630/2016

G o.fl. kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu þeirra um dómkvaðningu manns til að meta letur á tilteknum myndverkum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væri á færi dómara að taka eingöngu á grundvelli almennrar þekkingar sinnar og menntunar eða lagaþekkingar afstöðu til þess hvort letrið hefði verið þeim eiginleikum gætt að fullnægt væri skilyrðum til að telja það háð höfundarétti í skilningi laga nr. 73/1972. Þá gæti kunnátta sérfróðra meðdómsmanna ekki komið í stað sönnunarfærslu af hendi G o.fl. heldur væri það hlutverk meðdómsmanna að þessu leyti að taka ásamt dómsformanni afstöðu til sönnunargagna varðandi sérhæfð atriði málsins. Yrðu G o.fl. að bera kostnað af matsgerðinni og áhættu af því hvort hún kæmi að notum en ófært væri að líta svo á fyrir fram að hún væri tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Var matsbeiðni G o.fl. því tekin til greina en þó með þeirri breytingu að ekki var fallist á þann hluta hennar sem fól í sér að matsmanni væri ætlað að taka afstöðu til skilnings á lagareglum á sviði höfundaréttar, auk þess sem einum lið í beiðninni var hafnað með öllu þar sem hann fól í sér atriði sem ráða mátti af öðrum spurningum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 8. september 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. ágúst 2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að matsmaður verði dómkvaddur í samræmi við matsbeiðni, en til vara að það verði gert að því undanskildu að felld verði brott orðin „í skilningi höfundaréttar“ í fyrsta og öðrum lið í beiðninni. Í báðum tilvikum krefjast þau kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila hóf G-kk-nf B-kk-nf á árinu 1935 starfsemi undir heitinu Rafskinna, sem fólst í birtingu auglýsinga á svonefndri flettiauglýsingagrind. Sóknaraðilar kveða þetta tæki hafa verið rafknúið, þar hafi verið flett teikningum með auglýsingum frá ýmsum fyrirtækjum og hafi það verið staðsett í glugga við Austurstræti í Reykjavík. G-kk-nf hafi einhvern tíma á árabilinu 1943 til 1945, líklega á síðastnefnda árinu, fengið J-kk-þf K-kk-þf, föður sóknaraðila, til að teikna auglýsingar fyrir þessa starfsemi og því hafi J-kk-nf sinnt allt þar til hún lagðist af 1957. Staðið hafi verið þannig að þessu að G-kk-nf hafi rætt við auglýsendur og komið óskum þeirra á framfæri við J-kk-þf, sem hafi síðan unnið úr þeim. J-kk-nf hafi fengist við þetta sem verktaki, en ekki gert skriflegan samning við G-kk-þf um skipti þeirra að frátöldum samningi um verk á afmörkuðum tíma á árinu 1949. J-kk-nf hafi framan af haft aðstöðu til vinnu sinnar á teiknistofu, en á síðari stigum á heimili sínu og hafi hann allt frá byrjun sjálfur lagt til efni og áhöld. Auglýsingarnar, sem J-kk-nf hafi gert, hafi verið málaðar teikningar á pappír með „teiknuðum texta úr letri sem J-kk-nf hannaði“, svo sem komist var að orði í matsbeiðni sóknaraðila, og hafi þar jafnframt verið teikningar af merki eða vöru auglýsandans. Teikningarnar hafi flestar eða allar verið merktar Rafskinnu og stundum líka með nafni J-kk-ef. Hann hafi afhent G-kk-þgf frummynd auglýsinga og ekkert afrit verið gert, en þær hafi síðan verið til sýnis í auglýsingagrindinni í tvær til þrjár vikur. Sóknaraðilum sé ekki kunnugt um að G-kk-nf hafi notað myndirnar frekar, að því frágengnu að örfáar þeirra hafi verið birtar í auglýsingum í dagblöðum. Að þessari notkun lokinni hafi J-kk-nf tekið einhvern hluta myndanna aftur til sín, en aðrar orðið eftir hjá G-kk-þgf.

Í málatilbúnaði sóknaraðila kemur fram að J-kk-nf K-kk-nf lést 2009. Þar er einnig greint frá því að G-kk-nf B-kk-nf hafi fallið frá 1957, en eitt fjögurra barna hans hafi verið B-kk-nf B-kk-nf, sem hafi andast 2012. Ekkja B-kk-ef sé varnaraðilinn M-kvk-nf og séu varnaraðilarnir H-kvk-nf og Þ-kk-nf börn þeirra, en þau þrjú hafi á árinu 2013 stofnað varnaraðilann Familíuna ehf. og það félag síðan skráð lénið rafskinna.net.

