194/2005

H varð fyrir líkamsárás árið 1998 og kærði árásina til lögreglu. Með dómi héraðsdóms 4. nóvember 1999 voru þrjár stúlkur sakfelldar fyrir árásina en bótakröfu H var vísað frá dómi. Hún höfðaði í kjölfarið skaðabótamál á hendur stúlkunum og með dómi héraðsdóms 22. júlí 2002 var fallist á að þeim bæri að greiða H bætur. Að því loknu beindi hún umsókn til bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota þar sem hún fór fram á að ríkissjóður greiddi henni bætur í samræmi við dóminn. Bótanefndin hafnaði umsókninni á þeim grundvelli að tveggja ára tímafrestur samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laganna væri liðinn og að ekki væru veigamikil rök til að víkja frá þeim fresti, sbr. 3. mgr. sömu greinar. H höfðaði þá mál á hendur Í til greiðslu bótanna. Talið var að skilyrði 6. gr. laganna ættu við þótt krafist væri bóta með stoð í dómi. Þá var ekki fallist á að veigamikil rök mæltu með því að víkja frá tímafrestinum. Var Í því sýknað af kröfu H.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. maí 2005 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst aðallega sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa stefndu verði lækkuð og málskostnaður fyrir Hæstarétti felldur niður.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum.

I.

Stefnda varð fyrir líkamsárás 6. september 1998. Þrjár stúlkur voru ákærðar fyrir árásina og sakfelldar með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 4. nóvember 1999. Kröfu stefndu um miskabætur var hins vegar vísað frá dómi. Hún höfðaði einkamál fyrir sama dómstóli 12. maí 2000 og krafðist greiðslu miskabóta úr hendi árásarmannanna. Dómur í því máli gekk 22. júlí 2002 og voru hinar síðastnefndu dæmdar til að greiða óskipt stefnanda 135.000 krónur í bætur með nánar tilgreindum vöxtum og 124.500 krónur í málskostnað.

Stefnda sendi 6. ágúst 2002 umsókn til bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota og óskaði eftir greiðslu samkvæmt dóminum úr ríkissjóði. Bótanefndin svaraði erindinu 28. sama mánaðar. Var meðal annars tekið fram að samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 skuli umsókn um bætur úr ríkissjóði á grundvelli laganna hafa borist nefndinni innan tveggja ára frá því að brot var framið. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar sé þó veitt heimild til að víkja frá þessu skilyrði fyrir greiðslu bóta ef veigamikil rök mæli með því. Taldi nefndin slík rök ekki vera fyrir hendi í málinu og vísaði því til stuðnings til athugasemda er fylgdu frumvarpi, sem varð að lögum nr. 118/1999, þar sem undanþáguákvæði 3. mgr. 6. gr. var bætt inn í lög nr. 69/1995. Þar eð meira en tvö ár hafi liðið frá tjónsatburði þar til umsókn barst nefndinni hafnaði hún erindi stefndu um greiðslu bóta úr ríkissjóði.

II.

Stefnda styður kröfu sína meðal annars við það að í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 4. nóvember 1999 hafi bótakröfu hennar verið vísað frá dómi á forsendum, sem hafi falið í sér efnislega úrlausn um kröfuna. Hafi dómari tekið fram að krafan væri reist á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en ekki væru skilyrði til að beita ákvæðum hennar í málinu. Af þeim sökum hafi verið óhjákvæmilegt að höfða einkamál í kjölfarið til heimtu kröfunnar. Miklar og ófyrirsjáanlegar tafir hafi síðan orðið við rekstur þess máls. Þannig hafi liðið frá þingfestingu þess tæplega sjö mánuðir þar til ljóst varð að allir dómarar við Héraðsdóm Reykjavíkur vikju sæti í málinu samkvæmt úrskurði dómstjóra. Dómara við annan dómstól hafi þá verið falin meðferð þess. Langur tími hafi síðan liðið þar til málið var fyrst tekið fyrir og dómur ekki gengið fyrr en tæplega fjögur ár voru liðin frá því brot var framið. Stefnda hafi gert allt, sem í hennar valdi stóð til að stuðla að því að málið fengi greiða leið fyrir dómstólum, en tafir orðið af ástæðum, sem hún réði ekki við. Þá vísar stefnda sérstaklega til 11. gr. laga nr. 69/1995, en samkvæmt þeirri grein beri áfrýjanda að greiða sér kröfu samkvæmt dóminum 22. júlí 2002. Sé sú skylda óháð tveggja ára tímamörkum, sem kveðið sé á um í 2. mgr. 6. gr. laganna.

Áfrýjandi styður sýknukröfu sína við það að umsókn stefndu hafi ekki borist bótanefnd innan tveggja ára frá því brot var framið, sbr. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995. Skilyrði séu því ekki uppfyllt til að greiða megi bætur úr ríkissjóði og engin veigamikil rök standi til þess að undanþáguákvæði 3. mgr. sömu greinar geti talist eiga við í málinu. Stefndu hafi verið í lófa lagið að setja kröfu sína fram hjá nefndinni innan settra tímamarka þó ekki lægi fyrir dómur í málinu, enda sé gert ráð fyrir því í lögunum. Í slíkum tilvikum sé bótanefnd heimilt að fresta ákvörðun um greiðslu bóta þar til endanlegur dómur sé fallinn, sbr. 12. gr. Að auki hafi enga nauðsyn borið til þess að höfða einkamál á hendur þeim, sem ollu stefndu tjóni, eftir að héraðsdómur vísaði kröfu hennar um miskabætur frá 4. nóvember 1999. Við þær aðstæður hafi hún getað borið kröfu sína undir bótanefnd, sem hefði þá tekið hana til úrlausnar. Því til stuðnings vísar áfrýjandi til umfjöllunar í athugasemdum, er fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 69/1995. Forsendur, sem lágu að baki því að kröfu stefndu um miskabætur var vísað frá dómi 4. nóvember 1999, skipti í því sambandi engu máli. Telur áfrýjandi tímamörk samkvæmt 2. mgr. 6. gr. eiga jafnt við hvort sem krafa styðst við dóm eða ekki. Varakrafa áfrýjanda lýtur að því að hvað sem öðru líði sé óheimilt að greiða úr ríkissjóði þann hluta kröfu stefndu, sem er vegna tildæmds málskostnaðar úr hendi hinna bótaskyldu samkvæmt dómi 22. júlí 2002. Telur áfrýjandi upptalningu í 2. mgr. 7. gr. laga nr. 69/1995 vera tæmandi á þeim einstöku liðum, sem greiðsluskylda ríkisins nái til, og taki hún ekki til tildæmds málskostnaðar. Sé ljóst að tilvísun í hinum áfrýjaða dómi til 2. mgr. 15. gr. laga nr. 69/1995 sem heimildar til að krefjast greiðslu málskostnaðarins úr ríkissjóði fái ekki staðist, en í þeirri grein sé einungis kveðið á um greiðslu kostnaðar af rekstri máls fyrir nefndinni sjálfri. Málsástæður aðilanna og málsatvik eru að öðru leyti nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi.

III.

Svo sem áður var getið höfðaði stefnda einkamál á hendur sakfelldum árásarmönnum 12. maí 2000 og krafðist bóta. Var þá liðið eitt ár og rúmlega átta mánuðir frá því brot þeirra var framið 6. september 1998. Þegar við höfðun málsins mátti ljóst vera að litlar líkur væru á því að dómur yrði upp kveðinn áður en tvö ár væru liðin frá þessum atburði, og fullljóst ekki síðar en þegar réttarhlé hófst þá um sumarið. Hafði stefnda því brýnt tilefni til að senda bótanefnd umsókn um greiðslu bóta úr ríkissjóði fyrir 6. september 2000 án tillits til þess hvort þörf var á því að höfða málið eða ekki. Ófyrirsjáanlegar tafir á rekstri þess urðu því að öllu leyti eftir að tvö ár voru liðin frá því brot var framið. Umsókn stefndu barst ekki fyrr en tæplega fjögur ár voru liðin frá því hún varð fyrir líkamsárásinni. Er því ekki uppfyllt það skilyrði 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 fyrir greiðslu bóta úr ríkissjóði að umsókn hafi borist bótanefnd innan tveggja ára frá því brot var framið. Að virtu því, sem að framan greinir, verður jafnframt að hafna því að veigamikil rök mæli með því að víkja frá þessu skilyrði, sbr. 3. mgr. 6. gr. sömu laga. Sú viðbára stefndu er haldlaus að skilyrði 6. gr. eigi ekki við ef bóta er krafist með stoð í dómi, sbr. 11. gr. laganna.

Samkvæmt þessu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefndu. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður, en gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefndu, H-kvk-ef A. H-kvk-ef.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefndu skal vera óraskað.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 200.000 krónur.