67/2012

K og M bjuggu í óvígri sambúð um þriggja ára skeið. K höfðaði almennt einkamál gegn M og krafðist þess aðallega að viðurkenndur yrði eignarréttur hennar til jafns við hann að 9 nánar tilgreindum hrossum. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom meðal annars fram að K hefði kosið að höfða almennt einkamál á hendur M, en aftur á móti rökstutt kröfur sínar með vísan til þess að hún hefði innt af hendi framlög til sameiginlegrar eignamyndunar á sambúðartíma aðila. Þar sem ekki væri unnt að fá úr því leyst í almennu einkamáli hvort almenn eignamyndun hefði átt sér stað í óvígðri sambúð væri um að ræða þverstæðu í málsgrundvelli K sem ekki yrði bætt úr fyrir dómi. Var málinu því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. janúar 2012, að fengnu áfrýjunarleyfi 25. sama mánaðar. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefndu. Að því frágengnu krefst hann þess að kröfu hans að fjárhæð 1.512.817 krónur með vöxtum samkvæmt 3., sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. desember 2009 til 16. janúar 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, verði skuldajafnað við fjárkröfu stefndu. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður falli niður.

Stefnda krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að áfrýjanda verði gert að greiða sér 1.885.175 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. mars 2010 til greiðsludags. Að því frágengnu krefst stefnda þess að viðurkenndur verði eignarréttur hennar að hestinum A frá [...], skráningarnúmer [...] að áfrýjandi verði dæmdur til að gefa út afsal til hennar. Í öllum tilvikum krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi bjuggu málsaðilar í óskráðri sambúð um þriggja ára skeið. Er óumdeilt að sambúðinni lauk í nóvember 2009 en aðila greinir á um upphaf hennar. Kveður stefnda áfrýjanda hafa flutt inn til sín seinni hluta sumars 2006 en áfrýjandi heldur því fram að það hafi verið í nóvember sama ár.

Á sambúðartíma aðila voru níu nafngreind hross skráð sem eign áfrýjanda á tímabilinu 31. desember 2006 til 10. september 2009. Þá liggur fyrir að áfrýjandi hefur ráðstafað þessum hrossum, öðrum en A frá [...], en hann seldi B fimm þeirra 29. júlí 2010 og C þrjú þeirra 7. október sama ár.

II

Í máli þessu, sem höfðað er sem almennt einkamál, krefst stefnda þess aðallega að viðurkennt verði að áðurgreind níu hross verði talin sameign hennar og áfrýjanda í jöfnum eignarhlutum. Styður hún þá kröfu með því að verðgildi hrossanna hafi aukist á sambúðartíma aðila vegna tamningar og þjálfunar sem hún hafi greitt fyrir. Varakröfu sína byggir hún á því að um sé að ræða beinan útlagðan kostnað hennar við að auka verðgildi hrossanna á sambúðartíma auk þess sem hún hafi veitt áfrýjanda lán. Þrautavarakröfu sína byggir hún á því að hún hafi keypt umræddan hest sem hafi fyrir mistök verið skráður á nafn áfrýjanda. Kveður stefnda þrautavarakröfuna bera með sér að hún hafi allan sambúðartímann verið í góðri trú um að aðilar væru að vinna saman að eignamyndun og hún hafi verið óspör á fé til að auka verðmyndun hrossanna.

Í málatilbúnaði sínum byggir stefnda kröfur sínar á óskráðum meginreglum um fjárskipti við slit óvígðrar sambúðar og lúta meginröksemdir hennar að því að hún hafi með fjárframlögum sínum aukið verðmæti hrossanna á sambúðartímanum. Því eigi hún rétt á að fá helmings eignarhlutdeild í þeim, en að öðrum kosti eigi hún kröfu á að fá framlög sín endurgreidd. Þó krefst hún sem fyrr segir til þrautavara viðurkenningar á því að hún eigi eitt hrossanna ein.

Stefnda hefur tekið þann kost að höfða almennt einkamál á hendur áfrýjanda, en aftur á móti rökstutt kröfur sínar með vísan til þess að hún hafi innt af hendi framlög til sameiginlegrar eignamyndunar á sambúðartíma aðila. Í málatilbúnaði sínum sem og í málflutningi hér fyrir dómi var lögð áhersla á það af hálfu stefndu að ágreiningur aðila snerist í raun og veru um eignamyndun á sambúðartíma þeirra. Ekki er unnt í venjulegu einkamáli að fá leyst úr því hvort almenn eignamyndun hafi átt sér stað í óvígðri sambúð, þar sem meðal annars verður að taka mið af framlögum beggja aðila til sameiginlegra þarfa, heldur verður það að gerast með öðrum hætti. Samkvæmt því er um að ræða þverstæðu í málsgrundvelli stefndu sem ekki verður bætt úr og er því óhjákvæmilegt að vísa máli þessu sjálfkrafa frá héraðsdómi þegar af þeirri ástæðu, sbr. dóma Hæstaréttar 28. september 2006 í máli nr. 76/2006 og 27. apríl 2012 í máli nr. 204/2012.

Rétt þykir að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

Áfrýjandi naut gjafsóknar við rekstur málsins í héraði. Í gjafsóknarleyfi innanríkisráðuneytisins 6. júní 2011 var tekið fram að gjafsóknarhafa bæri við rekstur málsins að gera þá réttarkröfu að málskostnaður verði tildæmdur gjafsóknarhafa eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Fyrir héraðsdómi gerði áfrýjandi kröfu um málskostnað án tillits til veittrar gjafsóknar. Fyrir Hæstarétti krafðist áfrýjandi málskostnaðar í héraði en tók ekki sérstaklega fram að hans væri krafist eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Með kröfu sinni á hendur stefndu um málskostnað í héraði telst áfrýjandi hafa uppfyllt skilyrði leyfisbréfsins. Verður ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað staðfest.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað er staðfest.