142/2009

I sá um umfangsmiklar verktakaframkvæmdir við gerð Kárahnjúkavirkjunar. Í málinu krafði I Í um endurgreiðslu á staðgreiðslu skatta af launum erlendra manna, sem störfuðu í þágu I við framkvæmdirnar á vegum tveggja portúgalskra starfsmannaleiga. Jafnframt krafðist I endurgreiðslu á tryggingagjaldi, sem félaginu hafði verið gert að skila til Í vegna launa þessara starfsmanna. Í taldi sér óskylt að greiða. Með fyrri dómum Hæstaréttar hafði því verið slegið föstu að I teldist á grundvelli samnings við starfsmannaleigurnar og Alþýðusamband Íslands launagreiðandi portúgölsku starfsmannanna að því er varðaði greiðslu á þeirri fjárhæð sem næmi mismun á íslenskum lágmarkslaunum og portúgölskum launum. Væri I því skylt að standa skil á staðgreiðslu af þeim mun. Í málsvörn Í var meðal annars á því byggt að engin grein hefði verið gerð í stefnu fyrir þeirri skyldu I að skila staðgreiðslu vegna þessa mismunar. Ekki yrði ráðið af málatilbúnaði I að staðgreiðslu vegna tryggingar hans á lágmarkslaunum væri haldið utan við kröfugerðina. Engrar sundurliðunar nyti við um það hvaða laun og staðgreiðsla tilheyrðu starfsmannaleigunum og hvað hefði verið á ábyrgð I. I hélt því hins vegar fram að engum mun hefði verið til að dreifa milli íslensku og portúgölsku launanna þeim síðarnefndu í óhag. Talið var að Í hefði leitt rök að því að töluverður munur hefði verið á íslenskum og portúgölskum launakjörum starfsmanna á virkjunarsvæðinu. Ekkert væri fram komið sem bent gæti til annars en að sá munur á staðgreiðsluskilum, sem af því leiddi, væri innifalinn í kröfugerð I. Hvaða fjárhæð sá munur næmi lægi hins vegar ekkert fyrir um í málinu. I reisti kröfu sína á því að félagið ætti rétt á endurgreiðslu samkvæmt lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Talið var að fé, sem I hefði verið gert að skila vegna staðgreiðslu af launum portúgölsku starfsmannanna, hefði ekki verið oftekið þar sem Í hefði átt réttmæta kröfu til fjárins. Þá væri réttur til endurgreiðslu samkvæmt lögunum á hendi gjaldandans sjálfs, en I hefði haft milligöngu við að uppfylla skattskyldu, sem hvíldi á öðrum, en ekki verið í hlutverki gjaldanda. Var því ekki fallist á að I gæti með stoð í lögunum krafið Í um endurgreiðslu staðgreiðslu af launum. Þá var því hafnað að I gæti stutt kröfu sína með almennum reglum fjármunaréttarins um endurgreiðslu ofgreidds fjár, enda ættu sömu sjónarmið við um oftekið fé og um endurgreiðslu samkvæmt lögunum. Loks reisti I kröfu sína á því að Í bæri ábyrgð eftir reglum skaðabótaréttar á tjóni, sem félagið hefði orðið fyrir. Fallist var á með I að Í hefði með ólögmætum hætti brotið rétt á I með því að knýja félagið til að hafa milligöngu um staðgreiðsluskila af launum portúgölsku starfsmannanna að undanteknum þeim hluta launanna, sem stafaði af mun á íslenskum og portúgölskum launum. Hins vegar var talið að I hefði vanrækt skyldu sína til að takmarka tjón sitt og hefði því fyrirgert rétti til bóta úr hendi Í. Var Í því sýkn af kröfum I að því er varðaði þann hluta þeirra, sem stafaði af staðgreiðsluskilum af launum starfsmanna. Að því er varðaði tryggingagjaldið var á hinn bóginn litið til þess að það væri lagt á launagreiðanda en ekki launamann. Hefði I ofgreitt þetta gjald færi eftir ákvæðum laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu þess. Ekki varð hins vegar lagður efnisdómur á þennan þátt málsins sökum vanreifunar og var þessum hluta krafna I vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. mars 2009. Hann krefst þess aðallega að úrskurði héraðsdóms 25. júní 2008 og hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og málinu vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefnda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að þessu frágengnu krefst áfrýjandi lækkunar á kröfum stefnda og að málskostnaður á báðum dómstigum verði látinn falla niður.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða úrskurðar og dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða stefnda 1.230.708.381 krónu með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 5. febrúar 2004 til 30. janúar 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. síðastnefndra laga frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu stefnda að það hafi verið höfðað í nafni útibús hans á Íslandi. Útibúið hafi nú verið afskráð og móðurfélagið á Ítalíu tekið við aðild málsins.

