472/2016

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem viðurkenndur var réttur K til helmings af þeim eignum sem runnið höfðu í dánarbú fyrrum sambýlismanns hennar M. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af dómaframkvæmd réttarins yrði ráðið að sá sem verið hefði í óvígðri sambúð og gerði kröfur til þess að viðurkenndur yrði réttur sinn til hluta af eignum sem skráðar væru í eigu látins sambúðarmaka, yrði að færa sönnunar á að þær eignir hefðu í raun verið í sameign þeirra beggja við andlátið. Við úrlausn um slíka kröfu yrði jafnframt að gera greinarmun á því hvort eignirnar hefðu myndast áður en sambúð hófst eða eftir þann tíma. Talið var ósannað að K hefði öðlast hlutdeild í fasteign sem M hafði eignast áður en hann og K hófu sambúð. Af gögnum málsins mátti hins vegar draga þá ályktun að nánast allar aðrar eignir, sem skráðar voru á M við andlát hans, hefðu orðið til meðan á sambúð hans og K stóð yfir í nær 30 ár. Var talið að K hefði tekist að færa sönnur á að með þeim hefði skapast fjárhagsleg samstaða á sambúðartímanum. Var þá sérstaklega litið til framburðar K fyrir dómi um að þau hefðu búið saman eins og hjón og að hún hefði lagt fram vinnu í þágu ýmiss konar atvinnurekstrar M án þess að þiggja laun, svo og þess langa tíma sem sambúðin varði og viljayfirlýsingar sem M hafði gefið árið 2005 um að K skyldi ráða yfir eignum hans félli hann frá á undan henni. Var því viðurkenndur réttur K til helmings af eignum þeim sem runnið höfðu í dánarbúið, að undanskilinni áðurgreindri fasteign.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. júní 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 4. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júní 2016 þar sem viðurkenndur var réttur varnaraðila til helmings eigna sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að kröfum varnaraðila verði hafnað, þar á meðal að í hlut hennar skuli koma helmingur af eignum sóknaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins festi M ásamt A, bróður sínum, kaup á hluta fasteignarinnar nr. [...] við [...] árið 1978, „nánar tilgreint efri hæð hússins ásamt geymslulofti, aðgangi að þvottahúsi í kjallara og nauðsynlegum umgangsrétti um ganga, bakhúsi á lóðinni og tilheyrandi eignarlóð að hálfu.“ Fjórum árum síðar, 1982, eignaðist M eignarhlutann einn. Samkvæmt útprentun úr Fasteignaskrá Íslands 7. júlí 2016, sem lögð hefur verið fyrir Hæstarétt, er umrædd fasteign auðkennd „[...]A“ með fastanúmeri [...]. Svo virðist sem eignin hafi verið auðkennd í þjóðskrá sem [...]a, en bakhúsið sérstaklega sem [...]c.

Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi kvað varnaraðili þau M hafa kynnst á árinu 1984 og síðan farið að búa saman „bara eins og hjón“ árið 1987. Að hennar sögn var húseignin við [...], þar með talið bakhúsið, „ekkert í góðu ásigkomulagi“ á þeim tíma. Hún og synir hennar hafi lagt fram efni og vinnu við endurbætur á húseigninni, en einnig hafi leigugreiðslur af hluta eignarinnar staðið straum af þeim. Varnaraðili sagðist hafa unnið ýmis störf meðan á sambúð þeirra M stóð, jafnframt því sem hún hafi þegið bætur sem öryrki, en varanleg örorka hennar hafi verið metin 65%. Hún kvaðst meðal annars hafa unnið við útgerð og annan atvinnurekstur sem M hafi staðið fyrir. Aðspurð sagðist hún hafa lagt fé til atvinnurekstrarins og unnið „þar líka kauplaust“.

Í skýrslu A, bróður M, fyrir dómi kom fram að M og varnaraðili hafi komið í heimsókn til hans árið 2004 og hann sýnt bróður sínum erfðaskrá sem hann hafi látið gera fyrir sig. Kvaðst A hafa sagt „að hann ætti að gera svona fyrir K, því mér fannst það bara eðlilegt.“ Hinn 12. júlí 2005 undirritaði M skjal, nefnt erfðaskrá, þar sem sagði: „Falli ég frá á undan sambýliskonu minni, K, þá er það minn vilji að sambýliskona mín, K, hafi leyfi til setu í óskiptu búi, óski hún þess. Að öðru leyti fer um arf eftir mig að lögum.“

Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt fram vottorð frá Þjóðskrá Íslands 30. júní 2016 þar sem fram kemur að varnaraðili hafi átt lögheimili að [...]c í Reykjavík á tímabilinu frá 9. september 1987 til 30. ágúst 1992 og síðan aftur frá 2. janúar 1995 til 11. maí 2015, en frá þeim degi er lögheimili hennar skráð að [...]a.

Þá eru meðal gagna málsins skattframtöl varnaraðila á tímabilinu frá 2007 til 2015 þar sem lögheimili hennar var ávallt sagt vera [...]c. Samkvæmt framtölunum fékk hún ekki greiddar launatekjur á þessu árabili, en hins vegar lífeyristekjur, þar á meðal frá Tryggingastofnun ríkisins. Þá hafa skattframtöl M á tímabilinu frá 2002 til 2009 verið lögð fram hér fyrir dómi. Samkvæmt þeim var lögheimili hans á þeim tíma [...]a og hann jafnframt skráður eigandi að hluta þeirrar fasteignar. Á framangreindum skattframtölum var hvorugt þeirra varnaraðila eða M sagt vera í sambúð. Spurð fyrir dómi hvers vegna þau hafi ekki verið með sama lögheimili svaraði hún: „Af því að það bara vildi svoleiðis til að við vorum alltaf að flytja úr húsinu og leigja það og fórum þá í bakhúsið ... og þetta var sami maðurinn sem átti þetta allt og við áttum þetta allt saman, bæði bakhúsið og hitt húsið svoleiðis að þetta var sama eignin“.

Í málinu hefur verið lagt fram veðskuldabréf, útgefið af M 28. mars 2004, þar sem varnaraðili ritar nafn sitt undir samþykki veðsetningar á eignarhluta hans í [...] sem maki hans sem þinglýsts eiganda. Einnig upplýsingar um M þegar hann lagðist inn á Landspítalann skömmu áður en hann lést þar sem nánasti aðstandandi hans var sagður vera varnaraðili sem sambýliskona hans.

M lést 12. júlí 2015 og skilur hann ekki eftir sig niðja. Samkvæmt gögnum málsins eru lögerfingjar hins látna fjögur systkini hans. Þá hefur varnaraðili gert kröfu um að viðurkenndur verði réttur sinn til helmings af þeim eignum sem sá látni var skráður eigandi að og runnið hafa til sóknaraðila. Þær helstu munu vera fasteignin að [...], en á henni hvíla verulegar veðskuldir þótt óvissa ríki um hve hárri fjárhæð þær nema. Ennfremur verðbréf í vörslu [...] hf., eftirstöðvar samkvæmt skuldabréfum, útgefnum af [...] ehf. og B, svo og hlutafé í [...] ehf., en samkvæmt ársreikningi þess árið 2014 var bókfært eigið fé þess neikvætt á því ári. [...] ehf. mun hafa verið stofnað árið 1997 og átti M heitinn 53% hlutafjár í félaginu þegar það var selt í byrjun árs 2012, auk þess sem hann hafði veitt því lán sem endurgreitt var með fyrrgreindu skuldabréfi. [...] ehf. var stofnað árið 2012 og var M eigandi alls hlutafjár þess.

II

Eins og áður greinir krefst varnaraðili þess hér fyrir dómi að viðurkenndur verði réttur sinn til helmings af þeim eignum, sem skráðar voru í eigu M heitins og runnið hafa til sóknaraðila, á grundvelli þess að þau hafi búið saman í hartnær 30 ár. Þótt því sé haldið fram af hálfu sóknaraðila að sambúð þeirra hafi lengst af ekki verið skráð leikur enginn vafi á því samkvæmt framansögðu að þau hófu sambúð á árinu 1987 og virðist hún hafa staðið óslitið til ársins 2015 þegar M féll frá.

Í samræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttar verður sá, sem búið hefur í óvígðri sambúð og gerir kröfu til þess að viðurkenndur verði réttur sinn til hluta af eignum sem skráðar eru í eigu látins sambúðarmaka, að færa sönnur á að þær eignir hafi í raun verið í sameign þeirra beggja við andlátið. Við úrlausn um slíka kröfu verður að gera greinarmun á því hvort eignirnar hafa myndast áður en sambúðin hófst eða eftir þann tíma.

Óumdeilt er að M hafði eignast áðurgreindan hluta af fasteigninni [...] í Reykjavík þegar hann og varnaraðili tóku upp sambúð. Ekkert liggur fyrir um hvort og þá hvaða veðskuldir hvíldu á þeirri eign. Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi hefur varnaraðili haldið því fram að hún og synir hennar hafi lagt fram fé og vinnu við endurbætur á húseigninni. Ekkert annað, sem fram er komið í máli þessu, rennir stoðum undir þá staðhæfingu og er því ósannað að hún hafi öðlast hlutdeild í eigninni. Af þeim sökum verður kröfu varnaraðila sem að því lýtur hafnað að svo vöxnu.

Af gögnum málsins verður dregin sú ályktun að nánast allar aðrar eignir, sem skráðar voru á nafn M við andlát hans, hafi orðið til meðan á sambúð hans og varnaraðila stóð. Ekki er ástæða til að draga í efa það, sem fram kom í skýrslu hennar fyrir dómi, að þau hafi búið saman „eins og hjón“ og því haldið sameiginlegt heimili á sambúðartímanum. Sömuleiðis að hún hafi lagt fram vinnu í þágu ýmiss konar atvinnurekstrar hans án þess að þiggja laun fyrir. Sá langi tími, sem sambúðin varði, bendir jafnframt eindregið til þess að með M og varnaraðila hafi smám saman skapast fjárhagsleg samstaða. Þá virðist hann sjálfur hafa litið svo á, eins og meðal annars verður ráðið af viljayfirlýsingu hans í framangreindu skjali frá árinu 2005 um að varnaraðili skyldi ráða yfir eignum hans félli hann frá á undan henni. Samkvæmt því er fallist á kröfu varnaraðila um að hún hafi eignast helmingshlutdeild í öðrum eignum, skráðum á nafn M heitins, en hluta af fasteigninni [...] og verður hinn kærði úrskurður staðfestur að því leyti og á þann hátt sem í dómsorði greinir.

Rétt er að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Staðfest er sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að viðurkenndur sé réttur varnaraðila, K, til helmings af þeim eignum, sem runnið hafa til sóknaraðila, dánarbús M, þó að undanskildum hluta af fasteigninni [...] í Reykjavík með fastanúmeri [...].

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.