452/2016

H, sem var bæði framkvæmdastjóri og eigandi B Ltd. og eini eigandi Á ehf., sem átti A hf. að fullu, voru gefin að sök umboðssvik, með því að hafa fyrir hönd B Ltd. undirritað skjal sem fól í sér afsal á þyrlu til félagsins frá A hf. og sama dag undirritað fyrir hönd B Ltd., annars vegar lánssamning, þar sem A hf. lánaði B Ltd. fyrir kaupverðinu og hins vegar leigusamning, þar sem B Ltd. leigði A hf. þyrluna aftur. Þannig hefði skuld B Ltd. við A hf. vegna þyrlukaupanna verið skuldajafnað við umsamdar leigugreiðslur og B Ltd. orðið eigandi þyrlunnar án þess að nokkurt endurgjald kæmi fyrir. Framkvæmdastjóri A hf. og meðákærði H í héraði hafði skrifað undir samningana fyrir hönd A hf. en hann undi niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu fyrir sitt leyti. Í dómi Hæstaréttar var inntak umboðssvika rakið og fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að H hefði verið í raunverulegri aðstöðu til að taka ákvörðun um umrædd viðskipti þótt hann hefði ekki gegnt formlegri stöðu hjá A hf. Þá hefði enginn viðskiptalegur tilgangur búið að baki því að taka þyrluna á leigu, heldur hefði ráðstöfunin eingöngu verið gerð í því skyni að láta leigugreiðslur ganga upp í kaupverðið, en fyrir lá að þyrlan hefði ekki haft heimild til loftferða þann tíma sem hún var leigð A hf. og því hefði hún ekki nýst í rekstri félagsins. Með þessu hefði H misnotað aðstöðu sína hjá A hf. og breytti engu í því sambandi þótt hann hefði verið eini eigandi félagsins í gegnum annað félag. Þar sem engir peningar hefðu skipt um hendur við sölu þyrlunnar hefði A hf. tekið á sig alla áhættuna af viðskiptunum með því að leigja þyrluna þótt engin verkefni hefðu verið fyrir hana í starfsemi félagsins. Hefði félagið því orðið fyrir fjártjóni í bráð og verulegri fjártjónshættu til lengdar. Var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu H því staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.

Ákærði krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.

I

Á árinu 2008 keypti einkahlutafélagið Á, sem var að öllu leyti í eigu ákærða, allt hlutafé í A hf. Framkvæmdastjóri síðargreinda félagsins frá árinu 2005 var meðákærði í héraði, X. Félaginu var breytt úr hlutafélagi í einkahlutafélag 4. september 2012 og frá sama tíma fékk það nafnið B ehf. Tilgangur félagsins var frá upphafi alhliða flugrekstur og tengd starfsemi, en það hafði um árabil sinnt þyrluþjónustu.

Tildrög málsins eru þau að með afsali 3. nóvember 2009 seldi A hf. þyrlu af gerðinni Bell N230 MG með skráningarnúmerinu [...] til B Ltd., en það félag var að öllu leyti í eigu ákærða. Afsalið var undirritað af meðákærða í héraði fyrir hönd seljanda en ákærða fyrir hönd kaupanda. Samkvæmt bókhaldi A hf. var söluverð þyrlunnar 762.919 bandaríkjadalir. Þyrluna hafði félagið keypt á árinu 2007 fyrir 2.050.000 bandaríkjadali. Til að fjármagna kaupin á þyrlunni og aðrar fjárfestingar félagsins hafði það gert lánssamning við Byr sparisjóð 22. október 2007, en með honum var félaginu veitt lán að fjárhæð 168.500.000 krónur. Samkvæmt samningnum átti að setja þyrluna að veði fyrir láninu þegar hún kæmi til til landsins og hefði verið skráð í loftfaraskrá Flugmálastjórnar Íslands og réttindaskrá loftfara hjá sýslumanninum í Reykjavík. Þessu veði var ekki þinglýst á þyrluna eftir að hún kom til Íslands í lok október 2007 og var skráð hér á landi.

Þegar þyrlan var seld til B Ltd. með afsalinu 3. nóvember 2009 var sama dag gerður víkjandi lánssamningur milli þess félags og A hf. fyrir öllu kaupverðinu. Samningurinn var undirritaður af ákærða fyrir hönd lántaka en meðákærða í héraði fyrir hönd lánveitanda. Samhliða þessu var samdægurs gerður leigusamningur þar sem A hf. tók þyrluna á leigu í eitt ár og nam leigan 30.000 bandaríkjadölum á mánuði. Þessi samningur var jafnframt undirritaður af ákærða fyrir hönd leigusala en meðákærða í héraði fyrir hönd leigutaka. Eftir að leigusamningurinn rann út mun hann hafa verið framlengdur allt til loka júní 2011. Samkvæmt bókhaldi A hf. var leigugreiðslum skuldajafnað gegn greiðslum samkvæmt fyrrgreindum lánssamningi 3. nóvember 2009 fyrir kaupverði þyrlunnar. Miðað við árslok 2011 nam skuld B Ltd. við A hf. samkvæmt lánssamningum 11.888.078 krónum.

Frá árslokum 2008 mun þyrlunni ekki hafa verið flogið meðan hún var í eigu A hf., en lofthæfisvottorð hennar rann út 30. september 2009 án þess að óskað væri eftir því við Flugmálastjórn að það yrði endurnýjað. Jafnframt var þyrlunni ekki flogið meðan félagið hafði hana á leigu á tímabilinu frá 3. nóvember 2009 til loka júní 2011. Á þessum tíma hafði C ehf. tekið að sér viðhald þyrlunnar, en heimild þess til að sinna viðhaldi á þeirri tegund þyrlu var afturkallað með ákvörðun Flugmálastjórnar 12. maí 2010. Sú ákvörðun var felld úr gildi með úrskurði innanríkisráðuneytisins 31. mars 2011. Þyrlan mun hafa verið afskráð hér á landi 1. þess mánaðar og flutt af landi brott 1. júlí sama ár.

Eftir að A hf. hafði verið breytt í einkahlutafélag og það fengið nafnið B ehf. krafðist Íslandsbanki hf. þess 13. september 2012 að bú félagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra 10. janúar 2013 var sú krafa tekin til greina. Með bréfi skiptastjóra 22. janúar 2014 var sérstökum saksóknara tilkynnt um ætlað auðgunarbrot í starfsemi félagsins með ráðstöfun þyrlunnar til B Ltd. Ákæra var síðan gefin út 26. október 2015. Með hinum áfrýjaða dómi voru ákærði og meðákærði í héraði sakfelldir fyrir umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga 19/1940 og unir sá síðarnefndi dómi.

II

Í 249. gr. almennra hegningarlaga er mælt fyrir um refsinæmi umboðssvika, en þar segir að það varði allt að 2 ára fangelsi ef maður, sem fengið hefur aðstöðu til þess að gera eitthvað er annar maður verður bundinn við, eða hefur fjárreiður fyrir aðra á hendi, misnotar þessa aðstöðu sína. Ef sakir eru mjög miklar má þyngja refsingu allt að 6 ára fangelsi. Í lögskýringargögnum kemur fram að ákvæðið um misnotkun aðstöðu, til að gera eitthvað er annar maður verður bundinn við, eigi ekki aðeins við um umboð, heldur og aðra raunverulega aðstöðu til þess að gera eitthvað er bindur annan mann. Þar segir einnig að ákvæðið sé sett til verndar því að menn er hafi á hendi fjárreiður fyrir aðra, svo sem fjárhaldsmenn, framkvæmdastjórar félaga eða stofnana, misnoti aðstöðu sína sér eða öðrum til hags en umbjóðanda sínum til tjóns.

Í samræmi við það sem hér hefur verið rakið fela umboðssvik í sér einhliða og ólögmæta misnotkun aðstöðu eða trúnaðar til þess að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert, sem annar maður eða lögaðili verður bundinn við, enda sé verkið unnið af ásetningi og í auðgunarskyni. Felur brotið í sér þrjú efnisatriði, en þau eru í fyrsta lagi að gerandi hafi verið í aðstöðu til að skuldbinda annan aðila, í öðru lagi að hann hafi misnotað aðstöðu sína og í þriðja lagi að ráðstöfun hafi valdið tjóni eða í öllu falli haft í för með sér verulega fjártjónshættu.

Svo sem áður er rakið var ákærði eigandi Á ehf., en það félag átti allt hlutafé í A hf. þegar þyrlunni var ráðstafað með afsalinu 3. nóvember 2009. Jafnframt var hann eigandi B Ltd. sem keypti þyrluna. Að þessu gættu verður fallist á það með héraðsdómi að ákærði hafi verið í raunverulegri aðstöðu til að taka ákvörðun um viðskiptin þótt hann gegndi engri formlegri stöðu hjá A hf.

Við sölu þyrlunnar var kaupverð hennar greitt með því að ráðstafa leigugreiðslum fyrir hana inn á lánssamning fyrir öllu kaupverðinu. Þegar leigusamningurinn var gerður samhliða sölunni 3. nóvember 2009 hafði þyrlan ekki nýst í starfsemi félagsins um langt skeið auk þess sem lofthæfisvottorð hennar hafði runnið út 30. september það ár. Þá var leigusamningurinn framlengdur eftir að hann rann út í nóvember 2010, en á þeim tíma hafði verið afturkölluð heimild C ehf., sem annaðist viðhald þyrlunnar, til að veita þá þjónustu. Fór svo að þyrlunni var ekkert flogið allan þann tíma sem hún var leigð A hf. Að þessu gættu má slá því föstu að enginn viðskiptalegur tilgangur hafi búið að baki því að taka þyrluna á leigu, heldur hafi ráðstöfunin eingöngu verið gerð í því skyni að láta leigugreiðslur ganga upp í kaupverðið. Með þessu móti misnotaði ákærði aðstöðu sína hjá A hf. Í því tilliti breytir engu þótt hann hafi verið eini eigandi félagsins í gegnum annað félag, enda eru hlutafélög sjálfstæðar lögpersónur og verða ekki samsamaðar hluthöfum þess, sbr. dóma Hæstaréttar 28. apríl 2016 í máli nr. 74/2015 og 6. apríl 2016 í máli nr. 770/2015.

Með því að engir peningar skiptu um hendur við sölu þyrlunnar tók A hf. sem seljandi á sig alla áhættuna af viðskiptunum með því að leigja þyrluna þótt engin verkefni væru fyrir hana í starfsemi félagsins. Þannig varð félagið fyrir fjártjóni í bráð og til lengdar var fjártjónshættan veruleg þar sem alls óvíst var hvort þyrlan gat nýst í rekstri þess.

Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sakfella ákærða fyrir umboðssvik sem varða við 249. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframt verður staðfest niðurstaða dómsins um refsingu ákærða, skilorðsbindingu hennar og sakarkostnað.

Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Ákærði, H-kk-nf E-kk-nf, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 918.052 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, S-kk-ef G. G-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 868.000 krónur.