215/2013

X og Y voru ákærðir fyrir nauðgun með því að hafa með ofbeldi og ólögmætri nauðung þröngvað A til samræðis og annarra kynferðismaka, en þeir hefðu haldið í hendur hennar og nýtt sér yfirburði vegna aðstöðu- og aflsmunar. Hæstiréttur taldi að í skýrslum A hjá lögreglu og fyrir dómi hefði gætt verulegs misræmis um ýmis mikilvæg atriði og að um önnur slík atriði hefði framburður hennar stangast á við sýnileg sönnunargögn. Hefði héraðsdómur ekki rökstutt með fullnægjandi hætti hvernig unnt væri að leggja frásögn A til grundvallar í málinu. Þá hefðu verið annmarkar á rannsókn málsins hjá lögreglu sem ekki væri unnt að bæta úr nema að hluta. Þrátt fyrir þessa annmarka var það metið svo að ómerking héraðsdóms gæti ekki þjónað tilgangi og að leggja yrði efnisdóm á málið. Var það niðurstaða Hæstaréttar að ákæruvaldinu hefði ekki tekist að sanna sekt X og Y, sbr. 108. gr. og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og voru þeir því sýknaðir.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. janúar 2013 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærðu verði þyngd.

Ákærði X krefst aðallega sýknu, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í héraði, en að því frágengnu að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu A verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að krafan verði lækkuð.

Ákærði Y krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Þá krefst hann sýknu af einkaréttarkröfu A.

A krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um einkaréttarkröfu sína.

I

Ákærðu er gefin að sök nauðgun með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 27. nóvember 2011 að [...], Reykjavík, með ofbeldi og ólögmætri nauðung þröngvað A til samræðis og annarra kynferðismaka, en ákærðu hafi haldið í hendur hennar og nýtt sér yfirburði vegna aðstöðu- og aflsmunar. Ákærði X hafi afklætt A og þröngvað henni til samræðis og síðan hafi ákærðu skipst á að þröngva henni til munnmaka við hvorn um sig á meðan hinn hafi haft við hana samræði.

Fram er komið í málinu að ákærði X kom 21. nóvember 2011 í [...] þar sem A starfaði og að ósk hans gaf hún honum upp símanúmer sitt. Ákærði og A munu ekkert hafa þekkst á þeim tíma og bera gögn með sér að ákærði hafi næstu daga hringt oft í hana og sent smáskilaboð þar sem hann leitaði frekari samskipta við hana án þess að séð verði af svörum hennar að áhuginn hafi verið gagnkvæmur. Af gögnum málsins má sjá að alls fóru 133 smáskilaboð þeirra á milli, þar af sendi ákærði 96 en hún 37. Hinn 26. nóvember 2011 var A í veislu með vinnufélögum sínum. Laust fyrir klukkan sjö það kvöld sendi ákærði X henni smáskilaboð um að hann vildi hitta hana. Gögn málsins eru ekki ljós um nákvæmar tímasetningar á sendingum þeirra í milli, en samkvæmt þeim spurði A um nafn sendandans og fékk svar að hann héti X með spurningu um hvort hún hafi ákveðið að gera eitthvað sérstakt um kvöldið. Samkvæmt gögnum sendi ákærði þrjú önnur smáskilaboð án þess að fá svar fyrr en um klukkan 19.15 um að hún væri að skemmta sér. Nokkru síðar sendi ákærði A fjögur skeyti þar sem hann bað hana að hringja í sig og spurði hvers vegna hún hafi ekki svarað honum. Þá spurði hann einnig hvort hún væri hrædd við hann eða ætti kærasta og sagði svo að honum þætti kjánalegt að hann hefði daginn áður eytt símanúmeri hennar út af símanum sínum og þá byrji hún að senda honum smáskilaboð. Þessu svaraði A rúmlega hálfníu: „Okei, hringdu ta bara um 1 2“. Um miðnættið sendi ákærði henni skilaboð þar sem hann bað hana að hringja í sig þegar hún „getur talad“ og önnur hálftíma síðar þar sem hann sagði henni að fara heim og að hann kæmi þangað að sækja hana. Um það bil tuttugu mínútum síðar sendi ákærði svo þriðja skeytið þar sem hann sagði A ekki mega svíkja sig. Að lokinni skemmtun fór hún á matsölustaðinn [...] við [...]. Rétt fyrir klukkan 4.30 sendi A ákærða skilaboð þar sem hún bað hann um að skutla sér heim og að fengnu svari frá ákærða þar sem hann játti því og spurði hvar hún væri sendi hún önnur skilaboð þar sem kom fram að hún væri á [...]. Í beinu framhaldi af því áttu sér stað símtöl milli þeirra. Nokkrum mínútum síðar komu ákærðu á bifreið að [...] og fór A með þeim. Sat hún í aftursæti bifreiðarinnar, en ákærði X ók bifreiðinni og við hlið hans sat ákærði Y. Komið var við á bensínstöð [...] við [...] áður en ekið var að heimili ákærða Y að [...] þar sem ákærðu höfðu samræði og önnur kynferðismök við A. Því næst óku ákærðu henni til B og C að [...] eftir að hún hafði haft símsamband við C. Er hún kom þangað hringdi sá síðastnefndi í neyðarlínu laust fyrir klukkan 5.30 um morguninn, eða klukkan 5.25 samkvæmt skýrslu lögreglu en klukkan 5.21 samkvæmt gögnum frá neyðarlínu. Lögregla sótti A og flutti á neyðarmóttöku Landspítalans. Lögregla handtók ákærðu síðar um daginn og hafa þeir neitað sök við alla meðferð málsins.

