418/2016

Í málinu krafðist R þess að ógiltur yrði úrskurður úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála frá árinu 2013 þar sem staðfest var ákvörðun P um að R yrði á grundvelli 2. mgr. 64. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti gert á sinn kostnað að færa nánar tiltekinn hluta rafmagnsgirðingar á jörð sinni úr stað. Var niðurstaða nefndarinnar reist á því að girðingin truflaði símsamband um símalínu í eigu M ehf., sem lá að hluta í gegnum jörð R, en fyrir lá að R reisti rafmagnsgirðinguna árið 1981 og að símalínan var lögð um jörð hans tveimur árum síðar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki lægi annað fyrir nú en að R hefði á sínum tíma orðið við skyldu sinni samkvæmt þágildandi lögum nr. 30/1941 um fjarskipti til að leyfa lagningu símalínunnar, eignarnám hefði ekki verið gert á hluta af landi hans og hann hefði ekki fengið bætur vegna hennar. Þá hefði R ekki sérstaklega verið hafður með í ráðum um hvar línan yrði lögð. Að virtri forsögu 2. mgr. 64. gr. laga nr. 81/2003 og með hliðsjón af 71. gr. þeirra var talið ljóst að fyrrnefnda ákvæðið sneru að því að vernda fjarskiptavirki, sem þegar væru fyrir hendi, fyrir röskun af framkvæmdum eða annars konar aðgerðum, sem síðar kæmu til. Gagnvart þeim aðstæðum, sem uppi væru í málinu, myndi önnur skýring á orðalagi ákvæðisins að auki skerða réttindi R, sem varin væru af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, enda væri honum þá ekki aðeins gert að sæta með lögum almennri skerðingu á eignarréttindum sínum, svo sem heimilt væri í þágu almannahagsmuna, heldur jafnframt að bera kostnað af skerðingunni. Var því fallist á kröfu R.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandinn Póst- og fjarskiptastofnun skaut málinu til Hæstaréttar 2. júní 2016. Áfrýjandinn Míla ehf. skaut því upphaflega til réttarins 3. sama mánaðar, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins að því er hann varðar 20. júlí 2016 og áfrýjaði hann öðru sinni 22. þess mánaðar. Áfrýjendur krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

I

Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaði dómi hóf stefndi á árinu 1980 búskap á jörð sinni Neðri-Tungu, sem nú er í sveitarfélaginu Vesturbyggð. Hann kveðst ári síðar hafa reist rafmagnsgirðingu á hluta af landi sínu til að afmarka beitarsvæði fyrir nautgripi. Nokkru eftir þetta, líklega á árinu 1983, mun póst- og símamálastjórnin hafa látið leggja í jörðu símalínu gegnum land stefnda og lá hún að hluta nærri fyrrnefndri rafmagnsgirðingu. Bæði eru girðingin og símalínan þar enn, en línan mun nú tilheyra áfrýjandanum Mílu ehf. og hann hafa á hendi rekstur þessa fjarskiptavirkis. Fyrir liggur að áfrýjendunum munu á árunum 2011 og 2012 hafa borist kvartanir um truflanir á símsambandi á svæði í námunda við jörð stefnda. Þessar truflanir töldu áfrýjendur mega rekja til rafmagnsgirðingarinnar í landi hans.

Að undangenginni málsmeðferð, sem ítarlega er lýst í hinum áfrýjaða dómi, tók áfrýjandinn Póst- og fjarskiptastofnun ákvörðun 13. júní 2013, þar sem stefnda var á grundvelli 2. mgr. 64. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti gert á sinn kostnað að færa nánar tiltekinn hluta rafmagnsgirðingar sinnar úr stað og tengja hana rafmagni á nýjan hátt fyrir 8. júlí sama ár, að því viðlögðu að áfrýjandinn gripi til þvingunarúrræða samkvæmt sömu lagagrein. Stefndi skaut þessari ákvörðun til úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála, sem staðfesti hana í úrskurði 16. september 2013 með fyrirvara eins og greint er frá í héraðsdómi. Stefndi höfðaði mál þetta 14. mars 2014 og var með hinum áfrýjaða dómi tekin til greina krafa hans um ógildingu úrskurðarins frá 16. september 2013.

