201/2013

A höfðaði mál gegn Í og krafðist miskabóta í kjölfar þess að lögreglumenn fóru inn í íbúð hans og kölluðu til lækni sem mælti fyrir um að A skyldi færður á geðdeild til nánari skoðunar. Var þetta gert gegn vilja A. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tilefni hefði verið fyrir lögreglu til að óttast um öryggi A og í því skyni verið heimilt með vísan til 2. mgr., sbr. 1. mgr. 15. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og eins og á stóð að fara inn á heimili hans. Í ljósi aðstæðna hefði þeim einnig verið rétt að kalla eftir aðstoð læknis til að fullvissa sig um hvort A væri alvarlega sjúkur, enda þótt A hefði skipað þeim að hverfa á brott. Var því ekki fallist á að lögregla hafði brotið gegn réttindum A samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Eftir að A hafði verið fluttur á geðdeild var hann vistaður þar í um tvær klukkustundir þar til vakthafandi læknir og sérfræðingur í geðlækningum komust að niðurstöðu um að A væri ekki andlega vanheill þannig að ástæða væri til að vista hann áfram nauðugan á deildinni. Að virtri þeirri niðurstöðu taldi Hæstiréttur að líta yrði svo á að A hafði verið sviptur frelsi sínu án þess að lögmæt skilyrði væru fyrir hendi samkvæmt 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. og 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Af þessum sökum voru A dæmdar 150.000 krónur í miskabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. mars 2013 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist að krafa gagnáfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 4. júní 2013. Hann krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. desember 2011 til greiðsludags. Þá er krafist málkostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

I

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram fór lögregla að heimili gagnáfrýjanda 10. desember 2007 eftir að leigusali hans hafði tilkynnt að hún hefði ekki náð sambandi við hann um skeið og lýst áhyggjum sínum af honum þar sem herbergi hans væri orðið fullt af rusli. Samkvæmt lögregluskýrslu litu lögreglumenn inn um glugga á herbergi gagnáfrýjanda og sáu þar um allt mikla blaðabunka sem náðu sums staðar nánast að lofti. Eftir að lögreglumenn höfðu ítrekað bankað á herbergishurð gagnáfrýjanda og kallað að lögregla væri á ferð án þess að fá svar fór annar þeirra inn um glugga herbergisins og kom þá í ljós að g-kk-nf var þar staddur. Í skýrslunni sagði að gagnáfrýjandi hafi verið ósáttur við afskipti lögreglu af sér og hafi hann ítrekað reynt að loka herberginu svo að lögreglumennirnir gætu ekki skoðað það. Þá hafi gengið mjög erfiðlega að ræða við hann. Af aðilaskýrslu gagnáfrýjanda fyrir héraðsdómi verður ráðið að þetta sé sannleikanum samkvæmt, en hann kvað lögreglumennina hafa verið ókurteisa við sig og borið fram nærgöngular og óviðeigandi spurningar um hreinlæti sitt, matarvenjur, háttalag og fjárhag. Ekki hafa aðrir borið um þessa framkomu lögreglumannanna í garð gagnáfrýjanda fyrir dómi að öðru leyti en því að K-kk-nf H-kk-nf Þ-kk-nf lögreglumaður neitaði því þegar hann gaf skýrslu sem vitni að lögreglan hefði verið að skipta sér af einkamálum gagnáfrýjanda umrætt sinn. Þar sem því hefur verið mótmælt af hálfu aðaláfrýjanda að lögreglumennirnir hafi komið fram við gagnáfrýjanda á framangreindan hátt teljast staðhæfingar hans þess efnis ósannaðar.

