24/2020

B krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur hans til beitarafnota af þeim hluta jarðarinnar Króks í Borgarbyggð sem óþinglýstur samningur BB og Upprekstrarfélags Þ 26. maí 1924 hefði tekið til. Ágreiningur málsins snérist annars vegar um hvort B hefði unnið rétt til beitarafnota fyrir hefð á landinu sem var í eigu G og hins vegar hvort og þá með hvaða hætti B eða aðilum á hans vegum væri heimilt að safna fé sem rynni af fjalli og reka um land K-kk-ef á leið til réttar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að B hefði sýnt fram á að fjárbændur hefðu í skjóli Upprekstarfélags Þ og síðar B nýtt landið til beitarafnota fyrir fjölda fjár í að minnsta kosti tæpa öld í góðri trú um heimild til þess þótt landið hefði laust fyrir miðja öldina komist úr eigu upprekstrarfélagsins samkvæmt þinglýstum afsölum. Hefði sú nýting landsins átt sér stað allt til dagsins í dag og hefði hefðartíminn þannig löngu verið fullnaður samkvæmt 7. gr. laga nr. 46/1905 er G hófst handa við að vefengja rétt B til ítaksins. Var því fallist á kröfu B um rétt hans til beitarafnota af umræddu landi og fæli sú niðurstaða jafnframt í sér að hafnað væri kröfu G um að B væri óheimilt að safna fé af fjalli að hausti á þessu sama landi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf, Á-kvk-nf Ó-kvk-nf, B-kvk-nf T-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. maí 2020. Hann krefst þess að viðurkenndur verði réttur hans til beitarafnota af þeim hluta jarðarinnar Króks í Borgarbyggð, landnúmer 134817, sem óþinglýstur samningur B-kk-ef B-kk-ef og Upprekstrarfélags Þverárréttar 26. maí 1924 tekur til. Einnig krefst áfrýjandi sýknu af þeim kröfum sem stefndi hafði uppi í gagnsök í héraði. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda á öllum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur fóru á vettvang 8. desember 2020.

I

1

Eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi er ágreiningur aðila annars vegar um hvort áfrýjandi hefur unnið rétt til beitarafnota fyrir hefð á tilgreindum hluta jarðarinnar Króks í Borgarbyggð sem er í eigu stefnda. Hins vegar er deilt um hvort og þá með hvaða hætti áfrýjanda eða aðilum á hans vegum er heimilt að safna fé sem rennur af fjalli og reka um land K-kk-ef á leið til réttar. Ekki er deila með aðilum um stærð eða mörk þess lands sem um ræðir.

2

Ágreiningur málsaðila um framangreindan hluta jarðarinnar Króks hefur áður komið til úrlausnar Hæstaréttar. Árið 2012 höfðaði stefndi mál á hendur áfrýjanda til viðurkenningar á beinum eignarrétti sínum að landinu. Með dómi Hæstaréttar 3. apríl 2014 í máli nr. 718/2013 var fallist á kröfu stefnda. Var niðurstaðan reist á því að þinglýst afsal stefnda 20. september 1990 frá H-kk-þgf P-kk-þgf, þáverandi eiganda jarðarinnar, hefði útrýmt eldri óþinglýstum rétti áfrýjanda til landsins á grundvelli samnings 26. maí 1924, sbr. 2. mgr. 29. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Breytti engu um þá niðurstöðu þótt stefndi hefði síðar öðlast vitneskju sem gefið hefði honum tilefni til að ætla að einhver hluti lands þess sem hann hefði keypt kynni áður að hafa verið seldur undan jörðinni. Í dóminum sagði jafnframt að ómdeilt væri að hið umþrætta land hefði verið nýtt sem afréttarland af hálfu áfrýjanda og forvera hans, Upprekstrarfélags Þverárréttar. Þegar virt væru þau not sem áfrýjandi hefði haft af hinu umþrætta landi hefði honum ekki tekist sönnun þess að hann hefði frá þeim tíma er jörðinni var afsalað til stefnda unnið eignarhefð að landinu í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð.

II

1

Jörðin Krókur í Borgarbyggð gekk alloft kaupum og sölum á öldinni sem leið. Var um stærð hennar í viðkomandi skjölum einatt vísað til landamerkjaskrár frá júlí 1923 sem lesin var á manntalsþingi 2. júlí 1924.