I

Með samningi við Landsvirkjun tók stefndi að sér umfangsmiklar verktakaframkvæmdir við gerð Kárahnjúkavirkjunar. Verkið hófst á árinu 2003 og var að mestu lokið 2008. Í málinu krefur stefndi áfrýjanda um endurgreiðslu á staðgreiðslu skatta af launum erlendra manna, sem störfuðu í þágu stefnda við framkvæmdirnar á vegum tveggja portúgalskra starfsmannaleiga, en óumdeilt er að skattayfirvöld hér á landi gerðu stefnda að standa skil á þeim til áfrýjanda gegn mótmælum þess fyrrnefnda sem taldi skylduna hvíla á starfsmannaleigunum. Jafnframt krefst stefndi endurgreiðslu á tryggingagjaldi, sem honum hafi verið gert að skila til áfrýjanda vegna launa þessara starfsmanna. Áfrýjandi telur sér óskylt að greiða.

Áður hafa fallið tveir dómar í Hæstarétti, sem skipta máli við úrlausn ágreinings aðilanna, en stefndi var annar aðili beggja fyrri málanna. Í dómi réttarins 7. desember 2006 í máli nr. 267/2006 var leyst úr ágreiningi vegna launakröfu portúgalsks starfsmanns við virkjunarframkvæmdirnar á hendur stefnda. Starfsmaðurinn krafðist þess að stefnda yrði gert að greiða honum mismun á annars vegar launum, sem honum hefði borið samkvæmt kjarasamningum sem giltu á virkjunarsvæðinu, og hins vegar þeim launum sem hann fékk greidd frá starfsmannaleigunni Select-I Serviços SA. í Portúgal. Í málinu lá fyrir að í samningi stefnda og starfsmannaleigunnar um útvegun á vinnuafli var kveðið sérstaklega á um það að ef nettó launakjör einhvers útvegaðs starfsmanns eða „portúgölsku launin“ yrðu í einhverjum mánuði lægri en heildarlágmarkskjör í sömu starfsgrein á virkjunarsvæðinu eða „íslensku launin“, skyldi stefndi bera muninn á íslensku laununum og þeim portúgölsku. Í málinu lá jafnframt fyrir sérstök bókun 1. október 2003 milli landssambanda Alþýðusambands Íslands í samráðsnefnd virkjunarsamnings og stefnda um verklag við launagreiðslur erlendra starfsmanna á vegum stefnda og samkomulag hinna sömu 10. sama mánaðar sem gert var „með það að markmiði að skýra reglur sem gilda um erlenda ráðningarsamninga útlendra starfsmanna sem hafa verið sendir til starfa á Íslandi við Kárahnjúkaverkefnið“. Í bókuninni var kveðið á um útreikning lágmarksgreiðslu með tilteknum hætti og lýsti stefndi yfir að hann ábyrgðist greiðslur til umræddra starfsmanna samkvæmt því sem þar greindi. Í samkomulaginu sagði meðal annars að starfsmenn skyldu áfram njóta allra réttinda sem ráðningarsamningar þeirra kveði á um, en í þeim tilvikum þar sem réttindi samkvæmt virkjunarsamningi eða íslenskum lögum séu starfsmanni hagkvæmari þá gildi hin síðarnefndu. Stefndi studdi sýknukröfu sína meðal annars við aðildarskort, en hann hafi ekki verið í ráðningarsambandi við gagnaðila málsins, sem hafi verið starfsmaður áðurnefndrar starfsmannaleigu. Þá hafi stefndi með samningum við Alþýðusamband Íslands ekki tekið á sig efndaskyldu á ráðningarkjörum starfsmannsins heldur í mesta lagi efndaábyrgð þegar fullreynt væri að starfsmannaleigan stæði ekki við skuldbindingar sínar. Niðurstaða málsins varð sú að samninga stefnda við Alþýðusamband Íslands yrði að skýra á þann veg að sá fyrrnefndi hafi tekið að sér beina greiðsluskyldu gagnvart starfsmönnum á þeim mun sem kynni að vera á reiknuðum íslenskum lágmarkslaunum og launum samkvæmt ráðningarsamningi viðkomandi starfsmanns við starfsmannaleiguna á hverju mánaðarlegu launatímabili. Íslensku launin töldust vera hærri en hin portúgölsku á öllum tímabilum, sem á reyndi í málinu, og var stefndi dæmdur til að greiða starfsmanninum samanlagðan launamuninn.

