672/2013

E gaf út skuldabréf í desember 2006 til K hf. að fjárhæð 147.000.000 krónur. Í janúar 2008 undirrituðu E og starfsmaður K hf. yfirlýsingu þar sem fram kom að gerð væri skilmálabreyting á skuldabréfinu þannig að það yrði eftirleiðis í þremur erlendum myntum. Kom þar fram að höfuðstóll skuldarinnar á „myntbreytingardegi“ væri jafnvirði 53.869.038 króna. A hf. byggði á því að hann hefði eignast skuldabréfið er Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun í október 2008 um að ráðstafa tilteknum eignum K hf. til N hf., sem síðar varð A hf. Í júlí 2009 óskaði E eftir því við A hf. að eignarhaldi á eignsafni sem samningur milli hans og K hf. um eignastýringu tók til yrði breytt á þann veg að eiginkona E yrði jafnframt skráð eigandi að því. E og eiginkona hans tilkynntu A hf. í ágúst sama ár að þau segðu upp samningnum um eignastýringu og óskuðu eftir að féð yrði lagt inn á tiltekinn innlánsreikning á nafni eiginkonu E. Í kjölfarið krafðist A hf. þess að sýslumaður kyrrsetti eign E á eignarstýringarsafni hans hjá A hf. til tryggingar kröfu A hf. samkvæmt áðurgreindu skuldabréfi. Náði kyrrsetningin fram að ganga. Höfðaði A hf. mál gegn E til staðfestingar á kyrrsetningunni auk þess sem hann gerði kröfu um að viðurkennt yrði að A hf. ætti kröfu á hendur E samkvæmt skuldabréfinu. Á meðan mál A hf. gegn E var rekið fyrir héraðsdómi höfðaði eiginkona E mál gegn A hf. þar sem hún krafðist þess að A hf. yrði gert að greiða henni tiltekna fjárhæð sem svaraði til helmings andvirðis inneignar á eignastýringarsafninu. Með héraðsdómi, sem ekki var áfrýjað til Hæstaréttar, var krafa hennar tekin til greina. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 470/2010 var áðurgreindu máli A hf. á hendur E vísað frá héraðsdómi. A hf. höfðaði aftur mál gegn E og krafði E um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar auk þess sem hann krafðist staðfestingar á áðurnefndri kyrrsetningu. E tók til varna og höfðaði jafnframt gagnsök á hendur A hf. og krafði hann um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar. Var krafa E reist á því annars vegar að A hf. hefði ranglega haldið frá sér fé sem A hf. hefði haft til eignastýringar í þágu E og hins vegar að A hf. hefði ekki átt tilkall til 11 greiðslna af skuld E samkvæmt skuldabréfinu þar sem réttindi samkvæmt því hefði ekki fallið til A hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins í október 2008. Í héraði var fallist á fjárkröfu A hf. og kyrrsetning staðfest, en A hf. var sýknaður af kröfu E. Í niðurstöðu Hæstaréttar var m.a. vísað til þess að ógerlegt væri að sjá af málatilbúnaði A hf. í héraðsdómsstefnu hvernig hann teldi að finna mætti fjárhæð skuldar E með tilliti til upphaflegs höfuðstóls hennar samkvæmt skuldabréfinu, verðbóta, vaxta og innborgana. Þótt E hefði ítrekað undir rekstri málsins andmælt útreikningum A hf. á skuldinni hefði sá síðarnefndi ekki lagt fram viðhlítandi gögn til úrbóta. Var fjárkröfu A hf. því vísað frá héraðsdómi. Þá leiddi af því að svo færi um dómkröfu A hf. sem varðaði þau efnislegu réttindi sem kyrrsetningu hjá E var ætlað að tryggja, að kröfu A hf. um staðfestingu hennar var einnig vísað frá héraðsdómi. Að því er varðaði kröfu E um greiðslu þess fjár sem A hf. hafði haft í vörslum sínum til eignastýringar vísaði Hæstiréttur til þess að ekkert lægi fyrir í málinu til stuðnings því að féð hefði við uppsögn samningsins um eignastýringu verið háð tryggingarréttindum til handa A hf. Þá væri kyrrsetningin sem A hf. fékk gerða í þessari eign E endanlega fallin niður með dóminum, en að auki hefðu fjárnám sem A hf. hafði tvívegis fengið gerð í eigninni verið felld niður. Var A hf. því gert að greiða E þá fjárhæð sem hefði verið gjaldkræf þegar eftir uppsögn samningsins. Fjárkröfu E vegna þeirra 11 greiðslna af skuldabréfinu eftir október 2008 var á hinn bóginn hafnað þar sem kröfuréttindi K hf. samkvæmt skuldabréfinu voru talin hafa færst í hendur A hf. með áðurgreindri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 2. september 2013. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 16. október 2013 og áfrýjaði hann öðru sinni 17. sama mánaðar. Tekur áfrýjun hans bæði til dóms Héraðsdóms Reykjaness 24. júlí 2013 í máli gagnáfrýjanda á hendur honum og úrskurðar dómsins 21. júní 2012, þar sem hafnað var kröfu hans um að aðalsök í málinu yrði vísað frá dómi. Aðaláfrýjandi krefst þess aðallega að kröfum gagnáfrýjanda í aðalsök í héraði verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður af þeim, en að því frágengnu að fjárhæð greiðslukröfu gagnáfrýjanda verði lækkuð og hafnað kröfu hans um staðfestingu kyrrsetningar, sem sýslumaðurinn í Hafnarfirði gerði hjá aðaláfrýjanda 18. ágúst 2009. Einnig krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 52.967.388 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 10. nóvember 2008 til greiðsludags. Loks krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 13. janúar 2014. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Til vara krefst hann þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 53.696.804 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. september 2009 til greiðsludags og að staðfest verði kyrrsetning 18. ágúst 2009 í „eign aðaláfrýjanda á eignarstýringarsafni hans nr. B#470500 hjá g-kk-þgf“, svo og að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu gagnáfrýjanda af kröfu aðaláfrýjanda í gagnsök í héraði. Í báðum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins á það rætur að rekja til þess að aðaláfrýjandi gaf út skuldabréf 15. desember 2006 til Kaupþings banka hf. að fjárhæð 147.000.000 krónur. Í skuldabréfinu, sem bar númerið 327-74-6222, var mælt fyrir um að fjárhæð skuldar aðaláfrýjanda yrði bundin vísitölu neysluverðs með tiltekinni grunntölu og skyldi hann greiða af skuldinni svokallaða breytilega kjörvexti með 0,75% álagi. Á fyrsta gjalddaga skuldabréfsins, 1. janúar 2008, átti aðaláfrýjandi að greiða 130.000.000 krónur af höfuðstól skuldarinnar „auk vaxta og verðbóta“, en upp frá því eftirstöðvar skuldarinnar ásamt vöxtum með 48 mánaðarlegum afborgunum. Í skuldabréfinu var ekki kveðið á um tryggingar fyrir greiðslu skuldarinnar.

