596/2007

Í málinu krafðist D að viðurkennt yrði með dómi að 14.000 fermetra spilda úr landi Litla-Árskógs, sem seld var á erfðafestu samkvæmt erfðafestusamningi, félli til D án endurgjalds. A og H kröfðust sýknu af kröfum D og að viðurkennt yrði að ákvæði 5. gr. erfðafestusamnings yrði ógilt en til vara að viðurkennt yrði að D væri óheimilt, á grundvelli matsgerðar matsmanna að beita 5. gr. erfðafestusamnings þannig að landið félli til D án endurgjalds. D byggði meðal annars á því að erfðafestan hefði fallið niður árið 1964 með munnlegu samkomulagi við þáverandi erfðafestuhafa, en þá hefði nýtingu landsins til ræktunar sem og viðhaldi ræktunar og girðinga verið hætt. Talið var að D hefði ekki fært sönnur á að erfðafestan hefði fallið niður. Þá byggði D á því að erfðafesta A og H hefði fallið niður vegna ákvæða 5. gr. erfðafestusamningsins þar sem girðingum hefði ekki verið haldið við. Óumdeilt var í málinu að hreppsnefnd lét sjálf rífa ónýtar girðingar fyrir tveimur áratugum. Vegna þessa og vegna tómlætis D við að bera fyrir sig vanefndir á 5. gr. samningsins var talið að D gæti ekki krafist þess að landið félli til hans án endurgjalds vegna skorts á viðhaldi girðinga.  Samkvæmt þessu voru A og H sýknuð af kröfu D. Kröfu A og H um að viðurkennt yrði að ákvæði 5. gr. erfðafestusamningsins væri ógilt var vísað frá dómi þar sem ekki var samræmi milli kröfunnar og þeirrar ástæðu sem A og H byggðu hana á. Varakröfu A og H var einnig vísað frá dómi þar sem krafa þeirra var spegilmynd af kröfu þeirra um sýknu og varðaði að öllu leyti sömu hagsmuni. Af þeim sökum höfðu þau ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um varakröfu sína.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 14. nóvember 2007. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda sem tekin var til greina í hinum áfrýjaða dómi. Að auki krefjast þau þess aðallega að ákvæði 5. gr. erfðafestusamnings 2. febrúar 1944 verði dæmt ógilt, en til vara að viðurkennt verði að stefnda sé óheimilt, á grundvelli matsgerðar dómkvaddra matsmanna 9. júní 2006, að beita 5. gr. erfðafestusamningsins þannig að erfðafestulandið falli til stefnda án endurgjalds. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Hinn 2. febrúar 1944 seldi V-kk-nf K-kk-nf óðalsbóndi í Litla-Árskógi, Árskógshreppi, V-kk-þgf K-kk-þgf, útgerðarmanni að Sæborg í sama hreppi, á erfðafestu 14.000 fermetra landspildu þá sem deila málsins lýtur að. V-kk-nf seldi grunneignarrétt sinn að landi þessu til Árskógshrepps 10. maí 1964. Þegar landið var selt á erfðafestu höfðu framkvæmdir við byggingu íbúðarhúss á landinu hafist en samkvæmt gildandi skipulagi stendur húsið nú við Ægisgötu 19. Aðilaskipti hafa átt sér stað að réttindum samkvæmt erfðafestusamningnum og öðluðust áfrýjendur réttindi sín með kaupsamningi við Íbúðarlánasjóð 15. ágúst 2003.

Í 5. gr. erfðafestusamningsins segir að verði girðingu eigi haldið við eða erfðafestulandið gangi úr sér að ræktun svo að til fullrar óræktar horfi hvor tveggja eftir mati tveggja óvilhallra, dómkvaddra manna, falli landið aftur til landeiganda án endurgjalds.

Krafa stefndu, sem tekin var til greina í hinum áfrýjaða dómi, er í fyrsta lagi byggð á því að erfðafestan hafi fallið niður árið 1964 með munnlegu samkomulagi við þáverandi erfðafestuhafa, en þá hafi nýtingu landsins til ræktunar sem og viðhaldi ræktunar og girðinga verið hætt. Áfrýjandi hefur mótmælt því að slíkur samningur hafi verið gerður. Í málinu er upplýst að hvorki hafi verið gerður skriflegur samningur með þessu efni né þinglýstum heimildum að landinu breytt. Þá hafi hreppurinn einnig haldið áfram að innheimta lóðarleigu af umræddu erfðafestulandi sem hluta af fasteignagjaldi, en samkvæmt 9. gr. erfðafestusamningsins bar erfðafestuhafa að greiða alla skatta og gjöld til hins opinbera sem lögð væru á landið. Af framansögðu athuguðu verður stefndi ekki talinn hafa fært sönnur á að erfðafestan hafi fallið niður árið 1964.