Skömmu síðar kom á vettvang, að beiðni lögreglu, L-kk-nf R-kk-nf, læknir hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, sem sinnti á þeim tíma svokallaðri héraðsvakt heilsugæslunnar. Ræddi L-kk-nf við gagnáfrýjanda í herbergi hans og tók samkvæmt lögregluskýrslu í kjölfarið ákvörðun um að hann skyldi færður á geðdeild Landspítala. Í vottorði læknisins 5. febrúar 2012 var lýst aðstæðum í herberginu og tekið fram að þar hefði verið „safn af ruslapokum og öðru dóti. Það var rafmagnslaust og því dimmt, þannig að lýsa þurfti með vasaljósi til að sjá handa sinna skil. Innan dyra var óþefur, kalt og rakt. [Gagnáfrýjandi] var lítt hirtur og æstur og gaf ekki kost á samræðum á nokkurn hátt.“ Síðar sagði í vottorðinu: „Ekki var hægt að útiloka að um einhverskonar geðrofsástand væri að ræða eða jafnvel heilabilun og ruglástand sem af því getur hlotist.“ Fyrir dómi bar L-kk-nf að gagnáfrýjandi hafi verið æstur þegar hann kom á vettvang og krafist þess að hann og aðrir færu út úr húsinu. Hafi gagnáfrýjandi svarað öllum spurningum sínum út í hött. L-kk-nf kvaðst hafa skilið gagnáfrýjanda svo að hann upplifði nærveru sína og lögreglumannanna sprottna af illum hvötum og vera ógnandi. Kvað hann margt í fari gagnáfrýjanda og allar aðstæður hafa bent til þess að verulega meiri líkur en minni væru á því að hann væri haldinn andlegum geðsjúkdómi eða öðrum alvarlegum veikindum sem ógnað gætu heilsu og jafnvel lífi hans. Eftir að L-kk-nf hafði ráðfært sig við J-kk-þf I-kk-þf S-kk-þf lækni sem var á vakt á geðdeild Landspítala var ákveðið að flytja gagnáfrýjanda þangað til nánari skoðunar. Spurður um menntun sína fyrir dómi sagðist L-kk-nf vera sérmenntaður í heimilislækningum og hafi hluti af sérnámi hans verið fólginn í námi í geðlækningum.

Samkvæmt gögnum málsins var gagnáfrýjandi færður á geðdeild Landspítala af lögreglu andstætt vilja sínum. Eftir skoðun á gagnáfrýjanda og að höfðu samráði við H-kvk-þf Ó-kvk-þf, sérfræðing í geðlækningum, taldi áðurgreindur J-kk-nf ekki ástæðu til að gagnáfrýjandi yrði vistaður nauðugur á deildinni, eins og fram kom í vottorði hans sem gerð er ítarleg grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi. Í vottorðinu sagði meðal annars um geðskoðun á gagnáfrýjanda: „Neitar öllum helstu geðrofseinkennum, neitar sjálfsvígshugsun. Ekki talinn í sjálfsvígshættu, ekki hægt að sýna fram á að hann sé í bráðu óviðráðanlegu geðrofsástandi ... Ekki hægt að sýna fram á að hann sé hættulegur sjálfum sér eða öðrum og tel ég því ekki ástæðu til nauðungar innlagnar.“ Fyrir dómi kvaðst J-kk-nf á þessum tíma hafa verið nýbyrjaður í sérnámi í geðlækningum og því haft samráð við H-kvk-þf sem sérfræðing um hvað gera skyldi. Þau hafi orðið sammála um að ekki væri ástæða til nauðungarvistunar. Spurður hvort sjúkragögn bentu til þess að gagnáfrýjandi hafi áður átt við geðræn vandamál að stríða sagði J-kk-nf að ekki hefðu fundist nein gögn um það, en það útilokaði ekki að hann hefði einhvern tíma á lífsleiðinni leitað sér aðstoðar vegna slíks vanda.

Eftir vistun á geðdeild fékk gagnáfrýjandi að fara þaðan frjáls ferða sinna. Í héraðsdómsstefnu var því haldið fram að hann hafi verið sviptur frelsi í um tvær klukkustundir frá því að hann var færður af heimili sínu og þar til hann fékk að fara aftur heim. Í greinargerð aðaláfrýjanda í héraði sagði að um það bil tveimur klukkustundum eftir að gagnáfrýjandi kom á geðdeild hafi hann verið látinn laus. Með vísan til 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að leggja þá staðhæfingu til grundvallar við úrlausn málsins.

II

Í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, svo sem henni var breytt með 9. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, er svo fyrir mælt að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Í samræmi við það er kveðið á um í 2. mgr. 71. gr. að ekki megi gera leit í húsakynnum manns nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Eins og tekið var fram í greinargerð með frumvarpi til áðurnefndra stjórnarskipunarlaga er heimild til húsleitar sem hér um ræðir ekki einskorðuð við það að fyrir liggi grunur um að framið hafi verið refsivert brot. Skýra ber þessi ákvæði stjórnarskrárinnar með hliðsjón af fyrirmælum mannréttindasáttmála Evrópu sem lögtekinn hefur verið hér á landi, sbr. 1. gr. laga nr. 62/1994. Í 1. mgr. 8. gr. sáttmálans segir að sérhver maður eigi rétt til friðhelgi einkalífs síns og heimilis. Samkvæmt 2. mgr. hennar skulu stjórnvöld eigi ganga á þann rétt nema samkvæmt því sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, þar á meðal til verndar heilsu manna.

