158/2011

A höfðaði mál aðallega á hendur G, en til vara V, vegna ummæla sem birtust í tímaritinu Vikunni. Krafðist A þess að ummælin yrðu ómerkt, að G, en til vara V, yrði dæmd til refsingar með því að hafa með ærumeiðandi ummælum sínum brotið gegn friðhelgi einkalífs, að henni yrðu dæmdar miskabætur og fjárhæð til að standa straum af birtingu dómsins í dagblöðum og þess að forsendur dómsins yrðu birtar í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur félli. Í héraði féll A frá kröfum á hendur V. Höfundur greinarinnar var ekki nafngreindur, en neðan við inngang greinarinnar sagði: „Texti: Vikan“. Talið var að G bæri ábyrgð á ummælum í greininni sem ritstjóri blaðsins, sbr. 3. mgr. 15. gr. lagar nr. 57/1956 um prentrétt, og breytti þar engu hvort viðmælandi hennar, V, sem ummælin voru höfð eftir kynni einnig að geta talist höfundur greinarinnar. Fallist var á ógildingu fimm ummæla í greininni með vísan til þess að þau þóttu ýmist móðgandi eða ósannað væri að A hefði látið þau falla. Voru ummælin talin varða við 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæmd dauð og ómerk samkvæmt 241. gr. sömu laga. Þá var fallist á að G hefði brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga, en henni ekki gerð refsing. Loks var fallist á kröfu A um birtingu forsendna og niðurstaðna dómsins í fyrsta tölublaði Vikunnar eftir uppsögu dómsins, en kröfum um greiðslu kostnaðar vegna frekari birtingar hafnað. Þá var G dæmd til að greiða A 400.000 krónur í miskabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 31. maí 2010, en því var vísað frá réttinum með dómi 10. mars 2011 í máli nr. 330/2010. Áfrýjandi áfrýjaði á ný 17. mars 2011 og krefst aðallega sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að fjárkrafa hennar verði lækkuð.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta á rót sína að rekja til greinar sem birtist 30. júlí 2009 í 30. tölublaði Vikunnar á því ári. Í upphafi greinarinnar kom fram að móðir stefndu hafi látist í Bandaríkjunum á árinu 2005 og forsjá stefndu þá færst til föður hennar, D-x-x L-x-x K-x-x, en síðari eiginkona hans, A-kvk-nf K-kvk-nf, ættleiddi stefndu 13. janúar 2006. Móðurmóðir stefndu, V-kvk-nf F. S-kvk-nf N-kvk-nf, óskaði eftir að fá umgengni við hana, en því hafnaði sýslumaðurinn í Keflavík 13. ágúst 2008 og var kröfunni síðan vísað frá með úrskurði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 19. janúar 2009. Fram er komið í málinu að fjallað hafi verið um málefni fjölskyldunnar í blaðinu DV 9. apríl 2005, meðal annars um uppeldisskilyrði og atlæti stefndu hjá föður og síðari eiginkonu hans og ættleiðingu hennar á stefndu. Þá er upplýst í málinu að V-kvk-nf var viðmælandi Vikunnar og að efni greinarinnar í DV hafi að nokkru verið lagt til grundvallar efnistökum tímaritsins. Í þeim kafla greinarinnar í Vikunni, sem mál þetta lýtur að, hófst umfjöllunin með millifyrirsögninni: „Öskubuska litla“. Sagði þar að faðir stefndu og eiginkona hans ættu fjögur börn, öll nokkuð yngri en stefnda. Síðan sagði eftirfarandi: „Á meðan hún dvaldi hjá þeim sást hún lítið úti við leik og skilst mér að hún hafi varið stórum hluta tíma í ýmis húsverk og það að hjálpa til við barnauppeldið, aðeins átta ára í hlutverki Ö-kvk-ef.