59/2016

Í úrskurði óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að hluti landsvæðis sem eigendur jarðanna Torfufells, Hólsgerðis og Úlfár í Eyjafjarðarsveit töldu vera innan merkja þeirra væri þjóðlenda í afréttareign eigenda þeirra jarða en að öðru leyti væri deilusvæðið háð beinum eignarétti þeirra. Fyrir Hæstarétti kröfðust I o.fl. þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því er þann hluta landssvæðisins varðaði, sem talið hafði verið þjóðlenda í afréttareign þeirra og að viðurkennt yrði að þar væri enga þjóðlendu að finna. Í dómi Hæstaréttar var greint frá frásögn í Landnámabók um landnám í Eyjafirði og tiltekið að þar væri syðst getið Villingadals en norðurmerki Torfufells lægju að Torfufellsá sem félli að hluta um hann. Vísaði rétturinn til þess að ekki yrði ráðið af Landnámabók um hugsanlegt nám á landi sem nú teldist innan merkja Torfufells, Hólsgerðis og Úlfár eða lægi fyrir sunnan þau. Þá var gerð grein fyrir ýmsum heimildum frá fyrri öldum auk þess sem rakin voru landamerkjabréf frá árinu 1889 fyrir jarðirnar. Talið var að í raun hefði bréfið fyrir Úlfá eitt vægi varðandi merki þeirrar jarðar eða eftir atvikum allra jarðanna þriggja til suðurs á því svæði sem deilt væri um í málinu. Þar kæmi fram að merki jarðarinnar til suðurs fylgdu Hafrá „til fjallsbrúnar“ en að vestan réði „fjallsbrúnin.“ Að teknu tilliti til úrskurðar óbyggðanefndar og krafna málsaðila yrði að líta svo að fjallsbrúnin, sem fylgja ætti Hafrá til, væri við upptök árinnar og þar með við vatnaskil. Engar heimildir væru í málinu til stuðnings því að merki hefði að réttu lagi átt að liggja sunnar en eigendur jarðanna hefðu lýst þeim sjálfir í landamerkjabréfunum frá 1889. Þá var jafnframt litið til þess að í bréfunum hefði hvergi verið vikið að því að suðurmerki jarðanna hefðu átt að fylgja mörkum sýslna eða sveitarfélaga. Mörkin sem óbyggðanefnd hefði ákveðið milli eignarlands jarðanna og þjóðlendu hafi fylgt vatnaskilum eða legið sunnan við þau. Í ljósi þessa var Í sýknað af kröfum I o.fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 22. janúar 2016. Þau krefjast þess að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 í máli nr. 2/2008 um að landsvæði, sem afmarkað er á eftirfarandi hátt, sé þjóðlenda: „Kröfulínu íslenska ríkisins er fylgt frá punkti 2, í upptökum Hafrár, og norðvestur að skurðpunkti við vatnaskil. Frá skurðpunktinum er miðað við vatnaskil til suðvesturs, þar til þau mæta sveitarfélagamörkum Eyjafjarðarsveitar og Akrahrepps. Sveitarfélagamörkum er síðan fylgt til suðausturs, að punkti 1 í kröfulínu gagnaðila, við suðurenda Urðarvatns nyrðra. Loks er síðarnefndu línunni fylgt áfram til norðausturs, þar til kemur að fyrstnefndum punkti 2 í þjóðlendukröfulínu ríkisins.“ Áfrýjendur krefjast þess einnig að viðurkennt verði að engin þjóðlenda sé innan þessara merkja. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur fóru á vettvang 1. september 2016.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 29. mars 2007 til meðferðar landsvæði á vestanverðu Norðurlandi, sem náði yfir alla fyrrum Eyjafjarðarsýslu og Skagafjarðarsýslu ásamt Hofsjökli og Austur-Húnavatnssýslu austan Blöndu. Að beiðni stefnda ákvað nefndin 28. desember sama ár að skipta svæðinu í tvennt og taka að svo stöddu einungis til meðferðar syðri hluta þess. Sá hluti svæðisins var nánar afmarkaður þannig að til norðurs fylgdi hann norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps og Seyluhrepps, Norðurá og Norðurárdal, Öxnadalsheiði og Öxnadalsá þar til hún fellur í Hörgá og síðan þeirri á til ósa í Eyjafirði. Austurmörk fylgdu Fnjóská frá ósum í sama firði til suðurs þar til hún sker sveitarfélagamörk Eyjafjarðarsveitar að austan, en þaðan var farið eftir þeim mörkum áfram til suðurs í Fjórðungakvísl. Að sunnan réðst svæðið af suðurmörkum Eyjafjarðarsveitar og suðurjaðri Hofsjökuls. Til vesturs var Blöndu fylgt sunnan frá upptökum hennar í Hofsjökli til norðurmarka fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps.

