485/2005

E naut erfðaábúðar á jörðinni G og hafði beint yfirlýsingu til sýslumanns á grundvelli 37. gr. þágildandi ábúðarlaga nr. 64/1976 um að S-x-x skyldi erfa ábúðarrétt á jörðinni. Hafði S-x-x tekið við erfðaábúðinni í samræmi við þessa yfirlýsingu en hafði síðar hætt búskap á jörðinni. Var talið að hvorki S-x-x né dánarbú E gætu ráðstafað erfðaábúðarréttinum til annarra erfingja E og fallist á kröfu eiganda jarðarinnar um útburð SE af jörðinni, en SE, sem var einn af erfingjum E, taldi sig hafa fengið erfðaábúðarréttinn úr hendi dánarbús E í kjölfar þess að S-x-x hætti þar búskap.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. nóvember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 2. nóvember 2005, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að honum yrði heimilað að fá varnaraðila borinn með beinni aðfarargerð út af jörðinni Grísará 1 í Eyjafjarðarsveit. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að sér verði heimiluð framangreind aðfarargerð og varnaraðila gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem heimilað verði að gera fjárnám fyrir ásamt kostnaði af gerðinni.

Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður.

I.

Samkvæmt gögnum málsins gerði H-kk-nf E-kk-nf byggingarbréf 22. október 1963 handa E-kk-þgf H-kk-þgf fyrir jörðinni Grísará, sem E-kk-nf skyldi fá að erfðaábúð. Var meðal annars tekið fram í byggingarbréfinu að leiguliða væri óheimilt að byggja öðrum jörðina eða láta af hendi landsnytjar eða hlunnindi án leyfis landsdrottins. E-kk-nf beindi yfirlýsingu 16. september 2002 til sýslumannsins á Akureyri, þar sem hann tilkynnti að sonur hans, S-kk-nf E-kk-nf, skyldi erfa ábúðarrétt að jörðinni. Í málinu er ekki deilt um að þessi ráðstöfun hafi verið gerð á grundvelli 37. gr. þágildandi ábúðarlaga nr. 64/1976, sbr. nú 32. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004, en fyrir liggur að S-kk-nf hafði ásamt E-kk-þgf fengist þá um nokkurn tíma við garðyrkjubúskap á jörðinni.

E-kk-nf H-kk-nf lést 4. mars 2003 og var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 27. júní sama ár. H-kk-nf E-kk-nf var þá einnig látinn, en ekkja hans, R-kvk-nf P-kvk-nf, mun hafa setið í óskiptu búi og farið þannig með eignarráð yfir jörðinni Grísará 1. Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, greiddi S-kk-nf E-kk-nf landsleigu vegna jarðarinnar til R-kvk-ef 17. október 2003. Þá ritaði S-kk-nf henni jafnframt bréf 27. sama mánaðar, þar sem vísað var meðal annars til áðurgreindrar yfirlýsingar E-kk-ef H-kk-ef frá 16. september 2002 og eftirfarandi tekið fram: „Eins og komið hefur fram í samtölum mínum við yður, og greiðslu minni á leigugjaldi fyrir ábúð á Grísará árið 2003, lít ég svo á að ég hafi þegar hafið, og muni halda áfram, ábúð á jörðinni í samræmi við framangreinda yfirlýsingu föður míns, með þeim réttindum og skyldum sem því fylgja.“ Í bréfi til R-kvk-ef 5. nóvember 2003 frá lögmanni, sem þá hafði tekið að sér að gæta hagsmuna S-kk-ef, sagði meðal annars eftirfarandi: „Eins og þér er ljóst tók umbj.m. við ábúð jarðarinnar þegar faðir hans E-kk-nf H-kk-nf lést nú fyrr á árinu, en E-kk-nf hafði með bréfi dags. 16. september 2002, afhent sýslumanninum á Akureyri yfirlýsingu sína þess efnis að umbj.m. mundi taka við ábúðinni, í samræmi við ákvæði ábúðarlaga.“

Skiptastjóri í dánarbúi E-kk-ef H-kk-ef leitaði með bréfi 20. nóvember 2003 eftir úttekt á jörðinni Grísará 1 samkvæmt ákvæðum 36. gr. laga nr. 64/1976 vegna ábúendaskipta á henni. Verður ekki séð af gögnum málsins að atriði varðandi ábúendaskiptin hafi á fyrri stigum komið til umfjöllunar við skipti dánarbúsins, en í umræddu bréfi var meðal annars tiltekið að S-kk-nf E-kk-nf væri viðtakandi ábúandi. Í úttektargerð 28. júní 2004 var meðal annars tekið fram að „S-kk-nf E-kk-nf er erfðaábúandi samkvæmt yfirlýsingu sem gefin var út af fyrrum erfðaábúanda ... og afhent sýslumanni þann 16.09. 2002.“ Samkvæmt úttektargerðinni hafði jörðin verið tekin út 1. júní 2004 að viðstöddum S-kk-þgf, skiptastjóra í dánarbúi E-kk-ef og báðum aðilum þessa máls.

Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að S-kk-nf E-kk-nf hafi haft með höndum búrekstur að Grísará 1 allt frá andláti E-kk-ef H-kk-ef. Í bréfi til skiptastjóra í dánarbúi E-kk-ef 20. september 2004 greindi S-kk-nf frá því að hann hefði haft í hyggju að halda þeim rekstri áfram, en af fjárhagslegum ástæðum hafi hann ákveðið að gera það ekki og myndi hann því segja upp erfðaábúð á jörðinni. Fyrir liggur að samkomulags hafi í framhaldi af þessu verið leitað milli S-kk-ef og R-kvk-ef P-kvk-ef um lok ábúðarinnar, en án árangurs. Beindi hún tilkynningu til hans 26. nóvember 2004 um uppsögn ábúðarsamnings, en sem grundvöll fyrir því vísaði hún til þess að hann væri fluttur af jörðinni og hættur að stunda þar búskap, sbr. 12. gr. og 37. gr. laga nr. 80/2004. Með bréfi 22. desember 2004 var R-kvk-þgf tilkynnt að S-kk-nf hefði ekkert við uppsögn samningsins að athuga og yrði jörðin afhent 30. maí 2005.

Sóknaraðili keypti Grísará 1 af R-kvk-þgf P-kvk-þgf með kaupsamningi 8. janúar 2005. Afsal var gefið út fyrir jörðinni sama dag og því þinglýst 10. sama mánaðar. Sóknaraðili óskaði 9. maí 2005 eftir úttekt á jörðinni vegna ábúðarloka. Áður en til úttektar kom tilkynnti skiptastjóri í dánarbúi E-kk-ef H-kk-ef með bréfi 31. maí 2005 að S-kk-nf E-kk-nf hefði beint því til sín að kannað yrði hvort einhver annar erfingi eftir E-kk-þf hefði hug á að taka við erfðaábúðinni. Sú athugun hefði leitt til þess að varnaraðili, sem er bróðir S-kk-ef, tæki við ábúðinni. Þessu til samræmis sendi skiptastjóri yfirlýsingu til sýslumannsins á Akureyri 15. júní 2005 um að varnaraðili hafi tekið við erfðaábúðarrétti að jörðinni og var yfirlýsingu þessari þinglýst 16. sama mánaðar.

Sóknaraðili telur sem eigandi Grísarár 1 að hvorki í lögum né í byggingarbréfi 22. október 1963 verði fundin stoð fyrir því að varnaraðili hafi átt rétt á að taka við erfðaábúð jarðarinnar að S-kk-þgf E-kk-þgf frágengnum. Leitaði sóknaraðili 28. júní 2005 heimildar Héraðsdóms Norðurlands eystra til að fá varnaraðila borinn út af jörðinni og var mál þetta þingfest af því tilefni 5. september sama ár. Með hinum kærða úrskurði var beiðni sóknaraðila hafnað.

II.

