302/2000

S keypti 12. september 1996 bifreið af G ehf. Án vitneskju S lét R, forráðamaður G ehf., færa veðskuld yfir á bifreiðina og bakaði S með því tjón, sem S reyndi árangurslaust að fá bætt af R. Höfðaði S þá mál til heimtu bóta úr ríkissjóði með þeim rökum að sýslumanni hefði borið að ganga úr skugga um að bréf Sparisjóðs M þess efnis að R hefði fengið hjá sparisjóðnum starfsábyrgðartryggingu fyrir B ehf. vegna sölu notaðra ökutækja, væri ófalsað, en útlit bréfsins hefði gefið fullt tilefni til þess. Þá hefði skort á eftirlit með starfsemi R. Með þessu hefði S verið bakað tjón með saknæmum hætti, sem íslenska ríkið bæri ábyrgð á gagnvart honum. Við úrlausn málsins var litið til þess að um var að ræða tilkynningu um að starfsábyrgð hefði verið veitt, en ekki tryggingarskjalið sjálft, en sú aðferð væri ekki andstæð fyrirmælum 4. töluliðar 1. mgr. 3. gr. laga nr. 69/1994. Var ekki talið að útlit bréfsins hefði verið með þeim hætti að í því hefði falist saknæm vanræksla af hálfu sýslumanns að taka bréfið gilt í stað þess að rannsaka sjálfstætt hvort það væri ófalsað. Var íslenska ríkið því sýknað af kröfum S.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir P-kk-nf K-x-x H-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. ágúst 2000. Krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða sér 1.257.349 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 19. maí 1999 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur niður.

I.

Eins og rakið er í héraðsdómi á ágreiningur aðila rætur að rekja til þess að áfrýjandi keypti 12. september 1996 bifreiðina UB-027 af Gosum ehf. Fóru viðskiptin fram fyrir milligöngu Bílatorgs ehf., en forráðamaður þess félags, R-kk-nf L-kk-nf, hafði fengið leyfi sýslumannsins í Reykjavík 12. júlí 1995 til að annast sölu notaðra ökutækja samkvæmt lögum nr. 69/1994. Var R-kk-nf jafnframt fyrirsvarsmaður Gosa ehf. Án vitneskju áfrýjanda lét hann færa veðskuld yfir á bifreiðina, sem áfrýjandi keypti, og bakaði hinum síðarnefnda með því tjón, eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Tilraunir áfrýjanda til að fá tjón sitt bætt af tjónvaldinum hafa reynst árangurslausar.

Sýslumaðurinn í Reykjavík veitti R-kk-þgf áðurnefnt starfsleyfi að fenginni umsókn hans. Meðal fylgiskjala með henni var bréf Sparisjóðs Mýrasýslu 10. júní 1995 þess efnis, að R-kk-nf hafi fengið hjá sparisjóðnum starfsábyrgðartryggingu fyrir Bílatorg ehf. vegna sölu notaðra ökutækja. Bréfið, sem R-kk-nf símsendi til sýslumanns, reyndist falsað, en ekki komst upp um þessa háttsemi R-kk-ef fyrr en í byrjun árs 1998. Reisir áfrýjandi kröfu sína á því að sýslumanninum hafi borið að ganga úr skugga um að bréf sparisjóðsins væri ófalsað, en útlit þess hafi gefið fullt tilefni til þess, svo sem nánar er rakið í héraðsdómi. Þá hafi skort á eftirlit með starfsemi R-kk-ef. Með þessu hafi áfrýjanda verið bakað tjón með saknæmum hætti, sem stefndi beri ábyrgð á gagnvart honum.

Í tveim fyrri dómum Hæstaréttar hefur verið dæmt um kröfur annarra tjónþola á hendur stefnda vegna viðskipta þeirra með bifreiðir við Gosa ehf., þar sem reyndi á ábyrgð stefnda vegna starfa R-kk-ef L-kk-ef sem bifreiðasala. Eru þeir frá 16. desember 1999 í máli nr. 326/1999 og 14. desember 2000 í máli nr. 219/2000. Voru kröfur þar reistar á sömu málsástæðum og hafðar eru uppi í þessu máli. Í báðum tilvikum var stefndi sýknaður með vísan til þess að tjónþolarnir hafi átt persónuleg viðskipti við R-kk-þf fyrir hönd Gosa ehf. og tekið áhættu í þeim viðskiptum. Yrði tjón þeirra ekki rakið til starfa R-kk-ef sem bifreiðasala. Sú aðstaða er ekki fyrir hendi hér og þessi málsástæða ekki borin fyrir af hálfu stefnda.

II.

Stefndi reisir kröfu sína um sýknu meðal annars á því að ekki hafi falist í því saknæm vanræksla af hálfu sýslumanns að hlutast ekki sjálfstætt til um athugun á því að bréf Sparisjóðs Mýrasýslu, sem áður er getið, væri ófalsað. Almennt megi ekki búast við slíkri háttsemi umsækjanda um opinbert leyfi. Viðbrögð stjórnvalds, sem fælu í sér sérstaka rannsókn, væru því óeðlileg nema ákveðnar vísbendingar væru fram komnar, auk þess sem almenn könnun á falsleysi skjala væri óframkvæmanleg í ljósi umfangs stjórnsýslunnar.

Við úrlausn um þetta atriði verður litið til þess að um var að ræða tilkynningu um að starfsábyrgð hefði verið veitt, en ekki tryggingarskjalið sjálft. Sú aðferð var ekki andstæð fyrirmælum 4. töluliðar 1. mgr. 3. gr. laga nr. 69/1994, sem mælti fyrir um að skilríki skyldu lögð fram með umsókn um starfsleyfi því til sönnunar að umsækjandi hefði gilda tryggingu. Samkvæmt því gaf það ekki sérstakt tilefni til tortryggni að einungis nafn sparisjóðsstjórans var ritað undir bréfið eða að þar skyldi ekki sérstaklega tekið fram til hve langs tíma ábyrgðin gilti. Venja, sem áfrýjandi telur vera fyrir hendi um að tveir starfsmenn lánastofnunar undirriti jafnan ábyrgðarskjal, skiptir því ekki máli um úrlausn ágreiningsefnisins. Varðandi útlit bréfsins að öðru leyti verður fallist á með stefnda að það hafi ekki verið með þeim hætti að í því hafi falist saknæm vanræksla af hálfu sýslumanns að taka bréfið gilt í stað þess að rannsaka sjálfstætt hvort það væri ófalsað. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans staðfest um annað en málskostnað, en rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum áfrýjanda, S-kk-ef H-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.