendi áfrýjanda vegna opinberra framkvæmda við vegagerð og fleira.

Áfrýjandi andmælir þeirri lögskýringu héraðsdóms að ákvæði 3. gr. laga nr. 31/1905 um sölu þjóðjarða sé túlkað með hliðsjón af námulögum nr. 61/1907. Með þessari aðferð komist héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að hugtakið náma í lögum nr. 31/1905 taki aðeins til málma og málmgrýtis. Þessi lögskýring fái ekki staðist. Fyrstu námulög hér á landi hafi verið lög nr. 61/1907 og síðan 50/1909. Þeim hafi verið ætlað þröngt gildissvið og aðeins tekið til málma og málmgrýtis. Það sjáist af því tilefni lagasetningarinnar, að líkur hafi verið taldar á að finna mætti hér gull eða aðra góðmálma í jörðu. Í aðdraganda setningar fyrstu námulaganna hafi komið fram á Alþingi tillaga til þingsályktunar um námur. Af henni og umræðum um hana megi ljóslega ráða að þingmenn hafi talið námurétt vera til á þessum tíma og að hann væri eign landeiganda. Þar hafi meðal annars verið vikið að silfurbergs- og brennisteinsnámum sem landssjóður hafi keypt af landeigendum. Af þessu sé ljóst að á Alþingi hafi verið gert ráð fyrir því að hugtakið náma næði yfir margvísleg jarðefni sem nema mætti úr jörðu og vitað hafi verið á þessum tíma að fyndust hér á landi. Þess vegna hljóti hugtakið náma í lögum nr. 31/1905 að hafa þessa merkingu. Umræðurnar renni stoðum undir það sem áfrýjandi haldi fram, að aðeins hafi vafi þótt leika á því hvernig skipa bæri leit að málmum, enda hefðu slík jarðefni ekki áður fundist hér á landi og því hvergi að þeim vikið sérstaklega í lögum.

Í námulögum nr. 24/1973, sem leyst hafi af hólmi lög nr. 50/1909, komi glögglega fram að þau nái til hvers konar jarðefna sem finnast í jörðu og sé ljóst að þau séu heildarlöggjöf um námur, ekki aðeins málma og málmgrýti, sem eldri lög hafi verið takmörkuð við. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna sé rakið hvernig námuréttindum hafi frá öndverðu verið háttað í íslenskum lögum. Þar segi að eftir lögtöku Jónsbókar hafi engin almenn ákvæði um námurétt verið tekin í lög fyrr en með tilskipun 13. júní 1787 um þá íslenzku kauphöndlun og skipaferð, en í 9. gr. III. kapítula hennar segi: „Þá námagrepti, sem finnaz í landinu, hvort heldr þat eru jarðar- sand- eðr steintegundir, má hver og einn að friálsu hagnýta ser, til hvers sem hann bezt veit og getr, svo framarlega sem þeir finnaz á fiöllum, þióðvegum og öðrum stöðum, sem í einkis eign eru.“ Síðan sé vikið að námarétti á landi í einkaeign. Áfrýjandi telur ljóst, að með lögum nr. 24/1973 hafi þess verið freistað í fyrsta sinn að fjalla með heildstæðum hætti um námur í lögum og að sú löggjafarstefna hafi haldist síðan. Yfirlit yfir löggjöfina sýni að hugtakið náma hafi hvergi verið túlkað svo þröngt að það taki aðeins til málma og málmblendinga nema í námulögum frá 1907 og 1909. Vegna þessa telji áfrýjandi hafið yfir allan vafa að hugtakið námuréttindi í lögum nr. 4/1946, sem og hugtakið námar í lögum nr. 31/1905, taki til sand-, malar- og grjótnáms.

Stefndu andmæla því að ákvæði tilskipunar frá 13. júní 1787 hafi nokkurt gildi í máli þessu, enda hafi áfrýjandi með engu móti leitt í ljós að þau hafi legið til grundvallar hugtakinu náma við setningu laga nr. 31/1905. Stefndu vísa að öðru leyti til forsendna héraðsdóms, sem fallist hafi á málsrök þeirra. Til vara byggja stefndu á því að þau og sá sem þau leiði rétt sinn frá hafi unnið hefð á umræddum réttindum með því að nýta sér efnistöku í landi Skipalóns, að minnsta kosti frá því að faðir þeirra keypti jörðina árið 1959. Gögn málsins og framburður vitna sýni óslitna efnistöku um margra áratuga skeið og séu skilyrði hefðar því uppfyllt.

