307/2001

K, sem einn var þinglýstur eigandi fasteignar, ráðstafaði hluta söluverðs eignarinnar til eiginkonu sinnar, P. Eftir að bú K var tekið til gjaldþrotaskipta leitaði þrotabúið riftunar á greiðslum þessum. P hafði ekki tekist að sanna að umrædd fasteign hefði að hluta verið hjúskapareign hennar og var umrædd ráðstöfun K því talin gjafagerningur í merkingu 131. gr. laga nr. 21/1991. Með vísan til 2. mgr. 131. gr. var rift greiðslu sem K hafði innt af hendi til P rúmum sex mánuðum fyrir frestdag, þar sem P hafði ekki leitast við að sýna fram á að K hefði þá verið gjaldfær. Greiðslum, sem inntar voru af hendi á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag var rift með vísan til 1. mgr. 131. gr. laganna. Greiðsla sem innt var af hendi eftir að bú K var tekið til gjaldþrotaskipta var talin ólögmæt og P gert að endurgreiða hana án þess að til riftunar þyrfti að koma á þeirri ráðstöfun. P var samkvæmt þessu dæmd til að greiða þrotabúi K heildarfjárhæð þessara greiðslna og staðfest var kyrrsetning í fasteign P til tryggingar þeirri kröfu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. ágúst 2001. Hún krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Málavextir eru þeir að áfrýjandi og K-kk-nf J. K-kk-nf munu hafa gengið í hjúskap 23. mars 1969. Af gögnum málsins verður ráðið að K-kk-nf hafi 22. nóvember 1968 gert kaupsamning um hluta af húseigninni Grænutungu 8 í Kópavogi og fengið afsal fyrir eigninni 12. nóvember 1970. Í aðilaskýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram að hjónin hafi eftir giftinguna flutt þar inn. Þessa eign seldi K-kk-nf og gaf út afsal fyrir henni 13. desember 1972. Hann fékk síðan afsal 25. apríl 1973 fyrir „lóðinni nr. 17 við Víðilund í Garðahreppi“. Ekki liggur fyrir í málinu kaupsamningur um þessa eign, en áfrýjandi bar fyrir héraðsdómi að um hafi verið að ræða kaup á fokheldu húsi og hafi andvirði íbúðarinnar að Grænutungu 8 gengið til þeirra. Fasteignin að Víðilundi 17 var seld með afsali 26. október 1984. K-kk-nf fékk 15. maí 1984 afsal fyrir „byggingarlóðinni nr. 29 við Blikanes í Garðabæ.“ Báru áfrýjandi og K-kk-nf fyrir héraðsdómi að jafnframt hafi verið samið við seljanda lóðarinnar um að hann byggði hús á henni. Hafi andvirði hússins við Víðilund 17 verið varið til byggingarinnar.

Með kaupsamningi 9. apríl 1999 var fasteignin Blikanes 29 seld og var afsal jafnframt gefið út fyrir henni sama dag. Í þeim skjölum voru K-kk-nf og áfrýjandi bæði tilgreind sem seljendur. Söluverð eignarinnar var 19.500.000 krónur. Af þeirri fjárhæð skyldu kaupendur greiða alls 18.331.291 krónu með peningum í sex áföngum á tímabilinu frá undirritun kaupsamningsins til 10. júní 2000, en að öðru leyti átti að greiða kaupverðið með því að kaupendurnir tækju að sér áhvílandi veðskuldir að fjárhæð samtals 1.168.709 krónur. Með kaupsamningnum tóku seljendur að sér að létta verulegum veðskuldum af eigninni. Af þeim sökum mun hafa orðið að samkomulagi að nafngreindur lögmaður tæki við öllum greiðslum frá kaupendum og sæi um að aflétta veðskuldunum. Af þeim hluta greiðslna kaupendanna, sem ekki þurfti að verja á þennan hátt, ráðstafaði lögmaðurinn fjórum sinnum fé í þágu áfrýjanda. Þannig greiddi lögmaðurinn 7. maí 1999 Lögfangi ehf. 446.900 krónur vegna skuldar áfrýjanda og þrívegis innti hann af hendi greiðslur vegna kaupa hennar á fasteign að Dofraborgum 13 í Reykjavík, en nánar tiltekið voru það 2.514.043 krónur 11. október 1999, 535.000 krónur 15. nóvember 1999 og 1.600.000 krónur 4. febrúar 2000.

Bú K-kk-ef J. K-kk-ef var tekið til gjaldþrotaskipta 18. janúar 2000. Frestdagur við skiptin er 16. nóvember 1999. Í máli þessu leitar þrotabúið riftunar á framangreindum ráðstöfunum á hluta af andvirði fasteignarinnar Blikaness 29 í þágu áfrýjanda og greiðslu á því fé, sem þannig var varið. Að kröfu stefnda kyrrsetti sýslumaðurinn í Reykjavík 17. júlí 2000 eignarhluta áfrýjanda í Dofraborgum 13 til tryggingar greiðslukröfu hans. Í málinu er jafnframt leitað staðfestingar á þeirri gerð.

II.

Áfrýjandi ber fyrir sig að fasteignin Blikanes 29 hafi að hluta verið í hjúskapareign sinni. Af þeim sökum hafi ekki verið um að ræða riftanlegan gjafagerning úr hendi K-kk-ef J. K-kk-ef þegar hluta af söluverði eignarinnar var ráðstafað í þágu áfrýjanda. Um þessa málsástæðu áfrýjanda verður að líta til þess að K-kk-nf J. K-kk-nf var einn þinglýstur eigandi að Blikanesi 29, svo og þeim húseignum, sem hjónin bjuggu í áður og að framan er greint frá. Þinglýst eignarheimild K-kk-ef veitir líkindi fyrir því að fasteignin Blikanes 29 hafi í heild verið hjúskapareign hans, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni 1998, bls. 121. Til að hnekkja þeim líkindum nægir áfrýjanda ekki að sanna að henni hafi verið unnt að láta af hendi fé til að greiða hluta kaupverðs eða byggingarkostnaðar eignarinnar, heldur verður áfrýjandi að sýna fram á að hún hafi gert það í reynd í nánar tilteknum tilvikum, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni 1997, bls. 2252. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt gögn, er sýna að á árinu 1969 hafi hún innleyst skyldusparnað að fjárhæð 23.767 krónur og að á árinu 1974 hafi hún tekið tvö lán hjá lífeyrissjóði að fjárhæð samtals 400.000 krónur. Þótt hún hafi þannig fært fram nokkrar líkur á að hún hafi getað lagt fram eitthvað fé til kaupa á þeim eignum, sem hjónin bjuggu áður í og gengu síðar til kaupa á Blikanesi 29, hefur hún engin gögn lagt fram til að sýna að hún hafi raunverulega innt af hendi greiðslur í þessu skyni. Þannig hafa hvorki verið lögð fram gögn til að sanna tilteknar greiðslur hennar til kaupanna né kaupsamningar um þær fasteignir, sem hér um ræðir, til að sýna kaupverð þeirra eða tilhögun á greiðslu þess, sem tengja mætti við hugsanleg framlög hennar. Áfrýjanda hefur því ekki tekist að sanna að fasteignin Blikanes 29 hafi að hluta verið hjúskapareign hennar. Var ráðstöfun á hluta andvirðis eignarinnar til áfrýjanda því gjafagerningur í merkingu 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Eins og að framan er rakið var í þágu áfrýjanda innt af hendi greiðsla af andvirði fasteignarinnar að fjárhæð 446.900 krónur 7. maí 1999 eða rúmum sex mánuðum fyrir frestdag við gjaldþrotaskipti stefnda. Þar sem áfrýjandi hefur ekki leitast við að sýna fram á að K-kk-nf J. K-kk-nf hafi þá verið gjaldfær verður með vísan til 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 að fallast á kröfu stefnda um riftun þessarar ráðstöfunar. Með vísan til 1. mgr. sömu lagagreinar verður jafnframt fallist á kröfu stefnda um riftun á ráðstöfun 2.514.043 króna 11. október 1999 vegna kaupa áfrýjanda á fasteign að Dofraborgum 13 og ráðstöfun á 535.000 krónum í sama skyni 15. nóvember 1999, en báðar þessar greiðslur voru inntar af hendi á síðustu sex mánuðunum fyrir frestdag. Þegar síðasta greiðslan að fjárhæð 1.600.000 krónur fór fram 4. febrúar 2000 vegna kaupa áfrýjanda á Dofraborgum 13 voru liðnar rúmar tvær vikur frá því að úrskurður gekk um gjaldþrotaskipti á búi K-kk-ef J. K-kk-ef. Þrotamaðurinn hafði þá misst rétt til að ráða yfir þeim réttindum, sem til búsins skyldu falla, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga nr. 21/1991. Gat áfrýjandi ekki unnið rétt á hendur búinu samkvæmt 3. mgr. þeirrar lagagreinar, enda hlaut henni þá að vera kunnugt um gjaldþrotaskipti á búi eiginmanns síns. Ráðstöfun síðastgreindrar fjárhæðar var því ólögmæt og ber áfrýjanda að endurgreiða hana stefnda án þess að til riftunar þurfi að koma á þessari ráðstöfun.

Með vísan til þess, sem að framan greinir, verður áfrýjandi dæmd til að greiða stefnda heildarfjárhæð þeirra greiðslna, sem ráðstafað var í þágu hennar af söluverði fasteignarinnar að Blikanesi 29, eða 5.095.943 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir frá 17. ágúst 2000, en ekki verða dæmdur vextir samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 fram til þess tíma, svo sem stefndi hefur krafist. Þá verður staðfest kyrrsetning, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 17. júlí 2000 í eignarhluta áfrýjanda í fasteigninni Dofraborgum 13 til tryggingar þeirri kröfu.

Áfrýjandi verður dæmd til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Rift er greiðslum K-kk-ef J. K-kk-ef til áfrýjanda, P-kvk-ef J-kvk-ef, á samtals 3.495.943 krónum, sem inntar voru af hendi 7. maí, 11. október og 15. nóvember 1999.

Áfrýjandi greiði stefnda, þrotabúi K-kk-ef J. K-kk-ef, 5.095.943 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 17. ágúst 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.