69/2015

A varð fyrir alvarlegu líkamstjóni árið 2007 þegar hann var farþegi í bifreið sem valt á Hellisheiði eystri. Bifreiðin var í eigu B og var hún tryggð hjá V hf. Óumdeilt var að V hf. og B báru fulla fébótaábyrgð á tjóni A af völdum slyssins. Fyrir lá að V hf. hafði greitt A skaðabætur, annars vegar fyrir tímabundið tjón og hins vegar fyrir varanlegt tjón. Við uppgjör hins síðarnefnda var miðað við að varanleg örorka A væri 100%, en við uppgjör miskabóta að varanlegur miski hans væri 90 stig að viðbættu 10% álagi. Þá hafði V hf. greitt A bætur vegna áætlaðs kostnaðar hans við kaup á lyfjum, sjúkraþjálfun og breytingar á húsnæði. Laut deila aðila einkum að því hvort V hf. og B bæru bótaábyrgð vegna áætlaðs kostnaðar A við aðstoðarmenn og kaup á fjórhjóli, vegna ferðalaga og iðkunar áhugamála sinna í frítíma, auk kröfu A um hærra álag á bætur sökum varanlegs miska. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skuli sá sem ber ábyrgð á líkamstjóni greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón. Með vísan til þeirrar meginreglu skaðabótaréttar að tjónþoli eigi að fá tjón sitt að fullu bætt úr hendi þess, sem ábyrgð ber á tjóninu, yrði lagt til grundvallar að bótaskylda V hf. og B tæki til áætlaðs framtíðartjóns A af völdum slyssins, að teknu tilliti til útgjalda sem greiddust af öðrum. Hins vegar yrði að setja rétti A til bóta mörk sem tækju mið af því sem eðlilegt mætti telja að bæta honum umfram þær bætur er hann hafði þegar þegið af hendi V hf. og B. Talið var að krafa A um bætur vegna ætlaðs kostnaðar við aðstoðarmenn og kaupa á fjórhjóli væri utan þeirra marka sem gildandi reglur settu skaðabótaábyrgð V hf. og B. Af þeim sökum voru þeir sýknaðir af þessari kröfu. Hins vegar var fallist á með A að sú mikla skerðing á líkamlegri og andlegri heilsu hans, sem rakin yrði til slyssins, hefði svo margvísleg áhrif á líf hans, eins og ráða mætti af þeim matsgerðum sem lagðar höfðu verið fram í málinu, að bætur samkvæmt 2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga fælu ekki í sér fullar miskabætur honum til handa. Af þeim sökum og með tilliti til hins fjölþætta líkamstjóns A var talið hæfilegt að V hf. og B greiddu honum 30% álag á bæturnar samkvæmt 3. mgr. sömu greinar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og E-kk-nf T-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. janúar 2015. Hann krefst þess aðallega að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 11.248.764 krónur með 4,5% ársvöxtum af 3.090.600 krónum frá 27. september 2007 til 30. apríl 2010 og dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 30. apríl 2010 til 26. nóvember 2012, með vöxtum samkvæmt 8. gr. sömu laga af 7.442.624 krónum frá 16. maí 2009 til 26. nóvember 2012 og loks dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laganna af 11.248.764 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér skaðabætur að álitum. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi slasaðist áfrýjandi alvarlega 27. september 2007 þegar hann var farþegi í bifreið sem valt á Hellisheiði eystri. Bifreiðin var í eigu stefnda B og var hún tryggð hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Óumdeilt er að stefndu bera fulla fébótaábyrgð á tjóni áfrýjanda af völdum slyssins.