Í dómi Hæstaréttar 20. september 2007 í máli nr. 523/2006 var leyst úr ágreiningi aðila þessa máls um skyldu stefnda til að skila staðgreiðslu vegna launagreiðslna til portúgalskra starfsmanna tveggja starfsmannaleiga. Skattstjórinn í Reykjavík og yfirskattanefnd höfðu áður úrskurðað að þessi skylda hvíldi á stefnda. Sá síðastnefndi undi úrskurði nefndarinnar varðandi staðgreiðslu vegna ítalskra starfsmanna sinna, en ekki portúgölsku starfsmannanna, sem starfsmannaleigurnar höfðu útvegað. Niðurstaða málsins varð sú að portúgölsku starfsmennirnir við Kárahnjúkavirkjun væru skattskyldir hér á landi frá fyrsta starfsdegi hér. Starfsmannaleigurnar teldust hins vegar almennt vera launagreiðendur hinna útleigðu portúgölsku starfsmanna og því hafi starfsmannaleigunum en ekki stefnda almennt borið skylda til að standa skil á staðgreiðslu vegna launa þessara starfsmanna. Stefndi hefði á hinn bóginn með samningum við starfsmannaleigurnar og Alþýðusamband Íslands gengist undir beina skyldu til að greiða portúgölsku starfsmönnunum þann mun, sem í hverjum mánuði kynni að vera á „nettó fjárhæð launa“ hvers erlends starfsmanns samkvæmt virkjunarsamningi og launum samkvæmt ráðningarsamningi starfsmannsins við starfsmannaleiguna, sbr. áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 267/2006. Stefndi teldist því launagreiðandi hinna portúgölsku starfsmanna að því er varðar greiðslu á þeirri fjárhæð sem nemi mismun á íslensku lágmarkslaununum og portúgölsku laununum og sé honum því skylt að standa skil á staðgreiðslu af þeim mun. Samkvæmt því felldi Hæstiréttur úr gildi niðurstöðu yfirskattanefndar um að stefnda væri skylt að greiða staðgreiðslu vegna launa portúgalskra starfsmanna tveggja starfsmannaleiga.

II

Í hinum áfrýjaða dómi greinir frá bréfaskiptum aðilanna eftir að áðurnefndur dómur Hæstaréttar í máli nr. 523/2006 var kveðinn upp og tilraunum stefnda til að fá endurgreitt fé, sem hann kveðst hafa verið knúinn til að standa skil á án skyldu. Þau atvik eru í aðalatriðum óumdeild. Málsástæðum aðilanna er þar einnig lýst.

Aðalkrafa áfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi er á því reist að í stefnu til héraðsdóms hafi engin grein verið gerð fyrir þeirri skyldu stefnda að skila staðgreiðslu vegna mismunar á íslenskum lágmarkslaunum og portúgölskum launum, sem slegið hafi verið fastri í síðastnefndum dómi Hæstaréttar. Ekki verði ráðið af málatilbúnaði stefnda að staðgreiðslu vegna tryggingar hans á lágmarkslaunum sé haldið utan við kröfugerð hans, en líklegt sé að allnokkur munur sé á íslensku laununum og þeim portúgölsku. Engin grein sé gerð fyrir því í stefnu hvernig staðið hafi verið að mánaðarlegum útreikningi og uppgjöri þessa mismunar og engrar sundurliðunar njóti þannig við um það hvaða laun og staðgreiðsla tilheyri starfsmannaleigunum og hvað hafi verið á ábyrgð stefnda. Slík sundurliðun hafi verið nauðsynleg óháð því á hvaða grundvelli stefndi reisi kröfur sínar. Staðgreiðsluuppgjör stefnda hafi þannig bæði falið í sér staðgreiðslu vegna portúgalskra launa starfsmannaleiganna og íslenskra lágmarkslauna og skattskyldra fæðishlunninda. Skil á staðgreiðslu skatta af umræddum launamun og fæðishlunnindum hafi verið á ábyrgð stefnda, en hann enga grein gert fyrir hver hans hlutur hafi verið. Málatilbúnaður hans og kröfugerð sé því vanreifuð um grundvallaratriði. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var af hálfu stefnda mótmælt framangreindum staðhæfingum áfrýjanda og haldið fram að engum mun hafi verið til að dreifa milli íslensku og portúgölsku launanna þeim síðarnefndu í óhag. Aðeins hafi með vissu komið fram eitt slíkt tilvik, en það sé starfsmaðurinn sem var aðili að áðurnefndu hæstaréttarmáli nr. 267/2006. Aðrir hafi ekki gert athugasemdir sem að þessu lúti.

Í bréfi lögmanns stefnda 21. nóvember 2003 til skattstjórans í Reykjavík í kjölfar fyrrnefnds samkomulags stefnda við Alþýðusamband Íslands segir meðal annars: „Skv. fyrrgreindum samningum er viðurkennt að ráðningarsambandið er milli portúgalskra aðila og að þar fái þeir laun endanlega uppgerð. Til að tryggja að ákvæði íslenskra kjarasamninga séu virt varð hins vegar að samkomulagi að þeir fái jafnframt launaseðil skv. íslenskum reglum, þar sem fram komi unnir tímar á launatímabilinu, einingaverð og samtala brúttólauna skv. þessu.“ Síðan er því lýst að frá dragist iðgjald í lífeyrissjóð og stéttarfélagsgjald „og af því sem eftir stendur reiknist staðgreiðsla tekjuskatts, 38,55%. Frá henni dragist persónuafsláttur kr. 26.835. Skattinum verður þá skilað skv. réttum reglum til innheimtumanns ríkissjóðs en sú fjárhæð sem eftir stendur sem nettó greiðsla er þá jafnframt það lágmark sem greiða má launamanni inn á reikning skv. uppgjöri í heimalandinu.“

Undir rekstri málsins í héraði lagði áfrýjandi fram portúgalska og íslenska launaseðla nafngreinds manns, V-x-x R-x-x d-x-x S-x-x, sem starfaði við Kárahnjúka í þágu stefnda á vegum portúgalskrar starfsmannaleigu. Sá tími sem launaseðlar hans taka til er frá desember 2003 til loka maí 2004. Áfrýjandi lagði jafnframt fyrir Hæstarétt bréf ríkisskattstjóra 30. apríl 2009 þar sem gerðir eru útreikningar á íslenskum sköttum sama launþega. Þá lagði áfrýjandi fram útreikning og samanburð á heildarlaunum d-x-x S-x-x samkvæmt annars vegar portúgölskum og hins vegar íslenskum launaseðlum og reyndust íslensku heildarlaunin hærri á öllum launatímabilum eða samtals 1.411.619 krónur á móti 1.171.075 krónum eftir umreikning launa í evrum í íslenskar krónur samkvæmt gengisskráningu í viðkomandi mánuði. Samkvæmt útreikningi ríkisskattstjóra á íslenskum tekjuskatti samkvæmt íslenskum launaseðlum d-x-x S-x-x væri staðgreiðsla af launum hans 394.207 krónur en 296.249 krónur samkvæmt portúgölskum launaseðlum hans. Fyrrnefnda fjárhæðin fellur saman við það, sem fram kemur í skilagrein stefnda frá ágúst 2006 og lista sem fylgdi, þar sem fram kemur að staðgreiðsla vegna umrædds starfsmanns sé 394.207 krónur.

Stefndi hefur lagt fram einn portúgalskan launaseðil annars nafngreinds starfsmanns við Kárahnjúka, F-x-x D-x-x L-x-x d-x-x C-x-x vegna launa í febrúar 2007. Samkvæmt umreikningi ríkisskattstjóra í fyrrnefndu bréfi á launum d-x-x C-x-x í evrum námu þau 248.689 krónum og útreiknuð staðgreiðsla á þeim grundvelli því átt að vera 53.120 krónur. Samkvæmt staðgreiðslulista stefnda, sem skilað var vegna þessa tímabils, voru heildarlaun mannsins hins vegnar 383.795 og staðgreiðsla 99.850 krónur.

