169/2011

Spænski bankinn A höfðaði mál gegn L hf. til innheimtu fjárkröfu, en beindi til vara skaðabótakröfu gegn F og Í. Ágreiningur málsaðila var í aðalatriðum þríþættur og laut í fyrsta lagi að því hvort það fé sem A átti hjá L hf. í byrjun október 2008, sem átti rætur að rekja til svonefnds millibankaláns, hefði verið innstæða í merkingu 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta og í öðru lagi hvort sú innstæða hefði með ákvörðunum F 9. október 2008 og 11. nóvember sama ár, á grundvelli heimilda í lögum nr. 125/2008, flust til L hf. og honum væri því skylt að standa A skil á endurgreiðslu fjárins, en krafa A á hendur L var reist á því. Færi svo að L hf. yrði sýknaður af kröfu A var í þriðja lagi ágreiningur um hvort A ætti rétt til skaðabóta úr hendi F og Í á þeim grundvelli að þeir hefðu með ólögmætum og saknæmum hætti valdið því að A hefði orðið fyrir bótaskyldu tjóni þar sem hann hefði orðið af greiðslum innstæðna sinna frá L hf. Með dómi héraðsdóms voru L hf., F og Í sýknaðir af kröfum A, sem áfrýjaði við svo búið málinu til Hæstaréttar. Rétturinn kvað að eigin frumkvæði upp úrskurð um að leitað skyldi ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á nánar tilgreindum atriðum, einkum um skýringu á hugtakinu innstæða í 1. mgr. 1. gr. tilskipunar 94/19/EB um innlánatryggingakerfi, þar sem skýring þess hugtaks gæti haft þýðingu við úrlausn um hvort það fé sem A átti hjá L hf. í október 2008 teldist innstæða í merkingu 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Að virtu ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins og atvikum málsins taldi Hæstiréttur að það fé, sem A átti hjá L hf. í október 2008, teldist innstæða í svonefndri rýmri merkingu innstæðuhugtaks tilskipunar 94/19/EB. Við úrlausn þess hvort í fyrrgreindum ákvörðunum F hefði falist að allt fé sem gæti talist innstæða í merkingu laga nr. 98/1999 skyldi flytjast frá L hf. til N hf. eða hvort í ákvörðununum hefðu falist takmarkanir þar á, vísaði Hæstiréttur til þess að virða bæri ákvarðanirnar í ljósi þeirra aðstæðna sem uppi voru við setningu laga nr. 125/2008, sbr. og dóm réttarins 28. október 2011 í máli nr. 340/2011. Eins og atvikum málsins var háttað lagði Hæstiréttur til grundvallar að það fé, sem A átti hjá L hf. í október 2008 og var til komið vegna millibankaláns, hefði ekki flust yfir til N hf. Þá var A ekki talinn hafa sýnt fram á að F hefði hvorki við töku ákvarðana sinna farið út fyrir valdheimildir sem stjórnvaldinu voru fengnar í hendur, né leitt rök að því að ákvarðanirnar hefðu verið teknar með ólögmætum og saknæmum hætti. Voru L hf., F og Í því sýknaðir af kröfum A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. mars 2011. Hann krefst þess aðallega að stefnda Landsbankanum hf. verði gert að greiða sér 30.000.000 evrur með 5,18% vöxtum af 15.000.000 evrum frá 6. júní 2008 til 10. desember sama ár og með 5,02% vöxtum af 15.000.000 evrum frá 7. ágúst 2008 til 12. nóvember sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 15.000.000 evrum frá 12. nóvember 2008 til 10. desember sama ár og af 30.000.000 evrum frá þeim degi til greiðsludags. Verði stefndi Landsbankinn hf. sýknaður af þessari kröfu krefst áfrýjandi til vara að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta óskipt úr hendi stefndu Fjármálaeftirlitsins og íslenska ríkisins að fjárhæð 30.000.000 evrur með 5,18% vöxtum af 15.000.000 evrum frá 6. júní 2008 til 10. desember sama ár og með 5,02% vöxtum af 15.000.000 evrum frá 7. ágúst 2008 til 12. nóvember sama ár, svo og að fjárhæð 7.000.000 bresk pund með 6,20% vöxtum frá 16. september 2008. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Ágreiningur málsaðila er í aðalatriðum þríþættur. Í fyrsta lagi er deilt um hvort fé það sem áfrýjandi átti hjá Landsbanka Íslands hf. í byrjun október 2008 hafi verið innstæða í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Í öðru lagi, og tengt hinu fyrsta, hvort sú innstæða hafi með ákvörðunum stefnda Fjármálaeftirlitsins 9. október og 11. nóvember 2008 flust til aðalstefnda og honum því skylt að standa áfrýjanda skil á endurgreiðslu fjárins. Er krafa áfrýjanda á hendur aðalstefnda Landsbankanum hf. á þessu tvennu reist. Fari á hinn bóginn svo að aðalstefndi verði sýknaður af kröfu áfrýjanda er í þriðja lagi ágreiningur um hvort áfrýjandi eigi rétt til skaðabóta úr hendi stefndu Fjármálaeftirlitsins og íslenska ríkisins. Er krafa áfrýjanda á hendur þeim á því reist að þeir hafi með ólögmætum og saknæmum hætti valdið því að áfrýjandi hafi orðið af greiðslum innstæðna sinna frá Landsbankanum hf. og áfrýjandi þannig orðið fyrir bótaskyldu tjóni.

