48/2005

Samstæða Kaupfélags Skagfirðinga seldi tæplega 40% af stofnfé í S til stjórnenda og starfsmanna í samstæðu kaupfélagsins, eða maka þeirra og einstaklinga tengdum þeim fjölskylduböndum. Var salan til þess fallin að virkja atkvæðisrétt fyrir stofnfjárhluti sem áður höfðu verið skilgreindir sem virkir eignarhlutir kaupfélagssamstæðunnar. Á fundi stofnfjáreigenda í S daginn eftir umrædda sölu stofnfjár var samþykkt stofnfjáraukning í krafti hins aukna atkvæðavægis samsteypunnar. Þóttu varnaraðilar hafa gert það nægilega sennilegt að vafi ríkti um að framsal stofnfjár og eftirfarandi fundur stofnfjáreigenda hafi verið í samræmi við ákvæði laga um fjármálafyrirtæki. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að gera sýslumanni að leggja lögbann við stofnfjáraukningunni.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 1. febrúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 27. janúar 2005 þar sem sýslumanninum á Sauðárkróki var gert að leggja lögbann við því að stofnfé sóknaraðila verði aukið líkt og ákveðið var á fundi stofnfjáreigenda 24. nóvember 2004. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um lögbann verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður.

Helstu málavöxtum, málsástæðum og lagarökum aðila er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram var stofnfé sóknaraðila aukið verulega á árunum 2000 og 2001. Eftir það varð samanlagður eignarhlutur samstæðu Kaupfélags Skagfirðinga tæplega 40% af stofnfé, en þeim hlutum fylgdi 5% atkvæðisréttur í samræmi við samþykktir sóknaraðila og ákvæði 3. mgr. 70. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki er kveða á um að einstökum stofnfjáreigendum sé aldrei heimilt, fyrir sjálfs sín hönd eða annarra, að fara með meira en 5% af heildaratkvæðamagni í sparisjóði, hvort sem yfirráð yfir atkvæðisrétti byggjast á beinni eða óbeinni hlutdeild í stofnfé sparisjóðs. Samkvæmt gögnum málsins hafa málefni sóknaraðila verið til athugunar hjá Fjármálaeftirlitinu frá árinu 2003. Hinn 28. febrúar 2003 beindi Kaupfélag Skagfirðinga, fyrir hönd dótturfyrirtækja sem mynda samstæðu kaupfélagsins, umsókn til Fjármálaeftirlitsins um heimild fyrir dótturfyrirtækin til að eignast svonefndan virkan eignarhluta í sóknaraðila, en fram kemur í umsókninni að það hafi farist fyrir er aukning á stofnfé átti sér stað á árunum 2000 og 2001. Var um að ræða umsókn samkvæmt VI. kafla laga nr. 161/2002 vegna fjögurra dótturfyrirtækja kaupfélagsins, Fiskiðju Sauðárkróks ehf., Fiskiðjunnar Skagfirðings hf., Vörumiðlunar ehf. og Elements hf. Með svari Fjármálaeftirlitsins 24. mars 2003 var veitt samþykki fyrir að bein og óbein hlutdeild kaupfélagsins og dótturfyrirtækja færi yfir 33% af stofnfé sóknaraðila, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 161/2002. Jafnframt var minnt á að samkvæmt VI. kafla laganna hvíli á kaupfélaginu viðvarandi upplýsingaskylda taki beinn eða óbeinn eignarhlutur þess í sóknaraðila breytingum. Í fylgiskjali með umsókninni var þess getið að framkvæmdastjórar og stjórnarmenn fyrirtækja innan samstæðunnar ættu einnig stofnfé í sóknaraðila, en umsókn kaupfélagsins um virkan eignarhlut tók ekki til þeirra. Þar sem Fjármálaeftirlitið taldi ástæðu til þess að ætla að telja ætti eignarhluta nokkurra stjórnenda og starfsmanna þessara félaga með hinum virka eignarhlut kaupfélagssamstæðunnar hélt það áfram athugun sinni á hvort stofnast hefði til virks eignarhlutar í sóknaraðila umfram virkan eignarhlut samstæðunnar, sem fengið hafði samþykki eftirlitsins fyrr á árinu. Niðurstaða þeirrar athugunar birtist í bréfi 10. september 2003 og var hún á þá lund að vegna eindreginna yfirlýsinga þeirra sem í hlut áttu um hið gagnstæða hefði Fjármálaeftirlitið ekki á þeim tíma forsendur til að slá því föstu að hinn virki eignarhlutur væri stærri en sá sem samþykktur hefði verið. Fjármálaeftirlitið gerði hins vegar þann fyrirvara að það kynni að taka niðurstöðuna til endurskoðunar að fenginni frekari reynslu af eignarhaldinu. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf Fjármálaeftirlitsins 1. febrúar 2005 til sóknaraðila þar sem fram kemur sú niðurstaða athugunar á sóknaraðila að mistekist hafi að koma starfsemi hans í viðunandi horf og að ástæða sé til að ætla að meðferð eignarhluta í sóknaraðila, meðal annars við ákvarðanir á fundi stofnfjáreigenda 24. nóvember 2004, hafi ekki verið í samræmi við IV. kafla og 70. gr. laga nr. 161/2002.

Í hinum kærða úrskurði er vikið að deilum milli stofnfjáreigenda um framtíðarskipan mála hjá sóknaraðila. Þá er rakið hvernig sóknaraðili telur að þau deilumál hafi verið til lykta ráðin á fundi stjórnar sóknaraðila 11. nóvember 2004 og fundi stofnfjáreigenda 24. sama mánaðar, en ágreiningur málsaðila stendur um lögmæti þeirra ákvarðana, er þá voru teknar en þeim hefur ekki enn verið hrundið í framkvæmd. Er fallist á með héraðsdómara að sú staðreynd að ákvörðun hafi þegar verið tekin um aukningu stofnfjár í sóknaraðila standi ekki í vegi fyrir því að varnaraðilar fái lagt lögbann við framkvæmd þeirrar stofnfjáraukningar, sem telst byrjuð eða yfirvofandi í skilningi 24. gr. laga nr. 31/1990.

Af gögnum málsins má ráða að ágreiningur sé um hversu mikil áhrif Kaupfélag Skagfirðinga skuli hafa í sóknaraðila. Er ljóst að sala stofnfjár, sem samþykkt var á stjórnarfundi sóknaraðila 23. nóvember 2004, var til þess fallin að virkja atkvæðisrétt fyrir stofnfjárhluti sem áður höfðu verið skilgreindir sem virkir eignarhlutir samstæðu Kaupfélags Skagfirðinga og sættu þar með, eins og áður segir, takmörkunum samkvæmt 3. mgr. 70. gr. laga nr. 161/2002. Voru stofnfjárhlutirnir að mestu leyti framseldir til stjórnenda og starfsmanna í samstæðu kaupfélagsins, eða maka þeirra og einstaklinga tengdum þeim fjölskylduböndum. Er einnig fram komið að hluti stofnfjárins var framseldur Sparisjóði Ólafsfjarðar, en sparisjóðsstjóri hans er jafnframt stjórnarformaður sóknaraðila. Hæfi hans og annars stjórnarmanns sóknaraðila til framsalsgerninganna er vefengt í málinu. Af gögnum málsins liggur fyrir að umræddir kaupsamningar um stofnfjárhluti í sóknaraðila við starfmenn Kaupfélags Skagfirðinga og einstaklinga þeim tengdum voru allir utan einn gerðir á sama degi. Eru þeir allir eins orðaðir, nema hvað varðar fjölda stofnfjárhluta og er kaupverð hluta á sama gengi, eða genginu einum. Sá munur sem felst í kaupsamningunum varðandi fjölda seldra stofnfjárhluta virðist oftast leiða til þess að viðkomandi stofnfjáreigendur fari þá hver um sig með 5% af heildaratkvæðamagni í sóknaraðila. Í flestum tilvikum er um að ræða verulega aukningu á stofnfé til viðkomandi, auk þess sem nokkrir kaupenda höfðu ekki átt stofnfé áður. Afleiðing þessa verður sú að unnt verður að nýta nær allan atkvæðisrétt, sem án takmarkana í lögum fylgdi stofnfjárbréfum dótturfélaga Kaupfélags Skagfirðinga. Atkvæðisréttur eigenda þessa stofnfjár yrði þá tæplega 40% í stað 5% áður. Fram er komið í málinu að niðurstaða fundar stofnfjáreigenda 24. nóvember 2004 um breytingar á samþykktum sóknaraðila hefði orðið á annan veg ef ekki hefðu komið til framangreind framsöl með tilheyrandi breytingum á atkvæðavægi.

Að öllu framangreindu virtu hafa varnaraðilar gert það nægilega sennilegt að vafi ríki um að framsal stofnfjár og fundur stofnfjáreigenda 24. nóvember 2004 hafi verið í samræmi við ákvæði laga nr. 161/2002 og samþykktir sóknaraðila, þannig að raskað hafi verið lögvörðum rétti varnaraðila sem stofnfjáreigenda í sóknaraðila, sem kunni að verða fyrir spjöllum verði þeir knúnir til að bíða dóms um réttindi sín. Að þessu gættu, en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar, er fallist á að skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 sé fullnægt til þess að lögbannskrafa varnaraðila nái fram að ganga, enda hafi sóknaraðili ekki sýnt nægilega fram á að ákvæði 3. mgr. sömu greinar eigi við í máli þessu. Því verður hinn kærði úrskurður staðfestur um annað en málskostnað.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.

Sóknaraðili, Sparisjóður Skagafjarðar, greiði varnaraðilum, A-kk-þgf H-kk-þgf G-kk-þgf, B-kk-þgf J-kk-þgf, G-kk-þgf R-kk-þgf, H-kk-þgf J-kk-þgf, J-kk-þgf S-kk-þgf, P-kk-þgf S-kk-þgf S-kk-þgf, S-kk-þgf J-kk-þgf, S-kk-þgf G-kk-þgf, S-kk-þgf Þ-kk-þgf og V-kk-þgf B-kk-þgf, hverjum um sig samtals 40.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.