328/2012

Með ákvörðun 21. mars 2009 tók FME yfir vald hluthafafundar SPRON hf., vék stjórn bankans frá störfum og skipaði skilanefnd yfir honum. Samkvæmt ákvörðuninni skyldi A hf. meðal annars taka yfir skuldbindingar SPRON hf. vegna innistæðna í bankanum. Þá skyldi stofnað sérstakt hlutafélag í eigu SPRON hf., sem varð D hf., til að taka við öllum eignum SPRON hf. og tryggingaréttindum. Félagið átti einnig að taka yfir skuldbindingar gagnvart A hf. vegna yfirtöku A hf. á innistæðuskuldbindingum SPRON hf. Sem endurgjald fyrir þessar skuldbindingar skyldi D hf. gefa út skuldabréf til A hf. D hf. og A hf. komu sér ekki saman um vaxtakjör af skuldabréfinu og tók FME ákvarðanir um vaxtakjör þess. Í málinu krafðist D hf. þess aðallega að þrjár ákvarðanir sem FME tók í tengslum við deilur D hf. og A hf. um vaxtagreiðslur yrðu dæmdar ógildar en til vara að dæmt yrði um vaxtakjör og vaxtagreiðslur á tiltekinn veg. Talið var að málshöfðunarfrestur varðandi 1. og 2. tl. aðalkröfu D hf. hefði verið liðinn þegar málið var höfðað og var þeim kröfum vísað frá héraðsdómi. Hvað varðaði varakröfur D hf. kom fram að samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar gætu dómstólar ógilt ákvarðanir framkvæmdarvaldshafa ef þeim væri áfátt að formi eða efni til. Það leiddi hins vegar af þrískiptingu ríkisvaldsins, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar, að almennt væri það ekki á færi dómstóla að taka nýjar ákvarðanir um málefni sem stjórnvöldum væri falið með lögum og ógildanlegar kynnu að vera eða gefa stjórnvöldum fyrrimæli um efnislegt innihald slíkra nýrra ákvarðana. Þar sem D hf. krafðist ekki ógildingar á ákvörðunum FME með varakröfum sínum, heldur að ákveðið yrði hvert skyldi vera efni ákvarðana sem í þeirra stað kæmi, var þeim kröfum jafnframt vísað frá dómi. Hins vegar var talið að D hf. hefði hagsmuni af því að dómur yrði felldur á 3. tl. aðalkröfu sinnar og var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi hvað þann lið varðaði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. maí 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. apríl 2012, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast hvor fyrir sitt leyti staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins tók varnaraðilinn Fjármálaeftirlitið ákvörðun 21. mars 2009 um ráðstöfun eigna og skulda Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. og neytti um leið heimildar í þágildandi 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í félaginu, víkja stjórn þess frá og setja yfir það skilanefnd. Jafnframt var meðal annars ákveðið þar að Nýi Kaupþing banki hf. tæki í meginatriðum yfir skuldbindingar sparisjóðsins vegna innstæðna og ábyrgða fyrir efndum fyrirtækja og einstaklinga og vegna innflutnings og útflutnings, en Nýi Kaupþing banki hf. ber nú heiti varnaraðilans Arion banka hf. og verður hann nefndur svo hér á eftir. Stofnað yrði sérstakt hlutafélag í eigu Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf., sem tæki við öllum eignum og tryggingarréttindum sparisjóðsins, en einnig við skuld hans við varnaraðilann Arion banka hf. vegna yfirtöku þess síðarnefnda á fyrrgreindum skuldbindingum. Fyrir þeirri skuld ætti nýja hlutafélagið að gefa út skuldabréf til varnaraðilans og skyldu allar eignir félagsins og hlutabréf í því sett honum að veði til tryggingar skuldinni. Tekið var fram að tryggja skyldi að vextir af skuldabréfinu stæðu undir kostnaði og áhættu vegna þessara ráðstafana. Ljúka átti aðgerðum á grundvelli ákvörðunarinnar ekki síðar en 6. apríl 2009, en sérstakur fyrirvari var gerður í henni um að varnaraðilinn Fjármálaeftirlitið gæti gert á henni hvers kyns breytingar. Í samræmi við þessa ákvörðun var stofnað hlutafélag til að taka við eignum og tryggingarréttindum sparisjóðsins og er það sóknaraðili.

Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði urðu tafir á að hrinda öllum atriðum samkvæmt framangreindri ákvörðun í framkvæmd og tók varnaraðilinn Fjármálaeftirlitið þrívegis nýjar ákvarðanir til að framlengja fresti í þessu skyni, þar á meðal til að ljúka yfirfærslu eigna og útgáfu skuldabréfs og tryggingarskjala, síðast til 5. júní 2009. Þá tók varnaraðilinn jafnframt ákvörðun 17. apríl sama ár um að bæta eftirfarandi ákvæðum við fyrirmæli í upphaflegu ákvörðuninni um útgáfu skuldabréfs og tryggingarskjala til varnaraðilans Arion banka hf.: „Ef ágreiningur er með aðilum sker Fjármálaeftirlitið úr. Skilanefnd SPRON hf. er óheimilt að ráðstafa eignum SPRON hf., nema með samþykki Fjármálaeftirlitsins, fram að útgáfu skulda- og tryggingarskjala ... en eftir það tímamark skal ráðstöfun eigna SPRON hf. vera í samræmi við skilmála umræddra skjala. Útgáfa skulda- og tryggingarskjala skal háð endanlegu samþykki Fjármálaeftirlitsins.“ Um stoð fyrir þessari ákvörðun var vísað til áðurnefndrar 100. gr. a. laga nr. 161/2002.