II

Eins og greinir í úrskurði Hæstaréttar 15. desember 2011 í máli þessu er áfrýjandi spænskur banki í eigu seðlabanka Líbýu. Hann hefur starfsleyfi sem viðskiptabanki samkvæmt spænskum lögum, en vegna ákvæða í samþykktum sínum tekur hann þó ekki við innlánum frá almenningi. Starfar hann á svokölluðum millibankamarkaði og aflar fjár til þeirrar starfsemi með framlögum frá eiganda sínum og útgáfu fjármálagerninga.

Lögskipti áfrýjanda og Landsbanka Íslands hf. fóru fram fyrir milligöngu miðlara og gerðust með þeim hætti að áfrýjandi greiddi til bankans 15.000.000 evrur 6. júní 2008, aftur 15.000.000 evrur 7. ágúst sama ár og loks 7.000.000 bresk pund 16. september sama ár. Með aðilum samdist svo að Landsbanki Íslands hf. endurgreiddi umræddar fjárhæðir með nánar tilgreindum vöxtum á fyrirfram ákveðnum gjalddögum. Í gögnum málsins er að finna svokallaðar SWIFT tilkynningar um viðskipti áfrýjanda og bankans. Um viðskipti þeirra 6. júní 2008 kemur fram að áfrýjandi hafi boðist til að lána bankanum 15.000.000 evrur til sex mánaða með 5,2% vöxtum, sbr. orðin: „WE CAN LEND U IN 6MTH EUR 15 MIOS AT 5.20 IF SUIT FOR U FRIEND.“ Af hálfu bankans var gert gagntilboð um 5,17% vexti, sbr. orðin: „CAN WE MEET AT 5.17?“ Aðilum samdist loks um 5,18% vexti, sbr. orðin: „OK I LEND U EUR 15 MIOS AT 5.18 FM 10/06 TILL 10/12/08.“

Næstu viðskipti áfrýjanda og Landsbanka Íslands hf. áttu sér stað 7. ágúst 2008 þegar áfrýjandi bauð bankanum „3 MTH EUR DEPO“ að fjárhæð „EUR 15 MIO“, eða 15.000.000 evrur til þriggja mánaða. Af hálfu bankans var því svarað með boði um 5,0% vexti. Því svaraði áfrýjandi með eftirfarandi orðum: „I HAVE 15 MIO FOR U AT 5.02 IF IT SUITS U.“ Aðilum viðskiptanna samdist því svo að Landsbanki Íslands hf. tæki við 15.000.000 evrum 11. ágúst 2008 en endurgreiddi þá fjárhæð ásamt 5,02% vöxtum 12. nóvember sama ár. Þriðju viðskiptin áttu sér stað 16. september 2008 og fóru fram á spænsku. Bauðst áfrýjandi þá til að lána bankanum 7.000.000 bresk pund með 6,2% vöxtum frá 18. september 2008 til 18. mars 2009, sbr. orðin: „7.000.000 STG AT 6.20 DEL 18/9/2008 AL 18/3/2009.“ Fram kom að endurgreiða bæri fjárhæðina til nánar tilgreinds banka í London.

Alþingi samþykkti 6. október 2008 frumvarp er varð að lögum nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Með 5. gr. laganna, sem varð 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, var stefnda Fjármálaeftirlitinu veitt heimild til að taka yfir vald hluthafafundar fjármálafyrirtækis í því skyni að taka ákvarðanir um nauðsynlegar aðgerðir, meðal annars heimild til að takmarka ákvörðunarvald stjórnar, víkja stjórn frá að hluta til eða í heild sinni, taka yfir eignir, réttindi og skyldur fjármálafyrirtækis í heild eða að hluta eða ráðstafa slíku fyrirtæki í heild eða að hluta, meðal annars með samruna þess við annað fyrirtæki. Fyrrgreint lagaákvæði heimilaði Fjármálaeftirlitinu einnig að framselja öll réttindi fjármálafyrirtækis að því marki sem nauðsynlegt væri í slíkum tilfellum. Þá var kveðið á um að Fjármálaeftirlitinu væri heimilt, samhliða því sem ákvörðun væri tekin um að víkja stjórn fjármálafyrirtækis frá, að skipa því fimm manna skilanefnd sem fara skyldi með allar heimildir stjórnar samkvæmt ákvæðum hlutafélagalaga. Með 6. gr. laganna var bætt við nýrri 1. mgr. í 103. gr. laga nr. 161/2002 sem hljóðaði svo: „Við skipti á búi fjármálafyrirtækis njóta kröfur vegna innstæðna, samkvæmt lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, rétthæðar skv. 1. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl.“

III

Stefndi Fjármálaeftirlitið beitti 7. október 2008 heimild samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, og tók yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf. Jafnframt var stjórn bankans vikið frá og honum skipuð skilanefnd. Stofnaður var nýr banki á grunni þess fallna, sem bar nafn eldri bankans en með viðbótinni „Nýi“ fremst í nafninu. Sá banki er aðalstefndi í málinu, en hann ber nú heitið Landsbankinn hf. Fjárhagslegur grundvöllur nýja bankans var einkum lagður með flutningi eigna til hans úr eldri bankanum, en einnig með framlögum úr ríkissjóði. Á móti því tók nýi bankinn yfir tilteknar skuldbindingar þess eldri sem fyrst og fremst voru innlán í bankanum hér á landi. Um sama leyti greip Fjármálaeftirlitið til sambærilegra aðgerða gagnvart Glitni banka hf. og Kaupþingi banka hf. Í framhaldinu var Landsbanka Íslands hf. veitt heimild til greiðslustöðvunar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2008. Með lögum nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum laga nr. 161/2002, var bankinn tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði bankanum slitastjórn 29. sama mánaðar. Hún gaf út innköllun til skuldheimtumanna félagsins 30. apríl 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 30. október sama ár. Fjölmargir lýstu kröfum af því tilefni og er áfrýjandi á meðal þeirra.

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi tók stefndi Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun 9. október 2008 að Nýi Landsbanki Íslands hf. skyldi meðal annars yfirtaka skuldbindingar í útibúum Landsbanka Íslands hf. á Íslandi vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum, Seðlabanka Íslands og öðrum viðskiptavinum, en skilgreindi ekki hvað átt væri við með orðinu innlán. Í 7. tölulið ákvörðunarinnar sagði: „Nýi Landsbanki Íslands hf. yfirtekur skuldbindingar í útibúum Landsbanka Íslands hf. á Íslandi vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum, Seðlabanka Íslands og öðrum viðskiptavinum. Jafnframt yfirtekur Nýi Landsbanki Íslands hf. réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum.“ Í 8. tölulið sagði meðal annars: „Innlendar innstæður við Landsbanka Íslands hf. flytjast yfir til Nýja Landsbanka Íslands hf. miðað við stöðu og áunna vexti á tímamarki framsals skv. 5. tl.“

Í niðurlagi framangreindrar ákvörðunar sagði að hún byggði á fyrirliggjandi upplýsingum og gögnum. Ef hún reyndist byggð á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik, eða aðrar forsendur hennar brygðust verulega, gæti stefndi Fjármálaeftirlitið gert hvers konar breytingar á henni, þar með talið fellt hana úr gildi í heild eða að hluta. Í viðauka sem fylgdi ákvörðuninni sagði meðal annars að eftirtaldar „eignir og skuldir Landsbanka Íslands hf. verða ekki framseldar til Nýja Landsbanka Íslands hf.: I. Skuldir a. Öll verðbréfaútgáfa og önnur lántaka.“ Í samantekt vegna stofnefnahagsreiknings sem dagsett er 8. október 2008 sagði svo í lið 4.1.: „Öll innlán hjá móðurfélagi á Íslandi og íslenskum útibúum eru flutt yfir í nýja bankann á bókfærðu verði. Peningamarkaðslán frá fjármálastofnunum fara ekki í nýja bankann.“ Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 19. október 2008, um aðra breytingu á ákvörðun eftirlitsins 9. október 2008, segir að nánari sundurliðun sé í stofnefnahagsreikningi og skýringum með honum í sérstakri samantekt. Þá segir að ákvörðunin taki þegar gildi og skuli hún, ásamt breytingaákvörðun frá 12. október 2008, vera bindandi í lögskiptum aðila frá 9. sama mánaðar í samræmi við áorðnar breytingar.

Með bréfi til Landsbanka Íslands hf. 11. nóvember 2008 tilkynnti stefndi Fjármálaeftirlitið að samkvæmt ábendingu hefði stjórn þess tekið til umfjöllunar hvaða áhrif ákvarðanir um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf., Glitnis banka hf. og Kaupþings banka hf. hefðu á tiltekna fjármögnun þessara fyrirtækja, nánar tiltekið þegar um væri að ræða „svokölluð peningamarkaðslán/innlán“ frá fjármálafyrirtækjum. Aflað hefði verið „ýmissa gagna frá bönkunum og endurskoðendum þeirra um meðferð þessarar fjármögnunar á starfsemi bankanna.“ Því næst sagði að á stjórnarfundi Fjármálaeftirlitsins sama dag hefði verið „ákveðið að árétta að skuldbindingar vegna slíkra lána frá fjármálafyrirtækjum eru ekki fluttar til Nýja Glitnis banka hf., Nýja Landsbanka Íslands hf. (nú NBI hf.) og Nýja Kaupþings banka hf. með þeim ákvörðunum sem um ræðir.“ Væri því beint til endurskoðenda sem önnuðust gerð stofnefnahagsreikninga nýju bankanna að huga sérstaklega að þessu og „jafnframt að skilanefndir og stjórnir félaganna vinni eftir því sama þar sem mikilvægt er að um samræmi sé að ræða við framkvæmd málsins.“ Loks sagði í bréfi Fjármálaeftirlitsins að rétt væri að taka fram að „almennar innstæður fjármálafyrirtækja á hlaupa- og sparireikningum í kerfum bankanna“ flyttust yfir til nýju bankanna eins og aðrar innstæður.