Óbyggðanefnd bárust 14. mars 2008 kröfur stefnda um þjóðlendur á öllum þessum syðri hluta svæðisins og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Nefndinni bárust af því tilefni fjölmargar kröfur, en í framhaldi af því ákvað hún að fjalla um syðri hluta svæðisins í fimm aðskildum málum. Meðal þeirra var mál nr. 2/2008, sem náði til Eyjafjarðarsveitar vestan Eyjafjarðarár.

Það mál tók meðal annars til landsvæðis, sem eigendur jarðanna Torfufells, nú áfrýjendurnir I-kvk-nf V-kvk-nf G-kvk-nf og E-kk-nf M-kk-nf, og Hólsgerðis og Úlfár, áfrýjendurnir B-kk-nf S-kk-nf og S-kvk-nf B-kvk-nf, töldu innan merkja þessara jarða og háð beinum eignarrétti sínum, en stefndi taldi það þjóðlendu. Óbyggðanefnd komst að þeirri niðurstöðu í úrskurði sínum 19. júní 2009 að hluti þessa deilusvæðis, sem var afmarkaður á þann hátt sem greinir í dómkröfu áfrýjenda, væri þjóðlenda í afréttareign eigenda Torfufells, Hólsgerðis og Úlfár, sbr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998, en að öðru leyti væri deilusvæðið háð beinum eignarrétti. Stefndi undi þeirri niðurstöðu, en eigendur jarðanna á hinn bóginn ekki. Þau höfðuðu mál þetta 20. janúar 2010 og greinir aðilana ekki á um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerðu eigendur jarðanna sömu kröfur og hér fyrir dómi, þar á meðal um að viðurkennt yrði að innan landsvæðisins, sem var afmarkað í dómkröfum þeirra, væri engin þjóðlenda, en þeirrar kröfu er ekki getið í hinum áfrýjaða dómi. Í þinghaldi í héraði 25. september 2015 var því lýst yfir að áfrýjendurnir I-kvk-nf V-kvk-nf og E-kk-nf hafi fengið afsal fyrir jörðinni Torfufelli og tóku þau við aðild að málinu af fyrri eiganda hennar. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af kröfum áfrýjenda.

II

Jarðirnar Torfufell, Hólsgerði og Úlfá eru í Eyjafjarðardal vestan Eyjafjarðarár í sveitarfélaginu Eyjafjarðarsveit og liggja þær í framangreindri röð frá norðri til suðurs. Frá norðurmerkjum Torfufells við Eyjafjarðará eru rúmlega 37 km í beinni loftlínu til sjávar í Eyjafirði við Akureyri, en milli þeirra og suðurmerkja Úlfár eru um 6,5 km. Til austurs liggja jarðirnar að Eyjafjarðará og eru handan hennar Halldórsstaðir að norðan og Tjarnir að sunnan, en síðarnefnda jörðin er sú syðsta austan við ána. Norðan við land Torfufells liggja frá austri til vesturs á rúmlega 4 km leið jarðirnar Leyningur, Ytri-Villingadalur og Syðri-Villingadalur. Að norðvestan á Torfufell merki að landsvæðinu Leyningsdal, sem er þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 2/2008, og ráðast þau merki, sem liggja óreglulega en eru um 8 km í beinni línu milli ystu marka, að mestu af Torfufellsá og Galtá. Eins og óbyggðanefnd afmarkaði eignarland jarðanna fylgja merki þeirra til vesturs beinni línu, sem er um 4 km að lengd og endar að sunnan í hornpunkti á ónefndu fjalli sem á uppdráttum er sýnt ýmist með 1023 eða 1026 m hæð. Þau merki liggja að mestu að landi jarðanna Ábæjar og Nýjabæjar í Akrahreppi í Skagafirði, sem er háð beinum eignarrétti samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 í máli nr. 4/2008, en syðst að Nýjabæjarafrétti í sama sveitarfélagi, sem er þjóðlenda samkvæmt dómi Hæstaréttar 22. október 2015 í máli nr. 743/2014. Frá hornpunktinum telja áfrýjendur suðurmerki jarðanna móti Nýjabæjarafrétti eiga að fylgja um 8 km langri línu beint til suðausturs að suðurenda Urðarvatns nyrðra, en þaðan fari merkin gegnt landsvæðinu Arnarstaðatungum, sem er þjóðlenda samkvæmt dómi Hæstaréttar 13. október 2016 í máli nr. 20/2016, um 3 km norður eftir miðju vatninu og áfram innan við 1 km að upptökum Hafrár. Óbyggðanefnd varð ekki við kröfu eigenda Torfufells, Hólsgerðis og Úlfár um þessi merki til suðurs, heldur taldi hún að frá stað skammt austan við fyrrnefndan hornpunkt færu merkin eftir óreglulegri línu á vatnaskilum norðaustur að ónefndu fjalli í 1164 m hæð, um 4 km frá hornpunktinum, og loks frá því fjalli um 4 km beint í suðaustur til upptaka Hafrár. Landið, sem skilið var á þennan hátt undan beinum eignarrétti eigenda jarðanna þriggja, er svæðið sem deilt er um í málinu og fyrrgreindar dómkröfur áfrýjenda taka til. Loks er þess að geta að samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar fylgja suðausturmörk eignarlands jarðanna, sem ekki er deilt um í málinu, Hafrá frá upptökum hennar á um 5 km leið norðaustur til ármóta í Eyjafjarðará.

