170/2014

G höfðaði mál á hendur A hf. og krafðist viðurkenningar á því að eftirstöðvar skuldabréfs næmu tiltekinni fjárhæð. Fyrir Hæstarétti greindi aðila einvörðungu á um hvort líta ætti svo á að vextir af skuld G við A hf. vegna tilgreinds tímabils hefðu verið greiddir með því að svo hefði samist með þeim að þessir vextir yrði lagðir við höfuðstól skuldarinnar, sem hefði hækkað sem því nam. Hæstiréttur vísaði til þess að aðilarnir hefðu samið í fjögur skipti um tiltekna frestun greiðslna G, sem samið hafði verið um í skuldabréfinu, þar af þrisvar með þeim skilmála að áfallnir vextir bættust við höfuðstól skuldarinnar. Taldi rétturinn að með þessum samningum hefðu engin kröfuréttindi A hf. liðið undir lok, heldur hefðu þeir aðeins falið í sér umlíðan skuldar G, sem greidd yrði á síðari stigum í annars konar áföngum en upphaflega var ráðgert. Fyrrgreind skipan hefði ekki að geyma megineinkenni greiðslu samkvæmt almennum reglum kröfuréttar. Með því að aðilarnir höfðu hvorki borið álitaefnið undir Hæstarétt með tilliti til þess hvort fyrrgreindir samningar um skilmálabreytingar byndu hendur þeirra um fjárhæð vaxta, né heldur hvort annar samningsaðila gæti losnað undan slíkri skuldbindingu eða fengið henni vikið til hliðar eða breytt eftir reglum fjármunaréttar um ógilda löggerninga, var A hf. sýknaður af kröfu G.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. mars 2014. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málið á rætur að rekja til þess að stefnda gaf út 14. mars 2008 veðskuldabréf til Kaupþings banka hf., þar sem sagði meðal annars í fyrirsögn að lán samkvæmt því væri gengistryggt með breytilegri myntkörfu. Samkvæmt skuldabréfinu var fjárhæð þess jafnvirði 25.000.000 króna í nánar tilgreindum hlutföllum í bandaríkjadölum, evrum, japönskum jenum og svissneskum frönkum. Grunnvextir af skuldinni yrðu 6,33% vegna bandaríkjadala, 6,27% vegna evra, 2,42% vegna japanskra jena og 4,29% vegna svissneskra franka. Álag á þá vexti væri 1,7%, en þeir skyldu vera breytilegir og háðir ákvörðun bankans hverju sinni, þó þannig að breytingar mætti ekki gera oftar en á þriggja mánaða fresti. Skuldina átti að endurgreiða með 360 jöfnum mánaðarlegum afborgunum og vextir að greiðast samhliða þeim, í fyrsta sinn 1. apríl 2008.

Fyrir liggur að stefnda stóð skil á umsömdum afborgunum og vöxtum samkvæmt framansögðu í mánuðunum frá og með apríl til og með október 2008. Fyrir næsta gjalddaga skuldarinnar ákvað Fjármálaeftirlitið 9. október 2008 að neyta heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Kaupþingi banka hf., víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Í framhaldi af því ráðstafaði Fjármálaeftirlitið 21. sama mánaðar nánar tilteknum eignum og skuldum eldri bankans til nýs, sem nú ber heiti áfrýjanda. Óumdeilt er að framangreind skuldbinding stefndu hafi verið meðal þeirra eigna, sem áfrýjandi tók við á þennan hátt.

Málsaðilar undirrituðu 4. nóvember 2008 skjal með yfirskriftinni: „Breyting á greiðsluskilmálum skuldabréfs með erlendu myntviðmiði“. Þar var ákveðið að skuldin, sem þá væri að „jafnvirði ISK 38.719.135“, yrði endurgreidd með 353 mánaðarlegum afborgunum frá og með 1. mars 2009, en vextir yrðu reiknaðir frá 1. október 2008. Til frekari skýringa sagði eftirfarandi: „Afb. og vextir fryst í 4. mán. Vaxtakjör óbreytt og lán lengt í 4. mán.“ Tekið var fram að ákvæði skuldabréfsins skyldu að öðru leyti vera óbreytt.

