68/2001

P gaf út skuldabréf til SÍ. Síðar var gerð yfirlýsing um skuldskeytingu þar sem sagði að greiðandi skuldarinnar skyldi eftirleiðis vera Y ehf. Ritaði S undir yfirlýsinguna „pr.pr.” Y. SÍ höfðaði mál á hendur S og krafði hann um greiðslu samkvæmt skuldabréfinu. Reisti SÍ kröfu sína aðallega á þeirri málsástæðu að tilvist Y hefði liðið undir lok áður en S ritaði undir yfirlýsinguna, er Y var afmáð úr fyrirtækjaskrá. Með því hefði S orðið persónulega ábyrgur fyrir greiðslu skuldarinnar. F, sem tók við aðild málsins af SÍ, hélt því hins vegar aðallega fram fyrir Hæstarétti að S hefði ekki haft heimild til að skuldbinda félagið Y eða að það hefði aldrei verið til í þeirri mynd að unnt væri að baka því skuldbindingar að lögum. Byggði hann því ekki nema að óverulegu leyti á þeim málsástæðum sem málsóknin hefði verið reist á samkvæmt héraðsdómsstefnu. Var málatilbúnaður F því talinn vera svo á reiki að ekki varð hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. febrúar 2001. Hann krefst þess aðallega að kröfu stefnda á hendur sér verði vísað frá dómi, en til vara að hann verði sýknaður. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins á það rætur að rekja til þess að P-kk-nf J-kk-nf gaf út verðtryggt skuldabréf 28. október 1996 til Samvinnusjóðs Íslands hf. fyrir 3.493.136 krónum, sem skyldu greiðast ásamt nánar tilteknum vöxtum með 60 jöfnum mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 2. desember 1996. Til tryggingar skuldinni var sett að veði bifreiðin ON 078 af gerðinni Dodge árgerð 1994. Með yfirlýsingum P-kk-ef og Samvinnusjóðs Íslands hf. 12. og 13. desember 1996 var veði létt af þessari bifreið, en í hennar stað voru settar að veði tvær bifreiðir, annars vegar ZZ 467 af gerðinni Lexus árgerð 1994 og hins vegar JI 088 af gerðinni Nissan árgerð 1988.

Vanskil munu hafa orðið á afborgunum af framangreindri skuld allt frá fyrsta gjalddaga. Hinn 26. júní 1997 var gerð yfirlýsing um skuldskeytingu og breytingu á skilmálum skuldabréfsins. Samkvæmt henni voru gjaldfallnar afborganir, verðbætur, vextir og dráttarvextir lagðir við ógjaldfallnar eftirstöðvar skuldarinnar. Nam hún þannig reiknuð 3.651.973 krónum. Var samið um að sú fjárhæð skyldi verðtryggð og greiðast Samvinnusjóði Íslands hf. ásamt vöxtum með 60 mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 2. ágúst 1997. Í skjalinu sagði jafnframt eftirfarandi: „Greiðandi skuldarinnar skal eftirleiðis vera Yrkja ehf. kt. 430292-2349 til heimilis að Suðurlandsbraut 46, 108 Reykjavík.“ Ritaði áfrýjandi nafn sitt undir þessa yfirlýsingu „pr.pr. Yrkju“. Hún var jafnframt undirrituð af hálfu Samvinnusjóðs Íslands hf., svo og P-kk-þgf J-kk-þgf um „samþykki þingl. eiganda“. Ekki var greitt af skuldinni eftir þessar breytingar. Bifreiðirnar, sem stóðu að veði fyrir henni, voru seldar nauðungarsölu 30. janúar og 22. maí 1999. Af söluverði annarrar þeirrar fékk Samvinnusjóður Íslands hf. úthlutað 1.219.659 krónum, en af söluverði hinnar 92.071 krónu. Lét hann þær fjárhæðir samanlagðar ganga til greiðslu bankakostnaðar, dráttarvaxta og innheimukostnaðar af skuldinni.

Samvinnusjóður Íslands hf. höfðaði mál þetta gegn áfrýjanda með stefnu 27. desember 1999 til heimtu höfuðstól skuldarinnar, eins og honum var breytt með áðurnefndri yfirlýsingu 26. júní 1997, ásamt áföllnum verðbótum og umsömdum vöxtum af skuldinni fyrir tímabilið 26. júní til 2. ágúst 1997, en alls nam stefnukrafan þannig 3.699.586 krónum. Ekki er deilt um þá fjárhæð í málinu. Undir rekstri þess fyrir héraðsdómi tók stefndi við réttindum og skyldum Samvinnusjóðs Íslands hf. og þar með aðild að því.

II.

