460/2010

C o.fl. kröfðust þess að viðurkennt yrði að þeir nytu við gjaldþrotaskipti S ehf. stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 í skjóli veðréttar í innstæðu bankareiknings fyrir fjárkröfu samkvæmt lánssamningi, en til vara að þeir ættu skaðabótakröfu á hendur þrotabúi S ehf. sömu fjárhæðar sem stæði í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laganna. Talið var að C o.fl. hafi með kröfulýsingu aðeins krafist að fá að njóta veðréttar fyrir fjárkröfu sinni samkvæmt lánssamningnum í nánar tilteknum fjölda hlutabréfa S ehf. í L hf. Hafi kröfu um að fá að njóta veðréttinda fyrir fjárkröfu í innstæðu bankareikningsins ekki verið réttilega lýst innan kröfulýsingarfrests við gjaldþrotaskipti S ehf. Þá var talið að ákvæði 1. til 6. töluliðar 118. gr. laga nr. 21/1991 gætu ekki staðið til þess að C o.fl. fengju nú komið að vanlýstri kröfu sinni um veðréttindi yfir fjárhæðinni sem hafi verið á bankareikningnum og var aðalkröfu þeirra því hafnað. Þá var varakröfu C o.fl. einnig hafnað þar sem ráðstafanir skiptastjóra hafi ekki verið með þeim hætti að þeir hafi öðlast vegna þeirra kröfu um skaðabætur á hendur þrotabúinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 15. júlí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júlí 2010, þar sem leyst var úr ágreiningi um viðurkenningu á kröfu sóknaraðila og fleiri við gjaldþrotaskipti varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að „felld verði úr gildi ákvörðun skiptastjóra um að krafa sóknaraðila um veðrétt í innstæðu reiknings nr. 0111-38-714909, að fjárhæð 1.650.003,39 evrur sé fallin niður vegna vanlýsingar.“ Þeir krefjast þess einnig að viðurkennt verði að krafa þeirra sömu fjárhæðar ásamt nánar tilteknum ársvöxtum frá 20. nóvember 2008 til 22. júlí 2009 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags njóti stöðu í réttindaröð við gjaldþrotaskiptin samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að viðurkennd verði krafa sóknaraðila að fjárhæð 264.791.708 krónur, sem njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 við gjaldþrotaskipti varnaraðila. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Basisbank A/S, Sparbank Vest A/S og Totalbanken A/S, sem áttu aðild að málinu í héraði við hlið sóknaraðila, hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins gerði Samson eignarhaldsfélag ehf. samning við sóknaraðila ásamt Basisbank A/S, Sparbank Vest A/S, Totalbanken A/S og Landsbanka Luxembourg S.A. 27. október 2005 um að taka að láni hjá þeim sameiginlega allt að 100.000.000 evrum. Í samningi þessum voru meðal annars ákvæði um endurgreiðslu lánsins, vexti af því og vanefndaúrræði handa lánveitendunum. Hinir sömu gerðu annan samning 16. nóvember 2005 um tryggingar fyrir endurgreiðslu lánsins, en með honum var lánveitendunum veittur fyrsti veðréttur annars vegar í hlutabréfum Samsonar eignarhaldsfélags ehf. í Landsbanka Íslands hf. að nafnverði 316.782.609 krónur og hins vegar í innstæðu einkahlutafélagsins á reikningum nr. 0111-26-490902 og 0111-38-714909 við sama banka. Með þessum samningi veitti félagið jafnframt sóknaraðilanum Commerzbank International S.A. óafturkræft umboð til að ráðstafa verðmætunum, sem sett voru að veði, til fullnustu kröfum samkvæmt lánssamningnum, auk þess sem þar voru ákvæði um hvernig slík ráðstöfun mætti fara fram. Samkvæmt yfirlýsingu Landsbanka Íslands hf. 17. nóvember 2005 tók hann að sér í þágu lánveitendanna að fara með vörslur hlutabréfanna og bankareikninganna, sem veðréttindi þeirra tóku til, og skuldbatt sig til að varna því að Samson eignarhaldsfélag ehf. gæti ráðið yfir þessum verðmætum nema fyrir lægju skrifleg fyrirmæli um það frá sóknaraðilanum Commerzbank International S.A.

