491/2013

Kærður var úrskurður þar sem vísað var frá dómi máli L hf. á hendur annars vegar tveimur fyrrum bankastjórum, fjórum fyrrum bankaráðsmönnum og fyrrverandi forstöðumanni fjárstýringar bankans L hf. og hins vegar vátryggingarfélögum vegna ábyrgðartryggingar þeirra. Var málatilbúnaður L hf. reistur á því að áðurgreindir stjórnendur bankans hefðu bakað sér bótaskyldu með því að gefa fyrirmæli um eða samþykkja, með berum orðum eða þegjandi samþykki, greiðslur sem inntar hefðu verið af hendi af L hf. dagana 6. og 7. október 2008. Bar L hf. því við að þessi háttsemi ætti að leiða til skyldu allra áðurgreindra aðila ýmist til greiðslu skaðabóta eða vátryggingabóta. Fyrir Hæstarétti höfðu þrír þeirra, K, A og Þ, uppi frávísunarkröfur á grundvelli fjölþættra röksemda. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars vísað til þess að við þingfestingu málsins hafði L hf. lagt fram skjöl um þær greiðslur sem um ræddi í málinu auk fjölmargra skjala sem væri ætlað að sanna að þær hafi bakað honum það tjón sem hann krefðist bóta fyrir í málinu. Talið var að ekki væri unnt að gera þá kröfu til L hf. að hann brygðist þegar í stefnu við hugsanlega vörnum stefndu, enda væri því ekkert til fyrirstöðu eftir lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála að L hf. gerði það með öflun frekari sönnunargagna undir rekstri málsins, þ. á m. með því að neyta úrræða IX. kafla laganna um öflun matsgerða sérfróðra manna. Þá var hvorki talið að efni væru til að vísa málinu frá héraðsdómi á þeirri forsendu að ætluð bótaskylda væri ekki enn til orðin, sbr. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991, né heldur að 4. mgr. 94. gr. sömu laga stæði málshöfðun í vegi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. júlí 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júní 2013, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilarnir S-kk-nf Þ-kk-nf Á-kk-nf, K-kk-nf G-kk-nf, A-kk-nf S-kk-nf, Þ-kk-nf B-kk-nf, S-kvk-nf G-kvk-nf og J-kk-nf Þ-kk-nf O-kk-nf krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta var höfðað af sóknaraðila í ársbyrjun 2012, annars vegar gegn tveimur fyrrum bankastjórum, fjórum fyrrum bankaráðsmönnum og fyrrverandi forstöðumanni fjárstýringar sóknaraðila og hins vegar „vátryggingarfélögum sem gáfu út ábyrgðartryggingar fyrir stjórnarmenn og stjórnendur“ hans eins og sagði í héraðsdómsstefnu. Þar var gerð krafa um að fyrrgreindir stjórnendur sóknaraðila greiddu honum „skaðabætur vegna gáleysis sem leiddi til þess að greiddir voru verulegir fjármunir út úr Landsbanka Íslands þann 6. október 2008 þegar fyrir lá að bankinn var ógjaldfær.“ Því var haldið fram að þessar greiðslur hafi í fyrsta lagi verið inntar af hendi til verðbréfasjóða Landsvaka hf., 16.879.746.580 krónur, 11.718.856 Bandaríkjadalir og 11.292.410 evrur vegna kaupa á nánar tilgreindum kröfum, í öðru lagi til Straums-Burðaráss fjárfestingarbanka hf., 7.200.000.000 krónur, og í þriðja lagi til MP Banka hf., 7.359.755.111 krónur. Þá hafi síðastnefnda bankanum verið greiddar 158.955.015 krónur 7. október 2008 vegna leiðréttingar á fyrri greiðslunni til hans.