Sóknaraðilar kveða varnaraðilann Þ-kk-þf hafa tjáð einu þeirra í október 2013 að afkomendur G-kk-ef B-kk-ef undirbyggju sýningu í Gallerí Fold í Reykjavík, sem varnaraðilinn Fabrik ehf. rekur, á myndverkum, sem J-kk-nf K-kk-nf og annar nafngreindur maður hafi gert og birst í Rafskinnu. Ekki hafi verið leitað samþykkis sóknaraðila fyrir opinberri sýningu á verkum J-kk-ef. Í framhaldi af þessu hafi sóknaraðilum meðal annarra verið boðið að vera viðstödd opnun sýningarinnar 1. nóvember 2013. Á boðskortum hafi verið mynd, sem hafi verið skeytt saman úr hlutum af fjölmörgum teikningum J-kk-ef, auk þess sem þar hafi verið orðið Rafskinna, sem hafi verið sett saman með bókstöfum sem hafi verið klipptir út úr texta á myndverkum hans. Á sýningunni hafi frummyndir af verkum J-kk-ef verið til sölu, en að auki hafi myndverkin verið fjölfölduð með gerð veggspjalda, póstkorta og límmiða, sem einnig hafi verið boðin til sölu. Veggspjöldin hafi verið merkt með áletruninni „© familían ehf. | www.rafskinna.net“, en J-kk-ef ekki getið sem höfundar verkanna.

Eftir árangurslausar tilraunir aðilanna til að ná samkomulagi höfðuðu sóknaraðilar mál 20. október 2015 á hendur varnaraðilum. Gerðu sóknaraðilar í ellefu töluliðum kröfur um afhendingu tilgreindra myndverka J-kk-ef K-kk-ef eða eftir atvikum eftirgerðar þeirra og greiðslu tiltekinna fjárhæða í skaðabætur vegna ætlaðs fjártjóns og miska, svo og um að varnaraðilum yrði gert að fjarlægja nánar tilgreint efni af vefnum og afhenda sóknaraðilum tiltekið myndefni til eyðingar auk þess sem þau yrðu dæmd, að undanskildum varnaraðilanum Fabrik ehf., til að fá birtan dóm í málinu í dagblöðum. Varnaraðilar tóku til varna í málinu. Ein af mörgum málsástæðum, sem varnaraðilarnir Familían ehf., H-kvk-nf B-kvk-nf, M-kvk-nf Þ-kvk-nf og Þ-kk-nf B-kk-nf báru fyrir sig í greinargerð fyrir héraðsdómi, laut að kröfum sóknaraðila, sem vörðuðu bókstafi og letur í myndverkum J-kk-ef. Í því sambandi báru varnaraðilarnir einkum fyrir sig að almennt gæti leturgerð ekki talist „uppfylla skilyrði um að vera ný og sjálfstæð andleg sköpun“ og þannig orðið háð höfundarétti. Fyrir slíku bæru sóknaraðilar sönnunarbyrði, en þau hafi hvorki rökstutt í stefnu hvers vegna J-kk-nf hafi átt höfundarétt að letri á myndverkunum né fært fram sönnur fyrir því.

Sóknaraðilar lögðu fram í þinghaldi í héraði 24. maí 2016 beiðni um að dómkvaddur yrði „matsmaður, helst grafískur hönnuður, til þess að meta staðreyndir og inna af hendi mat í því skyni að færa fram sönnur um, hvort letur sem er að finna í myndverkum J-kk-ef K-kk-ef sem tilgreind eru á fylgiskjölum ... með matsbeiðninni, sé afrakstur sjálfstæðs, persónulegs sköpunarframlags J-kk-ef og þar með verk í skilningi höfundalaga nr. 73/1972.“ Í beiðninni gerðu sóknaraðilar í þremur liðum nánari grein fyrir því, sem meta skyldi. Í fyrsta lagi leituðu þau eftir því að matsmaður lýsti í stuttu máli letri á tilteknum myndverkum J-kk-ef og „fagurfræðilegum einkennum þess, s.s. grunngerð og uppbyggingu letursins og öðrum þeim einkennum sem kunna að gefa letrinu listrænt gildi eða leiða til þess að J-kk-nf K-kk-nf hafi innt af hendi sjálfstætt og persónulegt framlag í skilningi höfundaréttar til sköpunar letursins og einstakra stafa sem fyrirfinnast á myndverkunum.“ Í öðru lagi að matsmaður lýsti sérstaklega letri í sex tilgreindum myndverkum J-kk-ef, sem sóknaraðilar teldu að notað hafi verið í úrklippum til að mynda orðið Rafskinna á póstkortum og límmiðum sem dómkröfur þeirra varða, en nánar væri þá átt við að „matsmaður lýsi grunngerð og uppbyggingu letursins og einstakra stafa og öðrum þeim einkennum sem kunna að gefa letrinu og einstökum bókstöfum listrænt gildi eða leiða til þess að J-kk-nf K-kk-nf hafi innt af hendi sjálfstætt og persónulegt framlag til sköpunar letursins og einstakra bókstafa í skilningi höfundarréttar.“ Í þriðja lagi að matsmaður legði „með rökstuddum hætti faglegt mat sitt á það hvort letur það er greinir í lið 1 og 2 að framan og einstakir bókstafir séu afrakstur sjálfstæðs og persónulegs sköpunarframlags J-kk-ef K-kk-ef.“ Varnaraðilar andmæltu því að matsmaður yrði dómkvaddur og var beiðni sóknaraðila sem áður segir hafnað með hinum kærða úrskurði.

II

Fyrir Hæstarétti hafa varnaraðilar lýst sig sammála forsendum hins kærða úrskurðar. Koma því ekki til skoðunar hér fyrir dómi þær röksemdir, sem varnaraðilar færðu í héraði fyrir andmælum sínum gegn matsbeiðni sóknaraðila og hafnað var í úrskurðinum.

Svo sem ráðið verður af áðursögðu reisa sóknaraðilar dómkröfur sínar á hendur varnaraðilum meðal annars á því að J-kk-nf K-kk-nf hafi átt höfundarétt að myndverkunum, sem hann gerði í þágu G-kk-ef B-kk-ef, og taki sá réttur jafnframt til leturs á þeim. Ljóst er að við úrlausn um efni málsins yrðu sóknaraðilar að bera halla af því að ekki yrði sýnt fram á að letur þetta hafi verið gert þannig úr garði að fullnægt sé skilyrðum til að telja það háð höfundarétti. Ekki er á færi dómara að taka eingöngu á grundvelli almennrar þekkingar sinnar og menntunar eða lagaþekkingar, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, afstöðu til þess hvort letrið hafi verið þessum eiginleikum gætt. Þótt dómari geti beitt heimild í 2. mgr. 2. gr. sömu laga til að kveðja menn, sem búa yfir sérþekkingu á þessu sviði, til að taka sæti í dómi í málinu, getur kunnátta slíkra meðdómsmanna ekki komið í stað sönnunarfærslu af hendi aðilanna, heldur er það hlutverk meðdómsmanna að þessu leyti að taka ásamt dómsformanni afstöðu til sönnunargagna varðandi sérhæfð atriði máls. Sóknaraðilar verða að bera kostnað af matsgerð, sem þau gera kröfu um, og áhættu af því hvort hún komi að notum, en ófært er að líta svo á að fyrir fram sé ljóst að hún verði tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. áðurnefndra laga. Eru því ekki efni til að hafna kröfu sóknaraðila um að dómkvaddur verði matsmaður.

Hér að framan voru tekin upp meginatriðin í lýsingu sóknaraðila á því, sem þau vilja fá metið, en það hafa þau greint í þrjá liði. Í fyrstu liðunum tveimur hafa þau meðal annars lýst þessu svo að þau leiti matsgerðar um hvort J-kk-nf K-kk-nf hafi innt af hendi sjálfstætt og persónulegt framlag „í skilningi höfundaréttar“ við gerð leturs á myndverkum sínum. Tilvitnuðum orðum er ofaukið í beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns, enda er það ekki hlutverk slíks manns að taka afstöðu til skilnings á lagareglum á sviði höfundaréttar. Þá er í þriðja liðnum í raun ekki annað að finna en endurtekningu á því, sem fram kemur í fyrri liðunum tveimur, að viðbættu því að óskað er eftir að matsmaður leggi „með rökstuddum hætti faglegt mat“ á þau atriði sem hinir liðirnir varði. Í 1. mgr. 63. gr. laga nr. 91/1991 er matsmanni gert að semja rökstudda matsgerð, þar sem greind séu þau sjónarmið sem álit hans er reist á, en af eðli máls leiðir að slíkt álit feli í sér það, sem sóknaraðilar nefna samkvæmt áðursögðu faglegt mat. Þessum lið í matsbeiðni er því jafnframt ofaukið.

Að virtu því, sem að framan segir, verður fyrrgreind varakrafa sóknaraðila fyrir Hæstarétti tekin til greina að öðru leyti en því að hafna verður beiðni þeirra um dómkvaðningu manns til að leggja mat á þau atriði, sem greinir í þriðja lið hennar.

Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Beiðni sóknaraðila, G-kvk-ef J-kvk-ef, G-kk-ef R-kk-ef J-kk-ef, K-kvk-ef J-kvk-ef, K-kk-ef J-kk-ef, K-kvk-ef J-kvk-ef, S-kvk-ef J-kvk-ef, S-kk-ef J-kk-ef, Þ-kk-ef J-kk-ef og Þ-kvk-ef J-kvk-ef, um dómkvaðningu matsmanns er tekin til greina á þann hátt, sem segir í forsendum dóms þessa.

Varnaraðilar, Fabrik ehf., Familían ehf., H-kvk-nf B-kvk-nf, M-kvk-nf Þ-kvk-nf og Þ-kk-nf B-kk-nf, greiði óskipt sóknaraðilum 350.000 krónur í kærumálskostnað.