72/2006

Í málinu var deilt um landamerki jarðanna Læknesstaða og Skoruvíkur í Þórshafnarhreppi. Snerist deilan um staðsetningu Ytri-Bjarghúsa, sem nefnd voru í landamerkjabréfi Læknesstaða frá 1885 og í lýsingu á merkjum jarðanna í gerðabók fasteignamatsnefndar frá 1916, og um það hvort landamerkin lægju að endingu að sjó neðan við Þrætusig í Þrætusigsskúta. Ekki var talið unnt að staðsetja Ytri-Bjarghús með vissu, enda vísuðu aðilar aðeins á grónar rústir sem framburður vitna tók ekki af skarið um hvort væru eftir húsin auk þess sem niðurstöður matsgerðar voru ekki taldar geta ráðið staðsetningu húsanna. Þegar lýsing örnefna í landi Skoruvíkur og lýsing jarðarinnar í gerðabók fasteignamatsnefndar voru virtar saman var ekki talið geta staðist að Ytri-Bjarghús hefðu staðið fyrir vestan Þrætusig svo sem miðað var við í aðalkröfu Í. Við mat á því hvort miða bæri staðsetningu húsanna við varakröfu Í eða kröfu Ó o.fl. var litið til orðalags fyrrnefndrar örnefnalýsingar, staðhátta og þess sem ráða mátti af matsgerð um umfang rústa á þeim stöðum sem aðilar miðuðu kröfugerð sína við. Þá var litið til þess að gögn málsins og staðhættir bentu til þess að matjurtagarður, sem sjá mátti leifar af á milli þeirra staða þar sem aðilar töldu Ytri-Bjarghús hafa staðið, hefði verið í landi Skoruvíkur. Gat garðurinn aðeins verið í landi þeirrar jarðar ef varakrafa Í yrði tekin til greina. Að öllu þessu virtu var talið að miða yrði við að Ytri-Bjarghús hefðu verið á þeim stað sem greindi í varakröfu Í, en ekki þóttu efni til að fallast á að landamerkin lægju að endingu að sjó neðan við Þrætusig. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna því að Í gæti talist hafa unnið ítaksrétt í bjargi í landi Læknesstaða með hefð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 25. nóvember 2005. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 11. janúar 2006 og áfrýjuðu aðaláfrýjendur öðru sinni 6. febrúar sama ár með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Þau krefjast þess að viðurkennt verði að landamerki jarðanna Læknesstaða og Skoruvíkur, beggja í Þórshafnarhreppi, liggi frá Skálakrossi með hnitin N 655771 A 685254 í Byggingarstein, öðru nafni Biskupsstein, með hnitin N 659668 A 685657 og þaðan í Ytri-Bjarghús með hnitin N 660638,022 A 685368,913. Þá krefjast aðaláfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 10. apríl 2006. Hann krefst þess að viðurkennt verði að landamerki fyrrnefndra jarða liggi frá Skálakrossi í Byggingarstein með sömu hnit og áður er getið, en frá honum í Ytri-Bjarghús, sem aðallega verði staðsett með hnitin N 660436,43 A 685040,98 en til vara N 660511,56 A 685148,06, og þaðan í miðjan Þrætusigsskúta með hnitin N 660466,94 A 685050,00. Að þessu frágengnu krefst gagnáfrýjandi þess að viðurkennd verði önnur landamerki milli jarðanna en að framan greinir og eigi hann þá ítaksréttindi í landi Læknesstaða til reka, fuglatekju og eggjatekju meðfram, í og undir Skoruvíkurbjargi frá þeim merkjum, sem ákveðin verði til sjávar, að miðjum Þrætusigsskúta. Í öllum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómendur Hæstaréttar gengu á vettvang 11. september 2006.

I.