Eins og fram kemur í dómi réttarins í máli nr. 718/2013 seldu hreppsnefndarmenn fyrir hönd Norðurárdalshrepps B-kk-þgf B-kk-þgf jörðina til eignar með kaupsamningi 5. ágúst 1916. Í samningnum sagði að jörðin væri seld ásamt „öllum þeim rjettindum og hlunnindum sem jörðinni fylgja og fylgja eiga til lands og vatns. Þau skilyrði setjum við kaupanda að á jörðina verði komið býli ekki síðar en í fardögum 1918 ella verði tjeð jörð eign Norðurárdalshrepps fyrir sama verð og hún nú er seld, ennfremur selji kaupandi nokkurn hluta af Krókslandi, að þá gangi upprekstrarfjelag Þverárréttar fyrir kaupum á því að öðru jöfnu.“ Kaupsamningurinn var lesinn á manntalsþingi 19. maí 1918.

Á árinu 1924 voru þrjú nær samhljóða skjöl gerð um sölu B-kk-ef á hluta lands undan jörðinni Króki til Upprekstrarfélags Þverárréttar. Í hinu fyrsta, sem undirritað var af hálfu kaupanda og seljanda 26. maí það ár, var hinu selda lýst sem hluta „af landi jarðarinnar Króks allt það land sem nú er afrjettarmegin við afrjettargirðingu Norðdælinga undanskilið er vetrarbeit og slægjur en ekki má styggja afrjettarfjenað eða verja slægjur fyrir honum.“ Á öðru eintaki fylgdi áritun B-kk-ef um kvittun fyrir greiðslu hluta kaupverðs 19. júní 1924 og loks var í hinni þriðju útgáfu, sem ekki var undirrituð af hálfu kaupanda, hinu selda lýst þannig: ,,Það sem selt er, er fjallland úr eignarjörð minni Krók í Norðurárdal svokallaðir Selhagar og ræður landamerkjum á landi þessu að neðan verðu frá Norðurá Króksgirðing og eftir háhálsi Hermundarstaðamerki og svo Hellisgil Hellisá og Norðurá að norðanverðu að fyrrnefndri girðingu, undantekið er vetrarbeit, slægjur og veiðiréttindi.“ Var það niðurstaða Hæstaréttar í framangreindu máli að af efni skjalanna yrði ráðið að B-kk-nf B-kk-nf hefði afsalað því landi sem hann átti afréttarmegin við afréttargirðingu og samkvæmt reikningum upprekstrarfélagsins hefði það greitt umsamið kaupverð fyrir landið. B-kk-nf hefði kvittað fyrir móttöku hluta kaupverðs á því skjali sem greinilega hefði verið endanleg gerð þess.

B-kk-nf seldi syni sínum H-kk-þgf jörðina Krók samkvæmt afsalsbréfi 1. maí 1958 með ,,öllum húsum og mannvirkjum sem eru á jörðinni ... og með öllum gögnum og gæðum“. Um landamerki var vísað til framangreindrar landamerkjaskrár frá 1923. Afsalið var móttekið til þinglýsingar 13. maí 1958 og fært í þinglýsingabækur. H-kk-nf seldi síðan F-kk-þgf S-kk-þgf jörðina með afsali 7. febrúar 1979 með ,,gögnum og gæðum, sem jörðinni fylgja og fylgja ber til lands og vatns, að undanskilinni afgirtri spildu, sem er getið í kaupsamningi dags. 4.11.1977, nefnd Efra Melatún ... Landamerki jarðarinnar eru svo sem segir í merkjaskrá þinglýstri á manntalsþingi Norðurárdalshrepps. Hefur kaupandi kynnt sér landamerkin og eru þau ágreiningslaus.“ Ágreiningur máls þessa tekur ekki til spildunnar sem var undanskilin við kaupin. Mun afsalinu hafa verið þinglýst án athugasemda 20. júní 1979.

Með afsalsbréfi 23. nóvember 1982 afsalaði F-kk-nf svo jörðinni til H-kk-ef P-kk-ef ,,með öllum mannvirkjum, svo sem húsum, ræktun, girðingum og öðrum gögnum og gæðum til lands og vatns ásamt öllu sem fylgir og fylgja ber ... Landamerki jarðarinnar eru sem segir í merkjaskrá þinglýstri á manntalsþingi Norðurárdalshrepps. Kaupandi hefur kynnt sér landamerkin og eru þau ágreiningslaus.“ Mun afsalinu hafa verið þinglýst án athugasemda 30. nóvember 1982.

Loks seldi H-kk-nf P-kk-nf stefnda jörðina með kaupsamningi árið 1989. Í afsali til stefnda 20. september 1990, sem þinglýst var 30. sama mánaðar, segir að seljandi afsali til kaupanda jörðinni Króki „með öllum mannvirkjum ... gæðum og hlunnindum til lands og vatns, sem jörðinni fylgja og fylgja ber. Ekkert er undanskilið í kaupunum nema spilda sem liggur með þjóðveginum ... Landamerki jarðarinnar eru skv. landamerkjaskrá dags. 02.07.1924.“ Nær ágreiningur málsins ekki til þeirrar spildu sem undanskilin var í kaupunum.

2

Í ódagsettri lýsingu á afrétti Upprekstrarfélags Þverárréttar segir um umþrætt landssvæði: „Með kaupsamningi dags. 26. maí 1924 keypti upprekstrarfélagið af eiganda Króks í Norðurárdal, B-kk-þgf B-kk-þgf, þann hluta af landi Króks, sem er afréttarmegin við fjallgirðinguna. Undanskilin er vetrarbeit og slægjur, sem þó má ekki verja, né styggja afréttarfé. Land þetta hefur síðan verið notað sem afréttarland.“ Þá kemur fram í annarri lýsingu á afréttarlöndum í Mýrasýslu að Upprekstrarfélag Þverárréttar hafi „keypt til afréttarins þessi lönd ... Úr Krókslandi í Norðurárdal allt það land jarðarinnar Króks „sem nú er afréttarmegin við afréttargirðingu Norðdælinga.“ samkv. kaupsamningi dags. 26/5 1924.“ Lýsing þessi er einnig ódagsett. Hún mun vera yngri en sú fyrri en í henni er meðal annars vísað til fjallskilareglugerðar frá 1975.

Hinn 25. júlí 1995 ritaði stefndi bréf til stjórnar Veiðifélags Norðurár, með afriti til formanns Upprekstrarfélags Þverárréttar, vegna fyrirhugaðs endurmats á arði veiðiréttarhafa vatnasvæðis árinnar. Fram að því hafði upprekstrarfélagið talist til veiðiréttarhafa vatnasvæðis hennar á grundvelli eignarhalds á hluta Krókslands. Í bréfinu sagði meðal annars: „Ég undirritaður G-kk-nf J-kk-nf ... mun sem eigandi jarðarinnar Króks krefjast þess að arður af Norðurá Króksmegin frá afréttargirðingu að Hellisá og arður af Hellisá (Króksmegin) falli til jarðar minnar. Hinn 26. maí árið 1924 seldi þáverandi eigandi Króks, B-kk-nf B-kk-nf, Upprekstrarfélagi Þverárréttar sneið af Krókslandi, þ.e. landspilduna frá afréttargirðingu að Hellisá. Þessa landsneið hefur kaupandinn nýtt sem afrétt. Á veiðiréttindi fyrir hinum selda landskika var ekki minnst í kaupsamningnum. Þau munu reyndar þá hafa skipt litlu sem engu máli. Kaupandinn var eingöngu að kaupa beitarland og Veiðifélag Norðurár náði fyrst til árinnar ofan Króksfoss árið 1961, eftir þann tíma mun Upprekstrarfélagið hafa notið arðs af Norðurá fyrir landspildunni. Ég hef ekki fengið upplýst hvort eða hvenær afsal fyrir landspildunni var útgefið né heldur hvort því eða kaupsamningnum var þinglýst. Kröfu mína um að til Króks falli arður af Norðurá og Hellisá fyrir tilgreindri landspildu styð ég við 4. mgr. 2. gr. lax- og silungsveiðilaga nr. 76/1970.“ Í kjölfarið var fallist á þessa kröfu stefnda.

Áfrýjandi tók við réttindum og skyldum Upprekstrarfélags Þverárréttar á árinu 2006 við sameiningu sveitarfélaga í Borgarfirði. Á árinu 2008 sendi stefndi áfrýjanda kvörtun um að framangreind girðing sem reist hefði verið um 1920 í landi Króks frá Norðurá til merkja milli Króks og Hermundarstaða væri ekki fjárheld og rynni fjallfé upprekstrarfélagsins í skógræktarland sitt. Krafðist stefndi þess að girðingin yrði gerð fjárheld og lét áfrýjandi lagfæra girðinguna á árinu 2008 á sinn kostnað.