Áfrýjandi ritaði stefnda Fjármálaeftirlitinu bréf 19. nóvember 2008 þar sem óskað var eftir rökstuðningi fyrir því að stjórn stofnunarinnar hefði lagt til að svokölluð peningamarkaðsinnlán skyldu ekki flytjast yfir til nýju bankanna. Í bréfi Fjármálaeftirlitsins 21. nóvember 2008 til áfrýjanda var ítrekuð sú afstaða stofnunarinnar að skuldbindingar Landsbanka Íslands hf. gagnvart áfrýjanda flyttust ekki yfir til Nýja Landsbanka Íslands hf.

IV

Áður er gerð grein fyrir lögskiptum áfrýjanda og Landsbanka Íslands hf. og því lýst á hvaða grundvelli áfrýjandi reisir kröfur sínar á hendur stefndu. Í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999, eins og greinin var fyrir þá breytingu sem á henni var gerð með 5. gr. laga nr. 79/2012, ræddi meðal annars um skyldu Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta til að greiða viðskiptavini aðildarfyrirtækis andvirði innstæðu úr innstæðudeild sjóðsins, þegar aðildarfyrirtæki væri að áliti Fjármálaeftirlitsins ekki fært um að inna af hendi greiðslu á andvirði innstæðu, sem viðskiptavinur hafði krafið aðildarfyrirtæki um endurgreiðslu eða skil á í samræmi við þá skilmála er giltu. Í 3. mgr. sömu lagagreinar sagði síðan: „Með innstæðu skv. 1. mgr. er átt við innstæðu sem tilkomin er vegna innláns eða millifærslu í hefðbundinni almennri bankastarfsemi og viðskiptabanka eða sparisjóði ber að endurgreiða samkvæmt skilmálum er gilda samkvæmt lögum eða samningum. Tryggingin nær hins vegar ekki til skuldabréfa, víxla eða annarra krafna sem útgefnar eru af viðskiptabanka eða sparisjóði í formi verðbréfa.“

Eins og greinir í úrskurði Hæstaréttar 15. desember 2011 voru lög nr. 98/1999 einkum sett til að fullnægja þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands samkvæmt EES-samningnum, sbr. tilskipanir 94/19/EB um innlánatryggingakerfi og 97/9/EB um tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Í 1. mgr. 1. gr. tilskipunar 94/19/EB er hugtakið „deposit“ skilgreint sem: „any credit balance which results from funds left in an account or from temporary situations deriving from normal banking transactions and which a credit institution must repay under the legal and contractual conditions applicable, and any debt evidenced by a certificate issued by a credit institution.“ Í íslenskri þýðingu tilskipunarinnar hljóðar 1. mgr. 1. gr. hennar svo: „„innlán“: innstæða sem er tilkomin vegna innláns eða millifærslu í hefðbundinni almennri bankastarfsemi og lánastofnun ber að endurgreiða með skilmálum er gilda samkvæmt lögum eða samningnum, svo og kröfur útgefnar af lánastofnun í formi verðbréfa.“

Í úrskurðinum 15. desember 2011 vísaði Hæstiréttur til þess að samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið skuli skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Af málatilbúnaði áfrýjanda leiði að við úrlausn þess ágreinings sem uppi sé milli málsaðila reyni á skýringu hugtaksins innstæða í 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Með vísan til þessa og að virtu öðru því er greini í úrskurðinum þætti rétt að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um skýringu á hugtakinu innstæða í 1. mgr. 1. gr. tilskipunar 94/19/EB og var þeim þremur spurningum, sem ákveðið var að leita ráðgefandi álits um, hagað á þann veg sem nánar greindi í úrskurðarorði.

V

Inntak fyrstu spurningarinnar sem H-kk-nf beindi til EFTA-dómstólsins er hvort fé (á ensku funds) sem ein fjármálastofnun afhendir annarri geti talist innstæða (deposit) í skilningi 1. mgr. 1. gr. tilskipunar 94/19/EB þótt féð hafi ekki verið fært sem innstæða í bókum viðtakandans, það hafi ekki verið lagt inn á sérstakan reikning á nafni þess er féð afhenti, engin sérstök skilríki hafi verið gefin út fyrir móttöku fjárins og ekki hafi verið greitt af því iðgjald í Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta.