Eitt af því sem lögreglu er ætlað að sinna er að aðstoða borgarana þegar hætta steðjar að, sbr. d. lið 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laganna er lögreglu heimilt að hafa afskipti af borgurunum til að gæta öryggis einstaklinga og eftir 2. mgr. þeirrar lagagreinar að fara meðal annars í því skyni inn á svæði í einkaeign. Í athugasemdum með frumvarpi til lögreglulaga kom fram að með því að lögfesta þessi ákvæði væri verið taka í lög áður óskráða reglu þess efnis að lögregla hafi almenna heimild til að grípa innan vissra marka til nauðsynlegra ráðstafana til þess að halda uppi lögum og reglu í landinu. Að teknu tilliti til þessa verður að játa lögreglu heimild til þess á grundvelli 2. mgr., sbr. 1. mgr. 15. gr. þeirra laga að fara, ef nauðsyn krefur, inn á heimili manna þótt ekki liggi fyrir samþykki þeirra til að ganga úr skugga um hvort eitthvað alvarlegt ami að þeim eða öðrum sem þar kunna að dvelja. Slík heimild til handa lögreglu samrýmist því viðhorfi sem ríkir í íslensku þjóðfélagi að stjórnvöldum beri að láta sig varða velferð fólks, svo framarlega sem ekki sé vegið að grundvallarréttindum borgaranna. Þó verður að setja heimild sem þessari þröngar skorður, meðal annars með tilliti til sjónarmiða um meðalhóf. Þannig verður að gera þá kröfu til lögreglu að hún fari ekki inn á heimili nema ærin ástæða sé til, svo sem vegna þess að nágrannar eða ættingjar manns óttist um heilsu hans þar sem ekkert hafi til hans spurst í nokkurn tíma. Einnig er lögreglumönnum skylt að knýja á dyr og tilkynna að þar sé lögregla á ferð áður en þeir fara inn, auk þess sem þeim ber að sýna þeim sem þar hittast fyrir fyllstu kurteisi og nærgætni. Þegar lögreglumenn hafa fullvissað sig um að ekkert alvarlegt ami að heilsu íbúanna ber þeim að halda á brott, sér í lagi ef þess er krafist af húsráðanda.

Enginn vafi leikur á því að herbergið sem gagnáfrýjandi hafði á leigu og bjó í var heimili hans og naut hann þar friðhelgi, svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt framansögðu hafði lögregla heimild til þess á grundvelli 2. mgr., sbr. 1. mgr. 15. gr. lögreglulaga að fara inn í herbergið þótt ekki lægi fyrir samþykki gagnáfrýjanda til að ganga úr skugga um hvort hann væri heill á húfi, að því tilskildu að nauðsyn hafi borið til þess. Af lögregluskýrslu og vitnisburði lögreglumannsins K-kk-ef H-kk-ef Þ-kk-ef fyrir dómi verður ráðið að lögregla hafi ákveðið að fara inn í herbergið eftir að leigusali gagnáfrýjanda hafði tilkynnt um áhyggjur sínar af velferð hans og vegna þeirra aðstæðna í herberginu sem áður er lýst og lögreglumennirnir gátu virt fyrir sér gegnum glugga. Ennfremur er óumdeilt að áður höfðu þeir bankað ítrekað á hurð á herberginu og kallað að þar væri lögregla á ferð. Að þessu virtu verður fallist á með aðaláfrýjanda að tilefni hafi verið fyrir lögreglu til að óttast um öryggi gagnáfrýjanda og í því skyni verið heimilt eins og á stóð að fara inn á heimili hans á þann hátt sem gert var. Í ljósi aðstæðna, þar á meðal hversu erfitt reyndist að ræða við gagnáfrýjanda um ástand hans, var lögreglumönnunum einnig rétt að kalla eftir aðstoð læknis til að fullvissa sig um hvort hann væri alvarlega sjúkur, enda þótt hann hafi skipað þeim að hverfa á brott. Svo sem áður greinir er ósannað að lögreglumennirnir hafi sýnt gagnáfrýjanda ókurteisi og komið fram við hann á vanvirðandi hátt.

Með vísan til þess sem að framan greinir verður ekki talið að lögregla hafi brotið gegn réttindum gagnáfrýjanda samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar með því að fara inn á heimili hans umrætt sinn eða gengið lengra við framkvæmd þeirrar aðgerðar en nauðsyn krafði. Verður aðaláfrýjandi því sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda um bætur vegna hennar.

III

Samkvæmt 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, má engan svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Þá er svo fyrir mælt í 5. mgr. 67. gr. að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Í 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu eru tæmandi taldar þær ástæður sem verða að vera fyrir hendi til þess að maður verði sviptur frelsi, þar á meðal má gera það í því tilviki að um sé að ræða löglega gæslu manns sem er andlega vanheill, sbr. e. lið málsgreinarinnar.