II

Í áðurnefndri 2. mgr. 64. gr. laga nr. 81/2003 kemur meðal annars fram að liggi fyrir að rafföng eða raflagnir valdi skaðlegri truflun á rekstri fjarskiptavirkis sé áfrýjandanum Póst- og fjarskiptastofnun heimilt að beina til eiganda þeirra fyrirmælum um að hann grípi á eigin kostnað til viðeigandi úrbóta án tafar. Lagagrein þessi, sem ber fyrirsögnina: „Takmörkun fjarskipta vegna truflana eða sérstakra aðgerða“, heyrir til XII. kafla laga nr. 81/2003, sem eftir heiti sínu varðar fjarskiptabúnað. Lagagreinin var færð í þetta horf með 9. gr. laga nr. 34/2011. Fram að gildistöku þeirra laga var að finna reglu um áþekkt efni í 4. mgr. 71. gr. laga nr. 81/2003, en sú málsgrein var felld brott með 10. gr. laga nr. 34/2011. Í þeirri málsgrein var kveðið svo á að lægi fyrir að tæki, raflagnir, pípur, leiðslur eða því um líkt yllu truflun á rekstri fjarskiptavirkis væri fjarskiptafyrirtæki heimilt að krefja eiganda slíks búnaðar um tafarlausar úrbætur, en ella gæti það gert nauðsynlegar ráðstafanir til að koma í veg fyrir truflunina. Ef rekja mætti hana til gáleysis eiganda búnaðarins bæri honum að greiða allan kostnað af úrbótum.

Fyrrnefnd 71. gr. laga nr. 81/2003 ber fyrirsögnina: „Vernd fjarskiptavirkja“ og er henni skipað í XIV. kafla laganna, sem tekur samkvæmt heiti sínu til uppsetningar og verndar fjarskiptavirkja. Í upphafsgrein þess kafla, 69. gr., er kveðið á um skyldu eiganda lands til að heimila fjarskiptafyrirtæki að leggja um það leiðslur fjarskiptavirkja, enda komi fullar bætur fyrir. Skuli hafa samráð við eiganda um hvar leiðslur verði lagðar og þess gætt að raska sem minnst hagsmunum hans. Jafnframt er mælt fyrir um bótaskyldu fjarskiptafyrirtækis vegna tjóns á landi af völdum lagningar eða viðhalds fjarskiptavirkja eða skerðingar, sem þau valdi á landsnotum. Með 70. gr. laganna er fjarskiptafyrirtæki heimilað með samþykki ráðherra að taka land eignarnámi í sambandi við lagningu eða rekstur almennra fjarskiptavirkja. Þá er þess að geta að í 71. gr. laganna eru að öðru leyti ákvæði í 1. mgr. um bann við því að leggja raflagnir eða leiðslur þar sem fjarskiptavirki eru, ef þær geta valdið truflunum á rekstri fjarskiptavirkja, í 2. mgr. um skyldu þess, sem vegna verklegra framkvæmda þarf að flytja til fjarskiptavirki, til að bera kostnað af slíku, og í 3. mgr. um skyldu þess, sem með jarðraski eða öðrum framkvæmdum hefur valdið skemmdum á fjarskiptavirkjum eða truflun á rekstri þeirra, til að tilkynna eiganda þeirra um slík atvik, svo og að bæta allt tjón af þeim nema hann sýni fram á að ekki hefði verið komist hjá tjóninu þótt full aðgæsla hefði verið sýnd. Þá eru í 5. til 9. mgr. sömu lagagreinar fyrirmæli um fjarskiptastrengi í sjó, þar á meðal um fiskveiðar í námunda við þá og bótaskyldu vegna skemmda á þeim af völdum veiða.

