463/2013

H hf. krafði A hf. um endurgreiðslu fjár sem félagið taldi sig hafa ofgreitt af tveimur lánssamningum sem gerðir höfðu verið við forvera A hf. Voru lánin að fullu greidd af hálfu H hf. á árinu 2009. Á árinu 2011 endurreiknaði A hf. lánin þar sem í samningunum tveimur hafði verið mælt fyrir um ólögmæta gengistryggingu þeirra. Við endurútreikninginn miðaði A hf. við að lánin skyldu bera vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Laut deila aðila annars vegar að því hvort reglur um endurheimt ofgreidds fjár stæðu í vegi fyrir kröfu H hf. og hins vegar hvort A hf. hefði verið heimilt að krefja félagið um viðbótargreiðslu vegna mismunar á umsömdum vöxtum, sem þegar höfðu verið greiddir af lánunum, og vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Að því er varðaði fyrra álitaefnið vísaði Hæstiréttur til þess að A hf. hefði átt frumkvæði að því að taka skuldasamband aðila upp að nýju með því að endurgreiða H hf. það sem hann taldi nema inneign félagsins vegna ólögmætrar gengistryggingar og þannig viðurkennt í verki að H hf. ætti rétt á endurheimt ofgreidds fjár. Þá hefði því ekki verið haldið fram af hálfu A hf. að H hf. hefði firrt sig rétti til frekari greiðslu með fyrirvaralausri viðtöku á greiðslum A hf. vegna gengismunarins. Að því er varðaði síðar álitaefnið vísaði H-kk-nf til dóma réttarins í málum nr. 600/2011, 464/2012 og 50/2013 og þeirra sjónarmiða sem þar komu fram um heimild til að víkja frá meginreglu kröfuréttar um að kröfuhafi, sem hefur fengið hefði minna greitt en hann hefði átt rétt til, ætti kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt hefði verið. Heildarmat þyrfti að eiga sér stað á grundvelli þeirra sjónarmiða, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari væru rökin til að víkja frá meginreglunni. Taldi Hæstiréttur ljóst að H hf. hefði verið í góðri trú um að greiðslur hans hefðu falið í sér fullar efndir. Þá hefði festa verið á framkvæmd lánssamninganna og hefði umfang viðbótarkröfu A hf. vegna vaxta verið verulegt hvort sem miðað væri við upphaflegan höfuðstól lánanna eða litið væri til hlutfalls af greiddum vöxtum. Einnig yrði að telja að það hefði staðið A hf. nær að gæta þess að í samningum við H hf. væru ekki skilmálar sem stönguðust á við ákvæði laga nr. 38/2001. Á hinn bóginn var litið til þess að við gerð lánssamninganna hefði H hf. verið eitt stærsta verslunarfyrirtæki landsins með umfangsmikinn rekstur. Hefðu gögn málsins borið með sér að félagið hefði verið í samningsstöðu til að hafa áhrif á skilmála lánssamninganna og hefði það haft brýnt tilefni til að leita sér sérfræðiaðstoðar við samningsgerðina. Yrði ekki litið svo á að viðbótarkrafa A hf., sem H hf. hefði þegar greitt, hefði valdið röskun á fjárhagslegri stöðu hans þannig að jafna mætti til óhagræðis sem einstaklingur eða lítið fyrirtæki yrði fyrir vegna óvæntrar kröfu um verulega viðbótargreiðslu. Þá hefði A hf. haft viðbótarkröfu sína uppi án ástæðulausra tafa. Þóttu því ekki skilyrði til að víkja frá meginreglu kröfuréttar um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu A hf. staðfest.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. júlí 2013. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.151.734.830 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. október 2009 til 9. apríl 2012, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum tveimur innborgunum 19. desember 2011, samtals að fjárhæð 514.891.325 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi gerði 2. febrúar 2004 tvo lánssamninga við Kaupþing Búnaðarbanka hf., sem síðar fékk nafnið Kaupþing banki hf., en stefndi fékk réttindi samkvæmt samningunum framseld samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Í samningi sem fékk númerið 1256 lofaði bankinn að lána og áfrýjandi að taka lán „að jafnvirði íslenskar krónur 570.000.000,-“ sem væri „100%“ í sænskum krónum. Lánið skyldi endurgreitt með 52 afborgunum þannig að 1/112 hluti upphæðarinnar greiddist fyrst 5. september 2004 og síðan mánaðarlega á 50 gjalddögum en eftirstöðvarnar í einu lagi á lokagjalddaga 5. desember 2008. Lánið bæri LIBOR vexti með nánar tilgreindu álagi sem greiðast skyldu mánaðarlega eftir á í fyrsta skipti 5. mars 2004. Í skilmálum lánsins var gert ráð fyrir að lántaki gæti farið fram á að fá það framlengt til allt að tveggja ára.