Í 1. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 segir að sjálfráða maður verði ekki vistaður nauðugur í sjúkrahúsi. Samkvæmt fyrsta málslið 2. mgr. þeirrar lagagreinar getur læknir þó ákveðið að sjálfráða maður skuli færður og vistaður nauðugur í sjúkrahúsi ef hann er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru taldar á að svo sé eða ástand hans er þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms. Í athugasemdum með frumvarpi til lögræðislaga var tekið fram að alvarlegur geðsjúkdómur í merkingu þessa ákvæðis væri samheiti yfir geðraskanir sem einkenndust af verulegum hugsanatruflunum og dómgreindarbresti og samsvaraði nokkurn veginn hugtakinu geðrof sem í íslensku máli væri einnig nefnt geðveiki. Fyrir utan hugtakið féllu hins vegar hugraskanir og streitutengdar raskanir sem einkennst gætu af kvíða, fælni og þráhyggju, enn fremur persónuleikaraskanir og þroskahefting. Heimildin til að vista mann nauðugan í sjúkrahúsi ef verulegar líkur væru taldar á að hann væri haldinn alvarlegum geðsjúkdómi væri á því byggð að oftar en ekki þegar um bráðageðveiki væri að ræða væri ógjörningur að koma við nákvæmri greiningu á ástandi hans áður en honum yrði komið í sjúkrahús.

Eins og áður er komið fram tók læknirinn sem kallaður var til af hálfu lögreglu til að kanna ástand gagnáfrýjanda þá ákvörðun, að höfðu samráði við lækni á geðdeild Landspítala, að færa hann þangað gegn vilja hans. Taldi læknirinn sem ákvörðunina tók að hann hafi ekki getað útilokað að um væri að ræða einhvers konar geðrofsástand hjá gagnáfrýjanda eða hann væri jafnvel haldinn heilabilun. Eftir að gagnáfrýjandi hafði verið færður á geðdeild og vistaður þar í um tvær klukkustundir varð það sem fyrr greinir samdóma niðurstaða vakthafandi læknis og sérfræðings í geðlækningum að gagnáfrýjandi væri ekki andlega vanheill þannig að ástæða væri til að vista hann áfram nauðugan á deildinni.

Í þessum þætti málsins þarf að leysa úr því hvort gagnáfrýjandi hafi verið sviptur frelsi að ósekju í umrætt skipti þannig að aðaláfrýjandi hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart honum samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 32. gr. lögræðislaga. Við þá úrlausn hefur ekki þýðingu þótt læknirinn sem kvaddur var á vettvang hafi talið á þeim tíma og við þær aðstæður sem til staðar voru að verulegar líkur væru á að gagnáfrýjandi væri haldinn alvarlegum geðsjúkdómi og því ákveðið af umhyggju fyrir honum að láta færa hann nauðugan á geðdeild sjúkrahúss til frekari skoðunar og greiningar. Það sem hér skiptir máli er hvort með þeirri skerðingu á frelsi gagnáfrýjanda hafi verið brotið gegn réttindum hans sem honum eru áskilin í 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. og 19. gr. lögræðislaga. Svo sem áður er lýst varð það niðurstaða sérfróðra lækna á geðdeildinni eftir skoðun á gagnáfrýjanda og viðtal við hann að hann væri hvorki haldinn slíkum sjúkdómi, sem vísað er til í 2. mgr. þeirrar lagagreinar, né væru verulegar líkur á að svo væri. Að virtri þessari sérfræðilegu niðurstöðu verður að líta svo á að gagnáfrýjandi hafi verið sviptur frelsi án þess að lögmæt skilyrði væru fyrir hendi þegar hann var færður gegn vilja sínum af heimili sínu á geðdeild 10. desember 2007, en eftir e. lið 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmálans verður maður að vera andlega vanheill til að frelsi hans verði skert. Samkvæmt því ber að dæma g-kk-þgf bætur úr hendi aðaláfrýjanda vegna þessarar frelsissviptingar.

Sú ólögmæta nauðungarvistun sem gagnáfrýjandi sætti var mjög tilfinnanleg fyrir hann eins og aðstæðum var háttað. Þó er á það að líta að hann var aðeins sviptur frelsi sínu í liðlega tvær klukkustundir. Af þessum sökum og með vísan til 32. gr. lögræðislaga eru miskabætur til hans hæfilega ákveðnar 150.000 krónur.

Staðfest verður ákvæði héraðsdóms um málskostnað til handa gagnáfrýjanda úr hendi aðaláfrýjanda.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda hér fyrir dómi fer eftir því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, A, 150.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. desember 2011 til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda hér fyrir dómi greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur.