133/2012

Ágreiningur kom upp meðal málsaðila við opinber skipti á dánarbúi A og B. Deila aðila fyrir Hæstarétti laut að þremur atriðum. Í fyrsta lagi hvort erfingjarnir D og E hefðu fengið ofgreiddan fyrirframgreiddan arf úr hendi B, sem þau höfðu fengið í sinn hlut með erfðaskrá B frá ágúst 2007 og yfirlýsingu hans í október sama ár. Í öðru lagi hvort sömu erfingjar ættu rétt á kvaðalausu afsali fyrir tilteknum hluta jarðarinnar F úr hendi dánarbúsins, sem þau höfðu fest kaup á með kaupsamningum í október og nóvember sama ár. Að síðustu hvort sömu erfingjar ættu rétt á afsali fyrir tilteknum hluta sömu jarðar úr hendi dánarbúsins, þar sem [...]kirkja stendur, eða hvort sá hluti kæmi til skipta milli erfingja B. Hæstiréttur taldi að dánarbúi A og B bæri að gefa út afsal til D og E fyrir hvoru tveggja þeim hluta F sem þau hefðu fest kaup á samkvæmt kaupsamningi og þeim hluta sömu jarðar þar sem [...]kirkja stendur. Þá taldi Hæstiréttur, að virtum vilja arfleifandans B, löggerningum um yfirfærslu eignarréttinda yfir jörðinni og ákvæðum kaupsamnings milli annars vegar B og hins vegar D og E, að þeim síðarnefndu bæri að greiða ofgreiddan fyrirframgreiddan arf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 21. febrúar 2012 sem bárust héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 1. mars sama ár, Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 9. febrúar 2012 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðilum yrði gert að greiða sóknaraðilanum dánarbúi A og B 2.146.933 krónur. Þar var og hafnað kröfu varnaraðila um að sóknaraðilanum dánarbúi A og B yrði gert að greiða kostnað vegna málareksturs á hendur G og H. Þá var sóknaraðilanum dánarbúi A og B með úrskurðinum gert að gefa út afsal til varnaraðila fyrir hálfri jörðinni F auk allra húsa, mannvirkja og fullvirðisréttar í samræmi við ákvæði kaupsamnings B og varnaraðila frá 5. nóvember 2007. Loks var sóknaraðilanum dánarbúi A og B gert að gefa út afsal til varnaraðila fyrir 50% hlut í lóð þeirri úr landi jarðarinnar F hvar nú stendur [...]kirkja með landnúmeri [...]. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl.

Sóknaraðilinn dánarbú A og B krefst þess í fyrsta lagi að felld verði úr gildi sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna kröfu beggja sóknaraðila um að varnaraðilar greiði 2.146.933 krónur til sóknaraðilans dánarbús A og B. Í öðru lagi að felld verði úr gildi sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að sóknaraðilanum dánarbúi A og B verði gert að gefa út afsal til varnaraðila fyrir hluta lóðar þeirrar hvar nú stendur [...]kirkja. Í þriðja lagi að staðfest verði sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna kröfu varnaraðila um að dánarbúinu verði gert að greiða kostnað vegna málareksturs á hendur G og H. Í fjórða lagi krefst þessi sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðilum.

Sóknaraðilinn C krefst þess í fyrsta lagi að hrundið verði þeirri niðurstöðu hins kærða úrskurðar að hafna kröfu sóknaraðila um greiðslu á 2.146.933 krónum úr hendi varnaraðila og að krafa dánarbúsins um greiðslu hinnar tilgreindu fjárhæðar verði tekin til greina. Í öðru lagi að hrundið verði þeirri niðurstöðu hins kærða úrskurðar að sóknaraðilanum dánarbúi A og B sé skylt að gefa út afsal til varnaraðila fyrir hluta lóðar þeirrar hvar nú stendur [...]kirkja og að krafa dánarbúsins verði tekin til greina. Í þriðja lagi að staðfest verði sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að dánarbúinu sé skylt að gefa út afsal fyrir hálfri jörðinni F auk allra húsa, mannvirkja og fullvirðisréttar í samræmi við það sem greinir í kaupsamningi B og varnaraðila frá 5. nóvember 2007, þó þannig að kaupverðið verði greitt með því að varnaraðilum verði gert að sæta því að frá arfshlutum þeirra dragist að jöfnu 2.146.933 krónur. Í fjórða lagi að staðfest verði sú niðurstaða hins kærða úrskurðurðar að hafna kröfu varnaraðila um að dánarbúinu verði gert að greiða kostnað vegna málareksturs á hendur G og H. Í fimmta lagi að niðurstaða hins kærða úrskurðar um málskostnað verði felld úr gildi og varnaraðilum verði gert að greiða sér óskipt málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar „að því undanskildu að fallið er frá þeirri kröfu að sóknaraðili, dánarbú B og A greiði kostnað varnaraðila við málarekstur á hendur G og H.“ Þá krefjast varnaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar óskipt úr hendi sóknaraðila.