Samkvæmt gögnum málsins tilheyrir Skoruvík, sem er austust jarða á norðanverðu Langanesi, gagnáfrýjanda. Hann kveðst hafa eignast hana 1911, en áður hafi hún verið eign Hofskirkju í Vopnafirði að minnsta kosti frá því á 16. öld. Búið hafi verið á jörðinni þar til á árinu 1977, þegar síðasti ábúandinn flutti þaðan, en ábúðarsamningi við hann hafi ekki verið sagt upp fyrr en frá fardögum 1988 að telja. Næsta jörð vestan Skoruvíkur er Læknesstaðir, sem eftir fyrirliggjandi gögnum hafa einnig verið nefndir Læknisstaðir. Aðaláfrýjendur kveðast eiga þessa jörð í óskiptri sameign, en hún mun hafa farið í eyði 1953.

Landamerkjabréf var gert 12. maí 1885 fyrir Læknesstaði og hjáleiguna Höfða í þáverandi Sauðaneshreppi. Þar sagði að land jarðarinnar og Skoruvíkur „skilur Ytri-Bjarghús og Byggingarsteinn (Biskupssteinn), þaðan bein stefna í Skálakross ...“. Einnig kom þar fram að „Læknisstaðir og Höfði eiga reka og fuglbjörg fyrir sínu landi, að því fráskildu: 1. að Sauðaneskirkja á hálfan hvalreka frá Dretavíkurá í Beinþúfu. 2. að Sauðaneskirkja á fuglbjarg frá Lönguhlíðargjá út að Stóra-Sigi, og 3. á Hofskirkja fuglbjarg þaðan og að Ytri-Bjarghúsum.“ Landamerkjabréf þetta, sem var áritað um samþykki af ábúendum aðliggjandi jarða, þar á meðal tveimur ábúendum á Skoruvík, svo og af presti á Sauðanesi, var lesið á manntalsþingi 29. maí 1886 og fært í landamerkjabók Þingeyjarsýslu.

Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda hefur ekki fundist landamerkjabréf fyrir Skoruvík. Í gerðabók fasteignamatsnefndar Norður-Þingeyjarsýslu frá 1916, þar sem fært var mat á jörðinni, er á hinn bóginn að finna svofellda lýsingu á merkjum hennar og Læknesstaða: „... úr Skálakross í Byggingarstein, úr Byggingarsteini í ytri Bjarghús á Skoruvíkurbjargi, en fuglabjarg og reki nær í miðjan Þrætusigsskúta í Skoruvíkurbjargi.“ Í mati á Læknesstöðum sagði þar meðal annars: „Læknisstaða og Skoruvíkurland skilur ytri Bjarghús og byggingarsteinn (Biskupssteinn), þaðan bein stefna í Skálakross.“ Ekki var þar getið um sérstök mörk á fuglabjargi og reka, svo sem gert var í lýsingu á Skoruvík.

Í samræmi við ákvæði laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum gaf sýslumaður Þingeyjarsýslu út áskorun 20. maí 1953 til þeirra, sem teldu sig eiga önnur ítök í jörðum innan umdæmis hans en skógarítök og veiðiítök í ám og vötnum, að lýsa réttindum sínum innan tólf mánaða frá síðustu birtingu hennar. Áskorun þessi var birt þrívegis í Lögbirtingablaði, síðast 10. júní 1953. Að liðnum þessum fresti strikaði sýslumaður í landamerkjabók yfir áðurgreindan texta úr landamerkjabréfi Læknesstaða frá 12. maí 1885, sem kom í framhaldi af orðunum „Læknisstaðir og Höfði eiga reka og fuglbjörg fyrir sínu landi“, og ritaði þar við svofellda athugasemd: „Ítökum ekki lýst samkv. áskorun 20.5.'53. Því eru þau niður fallin. J. S-kk-nf.“

