497/2005

Með úrskurði óbyggðanefndar 14. nóvember 2003, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Nesjum í Sveitarfélaginu Hornafirði, voru mörkin látin fylgja jökuljaðri eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998 og jökullinn ofan þeirrar línu talinn þjóðlenda en allt neðan hans eignarland allt að mörkum fyrrum Neshrepps og Lónshrepps og til sjávar. Sú undantekning var þó gerð að Hoffells-Lambatungur voru taldar afréttur í þjóðlendu sem eigendur jarðarinnar Hoffells ættu rétt yfir. Ú o.fl. kröfðust ógildingar á þeirri niðurstöðu óbyggðanefndar að Hoffells-Lambatungur væri þjóðlenda og viðurkenningar á því að svæðið væri háð einkaeignarrétti þeirra. Með héraðsdómi voru kröfur þeirra teknar til greina. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að ekki hefði verið sýnt fram á nokkuð því til styrktar að Hoffells-Lambatungur hefðu verið numdar í öndverðu. Þá var talið að landamerkjabréf Hoffells frá 1884 benti ekki til annars en að svæðið hefði verið afréttur og aðskilið frá öðru landi jarðarinnar. Engar heimildir lágu fyrir um not svæðisins til annars en sumarbeitar og voru Ú o.fl. ekki talin hafa sýnt fram á að skilyrðum eignarhefðar á landinu hefði verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum sem umráðamenn Hoffells hefðu ásamt fleirum haft af því. Þá varð ekki séð að Ú o.fl. hefðu mátt vænta þess að þau ættu nokkur frekari réttindi á þessu landsvæði. Að öllu þessu virtu voru þau ekki talin hafa sýnt fram á að landið væri háð beinum eignarrétti. Var niðurstaða óbyggðanefndar um að landsvæðið væri þjóðlenda í afréttarnotum þeirra því staðfest og Í sýknaður af kröfum þeirra.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 6. október 2005. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 23. nóvember 2005 og var áfrýjað öðru sinni 29. sama mánaðar. Hann krefst sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar fyrir Hæstarétti in solidum úr þeirra hendi.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndu höfðu gjafsókn í héraði og hafa hana einnig fyrir Hæstarétti. Fram er komið að stefndi Þ-kk-nf Þ-kk-nf hefur keypt hluta R-kk-ef Þ-kk-ef í Hoffelli II með heimildarbréfi 6. ágúst 2004. Er R-kk-nf því ekki lengur meðal aðila málsins, svo sem var í héraði.

Dómarar Hæstaréttar gengu á vettvang 31. ágúst 2006.

I.

Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með áorðnum breytingum tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra 13. júlí 2000 að hún hefði á fundi 4. sama mánaðar ákveðið að taka til meðferðar landsvæði í Sveitarfélaginu Hornafirði. Áttu mörk þessa svæðis að ráðast af landamerkjum Skaftafells til vesturs, en til austurs af jörðunum Hvalnesi, Vík, Svínhólum, Reyðará, Bæ, Hlíð og Stafafelli. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að öðru leyti var það afmarkað með línu, sem dregin var um Vatnajökul í samræmi við vinnu samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendis Íslands. Óbyggðanefnd tók við kröfum áfrýjanda um mörk þjóðlendna og eignarlanda á þessu svæði 13. desember 2000. Að því gerðu lét nefndin frá sér fara tilkynningu um meðferð svæðisins ásamt úrdrætti úr kröfum áfrýjanda og var þetta birt eins og fyrir er mælt í 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998. Jafnframt var skorað á þá, sem teldu til eignarréttinda yfir landi sem áfrýjandi krafðist að félli innan marka þjóðlendna, að lýsa kröfum sínum til óbyggðanefndar innan frests sem lyki 3. maí 2001. Í júlí 2001 ákvað nefndin að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum, og var eitt þeirra mál nr. 4/2001 um þjóðlendur í Nesjum, sem meðal annars tók til jarðarinnar Hoffells, sem er í austurhluta þeirrar sveitar næst jökli.