Í frumskýrslu lögreglu, sem héraðsdómur styður málavaxtalýsingu við, var meðal annars haft eftir A að maður að nafni D hefði hringt til sín um nóttina og spurt hvar hún væri. Hún hefði sagst vera stödd á veitingastaðnum [...] við [...]. Maðurinn hefði síðan komið á svartri bifreið í fylgd annars manns og þeir dregið hana inn í bifreiðina og ekið að húsi skammt frá. D hefði borið hana á háhesti inn í íbúð á jarðhæð hússins og þar hefðu mennirnir nauðgað henni, bæði í rúmi sem þar var og annars staðar í íbúðinni. A segði D þennan vera viðskiptamann myndbandaleigu þar sem hún ynni, hún hefði gefið honum upp símanúmer sitt og þau í kjölfarið verið í símasamskiptum. A hefði lýst mönnunum fyrir lögreglu og gefið upp símanúmer mannsins er hún kallaði D.

II

Í hinum áfrýjaða dómi eru raktar skýrslur ákærðu og vitna, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi. Í niðurstöðu héraðsdóms segir að framburður ákærðu sé um margt misvísandi og ótrúverðugur og að skýrslur þeirra beri með sér að þeir hafi leitast við að samræma framburð sinn. Hafi ákærði X hitt A nokkrum dögum fyrir atburðinn og hún borið að ákærði hefði verið mjög ágengur við sig, en hún ekki haft áhuga á frekari kynnum. Fái sá framburður stoð í gögnum um símasamskipti þeirra og framburði vitna. A hafi ekki kannast við að hafa sent ákærða smáskilaboð um að sækja sig þessa nótt og gefið þá skýringu að skilaboðin hafi verið öðrum ætluð. Í ljósi þess sem komið hafi fram um samskipti hennar og ákærða X sé frásögn hans um að hann hafi kysst hana í bifreið með miklum ólíkindablæ og verði sú ályktun dregin af framburði ákærða Y við upphaf lögreglurannsóknar að hann hafi ekki orðið vitni að slíku, þótt hann hafi borið um það á síðari stigum. Þá vísaði héraðsdómur til þess að framburður ákærða X um að E til heimilis að [...] og ónefndur leigubifreiðastjóri hafi séð A fara sjálfviljuga á heimili hans fái ekki stoð í framburði E. Sá framburður hafi verið óljós um þetta og ákærði Y sagt að enginn hefði verið fyrir utan hús sitt er þau komu þangað umrædda nótt. Auk þess hafi eftirgrennslan lögreglu ekki leitt í ljós að leigubifreið hafi verið kölluð að [...] umrætt sinn. Þá vísar héraðsdómur til aðdraganda þess að ákærðu höfðu kynferðismök við A og vottorðs sálfræðings um viðtöl við hana með þeirri niðurstöðu að framburður hennar sé trúverðugur um atriði er skipti máli og fái jafnframt stoð í framburði vitna og öðrum gögnum málsins. Taldi héraðsdómur framburð ákærðu að sama skapi ótrúverðugan og „misvísandi um tiltekin atriði“, sem ekki eru tilgreind nánar. Því bæri að að leggja frásögn A til grundvallar niðurstöðu.

