594/2014

Forveri sparisjóðsins B, SH, gaf árið 1998 út verðtryggð skuldabréf sem gengu kaupum og sölum á skipulögðum verðbréfamarkaði allt til ársins 2009 og keypti verðbréfasjóðurinn S, sem ÍS hf. annaðist rekstur á, slík skuldabréf árin 1998, 1999 og 2002. S seldi  hluta skuldabréfanna á árunum 2008 og 2009 og í kjölfar þess að B var tekinn til slita lýsti hann yfir riftun á tveimur greiðslum vegna innlausnar bréfanna. Viðskiptin voru framkvæmd á þann veg annars vegar að uppreiknað verðmæti skuldabréfanna var greitt til A hf. og fært þar á reikning H hf. og hins vegar með því að skuldabréfin voru færð á svonefnda millibók hjá Í hf., þaðan sem þau voru framseld til H hf. Í kjölfarið höfðaði B mál aðallega á hendur Í hf., til vara á hendur H hf., en að því frágengnu á hendur ÍS hf., til riftunar á greiðslunum tveimur og endurgreiðslu þeirra. Fyrir Hæstarétti undi B þeirri niðurstöðu héraðsdóms að H hf. hefði verið miðlari í viðskiptunum fyrir hönd S og hefði A hf. séð um uppgjör vegna þeirra. Fyrir réttinum beindi B því riftunar- og endurgreiðslukröfum sínum aðallega að Í hf., en ÍS hf. til vara. Í dómi Hæstaréttar var rakið að áritun um framsal þeirra skuldabréfa sem málið varðaði, þar sem forveri Í hf. ritaði sem framsalshafi undir framsal bréfanna frá ÍS hf. til H hf., væri þeim annmörkum háð að þar kæmi ekki fram berum orðum að forveri Í hf. hefði áritað bréfin fyrir hönd ÍS hf. um framsalið til H hf. Bæru framsöl bréfanna því ekki annað með sér en að framsalsröðin væri gölluð þar sem rof hefði orðið á henni. Að virtu því hvernig framsali skuldabréfanna var háttað taldi rétturinn að forveri Í hf. hefði ekki verið aðili að viðskiptunum. Var Í hf. því sýknaður af kröfum B. ÍS hf. bar fyrir sig aðildarskort með þeirri skírskotun að hann annaðist einungis rekstur og stýringu verðbréfasjóða í samræmi við starfsleyfi sitt, þ. á m. S, en væri hvorki eigandi þeirra fjármálagerninga sem sjóðirnir ættu viðskipti með né bæri ábyrgð á skuldbindingum þeirra. Hæstiréttur vísaði til þess að S væri eigandi þeirra skuldabréfa sem málið varðaði og starfaði sem verðbréfasjóður á grundvelli laga nr. 128/2011 um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði, áður laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, en ÍS hf. væri sjálfstætt starfandi fjármálafyrirtæki samkvæmt lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og ræki meðal annars S samkvæmt heimild í lögum nr. 128/2011. Að virtum fyrirmælum laga nr. 128/2011 og lögskýringargögnum forvera þeirra laga, nr. 30/2003, taldi Hæstiréttur að ÍS hf. væri réttur aðili til að koma fram fyrir hönd S í dómsmálum varðandi sjóðinn, sbr. einnig dóm réttarins 27. september 2012 í máli nr. 702/2011. Því næst taldi Hæstiréttur að B væri heimilt að krefjast riftunar á þeim ráðstöfunum sem málið varðaði, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., og voru skilyrði riftunar samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laganna talin uppfyllt. Í því samhengi tiltók rétturinn að skuldara væri því aðeins heimilt að greiða lán hraðar upp að um það hefði verið ótvírætt samið og hefðu skuldabréfin ekki haft að geyma slíka uppgreiðsluheimild B, en greiðslur B hefðu eigi að síður átt sér stað fjórum árum fyrir gjalddaga skuldabréfanna. Væru greiðslurnar því ekki venjulegar eftir atvikum í merkingu 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 eins og ÍS hf. hélt fram, né heldur væru uppfyllt skilyrði 145. gr. laganna til niðurfellingar eða lækkunar endurgreiðslukröfunnar. Var því rift tveimur greiðslum B til S og endurgreiðslukrafa B á hendur ÍS hf. tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. september 2014. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 17. september 2014. Hann krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi aðaláfrýjanda. Til vara gerir gagnáfrýjandi svofelldar kröfur á hendur varastefnda í gagnsök: Að rift verði greiðslum frá gagnáfrýjanda til varastefnda í gagnsök 23. febrúar 2009 að fjárhæð 33.026.000 krónur og 10. mars sama ár að fjárhæð 128.881.000 krónur. Að varastefnda í gagnsök verði gert að greiða gagnáfrýjanda 161.907.000 krónur með vöxtum samkvæmt 3. mgr. 10. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu með nánar tilgreindri vaxtahæð af tilgreindum fjárhæðum frá 23. febrúar 2009 til 18. apríl 2013, en dráttarvöxtum af 161.907.000 krónum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi varastefnda í gagnsök.

Varastefndi í gagnsök krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Varastefndi í gagnsök hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti og kemur krafa hans um málskostnað í héraði því ekki til álita hér fyrir dómi.

I

Málavöxtum, málsástæðum og lagarökum aðilanna er ítarlega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir samþykkti Fjármálaeftirlitið samruna Sparisjóðs Hafnarfjarðar og Sparisjóðs vélstjóra í desember 2006 og í mars 2007 fékk nýi sparisjóðurinn nafn gagnáfrýjanda, sem hér eftir verður nefndur Byr sparisjóður. Hinn 25. maí 1998 hafði Sparisjóður Hafnarfjarðar gefið út verðtryggð skuldabréf í flokki SPH 98/2 til Sparibréfa ehf. sem mun vera sjóður á hans vegum. Fram kom í skráningarlýsingu bréfanna að nafnverð útgáfunnar væri allt að 3.000.000.000 króna. Skuldabréfin voru skráð á Verðbréfaþingi Íslands 3. júlí 1998. Byr sparisjóður og Kaupþing banki hf. sáu um viðskiptavakt bréfanna á grundvelli gildandi laga um verðbréfaviðskipti á hverjum tíma með skuldbindingu um að setja daglega fram kauptilboð að lágmarki. Tilgangur sölunnar var samkvæmt skráningarlýsingu að skapa Byr sparisjóði aukið svigrúm og möguleika til útlána, en sölutímabil skyldi vera 25. maí 1998 til 31. desember 2001. Skyldu bréfin seld gegn staðgreiðslu með lágmarksfjárhæð 5.000.000 krónur að nafnverði á sölugenginu 0,9741 og var ávöxtunarkrafa þeirra á útgáfudegi 5%.

Bréf þau sem um ræðir í málinu voru sama efnis um annað en kaupdaga. Öll sættu þau framsölum og voru áritanir um framsöl þeirra allra með sama hætti. Um efni bréfanna hafa málsaðilar vísað til nánar tilgreinds skuldabréfs þar sem fram kom að endurgreiða skyldi höfuðstól skuldarinnar með einni greiðslu 25. maí 2013, auk þess sem vextir skyldu greiðast á sérstökum gjalddögum. Um væri að ræða 4,75% fasta ársvexti af uppfærðum höfuðstól skuldarinnar. Vaxtagjalddagar væru 25. maí ár hvert, í fyrsta sinn 25. maí 1999 og síðast 25. maí 2013. Skuldin væri bundin vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 183,1 stig og skyldi höfuðstóll hennar breytast í hlutfalli við breytingar á vísitölunni frá grunnvísitölu til fyrsta vaxtagjalddaga en eftir það í hlutfalli við breytingar á vísitölunni milli vaxtagjalddaga. Skyldi höfuðstóll reiknaður út á hverjum vaxtagjalddaga áður en vextir yrðu reiknaðir. Greiðslustaður var tilgreindur hjá útgefanda og skyldi greiðsla fara fram gegn framvísun bréfsins, en heimilt væri að fela bönkum og sparisjóðum eða öðrum innheimtuaðilum bréfið til innheimtu. Jafnframt sagði: „Einungis er heimilt að framselja skuldabréf þetta til nafngreinds aðila með þeim hætti sem kemur fram á bakhlið bréfsins.“ Þá sagði: „Bréfið skal skráð á nafn kröfuhafa, en einnig skal skrá heimilisfang hans og kennitölu. Við eigendaskipti að bréfinu skal framsal til nýs eiganda skráð á bakhlið þess og þar greindur, framsalsdagur, nafn, kennitala og heimilisfang hins nýja kröfuhafa, einnig skal skrá kaupverð. Óheimilt er að framselja bréfið til handhafa. Sé röð framsalshafa á skuldabréfi þessu gölluð verður það ekki innleyst nema handhafi leiði fullar sönnur að eignarheimild sinni.“

Í héraðsdómi er því lýst að umrædd skuldabréf gengu kaupum og sölum á árunum 1998 til 2009 á skipulögðum verðbréfamarkaði Kauphallar. Sjóður 1-Skuldabréf, er áður bar heitið VÍB sjóður 1, en verður hér eftir nefndur Sjóður 1, keypti bréf í þessum flokki, fyrst 24. ágúst 1998 að nafnverði 60.000.000 krónur, aftur 18. janúar 1999 að nafnverði 50.000.000 krónur og loks 6. september 2002 að nafnverði 50.000.000 krónur.

Eins og greinir í héraðsdómi eru í málinu kvittanir sem bera með sér að Sjóður 1 hafi selt skuldabréf í þessum flokki í fjórum hlutum, 24. nóvember 2008 að nafnverði 20.000.000 krónur, 20. febrúar 2009 að nafnverði 20.000.000 krónur, 11. mars 2009 að nafnverði 60.000.000 krónur og loks 12. mars 2009 að nafnverði 20.000.000 krónur. Uppreiknað verðmæti var greitt til Verdis hf., síðar Arion verðbréfavörslu hf., og fært þar á reikning H.F. Verðbréfa hf., hér eftir H.F. Verðbréf, með skýringunni „Innlausn HF verðb“. Er því lýst í héraðsdómi að gera megi ráð fyrir því að H.F. Verðbréf hafi annast miðlun viðskiptanna fyrir hönd Sjóðs 1 og að verðbréfavarsla Arion banka hf. hafi séð um uppgjörið. Kveða aðaláfrýjandi, hér eftir nefndur Íslandsbanki, og varastefndi í gagnsök, hér eftir Íslandssjóðir, að uppgjör vegna þessara viðskipta hafi farið þannig fram að bréfin hafi fyrst verið færð á svonefnda millibók hjá Íslandsbanka, þar sem hann hafi verið uppgjörsaðili Sjóðs 1, en þaðan hafi skuldabréfin verið framseld til H.F. Verðbréfa. Samkvæmt bréfunum átti áritun á þau um framsal til H.F. Verðbréfa sér stað sama dag og innlausn Byrs sparisjóðs með uppreiknuðu verðmæti.

Í héraðsdómi er ítarlega rakinn aðdragandi þess að Byr sparisjóður var tekinn til slita 2. júlí 2010 með frestdegi 16. júní 2009. Þar er og getið samskipta Byrs sparisjóðs við þá aðila sem komu að meðferð umræddra skuldabréfa í aðdraganda yfirlýsinga hans gagnvart Íslandsbanka um riftun framangreindra innlausna sem hann krefst með vísan til 131. gr., 134. gr. eða 141. gr., sbr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

II

Málsaðila greinir á um hvort Byr sparisjóði sé unnt að beina dómkröfum sínum að Íslandsbanka, sem kveðst aldrei hafa fengið skuldabréfin framseld sér, eða Íslandssjóðum, er kveða Sjóð 1 vera réttan aðila til varnar sem framsalshafa bréfanna. Í héraðsdómi eru raktar tilraunir Byrs sparisjóðs til að fá upplýsingar um gang viðskipta með umrædd skuldabréf, í því skyni að afla upplýsinga um réttan aðila að þessum viðskiptum, og að sparisjóðurinn hafi fengið ónógar eða misvísandi upplýsingar um þau.

Íslandsbanki er viðskiptabanki sem starfar samkvæmt lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, en Íslandssjóðir eru rekstrarfélag verðbréfa og fjárfestingarsjóða og starfa á grundvelli laga nr. 128/2011 um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði. Íslandsbanki er eigandi 99,7% hlutafjár í Íslandssjóðum, sem áður nefndust Glitnir sjóðir hf. Hafa þeir um tengsl sín vísað til þjónustusamnings Glitnis banka hf. og Glitnis sjóða hf. 24. október 2007 og viðauka við hann sama dag um útvistun verkefna og vörslu eigna sjóðsdeilda í samræmi við ákvæði 18. gr. þágildandi laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði. Í samningnum kom fram að Íslandsbanki hefði tekið að sér vörslu eigna sjóðsdeilda og sjóða í rekstri hjá Íslandssjóðum í samræmi við skyldur vörslufyrirtækja samkvæmt c. lið II. kafla laga nr. 30/2003. Þar sagði að meðal verkefna væri frágangur viðskipta og greiðslur, innheimta afborgana, vaxta og verðbóta af skuldabréfasafni og innheimta arðs af hlutabréfum. Um vörslu gerninga sagði að „hlutverk vörslufyrirtækis er að sjá um og varðveita fjármálagerninga verðbréfasjóða og fjárfestingarsjóða og skal fjármögnun sjóðsheilda haldið aðgreindum frá fjármunum vörslufyrirtækis.“ Eins og greinir í héraðsdómi tók Íslandsbanki við skyldum Glitnis banka hf. samkvæmt þjónustusamningnum eftir ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008, en nýr þjónustusamningur var gerður í samræmi við það 24. maí 2009.

Á bakhlið hvers skuldabréfs sem um ræðir í málinu var staðlaður texti til útfyllingar um framsal og var slíkur texti útfylltur þrisvar sinnum á hverju bréfi. Um hið fyrsta framsal til Sjóðs 1 sagði: „Dags: -6-09-2002 Skuldabréf þetta er framselt til: Nafn: VÍB SJÓÐUR 1 Kennitala: 540489-5059 Heimili: KIRKJUSANDI Kaupverð: 5.232.800“. Í línu þar sem gert var ráð fyrir áritun framseljanda var svofelldur stimpill: „F.H. SPARIBRÉFA ehf kt. 440598-3159 skv. umboði“. Á stimpilinn voru síðan ritaðir upphafsstafir viðkomandi starfsmanns félagsins. Í sams konar reitum fyrir annað framsal sagði: „Dags: 20/2 '09 Skuldabréf þetta er framselt til: Nafn HF. Verðbréf Kennitala: 581203-2760“. Hvorki var skráð í reiti fyrir heimili framsalshafa né kaupverð. Í línu þar sem gert var ráð fyrir áritun framseljanda var svofelldur stimpill: „GLITNIR BANKI HF 550500-3530 Kirkjusandi, 155 Reykjavík“. Þá voru ritaðir upphafsstafir viðkomandi starfsmanns bankans, en á hinn bóginn kom ekkert fram um umboð til þessarar áritunar. Loks var að finna áritun um framsal til Byrs sparisjóðs 20. febrúar 2009 og á þeim stað þar sem gert var ráð fyrir áritun framseljanda var stimplað: „skv. varðveittu umboði Arion verðbréfavarsla hf. Kt. 470502-4520“ og ritaðir upphafsstafir starfsmanns þess félags.

Samkvæmt framanrituðu báru framsöl bréfanna ekki með sér annað en að framsalsröðin væri gölluð, þar sem rof hefði orðið á henni því ekki kom fram berum orðum að Glitnir banki hf. hefði áritað þau fyrir hönd Íslandssjóða um framsal til H.F. Verðbréfa. Til þess er á hinn bóginn að líta að fyrir liggur yfirlýsing H.F. Verðbréfa um að af þess hálfu hafi verið litið svo á að Glitnir banki hf. hafi komið fram í umboði Sjóðs 1 við framsalið. Samkvæmt þessu og að því gættu að allir þeir aðilar sem í hlut áttu verða að teljast sérfróðir í verðbréfaviðskiptum verður lagt til grundvallar að þeim hafi verið ljóst og þeir miðað við að um framsal samkvæmt umboði væri að ræða. Samkvæmt þessu hefur Íslandsbanka, í samræmi við efni skuldabréfanna sem áður er rakið, tekist sönnun um að Byr sparisjóður hafi vitað eða mátt vita að bréfin voru ekki framseld Glitni banka hf. til eignar heldur Sjóði 1 og að Glitnir banki hf. hafi einungis í umboði þess sjóðs annast framsöl bréfanna. Var Glitnir banki hf., sem eins og áður segir fékk síðar heiti aðaláfrýjanda, þannig ekki aðili að viðskiptunum. Verður hann þegar af þeim sökum sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda, sbr. 2. mgr. 16 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III

Með hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að H.F. Verðbréf hafi verið miðlari í framangreindum viðskiptum fyrir hönd Sjóðs 1 og hafi Arion verðbréfavarsla hf. séð um uppgjörið líkt og Íslandsbanki og Íslandssjóðir hafa haldið fram. Unir Byr sparisjóður þeirri niðurstöðu og beinir því ekki lengur riftunarkröfu sinni að H.F. Verðbréfum.

Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi reisa Íslandssjóðir varnir sínar á aðildarskorti þar sem þeir séu sérhæft félag á sviði eignarstýringar og starfi eftir lögum nr. 128/2011. Íslandssjóðir annist einvörðungu rekstur og stýringu sjóða í samræmi við starfsleyfi, þar á meðal rekstur Sjóðs 1, en séu þó aldrei eigandi þeirra fjármálagerninga sem sjóðir í rekstri þeirra eigi viðskipti með. Hafi Byr sparisjóður því að minnsta kosti átt að stefna Íslandssjóðum fyrir hönd Sjóðs 1 þar sem þeir beri ekki ábyrgð á skuldbindingum hans.

Eins og að framan greinir var Sjóður 1 eigandi umræddra skuldabréfa en hann starfar sem verðbréfasjóður á grundvelli laga nr. 128/2011, áður laga nr. 30/2003 og þar áður laga nr. 10/1993. Íslandssjóðir eru á hinn bóginn sjálfstætt starfandi fjármálafyrirtæki samkvæmt lögum nr. 161/2002 og reka samkvæmt heimild í 12. gr. laga nr. 128/2011 ýmsa verðbréfasjóði í aðgreindum deildum, þar á meðal Sjóð 1. Annast Íslandssjóðir daglegan rekstur Sjóðs 1, sbr. 17. og 18. gr. laga nr. 128/2011. Í samræmi við þetta eru Íslandssjóðir skráðir í hlutafélagaskrá sem almennt hlutafélag undir atvinnugreinaflokkun „64.30.0 Fjárvörslusjóðir, sjóðir og önnur sérhæfð fjársýslufélög“ en Sjóður 1 sem „sjóður/deild innan fjármálafyrirtækis“ og segir þar jafnframt að „fyrirtæki með þetta rekstrarform er ekki skráð í hlutafélagaskrá.“ Í almennum athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 30/2003 kom fram að sú breyting væri gerð frá eldra réttarástandi að verðbréfasjóðir yrðu stofnaðir og reknir af rekstrarfélagi í stað þess að vera sjálfstæðir lögaðilar. Í athugasemdum greinargerðar með frumvarpi til núgildandi laga nr. 128/2011 var þetta áréttað í skýringum við 2. gr., en þar sagði meðal annars: „Rekstrarfélag ber ábyrgð á rekstri verðbréfasjóðs og er auk þess sú lögpersóna sem gætir hagsmuna verðbréfasjóðs.“ Samkvæmt framansögðu eru Íslandssjóðir réttur aðili til að koma fram fyrir hönd Sjóðs 1 í dómsmálum er sjóðinn varða, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 27. september 2012 í máli nr. 702/2011.

IV

Fallist er á með héraðsdómi að telja megi ljóst að eignir Byrs sparisjóðs muni ekki nægja til að efna skuldbindingar hans að fullu og honum heimilt, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, að krefjast riftunar á umræddum ráðstöfunum eftir sömu reglum og gilda um riftun við gjaldþrotaskipti.

Samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 má krefjast riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Eins og áður greinir var frestdagur við slit Byrs sparisjóðs 16. júní 2009 og voru umræddar greiðslur inntar af hendi 23. febrúar og 10. mars 2009, en gjalddagi bréfanna var 25. maí 2013.

Íslandssjóðir hafa vísað til þess að í skilmálum skuldabréfanna komi fram að Byr sparisjóður kynni sjálfur að eiga viðskipti með skuldabréf sem hann gæfi út og að hann hafi skuldbundið sig til að vera viðskiptavaki skuldabréfanna og setja fram daglega kauptilboð að tilgreindu lágmarki og leitast við að setja jafnframt fram sölutilboð. Hafi greiðslurnar verið venjulegar eftir atvikum.

Um skuldabréf gildir sú meginregla að ákvæði um endurgreiðslu láns lýtur bæði að gjalddaga og lausnardegi. Samkvæmt þessu er skuldara því aðeins heimilt að greiða lán hraðar upp að um það hafi verið ótvírætt samið, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 6. mars 2008 í máli nr. 332/2007. Í hinum áfrýjaða dómi er rakin staða í íslensku viðskiptalífi með tilheyrandi lausafjárkreppu fjármálastofnana þegar umræddar greiðslur áttu sér stað fjórum árum fyrir gjalddaga skuldabréfanna. Kaup þau sem um ræðir voru umfram skyldur Byrs sparisjóðs sem viðskiptavaka enda fólust þau í innlausn allra skuldabréfanna sem Sjóður 1 hafði keypt og skiptir í því sambandi ekki máli þótt Byr sparisjóður hefði í kjölfar kaupa á slíkum skuldabréfum getað stofnað á nýjan leik til skulda með því að selja þau öðrum. Bréfin höfðu ekki að geyma uppgreiðsluheimild sem veitti Byr sparisjóði kost á að greiða skuldir samkvæmt þeim fyrir gjalddaga, en eigi að síður voru þau innleyst rétt um hálfu ári eftir fall þriggja stærstu viðskiptabanka landsins og skömmu áður en Byr sparisjóður var tekin til slita. Miðuðu þessar greiðslur að því að eigandi bréfanna fengi þau að fullu greidd, sem er umfram það sem aðrir lánardrottnar Byrs sparisjóðs geta búist við. Verður samkvæmt framansögðu fallist á með Byr sparisjóði að skilyrði 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 séu uppfyllt um greiðslurnar 23. febrúar 2009 og 10. mars sama ár, svo fremi að ekki séu fyrir hendi aðstæður er geri það að verkum að greiðslurnar hafi verið eðlilegar eftir atvikum, sbr. 145. gr. sömu laga. Verður krafa gagnáfrýjanda um riftun því tekin til greina.

Eins og áður greinir runnu greiðslur þær sem um ræðir til Sjóðs 1, sem Íslandssjóðir eru í forsvari fyrir. Hafa Íslandssjóðir ekki sýnt fram á að svo sérstaklega hátti til í málinu að skilyrði síðastgreinds lagaákvæðis standi til niðurfellingar eða lækkunar kröfunnar. Verður endurgreiðslukrafa gagnáfrýjanda því tekin til greina. Skal hún bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi er mál þetta var höfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. sömu laga.

Eftir þessum úrslitum verður varastefndi í gagnsök dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði, en rétt er að málskostnaður falli að öðru leyti niður á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, Byrs sparisjóðs.

Rift er þeim ráðstöfunum gagnáfrýjanda sem fólust í greiðslum hans til Sjóðs 1-Skuldabréfa 23. febrúar 2009 að fjárhæð 33.026.000 krónur og 10. mars sama ár að fjárhæð 128.881.000 krónur.

Varastefndi í gagnsök, Íslandssjóðir hf., greiði gagnáfrýjanda 161.907.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. apríl 2013 til greiðsludags.

Varastefndi í gagnsök greiði gagnáfrýjanda samtals 3.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en að öðru leyti fellur málskostnaður niður.