127/2015

Í málinu deildu aðilar um það hvort M o.fl., eigendur svonefndra Austurhúsa í Dyrhólahverfi í Mýrdalshreppi, ættu einir beinan eignarrétt yfir Dyrhólaey eða hvort þeir ættu þann rétt að jöfnu á móti Þ o.fl., eigendum Vesturhúsa. Í dómi Hæstaréttar var ekki fallist á kröfu M um frávísun málsins en hún var meðal annars á því reist að brotið hefði verið gegn lagareglum um samaðild samkvæmt 2. mgr., sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í málinu lágu fyrir tvö landamerkjabréf, annars vegar fyrir Austurhús 21. júní 1890 og hins vegar fyrir Vesturhús 30. sama mánaðar. Voru þau bæði þinglesin á manntalsþingi síðargreinda daginn og síðan rituð í landamerkjabók Skaftafellssýslu, svo sem kveðið hefði verið á um í þágildandi landamerkjalögum nr. 5/1882. Talið var að lýsing landamerkjabréfanna á mörkum landanna tveggja væri nánast sú sama og ætti hún sér, að minnsta kosti að verulegu leyti, fyrirmynd í eldri heimildum, svo sem í lögfestu frá 1762. Af ákvæðum landamerkjabréfanna yrði ekki dregin önnur ályktun en sú að samkvæmt þeim hefðu eigendur Austurhúsa átt beinan eignarrétt yfir eynni, en eigendur Vesturhúsa óbeinan, hvort sem með þessu hefði verið staðfest sú réttarstaða, sem fyrir hefði verið, eða breytt henni frá því sem áður hafði verið. Landamerkjabréf væri í eðli sínu samningur ef það væri samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða um þau atriði, sem þeir hefðu forræði á að ráðstafa með löggerningi. Samkvæmt því voru landamerkjabréfin tvö skuldbindandi fyrir þá, sem undirrituðu þau, svo og aðra sem komið hefðu síðar í þeirra stað, enda hefði ekkert komið fram sem benti til að staðið hefði verið þannig að gerð þeirra og undirritun að ógildi varði. Eigendur Austurhúsa, sem eigendur Dyrhólaeyjar, hefðu afsalað íslenska ríkinu hluta af eynni undir vita og tengda starfsemi gegn endurgjaldi, fyrst árið 1910 og síðar 1928. Þeim gerningum hefði báðum verið þinglýst án þess að séð yrði að eigendur Vesturhúsa hefðu fundið að þessum ráðstöfunum fyrr en löngu síðar, en helmingur af endurgjaldi samkvæmt samningnum frá 1928 hefði fyrst verið greiddur þeim 1945. Gögn málsins bæru ekki með sér að eigendur jarða, sem heyrðu til Vesturhúsum, hefðu hreyft andmælum gegn gildi landamerkjabréfsins frá 21. júní 1890 fyrr en í aðdraganda þess að málið var höfðað. Þegar litið væri til eðlis landamerkjabréfsins sem samnings um landamerki og þar með eignarhalds á landi innan þeirra marka væri fallist á með M o.fl. að Þ o.fl. gætu ekki nú, rúmum 120 árum síðar, haft uppi andmæli gegn gildi bréfsins vegna þess hvernig háttað hefði verið undirritunum á það. Væri sá réttur þeirra því fallinn niður fyrir tómlætis sakir. Þá var ekki talið að önnur atriði, sem Þ o.fl. hefðu vísað til, eins og virði einstakra jarða samkvæmt fasteignamati, þátttaka þeirra í nánar greindu veiðifélagi, aðkoma þeirra að friðlýsingu Dyrhólaeyjar og þátttaka í uppgræðslu á landi í nágrenni hennar, gætu breytt framangreindri niðurstöðu um að M o.fl. ættu ein beinan eignarrétt yfir eynni. Af þeim sökum voru þau sýknuð af kröfum Þ o.fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 17. febrúar 2015. Áfrýjandinn Mýrdalshreppur krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefndu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Áfrýjendurnir M-kvk-nf Ó-kvk-nf V-kk-ef, J-kk-nf V-kk-nf og V-kk-nf Á-kk-nf krefjast sýknu af kröfum stefndu. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur fóru á vettvang 5. október 2015.