Samson eignarhaldsfélag ehf. mun 7. október 2008 hafa fengið heimild til greiðslustöðvunar. Með stoð í ákvæðum um vanefndaúrræði í áðurnefndum lánssamningi lýsti sóknaraðilinn Commerzbank International S.A. því yfir fyrir hönd lánveitendanna 10. sama mánaðar að skuld félagsins væri felld í gjalddaga. Greiðslustöðvun félagsins lauk 4. nóvember 2008 og var bú þess tekið til gjaldþrotaskipta 12. sama mánaðar. Í tilefni af fyrirspurn skiptastjóra upplýsti Nýi Landsbanki Íslands með bréfi 20. nóvember 2008 að varnaraðili ætti þar alls níu bankareikninga, þar á meðal fyrrnefnda reikninga nr. 0111-26-490902 og 0111-38-714909. Væri engin innstæða á þeim fyrrnefnda, en 1.650.003,93 evrur á þeim síðarnefnda. Einskis var þar getið um að reikningar þessir væru háðir veði eða öðrum tryggingarréttindum fyrir skuldbindingum Samsonar eignarhaldsfélags ehf. Að fengnum þessum upplýsingum beindi skiptastjóri tilkynningu til „þekktra kröfuhafa í þrotabúi Samsonar eignarhaldsfélags ehf.”, þar sem hann greindi frá fyrirætlan sinni um að „innleysa þær innstæður í erlendum gjaldmiðlum sem kostur er” og varðveita féð á bankareikningi í íslenskum krónum. Vegna þessa gerðu sóknaraðilar 1. desember 2008 þá athugasemd við skiptastjóra að þeir teldu þjóna betur hagsmunum kröfuhafa að hafa fé varnaraðila áfram í erlendum gjaldeyri sökum óvissu um þróun gengis íslensku krónunnar. Þessi athugasemd fékk því ekki breytt að skiptastjóri lét verða af ráðagerð sinni 5. desember 2008, en samkvæmt málatilbúnaði varnaraðila fékk hann þá meðal annars í hendur innstæðuna á reikningi nr. 0111-38-714909. Varnaraðili kveður andvirði hennar hafa reynst vera 264.791.708 krónur og hafa sóknaraðilar ekki andmælt því.

Í málinu liggur fyrir að fresti til að lýsa kröfum á hendur varnaraðila hafi lokið 21. janúar 2009. Þann dag lýstu sóknaraðilar ásamt Basisbank A/S, Sparbank Vest A/S, Totalbanken A/S og Landsbanka Luxembourg S.A. kröfu á grundvelli lánssamningsins frá 27. október 2005 og kváðu höfuðstól hennar nema 51.624.185 evrum, áfallna vexti frá 10. október til 12. nóvember 2008 22.798 evrum og innheimtukostnað 32.163 evrum, 1.500 bandaríkjadölum og 120.000 dönskum krónum. Í kröfulýsingunni sagði meðal annars eftirfarandi: „Kröfur samkvæmt lánasamningnum eru tryggðar með veði í bréfum í Landsbanka Íslands hf. sbr. veðsamning milli Samson eignarhaldsfélags ehf. sem veðsala og Commerzbank sem umsjónarmanns ... dags. 16. nóvember 2005 sbr. fylgiskjal nr. 2 og eru allar skuldbindingar veðsala gagnvart lánveitendum samkvæmt lánasamningnum tryggðar skv. veðsamningnum sbr. skilgreiningu á „Secured Liabilities” í fylgiskjali nr. 2. Þar undir falla samningsbundnir vanefndavextir sem og skuldbindingar veðsala, hins gjaldþrota félags, til að greiða allan kostnað lánveitenda af því að viðhalda réttindum eða innheimta lánið. Því er ofangreindum höfuðstól, samningsvöxtum sem og innheimtu og lögfræðikostnaði lýst í heild sinni sem veðkröfu í samræmi við 111. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem um er að ræða veðkröfu ... er kröfunni lýst í hinum upprunalega gjaldmiðli í samræmi við 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Að því marki sem andvirði veðsins hrekkur ekki til greiðslu kröfunnar, er henni lýst sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 og að sama skapi skal krafan þá að því marki sem andvirði veðsins hrekkur ekki til greiðslu kröfunnar, færð til íslensks gjaldmiðils á skráðu sölugengi á gjaldþrotadegi í samræmi við ákvæði 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991.”