Gagnáfrýjandi gerði leigusamning 26. júní 1995 við Þórshafnarhrepp um Skoruvík, þar sem meðal annars var tekið fram að leigutakanum væri heimilt að nýta reka á jörðinni og önnur hlunnindi, sem henni fylgja, þar á meðal æðarvarp og fugla- og eggjatekju í björgum. Leigutíminn skyldi vera eitt ár, en framlengjast um eitt ár í senn ef samningnum yrði ekki sagt upp af hendi annars hvors með þriggja mánaða fyrirvara. Ekki liggur annað fyrir en að samningur þessi sé enn í gildi. Þórshafnarhreppur mun hafa 15. maí 1996 veitt Eggjafélagi Þórshafnar heimild til eggjatöku í björgum austur frá Þrætusigi. Með bréfi til hreppsins 28. sama mánaðar mótmæltu aðaláfrýjendur því að félaginu hafi verið veitt heimild til allrar „eggjatöku í Læknesstaðabjörgum frá Þrætusigi út að Ytri Bjarghúsum.“ Í hinum áfrýjaða dómi er lýst skiptum aðaláfrýjenda við gagnáfrýjanda af þessu tilefni í aðdraganda þess að mál þetta var höfðað með stefnu 29. apríl 2003.

II.

Í málinu er ekki ágreiningur um merki jarðanna Skoruvíkur og Læknesstaða að því leyti, sem þau ráðast sunnan frá Skálakrossi af beinni línu norður að Byggingarsteini, en hnitasetning beggja þessara kennileita er óumdeild. Jafnframt er óumdeilt hvar Þrætusig er við bjargbrún, svo og að þar sé að finna hæsta punkt á landsvæðinu, sem málið varðar. Frá Byggingarsteini er um 1 km að bjargbrún og greinir aðilana á um hvar Ytri-Bjarghús hafi verið, en þau ráða næsta merkjapunkti á þeirri leið. Í aðalkröfu gagnáfrýjanda er miðað við að Ytri-Bjarghús hafi staðið í stefnu norðvestur frá Byggingarsteini, um 50 m suðvestan við Þrætusig, en í varakröfu að Ytri-Bjarghús hafi verið um 100 m í norðaustur frá Þrætusigi. Aðaláfrýjendur telja Ytri-Bjarghús á hinn bóginn hafa verið um 375 m fyrir norðaustan þann stað, sem aðalkrafa gagnáfrýjanda miðast við, eða sem næst 350 m frá Þrætusigi. Auk þessa deila aðilarnir um það hvort landamerkin liggi að endingu að sjó neðan við Þrætusig í Þrætusigsskúta, svo sem gagnáfrýjandi krefst, eða verði dregin í beinni línu frá Byggingarsteini um Ytri-Bjarghús til sjávar, eins og aðaláfrýjendur telja rétt.

Af áðurnefndu landamerkjabréfi fyrir Læknesstaði frá 12. maí 1885 er ljóst að Ytri-Bjarghús voru þekkt á þeim tíma, hvort sem þau hafa þá staðið enn eða ekki, og verður að ætla að svo hafi jafnframt verið þegar lýsingar á Læknesstöðum og Skoruvík voru færðar í áðurnefnda gerðabók fasteignamatsnefndar frá 1916. Eins og málið liggur fyrir verða þessi hús á hinn bóginn ekki staðsett nú með vissu, enda vísa aðilarnir í þessum efnum aðeins á grónar rústir, sem framburður vitna tekur ekki af skarið um hvort séu eftir Ytri-Bjarghús. Samkvæmt matsgerð fornleifafræðings, sem aðaláfrýjendur fengu dómkvaddan eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms, hafa á ýmsum tímum verið hús á öllum þeim þremur stöðum, þar sem aðilarnir telja í dómkröfum sínum að Ytri-Bjarghús hafi staðið. Taldi hann elstu húsin hafa verið reist á 13. öld og aftur á 18. til 20. öld á þeim stað, sem gagnáfrýjandi miðar við í aðalkröfu sinni, næst að aldri hafi verið hús frá 19. öld á staðnum, sem krafa aðaláfrýjenda tekur mið af, og yngst hafi verið hús frá síðustu öld þar sem gagnáfrýjandi finnur varakröfu sinni stað, en við hann var miðað í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Varðandi gildi matsgerðarinnar að þessu leyti er til þess að líta að rannsóknir á þessum rústum, sem matsmaðurinn reisti ályktanir sínar á, voru verulega misjafnar að umfangi. Þær voru minnstar á þeim stað, sem síðast var getið, en þar var ekki grafið í jörðu, heldur látið við það sitja að álykta af ytri ummerkjum, sem nú blasa við. Af þessu verður ekki séð að útilokað hafi verið að eldri hús geti áður hafa verið á þessum stað. Þegar af þessari ástæðu geta niðurstöður matsgerðarinnar engu ráðið um hvar talið verði að Ytri-Bjarghús hafi staðið.