Enn tók varnaraðilinn Fjármálaeftirlitið ákvörðun 5. júní 2009, þar sem vísað var til upphaflegrar ákvörðunar hans og ákvörðunarinnar frá 17. apríl sama ár, svo og að honum hafi orðið ljóst 29. maí 2009 að samkomulag tækist ekki milli sóknaraðila og varnaraðilans Arion banka hf. um „vaxtakjör og vaxtagreiðslur.“ Í þessari síðustu ákvörðun sagði meðal annars eftirfarandi: „Það er ákvörðun Fjármálaeftirlitsins að skuldin skuli bera ársvexti, sem skulu vera jafnir eins mánaðar vöxtum á íslenskum millibankamarkaði (REIBOR vöxtum eins og þeir eru skráðir af Seðlabanka Íslands ...) að viðbættu 1,75% vaxtaálagi frá þeim tíma þar til skuldin hefur verið að fullu greidd upp. Vextir skulu reiknast frá yfirtökudegi innlána og skulu greiðast mánaðarlega inn á reikning sem kröfuhafi tilgreinir. Vextir reiknast þannig að á ársgrundvelli er margfaldað með fjölda daga og deilt í með 360. Fjármálaeftirlitinu er heimilt að taka ákvörðun þessa til endurskoðunar að beiðni aðila á sex mánaða fresti og þá að teknu tilliti til aðstæðna á fjármálamarkaði, þróunar á yfirteknum innlánum, kostnaði og áhættu sem Nýja Kaupþing hf. tekur á sig, sem og öðrum atvikum.“

Eftir að varnaraðilinn Fjármálaeftirlitið tók síðastgreinda ákvörðun gerðu sóknaraðili og varnaraðilinn Arion banki hf. samning 22. júní 2009 „um endurgreiðslu skuldar“, þar sem sóknaraðili viðurkenndi að skulda síðarnefnda varnaraðilanum 96.700.000.000 krónur, sem greiða ætti eftir nánari ákvæðum samningsins. Um vexti af skuldinni sagði meðal annars eftirfarandi: „Skuldari lofar að greiða vexti af höfuðstól skuldarinnar, eins og hún er á hverjum tíma, og skulu þeir vera þeir vextir sem Fjármálaeftirlitið ákveður á hverjum tíma, sbr. ákvörðun þess frá 5. júní 2009, nú eins mánaðar vextir á íslenskum millibankamarkaði (REIBOR vextir) að viðbættu 1,75% álagi. ... Vextir reiknast frá yfirtökudegi innlána 21. mars 2009. Vexti skal greiða einu sinni í mánuði þann 5. hvers mánaðar þar til skuldin hefur verið að fullu endurgreidd. Vextir eru greiddir eftirá fyrir hvert vaxtatímabil fyrir sig. Fyrsta vaxtatímabilið skal vera frá upphafsdegi vaxta til 5. júlí 2009 er næsta vaxtatímabil hefst. Fyrsti gjalddagi vaxta er því þann 5. júlí 2009.“

Með bréfi 2. desember 2009 til varnaraðilans Fjármálaeftirlitsins leitaði sóknaraðili eftir því að ákvörðun varnaraðilans frá 5. júní sama ár yrði tekin til endurskoðunar „um vaxtakjör“ af skuldbindingu sóknaraðila við varnaraðilann Arion banka hf. Í hinum kærða úrskurði er greint frá meðferð þessa erindis, en henni lauk varnaraðilinn Fjármálaeftirlitið með ákvörðun 4. febrúar 2011 „vegna ágreinings um vaxtakjör og vaxtagreiðslur milli Arion banka hf. og Dróma hf. vegna samnings um endurgreiðslu skuldar sem gerður var í kjölfar yfirtöku Arion banka hf. á innstæðum í SPRON hf.“ Niðurstaða þessarar ákvörðunar var sú að vextir af skuld sóknaraðila skyldu vera þeir sömu og ákveðnir voru 5. júní 2009 vegna tímabilsins frá „yfirtökudegi“ til og með 30. júní 2010, en frá þeim tíma skyldu greiðast ársvextir, sem væru jafnháir eins mánaðar vöxtum á íslenskum millibankamarkaði, án vaxtaálags. Í þessari ákvörðun voru að öðru leyti endurtekin efnislega óbreytt þau atriði, sem greindi í niðurstöðu ákvörðunarinnar frá 5. júní 2009.