Deilusvæðið í málinu er á gróðursnauðri hásléttu, sem nær upp í meira en 1160 m hæð, en lægst virðist landið liggja í 881 m yfir sjávarmáli á vatnsborði Urðarvatns nyrðra.

III

Í dómi Hæstaréttar 29. apríl 1969 í máli nr. 128/1967, sem birtur er í dómasafni 1969 á bls. 510, var tekin afstaða til kröfu, sem Upprekstrarfélag Saurbæjarhrepps gerði á hendur eigendum jarðanna Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli í Akrahreppi í Skagafirði, um að viðurkennt yrði „að landamerki fyrir umráðasvæði félagsins, að vestan, gagnvart löndum Skagfirðinga á hálendinu vestan og sunnan Eyjafjarðardala verði viðurkennd og ákveðin þannig: Nyrzt ráði merkjum Fossá frá upptökum nyrðri kvíslar til ármóta hennar og Jökulsár eystri, síðan ráði Jökulsá eystri merkjum suður að ármótum hennar og Strangalækjar, þaðan ráði bein lína suður í Miklafell í Hofsjökli.“ Gagnaðilar upprekstrarfélagsins í málinu kröfðust þess á hinn bóginn að viðurkennt yrði að landamerki áðurnefndra jarða þeirra „og þar með talin sýslumörk Skagafjarðarsýslu á þessu svæði séu að austan vatnaskil á hálendinu og að endamark við Hofsjökul sé fjallið Klakkur.“ Í dómi Hæstaréttar sagði meðal annars: „Í máli þessu er deilt um eignarrétt að landsvæði því, sem um er að tefla, en eigi um upprekstrarrétt. Áfrýjandi, Upprekstrarfélag Saurbæjarhrepps, reisir kröfur sínar á því, að hann hafi tekið heimildir á landsvæði þessu frá fyrri eigendum jarðanna Möðruvalla og Hóla í Saurbæjarhreppi, sem frá fornu fari hafi talizt taka yfir landsvæðið. Stefndu, eigendur Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli, reisa dómkröfur sínar á afsali fyrir hálfri jörðinni Nýjabæ frá 29. janúar 1464, þar sem landið sé talið vera hluti jarðarinnar. Hvorki áfrýjandi né stefndu hafa fært fram gögn fyrir fullkominni eignatöku að fornu eða nýju á landsvæði því, sem um er að tefla í máli þessu. T.d. verður eigi séð, að eigendur Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli eða eigendur Möðruvalla og Hóla hafi fyrrum innt af hendi smölun og fjallskil á landsvæðinu, svo sem eigendum jarða var boðið að gera á jörðum sínum, sbr. Jónsbók, landsleigubálk 49. Yfirlýsingar í afsölum fyrr og síðar, sem eigi styðjast við önnur gögn, nægja eigi til að dæma öðrum hvorum aðilja eignarrétt til öræfalandsvæðis þessa. Verða því kröfur hvorugs aðilja í málinu teknar til greina.“