Í málinu liggja fyrir skrár Örnefnastofnunar Íslands frá árinu 1966 með lýsingu á örnefnum í landi Skoruvíkur og Læknesstaða, en þær voru sagðar vera reistar á frásögn nafngreindra manna, sem þekkingu höfðu á staðháttum, meðal annars þáverandi ábúanda fyrrnefndu jarðarinnar. Í lýsingu örnefna varðandi Skoruvík var meðal annars greint frá staðarheitum í Skoruvíkurbjargi í talningu úr austri til vesturs, en henni lauk með eftirfarandi orðum: „Þá eru enn björg inn að svonefndum Þrætusigsskúta ..., sem er við Þrætusig ..., sem er á merkjum í bjarginu móti Læknisstöðum. Þess skal getið, að Skoruvík á bjargið lengra en landið upp af.“ Í áðurnefndri lýsingu jarðarinnar í gerðabók fasteignamatsnefndar, sem gagnáfrýjandi byggir á í málinu, voru landamerki sögð liggja úr Byggingarsteini í Ytri-Bjarghús, en fuglabjarg næði í miðjan Þrætusigsskúta. Þegar þessar tvær heimildir eru virtar saman getur ekki staðist að Ytri-Bjarghús hafi staðið fyrir vestan Þrætusig, svo sem miðað er við í aðalkröfu gagnáfrýjanda.

Í framhaldi af þeim orðum í skrá um örnefni í landi Skoruvíkur, sem vísað var til hér að framan, sagði eftirfarandi: „Á brúninni austan í Bjargkinninni ..., sem er kinn í bjarginu, eru smátættur, sem nefndar eru Ytri-Bjarghús ... Þarna eru merkin. Þaðan er svo línan í Byggingarstein“. Að virtum staðháttum á vettvangi verður að fallast á með gagnáfrýjanda að Bjargkinnin, sem hér um ræðir, hljóti að vera heiti á samfelldu graslendi í aflíðandi halla frá hæsta punkti bjargsins við Þrætusig. Sá staður, þar sem aðaláfrýjendur telja að Ytri-Bjarghús hafi staðið, er sem áður segir um 350 m í norðaustri frá Þrætusigi, en staðurinn, sem varakrafa gagnáfrýjanda miðar við, er um 50 m frá Þrætusigi í sömu stefnu. Af áðurgreindri matsgerð verður ráðið að rústir húsa á fyrrnefnda staðnum eru verulega meiri að umfangi en rúst á þeim síðarnefnda og verða þær vart nefndar „smátættur“. Til þess verður jafnframt að líta að gagnáfrýjandi hefur haldið því fram að matjurtagarður, sem sjá má leifar eftir í graslendinu á milli þessara tveggja staða, hafi tilheyrt Skoruvík. Sú staðhæfing hefur fengið stuðning í framburði vitnis, auk þess sem gæta verður að því að garðurinn hefur staðið við veginn eftir Langanesi til Skoruvíkur, talsvert austan við bæjarhús á Læknesstöðum. Benda staðhættir þannig til þess að garðurinn hafi heyrt til Skoruvíkur. Hann getur því aðeins hafa verið í landi þeirrar jarðar að varakrafa gagnáfrýjanda verði tekin til greina, en teldist ella hafa verið í landi Læknesstaða. Að öllu þessu virtu verður að fallast með héraðsdómara að miða verði við að Ytri-Bjarghús hafi verið á þeim stað, sem um ræðir í varakröfu gagnáfrýjanda.

Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verða niðurstöður hans staðfestar um önnur atriði en málskostnað, en í ljósi úrslita málsins er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.