III

Í skýrslu 27. nóvember 2011 kvaðst A hafa beðið á [...] eftir að kærasti systur sinnar, F að nafni, kæmi að sækja sig. Þá hefði ákærði X hringt og spurt hvar hún væri og hún sent honum skilaboð um það en jafnframt látið vita að hún væri að fara heim. Í kjölfarið hafi ákærði komið á staðinn. Hún hafi verið að reykja fyrir utan húsið er hann kom og dró sig inn í bifreiðina. Í skýrslu 28. nóvember 2011 kvaðst hún einnig hafa verið að bíða eftir áðurnefndum F sem hafi ætlað að sækja hana eftir að hún hefði beðið hann um það í síma. Hún kvaðst ekki minnast þess að hafa sent ákærða smáskilaboð um að hún væri á [...] en minnti að hún hefði talað um það við hann í síma. Þá kvaðst hún hafa verið inni á matsölustaðnum er ákærðu bar að. Hafi hún farið sjálfviljug inn í bifreiðina eftir að hafa kvatt kunningja sína er voru á staðnum. Fyrir dómi bar hún á sama veg um þetta síðastnefnda atriði, en nefndi að það hafi hún gert sökum þess að hún hafi talið að F væri í bifreiðinni. Hún hafi sest í aftursætið en ekki komist út aftur sökum þess að hurðinni hefði verið læst, að líkindum sjálfvirkt. Samkvæmt þessu er ekki samræmi í framburði A um aðdraganda þess og ástæður að hún hafi farið með ákærðu frá veitingahúsinu. Einnig er þess að gæta að gögn málsins bera með sér að auk þess að hafa sent ákærða X smáskilaboð frá [...] hringdi A til hans eitt skipti í kjölfarið og hann til hennar þrisvar, en fyrsta símtalið frá honum hafi staðið yfir í 30 sekúndur. Er þess ekki getið í hinum áfrýjaða dómi að A hringdi í ákærða X þessa nótt.

A nafngreindi þegar hjá lögreglu þá vinnufélaga sína sem hafi verið á [...] er ákærðu komu þangað, sem G, H og I. Ekki kvaðst hún vita fullt nafn mannanna en tiltók að hún vissi símanúmer þeirra. Enginn þeirra gaf skýrslu, hvorki hjá lögreglu né fyrir dómi. Þá gaf heldur ekki skýrslu sá F er A kvað vera kærasta systur sinnar og lofað hefði að sækja sig á [...]. Raunar er hvorki upplýst um fullt nafn þess manns né hefur verið bent á staðfestingu um samskipti þeirra tveggja í framlögðum gögnum um símtöl og skilaboð í og úr síma A umrædda nótt þrátt yfir að hún hafi borið að hún hafi þá um nóttina átt samtal í síma við þennan F og líklega einnig sent honum smáskilaboð. Ályktun héraðsdóms af framburði A fyrir dómi um að hún hafi talið sig vera að eiga samskipti með smáskilaboðum við F er ekki í samræmi við þau skilaboð sem gengu milli ákærða X og hennar og rakin eru í I. kafla dómsins.