Áfrýjandi hefur samkvæmt þessu sýnt fram á að í einstökum tilvikum hefur verið allmikill munur á launum samkvæmt íslenskum kjarasamningum, sem giltu á virkjunarsvæðinu, og portúgölskum launum starfsmana þar, sbr. einnig tilvik starfsmannsins sem var aðili að hæstaréttarmáli nr. 267/2006. Jafnframt hefur áfrýjandi sýnt fram á að staðgreiðsluskil voru í þessum tilvikum miðuð við íslensku launin. Áfrýjandi hefur án árangurs beint áskorun að stefnda um að leggja fram tiltekin gögn sem gætu varpað frekari ljósi á launasamanburð, þar á meðal slík gögn, sem lögð voru fyrir Alþýðusamband Íslands. Áfrýjandi hafði ekki aðgang að þessum gögnum, heldur voru þau í vörslu stefnda sjálfs. Stefndi hefur til stuðnings andmælum sínum lagt fram samanburð á útborguðum portúgölskum launum áðurnefnds d-x-x S-x-x að frádregnum portúgölskum sköttum og útborguðum íslenskum launum að frádregnum íslenskum staðgreiðslusköttum, iðgjaldi til lífeyrissjóðs og stéttarfélagsgjaldi, en samkvæmt þeim samanburði eru portúgölsku launin ívið hærri nema á einu launatímabili. Áður er fram komið að samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 523/2006 voru starfsmenn portúgölsku starfsmannaleiganna skattskyldir samkvæmt íslenskum lögum á Íslandi frá fyrsta starfsdegi þeirra hér og skiptir því samanburður við skattskyldu í Portúgal engu máli.

Samkvæmt öllu framanröktu hefur áfrýjandi leitt rök að því að töluverður munur hafi verið á íslenskum og portúgölskum launakjörum starfsmanna á virkjunarsvæðinu. Ekkert er fram komið sem bent getur til annars en að sá munur á staðgreiðsluskilum, sem af því leiðir, sé innifalinn í kröfugerð stefnda, en stefndi er sjálfur ábyrgur fyrir þeim hluta staðgreiðslunnar en ekki starfsmannaleigurnar. Hvaða fjárhæð sá munur nemur liggur hins vegar ekkert fyrir um í málinu. Stefndi gæti óháð öllu öðru aldrei átt réttmæta kröfu til þess að fá þær fjárhæðir endurgreiddar. Það sem að framan greinir gildir einnig um þann hluta kröfu stefnda sem lýtur að tryggingagjaldi.

III

Stefndi reisir kröfu sína í fyrsta lagi á því að hann eigi rétt á endurgreiðslu innborgaðs fjár vegna staðgreiðslu af launum starfsmanna samkvæmt lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda með síðari breytingum. Hann hafi verið knúinn til að greiða hina umþrættu staðgreiðslu umfram skyldu, svo sem endanlega hafi verið leitt í ljós með dómi Hæstaréttar í máli nr. 523/2006. Þetta hafi verið opinber gjöld og því sé áfrýjanda skylt að endurgreiða það, sem oftekið var. Áfrýjandi mótmælir að stefndi geti krafist greiðslu á grundvelli laganna og ber meðal annars fyrir sig að féð hafi verið skilafé í hendi stefnda en ekki skattgreiðsla hans sjálfs. Krafa hans geti ekki fallið undir gildissvið laganna.

Við úrlausn um þetta verður að líta til þess að samkvæmt 1. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda með áorðnum breytingum er staðgreiðsla samkvæmt lögunum bráðabirgðagreiðsla tekjuskatts og útsvars launamanna á tekjuári. Samkvæmt 3. gr. er lögð skylda til að standa skil á staðgreiðslu á alla sem greiða laun eða annast milligöngu á greiðslum sem gjaldskyldar eru samkvæmt ákvæðum laga sem um ræðir í 2. gr. Áður er komið fram að þessi skylda hvíldi á stefnda að því leyti sem nam launamun íslenskra og portúgalskra launa.

Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 29/1995 skulu stjórnvöld, sem innheimta skatta eða önnur gjöld, endurgreiða það fé sem ofgreitt reynist. Fé, sem stefnda var gert að skila vegna staðgreiðslu af launum portúgölsku starfsmannanna, var ekki oftekið í þeim skilningi að áfrýjandi ætti ekki rétt á því eða að hann hafi fengið meira en honum bar. Þvert á móti liggur ekki annað fyrir en að skattskyldu þeirra launamanna, sem áttu í hlut, hafi verið fullnægt með réttum fjárhæðum samkvæmt íslenskum lögum með greiðslum stefnda. Ekkert hefur því verið oftekið þegar litið er til þess hvort áfrýjandi hafi átt réttmæta kröfu til fjárins hjá launamönnunum. Þá verður heldur ekki litið framhjá því að stefndi var ekki í hlutverki gjaldanda þegar hann innti féð af hendi, heldur hafði hann milligöngu við að uppfylla skattskyldu, sem hvíldi á öðrum. Ef réttur til endurgreiðslu oftekins fjár er til staðar samkvæmt lögum nr. 29/1995 er hann á hendi gjaldandans sjálfs en ekki milligöngumanns um greiðslur. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á með stefnda að hann geti með stoð í ákvæðum laga nr. 29/1995 krafið áfrýjanda um endurgreiðslu staðgreiðslu af launum. Það á jafnt við um þann hluta greiðslnanna, sem honum var sjálfum skylt að skila, sem annan hluta þeirra.