Hinn samningurinn bar númerið 1257 en með honum lofaði bankinn að lána og áfrýjandi að taka lán „að jafnvirði íslenskar krónur 680.000.000,-“ sem einnig væri „100%“ í sænskum krónum. Lánið yrði endurgreitt í einu lagi 5. febrúar 2007. Skyldi það bera LIBOR vexti með tilgreindu álagi og þeir greiðast mánaðarlega eftir á í fyrsta sinn 5. mars 2004. Í samningnum var hliðstætt ákvæði um framlengingu lánsins og í fyrrnefnda samningnum.

Á sama tíma tók áfrýjandi fjölmyntalán að jafnvirði allt að 4.250.000.000 krónur hjá Landsbanka Íslands hf. Gögn málsins bera með sér að samvinna var milli bankanna um lánveitingu þessa. Skilmálar lánanna, sem að stofni má rekja til bankanna, tóku í sumum greinum mið af athugasemdum fjármálastjóra áfrýjanda. Lánin, sem málið snýst um, voru greidd út í íslenskum krónum. Fyrrgreinda lánið var framlengt til tveggja ára með viðauka 5. desember 2008. Skyldi það greitt með 24 mánaðarlegum afborgunum sem hver yrði 1/112 upphaflegrar lánsfjárhæðar en eftirstöðvarnar greiddar á lokagjalddaga. Síðargreinda lánið var einnig framlengt til tveggja ára með viðauka 5. febrúar 2007, en vextir skyldu áfram greiðast á mánaðarlegum gjalddögum.

Áfrýjandi stóð í skilum með bæði lánin frá upphafi til 19. október 2009, en þá voru þau greidd upp með nýju láni frá stefnda. Höfðu þá verið inntar af hendi umsamdar greiðslur á 68 gjalddögum af hvoru láni um sig.

Með dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og nr. 153/2010 var komist að niðurstöðu um að óheimilt væri að binda fjárhæðir lána, sem teldust veitt í íslenskum krónum, við gengi erlendra gjaldmiðla. Með dómi réttarins 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 var talið að í slíkum tilvikum yrði að líta fram hjá ákvæðum lánssamnings um vexti og miða þess í stað við vexti Seðlabanka Íslands samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Í kjölfar þessara dóma voru sett lög nr. 151/2010 um breytingu á lögum nr. 38/2001 þar sem meðal annars 18. gr. þeirra var breytt og með almennum hætti mælt fyrir um hvernig standa skyldi að uppgjöri lána með ólögmætri gengisviðmiðun. Voru ákvæði laganna um vaxtaviðmið efnislega í samræmi við síðastnefndan dóm.

Í kjölfar dóms Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011 voru lán í eigu stefnda með samningsskilmálum hliðstæðum þeim sem voru í framangreindum lánssamningum endurreiknuð í samræmi við ákvæði 18. gr. laga nr. 38/2001. Endurútreikningur á framangreindum lánum áfrýjanda var dagsettur 8. desember 2011. Þar var munur á heildargreiðslum áfrýjanda af láni nr. 1256 og svonefnds uppgreiðsluvirðis þess talinn nema 39.991.931 krónu en samsvarandi munur heildargreiðsla og uppgreiðsluvirðis láns nr. 1257 var talinn nema 473.854.908 krónum. Þessi mismunur var talinn mynda inneign áfrýjanda. Þegar sú inneign var greidd honum 19. sama mánaðar höfðu þessar fjárhæðir hækkað lítillega og námu annars vegar 40.121.923 krónum og hins vegar 474.769.402 krónum.