Samkvæmt lögregluskýrslu 18. janúar 2012 fóru tveir lögreglumenn að [...] 28. nóvember 2011 og fengu að sjá myndskeið úr öryggismyndavél á staðnum þar sem A „sást sitja við borð og horfa út, eins og hún væri að bíða eftir einhverjum. Síðan sást A standa upp, kveðja nokkra menn sem þar voru og labba út.“ Lögregla hirti ekki um að óska eftir afriti úr öryggismyndavél staðarins fyrr en eftir ósk ríkissaksóknara um það bil ári síðar en samkvæmt lögregluskýrslu hafði myndefninu þá verið fargað. Fram kom að lögregla hefði við það tækifæri kannað með myndefni frá banka í næsta húsi þar við og fengið þær upplýsingar að tvær öryggismyndavélar sem á því húsi væru sneru í aðra átt en að [...].

Ákærðu hafa borið að ökuferðinni frá veitingahúsinu hafi upphaflega verið heitið að heimili A í [...] en á leið þangað hafi verið tekið bensín á bensínstöð við [...]. Gagnstætt þessu hefur A borið að ekið hafi verið rakleitt að heimili ákærða Y, sem ekki getur samrýmst að farið hafi verið í aðra átt á bensínstöð. Ákærði X hefur við alla meðferð málsins borið að A hafi byrjað að kyssa hann er ákærði Y hafði farið til að dæla bensíni á bifreiðina. Eins og getur í niðurstöðukafla héraðsdóms nefndi ákærði Y ekki fyrr en hann var yfirheyrður í þriðja sinnið hjá lögreglu 25. janúar 2012 að hafa séð ákærða X og A kyssast í bifreiðinni við bensínstöðina og vísaði hann þá jafnframt til þess að það hlyti að sjást á öryggismyndavélum. Aðspurður fyrir dómi kvaðst hann ekki hafa skýringu á því hvers vegna hann hefði ekki nefnt þetta fyrr. Eins og greinir í héraðsdómi þvertók A ætíð fyrir að þau hefðu stöðvað á bensínstöðinni við [...], en myndskeið úr eftirlitsmyndavélum staðfesta frásögn ákærðu þar um.

Ákærðu og A ber heldur ekki saman um hvernig hún fór úr bifreið ákærða og inn í húsið að [...]. Í skýrslu A hjá lögreglu 27. nóvember 2011 virðist sem hún segi að ákærði X hafi borið sig á háhesti úr bifreiðinni og inn í húsið. Í skýrslu degi síðar bar hún hins vegar að þau þrjú hefðu gengið saman að húsinu en frá anddyri hefði ákærði Y borið sig inn. Var framburður hennar á sömu lund um þetta atriði fyrir dómi. Báðir ákærðu kváðu A hafa gengið sjálfviljuga inn í húsið.

Eins og rakið er í héraðsdómi kvaðst A ekki minnast þess að vitni hafi verið að því er þau fóru inn í húsið, en ákærði X bar þegar við fyrstu skýrslugjöf og æ síðan að leigubifreið hafi verið fyrir utan húsið og teppt aðkomu þeirra. Kvaðst hann hafa tekið leigubílstjórann tali og að beiðni hans hefði hann gert E, húsráðanda að [...], viðvart um komu leigubifreiðarinnar. Eins og fram kemur í héraðsdómi greindi ákærði Y á hinn bóginn ekki frá þessu atriði þótt hann væri sérstaklega um það spurður er hann gaf skýrslu öðru sinni hjá lögreglu 28. nóvember 2011. Þá kvaðst hann aðspurður við upphaf skýrslugjafar 25. janúar 2012 ekki vilja bæta við fyrri skýrslur sínar. Er lögreglumaður benti honum á að hann hefði fyrir skýrslutöku haft orð á því að E og leigubílstjóri hefðu séð þau fara á heimili sitt umrætt sinn kvað hann ákærða X hafa minnt sig á þetta eftir að hann hafði gefið skýrslu hjá lögreglu. Kvaðst hann hafa talið að lögregla hlyti að hafa tekið skýrslu af E og því hafi hann nefnt þetta við upphaf skýrslugjafarinnar.