Framangreind ákvæði XIV. kafla laga nr. 81/2003, eins og þau hljóðuðu fyrir gildistöku laga nr. 34/2011, áttu sér að efni til hliðstæður í þeim köflum eldri laga um fjarskipti, sem tóku til uppsetningar og verndar fjarskiptavirkja, nánar tiltekið í XIII. kafla laga nr. 107/1999, XV. kafla laga nr. 143/1996, V. kafla laga nr. 73/1984 og V. kafla laga nr. 30/1941. Að því er þó að gæta að í lögum nr. 143/1996 höfðu fjarskiptafyrirtæki ekki á hendi réttindi og skyldur, sem áður var getið, heldur rekstrarleyfishafar, og í enn eldri lögunum Póst- og símamálastofnunin og póst- og símamálastjórnin. Leggja verður til grundvallar að áðurnefnd símalína hafi verið lögð í jörðu gegnum land stefnda á þeim tíma, sem lög nr. 30/1941 voru í gildi.

III

Engin gögn eru í málinu um aðdraganda þess að fyrrnefnd símalína hafi verið lögð í landi stefnda eða hvernig nánar hafi verið staðið að því verki. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti liggur ekki annað fyrir nú en að stefndi hafi orðið við skyldu samkvæmt 1. mgr. 13. gr. þágildandi laga nr. 30/1941 til að leyfa þessa framkvæmd, eignarnám hafi ekki verið gert á hluta af landi hans og hann ekki fengið bætur vegna hennar. Þá var því lýst í málflutningi stefnda að hann hafi ekki sérstaklega verið hafður með í ráðum um hvar línan yrði lögð að öðru leyti en því að þeir, sem að verkinu hafi unnið, hafi innt hann eftir því hvar hann kynni síðar að hafa hug á að standa að framkvæmdum á landi sínu. Að þessu virtu verður að leggja til grundvallar að þeir, sem leystu þetta verk af hendi í þágu póst- og símamálastjórnarinnar eftir fyrrnefndu lagaákvæði, hafi í meginatriðum valið símalínunni stað. Gat þá ekki annað en blasað við þeim nálægð línustæðisins við rafmagnsgirðinguna í landi stefnda.

Eins og áður var lýst átti núgildandi 2. mgr. 64. gr. laga nr. 81/2003, sbr. 9. gr. laga nr. 34/2011, að mestu hliðstæðu í 4. mgr. 71. gr. fyrrnefndu laganna, sem felld var brott með 10. gr. þeirra síðarnefndu. Bæði fyrir og eftir þessar breytingar hefur 71. gr. laga nr. 81/2003 tekið samkvæmt fyrirsögn sinni til verndar fjarskiptavirkja. Þegar horft er til einstakra núgildandi málsgreina þessarar lagagreinar er ljóst að þær snúa í öllum tilvikum að því að vernda fjarskiptavirki, sem þegar eru fyrir hendi, fyrir röskun af framkvæmdum eða annars konar aðgerðum, sem síðar koma til. Ekki eru efni til annars en að líta svo á að þessu til samræmis hefði átt að skýra áðurnefnda 4. mgr., sem nú er fallin brott úr lagagreininni, á þann hátt að henni hafi verið ætlað að sporna við truflunum á rekstri fjarskiptavirkis af völdum raflagna, pípna eða leiðslna, sem síðar yrðu lagðar. Í orðalagi 2. mgr. 64. gr. laga nr. 81/2003 kemur hvergi skýrlega fram að reglan þar hafi að þessu leyti víðtækara gildissvið en eldri reglan, sem hún leysti af hólmi, þannig að hún gæti nú náð meðal annars til raffanga og raflagna, sem voru þegar fyrir hendi áður en fjarskiptavirki varð til. Gagnvart þeim aðstæðum, sem uppi eru í málinu, myndi slík skýring á orðalagi þessa ákvæðis að auki skerða réttindi stefnda, sem varin eru af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, enda væri honum þá ekki aðeins gert að sæta með lögum almennri skerðingu á eignarréttindum sínum, svo sem heimilt er í þágu almannahagsmuna, heldur jafnframt að bera kostnað af skerðingunni. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um annað en málskostnað.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefnda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, R-kk-ef Á-kk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.000.000 krónur.