Hinn 18. febrúar 2010 sendi lögmaður stefnda tilkynningu til Upprekstrarfélags Þverárréttar um bann við upprekstri og beit sauðfjár á jörðinni Króki. Þar var rakin forsaga þess að stefndi eignaðist jörðina og þau heimildarskjöl sem henni tengdust. Vísað var til þess að allt frá árinu 1958 hefði ítaksréttar hvergi verið getið í þinglýstum afsölum fyrir jörðinni og því andmælt að félagið ætti nokkurn „ítaks- eða eignarrétt í landinu.“ Auk þess sagði í bréfinu að bændur, sem væru aðilar að félaginu, hefðu „gert lítið sem ekkert til að stemma stigu við fjárrennsli í afréttinn um land Króks“ og hefði það valdið ómældu tjóni á skógrækt stefnda. Eftir því sem trjám hefði fjölgað hefði sífellt meiri tími farið í smalamennsku til varnar landinu og væri nú svo komið að stefndi teldi sig knúinn „til að fjarlægja beitarálag frá skógræktarlandinu og verður það ekki gert á annan hátt en að afnema með öllu og banna beit Upprekstrarfélags Þverárréttar á landi Króks framan fjallgirðingar (varnargirðingar).“ Ef framhald yrði á umræddum rekstri og áframhaldandi tjóni á skógræktarlandi stefnda myndi hann leita réttar síns. Loks sagði að stefndi vildi „vekja sérstaka athygli á og gera kröfur um ... að undinn verði bráður bugur á að gengið verði frá rekstrarleiðinni með þjóðveginum þannig að Króksland neðan brúarinnar verði friðað fyrir ágangi sauðfjár sem og landið með Norðurá frá Króksbrú að ósi Hellisár. Séð verði til þess að gengið sé frá þessari rekstrarleið með tilliti til þarfa veiðimanna og hestamanna.“

Að gengnum dómi Hæstaréttar í máli nr. 718/2013 héldu deilur áfram milli aðila um nýtingu landsins og á árunum 2016 og 2017 voru allnokkur bréfaskipti þeirra í millum er lutu einkum að ágreiningi um kostnað við girðingar á merkjum milli Króks og nærliggjandi lands áfrýjanda og um rekstur sauðfjár um land K-kk-ef til réttar. Lýsti stefndi því meðal annars að ætlaður afnota- eða umferðarréttur, sem áfrýjandi teldi sig njóta, ætti að hafa áhrif á skyldu áfrýjanda til að girða á merkjum, en áfrýjandi lagði áherslu á að fyrirhugaðar girðingarframkvæmdir skyldu tengjast hefðbundinni leið fjársafns af afrétti. Kom meðal annars fram í bréfi lögmanns stefnda til Upprekstrarfélags Þverárréttar 16. september 2016 að eftir dóm Hæstaréttar væri ljóst að upprekstrarfélagið telji „ekki til neins réttar innan merkja jarðarinnar Króks.“ Myndi stefndi ekki una því að fé á vegum áfrýjanda verði rekið um landið að hausti og neyta þeirra heimilda sem lög áskildu honum til að „halda uppi réttindum sínum gagnvart þeim sem í hlut eiga og ábyrgir kunna að vera fyrir heimildarlausum ágangi á land jarðarinnar með tilheyrandi tjóni.“ Fór svo að lögmaður stefnda sendi lögreglustjóranum á Vesturlandi bréf 5. september 2017 þar sem óskað var eftir að lögregla myndi rannsaka opnun hliða á skógræktargirðingu stefnda og hafa eftirlit með aðgerðum áfrýjanda við rekstur fjár af fjalli, en allt safnið væri um 10.000 fjár. Þá var í erindinu kvartað yfir því að áfrýjandi hefði hafnað að taka þátt í kostnaði við að girða land Króks. Sagði að áfrýjandi teldi sig ranglega eiga rétt til að láta fé, sem rynni af fjalli áður en leitir hæfust, safnast saman á landi Króks og vera þar á beit um það bil tvær vikur áður en það væri rekið til réttar.

3

Áfrýjandi höfðaði síðan mál þetta 15. ágúst 2017 og krafðist þess, eins og áður segir, að viðurkenndur yrði réttur hans til beitarafnota af þeim hluta jarðarinnar sem samningurinn 26. maí 1924 tók til. Hinn 4. október sama ár höfðaði stefndi gagnsök í málinu með kröfu um að viðurkennt yrði að áfrýjanda eða aðilum á hans vegum væri óheimilt að safna fé sem rynni af fjalli að hausti á land jarðarinnar Króks og reka fé af fjalli á leið til réttar um land Króks. Til vara var þess krafist að viðurkennt yrði að áfrýjanda eða aðilum á hans vegum væru óheimil önnur not af landi jarðarinnar Króks „en að reka fé, sem kemur af fjalli að hausti, um óræktað land Króks viðstöðulaust án dvalar í landi jarðarinnar næstu þrjú árin, eða til og með 2020.“

Héraðsdómur féllst á dómkröfu áfrýjanda og sýknaði hann af gagnkröfum stefnda. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi á hinn bóginn sýknaður af kröfu áfrýjanda og jafnframt viðurkennt að áfrýjanda eða aðilum á vegum hans væri óheimilt að safna fé sem rynni af fjalli að hausti á land jarðarinnar Króks og reka fé af fjalli á leið til réttar um land Króks.