I

Stefndi Þ-kk-nf G-kk-nf er eigandi jarðarinnar Vatnsskarðshóla og stefndu E-kvk-nf D-kvk-nf Þ-kvk-nf og V-kk-nf P-kk-nf A-kk-nf eigendur 5/9 hluta Garðakots. Þær jarðir ásamt jörðunum Litlu-Hólum og Dyrhólum-Vestri, en sú síðastgreinda er í eigu áfrýjandans Mýrdalshrepps, eru í einu lagi nefndar Vesturhús. Jörðin Loftsalir er eign áfrýjendanna M-kvk-ef og J-kk-ef og Dyrhólahjáleiga eign M-kvk-ef og áfrýjandans V-kk-ef. Þær jarðir auk jarðanna Norðurgarðs, sem er í eigu Mýrdalshrepps, og Eystri-Dyrhóla nefnast Austurhús. Mýrdalshreppur var eigandi síðastgreindu jarðarinnar, en seldi hana stefnda Þ-kk-þgf og eiginkonu hans með kaupsamningi 16. maí 2002. Í samningnum sagði að undanskilinn sölunni væri „allur sá hluti sem áður tilheyrði jörðinni í óskiptu landi Austurhúsa að meðtalinni Dyrhólaey, en þessum hluta var skipt frá með skiptagerð, dags. 14. desember 2001 ... og verður áfram í eigu Mýrdalshrepps.“

Með eignayfirlýsingu 20. apríl 2012 lýstu áfrýjendur, sem „landeigendur í Austurhúsatorfu“, því yfir að þau ættu „landsvæðið Óskipt land Austurhúsa í óskiptri sameign“ í nánar greindum hlutföllum. Sagði meðal annars í yfirlýsingunni: „Ytri landamerki Austurhúsajarða eru skýr og leiða af þinglýstu landamerkjabréfi Austurhúsa frá 21. júní 1890. Innan þessara merkja er Dyrhólaey en samkvæmt landamerkjabréfi Austurhúsa höfðu ábúendur Vesturhúsa ½ afnot af Dyrhólaey við undirritun þess.“ Yfirlýsingunni ásamt samrunaskjali um hið óskipta land var þinglýst 27. apríl 2012. Stefndu tilkynntu sýslumanni 31. maí sama ár að þau bæru ákvörðun hans um að þinglýsa þessum skjölum undir héraðsdóm samkvæmt 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 og gerðu þá kröfu að skjölin yrðu „afmáð úr þinglýsingabók.“ Í erindi stefndu sagði meðal annars: „Með skjölum þessum eru eigendur jarða í Austurhúsatorfu að slá eign sinni á land sem þeir eiga ekki einir heldur er Dyrhólaey sameign Austurhúsajarða og Vesturhúsajarða frá fornu fari.“ Ekki varð af því að leyst yrði úr málinu og mun það hafa verið fellt niður 7. maí 2013.

Hinn 14. júní 2013 höfðuðu stefndu mál þetta á hendur áfrýjendum og kröfðust þess meðal annars að viðurkennt yrði að stefndu E-kvk-nf D-kvk-nf og V-kk-nf P-kk-nf væru „eigendur 12,204% helmingshlutar í Dyrhólaey, eða 6,102% af heild“, og stefndi Þ-kk-nf „eigandi 34,098% af helmingshlut í Dyrhólaey, eða 17,049% af heild“, innan nánar greindra marka. Einnig að ógilt yrðu áðurgreind eignayfirlýsing og samrunaskjal og skjölin „afmáð úr fasteignabók“. Með réttargæslustefnu, útgefinni 9. júlí sama ár, var eigendum Litlu-Hóla og 4/9 hluta Garðakots gefinn kostur á að gæta réttar síns og veita stefndu stuðning í málinu, en engar kröfur voru gerðar á hendur þeim. Áfrýjendur kröfðust aðallega frávísunar og var leyst úr þeirri kröfu með úrskurði héraðsdóms þar sem því var hafnað að vísa fyrrgreindum kröfum stefndu frá dómi. Með hinum áfrýjaða dómi voru kröfurnar síðan teknar til greina.