Í svari EFTA-dómstólsins við fyrstu spurningunni kemur fram að hugtakið innstæða sé skilgreint í 1. mgr. 1. gr. tilskipunar 94/19/EB. Samkvæmt skilgreiningunni geti innstæða verið tilkomin vegna eins af þrennu. Í fyrsta lagi vegna fjár sem lagt sé inn á reikning og myndi þar inneign (any credit balance which results from funds left in an account) sem lánastofnun beri að endurgreiða með skilmálum er gildi samkvæmt lögum eða samningum. Í öðru lagi vegna inneignar (credit balance) sem sé tilkomin vegna tímabundinna aðstæðna sem leiði af hefðbundinni almennri bankastarfsemi (which results from temporary situations deriving from normal banking transactions) og lánastofnun beri að endurgreiða með skilmálum er gildi samkvæmt lögum eða samningum. Í þriðja lagi vegna skuldar sem staðfest hafi verið með viðurkenningu lánastofnunar (any debt evidenced by a certificate issued by a credit institution). Þá segir í svarinu að þar sem fram komi í beiðni Hæstaréttar um ráðgefandi álit, að ekki hafi verið gefin út sérstök skilríki fyrir móttöku fjárins og að það hafi ekki verið lagt inn á reikning á nafni þess er afhenti, þurfi að meta hvort féð verði talið inneign (credit balance) sem sé tilkomin vegna tímabundinna aðstæðna sem leiði af hefðbundinni almennri bankastarfsemi.

Í framhaldinu segir að hugtakið inneign (credit balance) sé ekki skilgreint í tilskipuninni. Hins vegar bendi orðalag 1. mgr. 1. gr. hennar til þess að hugtakið nái yfir fé sem veitt sé móttaka í formi láns. Í því sambandi geti engu skipt hvort féð hafi verið fært sem innstæða (deposit) í bókum viðtakandans, enda færi slíkt gegn markmiðum tilskipunarinnar sem samkvæmt skýringargögnum byggi á því að líta beri á hugtakið innstæðu frá sjónarhorni innstæðueiganda. Þá segir að tilskipunin skilgreini heldur ekki hvað átt sé við með tímabundnum aðstæðum sem leiði af hefðbundinni almennri bankastarfsemi (temporary situations deriving from normal banking transactions). Þrátt fyrir það verði að telja að fjáröflun með hefðbundnum skammtímalánum (ordinary short-term loans) sé bæði tímabundin aðgerð og hefðbundinn þáttur í almennri bankastarfsemi.

Enn segir að þrír tilgreindir aðilar málsins fyrir EFTA-dómstólnum hafi haldið því fram að millibankalán geti ekki talist innstæða (deposit) í skilningi 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar. Því sé til að svara að orðalag tilskipunarinnar bendi ekki til þess að það að innstæðueigandi sé lánastofnun eigi að hafa nokkur áhrif á hvort féð skuli teljast innstæða í skilningi ákvæðisins. Hins vegar sé það svo að eðli innstæðueiganda geti haft áhrif á hvort innstæða fullnægi skilyrðum tryggingarverndar samkvæmt tilskipuninni, því í 2. gr. hennar sé skýrlega kveðið á um þá meginreglu að innstæður annarra fjármálastofnana í eigin þágu séu undanskildar endurgreiðslu úr innstæðutryggingakerfum. Af þessu leiði að þar sem tilskipunin takmarki berum orðum gildissvið meginreglunnar um rétt til endurgreiðslu innstæðna og nefni í því sambandi meðal annars lán milli lánastofnana, verði að líta svo á að viðskipti (transactions) eins og þau sem lýst sé í spurningu Hæstaréttar rúmist innan þeirrar skilgreiningar á hugtakinu innstæða sem fram komi í 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar. Loks er tekið fram að það sé ekki skilyrði þess að féð teljist innstæða í skilningi tilskipunarinnar að greitt hafi verið af því iðgjald í Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta.

Í álitinu segir að af öllu framangreindu leiði að fé sem millifært sé frá einni lánastofnun til annarrar á grundvelli lánasamnings teljist innstæða í skilningi 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar þrátt fyrir að það hafi ekki verið fært sem innstæða í bókum lántaka, það hafi ekki verið lagt inn á sérstakan reikning á nafni lánveitanda, engin sérstök skilríki hafi verið gefin út fyrir móttöku þess og ekki hafi verið greitt af því iðgjald í Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta. Af 2. gr. tilskipunarinnar leiði hins vegar að þótt fé sem fari milli lánastofnana samkvæmt lánssamningi rúmist tæknilega séð innan innstæðuhugtaksins, þá teljist slíkt fé ekki til innstæðna sem fullnægi skilyrðum tilskipunarinnar fyrir endurgreiðslu. Samkvæmt þessu megi með vísan til 1. mgr. 1. gr., sbr. 2. gr., tilskipunarinnar, gera greinarmun á þrengri skilgreiningu innstæðuhugtaksins (functional definition) sem taki til tryggðra innstæðna samkvæmt tilskipuninni og rýmri skilgreiningu þess (technical definition) sem taki einnig til innstæðna sem ekki njóti tryggingarverndar. Það sé hlutverk landsdómstólsins að taka afstöðu til þess hvorri skilgreiningunni eigi að beita í sambandi við þær reglur landsréttar sem um ræði í málinu.

