99/2007

Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 um Skaftártunguafrétt var komist að þeirri niðurstöðu að mestur hluti þess landsvæðis, sem hann tók til, væri afréttur jarða í Skaftártungu. Hvað varðaði nyrsta hluta svæðisins var ekki fallist á slíkan óbeinan eignarrétt. Í málinu krafðist aðaláfrýjandi sýknu en gagnáfrýjendur kröfðust aðallega að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi. Þá gerðu gagnáfrýjendur jafnframt kröfu um að viðurkennt yrði að þeir ættu í óskiptri sameign fullkominn og beinan eignarrétt að Skaftártunguafrétti í samræmi við nánar tilgreinda merkjalýsingu. Til vara kröfðust gagnáfrýjendur að hinn áfrýjaði dómur yrði staðfestur og til þrautavara voru gerðar sömu kröfur fyrir hönd Skaftárhrepps að undanskildum þeim óumdeilda rétti sem lögbýli í Skaftárhreppi ættu samkvæmt lögum, venju og hefð til beitar og veiða innan afréttarins. Hvorki Landnámabók né aðrar heimildir bentu til þess að hluti þess landssvæðisins hefði verið numinn í öndverðu. Jafnframt, þegar litið var til staðhátta, þótti fremur ólíklegt að svæðið hefði verið numið. Var aðaláfrýjandi sýknaður af aðalkröfu og þrautavarakröfu Skaftárhrepps en kröfu annarra gagnáfrýjenda um viðurkenningu á beinum eignarrétti var vísað frá héraðsdómi. Fiskveiði sem hófst á seinni árum í vötnum á svæðinu þótti ekki hafa ekki þýðingu fyrir úrslit málsins og jafnframt þar sem Tungnaá var lengst af sá farartálmi að ókleift var að nýta svæðið til beitar úr vestri skipti sú staðhæfing gagnáfrýjenda engu fyrir úrslit málsins að gróðurfar austan og vestan árinnar væri ekki ósvipað. Sú niðurstaða óbyggðanefndar um að ekkert benti til þess að svæðið hefði að staðaldri verið nýtt til sumarbeitar fyrir sauðfé þótt ekki hafa verið haggað í málinu og var aðaláfrýjandi því sýknaður af kröfu gagnáfrýjenda

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. febrúar 2007. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjenda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 2. maí 2007. Þau krefjast aðallega að fellt verði úr gildi ákvæði úrskurðar óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 7/2003 um að Skaftártunguafréttur með nánar tilgreindum merkjum sé þjóðlenda. Þá er gerð krafa um að viðurkennt verði að gagnáfrýjendur eigi í óskiptri sameign fullkominn og beinan eignarrétt að Skaftártunguafrétti í samræmi við eftirfarandi merkjalýsingu: „Að vestan ræður Hólmsá frá þeim stað er Bjarnagata liggur að ánni (1) og allt að Strútslaug í Hólmsárbotnum (2). Þaðan sjónhendingu í há-Torfajökul þar til kemur að jaðri jökulsins (3). Ræður svo jökuljaðarinn, eins og hann er á hverjum tíma, í norður þar til há-Torfajökull og Hábarmur eru í beinni línu (4). Þeirri línu er fylgt í Hábarm (5) og síðan sjónhendingu í Kirkjufellsós sem ræður merkjum austan Kirkjufells í Tungnaá (6). Tungnaá ræður svo merkjum allt til upptaka í Vatnajökli (7). Við Vatnajökul ræður jökuljarðarinn, eins og hann er á hverjum tíma, í austur að Skaftá (8). Að austan ræður miðvatn Skaftár, frá upptökum við jökuljaðar og þar til Hánípugil liggur vestan Skaftár í mörkum Búlandstorfu og Skaftártunguafréttar (9). Síðan eftir Hánípugili, úr gilbotninum sjónhendingu yfir Bláfjall í Fljótsbotna (10). Úr Fljótsbotnum eftir Þvergljúframynni svo langt vestur sem það nær (Bjarnagötu) (1).“ Til vara krefjast gagnáfrýjendur að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Til þrautavara eru gerðar sömu kröfur fyrir hönd Skaftárhrepps og áður greinir að undanskildum þeim óumdeilda rétti sem lögbýli í Skaftárhreppi eigi samkvæmt lögum, venju og hefð til beitar og veiða innan afréttarins. Í öllum tilvikum krefjast gagnáfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt á báðum dómstigum.

I.