Samkvæmt yfirliti frá bankanum, sem aðaláfrýjandi hefur lagt fram, voru greiddar samtals 105.853.094 krónur inn á framangreinda skuld hans í fimmtán áföngum á tímabilinu frá 10. janúar til 18. október 2007, þó svo að slíkar afborganir hafi ekki verið ráðgerðar eftir hljóðan skuldabréfsins. Gagnáfrýjandi hefur ekki í málatilbúnaði sínum fært fram sérstakar skýringar á þessum greiðslum, sem flestar voru auðkenndar sem „umframgr.“ á yfirlitinu. Aðaláfrýjandi hefur einnig lagt fram greiðsluseðil til sín frá Kaupþingi banka hf. vegna gjalddaga skuldabréfs með númerinu 6222 1. janúar 2008, en samkvæmt seðlinum var þetta sá fyrsti af 49 gjalddögum skuldabréfsins. Átti afborgun af nafnverði að nema 48.914.539 krónum og af verðbótum 2.885.976 krónum, en að viðbættum vöxtum að fjárhæð 1.003.993 krónur og 510 krónum vegna kostnaðar átti samtals að greiða 52.805.018 krónur á þessum gjalddaga. Á seðlinum kom fram að „eftirstöðvar með verðb. eftir greiðslu“ yrðu engar.

Aðaláfrýjandi undirritaði 25. janúar 2008 skjal á eyðublaði frá Kaupþingi banka hf. með yfirskriftinni „beiðni um skilmálabreytingu úr íslenskum krónum í erlendar myntir“. Þar kom fram að beiðnin sneri að skuldabréfi nr. 327-74-6222 og óskaði aðaláfrýjandi eftir að skilmálum þess yrði breytt „með þeim hætti að eftirstöðvar skuldarinnar miðist framvegis við erlendar myntir skv. neðangreindu“, sem yrði „breytileg myntkarfa ... USD 33% ... CHF 34% ... JPY 33%“. Á skjalinu voru reitir, sem voru ætlaðir bankanum til útfyllingar, en þar kom meðal annars fram að „höfuðstóll sem skal myntbreyta“ væri 53.869.038 krónur, vextir yrðu 4,35% á ári að viðbættu 1,1% álagi, gjalddagi höfuðstóls yrði einn, 10. febrúar 2009, en vaxta tólf, í fyrsta sinn 10. febrúar 2008. Þessi síðarnefndi hluti skjalsins var dagsettur 29. janúar 2008. Þann dag undirrituðu aðaláfrýjandi og starfsmaður Kaupþings banka hf. yfirlýsingu með fyrirsögninni „myntbreyting úr íslenskum krónum í erlendar myntir“, þar sem fram kom að gerð væri skilmálabreyting á skuldabréfi nr. 327-74-6222 að upphaflegri fjárhæð 147.000.000 krónur þannig að það yrði „erlent myntkörfulán með breytilegum vöxtum“. Ætti skuldin að verða „eftirleiðis í eftirtöldum erlendum myntum: USD % hlutfall af lánsfjárhæð 33 ... CHF % hlutfall af lánsfjárhæð 34 ... JPY % hlutfall af lánsfjárhæð 33“. Neðan við undirskrift aðaláfrýjanda á yfirlýsingunni var reitur undir yfirskriftinni „útfyllist af starfsmanni bankans við myntbreytingu“, þar sem sagði að höfuðstóll skuldarinnar á „myntbreytingardegi“ væri jafnvirði 53.869.038 króna.

Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Kaupþingi banka hf., víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Í málatilbúnaði gagnáfrýjanda er vísað til þess að Fjármálaeftirlitið hafi 21. sama mánaðar tekið ákvörðun um að ráðstafa tilteknum eignum og skuldbindingum Kaupþings banka hf. til Nýja Kaupþings banka hf., sem nú ber heiti gagnáfrýjanda, og kveðst hann með þessu hafa eignast fyrrgreint skuldabréf.

