154/2004

H krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður nefndar samkvæmt lögum um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla, þar sem staðfest var ákvörðun Fiskistofu um álagningu gjalds á H vegna umframafla. Allur málatilbúnaður H fyrir Hæstarétti hafði breyst mjög frá því sem var í héraði. Var ekki einungis um það að ræða að hann tefldi fram nýjum málsástæðum, svo sem Í hafði haldið fram, heldur hafði allur grundvöllur málsins gjörbreyst. Var óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. apríl 2004. Hann krefst þess að úrskurður nefndar samkvæmt 6. gr. laga nr. 37/1992 um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla frá 29. júní 2001 í máli áfrýjanda gegn Fiskistofu verði felldur úr gildi og stefnda gert að greiða áfrýjanda 4.455.706 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. maí 2001 til 1. júlí sama árs, en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I.

Áfrýjandi hefur um árabil gert út fiskiskip sitt, Venus HF 519, til veiða á úthafskarfa suðvestur af Íslandi, en fram er komið að þessar veiðar hefjist almennt í marsmánuði og standi til hausts. Veiðislóðin er bæði utan og innan íslensku fiskveiðilögsögunnar. Frá árinu 1995 hefur Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndin (NEAFC) ákveðið árlegan heildarafla, sem veiða má úr þessum stofni, og hvernig hann skiptist milli nokkurra ríkja og Evrópusambandsins. Samkomulag tókst ekki um hlut Íslendinga í þessum veiðum fyrir árið 2000 og ákváðu því stjórnvöld einhliða heildarafla íslenskra skipa á grundvelli heimildar í samningi um framtíðarsamvinnu ríkja varðandi fiskveiðar á Norðaustur-Atlantshafi, sbr. lög nr. 68/1981 um aðild Íslands að honum. Var heildarafli íslenskra skipa þannig ákveðinn 45.000 lestir á árinu 2000. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda fyrir Hæstarétti komu við skiptingu þessa aflamagns 2.412.240 kg í hlut áðurnefnds skips hans, en við lok ársins reyndist afli þess hafa farið 61.856 kg fram úr heimild. Að undangengnum nokkrum bréfaskiptum lagði Fiskistofa 5. mars 2001 sérstakt gjald á áfrýjanda vegna umframaflans, sem hún taldi vera ólögmætan sjávarafla. Var gjaldið ákveðið 4.455.706 krónur í samræmi við andvirði aflans. Áfrýjandi greiddi þessa fjárhæð 6. apríl 2001 með fyrirvara um endurgreiðslu, en skaut ákvörðun Fiskistofu jafnframt til úrskurðarnefndar samkvæmt 6. gr. laga nr. 37/1992 og krafðist þess að hún yrði felld úr gildi. Staðfesti nefndin ákvörðunina 29. júní 2001. Málavextir eru nánar raktir í hinum áfrýjaða dómi.

II.

Við rekstur málsins fyrir héraðsdómi reyndi auk annarra ákvæða á 4. mgr. 10. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, en þar segir meðal annars að heimilt sé að veiða 5% umfram aflamark hverrar botnfisktegundar, enda dragist sá umframafli frá við úthlutun aflamarks næsta fiskveiðiárs á eftir. Er á því byggt af hálfu áfrýjanda að heimildin sé nauðsynleg svo stjórnandi fiskiskips hafi eðlilegt svigrúm til að ljúka veiðum þegar úthlutuðu aflamarki sé því sem næst náð. Að því er varðar úthafskarfaveiðar Venusar á árinu 2000 hefur í því sambandi verið vísað til þess að erfitt hafi verið að geta sér til um hve mikill afli kæmi upp í síðasta togi skipsins auk þess sem misjafnlega mikill hluti úthafskarfa, sem fáist í hverju togi, sé sýktur og nýtist ekki. Sé slíkur fiskur talinn vera að meðaltali um 16% af öllum afla. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var þessum veiðum, sem stundaðar voru með flotvörpu, lýst nánar og þar á meðal mikilli stærð þessa veiðafæris. Kom meðal annars fram að meðalafli í hverju togi við þessar veiðar hafi verið 40 til 80 lestir. Ekki hafa verið lögð fram gögn um hve mikill afli fékkst í síðasta togi skipsins, en afli umfram úthlutað aflamark nam eins og áður var getið rúmlega 61 lest.

III.

Í málatilbúnaði áfrýjanda kemur fram að um 70% af úthafskarfaafla Venusar árið 2000 hafi fengist innan íslensku lögsögunnar, en um 30% utan hennar. Vísar hann til þess að skýr skil séu milli gildissviðs laga nr. 38/1990 annars vegar og laga nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands hins vegar. Komi þetta fram í 2. gr. fyrrnefndu laganna og 1. gr. þeirra síðarnefndu. Gildi lög nr. 115/1996 einungis um veiðar utan lögsögunnar, en um veiðar innan hennar fari eftir lögum nr. 38/1990. Eigi það við um alla veiði innan lögsögunnar og þá einnig úr fiskistofnum, sem veiðist bæði innan og utan hennar, svo sem skýrlega sé kveðið á um í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 115/1996. Geti ákvæði þeirra laga, önnur en 5. gr. þeirra, því aldrei átt við um veiðar innan lögsögu Íslands og taki þau aðeins til veiða úr stofnum, sem haldi sig að öllu leyti utan hennar. Með þessu móti sé tryggt samræmi í reglum um veiðar, hvort sem veitt er úr tilteknum stofni utan eða innan lögsögunnar. Samkvæmt þessu sé ljóst að fyrst og fremst gildi lög nr. 38/1990 um veiðar áfrýjanda á úthafskarfa. Taki því meðal annars regla áðurnefndrar 4. mgr. 10. gr. laganna til veiðanna og hafi áfrýjanda því verið heimilt að veiða 5% umfram úthlutað aflamark á árinu 2000, enda kæmi umframaflinn til frádráttar aflamarki næsta árs. Leiði af þessu að álagning gjalds samkvæmt lögum nr. 37/1992, sem áfrýjandi þurfti að sæta, hafi verið ólögmæt. Hafi sjávarútvegsráðherra brostið heimild til að ákveða með 4. gr. reglugerðar nr. 175/2000 um veiðar úr úthafskarfastofninum 2000 að ákvæði 10. gr. laga nr. 38/1990 skyldi ekki gilda um úthlutað aflamark og víkja þannig til hliðar hinni mikilvægu reglu 4. mgr. 10. gr. laganna um skynsamlegt svigrúm til að ljúka veiðum. Í 8. gr. reglugerðarinnar komi fram að hún sé sett með stoð í lögum nr. 151/1996 og lögum nr. 38/1990, en hvorug lögin hafi að geyma heimild handa ráðherra til að afnema ákvæði þeirra, enda stangist slíkt á við stjórnskipunarreglur. Loks er málatilbúnaður áfrýjanda á því reistur að ef litið yrði svo á að 5% svigrúm til að veiða umfram aflamark nái aðeins til veiða innan lögsögunnar fái það engu breytt um niðurstöðuna, enda hafi umframaflinn verið innan við nefnd mörk þess hluta aflans, sem fékkst innan íslensku lögsögunnar.

Stefndi heldur fram að áfrýjandi tefli fram nýjum málsástæðum fyrir Hæstarétti með því að bera fyrir sig að 4. mgr. 10. gr. laga nr. 38/1990 eigi beint við um veiðar hans á úthafskarfa og að ráðherra hafi skort lagaheimild til að ákveða með reglugerð að 10. gr. laganna tæki ekki til þeirra. Mótmælir stefndi að þær komist að í málinu. Við meðferð málsins í héraði var ekki á þeim byggt og koma nýjar málsástæður áfrýjanda ekki til neinna álita við úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, eins og þeim var breytt með 17. gr. laga nr. 38/1994.

IV.

Í héraðsdómsstefnu reisti áfrýjandi málatilbúnað sinn í fyrsta lagi á því að lög nr. 37/1992 ættu ekki við um veiðar hans á úthafskarfa þar sem um væri að ræða veiðar undir alþjóðlegri stjórn. Ríki, sem eigi aðild að Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndinni, eigi að ná samkomulagi um veiðar á úthafskarfa, en verulega skorti á að nægilega hafi verið upplýst um slíkt samkomulag eða hvernig veiðunum var háttað árið 2000. Er nánar rakið í héraðsdómi í einstökum atriðum hvað áfrýjandi taldi hafa brugðist af hálfu stefnda að þessu leyti. Í öðru lagi hélt áfrýjandi fram að í því fælist brot á jafnræðisreglu stjórnarskrár að þeir, sem veiði úthafskarfa, fái ekki að flytja umframafla milli veiðiára eins og gera megi samkvæmt 10. gr. laga nr. 38/1990. Verði samkvæmt því að telja stjórnvöld bundin við stjórn veiðanna af ívilnandi ákvæðum þeirra laga. Hér sé um verulegt misræmi að ræða, sem komi þungt niður á þeim, sem stundi veiðar á úthafskarfa. Sú ákvörðun að heimila ekki flutning á aflaheimildum milli ára hafi verið ómálefnaleg og í ósamræmi við aðra stjórn fiskveiða. Í því sambandi skipti einnig máli hvort heildarveiði á úthafskarfa hafi verið meiri eða minni en fiskveiðinefndin gerði ráð fyrir og samið var um. Beri þá einnig að hafa í huga að árið 1999 veiddu Íslendingar ekki allan þann úthafskarfa, sem þeim var heimilað að veiða. Fáein skip hafi þá veitt örlítið umfram aflamark sitt, en útgerðir þeirra ekki verið beittar viðurlögum fyrir það. Hafi áfrýjandi mátt ætla að hið sama yrði einnig látið gilda árið 2000. Þá skipti máli hvar veiðarnar voru stundaðar, en áfrýjandi hafi að minnsta kosti mátt flytja á milli ára þann afla, sem fékkst innan íslensku lögsögunnar. Loks var við rekstur málsins fyrir stjórnvöldum einnig byggt á því að formlegir hnökrar hafi orðið á málsmeðferð Fiskistofu, sem ásamt öðru ættu að leiða til þess að krafa áfrýjanda yrði tekin til greina.

Ljóst er af því, sem að framan var rakið, að allur málatilbúnaður áfrýjanda hefur fyrir Hæstarétti breyst mjög frá því sem var í héraði. Þar var fyrst og fremst byggt á því að með því að heimila áfrýjanda ekki að flytja afla milli ára hafi verið brotið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, frávik frá aflamarki hafi verið óverulegt og ókleift sé að veiða af þeirri nákvæmni að ekki sé farið út fyrir úthlutað aflamark. Þannig var málatilbúnaðurinn í héraði að mestu í samræmi við það, sem áður var haldið fram fyrir stjórnvöldum. Fyrir Hæstarétti er hins vegar byggt á því að lög mæli beinlínis fyrir um það að regla 4. mgr. 10. gr. laga nr. 38/1990 skuli gilda við veiðar á úthafskarfa og að ráðherra hafi ekki haft lagaheimild til að ákveða annað með reglugerð. Er þannig ekki einungis um það að ræða að áfrýjandi tefli fram nýjum málsástæðum til stuðnings kröfu sinni, heldur hefur allur grundvöllur málsins gjörbreyst. Þær ástæður, sem krafa áfrýjanda er nú reist á, eru í slíkri mótsögn við þann grundvöll, sem lagður var með málsókn hans í héraði og að framan var gerð grein fyrir, að í raun verður að líta svo á að með þeim hafi hann fallið frá öllum fyrri málsástæðum. Með því að nýjar málsástæður áfrýjanda fá samkvæmt áðursögðu ekki komist að fyrir Hæstarétti er af þessum sökum óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Með því að stefndi hefur ekki gagnáfrýjað héraðsdómi verður ekki raskað ákvæði hans um málskostnað. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði fellur niður.

Áfrýjandi, Hvalur hf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.