251/2015

K hf. höfðaði mál á hendur B til riftunar á nánar tilgreindum greiðslum sem K hf. innti af hendi árið 2008 og eftir að hafa lýst yfir riftun þeirra í maí 2012. Við meðferð málsins í héraði fór B fram á að dómkvaddur yrði maður til að meta réttaráhrif viðskipta málsaðila samkvæmt enskum rétti þar sem hann taldi að þarlendar réttarreglur ættu að hafa þýðingu fyrir úrslit málsins, sbr. síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 30. gr. tilskipunar nr. 2001/24/EB um endurskipulagningu og slit lánastofnana. Í fyrrgreindu ákvæðinu er tekið fram að löggerningur verði ekki ógiltur ef sá sem hag hefur af því að slíkur löggerningur haldi gildi sínu leggur fram fullnægjandi sönnun um að um löggerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og að þar sé ekki að finna ógildingarreglu sem tekur til þess tilviks sem um ræðir. Í hinum kærða úrskurði héraðsdóms var fallist á beiðni B varðandi 1. spurningu beiðninnar og 4. spurningu hennar, að því marki sem hún skírskotaði til 1. spurningarinnar, en henni hafnað að öðru leyti þar sem fyrrgreindu ákvæði laga nr. 161/2002, sem leitt hefði verið í lög með 1. gr. laga nr. 78/2011, yrði ekki beitt með afturvirkum hætti um réttarstöðu aðilanna sem hefði verið fullmótuð og komin í endanlegt horf eftir að K hf. hafði verið skipuð slitastjórn í maí 2009. Því væri við úrlausn málsins bersýnilega óþarft að færa sönnur á efni reglnanna sem getið væri í 2. og 3. spurningu beiðninnar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt K hf. hefði eftir maí 2009 verið heimilt samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 að krefjast riftunar á umræddum ráðstöfunum eftir reglum XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. hefði skort lagaheimild til þess á þeim tíma að höfða mál í því skyni á hendur B hér á landi, þannig að óvíst hefði verið að riftunin hefði fengist staðfest fyrir dómi. Slík heimild hefði fyrst verið lögfest með lögum nr. 146/2011 sem tóku gildi tæpum fjórum mánuðum eftir að síðari málsliður n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 hafði verið leiddur í lög. Væri ekki í lögum kveðið á um lagaskil gilti sú meginregla samkvæmt íslenskum rétti að réttarstaða manna réðist af lögum eins og þau væru hverju sinni. Með vísan til framangreinds yrði litið svo á að síðastgreindu ákvæði laga nr. 161/2002 yrði eftir atvikum beitt um heimild K hf. til umræddrar riftunar. Af þeim sökum stæðu hvorki rök til þess að hafna beiðni B um dómkvaðningu matsmanns til að svara 2. og 3. spurningu í matsbeiðni hans né 4. spurningunni að því leyti sem hún vísaði til þeirra. Loks var staðfest niðurstaða héraðsdóms að fallast á dómkvaðningu matsmanns til að svara 1. spurningu matsbeiðninnar og 4. spurningu að því marki sem hún skírskotaði til hennar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. mars 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 2015 þar sem fallist var á beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns til að svara 1. spurningu beiðninnar og 4. spurningu hennar, að því marki sem hún skírskotaði til 1. spurningarinnar, en beiðninni hafnað að öðru leyti. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili hefur einnig kært úrskurðinn fyrir sitt leyti með kæru 31. mars 2015. Hann krefst þess að fallist verði á beiðni sína um dómkvaðningu matsmanns til að svara öllum þeim spurningum sem þar greinir. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

I

Málsatvikum er skilmerkilega lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram leitast varnaraðili við með 2. og 3. spurningu í matsbeiðni sinni að varpa ljósi á efni enskra réttarreglna í því skyni að sýna fram á að engin úrræði séu fyrir hendi samkvæmt þar gildandi lögum til að vefengja þær ráðstafanir sem sóknaraðili krefst riftunar á. Samkvæmt síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. og 30. gr. tilskipunar nr. 2001/24/EB um endurskipulagningu og slit lánastofnana, telur varnaraðili að það hafi þýðingu við úrlausn þess máls, sem sóknaraðili hefur höfðað á hendur sér, að leiða í ljós efni enskra réttarreglna að þessu leyti, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Leit héraðsdómur svo á að umræddu ákvæði laga nr. 161/2002, sem leitt var í lög með 1. gr. laga nr. 78/2011, yrði ekki beitt með afturvirkum hætti um réttarstöðu aðilanna sem hefði verið fullmótuð og komin í endanlegt horf eftir að sóknaraðila hafði verið skipuð slitastjórn 25. maí 2009. Því væri bersýnilega óþarft að færa sönnur á efni reglnanna við úrlausn málsins, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.

Við gildistöku laga nr. 161/2002 sagði í 1. mgr. 99. gr. þeirra að þegar skylt væri að slíta fjármálafyrirtæki eða þegar Fjármálaeftirlitið teldi að óvíst væri að eignir fjármálafyrirtækis hrykkju til greiðslu skulda þess skyldi Fjármálaeftirlitið senda héraðsdómara kröfu um að bú fyrirtækisins yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Eftir 1. mgr. 100. gr. laganna giltu um skipti á búi fjármálafyrirtækis almennar reglur laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. eftir því sem við gat átt, að því undanteknu að ákvæði þeirra um riftun ráðstafana giltu ekki um skipti sem komin voru til samkvæmt 2. mgr. 99. gr. þar sem Fjármálaeftirlitið hafði talið sýnt að eignir hlutaðeigandi fjármálafyrirtækis hrykkju fyrir skuldum. Eftir að ákvæðum laga nr. 161/2002 um slit fjármálafyrirtækja var breytt með lögum nr. 44/2009 er það ekki lengur gert að skilyrði fyrir slitum að bú fjármálafyrirtækis verði tekið til gjaldþrotaskipta þótt óvíst sé að eignir fyrirtækisins hrökkvi til greiðslu skulda þess. Samkvæmt 3. og 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009, skal kröfu um slit fjármálafyrirtækis beint til héraðsdóms og þegar dómsúrlausn hefur gengið um að fyrirtækið sé tekið til slita skipar héraðsdómari því slitastjórn. Í 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, er nú sérstaklega kveðið á um að sé ekki sýnt að eignir fjármálafyrirtækis muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu megi krefjast riftunar á ráðstöfunum þess eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti.

Með lögum nr. 130/2004 voru gerðar breytingar á lögum nr. 161/2002 sem ætlað var að innleiða í íslenskan rétt áðurgreinda tilskipun nr. 2001/24/EB. Samkvæmt 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 9. gr. laga nr. 130/2004, skal um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunar um fjárhagslega endurskipulagningu lánastofnunar með höfuðstöðvar á Íslandi og útibú í öðru EES-ríki fara að íslenskum lögum, með frávikum sem talin eru upp í fjórtán stafliðum. Þá er tekið fram í 1. mgr. 104. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 11. gr. laga nr. 130/2004, að um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunar um slit lánastofnunar með höfuðstöðvar hér á landi og útibú í öðru EES-ríki skuli fara að hérlendum lögum með þeim takmörkunum sem greinir í 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002.

Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir markmiði og efni nokkurra ákvæða tilskipunar nr. 2001/24/EB, þar á meðal 1. mgr. 30. gr. hennar. Í þeirri málsgrein kemur meðal annars fram að sú meginregla 10. gr. tilskipunarinnar, að lög heimaaðildarríkis skuli gilda, eigi ekki við „um reglur er varða það hvort löggerningar, sem eru öllum lánardrottnum skaðlegir, séu ógildir, ógildanlegir eða skorti réttarvernd“ ef sá, sem hefur hag af þeim löggerningum, leggur fram sannanir um að gerningurinn sem um ræðir falli undir lög annars aðildarríkis en heimaaðildarríkis og lögin bjóða engin úrræði til að vefengja gerninginn. Með 1. gr. laga nr. 78/2011, sem tóku gildi 29. júní 2011, var nýjum málslið bætt við n. lið 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 þar sem tekið er fram að löggerningur verði ekki ógiltur ef sá sem hag hefur af því að slíkur löggerningur haldi gildi sínu leggur fram fullnægjandi sönnun um að um löggerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og að þar sé ekki að finna ógildingarreglu sem tekur til þess tilviks sem um ræðir. Í athugasemdum með frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 78/2011, sagði meðal annars að vegna athugasemda Eftirlitsstofnunar EFTA við innleiðingu tilskipunar nr. 2001/24/EB væri í frumvarpinu lagt til að gerðar yrðu frekari breytingar á lögum nr. 161/2002 í þeim tilgangi að innleiða tilskipunina að fullu í íslenskan rétt.

Hinn 17. október 2014 kvað EFTA-dómstóllinn upp dóm í máli nr. E-28/13 í tilefni af beiðni um ráðgefandi álit er beint hafði verið til dómstólsins í öðru máli, sem rekið er fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, samhliða þessu máli. Í dóminum var komist að þeirri niðurstöðu að orðalagið um ógildi, ógildanleika eða skort á réttarvernd löggerninga í 1. mgr. 30. gr. tilskipunar nr. 2001/24/EB „vísi einnig til riftunar samkvæmt gjaldþrotarétti á grundvelli reglna um undanskot eigna frá gjaldþrotaskiptum eins og þeirra sem er að finna í XX. kafla laga nr. 21/1991“.

II

Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði krefst sóknaraðili í máli því, sem hann hefur höfðað á hendur varnaraðila, riftunar á sex greiðslum, sem hann innti af hendi í ágúst og september 2008, svo og endurgreiðslu á þeirri heildarfjárhæð sem greidd var. Svo sem að framan greinir hefði þá verið heimilt samkvæmt 1. mgr. 100. gr., sbr. 1. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 að rifta þessum ráðstöfunum eftir reglum XX. kafla laga nr. 21/1991 að því tilskildu að bú sóknaraðila hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta. Til þess kom þó ekki, heldur var sóknaraðili tekinn til slita 22. apríl 2009 samkvæmt 2. tölulið ákvæðis til bráðabirgða II í lögum nr. 44/2009 og honum síðan skipuð slitastjórn 25. maí sama ár á grundvelli 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 4. tölulið fyrrgreinds bráðabirgðaákvæðis. Þótt sóknaraðila hafi eftir það verið heimilt samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 að krefjast riftunar á umræddum ráðstöfunum eftir sömu reglum og að framan greinir skorti lagaheimild til þess á þeim tíma að höfða mál í því skyni á hendur varnaraðila hér á landi, sbr. dóm Hæstaréttar 7. júlí 2011 í máli nr. 379/2011. Að teknu tilliti til 1. mgr. 30. gr. tilskipunar nr. 2001/24/EB, eins og hún hefur verið skýrð af EFTA-dómstólnum, var því alls óvíst að riftun sóknaraðila á umræddum ráðstöfunum hefði fengist staðfest fyrir dómi og hann getað knúið fram endurgreiðslu úr hendi varnaraðila með atbeina dómstóla. Á þessu var ekki gerð breyting fyrr en með 1. gr. laga nr. 146/2011 þegar nýjum málslið var bætt við 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 þar sem kveðið er á um að mál, sem slitastjórn höfðar á grundvelli þess ákvæðis, skuli þingfest fyrir þeim héraðsdómi þar sem fjármálafyrirtæki var tekið til slita. Lög nr. 146/2011 tóku gildi 26. október 2011 eða tæpum fjórum mánuðum eftir að síðari málsliður n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 hafði verið leiddur í lög. Það var svo fyrst með bréfi til varnaraðila 11. maí 2012 að sóknaraðili krafðist riftunar á framangreindum greiðslum og endurgreiðslu á þeirri fjárhæð sem innt hafði verið af hendi.

Sé ekki í lögum kveðið á um lagaskil gildir sú meginregla samkvæmt íslenskum rétti að nýjum lögum verður beitt um lögskipti, sem undir þau falla, þótt til lögskiptanna hafi verið stofnað fyrir gildistöku þeirra, enda ræðst réttarstaða manna af lögum eins og þau eru hverju sinni, sbr. dóma Hæstaréttar 7. desember 2011 í máli nr. 614/2011 og 21. september 2012 í máli nr. 485/2012. Samkvæmt því og með vísan til þess sem áður greinir verður litið svo á að síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 verði eftir atvikum beitt um heimild sóknaraðila til riftunar á þeim ráðstöfunum sem mál hans gegn varnaraðila snýst um. Af þeim sökum standa hvorki rök til þess að hafna beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns til að svara 2. og 3. spurningu í matsbeiðni hans né 4. spurningu að því leyti sem hún vísar til þeirra.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að fallast á dómkvaðningu matsmanns til að svara 1. spurningu í matsbeiðni varnaraðila og 4. spurningu að því marki sem hún skírskotar til hennar.

Eftir þessum málsúrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Fallist er á kröfu varnaraðila, Bank of America Merrill Lynch International Ltd., um dómkvaðningu matsmanns á grundvelli matsbeiðni hans.

Sóknaraðili, Kaupþing hf., greiði varnaraðila 350.000 krónur í kærumálskostnað.