Samkvæmt Landnámabók nam H-kk-nf, sonur R-kk-ef jarls á Mæri í Noregi, land frá Horni í austri til Kvíár í vestri. Síðan á A-kk-nf hinn rauði að hafa keypt land af H-kk-þgf utan frá Hömrum og út öðrum megin til Viðborðs. Hann bjó í Hoffelli. Talið er að Hamrar séu í Ketillaugarfjalli þar sem landamerki eru milli Bjarnarnesjarða og jarðanna fyrir norðan. Í Landnámu er því ekki lýst hversu langt inn til fjalla landnámið náði.

Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi þess að mörk milli þjóðlendu og jarðarinnar Hoffells yrðu dregin eftir nánar tilgreindum línum. Eru þau mörk ekki til meðferðar í þessu máli að öðru leyti en varðar Hoffells-Lambatungur, sem áfrýjandi krafðist að væri þjóðlenda. Stefndu andmæltu kröfum áfrýjanda og héldu því fram að Hoffell ætti beinan eignarrétt að Hoffells-Lambatungum og að þær mörkuðust af Lambatungnaá, Austurtungnajökli og Lambatungnajökli eins og lega jöklanna væri á hverjum tíma. Óbyggðanefnd kvað upp úrskurð í málinu 14. nóvember 2003. Samkvæmt honum voru mörk milli eignarlanda og þjóðlendna látin fylgja jökuljaðri eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998 og jökullinn ofan þeirrar línu talin þjóðlenda en allt neðan hans eignarland allt að mörkum fyrrum Neshrepps og Lónshrepps og til sjávar. Sú undantekning var þó gerð að Hoffells-Lambatungur voru taldar vera afréttur í þjóðlendu, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998, sem eigendur Hoffells ættu rétt yfir. Er raka óbyggðanefndar fyrir þeirri niðurstöðu getið í héraðsdómi.

Lambatungur nefnist svæði sem liggur að austurjaðri Vatnajökuls á milli skriðjöklanna Lambatungnajökuls og Öxarfellsjökuls. Tvær ár, sem báðar heita Lambatungnaá, deila landsvæðinu í Hoffells-Lambatungur, Suður-Lambatungur og Norður-Lambatungur. Hoffells-Lambatungur ná að vestan að landi Hoffells en hinn hluti svæðisins að landi Stafafells í Lóni. Samkvæmt gögnum málsins mun þetta landsvæði áður hafa verið innan merkja Þórisdals í Lóni.

Stefndu höfðuðu mál þetta 2. júní 2004 til að fá hnekkt framangreindri niðurstöðu óbyggðanefndar um Hoffells-Lambatungur. Með hinum áfrýjaða dómi var krafa stefndu um beinan eignarrétt tungnanna tekin til greina og mörk þeirra látin fylgja jökuljaðri eins og hann er á hverjum tíma.

II.

Samkvæmt 7. gr. laga nr. 58/1998 er það hlutverk óbyggðanefndar að kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda. Jafnframt að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu, sem nýttur er sem afréttur, og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Í 8. gr. er svo fyrir mælt að nefndin skuli að eigin frumkvæði taka til meðferðar og úrskurða um þau málefni sem undir hana heyra. Samkvæmt þessu hefur þannig nefndin bæði frumkvæðisskyldu og rannsóknarskyldu, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en þau lög gilda einnig um starfsemi nefndarinnar. Ber að huga að því við úrlausn þessa máls að aðkoma nefndarinnar er að nokkru frábrugðin meðferð málsins fyrir dómi þar sem dómstólar eru hér sem endranær bundnir af þeim gögnum og röksemdum sem aðilar færa fram fyrir dómi.

Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum nr. 58/1998, var tekið fram að ekki verði að lögum settar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum sem færðar eru fram í einstöku tilviki. Gildir sú regla því sem endranær að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa. Skipan mála var hins vegar breytt með lögum nr. 58/1998 að því leyti að eigandalaust land var með þeim fellt undir eignarráð áfrýjanda, en talið hafði verið að land sem enginn gat sannað eignarrétt sinn á væri ekki undirorpið beinum eignarrétti. Hafði Hæstiréttur í dómi 28. desember 1981 í málinu nr. 199/1978, sem birtur er í dómasafni fyrrnefnds árs á bls. 1584, í máli um Landmannaafrétt látið svo um mælt: „Handhafar ríkisvalds, sem til þess eru bærir, geta í skjóli valdheimilda sinna sett reglur um meðferð og nýtingu landsvæðis þess, sem hér er um að ræða, en líta ber þó til þess, að fyrirsvarsmenn ríkisins hafa viðurkennt „rétt byggðamanna til upprekstrar og annarra afréttarnota, sem lög og venjur eru fyrir.“ “ Landmannaafréttur var í málinu að öðru leyti talinn eigandalaust land.

Í dómi Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 3796 og varðar mörk þjóðlendu á Biskupstungnaafrétti gagnvart eignarjörðum, tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og því hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Var þar sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Var þar sagt að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þá var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Ber við niðurstöðu máls þessa að hafa framangreint í huga.

III.

Efni heimildarskjala, sem stefndu vilja reisa eignarrétt sinn að Hoffells-Lambatungum á, er rakið í héraðsdómi. Hér fyrir dómi er ágreiningur um það hvort um sé að ræða einkaeignarrétt eða einungis afréttareign í þjóðlendu, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 58/1998. Þá er deilt um mörk tungnanna gagnvart jökli. Staðhátta er jafnframt getið í héraðsdómi.

Áður er því lýst að samkvæmt Landnámu fékk A-kk-nf rauði land utan frá Hömrum og út öðrum megin til Viðborðs úr landnámi H-kk-ef R-kk-ef. Þar er ekki getið um norður mörk landnámsins. Í 6. kapítula landbrigðabálks Jónsbókar frá 1281 eru ákvæði um landamerki og landakaup. Segir meðal annars: „Nú vill maðr selja land sitt við verði, þá skulu þeir kveða á um merki með sér, um land ok skóga ok engjar ok reka, veiðar ok afréttu ef eru, ok allra gæða skulu þeir geta þeira, er því landi eigu at fylgja, þó at þat sé í önnur lönd, eða aðrir menn eigi þanneg ítök; síðan skulu þeir takaz í hendr ok kaupa með váttum tveim eða fleirum.... Skyldr er sá at ganga á merki, er honum seldi, innan .xii. mánaða, ok stefna þeim til öllum áðr er til móts eigu. Þar er eigi skylt at ganga til merkja er firðir deila eða ár þær er netnæmir fiskar ganga í.... Eigi er skylt at ganga á merki þar er fjöll þau eru, er vatnföll deilaz millum heraða, ok eigi er skylt at ganga ór búfjárgangi á fjöll upp, kveða skal þar á merki.“ Ákvæðum þessum svipar mjög til reglna er áður giltu samkvæmt því safni laga sem kennt er við Grágás. Þykir almennt af þessu mega ráða að lög hafi staðið til þess að merki jarða varðveittust þótt ekki væri skylt að gera skrá um þau og fá sýslumanni í hendur til þinglesturs fyrr en með tilkomu landamerkjalaga nr. 5/1882. Skylda þeirra laga náði til þess að halda við glöggum merkjum jarða. Sama regla gilti einnig um afrétti og aðrar óbyggðar lendur eftir því sem við varð komið. Nú gilda um þetta efni lög nr. 41/1919 um landamerki o.fl. Af framanrituðu sést að nær frá upphafi Íslandsbyggðar mörkuðu menn sér ekki eingöngu ákveðin landsvæði, sem voru háð beinum eignarrétti, heldur einnig mörk ítaka, afrétta og allra annarra réttinda í lönd sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu manna. Meðan landsvæði gaf eitthvað af sér lágu hagsmunir til þess að halda merkjum réttindanna við, hvers eðlis sem þau voru. Af framanrituðu þykir leiða að skýra verði hvaða réttindi það séu sem menn voru að skipta á milli sín.

IV.

Af heimildum um landnám verða engar ályktanir dregnar varðandi takmörk þess til fjalla. Þess er hvorki getið í vísitasíum eða máldögum kirkjunnar í Hoffelli né jarðabókum og jarðatölum að henni heyri til land í Lambatungum. Samkvæmt gögnum málsins er það fyrst í gerðabók yfirjarðamatsnefndar 1849 að réttindi Hoffells í Lambatungum eru nefnd á nafn og sagt: „Fjárafrétt á jörðin í Lambatúngum.“ Í landamerkjabréfi Hoffellsjarða frá 16. maí 1884, sem skráð er í landamerkjabók, er merkjum jarðarinnar gagnvart Þórólfsdal í Lóni (nú Þórisdal) lýst á eftirfarandi hátt: „Laxá úr Brennhöfðagljúfri inn í Fossbotn, þaðan norðr í Lambastígshnjúkinn og þaðan austast um Nautastígsbrúnir inní jökul; auk þess fylgja Hoffelli Lambatungur þar innaf.“ Mörkum er þarna lýst inn í jökul, sem mun vera Lambatungnajökull. Lambatungum er lýst utan eiginlegra merkja Hoffells og án þess að merkja tungnanna sé getið. Þessi lýsing kemur vel heim og saman við það sem oft sést í landamerkjabréfum þegar lýst er landsvæði sem jörð hefur nytjar af án þess að það fylgi henni sem annað land hennar. Eigendur og umráðamenn þeirra jarða, sem liggja að lýstum merkjum Hoffells, rituðu undir landamerkjabréf þetta vegna jarða sinna. Umráðamaður Stafafells undirritaði það hins vegar ekki fyrir hönd þeirrar jarðar, en óvefengt er að landsvæðið sem liggur að Hoffells-Lambatungum var innan merkja þeirrar jarðar. Í vottfestri yfirlýsingu J-kk-ef G-kk-ef, þáverandi eiganda Hoffells og hálfrar jarðarinnar Setbergs, frá 8. júlí 1911 um mörk milli þeirra jarða, er mörkum lýst í samfelldu máli en síðan sagt: „Síðan á Hoffell Hoffells-Lambatungur, og skilur það mörk Lambatungnaá, sem er milli þeirra og Skindidalsmúla.“ Í yfirlýsingu P-kk-ef A-kk-ef, bónda á Setbergi, frá 5. júlí 1911 um mörk jarðanna Hoffells og Setbergs er að finna samhljóða setningu um Hoffells-Lambatungur. Í landamerkjalýsingu greindra jarða frá júní 1912, sem undirrituð var af J-kk-þgf G-kk-þgf og Þ-kk-þgf S-kk-þgf, er mörkum lýst upp í jökul, milli Fossdalshnútu og Vatnsskerja, það er Lambatungnajökul. Síðan er sagt að Hoffells-Lambatungur fylgi Hoffelli án þess að marka sé getið. Þessi lýsing var samþykkt fyrir Nesjahrepp, en ekki undirrituð af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða. Óbyggðanefnd ákvað mörk Hoffells-Lambatungna að austan miðað við Lambatungnaá frá því hún kemur undan Austurtungnajökli og þar til hún rennur í Skyndidalsá, og eftir þeirri á upp í Lambatungnajökul. Aðila virðist ekki greina á um þau mörk í þessu máli.

Að framan er því lýst að ekki hefur verið sýnt fram á nokkuð því til styrktar að Hoffells-Lambatungur hafi verið numdar í öndverðu. Landið, sem er gilskorið og erfitt yfirferðar, liggur nánast allt yfir 400 metrum og er hæsti tindur þess Lambatungnatindur í 1240 metra hæð. Landamerkjabréf Hoffells, sem við er að styðjast, bendir ekki til annars en að svæðið hafi verið afréttur og aðskilið frá öðru landi jarðarinnar. Engar heimildir liggja fyrir um not þessa svæðis til annars en sumarbeitar. Stefndu hafa ekki fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á landinu hafi verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum sem umráðamenn Hoffells hafa ásamt fleirum haft af því. Verður ekki séð að stefndu hafi mátt vænta þess að þau ættu nokkur frekari réttindi á þessu landsvæði. Þegar allt framangreint er virt verða stefndu ekki talin hafa sýnt fram á að landið sé háð beinum eignarrétti. Niðurstaða óbyggðanefndar um að það sé þjóðlenda í afréttarnotum stefndu verður því staðfest. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfum stefndu.

Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefndu, Ú-kk-ef H-kk-ef, G-kk-ef H-kk-ef, Þ-kk-ef Þ-kk-ef, H-kvk-ef L-kvk-ef og Þ-kk-ef S-kk-ef, um að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 14. nóvember 2003 í máli nr. 4/2001 um að Hoffells-Lambatungur séu þjóðlenda í afréttarnotum eigenda jarðarinnar Hoffells í skilningi 1. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr., laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með þeim merkjum afréttarnota sem nefndin hefur ákveðið samkvæmt a. lið 7. gr. sömu laga.

Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 400.000 krónur.