491/2007

K var sakfelldur fyrir að hafa sem ritstjóri B á árinu 2005 birt í blaðinu fjórar auglýsingar á áfengi og með því brotið gegn 20. gr., sbr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998, sbr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. Ekki var talið að 20. gr. áfengislaga bryti í bága við 73. gr. stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsi eða skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt EES-samningnum, en slíkum vörnum hafði áður verið hafnað í dómum Hæstaréttar. Þá byggði K á því að undantekning frá banni við áfengisauglýsingum í 20. gr. áfengislaganna, er lýtur að auglýsingum í erlendum prentritum sem flutt eru til landsins, bryti í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnar. Í niðurstöðu meirihluta Hæstaréttar kom fram að með dómi réttarins í máli nr. 220/2005 hefði verið talið að hliðstætt ákvæði tóbaksvarnarlaga nr. 6/2002 bryti ekki gegn jafnræðisreglu. Að því virtu sem og röksemdum ákæruvaldsins var ekki fallist á að ákvæði 20. gr. áfengislaga bryti gegn áðurnefndu ákvæði stjórnarskrárinnar. Þá var ekki fallist á það með K að rannsókn lögreglu hefði verið ábótavant. Þar sem höfundur auglýsinganna hafði ekki nafngreint sig bar K ábyrgð á birtingu auglýsinganna samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga um prentrétt. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu K og hann dæmdur til greiðslu 1.000.000 króna sektar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 18. september 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða en þyngingar á refsingu.

Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður. Að því frágengnu krefst hann þess að refsing verði milduð. Fyrir héraðsdómi krafðist ákærði aðallega frávísunar málsins en til vara sýknu.

I

Í málinu er ákærða sem ritstjóra Blaðsins gefið að sök að hafa á árinu 2005 birt í blaðinu fjórar auglýsingar á áfengi og með því brotið gegn 20. gr., sbr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998, sbr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. Um var að ræða nokkrar tegundir áfengra drykkja, en auglýsingunum er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að framleiðsluvaran, sem auglýst var, hafi í öllum tilvikum verið áfengi í merkingu 2. gr. áfengislaga og að umfjöllun Blaðsins hafi samkvæmt öllum ákæruliðum verið auglýsingar í merkingu 20. gr. áfengislaga. Fyrir Hæstarétti hefur ákærði ekki vefengt þá niðurstöðu héraðsdóms.

II

Ákærði krefst þess aðallega að málinu verið vísað frá dómi sakir þess að fullnægjandi rannsókn lögreglu hafi ekki farið fram. Þannig hafi hlutur auglýsenda í því ekki verið rannsakaður, en einungis reyni á ábyrgð ritstjóra samkvæmt 15. gr. laga nr. 57/1956 ef auglýsandi hefur ekki verið nafngreindur. Rannsókn hefur meðal annars tekið mið af því hvort nafngreining komi fram í auglýsingunum og þar með hver beri ábyrgð á birtingu þeirra. Eins og sakarefni málsins liggur fyrir telst rannsókn fullnægjandi. Verður niðurstaða héraðsdóms um að hafna henni staðfest.

Ákærði ber fyrir sig að ótakmarkað bann við áfengisauglýsingum brjóti gegn 73. gr. stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsi, sbr. einnig 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í forsendum héraðsdóms kemur fram að á þessa varnarástæðu hafi áður reynt og henni verið hafnað í dómum Hæstaréttar, sbr. einkum dóm í máli nr. 415/1998 á bls. 781 í dómasafni réttarins 1999. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður ekki fallist á sýknukröfu ákærða af þessum sökum. Hinu sama gegnir um þá varnarástæðu ákærða að 20. gr. áfengislaga brjóti í bága við skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, sem veitt var lagagildi hér á landi með lögum nr. 2/1993. Á þetta atriði reyndi í dómi Hæstaréttar í máli nr. 599/2006, sem kveðinn var upp 14. júní 2007, þar sem hafnað var málsvörn sem á þessu var reist.

Þá vísar ákærði til 65. gr. stjórnarskrárinnar um að allir skuli jafnir fyrir lögum. Í 1. tölulið 4. mgr. 20. gr. áfengislaga sé undantekning frá banni við áfengisauglýsingum, sem hann telur fela í sér mismunun og með því sé brotið gegn framangreindu ákvæði stjórnarskrárinnar. Þá hafi aðrir í mörgum tilvikum birt áfengisauglýsingar í fjölmiðlum án þess að ákæruvaldið hafi brugðist við því auk þess sem Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins hafi gefið út prentað mál, sem hafi að geyma áfengisauglýsingar. Því beri að sýkna hann.

Undantekning frá banni við áfengisauglýsingum í áðurnefndri grein áfengislaga lýtur að auglýsingum á erlendum tungumálum í erlendum prentritum, sem flutt eru til landsins, nema megintilgangur ritsins eða innflutningsins sé að auglýsa áfengi. Af hálfu ákæruvaldsins er lögð áhersla á að með auglýsingabanni sé leitast við að sporna gegn misnotkun á áfengi og ekki síst hindra að því sé haldið að börnum og ungmennum með hvers kyns tilkynningum til almennings, hvort heldur er í máli eða myndum. Undantekningin í 1. tölulið 4. mgr. 20. gr. áfengislaga feli í sér takmarkað frávik í því tilviki að rit sé erlent, á erlendu tungumáli og það hafi verið flutt til landsins. Frávikið verði að teljast eðlilegt og það raski ekki meginmarkmiði bannsins, en ætla megi að rit á erlendum tungum eigi ekki jafn greiða leið að börnum og ungmennum eins og efni, sem er á íslensku. Bannregla 1. mgr. 20. gr. áfengislaga sé almenn og taki til allra og með sama hætti taki undanþágan til allra sem uppfylli skilyrði samkvæmt 1. tölulið 4. mgr. sömu greinar.

Í fyrri dómum Hæstaréttar hefur ekki með beinum hætti verið tekin afstaða til þeirrar varnarástæðu, sem hér um ræðir. Í dómi réttarins í máli nr. 220/2005, sem birtur er á bls. 1689 í dómasafni 2006 var hins vegar skorið úr um það hvort bann við auglýsingum á tóbaki samkvæmt 7. gr. laga nr. 6/2002 um tóbaksvarnir væri andstætt almennri jafnræðisreglu vegna fráviks frá auglýsingabanni, sem sett er í 1. mgr. 7. gr. laganna, og lýtur að tóbaksauglýsingum í erlendum ritum. Þessi undantekning er hliðstæð þeirri sem er að finna í 1. tölulið 4. mgr. 20. gr. áfengislaga og áður var getið. Í því máli var borið við að jafnræði hafi verið raskað með þeim hætti að ekki fengi staðist þar eð tóbaksauglýsingum í erlendum tímaritum væri hleypt inn á markað hér á landi án fyrirstöðu og slíkar auglýsingar sæjust jafnframt í þekktum sjónvarpsþáttum. Með síðastnefndum dómi réttarins var þessari málsástæðu hafnað. Málsvörn ákærða nú um að jafnræði sé raskað með fráviki frá banni við áfengisauglýsingum er efnislega hin sama og þegar hefur verið skorið úr um varðandi frávik frá banni við tóbaksauglýsingum. Að því virtu og með vísan til framanraktra röksemda ákæruvaldsins er hafnað málsvörn ákærða, sem á þessu er reist. Sú staðhæfing ákærða að aðrir hafi komist upp með háttsemi, sem feli í sér brot gegn banni við auglýsingum á áfengi, getur ekki leitt til þess nú frekar en endranær að lögbrot annarra geri sambærilega háttsemi þess sem sætir ákæru refsilausa af þeim sökum.

III

Í ákæru er varðandi heimfærslu brota ákærða til refsiákvæða, auk tilvísana til ákvæða áfengislaga, vísað til 15. gr. laga nr. 57/1956. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar ber höfundur efnis, sem birtist í blöðum, refsiábyrgð á efninu ef hann hefur nafngreint sig og er auk þess annað hvort heimilisfastur hér á landi þegar ritið kemur út eða undir íslenskri lögsögu þegar mál er höfðað. Ef enginn slíkur höfundur hefur nafngreint sig ber útgefandi rits eða ritstjóri ábyrgðina. Í héraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að höfundur auglýsinganna hafi ekki nafngreint sig í merkingu 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956. Verður fallist á þá niðurstöðu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 165/2006, sem kveðinn var upp 8. febrúar 2007. Samkvæmt lagaákvæðinu ber ákærði ábyrgð á birtingu auglýsinganna, en samkvæmt því var heimilt að beina málsókn hvort heldur að útgefanda rits eða ritstjóra. Að því virtu, sem rakið er að framan, verður sakfelling ákærða í málinu staðfest. Refsing hans er hæfilega ákveðin í héraðsdómi, sem verður staðfestur með þeim hætti, sem segir í dómsorði.

Ákærði verður dæmdur til að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, K-kk-nf G-kk-nf, greiði 1.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í 40 daga.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 475.418 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, B-kk-ef Þ-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 435.750 krónur.