Strax eftir slysið var áfrýjandi fluttur á Landspítalann í Reykjavík og gekkst þar undir bráðaaðgerð án nokkurs undirbúnings sem bjargaði lífi hans. Við slysið hlaut hann fjölmarga varanlega líkamsáverka, auk þess sem það olli honum margþættum miska. Í matsgerð tveggja lækna 8. desember 2009 var ástandi áfrýjanda af völdum slyssins lýst svo: „1. Nánast algjör lömun í ganglimum með mikilli skyntruflun vegna mænuskaða L2 heilkenni með slakalömun af útlægri gerð. 2. Áhrif á rödd. Hæsi var mikil, nánast raddleysi í fyrstu. Hefur jafnað sig að mestu en hann finnur þó fyrir því þegar hann er þreyttur. 3. Áhrif á öndunarfæri, mæði og andþyngsli ásamt slímmyndun með skertri öndunargetu til frambúðar þar sem að neðra blað hægra lungans hefur verið fjarlægt. 4. Mjúkpartabeinnýmyndun sem varð í vinstri olnboga og yfir hægri lærhnútu. 5. Verkir og hreyfiskerðing í hægri öxl. 6. Taugaverkir í ganglimum. 7. Neurogen blöðrulömun, þrálátar þvagfærasýkingar. 8. Upphafin stjórnun hægðalosunar. 9. Kynlífsgeta upphafin eða verulega skert. 10. Andleg vanlíðan og væg vitræn skerðing.“ Vegna slyssins töldu matsmenn varanlega örorku áfrýjanda vera 75% og varanlegan miska 90 stig. Við mat á varanlegum miska áfrýjanda litu þeir „til líkamlegrar og andlegrar færnisskerðingar sem slys getur hafa valdið“ og „þess hvort sú færnisskerðing geti valdið viðkomandi sérstökum erfiðleikum í lífi sínu ... umfram það sem felst í því mati sem fram fer út frá læknisfræðilegu sjónarmiði.“ Einnig voru afleiðingar slyssins taldar geta valdið áfrýjanda „sérstökum erfiðleikum í lífi hans í skilningi 4. gr. skaðabótalaga.“

Áfrýjandi undi niðurstöðu matsgerðarinnar um varanlegan miska, en sætti sig ekki við að varanleg örorka vegna slyssins hefði verið metin 75%. Í yfirmatsgerð þriggja dómkvaddra manna, tveggja lækna og lögmanns, 30. ágúst 2011 þar sem lagt var mat á síðargreinda atriðið var gerð ítarleg grein fyrir líðan og högum áfrýjanda. Þar sagði meðal annars: „Eftir slysið hefur hann ekki getað sinnt áhugamálum sínum sem var útivist, veiði, ferðalög, trommuleikur og lestur. Hann getur eldað mat en þarf aðstoð við þrif á heimili sínu en hann býr einn. Hann þarf mikla aðstoð frá sínum nánustu ættingjum við athafnir daglegs lífs.“ Einnig var ástandi áfrýjanda lýst þannig: „Eftir þetta slys er ljóst að hann býr við mjög alvarlega skerðingu á starfsemi líkamans og mikla hreyfiskerðingu. Ljóst er að hann mun aldrei ná sér að fullu. Fræðilega er til staðar möguleiki á myndun ósæðargúla fyrir ofan eða neðan gerviæð á meginæð (ósæð) sérstaklega þegar haft er í huga við hvaða aðstæður bráðaaðgerðin var gerð. Ljóst er einnig að lungnastarfsemi verður aldrei jafn góð og áður þar sem búið er að fjarlægja eitt lungnablað af þremur hægra megin en einnig er ljóst að hann getur átt við varanlega verki að stríða frá rifbrotum og skerta hreyfigetu í brjóstholi eftir umfangsmikla áverka. Áverki á raddbönd hefur gengið að miklu leyti til baka en ljóst er að hann verður bundinn við hjólastól til framtíðar og um er að ræða mikla truflun á starfsemi þvagblöðru og endaþarms sem veldur því að hann þarf að tappa af sér þvagi með reglubundnum hætti og einnig býr hann við brátt hægðatap og þarf að tæma endaþarm og ristil með hönskum. Þar að auki býr hann við mikinn og varanlegan kynlífsvanda. Vegna eftirstöðva slyssins býr hann einnig við mikla og þráláta verki í ganglimum og skyntruflanir. Hann þarf stöðugt á lyfjagjöf að halda ... og hann býr við miklar svefntruflanir og kvíða. Hann er aldrei útsofinn eða úthvíldur og hann er stöðugt þreyttur og illa sofinn. Þetta veldur almennri þreytu, hugarangri og kvíða fyrir utan einbeitingarörðugleika, sljóleika og minnistap.“ Yfirmatsmenn töldu varanlega örorku áfrýjanda vegna slyssins vera 100%.

Samkvæmt beiðni áfrýjanda 18. apríl 2012 voru dómkvaddir sérfróðir menn, tryggingastærðfræðingur og lagaprófessor, til að láta í ljós álit á nánar greindum atriðum. Meðal þess, sem meta skyldi, var hver væri þörf áfrýjanda á aðstoðarmanni og hvert væri núvirði þeirra útgjalda, sem hann þyrfti að greiða í framtíðinni vegna aðstoðarmanna við iðkun áhugamála í frítíma, svo sem vegna ferðalaga og útivistar, svo og hvert væri núvirði annars konar kostnaðar sem áfrýjandi þyrfti að greiða í framtíðinni, að frádregnum þeim styrkjum sem hann ætti rétt á frá hinu opinbera.

Í matsgerð hinna dómkvöddu manna 25. október 2012 var gerð grein fyrir persónuhögum áfrýjanda þar sem meðal annars kom fram að hann hafi að eigin sögn „ætíð ... verið mikill áhugamaður um skotveiði og stangveiði og stundað það sport í allmiklum mæli í gegn um árin.“ Hafi hann tekið fram „að hann stundi ennþá þessar veiðigreinar eftir slys sitt en þurfi nú allmikla aðstoð til þess að geta sinnt veiðinni. Hann kveðst þurfa einn aðstoðarmann í stangveiðina og tvo fyrir skotveiðina. Hann kveðst hingað til hafa notað fjórhjól í veiðimennskuna, sem er í eigu föður hans.“ Í svari matsmanna við því hver væri þörf áfrýjanda á aðstoðarmönnum sagði: „Matsbeiðandi hefur getu til að bjarga sér í daglegu lífi og á einnig að geta ferðast einn á milli staða í hefðbundnum ferðalögum með þeirri aðstoð sem ferðaþjónustuaðilar bjóða fötluðum.“ Einnig að hann þyrfti „í daglegu lífi hjálp vegna heimilisstarfa og létts viðhalds“ og væri það mat hinna dómkvöddu manna „að hið opinbera ásamt fjölskyldu og vinum sinni þessu hlutverki þannig að matsbeiðandi beri ekki neinn aukakostnað vegna þessa.“ Þótt færa mætti „rök fyrir því að hið sama gilti um ferðalög og útivist“ þætti „ekki sanngjarnt að ætlast til þess að þeir sinni þessu matsbeiðanda að kostnaðarlausu.“ Að þessu sögðu var ályktun hinna dómkvöddu manna þessi: „Matsmenn sjá ekki þörf á að greiða aðstoðarmanni laun, heldur felist kostnaður matsbeiðanda í því að greiða kostnað vegna ferða- og útivistarfélaga. Þar þykir matsmönnum hæfilegt að miða samtals við 32 daga samfellt frí á ári ... og að matsbeiðandi fari í skipulagðar ferðir fjórðung þess tíma og að matsbeiðandi greiði sérstakan ferðakostnað eins ferðafélaga í þessum ferðum. Rétt þykir að miða við utanlandsferð annað hvert ár og þá innanlandsferð hitt árið.“ Núvirði þessa kostnaðar var reiknað 4.588.988 krónur miðað við 16. maí 2009. Í svari hinna dómkvöddu manna við því hvert væri núvirði annars konar kostnaðar, sem áfrýjandi þyrfti að greiða í framtíðinni, var í upphafi tekið fram að þar kæmi meðal annars til álita kaup á fjórhjóli vegna áhugamála hans. Töldu matsmenn ljóst að hefði áfrýjandi ekki lent í slysinu „hefði hann getað stundað framangreind áhugamál sín sem venjulegur áhugamaður án þess að þurfa á fjórhjóli að halda.“ Hins vegar væri honum „nauðsyn á slíkum búnaði til að geta stundað þessi áhugamál sín.“ Hinir dómkvöddu menn töldu að verðmæti fjórhjóls, að teknu tilliti til þess að það yrði endurnýjað tvisvar sinnum á 10 til 15 ára fresti, væri að núvirði 2.854.294 krónur miðað við 16. maí 2009.

Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hefur greitt áfrýjanda skaðabætur, annars vegar fyrir tímabundið tjón og hins vegar fyrir varanlegt tjón. Við uppgjör hins síðarnefnda var á grundvelli yfirmatsgerðarinnar 30. ágúst 2011 miðað við að varanleg örorka áfrýjanda væri af völdum slyssins 100%, en við uppgjör miskabóta að varanlegur miski hans samkvæmt matsgerðinni 8. desember 2009 væri 90 stig og var bætt við 10% álagi. Þar að auki hefur stefndi greitt áfrýjanda bætur á grundvelli matsgerðarinnar 25. október 2012 vegna áætlaðs kostnaðar hans við kaup á lyfjum, sjúkraþjálfun og breytingar á húsnæði. Á hinn bóginn hafa stefndu hafnað bótakröfu áfrýjanda vegna áætlaðs kostnaðar við aðstoðarmenn og kaup á fjórhjóli, auk kröfu hans um hærra álag á bætur sökum varanlegs miska af völdum slyssins.

II

Hér fyrir dómi krefst áfrýjandi þess í fyrsta lagi að stefndu verði gert að greiða sér bætur vegna áætlaðs kostnaðar við aðstoðarmenn og kaup á fjórhjóli í samræmi við matsgerð hinna dómkvöddu manna 25. október 2012. Í héraðsdómsstefnu vísaði áfrýjandi til 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 þar sem segir að sá sem bótaábyrgð ber á líkamstjóni skuli greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hlýst. Í stefnunni var jafnframt í kafla um helstu lagaákvæði og réttarreglur vísað til meginreglna skaðabótaréttar. Að þessu virtu er ljóst af málatilbúnaði áfrýjanda að hann reisir umrædda kröfu sína á þeim málsástæðum að hann þurfi samkvæmt matsgerð sérfróðra manna á að halda aðstoðarmönnum í ferðalögum og fjórhjóli til að geta stundað áhugamál sín, þrátt fyrir slysið sem hann varð fyrir, og um sé að ræða fjártjón sem af því hafi hlotist og stefndu beri að greiða. Í ljósi þessa er fallist á með áfrýjanda að tilvísun hans til meginreglna skaðabótaréttar sé ekki málsástæða fyrir kröfu hans, heldur lagarök sem líta beri til við úrlausn málsins.

Eins og áður greinir er kveðið á um í 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga að sá sem ber ábyrgð á líkamstjóni skuli greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón. Með vísan til þeirrar meginreglu skaðabótaréttar að tjónþoli eigi að fá tjón sitt að fullu bætt úr hendi þess, sem ábyrgð ber á tjóninu, verður lagt til grundvallar að bótaskylda stefndu taki til framtíðartjóns áfrýjanda af völdum slyssins, sbr. dóm Hæstaréttar 12. maí 2010 í máli nr. 449/2009. Ummæli í lögskýringargögnum, að því er varðar annað fjártjón, geta ekki takmarkað þann rétt áfrýjanda til bóta, en hins vegar leiðir af eðli máls að áætluð útgjöld hans til frambúðar af völdum slyssins, hvort sem þau verða felld undir sjúkrakostnað eða annað fjártjón, fást því aðeins bætt að þau teljist nauðsynleg og eðlileg. Þá verður að vera um að ræða útgjöld sem ekki greiðast af öðrum.

Þegar tekin er afstaða til kröfu áfrýjanda um bætur vegna kostnaðar við aðstoðarmenn á ferðalögum og kaup á fjórhjóli verður að líta til þess að samkvæmt 24. gr. laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks skulu sveitarfélög eftir föngum gefa fötluðu fólki kost á liðveislu, en með henni er átt við persónulegan stuðning og aðstoð sem einkum miðar að því að rjúfa félagslega einangrun, til dæmis aðstoð til að njóta menningar og félagslífs. Þá segir í 25. gr. sömu laga að í sérstökum tilvikum skuli veita fötluðum frekari liðveislu sem felur í sér margháttaða aðstoð við ýmsar athafnir daglegs lífs, enda sé hún nauðsynleg til að koma í veg fyrir dvöl á stofnun.

Án tillits til þess verður sem áður segir að setja rétti áfrýjanda til bóta mörk sem taki mið af því sem eðlilegt má telja að bæta honum umfram þær bætur er hann hefur þegar þegið af hendi stefndu. Með vísan til þess sem áður greinir verður talið að krafa áfrýjanda um bætur vegna ætlaðs kostnaðar við aðstoðarmenn á ferðalögum og kaupa á fjórhjóli til þess að geta stundað áfram veiðar sem áhugamál sé utan þeirra marka sem gildandi reglur setja skaðabótaábyrgð stefndu. Af þeim sökum verða þeir sýknaðir af þessari kröfu hans.

III

Í öðru lagi gerir áfrýjandi þá kröfu að stefndu verði gert að greiða sér hærri miskabætur en hann hefur þegið af hendi þeirra, en þær miðuðust sem fyrr segir við að varanlegur miski hans vegna slyssins væri 90 stig að viðbættu 10% álagi samkvæmt síðari málslið 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. Eftir því ákvæði er heimilt þegar sérstaklega stendur á að ákveða hærri bætur fyrir varanlegan miska, allt að 50%, en samkvæmt 1. og 2. mgr. lagagreinarinnar.

Á áfrýjanda sem tjónþola hvílir sú skylda að færa sönnur á ófjárhagslegt tjón sitt af völdum slyssins. Eins og áður greinir unir hann þeirri niðurstöðu matsgerðarinnar 8. desember 2009 að varanlegur miski hans vegna slyssins væri 90 stig samkvæmt 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, en við matið var bæði horft til þess hversu miklar afleiðingar slyssins væru frá læknisfræðilegu sjónarmiði og erfiðleika sem tjónið ylli í lífi hans. Er áfrýjandi bundinn af þeirri afstöðu sinni. Kröfuna um 50% álag á miskabætur styður áfrýjandi meðal annars þeim rökum að stöðu hans og högum hafi verið raskað umfram það, sem venjulegt megi telja, vegna þess alvarlega og fjölþætta líkamstjóns er hann hafi orðið fyrir. Ef tekið er mið af miskatöflu örorkunefndar er fallist á með áfrýjanda að sú mikla skerðing á líkamlegri og andlegri heilsu hans, sem rakin verður til slyssins, hafi svo margvísleg áhrif á líf hans, eins og ráða má af þeim matsgerðum er lagðar hafa verið fram í málinu, að bætur samkvæmt töflunni í 2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga feli ekki í sér fullar miskabætur honum til handa. Af þeim sökum og með tilliti til hins fjölþætta líkamstjóns áfrýjanda er hæfilegt að stefndu verði gert að greiða honum 30% álag á bæturnar samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar. Að teknu tilliti til þess álags, sem þegar hefur verið greitt, verða þeir því dæmdir til að greiða áfrýjanda 20% álag á miskabætur eins og þær eru reiknaðar í héraðsdómsstefnu miðað við 90 stiga miska eða 1.545.480 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að kostnaður við öflun matsgerðarinnar 25. október 2012 teljist til málskostnaðar.

Eftir þessum málsúrslitum verður stefndu gert að greiða hluta málskostnaðar áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 166. gr. þeirra, og rennur hann í ríkissjóð, svo sem nánar segir í dómsorði.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda er staðfest, en um gjafsóknarkostnað hans fyrir Hæstarétti fer eftir því sem greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndu, Vátryggingafélag Íslands hf. og B, greiði sameiginlega áfrýjanda, A, 1.545.480 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 27. september 2007 til 30. apríl 2010 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. apríl 2010 til greiðsludags.

Stefndu greiði sameiginlega 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda er staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 700.000 krónur.