Aftur undirrituðu aðilarnir skjal 5. mars 2009 með samsvarandi yfirskrift. Þessu sinni sagði að þau hafi orðið ásátt „um þá breytingu á efni veðskuldabréfsins, að næstu afborgun þess er frestað til 01.06.2009. Áfallnir vextir frá breytingadegi þann 01.10.2008 til og með 01.05.2009 leggjast við höfuðstól lánsins og mynda nýjan höfuðstól. Síðasti gjalddagi lánsins verður þann 01.10.2038.“ Fram kom að „fjöldi afborgana og vaxta“ yrði upp frá því 353, gjalddagar yrðu mánaðarlegir frá 1. júní 2009, en vextir „af nýjum höfuðstól“ myndu reiknast frá 1. maí sama ár. Þá sagði að lánið væri „fryst í 3 mánuði og lengt sem því nemur“, en önnur ákvæði skuldabréfsins yrðu óbreytt. Áfrýjandi kveður þá höfuðstólsfærslu vaxta, sem um ræddi í skjalinu, hafa verið gerða 4. maí 2009.

Enn stóðu aðilarnir að skjali 8. júní 2009 með samsvarandi fyrirsögn, þar sem þau lýstu sig ásátt „um þá breytingu á efni veðskuldabréfsins, að næstu greiðslu þess er frestað til 01.09.2009. Áfallnir vextir frá breytingadegi þann 04.05.2009 til og með 01.08.2009 leggjast við höfuðstól lánsins og mynda nýjan höfuðstól. Síðasti gjalddagi lánsins verður þann 01.01.2039.“ Sem fyrr var ákveðið að afborganir af eftirstöðvum skuldarinnar yrðu 353, þær yrðu greiddar ásamt vöxtum mánaðarlega frá 1. september 2009, en vextir af „nýjum höfuðstól“ yrðu reiknaðir frá 1. ágúst sama ár. Eftirfarandi var einnig tekið fram: „Afb. og vextir fryst í 3 mán, lán lengt sem því nemur, vaxtakjör óbreytt.“ Ákvæðum skuldabréfsins um önnur atriði var ekki breytt. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda voru vextir, sem skjalið tók til, lagðir mánaðarlega við höfuðstól skuldarinnar.

Loks rituðu aðilarnir 2. september 2009 undir skjal með samsvarandi yfirskrift og áður var getið. Þar kváðust þau vera ásátt „um þá breytingu á efni bréfsins, að næstu greiðslu er frestað til 01.09.2010. Áfallnir vextir frá breytingardegi lánsins þann 04.08.2009 til og með 01.08.2010 leggjast við höfuðstól lánsins og mynda nýjan höfuðstól. Síðasti gjalddagi lánsins verður þann 01.01.2040.“ Bæri að greiða „eftirstöðvar lánsins í samræmi við ofangreint“ á þann hátt að vextir af nýjum höfuðstól yrðu reiknaðir frá 1. ágúst 2010 og mánaðarlegir gjalddagar 353, sá fyrsti 1. september 2010. Enn var áréttað að önnur ákvæði skuldabréfsins yrðu óbreytt. Áfrýjandi segir vexti á tímabilinu, sem um ræddi í skjalinu, hafa verið lagða mánaðarlega við höfuðstól skuldarinnar, síðast 28. júní 2010. Af gögnum málsins verður ráðið að stefnda innti af hendi greiðslur í samræmi við þessa breyttu skilmála frá 1. september 2010 að telja.

Áfrýjandi gerði endurútreikning 17. febrúar 2011 á skuld stefndu, sem hann kveður hafa verið í samræmi við ákvæði X og XI til bráðabirgða við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 2. gr. laga nr. 151/2010. Í útreikningnum kom fram að skuldin næmi 34.395.652 krónum eftir skilmálum skuldabréfsins með áorðnum breytingum. Gengið var út frá því að ákvæðum þess um að fjárhæð skuldarinnar tæki mið af gengi áðurnefndra erlendra gjaldmiðla yrði ekki beitt og var staða hennar því reiknuð út á nýjan leik. Í því efni var lagt til grundvallar að líta yrði svo á að skuldin hefði þess í stað verið í íslenskum krónum án verðtryggingar og frá öndverðu borið þá vexti, sem Seðlabanki Íslands hafi ákveðið hverju sinni eftir 4. gr. laga nr. 38/2001. Fjárhæð þessara vaxta var reiknuð út og lögð við upphaflegan höfuðstól skuldarinnar, en síðan voru dregnar frá greiðslur, sem stefnda hafði innt af hendi í apríl til október 2008 og frá september 2010 til febrúar 2011, ásamt reiknuðum vöxtum af þeim. Þannig var komist að þeirri niðurstöðu að „nýr höfuðstóll“ skuldarinnar væri 31.243.779 krónur. Á grundvelli þessa útreiknings undirritaði stefnda yfirlýsingu 20. febrúar 2011, þar sem fram kom að hún gerði ekki athugasemdir við hann og kysi að breyta skuldbindingu sinni þannig að hún yrði „lán með verðtryggðum vöxtum Seðlabanka Íslands, fyrstu fimm árin“. Þessu til samræmis undirrituðu aðilarnir sama dag skjal um skilmálabreytingu „láns í íslenskum krónum, sem áður var í erlendum myntum“, þannig að það yrði jafngreiðslulán með verðtryggingu samkvæmt vísitölu neysluverðs og breytilegum vöxtum. Nýja fjárhæð skuldarinnar, áðurnefndar 31.243.779 krónur, átti stefnda að endurgreiða með 346 mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 5. mars 2011.

Aftur gerði áfrýjandi endurútreikning á láni stefndu 7. maí 2013, en samkvæmt honum námu eftirstöðvar skuldarinnar fyrir útreikninginn 33.189.920 krónum miðað við 20. febrúar sama ár. Þessu sinni tók útreikningurinn mið af því að greiddar afborganir kæmu til frádráttar höfuðstól skuldarinnar og að vextir teldust endanlega gerðir upp fram til 1. október 2008 með þeim fjárhæðum, sem stefnda hafi þá samanlagt verið búin að greiða, en vöxtum vegna tímabilsins þar á eftir, sem munu hafa verið reiknaðir eftir 4. gr. laga nr. 38/2001, væri bætt við höfuðstól skuldarinnar, sem væri þannig að eftirstöðvum 29.395.733 krónur.

Stefnda fellir sig ekki við síðastgreindan útreikning, þar sem hún telur áfrýjanda ekki með réttu mega endurreikna vexti af skuld hennar fyrir tímabilið frá 1. október 2008 til 28. júní 2010 á þann hátt að vextir samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 verði látnir koma í stað vaxtanna, sem kveðið var á um í skuldabréfinu 14. mars 2008 og ákveðið var að leggja við höfuðstól skuldarinnar með fyrrnefndum skilmálabreytingum. Telur hún að vextirnir hafi í raun verið að fullu greiddir með höfuðstólsfærslu þeirra og séu þá aðilarnir eins settir og áfrýjandi hefði gefið fullnaðarkvittun fyrir vöxtunum. Samkvæmt útreikningi, sem stefnda aflaði frá áfrýjanda, hefði skuld hennar numið 26.575.824 krónum 5. febrúar 2013 hefði skuldin verið endurreiknuð á þennan hátt og leitar hún í málinu viðurkenningar á því að skuldin hafi verið þessarar fjárhæðar nefndan dag. Í greinargerð áfrýjanda fyrir héraðsdómi var því lýst yfir að hann samþykkti að þessi dómkrafa stefndu næði fram að ganga ef litið yrði svo á að höfuðstólsfærsla vaxta af skuld hennar vegna tímabilsins 1. október 2008 til 28. júní 2010 hafi verið jafngildi greiðslu á þeim og hefur hann áréttað það í málatilbúnaði sínum fyrir Hæstarétti.

II

Eins og aðilarnir hafa hvort fyrir sitt leyti ráðstafað sakarefninu í máli þessu stendur ágreiningur þeirra samkvæmt framansögðu um það eitt hvort líta eigi svo á að vextir af skuld stefndu við áfrýjanda vegna tímabilsins 1. október 2008 til 28. júní 2010 hafi verið greiddir með því að svo hafi samist með þeim að þessir vextir yrðu lagðir við höfuðstól skuldarinnar, sem hafi hækkað sem því nam. Álitaefni um þetta eru hvorki lögð fyrir dóminn með tilliti til þess hvort fyrrgreindir samningar aðilanna um skilmálabreytingar bindi hendur þeirra um fjárhæð vaxtanna né hvort annað þeirra geti losnað undan slíkri skuldbindingu eða fengið henni vikið til hliðar eða breytt eftir reglum fjármunaréttar um ógilda löggerninga.

Samkvæmt almennum reglum kröfuréttar ber skuldara að inna af hendi til kröfuhafa þá greiðslu, sem kveðið er á um í samningi milli þeirra, eftir nánari fyrirmælum samningsins og að þeim slepptum eftir þeim réttarreglum, sem gilda um lögskipti þeirra. Óhjákvæmileg afleiðing þeirra efnda skuldarans, sem greiðsla felur í sér, er jafnframt sú að hann losnar undan skyldu sinni og kröfuréttindin líða þar með undir lok. Þegar kveðið er á um skyldu í samningi til að greiða skuld í tilteknum áföngum, svo sem á við um lánssamning aðilanna sem skuldabréf stefndu til Kaupþings banka hf. 14. mars 2008 fól í sér, gildir það sama og að framan segir sjálfstætt um hvern áfangann, sem birtist þá í mynd afborgunar eða annars konar hlutagreiðslu af umfangsmeiri skuldbindingu. Þó svo að það hafi ekki berum orðum verið sagt í fyrrnefndu skuldabréfi að stefndu bæri að inna af hendi greiðslu afborgana af höfuðstól skuldar sinnar og vaxta með peningum er ótvírætt eftir almennum reglum kröfuréttar að það hafi henni verið skylt að gera. Óumdeilt er að engar slíkar peningagreiðslur fóru fram á tímabilinu, sem ágreiningur í máli þessu varðar. Þess í stað sömdu aðilarnir í fjögur skipti um tiltekna frestun greiðslna stefndu, sem samið hafði verið um í skuldabréfinu, þar af þrisvar með þeim skilmála að áfallnir vextir bættust við höfuðstól skuldarinnar. Með þessum samningum liðu engin kröfuréttindi áfrýjanda undir lok, heldur fólu þeir aðeins í sér umlíðan skuldar stefndu, sem greidd yrði á síðari stigum í annars konar áföngum en upphaflega var ráðgert. Sú skipan, sem leiddi af þessum samningum, geymir þannig engin þau megineinkenni greiðslu, sem að framan var getið. Engu getur hér breytt að farið sé við ákvörðun opinberra gjalda og vaxtabóta á grundvelli laga nr. 90/2003 um tekjuskatt með vexti, sem lagðir eru við höfuðstól skuldar á sama hátt og um ræðir í máli þessu, eins og þeir hefðu í raun verið greiddir, enda hafa slíkar reglur um skatta ekki áhrif á efni skyldna í kröfuréttarsambandi, sem lýtur reglum einkaréttar. Við úrlausn málsins getur heldur engu skipt, svo sem stefnda ber fyrir sig, að ákvæði 12. gr. laga nr. 38/2001 girði fyrir að leggja megi áfallna vexti við höfuðstól skuldar oftar en á tólf mánaða fresti, en mál þetta er ekki rekið um gildi skuldbindinga stefndu samkvæmt samningum aðilanna um breytingar á upphaflegum ákvæðum skuldabréfs hennar.

Að virtu framangreindu og eins og aðilarnir hafa ráðstafað sakarefninu í málinu verður að sýkna áfrýjanda af kröfu stefndu. Rétt er að þau beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Arion banki hf., er sýkn af kröfu stefndu, G-kvk-ef E-kvk-ef R-kvk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.