Í öðru lagi óskaði Hæstiréttur eftir áliti EFTA-dómstólsins á því hvort máli skipti þegar fyrstu spurningunni er svarað hvort heimaríki þess banka sem lánið fékk hafi nýtt sér heimild samkvæmt 2. mgr. 7. gr. tilskipunar 94/19/EB til að undanþiggja innstæður fjármálafyrirtækja innstæðuvernd. Svar EFTA-dómstólsins er efnislega á þann veg að þegar skorið sé úr um hvort lán milli tveggja lánastofnana innan EES teljist innstæða í skilningi 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar, skipti ekki máli hvort heimaríki bankans sem lánið fékk nýtti sér heimild 2. mgr. 7. gr. tilskipunarinnar til að undanþiggja innstæður fjármálafyrirtækja tryggingarvernd. Í þriðja lagi beindi Hæstiréttur þeirri spurningu til EFTA-dómstólsins hvort máli skipti þegar fyrstu spurningunni er svarað, að bankinn sem lánið veiti, nýti sér ekki þá heimild sem hann hafi samkvæmt starfsleyfi sínu til að veita móttöku innlánum frá almenningi, en fjármagni starfsemi sína með framlögum frá eiganda sínum og með útgáfu fjármálagerninga. Svarið við þessari spurningu er að þetta atriði skipti ekki máli varðandi það hvort millibankalán sem ein lánastofnun veitir annarri flokkist sem innstæða í skilningi 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar, nema leyfi lánveitanda til að stofna og reka lánastofnun hafi verið afturkallað af lögbærum yfirvöldum.

VI

Eins og áður er rakið reisir áfrýjandi kröfu sína á hendur aðalstefnda á því að fé það, sem áfrýjandi átti hjá Landsbanka Íslands hf. í október 2008 og um ræðir í málinu, sé innstæða í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 og hafi hún með þeim ákvörðunum stefnda Fjármálaeftirlitsins sem áður greinir flust yfir til aðalstefnda sem samkvæmt því beri að standa áfrýjanda skil á endurgreiðslu fjárins ásamt vöxtum. Varnir aðalstefnda eru á hinn bóginn á því reistar að umrætt fé sé ekki innstæða í skilningi fyrrnefnds lagaákvæðis og hafi ekki flust til hans með ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins.

Þess er áður getið að lög nr. 98/1999 voru einkum sett til að fullnægja þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands samkvæmt EES-samningnum og leiða í lög hér á landi efni tilskipana 94/19/EB og 97/9/EB. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 skal skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Af þessu leiðir eins og áður greinir að skýring hugtaksins „innstæða“ í tilskipun 94/19/EB getur haft þýðingu þegar skorið er úr um hvort fé það sem áfrýjandi átti hjá Landsbanka Íslands hf. í október 2008 teljist innstæða í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999.

Í ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins kemur fram að færsla fjár, sem fer fram með þeim hætti sem varð frá áfrýjanda til Landsbanka Íslands hf. umrædd skipti, feli í sér lánveitingu frá einni fjármálastofnun til annarrar á millibankamarkaði. Fé sem svo hagi til um falli undir hugtakið inneign í 1. mgr. 1. gr. tilskipunar 94/19/EB, en í því ákvæði er vísað til inneignar sem til er komin vegna tímabundinna aðstæðna sem leiða af hefðbundinni almennri bankastarfsemi. Slík inneign telst samkvæmt álitinu innstæða í rýmri merkingu innstæðuhugtaks tilskipunarinnar og skiptir í því sambandi ekki máli þótt um millibankalán hafi verið að ræða. Hins vegar getur samkvæmt áliti EFTA-dómstólsins eðli lánveitanda sem lánastofnunar valdið því að innstæður hans hjá annarri lánastofnun njóti ekki tryggingarverndar samkvæmt tryggingakerfi tilskipunarinnar. Vísar EFTA-dómstóllinn í því sambandi til 2. gr. tilskipunarinnar en þar er sérstaklega tekið fram að innstæður annarra lánastofnana í eigin þágu og fyrir eigin reikning séu sjálfkrafa og almennt undanskildar endurgreiðslu úr innlánatryggingakerfum. Í þessu felst samkvæmt hinu ráðgefandi áliti að þótt tiltekið fé geti talist innstæða í rýmri merkingu innstæðuhugtaks tilskipunarinnar þurfi hið sama fé ekki að vera innstæða í þrengri merkingu þess.