Í hinum kærða úrskurði er gerð nánari grein fyrir efni héraðsdómsstefnu og málatilbúnaði sóknaraðila. Í stefnunni var á því byggt af hálfu hans að fyrrgreindir stjórnendur hafi bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvart honum „með athöfnum og/eða athafnaleysi sem leiddi til þess að áðurgreindir fjármunir voru greiddir út úr bankanum. Að minnsta kosti frá 29. september 2008 vissu bankaráðsmenn, bankastjórar og forstöðumaður fjárstýringar eða máttu vita að bankinn var í verulegum fjárhagslegum erfiðleikum. Þá vissu þeir eða máttu þeir vita að, minnsta kosti frá því að breska fjármálaeftirlitið og Evrópski seðlabankinn settu fram kröfur þann 3. október 2008, bankinn gat ekki staðið við skuldbindingar sínar og var því ógjaldfær. Við þessar aðstæður bar þeim skylda til að grípa til sérstakra ráðstafana til þess að tryggja að gætt yrði hagsmuna lánardrottna bankans. Bankaráðsmönnum og bankastjórunum var við þessar aðstæður skylt að gefa fyrirmæli sem mundu tryggja að eignir bankans yrðu til reiðu fyrir lánardrottna við skipti á búi bankans. Nánar tiltekið bar þeim að gefa fyrirmæli um að óheimilt væri að ráðstafa fjármunum bankans til að greiða stórar kröfur, hvort sem þær voru skuldbindandi fyrir bankann eða ekki og banna að fjármunum bankans yrði ráðstafað til að kaupa skuldabréfakröfur úr sjóðum dótturfélags á yfirverði. Þá er einnig byggt á því að bankaráðsmönnum og bankastjórunum hafi verið óheimilt að gefa fyrirmæli um eða samþykkja að umrædd viðskipti ættu sér stað, hvort sem það hafi verið með beinum orðum eða þegjandi samþykki. Forstöðumanni fjárstýringar bankans var að sama skapi óheimilt að gefa fyrirmæli um greiðslu umræddra fjármuna til MP banka og Straums þegar fyrir lá að bankinn var ógjaldfær“.

Sóknaraðili krafðist þess í stefnu að varnaraðilarnir S-kk-nf Þ-kk-nf, H-kk-nf J-kk-nf, K-kk-nf, A-kk-nf, Þ-kk-nf og S-kvk-nf yrðu dæmd til að greiða sér óskipt 14.116.395.373 krónur, 10.546.970 Bandaríkjadali og 10.840.714 evrur auk nánar tilgreindra vaxta. Þá krafðist sóknaraðili þess að auki að varnaraðilinn J-kk-nf Þ-kk-nf greiddi sér óskipt með fyrrnefndum varnaraðilum 11.146.310.126 krónur auk nánar greindra vaxta.

Í stefnu kvað sóknaraðili sig hafa „orðið fyrir tjóni vegna þeirra fjármuna sem greiddir voru út úr bankanum samkvæmt framansögðu enda hefur einungis hluti þeirra fengist endurheimtur.“ Færði sóknaraðili síðan rök fyrir því fjárhagstjóni sem hann teldi sig hafa beðið vegna greiðslna til hvers hinna þriggja fjármálafyrirtækja sem áður getur. Tjón vegna greiðslunnar til Straums-Burðaráss fjárfestingarbanka hf. taldi sóknaraðili nema 4.377.600.000 krónum. Kvaðst hann hafa selt kröfu sína á hendur þessum banka á markaði gegn staðgreiðslu og væri söluandvirði kröfunnar dregið frá fjárhæðinni sem innt hafi verið af hendi til bankans. Sóknaraðili hélt því fram að tjón vegna greiðslunnar til MP Banka hf. væri 6.768.710.126 krónur og væri tjónið þannig fundið út að frá upphæðinni, sem greidd hafi verið, væru dregnar 750.000.000 krónur sem sóknaraðili kvaðst hafa fengið greiddar frá þessum banka. Loks sagði sóknaraðili að tjón sitt vegna kaupa á skuldabréfakröfum af Landsvaka hf. 6. október 2008 næmi samtals 14.116.395.373 krónum, 10.546.970 Bandaríkjadölum og 10.840.714 evrum. Frá þeim fjárhæðum, sem inntar hafi verið af hendi til þessa fjármálafyrirtækis, væri dregið áætlað heildarverðmæti krafnanna, ýmist samkvæmt sölu á sumum þeirra á markaði, ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins þegar aðrar þeirra voru færðar yfir til NBI hf., nú LBI hf., eða vegna þess hve áætlað væri að muni fást upp í enn aðrar þeirra við skipti á þrotabúum hlutaðeigandi skuldara.

Sóknaraðili krafðist þess ennfremur í stefnu að aðrir varnaraðilar en fyrrgreindir stjórnendur yrðu dæmdir til að greiða óskipt með þeim nánar tilgreindar fjárhæðir í sterlingspundum auk vaxta. Hélt sóknaraðili því fram að umræddir varnaraðilar, sem allir eru vátryggjendur, væru ábyrgir fyrir því tjóni sem stjórnendurnir hafi valdið sér samkvæmt framansögðu á grundvelli ábyrgðartrygginga sem varnaraðilarnir hafi tekist á hendur. Væru kröfur á hendur þeim byggðar „á því að ábyrgð þeirra sé hlutfallslega skipt (pro rata) þeirra á milli en óskipt (in solidum) með stefndu stjórnendum að þeirri fjárhæð sem hlutur þeirra í tryggingafjárhæðinni er.“ Í stefnunni voru síðan sundurliðaðar kröfur á hendur hverjum þessara varnaraðila um sig, miðað við áður gefnar forsendur. Þá sagði þar jafnframt: „Þó bótakrafa á hendur ... stjórnendum sé sett fram í íslenskum krónum, USD og EUR eru kröfur á hendur vátryggjendum sett fram í GPB þar sem vátryggingafjárhæðir eru tilgreindar í þeirri mynt og koma því til greiðslu í þeirri mynt. Greiðsla af hálfu ... vátryggjenda á grundvelli tryggingar mun koma fram sem innborgun á kröfur stefnanda á hendur öðrum stefndu miðað við gengi GBP er greiðsla er framkvæmd.“

Í stefnu var tekið fram að við þingfestingu málsins yrðu lögð fram nánar greind skjöl, auk þess sem sóknaraðili áskildi sér rétt til að leggja fram önnur gögn á síðari stigum, þar með taldar matsgerðir „m.a. um fjárhæð tjóns“, gæfi málatilbúnaður varnaraðila tilefni til. Þá voru talin upp nöfn fimmtán aðila og vitna, sem sóknaraðili áskildi sér rétt til að krefjast að gæfu skýrslu við aðalmeðferð málsins, fyrir utan að fleiri aðilar og vitni kynnu að þurfa að koma fyrir dóm til skýrslugjafar. Í samræmi við það, sem að framan greinir, lagði sóknaraðili síðan fram við þingfestingu 126 skjöl, auk stefnu og skrár yfir hin framlögðu skjöl. Varnaraðilar lögðu fram ítarlegar greinargerðir og skjöl af sinni hálfu í héraði, þar sem þeir færðu meðal annars margvísleg rök fyrir kröfum sínum um sýknu.

II

Varnaraðilarnir K-kk-nf G-kk-nf, A-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf B-kk-nf krefjast þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi og hafa þeir fært fjölþætt rök fyrir þeirri kröfu. Í fyrsta lagi telja þeir að kröfugerð sóknaraðila sé vanreifuð þar sem orðalag hennar sé óskýrt, innbyrðis samhengi kröfuliða óljóst og að kröfurnar séu settar fram í fleiri en einum gjaldmiðli án þess að tiltekið sé við hvaða gengi eigi að miða fjárhæðir í hinum erlendu gjaldmiðlum. Þá sé óljóst hvort tilteknir kröfuliðir séu innifaldir í öðrum eða hvort þeir komi þeim til viðbótar. Þessir annmarkar á kröfugerð sóknaraðila hafi leitt til þess að aðilar málsins leggi ólíkan skilning í hana. Taka varnaraðilarnir þrír til að mynda undir þann skilning sem héraðsdómur leggur í kröfugerðina í hinum kærða úrskurði, en vísa á bug því inntaki sem þeir varnaraðilar, sem eru vátryggjendur, hafa lagt í hana. Auk þess telja varnaraðilarnir kröfugerðina svo óákveðna að það myndi leiða til verulegrar óvissu um stöðu einstakra varnaraðila yrði hún tekin til greina, enda séu skaðabótakröfur sóknaraðila ýmist gerðar óskipt á hendur varnaraðilum eða á grundvelli skiptrar ábyrgðar, allt í mismunandi fjárhæðum og gjaldmiðlum. Halda varnaraðilarnir því fram að þessi framsetning eigi sér ekki stoð í reglum skaðabótaréttar þar sem ekki sé unnt að gera í senn kröfur um óskipta og skipta ábyrgð, heldur verði að velja annan kostinn. Þá færa þeir rök fyrir því að ómögulegt myndi reynast að reikna út skuldastöðu einstakra dómþola í tilefni af innborgunum að fengnum dómi á grundvelli kröfugerðar sóknaraðila. Varnaraðilarnir þrír byggja í öðru lagi á því að aðild málsins sé vanreifuð þar sem sóknaraðili hafi ekki rökstutt að skilyrði samaðildar samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 eða samlagsaðildar eftir 1. mgr. 19. gr. sömu laga séu uppfyllt í málinu, en fyrir liggi að varnaraðilar hafi haft mismunandi tengsl við sóknaraðila og ólíkum hlutverkum að gegna gagnvart honum. Varnaraðilarnir K-kk-nf og Þ-kk-nf vísa í þriðja lagi til þess að málatilbúnaður sóknaraðila sé svo vanreifaður að hann standi í vegi fyrir því að varnaraðilar fái haldið uppi vörnum í málinu, auk þess sem verulega skorti á að röksemdir sóknaraðila og málatilbúnaður hans að öðru leyti fái stoð í gögnum sem lögð hafi verið fram af hans hálfu. Varnaraðilinn Þ-kk-nf vekur sérstaka athygli á því að örðugt sé að festa hendur á hvaða röksemdir eigi við um einstaka varnaraðila, þar á meðal sé engin grein gerð fyrir því hver aðkoma sín hafi verið að ætluðum tjónsatvikum 6. október 2008, en hann hafi verið staddur erlendis dagana 5. og 6. þess mánaðar. Þá sé ekki vikið að því hvort grundvöllur ætlaðrar bótaskyldu sinnar og annarra bankaráðsmanna sé athafnaleysi þeirra eða það að skort hafi á samþykki bankaráðsins. Að því er þessa málsástæðu varðar lætur varnaraðilinn A-kk-nf nægja að vísa til forsendna hins kærða úrskurðar. Í fjórða lagi halda varnaraðilarnir þrír því fram að ætlað fjárhagslegt tjón sóknaraðila sé vanreifað af hans hálfu og að ekki hafi verið tekið tillit til ýmissa nánar greindra þátta, sem kunni að hafa áhrif á það, þar á meðal hafi sóknaraðili höfðað mál til riftunar á tilteknum greiðslum, sem hann reisi skaðabótakröfu sína á, svo og mál á hendur endurskoðendum sínum til heimtu skaðabóta vegna sömu atvika og hér um ræðir. Samkvæmt því beri að vísa málinu frá dómi, meðal annars samkvæmt 1. mgr. 26. gr. og 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991. Í fimmta lagi reisa varnaraðilarnir frávísunarkröfu sína á því að málshöfðunarfrestur samkvæmt 136. gr. þágildandi laga um hlutafélög, nr. 2/1995, hafi verið liðinn þegar mál þetta var höfðað.

Með hinum kærða úrskurði var máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum sem fyrr greinir vísað frá dómi. Var sóknaraðili ekki talinn hafi gert reka að því að staðreyna tjón sitt með þeim úrræðum sem honum væru tæk að lögum, svo sem með öflun mats dómkvaddra manna eftir ákvæðum laga nr. 91/1991. Svo sem nánar er rakið í úrskurðinum var tjón sóknaraðila talið vanreifað og sömuleiðis grundvöllur fyrir fjárhæð kröfugerðar hans. Var málinu vísað frá dómi með skírskotun til þess að annmarkarnir lytu að málinu í heild og væru svo verulegir að ekki yrði úr þeim bætt á síðari stigum málsins.

III

Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er héraðsdómsstefna 46 blaðsíður á lengd. Þótt um sé að ræða viðamikið mál hefur sóknaraðili ekki gætt þess að greina þar svo glöggt sem verða má dómkröfur sínar, málsástæður og lagarök á gagnorðan hátt, svo sem áskilið er í d., e. og f. liðum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Hins vegar er fallist á með héraðsdómi að þessir annmarkar á framsetningu málatilbúnaðar sóknaraðila geti ekki, einir og sér, leitt til frávísunar málsins.

Eitt af því sem ástæða hefði verið til að gera grein fyrir í stefnu er við hvaða lagaheimild það styðjist að varnaraðilum skuli vera stefnt saman í einu dómsmáli. Hér fyrir dómi heldur sóknaraðili því fram að skaðabótaábyrgð varnaraðila sé sprottin af athöfnum og athafnaleysi bankastjóranna tveggja og bankaráðsmannanna fjögurra 6. október 2008 og eftir atvikum dagana þar á undan og eigi kröfurnar gegn þeim því rætur að rekja til sömu atvika og aðstöðu. Þó kunni að leika vafi á því hvort skilyrði standi til aðildar varnaraðilans J-kk-ef Þ-kk-ef O-kk-ef eins og atvikum málsins sé háttað. Með vísan til þessa rökstuðnings sóknaraðila verður talið að skilyrði samlagsaðildar samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 hafi verið fyrir hendi til að sækja aðra varnaraðila en J-kk-þf Þ-kk-þf í sama máli, sbr. og 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Þar sem þessi varnaraðili hefur ekki krafist frávísunar málsins kemur ekki til skoðunar hvort skilyrði hafi verið til að höfða það gegn honum ásamt öðrum varnaraðilum, sbr. lokamálslið 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991.

Þrír varnaraðila hafa sem fyrr segir krafist þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi á þeirri forsendu að það hafi ekki verið höfðað innan þess frests sem mælt hafi verið fyrir um í b. lið 1. mgr. 136. gr. laga nr. 2/1995. Í ljósi þess að hér var í reynd kveðið á um sérstakan fyrningarfrest í þágildandi lögum um hlutafélög verður að líta svo á að álitaefni um hvort þessi frestur hafi verið liðinn við höfðun málsins sé atriði, sem taka verði afstöðu til við efnisúrlausn þess, en geti ekki varðað frávísun, sbr. dóm Hæstaréttar 7. desember 2011 í máli nr. 614/2011. Samkvæmt því er ekki fallist á þessa röksemd fyrir frávísunarkröfu varnaraðilanna þriggja.

Eins og áður greinir var í stefnu gerð grein fyrir málsatvikum, málsástæðum og lagarökum sem sóknaraðili telur að leiða eigi til skyldu varnaraðila til greiðslu skaðabóta og vátryggingarbóta. Lagði sóknaraðili fram við þingfestingu málsins fjölda skjala í því skyni að færa sönnur á að hann hafi átt í svo miklum fjárhagserfiðleikum þegar 3. október 2008 að bankaráðsmenn, bankastjórar og forstöðumaður fjárstýringar hans hafi vitað eða mátt vita að hann gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar og væri því ógjaldfær. Er á því byggt af hálfu sóknaraðila að fyrrgreindir stjórnendur hans hafi bakað sér bótaskyldu með því að gefa fyrirmæli um eða samþykkja, með berum orðum eða þegjandi samþykki, tilteknar greiðslur sem inntar hafi verið af hendi af sóknaraðila 6. og 7. október sama ár. Kröfur hans á hendur varnaraðilum eru reistar á því að þessar greiðslur hafi valdið honum tjóni eins og nánar voru færð rök fyrir í stefnu. Við þingfestingu lagði sóknaraðili fram skjöl um þessar greiðslur, auk fjölmargra skjala sem ætlað er að sanna að þær hafi bakað honum það tjón sem hann krefst bóta fyrir úr hendi varnaraðila. Ekki er unnt að gera þá kröfu til sóknaraðila að hann hafi þegar í stefnu brugðist við hugsanlegum vörnum af hálfu varnaraðila, enda er ekkert því til fyrirstöðu eftir lögum nr. 91/1991 að sóknaraðili geri það með öflun frekari sönnunargagna undir rekstri málsins, þar á meðal með því að fara samkvæmt IX. kafla laganna fram á mat sérfróðs manns eða manna á atriðum sem dómari leggur ekki sjálfur mat á. Með vísan til alls þessa verður talið að sóknaraðili hafi reifað nægilega í stefnu kröfur sínar um bætur úr hendi varnaraðila til þess að leyst verði efnislega úr málinu.

Sóknaraðili heldur því sem fyrr segir fram að fyrrgreindir stjórnendur bankans hafi valdið sér fjárhagstjóni með ólögmætri og saknæmri háttsemi sinni í byrjun október 2008, enda þótt fram komi í kæru hans til Hæstaréttar að ekki sé enn að fullu ljóst hvert umfang þess hafi verið. Að teknu tilliti til þessa eru ekki efni til að vísa málinu frá héraðsdómi á þeirri forsendu að ætluð bótaskylda varnaraðila sé ekki enn til orðin, sbr. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Þá standa ákvæði 4. mgr. 94. gr. þeirra laga ekki í vegi fyrir málshöfðun sóknaraðila á hendur varnaraðilum þótt hann hafi áður höfðað dómsmál gegn öðrum aðilum og haft þar uppi aðrar kröfur en gerðar eru í þessu máli.

Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Rétt er að málskostnaður í héraði vegna þessa þáttar málsins og kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.