Á grundvelli niðurstöðu dóms Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 taldi áfrýjandi sig eiga frekari inneign hjá stefnda vegna ólögmætrar gengistryggingar framangreindra lána. Sendi áfrýjandi stefnda fyrirspurn 9. mars 2012 um viðbrögð við fyrrgreindum dómi. Kvaðst áfrýjandi hafa látið endurreikna lánin „miðað við dóminn“ og ætti hann samkvæmt því rétt á rúmum 820.000.000 krónum til viðbótar við fyrri endurgreiðslu. Stefndi svaraði erindinu 12. sama mánaðar og taldi dóminn ekki gefa tilefni til að ætla að áfrýjandi ætti rétt til frekari endurgreiðslu. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 14. nóvember 2012.

II

Í máli þessu leitar áfrýjandi endurgreiðslu á því sem hann telur sig hafa ofgreitt vegna ólögmætrar gengisviðmiðunar fyrrnefndra tveggja lána. Lán þessi voru að fullu greidd samkvæmt skilmálum sínum og var skuldasambandi aðila á grundvelli samninga um þau þar með lokið. Stefndi hefur borið því við að reglur um endurheimt ofgreidds fjár standi því í vegi að fallist verði á kröfu áfrýjanda. Um þá málsvörn stefnda verður að líta til þess að hann átti sjálfur frumkvæði að því að taka skuldasambandið upp að nýju með því að endurgreiða áfrýjanda það, sem hann taldi nema inneign áfrýjanda vegna ólögmætrar gengistryggingar, og viðurkenna þar með í verki að áfrýjandi ætti rétt á endurheimt ofgreidds fjár. Getur stefndi að því gættu ekki borið við að reglur um þetta standi því í vegi að áfrýjandi leiti nú úrlausnar um það hvort við þá endurgreiðslu hafi stefndi ranglega dregið frá gengismuninum óréttmæta viðbótarkröfu um vangreidda vexti af lánunum. Þá er til þess að líta að stefndi hefur ekki uppi málsástæðu um að áfrýjandi hafi firrt sig rétti til frekari kröfugerðar með fyrirvaralausri viðtöku 19. desember 2011 á greiðslum stefnda vegna gengismunarins.

Að fenginni framangreindri niðurstöðu snýst ágreiningur aðila því í eðli sínu um hvort stefnda hafi eftir almennum reglum kröfuréttar verið heimilt að krefja áfrýjanda um viðbótargreiðslu vegna mismunar á umsömdum vöxtum, sem hann hafði þegar greitt af láni í íslenskum krónum með ólögmætu ákvæði um gengisviðmiðun, og þeim vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Ágreiningur aðila er því í grundvallaratriðum hliðstæður þeim sem kom til úrlausnar meðal annars í dómum Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011, 18. október 2012 í máli nr. 464/2012 og 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013.

Eins og rakið er í áðurgreindum dómum er meginreglan sú að kröfuhafi, sem hefur fengið minna greitt en hann átti rétt til, á kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Frá meginreglunni eru þó undantekningar, meðal annars að fullnaðarkvittun geti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að kröfuhafi glati frekari kröfu, en tilkalli hans um viðbótargreiðslu verður þó einungis hafnað af þeim sökum við sérstakar aðstæður. Að baki undatekningunum búa sjónarmið um öryggi í viðskiptum og að það geti haft í för með sér mikla röskun á fjárhagslegri stöðu skuldara að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð þvert á væntingar sínar.

Þau atriði sem litið hefur verið til við mat á því hvort svo standi á að efni séu til að víkja frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu eru í fyrsta lagi hvort skuldari hafi verið í góðri trú, það er hvorki vitað né mátt vita að greiðsla hans var ófullnægjandi þegar hann innti hana af hendi. Ljóst er að aðilar samninganna gengu út frá því við hverja greiðslu að útreikningur kröfuhafans á fjárhæð afborgunar og vaxta tæki mið af því að ákvæði um gengistryggingu höfuðstólsins væru gild. Var áfrýjandi því í góðri trú um að greiðslur hans fælu í sér fullar efndir.

Þá hefur í annan stað verið litið til þess hvort sá aðstöðumunur hafi verið á aðilum að það réttlæti að hafna viðbótarkröfu og í framhaldi af því hvorum þeirra standi nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiddu til þess að vangreitt var. Í þeim efnum hefur einkum verið litið til þess hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hversu langur tími hafi liðið frá því að mistök komu fram þar til að krafa var höfð uppi, hvorum samningsaðila megi fremur kenna um að mistök hafi orðið, hvort samningssamband sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert sé umfang viðbótarkröfu. Öll eru þessi atriði ásamt öðrum til viðmiðunar og ekkert eitt þeirra getur ráðið úrslitum um hvort vikið verði frá meginreglunni um að kröfuhafi eigi rétt á viðbótargreiðslu. Þar ræður heildarmat á aðstæðum öllum, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari eru rökin til að víkja frá meginreglunni.

Ljóst er að festa var á framkvæmd lánssamninganna enda greiddi áfrýjandi umsamdar afborganir og vexti allan lánstímann og hafði staðið í skilum á 68 gjalddögum varðandi hvort lánanna þegar hann 19. október 2009 greiddi skuld sína upp með nýju láni. Þá verður að telja að umfang viðbótarkröfu stefnda vegna vaxta, sem hann dró frá endurgreiðslu sinni á fjárhæð sem svaraði til hækkunar á skuld áfrýjanda sökum gengistryggingar, sé verulegt hvort sem miðað er við upphaflegan höfuðstól lánanna eða litið er til hlutfalls af greiddum vöxtum, en viðbótarkrafa stefnda vegna vaxta nam samtals 636.843.505 krónum. Einnig verður að telja að það hafi staðið lánveitandanum sem fjármálastofnun nokkru nær að gæta þess að ekki væru í samningum við áfrýjanda skilmálar sem stönguðust á við ófrávíkjanleg ákvæði laga nr. 38/2001. Á hinn bóginn er til þess að líta að við gerð lánssamninganna var áfrýjandi eitt stærsta verslunarfyrirtæki landsins með umfangsmikinn rekstur á mörgum sviðum, bæði hér á landi og erlendis. Lánssamningarnir voru liður í umfangsmikilli fjármögnun sem sérstaklega var sniðin að þörfum áfrýjanda. Bera gögn málsins með sér að hann hafi verið í samningsstöðu til að hafa áhrif á einstök atriði í skilmálum lánssamninganna og hafði hann jafnframt brýnt tilefni til að leita sér allrar nauðsynlegrar sérfræðiaðstoðar við samningsgerðina. Á gildistíma lánssamninganna endurgreiddi áfrýjandi upphaflegan höfuðstól skuldanna, 1.250.000.000 krónur, ásamt vöxtum að fjárhæð samtals 335.541.104 krónur og 1.151.734.830 krónur vegna áhrifa gengisbreytinga á höfuðstól skuldanna, en af síðastgreindri fjárhæð hefur stefndi þegar endurgreitt 514.891.325 krónur og standa því eftir af henni 636.843.505 krónur. Á árinu 2009, þegar áfrýjandi greiddi upp skuld samkvæmt lánssamningunum, voru heildartekjur hans um 68.430.000.000 krónur, en fjármagnsgjöld alls um 2.926.000.000 krónur. Í því samhengi verður ekki litið svo á að viðbótarkrafa stefnda, sem áfrýjandi hefur í raun þegar greitt, hafi valdið röskun á fjárhagslegri stöðu hans þannig að jafna megi til óhagræðis sem einstaklingur eða lítið fyrirtæki yrði fyrir vegna óvæntrar kröfu um verulega viðbótargreiðslu. Þegar til kom hafði stefndi viðbótarkröfu sína uppi án ástæðulausra tafa með því að draga hana frá greiðslu til áfrýjanda 19. desember 2011. Að öllu þessu gættu eru ekki skilyrði til að víkja frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu. Samkvæmt því verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Hagar hf., greiði stefnda, Arion banka hf., 2.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.