Fyrir liggur í málinu að 16. janúar 1992 var hjá Hagstofu Íslands sótt um að Skógræktarfélagið Yrkja fengi kennitölu. Í umsókninni, sem virðist hafa verið rituð á stöðluðu eyðublaði hagstofunnar, sagði að tilgangur félagsins væri skógrækt, en að því stæði Sala og markaður hf., sem jafnframt væri „ábyrgðarmaður“ þess. Áfrýjandi undirritaði umsóknina í nafni Sölu og markaðar hf. Samkvæmt framkomnum gögnum var hlutafélagaskrá tilkynnt 3. febrúar 1991 að áfrýjandi væri einn stjórnarmaður í því félagi, hinn 7. mars 1992 að á hluthafafundi 15. janúar sama árs hefðu tveir nafngreindir menn aðrir en áfrýjandi verið kjörnir í stjórn þess, en 23. júní 1992 að í síðastnefndri tilkynningu hefðu orðið mistök, þar sem áfrýjandi ásamt öðrum tilgreindum manni sæti í stjórninni. Með bréfi þeirra beggja 26. nóvember 1993 var hlutafélagaskrá tilkynnt að þeir hefðu sagt sig úr stjórn félagsins og látið af öllum trúnaðarstörfum fyrir það. Verður ekki séð af gögnum málsins að tilkynnt hafi verið eftir þetta um aðra stjórnarmenn í þeirra stað. Bú Sölu og markaðar hf. var tekið til gjaldþrotaskipta 8. apríl 1994. Lauk skiptum á þrotabúinu 3. janúar 1997 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur.

Samkvæmt bréfi Hagstofu Íslands 31. október 2000 til stefnda var Skógræktarfélagið Yrkja fellt úr fyrirtækjaskrá 5. maí 1997. Um ástæðuna fyrir því var vísað til þess að 3. janúar 1997 hafi skiptum verið lokið á þrotabúi Sölu og markaðar hf. Sagði síðan eftirfarandi: „Félög sem enginn stendur að eru ekki talin starfandi og þ.a.l. afskráð í fyrirtækjaskrá. Þar sem eini ábyrgðaraðili og aðstandandi Skógræktarfélagsins Yrkju var ekki lengur á skrá var það mat fyrirtækjaskrár að félagið væri ekki lengur starfandi og var það afskráð í fyrirtækjaskrá ... “. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi hélt áfrýjandi því fram í héraði að Skógræktarfélagið Yrkja hefði ekki hætt starfsemi á þeim tíma, sem hér um ræðir, og væri það enn starfandi. Því til stuðnings lagði hann fram ársreikning fyrir félagið vegna ársins 1999 og yfirlýsingu 2. febrúar 2000, undirritaða af honum og R-kk-þgf G. S-kk-þgf sem stjórnarmönnum í félaginu, en þar var meðal annars tekið fram að áfrýjandi hefði haft umboð til að skuldbinda félagið með áðurgreindri yfirlýsingu 26. júní 1997.

Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt fjölda nýrra gagna varðandi Skógræktarfélagið Yrkju, þar á meðal stofnsamning, stofnfundargerð og samþykktir, allt dagsett 12. júlí 1991, og stuttorðar fundargerðir frá aðalfundum í félaginu árin 1996 til 1999. Þessi gögn eru ýmist undirrituð af áfrýjanda einum eða honum og áðurnefndum R-kk-þgf báðum.

III.

Leggja verður þann skilning í héraðsdómsstefnu að Samvinnusjóður Íslands hf. hafi reist kröfu sína á hendur áfrýjanda aðallega á þeirri málsástæðu að tilvist Skógræktarfélagsins Yrkju hafi liðið undir lok þegar það var afmáð úr fyrirtækjaskrá Hagstofu Íslands 5. maí 1997. Þar með hafi áfrýjandi gefið út áðurgreinda skuldbindingu 26. júní 1997 fyrir félag, sem var ekki lengur til. Um þetta hafi áfrýjanda verið kunnugt og bæri honum af þeim sökum sjálfum að greiða skuldina. Því var og haldið fram í stefnu að áfrýjandi hafi ekki haft umboð til að skuldbinda félagið, það hafi ekki verið „starfrækt í samræmi við uppgefinn tilgang“ þess og um væri að ræða saknæma háttsemi, sem áfrýjandi bæri ábyrgð á, en af öllum þeim ástæðum væri áfrýjandi persónulega ábyrgur fyrir skuldinni. Að því leyti, sem máli skiptir um þetta, var í stefnunni vísað um lagarök til almennra reglna kröfuréttar og samningaréttar um greiðslu fjárskuldbindinga og II. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Í þinghaldi fyrir héraðsdómi 28. apríl 2000 var fært til bókar eftir lögmanni, sem þá hafði tekið við málinu af hálfu Samvinnusjóðs Íslands hf., að hann mótmælti þeirri skoðun áfrýjanda að málatilbúnaður þess fyrrnefnda væri eingöngu reistur á því að áfrýjandi væri skuldari samkvæmt skuldabréfi, heldur væri „ábyrgðin ... ennfremur reist á skaðabótasjónarmiðum sbr. tilvísun í stefnu til saknæmrar háttsemi stefnda.“

