292/2010

P slasaðist er hann fékk járnflís í auga við vinnu sína hjá S. Slysið varð við tilraun P til að losa hólk, sem ryðgaður var fastur, af vél sem notuð var til að beygja steypustyrktarjárn. P krafði S um bætur vegna þess líkamstjóns sem hann hlaut við slysið. Reisti hann kröfu sína einkum á því að hann hafi fengið ófullnægjandi tæki til verksins og verkstjórn verið áfátt, en hann hafi ekki fengið leiðbeiningar um hvernig verkið skyldi unnið. Þá hafi öryggisgleraugu ekki verið tiltæk á vinnustaðnum. Ekki var fallist á framangreint og talið að P og vinnufélagar hans hafi sjálfir tekið ákvörðun um hvaða aðferðir og hvernig  verkfæri þeir skyldu nota til að losa hólkinn. P hafi sýnt eðlilega varúð þótt sú aðferð sem hann hafi beitt hafi leitt til þess að slys varð með óútskýrðum hætti. Var því talið að óhapp hafi valdið slysi P og það yrði ekki rekið til saknæmrar háttsemi S sem það bæri skaðabótaábyrgð á. Var S því sýknað í málinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. maí 2010. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 7.915.754 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.804.202 krónum frá 9. maí 2005 til 1. nóvember sama ár og af 7.915.754 krónum frá þeim degi til 26. desember 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómsstigum felldur niður.

Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi slasaðist alvarlega á auga 9. maí 2005 við vinnu sína hjá stefnda, sem hafði tekið að sér að reisa hús á Selfossi. Slysið varð við tilraunir áfrýjanda til að losa hólk, sem ryðgaður var fastur, af vél sem notuð var til að beygja steypustyrktarjárn. Þær tilraunir leiddu til þess að járnflís hrökk í auga áfrýjanda. Matsmenn töldu meðal annars að hann hafi hlotið af þessu 15% varanlega örorku og 15 stiga varanlegan miska og leitar áfrýjandi skaðabóta af þessu tilefni úr hendi stefnda. Reisir hann kröfu sína einkum á því að hann hafi fengið ófullnægjandi tæki til verksins og verkstjórn verið áfátt, en hann hafi ekki fengið leiðbeiningar um hvernig verkið skyldi unnið. Þá hafi verið nauðsynlegt að hafa hlífðargleraugu við framkvæmd verksins, en hvorki hafi verið lagt fyrir hann að nota slík gleraugu né verið unnt að ganga að þeim vísum á vinnustaðnum. Það hafi sérstaklega verið athugað fyrr sama morgun vegna annars verks, þar sem þörf hafi verið á þeim. Stefndi hafi með þessu brotið gegn ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglum, sem settar hafa verið með stoð í þeim eins og nánar greinir í héraðsdómi.

Stefndi krefst sýknu og telur ósannað að starfsmenn hans eigi nokkra sök á slysinu, heldur hafi það orðið vegna eigin sakar áfrýjanda sjálfs eða óhapps. Hann mótmælir jafnframt að slysið megi rekja til þess að ákvæði laga eða reglna hafi verið brotin, en um slíkt hafi ekki verið að ræða. Vinnueftirlit ríkisins hafi samdægurs rannsakað atvik málsins og í skýrslu stofnunarinnar 26. september 2005 sé komist að þeirri niðurstöðu að slysið hafi hlotist af því einu að áfrýjandi hafi ekki notað öryggisgleraugu við að spenna hólkinn upp. Í skýrslunni segi jafnframt að slík gleraugu hafi verið til á staðnum en ekki notuð, og engar athugasemdir verið gerðar um önnur atriði. Stefndi heldur fram að áfrýjanda hefði verið hægast að biðja verkstjóra um gleraugu hafi hann sjálfur ekki getað fundið þau áður en hann hóf verkið. Það hafi hann ekki gert, en þess í stað ákveðið sjálfur með tveimur starfsfélögum sínum að nota kúbein til að losa hólkinn án samráðs við verkstjóra. Áfrýjandi hafi sex ára starfsaldur að baki við járnabindingar og unnið sama verk við beygjuvélina áður. Í ljósi aldurs hans og starfsreynslu hafi ekki þurft að benda honum sérstaklega á hvenær þörf væri á að nota öryggisgleraugu. Stefndi hafi mátt treysta því að áfrýjandi og starfsfélagar hans gættu fyllsta öryggis við verkið.

