575/2008

L og B höfðuðu mál til heimtu bóta vegna miska sem þau töldu sig hafa orðið fyrir vegna umfjöllunar P, H, J, S og Þ í dægurmálaþættinum Kastljósi og í fréttatímum útvarps og sjónvarps Ríkisútvarpsins um umsókn L um íslenskan ríkisborgararétt. Kjarni umfjöllunarinnar var hvort meðferð umsóknarinnar hefði verið óeðlileg og það helgast af tengslum L við þáverandi umhverfisráðherra. Var málatilbúnaður L og B reistur á því að umfjöllunin hefði falið í sér ólögmæta meingerð í þeirra garð. Taldi Hæstiréttur að ætla yrði fjölmiðlum svigrúm til umfjöllunar um málefni sem þetta, sem ætti erindi til almennings og væri hluti af þjóðfélagsumræðu. Viðleitni H, J, S og Þ til að sýna fram á að afgreiðsla umsóknar L væri tortryggileg og að valdi hefði verið misbeitt hefði ekki beinst að L og B heldur að þáverandi umhverfisráðherra og allsherjarnefnd Alþingis. Hins vegar var talið að umfjöllun H, J, S og Þ í Kastljósi og viðleitni þeirra til að sýna fram á að meðferð og afgreiðsla umsóknar L hefði verið óeðlileg hefði borið ofurliði vilja þeirra til að fara rétt með staðreyndir og til að leiðrétta rangfærslur og gera viðhlítandi grein fyrir lagagrundvelli málsins. Þótt fallast mætti á með L og B að P, H, J, S og Þ hefðu í ýmsum atriðum brotið þær skyldur sem á þeim hvíldu í starfi og ekki sýnt L og B þá tillitssemi sem ætlast hefði mátt til, þá hefði umfjöllunin um persónuleg atriði sem L og B vörðuðu verið svo samofin málefninu að útilokað hefði verið að greina þar skýrlega á milli. Yrðu einstaklingar að nokkru marki að þola að persónuleg málefni, er þá varða, kæmu í slíkum tilvikum til almennrar umfjöllunar. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu af kröfum L og B um miskabætur og að ekki væru skilyrði til að dæma refsingu vegna brota á 228. og 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf og H-kvk-nf H-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 23. október 2008. Þau krefjast þess að stefndu verði dæmd til að greiða óskipt áfrýjandanum L-x-x C-x-x M-x-x S-x-x 2.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. október 2007 til greiðsludags. Jafnframt er þess krafist að stefndu greiði óskipt áfrýjandanum B-kk-þgf O-kk-þgf P-kk-þgf 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. október 2007 til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur að stefndu verði hvert fyrir sig dæmd til ítrustu refsingar fyrir brot gegn 228. gr. og 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með síðari breytingum. Jafnframt er þess krafist að þeim verði gerð vararefsing samkvæmt 1. mgr. 54. gr. sömu laga verði þau dæmd til greiðslu sektar. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Fallist er á með héraðsdómi að ekki geti komið til refsi- eða fébótaábyrgðar á útvarps- eða sjónvarpsefni um málefni sem flutt var af öðrum en stefndu í máli þessu og að stefndi P-kk-nf M-kk-nf beri sem útvarpsstjóri ekki ábyrgð á efni, sem flutt er af öðrum, sbr. a., b. og d. lið 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000. Eins og málið er vaxið getur því einungis komið til ábyrgðar þessa stefnda vegna efnis sem hann flutti í kvöldfréttatíma í sjónvarpi Ríkisútvarpsins 4. maí 2007.

II

Tilefni máls þessa er umfjöllun stefndu í Kastljósi, sem er dægurmálaþáttur í sjónvarpi þar sem fjallað er meðal annars um stjórnmál, og í fréttatímum útvarps og sjónvarps Ríkisútvarpsins um umsókn áfrýjandans L-x-x um íslenskan ríkisborgararétt. Fjallað var um afgreiðslu umsóknarinnar í stjórnsýslunni og hjá allsherjarnefnd Alþingis. Kjarni umfjöllunarinnar var hvort meðferð umsóknarinnar hefði verið óeðlileg og það helgast af tengslum áfrýjandans við þáverandi umhverfisráðherra í ríkisstjórn Íslands. Beindist umfjöllunin einkum að því hvort ráðherrann kynni að hafa beitt áhrifum sínum í því skyni að tryggja að þessi áfrýjandi fengi ríkisborgararétt fyrr en hún ella hefði fengið. Ætla verður fjölmiðlum svigrúm til umfjöllunar um málefni sem þetta, enda snýst það um athugun á því hvernig stjórnsýslan og kjörnir fulltrúar á Alþingi fara með vald, sem þeim er fengið með lögum. Málefni sem þetta er hluti af almennri þjóðmálaumræðu og á brýnt erindi til almennings. Mikilvægt er að fjölmiðlar gæti við slíka umfjöllun að skyldum sínum samkvæmt lögum og brjóti ekki gegn stjórnarskrárvernduðum rétti einstaklinga til friðhelgi um einkalíf sitt. Í lögum eru fyrirmæli um hvernig haga eigi slíkri umfjöllun. Í 9. gr. útvarpslaga er sú skylda lögð á útvarpsstöðvar að halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur og virða tjáningarfrelsi og stuðla að því að fram komi í dagskrá rök fyrir mismunandi skoðunum í umdeildum málum. Í lögum nr. 6/2007 um Ríkisútvarpið ohf. er kveðið á um sambærilegar skyldur og jafnframt mælt fyrir um að gætt skuli fyllstu óhlutdrægni í frásögn og túlkun. Um skyldur er lúta að fréttaþjónustu segir í 7. tölulið 2. mgr. 3. gr. þeirra laga, að það sé meðal skyldna Ríkisútvarpsins ohf. að veita víðtæka, áreiðanlega, almenna og hlutlæga fréttaþjónustu og vera vettvangur fyrir mismunandi skoðanir í málum sem efst eru á baugi hverju sinni og almenning varða. Í samningi um útvarpsþjónustu í almannaþágu, sem menntamálaráðuneytið hefur gert við Ríkisútvarpið ohf. á grundvelli 2. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2007, eru sambærilegar skyldur Ríkisútvarpsins áréttaðar. Í 2. gr. samningsins kemur fram að stofnunin skuli með vönduðum hætti miðla fréttum, menningarefni og fleiru. Þá er einnig kveðið á um skyldu þess til að flytja fréttir og fréttatengt efni af sanngirni og hlutlægni. Í 5. mgr. 2. gr. samningsins segir meðal annars: ,,Fjalla skal um umdeild mál í þjóðfélagsumræðunni af nákvæmni og óhlutdrægni.“

Í þessum fyrirmælum felst meðal annars að Ríkisútvarpinu ohf. er skylt, þegar þörf krefur, að gera með upplýsandi hætti grein fyrir því lagaumhverfi, sem þýðingu hefur til þess að fréttir, fréttatengt efni og umfjöllun um umdeild mál í þjóðfélagsumræðunni verði á réttum forsendum þannig að almenningi sé gert kleift að taka afstöðu til álitaefna.

III

Efnisleg umfjöllun um málefnið, sem er tilefni þessa máls, hófst í þættinum Kastljósi 26. apríl 2007 með greinargerð stefnda H-kk-ef S-kk-ef að undangenginni stuttri kynningu stefnda Þ-kk-ef. Í greinargerð sinni fjallaði stefndi H-kk-nf S-kk-nf um ýmis skilyrði þess að menn fái íslenskan ríkisborgararétt og hvernig hann sé veittur samkvæmt þeim reglum sem giltu. Hann gerði einnig grein fyrir atvikum sem tengdust umsókn áfrýjandans L-x-x um íslenskan ríkisborgararétt og hvernig slík mál eru unnin á vettvangi allsherjarnefndar Alþingis. Umfjöllun um hvernig menn fá íslenskan ríkisborgararétt samkvæmt reglum laga nr. 100/1952 um það efni, eins og þeim var þá skipað, og hvaða munur var á þeim þremur meginleiðum sem til greina komu til þess að menn fengju íslenskan ríkisborgararétt var ófullnægjandi. Ekki var gerð grein fyrir þeim skýra mun sem var á veitingu dómsmálaráðherra á ríkisborgararétti með stjórnvaldsákvörðun á grundvelli lögbundinna skilyrða, sbr. 5. gr. a í lögunum og á því hvernig Alþingi veitir íslenskan ríkisborgararétt með lögum, sem eðli málsins samkvæmt er ekki reist á því að fullnægt sé lögbundnum skilyrðum, en háð umsögn lögreglustjóra og Útlendingastofnunar, sbr. 6. gr. laganna. Þá var í greinargerð stefnda H-kk-ef S-kk-ef fjöldi rangra og misvísandi fullyrðinga, auk ónákvæmni. Rangt var farið með grundvöll dvalarleyfis áfrýjandans L-x-x, fjölda þeirra sem sóttu um íslenskan ríkisborgararétt til Alþingis á vorþingi 2007 og fjölda þeirra sem fengu ríkisborgararétt. Þá voru rangar fullyrðingar um mismunandi aðstæður umsækjenda um ríkisborgararétt sem afgreiddur var samtímis umsókn áfrýjandans og um afstöðu Útlendingastofnunar til umsóknar hennar. Sumar fullyrðingarnar lutu að atriðum sem skiptu verulegu máli fyrir almenning til þess að geta lagt mat á málefnið í heild sinni og tekið afstöðu til þess, hvort valdi hefði verið misbeitt.

Málefnið var aftur til umfjöllunar í sama þætti 27. apríl 2007. Í kynningu stefnda Þ-kk-ef komu fram ýmsar rangfærslur, svo sem að Útlendingastofnun hefði hafnað umsókn áfrýjandans L-x-x um íslenskan ríkisborgararétt og um dvalartíma hennar í landinu. Villandi upplýsingar komu að auki fram í kynningunni, svo sem að allsherjarnefnd Alþingis hefði ákveðið að veita henni íslenskan ríkisborgararétt. Að kynningunni lokinni átti stefndi H-kk-nf S-kk-nf viðtal við þáverandi umhverfisráðherra, tengdamóður áfrýjandans L-x-x og móður áfrýjandans B-kk-ef O-kk-ef. Ýmsar spurningar í viðtalinu fólu í sér rangfærslur, en efni þess laut þó öðru fremur að því hvort ráðherrann hefði leitast við að beita áhrifum sínum við meðferð og afgreiðslu umsóknarinnar.

Málið var til umfjöllunar í sama þætti 30. apríl 2007. Þar flutti stefndi Þ-kk-nf kynningu í upphafi, þar sem enn var farið rangt með ýmsar staðreyndir, til dæmis um lengd dvalartíma áfrýjandans L-x-x í landinu, þótt leitast hefði verið við að leiðrétta það af hálfu þáverandi umhverfisráðherra og annarra. Meginefni umfjöllunarinnar þetta sinn var greinargerð stefnda S-kk-ef um skilyrði fyrir veitingu íslensks ríkisborgararéttar og um umsókn áfrýjandans L-x-x og efni hennar. Greinargerð þessi um skilyrði fyrir veitingu íslensks ríkisborgararéttar var bæði röng og ónákvæm í ýmsum atriðum og veitti ekki skýra mynd af því hvernig reglum um efnið var skipað. Enn var farið rangt með dvalartíma áfrýjandans L-x-x í landinu og umfjöllunin um skilyrði þess hve dvalartími þyrfti að vera langur til að fallist væri á umsókn var villandi. Í þessum þætti var lesið upp úr umsókn þessa áfrýjanda um íslenskan ríkisborgararétt og umsóknin sýnd í mynd, en strikað hafði verið yfir nafn áfrýjandans B-kk-ef O-kk-ef.

Málefnið var enn til umfjöllunar í sama þætti 2. maí 2007. Í kynningu stefnda Þ-kk-ef var enn farið rangt með nokkrar staðreyndir, svo sem um dvalartíma áfrýjandans L-x-x í landinu, lengd afgreiðslutíma umsóknar hennar og fjallað með villandi hætti um lengd afgreiðslutíma umsókna, annars vegar hjá dómsmálaráðuneyti þegar sótt er um ríkisborgararétt á grundvelli 5. gr. laga nr. 100/1952 og hins vegar þegar sótt er um til Alþingis samkvæmt 6. gr. laganna. Meginefni þáttarins var viðtal stefndu J-kvk-ef við B-kk-þf B-kk-þf, þáverandi formann allsherjarnefndar Alþingis. Spurningar þessarar stefndu í þættinum voru um sumt reistar á röngum staðhæfingum, svo sem um atriði sem misfarið var með í kynningu og gerð hefur verið grein fyrir.

Loks er að geta lestrar stefnda P-kk-ef á frétt um málið í fréttatíma sjónvarps Ríkisútvarpsins 4. maí 2007, kl. 19. Þá var birt mynd af umsókn áfrýjandans L-x-x þar sem sjá mátti ýmsar persónuupplýsingar án þess að yfir þær hefði verið strikað.

Umfjöllun stefndu um málið í Kastljósi og viðleitni þeirra til að sýna fram á að meðferð og afgreiðsla umsóknar áfrýjandans L-x-x í stjórnsýslunni og hjá allsherjarnefnd Alþingis hefði verið óeðlileg, bar ofurliði vilja þeirra til að fara rétt með staðreyndir og til að leiðrétta rangfærslur og gera viðhlítandi grein fyrir lagagrundvelli málsins.

IV

Áfrýjendur reka mál þetta til heimtu bóta vegna miska sem þau telja sig hafa hlotið við umfjöllun stefndu. Málatilbúnaður áfrýjenda er reistur á því að umfjöllunin hafi falið í sér ólögmæta meingerð í þeirra garð. Kröfur þeirra að þessu leyti eru um miskabætur og reistar á b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Eins og áður greinir verður að ætla fjölmiðlum svigrúm til umfjöllunar um málefni eins og hér um ræðir, sem á erindi til almennings og er hluti af þjóðmálaumræðu. Viðleitni stefndu Þ-kk-ef, S-kk-ef, H-kk-ef S-kk-ef og J-kvk-ef til þess að sýna fram á að afgreiðsla umsóknar áfrýjandans L-kvk-ef væri tortryggileg og að valdi hefði verið misbeitt, beindist ekki að áfrýjendum, heldur að þáverandi umhverfisráðherra og allsherjarnefnd Alþingis, einkum þeim þremur alþingismönnum sem sæti áttu í undirnefnd er undirbjó afgreiðslu nefndarinnar á umsóknum til Alþingis um íslenskan ríkisborgararétt. Þótt fallast megi á með áfrýjendum að stefndu hafi í ýmsum atriðum brotið þær skyldur sem á þeim hvíla í starfi, og gerð er grein fyrir að framan, og ekki sýnt áfrýjendum þá tillitssemi sem ætlast mætti til, þá var umfjöllunin um persónuleg atriði sem áfrýjendur varðar svo samofin málefninu að útilokað var að greina þar skýrlega á milli. Verða einstaklingar að nokkru marki að þola að persónuleg málefni, er þá varða, komi í slíkum tilvikum til almennrar umfjöllunar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í málinu nr. 541/2005, sem birtur er á bls. 2759 í dómasafni réttarins 2006. Verður niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefndu af kröfum áfrýjenda um miskabætur því staðfest með þessum athugasemdum.

Niðurstaða héraðsdóms um að ekki séu skilyrði til að dæma stefndu refsingu vegna brota á 228. og 229. gr. almennra hegningarlaga verður staðfest með vísan til forsendna hans.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að hver aðilanna beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.