328/2008

Á höfðaði mál á hendur B og G vegna ummæla sem birtust í tímaritinu Vikunni. Krafðist Á þess að ummælin yrðu ómerkt, honum dæmdar miskabætur og fjárhæð til að standa straum af birtingu dómsins í dagblöðum og þess að forsendur dómsins yrðu birtar í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur félli. Talið var að B bæri ábyrgð á ummælum í greininni sem höfundur hennar, sbr. 2. mgr. 15. gr. prentlaga, og breytti þá engu um hvort viðmælandi hennar sem ummælin voru höfð eftir kynni einnig að geta talist höfundur greinarinnar. Með sumum ummælunum var Á borin á brýn refsiverð háttsemi. Voru þau ekki talin fela í sér lýsingu á skoðunum eða gildismat heldur fullyrðingar um staðreyndir sem rúmist ekki innan 73. gr. stjórnarskrárinnar. Það sama var talið gilda um eina millifyrirsögn sem B bar ábyrgð á. Voru þessi ummæli dæmd dauð og ómerk. Ein ummæli í greininni og tvær millifyrirsagnir voru talin almenns eðlis og ekki beinast að Á og var því sýknað vegna þeirra. Þá var G sýknuð af kröfum Á um ógildingu og miskabætur þar sem ummæli á forsíðu tímaritsins, í útdrætti í efnisyfirliti og í leiðara blaðsins, sem hún bar ábyrgð á sem ritstjóri, sbr. 3. mgr. 15. gr. prentlaga, þóttu almenns eðlis. Fallist var á kröfu Á um birtingu forsendna og niðurstaðna dómsins í fyrsta tölublaði Vikunnar eftir uppsögu dómsins en kröfum um greiðslu kostnaðar vegna frekari birtingar hafnað. Þá var B dæmd til að greiða Á 500.000 krónur í miskabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 30. apríl 2008. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 11. júní 2008 og var áfrýjað öðru sinni 13. sama mánaðar. Áfrýjandi krefst þess að nánar tilgreind ummæli í 34. tölublaði Vikunnar, 23. ágúst 2007, verði dæmd dauð og ómerk og að stefndu verði óskipt dæmdar til að greiða sér 5.000.000 krónur í miskabætur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. ágúst 2007 til 13. október sama ár, en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefst hann þess að forsendur og dómsorð í málinu verði birt í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur fellur og að stefndu verði óskipt dæmdar til að greiða honum krónur 480.000 til þess að standa straum af kostnaði við birtingu dóms, forsendna og dómsorðs í þremur dagblöðum. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur og þeim dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti.

I

Í 34. tölublaði Vikunnar, sem kom út 23. ágúst 2007, birtist grein sem byggðist á viðtali stefndu B-kvk-ef E-kvk-ef við L-kvk-þf S-kvk-þf. Í viðtalinu lýsti L-kvk-nf störfum sínum sem nektardansmær á ýmsum stöðum, meðal annars Goldfinger sem var í eigu áfrýjanda. Í greininni, sem skipt er með nokkrum millifyrirsögnum, er meðal annars sagt frá lýsingu L-kvk-ef á vændi sem hún hafi sagt að stundað væri óáreitt á þessum stöðum, meðal annars á Goldfinger, eiturlyfjaneyslu hennar eftir að hún hóf störf sem nektardansmær og hótunum sem hún hafi orðið fyrir vegna starfsins. Á forsíðu blaðsins er mynd af L-kvk-þgf og einnig á fyrstu síðu þess við hlið ritstjórnargreinar stefndu G-kvk-ef E-kvk-ef A-kvk-ef, sem fjallar um áðurnefnda grein. Þá eru myndir af L-kvk-þgf á titilsíðu greinarinnar og við meginmál hennar, en þar er einnig mynd af áfrýjanda. Í texta við hlið hennar kemur fram að blaðið hafi haft samband við hann og borið undir hann þá frásögn L-kvk-ef að hann „hvetji starfstúlkur sínar til að stunda vændi og sé milligöngumaður þar um“, en hann hafi vísað því algjörlega á bug. Meðal gagna málsins er hljóðupptaka og handrit af viðtali blaðamannsins við L-kvk-þf.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 5. og 6. september 2007 á hendur stefndu og L-kvk-þgf S-kvk-þgf og krafðist þess í 1. kröfulið að eftirfarandi ummæli, sem L-kvk-nf hafi viðhaft um áfrýjanda á nánar tilgreindum blaðsíðum í áðurnefndu tölublaði Vikunnar, yrðu dæmd dauð og ómerk: A. „Ég endaði á að vinna fyrir G-kk-þf en það var mjög mikið um vændi inni á stöðunum hans og gríðarleg pressa á þeim stelpum sem fyrir hann störfuðu að stunda slíkt.“ B. „G-kk-nf hefur alltaf gert mikið út á vændi og þá inni á stöðunum. Eftir að einkadansinn var bannaður hefur vændið einfaldlega farið fram bak við tjöld sem sögð eru notuð til að hægt sé að spjalla við kúnnana í einrúmi.“ C. „Það er allur gangur á því hvort kúnnarnir borga G-kk-þgf sjálfum fyrir þjónustuna eða stelpunum beint ... .“ D. „Ég er komin yfir hræðsluna við þessa menn þótt mér hafi vissulega verið hótað lífláti og á tímabili fór ég ekki út úr húsi vegna hræðslu.“ E. „Starfsstúlkur hans sem koma hingað tímabundið í þrjá mánuði í senn eru eins og í fangelsi“. F. „Þess á milli eru þær í raun kyrrsettar í húsinu fyrir utan vissan útivistartíma.“ G. „Ástæðan fyrir því er sú að stelpur urðu uppvísar að því að ná sér í kúnna utan klúbbsins án þess að G-kk-nf fengi hlut af þóknuninni en hann vill geta stjórnað vændinu sjálfur“.

Í 2. kröfulið var þess krafist að eftirfarandi ummæli sem birt voru sem millifyrirsagnir yrðu dæmd dauð og ómerk: A. „Vændi regla frekar en undantekning“. B. „Hótað lífláti“. C. „Fluttar inn grunlausar um hvert stefndi“.

Í 3. kröfulið gerði áfrýjandi kröfu um að eftirfarandi ummæli í staflið A, sem birt voru sem fyrirsögn á forsíðu og í stafliðum B og C í útdrætti í efnisyfirliti yrðu dæmd dauð og ómerk: A. „Hótað lífláti ef hún segði frá“. B. „L-kvk-nf S-kvk-nf vann sem strippari og segir blaðamanni Vikunnar allt um vændið og líflátshótanirnar.“ C. „L-kvk-nf segir vændi látið vera óáreitt og það sé áberandi inni á nektarstöðunum.“

L-kvk-nf var aðallega talin bera ábyrgð á ummælunum, sem getið er í 1. lið, en til vara stefnda B-kvk-nf E-kvk-nf sem höfundur greinarinnar, sú síðarnefnda á ummælunum í 2. lið, og stefnda G-kvk-nf E-kvk-nf í 3. lið, sem ritstjóri blaðsins, en til vara „ef ekki verður fallist á að stefnda G-kvk-nf E-kvk-nf A-kvk-nf beri ábyrgð á ummælum í ofangreindri fyrirsögn á forsíðu og útdrætti í efnisyfirliti ... er kröfu um ómerkingu beint að stefndu B-kvk-þgf E-kvk-þgf, sem höfundi greinarinnar, sem fyrirsögnin á forsíðu og útdrátturinn í efnisyfirlitinu, vísar til “.

Í 4. lið gerði áfrýjandi þá kröfu á hendur stefndu G-kvk-þgf E-kvk-þgf að þessi ummæli í leiðara blaðsins yrðu dæmd dauð og ómerk: „L-kvk-nf S-kvk-nf er ótrúlega hugrökk að þora að stíga fram og segja frá þrátt fyrir að henni hafi verið hótað lífláti ... . “

Áfrýjandi krafðist þess einnig að stefndu og L-kvk-þgf yrði óskipt gert að greiða sér 5.000.000 krónur í miskabætur og 800.000 króna til að standa straum af birtingu forsendna og dómsorðs í málinu í þremur dagblöðum, auk sams konar birtingar í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur félli.

Eftir skýrslutökur við aðalmeðferð málsins í héraði gerði áfrýjandi dómsátt við stefndu L-kvk-þf. Með sáttinni féll áfrýjandi frá öllum kröfum á hendur henni. Kröfur áfrýjanda á hendur meðstefndu voru hins vegar óbreyttar. Með hinum áfrýjaða dómi voru stefndu B-kvk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf sýknaðar af öllum kröfum áfrýjanda.

II

Ágreiningur málsins snýst aðallega um það hvort stefndu beri ábyrgð á því sem haft er eftir viðmælanda stefndu B-kvk-ef á grundvelli 2. og 3. mgr. 15. gr. laga um prentrétt nr. 57/1956 og hvort fyrirsagnir og tilvísanir sem stefndu sömdu sjálfar, sem þær halda fram að hafi verið gert með vísan til orða viðmælanda síns, rúmist innan 73. gr. stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsi. Málsástæðum aðila er nægilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram reisir áfrýjandi kröfu sína um ómerkingu ummælanna í fyrsta lið A til og með G á því að þau feli í sér ærumeiðandi aðdróttanir, sem stefnda B-kvk-nf beri ábyrgð á sem höfundur greinarinnar samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956. Á titilsíðu greinarinnar kemur fram að texti hennar sé unninn af B-kvk-þgf E-kvk-þgf. Staðfesti hún við skýrslugjöf fyrir dómi að hún væri höfundur greinarinnar og hefði einnig samið millifyrirsagnirnar. Hún hafi valið orðin í millifyrirsagnirnar, en í þeim og greininni væri nær orðrétt haft eftir L-kvk-þgf, þetta væri hennar frásögn. Hún hafi tekið viðtalið upp á segulband og unnið greinina upp úr því og sent L-kvk-þf í þeim búningi. L-kvk-nf hafi síðan staðfest með tölvupósti að rétt væri eftir henni haft. Við samanburð á handriti af viðtalinu og hljóðupptöku af því annars vegar og hins vegar umræddri blaðagrein og millifyrirsögnum er ljóst að ekki er orðrétt haft eftir viðmælanda. Jafnframt kemur þó glögglega fram að stefnda B-kvk-nf hafði í greininni í meginatriðum efnislega rétt eftir viðmælanda sínum, sem síðar staðfesti eins og fram er komið að þar væri rétt farið með eftir henni. Þar sem stefnda B-kvk-nf E-kvk-nf er á forsíðu greinarinnar tilgreind sem höfundur texta og hún hefur gengist við að hafa samið hana ásamt millifyrirsögnum hennar telst hún vera höfundur greinarinnar og millifyrirsagnanna í skilningi 2. mgr. 15. gr. nr. 57/1956 og ber sem slíkur ábyrgð á þeim. Breytir þá engu hvort L-kvk-nf kunni einnig að geta talist höfundur greinarinnar í skilningi þessa ákvæðis.

Með ummælunum í 1. kröfulið A, B, C og G er áfrýjanda borin á brýn refsiverð háttsemi sem fellur undir 206. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hann hafi staðið fyrir því að stúlkur sem störfuðu hjá honum stunduðu vændi á þeim stöðum sem hann rak sér til ávinnings og beitt þær í þeim tilgangi þrýstingi. Orðin í E og F lið lúta hins vegar að því að áfrýjandi hafi svipt stúlkur, sem störfuðu hjá honum frelsi, en sú háttsemi er refsiverð samkvæmt 226. gr. almennra hegningarlaga. Í meginmáli undir millifyrirsögninni: „Vændi regla frekar en undantekning“ er meðal annars að finna orðin sem um getur í 1. kröfulið A og B auk fleiri ummæla um áfrýjanda og nektarstað hans Goldfinger. Af samhenginu milli meginmálsins og fyrirsagnarinnar er ljóst að hún beinist að áfrýjanda. Um þessa fyrirsögn á sama við og ummælin í liðum A, B, C og G hér að framan. Varða ummælin í 1. kröfulið A, B, C, E, F og G og millifyrirsögnin í A lið 2. kröfuliðar við 235. gr. almennra hegningarlaga. Þau fela ekki í sér lýsingu á skoðunum eða gildismat heldur fullyrðingar um staðreyndir og rúmast ekki innan 73. gr. stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsi. Verða þau dæmd dauð og ómerk samkvæmt 1. mgr. 241. gr. laganna.

Orðunum í 1. kröfulið D er beint að ótilgreindum mönnum en ekki að áfrýjanda. Undirfyrirsagnirnar í B og C lið 2. kröfuliðar eru almenns eðlis og verður heldur ekki ráðið af texta undir fyrirsögnunum að þær beinist að áfrýjanda. Verður stefnda B-kvk-nf því sýknuð af þessum kröfuliðum. Orðin sem rakin eru í 3. og 4. kröfulið, sem stefnda G-kvk-nf E-kvk-nf ber ábyrgð á eftir 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956, eru einnig almenns eðlis og verður hún því einnig sýknuð af þessum kröfuliðum.

Birta skal forsendur og niðurstöðu dóms þessa í fyrsta tölublaði Vikunnar, sem út kemur eftir uppsögu þessa dóms, en kröfum um greiðslu kostnaðar vegna frekari birtingar er hafnað.

Áfrýjandi á rétt á miskabótum samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 úr hendi stefndu B-kvk-ef vegna áðurnefndra ærumeiðandi ummæla sem eru hæfilega ákveðnar 500.000 krónur með vöxtum svo sem nánar greinir í dómsorði.

Eftir þessum úrslitum verður stefnda B-kvk-nf dæmd til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Málskostnaður fellur niður að öðru leyti.

Dómsorð:

Stefnda G-kvk-nf E-kvk-nf A-kvk-nf er sýkn af fjárkröfu áfrýjanda og kröfu hans um ómerkingu ummæla.

Framangreind ummæli í 1. kröfulið A, B, C, E, F og G og 2. kröfulið A, sem nánar greinir í forsendum þessa dóms, skulu vera dauð og ómerk.

Birta skal forsendur og niðurstöðu dóms þessa í fyrsta tölublaði Vikunnar, sem út kemur eftir uppsögu dómsins.

Stefnda B-kvk-nf E-kvk-nf greiði áfrýjanda, Á-kk-þgf Þ-kk-þgf D-kk-þgf, 500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. ágúst 2007 til 13. október sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Stefnda B-kvk-nf greiði áfrýjanda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málskostnaður fellur að öðru leyti niður.