Í greinargerð stefnda fyrir Hæstarétti segir um málsástæður að byggt sé á því að áfrýjandi ábyrgist gagnvart stefnda að hafa haft heimild til að skuldbinda Skógræktarfélagið Yrkju með skuldskeytingu, að það félag hafi verið til og um persónu að lögum hafi verið að tefla, sem hafi verið bær til að stofna til skuldbindinga. Að öðrum kosti verði að líta svo á að áfrýjandi „hafi tekið á sig persónulega ábyrgð á skuldskeytingunni og/eða bakað sér bótaábyrgð gagnvart stefnda.“ Vísað var og til þess að í meginmáli skjalsins 26. júní 1997 hafi Yrkja ehf. verið tilgreint sem nýr skuldari. Hafi stefndi mátt treysta að farið hefði verið að lögum við stofnun og skráningu þess einkahlutafélags, en með því að það hafi aldrei verið til beri áfrýjandi persónulega ábyrgð á skuldinni, sbr. 10. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Jafnframt væri vefengt að Skógræktarfélagið Yrkja hafi verið til sem félag þegar áfrýjandi ritaði undir umrætt skjal, en um það væri vísað til forsendna héraðsdóms og röksemda í héraðsdómsstefnu. Verði litið svo á að þetta félag hafi verið til sem skógræktarfélag 26. júní 1997 markist réttarstaða þess af starfsreglum þess og tilgangi, svo og grunnreglum um almenn félög. Af hendi áfrýjanda hafi gögn um fyrrnefndu atriðin ekki komið fram undir rekstri málsins fyrr en í Hæstarétti, en þau vefengi stefndi, sem telji þau ótrúverðug og gerð til málamynda. Hafi verið stofnað til skuldarinnar, sem um ræðir í málinu, í tengslum við kaup dýrrar fólksbifreiðar, sem áfrýjandi hafi staðið að í eigin þágu, en þau geti ekki varðað starfsemi skógræktarfélags, sem nánast sé tekjulaust og eignalaust. Í raun hafi áfrýjandi ekki ritað undir skjalið 26. júní 1997 fyrir lögaðila eða persónu að lögum, sem sé bær um að taka á sig skuldbindingu, en hafi félagið verið til á þeim tíma bendi gögn málsins til að starfsemi þess hafi verið óskipulögð og óformleg. Væri mótmælt að skipulagsbundin eining hafi myndast um málefni og fjármuni félagsins, svo og að formleg stjórn hafi verið kjörin og starfað á grundvelli samþykkta eða stofnsamnings. Þá væri einnig mótmælt að áfrýjandi hafi haft umboð til að skuldbinda félagið, en fyrir því beri hann sönnunarbyrði, sem ekki hafi verið fullnægt með áðurnefndri yfirlýsingu 2. febrúar 2000. Beri áfrýjandi því persónulega ábyrgð á skuldinni vegna ákvæðis 25. gr. laga nr. 7/1936. Loks hélt stefndi fram að áfrýjandi hafi bakað sér tjón með sviksamlegri háttsemi.

Af framangreindu verður ráðið að fyrir Hæstarétti byggir stefndi ekki nema að óverulegu leyti á þeim málsástæðum, sem málsóknin var reist á samkvæmt héraðsdómsstefnu. Verður ekki litið fram hjá því að í upphaflegum málatilbúnaði stefnandans í héraði var gagngert haldið fram að Skógræktarfélagið Yrkja hafi ekki lengur verið til eftir að Hagstofa Íslands máði það af fyrirtækjaskrá 5. maí 1997. Í framangreindum röksemdum stefnda fyrir Hæstarétti virðist á hinn bóginn að meira eða minna leyti hafa verið horfið frá þessari meginröksemd fyrir málsókn á hendur áfrýjanda og þess í stað haldið fram ýmist að hann hafi ekki haft heimild til að skuldbinda félagið 26. júní 1997 eða að félagið hafi aldrei verið til í þeirri mynd að unnt væri að baka því skuldbindingar að lögum. Þá er og á reiki hvort stefndi reisi kröfu sína á því að áfrýjandi beri sjálfkrafa persónulega ábyrgð á skuldinni við stefnda vegna þeirra atvika, sem áður greinir, eða að áfrýjandi hafi með þessu bakað sér skaðabótaskyldu. Eins og málið liggur nú fyrir verður að fallast á með áfrýjanda að stefndi hafi raskað verulega þeim grundvelli, sem málinu var lagður með héraðsdómsstefnu, auk þess sem málsástæður, sem hann byggir nú öðrum fremur á, séu í ýmsum atriðum í mótsögn við þær, sem upphaflega var haldið fram. Að því gættu hefur málatilbúnaður stefnda verið svo á reiki að ekki verður komist hjá að vísa málinu frá héraðsdómi.

Í ljósi atvika málsins er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.