I

B lést [...] 2009 og sat þá í óskiptu búi eftir eiginkonu sína, A, sem lést [...] 2006. Leyfi til setu í óskiptu búi var B veitt með bréfi sýslumannsins á [...] 21. nóvember 2006. Erfingjar A auk B eru börn þeirra hjóna, C, I, E og D. Fram kemur í leyfinu að helsta eign dánarbúsins sé 50% hluti jarðarinnar F, landnúmer [...], með áhvílandi veðskuld. Af gögnum málsins virðist mega ráða að varnaraðilar, systkinin D og E, hafi annast búrekstur á jörðinni F ásamt móður sinni A frá árinu 1992 og þar til hún féll frá árið 2006, en eftir það hafi þau verið með félagsbú á jörðinni. B mun vegna veikinda ekki hafa getað stundað þar búskap sjálfur og síðustu ár sín dvaldi hann á heimili aldraðra, [...] á [...].

Með vottfestu og þinglýstu umboði dagsettu 15. ágúst 2007 veitti B fullt og ótakmarkað umboð G-kk-þgf S-kk-þgf hæstaréttarlögmanni til þess að „selja eignarjörð mína, F, landnr. [...], [...], með öllum gögnum og gæðum, mannvirkjum og húskosti, sem jörðinni tilheyra svo og öllum fullvirðisrétti, til barna minna, E ... og D ... Kaupverð jarðarinnar eins og hún er tilgreind hér að framan skal vera kr. 43.000.0000.- og er þá fullvirðisréttur í sauðfé og mjólk, sem þau eiga ekki sjálf, innifalinn í þeirri tölu. Kaupverð jarðarinnar skal greiða með hefðbundnum hætti þ.e. að kaupendur yfirtaka áhvílandi veðskuldir og allar aðrar skuldbindingar sem hvíla á jörðinni auk greiðslu með peningum.“

Í hinum kærða úrskurði er rakið efni erfðaskrár B sem dagsett er í ágúst 2007, efni yfirlýsingar þeirrar frá 9. október 2007 sem undirrituð er af B og varnaraðilum og efni kaupsamninga þeirra er B gerði við varnaraðila, fyrst 26. október 2007 og aftur 5. nóvember sama ár. Samkvæmt erfðaskránni skyldu þau D og E taka að jöfnu í arf eftir B 1/3 hluta allra eigna hans við dánardag, umfram þann erfðahluta sem þeim bæri lögum samkvæmt. Í yfirlýsingunni 9. október 2007 lýsa varnaraðilar því yfir að þau hafi þann dag fengið að jöfnu afhenta úr búi föður þeirra 2/9 hluta jarðarinnar F og hlutfallslega af því sem jörðinni fylgir og fylgja ber. Með kaupsamningnum 5. nóvember 2007 seldi B varnaraðilum 5/18 hluta jarðarinnar F ásamt hlutfallslega öllum gögnum og gæðum. Í yfirlýsingu B 5. nóvember 2007 lýsir hann því meðal annars yfir að hann hafi selt varnaraðilum eignarhluta sinn í jörðinni F, sem séu 5/18 hlutar jarðarinnar, fyrir 33.444.445 krónur. Í kaupsamningnum 5. nóvember 2007 segir að afsal skuli gefið út þegar kaupendur hafi greitt kaupverðið að fullu og skorið hefur verið úr um eignartilkall G og H til hluta jarðarinnar. Í skattframtali B árið 2008 segist B meðal annars hafa arfleitt börn sín „E ... og D ... að 2/9 hluta jarðarinnar F í [...] ... Seldi þeim síðan restina, þ.e. 7/9 hluta, sbr. kaupsamning frá 5.11.2007, á kr. 33.444.444.“ Fram er komið í málinu að athugun skiptastjóra leiddi í ljós, að þær 33.444.445 krónur, sem kaupsamningurinn 5. nóvember 2007 kvað á um, hafi skilað sér í bú B, en þar af voru 12.000.000 krónur í formi fyrirframgreidds arfs til varnaraðila og 6.000.000 krónur til I.

