11/2019

A krafði V hf. og B um miskabætur vegna slyss sem hún varð fyrir þegar B ók bifreið sinni yfir á rangan vegarhelming og hafnaði á vinstra framhorni bifreiðar sem A var farþegi í. Í málinu krafðist A miskabóta á grundvelli a. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og deildu aðilar málsins um það hvort B hefði með háttsemi sinni sýnt af sér stórfellt gáleysi í skilningi ákvæðisins. Í dómi Hæstaréttar var talið ósannað að B hefði verið að nota farsíma eða teygja sig eftir honum þegar slysið varð. Einnig var talið ósannað að liðið hefði yfir hann við aksturinn. Á hinn bóginn var talið sannað með læknisfræðilegum gögnum og framburði B sjálfs að hann hefði verið illa fyrir kallaður við aksturinn. Hann meðal annars verið illa nærður í nokkra daga fyrir slysið og að líkindum illa sofinn. Auk þessa andlega og líkamlega ástands B hefði hann ekið umfram hámarkshraða sem væri bæði brot á almennum aðgæslureglum umferðarlaga nr. 50/1987 og sérstaklega á 1. mgr. 37. gr. þeirra og hefði farið yfir á rangan vegarhelming sem væri brot á 1. mgr. 14. gr. og 1. mgr. 19. laganna, sbr. og 1. mgr. 4. gr. þeirra. Var því talið að B hefði sýnt af sér stórfellt gáleysi umrætt sinn. Samkvæmt þessu ætti A rétt á miskabótum sem þóttu hæfilega ákveðnar 2.000.000 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. mars 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 4.000.000 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 7. júlí 2014 til 29. janúar 2017, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefndu á öllum dómstigum.

Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

1

Áfrýjandi var farþegi í framsæti fólksbifreiðarinnar [...], af gerðinni Audi A6, síðdegis mánudaginn 7. júlí 2014, er bifreiðinni var ekið austur Bústaðaveg í Reykjavík. Skömmu eftir að bifreiðinni hafði verið ekið af stað frá ljósum á mótum Bústaðavegar og Grensásvegar ofan Efstalands varð árekstur með henni og fólksbifreiðinni K[...] af gerðinni Dodge Stratus. Áreksturinn varð skammt vestan við verslunarmiðstöðina Grímsbæ. Nánari atvik að árekstrinum voru þau að bifreiðinni K[...]var ekið vestur Bústaðaveg af stefnda B. Á þessum stað eru tvær akreinar hvor í sína áttina. Hámarkshraði á veginum var 50 km á klukkustund. Skyndilega var bifreiðinni K[...] sveigt til vinstri og yfir á rangan vegarhelming, en þar lenti hún framan á bifreiðinni D[...] sem kom úr gagnstæðri átt. Ökumaður þeirrar bifreiðar sá hvað verða vildi er hin bifreiðin nálgaðist en gat ekki forðast árekstur þótt hann reyndi að sveigja bifreið sinni til hægri. Hann bar í skýrslu sem lögregla tók af honum á vettvangi og fyrir dómi að hann hefði ekki séð andlit stefnda B í aðdraganda árekstursins heldur einungis ofan á kollinn á honum þar sem hann hefði hallað sér fram. Áreksturinn var harður og skemmdust báðar bifreiðarnar mikið. Báðir ökumenn og áfrýjandi voru í öryggisbeltum er slysið varð. Bifreiðin K[...] var tryggð ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Áfrýjandi varð fyrir líkamstjóni við áreksturinn, sem hafði umtalsverðar varanlegar afleiðingar fyrir hana.

2

Stefndi B gaf skýrslu fyrir lögreglu á vettvangi. Hann kvaðst hafa verið að koma úr vinnu og verið á leið heim til sín. Hann hafi ekið Bústaðaveginn til vesturs og mundi ekki til þess að bifreið hefði verið fyrir framan sig. Í skýrslu fyrir dómi kvaðst hann ekki vita á hvaða hraða hann ók er áreksturinn varð en taldi sig hafa ekið á umferðarhraða ,,einhvers staðar þarna á bilinu 30-50“ km á klukkustund. Spurður hvort hann hefði verið að nota eða teygja sig eftir farsíma sínum kvaðst hann ekki muna eftir því. Í skýrslu hans fyrir dómi kvaðst hann ekki muna eftir slysinu sjálfu, hann muni eftir hafa verið að aka bifreiðinni en svo rankað við sér þegar fólk var að banka í bílrúðuna hjá honum eftir áreksturinn en þá hafi loftpúði í bifreiðinni verið blásinn út. Hann kvaðst ekki hafa ætlað að aka yfir á rangan vegarhelming, heldur taldi sig hafa lognast útaf eða það hafi liðið yfir sig og þess vegna hafi bifreiðin farið yfir á hina akreinina.

