47/2014

K hlaut líkamstjón er hann varð fyrir slysi við akstur fjórhjóls árið 2006. Vátryggjandi, ökutækisins, V hf., greiddi honum skaðabætur úr slysatryggingu ökumanns og var bótafjárhæð vegna varanlegrar örorku hans reist á meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. K höfðaði mál á hendur V hf. til heimtu frekari skaðabóta þar sem hann taldi að ákvarða bæri árslaun sín á grundvelli 2. mgr. sömu greinar með hliðsjón af meðallaunum atvinnuflugmanna í F, með skírskotun til þess að hann hefði á slysdegi verið nærri því að ljúka tilskildu námi í því skyni að starfa sem atvinnuflugmaður. Skilyrði voru ekki talin standa til þess að meta árslaun K sérstaklega samkvæmt síðastgreindu lagaákvæði, enda hefði því í dómaframkvæmd verið hafnað að aðstæður tjónþola, sem á viðmiðunartímabili samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga hefði ekki nýtt starfsrétti á grundvelli menntunar til að afla hærri tekna en hann naut í raun, gæti átt undir 2. mgr. sömu greinar. Var V hf. því sýknað af kröfu hans.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. janúar 2014. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og falli þá málskostnaður niður.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

I

Mál þetta á rætur að rekja til þess að stefndi varð fyrir slysi 22. júlí 2006 við akstur fjórhjóls, en vátryggingar vegna ökutækisins, þar á meðal slysatrygging ökumanns, höfðu verið keyptar hjá áfrýjanda. Við slysið hlaut stefndi veruleg meiðsl í baki og gekkst hann af þeim sökum þrívegis undir skurðaðgerð á árunum 2006 og 2008. Aðilarnir óskuðu 25. ágúst 2008 sameiginlega eftir örorkumati tveggja manna, sem lokið var 27. janúar 2009. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að heilsufar stefnda hafi orðið stöðugt 13. mars 2008, en frá slysdegi hafi hann með öllu verið óvinnufær til 1. maí 2007, að hálfu frá þeim degi til 28. janúar 2008 og aftur að fullu frá þeim degi þar til stöðugleika var náð. Hann hafi á öllu þessu tímabili verið veikur í skilningi 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum, þar af rúmfastur 12 daga. Varanlegur miski hans var metinn 30 stig og varanleg örorka 30%.

Að fengnu þessu örorkumati krafði stefndi áfrýjanda 20. febrúar 2009 um bætur að fjárhæð samtals 38.261.150 krónur að meðtöldum vöxtum og kostnaði, en að teknu tilliti til innborgunar áfrýjanda, sem hafi ásamt vöxtum numið 1.877.028 krónum. Að undangengnum bréfaskiptum milli aðilanna gengu þeir til uppgjörs 24. júlí 2009, en samkvæmt því nam heildarfjárhæð bóta til stefnda 15.506.576 krónum að meðtöldum vöxtum og kostnaði. Stefndi tók við þessari greiðslu með fyrirvara í fyrsta lagi um fjárhæð launa, sem tekið væri mið af við útreikning bóta fyrir tímabundið atvinnutjón, og frádrátt frá þeim bótum, í öðru lagi árslaun, sem útreikningur bóta fyrir varanlega örorku væri reistur á, og í þriðja lagi stigatölu varanlegs miska og varanlegrar örorku samkvæmt niðurstöðum örorkumatsins.

Stefndi höfðaði mál þetta 22. október 2012 til heimtu bóta að fjárhæð 22.040.879 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 13. mars 2008 til 14. ágúst 2009, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þessi krafa stefnda snýr eingöngu að fjárhæð bóta vegna varanlegrar örorku af völdum slyssins, en í fyrrnefndu uppgjöri aðilanna höfðu þær bætur, sem námu 9.069.837 krónum, verið reiknaðar á grundvelli meðalatvinnutekna stefnda árin 2003 til 2005, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sem voru taldar að fjárhæð 2.228.078 krónur. Af ástæðum, sem nánar greinir frá hér á eftir, telur stefndi að meta eigi árslaun í þessu skyni sérstaklega eftir 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga með tilliti til meðallauna flugmanna í Félagi íslenskra atvinnuflugmanna. Þau laun séu hærri en sem svari hámarkslaunum til viðmiðunar við útreikning bóta fyrir varanlega örorku samkvæmt 4. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og leggur stefndi því til grundvallar við útreikning dómkröfu sinnar þau hámarkslaun framreiknuð til 13. mars 2008 eftir 15. gr. skaðabótalaga, sem svari til árslauna að fjárhæð 7.642.500 krónur. Því til samræmis telur stefndi að bætur fyrir varanlega örorku eigi að verða 31.110.716 krónur, en að frádregnum fyrrnefndum 9.069.837 krónum, sem áfrýjandi hefur greitt stefnda í þessu skyni, fæst áðurgreind fjárhæð dómkröfu hans í málinu. Hvorki er deilt um bótaskyldu áfrýjanda né útreikning á kröfu stefnda.