Í öðru lagi byggir stefndi kröfu sína á því að erfðafesta áfrýjenda hafi fallið niður vegna ákvæða 5. gr. erfðafestusamningsins þar sem girðingum hafi ekki verið haldið við og vísar í því sambandi til niðurstöðu matsgerðar matsmanna 9. júní 2006 sem rakin er í hinum áfrýjaða dómi. Óumdeilt er að hreppsnefnd lét rífa ónýtar girðingar í hreppnum og jafna undir fyrir um það bil tveimur áratugum. Stefndi, sem eigandi grunneignarréttar erfðafestulandsins, lét þannig sjálfur rífa umræddar girðingar og virðist fyrst hafa borið fyrir sig gagnvart áfrýjendum að þau hefðu vanhaldið ákvæði 5. gr. erfðafestusamningsins um viðhald girðinga í aðdraganda þeirra málaferla sem til lykta verða leidd með dómi þessum. Af hálfu áfrýjenda er því haldið fram að stefndi hafi sýnt af sér slíkt tómlæti við að bera fyrir sig vanefndir á 5. gr. samningsins varðandi girðingar að hann hafi glatað rétti sínum til þess. Þegar atvik málsins eru virt verður fallist á þetta og getur stefndi því ekki nú krafist þess að landið falli til hans án endurgjalds vegna skorts á viðhaldi girðinga.

Í þriðja lagi reisir stefndi kröfu sína á því að erfðafesta áfrýjenda hafi fallið niður vegna ákvæða 5. gr. samningsins þar sem landið hafi gengið úr sér að ræktun svo að til fullrar óræktar hafi horft. Ekki verður séð að á þessu hafi verið byggt í héraði og er því um að ræða nýja málsástæðu sem er of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kemur hún því ekki til álita við úrlausn málsins.

Samkvæmt framansögðu eru ekki efni til þess að fallast á dómkröfu stefndu.

II

Kröfu sína um að ógilt verði dæmt ákvæði 5. gr. fyrrnefnds erfðafestusamnings byggja áfrýjendur á að það sé bæði óheiðarlegt og ósanngjarnt að bera það fyrir sig að landið sé ekki afgirt þegar litið sé til atvika sem komið hafi til eftir samningsgerðina. Þannig sé óumdeilt að stefndi hafi sjálfur rifið niður þær girðingar sem voru á landinu fyrir u.þ.b. tveimur áratugum. Um málsástæðu þessa vísa áfrýjendur til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Í 5. gr. erfðafestusamningsins koma fram tvö skilyrði sem hvort um sig getur leitt til þess að erfðafestulandið falli aftur til landeiganda án endurgjalds. Sú málsástæða, sem áfrýjandi byggir ógildingarkröfu sína á, varðar einvörðungu annað skilyrði greinarinnar enda þótt kröfugerðin lúti að ógildingu á 5. gr. erfðafestusamningsins í heild. Ekki er því samræmi á milli kröfunnar og þeirrar ástæðu sem áfrýjendur kveðast byggja hana á. Verður henni vísað frá héraðsdómi.

Fyrir Hæstarétti kom fram sú afstaða hjá áfrýjenda að varakrafa þeirra um að viðurkennt verði að stefnda sé óheimilt, á grundvelli matsgerðar dómkvaddra matsmanna 9. júní 2006, að beita 5. gr. erfðafestusamningsins þannig að erfðafestulandið falli til stefnda án endurgjalds, væri spegilmynd af kröfu þeirra um sýknu af kröfu stefnda og varðaði að öllu leyti sömu hagsmuni. Af þessu leiðir að áfrýjendur hafa ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um varakröfu sína. Verður henni því einnig vísað frá héraðsdómi.

Samkvæmt úrslitum málsins verður stefndi, með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991, dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjendur, A-kk-nf A-kk-nf J-kk-nf og H-kvk-nf G. Þ-kvk-nf, eru sýkn af kröfu stefnda, Dalvíkurbyggðar.

Kröfum áfrýjenda um að ákvæði 5. gr. erfðafestusamnings 2. febrúar 1944 verði dæmt ógilt og að stefnda sé óheimilt, á grundvelli matsgerðar dómkvaddra matsmanna 9. júní 2006, að beita 5. gr. erfðafestusamningsins þannig að erfðafestulandið falli til stefnda án endurgjalds, er vísað frá héraðsdómi.

Stefndi greiði áfrýjendum samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.