Stefndi B var fluttur á bráðadeild í kjölfar slyssins. Af gögnum málsins kemur fram að hann hafi átt við þunglyndi að stríða fyrir slysið. Hann hafi ekki nærst eðlilega síðustu dagana fyrir það, hann hafi snætt hálfa máltíð á sunnudeginum, en þar á undan hafi hann ekkert borðað frá föstudegi. Ekki voru greind merki um áverka á höfði hans. Hann var sagður ringlaður en þó áttaður á stað og stund. Hann kvað í skýrslu fyrir dómi að líklega hefði hann ekki eingöngu verið illa nærður heldur ef til vill einnig ekki sofið nóg í aðdraganda slyssins.

3

Að beiðni áfrýjanda var dómkvaddur maður til þess að meta meðal annars hver hefði verið líklegasti hraði bifreiðanna er þær rákust saman. Matsmaðurinn, M-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf, prófessor í vélaverkfræði, taldi í matsgerð sinni 15. maí 2017 að líklegasti ökuhraði bifreiðarinnar K[...] hefði verið 67 km á klukkustund er árekstur varð, en að lágmarki 64 km og að hámarki 72 km. Líklegasti ökuhraði bifreiðarinnar D[...] hefði verið 35 km á klukkustund, en að lágmarki 31 km og að hámarki 38 km. Ökumaður síðarnefndu bifreiðarinnar sagði í skýrslu fyrir dómi að hann væri sammála niðurstöðu matsgerðarinnar um ökuhraða bifreiðar sinnar, en taldi þó að hann gæti trúað því að hann hefði ,,verið kominn á 40 km hraða.“

II

Í kjölfar árekstursins var áfrýjanda ekið með sjúkrabifreið á bráðamóttöku. Í álitsgerð læknis og lögfræðings 6. júlí 2016 sem aflað var sameiginlega af áfrýjanda, stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. og Tryggingamiðstöðinni hf. voru metnar afleiðingar tveggja slysa er áfrýjandi hafði lent í. Annars vegar þess er hér hefur verið lýst og hins vegar vegna slyss 9. janúar 2015, en Tryggingamiðstöðin hf. mun hafa veitt vátryggingu vegna hagsmuna sem meta þurfti vegna þess slyss. Í álitsgerðinni kom fram að matsmenn teldu að batahvörf vegna fyrra slyssins hafi verið 7. desember 2014 eða fimm mánuðum eftir slysdag. Varanlegur miski vegna þess slyss var metinn 10 stig, en varanleg örorka 20%.

Áfrýjandi aflaði læknisvottorðs [...], sérfræðings í geðlækningum, 10. október 2016. Hann taldi að meðal afleiðinga fyrir áfrýjanda vegna umferðarslyssins 7. júlí 2014 væru veruleg einkenni um þunglyndi og kvíða og einnig alvarleg áfallastreituröskun.

Áfrýjandi leitaði álits þriggja manna, lögfræðings, sérfræðings í bæklunarskurðlækningum og sérfræðings í geðlækningum, á tímabundnum og varanlegum afleiðingum umferðarslyssins 7. júlí 2014 fyrir hana. Í álitsgerð þeirra 15. maí 2017 voru batahvörf talin vera 9. janúar 2015 eða á sama degi og seinna umferðarslysið varð. Þeir töldu varanlegan miska vera 49 stig, þótt í niðurstöðum sé hann aðeins tilgreindur 33 stig, en varanleg örorka var talin 40%. Engar varanlegar afleiðingar voru á hinn bóginn taldar hafa orðið af slysinu sem áfrýjandi lenti í 9. janúar 2015.