Aðaláfrýjandi undirritaði 31. mars 2009 skjal með fyrirsögninni „breyting á greiðsluskilmálum skuldabréfs með erlendu myntviðmiði“, þar sem kom fram að það sneri að skuldabréfi nr. 327-35-7015 útgefnu af honum 15. desember 2006 að upphaflegri fjárhæð 147.000.000 krónur. Neðan við fyrirsögnina „sundurliðun eftirstöðva“ sagði meðal annars: „Eftirstöðvar þann 12.01.2009 jafnvirði ISK 105.700.979“ og „Framreikn. eftirstöðvar jafnvirði ISK 94.265.063“. Þá kom fram að skilmálar ættu að breytast þannig að lánstími yrði fjórir mánuðir, gjalddagi fyrstu afborgunar, sem væri þó ein, yrði 10. maí 2009, en vaxtagjalddagar yrðu þrír, sá fyrsti 10. febrúar sama ár. Þetta skjal var jafnframt undirritað af hálfu gagnáfrýjanda. Enn undirrituðu aðilarnir skjal með sömu fyrirsögn 4. júní 2009 og var þar vísað á sama hátt og áður greinir til skuldabréfs frá 15. desember 2006. Þessu sinni sagði að „eftirstöðvar þann 20.05.2009“ væru „jafnvirði ISK 108.267.576“, vextir skyldu reiknaðir frá 14. apríl 2009 og greiðast mánaðarlega í fjögur skipti, í fyrsta sinn 1. maí sama ár, en fyrsti og jafnframt eini gjalddagi höfuðstóls yrði 1. september 2009.

Í málinu liggur fyrir að aðaláfrýjandi gerði 4. júní 2004 samning við Kaupþing banka hf. um eignastýringu og virðist óumdeilt að gagnáfrýjandi hafi tekið við stöðu viðsemjanda aðaláfrýjanda í október 2008. Með bréfi til gagnáfrýjanda 20. júlí 2009 óskaði aðaláfrýjandi eftir því að „eignarhaldi að eignasafni“, sem sá samningur tók til, yrði breytt á þann hátt að nafngreind eiginkona sín yrði „skráð eigandi ásamt mér enda eignasafnið hjúskapareign okkar.“ Aðaláfrýjandi og eiginkona hans tilkynntu síðan gagnáfrýjanda með bréfi, sem barst honum 6. ágúst 2009, að þau segðu upp samningnum frá 4. júní 2004 og var óskað eftir að „andvirði safnsins“ yrði lagt á tiltekinn innlánsreikning á nafni eiginkonu aðaláfrýjanda. Ekki verður séð að gagnáfrýjandi hafi svarað þessum bréfum.

Gagnáfrýjandi afhenti sýslumanninum í Hafnarfirði 12. ágúst 2009 beiðni um kyrrsetningu hjá aðaláfrýjanda, þar sem þess var farið á leit að kyrrsett yrði „fyrir gerðarbeiðanda eign gerðarþola á eignastýringarsafni hans nr. B # 470500 sem vistað er hjá gerðarbeiðanda, til tryggingar fullnustu eftirfarandi kröfum“. Í framhaldi af þessu sagði að krafa gagnáfrýjanda styddist við „skuldabréf nr. 327-35-7015 (upprunalega nr. 327-74-6222)“, en höfuðstóll hennar væri 28.793.898 japönsk jen, 305.932 svissneskir frankar og 270.437 bandaríkjadalir. Við þær fjárhæðir ættu að bætast samtals 2.984.152 krónur vegna innheimtuþóknunar og virðisaukaskatts auk „áfallandi dráttarvaxta samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands ... komi til gjaldfellingar frá 1. september 2009 til greiðsludags og alls kostnaðar af frekari fullnustugerðum og eftirfarandi staðfestingarmáls.“ Tekið var fram að gagnáfrýjandi krefðist þess einnig að aðaláfrýjandi yrði „sviptur umráðum hinnar kyrrsettu eignar og hún verði í vörslu sýslumanns á reikningi hjá gerðarbeiðanda“, en um þetta vísaði hann til 19. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Í beiðninni var greint frá því að Kaupþing banki hf. hafi 15. desember 2006 lánað aðaláfrýjanda 147.000.000 krónur, sem hafi átt að endurgreiða með 130.000.000 krónum auk vaxta og verðbóta 1. janúar 2008, en eftir það með 48 mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 1. febrúar sama ár. Aðaláfrýjandi hafi 29. janúar 2008 óskað eftir skilmálabreytingu, sem bankinn hafi samþykkt, og hafi lánið verið „fært yfir í erlendar myntir“ á þann hátt, sem áður var lýst. Lánstíminn „skyldi vera 12 ár með gjalddaga þann 10. febrúar 2009“, en „greiða skyldi vexti frá 10. febrúar 2008 til gjalddaga með eins mánaðar millibili.“ Lánið hafi að beiðni aðaláfrýjanda verið „fryst“ þannig „að gjalddagi þess er nú 1. september 2009“. Þetta lán hafi verið „tryggt með innistæðu á markaðsreikningi“ með tilteknu númeri, sem aðaláfrýjanda hafi svo verið heimilað að færa inn á eignastýringarsafn sitt hjá bankanum „án þess að það væri sérstaklega veðsett til tryggingar þessarar skuldar en það eignasafn stendur til tryggingar yfirdrætti á tékkareikningi gerðarþola“. Á þeim reikningi væri yfirdráttarheimild fyrir 7.500.000 krónum, en „inneign á eignasafni“ væri yfir 98.000.000 krónur. Bankinn hafi ekki orðið við ósk aðaláfrýjanda og eiginkonu hans í fyrrgreindu bréfi, sem barst bankanum 6. ágúst 2009 og fylgdi beiðninni um kyrrsetningu, enda stæði eignastýringarsafnið að handveði fyrir yfirdráttarskuld og væri tékkareikningurinn yfirdreginn. Gagnáfrýjanda væri nauðsynlegt að tryggja hagsmuni sína með því „að kyrrsetja fyrir kröfu sinni ofangreindan reikning“, en hann hefði orðið þess vís í samtölum við aðaláfrýjanda að sá síðarnefndi hygðist ekki greiða skuldina. Aðaláfrýjandi hefði jafnframt óskað eftir að inneign á eignastýringarsafninu yrði „flutt yfir á nafn annars aðila“, en með því myndi tryggingarstaða versna „um sem nemur næstum allri innistæðunni.“ Gagnáfrýjandi teldi að mjög myndi draga úr líkindum til að fá fullnustu skuldarinnar eða fullnusta yrði verulega örðugri ef kyrrsetning yrði ekki heimiluð, en sér væri ekki kunnugt um aðra eign aðaláfrýjanda, sem gæti staðið „undir greiðslu þessarar skuldar.“ Teldi gagnáfrýjandi að skilyrðum 5. gr. laga nr. 31/1990 væri fullnægt til að gerðin mætti fara fram og væri óskað eftir að hún yrði tekin fyrir án undangenginnar boðunar til aðaláfrýjanda. Krafa um að sá síðastnefndi yrði „vörslusviptur hinni kyrrsettu eign“ væri reist á því að mikil hætta væri á „að eignin verði fjarlægð“ og yrðu þá hagsmunir gagnáfrýjanda í brýnni hættu. Loks var þess sérstaklega getið að „eins og mál standa núna er gerðarbeiðanda ómögulegt að gera fjárnám í eigninni þar sem lánið er ekki enn gjaldfallið.“

