286/2007

S var um árabil leikskólastjóri hjá Reykjavíkurborg og er hún lét af störfum árið 2002 hóf hún töku lífeyris hjá lífeyrissjóðnum L. Samkvæmt samþykktum L var almenna reglan sú að um breytingar á lífeyri eftir að taka hans hæfist færi eftir svonefndri meðaltalsreglu. Samþykktir L kváðu þó jafnframt á um að á fyrstu þremur mánuðum eftir að lífeyrisgreiðslur hæfust gætu sjóðfélagar tekið ákvörðun um að breytingar á lífeyrisgreiðslum tækju mið af svonefndri eftirmannsreglu. Í málinu kvaðst S hafa valið svonefnda eftirmannsreglu í símtali við starfsmann L um það leyti sem taka lífeyris hennar hófst. Árið 2005 þegar umtalsverð breyting var gerð á dagvinnulaunum leikskólastjóra kvaðst hún hins vegar hafa orðið þess vör að breytingar á lífeyri hennar færu ekki eftir þeirri reglu. Í framhaldinu ritaði S bréf til L þar sem hún taldi að mistök hefðu átt sér stað og óskaði leiðréttingar sinna mála. Á fundi stjórnar L var erindi S tekið fyrir og því hafnað. Höfðaði S mál á hendur L og krafðist þess að sú ákvörðun L um að lífeyrisgreiðslur hennar færu eftir meðaltalsreglu sjóðsins þar sem S hefði ekki óskað eftir öðru innan þriggja mánaða frá upphafi lífeyrisgreiðslna hennar yrði ógild. Í rökstuðningi sínum byggði L á því að ákveðnar reglur hefðu gilt við val sjóðfélaga á eftirmannsreglunni, en tilkynna hefði þurft L um valið skriflega á þar til gerðu eyðublaði og hefði slíkt eyðublað verið sent S í bréfi við byrjun töku hennar á lífeyri frá L. Væri því útilokað að val S hefði getað byggst á ákvörðun í símtali. Í málinu lá fyrir að slík skrifleg tilkynning hafði aldrei borist frá S til L. S bar því hins vegar við að hún hefði aldrei móttekið fyrrnefnt bréf frá L þar sem val á eftirmannsreglunni var útskýrt. Byggði hún meðal annars á því að líta bæri á L sem stjórnvald í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hefði L því borið að virða rannsóknarskyldu 10. gr. stjórnsýslulaganna og þannig átt að fullvissa sig um vilja sjóðfélaga svo ekki færi á milli mála hvora regluna sjóðfélagi veldi. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að ákvæði laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða tækju til starfsemi L. Samkvæmt 1. gr. samþykkta L væri hann eign Reykjavíkurborgar og sjóðfélaga og væri stjórn sjóðsins skipuð fulltrúum sem annars vegar væru tilnefndir af Reykjavíkurborg og hins vegar af Starfsmannafélagi Reykjavíkurborgar. Yrði því ekki litið svo á að ákvæði stjórnsýslulaga næðu yfir ákvarðanir L. Samkvæmt grunnrökum 5. mgr. 34. gr. laga nr. 129/1997 yrði að gera ríkar kröfur til lífeyrissjóða um að veita sjóðfélögum sínum ráðgjöf og tryggja að þeir hefðu lágmarksupplýsingar til þess að geta tekið ákvörðun um þá valkosti sem þeim stæðu til boða. Yrði L að bera hallann af því að óljóst var hvaða upplýsingar S fékk um þá kosti er til boða stóðu og í hvaða formi, svo og hvort hún hefði tilkynnt áfrýjanda um val sitt á milli þeirra. Var því ákvörðun L um að breytingar á lífeyrissgreiðslum S færu eftir meðtalsreglu ógild.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. maí 2007. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Stefnda var um árabil leikskólastjóri hjá Reykjavíkurborg. Hún lét af störfum í ágústlok 2002 og hóf þá töku lífeyris frá áfrýjanda. Samkvæmt grein 12.4 í samþykktum áfrýjanda er almenn regla um breytingar á lífeyri eftir að taka hans hefst svonefnd meðaltalsregla. Í henni felst að breytingar á lífeyrisgreiðslum skulu ákveðnar til samræmis við meðaltalsbreytingar sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu samkvæmt launavísitölu Hagstofu Íslands. Samkvæmt grein 12.8 í samþykktunum gefst þeim sjóðfélögum, sem hefja töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi, kostur á að velja í stað meðaltalsreglunnar svonefnda eftirmannsreglu, en samkvæmt henni breytast lífeyrisgreiðslur til samræmis við þær breytingar sem verða á launum er á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem lífeyrisþegi gegndi síðast. Ákvörðun um að fylgja skuli eftirmannsreglu skal samkvæmt grein 12.8 tekin eigi síðar en þremur mánuðum eftir að greiðsla lífeyris hefst. Stefnda kveðst hafa valið svonefnda eftirmannsreglu í símtali við starfsmann áfrýjanda um það leyti sem taka lífeyris hófst. Hafi hún staðið í þeirri trú að lífeyrir hennar fylgdi þeirri reglu, en orðið þess áskynja að svo var ekki eftir að umtalsverð breyting varð á dagvinnulaunum leikskólastjóra í apríl 2005. Áfrýjandi kveður ákveðnar formreglur hafa gilt við val sjóðfélaga á eftirmannsreglunni. Útilokað sé því að val stefndu á þeirri reglu hafi getað byggst á ákvörðun í símtali enda þurfi að tilkynna áfrýjanda um það skriflega á þar til gerðu eyðublaði. Hafi stefndu verið sent bréf í byrjun september 2002 þar sem þessir tveir kostir voru skýrðir og athygli á því vakin að endursenda þyrfti útfyllt eyðublað innan þriggja mánaða yrði eftirmannsregla fyrir valinu. Engin slík tilkynning hafi borist frá stefndu og því fari um lífeyri hennar eftir meðaltalsreglunni. Stefnda kveðst aldrei hafa fengið slíkt bréf um val á eftirmannsreglu frá áfrýjanda. Málavöxtum og málsástæðum aðila er að öðru leyti lýst í héraðsdómi.