Við andlát E-kk-ef H-kk-ef voru í gildi reglur um erfðaábúð í V. kafla laga nr. 64/1976. Í 37. gr. laganna var mælt fyrir um hvernig réttur til slíkrar ábúðar skyldi erfast og tekið fram að eftirlifandi maki ábúanda héldi réttinum meðan hann lifði, en ábúðarréttur skyldi erfast til barns þess hjóna, sem stofnaði hann eða erfði, barna þeirra og kjörbarna. Með 3. tölulið ákvæðisins var foreldrum heimilað að koma sér saman um hvert af börnum þeirra skyldi erfa ábúðarréttinn og tilkynna það sýslumanni, en yrði ekki samkomulag um það og börnin kæmu sér heldur ekki saman um það, sbr. 4. tölulið lagagreinarinnar, skyldi rétturinn ganga til þess barns, sem elst væri, en ef það afsalaði sér réttinum nytu önnur börn hans eftir aldri, sbr. 5. tölulið. Efnislega eru sams konar reglur nú í 32. gr. laga nr. 80/2004. Í málinu er ekki deilt um að E-kk-nf hafi ráðstafað erfðaábúðarrétti til S-kk-ef E-kk-ef með yfirlýsingu sinni 16. september 2002 með stoð í fyrrgreindum 3. tölulið 37. gr. laga nr. 64/1976.

Í V. kafla laga nr. 64/1976 voru ekki frekar en nú eru í IV. kafla laga nr. 80/2004 reglur um hvort eða hvers konar formlegra aðgerða kynni að vera þörf til að færa erfðaábúðarrétt í hendur nýs ábúanda að þeim fyrri látnum. Var heldur ekkert mælt fyrir um það við hvaða tímamark réttindin færðust til nýja ábúandans. Af ákvæðum V. kafla laga nr. 64/1976 er á hinn bóginn ljóst að erfðaábúðarréttur, sem þau giltu um, gat ekki talist til slíkra fjárhagslegra réttinda ábúanda, sem gengju til dánarbús hans að honum látnum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., enda var við það miðað að aðilaskipti yrðu að réttinum eftir sérreglum 37. gr. laga nr. 64/1976, óháð almennum reglum um erfðaréttindi og án þess að dánarbú látins ábúanda fengi fyrir það endurgjald. Eins og ákvæðum V. kafla laga nr. 64/1976 var hagað er því óhjákvæmilegt að líta svo á að erfðaábúðarréttur að Grísará 1 hafi færst sjálfkrafa í hendur S-kk-ef E-kk-ef við andlát E-kk-ef H-kk-ef og án þess að til formlegra ráðstafana þyrfti að koma af hálfu dánarbús þess síðarnefnda. Af áðurgreindum gögnum málsins er ljóst að þennan rétt nýtti S-kk-nf sér þar til hann hvarf frá því í september 2004 að reka bú á jörðinni. Ábúð hans var sagt upp af landsdrottni 26. nóvember 2004 og lýsti S-kk-nf því yfir í áðurnefndu bréfi 22. desember sama ár að hann hefði ekkert við uppsögnina að athuga. Reglur V. kafla laga nr. 64/1976 vörðuðu aðeins aðilaskipti að erfðaábúðarrétti við andlát ábúanda, en veittu hvorki ábúanda í lifanda lífi né afkomendum fyrri ábúanda heimild til að ráðstafa slíkum rétti á annan hátt. Samkvæmt þessu verður að fallast á með sóknaraðila að engin lagastoð hafi verið fyrir því að varnaraðili tæki við erfðaábúðarrétti að Grísará 1 eftir að ábúð S-kk-ef E-kk-ef lauk. Ber því að taka til greina kröfu sóknaraðila um að honum verði heimilað að fá varnaraðila borinn út af jörðinni með beinni aðfarargerð.

Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði, en engin efni eru til að kveða sérstaklega á um heimild til að fá gert fjárnám fyrir þeim málskostnaði eða kostnaði af framkvæmd útburðargerðar, enda standa heimildir til slíks fjárnáms í 1. tölulið 1. mgr. og 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989.

Dómsorð:

Sóknaraðila, H-kk-þgf H-kk-þgf, er heimilt að fá varnaraðila, S-kk-þf E-kk-þf, borinn út af jörðinni Grísará 1 í Eyjafjarðarsveit með beinni aðfarargerð.

Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.