Af gögnum þessa máls virðist mega ráða að landsvæðið, sem hér er deilt um, sé hluti af því svæði sem framangreindur dómur 29. apríl 1969 snerist um. Á hinn bóginn eru aðilar þessara mála hvorki þeir sömu né hafa aðilar þessa máls komið á einhvern hátt í stað aðila að máli nr. 128/1967. Dómkröfur í fyrra málinu lutu að ákvörðun merkja milli landa aðilanna að því, en í þessu máli beinast þær að gildi úrskurðar óbyggðanefndar um að land sunnan merkja Torfufells, Hólsgerðis og Úlfár, eins og nefndin taldi þau réttilega dregin, sé þjóðlenda. Dómur í máli nr. 128/1967 hefur því ekki þau áhrif hér, sem um ræðir í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en hann getur á hinn bóginn samkvæmt 4. mgr. sömu lagagreinar haft sönnunargildi um atvik, sem í honum greinir.

IV

Niðurstaða óbyggðanefndar um mörk eignarlands Torfufells, Hólsgerðis og Úlfár til suðurs var reist á því að hvorki yrði fundin stoð fyrir því í landamerkjabréfum fyrir jarðirnar frá árinu 1889 né öðrum heimildum að land þeirra næði að vestanverðu svo langt sem eigendur þeirra gerðu kröfu um, heldur yrði leitt af orðalagi landamerkjabréfanna að suðurmerki jarðanna vestan upptaka Hafrár réðust af vatnaskilum. Krafa stefnda fyrir nefndinni um mörk eignarlands og þjóðlendu hafi á bilinu frá upptökum Hafrár vestur að fyrrnefndu 1164 m háu fjalli verið látin fylgja beinni línu, sem lægi sunnan vatnaskila á því svæði, og væri nefndin bundin af þeirri kröfugerð, en að öðru leyti væru vatnaskilin innan landsins sem stefndi krafðist að talið yrði þjóðlenda. Lægju merkin því um þá línu, sem nefndin taldi skilja eignarland jarðanna að sunnanverðu frá þjóðlendu í afréttareign eigenda þeirra. Gagnstætt þessu halda áfrýjendur því fram að skýra verði orðalag landamerkjabréfanna á þann veg að merki jarðanna til suðurs hafi átt að fylgja sveitarfélagamörkum, sem eigendur jarðanna hafi áður fyrr talið að færu eftir vatnaskilum. Verði að leggja þá skýringu til grundvallar við úrlausn málsins þótt nú liggi fyrir vegna nýrra aðferða við mælingar að vatnaskilin séu norðar en sveitarfélagamörkin.

Í Landnámabók er sagt frá því að H-kk-nf hinn magri hafi numið „allan Eyjafjǫrð milli Sigluness ok Reynisness“. Eftir fyrstu tvo veturna á Íslandi hafi hann fært bú sitt að Kristnesi, en síðan „tóku menn at byggja í landnámi H-kk-ef at hans ráði.“ Hafi H-kk-nf gefið mági sínum og fjórum börnum hverju sitt land í Eyjafjarðardal og þau reist þar nánar tiltekin býli, í þremur tilvikum fyrir vestan Eyjafjarðará og í tveimur austan hennar. Um syðsta landnámssvæðið vestan Eyjafjarðarár segir að H-kk-nf hafi gefið dóttur sinni H-kvk-þgf og manni hennar A-kk-þgf rotin Þ-kk-þgf „land upp frá Hálsi til Villingadals“ og hafi þau búið að Saurbæ. Villingadalur, sem á að hafa markað þetta svæði til suðurs, skerst inn í landið til suðvesturs frá Eyjafjarðardal og liggja norðurmerki Torfufells að Torfufellsá sem fellur að hluta um hann. Verður því ekkert ráðið af Landnámabók um hugsanlegt nám á landi, sem nú telst innan merkja Torfufells, Hólsgerðis og Úlfár eða liggur fyrir sunnan þau.

Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá ýmsum heimildum frá fyrri öldum, þar sem getið var um jarðirnar Torfufell og Úlfá, en um Hólsgerði virðast ekki vera eldri heimildir en jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712, þar sem rætt var um Hólsgerði sem hjáleigu Torfufells. Meðal þessara eldri heimilda eru bréf frá 6. maí 1446 um skipti á dánarbúi Þ-kk-ef L-kk-ef, þar sem Torfufell var meðal jarða sem komu til arfs eftir hann, bréf K-kk-ef konungs af Bayern frá 10. ágúst 1447, þar sem hann fól P-kk-þgf P-kk-þgf hirðmanni að leitast við að taka til sín tilteknar jarðir, þar á meðal Úlfá, frá erfingjum Þ-kk-ef L-kk-ef, bréf frá 18. september 1501 um makaskipti Þ-kk-ef E-kk-ef og G-kk-ef P-kk-ef á tilteknum jörðum, þar á meðal Torfufelli og Úlfá, kaupmálabréf Þ-kk-ef Þ-kk-ef og S-kvk-ef Ó-kvk-ef frá 2. júní 1556, sem tók meðal annars til Torfufells, og bréf frá 2. september 1560, 5. júlí 1569 og 2. september sama ár um skipti eftir Þ-kk-þf G-kk-þf og G-kk-þf Þ-kk-þf, en meðal eigna þeirra voru bæði Torfufell og Úlfá. Í úrskurðinum er einnig getið um heimildir frá 6. september 1697 og 9. ágúst 1699 um eigendaskipti að Úlfá. Í fyrrnefndri jarðabók frá 1712 sagði um Torfufell að úthagar væru nægir og um Úlfá að þeir væru „víðlendir og búgóðir“, en að öðru leyti var jörðunum ekki lýst þannig að hér skipti máli. Á manntalsþingi 11. maí 1751 var lesin upp lögfesta fyrir Torfufell ásamt hjáleigunni Hólsgerði, sem tók til lands „til þeirra landamerkia sem adrer eiga j mote med forbode a allre ologlegre brukun an eiganda leifes.“ Þá kom fram í jarðamati frá 1849 að Hólsgerði væri hjáleiga frá Torfufelli og hefði ekki eigin landamerki, en jarðirnar hefðu afrétt fyrir sig í Torfufellsdal. Búfjárhagar við Úlfá væru nógir og góðir fyrir sauðfé. Ef frá er talin lögfestan, sem var þinglesin 11. maí 1751, eiga þær heimildir, sem hér hefur verið getið, það sammerkt að hvorki var þar vikið að merkjum Torfufells, Hólsgerðis eða Úlfár né atriðum sem einhverju gætu skipt um ákvörðun þeirra, en í framangreindri lýsingu í lögfestunni á merkjum fyrrnefndu jarðanna tveggja kom í raun ekkert fram sem unnt er að byggja á. Liggja því ekki fyrir eldri heimildir um merki jarðanna en landamerkjabréfin frá 1889.

Í landamerkjabréfi fyrir Torfufell frá 21. maí 1889, sem var þinglesið 24. sama mánaðar, sagði meðal annars: „Að sunnan milli Hólsgerðis og Torfufells eru merkin í jarðfastan stein … og bein stefna úr honum niður til Eyjafjarðarár. Til fjallsins er óskipt land milli jarðanna. Að austan ræður Eyjafjarðará landamerkjum, að norðan og vestan ræður Torfufellsá landamerkjum fram að svonefndri Galtá, sem er framan við Leyningsdal, frá henni á Torfufell dalinn beggja vegna og fram á fjöll þangað til vötnum hallar vestur til Skagafjarðar, en frá Torfufellsgilskjafti eru landamerki beint strik í gilið, sem er næst fyrir utan Halldórsstaðatún. Hólsgerði á frítt fyrir sínar skepnur á Torfufellsdal.“ Bréfið var áritað um samþykki af hálfu Hólsgerðis, Syðri-Villingadals og Leynings. Landamerkjabréf fyrir Hólsgerði var einnig gert 21. maí 1889, en þinglesið 20. maí 1890. Þar var suðurmerkjum jarðarinnar móti Úlfá lýst þannig að þau lægju „úr gömlum garðsstúf niður við Eyjafjarðará uppí 3 jarðfasta steina, sem vörður hafa verið hlaðnar á og úr þeim bein stefna til fjalls.“ Að norðan milli Torfufells og Hólsgerðis var tekið fram að „til fjallsins er landið óskipt milli jarðanna.“ Síðan sagði: „Að austan ræður Eyjafjarðará, en að vestan fjallsbrúnin. Jörðin á fría beit fyrir gjeldfé og stórgripi á Torfufellsdal.“ Bréfið var áritað um samþykki vegna Torfufells og Úlfár. Í þinglesnu landamerkjabréfi fyrir Úlfá, sem bar ekki dagsetningu en óbyggðanefnd taldi jafnframt hafa verið gert 21. maí 1889, sagði eftirfarandi: „Að austan ræður Eyjafjarðará. Að sunnan bein stefna frá Eyjafjarðará í Hafrárgljúfur, þaðan ræður Hafrá til fjallsbrúnar. Að vestan ræður fjallsbrúnin. Að norðan ráða steinvörður, sem hlaðnar eru ofaná þrjá jarðfasta steina beina stefnu frá Eyjafjarðará til fjallsbrúnar.“ Bréfið var áritað um samþykki fyrir Hólsgerði og Arnarstaði.

