113/2010

R varð fyrir bifreið 6. nóvember 2002, þegar hún var 13 ára gömul, og hlaut hún alvarleg meiðsli af völdum slyssins. Í málinu hafði R einkum uppi kröfur á hendur V hf. og I vegna uppgjörs bóta fyrir varanlega örorku og um greiðslu sjúkrakostnaðar auk annars fjártjóns. Við uppgjör bóta kom meðal annars upp ágreiningur um áhrif fjármagnstekna á tekjutengdar bætur sem R fengi í framtíðinni frá TR og þar með fjárhæð til frádráttar á bótum frá V hf. Samkvæmt útreikningi tryggingastærðfræðings, sem fór yfir forsendur uppgjörs V hf. á bótum til handa R, myndu tekjutengdar bætur R frá TR skerðast vegna fjármagnstekna hennar af þeim bótum sem hún fengi frá V hf. Því bæri að taka tillit til væntrar skerðingar á greiðslum frá TR vegna fjármagnstekna við útreikning á frádrætti frá bótum til R úr hendi V hf. R reisti kröfu sína vegna uppgjörs bóta á því að meta bæri árslaun hennar sérstaklega vegna óvenjulegra aðstæðna á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hæstiréttur hafnaði þeirri kröfu og taldi að um útreikning bóta til R færi eftir 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. R hélt því einnig fram í málinu að óheimilt væri að draga frá bótum til hennar fyrir varanlega örorku ætlað eingreiðsluverðmæti framtíðarbóta frá TR, samkvæmt þágildandi ákvæði 1. málsliðar 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, og gerði kröfu um að um uppgjör á bótum til hennar færi samkvæmt núgildandi ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. 1. gr. laga nr. 53/2009. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að haga yrði ákvörðun skaðabótanna eftir þágildandi lögum enda væri lagaheimild, til þess að beita núgildandi ákvæði með afturvirkum hætti, ekki til að dreifa. Þá gerði R, svo sem fyrr greinir, kröfu um greiðslu sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns á grundvelli 1. gr. skaðabótalaga, til þess að mæta framtíðarkostnaði hennar af hjálpartækjum og sjúkraþjálfun sem væri henni nauðsynleg. Um þetta segir meðal annars í dómi Hæstaréttar að R hefði ekki lagt fram læknisfræðileg gögn um framtíðarþörf á endurhæfingu og matsgerð um kostnað af henni svo og annarri aðstoð sem þörf væri á sem ekki yrði greidd af sveitarfélagi eða íslenska ríkinu. Væri þessi kröfuliður svo vanreifaður að dómur yrði ekki á hann lagður og væri honum því vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, P-kk-nf H-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. febrúar 2010. Hún krefst þess aðallega að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 44.403.236 krónur með 4,5% ársvöxtum af 40.896.795 krónum frá 6. nóvember 2004 til 24. febrúar 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu af sömu fjárhæð frá þeim degi til 10. febrúar 2007, af 41.372.111 krónum frá þeim degi til 20. nóvember 2008 og af 44.403.236 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 20.414.927 krónur með 4,5% ársvöxtum af 16.908.486 krónum frá 6. nóvember 2004 til 24. febrúar 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af sömu fjárhæð frá þeim degi til 10. febrúar 2007, af 17.383.802 krónum frá þeim degi til 20. nóvember 2008 og af 20.414.927 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 5.283.927 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.777.486 krónum frá 6. nóvember 2004 til 24. febrúar 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af sömu fjárhæð frá þeim degi til 10. febrúar 2007, af 2.252.802 krónum frá þeim degi til 20. nóvember 2008 og af 5.283.927 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda og að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

I

Áfrýjandi lenti í umferðarslysi 6. nóvember 2002 þegar hún varð fyrir bifreiðinni OX 389, sem ekið var norður Vesturlandsveg á móts við gatnamót Áslands í Mosfellsbæ og krefur stefndu um bætur af því tilefni. Áfrýjandi slasaðist mjög alvarlega við slysið og hlaut fjöláverka.

