630/2013

P höfðaði mál gegn A sparisjóði og krafðist þess að felld yrði úr gildi veðsetning á eignarhlutum hans í jörð og lóðum úr henni samkvæmt veðskuldabréfi og tryggingabréfi sem gefin voru út af J. Óumdeilt var að greiðslugeta J hafði ekki verið metin áður en P samþykkti veðsetninguna, eins og P taldi að skylt hefði verið samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Andvirði veðskuldabréfsins rann að mestu til P vegna kaupa J á hlut í jörðinni en í dómi Hæstaréttar kom fram að sú ráðstöfun breytti engu um þá skyldu sem hvíldi á A gagnvart P við veðsetninguna samkvæmt umræddu samkomulagi, enda hefði P ekki borið að tryggja greiðslu kaupverðsins til sjálfs sín með því að veðsetja sinn hluta jarðarinnar sem salan tók ekki til. Þá hefði umrædd sala verið um garð gengin þegar P setti að veði lóðir sínar úr jörðinni með tryggingabréfinu. Þá var ekkert fram komið sem renndi stoðum undir þá staðhæfingu A að fjárhagur J hefði á þessu tímabili verið traustur þannig að ekki skipti máli þótt greiðslugeta hans hefði ekki verið metin eftir reglum samkomulagsins. Þegar þetta væri haft í huga og það traust sem P mátti bera til A, auk þess sem augljós aðstöðumunur var með aðilum, yrði talið með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að ósanngjarnt væri af A að bera fyrir sig samþykki P við að setja að veði eignarhluta sinn í jörðinni og lóðum úr henni til tryggingar skuldum J. Þá var ekki fallist á með A að P hefði sýnt tómlæti við gæslu réttar síns.  Voru veðsetningar á eignum P samkvæmt veðskuldabréfi og tryggingarbréfi því ógiltar. Jafnframt var tekin til greina krafa um að A yrði gert að aflýsa veðunum af eignum P að viðlögðum dagsektum.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. september 2013. Hann krefst þess að felld verði úr gildi veðsetning á eignarhlutum hans til tryggingar á skuldum J-kk-ef Æ-kk-ef annars vegar í jörðinni Galtalæk í Rangárþingi ytra, landnúmer 164973, samkvæmt veðskuldabréfi 21. nóvember 2005 að höfuðstól 16.000.000 krónur og hins vegar í lóðum nr. 2 og 3 úr jörðinni, fastanúmer 210-035 og 210-036, samkvæmt tryggingarbréfi 13. desember 2007 að höfuðstól 20.000.000 krónur. Einnig krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að aflétta veðskuldabréfinu og tryggingarbréfinu af eignunum innan 15 daga frá dómsuppsögu að viðlögðum 50.000 króna dagsektum frá þeim tíma þar til aflétting fer fram. Loks er krafist málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi var eigandi jarðarinnar Galtalækjar í Rangárþingi ytra, en með kaupsamningi 19. nóvember 2005 seldi hann helming hennar til J-kk-ef Æ-kk-ef. Samkvæmt kaupsamningnum var kaupverðið 21.000.000 krónur sem greiða átti með 15.000.000 krónum við undirritun samningsins, 3.000.000 krónum með endurbótum á mannvirkjum jarðarinnar og 3.000.000 krónum með skuldabréfi á gjalddaga 31. desember 2012. Í kaupsamningnum var gert ráð fyrir því að skuld áfrýjanda á 3. veðrétti hvíldi áfram á eigninni, en greiðslu við undirritun samningsins átti að ráðstafa til að gera upp aðrar veðkröfur áður en eftirstöðvar greiðslunnar yrðu lagðar inn á reikning áfrýjanda. Í samræmi við þetta greiddi kaupandi 5. desember 2005 upp veðskuld að fjárhæð 1.819.797 krónur á 1. veðrétti við Lánasjóð landbúnaðarins og veðskuld að fjárhæð 3.396.590 krónur á 2. og 4. veðrétti við Búnaðarbanka Íslands hf. en lagði mismuninn að fjárhæð 9.783.613 krónur inn á reikning áfrýjanda. Áfrýjandi gaf út afsal fyrir eignarhlutanum til J-kk-ef 10. janúar 2007 og var það móttekið til þinglýsingar 17. sama mánaðar.

Til að fjármagna greiðslu samkvæmt kaupsamningnum gaf fyrrnefndur J-kk-nf út veðskuldabréf 21. nóvember 2005 að fjárhæð 16.000.000 krónur til Sparisjóðs Siglufjarðar, forvera stefnda, en bréfið var til 40 ára með mánaðarlegri afborgun. Til tryggingar skuldinni var jörðin sett að veði með 5. veðrétti og undirritaði áfrýjandi veðskuldabréfið sem þinglýstur eigandi jarðarinnar. Bréfið var móttekið til þinglýsingar 24. sama mánaðar. Einnig samþykkti áfrýjandi með undirritun sinni á tryggingarbréf 13. desember 2007 að lóðir hans nr. 2 og 3 úr jörðinni yrðu settar að veði með 1. veðrétti fyrir öllum skuldum J-kk-ef við sparisjóðinn allt að fjárhæð 20.000.000 krónur bundið vísitölu neysluverðs að viðbættum vöxtum og kostnaði, en bréfið var móttekið til þinglýsingar 4. febrúar 2008.