II

Krafa áfrýjandans Mýrdalshrepps um að vísað verði frá héraðsdómi þeirri kröfu stefndu, sem lýtur að viðurkenningu á eignarrétti þeirra að tilteknum hlutum Dyrahólaeyjar, annars vegar að 6,102% og hins vegar 17,049%, er á því reist „að stefna hefði þurft til fullrar aðildar öllum jarðeigendum í Vesturhúsum“ til að þola dóm í málinu. Eins og krafa stefndu er úr garði gerð bar ekki nauðsyn til að stefna eigendum Litlu-Hóla og hluta Garðakots í máli þessu á grundvelli 2. mgr., sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda bindur dómur í máli aðeins þá, sem eiga aðild að því, sbr. 1. mgr. 116. gr. laganna. Þegar af þessari ástæðu verður ekki fallist á kröfu áfrýjandans um frávísun sökum þess að brotið hafi verið gegn lagareglum um samaðild að því er varðar eigendur svonefndra Vesturhúsa.

Með vísan til forsendna úrskurðar héraðsdóms verður jafnframt hafnað kröfu áfrýjandans um frávísun vegna þess að nauðsynlegt hafi verið, á grundvelli sömu reglna, að stefna jarðeigendum í Reynishverfi til varnar í málinu.

Áfrýjandinn telur að krafa stefndu, sem lýtur að ógildingu á eignayfirlýsingunni og samrunaskjalinu, gangi of langt miðað við þau markmið, sem búi að baki henni, og því beri að vísa henni frá héraðsdómi. Ekki verður séð hvernig stefndu hefðu átt að haga þessari kröfu sinni öðru vísi en þau hafa gert, að teknu tilliti til áðurnefndrar kröfu þeirra um viðurkenningu á eignarrétti. Af þeim sökum verður krafa um frávísun af þessari ástæðu heldur ekki tekin til greina.

III

Nokkru eftir landnám munu Dyrhólar hafa verið orðin sjálfstæð jörð og á 12. eða 13. öld verið skipt í tvær jarðir, Dyrhóla eystri og vestri, þótt skammt væri á milli bæjanna tveggja. Í dómi, sem kveðinn var upp um miðja 15. öld og sagt er frá í hinum áfrýjaða dómi, leysti umboðsmaður Skálholtsbiskups ásamt sex meðdómsmönnum úr ágreiningi milli eigenda jarðanna tveggja. Í dóminum sagði meðal annars: „Seigi eg J-x-x prestur Jonsson. officialis heilagrar Skalholltzkirkiu ... med fullum vrskurdi og domsatkuædi alla halfa Dýrholaeý klaustrinu j Þyckuabæ til æfinligrar eignar til mots vid þau er eiga eystri Dýrhola ad aullum hlutum“. Þá greinir í héraðsdómi frá dómi sýslumanns Vestur-Skaftafellssýslu og átta meðdómsmanna hans 22. júní 1735 þar sem leyst var úr ágreiningi um rétt ábúenda Vesturhúsa til hagbeitar í Dyrhólaey og reka í fjörunni við eyna. Þar er einnig gerð grein fyrir lögfestu J-kk-ef S-kk-ef, eiganda Dyrhóla-Vestri og annarra jarða tilheyrandi Vesturhúsum, 2. júní 1762. Í lögfestunni var landamerkjum þeirra, þar á meðal gagnvart Austurhúsum, lýst svo: „First úr þeim garðe sem er á ströndene (það fjörumark) síonhending suður í sío. Úr áðurnefndum garðe sjónhending í sundeð millum Vesturhúsa og Austurhúsa úr sundenu í þá þúfu sem stendur á Sanabrekku þaðan í Merkegarð, ræður sá garður alt í gerðalæk, so úr gerðalæk og í garðen á gerðunum og vestur á brunena þá með brununum og móts við Riettaklett, þaðan sjónhending og í garðen sem liggur í hádeigesskarð, þá úr hádeigesskarðe og út með hólunum og í þúfu sem er á götuhrigg, so úr þeirre þúfu og í ána sem þar næst renur og kölluð er hriggiakvísl og ræður sú á fram að fiöru“.