Áfrýjandi óskaði dómkvaðningar tveggja manna 25. september 2017 á afleiðingum beggja umferðarslysanna. Niðurstaða matsmanna, lögfræðings og sérfræðings í taugalækningum, var sú að batahvörf vegna slyssins hefðu verið 8. janúar 2015, varanlegur miski 32 stig og varanleg örorka 45%. Vegna síðara slyssins töldu þessir matsmenn að varanlegur miski væri 5 stig og varanleg örorka 5%.

Að gengnum dómi Landsréttar, 1. febrúar 2019, skiluðu yfirmatsmenn, sem dómkvaddir höfðu verið að beiðni stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., yfirmatsgerð sinni 16. mars 2019. Yfirmatsmenn, lögfræðingur, sérfræðingur í bæklunarskurðlækningum og sérfræðingur í geðlækningum, mátu afleiðingar slyssins 7. júlí 2014 fyrir áfrýjanda þannig að varanlegur miski sem orsakaðist af slysinu væri 25 stig og varanleg örorka 45%.

Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var upplýst að uppgjör vegna slyssins 7. júlí 2014 hefði enn ekki farið fram.

III

1

Í málinu krefst áfrýjandi miskabóta á grundvelli a. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, eins og greininni var breytt með 13. gr. laga nr. 37/1999. Samkvæmt þeirri grein er heimilt að láta þann sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur líkamstjóni greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Samkvæmt þessu er það skilyrði fyrir því að fallast megi á kröfu áfrýjanda að stefndi B hafi valdið slysinu 7. júlí 2014 af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Af hálfu áfrýjanda er krafa hans ekki reist á því að slysinu hafi verið valdið af ásetningi og kemur því einungis til athugunar hvort því hafi verið valdið af stórfelldu gáleysi.

2

Í dómaframkvæmd Hæstaréttar síðustu áratugi hefur við mat á því hvort huglægum skilyrðum gáleysis sé fullnægt verið stuðst við hlutlæga mælikvarða í æ ríkara mæli, þegar þess er kostur. Á það einnig við þegar til álita kemur að háttsemi geti talist stórfellt gáleysi, en milli almenns og stórfellds gáleysis er einungis stigsmunur. Felur þá stórfellt gáleysi í sér meira eða alvarlegra frávik frá þeirri háttsemi, sem viðhafa ber samkvæmt þeim mælikvörðum sem stuðst er við, en þeir eru oftast hlutrænir, í flestum tilvikum á síðari árum skráðar hátternisreglur. Í íslenskum rétti hefur það ekki verið talið skilyrði fyrir því að gáleysi sé metið stórfellt að það sé meðvitað, þótt sú huglæga afstaða geti haft sjálfstæða þýðingu við matið. Í framangreindu felst að stórfellt gáleysi er gáleysi á hærri stigi en hið almenna. Það felur í sér að annað hvort víkur háttsemi hlutrænt séð meira frá þeirri háttsemi sem tjónvaldi bar að viðhafa en þarf til að staðreyna almennt gáleysi, eða að hin huglæga afstaða tjónvalds til atvika er leiddu til slyss einkennist af miklu tillitsleysi.

3

Eins og fram er komið var bifreið stefnda B er slysið varð ekið umfram hámarkshraða, sem var 50 km á klukkustund. Ekki liggur þó annað fyrir en að hann hafi ekið á umferðarhraða og aðstæður til aksturs verið góðar, þurrt og bjart. Ósannað er að liðið hafi yfir hann við aksturinn. Einnig er ósannað að hann hafi verið að nota farsíma eða að teygja sig eftir farsíma í aðdraganda slyssins. Á hinn bóginn er sannað með læknisfræðilegum gögnum og framburði stefnda B sjálfs að hann hafi verið illa fyrir kallaður við aksturinn. Hann hafi verið illa nærður í nokkra daga fyrir slysið, átt við þunglyndi að stríða og að líkindum illa sofinn. Hann var á leið heim til sín eftir að hafa verið við vinnu frá klukkan átta um morguninn en slysið varð um klukkan 18. Auk þessa andlega og líkamlega ástands stefnda B, sem lýst hefur verið, ók hann umfram hámarkshraða sem bæði var brot á almennum aðgæslureglum umferðarlaga nr. 50/1987 og sérstaklega á 1. mgr. 37. gr. þeirra og fór yfir á rangan vegarhelming sem var brot á 1. mgr. 14. gr. og 1. mgr. 19. laganna, sbr. og 1. mgr. 4. gr. þeirra.