“ Væri þetta að mati V-kvk-ef allt of mikil ábyrgð fyrir lítið barn. Þá var rakið að faðir stefndu hafi sent hana til Íslands til eiginkonu sinnar, sem hafði sem fyrr segir ættleitt stefndu, og hafi samskipti fjölskyldnanna gengið vel um tíma. Þegar faðirinn hafi komið til Íslands næsta sumar hafi hins vegar allt fallið í sama farið. Síðan sagði: „Núna er A-kk-nf R-kvk-nf orðin þrettán ára og mér er sagt að hún sjáist litið úti við, fái aðeins að hafa samband við örfáa útvalda einstaklinga og sjáist þá sjaldnast með þeim úti á götu. Það er helst að hún sé í garðinum eða á fótboltavellinum sem er beint fyrir utan heimili hennar. Gamlir vinir og skólasystur sem hún eignaðist þegar hún var yngri fá ekki lengur að tala við hana og ekki heldur ættingjar Ö-kvk-ef. Stúlkan er einangruð. Bræður hennar fylgja henni um allt, virðast sjá til þess að hún tali ekki við ranga aðila og klaga ef hún gerir ekki eins og henni er sagt.“ Eftir þessa umfjöllun kom millifyrirsögnin: „Hróp á hjálp.“ Þar var í upphafi lýst breytingum sem að mati V-kvk-ef hefðu orðið á stefndu eftir að kynmóðir hennar lést. Hafi hún áður verið full af gleði en það hefði gjörbreyst. Grunaði V-kvk-þgf að ekki væri allt með felldu heima fyrir, en hún hafi ekki viljað koma stefndu í vandræði og virtist stefnda alltaf passa sig á því hvað hún segði. Smám saman hafi stefnda þó farið að opna sig og nefna hluti sem stutt hafi grun V-kvk-ef um lífið á heimili stefndu. Í kjölfarið hafi V-kvk-þgf borist bréf frá stefndu þar sem hrópað hafi verið á hjálp. Síðan kom eftirfarandi setning: „Hún sagðist finna sig knúna til að taka eigið líf ef hún þyrfti að vera lengur hjá föður sínum.“ Með bréfið í hendinni hafi V-kvk-nf kært föður stefndu fyrir andlegt og líkamlegt ofbeldi gagnvart henni. Næst kom millifyrirsögnin: „Vildi frekar deyja.“ Sagði þar í byrjun að það hafi ekki verið í fyrsta skipti sem stefnda hafi lýst yfir vilja sínum til að deyja þegar hún hafi gert það í áðurnefndu bréfi. Hún hafi aðeins verið átta ára þegar það hafi gerst, en það hafi verið stuttu eftir lát móður hennar. Síðan sagði: „Hún sagðist frekar vilja deyja en að þurfa að fara á heimili föður síns og stjúpu“. Eftir viðtöku bréfsins og kæruna hafi V-kvk-nf haft samband við barnavernd í sveitarfélaginu og í kjölfarið hafi stefnda verið tekin út af heimili sínu í viku. Eftir rannsókn málsins hafi verið sagt að þetta væri uppspuni hjá stefndu og hún send aftur inn á heimili föður síns og eiginkonu hans.