II.

Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 gilda þau þegar stjórnvöld taka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna. Áfrýjandi er lífeyrissjóður og gilda um starfsemi hans ákvæði laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Verður ekki séð að nein sérákvæði í lögum setji áfrýjanda annan ramma um starfsemina en gildir um lífeyrissjóði almennt. Samkvæmt 1. gr. samþykkta sinna er áfrýjandi „eign Reykjavíkurborgar og sjóðfélaga“. Stjórn sjóðsins er samkvæmt 4. gr. samþykktanna skipuð þremur fulltrúum sem Reykjavíkurborg tilnefnir og tveimur tilnefndum af Starfsmannafélagi Reykjavíkurborgar. Verður að þessu virtu ekki litið svo á að ákvæði stjórnsýslulaga gildi um ákvarðanir áfrýjanda.

Samkvæmt grunnrökum að baki 5. mgr. 34. gr. laga nr. 129/1997, sbr. 6. gr. laga nr. 56/2000, verður að gera ríkar kröfur til þess að lífeyrissjóðir veiti sjóðfélögum sínum ráðgjöf og tryggi að þeir hafi lágmarksupplýsingar til þess að geta tekið ákvörðun um þá valkosti sem þeim standa til boða, ekki aðeins varðandi ávöxtum lífeyrisiðgjalda og ávinnslu lífeyrisréttinda heldur einnig ella þar sem val milli fleiri en eins kosts getur skipt máli fjárhagslega fyrir sjóðfélaga. Í máli þessu verður áfrýjandi að bera hallann af því að óljóst er hvaða upplýsingar stefnda fékk um þá kosti er til boða stóðu og í hvaða formi, svo og hvort hún hafi tilkynnt áfrýjanda um val sitt milli þeirra. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Lífeyrissjóður starfsmanna Reykjavíkurborgar, greiði stefndu, S-kvk-þgf Z-kvk-þgf, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.