542/2010

E og Í gerðu með sér samning um byggingu Í á sundlaug og viðbyggingu við íþróttahús, sem E hugðist leigja sveitarfélaginu Á. Deildu aðilar um hvort Í ætti rétt til hækkunar á verklaunum vegna ófyrirséðra og verulegra verðlagshækkana á verktímanum og um rétt félagsins til bóta vegna tjóns er leiddi af töfum á verkinu, sem það taldi að ekki hefðu verið á sína ábyrgð. F, sem synjaði fyrir skyldu sína til viðbótargreiðslu fyrir verkið, krafðist tafabóta vegna dráttar á verkskilum, sem félagið taldi vera á ábyrgð Í. Krafa Í um hækkun verklauna fól í sér að verðákvæði 3. gr. verksamningsins yrði breytt til hækkunar og reisti Í kröfuna á reglum um brostnar forsendur og á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Fallist var á með F að reglur um brostnar forsendur gætu ekki leitt til þess að krafa Í um hækkun verklauna yrði tekin til greina. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við mat á því hvort talið yrði ósanngjarnt af hálfu F að bera fyrir sig óbreytt verðákvæði verksamningsins, vegna atvika sem síðar hefðu komið til, bæri að líta til þess að þær verðlagsbreytingar sem urðu á verktímanum hefðu verið ófyrirséðar þegar samningurinn var gerður. Breytingarnar hefðu verið mjög verulegar þegar miðað væri við verðlagsþróun sem eðlilegt hefði verið að gera ráð fyrir í ljósi verðlagsþróunar um langan tíma fyrir samningsgerð. Á hinn bóginn hefði verið samið um að Í bæri áhættu á því að verðhækkanir á samningstíma yrðu meiri en hann hefði gert ráð fyrir við tilboðsgerð. Þegar af þeirri ástæðu var aðalkröfu hans hafnað. Hins vegar var talið að líta yrði meðal annars til þess að þrátt fyrir stórfelldar verðhækkanir á aðföngum og tafir hefði Í lokið verkinu og efnt verksamninginn samkvæmt efni sínu. Þá hefði F fengið til eignar og útleigu mannvirki sem hefði verið miklum mun dýrara en verksamningurinn hefði gert ráð fyrir. Var því talið ósanngjarnt af F að bera fyrir sig verðákvæði 3. gr. verksamningsins og fallist á kröfu Í um hækkun þess. Þá var fallist á skaðabætur til handa Í vegna verktafa, sem ekki væru á hans ábyrgð, og tafabætur til handa F. Var F því dæmt til að greiða Í 82.000.000 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. september 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda en til vara lækkunar. Þá krefst aðaláfrýjandi þess einnig að gagnáfrýjandi verði dæmdur til greiðslu tafabóta aðallega að fjárhæð 26.400.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. desember 2008 til greiðsludags, en til vara að fjárhæð 20.800.000 krónur með sömu vöxtum og í aðalkröfu frá 17. janúar 2009 til greiðsludags. Að því frágengnu er gerð krafa um að upphafstími dráttarvaxta miðist við 22. júlí 2009 en verði ekki á það fallist að upphafstími dráttarvaxta miðist við þingfestingardag málsins í héraði. Í öllum tilvikum krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 17. nóvember 2010. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 154.502.634 krónur, en til vara 111.955.545 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 63.409.000 krónum frá 20. nóvember 2008 til 7. nóvember 2009 en frá þeim degi af allri fjárhæðinni til greiðsludags. Að því frágengnu krefst gagnáfrýjandi þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Hann krefst í öllum tilvikum málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Við meðferð máls í héraði var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

I

Aðaláfrýjandi gerði framkvæmda- og leigusamning 20. febrúar 2007 við Sveitarfélagið Álftanes. Samkvæmt þeim samningi skyldi aðaláfrýjandi selja á leigu til sveitarfélagsins, annars vegar íþróttahús, sem hann hafði skömmu áður keypt af sveitarfélaginu, og hins vegar viðbyggingu við íþróttahúsið og sundlaugarmannvirki, en þau átti aðaláfrýjandi að reisa til þess að geta afhent þau til leigu frá 20. desember 2008. Í samningnum og viðaukum við hann voru meðal annars ákvæði um leiguverð og ákvörðun þess, um lok leigutíma og kauprétt og kaupskyldu sveitarfélagsins að eignunum.

Aðaláfrýjandi bauð í nóvember 2007 út verkið: ,,Íþróttamiðstöð Álftaness - sundlaug og viðbygging við íþróttahús“. Um var að ræða byggingu 25 metra langrar útisundlaugar, vaðlaugar, öldulaugar, steyptra potta, innilaugar og tilheyrandi húss, sem tengjast skyldi eldra íþróttahúsi, allt í samræmi við útboðsgögn. Gagnáfrýjandi, sem skilaði tilboði í verkið 5. desember 2007, sama dag og tilboð voru opnuð, varð lægstbjóðandi en tilboð hans nam 603.897.059 krónum. Aðaláfrýjandi samþykkti tilboðið degi síðar.

Í útboðslýsingu kom fram að verkinu skyldi skilað eigi síðar en 5. desember 2008, en að öðrum kosti skyldi verktaki greiða tafabætur 200.000 krónur fyrir hvern almanaksdag, sem tefðist að ljúka verkinu að fullu. Þá var kveðið á um það í útboðslýsingu að tilboð miðuðust við fast einingaverð og engar verðbætur yrðu greiddar á samningstímanum. Í útboðslýsingunni kom einnig fram að meðal útboðsgagna skyldi vera ,,Íslenskur staðall ÍST-30:2003, 5. útgáfa 2003-09-01.“ Óumdeilt er að gagnáfrýjandi hóf framkvæmdir 19. desember 2007, en skriflegur verksamningur var ekki gerður fyrr en 7. mars 2008. Þar eru samningsgögn tilgreind og meðal þeirra talin verkáætlun frá 15. febrúar sama ár. Verklok skyldu vera sama dag og áður hafði verið ákveðinn. Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen hf. skyldi fyrir hönd verkkaupa hafa umsjón með verkinu. Nafni þess félags var síðar breytt í Verkís hf.

Í fundargerðum verkfunda sem haldnir voru á verktímanum komu fljótlega fram ábendingar gagnáfrýjanda og umsjónarmanns um atriði, sem þeir töldu tefja framkvæmdir og vera á ábyrgð aðaláfrýjanda eða gagnáfrýjanda, eftir atvikum. Eftir gagnáfrýjanda var til dæmis bókað á verkfundum 28. febrúar og 27. mars 2008 að veður og vandamál við grundun hafi tafið verkið en umsjónarmaður ýtti á gagnáfrýjanda að leggja fram verkáætlanir og koma sem fyrst með efni til samþykktar. Í fundargerð verkfundar 30. júní 2008 var bókað að dregið hafi úr afköstum verktaka af tilgreindum ástæðum og hann hvattur til að bæta úr þeim vanda sem orsakað hafi tafir á verkframvindu. Í fundargerð verkfundar 9. júlí 2008 var bókað að gagnáfrýjandi ,,geri allt sem hægt er til að vinna upp tíma sem farið hefur forgörðum.“

Gagnáfrýjandi heldur því fram, án andmæla aðaláfrýjanda, að hann hafi þegar í maí 2008 leitað samkomulags við aðaláfrýjanda um verðbætur á verklaun vegna mun meiri verðlagshækkana en fyrirséðar hafi verið þegar tilboð hafi verið gert í verkið. Þegar þær viðræður hafi ekki leitt til niðurstöðu hafi hann sent aðaláfrýjanda tölvupóst 26. ágúst 2008 þar sem sagði meðal annars að verðhækkun á ,,efni og aðföngum frá tilboðsgerð í verkið hafi orðið umfangsmeiri en nokkurn óraði fyrir.“ Einnig sagði að í upphafi verks hafi verið gert munnlegt samkomulag um að greiddar yrðu verðbætur í lok þess, ,,enda myndi verkið ganga vel og ekki um neinar óheyrilegar aðrar kröfur frá verktaka að ræða.“ Gagnáfrýjandi óskaði eftir því í tölvupóstinum að fá að gera reikning ,,inn á þetta þannig að sársauki okkar verði minni en þetta er 24,6 millj. til þessa.“ Aðaláfrýjandi hafnaði kröfu um greiðslu verðbóta á verklaun. Gagnáfrýjandi hélt árangurslaust áfram tilraunum sínum til að knýja fram greiðslu verðbóta. Hann ritaði aðaláfrýjanda bréf 20. október 2008 þar sem meðal annars var sagt að tilboð hans í verkið hefði miðað við opinbera spá um verðlagsþróun á verktíma, sem áætluð hafi verið 3,5 til 4%, en benti á að byggingarvísitala hefði hækkað um 18,53% frá opnun tilboða til október 2008. Í bréfinu voru rakin ýmis dæmi um verðhækkanir á aðföngum til verksins og gerð krafa um áfallnar verðbætur, sem þá voru taldar nema 63.409.000 krónum, auk þess sem gerðar voru kröfur um greiðslu vegna vangoldinna reikninga, vaxta og kostnaðar. Í bréfinu var áskilinn réttur til að halda kröfunum til laga en einnig til að ,,rifta“ verksamningi aðila. Gagnáfrýjandi ritaði aðaláfrýjanda enn bréf 12. desember 2008 þar sem fyrri kröfur hans voru áréttaðar. Í bréfinu var þess jafnframt getið að gagnáfrýjandi gerði þá tillögu til sátta að verklaunin samkvæmt verksamningnum yrðu verðbætt samkvæmt byggingarvísitölu og að miðað yrði við vísitölu febrúarmánaðar 2008 sem grunnvísitölu að frádregnum 0,33% á mánuði frá 1. mars 2008, en frádrátturinn byggi á þeim forsendum sem hann hafi í tilboði sínu miðað við um verðlagsbreytingar á verktíma. Hann benti á að krafa þessi væri í samræmi við drög að samkomulagi milli Reykjavíkurborgar og Samtaka iðnaðarins um verðbætur á óverðtryggða verksamninga sem gerðir hefðu verið við Reykjavíkurborg og fyrirtæki á hennar vegum fyrir 1. mars 2008. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir þessu samkomulagi eins og það varð í endanlegri mynd. Ekki náðist samkomulag um greiðslu verðbóta þrátt fyrir þetta og í bréfi aðaláfrýjanda 15. janúar 2009 hafnaði hann kröfu um viðbótargreiðslu á umsamin verklaun. Að auki krafðist hann þess að gagnáfrýjandi efndi verksamninginn.

Verklok drógust til 30. apríl 2009, en þá var mannvirkið afhent. Aðaláfrýjandi mun þó hafa fengið hluta þess afhentan nokkru fyrr til þess að unnt væri að hefja vinnu við innréttingar.

II

Aðilar deila í máli þessu um hvort gagnáfrýjandi eigi rétt til hækkunar á verklaunum vegna ófyrirséðra og verulegra verðlagshækkana á verktímanum og um rétt hans til bóta vegna tjóns er leiddi af töfum á verkinu, sem hann telur að hafi ekki verið á sína ábyrgð. Aðaláfrýjandi, sem synjar fyrir skyldu sína til viðbótargreiðslu fyrir verkið, krefst tafabóta vegna dráttar á verkskilum, sem hann telur vera á ábyrgð gagnáfrýjanda.

Kröfu sína um viðbótargreiðslu vegna hækkunar verklauna reisir gagnáfrýjandi á reglum um brostnar forsendur og á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Hann kveðst við tilboðsgerð hafa miðað við opinbera spá um verðbólguhorfur og á þeim grundvelli gert ráð fyrir að verðlag hækkaði um 4% á verktímanum. Reyndin hafi á hinn bóginn orðið sú að byggingarvísitala hafi hækkað um 29,9% á sama tíma. Aðaláfrýjandi mótmælir því að sér hafi verið, eða mátt vera, kunnugt um þá forsendu um verðlagsþróun sem gagnáfrýjandi lagði til grundvallar tilboði sínu í verkið. Það sé því ósanngjarnt að láta hann bera hallann af því að þessi forsenda gagnáfrýjanda hafi brostið. Þess vegna eigi ekki að fallast á að reglur um brostnar forsendur skuli leiða til þess að fallist verði á kröfu gagnáfrýjanda um hækkun verklauna.

Reglur um brostnar forsendur teljast almennt til ógildingarreglna samningaréttarins. Á grundvelli þeirra er unnt að fella samninga úr gildi í heild eða að hluta, sé skilyrðum til þess fullnægt hverju sinni, en reglunum verður almennt ekki beitt til þess að breyta samningsskilmálum að öðru leyti. Verður fallist á með aðaláfrýjanda að þessar reglur geti ekki leitt til þess að krafa gagnáfrýjanda um hækkun verklauna verði tekin til greina.

Gagnáfrýjandi reisir, eins og fyrr segir, kröfu sína um hækkun verklauna einnig á 36. gr. laga nr. 7/1936. Samkvæmt þeirri grein má meðal annars breyta samningi ef það yrði talið ósanngjarnt af hálfu samningsaðila að bera hann fyrir sig óbreyttan meðal annars vegna atvika, sem komu til eftir samningsgerð.

Leggja ber til grundvallar að efni þess samnings, sem var stofnað til 6. desember 2007, hafi ekki verið ósanngjarnt í garð annars samningsaðilans þegar aðaláfrýjandi samþykkti tilboð gagnáfrýjanda í verkið þann dag. Þá ber einnig að leggja til grundvallar að ekki sé ástæða til að gera greinarmun á stöðu samningsaðila þegar litið er til þekkingar þeirra á verksamningum og ætlaðri verðlagsþróun. Verður miðað við að hvorugur þeirra hafi séð fyrir þær miklu breytingar á verðlagi, ekki síst á aðföngum til byggingarframkvæmda, sem urðu á árinu 2008 og þær breytingar sem urðu á gengi íslensku krónunnar gagnvart gjaldmiðlum helstu viðskiptalanda. Hið sama á við um þau gjaldeyrishöft sem lögð voru á seint á árinu 2008 og giltu á fyrri hluta árs 2009, en þau töfðu meðal annars innflutning á vörum til landsins.

Krafa gagnáfrýjanda um hækkun verklauna felur í sér að verðákvæði 3. gr. verksamningsins yrði breytt til hækkunar. Aðalkrafa hans um 148.002.634 krónur, auk bóta fyrir verktafir, miðar við að hækkunin svari til þess að verklaunin, 603.897.059 krónur, hækkuðu til samræmis við hækkun byggingarvísitölu frá desember 2007 til verkloka í apríl 2009, að frádregnum 4% sem hann kveður hafa verið forsendu sína um verðlagshækkun á tímabilinu. Verklaunin yrðu því 751.899.693 krónur. Til vara krefst hann hækkunar verklauna um 105.455.545 krónur til samræmis við hækkun byggingarvísitölu frá undirritun verksamningsins í mars 2008 til verkloka að frádregnum þeim 4% verðlagsbreytingum sem hann hafi gert ráð fyrir. Samkvæmt því yrðu verklaunin 709.352.604 krónur.

Við mat á því hvort talið verður ósanngjarnt af hálfu aðaláfrýjanda að bera fyrir sig óbreytt verðákvæði verksamningsins, vegna atvika sem síðar komu til, ber að líta til þess að þær verðlagsbreytingar sem urðu á verktímanum voru ófyrirséðar þegar samningurinn var gerður. Breytingarnar voru mjög verulegar þegar miðað er við verðlagsþróun sem eðlilegt var að gera ráð fyrir í ljósi verðþróunar um langan tíma fyrir samningsgerð. Á hinn bóginn var kveðið á um það í útboðslýsingu, sem er hluti samningsgagna, að engar verðbætur skyldu greiddar á samningstímanum. Í því fólst að samið var um að gagnáfrýjandi bæri áhættu á því að verðhækkanir á samningstíma yrðu meiri en hann gerði ráð fyrir við tilboðsgerð. Þegar af þessari ástæðu verður aðalkröfu hans hafnað.

Líta ber til þess að samningur aðila var verksamningur og samkvæmt honum skyldi hvor þeirra um sig efna tilgreindar skyldur sem dreifðust yfir verktímann. Verður ekki gerð sú krafa til gagnáfrýjanda að hann hefði átt að kaupa öll aðföng í upphafi verks. Á hinn bóginn má að ætla að hann hafi haft nokkurt svigrúm til að takmarka tjón sitt, en fyrir liggur að einhver dráttur varð á innkaupum af hans hálfu vegna væntinga hans um að gengisþróun breyttist til betri vegar. Þá verður einnig til þess litið að þrátt fyrir stórfelldar verðhækkanir á aðföngum og tafir, sem að hluta voru á ábyrgð aðaláfrýjanda, lauk gagnáfrýjandi verkinu og efndi þar með verksamninginn samkvæmt efni sínu þótt það væri honum mun þungbærara en gert var ráð fyrir í upphafi. Loks verður fallist á þau rök gagnáfrýjanda að aðaláfrýjandi njóti þess að hafa fengið til eignar og útleigu mannvirki sem hafi verið miklum mun dýrara en verksamningurinn gerði ráð fyrir. Þegar tekið er tillit til framangreindra atriða verður talið ósanngjarnt af aðaláfrýjanda að bera fyrir sig verðákvæði 3. gr. verksamningsins frá 7. mars 2008. Verður fallist á kröfu gagnáfrýjanda um hækkun þess. Að virtum þeim atriðum sem að framan greinir verður við sanngirnismat samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 aðalafrýjandi í þessum þætti málsins dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 75.000.000 krónur. Fallist er á forsendur héraðsdóms um skaðabætur til handa gagnáfrýjanda vegna verktafa, sem ekki eru á hans ábyrgð, og niðurstöðu dómsins um um fjárhæð þeirra, 13.500.000 krónur. Þá er fallist á forsendur dómsins um tafabætur til handa aðaláfrýjanda og niðurstöðu hans um fjárhæð þeirra, 6.500.000 krónur. Staðfest er niðurstaða héraðsdóms um upphafstíma dráttarvaxta með þeirri breytingu að miðað er við það tímamark er héraðsdómsmálið var höfðað með áritun á stefnu 5. október 2009.

Samkvæmt framansögðu verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 82.000.000 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi, að teknu tilliti til matskostnaðar, eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Eignarhaldsfélagið Fasteign hf., greiði gagnáfrýjanda, Íslenskum aðalverktökum hf., 82.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. október 2009 til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samtals 5.500.000 krónur.