II

Samkvæmt gögnum málsins lagði stefndi, sem er fæddur 1979, um skeið stund á nám að loknu grunnskólaprófi við Menntaskólann við Hamrahlíð og Iðnskólann í Reykjavík, en starfaði síðan með föður sínum við rafvirkjun. Hann lauk í desember 1999 bóklegum prófum til að öðlast einkaflugmannsréttindi, sem hann mun svo hafa fengið á árinu 2000. Í framhaldi af því gekkst stefndi undir bóklegt nám á atvinnuflugmannsnámskeiði hjá Flugskóla Íslands hf., sem mun hafa verið fólgið í um 730 klukkustunda skólasókn, og lauk því með prófum 2. apríl 2002. Að því búnu hlaut hann verklega þjálfun, sem að lágmarki þurfti að nema 25 klukkustundum, og gekkst síðan undir próf til að öðlast réttindi sem atvinnuflugmaður, sem hann fékk 18. september 2002. Í málinu er fram komið að þau réttindi hafi þó ekki nægt til að fullnægja kröfum, sem gerðar voru á þeim tíma við ráðningu atvinnuflugmanna til starfa á grundvelli reglugerðar nr. 419/1999 um skírteini útgefin af Flugmálastjórn Íslands, því að auki hafi þurft að ljúka annars vegar 55 klukkustunda þjálfun í blindflugi og verklegu prófi í því og hins vegar 45 klukkustunda bóklegu námi og verklegri þjálfun í fjöláhafnarsamstarfi. Samkvæmt vottorði Flugskóla Íslands hf. hafði stefndi lokið þessari þjálfun í blindflugi og jafnframt bóklegu námi vegna fjöláhafnarsamstarfs áður en hann varð fyrir slysinu 22. júlí 2006 og hafi hann því á þeim tíma „verið um 2 vikur frá því að öðlast þau réttindi sem hann stefndi að.“ Samkvæmt málatilbúnaði stefnda gekkst hann undir þjálfun í blindflugi á tímabilinu 8. apríl til 10. júní 2006, en fyrst að því loknu hefði honum verið heimilt að hljóta verklega þjálfun í fjöláhafnarsamstarfi. Þá liggur fyrir í málinu að stefndi hafi einnig hlotið réttindi til að starfa við flugkennslu, að því er virðist 2004, svo og að hann hafi nýtt þau réttindi í starfi hjá Flugskóla Íslands hf. frá því á árinu 2005.

Samkvæmt skattframtali stefnda 2004 námu launatekjur hans á árinu 2003 alls 1.485.609 krónum, sem greiddar voru af fyrirtæki með heitinu Rafval sf., en af yfirliti um staðgreiðslu opinberra gjalda hans 2003 verður ráðið að teknanna hafi verið aflað með vinnu alla mánuði þess árs. Samkvæmt skattframtali 2005 voru launatekjur hans á árinu 2004, að fjárhæð 1.742.607 krónur, einnig greiddar af sama fyrirtæki og var staðgreiðsla opinberra gjalda vegna þeirra innt af hendi alla mánuði þess árs að undanskildum febrúar og mars. Eftir skattframtali 2006 námu launatekjur hans 2005 samtals 1.456.701 krónu, en þar af greiddi fyrrnefnt fyrirtæki 940.106 krónur, Flugskóli Íslands hf. 466.020 krónur og fæðingarorlofssjóður 50.575 krónur. Af yfirliti um staðgreiðslu opinberra gjalda stefnda á árinu 2005 verður ráðið að hann hafi aflað framangreindra tekna frá Rafvali sf. í mánuðunum janúar til maí og frá Flugskóla Íslands hf. í mars og frá maí til desember, en greiðsla úr fæðingarorlofssjóði hafi verið innt af hendi í nóvember. Loks er þess að geta að á slysárinu 2006 voru launatekjur stefnda samtals 638.828 krónur eftir skattframtali hans 2007, en af þeirri fjárhæð greiddi Rafval sf. 161.340 krónur, Flugskóli Íslands hf. 423.684 krónur og fæðingarorlofssjóður 53.804 krónur. Í yfirliti um staðgreiðslu opinberra gjalda af þessum tekjum kemur fram að hjá Rafvali sf. hafi þeirra verið aflað í júní 2006 og Flugskóla Íslands hf. mánaðarlega frá janúar til ágúst sama ár, en úr fæðingarorlofssjóði hafi stefndi fengið greiðslur í maí og júní.

Eftir slysið 22. júlí 2006 lauk stefndi prófi í rafvirkjun við Tækniskólann og fékk sveinsbréf í þeirri iðngrein 10. júní 2011. Þá mun hann hafa lokið verklegu prófi í blindflugi á árinu 2012, svo og námi og verklegri þjálfun í fjöláhafnarsamstarfi 17. október sama ár, en frá þeim tíma mun hann hafa fullnægt öllum skilyrðum til að fá starf sem atvinnuflugmaður. Um atvinnu stefnda eftir slysið liggja ekki fyrir teljandi upplýsingar, en eftir skattframtölum aflaði hann launatekna að fjárhæð 403.537 krónur á árinu 2007, 835.614 krónur 2008, 984.626 krónur 2009, 692.398 krónur 2010 og 1.309.169 krónur 2011. Þessar tekjur fékk hann fjögur fyrstu árin að öllu leyti frá Flugskóla Íslands hf., en á því síðasta frá þeim sama og Rafvali sf. Samkvæmt málflutningi stefnda fyrir Hæstarétti hefur hann eftir 17. október 2012 sótt um störf sem atvinnuflugmaður, en ekki orðið ágengt.