Samkvæmt svari EFTA-dómstólsins við fyrstu spurningunni skiptir ekki máli við úrlausn um það hvort fé eins og áfrýjandi átti hjá Landsbanka Íslands hf. teljist „innstæða“ í skilningi tilskipunar 94/19/EB, að það hafi ekki verið fært sem innstæða í bókum viðtakandi banka heldur sem lán. Þá hefur ekki þýðingu í því sambandi að féð hafi ekki verið lagt inn á sérstakan reikning á nafni lánveitandans í viðtakandi banka, að sá banki hafi ekki gefið út sérstök skilríki til lánveitandans fyrir móttöku fjárins og að ekki hafi verið greitt iðgjald af því í Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta. Ekki skiptir heldur máli eins og fram kemur í svari EFTA-dómstólsins við annarri spurningunni, að þegar efni tilskipunar 94/19/EB var tekið upp í rétt heimaríkis lántakans nýtti það sér ekki heimild samkvæmt 2. mgr. 7. gr. tilskipunarinnar, sbr. 1. tölulið I. viðauka, til að undanþiggja innstæður fjármálafyrirtækja innstæðutryggingarvernd. Loks skiptir ekki máli, eins og fram kemur í svarinu við þriðju spurningunni, við mat á því hvort millibankalán sem ein lánastofnun veitir annarri flokkist sem innstæða, að lánveitandinn fjármagni starfsemi sína ekki með móttöku innlána frá almenningi, eins og hann hafi heimild til, heldur með framlögum frá eiganda sínum og útgáfu fjármálagerninga.

Með hliðsjón af því sem hér var rakið úr áliti EFTA-dómstólsins og að virtum atvikum málsins verður lagt til grundvallar að fé það, sem áfrýjandi átti hjá Landsbanka Íslands hf. í október 2008 og tilkomið er með þeim hætti sem áður er lýst, teljist innstæða í rýmri merkingu innstæðuhugtaks tilskipunar 94/19/EB. Lög nr. 98/1999 voru eins og áður er rakið einkum sett til þess að leiða í lög hér á landi efni tilskipunarinnar. Að því gættu og með vísan til 3. gr. laga nr. 2/1993 verður lagt til grundvallar að það eitt að þetta sama fé sé tilkomið vegna millibankaláns útiloki ekki að það geti talist innstæða í skilningi 9. gr. laga nr. 98/1999, eins og það ákvæði var fyrir breytingu með 5. gr. laga nr. 79/2012. Kemur þá þessu næst til úrlausnar hvort í þeim ákvörðunum stefnda Fjármálaeftirlitsins sem um ræðir í málinu hafi falist að allt fé sem gæti talist innstæða í skilningi laga nr. 98/1999 skyldi flytjast frá Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf., sem nú ber heiti aðalstefnda, eða hvort í þeim ákvörðunum hafi falist takmarkanir og þá af hvaða toga.

Í kafla III hér að framan er orðrétt tekið upp efni 7. og 8. töluliða ákvörðunar stefnda Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Þar var í 7. tölulið kveðið á um að aðalstefndi tæki yfir skuldbindingar vegna „innlána frá fjármálafyrirtækjum“ og í 8. tölulið að innlendar „innstæður“ við Landsbanka Íslands hf. flyttust yfir til hins nýja banka. Efni og orðalag þessara töluliða eitt og sér sker því ekki úr um hvort fé í formi millibankalána eins og þeirra sem áfrýjandi veitti Landsbanka Íslands hf. skyldi flytjast yfir til hins nýja banka. Hins vegar var í bréfi Fjármálaeftirlitsins til Landsbanka Íslands hf. 11. nóvember 2008 fjallað um „svokölluð peningamarkaðslán/innlán“ frá fjármálafyrirtækjum og áréttað með afdráttarlausum hætti að „skuldbindingar vegna slíkra lána frá fjármálafyrirtækjum eru ekki fluttar yfir til ... Nýja Landsbanka Íslands hf. ... með þeim ákvörðunum sem um ræðir.“

Þegar lagt er mat á það sem felst í framangreindum ákvörðunum stefnda Fjármálaeftirlitsins er fyrst til þess að líta að lög nr. 125/2008 voru sett við aðstæður í fjármála- og efnahagslífi íslensku þjóðarinnar sem eiga sér enga hliðstæðu í sögu lýðveldisins, og er nánari grein gerð fyrir því í forsendum dóms Hæstaréttar 28. október 2011 í máli nr. 340/2011. Með setningu laganna voru gerðar ýmsar veigamiklar lagabreytingar og stjórnvöldum, þá fyrst og fremst Fjármálaeftirlitinu, veittar umfangsmiklar valdheimildir sem ekki eru dæmi um að íslensku stjórnvaldi hafi áður verið fengnar í hendur. Markmið þessa var eins og nánar er rakið í dómi Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 fyrst og fremst að skapa skilyrði fyrir stöðugleika í efnahagslífinu með því að tryggja virkni fjármálakerfisins og efla traust almennings á því og koma í veg fyrir að „bankarnir loki, greiðslukerfið frjósi eða hrynji og verði ekki virkt“, en með þeim víðtæku valdheimildum sem Fjármálaeftirlitinu voru veittar skyldi tryggja hagsmuni almennings og endurreisa fjármálalegan stöðugleika. Mat Hæstiréttur það svo í dóminum að löggjafinn hefði ríkt svigrúm við mat á því hvaða leiðir skyldu farnar til að bregðast við því flókna og hættulega ástandi sem upp var komið og ógnað gat tilvist alls samfélagsins vegna keðjuverkandi áhrifa falls stærstu viðskiptabankanna sem endað gat með hruni alls efnahagslífs í landinu. Taldi Hæstiréttur að við þær aðstæður sem ríktu hafi löggjafanum ekki aðeins borið réttur heldur fyrst og fremst stjórnskipuleg skylda „til að gæta velferðar almennings og fjárhagslegt uppgjör vegna falls bankanna hlaut fyrst og fremst að verða innbyrðis milli þeirra, sem áttu beinna hagsmuna að gæta gagnvart þeim“ eins og orðrétt segir í dóminum. Í þessu ljósi verður að virða þær ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins sem um ræðir í málinu og leggja til grundvallar að í þeim hafi falist að nýju bankarnir sem reistir voru á grunni þeirra föllnu tækju yfir innstæðuskuldbindingar gömlu bankanna gagnvart almenningi og almennar innstæður fjármálafyrirtækja á hlaupa- og sparireikningum í kerfum bankanna, en ekki inneign sem stafaði af slíkri lánveitingu á millibankamarkaði sem um ræðir í málinu. Eru þegar af þessari ástæðu ekki efni til í málinu að taka afstöðu til þess hvort umrædd lánveiting geti í skilningi laga nr. 98/1999 talist innstæða í merkingu þess hugtaks.

Í annan stað ber að hafa í huga að í niðurlagi ákvörðunar stefnda Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var sá fyrirvari gerður að hún væri tekin á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga og gagna. Jafnframt kom þar fram að reyndist ákvörðunin byggð á ófullnægjandi upplýsingum um málsatvik, eða aðrar forsendur hennar brygðust verulega, gæti Fjármálaeftirlitið gert hvers konar breytingar á henni, þar með talið fellt hana úr gildi í heild eða að hluta. Eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar 24. maí 2012 í máli nr. 156/2011 var það samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002, eins og hún hljóðaði á þessum tíma, á valdi Fjármálaeftirlitsins að taka ákvarðanir eins og þær sem um ræðir í málinu svo bindandi yrði fyrir eldri bankana, þá yngri og viðsemjendur þeirra, svo og að breyta slíkum ákvörðunum. Hafi að mati áfrýjanda einhver vafi verið í upphafi um hvort umrædd krafa hans hafi flust yfir til hins nýja banka eða átt að flytjast þangað, þá var þeim vafa í öllu falli eytt ekki síðar en í fyrrgreindu bréfi Fjármálaeftirlitsins 11. nóvember 2008.

Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið verður lagt til grundvallar að með ákvörðunum stefnda Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 og 11. nóvember sama ár hafi fé það, er áfrýjandi átti hjá Landsbanka Íslands hf. í byrjun október 2008 og til var komið vegna millibankaláns, ekki flust yfir til hins nýja banka, nú aðalstefnda í málinu, Landsbankans hf. Ber því að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu aðalstefnda af kröfu áfrýjanda.

Ákvarðanir þær sem stefndi Fjármálaeftirlitið tók og um ræðir í málinu voru teknar á grundvelli þeirra valdheimilda sem stofnuninni voru fengnar í hendur með lögum nr. 125/2008. Hæstiréttur hefur eins og fram kemur í dómi réttarins 28. október 2011 í máli nr. 340/2011 þegar staðfest að lögin standist ákvæði stjórnarskrárinnar að því marki sem þar á reyndi. Samkvæmt því og þar sem áfrýjandi hefur hvorki sýnt fram á að Fjármálaeftirlitið hafi við töku ákvarðana sinna farið út fyrir valdheimildir þær sem því voru fengnar í hendur, né leitt annars að því rök að þær ákvarðanir hafi verið teknar með ólögmætum og saknæmum hætti ber að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu varastefndu af kröfu áfrýjanda í málinu.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Það athugist að engin efni voru til að beina kröfu að stefnda Fjármálaeftirlitinu samhliða íslenska ríkinu. Þá er og aðfinnsluvert að áfrýjandi lagði fyrir Hæstarétt sem fylgigagn með nýjum gögnum skjal sem hafði að geyma athugasemdir við greinargerðir stefndu en slíkur skriflegur málflutningur er andstæður lögum. Áfrýjandi hefur auk þessa, meðal annars eftir að fresti til gagnaöflunar lauk, lagt fram í Hæstarétti aragrúa nýrra skjala sem ekkert gildi hafa fyrir úrlausn málsins.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal óraskaður.

Áfrýjandi, Aresbank S.A., greiði stefndu, Landsbankanum hf., íslenska ríkinu og Fjármálaeftirlitinu, hverjum fyrir sig 3.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.