Í matsgerð [...], prófessors, er lýst og færð inn á mynd ætluð akstursleið bifreiðanna K[...] og D[...] í aðdraganda árekstursins og staðsetning þeirra á árekstrarstað. Matsmaðurinn byggir álit sitt að þessu leyti meðal annars á árekstrarhorni og formbreytingum á bifreiðunum við áreksturinn. Á grundvelli þessara upplýsinga ætlar matsmaðurinn að bifreiðin K[...] hafi öll verið komin yfir á rangan vegarhelming er árekstur varð og að bifreiðinni D[...] hafi verið sveigt undan til hægri eins og kostur var. Niðurstaða matsgerðarinnar um hraða bifreiðarinnar K[...] hefur verið dregin í efa af hálfu stefndu, en ekki ályktanir í henni um staðsetningu bifreiða við áreksturinn.

Ekki er að fullu leitt í ljós hver orsök þess var að stefndi B ók bifreiðinni yfir á rangan vegarhelming á umferðarhraða, umfram hámarkshraða, á fjölförnum vegi þar sem verulegrar umferðar bifreiða úr gangstæðri átt var að vænta og lenti þar framan á bifreiðinni D[...]. Engin atvik leysa hann undan ábyrgð á þessari háttsemi sem telst stórfellt gáleysi samkvæmt a. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, sbr. og dóm Hæstaréttar 30. september 2004 í máli nr. 50/2004.

IV

Samkvæmt framansögðu eru fyrir hendi skilyrði til þess að beita heimild a. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga til greiðslu miskabóta. Áfrýjandi hefur ekki stutt kröfu sína um miskabætur á framangreindum grundvelli þeim rökum að þjáningar hennar eða miski vegna slyssins yrðu vanbætt eftir reglum 3. og 4. gr. skaðabótalaga. Að framan eru raktar niðurstöður álitsgerða, læknisvottorðs og matsgerða um afleiðingar slyssins, einkum varanlegar, fyrir áfrýjanda. Niðurstöður þessara gagna eru mismunandi, einnig um mat á varanlegum miska, sem talinn er frá 10 stigum til 49 stiga.

Í skýringum í greinargerð með 14. gr. frumvarps þess er síðar varð að lögum nr. 37/1999, en greinin varð 13. gr. laganna, sagði að ef skilyrði til greiðslu miskabóta samkvæmt ákvæðinu væru fyrir hendi gæti tjónþoli hvort sem er átt rétt til bóta sjálfstætt samkvæmt ákvæðinu eða til viðbótar bótum samkvæmt 3. og 4. gr. skaðabótalaga. Einnig kom fram að fjárhæð bótanna væri matskennd og réðist af sanngirni í hverju tilviki. Skuli meðal annars hafa í huga umfang tjóns, sök tjónvalds og fjárhagslega getu hans.

Samkvæmt framansögðu er það ekki skilyrði þess að heimild a. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga verði beitt að sýnt sé fram á að þjáningar eða miski tjónþola yrði vanbættur ef einungis yrðu greiddar bætur á grundvelli 3. og 4. gr. laganna. Verður kröfu áfrýjanda því ekki hafnað af þeim sökum að ekki hafi verið gerð grein fyrir því í hverju ætlaður vanbættur miski hennar felist.

Með vísan til alls framangreinds verða stefndu dæmdir óskipt til þess að greiða áfrýjanda miskabætur, 2.000.000 krónur, með vöxtum eins og í dómsorði greinir, en ekki eru skilyrði til þess að dæma vexti eftir 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga eins og krafist er.

Stefndu greiði óskipt til ríkissjóðs málskostnað í héraði, en áfrýjanda málskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað.

Dómsorð:

Stefndu, B og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði óskipt áfrýjanda, A, 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. janúar 2017 til greiðsludags.

Stefndu greiði óskipt í ríkissjóð málskostnað fyrir héraðsdómi, 1.500.000 krónur, og til áfrýjanda vegna meðferðar málsins fyrir Landsrétti og Hæstarétti, samtals 2.000.000 krónur.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda skal vera óraskað.