Af þessum þremur landamerkjabréfum hefur í raun bréfið fyrir Úlfá eitt vægi varðandi merki þeirrar jarðar eða eftir atvikum allra jarðanna þriggja til suðurs á því svæði, sem deilt er um í málinu, en þess er að gæta að af fyrrgreindum heimildum verður ekki annað ráðið en að Úlfá sé forn jörð, sem hljóti um langan tíma að hafa haft sín sjálfstæðu landamerki. Í landamerkjabréfi Úlfár sagði sem áður var getið að merki jarðarinnar til suðurs fylgdu Hafrá „til fjallsbrúnar“, en að vestan réði „fjallsbrúnin.“ Úr því að lýsingin hljóðaði á þennan veg verður að teknu tilliti til úrskurðar óbyggðanefndar og krafna málsaðila að líta svo að fjallsbrúnin, sem fylgja átti Hafrá til, sé við upptök árinnar og þar með við vatnaskil. Merkin til vesturs fylgi síðan þessari fjallsbrún og þar með vatnaskilum. Óumdeilt er að mörkin milli eignarlands jarðanna þriggja til suðurs og þjóðlendu, eins og óbyggðanefnd ákvað þau, fylgja ýmist vatnaskilum fyrir vestan upptök Hafrár eða liggja sunnan við vatnaskilin. Engar heimildir eru í málinu til stuðnings því að merki hafi að réttu lagi átt að liggja sunnar en eigendur jarðanna lýstu þeim sjálfir í landamerkjabréfunum frá 1889. Um þetta verður jafnframt að líta til þess að í bréfunum var hvergi vikið að því að suðurmerki jarðanna ættu að fylgja mörkum sýslna eða sveitarfélaga. Á því svæði, sem málið varðar, voru núverandi mörk Eyjafjarðarsveitar og Akrahrepps ákveðin með samkomulagi sveitarfélaganna, sem félagsmálaráðherra staðfesti með auglýsingu nr. 629/1999 í B-deild Stjórnartíðinda, og verður ekki annað séð af heimildum, sem raktar eru í úrskurði óbyggðanefndar, en að mörkin þar hafi fram til þess tíma verið talin óviss. Að virtu öllu framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.

Eins og atvikum er háttað í máli þessu, sem hefur að ófyrirsynju verið skotið til Hæstaréttar, verður að dæma áfrýjendur til að greiða málskostnað hér fyrir dómi, en um hann og gjafsóknarkostnað þeirra fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 21. janúar 2010, en stefndi tók þar til varna með greinargerð, sem var lögð fram 8. apríl sama ár, og fékk síðan frest til frekari gagnaöflunar, sem hann lauk í þinghaldi 3. júní 2010. Málið var því næst tekið fyrir 28. júní 2010 og var þá ákveðið að farið yrði á vettvang 7. september sama ár. Eftir það liðu nærri fjögur ár þar til málið var tekið fyrir 18. ágúst 2014 og fór þá fram aðalmeðferð. Ekki var þó felldur dómur á málið í framhaldi af því, heldur var það tekið aftur til munnlegs flutnings meira en ári síðar 25. september 2015 og var hinn áfrýjaði dómur loks kveðinn upp 22. október sama ár. Þessi málsmeðferð, sem tók samkvæmt framansögðu meira en hálft sjötta ár, er stórlega vítaverð.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, I-kvk-nf V-kvk-nf G-kvk-nf, E-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf S-kk-nf og S-kvk-nf B-kvk-nf, greiði óskipt stefnda, íslenska ríkinu, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 750.000 krónur.