Vitnið E gaf símaskýrslu hjá lögreglu 26. janúar 2012. Er lögregla kynnti honum tilefni skýrslunnar kvaðst hann kannast við málið, sem hann hefði rætt um við ákærða Y. Var haft eftir vitninu í lögregluskýrslunni að kunningi hans hafi verið í heimsókn umrædda nótt sem hann gæti þó ekki nafngreint. Hafi annar hvor þeirra hringt eftir leigubifreið. Vitnið hefði séð ákærðu og [...]hærða stúlku fyrir utan hús sitt og „allt hafi virst vera í góðu þeirra í milli.“ Sérstaklega aðspurður fyrir dómi kvaðst vitnið ekki geta lýst stúlkunni en halda að hún hafi verið lágvaxin og grönn. Vitnið kvaðst telja líklegt að frændi sinn, J að nafni, hefði verið í heimsókn hjá sér. Tók hann fram að hann myndi eftir atvikinu sökum þess að fjölmennt lögreglulið hefði komið daginn eftir að heimili ákærða Y.

Lögregla kallaði hvorki eftir gögnum úr síma vitnisins E né gaf áðurnefndur J skýrslu við meðferð málsins. Tveir lögreglumenn báru á hinn bóginn fyrir dómi að kannað hefði verið hjá leigubifreiðastöðvum um ferðir leigubifreiða við heimili ákærða Y, en án árangurs. Taldi annar lögreglumannanna að það hefði að líkindum verið gert einum til tveimur dögum eftir atvik, en hinn kvað það hafa verið gert strax daginn eftir handtöku ákærðu og fyrstu skýrslugjöf þeirra þótt trassað hefði verið að gera um það skýrslu fyrr en löngu síðar. Sá lögreglumaður ritaði skýrslu um málefnið 19. janúar 2012 þar sem fram kom að árangurslaus könnun hefði farið fram á því hvort leigubifreið hefði verið send í hús nálægt [...]. Í skýrslunni var í tvígang nefnt að rannsóknin hefði verið gerð vegna skýrslu beggja sakborninga um samskipti við leigubifreiðastjóra. Þrátt fyrir þessar fullyrðingar í skýrslunni hefur eins og áður segir verið við það miðað að ákærði Y hafi fyrst haft orð á þessu við lögreglu löngu eftir að rannsókn á þessu fór fram og ekki fyrr en sex dögum eftir að þessi skýrsla lögreglu var gerð, eða 25. janúar 2012.

Af hálfu ákærðu hafa verið lögð fram gögn úr tölvukerfi tilgreindrar leigubifreiðastöðvar að bifreið hafi verið pöntuð úr síma E að heimili hans klukkan 5.48 aðfaranótt 27. nóvember 2011. Ákærðu óskuðu eftir að skýrsla yrði tekin af viðkomandi leigubifreiðarstjóra, sem ákæruvaldið taldi ekki efni til. Hann hefur því ekki borið vitni meðal annars um hugsanlega ónákvæmni í tímaskráningu í tölvukerfinu, en ef marka má önnur gögn málsins hafði lögreglu þá þegar borist tilkynning C klukkan 5.22 um nóttina.