Sóknaraðili höfðaði mál þetta gegn varnaraðilum 4. maí 2011 og krafðist þess aðallega að felld yrði úr gildi í fyrsta lagi ákvörðun varnaraðilans Fjármálaeftirlitsins 5. júní 2009, í öðru lagi svofellt ákvæði í ákvörðun varnaraðilans 17. apríl sama ár: „Ef ágreiningur er með aðilum sker Fjármálaeftirlitið úr“ og í þriðja lagi ákvörðun varnaraðilans 4. febrúar 2011. Til vara krafðist sóknaraðili þess að „dæmt verði að vaxtakjör og vaxtagreiðslur milli stefnda Arion banka hf. og stefnanda Dróma hf., vegna samnings um endurgreiðslu skuldar sem gerður var í kjölfar yfirtöku stefnda Arion banka hf. á innstæðum í SPRON hf., skuli frá upphafsdegi miðast við meðalvexti óverðtryggðra innlána stefnda Arion banka hf. eins og þeir eru hverju sinni, auk 0,5% álags.“ Að þessu frágengnu krafðist sóknaraðili þess að ákvörðun varnaraðilans Fjármálaeftirlitsins 4. febrúar 2011 yrði breytt á þann veg að skuld sóknaraðila við varnaraðilann Arion banka hf. beri ársvexti, sem séu jafnháir eins mánaðar vöxtum á íslenskum millibankamarkaði án vaxtaálags frá 20. ágúst 2009. Báðir varnaraðilar kröfðust þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara að þeir yrðu sýknaðir af kröfum sóknaraðila. Með hinum kærða úrskurði var málinu sem áður segir vísað frá dómi. Þess er að geta að varnaraðilinn Arion banki hf. höfðaði mál 3. maí 2011 á hendur öðrum aðilum þessa máls og krafðist þess að ákvörðun varnaraðilans Fjármálaeftirlitsins 4. febrúar 2011 yrði felld úr gildi „að því er varðar niðurfellingu 1,75% vaxtaálags á REIBOR-vexti af skuld“ sóknaraðila við sig. Því máli var einnig vísað frá dómi, en um það er fjallað í dómi Hæstaréttar í máli nr. 327/2012, sem kveðinn er upp samhliða dómi í þessu máli.

II

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um að vísa málinu frá dómi að því er varðar 1. og 2. lið í aðalkröfu sóknaraðila sökum þess að frestur samkvæmt 18. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi hafi verið liðinn 4. maí 2011 til að höfða mál til ógildingar á ákvörðunum varnaraðilans Fjármálaeftirlitsins frá 17. apríl og 5. júní 2009. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður jafnframt staðfest niðurstaða hans um að vísa varakröfum sóknaraðila frá dómi.

Fallist verður á með héraðsdómi að við höfðun málsins hafi frestur samkvæmt 18. gr. laga nr. 87/1998 ekki verið liðinn til að leita ógildingar á ákvörðun varnaraðilans Fjármálaeftirlitsins 4. febrúar 2011, svo sem sóknaraðili gerir með 3. lið í aðalkröfu sinni. Í þeirri ákvörðun var sem áður segir tekin afstaða til beiðni sóknaraðila 2. desember 2009 um endurskoðun á vaxtakjörum af skuld hans við varnaraðilann Arion banka hf. samkvæmt samningi þeirra 22. júní sama ár og kveðið á um tiltekna lækkun vaxtanna eftir 30. júní 2010. Ógilding þessarar ákvörðunar myndi að sönnu valda því, svo sem greinir í hinum kærða úrskurði, að upphafleg ákvörðun varnaraðilans Fjármálaeftirlitsins 5. júní 2009 um vexti af skuldinni rakni við og þeir þar með hækka. Fram hjá því verður á hinn bóginn ekki litið að með ógildingu ákvörðunarinnar frá 4. febrúar 2011 yrði varnaraðilinn Fjármálaeftirlitið að taka nýja ákvörðun um beiðni sóknaraðila 2. desember 2009 um endurskoðun vaxtanna, sem kynnu þar með að sæta lækkun frá tímamarki hvenær sem er eftir síðastgreindan dag fram að því að ný ákvörðun yrði tekin. Að því virtu hefur sóknaraðili hagsmuni af því að dómur verði felldur á þessa kröfu hans. Með því að ekki verður séð að aðrir annmarkar séu á kröfunni, sem valdið gætu því að málinu verði vísað frá dómi að því er hana varðar, verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að þessu leyti og lagt fyrir héraðsdóm að taka hana til efnismeðferðar.

Ákvörðun um málskostnað í héraði vegna þessa þáttar málsins verður að bíða efnisdóms, en rétt er að hver aðili beri sinn kostnað af kærumáli þessu.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi að því er varðar 3. lið í aðalkröfu sóknaraðila, Dróma hf., og er lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að því leyti til efnismeðferðar.

Kærumálskostnaður fellur niður.