Hinn 21. júní 1890 var gerð svohljóðandi landamerkjaskrá „Dyrhólajarðanna (Austurhúsa)“: „Landmark er þúfa syðst á túni, ber í vörðu á Hlöðuhól á túni beint í sundið milli Dyrhólabæja, svo liggur markið vestur traðirnar, úr traðakjafti í þúfu, er stendur á Sandbrekku, þaðan í Merkigarð, ræður sá garður alt í Gerðalæk, svo Gerðalækur að vestanverðu í merkigarð, er liggur upp úr svokallaðri Bótarbrekku og í grjótvörðu á nyrðstu brún á Geitafjalli, þaðan í Gyltuból austan í fjallinu, og þaðan niður að mýri og inn með mýrinni inn fyrir svo kölluð Fjallsendaskipti í vörðu móts við reiðingsnef að norðan, þaðan beint austur í Kýrkeldu ... ræður svo keldan suður úr og eftir af graslendi sleppur beint austur í Lambhaganef og svo í sjó austan við Dyrhólaey (Skorpunef í marki) og skal að austan Dyrhólaey fylgja rætur hennar eða það er við rís af sljettu, svo eiga Dyrhóla Austurhús Dyrhólaey drangana og svo vestur með sjó í fjörumark milli Austur- og Vestur-húsa, sem er varða áður nefnd á Hlöðuhól, ber í aðra vörðu á hól í Austurhúsa (Dyrhóla) túni og svo báðar til fjalls í Krukkshelli, sem er sunnan í Geitafjalli. Innan þessara takmarka hafa Vesturhúsa ábúendur haft ½ not af Dyrhólaey í mörg ár óátaldir. Austurhús eiga frían lambaupprekstur í Koltungum.“ Landamerkjabréfið var undirritað af H-kk-þgf J-kk-þgf, sem mun þá hafa verið aðaleigandi allra jarða tilheyrandi Austurhúsum, Ó-kk-þgf P-kk-þgf, ábúanda á Höfðabrekku og umboðsmanni þjóðjarða, og Þ-kk-þgf Á-kk-þgf, þáverandi aðaleiganda og ábúanda á Dyrhólum-Vestri, auk eigenda jarða í Reynishverfi og umboðsmanna þeirra.

