223/2016

Í málinu krafðist D þess í fyrsta lagi að Í og T yrði gert að greiða sér nánar tilgreinda fjárhæð og í öðru lagi að viðurkennt yrði að þeim hafi verið óheimilt að ákvarða henni bætur samkvæmt lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar án þess að fara eftir fyrirmælum 69. gr. laganna. Fjárkrafa D var reist á því að mánaðarlegar greiðslur til hennar frá T á grundvelli laga nr. 100/2007 þyrfti að nema tiltekinni fjárhæð svo hún gæti lifað mannsæmandi lífi í skilningi 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Nam krafan mismuninn á nánar tilgreindu tímabili á annars vegar ákveðnum neysluviðmiðum og hins vegar því sem hún fékk greitt í bætur á sama tímabili. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar hefði almenni löggjafinn sinnt meðal annars með setningu laga nr. 100/2007. Eins og fjárkröfu D væri háttað væri hún í reynd að leitast við að fá ákvörðun dómstóla um fjárhæð þeirrar aðstoðar sem hún teldi sig eiga rétt til úr hendi Í og T vegna örorku sinnar. Í kröfunni fælist að dómstólum væri ætlað að taka ákvörðun um málefni sem heyrði undir handhafa löggjafarvaldsins samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar, en slíkt gengi í berhögg við 2. gr. hennar. Af þeim sökum var fjárkröfu D vísað frá héraðsdómi með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvað varðaði viðurkenningarkröfu D var vísað til þess að löggjafinn hefði vikið til hliðar fyrirmælum 69. gr. laga nr. 100/2007 með setningu ákvæðis til bráðabirgða á nánar tilgreindum árum. Ekki var fallist á með D að með því hefði verið farið á svig við réttmætar væntingar hennar, eignarréttur hennar hefði verið skertur, jafnræðis hefði ekki verið gætt við skerðingarnar og þær ekki framkvæmdar með stjórnskipulega gildum hætti. Var Í og T því sýknað af viðurkenningarkröfu D.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. mars 2016. Hún krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér óskipt 2.135.080 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. janúar 2013 til greiðsludags. Þá krefst hún viðurkenningar á því að stefndu hafi frá 30. maí 2007 verið óheimilt að ákvarða bætur til hennar samkvæmt lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar „án þess að fara eftir 69. gr. laganna“. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að fjárkrafa áfrýjanda verði lækkuð og að málskostnaður verði felldur niður.

I

Atvikum málsins, sem eru að mestu óumdeild, er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram er áfrýjandi öryrki vegna slyss sem hún varð fyrir á árinu 1993 og hefur örorka hennar verið metin til hæsta örorkustigs. Áfrýjandi hefur þegið bætur frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins og er þar um að ræða örorkulífeyri samkvæmt 18. gr. laga nr. 100/2007, aldurstengda örorkuuppbót samkvæmt 21. gr. laganna og tekjutryggingu samkvæmt 22. gr. þeirra. Samtals námu mánaðarlegar greiðslur til áfrýjanda frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins að jafnaði 202.956 krónum á árinu 2012 án tillits til skatta. Að auki hefur áfrýjandi notið heimilisuppbótar samkvæmt 8. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð og sérstakrar uppbótar á lífeyri samkvæmt 2. mgr. 9. gr. þeirra laga.

Í málinu gerir áfrýjandi í fyrsta lagi þá kröfu að stefndu verði gert óskipt að greiða sér 2.135.080 krónur. Sú fjárhæð svarar til mismunar á tímabilinu frá janúar til og með nóvember 2012 á annars vegar neysluviðmiðum samkvæmt skýrslu sérfræðingahóps sem félags- og tryggingamálaráðuneytið kom á fót í júní 2010, og hins vegar því sem áfrýjandi fékk greitt í bætur frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins á sama tímabili. Í öðru lagi krefst áfrýjandi viðurkenningar á því að stefndu hafi verið óheimilt að ákvarða henni bætur samkvæmt lögum nr. 100/2007 án þess að fara að fyrirmælum 69. gr. laganna. Í þeirri grein er kveðið á um að bætur almannatrygginga, svo og greiðslur samkvæmt 63. gr. laganna og fjárhæðir samkvæmt 22. gr. þeirra, skuli breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Ákvörðun bóta skuli taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.

II

Fjárkrafa áfrýjanda er reist á því að mánaðarlegar greiðslur til hennar frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins þurfi að nema tiltekinni fjárhæð, sem fundin er með þeim hætti sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi, svo hún geti lifað mannsæmandi lífi sem ekki sé í reynd. Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um þrískiptingu ríkisvaldsins og segir þar að Alþingi og forseti Íslands fari saman með löggjafarvaldið, forseti og önnur stjórnarvöld samkvæmt stjórnarskránni og öðrum landslögum með framkvæmdarvaldið og dómendur með dómsvaldið. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skal öllum sem þess þurfa tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Ákvæði þetta hefur verið skýrt svo, sbr. dóma Hæstaréttar 19. desember 2000 í máli nr. 125/2000 og 13. júní 2013 í máli nr. 61/2013, að skylt sé að lögum að tryggja rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti lágmarks framfærslu eftir fyrirfram gefnu skipulagi sem ákveðið sé á málefnalegan hátt. Hafi almenni löggjafinn vald um það hvernig því skipulagi skuli háttað. Í 41. og 42. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um fjárstjórnarvald löggjafans. Samkvæmt 41. gr. má ekkert gjald greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum og eftir 42. gr. skal fyrir hvert reglulegt Alþingi leggja frumvarp til fjárlaga fyrir það fjárhagsár sem í hönd fer og skal í frumvarpinu fólgin greinargerð um tekjur ríkisins og gjöld.

Skyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar hefur almenni löggjafinn sinnt meðal annars með setningu laga nr. 100/2007. Eins og fjárkröfu áfrýjanda er háttað er hún í reynd að leitast við að fá ákvörðun dómstóla um fjárhæð þeirrar aðstoðar sem hún telur sig eiga rétt til úr hendi stefndu vegna örorku sinnar. Í kröfunni felst með öðrum orðum að dómstólum er ætlað að taka ákvörðun um málefni, sem heyrir undir handhafa löggjafarvaldsins samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum stjórnarskrárinnar, en slíkt gengur í berhögg við 2. gr. hennar. Af þeim sökum verður fjárkröfu áfrýjanda vísað frá héraðsdómi með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III

Með seinni kröfu sinni leitar áfrýjandi í reynd viðurkenningar á því að stefndu hafi frá 30. maí 2007 borið að hækka bætur til hennar í samræmi við þróun verðlags, eins og mælt sé fyrir um í 69. gr. laga nr. 100/2007. Er krafa áfrýjanda á því reist að með því að svo hafi ekki verið gert hafi verið farið á svig við réttmætar væntingar hennar, eignarréttur hennar hafi með því verið skertur, jafnræðis hafi ekki verið gætt við skerðingarnar og þær ekki framkvæmdar með stjórnskipulega gildum hætti.

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi hefur löggjafinn vikið til hliðar fyrirmælum 69. gr. laga nr. 100/2007 með setningu ákvæðis til bráðabirgða á nánar tilgreindum árum. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 getur aðili sem hefur lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands leitað viðurkenningardóms um kröfu sína. Í áðurgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 125/2000 er tekið af skarið um að þrátt fyrir svigrúm almenna löggjafans til mats á því, hvernig lágmarksréttindi samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skuli ákvörðuð, falli það í hlut dómstóla að meta hvort ákvarðanir hans í þeim efnum samrýmist grundvallarreglum stjórnarskrárinnar. Með kröfu sinni og þeim málsástæðum sem hún er reist á leitar áfrýjandi viðurkenningar dómstóla á því að löggjafinn hafi með þeim hætti sem áður er lýst farið á svig við grundvallarreglur stjórnarskrárinnar og með því skert stjórnarskrárvarin réttindi áfrýjanda. Hefur hún að þessu leyti afmarkað nægjanlega hvaða réttindi hún telur sig njóta á grundvelli 76. gr. stjórnarskrárinnar. Yrði krafa áfrýjanda tekin til greina fæli sú niðurstaða í sér að ráðið hefði verið til lykta ágreiningi um þau réttindi sem hún telur sig njóta samkvæmt stjórnarskrárákvæðinu. Fullnægir kröfugerð áfrýjanda samkvæmt þessu áskilnaði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um ákveðna kröfugerð til viðurkenningar á tilteknum réttindum. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sýknu stefndu af viðurkenningarkröfu áfrýjanda.

Niðurstaða héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað er staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Fjárkröfu áfrýjanda, D-kvk-ef J-kvk-ef, á hendur stefndu, íslenska ríkinu og Tryggingastofnun ríkisins, er vísað frá héraðsdómi.

Héraðsdómur skal að öðru leyti vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 1.000.000 krónur.