Meðal gagna málsins er yfirlýsing G og H 31. ágúst 1983. Þar lýsa þau sem lögerfingjar hjónanna J og K því yfir að þau séu, hvort um sig, eigendur að ¼ hluta jarðanna F og L í [...]hreppi í [...]. Samkvæmt yfirliti Fasteignaskrár Íslands 4. maí 2011 eru skráðir eigendur F í [...], landnúmer [...], D, E, G og H sem hvert er skráð fyrir fjórðungshlut. Í lóðarleigusamningi 29. júní 1998, sem einnig er meðal gagna málsins, segir svo: „Við undirrituð, eigendur jarðarinnar F í [...]hreppi, [...], ... B, ... G, ... og H ... leigjum sóknarnefnd [...]kirkju f.h. [...]sóknar 5 ha. lóð úr landi jarðarinnar ... Sóknarnefnd er heimil afnot af þessari lóð til byggingar kirkju, heimreiðar, bílastæða og kirkjugarðs. Afnot sóknarnefndar af lóðinni eru eingöngu bundin við kirkjulegar athafnir. Lóðin er látin af hendi án leigugjalda.“ Samkvæmt matsvottorði Fasteignaskrár Íslands 11. október 2011 eru eigendur þessarar lóðar sem hefur landnúmerið 179635 B (50%), G (25%) og H (25%).

Í fyrrgreindri yfirlýsingu varnaraðila og B 9. október 2007 segir meðal annars: „Þá hafa G ... og H ... látið þinglýsa yfirlýsingu ... 31. ágúst 1983 um að þau séu hvort um sig eigendur að ¼ hluta jarðanna F og L. Þessi yfirlýsing er ekki í samræmi við þá landskiptagerð sem fram fór 2. júlí 1982, en samkvæmt þeirri landskiptagerð lýstu eigendur því yfir að þeir myndu afsala eignarhlutum sínum í jörðunum til ábúenda jarðanna, hverjum fyrir sig, þannig að B yrði einn eigandi F. G og H hafa þegar afsalað eignarhlutum sínum í L, en ekki hefur fengist afsal frá þeim fyrir eignarhlutum þeirra í F. B mun hlutast til um að G og H muni afsala eignarhlutum sínum í F þannig að erfðahluti E og D skerðist ekki sem því nemur. B mun greiða allan kostnað sem kemur til með að falla vegna þeirrar afsalsgerðar.“ Sams konar ákvæði um greiðslu kostnaðar vegna afsalsgerðar er í yfirlýsingu B 5. nóvember 2007. Í þeirri yfirlýsingu segir og að nafngreindur umboðsmaður B hafi „heimild til þess að höfða mál á hendur [G og H] með kröfu um útgáfu afsals, ef ... þörf krefur.“

II

Með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra 11. ágúst 2009 var dánarbú B og A tekið til opinberra skipta og H-kk-nf P-kk-nf hæstaréttarlögmaður skipaður skiptastjóri. Á skiptafundi 29. júní 2011 lagði skiptastjóri fram frumvarp til úthlutunar og í kjölfarið reis ágreiningur með aðilum um tillögur þær er fram komu í frumvarpinu. Með bréfi skiptastjóra 20. júlí 2011 til Héraðsdóms Norðurlands eystra var ágreiningnum vísað til úrlausnar héraðsdóms.

Ágreiningur aðila er í aðalatriðum fjórþættur: Í fyrsta lagi greinir þá á um hvort varnaraðilar hafi fengið ofgreiddan fyrirframgreiddan arf sem nemur 2.146.933 krónum, þegar mið er haft af því hvað B hafi verið heimilt að ráðstafa með þeim hætti samkvæmt ákvæðum erfðalaga. Í öðru lagi er ágreiningur um hvort varnaraðilar eigi rétt á að fá úr hendi dánarbúsins kvaðalaust afsal fyrir þeim hluta jarðarinnar F sem þau telja sig hafa eignast, annars vegar með fyrirframgreiðslu arfs á grundvelli yfirlýsingarinnar 9. október 2007 og hins vegar með kaupsamningnum 5. nóvember 2007. Í þriðja lagi hvort varnaraðilar eigi rétt á að fá úr hendi dánarbúsins afsal fyrir 50% hlut í lóð þeirri úr landi F hvar nú stendur [...]kirkja, eða hvort 50% hlut lóðarinnar verði skipt milli fjögurra erfingja B þannig að hver þeirra hljóti 12,5% lóðarinnar og fái útgefna eignarheimild í samræmi við það. Í fjórða lagi var ágreiningur um þá kröfu varnaraðila að dánarbúið skyldi greiða allan kostnað af rekstri dómsmáls á hendur G og H, þar sem vefengdur yrði eignarréttur þeirra til helmings jarðarinnar F og krafa gerð á hendur þeim um útgáfu afsals fyrir þeim hluta jarðarinnar. Í hinum kærða úrskurði var þessari kröfu varnaraðila hafnað og undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti hafa þeir fallið frá henni og kemur úrlausn héraðsdóms um hana því ekki til endurskoðunar.

III

Að framan er gerð grein fyrir þeim gerningum sem færðu eignarrétt að hálfri jörðinni F í [...] ásamt öllum gögnum og gæðum frá B til barna hans D og E, varnaraðila málsins. Er þar annars vegar um að ræða yfirlýsingu 9. október 2007, sbr. erfðaskrá B sem dagsett er í ágúst 2007, og hins vegar kaupsamninginn 5. nóvember sama ár. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði hefur hvorki verið leitað ógildingar þessara gerninga og umboða er þeim tengjast né hefur þess verið freistað að fá þeim eða hluta þeirra rift, og stendur skuldbindingargildi þeirra því óhaggað. Af því leiðir að fallist er á með héraðsdómi að varnaraðilar hafi öðlast eignarhald á helmingi jarðarinnar F á árinu 2007, það er eignast 4/18 hluta jarðarinnar með fyrirfram greiddum arfi, sbr. yfirlýsinguna 9. október 2007, og 5/18 hluta jarðarinnar með kaupsamningnum 5. nóvember 2007. Kemur þá næst til skoðunar hvort kaupsamningurinn 5. nóvember 2007 hafi að fullu verið efndur af hálfu varnaraðila, þannig að þeim beri réttur til afsals í samræmi við ákvæði hans, en þar segir eins og áður er rakið að afsal skuli gefið út þegar kaupendur hafi greitt kaupverðið að fullu og skorið hafi verið úr um eignartilkall G og H til hluta jarðarinnar. Samkvæmt gögnum málsins hafa hvorki dánarbú A og B né einstakir erfingjar þeirra hjóna höfðað mál til vefengingar á eignarheimild G og H á helmingi jarðarinnar F, né lýst því yfir að þau hafi slíkt í hyggju. Stendur þetta ákvæði kaupsamningsins því ekki í vegi útgáfu afsals til varnaraðila.

Í áðurgreindu frumvarpi skiptastjóra til úthlutunar var metið hvort niðurstaða erfðaskrár B samræmdist heimildum hans samkvæmt erfðalögum. Í því mati taldi skiptastjóri að leggja bæri til grundvallar það verð jarðarinnar F sem B og varnaraðilar hefðu komið sér saman um, 43.000.000 krónur. Fram kemur í frumvarpinu að skiptastjóri hafði áður aflað mats fasteignasala á því hvort verðið gæti talist eðlilegt á þeim tíma sem salan fór fram og var niðurstaða þess mats sú að svo væri. Skiptastjóri kvað greiðslu varnaraðila samkvæmt kaupsamningnum 5. nóvember 2007 hafa verið 33.445.400 krónur, og mismunur þeirrar greiðslu og þess hluta söluverðsins sem talinn væri greiddur með fyrirfram greiddum arfi væri því 9.554.600 krónur. Hins vegar væri heimild B miðuð við 1/3 hluta allra eigna hans, sbr. 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962, og heildareignir búsins hefðu þá verið 44.446.000 krónur. Af því leiddi að áliti skiptastjóra að búshluti B hefði verið 22.223.000 krónur og af honum hafi B einungis getað ráðstafað 7.407.667 krónum. B hafi því ráðstafað til varnaraðila 2.146.933 krónum umfram heimild og sé sú fjárhæð ógreidd af eftirstöðvum kaupverðsins. Þar sem ekki hefur verið hnekkt mati skiptastjóra á verðmæti jarðarinnar F og heildarverðmæti eigna í búinu þegar erfðaskráin var gerð í ágúst 2007 er á framangreinda niðurstöðu skiptastjóra fallist.

Þegar metið er hvort varnaraðilum sé skylt að standa dánarbúinu skil á því sem þeim samkvæmt framansögðu var ofgreitt sem fyrirfram greiddur arfur er til eftirtalinna atriða að líta: Í fyrsta lagi að samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti var það eindregin ósk B að varnaraðilar eignuðust hálfa jörðina F svo þau gætu haldið þar áfram búskap. Vildi hann leggja sitt af mörkum til þess að svo gæti orðið, þó þannig að jafnræðis með erfingjum væri gætt að öðru leyti. Í öðru lagi að gerningar þeir sem varða yfirfærslu eignarréttinda yfir jörðinni frá B til varnaraðila eru eins og áður er fram komið gerðir á stuttu tímabili, það er frá því í ágúst 2007 og fram í nóvember sama ár, og milli þeirra er efnislegt samhengi. Í þriðja lagi að í ákvæðum kaupsamningsins 5. nóvember 2007 er skýrlega gert ráð fyrir því að þrátt fyrir hinn fyrirfram greidda arf og greiðslu kaupverðs við undirskrift samnings kunni eitthvað að vera ógreitt af kaupverðinu og sé útgáfa afsals til varnaraðila fyrir helmingshlut í jörðinni meðal annars háð því að kaupverðið sé að fullu greitt. Þegar allt þetta er virt í ljósi heildareigna dánarbúsins, búshluta B og heimildar hans til ráðstöfunar eigna sinna með erfðaskrá samkvæmt 35. gr. erfðalaga, er fallist á þá niðurstöðu skiptastjóra að varnaraðilum beri að greiða dánarbúinu 2.146.933 krónur eins og krafist er, enda standa ákvæði 32. gr. erfðalaga þeirri niðurstöðu ekki í vegi þegar svo hagar til sem hér hefur verið frá greint. Gegn þeirri greiðslu ber skiptastjóra að gefa út afsal til varnaraðila fyrir hálfri jörðinni F ásamt öllum húsum, mannvirkjum og fullvirðisrétti eins og greinir í kaupsamningnum 5. nóvember 2007.

Með kaupsamningnum 5. nóvember 2007 seldi B varnaraðilum 5/18 hluta jarðarinnar F ásamt öllum gögnum og gæðum, mannvirkjum og húsakosti sem þeim hluta jarðarinnar tilheyra. Áður höfðu varnaraðilar tekið í arf eftir B 4/18 hluta jarðarinnar „og hlutfallslega af því sem jörðinni fylgir og fylgja ber“, sbr. fyrrgreinda yfirlýsingu B og varnaraðila 9. október 2007 og erfðaskrána frá því í ágúst sama ár. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að sóknaraðilanum, dánarbúi A og B, beri að gefa út afsal til varnaraðila fyrir 50% hlut í lóð þeirri hvar nú stendur [...]kirkja.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.

Dómsorð:

Viðurkennd er krafa sóknaraðila, C og dánarbús A og B, um að varnaraðilar, D og E, greiði dánarbúinu 2.146.933 krónur.

Gegn greiðslu varnaraðila á 2.146.933 krónum ber sóknaraðilanum dánarbúi A og B að gefa út afsal til varnaraðila fyrir hálfri jörðinni F í [...], landnúmer [...], ásamt öllum gögnum og gæðum, mannvirkjum og húsakosti sem þeim hluta jarðarinnar tilheyrir, svo og þeim fullvirðisrétti sem B tilheyrði, svo sem greinir í kaupsamningi hans og varnaraðila 5. nóvember 2007.

Sóknaraðila, dánarbúi A og B, ber að gefa út afsal til varnaraðila fyrir helmingshlut í lóð þeirri úr landi F hvar nú stendur [...]kirkja, landnúmer [...].

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.