Stefnda höfðaði mál þetta 25. ágúst 2009, aðallega á hendur áfrýjanda, en til vara V-kvk-þgf F. S-kvk-þgf N-kvk-þgf. Krafðist hún ómerkingar á sjö ummælum sem merkt voru stafliðunum A til G, eins og nánar er lýst í héraðsdómi. Þá krafðist hún þess að áfrýjandi, en til vara V-kvk-nf, yrði dæmd til refsingar með því að hafa með ærumeiðandi ummælum sínum brotið gegn friðhelgi einkalífs, sbr. 229. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ennfremur gerði hún kröfu um að sér yrðu greiddar 5.000.000 krónur í miskabætur og 400.000 krónur til að standa straum af birtingu forsendna og dómsorðs í tveimur dagblöðum auk þess sem skyldað yrði til sams konar birtingar í næsta tölublaði Vikunnar efir að dómur félli. Í þinghaldi 15. febrúar 2010 féll stefnda frá kröfum á hendur V-kvk-þgf, en hélt fast við kröfur á hendur áfrýjanda.

II

Í hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfur stefndu um ómerkingu á ummælum í A, B, E, F og G lið dómkrafna hennar, en ómerkingu hafnað að því er varðar C og D lið og unir stefnda við þá niðurstöðu. Ennfremur var fallist á að áfrýjandi hafi brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga, en henni ekki gerð refsing. Þá var áfrýjanda gert að greiða stefndu 800.000 krónur í miskabætur og 300.000 krónur til að standa straum að opinberri birtingu dómsins ásamt nánar tilgreindum vöxtum, auk þess sem kveðið var á um skyldu til að birta forsendur og niðurstöðu dóms í Vikunni.

Í dómi Hæstaréttar 10. mars 2011 í máli nr. 329/2010 var fjallað um ummæli í sömu tímaritsgrein og hér um ræðir, en það mál hafði faðir stefndu höfðað meðal annars til ómerkingar tiltekinna ummæla í greininni. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að í reit neðan við inngang að henni segði: „Texti: Vikan.“ Hafi höfundur greinarinnar því ekki verið nafngreindur, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 5. mars 2009 í máli nr. 328/2008. Yrði áfrýjandi, sem hafi verið ritstjóri blaðsins er greinin var birt, látin bera ábyrgð á þeim ummælum, sem ómerkt voru, sbr. þágildandi 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. Breytti þá engu hvort amma stefndu kynni einnig að teljast höfundur ummælanna. Engin efni eru til að komast að annarri niðurstöðu í þessu máli. Samkvæmt því verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að áfrýjandi beri sem ritstjóri ábyrgð á birtingu greinarinnar.

Ummælin, sem ómerkt voru með hinum áfrýjaða dómi, voru eftirfarandi: A. „Öskubuska litla.“ B. „Á meðan hún dvaldist hjá þeim sást hún lítið úti við leik og skilst mér að hún hafi varið stórum hluta tímans í ýmis húsverk og það að hjálpa til við barnauppeldið, aðeins átta ára í hlutverki Ö-kvk-ef.“ E. „Hún sagðist finna sig knúna til að taka eigið líf ef hún þyrfti að vera lengur hjá föður sínum.“ F. „Vildi frekar deyja.“ G. „Hún sagðist frekar vilja deyja en að þurfa að fara á heimili föður síns og stjúpu“. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á að ummæli þessi hafi verið meiðandi í garð stefndu, en þau varða öll við 234. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt því verða þessi ummæli ómerkt eftir 241. gr. sömu laga.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að áfrýjandi hafi brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga með birtingu efnis, sem á þar greindan hátt varðaði einkamálefni stefndu, en jafnframt að áfrýjanda verði ekki gerð refsing vegna þessa.

Fallist verður á með héraðsdómi að stefnda eigi rétt á miskabótum úr hendi áfrýjanda samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þær eru hæfilega ákveðnar 400.000 krónur og bera vexti eins og í dómsorði greinir.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að skylt sé að birta forsendur og niðurstöðu dóms í málinu í næsta tölublaði Vikunnar, sem út kemur eftir uppsögu hans. Að því virtu eru ekki efni til að dæma áfrýjanda til að greiða stefndu fjárhæð til að standa straum af birtingu dómsins í öðrum blöðum.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest, en áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um ómerkingu ummæla, svo og um að áfrýjanda, G-kvk-þgf H-kvk-þgf, verði ekki gerð refsing í málinu.

Birta skal forsendur og niðurstöðu dóms þessa í fyrsta tölublaði Vikunnar, sem út kemur eftir uppsögu hans.

Áfrýjandi greiði stefndu, A-kk-þgf R-kvk-þgf K-x-x, 400.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. júlí 2009 til 1. október sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest.

Áfrýjandi greiði stefndu 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.