Í skrá um lýstar kröfur samþykkti skiptastjóri að viðurkenna þessa kröfu, svo og að hún nyti stöðu í réttindaröð sem veðkrafa samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 að því frátöldu að kröfuliður vegna innheimtukostnaðar teldist eftirstæð krafa samkvæmt 114. gr. sömu laga. Sóknaraðilar ásamt Basisbank A/S, Sparbank Vest A/S og Totalbanken A/S mótmæltu síðastgreindu atriði í afstöðu skiptastjóra til kröfu þeirra og var ágreiningur um þetta ekki leystur á skiptafundum 20. febrúar og 30. mars 2009. Áður en til þess kom að ákvörðun yrði tekin um að leggja þetta ágreiningsefni fyrir héraðsdóm báru framangreindir aðilar upp við skiptastjóra með bréfum 23. júní og 17. júlí 2009 kröfu um að fá fjárhæðina, sem hann innleysti sem fyrr segir bankareikningi 5. desember 2008, greidda í skjóli veðréttar yfir henni. Þessari kröfu hafnaði skiptastjóri 5. ágúst 2009, en í framhaldi af því gerðu þessir aðilar kröfulýsingu á hendur varnaraðila 23. september sama ár, þar sem sama krafa var höfð uppi á grundvelli „3. mgr. 110. gr.” laga nr. 21/1991. Með bréfi 17. október 2009 beindi skiptastjóri til héraðsdóms ágreiningi aðilanna um þessa kröfu, svo og um hverrar stöðu kröfuliður um innheimtukostnað ætti að njóta í réttindaröð. Mál þetta var þingfest af því tilefni 8. janúar 2010, en undir rekstri þess fyrir héraðsdómi var leystur síðastnefndi þátturinn í ágreiningi aðilanna.

II

Skilja verður fyrrgreindar dómkröfur sóknaraðila á þann veg að þeir geri aðallega kröfu um að viðurkennt verði að þeir njóti við gjaldþrotaskipti varnaraðila stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 í skjóli veðréttar í innstæðu áðurnefnds bankareiknings nr. 0111-38-714909 að fjárhæð 1.650.003,39 evrur fyrir fjárkröfu samkvæmt lánssamningnum frá 27. október 2005, en til vara að þeir eigi á hendur varnaraðila skaðabótakröfu sömu fjárhæðar, sem standi í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laganna. Þess er og að gæta að sem fyrr segir standa Basisbank A/S, Sparbank Vest A/S og Totalbanken A/S, sem voru lánveitendur samkvæmt lánssamningnum, ekki að kæru í málinu með sóknaraðilum, en þessi þrjú fjármálafyrirtæki virðast eftir gögnum málsins hafa veitt samanlagt 20% af heildarfjárhæð lánsins. Að því virtu geta sóknaraðilar ekki með réttu haft uppi hærri varakröfu en sem nemur 80% af fyrrgreindum 1.650.003,39 evrum.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður að líta svo á að sóknaraðilar ásamt Basisbank A/S, Sparbank Vest A/S og Totalbanken A/S hafi með kröfulýsingu 21. janúar 2009 aðeins krafist að fá að njóta veðréttar fyrir fjárkröfu sinni samkvæmt lánssamningnum í nánar tilteknum fjölda hlutabréfa Samsonar eignarhaldsfélags ehf. í Landsbanka Íslands hf., svo og að tilvísun í kröfulýsingunni til veðsamningsins frá 16. nóvember 2005 fái í þeim efnum engu breytt. Jafnframt verður á sama hátt að leggja til grundvallar að í afstöðu skiptastjóra varnaraðila til kröfunnar hafi eingöngu falist viðurkenning á veðréttindum lánveitendanna að þessu sama leyti, enda gat hann hvorki viðurkennt réttindi, sem þeir gerðu ekki kröfu um, né bar honum að benda þeim á að þeir kynnu að geta haft uppi frekari kröfur en raun varð á. Samkvæmt því var kröfu þessara aðila um að fá að njóta veðréttinda fyrir fjárkröfu sinni í innstæðu reiknings nr. 0111-38-714909 ekki réttilega lýst innan kröfulýsingarfrests við gjaldþrotaskipti varnaraðila.

