612/2007

Sóknaraðilar kærðu frávísunarúrskurð héraðsdóms. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans að því er varðaði fyrstu og aðra kröfu sóknaraðila þar sem ekki yrðu samhliða hafðar uppi kröfur um viðurkenningu á að tiltekin starfsemi væri óheimil til frambúðar vegna óhagræðis fyrir sóknaraðila og að þeim yrði jafnframt bætt tjón vegna þess óhagræðis að fullu. Kröfur þessar væru ósamrýmanlegar þar sem rök stæðu ekki til að verða við þeim báðum samtímis. Þá var ekki talið að ráðið yrði af gögnum málsins hvort það landsvæði sem kröfugerð sóknaraðila tæki til væri í óskiptri sameign þeirra tveggja jarða sem sóknaraðilar áttu og ef svo væri ekki, hvernig afstöðu hvorrar jarðar um sig til svæðisins væri háttað. Var málið talið svo vanreifað að þessu leyti að ekki yrði komist hjá því að vísa því frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 5. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. október 2007, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi um annað en málskostnað og lagt fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn Alcan á Íslandi hf. kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 5. nóvember 2007. Hann krefst þess að úrskurðurinn verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sér verði dæmdur ásamt kærumálskostnaði.

Varnaraðilarnir íslenska ríkið og Hafnarfjarðarkaupstaður krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I.

Sóknaraðilar eru eigendur jarðanna Óttarsstaða I og Óttarsstaða Vestri, sem einnig munu nefndir Óttarsstaðir II. Jarðirnar eru í Hafnarfirði og liggur land þeirra sunnan og vestan við athafnasvæði varnaraðilans Alcan á Íslandi hf. við Straumsvík. Sóknaraðilar telja að starfsemi álbræðslunnar við Straumsvík takmarki með ólögmætum hætti möguleika sína til eðlilegra afnota og hagnýtingar nánar skilgreinds hluta jarðanna sem næst liggur álbræðslunni og að á því beri varnaraðilar ábyrgð. Af því tilefni höfðuðu þeir mál þetta 26. mars 2007 og hafa uppi þríþættar kröfur, sem nánari grein er gerð fyrir í hinum kærða úrskurði. Varnaraðilar kröfðust frávísunar málsins og studdu þá kröfu margvíslegum málsástæðum og lagarökum er lutu að ætluðum annmörkum á málatilbúnaði sóknaraðila, einkum varðandi kröfugerð þeirra, aðild til sóknar í málinu og fyrirsvar varnaraðilans íslenska ríkisins eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðar andmæltu kröfum um frávísun. Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir málsástæðum og lagarökum þeirra sem að þessu lúta.

II.

Allar þrjár kröfur sóknaraðila eru viðurkenningarkröfur og er varakrafa gerð vegna hverrar þeirra um sig. Fyrsta krafan lýtur að viðurkenningu á að óheimilt sé að reka álbræðslu varnaraðilans Alcan á Íslandi hf. þannig að frá starfseminni stafi gastegundir og reykur, sem mengi loft, vatn og/eða land á jörðum sóknaraðila og takmarki þar með not þeirra á 456,2 ha svæði. Jafnframt þessu verði viðurkennt að sú takmörkun sem felist í 12. gr. aðalsamnings milli íslenska ríkisins og Alusuisse 28. mars 1966 á ábyrgð varnaraðilans Alcan á Íslandi hf. á tjóni innan svæðis svonefndrar takmarkaðrar ábyrgðar, eins og það er skilgreint í samningnum, sé ólögmæt og ógild gagnvart sóknaraðilum. Varðandi þessa fyrstu aðalkröfu er höfð uppi varakrafa þar sem krafist er viðurkenningar á að rekstur álbræðslunnar sé óheimill þannig að frá henni stafi mengun er takmarki not minna landsvæðis innan jarða sóknaraðila og er þá miðað við 253,3 ha er falla innan svonefnds þynningarsvæðis. Önnur krafa sóknaraðila er að viðurkennt verði að varnaraðilum sé skylt gegn afsali á landinu að kaupa af sóknaraðilum eða greiða þeim sem skaðabætur andvirði 456,2 ha af landi jarðanna og greiða fyrir það fjárhæð sem jafngildi markaðsverðmæti landsins sem byggingarlands fyrir íbúðarhúsnæði. Hér er höfð uppi sú varakrafa að andvirði landsins nemi mismun á markaðsverðmæti byggingarlands undir íbúðarhúsnæði annars vegar og iðnaðarhúsnæði hins vegar. Þriðja krafa sóknaraðila lýtur að viðurkenningu á því að varnaraðilar séu skaðabótaskyldir gagnvart sóknaraðilum vegna skerðingar á notum hluta jarðarinnar af völdum álbræðslunnar frá 1. apríl 1997 til dómsuppsögudags. Í þessari þriðju kröfu er aðallega miðað við bætur vegna skerðingar nota á 456,2 ha lands en til vara á 253,3 ha.

III.

Fyrsta dómkrafa sóknaraðila lýtur að því að viðurkennt verði að óheimilt sé að reka álbræðsluna í Straumsvík þannig að mengun frá henni takmarki not tilgreinds hluta jarða sóknaraðila. Önnur dómkrafan lýtur hins vegar að því viðurkennt verði að varnaraðilum sé gegn útgáfu afsals skylt að kaupa af sóknaraðilum eða bæta þeim sama landsvæði og fyrsta krafan tekur til miðað við tilteknar forsendur um verðmat. Ekki verður samhliða höfð uppi krafa um viðurkenningu á að tiltekin starfsemi sé óheimil til frambúðar vegna óhagræðis fyrir sóknaraðila og að þeim verði jafnframt bætt tjón vegna þess óhagræðis að fullu. Kröfur þessar eru ósamrýmanlegar þar sem ekki er unnt að verða við þeim báðum samtímis. Verður því með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar staðfest sú niðurstaða hans að vísa beri fyrstu og annarri kröfu sóknaraðila frá héraðsdómi. Er þá ekki þörf á að taka afstöðu til annarra málsástæðna aðila er varða þessar kröfur.

IV.

Í þinghaldi 10. október 2007, þegar fram fór í héraði munnlegur málflutningur um frávísunarkröfu varnaraðila, voru lögð fram af hálfu sóknaraðila þinglýsingarvottorð vegna jarðanna Óttarsstaða Vestri og Óttarsstaða I. Samkvæmt þeim skiptist eignarhald að fyrrnefndu jörðinni þannig að sóknaraðilinn L-kk-nf S-kk-nf á 16,67%, sóknaraðilinn G-kvk-nf E-kvk-nf S-x-x 16,67%, sóknaraðilinn S-kvk-nf Þ-kvk-nf Þ-kvk-nf 50% og sóknaraðilinn B-kk-nf S-kk-nf 16,67%. Eignarhald að síðarnefndu jörðinni skiptist þannig samkvæmt þinglýsingarvottorði að Landsbanki Íslands hf. er talinn eigandi 2/6 hluta, sóknaraðilinn S-kk-nf M-kk-nf eigandi 1/6 hluta en sóknaraðilinn Straumsbúið sf. eigandi 3/6 hluta. Í sama þinghaldi var lagt fram afsal 25. nóvember 1999 þar sem Landsbanki Íslands hf. afsalar sóknaraðilanum Íslenskum aðalverktökum hf. eignarhluta sínum í jörðinni. Sóknaraðilar hafa þannig gert viðhlítandi grein fyrir eignarhaldi sínu að hvorri jörðinni um sig, enda þótt ekki hafi gætt fulls samræmis í því hvernig fyrirsvari fyrir Straumsbúið sf. hefur verið háttað. Jörðin Óttarsstaðir Vestri er samkvæmt þessum gögnum í óskipti sameign fjögurra af sóknaraðilunum sjö en Óttarsstaðir I í óskiptri sameign hinna þriggja. Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram að allt land jarðanna tveggja sé í óskiptri sameign. Fyrir því hafa hins vegar ekki verið lögð fram nein gögn en vísað til ummæla í dómi Hæstaréttar sem birtur er á bls. 1511 í dómasafni réttarins 1992 þar sem segir: „Útland jarðarinnar Óttarsstaða er í óskiptri sameign Óttarsstaða I. og Óttarsstaða II.“ Verður af gögnum málsins ekki ráðið hvort það landsvæði sem kröfugerð sóknaraðila tekur til sé í óskiptri sameign jarðanna tveggja og sé ekki svo hvernig afstöðu hvorrar jarðar um sig til þessa svæðis sé þá háttað. Verður fallist á með varnaraðilum að málið sé að þessu leyti svo vanreifað að ekki verði hjá því komist að vísa því frá héraðsdómi. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur um annað en málskostnað.

Eins og málið liggur fyrir eru ekki rök til þess að víkja frá þeirri aðalreglu 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að stefnanda máls í héraði verði gert að greiða stefnda málskostnað þegar máli er vísað frá dómi. Verður sóknaraðilum því gert að greiða varnaraðilanum Alcan á Íslandi hf., sem kært hefur úrskurð héraðsdóms, málskostnað í héraði eins og í dómsorði greinir, en ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verður staðfest að öðru leyti. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.

Sóknaraðilar, S-kk-nf B. M-kk-nf, Straumsbúið sf., Íslenskir aðalverktakar hf., S-kvk-nf Þ-kvk-nf Þ-kvk-nf, L-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf S-kvk-nf og B-kk-nf S-kk-nf, greiði sameiginlega varnaraðilanum Alcan á Íslandi hf. 150.000 krónur í málskostnað í héraði. Málskostnaður í héraði fellur niður milli sóknaraðila og varnaraðilanna íslenska ríkisins og Hafnarfjarðakaupstaðar.

Sóknaraðilar greiði sameiginlega varnaraðilum hverjum um sig 150.000 krónur í kærumálskostnað.