Áfrýjunarleyfi var veitt meðal annars með vísan til þess að málið varðaði brýna hagsmuni áfrýjanda og sauðfjárbænda á svæðinu. Um væri að ræða mikilvægt afréttarsvæði sem áfrýjandi teldi að hann mætti fyrir hefð nýta til beitarafnota en á ári hverju rynni um það eitt stærsta fjársafn landsins á leið til réttar. Þá var talið að í málinu reyndi á ýmis grundvallaratriði um skilyrði hefðar.

IV

Áfrýjandi reisir kröfu sína um viðurkenningu á beitarafnotum á lögum nr. 46/1905. Hafi hann og áður Upprekstrarfélag Þverárréttar óslitið og óátalið nýtt landið til beitar, allt frá kaupum á því á árinu 1924 til dagsins í dag. Landið sé innan afréttargirðingar sem reist hafi verið til að aðskilja þann hluta jarðarinnar Króks er nýttur hafi verið sem beitiland frá þeim hluta jarðarinnar sem ekki hafi verið undirorpinn slíkum notum. Verði að telja beitarafnotin sýnilegt ítak sem hefðist á 20 árum samkvæmt 7. gr. laganna, en jafnvel þótt afnotin teldust ósýnilegt ítak væri skilyrðum 8. gr. þeirra um 40 ára hefðartíma fullnægt. Breyti lög nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum engu hér um.

Stefndi kveður kröfugerð áfrýjanda óljósa um umfang og eðli þess réttar sem um ræðir. Óljóst sé til hvaða tegunda kvikfjár krafan taki og áfrýjandi sé sveitarfélag sem ekki stundi búskap. Rangt sé og ósannað að áfrýjandi og forveri hans hafi farið með landið og nýtt það til beitar í fullan hefðartíma. Að svo miklu leyti sem áfrýjandi hafi nýtt landið til beitar á afmörkuðum tímabilum hafi hann hvorki verið ráðvandlega að þeim afnotum kominn né gert það grandlaus um kvaðalausan eignarrétt þinglesinna eigenda jarðarinnar sem hafi verið án nokkurs fyrirvara um afnot eða ítök annarra. Auk þess hafi stefndi lagt formlegt bann við beit á landinu með bréfi til Upprekstrarfélags Þverárréttar 18. febrúar 2010. Við kaup á jörðinni Króki árið 1990 hafi stefndi verið grandlaus bæði um ætlaðan beitarrétt og að hluti landsins kynni vera talinn afréttur. Ekkert af skjölunum frá 1924 jafngildi bindandi samningi, enda sé óljóst hver hefur átt að vera endanleg gerð samnings um kaup á hluta jarðarinnar, auk þess sem vanti undirritanir á þau samningsdrög. Einnig sé ósannað að greiðslur hafi farið fram á grundvelli þeirra skjala og hafi engu þeirra verið þinglýst. Þá verði með engu móti talið að stofnast hafi sýnilegt ítak á landinu. Girðing sú sem áfrýjandi vísi til hafi verið reist 1920 en verið opin til afréttar þannig að fé hafi af þeim sökum leitað inn á landið. Hún hafi verið reist í þágu eigenda Króks til verndar slægjum og gróðri en hvorki samningur né sérstakt samþykki hafi legið til grundvallar þeirri framkvæmd. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 46/1905 þurfi notkun, sem ætlað sé að skapa afnotahefð, að uppfylla sömu skilyrði og til stofnunar eignarhefðar, en með dómi Hæstaréttar í máli nr. 718/2013 hafi niðurstaðan orðið sú að áfrýjandi hafi ekki unnið landið til eignar vegna hefðar. Loks vísar stefndi til þess að ætluð afnot til ítaks hafi annaðhvort fallið niður vegna vanlýsingar, sbr. lög nr. 113/1952, eða fyrir tómlæti.

V

1

Ekki verður tekið undir með stefnda að kröfugerð áfrýjanda eða aðild sé svo óskýr að dómur verði ekki lagður á málið. Verður hún ekki skilin með öðrum hætti en að viðurkenna skuli ítaksrétt sem skapast hafi honum til handa fyrir hefð sem feli í sér rétt til beitar búfjár á því landsvæði jarðarinnar Króks er óþinglýstur samningur B-kk-ef B-kk-ef og Upprekstrarfélags Þverárréttar 26. maí 1924 tók til, en áfrýjandi tók við hinum ætluðu réttindum á árinu 2006.

Eins og áður hefur komið fram var það niðurstaða Hæstaréttar í fyrra máli milli aðila að áfrýjandi hefði vegna nota af landinu ekki eignast beinan eignarrétt að því á grundvelli hefðar. Á hinn bóginn verður ekki fallist á með stefnda að dómurinn hafi, samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, jafnframt skorið úr um það sakarefni milli aðila sem nú er til meðferðar og lýtur að því hvort þessi not skulu leiða til þess að ítaksréttur hafi skapast til handa áfrýjanda fyrir hefð. Dómurinn hefur hins vegar fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir, þar til það gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. greinarinnar.

2

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 46/1905 má vinna hefð á hverjum hlut, jafnt fasteign sem lausafé, er getur verið eign einstakra manna, án tillits til þess hvort hann var áður eign einstaks manns eða opinber eign. Skapar fullnuð hefð eignarrétt yfir þeim hlut sem í eignarhaldi var og þarf hefðandi ekki að styðjast við aðra eignarheimild, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Lög geta þó staðið í vegi fyrir að réttindi sem um ræðir geti orðið undirorpin hefð. Sönnunarbyrði um upphaf hefðarhalds hvílir eðli málsins samkvæmt að jafnaði á hefðanda, sbr. dóm Hæstaréttar 14. júní 2012 í máli nr. 554/2011. Skilyrði fyrir eignarhefð á fasteign er 20 ára óslitið eignarhald, sbr. 1. mgr. 2. gr. laganna, að öðrum skilyrðum greinarinnar uppfylltum. Getur óslitið eignarhald tveggja manna eða fleiri talist til hefðartíma, sbr. 3. gr. laganna, hafi eignarhaldið gengið löglega frá manni til manns og eignarhald hvers einstaks hefðanda fullnægir skilyrðum 2. gr. Þá skapar notkun, með samsvarandi skilyrðum og þeim er gilda um eignarhefð, afnotarétt, sbr. 7. gr. laganna. Felst í afnotahefð að hefðandi fer með umráð sem svara til óbeinna eignarréttinda yfir eign. Notkun af því tagi er talin fullnægjandi heimild fyrir slíkum réttindum að öðrum ákvæðum laganna uppfylltum og eru skilyrði um óslitna notkun miðuð við eðli þeirra nota sem um er að ræða. Nær afnotaréttur samkvæmt ákvæðinu einnig til sýnilegra ítaksréttinda, auk þess sem í 8. gr. laganna er sérstakt ákvæði um að hefð á ósýnilegum ítökum „svo sem slægjum, beit, reka o.s.frv.“ geti aðeins unnist með 40 ára notkun og öðrum skilyrðum sömu sem eignarhefð.

Í athugasemdum með 7. og 8. gr. frumvarps sem varð að lögum nr. 46/1905 kemur fram um ósýnilegt ítak að „þar sem notkun ítaksins útheimtir engan útbúning, er eingöngu er gjörður í þessu skyni, þar er notkunin ekki að sama skapi stöðug eins og eignarhaldið, og uppfyllir því ekki þau skilyrði, er gilda um 20 ára nothefð.“ Er þetta í samræmi við að hefðarþola verði síður notin ljós þegar þeim fylgja ekki sérstakar tilfæringar sem gefa þau til kynna og koma að gagni vegna ítaksnota og gefa þannig tilefni til aðgerða af hálfu ítaksþola vilji hann ekki þola þau.

Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laganna slitnar hefðarhald venjulega er hefðandi missir umráðin, en samkvæmt 2. mgr. greinarinnar telst hefðarhald einnig rofið ef réttur hefðanda til eignarhaldsins er vefengdur með birtingu stefnu. Þá má hefð heldur ekki vinna ef hefðandi fær vitneskju áður en hefð er fullnuð að eignarhald sé til komið með glæp eða óráðvandlegu atferli, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna.

3

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 718/2013 var á því byggt að B-kk-nf B-kk-nf hefði á árinu 1924 selt tiltekinn hluta lands undan eignarjörð sinni Króki til Upprekstrarfélags Þverárréttar. Við kaupin voru undanskilin vetrarbeit og slægjur. Eftir það gekk öll jörðin ítrekað kaupum og sölum, allt þar til stefndi eignaðist hana með kaupsamningi 1989 og þinglýstu afsali ári síðar. Hafði sá er seldi stefnda jörðina, H-kk-nf P-kk-nf, eignast hana samkvæmt þinglýstu afsali frá F-kk-þgf S-kk-þgf árið 1982, sem aftur hafði eignast jörðina samkvæmt þinglýstu afsali árið 1979 frá H-kk-þgf syni B-kk-ef sem keypt hafði jörðina samkvæmt þinglýstu afsali frá föður sínum 1958. Í afsölunum var einatt tiltekið að jörðin væri seld með öllum gögnum sínum og gæðum. Jafnframt var í þeim öllum vísað til þinglýstrar landamerkjaskrár frá 1923 um stærð hinnar seldu jarðar og fylgdi hið umþrætta land með í kaupunum. Vilja báðir aðilar við það miða í máli þessu að við þessi síðari kaup og sölur á landinu hafi átt sér stað yfirfærsla kvaðalauss eignarréttar þinglesinna eigenda jarðarinnar. Sá réttur var án nokkurs fyrirvara um afnot eða ítök annarra og er ekkert annað komið fram en að hinar síðari þinglýstu eignarheimildir fyrir jörðinni hafi gengið framar hinum óþinglýsta grunneignarrétti áfrýjanda til landsins á grundvelli samningsins frá 1924 í samræmi við reglur um traustfang sem nú er að finna í 2. mgr. 29. gr. þinglýsingarlaga. Gögn málsins bera einnig með sér að þinglýstir eigendur landsins hafi umliðið notkun áfrýjanda og forvera hans á landinu, allt þar til stefndi sendi bréf sitt 18. febrúar 2010. Á hinn bóginn var það ekki fyrr en með höfðun gagnsakar í máli þessu 4. október 2017 að vefengdur var með málsókn réttur áfrýjanda til nýtingar landsins eftir 2. mgr. 4. gr. laga nr. 46/1905. Stóð breyting á eignarrétti þannig ekki í vegi fyrir afnotunum og freistaði enginn af eigendum jarðarinnar Króks þess að fylgja fram rétti sínum til traustfangs gagnvart notkun upprekstrarfélagsins á landinu með málshöfðun samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 16. gr. þinglýsingarlaga.

4

Samkvæmt gögnum málsins er ljóst að girðing sú sem reist var um 1920 og síðar hefur verið lagfærð markaði það land sem forveri áfrýjanda keypti árið 1924 gagnvart þeim hluta jarðarinnar sem ekki var seldur. Þá verður ráðið að upprekstrarfélagið keypti landið til beitarafnota í samræmi við tilgang félagsins, eins og er lýst í afréttarskrám. Sami skilningur á tilgangi kaupanna og nýtingu landsins kemur fram í bréfaskiptum milli málsaðila um ágang fjár í landi Króks og einnig í bréfi stefnda til stjórnar veiðifélags Norðurár 25. júlí 1995 um endurmat á arði vegna vatnasvæðis Norðurár. Samræmist þetta lýsingu stefnda og fyrirsvarsmanna áfrýjanda fyrir dómi á nýtingu landsins í gegnum tíðina. Þannig bar stefndi fyrir dómi í hinu fyrra máli að hann hefði einatt talið að upprekstrarfélaginu hefði verið seldur beitarréttur á landinu. Þá bar hann við meðferð þessa máls að hann hefði upphaflega verið mjög feginn að girðingin hefði verið til staðar en hún hefði nýst til frekari girðingarframkvæmda til verndar skógrækt hans á landinu. Jafnframt kom fram hjá honum að áfrýjandi hefði í engu breytt nýtingu sinni á landinu þrátt fyrir framangreint bréf hans 18. febrúar 2010 þar sem hann, eins og áður segir, vildi banna beit á landi K-kk-ef „framan fjallgirðingar (varnargirðingar).“ Verður að telja að nýting áfrýjanda og forvera hans á landinu fyrir þann fjölda sauðfjár sem um ræðir hafi verið enn sýnilegri en ella vegna þeirra tilfæringa sem fólust í umræddri girðingu. Er þetta í samræmi við það er sagði í dómi Hæstaréttar í máli nr. 718/2013 að óumdeilt væri að umrætt land hefði verið nýtt sem afréttarland af hálfu áfrýjanda og þar áður forvera hans, Upprekstrarfélags Þverárréttar.

Að virtum þeim gögnum sem rakin hafa verið er nægilega í ljós leitt að ekki hafi orðið verulegt eða óeðlilegt hlé á nýtingu beitarlandsins, heldur þvert á móti bera þau með sér að nýting áfrýjanda og forvera hans á landinu til beitar hafi verið óslitin að minnsta kosti allt frá árinu 1924 og haldið áfram þrátt fyrir að landið hafi komist úr eigu Upprekstrarfélags Þverárréttar samkvæmt síðari þinglýstum afsölum. Þá verður ekki við annað miðað en að forveri áfrýjanda og síðar áfrýjandi hafi nýtt landið í góðri trú allt frá því að samningur um kaup á landinu var gerður 1924 og þar til framangreindur dómur Hæstaréttar gekk 3. apríl 2013. Samkvæmt framansögðu verður heldur ekki fallist á með stefnda að 1. mgr. 4. gr. laga nr. 46/1905 standi í vegi fyrir því að hefðartími fyrir ítaksréttindum hafi tekið að líða er landið komst úr eigu forvera áfrýjanda.

Stefndi hefur loks vísað til þess að þar sem forvera áfrýjanda hafi láðst að lýsa ítaki sínu eftir lögum nr. 113/1952 hafi það fallið úr gildi samkvæmt 4. gr. þeirra. Umrætt ákvæði kvað á um að á næstu 6 mánuðum, eftir að lögin tóku gildi, skyldu héraðsdómarar birta þrisvar í Lögbirtingablaði áskorun til þeirra, er töldu sig eiga ítök í jarðir innan lögsagnarumdæmisins, um að lýsa ítaksrétti sínum innan 12 mánaða frá síðustu birtingu áskorunarinnar. Í lýsingunni til héraðsdómara skyldi greina efni ítaksins, hagnýtingu þess að undanförnu, og eftir því sem unnt væri, hversu það í fyrstu væri tilkomið. Væri það ekki gert félli ítakið úr gildi, sbr. 5. gr., og hefði því áður verið þinglýst skyldi afmá það úr veðmálabókum. Í 2. mgr. 5. gr. laganna var svo kveðið á um að væri ítaki eigi lýst samkvæmt framansögðu félli það þá úr gildi.

Á þeim tíma er ákvæði laganna tóku til var Upprekstrarfélag Þverárréttar eigandi umrædds lands samkvæmt kaupsamningi 18. maí 1924 og að minnsta kosti allt til ársins 1958. Samkvæmt ákvæðum laganna, sbr. 1. gr. þeirra, bar upprekstrarfélaginu sem eiganda landsins ekki að lýsa nýtingu sinni á landinu. Þessari málsástæðu stefnda er því hafnað og verður heldur ekki fallist á að áfrýjandi hafi misst rétt sinn til nýtingar landsins vegna einhvers konar tómlætis.

5

Samkvæmt öllu framansögðu hefur áfrýjandi sýnt fram á að fjárbændur hafi í skjóli Upprekstrarfélags Þverárréttar og síðar áfrýjanda nýtt landið til beitarafnota fyrir fjölda fjár í að minnsta kosti tæpa öld í góðri trú um heimild til þess þótt landið hafi laust eftir miðja öldina komist úr eigu upprekstrarfélagsins samkvæmt þinglýstum afsölum. Hefur þessi nýting landsins átt sér stað allt til dagsins í dag og var hefðartíminn þannig löngu fullnaður samkvæmt 7. gr. laga nr. 46/1905 er stefndi hófst handa við að vefengja rétt áfrýjanda til ítaksins.

Með því að fallist er á kröfu áfrýjanda um rétt hans til beitarafnota af umræddu landi felur sú niðurstaða jafnframt í sér að hafnað er kröfu stefnda um að áfrýjanda sé óheimilt að safna fé af fjalli að hausti á þessu sama landi og til að reka fé af fjalli um það eins og hann hefur gert í áratugi.

Rétt er að hvor aðila beri sinn hluta málskostnaðar vegna reksturs málsins á öllum dómstigum.

Dómsorð:

Viðurkenndur er réttur áfrýjanda, Borgarbyggðar, til beitarafnota af þeim hluta jarðarinnar Króks í Borgarbyggð, landnúmer 134817, sem óþinglýstur samningur B-kk-ef B-kk-ef og Upprekstrarfélags Þverárréttar 26. maí 1924 tekur til.

Áfrýjandi er sýkn af gagnkröfu stefnda, G-kk-ef J-kk-ef, um að viðurkennt skuli að áfrýjanda sé óheimilt að safna fé á landinu eða reka fé um það á leið til réttar.

Málskostnaður fellur niður á öllum dómstigum.