II

Fram er komið að áðurnefnd beygjuvél hafði fyrir slysið verið staðsett utan dyra og aðila greinir ekki á um að það hafi leitt til þess að hólkurinn festist. Um skeið hafði hún verið notuð til að beygja 10 mm þykkt steypustyrktarjárn, en þennan dag þurfti að vinna með 16 mm þykkt járn í henni. Svo það væri unnt þurfti að losa hólkinn af og koma öðrum fyrir sem hæfði verkinu.

Meðal málsgagna eru myndir af umræddri vél. Þær sýna að upp úr vinnuborði ofan á henni gengur nokkurra cm hár stautur og utan um hann liggur nefndur hólkur. E-kk-nf I-kk-nf S-kk-nf var verkstjóri á staðnum og í skýrslu fyrir dómi bar hann að þennan dag hafi þurft að losa hólkinn af vélinni. Áfrýjandi hafi gefið sig fram til að vinna verkið og kvaðst vitnið hafa beðið hann um að setja ryðolíu á hólkinn, en síðan hafi átt að bíða og sjá til hvort það dygði. Jafnframt kvaðst E-kk-nf hafa nefnt við áfrýjanda að „einhver græja“ hlyti að vera til sem hentaði í verkið. Hafi hann þá helst haft í huga þvingu eða leguþvingu, sem maður frá verkstæði þyrfti að koma með. Vitnið gat ekki borið um tilraunir áfrýjanda til að losa hólkinn eða slysið sjálft, en engin þörf hafi verið að flýta verkinu.

Fyrir dómi kvað áfrýjandi framkvæmdir við húsbygginguna hafa verið skammt á veg komnar á slysdegi og verksvæðið ekki komið í fastar skorður. Þurft hafi að losa hólkinn eða „skinnuna“ af beygjuvélinni í skyndi vegna úttektar byggingarfulltrúa, sem skyldi gerð eftir hádegi sama dag. Starfsreynsla áfrýjanda við að klippa, binda og beygja járn hafi þá verið rúmlega þrjú ár. Hann hafi oft þurft áður að skipta um hólk á beygjuvél, en aldrei lent í því fyrr að hann væri svo fastur sem í þetta sinn. Hann hafi „fyrir einhverjum 10 mín.“ sprautað ryðolíu á hólkinn, en þá hafi hann og tveir vinnufélagar hans tekið til við að reyna að losa hann af með verkfærum, sem voru fyrir hendi á staðnum. Verkstjórinn hafi ekki verið tiltækur þegar þetta var ákveðið, en ekki mundi áfrýjandi hver þeirra þriggja hafi tekið þessa ákvörðun eða þeir allir í senn. Fyrir dómi lýsti hann þessu þannig að „við vorum búnir að reyna með töng að toga þetta upp, og það lá þarna við hliðina kúbeinið og við fórum allir að bjástra við það til skiptis. Ég held ég fari rétt með að B-kk-nf var líka búinn að prófa að taka á því og svo tek ég svona nett á því og sé að skinnan er aðeins farin af stað, en vill ekki betur til en það að flísast upp úr henni og flísin fer í gegnum augað á mér.“ Aðspurður neitaði áfrýjandi að hafa slegið á kúbeinið þegar slysið varð, en hann taldi vinnufélaga sína þó hafa gert það „áður en ég fer og tek á því.“ Lítil rifa hafi myndast við skinnuna og þar hafi hann reynt að koma kúbeininu undir og mjaka skinnunni upp. Ekki kom fram hjá áfrýjanda að kúbeinið hafi skroppið af skinnunni við þessar tilraunir eða hvað geti hafa valdið því að flísin skaust upp í auga hans. Taldi hann flísina hafa komið úr skinnunni en ekki kúbeininu. Í skýrslu lögreglu 20. maí 2005 segir á hinn bóginn að „ekki var að sjá að flísast hefði upp úr skinnunni sjálfri ...“.

