82/2015

Með dómi héraðsdóms var X sakfelldur fyrir brot gegn umferðarlögum, lögum um ávana- og fíkniefni og almennum hegningarlögum. Var refsing hans ákveðin 8 mánaða fangelsi auk þess sem hann var sviptur ökurétti ævilangt m.a. með vísan til sakarferils hans. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti var aflað matsgerðar tveggja geðlækna þar sem fram kom að X hefði verið sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er hann framdi brotin en að ástand hans á matsdegi væri þannig komið að refsing myndi ekki bera árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. Að virtum þeim gögnum sem fyrir lágu í málinu þótti áðurgreind 1. mgr. 16. gr. hins vegar ekki standa því í vegi að X yrði dæmd refsing í málinu og var þá sérstaklega litið til þess að samkvæmt 22. gr. laga nr. 49/2005 um fullustu refsinga nytu fangar sambærilegrar heilbrigðisþjónustu og almennt gildir, auk þeirrar sérstöku heilbrigðisþjónustu sem lög og reglur um fanga segðu til um. Þá gæti Fangelsismálastofnun eftir 2. mgr. 15. gr. sömu laga heimilað að fangi væri vistaður um stundarsakir eða allan refsitímann á heilbrigðis- eða meðferðarstofnun, svo sem gert hafði verið áður er X afplánaði annan refsidóm sem hann hafði hlotið. Var héraðsdómur því staðfestur um sakfellingu og refsingu X.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf B-kvk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. janúar 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar héraðsdóms.

Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing hans verði milduð.

I

Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru 11. nóvember 2014 fyrir þjófnaðarbrot 26. og 27. júní 2014 og akstur 16. ágúst sama ár undir áhrifum ávana- og fíkniefna og sviptur ökurétti og að hafa haft fíkniefni í vörslum sínum. Ákærði játaði brot sín skýlaust við þingfestingu málsins 9. desember 2014 og var farið með það samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með dómi 18. sama mánaðar var ákærði dæmdur í átta mánaða fangelsi, til sviptingu ökuréttar ævilangt og til að sæta upptöku á fíkniefnum, auk þess sem honum var gert að greiða skaðabætur og allan sakarkostnað málsins.

Með ákæru 16. mars 2015 voru ákærða gefin að sök brot gegn umferðarlögum nr. 50/1987, lögreglulögum nr. 19/1996 og almennum hegningarlögum nr. 19/1940 með því að hafa aðfaranótt 2. október 2013 ekið bifreið, sviptur ökurétti og óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna á tilgreindri götu í Hafnarfirði, án þess að sinna stöðvunarmerkjum lögreglu og áfram um götur Hafnarfjarðar, þar sem ákærði ók gegn akstursstefnu. Hafi ákærði þannig raskað umferðaröryggi á alfaraleið og stofnað á ófyrirleitinn hátt í augljósan háska lífi og heilsu nafngreinds farþega bifreiðarinnar, svo og annarra vegfarenda, þar á meðal lögreglumanna, sem reyndu að stöðva aksturinn. Eru brotin talin varða við 168. gr. og 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga og nánar tiltekin ákvæði lögreglulaga og umferðarlaga.

Þá var hann ákærður fyrir brot gegn umferðarlögum, lögreglulögum og almennum hegningarlögum með því að hafa aðfaranótt 5. desember 2013 ekið bifreið, sviptur ökurétti og óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna norður tilgreindrar götu í Hafnarfirði, án þess að sinna stöðvunarmerkjum lögreglu og við eftirför hennar ekið um götur Hafnarfjarðar, Garðabæjar og Kópavogs gegn rauðu ljósi, yfir leyfilegum hámarkshraða, á allt að 120 km hraða á klukkustund, gegn akstursstefnu og meðal annars tvisvar um hringtorg og án þess að gefa nokkru sinni stefnuljós, allt þar til bifreiðin stöðvaðist á Reykjanesbraut á móts við tiltekna verslun í Kópavogi. Hafi ákærði þannig raskað umferðaröryggi á alfaraleið og stofnað á ófyrirleitinn hátt í augljósan háska lífi og heilsu nafngreinds farþega bifreiðarinnar, svo og annarra vegfarenda, þar á meðal lögreglumanna sem reyndu að stöðva aksturinn. Eru brotin talin varða við áðurnefnd ákvæði almennra hegningarlaga og tilgreind ákvæði lögreglulaga og umferðarlaga.

Að lokum var ákærði sakaður um gripdeild 8. október og 4. desember 2013, sbr. 245. gr. almennra hegningarlaga, og fjársvik samkvæmt 248. gr. sömu laga 6., 7. og 29. nóvember sama ár.

Málið var þingfest 29. apríl 2015, en við fyrirtöku þess 28. maí sama ár óskaði verjandi ákærða, í samráði við sækjanda, eftir að „fundinn sé flötur fyrir því að unnið sé heildstætt mat á geðhögum ákærða“ og var málinu frestað í því skyni. Máli þessu var frestað 8. júní 2015 í sama tilgangi.

II

Hinn 12. júní 2015 fór ákæruvaldið fram á að dómkvaddir yrðu tveir menn til að framkvæma geðrannsókn á ákærða, þar sem lagt yrði fyrir þá að leggja mat á eftirfarandi atriði:

if !supportLists1. endifHvort ástand ákærða 26. og 27. júní og 16. ágúst 2014 hafi verið af þeim toga að hann hafi verið geðveikur, andlega vanþroskaður, haldinn hrörnun, rænuskerðingu, eða í öðru samsvarandi ástandi, að hann hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum er hann vann verkin, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga.

if !supportLists2. endifHvort ástand ákærða fyrrgreinda daga hafi verið af þeim toga að hann hafi verið andlega miður sín, svo sem vegna vanþroska, hrörnunar, kynferðislegs misþroska eða annarrar truflunar, en ástand hans hafi ekki verið á eins háu stigi og greinir í 15. gr. almennra hegningarlaga, og honum skuli þá refsað fyrir brotin ef refsing er talin geta borið árangur, sbr. 16. gr. sömu laga.

if !supportLists3. endifGeðrænt heilbrigði ákærða eftir 27. júní 2014 og hvort refsing geti borið árangur samkvæmt 16. gr. almennra hegningarlaga eins og hagir hans eru nú.

if !supportLists4. endifEf talið yrði að 15. eða 16. gr. almennra hegningarlaga eigi við um ákærða, sbr. 1., 2. og 3. tölulið, hvort nauðsynlegt þyki vegna réttaröryggis að gerðar verði ráðstafanir til að varna því að háski verði af ákærða með því að hann sæti öruggri gæslu eða beita skuli vægari ráðstöfunum eða vistun á hæli, sbr. 62. og 63. gr. almennra hegningarlaga.

Hinn 19. júní 2015 voru dómkvaddir til að framkvæma hið umbeðna mat A geðlæknir og B sálfræðingur og skiluðu þeir matsgerð 24. júlí sama ár.

Í almennum niðurstöðum matsins sagði að um væri að ræða [...] ára einhleypan karlmann sem greindur væri með athyglisbrest og ofvirkni/hvatvísi. Hann hafi sjö til átta ára fengið viðeigandi meðferð á barna- og unglingageðdeild og síðar í [...]. Þá hafi hann af og til verið með aðsóknarhugmyndir með ofbeldishugmyndum í áranna rás, en það hafi alltaf verið talið tengjast neyslu, bæði kannabisefna og sérstaklega amfetamíns, en einnig hafi hann verið að nota stera. Í janúar 2015 hafi þessar hugmyndir komið fram án neyslu og ákærði þá fengið greininguna paranoid schizophrenia. Þroskapróf sýndu heildargreind í lágu meðallagi, eða um 85 stig, og mældist verkleg greind í meðallagi og málfarsleg greind í lágu meðallagi. Í geðgreiningarviðtali hafi komið fram geðrofseinkenni. Þá væri saga um endurtekið þunglyndi og dreifðan kvíða, áráttu/þráhyggju og ofsakvíða, en núna almennan kvíða. Hegðunarvandamál hafi verið fyrir hendi í lífi hans sem og andfélagsleg einkenni. Einnig uppfyllti hann viðmið fyrir fíkniefnaneyslu. Hann hafi dvalið um nokkurra mánaða skeið á sérhæfðri endurhæfingardeild og væri orðinn órólegur þar. Hann væri með takmarkað sjúkdómsinnsæi og væru framtíðarhugmyndir hans óljósar. Þá væri grunur um að hann væri að drekka áfengi í leyfum og neyta amfetamíns. Í matsgerðinni kom fram að ákærði hafi byrjað að reykja hass í [...] þegar hann var 14 ára og gert það „reglulega og daglega“ næstu þrjú árin þar á eftir. Þegar ákærði hafi verið 17 eða 18 ára hafi hann snúið aftur til Íslands og haldið áfram að reykja hass og drekka áfengi. Þá hafi hann neytt amfetamíns reglulega í mörg ár og á árinu 2014 hafi hann notað áfengi að minnsta kosti tvo til þrjá daga í viku, auk þess að reykja hass.

Um þau atriði, sem leitað var álits á, var það niðurstaða matsmanna að ekkert benti til þess að ákærði hafi á þeim dögum, sem í ákæru greinir, verið haldinn neinum þeim sjúkdómum eða ástandi, sem um ræðir í 15. gr. almennra hegningarlaga er gert hafi hann alls ófæran að stjórna gerðum sínum. Þá væri ekkert sem benti til þess að ákærði hafi áðurnefnda daga uppfyllt þau sjúkdómsatriði sömu lagagreinar, sem gert hafi hann algerlega óhæfan til að stjórna gerðum sínum og með vísan til 16. gr. sömu laga væri ekkert á þessum tíma sem útilokaði að refsing kynni að bera árangur ef sök sannaðist á hann. Á hinn bóginn komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að miðað við ástand ákærða á matsdegi væru ekki líkur á að „refsing í formi fangelsisvistar“ gæti borið árangur, sbr. 16. gr. almennra hegningarlaga. Þá töldu þeir að ekki ætti að beita úrræðum 62. og 63. gr. laganna og „ætti meðferð á geðdeild að duga“.

Þá liggur fyrir í málinu vottorð C geðlæknis frá 9. desember 2015. Sagði þar að um væri að ræða [...] ára gamlan mann með alvarlegan geðrænan vanda, sem legið hafi á sérhæfðri endurhæfingargeðdeild frá 17. nóvember 2015. Hann hafi sinnt meðferðinni ágætlega og þiggi lyfjameðferð og aðra meðferð. Þá væri hann með þokkalegt innsæi í sjúkdóm sinn og væru góðar líkur á því að hægt væri að halda einkennum geðklofa niðri þiggi hann áfram meðferð og haldi sig frá vímuefnum. Líklegt væri að fangelsisvist myndi hafa neikvæð áhrif á geðlag hans og meðferð, sem gæti leitt til þess að geðklofi og neysluvandi versnaði. Væri það mat læknisins að æskilegt væri að ákærði dveldi á sérhæfðri endurhæfingargeðdeild í nokkra mánuði og yrði sá tími nýttur til að stilla betur inn lyfjameðferð, en eftir útskrift þyrfti hann að vera í reglulegu sambandi við meðferðaraðila sína og þiggja forðasprautu með geðrofslyfi á göngudeild.

III

Eins og rakið hefur verið komust fyrrgreindir matsmenn að þeirri niðurstöðu að ákærði hafi verið sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga þegar hann framdi þau brot sem hann var sakfelldur fyrir í héraði. Þeir töldu á hinn bóginn að ástand ákærða á matsdegi væri þannig komið að fangelsisrefsing gæti ekki borið árangur, sbr. 16. gr. sömu laga.

Að virtum þeim gögnum, sem nú liggja fyrir, þykja ákvæði 1. mgr. 16. gr. almennra hegningarlaga ekki standa því í vegi að ákærða verði dæmd refsing í máli þessu. Verður þá til þess að líta að samkvæmt 22. gr. laga nr. 49/2005 um fullustu refsinga skulu fangar njóta sambærilegrar heilbrigðisþjónustu og almennt gildir, auk þeirrar sérstöku heilbrigðisþjónustu sem lög og reglur um fanga segja til um. Jafnframt getur Fangelsismálastofnun eftir 2. mgr. 15. gr. sömu laga heimilað að fangi sé vistaður um stundarsakir eða allan refsitímann á heilbrigðis- eða meðferðarstofnun, svo sem var gert var með því að ákærði afplánaði 22. janúar til 1. mars 2015 að langmestu leyti refsidóm sem hann hlaut 28. febrúar 2012 á geðdeild. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsenda héraðsdóms verður hann staðfestur.

Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, og útlagðan kostnað verjandans, allt eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.252.655 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, K-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur, og útlagðan kostnað verjandans, 22.638 krónur.