688/2010

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli H ehf. gegn Í var vísað frá dómi. Í málinu krafðist H viðurkenningar á að Í bæri skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna úthlutunar á byggðakvóta tiltekin fiskveiðiár. Var krafa hans reist á því að ákvarðanir um úthlutanir hafi ekki verið samræmi við reglur og hann hafi því fengið minna í sinn hlut en honum hefði með réttu borið. Í dómi Hæstaréttar kemur m.a. fram að í málinu liggi ekki annað fyrir en að H ehf. hafi lagt stund á útgerð þau fiskveiðiár sem um ræði. Engin efni væru til annars en að líta svo á að H hf. hefði leitt nægar líkur að því að hann hefði  orðið fyrir tjóni með því að hafa ekki fengið úthlutað byggðakvóta í þeim mæli sem hann telur að rétt hefði verið þótt engu yrði slegið föstu um hvort annmarkar hafi verið á úthlutun kvótans sem Í geti borið skaðabótaábyrgð á. Enginn vafi væri því á H hf. hefði lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um málið. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins á það rætur að rekja til þess að með 4. gr. laga nr. 85/2002 var 9. gr. þágildandi laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða breytt á þann hátt að sjávarútvegsráðherra var veitt heimild til að ráðstafa hluta af aflaheimildum, sem námu allt að 12.000 lestum af óslægðum botnfiski í þorskígildum talið, til stuðnings byggðarlögum, sem ættu í vanda vegna samdráttar í sjávarútvegi. Reglum um þessa skipan, sem mun hafa verið kennd við byggðakvóta, var breytt með 2. gr. laga nr. 147/2003, en þær stóðu síðan í meginatriðum í sömu mynd þar til lög nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða leystu lög nr. 38/1990 af hólmi, sbr. nú 10. gr. laga nr. 116/2006. Í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 38/1990 var mælt fyrir um að ráðherra kvæði í reglugerð á um ráðstöfun þeirra aflaheimilda, sem hér um ræðir. Á þeim grunni gaf hann meðal annars út reglugerð nr. 960/2004 um úthlutun á 3.200 þorskígildislestum til stuðnings byggðarlögum, sem tók til fiskveiðiársins 2004 til 2005, og síðan reglugerð nr. 722/2005 um úthlutun byggðakvóta fiskveiðiárið 2005/2006. Samkvæmt nánari fyrirmælum í báðum þessum reglugerðum átti ráðherra að ákveða fyrst í stað hversu miklar aflaheimildir kæmu í hlut einstakra byggðarlaga og tilkynna það hlutaðeigandi sveitarstjórn ásamt því að gefa henni kost á að gera tillögur um reglur, sem gilda ættu um úthlutun heimildanna milli skipa. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. fyrrnefndu reglugerðarinnar og 1. mgr. 5. gr. þeirrar síðarnefndu skyldu þessar tillögur miðast við að aflaheimildum yrði deilt milli fiskiskipa, sem gerð væru út frá viðkomandi byggðarlagi, og afli unninn þar ef við yrði komið, en tillögurnar skyldu reistar á almennum hlutlægum grunni og jafnræðis gætt. Teldust tillögur sveitarstjórnar fullnægjandi átti ráðherra að staðfesta þær sem reglur og láta birta, en í framhaldi af því bar henni að kynna reglurnar og gefa útgerðum fiskiskipa kost á að sækja um aflaheimildir. Að fengnum umsóknum átti síðan sveitarstjórn að gera tillögur til ráðherra um úthlutun aflaheimilda til einstakra skipa, en féllist hann á þær átti hann að endingu að staðfesta þær og tilkynna Fiskistofu um úthlutunina.

Samkvæmt gögnum málsins ritaði sjávarútvegsráðuneytið bréf 6. desember 2004 til sveitarstjórnar þáverandi Öxarfjarðarhrepps, þar sem tilkynnt var að 69 „þorskígildislestir“ kæmu í hlut hans á fiskveiðiárinu 2004 til 2005 á grundvelli þeirra reglna, sem að framan er lýst, og var óskað eftir tillögum um reglur varðandi úthlutun þessara heimilda. Í tillögum, sem sveitarstjórnin sendi ráðuneytinu 18. janúar 2005, var meðal annars ráðgert að útgerð yrði að leggja til aflaheimildir, sem að lágmarki væru jafn miklar og svokallaður byggðakvóti, sem úthlutað yrði til viðkomandi skips, og bæri að nýta eigin aflaheimildir skipsins áður en byggðakvóti yrði færður á það, en óheimilt yrði að framselja hann. Vinna yrði á Kópaskeri afla, sem fengist með þessum aflaheimildum öllum, svo framarlega sem þar væri starfandi fiskvinnsla. Tekið var fram að byggðakvótanum yrði skipt jafnt milli umsækjenda, en þó skyldi úthluta að minnsta kosti helmingi hans til svonefndra heimabáta, sem mætti allt að einu endurskoða í ljósi fjölda umsókna. Ráðherra féllst á þessar tillögur og voru þær birtar í 21. lið auglýsingar nr. 59/2005 um staðfestingu reglna sveitarfélaga um úthlutun byggðakvóta. Á fundi sveitarstjórnar Öxarfjarðarhrepps 3. febrúar 2005 var kynnt að ellefu umsóknir hafi borist um þessar aflaheimildir og komist að þeirri niðurstöðu að átta þeirra kæmu til greina, en kvótanum yrði skipt jafnt milli þessara umsækjenda þannig að 8,625 lestir kæmu í hlut hvers. Þessi tillaga sveitarstjórnarinnar um úthlutun mun hafa verið staðfest af ráðherra, en meðal þeirra skipa, sem fengu þennan hlut af aflaheimildunum, var Helga Sæm ÞH 76, sem sóknaraðili gerði út. Með 17. lið auglýsingar nr. 970/2005 um staðfestingu reglna sveitarfélaga um úthlutun byggðakvóta voru síðan birtar reglur fyrir Öxarfjarðarhrepp vegna fiskveiðiársins 2005 til 2006, en fyrir liggur að í það sinn hafi 70 lestir komið í hans hlut. Reglur hreppsins fyrir þetta ár voru í meginatriðum á sama veg og þær, sem tóku til næsta fiskveiðiárs á undan, en þó var áskilið að útgerð yrði að minnsta kosti að leggja til eigin aflaheimildir, sem næmu tvöföldu magni úthlutaðs byggðakvóta, svo og að fortakslaust væri að afli yrði unninn á Kópaskeri. Á fundum sveitarstjórnarinnar 16. desember 2005 og 18. janúar 2006 kom fram að ellefu umsóknir hafi borist og var þar ákveðið að úthluta til fjögurra skipa, þannig að 20 lestir kæmu í hlut áðurnefnds skips sóknaraðila, 37,5 lestir gengju til annars tiltekins skips og síðan 6,25 lestir til hvors af tveimur öðrum skipum. Þessi úthlutun mun jafnframt hafa verið staðfest af ráðherra.

