400/2010

G og S gegndu störfum framkvæmdastjóra og stjórnarformanns í B ehf. Á starfstíma sínum höfðu þeir frumkvæði að stofnun dótturfélags B ehf. í Slóvakíu. Fyrir tilstuðlan G og S voru greiðslur vegna stofnunar félagsins og ýmiss annars kostnaðar inntar af hendi fyrir reikning B ehf. Samkvæmt samþykktum dótturfélagsins átti B ehf. 68% hlut í félaginu en G og S 16%, hvor um sig. B ehf. höfðaði mál þetta gegn G og S, eftir að þeir höfðu lokið störfum hjá félaginu, til heimtu þeirra fjármuna sem samkvæmt framansögðu var ráðstafað til stofnunar dótturfélagsins, með vísan til 73. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, á þeim grundvelli að félagið væri í reynd að fullu í eigu G og S. G og S mótmæltu því að um heimildalausa ráðstöfun hefði verið að ræða og héldu því fram að fénu hefði verið ráðstafað til stofnframlags dótturfélagsins, að hluta í þágu B ehf., lögum samkvæmt, og að hluta sem viðskiptalán til handa G og S, sbr. 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að samkvæmt bókum B ehf., sem G og S báru ábyrgð að væru rétt færðar, var hlutafjáreign í dótturfélaginu skráð sem eign G og S, greidd með fjármunum B ehf. og án þess að endurgjald hefði komið fyrir úr hendi tvímenninganna. Hæstiréttur taldi að fallast yrði á með B ehf. að G og S hefðu gengið svo frá reikningsskilum B ehf. að telja bæri að dótturfélagið væri í þeirra eigu og yrði því að líta svo á að þeir hefði nýtt fjármuni B ehf. í eigin þágu við stofnun dótturfélagsins. Þessi ráðstöfun hefði ekki verið heimil tvímenningunum á grundvelli XII. kafla laga nr. 138/1994 og hefðu þeir því bakað B ehf. tjón sem þeir bæru skaðabótaskyldu á, sbr. 1. mgr. 108. gr. sömu laga. Málsástæðu G og S fyrir Hæstarétti þess efnis að B ehf. væri ekki heimilt að hafa uppi skaðabótakröfu á hendur þeim þar sem ákvörðun um það hefði ekki verið tekin á hluthafafundi B ehf., sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 138/1994, var of seint fram komin. sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, P-kk-nf H-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. júní 2010. Hann krefst þess aðallega að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 6.040.849 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.799.705 krónum frá 8. október 2007 til 22. nóvember 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 6.040.849 krónur frá þeim degi til greiðsludags. Til vara að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 1.933.072 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 1.535.906 krónum frá 8. október 2007 til 22. nóvember 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 1.933.072 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og að áfrýjanda verði gert að greiða hvorum þeirra málskostnað fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins barst stefnda G-kk-þgf E-kk-þgf K-kk-þgf, þáverandi framkvæmdastjóri áfrýjanda, tölvupóstur frá lögmanninum R-x-x H-x-x í Slóvakíu 8. október 2007 varðandi stofnun félagsins Ormsson Slovakia s.r.o. Þar kom fram að öll skjöl væru tilbúin fyrir stofnun félagsins en lögmanninum hefði ekki borist fé til að mæta kostnaði við stofnun þess að fjárhæð 11.399 evrur og greiðslu hlutafjár í félaginu að fjárhæð 1.500.000 slóvakískar krónur, sem jafngiltu þá 44.431 evru, eða samtals 55.830 evrur. Samkvæmt greiðsluseðli um gjaldeyriskaup frá Landsbanka Íslands hf. sama dag keypti áfrýjandi 55.830 evrur fyrir 4.799.705 íslenskar krónur og millifærði bankinn fjármunina inn á reikning lögmannsins í viðskiptabanka í Bratislava í Slóvakíu. Á greiðsluseðilinn var skráð skýringin: „Ormsson Slovakia s.r.o.“ Í beinu framhaldi var gengið frá stofnun Ormsson Slovakia s.r.o. Samkvæmt samþykktum félagsins 16. október 2007 átti áfrýjandi 68% í því og stefndu hvor um sig 16%, en hlutafé var 1.500.000 slóvakískar krónur. Til viðbótar þessu létu stefndu áfrýjanda greiða ýmsan kostnað vegna Ormsson Slovakia s.r.o., meðal annars vegna þjónustu lögmanns, og var reikningur nr. 114285 í bókum áfrýjanda þannig auðkenndur sem „verk í vinnslu í Slovakíu“, en lokastaða hans var 1.241.144,19 krónur.

Krafa áfrýjanda á hendur stefndu nemur samtölu af lokastöðu þessa reiknings og þeirri fjárhæð sem samkvæmt framansögðu var greidd til lögmannsins R-x-x H-x-x. Áfrýjandi byggir á því að þessum fjármunum úr sjóðum hans hafi verið varið til að stofna félag sem í reynd hafi verið í eigu stefndu þótt 68% hlutafjár hafi verið skráð sem eign áfrýjanda. Í þessu sambandi vísar áfrýjandi til þess að óheimilt sé að ráðstafa fjármunum úr sjóðum félags nema í þágu starfsemi þess eða í öðrum lögbundnum tilvikum, sbr. 73. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Hvergi sjáist merki þess í skjallegum gögnum áfrýjanda, hvorki ársreikningi né annars staðar, að hlutafjáreign í Ormsson Slovakia s.r.o. hafi verið eign hans.

Stefndu mótmæla því að um heimildarlausa ráðstöfun fjármuna hafi verið að ræða. Hafi þessu fé verið ráðstafað í þágu áfrýjanda af þeim, sem til þess voru bærir, enda ljóst að það hafi farið til að greiða stofnfé áfrýjanda í Ormsson Slovakia s.r.o. og að hluta hafi verið um að ræða viðskiptalán til handa stefndu fyrir þeirra 32% stofnframlagi svo sem heimilt sé í lokamálslið 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994.

II

AB 173 ehf. keypti alla hluti í áfrýjanda 2. október 2008 af Opal Seafood Investments Ltd. en stefndu voru fyrirsvarsmenn síðarnefnda félagsins og undirrituðu kaupsamning fyrir þess hönd. Í 2. gr. samningsins kemur fram að forsendur kaupanda fyrir gerð hans væri einkum að finna í tveimur skjölum, sem væru fylgiskjöl með honum. Annars vegar var þar um að ræða ársreikning fyrir áfrýjanda og dótturfélög fyrir árið 2007 og hins vegar óformlegt uppgjör þeirra sömu fyrir janúar til og með júní 2008. Í 8. gr. kaupsamningsins staðfesti seljandi og lofaði með undirritun sinni á samninginn að allar þær upplýsingar sem hann hefði gefið varðandi félagið væru réttar og að kaupandi hefði verði upplýstur um öll þau atriði sem máli skiptu.

Í skýringu nr. 7 í ársreikningi áfrýjanda fyrir árið 2007 kemur fram að eignarhlutir í hlutdeildarfélögum séu eignfærðir á nafnverði en ekki sem svarar til hlutdeildar félagsins í bókfærðu eigin fé þeirra. Í skýringu nr. 18 eru taldir upp eignarhlutir í öðrum félögum og er þar ekki að finna neinar upplýsingar um eignarhlut í Ormsson Slovakia s.r.o. Ársreikningurinn var staðfestur af stjórn áfrýjanda og framkvæmdastjóra og undirritaður af stefndu. Þá var hann áritaður af þáverandi endurskoðanda félagsins án athugasemda.

Áfrýjandi hefur lagt fram nýtt skjal fyrir Hæstarétt sem nefnist „Lokafærslur 2007“, en þáverandi endurskoðandi hans sendi það til fjármálastjóra félagsins 22. september 2008. Þar kemur fram færsla að fjárhæð 4.799.705 krónur frá „hlutabréfaeign“ áfrýjanda yfir á „aðrar skammtímakröfur“ og er skýring við hana „Mlf á G-kk-þf og S-kk-þf“. Samkvæmt bókum áfrýjanda, sem stefndu báru ábyrgð á að væru rétt færðar, var hlutafjáreign í Ormsson Slovakia s.r.o. þannig skráð sem eign stefndu, greidd með fjármunum áfrýjanda og án þess að endurgjald hefði komið fyrir úr hendi stefndu. Stefndu hafa borið fyrir sig að um viðskiptalán hafi verið að ræða fyrir 32% eignarhluta þeirra í Ormsson Slovakia s.r.o. Engin gögn hafa þó fundist um það í bókum áfrýjanda og er sú fullyrðing stefndu því ósönnuð gegn andmælum hans.

Í tölvupósti, sem þáverandi endurskoðandi áfrýjanda sendi 26. september 2008 í tilefni af áreiðanleikakönnun á áfrýjanda í tengslum við sölu á félaginu, svaraði hann fyrirspurn um framangreindar bókhaldsfærslur. Þar kemur fram að hlutabréfaeign að fjárhæð 4.799.705 krónur hafi verið færð til eigenda einhvern tíma á árinu 2007. Þá segir svo: „Þegar ég fór yfir þetta með G-kk-þgf og S-kk-þgf komu fram afdráttarlaus fyrirmæli um að þetta væri þeirra eign en ekki BO. Þetta er sem sagt fært svona að fyrirmælum allra eigenda. Meira veit ég ekki og annað skipti mig ekki máli en báðir [eru] borgunarmenn fyrir þessari skuld.“ Áfrýjandi hefur lagt fram nýtt skjal, tölvupóst frá sama degi frá endurskoðandanum til þess, er sá um framkvæmd áreiðanleikakönnunarinnar. Þar kemur fram að endurskoðandinn hafi ekki fundið hvaða hlutbréf þetta séu að fjárhæð 4.799.705 krónur en það ætti að vera aukaatriði þar sem stjórn félagsins hafi ákveðið að þetta væri ekki eign þess. Í bréfinu segir síðan: „Þetta er gert svona í lokafærslum hjá mér að beiðni eigenda sem töldu þetta ranglega bókað. Á móti er eignfærð krafa á eigendur sem þeir eiga að sjálfsögðu að standa skil á eða enn betra að draga þetta frá við uppgjör. Þetta er hluti af öðrum skammtímakröfum sem eru 29.895.286.“

Þar sem framangreindar skýringar þáverandi endurskoðanda áfrýjanda voru gefnar aðeins fjórum dögum eftir að gengið var frá lokafærslum áfrýjanda fyrir árið 2007 og þær samrýmast færslum í bókum félagsins, verða þær lagðar til grundvallar við úrlausn málsins.

Af hálfu stefndu hefur komið fram í málinu að öll hlutabréf í Ormsson Slovakia s.r.o. hafi verið seld í september 2008 fyrir samtals eina krónu. Þeir hafa á hinn bóginn ekki lagt fram nein gögn því til stuðnings. Áfrýjandi hefur lagt fram ný gögn fyrir Hæstarétt sem sýna að Ormsson Slovakia s.r.o. eigi 33,4% í félaginu Home Studio a.s., sem sagt er í rekstri á heimilistækjamarkaði og er sá hlutur að nafnvirði 1.500.000 slóvakískar krónur. Ekki liggur fyrir hvenær Ormsson Slovakia s.r.o. eignaðist þennan hlut, en fyrir Hæstarétt hafa verið lögð fram gögn er sýna að stefndi S-kk-nf tók sæti í stjórn Home Studio a.s. 16. janúar 2008.

Að því virtu sem að framan greinir verður fallist á með áfrýjanda að stefndu hafi sjálfir gengið svo frá reikningsskilum hans fyrir árið 2007 að telja beri að Ormsson Slovakia s.r.o. sé í þeirra eigu, en af þeim sökum verður að líta svo á að þeir hafi nýtt fjármuni áfrýjanda í eigin þágu við stofnun félagsins. Stefndu, sem þáverandi stjórnarformanni og framkvæmdastjóra áfrýjanda, var þessi ráðstöfun ekki heimil á grundvelli neins af ákvæðum XII. kafla laga nr. 138/1994 og hafa þeir því bakað áfrýjanda tjón sem þeir bera skaðabótaskyldu á samkvæmt 1. mgr. 108. gr. sömu laga.

Fyrir Hæstarétti hafa stefndu haft uppi þá málsástæðu að áfrýjanda sé ekki heimilt að hafa uppi skaðabótakröfu á hendur þeim þar sem ákvörðun um það hafi ekki verið tekin á hluthafafundi í áfrýjanda, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 138/1994. Ekki verður séð að á þessu hafi verið byggt í héraði og er því um nýja málsástæðu að ræða sem er of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kemur hún því ekki til álita við úrlausn málsins.

Stefndu byggja loks á því að fram hafi farið fullnaðaruppgjör á milli stefndu og áfrýjanda í tengslum við sölu á áfrýjanda 2. október 2008, en í 5. gr. kaupsamningsins segi að stefndu greiði upp skuldir samkvæmt viðskiptareikningum sínum síðar sama dag. Geti áfrýjandi því ekki haft uppi þessa kröfu á hendur þeim. Upplýst var við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti að stefndu greiddu upp skuldir á viðskiptareikningum sínum eftir að kaupsamningurinn hafði verið gerður. Kröfur þær, sem mál þetta varðar, voru ekki færðar á viðskiptareikninga þeirra í bókum áfrýjanda og tók uppgjörið því þegar af þeirri ástæðu ekki til þeirra.

Samkvæmt framangreindu verður aðalkrafa áfrýjanda því tekin til greina með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Eftir þessum úrslitum málsins verða stefndu dæmdir óskipt til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndu, G-kk-nf Ö-kk-nf K-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf, greiði óskipt áfrýjanda, Bræðrunum Ormsson ehf., 6.040.849 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.799.705 krónum frá 8. október 2007 til 22. nóvember 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 6.040.849 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.