243/2000

K höfðaði mál á hendur B og H og krafðist skaðabóta vegna skemmda sem orðið höfðu á bátsvél sem K hafði keypt af H. B hafði tekið að sér að annast niðursetningu vélarinnar og hafði H eftirlit með því verki. Var báturinn í kjölfarið að veiðum í viku en lá eftir það óhreyfður í um eitt ár. Þegar vél bátsins var ræst að nýju veitti K því eftirtekt að smurolía vélarinnar var sérkennileg á litinn. Reyndist hún við nánari skoðun innihalda sjó og ferskvatn. Hafði vatn farið inn í ventlahús og voru strokkar vélarinnar ryðgaðir. Var vélin lýst ónýt í kjölfarið. Talið var að B, sem var vanur skipasmiður, hefði gert mistök við niðursetningu vélarinnar með því að haga afgaslögn frá túrbínu vélarinnar á annan veg en venjulegt var og eðlilegt. Var lagt til grundvallar að að þau mistök hefðu valdið því að vélin eyðilagðist. Var B látinn bera fébótaábyrgð á tjóni K. H var hins vegar sýknaður, enda var talið að ábyrgðarundanþága í sölu-, þjónustu- og ábyrgðarskilmálum hans ætti við og að sú málsástæða K væri of seint fram komin að undanþágan bryti gegn 24. gr. samkeppnislaga.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf og Á-kk-nf K-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf prófessor.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. júní 2000. Hann krefst þess að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða sér 1.300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 10. maí 1999 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi B-kk-nf H-kk-nf krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi Hekla hf. krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi eru málavextir þeir að vélbátur áfrýjanda Lundey ÞH 350 skemmdist í eldi og jafnframt gaf vél bátsins sig. Stefndi B-kk-nf H-kk-nf skipasmiður, sem rekur verkstæði á Akureyri, tók að sér að annast endurbætur á bátnum og niðursetningu nýrrar vélar, sem áfrýjandi keypti af stefnda Heklu hf. Sölureikningur stefnda Heklu hf. fyrir vélinni er dagsettur 31. júlí 1996 og virðist vélin hafa verið send norður til ísetningar í bátinn um svipað leyti.

Í svokölluðum sölu-, þjónustu- og ábyrgðarskilmálum stefnda Heklu hf. varðandi bátsvélina er í 13. tölulið svofellt ákvæði: „Eftirlit með niðursetningu. Við munum annast eðlilegt eftirlit í beinu sambandi við niðursetningu véla. Þetta eftirlit af okkar hálfu getur þó á engan hátt leitt til þess, að við séum ábyrgir fyrir niðursetningunni eða tjóni, sem kann að verða á vélasamstæðunni vegna mistaka eða ónákvæmrar niðursetningar, og hlutverk okkar í þessu sambandi er aðeins eftirlitsskylda.“ Í 16. tölulið skilmálanna segir meðal annars: „Ábyrgð. Sé ekki á annan veg skriflega samið, tekur ábyrgð okkar til vélar og fylgibúnaðar hennar frá Caterpillar Inc. og til búnaðar, sem við framleiðum sjálfir, en ábyrgðin fellur úr gildi eftir 12 mánuði frá reynsluferð, en er þó aldrei lengur en 18 mánuði frá afhendingu vélarinnar. ... Okkur skal því aðeins skylt að bæta hlut, að fullljóst sé, að tjónið stafi af framleiðslu- eða efnisgalla. Ábyrgð okkar tekur ekki til bilana, sem eiga rætur sínar að rekja til ... rangrar eða ónákvæmrar niðursetningar.“

Vinnu stefnda B-kk-ef við lagfæringar á bát áfrýjanda og niðursetningu vélar virðist hafa lokið í desember 1996 og var reikningur vegna efnis og vinnu gefinn út í þeim mánuði. Var pústbarki meðal efnis, sem stefndi B-kk-nf lagði til. Báturinn var síðan í geymslu hjá stefnda B-kk-þgf uns hann fór í reynslusiglingu frá Akureyri 10. apríl 1997. L-kk-nf Ó-kk-nf vélfræðingur, verkstæðisformaður hjá stefnda Heklu hf., var í þessari reynsluferð og gerði þá athugasemd varðandi smávægilegan leka á útblástursbarka, sem var lagfærður. Stefndi B-kk-nf var ekki viðstaddur reynslusiglinguna. Daginn eftir, 11. apríl, var báturinn fluttur landleiðina til Húsavíkur og sjósettur þar samdægurs. Hélt áfrýjandi L-kvk-þgf fljótlega til veiða og voru skráðar sjö landanir á afla úr bátum á tímabilinu 18. til 25. apríl 1997. Eftir það lá báturinn óhreyfður við bryggju á Húsavík fram til aprílloka 1998, en að sögn áfrýjanda var reglulega fylgst með honum á þessu tímabili og vél hans gangsett að minnsta kosti tvisvar í mánuði og stundum oftar.

Í marsmánuði 1998 fór áfrýjandi að undirbúa Lundey til róðra. Skipti hann þá um olíu á vél bátsins. Sérstaklega aðspurður fyrir héraðsdómi taldi áfrýjandi að olía sú er hann tók af vélinni hafi verið óvenjuleg á litinn, „dökk frekar“. Eftir olíuskiptin setti áfrýjandi vélina í gang og síðan aftur tveim dögum síðar. Fannst honum þá að litur smurolíunnar á olíukvarðanum væri undarlegur. Tók hann sýni af olíunni. Við efnagreiningu Fjölvers ehf. 31. mars reyndist smurolíusýnið innihalda vatn og samsvaraði selta í sýninu því að sjór væri um 15% af vatninu í olíunni en annað ferskvatn. P-kk-nf T-kk-nf vélvirki, starfsmaður vélaverkstæðis stefnda Heklu hf., fór til Húsavíkur 2. apríl 1998 og skoðaði vélina í bátnum. Leiddi skoðun hans í ljós að smurolían á vélinni var mjólkurlituð og er hann tók frá púströr, sem kemur frá svokallaðri afgastúrbínu, kom í ljós að þar var „allt fullt af vatni eða sjó“. Hafði vatn farið inn í ventlahús og voru strokkar vélarinnar ryðgaðir og hún mikið skemmd. Að beiðni stefnda Heklu hf. fjarlægðu starfsmenn vélsmiðjunnar Gríms ehf. á Húsavík vélina úr bátnum og sendu hana suður. Eftir nánari skoðun á verkstæði félagsins var það mat starfsmanna stefnda Heklu hf. að vélin væri svo mikið skemmd að ekki svaraði kostnaði að gera við hana.

Að beiðni áfrýjanda voru dómkvaddir tveir menn, Á-kk-nf B-kk-nf Á-kk-nf vélvirkjameistari og M-kk-nf Þ-kk-nf vélvirkjameistari og vélstjóri, til að kanna orsakir þess að sjór komst í olíu vélar bátsins og sérstaklega hvort mistökum við niðursetningu vélarinnar væri um að kenna. Segir í matsgerð þeirra 11. ágúst 1998 meðal annars að ljóst megi vera að sjór geti komist í smurolíu véla á margan hátt en í þessu tilviki hafi athygli matsmanna beinst að afgasbarka vélarinnar, þar sem um svonefnt blautpúst sé að ræða. Er hér átt við það fyrirkomulag að sjó, sem notaður hefur verið til kælingar á vélinni, er dælt inn í útblástursgrein hennar til að kæla hana og draga úr hávaða. Matsmenn tóku fram að engin vél hafi verið í bátnum þegar matið fór fram en engu að síður hafi verið nokkuð ljóst í hvaða hæð afgaslögnin var tengd við afgastúrbínu vélarinnar. Lýstu þeir síðan legu lagnarinnar, sem myndað hafi „smá vatnsgildru“ eftir að hún kom frá stút afgastúrbínu vélarinnar með því að hún liggi niður um 50 mm á 250 mm kafla, en síðan taki við langur nánast láréttur kafli afgasbarka aftur að safnkút. Síðan segir í matsgerðinni: „Ekki verður fullyrt hvort sá sjór, sem í þessari láréttu lögn er þá drepið er á vélinni, hefur náð að renna inn á afgastúrbínu vélarinnar og þaðan inn á vélina en yfirgnæfandi líkur eru þó á að svo kunni að hafa verið.“ Taka matsmennirnir fram að venja sé við frágang slíkra afgaslagna að lögnin halli frá vél að safnkút.

Með bréfi 7. september 1998 krafði áfrýjandi stefnda B-kk-þf um bætur vegna skemmda á vélinni og með bréfi 8. september krafði hann stefnda Heklu hf um bætur af sama tilefni. Hafnaði stefndi B-kk-nf bótakröfunni með bréfi 20. september sama árs og það sama gerði stefndi Hekla hf. með bréfi 30. október. Í tilefni af fyrrgreindu bréfi stefnda B-kk-ef óskaði áfrýjandi eftir viðauka við matsgerðina með bréfi til matsmannanna 11. janúar 1999. Með bréfi 20. janúar 1999 ítrekuðu matsmenn fyrri niðurstöðu sína. Segir þar meðal annars: „Í matsgerðinni kemur skýrt fram að matsmenn telja að sjór hafi komist inn á vélina frá afgaslögn og að ekki hafi verið frá afgaslögninni gengið svo sem venja er til um slíkar lagnir.“ Í aprílmánuði 1999 var síðan sett í bátinn ný vél frá stefnda Heklu hf. Annaðist vélsmiðjan Grímur ehf. þá niðursetningu ásamt starfsmanni stefnda Heklu hf. Var legu afgaslagnar frá vélinni jafnframt breytt og hún lögð neðar og látin halla frá henni. Var kaupverð nýju vélarinnar og flutningskostnaður 1.300.000 krónur, sem er fjárhæð bótakröfu áfrýjanda í máli þessu.

II.

Eftir að héraðsdómur gekk í máli þessu fór áfrýjandi þess á leit að matsmennirnir, sem stóðu að fyrrnefndri matsgerð, yrðu dómkvaddir á ný til að meta orsök þess að umrædd bátsvél var talin ónýt. Héraðsdómur hafnaði beiðninni en með dómi Hæstaréttar 30. ágúst 2000 var lagt fyrir héraðsdóm að dómkveðja tvo menn samkvæmt beiðni áfrýjanda. Héraðsdómur dómkvaddi 22. september 2000 sömu menn sem fyrr til verksins. Hefur matsgerð þeirra 12. nóvember 2000 verið lögð fram í Hæstarétti. Jafnramt hafa nokkur önnur ný gögn verið lögð fram. Þeirra á meðal er endurrit af skýrslutökum í héraðsdómi 15. nóvember 2000 af stefnda B-kk-þgf og áðurnefndum matsmönnum. Í matsgerðinni kemur fram að hinir dómkvöddu menn hafi á ný framkvæmt skoðun um borð í Lundey, en ný vél var þá komin í bátinn. Þá hafi þeir skoðað vélina sem skemmdist en það gerðu þeir ekki við fyrri matsgerð. Tóku matsmenn fram að frágangur afgaslagnar væri nú með allt öðrum hætti en áður, en matsmenn hafi stillt upp gömlu lögninni á ný á sama hátt og áður til að fá glögga mynd af legu hennar og fengið þannig jafnframt samanburð við legu hinnar nýju. Niðurstöður matsmannanna eru þær að ekki sé nokkur vafi á að bakflæði úr afgaslögn hafi eyðilagt vél Lundeyjar. Segir meðal annars í matsgerðinni: „Það er bjargföst skoðun matsmanna að þessi sjór hafi komist inn á vélina, í hvert sinn er á henni var drepið, vegna bakrennslis úr afgasbarka, en öllum sjó frá sjódælu vélarinnar er dælt inn í afgaslögnina ... “ Jafnframt tóku matsmenn fram að skolloftskælir og pústgrein hafi verið þrýstiprófuð og reynst þétt. Þá sé ekkert sem bendi til að sjór hafi komist í vélarrúm bátsins.

III.

Áfrýjandi reisir kröfu sína á hendur stefnda B-kk-þgf á því að frágangur hans á afgaslögn Lundeyjar hafi verið ófullnægjandi og hafi það leitt til þess að sjór komst í vélina og eyðilagði hana. Stefndi B-kk-nf tók að sér endurbætur á báti áfrýjanda og niðursetningu nýrrar vélar í hann. Hann rekur sjálfstæða starfsemi sem skipasmiður og hefur áratuga reynslu á því sviði. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins og málatilbúnaði aðila en að það hafi verið verkefni hans að ákveða fyrirkomulag, er tengdist niðursetningu vélarinnar, þar á meðal legu afgaslagnarinnar frá henni.

Í mati hinna dómkvöddu manna 11. ágúst 1998 kemur fram, eins og að framan er rakið, að venjan sé sú við frágang sjókældra afgaslagna að lögnin halli frá vél og að ekki hafi verið gengið frá lögninni í Lundey svo sem venja sé um slíkar lagnir. Þegar gengið var frá niðursetningu nýrrar vélar í Lundey af starfsmönnum vélsmiðjunnar Gríms ehf. og stefnda Heklu hf., í stað þeirrar sem skemmdist, var afgaslögninni breytt, hún lögð neðar í bátinn og látin halla frá vél. Á-kk-nf K-kk-nf vélvirki og verkstjóri hjá Grími ehf. annaðist niðursetningu nýju vélarinnar. Í framburði hans fyrir héraðsdómi kom fram að hann teldi að lega eldri afgaslagnarinnar hafi ekki verið eins og hann myndi ganga frá slíkri lögn. Hann teldi eðlilegt að lögnin hallaði í 45° niður frá túrbínu vélar og frágangur hans og starfsmanns stefnda Heklu hf. á afgaslögn nýju vélarinnar hafi verið í samræmi við það. Meðal gagna, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, eru ljósrit úr handbók vélaframleiðandans Caterpillar um niðursetningu skipsvéla og ljósrit af kynningarbæklingi frá Vetus, öðrum framleiðanda, um íhluti í sjókældar afgasgreinar, en stefndi B-kk-nf mun annast sölu á framleiðsluvörum þess fyrirtækis. Á skýringarmyndum í báðum þessum bæklingum er sýnt að afgaslögn liggur niður í um 45° horni frá vél. Þá er það álit héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að æskilegt hefði verið að lögnin hefði myndað krappari vatnsgildru þar sem hún lá frá afgastúrbínu vélarinnar. Verður að telja fyllilega í ljós leitt að stefndi B-kk-nf hagaði afgaslögninni í Lundey á annan hátt en venjulegt var og eðlilegt. Jafnframt liggur fyrir, meðal annars í álitsgerðum hinna dómkvöddu manna, að þessi óvenjulegi frágangur var til þess fallinn að skapa hættu á að sjór kæmist í vél bátsins.

Matsmennirnir telja ljóst, meðal annars af ummerkjum í vélarrúmi bátsins, að sjór hafi ekki legið þar og þannig komist utanfrá í vélina. Þá hafi þrýstiprófun á skolloftskæli og pústgrein leitt í ljós að ekki geti verið um það að ræða að sjór hafi runnið frá þessum búnaði inn á vélina. Telja þeir að engin önnur skýring en óvenjulegur frágangur afgaslagnarinnar sé á því að vatn komst í vél bátins. Stefndi B-kk-nf hefur bent á að þær upplýsingar, sem fyrir liggja um ástand smurolíu á vél bátsins við olíuskiptin í marslok 1999, og lágt hlutfall seltu, sem greindist í vatni í smurolíu bátsins, kunni að benda til annarra skýringa á sjónum í vélinni en þeirrar, sem matsmenn telja ótvíræða. Stefnda B-kk-þgf hefur þó hvorki tekist að sýna fram á eða gera líklegt að sjór hafi komist inn í vélina með öðrum hætti en sem bakflæði um margnefnda afgaslögn. Hún var ekki lögð með þeim hætti sem venjulegt var og eðlilegt og hefur hann ekki sýnt fram á að lögnin hafi þrátt fyrir það verið fullnægjandi til að hindra bakflæði á kælisjó til vélarinnar. Verður hann að bera hallann af því. Verður því lagt til grundvallar að ófullnægjandi frágangur stefnda B-kk-ef á afgaslögn hafi leitt til þess að sjór komst í vélina og eyðilagði hana.

IV.

Krafa áfrýjanda á hendur stefnda Heklu hf. er á því reist að með í kaupum á vélinni hafi fylgt eftirlit með niðursetningu og úttekt á frágangi hennar. Hafi úttekt þessi reynst ófullnægjandi og megi rekja tjón áfrýjanda til þess. Þá byggir hann á að félagið sé fébótaskylt vegna skemmda á vélinni á grundvelli ábyrgðarloforðs.

Eins og að framan er rakið er í 16. tölulið fyrrgreindra sölu-, þjónustu- og ábyrgðarskilmála stefnda Heklu hf. sérstök ábyrgðaryfirlýsing. Ábyrgð samkvæmt þeirri yfirlýsingu fellur úr gildi eftir 12 mánuði frá reynsluferð, en er þó aldrei lengur í gildi en 18 mánuði frá afhendingu vélarinnar. Samkvæmt gögnum málsins verður að miða við að félagið hafi afhent áfrýjanda vélina 31. júlí 1996 er hún var afhent flutningsmanni sbr. 10. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup, sem er sama efnis og 7. töluliður framangreindra skilmála. Ábyrgð samkvæmt hinni sérstöku yfirlýsingu féll því niður í lok janúar 1998 eða tveimur mánuðum áður en skemmdir komu í ljós á vélinni í báti áfrýjanda. Verður ábyrgð stefnda Heklu hf. þegar af þeirri ástæðu ekki reist á þessari sérstöku ábyrgðaryfirlýsingu.

Í 13. tölulið fyrrgreindra skilmála er tekið fram að félagið muni annast eðlilegt eftirlit með niðursetningu vélarinnar. Í samræmi við þessa skilmála var starfsmaður félagsins viðstaddur reynslusiglingu Lundeyjar eftir vélaskiptin svo sem að framan er rakið. Verður að skýra þennan tölulið skilmálanna þannig að í samningi aðila hafi ekki aðeins falist kaup á vélinni heldur einnig samningur um að stefndi Hekla hf. annaðist eftirlit með niðursetningu hennar og er samningurinn því bæði kaup og verksamningur. Af gögnum málsins verður ráðið að afgaslögnin var að mestu sýnileg í vélarrúmi og lest bátsins og fremsti hluti hennar, sem samkvæmt framansögðu hallaði með ófullnægjandi hætti frá vél bátsins, blasti við ef litið var niður í vélarrúmið. Jafnframt liggur fyrir eins og að framan er rakið að sá starfsmaður félagsins, er annaðist úttekt á niðursetningu vélarinnar í reynslusiglingunni, gerði athugasemd við leka á afgasbarkanum. Verður að telja að starfsmaður stefnda Heklu hf. hefði við eðlilega skoðun átt að veita óvenjulegri tilhögun afgaslagnarinnar athygli og gera athugasemdir við hana. Ber félagið fébótaábygð á vanrækslu hans. Í 13. og 16. tölulið fyrrgreindra skilmála eru sérstakar ábyrgðartakmarkanir varðandi eftirlit með niðursetningu véla, sem að framan eru raktar. Með þeim undanskilur félagið sig allri ábyrgð á niðursetningu vélarinnar og því tjóni sem á vélinni kunni að verða vegna mistaka við hana. Verður að sýkna stefnda Heklu hf. á grundvelli þessara ábyrgðartakmarkana, enda verður að fallast á það með lögmanni félagsins að sú málsástæða að skilmálarnir brjóti að þessu leyti í bága við 24. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 og lögmaður áfrýjanda hélt fram við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti sé of seint fram komin.

Samkvæmt framansögðu verður stefndi Hekla hf. sýknuð af kröfu áfrýjanda. Verður málskostnaður felldur niður gagnvart þessum stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi B-kk-nf H-kk-nf verður dæmdur til að greiða áfrýjanda 1.300.000 krónur ásamt dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Verður þessum stefnda jafnframt gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, Hekla hf., skal vera sýkn af kröfu áfrýjanda, K-kk-ef Á-kk-ef.

Stefndi, B-kk-nf H-kk-nf, greiði áfrýjanda 1.300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 10. maí 1999 til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti vegna þáttar stefnda Heklu hf. fellur niður.

Stefndi, B-kk-nf H-kk-nf, greiði áfrýjanda samtals 900.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.