III

Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skal við ákvörðun skaðabóta vegna varanlegrar örorku að meginreglu leggja til grundvallar meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysdag og skulu þær fjárhæðir framreiknaðar til samræmis við breytingar á launavísitölu til þess tíma, sem heilsufar tjónþola verður stöðugt. Hvorki skal þó reikna bæturnar út með tilliti til lægri atvinnutekna en greindar eru í 3. mgr. þessarar lagagreinar né hærri tekna en segir í 4. mgr. hennar. Frá framangreindri reglu 1. mgr. 7. gr. er gerð undantekning í 2. mgr. 7. gr., þar sem mælt er svo fyrir að árslaun skuli meta sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Samkvæmt dómaframkvæmd ber tjónþoli, sem reisir kröfu um bætur á síðastnefndu lagaákvæði, sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðum þess sé fullnægt.

Í málinu ber stefndi því við að skilyrði séu til að ákveða honum skaðabætur vegna varanlegrar örorku eftir framangreindri reglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þegar metið er hvort aðstæður stefnda hafi verið óvenjulegar í skilningi þessa ákvæðis verður að líta til þess að hann var nýlega orðinn 27 ára að aldri þegar hann varð fyrir slysinu 22. júlí 2006. Á þeim tíma virðist stefndi hafa um árabil verið á vinnumarkaði án þess að hafa þó lokið sérstöku starfsnámi fyrr en á árinu 2002, þegar hann fékk sem áður segir réttindi sem atvinnuflugmaður, auk þess sem hann mun hafa hlotið réttindi til starfa sem flugkennari 2004. Eins og ráðið verður af áðurgreindu nýtti stefndi þessi síðastnefndu réttindi til að afla nokkurra launatekna á árunum 2005 og 2006, svo og á því tímabili eftir slysið, sem gögn málsins taka til, en fyrir slysið virðist þetta ekki hafa leitt til hækkunar á heildartekjum hans. Í málinu eru engar upplýsingar um tekjur stefnda á árunum fyrir 2003, en þær hafa á hinn bóginn lækkað á tímabilinu frá slysinu í samanburði við næstu þrjú árin á undan. Að þessu virtu er ekki unnt að líta svo á að stefndi hafi sýnt fram á að nám hafi svo að máli skipti sett mark á getu hans til að afla atvinnutekna á árunum 2003, 2004 og 2005, sem að öðru óbreyttu ætti að taka mið af við ákvörðun skaðabóta handa honum vegna varanlegrar örorku eftir meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.

Þegar metið er hvort ætla megi að breytingar hafi staðið fyrir dyrum 22. júlí 2006 á framtíðartekjum stefnda verður að gæta að því að hann fékk sem fyrr segir réttindi til að starfa sem atvinnuflugmaður 18. september 2002, sem hefðu þó ekki nýst honum til að leita vinnu á þeim vettvangi hér á landi án þess að hann lyki að auki námskeiðum í blindflugi og svonefndu fjöláhafnarsamstarfi. Eftir gögnum málsins hefði hann orðið að verja 100 klukkustundum í bóknám og verklega þjálfun til að ljúka þeim námskeiðum. Á slysdegi hafði stefndi haft nærri fjögur ár til að gera það og eiga þannig kost á atvinnu, sem þessi menntun hans stóð til, en engar haldbærar skýringar hafa komið fram á því hvað valdið hafi að af því hafi ekki orðið. Í dómaframkvæmd hefur því verið hafnað að aðstæður tjónþola, sem á viðmiðunartímabili samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga hefur ekki nýtt starfsréttindi á grundvelli menntunar til að afla hærri tekna en hann naut í raun, geti átt undir 2. mgr. sömu lagagreinar, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 2. desember 2004 í máli nr. 265/2004 og 8. júní 2006 í máli nr. 517/2005. Verður að leggja þetta að jöfnu við aðstæður stefnda, sem að framan greinir.

Samkvæmt þessu hefur stefndi ekki sýnt fram á að skilyrði séu til að beita reglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga við ákvörðun skaðabóta fyrir varanlega örorku af völdum slyssins 22. júlí 2006. Óumdeilt er að áfrýjandi hafi þegar staðið stefnda skil á slíkum bótum, sem reiknaðar voru eftir fyrirmælum 1. mgr. 7. gr. laganna, og verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefnda verður látið standa óraskað, en um gjafsóknarkostnað hans hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Vörður tryggingar hf., er sýkn af kröfu stefnda, K-kk-ef Ó-kk-ef E-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 750.000 krónur.