124/2002

M keypti þrjár þekjur úr stafrænum kortagrunni L. Samkvæmt söluskilmálum sem M undirritaði var ekki heimilt að birta, fjölfalda eða dreifa unnum eða óunnum gögnum nema með leyfi L en um útgáfu-, afnota- og höfundarétt átti að fara eftir ákvæðum laga nr. 95/1997 um landmælingar og kortagerð. Ekki var um það deilt að M gaf út kort án þess að fá til þess birtingarleyfi. Stóð ágreiningur um hvort slík leyfi þyrfti fyrir þessum útgáfum og hvert væri hæfilegt gjald fyrir þau þyrfti þeirra með. Hélt M því fram að 10. gr. laga nr. 95/1997 sem mælir fyrir um fjármögnun Landmælinga Íslands, hefði á árinu 2000 ekki gert ráð fyrir því að gjald væri tekið fyrir afnot efnisins með þessum hætti. Þá gæti íslenska ríkið ekki átt höfundarétt af umræddum þekjum og því ætti ekki að greiða sérstakt gjald fyrir afnot efnisins. Talið var að um réttindi ríkisins af þessum starfrænu gögnum sem M fékk afnot af færi samkvæmt 50. gr. höfundalaga eins og þeim var breytt með lögum nr. 60/2000. L reisti gjaldtöku sína á gjaldskrá Landmælinga Íslands nr. 323/1999 sem gefin var út áður en 10. gr. laga var breytt með lögum nr. 171/2000. Var talið að L hefði haft lagaheimild til að taka gjald fyrir sölu upplýsinga og afnot þeirra. Þá yrði gjaldskráin ekki öðruvísi skilin en að þar væri ákveðið sérstakt gjald fyrir hverja birtingu og gjaldflokkar réðust af stærð korts og af því hversu birt efni í endanlegri útgáfu hefði að geyma mikið af kortagögnum, texta, myndefni eða öðru efni frá L. Þótti L hafa sýnt fram á rétt sinn samkvæmt 50. gr. höfundarlaga og hefði lagaheimild til að taka gjald af M vegna nýtingar á þeim upplýsingum sem M fékk, en L hafði áskilið sér frá upphafi endurgjald fyrir notkun veittra upplýsinga. Var talið að M hefði ekki sýnt fram á að L hefði ákveðið gjaldið of hátt samkvæmt gjaldskránni eða að gjaldtaka samkvæmt henni væri á annan hátt óhæfileg. Var héraðsdómur því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 12. mars 2002. Hann krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnda, en til vara að kröfur stefnda verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Áfrýjandi keypti 2. júlí 1997 þrjár þekjur úr stafrænum kortagrunni stefnda, IS 500V. Var þar um að ræða hæðarlínu-, vatna- og vegagrunn. Samkvæmt söluskilmálum, sem hann undirritaði, var öll dreifing gagnanna til þriðja aðila óheimil nema gegn skriflegu leyfi stefnda. Ekki var heldur heimilt að birta, fjölfalda eða dreifa unnum eða óunnum gögnum nema með leyfi hans. Áfrýjandi fékk 29. janúar 1998 birtingarleyfi vegna útgáfu tveggja korta í mælikvarðanum 1:600.000 og 1:300.000 og greiddi fyrir. Hann fékk 26. febrúar 1999 birtingarleyfi fyrir útgáfu fjögurra korta í mælikvarðanum 1:300.000, alls 10.000 eintök, og greiddi fyrir með fyrirvara þar sem hann vísar til fyrri bréfaskipta sinna og lögmanns stefnda, en þar bar hann brigður á réttmæti þess að hann þyrfti birtingarleyfi fyrir útgáfum sínum og dró í efa greiðsluskyldu þeirra vegna. Áfrýjandi hefur síðan ekki óskað eftir birtingarleyfum hjá stefnda. Dómkrafan er fyrir birtingargjald vegna korta í mælikvarðanum 1:300.000 af öllum landsfjórðungum, kortabók í mælikvarðanum 1:300.000, ferðakorti af Íslandi í mælikvarðanum 1:600.000 og jarðfræðikorti af Snæfellsnesi í mælikvarðanum 1:100.000. Samkvæmt málflutningi aðila er ekki um það deilt að áfrýjandi hafi gefið þessi kort út án þess að fá til þess birtingarleyfi. Hins vegar greinir aðila á um hvort birtingaleyfi þurfi fyrir þessum útgáfum. Verði það niðurstaða réttarins er um það deilt hvert sé hæfilegt gjald fyrir leyfin.

II.

Krafa stefnda er samkvæmt tveimur reikningum, þeim fyrri dagsettum 8. desember 2000, sem sagður er vera fyrir birtingarleyfi árið 2000, en hinum síðari frá 5. október 2001, sem sagður er vera fyrir sama tíma en tilkominn vegna leiðréttinga á upplagstölum áfrýjanda. Þekjurnar þrjár, sem áfrýjandi fékk á árinu 1997, voru fengnar úr stafrænu gagnasafni stefnda, Ísland Vektor 1:500.000, en gagnasafnið er byggt á ferðakorti stefnda í þeim mælikvarða. Tilgangur gagnasafnsins er aðallega að gefa upplýsingar um hæðar-, vatna- og vegakerfi landsins í heild. Gögnin má nota við ýmis konar kortagerð og vinnslu í landupplýsingakerfum. Ferðakort stefnda var unnið á sjö ára tímabili og kom fyrst út 1978. Grunnur að kortinu voru hæðarlínur, vatnafar og strandlínur af Atlaskortum í mælikvarða 1:100.000, sem gefin voru út af Geodætisk Institut í Kaupmannahöfn, en stefndi hafði fengið þessi grunngögn með samningum við þá stofnun.

Stefndi er ríkisstofnun sem heyrir undir umhverfisráðuneytið. Hlutverk stofnunarinnar er að vinna að verkefnum á sviði landmælinga og kortagerðar. Samkvæmt 8. gr. laga nr. 95/1997 um landmælingar og kortagerð er íslenska ríkið eigandi að öllum réttindum sem Landmælingar Íslands hafa öðlast og gætir stofnunin hagsmuna ríkisins á sviði höfunda- og afnotaréttar á öllu efni sem hún hefur eignast, unnið eða gefið út í sambandi við mælingar, kort eða myndir af Íslandi. Í greininni segir að um höfundarétt gildi að öðru leyti höfundalög nr. 73/1972 með síðari breytingum. Samkvæmt 9. gr. sömu laga eiga Landmælingar Íslands að miðla upplýsingum og veita aðgang að gögnum í vörslu stofnunarinnar og er heimilt að veita afnotarétt af öllum upplýsingum á sviði landmælinga og kortagerðar, sem eru í hennar vörslu, að því tilskildu að uppruna sé getið og áreiðanleika upplýsinga ekki stefnt í tvísýnu.

Það var í verkahring stefnda að varðveita og þróa það efni sem um getur í máli þessu og veita áfrýjanda umbeðnar upplýsingar, svo sem hann gerði. Áfrýjandi greiddi fyrir aðgang að upplýsingunum. Hann undirritaði einnig skilmála fyrir afhendingunni, eins og að framan er rakið, og skuldbatt sig til að birta ekki eða fjölfalda keypt gögn unnin eða óunnin nema að fengnu sérstöku leyfi. Í skilmálunum er til þess vísað að um útgáfurétt fari eftir ákvæðum laga um Landmælingar Íslands. Áfrýjandi aflaði sér birtingarleyfis fyrir útgáfur sínar 1998 og að einhverju leyti árið 1999 og greiddi fyrir það svonefnt birtingargjald. Leyfi þessi voru fyrir ákveðin kort og samkvæmt texta þeirra voru þau bundin við það upplag sem í þeim greindi. Áfrýjandi ber brigður á að þessi gjaldtaka hafi verið heimil að lögum og hefur hafnað frekari greiðslum. Heldur hann því fram að 10. gr. laga nr. 95/1997, sem mælir fyrir um fjármögnun Landmælinga Íslands, hafi á árinu 2000 ekki gert ráð fyrir því að gjald væri tekið fyrir afnot efnisins með þessum hætti. Þá heldur hann því einnig fram að íslenska ríkið geti ekki átt höfundarétt að þessum þekjum og því eigi ekki að greiða sérstakt gjald fyrir afnot efnisins.

III.

Áfrýjandi kaus að fá hið umdeilda efni frá stefnda og tók við því með ákveðnum skilmálum. Samkvæmt þeim átti um útgáfu-, afnota- og höfundarétt að fara eftir ákvæðum laga nr. 95/1997. Fer um greiðsluskyldu áfrýjanda að þeim lögum. Hér var um að ræða efni sem íslenska ríkið átti og stefnda bar lögum samkvæmt að varðveita. Hafði það verið unnið upp úr korti sem íslenska ríkið átti höfundarétt að samkæmt 3. mgr. 1. gr. höfundalaga. Er ómótmælt að gerð þessara stafrænu gagna, sem áfrýjandi fékk afnot af, kostuðu umtalsverðar fjárhæðir. Fer um réttindi ríkisins yfir slíkum gögnum samkvæmt 50. gr. höfundalaga, eins og þeim var breytt með lögum nr. 60/2000, en reikningar stefnda eru útgefnir eftir gildistöku þeirra laga 26. maí 2000 og ekki liggur annað fyrir en umdeild upplög kortanna hafi verið prentuð eftir þann tíma. Líta verður svo á að í máli þessu geri stefndi kröfu til greiðslu fyrir þessi réttindi.

Stefndi reisti gjaldtöku sína á gjaldskrá Landmælinga Íslands nr. 323/1999. Á þeim tíma sem gjaldskráin var gefin út voru fyrirmæli um það í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 95/1997 að Landmælingar Íslands skyldu afla sér tekna á eftirfarandi hátt: 1. Með sölu á sérhæfðri þjónustu og upplýsingum. 2. Með þjónustugjöldum vegna afgreiðslu gagna. Gjaldtaka þessi skyldi ákvörðuð í gjaldskrá sem ráðherra staðfesti. Að öðru leyti skyldi kostnaður við starfrækslu Landmælinga Íslands greiðast af framlögum úr ríkissjóði. Stefndi seldi áfrýjanda ákveðnar upplýsingar og afgreiddi til hans gögn þar um. Verður að ætla að stefndi hafi haft lagaheimild til að taka gjald fyrir sölu upplýsinga og afnot þeirra. Lagaákvæðinu hefur nú verið breytt með lögum nr. 171/2000, svo sem rakið er í héraðsdómi.

Óumdeilt er að reikningarnir eru samkvæmt tilvitnaðri gjaldskrá. Hins vegar heldur áfrýjandi því fram að almenn tekjuöflun verði ekki ákvörðuð í gjaldskrá heldur eingöngu þjónustugjöld, sem ekki megi fara fram úr eðlilegum kostnaði stofnunarinnar við að láta þessa þjónustu í té, sbr. 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Hér sé þessu ekki að heilsa því að gjaldtakan sé umfram eðlilegan kostnað við þjónustuna og langt úr hófi. Að framan er því lýst að gerð þessara stafrænu gagna kostaði umtalsverðar fjárhæðir. Af hálfu stefnda er því haldið fram að gjaldskráin sé samin með þennan kostnað í huga. Forstöðumaður stjórnsýslusviðs stefnda sagði fyrir dómi að við ákvörðun viðmiðunarverðs gjaldskrárinnar hafi verið litið til verðlagningar sams konar stofnana erlendis. Eins og áður segir snýst ágreiningur aðila í þessu máli um greiðslu fyrir afnotarétt en ekki veitta þjónustu. Gjaldskráin verður ekki öðruvísi skilin en að þar sé ákveðið sérstakt gjald fyrir hverja birtingu og gjaldflokkar ráðist af stærð korts og af því hversu birt efni í endanlegri útgáfu hafi að geyma mikið af kortagögnum, texta, myndefni eða öðru efni frá Landmælingum Íslands. Hefur stefndi innheimt gjald samkvæmt öðrum gjaldflokki sem er miðaður við að kort áfrýjanda innihaldi 30-60% af efni frá honum. Hefur áfrýjandi mótmælt því að um svo mikið efni frá stefnda sé að ræða, sem reikningar gera ráð fyrir, og fullyrðir að kortin ættu samkvæmt gjaldskránni að falla í þriðja verðflokk, sem miðar við að grunngögn stefnda séu 10-30% af birtu efni eða minna. Áfrýjandi hefur ekki lagt fram matsgerð dómkvaddra sérfræðinga þessu til styrktar eða önnur nægileg gögn og verður hann að bera halla af því eins og mál þetta liggur fyrir Hæstarétti.

Af því sem að framan er rakið þykir stefndi hafa sýnt fram á rétt sinn samkvæmt 50. gr. höfundalaga og að hann hafi lagaheimild til að taka gjald af áfrýjanda vegna nýtingar á þeim upplýsingum sem hann fékk. Stefndi áskildi sér frá upphafi endurgjald fyrir notkun veittra upplýsinga. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að stefndi hafi ákveðið gjaldið of hátt samkvæmt gjaldskránni eða að gjaldtaka samkvæmt henni sé á annan hátt óhæfileg. Ber af þessum ástæðum að staðfesta héraðsdóm.

Samkvæmt þessari niðurstöðu er rétt að áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar er ákveðið í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Mál og menning hf., greiði stefnda, Landmælingum Íslands, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.