Sýslumaður tók þessa beiðni fyrir 18. ágúst 2009 á heimili aðaláfrýjanda án undangenginnar boðunar til hans. Við gerðina var meðal annars fært til bókar að gagnáfrýjandi krefðist þess að „kyrrsett verði eign gerðarþola á eignastýringarsafni hans nr. B # 470500 ... til tryggingar eftirfarandi kröfu“, sem síðan var tilgreind á sama hátt og í beiðni gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjandi hafi hist fyrir og hafi hann átt símtal við nafngreindan lögmann, en síðan mótmælt „þessari kyrrsetningargerð þar sem hann kveður eiginkonu sína líka vera eigandi að fjármununum.“ Hann hafi óskað eftir „þeirri breytingu“ við gagnáfrýjanda, en sá síðarnefndi „kannast ekki við að hafa orðið við ósk hans og að eignarsafnið sé einungis á nafni gerðarþola.“ Sýslumaður hafi hafnað mótmælum aðaláfrýjanda og ákveðið að kyrrsetningin næði fram að ganga gegn tryggingu að fjárhæð 1.000.000 krónur, sem gagnáfrýjandi hafi þegar sett. Var síðan bókað að sýslumaður „kyrrsetur eignarstýringarsafn gerðarþola nr. B # 470500“ án þess að nokkurs væri getið um að aðaláfrýjanda hafi verið gefinn kostur á að benda á eign til kyrrsetningar. Með þessu lauk gerðinni og var ekkert frekar fært til bókar vegna áðurnefndrar kröfu gagnáfrýjanda um að aðaláfrýjandi yrði sviptur umráðum yfir eigninni, sem kyrrsett var.

Gagnáfrýjandi fékk 21. ágúst 2009 útgefna stefnu í Héraðsdómi Reykjaness í máli á hendur aðaláfrýjanda. Samkvæmt henni krafðist gagnáfrýjandi annars vegar að fyrrgreind kyrrsetning yrði staðfest og hins vegar að „viðurkennt verði með dómi að stefnandi eigi fjárkröfu á hendur stefnda samkvæmt skuldabréfi nr. 327-35-7015, útgefnu þann 15. desember 2005 af stefnda með gjalddaga þann 1. september 2009, að höfuðstól JPY 28.793.898, CHF 305.932 og USD 270.437 auk vaxta og kostnaðar.“ Þá krafðist gagnáfrýjandi málskostnaðar. Aðaláfrýjandi tók til varna í málinu, sem var þingfest 9. september 2009.

Á meðan framangreint mál var rekið fyrir héraðsdómi höfðaði eiginkona aðaláfrýjanda mál á hendur gagnáfrýjanda, þar sem hún krafðist þess að honum yrði gert að greiða sér 49.179.500 krónur með dráttarvöxtum frá 6. ágúst 2009 til greiðsludags auk málskostnaðar. Fjárhæð þessarar kröfu svaraði til helmings andvirðis inneignar á fyrrnefndu eignastýringarsafni eins og hún hafði verið tilgreind á yfirliti frá gagnáfrýjanda 6. ágúst 2009. Krafan var reist á því að eiginkona aðaláfrýjanda ætti helmingshlut í safninu á grundvelli tilkynningar til gagnáfrýjanda 20. júlí 2009 og að samningi við hann um eignastýringu hafi verið sagt upp. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2010 var kyrrsetningin 18. ágúst 2009 ekki talin standa þessari kröfu í vegi, enda hafi gerðin tekið til eignastýringarsafns aðaláfrýjanda, en ekki hlutdeildar eiginkonu hans í því, og var krafa hennar tekin til greina. Hún mun hafa fengið gert fjárnám hjá gagnáfrýjanda 6. ágúst 2010 fyrir kröfu samkvæmt þessum dómi, sem ekki var áfrýjað. Gagnáfrýjandi greiddi kröfuna 2. september sama ár með samtals 56.653.421 krónu að meðtöldum vöxtum og kostnaði.

Dómur gekk í héraði í áðurnefndu máli gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda 14. júlí 2010 og var honum áfrýjað til Hæstaréttar. Með dómi réttarins 17. nóvember 2011 í máli nr. 470/2010 var málinu vísað frá héraðsdómi og gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum.

Að gengnum þessum dómi Hæstaréttar fékk gagnáfrýjandi gert fjárnám hjá aðaláfrýjanda 22. nóvember 2011 og studdist hann þar við „skuldabréf með skilmálabreytingum“ sem heimild til gerðarinnar, sbr. 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Við gerðina lagði gagnáfrýjandi meðal annars fram skjal með heitinu „endurútreikningur láns nr. 351-35-7015“ og virðist á grundvelli þess hafa krafist fjárnáms fyrir kröfu að höfuðstól 62.069.465 krónur að viðbættum vöxtum og kostnaði, sem hafi samtals numið 3.722.085 krónum. Samkvæmt endurriti úr gerðabók sýslumanns mætti aðaláfrýjandi ekki til gerðarinnar. Fjárnám var gert samkvæmt ábendingu gagnáfrýjanda í „eignastýringarsafni B # 470500“ og tekið fram að undir það ættu 58.551.586 krónur „skv. þremur reikningum og reikningur EUR 356,23.“ Jafnframt var gert fjárnám í nánar tilgreindri fasteign, þar sem aðaláfrýjandi virðist hafa átt heimili. Að ósk gagnáfrýjanda felldi sýslumaður þetta fjárnám niður 28. nóvember 2011. Sýslumaður tók fyrir 17. janúar 2012 nýja beiðni gagnáfrýjanda um fjárnám hjá aðaláfrýjanda á sama grundvelli. Í það sinn kvað gagnáfrýjandi höfuðstól skuldarinnar nema sömu fjárhæð og að framan var getið, en áfallna vexti og kostnað að frádreginni innborgun á hinn bóginn 22.667.378 krónum. Gegn andmælum aðaláfrýjanda ákvað sýslumaður að fjárnám næði fram að ganga og var það gert í inneign aðaláfrýjanda í eignastýringarsafni hjá gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjandi mun hafa borið ágreining um þetta fjárnám undir héraðsdóm, en gagnáfrýjandi fékk gerðina tekna fyrir á ný hjá sýslumanni 7. nóvember 2012 og var hún þá felld niður.

Gagnáfrýjandi fékk gefna út stefnu í máli þessu í Héraðsdómi Reykjaness 23. nóvember 2011 og krafðist samkvæmt henni að aðaláfrýjanda yrði gert að greiða sér 62.069.465 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. september 2009 til greiðsludags, svo og að staðfest yrði fyrrgreind kyrrsetning 18. ágúst 2009. Þá krafðist gagnáfrýjandi málskostnaðar. Mál þetta var þingfest í héraði 14. desember 2011 og tók aðaláfrýjandi til varna auk þess að höfða gagnsök á hendur gagnáfrýjanda 10. janúar 2012. Í henni krafðist aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjanda yrði gert að greiða sér 52.967.388 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 10. nóvember 2008 til greiðsludags. Samkvæmt málatilbúnaði aðaláfrýjanda greindist þessi gagnkrafa hans í tvo þætti og var annars vegar um að ræða kröfu hans um greiðslu á 49.179.500 krónum, sem munu hafa staðið eftir af fjárhæðinni sem gagnáfrýjandi hafði til eignastýringar í þágu aðaláfrýjanda samkvæmt áðursögðu, og hins vegar samtölu 11 greiðslna, sem aðaláfrýjandi kvað gagnáfrýjanda hafa borist inn á kröfu samkvæmt skuldabréfinu frá 15. desember 2006 á tímabilinu 10. nóvember 2008 til 4. ágúst 2009.

Áðurgreind fjárhæð, sem gagnáfrýjandi krafðist samkvæmt héraðsdómsstefnu úr hendi aðaláfrýjanda, var studd við endurútreikning gagnáfrýjanda 10. nóvember 2011 á kröfu samkvæmt skuldabréfinu frá 15. desember 2006. Í þeim endurútreikningi var horft fram hjá breytingum, sem gerðar voru á skilmálum skuldabréfsins 25. janúar 2008 varðandi gjaldmiðil skuldbindinga samkvæmt því eða eftir atvikum gengistryggingu þeirra. Jafnframt voru vextir reiknaðir á nýjan leik vegna tímabilsins, sem fjárhæð skuldarinnar átti að hafa tekið breytingum eftir gengi erlendu gjaldmiðlanna, en í héraðsdómsstefnu kvað gagnáfrýjandi þennan endurútreikning hafa verið gerðan á grundvelli 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010. Í þinghaldi 7. nóvember 2012 breytti gagnáfrýjandi kröfugerð sinni á þann hátt að í stað þess að krefjast greiðslu á 62.069.465 krónum leitaði hann aðallega dóms um skyldu aðaláfrýjanda til að greiða sér 53.836.604 krónur en til vara 53.696.804 krónur. Samkvæmt skýringum, sem gagnáfrýjandi gaf á þessum breytingum á dómkröfu, áttu þær rætur að rekja til þess að hann teldi nýlega dóma Hæstaréttar standa því í vegi að hann gæti endurreiknað vexti sem aðaláfrýjandi hefði þegar staðið skil á.

Með hinum áfrýjaða dómi var aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 53.836.604 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. september 2009 til greiðsludags og var jafnframt staðfest kyrrsetning sýslumanns 18. ágúst 2009. Þá var gagnáfrýjandi sýknaður af kröfunni, sem aðaláfrýjandi hafði uppi í gagnsök, en málskostnaður felldur niður.

II

Í héraðsdómsstefnu gagnáfrýjanda var greint þannig frá atvikum málsins að aðaláfrýjandi hafi „í formi skuldabréfs“ 15. desember 2006 fengið lán hjá Kaupþingi banka hf., sem væri „nú stefnandi“. Þetta lán hafi átt að endurgreiða þannig að 1. janúar 2008 yrðu greiddar 130.000.000 krónur auk vaxta og verðbóta, en eftirstöðvar með 48 mánaðarlegum afborgunum á gjalddögum frá 1. febrúar sama ár. Aðaláfrýjandi hafi 29. janúar 2008 farið fram á skilmálabreytingu, sem gagnáfrýjandi hafi samþykkt. Lánstíminn skyldi þá vera 12 ár með fyrsta gjalddaga 10. febrúar 2009. Gagnáfrýjandi hafi síðan „fryst“ lánið að beiðni aðaláfrýjanda „þannig að gjalddagi þess skyldi vera þann 1. september 2009.“ Þetta lán hafi verið tryggt með innstæðu á tilteknum bankareikningi hjá gagnáfrýjanda, en aðaláfrýjanda hafi á síðari stigum verið heimilað að færa þá innstæðu á eignastýringarsafn sitt hjá gagnáfrýjanda án þess að gætt hafi verið að því að það yrði veðsett til tryggingar þessari skuld.

Gagnáfrýjandi lýsti því síðan í héraðsdómsstefnu að hann hafi 18. ágúst 2009 fengið kyrrsetningu hjá aðaláfrýjanda í inneign hans á nánar tilteknu eignarstýringarsafni, en greint var í stuttu máli frá ástæðum þess að gagnáfrýjandi teldi skilyrði hafa verið uppfyllt fyrir þeirri gerð. Hann hafi í framhaldi af henni höfðað mál til staðfestingar á kyrrsetningunni og viðurkenningar á að aðaláfrýjandi stæði í skuld við sig samkvæmt skuldabréfi nr. 327-35-7015, útgefnu 15. desember 2006 og með gjalddaga 1. september 2009, en höfuðstóll þess hafi verið tilteknar fjárhæðir í þremur erlendum gjaldmiðlum. Í héraði hafi þeirri viðurkenningarkröfu verið hafnað, en krafa um staðfestingu kyrrsetningar tekin til greina að hluta. Dómi um þetta hafi verið áfrýjað, en Hæstiréttur vísað málinu frá héraðsdómi 17. nóvember 2011. Samkvæmt 3. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 stæði kyrrsetning áfram eftir slík lok dómsmáls um staðfestingu hennar ef gefin væri út réttarstefna í nýju máli í því skyni innan viku frá því að fyrra máli lyki. Þess var jafnframt getið að gagnáfrýjandi hafi 22. nóvember 2011 fengið gert fjárnám hjá aðaláfrýjanda, sem ekki hafi mætt til gerðarinnar, en gagnáfrýjanda væri nauðsynlegt að „fá útgefna þessa stefnu vegna ákvæða 92. gr. aðfararlaga um heimild til að krefjast úrlausnar héraðsdómara um aðfarargerð innan átta vikna frá því að gerð lauk.“

Eftir þá umfjöllun, sem að framan greinir, var í sérstökum lið í héraðsdómsstefnu rakinn „rökstuðningur kröfugerðar“ gagnáfrýjanda, þar sem sagði eftirfarandi: „Stefnandi kveðst hafa endurreiknað lán stefnda á grundvelli þeirra fyrirmæla sem fram koma í 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu (vxl.), enda falli samningsákvæði skuldabréfsins undir gildissvið 1. mgr. 18. gr. Höfuðstóll skuldabréfsins á myntbreytingardegi, þ.e. þegar skuldabréfinu var myntbreytt í erlendar myntir, var 53.869.038 kr., sbr. skilmálabreytingu dags. 29.01.2008 á dskj. nr. 4. Sú fjárhæð hafi verið endurreiknuð í samræmi við 18. gr. vxl., þ.e.a.s. upphaflegur höfuðstóll kröfunnar, í íslenskum krónum (53.869.038 kr.), hafi verið vaxtareiknaður með óverðtryggðum vöxtum Seðlabanka Íslands frá útgreiðsludegi skuldabréfsins (30.01.2008), sbr. 3. mgr. 18. gr. vxl., og hafi verið lagðir við höfuðstól einu ári eftir lántöku og síðan árlega, sbr. 12. gr. vxl. Frá þessari fjárhæð hafi svo verið dregnar greiðslur, sem stefndi hafi innt af hendi (þ.e. afborganir af höfuðstól, vextir, dráttarvextir og vanskilaálögur), samtals 6.485.781 kr., vaxtareiknaðar frá greiðsludegi hverrar greiðslu til viðmiðunardags endurútreiknings, sem sé gjalddagi lánsins, þ.e. 1. september 2009. Þannig útreiknuð fjárhæð myndi eftirstöðvar skuldarinnar, þ.e. höfuðstól lánsins í íslenskum krónum. Stefnandi kveður að samkvæmt ofangreindu nemi nýr höfuðstóll kröfunnar, endurreiknuð í samræmi við 18. gr. vxl., á gjalddaga hennar 62.069.465 kr.“ Í framhaldi af þessu var síðan tekin upp í stefnuna tafla með sundurliðun útreiknings á vöxtum af 20 innborgunum, sem gagnáfrýjandi kvað hafa borist inn á skuldina á tímabilinu frá 5. mars 2008 til 4. ágúst 2009. Samkvæmt sundurliðuninni nam höfuðstóll þessara innborgana samtals 6.485.781 krónu þegar dregin hafi verið frá greiðsla á kostnaði, reiknaðir vextir af innborgununum voru alls 807.740 krónur og þessar tvær fjárhæðir samanlagðar 7.293.521 króna.

Eftir framangreinda umfjöllun um kröfugerð voru í héraðsdómsstefnu raktar lagatilvísanir gagnáfrýjanda, talin upp gögn, sem yrðu lögð fram við þingfestingu málsins, gerður áskilnaður um frekari gagnaöflun og fyrirkalli beint til aðaláfrýjanda.

III

Um framangreindan málatilbúnað gagnáfrýjanda í héraðsdómsstefnu er þess að gæta að hvergi var þar beinlínis tekið fram hvort hann styddi kröfu sína um greiðslu úr hendi aðaláfrýjanda við skuldabréfið, sem sá síðarnefndi gaf út 15. desember 2006, en í lýsingu atvika, sem áður var rakin, var aðeins rætt um að aðaláfrýjandi hafi þann dag tekið lán „í formi skuldabréfs“, sem að nokkru var reifað frekar, hjá Kaupþingi banka hf., sem ranghermt var að væri „nú“ gagnáfrýjandi. Hafi gagnáfrýjandi ætlast til að málatilbúnaður sinn í stefnunni yrði skilinn á þann veg að fjárkrafa sín væri reist á skuldabréfinu, sem hann hefur reyndar loks tekið af tvímæli um í greinargerð sinni fyrir Hæstarétti, var reifun málsins í stefnunni í verulegum atriðum áfátt. Þannig kom þar hvergi fram hver höfuðstóll skuldabréfsins hafi verið, að fjárhæð þess hafi verið bundin vísitölu neysluverðs eða hvaða vexti skuldin hafi átt að bera. Greint var í meginatriðum frá upphaflegum skilmálum skuldabréfsins um endurgreiðslu skuldarinnar, en í engu var getið um verulegar innborganir, sem Kaupþingi banka hf. bárust samkvæmt áðursögðu inn á skuldina fyrir fyrsta gjalddaga hennar, hvað þá hvernig þeim hafi verið ráðstafað til innborgunar á höfuðstól eða í öðru skyni.

Í lýsingu atvika í stefnunni var heldur ekki greint frá því að skilmálum skuldabréfsins hafi 29. janúar 2008 verið breytt á þann hátt að fjárhæð skuldarinnar á tilteknum degi stæði ekki lengur í íslenskum krónum eða eftir atvikum að gengistrygging fjárhæðar í þeim gjaldmiðli kæmi í stað verðtryggingar með vísitölu neysluverðs og skuldinni hafi þannig verið ætlað að verða upp frá því í tilgreindum erlendum gjaldmiðlum eða ráðast af gengi þeirra, en þó var að nokkru getið um breytingar, sem gerðar voru á skilmálum um endurgreiðslu skuldarinnar, án þess að breyttum vaxtakjörum væri lýst. Með því að þessarar meginbreytingar á fjárhæð skuldarinnar var ekki getið á viðhlítandi hátt var áðurgreind umfjöllun í stefnunni um rökstuðning kröfugerðar gagnáfrýjanda, sem í verulegum atriðum snerist um endurútreikning skuldarinnar, því sem næst óskiljanleg.

Af fyrrnefndri töflu, sem tekin var upp í héraðsdómsstefnu og sýna átti sundurliðun á útreikningi vaxta af innborgunum á skuld aðaláfrýjanda, varð að vísu ráðið að inntar hafi verið af hendi 20 slíkar innborganir á tímabilinu frá 5. mars 2008 til 4. ágúst 2009. Þeim innborgunum var á hinn bóginn að engu öðru leyti lýst, svo sem um það hvernig þær kunni að hafa skipst í greiðslu vaxta og afborgana af höfuðstól skuldarinnar eða hvort skuldinni hafi verið haldið í skilum með þeim. Á þessum rökstuðningi fyrir kröfugerð gagnáfrýjanda var að öðru leyti sá annmarki að í engu var getið hvernig „upphaflegur höfuðstóll kröfunnar“, sem gagnáfrýjandi nefndi þannig ranglega, hafi getað talist 53.869.038 krónur 29. janúar 2008 þegar skilmálabreyting var gerð. Þá var ekki sýnt hvernig þessi fjárhæð hafi við endurútreikning skuldarinnar verið vaxtareiknuð með ótilgreindum „óverðtryggðum vöxtum Seðlabanka Íslands frá útgreiðsludegi skuldabréfsins“, sem var ranglega sagður hafa verið 30. janúar 2008, og ekki var þess getið hver niðurstaða þess útreiknings hafi orðið. Í skýringum í stefnu var hermt að frá þessum ótilgreinda endurreiknuðum höfuðstól skuldarinnar væru dregnar greiðslur, sem aðaláfrýjandi hafi innt af hendi, nánar tiltekið afborganir af höfuðstól, vextir, dráttarvextir og svonefndar vanskilaálögur, og næmu þær samtals 6.485.781 krónu. Af þessari lýsingu var ekki ljóst hvort einungis sú fjárhæð hafi komið til frádráttar endurreiknaðri skuld aðaláfrýjanda eða hvort jafnframt hafi verið tekið tillit til reiknaðra vaxta af þeim greiðslum, sem voru að fjárhæð 807.740 krónur samkvæmt töflunni í héraðsdómsstefnu með sundurliðun vaxtaútreiknings.

Samkvæmt því, sem að framan hefur verið rakið, var ógerlegt að sjá af málatilbúnaði gagnáfrýjanda í héraðsdómsstefnu hvernig hann teldi að finna mætti fjárhæð skuldar aðaláfrýjanda með tilliti til upphaflegs höfuðstóls hennar samkvæmt skuldabréfinu frá 15. desember 2006, verðbóta, vaxta og innborgana. Þótt aðaláfrýjandi hafi undir rekstri málsins ítrekað andmælt útreikningum gagnáfrýjanda á skuldinni hefur sá síðarnefndi ekki lagt fram viðhlítandi gögn til að bæta úr þessum annmörkum á málatilbúnaði sínum. Verður þannig að taka til greina kröfu aðaláfrýjanda um að fjárkröfu gagnáfrýjanda verði vísað frá héraðsdómi. Með því að svo fari um dómkröfu gagnáfrýjanda, sem varðar þau efnislegu réttindi sem kyrrsetningu hjá aðaláfrýjanda 18. ágúst 2009 var ætlað að tryggja, leiðir af sjálfu að málalok verða þau sömu um kröfu gagnáfrýjanda um staðfestingu kyrrsetningarinnar. Verður málinu þannig vísað í heild frá héraðsdómi að því er varðar aðalsök í héraði.

IV

Sem fyrr segir krefst aðaláfrýjandi þess meðal annars fyrir Hæstarétti að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 52.967.388 krónur. Er þetta sama krafa og aðaláfrýjandi gerði í gagnsök í héraði og hefur hann eins og áður kom fram greint hana í tvo þætti, þar sem annars vegar er krafa um greiðslu á 49.179.500 krónum, sem aðaláfrýjandi kveður gagnáfrýjanda hafa ranglega haldið frá sér af fé sem gagnáfrýjandi hafi haft í vörslum sínum til eignastýringar í þágu aðaláfrýjanda, og hins vegar á samanlagðri fjárhæð 11 greiðslna, sem aðaláfrýjandi kveður gagnáfrýjanda hafa fengið á tímabilinu frá 10. nóvember 2008 til 4. ágúst 2009 inn á kröfu samkvæmt skuldabréfinu frá 15. desember 2006.

Að því er varðar fyrrnefnda þáttinn í dómkröfu aðaláfrýjanda, sem hér um ræðir, verður að líta til þess að samkvæmt yfirliti frá gagnáfrýjanda um eignastýringarsafn aðaláfrýjanda í vörslum bankans, sem sýndi stöðu þess 6. ágúst 2009, var andvirði þess 98.359.001 króna. Í fyrrgreindu máli eiginkonu aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjanda, sem lokið var með óáfrýjuðum héraðsdómi 23. mars 2010, krafðist hún greiðslu úr hendi gagnáfrýjanda á sem svaraði helmingi þessarar fjárhæðar eða 49.179.500 krónum. Sú krafa var tekin til greina með dóminum og greiddi gagnáfrýjandi hana. Má því líta svo á að ágreiningur geti ekki staðið um að hinn helmingur þessa eignastýringarsafns, sem aðaláfrýjandi krefst nú að gagnáfrýjanda verði gert að standa sér skil á, hafi 6. ágúst 2009 numið sömu fjárhæð.

Í 11. lið samnings aðaláfrýjanda við Kaupþing banka hf. 4. júní 2004 um eignastýringu var kveðið á um heimild aðaláfrýjanda til að segja samningnum upp „hvenær sem honum hentar“ og var ekki áskilinn uppsagnarfrestur, en mælt var svo fyrir að bankinn legði eign viðskiptavinar, sem kæmi til útborgunar vegna uppsagnar, á vörslureikning handa honum nema hann gæfi fyrirmæli um aðra ráðstöfun fjárins. Aðaláfrýjandi sagði þessum samningi upp fyrir sitt leyti með bréfi, sem barst gagnáfrýjanda 6. ágúst 2009, og óskaði eftir að andvirði eignastýringarsafnsins yrði lagt inn á tiltekinn bankareikning eiginkonu sinnar. Ekkert liggur fyrir í málinu til stuðnings því að þetta fé aðaláfrýjanda hafi við uppsögn samningsins verið háð tryggingarréttindum til handa gagnáfrýjanda. Kyrrsetningin, sem gagnáfrýjandi fékk gerða í þessari eign aðaláfrýjanda 18. ágúst 2009, er endanlega fallin niður með dómi þessum, sbr. 3. málslið 3. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990. Þá hafa fjárnám, sem gagnáfrýjandi hefur tvívegis fengið gerð í þessari eign aðaláfrýjanda, verið felld niður samkvæmt því sem áður greinir. Að þessu virtu hefur gagnáfrýjandi engar haldbærar varnir gegn kröfu aðaláfrýjanda um að honum verði gert að greiða af þessum sökum 49.179.500 krónur. Gagnáfrýjandi verður því dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda þá fjárhæð, sem var samkvæmt framansögðu gjaldkræf þegar eftir uppsögn samningsins frá 4. júní 2004, en af þeim sökum á aðaláfrýjandi rétt til dráttarvaxta af henni frá 6. ágúst 2009 svo sem nánar greinir í dómsorði.

Síðari þátturinn í kröfu aðaláfrýjanda, sem hér um ræðir, er reistur á því að gagnáfrýjandi hafi ekki að réttu lagi átt tilkall til greiðslna af skuld aðaláfrýjanda samkvæmt skuldabréfinu frá 15. desember 2006, þar sem réttindi samkvæmt því hafi ekki fallið til gagnáfrýjanda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008, auk þess sem skuldabréfið hafi hvað sem því líði ekki verið áritað um framsal frá Kaupþingi banka hf. til gagnáfrýjanda. Um þessar málsástæður er þess að gæta að réttindi samkvæmt skuldabréfinu voru ekki reist á afleiðusamningum milli Kaupþings banka hf. og aðaláfrýjanda, þótt það kunni að hafa verið gefið út til uppgjörs á skuldum samkvæmt slíkum samningum, svo sem aðaláfrýjandi hefur haldið fram. Skuldabréf þetta getur því ekki fallið undir sérstök fyrirmæli, sem komu fram um afleiðusamninga í 1. lið ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins og leiddu til þess að þeir færðust ekki frá Kaupþingi banka hf. til gagnáfrýjanda. Af orðalagi þessa ákvæðis í ákvörðuninni leiddi að kröfuréttindi Kaupþings banka hf. færðust í hendur gagnáfrýjanda án þess að koma þyrfti til sérstaks framsals í hverju og einu tilviki. Að þessu virtu eru engin efni til að verða við dómkröfu aðaláfrýjanda að þessu leyti.

Eftir úrslitum málsins verður gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi að því er varðar kröfur gagnáfrýjanda, Arion banka hf., um greiðslu úr hendi aðaláfrýjanda, E-kk-ef Þ-kk-ef E-kk-ef, og staðfestingu kyrrsetningar, sem gerð var hjá honum 18. ágúst 2009.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 49.179.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. ágúst 2009 til greiðsludags.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 5.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.