III.

Svo sem í héraðsdómi greinir er ákvæði afsalsins 22. maí 1959 um að „námar- og námaréttindi“ í landi Skipalóns séu undanskilin sölunni í samræmi við ákvæði 3. mgr. 1. gr. þágildandi laga nr. 4/1946. Snýst því deila málsaðila um hvaða skilning beri að leggja í orðið námuréttindi í lögum þessum.

Ákvæði á þessa lund var fyrst sett í 3. gr. laga nr. 31/1905, sem hljóðaði svo: „Þegar þjóðjörð er seld samkvæmt lögum þessum, skal ávallt undanskilja náma, sem vera kunna í jörðu eða finnast þar síðar, svo og rjett til að nota þá, en ábúanda bera fullar bætur eptir óvilhallra manna mati fyrir átroðning og jarðarusla, er af því leiðir, að þeir eru notaðir.“ Byggðu lögin á frumvarpi sem milliþinganefnd hafði samið. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpinu, sagði um þessa grein: „Eins er það, að þótt námar kunni að felast í jörðu, mönnum óafvitandi nú, þá verður engin jörð seld dýrar fyrir það, og er því rétt, að landssjóður eigi náma, ef upp koma. Þar að auki liggur það utan við tilgang þjóðjarðasölunnar að láta af hendi náma.“

Lög nr. 31/1905 voru felld úr gildi með lögum nr. 8/1936 um erfðaábúð og óðalsrétt. Samkvæmt 1. gr. þeirra laga skyldi framvegis byggja allar jarðir og hjáleigur, sem voru í eigu ríkisins, kirkna landsins eða sjóða í almannaeign, á erfðaleigu næst þegar þær losnuðu úr ábúð eða þegar ábúandi óskaði þess, nema þær væru sérstaklega undanskildar. Í 27. gr. laganna var ennfremur veitt heimild til að selja þjóð- og kirkjujarðir, sem byggja mátti eftir lögunum, ef þær voru jafnframt gerðar að ættaróðali þegar sala færi fram. Engin fyrirmæli voru þar um að námuréttindi skyldu undanskilin við sölu jarðanna, eða hver hefði nýtingarrétt á námum þegar þær voru byggðar á erfðaleigu. Ýmis dæmi eru þó um að í lögum um sölu á einstökum jörðum í eigu ríkisins frá þessum tíma hafi verið mælt fyrir um að námuréttindi skyldu undanskilin við söluna, sbr. meðal annars lög nr. 28/1939 og lög nr. 70/1942.

Lög nr. 8/1936 voru numin úr gildi með lögum nr. 116/1943 um ættaróðal og erfðaábúð. Reglur þeirra um erfðaleigu voru hliðstæðar eldri lögum um sama efni. Með þeim voru hins vegar gerðar nokkrar breytingar á reglum um sölu þjóð- og kirkjujarða til ábúenda og meðal annars kveðið á um að námuréttindi skyldu undanskilin við söluna. Þetta skilyrði var síðan tekið upp í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 4/1946, sem skilmáli afsalsins 22. maí 1959 byggðist á.

Orðalag 3. gr laga nr. 31/1905, þar sem sagði að náma í jörðu skyldi undanskilja við sölu, er samkvæmt framansögðu ekki það sama og síðar var notað í lögum þar sem fjallað var um ráðstöfun námuréttinda við sölu jarða í eigu ríkisins. Af þeim sökum, og þar sem að ekki er um samfellda löggjöf á þessu sviði að ræða, verður 3. gr. laga nr. 31/1905 ekki lögð til grundvallar skýringu 3. mgr. 1. gr. laga nr. 4/1946.