Ákærðu kveða báðir A hafa átt kynmök við þá að fúsum og frjálsum vilja, en hún kvað það af og frá að hún myndi vilja hafa kynmök með tveimur mönnum nema að láta í ljós ósk um það. Eins og fram kemur í héraðsdómi kannaðist hún einungis lítillega við annan ákærða og þekkti hinn ekkert, en aðdragandi kynmakanna var stuttur. Skýrslur ákærðu og vitna og önnur gögn málsins bera með sér að andleg líðan A eftir kynmökin hafi verið slæm. Ekkert kom fram við rannsókn á fötum og líkama hennar til stuðnings því að henni hafi verið haldið niðri eða hár hennar reitt. Á hinn bóginn bar ákærði X rispu á innanverðu læri eftir að A klóraði hann.

Ákærðu og A bar saman um að eftir atvikin hafi ákærði Y borið hana skólausa út úr húsinu að [...] og í áðurnefnda bifreið þaðan sem henni var ekið til vinafólks síns að [...]. A kvaðst ekki hafa farið í skó þótt snjór væri á jörðu sökum þess að þeir hafi verið þröngir og erfitt að komast í þá. Þá hafi hana langað að fara út úr íbúðinni. Vitnið C bar að tveimur dögum fyrir atvik hefði A lýst áhyggjum af því að ákærði X myndi nauðga sér. Þvertók A fyrir að hafa haft orð á þessu. Loks bar hún ekki á sama veg við meðferð málsins um áfengisneyslu sína. Hjá lögreglu kvaðst hún einungis hafa drukkið bjór, en fyrir dómi sagðist hún einnig hafa drukkið hvítvín. Ekki voru tekin blóðsýni úr A í þágu rannsóknar málsins.

IV

Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála getur Hæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar gefi vitni eða ákærði ekki skýrslu hér fyrir dómi. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar getur rétturinn hins vegar, telji hann líkur fyrir því að niðurstaða héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kunni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit máls, fellt úr gildi héraðsdóm og meðferð máls í héraði í þeim mæli að munnleg sönnunarfærsla geti farið þar fram eftir þörfum og leyst verði úr máli á ný.

Að framan er gerð grein fyrir því að verulegs misræmis gætir um ýmis mikilvæg atriði í skýrslum sem A hefur gefið hjá lögreglu og fyrir dómi. Um önnur slík atriði stangast framburður hennar á við það sem sýnileg sönnunargögn taka af tvímæli um. Að sumum þessara atriða er ekkert vikið í hinum áfrýjaða dómi, en um önnur dregnar ályktanir sem ekki fá staðist, þar á meðal að skýrsla A hjá lögreglu 28. nóvember 2011 hafi verið „á sama veg og fyrr.“ Að þessu virtu hefur héraðsdómur ekki rökstutt með fullnægjandi hætti hvernig unnt sé að leggja frásögn A til grundvallar í málinu. Þá er að framan lýst annmörkum á rannsókn málsins hjá lögreglu sem úr því sem komið er verður ekki séð að unnt væri að bæta úr nema að hluta. Að öllu framangreindu virtu getur ómerking hins áfrýjaða dóms ekki þjónað tilgangi og verður því að fella efnisdóm á málið.

Af því sem að framan er rakið leiðir að ákæruvaldinu hefur ekki tekist að sanna sekt ákærðu, sbr. 108. gr. og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008. Verða þeir því sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins og einkaréttarkröfu vísað frá héraðsdómi.

Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraði verður felldur á ríkissjóð.

Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkisjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjenda og þóknun réttargæslumanns sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærðu, X og Y, eru sýknir af kröfu ákæruvaldsins.

Einkaréttarkröfu A er vísað frá héraðsdómi.

Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraði greiðist úr ríkissjóði.

Sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærðu, hæstaréttarlögmannanna R-kk-ef A-kk-ef og V-kk-ef H-kk-ef V-kk-ef, 753.000 krónur til hvors um sig og þóknun réttargæslumanns A, M-kvk-ef G-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur