14/2016

Deilt var um hvort til væri að dreifa ítaksréttindum K í formi hlunninda af æðarvarpi, einkum dúntekju, í Gamla-hólma, sem var innan merkja jarðar KJ, Haga í Snæfellsbæ. Í dómi Hæstaréttar var talið að umrætt ítak kirkjunnar á Staðastað hefði fallið niður sökum vanlýsingar í kjölfar gildistöku laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Þá var tekið fram að lög nr. 113/1952 útilokuðu ekki að hefð gæti að nýju unnist á réttindum sem fallið hefðu niður vegna vanlýsingar. Með hliðsjón af markmiði þeirra laga yrði þó að gera ríkar kröfur til þess að sá sem teldi til hefðar sýndi fram á að skilyrði 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð væru uppfyllt, þar á meðal um óslitið eignarhald, huglæga afstöðu og grundvöll réttindanna. Var talið að af gögnum málsins yrði ekki ráðið að prestar á Staðastað hefðu að staðaldri nýtt hlunnindi af æðarvarpinu þannig að fullnægt yrði fyrrnefndum skilyrðum fyrr en í fyrsta lagi árið 1973. Var því talið að þegar Þjóðskrá Íslands hefði tekið þá ákvörðun 2011 að skrá dúntekjuhlunnindi á jörð KJ hefðu ekki verið liðin fjörutíu ár frá því að óslitið eignarhald hefði hafist í skilningi 8. gr. laga nr. 46/1905, en mögulegt hefðarhald K hefði rofnað í síðasta lagi á því tímamarki. Var KJ því sýknaður af kröfu K.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf B-kvk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. janúar 2016. Hann krefst þess að viðurkennt verði að „öll hlunnindi af æðarvarpi í Gamlahólma í Hagavatni, Snæfellsbæ, (Hagavatnshólma), tilheyri kirkjujörðinni og prestssetrinu að Staðastað, Snæfellsbæ, og að öðrum en þeim sem eigandi Staðastaðar heimilar að nýta þessi hlunnindi sé óheimilt að nýta þau.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti

I

Í málinu er deilt um hvort til sé að dreifa ítaksréttindum áfrýjanda í formi hlunninda af æðarvarpi, einkum dúntekju, í svonefndum Gamla-Hólma (Hagavatnshólma), sem er innan merkja jarðar stefnda, Haga í Snæfellsbæ. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða að hólmi sá sem áfrýjandi nefnir Gamla-Hólma, en stefndi Hagavatnshólma, sé einn og sami hólminn.

II

Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi deila aðilar um hvort ítak kirkjunnar á Staðastað á nytjum æðarvarps í áðurnefndum hólma hafi fallið niður sökum vanlýsingar í kjölfar gildistöku laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Um efni lýsinga þeirra sem töldu sig eiga ítak er fjallað í 4. gr. laganna. Í lokamálslið greinarinnar segir að í lýsingu til héraðsdómara skuli greina efni ítaksins, hagnýtingu þess að undanförnu, og eftir því sem unnt er, hversu það í fyrstu er tilkomið. Fyrir liggur í málinu að með bréfi biskups Íslands til Sýslumannsins í Snæfellness- og Hnappadalssýslu 3. maí 1954 var lýst nánar tilteknum ítökum kirkjunnar í umdæmi sýslumanns, þar á meðal ítaki Staðastaðarkirkju í Gamla-Hólma. Ekki var tiltekið hvers konar ítak um væri að ræða, í hvaða jörð það væri og heldur ekkert um tilkomu eða hagnýtingu þess. Þrátt fyrir ábendingu sýslumanns samkvæmt bréfi 16. nóvember 1954 til biskups, þar sem frekari upplýsinga var óskað, var engu bætt við framangreinda lýsingu. Þegar af þessari ástæðu féll umrætt ítak Staðastaðarkirkju í Gamla-Hólma (Hagavatnshólma) niður 8. júlí 1954 fyrir vanlýsingu, sbr. 2. mgr. 5. laga nr. 113/1952, en þriðja og síðasta áskorun samkvæmt 4. gr. laganna birtist í Lögbirtingarblaðinu 8. júlí 1953.

III

Að fenginni þeirri niðurstöðu að umrætt ítak hafi fallið niður sökum vanlýsingar byggir áfrýjandi á því að hann eigi allt að einu ítak í hlunnindum af æðarvarpi í hólmanum á þeim grundvelli að hann hafi unnið hefð á þeim réttindum. Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að um sé að ræða ósýnilegt ítak, en á því getur hefð unnist á 40 árum, sbr. 8. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Þótt ekki sé glögg grein gerð fyrir því af áfrýjanda hálfu verður að skilja málatilbúnað hans á þann veg að sitjandi prestar á Staðastað hafi með nýtingu sinni á umræddu æðarvarpi eftir árið 1954 unnið hefð á ítaki til slíkra nytja áfrýjanda til handa sem eiganda Staðastaðar.

Lög nr. 113/1952 útiloka ekki að hefð geti að nýju unnist á réttindum sem fallið hafa niður vegna vanlýsingar. Með hliðsjón af markmiði þeirra laga verður þó að gera ríkar kröfur til þess að sá sem telur til hefðar sýni fram á að skilyrði 2. gr. laga nr. 46/1905 séu uppfyllt, þar á meðal um óslitið eignarhald, huglæga afstöðu og grundvöll réttindanna.

Óslitið eignarhald hefur verið skýrt svo að sá sem telur sig hafa öðlast eignarréttindi fyrir hefð þurfi að hafa haft svo víðtæk ráð eignar að þau bendi til eignarréttar og jafnframt hafi hann útilokað aðra frá því að ráða yfir eigninni. Með óslitnu eignarhaldi er einnig átt við að ekki megi hafa orðið verulegt eða óeðlilegt hlé á umráðum þess sem telur til hefðar.

Svo sem rakið er í forsendum hins áfrýjaða dóms liggja fyrir í málinu gögn og vitnisburður um nytjar presta að Staðastað á umræddu æðarvarpi eftir árið 1954. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt skattframtöl prestanna Þ-kk-ef S-kk-ef vegna tekjuáranna 1964 til 1968 og R-kk-ef F-kk-ef vegna tekjuáranna 1976, 1977, 1980, 1981, 1982 og 1984. Í framtölunum var gerð grein fyrir dúntekjum.

Af gögnum málsins verður ekki ráðið að prestar á Staðastað hafi að staðaldri nýtt hlunnindi af æðarvarpi í Gamla-Hólma (Hagavatnshólma) þannig að fullnægt hafi verið áskilnaði 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 fyrr en í fyrsta lagi eftir að séra R-kk-nf F-kk-nf settist að á Staðastað árið 1973. Þegar Þjóðskrá Íslands tók þá ákvörðun 14. júlí 2011 að skrá dúntekjuhlunnindin á jörð stefnda voru því ekki liðin fjörutíu ár frá því að óslitið eignarhald hófst í þessum skilningi, sbr. 8. gr. laga nr. 46/1905, en mögulegt hefðarhald áfrýjanda rofnaði í síðasta lagi á því tímamarki. Jafnframt verður ráðið af gögnum málsins að stefndi hafi frá árinu 2007 nýtt sér hlunnindin í einhverjum mæli. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Kirkjumálasjóður, greiði stefnda, K-kk-þgf H. J-kk-þgf, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.