Níu dögum síðar, 30. júní 1890, var gert svofellt bréf um „landamerki fyrir Vesturhús Dyrhóla“: „Fyrst úr þeirri vörðu, sem stendur á Hlöðuhól og ræður túnmark slægjumarki svo langt sem gras vex suður. Svo úr sömu þúfu í sundið á milli Dyrhólabæja og eftir tröðunum fyrir norðvestan bæina beint í varnarhlið, þaðan í Merkigarð og ræður sá garður allt í gerðalæk, ræður sá lækur í Gerðagilsbotn, svo úr Gerðagilsbotni eftir garðinum á gerðunum vestur á brúnina, þá eftir brúninni í Rjettarklett, þaðan sjónhending í garðinn, sem liggur í Hádegisskarð, svo úr Hádegisskarði og út með hólunum í þá þúfu, sem er á Götuhrygg, svo úr þeirri þúfu í ána, sem þar rennur fyrir vestan og kölluð er Hryggjakvísl, og ræður sú á fram að fjöru, enn fjörumark er úr þeirri grjótvörðu, sem stendur á útustu grashæð í vörðu austan til á Fagurhól og úr þeirri þúfu vestan til í bæinn í Álftagróf. Fjörumark milli Austur- og Vestur-húsa: úr þúfunni í túnmarki á Hlöðuhól í þá vörðu, sem er á austur-Dyrhólatúni, sem beri í Krukkshelli framan í Geitarfjalli. Vesturhús eiga hálfa Dyrhólaey að beit og fuglatekju sem og hálfan reka kringum eyna að norðan, líka fuglaveiði í dröngum, sömuleiðis þau slægjustykki, sem fylgt hafa og liggja milli Reynishverfis og Dalaslægja. Ítak: lamba upprekstur í Koltungum í Kerlingardals landi.“ Landamerkjabréfið var undirritað af fyrrgreindum Þ-kk-þgf Á-kk-þgf, ásamt S-kk-þgf B-kk-þgf, J-kk-þgf E-kk-þgf og Þ-kk-þgf S-kk-þgf, ábúendum á Vatnsskarðshólum, Litlu-Hólum og Garðakoti, auk áðurnefnds H-kk-ef J-kk-ef.

Landamerkjabréfin voru bæði þinglesin á manntalsþingi í Loftsalahelli 30. júní 1890 og síðan rituð í landamerkjabók Skaftafellssýslu.

Meðal málsgagna er afsalsbréf, undirritað 13. júlí 1910 af H-kk-þgf J-kk-þgf. Þar sagði: „Við undirritaðir eigendur Dyrhólaeyjar seljum og afsölum með þessu brjefi stjórnarráðinu: 1. lóð undir Dyrhólaeyjarvitann, að stærð 25x25 metrar ... 2. lóð undir og frá girðingunni norðan undir eyjunni upp að vitanum 3. rjetti til þeir framvegis í eyjunni að taka ofaníburð og önnur efni til viðhalds veginum“. Jafnframt var tekið fram að greiddar hafi verið 225 krónur fyrir fyrrgreindar lóðir og réttindi, auk þess sem fallið hafi verið frá kröfum um skaðabætur fyrir tjón það sem vegagerðin og vitabyggingin hafi haft í för með sér. Bréfið var þinglesið 26. júní 1911. Þá er að finna í gögnum málsins samning milli vitamálastjórnar Íslands og „eigenda Dyrhólaeyjar“, undirritaðan 16. júní 1928 fyrir hönd þeirra síðarnefndu af J-kk-þgf H-kk-þgf og Ó-kk-þgf J-kk-þgf H-kk-þgf, þar sem eigendurnir seldu og afsöluðu vitamálastjórn „þá lóð af suðvesturhorni eyjarinnar, sem sýnd er í viðfestum uppdrætti, til fullrar eignar og afnota í þarfir vitans og mannvirkja hans“. Einnig var tekið fram að óbreytt héldust „rjettindin til vegastæðis og umferðar eftir veginum upp í vitann, sem samið var um og greidd var full borgun fyrir 1910“. Þá sagði að „fyrir þau rjettindi og eignarrjettindi er að ofan eru greind, hefir vitamálastjórnin greitt eigendum 500 ... krónur“. Með greiðslunni féllu „jafnframt niður allar kröfur um borgun fyrir sand, grjót, vatnstöku og önnur spjöll, er kunna að hafa orðið á eyjunni við byggingu vitans 1927.“ Samningnum var þinglýst 1. desember 1928. Fyrir liggur bréf 20. apríl 1945 frá J-kk-þgf H-kk-þgf til N-kk-ef F-kk-ef og sagði þar meðal annars: „Eftir atvikum hefi jeg ekki á móti því að þið fáið hluta andvirðis þess lóðabletts á Dyrhólaey, sem seldur var vitanum til afnota, og sendi því hjer með helming þess andvirðis eins og farið hefur verið fram á kr. 250 ... en án allrar frekari skuldbindingar, hverju nafni sem nefnist.“ Málsaðilar eru sammála um að með þessu hafi eigendur Austurhúsa fallist á að greiða eigendum jarða tilheyrandi Vesturhúsum helming af þeirri greiðslu sem innt var af hendi til þeirra fyrrnefndu samkvæmt samningnum frá 1928. Hins vegar er enga skýringu að finna á því í málsgögnum hvenær eigendur Vesturhúsa gerðu tilkall til þessa fjár né hvaða rök þeir færðu fyrir því á sínum tíma.

Aðilar málsins hafa vísað til fleiri atvika og gagna sem þeir telja að líta beri til við úrlausn málsins. Er skilmerkilega gerð grein fyrir þeim í hinum áfrýjaða dómi.

IV

Í máli þessu er deilt um það hvort eigendur svonefndra Austurhúsa eigi einir beinan eignarrétt yfir Dyrhólaey eða hvort þeir eigi þann rétt að jöfnu á móti eigendum Vesturhúsa. Óbein eignarréttindi, tengd eynni, eru ekki til úrlausnar í málinu.

Samkvæmt 3. gr. landamerkjalaga nr. 5/1882 var eigandi eða umráðamaður hverrar jarðar skyldur að skrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðar sinnar, eins og hann vissi þau réttust. Skyldi þar getið þeirra ítaka eða hlunninda, sem aðrir menn áttu í landi hans, svo og þeirra sem jörð hans átti í annarra manna lönd. Merkjalýsingu þessa skyldi hann sýna hverjum þeim, er land átti til móts við hann, sem og eigendum lands þess, er hann taldi jörð sína eiga ítak í, og skyldu þeir rita á lýsinguna samþykki sitt, hver fyrir sína jörð, nema þeir álitu lýsingu hans eigi rétta. Í 4. gr. laganna sagði að þá er landeigandi hefði fengið alla, er hann átti að sýna merkjalýsingu sína eftir 3. gr. til að rita samþykki sitt á hana, skyldi hann fá hana sýslumanni í hendur til þinglesturs á næsta manntalsþingi. Samkvæmt 6. gr. laganna skyldi sýslumaður halda löggilta landamerkjabók til að rita meðal annars í merkjalýsingar sem á þingi væru lesnar.

Landamerkjabréfin frá 21. og 30. júní 1890, sem lýst hefur verið að framan, voru gerð á grundvelli 3. gr. þágildandi landamerkjalaga. Það sem fram kom í öðru bréfinu samrýmdist efni hins bréfsins að svo miklu leyti sem hér skiptir máli. Þannig var lýsing landamerkjabréfanna á mörkum lands Austurhúsa annars vegar og Vesturhúsa hins vegar nánast sú sama og átti hún sér, að minnsta kosti að verulegu leyti, fyrirmynd í eldri heimildum, svo sem í lögfestunni frá 1762 sem var einhliða yfirlýsing þáverandi eiganda Dyrhóla-Vestri. Í landamerkjabréfinu fyrir Austurhús frá 1890 var skýrt tekið fram að Dyrhólaey væri innan landamerkja þeirra, en innan markanna hefðu „Vesturhúsa ábúendur haft ½ not af Dyrhólaey í mörg ár óátaldir.“ Samkvæmt landamerkjabréfinu fyrir Vesturhús, sem gert var nánast samtímis hinu, var eyjan utan landamerkja þeirra. Í bréfinu var tekið fram að Vesturhús ættu „hálfa Dyrhólaey að beit og fuglatekju sem og hálfan reka kringum eyna að norðan, líka fuglaveiði í dröngum, sömuleiðis þau slægjustykki, sem fylgt hafa og liggja milli Reynishverfis og Dalaslægja.“ Af þessum orðum og ákvæðum hins landamerkjabréfsins verður ekki dregin önnur ályktun en sú að samkvæmt þeim hafi eigendur Austurhúsa átt beinan eignarrétt yfir eynni, en eigendur Vesturhúsa óbeinan, hvort sem verið var með þessu að staðfesta þá réttarstöðu, sem fyrir var, eða breyta henni frá því sem áður hafði verið.

Landamerkjabréf er í eðli sínu samningur ef það er samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða um þau atriði, sem þeir hafa forræði á að ráðstafa með löggerningi, sbr. dóma Hæstaréttar 11. október 2012 í máli nr. 457/2011, 26. september 2013 í máli nr. 547/2012 og 10. september 2015 í máli nr. 637/2014. Samkvæmt því voru landamerkjabréfin tvö frá 21. og 30. júní 1890 skuldbindandi fyrir þá, sem undirrituðu þau, svo og aðra sem komið hafa síðar í þeirra stað, enda hefur ekkert komið fram sem bendir til að staðið hafi verið þannig að gerð þeirra og undirritun að ógildi varði. Landamerkjabréfið fyrir Vesturhús var undirritað af eigendum og umráðamönnum allra fjögurra jarðanna og að auki eiganda Austurhúsa. Á hinn bóginn var aðeins ritað undir hitt landamerkjabréfið af eigendum Austurhúsa og Dyrhóla-Vestri, en ekki af hálfu Vatnsskarðshóla, Litlu-Hóla og Garðakots. Bréfin voru bæði þinglesin 30. júní 1890 og síðan rituð í landamerkjabók, svo sem kveðið var á um í 4. og 6. gr. þágildandi landamerkjalaga, án þess að athugasemdir væru gerðar.

Eins og áður greinir afsöluðu eigendur Austurhúsa, sem eigendur Dyrhólaeyjar, íslenska ríkinu hluta af eynni undir vita og tengda starfsemi gegn endurgjaldi, fyrst árið 1910 og síðar 1928. Þeim gerningum var báðum þinglýst án þess að séð verði að eigendur Vesturhúsa hafi fundið að þessum ráðstöfunum fyrr en löngu síðar, en helmingur af endurgjaldi samkvæmt samningnum frá 1928 var fyrst greiddur þeim 1945.

Gögn málsins bera ekki með sér að eigendur jarða, sem heyra til Vesturhúsum, hafi hreyft andmælum gegn gildi landamerkjabréfsins frá 21. júní 1890 fyrr en í aðdraganda þess að mál þetta var höfðað. Þegar litið er til eðlis landamerkjabréfsins sem samnings um landamerki og þar með eignarhalds á landi innan þeirra marka er fallist á með áfrýjendum að stefndu geti ekki nú, rúmum 120 árum síðar, haft uppi andmæli gegn gildi bréfsins vegna þess hvernig háttað var undirritunum á það. Er sá réttur þeirra því fallinn niður fyrir tómlætis sakir af hálfu eigenda umræddra þriggja jarða, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 18. september 2014 í máli nr. 360/2013. Þá hafa stefndu ekki fært fyrir því viðhlítandi rök að þau hafi öðlast beinan eignarrétt að Dyrhólaey fyrir hefð.

Önnur atriði, sem stefndu hafa vísað til, eins og virði einstakra jarða samkvæmt fasteignamati, þátttaka eigenda Vesturhúsa í Veiðifélagi Dyrhólaóss, aðkoma þeirra að friðlýsingu Dyrhólaeyjar og þátttaka í uppgræðslu á landi í nágrenni hennar, geta ekki breytt framangreindri niðurstöðu um að áfrýjendur sem eigendur að óskiptu landi Austurhúsa eigi ein beinan eignarrétt yfir eynni. Af þeim sökum verða þau sýknuð af kröfum stefndu í máli þessu.

Rétt er að aðilar beri hver um sig kostnað af málinu á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Áfrýjendur, Mýrdalshreppur, M-kvk-nf Ó-kvk-nf V-hk-ef, J-kk-nf V-kk-nf og V-kk-nf Á-kk-nf, eru sýkn af kröfum stefndu, Þ-kk-ef G-kk-ef, E-kvk-ef D-kvk-ef Þ-kvk-ef og V-kk-ef P-kk-ef A-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.