Sóknaraðili kveðst telja framangreindar ákvarðanir um úthlutun byggðakvóta, sem kom í hlut Öxarfjarðarhrepps, hafa verið í ósamræmi við ákvæði reglugerða nr. 960/2004 og 722/2005 og hafi hann af þeim sökum fengið minna í sinn hlut en honum hefði með réttu borið. Þannig hafi í báðum reglugerðum verið lagt til grundvallar að aflaheimildunum yrði úthlutað til skipa, sem gerð væru út frá byggðarlaginu, sem úthlutunin sneri að. Samkvæmt tillögum Öxarfjarðarhrepps, sem sjávarútvegsráðherra hafi staðfest, hafi þó aðeins fjögur af þeim átta skipum, sem fengu hlut í byggðakvóta sveitarfélagsins á fiskveiðiárinu 2004 til 2005, verið gerð út frá Kópaskeri og tvö af fjórum skipum á fiskveiðiárinu 2005 til 2006. Á síðarnefnda fiskveiðiárinu hafi jafnframt verið staðið þannig að verki að af þeim 57,5 lestum, sem úthlutað hafi verið til skipa sem gerð voru út frá Kópaskeri, hafi 20 lestir komið í hlut sóknaraðila á meðan 37,5 lestum hafi verið úthlutað til eins annars skips. Í reglum um úthlutun byggðakvóta, sem kom í hlut Öxarfjarðarhrepps og birtar voru í auglýsingu nr. 970/2005, hafi þó verið kveðið á um að skipta bæri kvótanum jafnt á milli umsækjenda. Sóknaraðili telur varnaraðila bera ábyrgð á þeim annmörkum á úthlutun byggðakvótans fyrir þessi tvö fiskveiðiár, sem fólgnir séu í framangreindu, enda hafi sjávarútvegsráðherra þurft að staðfesta tillögur Öxarfjarðarhrepps bæði um úthlutunarreglur og skiptingu aflaheimildanna milli einstakra skipa. Á þeim grunni höfðaði sóknaraðili mál þetta á hendur varnaraðila 19. október 2009.

II

Samkvæmt héraðsdómsstefnu krefst sóknaraðili þess að viðurkennt verði að varnaraðili „beri skaðabótaábyrgð á tjóni sem stefnandi varð fyrir vegna úthlutunar byggðakvóta Öxarfjarðarhrepps fiskveiðiárin 2004/2005 og 2005/2006.“ Samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar má neyta heimildar í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til að leita á þennan hátt dóms um viðurkenningu á skaðabótaskyldu í stað þess að krefjast greiðslu tiltekinnar fjárhæðar í bætur ef sá, sem það gerir, leiðir nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, sbr. meðal annars dóm réttarins 17. nóvember 2005 í máli nr. 182/2005, enda sé fullnægt þeim áskilnaði þessa lagaákvæðis að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um tilvist eða efni réttinda. Í máli þessu háttar svo til að sóknaraðili telur varnaraðila bera skaðabótaábyrgð á því að hann hafi farið á mis við að fá úthlutað án endurgjalds aflaheimildum, sem við aðrar aðstæður hefði þurft að greiða fyrir. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila fyrir Hæstarétti mun gangverð á aflamarki í þorski hafa verið 125 krónur fyrir hvert kg á árinu 2005 og 155 krónur 2006, en með því að fá aflaheimildir af byggðakvóta án greiðslu kveður hann kostnað sinn af útvegun annarra aflaheimilda og fastakostnað af útgerðinni mundu hafa dreifst á meiri afla og hagkvæmni því aukist að sama skapi. Í málinu liggur ekki annað fyrir en að sóknaraðili hafi lagt stund á útgerð bæði fiskveiðiárin, sem hér um ræðir. Að þessu virtu eru engin efni til annars en að líta svo á að sóknaraðili hafi leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni með því að hafa ekki fengið úthlutun af byggðakvóta í þeim mæli, sem hann telur að rétt hefði verið samkvæmt áðursögðu, þótt engu verði slegið föstu á þessu stigi um hvort annmarkar hafi verið á úthlutun kvótans, sem varnaraðili geti borið skaðabótaábyrgð á. Um lögvarða hagsmuni sóknaraðila af því að fá dóm um þetta getur enginn vafi leikið. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Kærumálskostnaður fellur niður.