Í málinu liggur fyrir að greiðslugeta greiðanda var ekki metin í aðdraganda þess að áfrýjandi setti jörðina að veði með veðskuldabréfinu 21. nóvember 2005 eða lóðir sínar úr jörðinni með tryggingarbréfinu 13. desember 2007. Stefndi varð til með samruna tveggja sparisjóða, en fyrirsvarsmaður hans, Ó-kk-nf J-kk-nf, sparisjóðsstjóri, sem einnig var í forsvari fyrir þann forvera stefnda sem hér á í hlut, gaf skýrslu fyrir héraðsdómi. Þar lýsti hann aðdraganda þess að J-kk-nf fékk lánafyrirgreiðslu í sparisjóðnum þannig að lántaki hefði verið í viðskiptum við sjóðinn en engar upplýsingar hefðu legið fyrir um að hann skuldaði nokkuð. Í öllu falli hefðu engar upplýsingar þar að lútandi borist sjóðnum. Þá kom fram í skýrslunni að starfsfólk sparisjóðsins hefði ekki verið í neinu sambandi við áfrýjanda í aðdraganda þess að hann setti eignir sínar að veði til tryggingar skuldum J-kk-ef.

Veðskuldabréfið 21. nóvember 2005 var í vanskilum frá 15. apríl 2008 en með beiðni 15. apríl 2010 krafðist stefndi þess að jörðin yrði seld nauðungarsölu til fullnustu skuldar samkvæmt bréfinu. Í beiðninni kom fram að skuldin að meðtöldum vöxtum og kostnaði næmi samtals 27.565.173 krónum. Lögmaður áfrýjanda ritaði sýslumanninum á Hvolsvelli bréf 10. október 2011 og andmælti því að nauðungarsalan næði fram að ganga. Við nauðungarsöluna, sem fór fram degi síðar, tók sýslumaður þá ákvörðun að ráðstafa aðeins eignarhluta J-kk-ef í jörðinni. Samkvæmt frumvarpi til úthlutunar á söluverði eignarinnar var hún seld hæstbjóðanda, Arion banka hf., með boði að fjárhæð 21.000.000 krónur. Að greiddum sölulaunum í ríkissjóð og lögveðskröfum var söluverðinu ráðstafað til greiðslu skuldar við Arion banka hf. á 1. veðrétti að fjárhæð 1.972.463 krónur en eftirstöðvunum, 18.135.770 krónum, var ráðstafað upp í kröfu stefnda samkvæmt veðskuldabréfinu, sem þá hvíldi á 2. veðrétti jarðarinnar.

Með tölvubréfum lögmanns áfrýjanda 6. og 25. október 2011 var þess krafist að stefndi aflýsti veðskuldabréfinu af eignarhluta áfrýjanda í jörðinni. Því erindi svaraði stefndi með tölvubréfi 27. sama mánaðar þar sem kröfunni var hafnað. Áfrýjandi höfðaði síðan mál þetta 29. ágúst 2012.

II

Þegar áfrýjandi samþykkti að veðsetja jörðina Galtalæk og tvær lóðir úr jöðinni með veðskuldabréfi 21. nóvember 2005 og tryggingarbréfi 13. desember 2007 var í gildi samkomulag 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Að samkomulagi þessu stóð meðal annars Samband íslenskra sparisjóða fyrir hönd sparisjóða og var stefndi því bundinn af samkomulaginu. Í 1. gr. samkomulagsins var lýst því markmiði þess að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar yrðu miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Þá var tekið fram að með samkomulaginu væru settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum, meðal annars í þeim tilvikum er veð í eigu annars einstaklings væri sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. Í 3. gr. samkomulagsins var fjallað um mat á greiðslugetu en þar sagði meðal annars í 1. mgr. að þegar veð væri sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu bæri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda nema veðsali óskaði sérstaklega eftir því skriflega að svo yrði ekki gert. Þó var fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð á skuld næmi hærri fjárhæð en 1.000.000 krónum, sbr. 3. mgr. þessarar greinar. Samkvæmt 4. gr. samkomulagsins bar fjármálafyrirtæki að gefa út upplýsingabækling meðal annars um veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent væru til undirritunar. Kom meðal annars fram í þeirri grein að með undirritun skjala sem fyllt væru út í tengslum við afgreiðslu láns staðfesti veðsali að hann hefði kynnt sér efni upplýsingabæklingsins. Þá sagði í niðurlagi greinarinnar að tryggt skyldi að veðsali gæti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann heimilaði veðsetningu. Jafnframt bar veðsala að staðfesta skriflega ef hann óskaði eftir að lán yrði veitt þótt niðurstaða greiðslumats benti til að greiðandi gæti ekki efnt skuldbindingar sínar.

Svo sem áður segir var greiðslugeta J-kk-ef Æ-kk-ef ekki metin áður en áfrýjandi samþykkti að setja að veði jörðina og lóðir úr henni með veðskuldabréfi 21. nóvember 2005 og tryggingarbréfi 13. desember 2007. Þá hefur komið fram að starfsfólk stefnda var ekki í samskiptum við áfrýjanda og verður því að leggja til grundvallar að honum hafi ekki verið kynntur upplýsingabæklingur um lögfylgjur þess að setja eign sína að veði fyrir skuld þriðja manns. Af þessum sökum telur áfrýjandi að fella beri úr gildi veðsetningu eigna hans á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þar segir í 1. mgr. að víkja megi samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á þessu skal líta til efnis samningsins, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar koma til, sbr. 2. mgr. sömu greinar.

Í málinu er komið fram að andvirði veðskuldabréfsins 21. nóvember 2005 rann að mestu til áfrýjanda og veðhafa sem greiðsla samkvæmt kaupsamningi 19. sama mánaðar fyrir helmings hlut í jörðinni. Sú ráðstöfun breytir engu um þá skyldu sem hvíldi á stefnda gagnvart áfrýjanda við veðsetninguna samkvæmt samkomulaginu 1. nóvember 2001, enda bar áfrýjanda ekki að tryggja greiðslu kaupverðsins til sjálfs sín með því að veðsetja sinn hluta jarðarinnar sem salan tók ekki til. Þá var umrædd sala á helmingi jarðarinnar um garð gengin þegar áfrýjandi setti að veði lóðir sínar úr jörðinni með tryggingarbréfi 13. desember 2007.

Eins og hér hefur verið rakið bar stefnda eftir fortaklausri reglu í 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins 1. nóvember 2001 að meta greiðslugetu skuldara áður en áfrýjandi setti eignir sínar að veði fyrir verulegum skuldum hans. Verður stefndi að bera hallann af því að hafa ekki viðhaft þau vönduðu vinnubrögð sem samkomulagið gerði ráð fyrir, enda er að öðrum kosti vandséð að náð verði því meginmarkmiði samkomulagsins að þeir sem veittu tryggingu fyrir fjárskuldbindingum annarra gerðu sér grein fyrir þeirri áhættu sem þeir tækjust á herðar með slíkri ráðstöfun. Þessar ríku kröfur sem gera verður til stefnda sem fjármálafyrirtækis verða ekki aðeins leiddar af samkomulaginu heldur einnig skráðum og óskráðum reglum, meðal annars 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, en á þessum tíma hljóðaði sú grein þannig að slík fyrirtæki skyldu starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Þá hefur ekkert komið fram sem rennir stoðum undir þá staðhæfingu stefnda að fjárhagur J-kk-ef hafi á þessu tímabili verið traustur þannig að ekki skipti máli þótt greiðslugeta hans hafi ekki verið metin eftir reglum samkomulagsins. Þegar þetta er haft í huga og það traust sem áfrýjandi mátti bera til stefnda, auk þess sem augljós aðstöðumunur var með aðilum, verður talið með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 að ósanngjarnt sé af stefnda að bera fyrir sig samþykki áfrýjanda við að setja að veði eignarhluta sinn í jörðinni og lóðum úr henni til tryggingar skuldum J-kk-ef. Þá verður ekki fallist á með stefnda að áfrýjandi hafi sýnt tómlæti við gæslu réttar síns þannig að réttarspjöllum varði, en hann hafði uppi andmæli sín í aðdraganda þess að hálf jörðin var seld nauðungarsölu sem fram fór 11. október 2011. Samkvæmt þessu verða ógiltar veðsetningar á eignum áfrýjanda samkvæmt veðskuldabréfi 21. nóvember 2005 og tryggingarbréfi 13. desember 2007. Jafnframt verður tekin til greina krafa um að stefnda verði gert að aflýsa þessum veðum af eignum áfrýjanda að viðlögðum dagsektum eins og greinir í dómsorði.

Eftir þessum málsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda verða staðfest, en um þann kostnað hans fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Veðsetning á eignarhluta áfrýjanda, P-kk-ef S-kk-ef, annars vegar í jörðinni Galtalæk í Rangárþingi ytra, landnúmer 164973, samkvæmt veðskuldabréfi 21. nóvember 2005 að höfuðstól 16.000.000 krónur og hins vegar í lóðum nr. 2 og 3 úr sömu jörð, fastanúmer 210-035 og 210-036, samkvæmt tryggingarbréfi 13. desember 2007 að höfuðstól 20.000.000 krónur, hvoru tveggja til tryggingar á skuldum J-kk-ef Æ-kk-ef, er ógilt.

Stefnda, AFLi-sparisjóði, er gert að aflétta veðskuldabréfinu og tryggingarbréfinu af eignunum að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 25.000 krónur til áfrýjanda, sem falli á frá 8. mars 2014 hafi skyldunni ekki verið fullnægt fyrir þann tíma.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda skal vera óraskað.

Stefndi greiði 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 600.000 krónur.