Í upphafi 118. gr. laga nr. 21/1991 er mælt svo fyrir að krafa á hendur þrotabúi, sem ekki er lýst fyrir skiptastjóra áður en kröfulýsingarfresti lýkur samkvæmt 2. mgr. 85. gr. sömu laga, falli niður gagnvart því nema svo standi á, sem í einhverjum af sex töluliðum fyrrnefndu lagagreinarinnar segir, enda sé ekki unnt að fylgja kröfunni fram gagnvart þrotabúinu eftir 116. gr. laganna. Eins og atvikum í máli þessu er háttað geta ákvæði 1., 2. og 3. mgr. 116. gr. laga nr. 21/1991 ekki varðað kröfu sóknaraðila. Í 4. mgr. sömu lagagreinar felst á hinn bóginn sú meginregla að lánardrottinn, sem nýtur heimildar til fullnustu fjárkröfu á hendur þrotabúi án frekari dóms, sáttar eða aðfarar í skjóli tryggingarréttinda fyrir henni í eign þess, geti fylgt þeim rétti sínum eftir án tillits til þess hvort hann hafi lýst kröfu sinni við gjaldþrotaskiptin. Í veðsamningnum frá 16. nóvember 2005 voru sóknaraðilanum Commerzbank International S.A. í þágu lánveitenda samkvæmt lánssamningnum frá 27. október sama ár veittar heimildir til að leita fullnustu í verðmætunum, sem Samson eignarhaldsfélag ehf. setti þar að veði, þar á meðal í innstæðu bankareiknings nr. 0111-38-714909, en í skjóli þeirra heimilda hefði svo verið ástatt fyrir sóknaraðilum, sem að framan segir, ef annað kæmi ekki til. Í því sambandi verður að líta til þess að þótt lánveitendurnir gerðu áðurgreindar ráðstafanir til að tryggja veðréttindi sín greiddi Nýi Landsbanki Íslands út innstæðuna á fyrrnefndum reikningi 5. desember 2008 til varnaraðila og gátu þeir ekki af þeim sökum upp frá því neytt heimilda samkvæmt veðsamningnum til að taka hana til sín til fullnustu fjárkröfum á hendur varnaraðila óháð kröfulýsingu við gjaldþrotaskiptin. Með því að ákvæði 1. til 6. töluliðar 118. gr. laga nr. 21/1991 geta ekki staðið til þess að sóknaraðilar fái nú komið að vanlýstri kröfu sinni um veðréttindi yfir fjárhæðinni, sem áður var á bankareikningnum, verður að hafna aðalkröfu þeirra í málinu.

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði er varakrafa sóknaraðila reist á því að skiptastjóri hafi með ráðstöfunum sínum, sem vörðuðu innstæðuna á reikningi nr. 0111-38-714909, bakað varnaraðila skaðabótaskyldu gagnvart þeim og standi krafa þeirra af því í tilefni í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Um þetta verður að gæta að því að skiptastjóra bar samkvæmt 2. mgr. 122. gr. sömu laga að taka til sín innstæður á bankareikningum varnaraðila og mátti í þeim efnum ganga út frá því að þær yrðu ekki að réttu lagi greiddar út ef þær væru háðar veðréttindum annarra, sem nauðsynlegar ráðstafanir hefðu verið gerðar til að tryggja. Án tillits til þess hvort Nýi Landsbanki Íslands kunni gagnvart sóknaraðilum ranglega að hafa látið innstæðuna af hendi hefði þeim verið í lófa lagið að halda réttindum sínum fram gagnvart varnaraðila með því að krefjast í kröfulýsingu sinni 21. janúar 2009 viðurkenningar á veðrétti í fénu, sem varnaraðili hafði undir höndum og átti rætur að rekja til bankareikningsins. Ráðstafanir skiptastjóra voru að þessu virtu ekki með þeim hætti að sóknaraðilar hafi öðlast vegna þeirra kröfu um skaðabætur á hendur varnaraðila.

Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðilar, Commerzbank International S.A., Raiffeisen Zentralbank Österreich AG, Bayerische Landesbank og Eik Bank A/S, greiði í sameiningu varnaraðila, þrotabúi Samsonar eignarhaldsfélags ehf., 300.000 krónur í kærumálskostnað.