Við uppgjör bóta kom meðal annars upp ágreiningur um frádrátt heimilisuppbótar svo og áhrif fjármagnstekna á tekjutengdar bætur sem áfrýjandi fengi í framtíðinni frá Tryggingastofnun ríkisins og þar með fjárhæð þeirra til frádráttar á bótum frá stefndu. Uppgjör bótanna fór fram með fyrirvara 29. júní 2006 á grundvelli útreiknings R-kk-ef Þ. R-kk-ef tryggingastærðfræðings 12. mars sama ár, sem stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hafði aflað. Áfrýjandi fékk síðan V-kk-þf Á-kk-þf tryggingastærðfræðing til þess að fara yfir forsendur uppgjörsins. Í útreikningi hans 22. nóvember 2006 kom meðal annars fram að hann teldi ekki skilyrði til þess að draga heimilisuppbót frá bótum áfrýjanda þar sem hún ætti ekki rétt á þeim. Þá taldi hann að tekjutengdar bætur áfrýjanda frá Tryggingastofnun ríkisins myndu skerðast vegna fjármagnstekna hennar af þeim bótum sem hún fengi frá stefndu. Við útreikning á þeim bótum frá Tryggingastofnun ríkisins sem draga mætti frá bótum til áfrýjanda úr hendi stefndu bæri því að taka tillit til væntrar skerðingar á greiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins vegna fjármagnstekna og verður ráðið af útreikningnum að skerðingin nemi 1.777.486 krónum. Með bréfi 10. janúar 2007 krafði áfrýjandi stefndu um bætur í samræmi við útreikning V-kk-ef. Fyrir liggur að stefndu öfluðu á ný útreiknings R-kk-ef Þ. R-kk-ef og taldi hann þá í útreikningi sínum 12. desember 2007 að ekki bæri að reikna frádrátt vegna heimilisuppbótar í framtíðinni. Uppgjör á grundvelli þessa útreiknings fór þó ekki fram við áfrýjanda fyrr en 8. apríl 2009 en áfrýjandi hafði höfðað mál þetta á hendur stefndu í nóvember 2008. Áfrýjanda voru þá greiddar 9.396.139 krónur að meðtöldum vöxtum og innheimtukostnaði.

II

Áfrýjandi reisir kröfur sínar meðal annars á því að meta beri árslaun hennar sérstaklega vegna óvenjulegra aðstæðna á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Áfrýjandi hafi slasast þegar hún var 13 ára og hafi hún þá verið framúrskarandi nemandi og við henni hafi blasað annað og meira en að vera á lágmarkslaunum til frambúðar. Vegna aldurs hafi hún aldrei öðlast tækifæri til að starfa á vinnumarkaði.

Í 8. gr. skaðabótalaga er tekið fram að bætur til barna og tjónþola, sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig að þeir hafa engar eða takmarkaðar vinnutekjur, skuli ákveða á grundvelli örorkustigs samkvæmt 5. gr. laganna. Bætur skuli ákveðnar eftir reglum 5. til 7. gr. þeirra. Í athugasemdum við 7. gr. frumvarps til laga um breyting á skaðabótalögum, sem varð að lögum nr. 37/1999 og breytti 8. gr. skaðabótalaga, er tekið fram að launaviðmið barna yngri en 18 ára verði lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. þeirra. Ákvörðun bóta til áfrýjanda lýtur því reglum 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og er það í samræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttar, sbr. meðal annars dóm frá 10. júní 2004 í máli nr. 331/2003. Með þessu athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um að um útreikningur bóta til áfrýjanda fari eftir ákvæðum 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.

III

Áfrýjandi reisir kröfur sínar jafnframt á því að óheimilt sé að draga frá bótum til hennar fyrir varanlega örorku ætlað eingreiðsluverðmæti framtíðarbóta frá Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt þágildandi 1. málslið 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Annars vegar bendir áfrýjandi á að réttur til bóta úr almannatryggingum sé háður óvissu og hins vegar að svo geti farið að hún þurfi að flytja til föður síns sem búi erlendis en við það falli niður réttur hennar til greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins.

Samkvæmt ótvíræðum orðum þágildandi 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, eins og henni var breytt með 4. gr. laga nr. 37/1999, ber að kröfu stefndu að draga frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns greiðslu sem tjónþoli fær frá almannatryggingum. Verður því ekki fallist á þessa málsástæðu áfrýjanda.

Með 1. gr. laga nr. 53/2009 var ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga breytt. Frá þeim bótum sem Tryggingastofnun ríkisins greiði dragast hér eftir aðeins eingreiddar örorkubætur samkvæmt 5. mgr. 34. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns. Áfrýjandi krefst þess að nefndu lagaákvæði verði beitt um uppgjör bóta til sín fyrir varanlega örorku.

Þegar áfrýjandi varð fyrir slysinu 6. nóvember 2002 stofnaðist skaðabótakrafa hennar á hendur stefndu. Í samræmi við almennar reglur verður að haga ákvörðun skaðabótanna eftir þágildandi lögum, enda er hvorki stoð í lögum nr. 53/2009 fyrir því að þau verði látin taka til uppgjörs skaðabótakröfu, sem orðið hefur til fyrir gildistöku þeirra, né verður slík niðurstaða leidd af öðrum réttarreglum, en óhjákvæmilega var þörf á skýrri lagaheimild til þess að til greina kæmi að ljá slíkri lagareglu afturvirk áhrif. Þá verður ekki litið svo á að umræddur frádráttur samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, eins og ákvæðið hljóðaði fyrir gildistöku laga nr. 53/2009, hafi farið í bága við 65. gr., 72. gr. eða 75. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. dóma Hæstaréttar 18. september 2003 í máli 520/2002 og 12. maí 2010 í máli nr. 449/2009.

Þá reisir áfrýjandi kröfur sínar á því að stefndu hafi við útreikning á frádrætti ekki tekið tillit til áhrifa fjármagnstekna af ávöxtun slysabóta áfrýjanda til skerðingar á tekjutengdum bótum frá Tryggingastofnun ríkisins og gerir hún kröfu á um greiðslu 1.777.486 króna á þessum grundvelli.

Fallist er á með áfrýjanda að við útreikning á frádrætti á bótum úr almannatryggingum samkvæmt 4. mgr. 5. gr. þágildandi skaðabótalaga beri að taka tillit til þess að tekjutengdar bætur frá Tryggingastofnun ríkisins skerðast vegna fjármagnstekna áfrýjanda af þeim bótum sem hún fær frá stefndu. Áfrýjandi hefur lagt fram útreikning V-kk-ef Á-kk-ef tryggingarstærðfræðings en af honum verður ráðið að skerðing á greiðslum Tryggingastofnunar ríkisins vegna fjármagnstekna áfrýjanda muni nema 1.777.486 krónum. Stefndu hafa ekki lagt fram mat dómkvadds manns til að hnekkja þessum útreikningi en þau bera sönnunarbyrði fyrir réttmæti frádráttar frá bótum sem þau eru réttilega krafinn um. Verður framangreind krafa áfrýjanda því tekin til greina.

IV

Auk þess, sem að framan greinir, gerir áfrýjandi kröfu um greiðslu sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns að fjárhæð 3.000.000 króna með vísan til 1. gr. skaðabótalaga til þess að mæta framtíðarkostnaði af hjálpartækjum og sjúkraþjálfun sem sé henni nauðsynleg svo heilsa hennar versni ekki.

Fyrir liggur að áfrýjandi muni hafa margvíslegan kostnað sem fallið getur undir sjúkrakostnað og annað fjártjón. Áfrýjandi hefur á hinn bóginn ekki lagt fram læknisfræðileg gögn um framtíðarþörf á endurhæfingu og matsgerð um kostnað af henni metinn til núvirðis, svo og annarri aðstoð sem þörf er á og ekki er greidd af sveitarfélagi eða íslenska ríkinu. Er þessi kröfuliður svo vanreifaður að dómur verður ekki á hann lagður og er honum því vísað frá héraðsdómi.

Áfrýjandi krefst þess loks að stefndu verði gert að greiða sér 506.441 krónu vegna kostnaðar af öflun fyrrgreinds útreiknings V-kk-ef Á-kk-ef. Héraðsdómur féllst á þennan lið með því að taka tillit til hans við ákvörðun gjafsóknarkostnaðar áfrýjanda og eru ekki efni til að hreyfa við þeirri ákvörðun.

Eftir úrslitum málsins verður stefndu gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir og rennur í ríkissjóð. Við ákvörðun hans er tekið tillit til útlagðs kostnaðar vegna áðurnefnds útreiknings tryggingastærðfræðings, svo og þess að stefndu greiddu hluta af kröfu áfrýjanda eftir að mál þetta var höfðað.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað eru staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndu, Vátryggingafélag Íslands hf. og I-kvk-nf P-kvk-nf, greiði óskipt áfrýjanda, R-kvk-þgf Ö-kvk-þgf A-x-x, 1.777.486 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 6. nóvember 2004 til 24. febrúar 2006 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Kröfu áfrýjanda á hendur stefndu um greiðslu 3.000.000 króna á grundvelli 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er vísað frá héraðsdómi.

Stefndu greiði óskipt samtals 1.300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 600.000 krónur.