188/2009

I höfðaði mál og krafði Á hf.  um skaðabætur vegna líkamstjóns sem hún taldi sig hafa orðið fyrir 30. september 1998 vegna loftmengunar. Atvik málsins voru þau að Á hf. ræsti sýruverksmiðju sína í Gufunesi, nálægt heimili I, en við ræsinguna var hleypt út um 510 kg af ammoníaki í tveimur lotum, í formi heitrar gufu. Talið var að I hefði leitt í ljós að starfsmenn Á hf. hefðu sýnt af sér saknæma vanrækslu er þeir létu undir höfuð leggjast að vara hana við losun ammoníaks og annarra loftegunda umræddan dag og gefa rangar upplýsingar í kjölfar þess að hún kvartaði fyrst um loftmengun. Þá var talið nægilega sannað meðal annars með matsgerð dómkvaddra manna, og sérfræðilegri álitsgerð sem hún var reist á, að þessi losun Á hf. hefði valdið I líkamstjóni. Á hf. hefði mátt sjá fyrir að þessar afleiðingar gætu orðið af hinni saknæmu háttsemi starfsamanna hennar og teldust þær því sennilegar. Fallist var á skaðabótaábyrgð Á hf. og I dæmdar bætur fyrir varanlegan miska og varanlega örorku.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og H-kvk-nf H-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 24. febrúar 2009, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 8. apríl sama ár. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hún héraðsdómi öðru sinni 22. apríl 2009. Aðaláfrýjandi krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmd til að greiða sér 4.367.756 krónur með 2% ársvöxtum frá 30. september 1998 til 6. apríl 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Í gagnsök krefst hún þess aðallega að kröfu gagnáfrýjanda verði vísað frá Hæstarétti en til vara sýknu. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem hún nýtur á báðum dómstigum.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 6. júlí 2009. Hún krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum.

Aðaláfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti.

I

Aðalkrafa aðaláfrýjanda í gagnsök um frávísun gagnsakarinnar frá Hæstarétti er á því reist að gagnáfrýjandi hafi ekki aflað áfrýjunarleyfis samkvæmt 4. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 og lögmæt skilyrði skorti til áfrýjunar. Samkvæmt 3. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 ákveður Hæstiréttur hvort hagsmunir svari til áfrýjunarfjárhæðar ef mál varðar annars konar hagsmuni en fjárkröfu. Í máli þessu er í aðalsök deilt um hagsmuni, sem eru langt umfram þau mörk, sem tilgreind eru í 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991. Hagsmunir í gagnsök eru samtvinnaðir þeim sem deilt er um í aðalsök með þeim hætti að hafnað verður kröfu aðaláfrýjanda um frávísun gagnsakarinnar frá Hæstarétti.

II

Aðaláfrýjandi krefst í máli þessu skaðabóta fyrir líkamstjón sem hún telur sig hafa orðið fyrir vegna atvika er urðu 30. september 1998 við hús er hún bjó í að Gufunesvegi 1, Reykjavík. Húsið er í röð nokkurra húsa sem standa í brekkufæti austan við verksmiðju sem gagnáfrýjandi starfrækti. Aðaláfrýjandi hafði búið í húsinu í um sex mánuði er atvikin urðu. Þennan dag var hægur vindur af norðvestri og er ekki um það deilt að heimili aðaláfrýjanda var í beinni vindstefnu frá þeim stað þar sem gagnáfrýjandi losaði ammoníak og aðrar lofttegundir, sem nánar er lýst í héraðsdómi og aðaláfrýjandi telur hafa orsakað líkamstjón sitt.

Atvik voru þau, að starfsmenn gagnáfrýjanda voru að ræsa saltpéturssýruverksmiðju á starfssvæði gagnáfrýjanda, en það þurfti að gera um það bil tíu sinnum á ári. Við ræsinguna var nauðsynlegt að hleypa út að jafnaði um 170 kg af ammóníaki og er það gert í formi heitrar gufu í um 30 metra hæð frá jörðu en um 42 metra hæð frá sjávarmáli. Ekki tókst að ræsa sýruverksmiðjuna í fyrstu atrennu vegna bilunar. Var ammoníaki hleypt út klukkan 12.35 og ræst að nýju skömmu síðar. Var þá aftur hleypt út ammoníaki klukkan 13.29. Gagnáfrýjandi hefur upplýst að hann telji að samtals hafi verið hleypt út um 510 kg af ammoníaki í tveimur lotum. Í skýrslu verksmiðjustjóra gagnáfrýjanda á þeim tíma, sem hér um ræðir, en hann er bæði menntaður sem efnafræðingur og efnaverkfræðingur, kemur fram að á 18 ára starfstíma hans hjá gagnáfrýjanda og forvera hans við verksmiðjureksturinn hafi ekki komið oft fyrir að gera þyrfti tvær atrennur við að ræsa sýruverksmiðjuna.

Aðaláfrýjandi kveðst hafa komið akandi heim til sín og er hún kom út úr bifreiðinni fundið sterka ammoníakslykt. Hafi hún tekið börn sín og hraðað sér inn í húsið. Í framhaldi af því hafi hún hringt til gagnáfrýjanda og kvartað undan mikilli lykt. Í kjölfarið hafi komið að húsi hennar maður frá verksmiðjunni og sagt að þetta væri allt búið. Nokkru síðar hafi hún farið út skamma stund af gefnu tilefni og þá hafi lyktin verið komin aftur, mun sterkari en áður. Hún hafi farið strax inn aftur og haft samband við aðaláfrýjanda og rætt við verkstjóra, sem hafi reynt að fullvissa hana um að engin hætta væri á ferðum. Hafi hún tjáð honum að þetta væri ekki eingöngu ammoníakslykt heldur eitthvað meira. Að loknu samtalinu hafi hún farið út aftur og er hún dró andann hafi það verið ,, ... eins og ég hafi verið stungin í hálsinn.“ Hún hafi með naumindum komist inn til sín áður en hún kastaði upp. Þessu hafi fylgt tilfinning sem hún líkir við ,,jarðskjálfta í höfðinu“. Fleiri, sem bjuggu í nágrenni verksmiðjunnar, munu hafa kvartað yfir útlosunum g-kk-ef umrætt sinn meðal annars mun nágranni aðaláfrýjanda hafa tilkynnt lögreglu um atvikið.

Aðaláfrýjandi leitaði seinna sama dag á slysadeild vegna einkenna sem hún taldi leiða af innöndun framangreindra lofttegunda og í læknisvottorði vegna þeirrar komu segir að hún hafi kvartað um ertingu og óþægindi í hálsi. Í vottorðinu segir meðal annars svo: ,,Ekki bar á mæði og súrefnismettun mæld með púls oxymeter sýndi 99%. Líkamsskoðun var án athugasemda, ekki sáust sjúklegar breytingar í koki og lungnahlustun eðlileg.“ Hún fékk að fara heim að lokinni skoðun. Hún rekur tímabundið og varanlegt líkamstjón til þessa atviks, en í málinu krefst hún skaðabóta fyrir hvort tveggja.

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð nokkur grein fyrir efni sérfræðilegra vottorða og álitsgerða sem lögð hafa verið fram í málinu svo og efni þriggja matsgerða, þar af tveggja sem unnar voru af dómkvöddum mönnum.

III

Fallist er á með héraðsdómi að ekki verði beitt ólögfestum reglum um hlutlæga skaðabótaábyrgð við úrlausn ágreinings um skaðabótaskyldu í málinu.

Aðaláfrýjandi hefur einnig reist málatilbúnað sinn á því að gagnáfrýjandi hafi bakað sér ábyrgð á sakargrundvelli með því að vanrækja að vara fólk í næsta nágrenni við verksmiðjuna við fyrirhugaðri losun ammoníaks og annarra lofttegunda. Þetta hafi verið sérstaklega brýnt þar sem vindur stóð á íbúðarhús sem voru í um 380 metra fjarlægð frá verksmiðjunni og nauðsynlegt var að endurræsa eftir að fyrri tilraun hafði mistekist. Þess í stað hafi aðaláfrýjandi, eftir fyrri losunina, verið fullvissuð um að allt væri búið og í síðara samtali að engin hætta væri á ferðum. Viðvörun af hálfu gagnáfrýjanda hefði gefið henni færi á að vera ekki úti við á þeim tímum, sem ætla mætti að loftmengun væri mest.

Á gagnáfrýjanda hafi hvílt samkvæmt 34. gr. mengunarvarnareglugerðar nr. 48/1994 skylda til þess að sjá svo um að reykur, ryk og hættulegar eða daunillar lofttegundir yllu ekki óþægindum í nálægð við verksmiðju hans. Með vanrækslu starfsmanna gagnáfrýjanda á því að vara nágranna verksmiðjunnar við og með því að starfsmaður hennar lýsti því yfir við aðaláfrýjanda, áður en síðari tilraunin til ræsingar var gerð, að engin hætta væri á ferðum, teljist starfsmenn gagnáfrýjanda hafa brotið þær skyldur sem á þeim hvíldu og í því hafi falist saknæm háttsemi sem gagnáfrýjandi beri ábyrgð á.

Gagnáfrýjandi andmælir því að ammoníak og aðrar lofttegundir, sem hleypt var út í andrúmsloftið við ræsingu og endurræsingu sýruverksmiðjunnar, hafi verið í svo miklu magni að það hafi verið hættulegt og getað valdið því líkamstjóni sem aðaláfrýjandi telur sig hafa orðið fyrir. Hefur gagnáfrýjandi lagt fram matsgerð dómkvaddra manna um ætlað magn ammoníaks og annarra lofttegunda sem gætu stafað frá verksmiðjunni við heimili aðaláfrýjanda á þeim tíma sem hér skiptir máli, um líklega skaðsemi þeirra og um hvort sennilegt sé að innöndun þeirra hefði getað valdið aðaláfrýjanda líkamstjóni. Niðurstöður matsgerðarinnar, sem að hluta eru reistar á álitsgerð sérfræðings um ætlaða dreifingu lofttegundanna með vindi þennan dag, eru tíundaðar í héraðsdómi. Meðal þess sem þar kemur fram er að magn þeirra lofttegunda, sem hér um ræðir, sé lítið og innan þeirra marka sem stjórnvöld heimila. Jafnframt segjast þessir matsmenn engin dæmi hafa fundið um að svo lágur styrkur þessara efna í tvær klukkustundir hafi valdið langvarandi lungnaskaða. Þeir telja afar ólíklegt að heilsutjón aðaláfrýjanda verði rakið til loftmengunar frá verksmiðju gagnáfrýjanda þennan dag.

Í álitsgerð þeirri, sem matsmennirnir styðjast við um dreifingu lofttegunda með vindi frá verksmiðju gagnáfrýjanda umrætt sinn, kemur fram veruleg óvissa um útreikninga. Í skýrslu þess sérfræðings fyrir dómi, er hana vann, kemur einnig fram að veruleg óvissa sé um forsendur fyrir útreikningum hans. Sé það bæði vegna ónákvæmra upplýsinga um vindstyrk á svæðinu og flökt vinds og þar með dreifingu lofttegundanna, auk þess miðist útreikningar við að lofttegundum hafi verið hleypt út í 42 metra hæð, en sú tala er miðuð við sjávarmál og að nákvæmara hefði verið að miða við hæð frá jörðu sem muni vera 30 metrar. Engar mælingar eru til um magn ammoníaks og annarra lofttegunda við hús aðaláfrýjanda á þeim tíma sem hér skiptir máli. Vegna margra óvissuþátta er sönnun um magn þessara efna í andrúmsloftinu á þessu tímamarki útilokuð. Í því felst að aðaláfrýjanda er ókleift að sanna að þessi efni í andrúmsloftinu við heimili hennar hafi verið í skaðlegu magni á þessum tíma.

Fallist er á að starfsmönnum gagnáfrýjanda hafi samkvæmt 34. gr. mengunarvarnareglugerðar nr. 48/1994 borið að sjá svo um að losun ammoníaks og annarra lofttegunda frá verksmiðjunni umrætt sinn yllu ekki óþægindum í nálægð við verksmiðju gagnáfrýjanda. Var þetta sérstaklega brýnt þar sem verksmiðjustjóri staðfesti í skýrslu sinni fyrir dómi að þess hefði venjulega verið gætt að vindur stæði á haf út er sýruverksmiðjan væri ræst, en að þessu sinni stóð vindur á heimili aðaláfrýjanda. Með vanrækslu sinni á því að vara nágranna verksmiðjunnar við og með því að starfsmaður hennar lýsti því yfir við aðaláfrýjanda, áður en síðari tilraunin til ræsingar var gerð, að ekki væri hætta á ferðum sýndu þeir af sér saknæma háttsemi sem gagnáfrýjandi ber ábyrgð á.

Óumdeilt er að tilkynning aðaláfrýjanda til gagnáfrýjanda um mikla ammoníakslykt er hún kom heim til sín 30. september 1998 og innöndun hennar nokkru síðar kemur heim og saman við losanir gagnáfrýjanda á ammoníaki og öðrum lofttegundum við ræsingu og endurræsingu sýruverksmiðju hans. Matsmenn, sem aðaláfrýjandi og vátryggingafélag gagnáfrýjanda fengu til að meta tímabundnar og varanlegar afleiðingar ætlaðrar loftmengunar, töldu í matsgerð 20. október 2003 að líkamstjón hennar vegna innöndunarinnar hefði aðeins verið tímabundið, en ekki haft varanlegar afleiðingar. Dómkvaddir menn töldu á hinn bóginn í matsgerð 15. febrúar 2006 að ætluð loftmengun hafi bæði haft tímabundnar og varanlegar afleiðingar fyrir aðaláfrýjanda.

Aðaláfrýjandi hefur samkvæmt framansögðu leitt í ljós að starfsmenn gagnáfrýjanda hafi sýnt af sér saknæma vanrækslu er þeir létu undir höfðu leggjast að vara hana við losun ammoníaks og annarra lofttegunda 30. september 1998 og gefa rangar upplýsingar í kjölfar þess að hún kvartaði fyrst um loftmengun. Þá hefur hún sannað að þessi losun gagnáfrýjanda hafi valdið henni líkamstjóni. Eins og atvikum er háttað telst aðaláfrýjandi hafa fullnægt sönnun um að hin saknæma háttsemi aðaláfrýjanda hafi verið orsök þess að hún varð fyrir líkamstjóni.

Verður samkvæmt framansögðu fallist á skaðabótaábyrgð gagnáfrýjanda á tjóni aðaláfrýjanda.

IV

Aðila greinir einnig á um hvort afleiðingar hinnar saknæmu háttsemi séu einungis tímabundnar eða hvort háttsemin sé einnig orsök þeirra varanlegu afleiðinga sem aðaláfrýjandi krefst skaðabóta fyrir í málinu. Sannað er með framangreindum matsgerðum að aðaláfrýjandi varð fyrir tímabundnum áhrifum af loftmenguninni. Hún krefst þjáningabóta vegna hinna tímabundnu áhrifa. Skilyrði þjáningabóta samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er að tjónþoli hafi verið veikur. Veikindahugtak 3. gr. laganna hefur í réttarframkvæmd verið skýrt svo að það fari að jafnaði saman við hugtakið óvinnufærni í 2. gr. þeirra. Ekki liggur fyrir að aðaláfrýjandi hafi verið óvinnufær í kjölfar þess að hún varð fyrir líkamstjóninu og fram til batahvarfa, sem dómkvaddir matsmenn telja að hafi verið 1. mars 1999. Hún fullnægir því ekki skilyrðum tilvitnaðra laga um rétt til þjáningabóta og verður þeim þætti í kröfu hennar hafnað.

Aðaláfrýjandi reistir málatilbúnað sinn einnig á því að hún hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni af völdum loftmengunarinnar þennan dag. Í matsgerð dómkvaddra manna 15. febrúar 2006 eru varanlegar afleiðingar líkamstjónsins fyrir hana metnar svo að varanlegur miski sé 20 stig og varanleg örorka 15%. Niðurstaða matsmanna um orsakatengsl milli hinna varanlegu afleiðinga og þess að hún andaði að sér ammoníaki og öðrum lofttegundum umrætt sinn, er reist á áliti sérfræðings í lyflækningum og lungnasjúkdómum, sem aflað var að beiðni matsmanna, en læknirinn hafði haft aðaláfrýjanda til rannsóknar og meðferðar á árunum 1999 og 2000. Í áliti hans segir meðal annars svo: ,,Niðurstaða mín er því sú að hún hafi tvo þekkta orsakaþætti að lungnakvillum sem koma fram sem varanleg lungnateppa á öndunarmælingum annars vegar mengunarslys með ammonium-sulphats og hins vegar reykingar.“ Í áðurnefndri matsgerð tveggja lækna 20. október 2003, en annar þeirra er sérfræðingur í lungnasjúkdómum, segir á hinn bóginn svo um orsakir lungnasjúkdóms aðaláfrýjanda: ,,Sjúkdómseinkenni IGM frá lungum koma heim við lungnaþembu. Ertingar einkenni eins og hósti eða slímuppgangur setja ekki svip sinn á sjúkdómsmyndina. Þess hefði þó verið að vænta ef ammoníak hefði valdið varanlegum lungnaskaða 30/9 1998. Þess vegna er mun líklegra að lungnaskaða IGM sé að rekja til reykinga en útsetningar frá ammoníaki. Það er þó ekki unnt að útiloka að útsetning fyrir ammoníaki 30/9 1998 hafi valdið tímabundinni versnun á þeim lungasjúkdómi sem fyrir var, enda lungnavarnir skertar fyrir.“

Aðaláfrýjandi sem var 39 ára er mengunarslysið varð hafði þá reykt vindlinga í um 22 ár. Fjöldi vindlinga sem hún reykti daglega var að hennar sögn 15 en í sumum gögnum málsins eru þeir taldir fleiri. Af framangreindum álitum sérfræðinga í lungasjúkdómum er ljóst að reykingar aðaláfrýjanda hafa leitt til þess að hún var viðkvæmari fyrir áhrifum þess að anda að sér ammoníaki og öðrum þeim lofttegundum sem hún gerði umrætt sinn. Það skerðir þó ekki rétt hennar til skaðabóta. Í málinu liggja fyrir vottorð læknis, sem verið hafði heimilislæknir hennar og fjölskyldu hennar frá 1984 og á þeim tíma fylgst með heilsufari hennar. Í vottorði þessa læknis 29. október 1999, sem hún staðfesti fyrir dómi að hafa ritað, segir meðal annars um sjúkrasögu aðaláfrýjanda: ,,Hún hefur almennt verið heilsuhraust, hefur þó oft fengið öndunarfærasýkingar eða aðrar umgangspestir en hefur almennt hrist þær af sér á eðlilegan hátt.... Almennt hefur I-kvk-nf verið hraust kona og full vinnandi.“

Í ljósi fyrra heilsufars aðaláfrýjanda og matsgerðar dómkvaddra manna, og sérfræðilegrar álitsgerðar sem hún er að hluta reist á, og staðfest var fyrir dómi af þeim er hana ritaði, er nægilega sannað að hinn varanlegi miski og varanlega örorka aðaláfrýjanda, sem áður greinir, verði rakin til þess að hún andaði að sér ammoníaki og öðrum lofttegundum sem gagnáfrýjandi ber ábyrgð á að fóru út í andrúmsloftið við ræsingu og endurræsingu sýruverksmiðjunnar 30. september 1998. Gagnáfrýjandi mátti samkvæmt framangreindu sjá fyrir að þessar afleiðingar gætu orðið af hinni saknæmu háttsemi starfsmanna hans og teljast þær því vera sennilegar. Verður lagt til grundvallar að þær varanlegu afleiðingar, sem gagnáfrýjandi ber ábyrgð á, séu þær sem dómkvaddir menn töldu í matsgerð sinni 15. febrúar 2006. Bætur fyrir 20 stiga varanlegan miska verða ákveðnar 1.200.731 króna og bætur fyrir 15% varanlega örorku verða ákveðnar 2.978.025 krónur eða samtals 4.178.756 krónur. Fallist er á með gagnáfrýjanda að vextir sem til féllu meira en fjórum árum fyrir birtingu stefnu til héraðsdóms 13. nóvember 2006, séu fyrndir. Verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða vexti eins og í dómsorði greinir frá 13. nóvember 2002 til greiðsludags.

Um gjafsóknarkostnað fer sem í dómsorði greinir. Eftir þessum úrslitum verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, Áburðarverksmiðjan hf., greiði aðaláfrýjanda, I-kvk-þgf G-kvk-þgf M-kvk-þgf, 4.178.756 krónur með 2% ársvöxtum frá 13. nóvember 2002 til 6. apríl 2006 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim tíma til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Gagnáfrýjandi greiði í ríkissjóð 1.050.000 krónur vegna málskostnaðar í héraði og 935.145 krónur vegna málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns aðaláfrýjanda, 700.000 krónur.