Tvær lögregluskýrslur voru teknar af vinnufélaga áfrýjanda, B-kk-þgf G-kk-þgf S-kk-þgf, hin fyrri 24. maí 2005 og sú síðari 20. nóvember 2006. Í þeirri fyrri kvað hann þá hafa notað stórt kúbein og hann lamið á það með hamri. Síðar í sömu skýrslu var borið undir hann að áfrýjandi kannaðist ekki við að B-kk-nf hafi slegið á kúbeinið þegar óhappið varð og kvaðst sá síðarnefndi ekki muna hvort hann hafi gert það þá. Í síðari lögregluskýrslunni var haft eftir B-kk-þgf að þeir félagar hafi við framkvæmd annars verks að morgni slysdagsins leitað að hlífðargleraugum og ekki fundið „en þeir hafi vitað um ein gleraugu einhvers staðar á vinnusvæðinu.“ Fyrir dómi kvaðst hann oft áður hafa unnið sams konar verk við beygjuvélina og í umrætt sinn. Þeir hafi lamið „við hliðina á“ hólkunum til að reyna að losa hann og síðan beitt kúbeini eftir að svolítið los var komið á hann. Sérstaklega aðspurður um skýrslu sína hjá lögreglu 20. maí 2005 sagði vitnið að vera kynni að þeir hafi „lamið á kúbeinið til þess að fá það undir, en við vorum ekki að lemja á það akkúrat þegar þetta skeði, held ég“. Taldi hann sig þá hafa verið búinn að gefast upp á þessu og verið á leið í annað verk, sem þurfti að vinna. Hann kvað stefnda hafa átt öryggisgleraugu og sama morgun hafi vitnið leitað mjög vel að þeim en þau ekki verið á staðnum. Að jafnaði hafi vitnið ekki notað öryggisgleraugu við að beygja járn og hann hefði ekki heldur talið nauðsynlegt að nota þau við að losa upp hólkinn af beygjuvélinni. Verklag þeirra við að losa hólkinn hafi ekki verið neitt frábrugðið því sem viðhaft var áður við sams konar verk, en hólkurinn hafi verið óvenju fastur í umrætt sinn.

Annar vinnufélagi áfrýjanda, Á-kk-nf R-kk-nf G-kk-nf, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst hafa verið í mikilli óreglu á þessum tíma og ekkert muna um atvik málsins annað en að flís hafi skotist við tilraunir til að ná upp skinnu með kúbeini. Fyrir Hæstarétt var lögð skýrsla hans hjá lögreglu á Siglufirði 13. október 2009. Þar segir meðal annars: „Engin hlífðargleraugu voru á staðnum við vorum að leita að þeim um morguninn þegar við vorum að beygja járn ég man það vel. En svo þegar þetta er búið að gerast þá var hoppað út í Byko sem var hliðin á og þau keypt svo að þau yrðu á staðnum þegar vinnueftirlit og lögregla kæmu á staðinn það er alveg á hreinu.“ Lögregluskýrslan var gefin þremur og hálfum mánuði áður en vitnið kom fyrir héraðsdóm og bar þar eins og fyrr var rakið. Skýrslan var þó ekki lögð fram fyrr en við meðferð málsins fyrir Hæstarétti.

III

Í tilkynningu stefnda til Vinnueftirlits ríkisins kemur fram að slys áfrýjanda hafi orðið klukkan 11:30 þann 9. maí 2005. Skýrsla vinnueftirlitsins 26. september 2005 ber með sér að E-kk-nf I-kk-nf S-kk-nf verkstjóri hafi tilkynnt um það klukkan 15:30 daginn sem slysið varð og fulltrúi stofnunarinnar verið kominn á staðinn til vettvangsrannsóknar hálftíma síðar. Þar segir jafnframt að hinn slasaði hafi ekki notað öryggisgleraugu, en þau fundist á vinnustaðnum þegar rannsókn fór fram. Verkstjórinn var spurður um það fyrir dómi hvort hann hafi útvegað eða keypt gleraugu sérstaklega fyrir skoðun vinnueftirlitsins á slysdegi. Svar hans var að hann hafi beðið þá sem sjái um bókhald stefnda að kanna hvenær öryggisgleraugu voru keypt á þessum tíma. Það hafi reynst vera í apríl og lok maí 2005, en engin á slysdegi. Gleraugun hafi því verið til á verkstaðnum þegar slysið varð. Að framan var greint frá skýrslu Á-kk-ef R-kk-ef G-kk-ef hjá lögreglu og fyrir dómi skömmu síðar, þar sem hann mundi ekkert um málsatvik. Að því virtu er skýrsla hans hjá lögreglu haldlaus og er ekkert fram komið sem styður að stefndi hafi eftir slysið en fyrir komu fulltrúa Vinnueftirlist ríkisins aflað gleraugna til að hafa tiltæk við rannsóknina. Að virtri skýrslu Vinnueftirlits ríkisins verður við það að miða að öryggisgleraugu hafi verið til á vinnustaðnum þegar slysið varð, þótt ekki sé unnt að slá neinu föstu um hvar þau voru geymd umrætt sinn.

Í reglum um notkun persónuhlífa nr. 497/1994 er í 3. gr. sett sú meginregla að slíkar hlífar skuli nota þegar ekki er unnt að komast hjá áhættu eða takmarka hana nægilega með ráðum, sem veita almenna vernd eða annarri tilhögun við skipulagningu vinnu. Í 6. gr. segir að starfsmenn skuli að jafnaði nota persónuhlífar í samræmi við leiðbeinandi skrá í II. viðauka við reglurnar, sbr. þó 3. gr., þegar aðrar ráðstafanir teljist betri að mati Vinnueftirlits ríkisins. Viðauki II., sem vísað er til í 6. gr., hefur að geyma leiðbeinandi skrá, sem þó er ekki tæmandi, yfir störf og starfssvið þar sem nauðsynlegt geti verið að nota persónuhlífar. Í 3. tölulið er upptalning starfa þar sem talin er þörf fyrir augn- eða andlitshlífar. Störf við járnabeygingar eru þar ekki á meðal.

Verkstjóri stefnda lagði fyrir áfrýjanda að bera ryðolíu á hólkinn og sjá til hvert gagn það gerði. Þeim síðarnefnda var þannig ekki falið að vinna verkið frekar, en þegar af þeirri ástæðu hafði verkstjórinn ekki tilefni til að afhenda áfrýjanda öryggisgleraugu eða leiðbeina honum sérstaklega. Áfrýjandi og vinnufélagar hans tóku sjálfir ákvörðun um að losa hólkinn með þeim aðferðum og verkfærum, sem að framan var getið, um 10 mínútum eftir að hafa sprautað á hann ryðolíu. Augnhlífa mun almennt ekki hafa verið talin þörf við að beygja járn í vélinni og af framburði vitnisins B-kk-ef G-kk-ef S-kk-ef er ljóst að fyrir slys áfrýjanda hafi vitnið ekki talið meiri áhættu fólgna í því að losa hólkinn af vélinni en við að beygja járn með henni. Sú ályktun getur þó augljóslega ekki átt við um þá aðferð, sem viðhöfð var í byrjun, að berja með hamri á kúbeinið til að komast undir skinnuna. Hvað sem því líður verður að leggja til grundvallar þá frásögn áfrýjanda að slík vinnubrögð hafi ekki valdið slysinu, heldur hafi hann þegar það varð tekið „nett“ á kúbeininu til að komast undir skinnuna. Með þessu sýndi áfrýjandi eðlilega varúð þótt þessi aðferð hafi þrátt fyrir það leitt til þess að slys varð með óútskýrðum hætti. Að öllu virtu verður niðurstaða málsins sú að óhapp hafi valdið slysi áfrýjanda og að það verði ekki rakið til neinnar saknæmrar háttsemi áfrýjanda sem hann beri skaðabótaábyrgð á. Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.