267/2004

A og B kröfðust þess að dánarbú móður þeirra yrði tekið til opinberra skipta. Hélt C því fram að skipti hefðu farið fram og þær A og B fengið greiddan sinn arfshluta fyrir stofnun hjúskapar hennar og föður þeirra í samræmi við lagafyrirmæli þar um. Í Hæstarétti var með vísan til gagna sem lágu fyrir í málinu lagt til grundvallar að C hefði ekki tekist að sýna fram á að A og B hefðu fengið greiddan lögmæltan erfðahlut eftir móður þeirra. Var krafan því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júní 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júní 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að dánarbú X yrði tekið til opinberra skipta. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og dánarbú X tekið til opinberra skipta. Þær krefjast jafnframt kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I.

Móðir sóknaraðila, X, lést [...] febrúar 1959. Sóknaraðilar voru þá fimm og sex ára gamlar. Foreldrar þeirra voru í hjúskap, en faðir sóknaraðila, Y, leitaði ekki eftir leyfi til að sitja í óskiptu búi. Með bréfi 11. desember 1961 til borgarfógetaembættisins í Reykjavík fór hann þess hins vegar á leit að mega skipta dánarbúi eiginkonu sinnar einkaskiptum í samráði við Z, föður hinnar látnu og afa dætranna. Meðal málsgagna er einnig endurrit frá þinghaldi í skiptarétti Reykjavíkur 12. janúar 1962. Var þar meðal annars bókað að Y og Z hafi komið fyrir réttinn. Hafi þeir óskað eftir að sá síðarnefndi yrði skipaður réttargæslumaður hinna ófjárráða erfingja við skiptin og að mættu yrði afhent dánarbúið til einkaskipta. Var jafnframt fært til bókar samþykki skiptaráðanda við þessari ósk og að Y ábyrgðist skuldir búsins og greiðslu erfðafjárskatts. Var bókunin undirrituð af báðum mættu.

Y og varnaraðili gengu í hjúskap [...] mars 1962. Y lést [...] apríl 2003 og reis síðar ágreiningur með málsaðilum vegna kröfu sóknaraðila um greiðslu arfs eftir móður þeirra. Er krafan reist á því að skiptum hafi ekki verið lokið áður en faðir þeirra og varnaraðili stofnuðu til hjúskapar síns og hafi sóknaraðilar hvorki þá né síðar fengið greiddan arf eftir móður sína. Varnaraðili mótmælti þegar kröfunni og eru mótmælin einkum byggð á því að skipti hafi farið fram og sóknaraðilar fengið greiddan sinn arfshluta fyrir stofnun hjúskaparins [...] mars 1962 í samræmi við lagafyrirmæli þar um. Málavöxtum og málsástæðum aðilanna er nánar lýst í hinum kærða úrskurði.

II.

Í áðurnefndu endurriti frá þinghaldi í skiptarétti 12. janúar 1962 kemur fram að ekki hafi verið bent á aðrar eignir í dánarbúinu en húseignina [...] með leigulóðarréttindum að verðmæti 138.000 krónur samkvæmt fasteignamati. Skuld sé við Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins að fjárhæð 101.194,20 krónur, en ekki aðrar skuldir. Af hálfu sóknaraðila hefur fyrir Hæstarétti verið bent sérstaklega á að ekki sé unnt að draga þá ályktun af þessu að lítil verðmæti hafi verið í búinu og af þeim sökum eðlilegt að greiðslu arfshluta til þeirra sjái ekki stað í skattframtölum föður þeirra frá þessum tíma. Markaðsverð eignarinnar en ekki fasteignamat hefði verið lagt til grundvallar við skipti, ef fram hefðu farið. Á þessum tíma hafi fasteignamat einstakra eigna numið sömu fjárhæð árum saman en ekki breyst reglulega eins og síðar varð. Þannig hafi fasteignamat nefndrar húseignar samkvæmt skattframtölum verið óbreytt á tímabilinu 1957 til 1961 eða 138.000 krónur, sem ekki hafi verið í neinu samræmi við markaðsverð hennar. Þessu til stuðnings hafa sóknaraðilar lagt fyrir Hæstarétt auglýsingar úr Morgunblaðinu frá þessum tíma, þar sem fjölmargar íbúðir voru auglýstar til sölu. Af samanburði á verði margra íbúða og að teknu tilliti til ólíkrar gerðar þeirra megi ráða að markaðsverð [...] hafi numið að minnsta kosti tíföldu fasteignamatsverði eignarinnar árið 1962. Að því virtu standist ekki sú niðurstaða héraðsdómara að verðmæti fasteignarinnar hafi verið hið sama og fasteignamat hennar og veðbönd þannig á eigninni fyrir stórum hluta andvirðis hennar. Þegar virt sé hve stórir erfðahlutar sóknaraðila hefðu orðið af eignarhlut móður þeirra í húseigninni samkvæmt þágildandi erfðalögum nr. 42/1949 sé alveg ljóst að skattframtöl föður þeirra hefðu borið skýrt með sér ef skipti hefðu farið fram á dánarbúi fyrri eiginkonu hans. Með sama hætti hefði verulegur arfshluti sóknaraðila komið fram á skattframtölum þeirra sjálfra gjaldárin 1970 og 1971 eftir að þær urðu sjálfstæðir skattaðilar. Enga vísbendingu sé hins vegar að finna í framtölunum um að slík greiðsla hafi verið innt af hendi, sem með öðru renni stoðum undir að skipti hafi ekki farið fram.

III.

Málsaðilar hafa leitað eftir því við opinberar stofnanir að kannað yrði í skjalasöfnum þeirra hvort þar væri að finna gögn, sem ráða mætti af hvort skipti á dánarbúi X hafi farið fram á áðurnefndu tímabili, svo sem varnaraðili ber fyrir sig. Hafa aðilarnir í því skyni leitað til Þjóðskjalasafns Íslands, embættis sýslumannsins í Reykjavík og dómsmálaráðuneytis. Er í hinum kærða úrskurði gerð grein fyrir hvað fram er komið við þá leit. Meðal málsgagna er tölvubréf sýslumanns 20. október 2003 þar sem fram kemur að farið hafi verið yfir bréfabækur borgarfógetaembættisins í Reykjavík, sem geymdar eru á þjóðskjalasafni, fyrir tímabilið 10. febrúar 1959 til maí 1962. Ekkert bréf hafi verið þar að finna, sem snerti þetta mál, en áður hafi verið gengið úr skugga um að engin erfðafjárskýrsla finnist vegna búsins frá þessu tímabili. Athugun var engu að síður haldið áfram eftir þetta, sem leiddi til þess að áðurnefnt endurrit þinghalds í skiptarétti 12. janúar 1962 kom í leitirnar. Þá er meðal málsgagna ljósrit einnar blaðsíðu úr „Ministerialbók (prestsþjónustubók)“ Fríkirkjusafnaðarins í Reykjavík með stimpli þjóðskjalasafns, sem hefur að geyma upplýsingar um hjónavígslur. Þar kemur fram að Y og varnaraðili voru gefin saman í hjónaband [...] mars 1962. Í reit fyrir athugasemdir er skráð: „Lbr. 1.3.62 Bú uppgert“. Óumdeilt er að skammstöfunin merki að leyfisbréf dómsmálaráðuneytis sé dagsett 1. mars 1962, en leyfisbréfið sjálft eða ljósrit þess hefur ekki verið lagt fram. Þá hafa sóknaraðilar lagt fyrir Hæstarétt bréf þjóðskjalasafns 23. júní 2004, þar sem gerð er grein fyrir leit í skjölum þess. Könnuð hafi verið skjöl ríkisendurskoðunar, sem hafi verið tekjufylgiskjöl frá borgarfógetaembættinu í Reykjavík 1962. Þar á meðal hafi verið „Skýrsla um erfðafjárskatt greiddan árið 1962“, undirrituð af borgarfógeta 30. janúar 1963. Færsla um dánarbú X finnist þar ekki og meðal erfðafjárskýrslna, sem fylgdu skýrslu borgarfógeta, sé engin sem varði það. Bréf safnsins til varnaraðila 5. ágúst 2004 hefur einnig verið lagt fyrir Hæstarétt. Segir þar meðal annars að fundist hafi bók frá embætti yfirborgardómarans í Reykjavík, sem hafi að geyma skrá yfir útgefin leyfisbréf til hjónavígslu frá 18. júlí 1961 til 18. október 1962. Hafi embættið annast afgreiðslu leyfisbréfa í umboði dómsmálaráðuneytis. Í bókinni sé getið um leyfisbréf handa Y og varnaraðila 1. mars 1962. Í svonefndri færslubók dómsmálaráðuneytis hafi verið tilgreind annars konar leyfisbréf, svo sem aldursleyfi vegna hjúskapar. Loks er fram komið af hálfu málsaðila að kannað hafi verið án árangurs hvort í vörslum þeirra sjálfra kynnu að finnast gögn, sem máli skipta varðandi ágreiningsefni þeirra.

IV.

Fram er komið að leyfi var veitt 12. janúar 1962 til að skipta dánarbúi X einkaskiptum. Y gekk í hjúskap að nýju [...] mars sama árs og bar því að ljúka skiptunum fyrir þann dag, sbr. 18. gr. þágildandi laga nr. 39/1921 um stofnun og slit hjúskapar. Samkvæmt sömu lagagrein gat stjórnarráðið leyst undan þessu skilyrði stæði sérstaklega á. Sóknaraðilar halda fram að leggja verði til grundvallar að leyfisbréfið 1. mars 1962 hafi eingöngu verið til að leysa hjónaefnin undan því að lýst væri með þeim, sbr. III. kafla laganna, enda séu engar vísbendingar fram komnar um annað. Leyfisbréfið liggur ekki fyrir, en málatilbúnaður varnaraðila er fyrst og fremst reistur á því að skipti hafi farið fram fyrir [...] mars 1962. Kemur þá ekki sérstaklega til álita hvort leyfisbréfið hafi falið í sér undanþágu Y til handa frá því að ljúka skiptum fyrir stofnun nýs hjúskapar og ekki er heldur fram komið hverjar þær sérstöku ástæður hafi verið í þessu tilviki, sem hefðu getað réttlætt að slík undanþága yrði veitt.

Í prestsþjónustubók Fríkirkjusafnaðarins í Reykjavík kemur fram áðurnefnd athugasemd um að bú sé uppgert. Engin skýring er fram komin um hvaða gögn kunni að hafa verið lögð fyrir vígslumann um það eða hvað lá annars að baki þessari athugasemd hans. Við könnun á gögnum borgarfógetembættisins í Reykjavík frá þessum tíma hefur ekki fundist erfðafjárskýrsla vegna skipta á dánarbúi X. Ekki er heldur fram komin nein haldbær skýring á því hvers vegna ekki var getið um slík skipti í áðurnefndri skýrslu embættisins „um erfðafjárskatt greiddan árið 1962“, ef þau hefðu í raun farið fram og erfðafjárskattur greiddur. Skattframtöl, sem getið er í II. kafla að framan, veita heldur ekki vísbendingu um að sóknaraðilum hafi verið greiddur arfur. Þegar allt framangreint er virt verður lagt til grundvallar að varnaraðila hafi ekki tekist að sýna fram á að sóknaraðilar hafi fengið greiddan lögmæltan erfðahlut eftir móður þeirra. Verður krafa sóknaraðila samkvæmt því tekin til greina, sbr. 1. mgr. 38. gr. og 147. gr. laga nr. 20/1991.

Sóknaraðilum var unnt að hafa uppi kröfu sína löngu áður en það var gert. Hefði með því mátt auðvelda gagnaleit, sem hlaut að verða því fyrirhafnarmeiri því lengra sem leið frá þeim atvikum, sem málið er sprottið af. Er að því virtu rétt að hver aðilanna beri sinn kostnað af kærumáli þessu, en ekki er krafist málskostnaðar í héraði.

Dómsorð:

Dánarbú X er tekið til opinberra skipta.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.