Eins og að framan er rakið er á því byggt af hálfu áfrýjanda að almenn ákvæði um námurétt hafi fyrst, eftir lögtöku Jónsbókar, verið lögfest með tilskipun frá 13. júní 1787. Af orðalagi 9. gr. hennar, sem rakið hefur verið hér að framan, má ráða að þar hafi verið átt við hagnýtingu jarðefna almennt og að á þeim tíma hafi hugtakið námagröftur verið tengt hvers konar nýtingu jarðefna án tillits til þess hvort þau fundust á eða undir yfirborði jarðar. Frá setningu þessarar tilskipunar virðast ekki hafa verið leidd í lög reglur um námur og námuréttindi hér á landi fyrr en með lögum nr. 61/1907. Þau tóku einungis til leitar og graftar á málmum og málmblendingum og byggðust að nokkru leyti á frumvarpi, sem lagt hafði verið fyrir Alþingi árið 1905 um sama efni. Þessum lögum var síðar breytt og þau gefin út sem lög nr. 50/1909, sem voru í gildi uns lög nr. 24/1973 voru sett. Síðastgreindu lögin tóku til hvers konar hagnýtingar jarðefna sem fundust í jörðu eða á, sbr. 1. gr. þeirra. Í 3. gr. sömu laga var kveðið á um að landeigandi hefði rétt til að vinna án leyfis á eða í landareign sinni jarðefni, svo sem grjót, möl, mó, surtarbrand, leir og önnur slík jarðefni. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laganna sagði um ákvæðið að þessi jarðefni hefðu „frá fornu fari verið hagnýtt af jarðeigendum“. Samkvæmt þessu virðist ekki hafa leikið vafi á því þegar lög nr. 24/1973 voru sett, að réttur til að nýta sand, möl og grjót teldist til námuréttinda.

Eins og fyrr segir náðu námulögin frá 1907 og 1909 einungis til leitar og graftar á málmum og málmblendingum. Af lögskýringargögnum má ráða að þessi afmörkun hafi stafað af því að málmnám hafði ekki verið stundað hér á landi og nauðsynlegt hafi þótt að löggjafinn mælti fyrir um hver skyldi eiga hagnýtingarrétt á þessum jarðefnum. Skýrir það hvers vegna þau tóku ekki til leitar og nýtingar á annars konar jarðefnum, sem þó var ekki unnt að vinna úr jörðu til hagnýtingar nema með hliðstæðum ráðstöfunum og tíðkast við vinnslu málma og málmblendinga. Verður því ekki talið að skýra beri hugtakið námuréttindi í lögum nr. 4/1946 á þann hátt að það nái einungis til nýtingar á málmum og málmblendingum í samræmi við þágildandi námulög. Þegar ennfremur er litið til þess að frá öndverðu miðuðu lög um sölu þjóðjarða að því að fjölga þeim bændum, sem eiga sjálfir það land sem þeir rækta, verður að telja að ekki hafi þjónað tilgangi þeirra að selja réttindi til hvers konar efnistöku úr landinu. Verður að skýra 3. mgr. 1. gr. laga nr. 4/1946 í samræmi við það. Með hliðsjón af framangreindu er fallist á með áfrýjanda að hugtakið námuréttindi í þeim lögum hafi haft þá merkingu, sem hann heldur fram.

Stefndu byggja til vara á því að þau hafi unnið hefð á að nýta sér sand, möl og grjót í landi Skipalóns, sbr. 1. og 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð, sem hafi leitt til þess að þau réttindi áfrýjanda hafi fallið niður. Í því sambandi er meðal annars vísað til framburðar fjögurra vitna, sem hafa borið um að þau hafi með leyfi eiganda Skipalóns stundað sandtöku úr landinu að minnsta kosti frá árinu 1959. Því er ekki í móti mælt að stefndu hafi stundað jarðefnavinnslu á afmörkuðum stöðum á jörðinni árum saman. Með dómi þessum er komist að þeirri niðurstöðu að faðir stefndu hafi með afsalsbréfinu 22. maí 1959 gengist undir það skilyrði að öll námuréttindi, þar með talin sand-, malar- og grjótnám, væru undanskilin sölu jarðarinnar, og að um skilyrði þetta hafi verið mælt fyrir í lögum nr. 4/1946. Þegar svo er ástatt geta réttindi ekki unnist fyrir hefð.

Ber því að fallast á kröfu áfrýjanda.

Rétt er að málskostnaður falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, íslenska ríkið, er eigandi að öllum námum og námuréttindum, þar með töldum sandi, möl og grjóti í landi jarðarinnar Skipalóns í Hörgárbyggð og er stefndu, J-kvk-þgf S-kvk-þgf, L-kvk-þgf S-kvk-þgf S-kvk-þgf, U-kvk-þgf B-kvk-þgf S-kvk-þgf og Þ-kk-þgf S-kk-þgf, óheimil hvers konar ráðstöfun á námum og námuréttindum í landi jarðarinnar.

Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti.