312/2017

G og Á höfðuðu mál á hendur Í og kröfðust þess að felld yrði úr gildi veðsetning sem þau veittu í fasteign sinni til tryggingar láni sem dóttir þeirra tók í ágúst 2006 hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með vísan til 2. mgr. 15. gr. laga nr. 44/1998 um húsnæðismál og 7. gr. reglugerðar nr. 1081/2008 yrði að leggja til grundvallar að Í hefði ekki öðlast sjálfstæðan rétt á hendur útgefendum skuldabréfa og veðþolum við framsal skuldabréfa til hans. Samkvæmt því gátu G og Á samkvæmt almennum reglum kröfuréttar borið fyrir sig gegn Í mótbáru sem laut að gildi veðsetningarinnar. Þá var lagt til grundvallar að við lánveitinguna hefði ekki verið gætt að þeirri fortakslausu skyldu samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 að meta greiðslugetu lántaka og að Í yrði að bera hallann af því að lánið hefði verið veitt án þess að viðhöfð hefðu verið þau vönduðu vinnubrögð af lánveitanda sem samkomulagið gerði ráð fyrir. Var talið að atvik við samningsgerðina og staða samningsaðila hefði valdið því að ósanngjarnt hefði verið fyrir Í að bera veðsetninguna fyrir sig, sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Var hún því felld úr gildi og Í gert að aflýsa veðskuldabréfinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf dómstjóri.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. maí 2017. Hann krefst sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi tók dóttir stefndu lán hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis og gaf út skuldabréf fyrir því 9. ágúst 2006. Um var að ræða jafngreiðslulán að fjárhæð 2.800.000 krónur bundið vísitölu neysluverðs með föstum vöxtum til 25 ára með mánaðarlegum afborgunum. Lánið mun hafa verið tekið til að fjármagna kaup dóttur stefndu og maka hennar á fasteign. Til tryggingar láninu veittu stefndu veð í fasteign sinni að Bjarkarási 12 í Garðabæ og samþykktu þá ráðstöfun með áritun á bréfið.

Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun 21. mars 2009 um ráðstöfun eigna og skulda Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. á grundvelli heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Í þeirri ákvörðun fólst meðal annars að stofnað yrði sérstakt hlutafélag í eigu sparisjóðsins sem tæki við öllum eignum félagsins og tryggingaréttindum, þar með talið veðréttindum. Í samræmi við þetta var hlutafélagið Drómi stofnað og tók það við eignum sjóðsins.

Með kaupsamningi 4. mars 2010 seldi Drómi hf. skuldabréfasafn til áfrýjanda, þar með talin skuldabréf útgefin af einstaklingum með veði í íbúðarhúsnæði. Í samningnum var tekið fram að áfrýjandi tæki við öllum réttindum og skyldum samkvæmt seldum skuldabréfum frá afhendingardegi. Fyrrgreint skuldabréf með veði í eign stefndu féll undir kaupsamninginn og í samræmi við það var bréfið áritað 1. maí 2010 um framsal frá sparisjóðnum til áfrýjanda.

Lántaki mun hafa staðið í skilum með greiðslu afborgana af skuldabréfinu til ársloka 2014, en í ársbyrjun 2015 sótti hún um greiðsluaðlögun eftir lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga og hefur upp frá því ekkert greitt af bréfinu.

Stefndu fóru þess á leit við áfrýjanda með bréfi 2. júní 2015 að skuldabréfinu yrði létt af fasteign þeirra þar sem ekki hefði við lánveitinguna verið gætt að samkomulagi frá 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Bréfaskiptum aðila í kjölfarið er lýst í hinum áfrýjaða dómi.

II

Með aðilum er í fyrsta lagi ágreiningur um hvort stefndu geti haft uppi við áfrýjanda sem framsalshafa skuldabréfs mótbáru gegn gildi veðsetningarinnar sem þau samþykktu með áritun sinni á bréfið. Verði talið að sú mótbára hafi ekki glatast gagnvart áfrýjanda deila aðilar í öðru lagi um hvort veðsetningin verði felld úr gildi eftir ógildingarreglum samningaréttar. Loks er í þriðja lagi ágreiningur með aðilum um hvort stefndu hafi fyrir tómlæti glatað rétti til að bera brigður á veðsetninguna.

Kaup áfrýjanda á skuldabréfasafni af Dróma hf., með fyrrgreindum samningi 4. mars 2010, voru reist á 2. mgr. 15. gr. laga nr. 44/1998 um húsnæðismál, svo sem þeim var breytt með 11. gr. laga nr. 125/2008. Samkvæmt ákvæðinu var áfrýjanda veitt heimild til að kaupa skuldabréf fjármálafyrirtækja sem tryggð væru með veði í íbúðarhúsnæði. Fram kom í skýringum við greinina í frumvarpi til síðargreindu laganna að slík ráðstöfun gæti verið þáttur í nauðsynlegum aðgerðum við endurskipulagningu á rekstri fjármálafyrirtækja og til þess fallin að liðka fyrir fjármögnun. Í niðurlagi 2. mgr. 15. gr. laga nr. 44/1998 var lögfest heimild fyrir ráðherra til að mæla nánar í reglugerð fyrir um kaup áfrýjanda á veðskuldabréfum af fjármálafyrirtækjum. Á þeim grunni setti félags- og tryggingamálaráðherra reglugerð nr. 1081/2008 um heimild Íbúðalánasjóðs til að kaupa skuldabréf fjármálafyrirtækja sem tryggð eru með veði í íbúðarhúsnæði. Í 7. gr. reglugerðarinnar var fjallað um stöðu lántaka, en þar sagði í 1. mgr. að við yfirtöku skuldabréfalána fjármálafyrirtækja fengi Íbúðalánasjóður stöðu lánveitanda gagnvart lántakendum viðkomandi skuldabréfalána og hefðu lántakendur eftir það sömu réttindi og skyldur gagnvart Íbúðalánasjóði og aðrir lántakendur hjá sjóðnum. Í 2. mgr. ákvæðisins sagði að kjör og skilmálar skuldabréfalána gagnvart lántakendum sem Íbúðalánasjóður yfirtæki skyldu vera óbreytt frá því sem var fyrir yfirtöku Íbúðalánasjóðs á láninu eftir því sem við gæti átt. Reglugerðin var í gildi þegar skuldabréfið með veði í fasteign stefndu var framselt áfrýjanda 1. maí 2010, en hún var felld úr gildi með reglugerð nr. 818/2011.

Samkvæmt 7. gr. reglugerðar nr. 1081/2008 fékk áfrýjandi „stöðu lánveitanda“ gagnvart lántakendum þeirra skuldabréfa sem hann leysti til sín eftir heimild í 2. mgr. 15. gr. laga nr. 44/1998 og áttu kjör og skilmálar bréfanna að vera „óbreytt“ frá því sem var fyrir yfirtöku hans á lánum. Að þessu gættu verður að leggja til grundvallar að áfrýjandi hafi ekki öðlast sjálfstæðan rétt á hendur útgefendum skuldabréfa og veðþolum við framsal skuldabréfa til hans. Verður því ekki talið að viðskiptabréfsreglur eigi við um aðilaskiptin heldur gildi um þau almennar reglur kröfuréttar. Eftir þeim öðlast framsalshafi ekki rýmri rétt á hendur skuldara en framseljandi naut og því glatar skuldari engum rétti til að bera fyrir sig mótbárur gagnvart framsalshafa sem hann gat haft uppi gegn framseljanda. Það sama á við um heimild veðþola til að bera fyrir sig mótbárur. Samkvæmt þessu geta stefndu borið fyrir sig gegn áfrýjanda mótbáru sem lýtur að gildi veðsetningarinnar sem þau samþykktu með áritun sinni á skuldabréfið.

Stefndu reisa málatilbúnað sinn á því að ekki hafi farið fram greiðslumat á lántaka í aðdraganda þess að henni var veitt lán gegn útgáfu skuldabréfsins 9. ágúst 2006 með veði í eign stefndu. Af hálfu áfrýjanda hefur ekki verið leitt í ljós að slíkt mat hafi farið fram en fyrir því ber hann sönnunarbyrðina. Verður því lagt til grundvallar í málinu að við lánveitinguna hafi ekki verið gætt að þeirri fortakslausu skyldu eftir 3. málsgrein 3. greinar fyrrgreinds samkomulags 1. nóvember 2001 að meta greiðslugetu lántaka. Það var því á áhættu lánveitanda að látið var hjá líða að meta greiðslugetu hennar og eftir atvikum gera stefndu grein fyrir því ef niðurstaða matsins benti til að hún gæti ekki staðið undir skuldbindingum sínum. Í samræmi við það sem áður sagði um rétt stefndu til að hafa uppi mótbárur gegn áfrýjanda verður hann að bera hallann af því að lánið var veitt án þess að viðhöfð væru þau vönduðu vinnubrögð af lánveitanda sem samkomulagið 1. nóvember 2001 gerði ráð fyrir. Að öðrum kosti verður ekki náð því markmiði samkomulagsins að þriðji maður sem veitti tryggingu með því að setja eign sína að veði eða gangast í ábyrgð gerði sér ljósa grein fyrir þeirri áhættu sem hann tækist á herðar með þeirri skuldbindingu sinni. Þessi atvik við samningsgerðina og staða samningsaðila valda því að ósanngjarnt er fyrir áfrýjanda að bera veðsetninguna fyrir sig, sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. og 2. mgr. sömu greinar.

Þótt langt hafi liðið frá því stefndu samþykktu veðsetninguna á árinu 2006 verður ekki talið að þau hafi haft tilefni til að bregðast við fyrr en skuldabréfið fór í vanskil í upphafi árs 2015, en þau kröfðust þess með bréfi 2. júní það ár að veðinu yrði létt af fasteign þeirra. Að þessu gættu verða þau ekki talin hafa sýnt tómlæti við gæslu réttar síns þannig að réttarspjöllum varði.

Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Jafnframt verður áfrýjanda gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Íbúðalánasjóður, greiði stefndu, Á-kvk-þgf H-kvk-þgf L-kvk-þgf og G-kk-þgf S-kk-þgf S-kk-þgf, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.