Í héraði stefndu gagnáfrýjendur aðaláfrýjanda til að þola dóm um kröfu sína þess efnis að áðurnefndur úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi um nánar tilgreind atriði. Jafnframt stefndu þau Ásahreppi og Rangárþingi ytra til að þola dóm um að úrskurður óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 1/2003 yrði felldur úr gildi að því leyti sem hann tók til merkja milli Skaftártunguafréttar og Holtamannaafréttar á svæði næst Vatnajökli. Þeirri kröfu var vísað frá héraðsdómi og var sú niðurstaða ekki kærð til Hæstaréttar. Í héraði höfðaði aðaláfrýjandi jafnframt gagnsök og krafðist þess að úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 7/2003 yrði felldur úr gildi hvað varðar mörk þess hluta innan þjóðlendu, sem nýttur er sem afréttur. Krafðist aðaláfrýjandi þess að afréttarmörk yrðu dregin mun sunnar innan svæðisins en óbyggðanefnd gerði. Gagnsök aðaláfrýjanda var vísað frá dómi jafnframt því sem dæmt var að allt svæðið, sem úrskurður óbyggðanefndar tók til, sé afréttur jarða í Skaftártungu í skilningi 1. gr. og b. liðar 7. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Aðaláfrýjandi kærði frávísun gagnsakar til Hæstaréttar, sem staðfesti héraðsdóm að því leyti, sbr. dóm réttarins 16. janúar 2007 í máli nr. 650/2006. Kröfugerð aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti felur nú í sér að úrskurður óbyggðanefndar verði látinn standa óraskaður.

II.

Gagnáfrýjendur krefjast þess aðallega að úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 7/2003 um að Skaftártunguafréttur sé þjóðlenda verði felldur úr gildi, jafnframt því sem viðurkennt verði að þau eigi beinan eignarrétt að svæðinu. Við úrlausn um aðalkröfu þeirra kemur fyrst til álita hvernig aðild og kröfugerð var annars vegar háttað fyrir óbyggðanefnd og hins vegar að dómsmáli þessu. Í úrskurði óbyggðanefndar var því lýst svo að sveitarfélagið Skaftárhreppur væri aðili „f.h. eigenda og umráðamanna lögbýla ... í fyrrum Skaftártunguhreppi vegna Skaftártunguafréttar og vegna sveitarfélagsins.“ Var þess aðallega krafist að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur jarðeigenda, en til vara sveitarfélagsins. Fyrir dómi er aðild hins vegar svo háttað að sveitarfélagið kemur ekki fram í umboði jarðeigenda, heldur gerir hver aðili málsins um sig kröfur beint og í eigin nafni, þar á meðal Skaftárhreppur. Fram er komið að fyrir óbyggðanefnd var umboð sveitarfélagsins til að gera kröfur fyrir hönd annarra reist á 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998. Sú lagagrein veitir sveitarfélagi hins vegar einungis heimild til að koma fram fyrir hönd þeirra, sem eiga óbein eignarréttindi, og hefur sveitarfélag þá umboð til að ráðstafa málefninu fyrir hönd einstakra rétthafa. Að þessu virtu verður að líta svo á að krafa um beinan eignarrétt að svæðinu hafi ekki verið gerð fyrir óbyggðanefnd til handa öðrum en sveitarfélaginu sjálfu. Samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 er unnt að leggja til úrlausnar fyrir dómi hverja þá kröfu, sem gerð hefur verið fyrir óbyggðanefnd. Að því er varðar aðra gagnáfrýjendur en Skaftárhrepp eru skilyrði samkvæmt greininni ekki uppfyllt fyrir því að þau geti haft uppi í málinu kröfu um beinan eignarrétt sér til handa eða að úrlausn óbyggðanefndar í þeim þætti verði felld úr gildi. Verður aðalkröfu þeirra samkvæmt því vísað frá héraðsdómi, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 31. janúar 2007 í máli nr. 2/2007 og 14. júní 2007 í máli nr. 22/2007.

III.

Til stuðnings aðalkröfu sinni vísar gagnáfrýjandinn Skaftárhreppur meðal annars til þess að hluti landsvæðisins, sem krafan tekur til, hafi verið numinn í öndverðu. Sá eignarréttur hafi ekki fallið niður eftir það, en svæðið sé nú í óskiptri sameign gagnáfrýjenda. Þá sé krafan studd við það að fullur hefðartími sé liðinn frá því að gagnáfrýjendur tóku að nytja landið. Aðaláfrýjandi mótmælir þessu og telur ekkert vera fram komið sem styðji það að landið eða hluti þess hafi verið numinn. Ekkert landamerkjabréf sé til fyrir svæðið, sem sé hluti af hálendi Íslands, og réttarreglur um hefð geti ekki leitt til þess að krafan verði tekin til greina.

Hvorki Landnámabók né aðrar heimildir, sem vísað er til í málinu, styðja að hluti þess landsvæðis sem um ræðir hafi verið numinn í öndverðu eða að þar hafi nokkru sinni verið heilsársbúseta. Svæðið liggur langt frá byggð og að virtum staðháttum verður að telja fremur ólíklegt að það hafi verið numið. Ekki hefur heldur verið sérstaklega skýrt með hvaða hætti hafi stofnast til óskiptrar sameignar þar með Skaftárhreppi og öðrum gagnáfrýjendum. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður aðaláfrýjandi sýknaður af aðalkröfu gagnáfrýjandans Skaftárhrepps. Sú verður jafnframt niðurstaðan að því leyti sem vikið er að slíkum ætluðum rétti hans í þrautavarakröfu.

IV.

Í úrskurði óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að mestur hluti þess landsvæðis, sem hann tók til, væri afréttur jarða í Skaftártungu í skilningi 1. gr. og b. liðar 7. gr. laga nr. 58/1998. Á nyrsta hluta svæðisins væri slíkum óbeinum eignarrétti annarra þó ekki til að dreifa. Voru mörkin dregin frá ósi Lónakvíslar í Tungnaá að upptökum kvíslarinnar, þaðan um hábungu Breiðbaks og beint austur í Langasjó, en þaðan um Útfall Langasjós í Skaftá. Er áður komið fram að aðaláfrýjandi krefst þess nú að sú niðurstaða standi óröskuð. Því til stuðnings vísar hann einkum til heimilda, sem raktar eru í úrskurði nefndarinnar um staðhætti á svæðinu norðan framangreindrar línu, gróður og nýtingu þess.

Tungnaárfjallgarður tekur yfir hluta svæðisins norðan Lónakvíslar, sem samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar fellur utan marka afréttar. Segir í úrskurðinum að talið sé að um landnám hafi þessi fjöll verið nánast gróðurlaus, en gróðri eftir það hnignað mjög á öllu svæðinu, sem til úrlausnar var, og mest á norðurhluta þess. Fram á 19. öld hafi stór svæði á norðurhluta Skaftártunguafréttar ekki verið smöluð. Er síðan rakið að smám saman hafi verið sótt lengra inn á öræfin við nýtingu lands til beitar. Leitir hafi verið teknar upp á fjarlægari hlutum þeirra en áður á 20. öld. Tungnaárfjöll hafi þó ekki verið smöluð fyrr en 1965, en eftir það hafi fjallgarðurinn ekki verið smalaður reglulega. Er gerð grein fyrir heimildum, sem beri saman um að víðáttumikil háfjallaöræfi norðan Langasjós að Tungnaá hafi lengst af ekki verið smöluð, enda talin gróðurlaus að mestu. Þá er greint frá fjallskilareglugerð fyrir Vestur-Skaftafellssýslu 23. desember 1965, en þar hafi verið mælt svo fyrir að fjárleitir á öræfum, sem ekki teljist til afrétta, skuli ákveðnar og kostaðar af sýslunefnd. Sé heimilt að krefja eigendur fjár sem finnst um allt andvirði hins fundna fjár. Sýslunefnd geti einnig ákveðið að fé, sem finnist við öræfaleit, sé lógað sama haust.

Við rekstur málsins hafa gagnáfrýjendur meðal annars stutt kröfu sína við það að nýting silungsveiði á svæðinu hafi verið á þeirra hendi og veiðifélag stofnað í því skyni. Er vísað til leigusamnings 27. febrúar 1970, þar sem Veiðifélag Skaftártungumanna seldi nafngreindum leigutaka á leigu alla fiskveiði í „Botnlangalóni, Blautalóni og tveimur öðrum lónum (nafnlaus) sem liggja vestan svonefndrar Lónakvíslar“. Endurgjald skyldi meðal annars felast í því að settur yrði árlega á leigutímanum tiltekinn fjöldi bleikjuseiða í lónin, en í 8. gr. samningsins var svofellt ákvæði: „Rétt þykir að taka fram að ekki er vitað til þess að fiskur sé nema í einu lónanna, Botnlangalóni, í upphafi leigutímans, og engar rannsóknir farið fram, hvorki með fiskmagn í Botnlangalóni, né hvort fiskur kann að vera í hinum lónunum, eða Lónakvísl.“ Einnig liggur fyrir leigusamningur sama leigusala við leigutaka 10. maí 2000 um veiðirétt í Langasjó og Fagralóni. Er fram komið af hálfu gagnáfrýjenda að jökull hafi gengið fram í Langasjó fram yfir miðja 20. öld og fiskveiði í raun ekki hafist þar fyrr en eftir að jökullinn hörfaði frá vatninu.

Að því virtu, sem að framan greinir, getur fiskveiði á seinni árum á svæðinu, sem ágreiningur aðilanna stendur um, engu skipt fyrir úrslit málsins. Lýsingu í úrskurði óbyggðanefndar um nýtingu svæðisins til beitar hefur í engu verið haggað eða þeirri niðurstöðu hennar að ekkert bendi til að svæðið norðan og vestan Lónakvíslar og Langasjós allt að jökli hafi að staðaldri verið nýtt til sumarbeitar fyrir sauðfé. Er þá einnig til þess að líta að Tungnaá var lengst af sá farartálmi að ókleift var að nýta svæðið til beitar úr vestri frá Holtamannaafrétti, en þegar af þeirri ástæðu skiptir sú staðhæfing gagnáfrýjenda engu fyrir úrslit málsins að gróðurfar austan og vestan Tungnaár sé ekki ósvipað. Verður fallist á niðurstöðu óbyggðanefndar um mörk afréttar innan þjóðlendu og aðaláfrýjandi því sýknaður af kröfu gagnáfrýjenda.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjenda á báðum dómstigum fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi aðalkröfu annarra gagnáfrýjenda en Skaftárhrepps.

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af aðalkröfu og þrautavarakröfu gagnáfrýjandans Skaftárhrepps og af varakröfu allra gagnáfrýjenda.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra á báðum dómstigum, samtals 1.000.000 krónur.