Að því er varðar tryggingagjaldið er á hinn bóginn til þess að líta að samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 113/1990 um tryggingagjald skulu launagreiðendur inna það gjald af hendi og miðast það við greidd laun. Enda þótt gjaldið skuli samkvæmt 3. mgr. sömu greinar innheimt samkvæmt lögum nr. 45/1987 er það þannig lagt á launagreiðanda en ekki launamann. Hafi stefndi ofgreitt þetta gjald fer því eftir ákvæðum laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu þess, en eins og getið var í kafla II hér að framan liggur ekkert fyrir um hvernig greiðsluskylda þessa gjalds skiptist milli stefnda og hinna portúgölsku stafsmannaleiga. Þá liggur ekkert fyrir um hvernig endurgreiðslukrafa stefnda skiptist milli staðgreiðslu og tryggingagjalds. Verður því ekki lagður efnisdómur á þennan þátt málsins.

Í öðru lagi heldur stefndi kröfu sinni fram með vísan til almennra reglna fjármunaréttarins um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Í stefnu til héraðsdóms styður hann kröfu sína að þessu leyti við það að ofgreiðsla opinberra gjalda hafi ekki verið honum að kenna, heldur hafi hann verið neyddur til að greiða svo hann gæti í friði sinnt þeim skuldbindingum, sem hann hafi tekið að sér við Kárahnjúka. Skattskilum hafi hann sinnt í náinni samvinnu við ríkisskattstjóra. Stefndi hefur ekki með öðrum hætti leitast við að rökstyðja sérstaklega hvernig ólögfestar reglur fjármunaréttar um endurgreiðslu ofborgaðs fjár eigi að leiða til þeirrar niðurstöðu sem hann krefst.

Að því leyti sem haldið er fram að um oftekið fé sé að ræða eiga sömu ástæður við og að framan greinir í umfjöllun um lög nr. 29/1995. Þá er hvorki sú aðstaða fyrir hendi í málinu að stefndi hafi greitt í rangri trú um greiðsluskyldu sína né hefur hann bent sérstaklega á önnur atriði sem geti stutt kröfu hans á þeim grundvelli, sem hér um ræðir. Málsástæða stefnda, sem á þessum grunni er reist, getur ekki leitt til þess að krafa hans um endurgreiðslu staðgreiðslu af launum portúgölsku starfsmannanna verði tekin til greina.

Stefndi reisir kröfu sína loks á því að áfrýjandi beri ábyrgð eftir reglum skaðabótaréttar á tjóni, sem sá fyrrnefndi hafi orðið fyrir. Áfrýjandi hafi með ólögmætum hætti knúið hann til að skila staðgreiðslu, þótt sú skylda hafi hvílt á öðrum, og sjálfur hafi hann ekki komist hjá því að greiða fram til þess að niðurstaða dómstóla um þann ágreining lá fyrir. Hann kveðst ekki hafa átt annan kost „en að greiða hann úr sínum vasa, enda hafði hann engan aðgang að launagreiðslum til Portúgalanna eins og gögn málsins sýna“. Í þessu sambandi geti „skipt máli hvort stefndi gæti velt kostnaðinum af þessum greiðslum yfir á aðra“ en sönnunarbyrði um það hvíli á áfrýjanda. Stefndi hafi sýnt fram á að svo sé ekki. Hann telur sig jafnframt hafa sýnt fram á að við útborgun launa starfsmannaleiganna í Portúgal hafi ekki verið haldið eftir fé, sem svaraði til þess sem starfsmönnum bar að greiða í skatt á Íslandi. Áfrýjandi telur á hinn bóginn að gögn málsins sýni að stefndi hafi í uppgjöri við starfsmannaleigurnar fengið bætt það, sem hann lagði út til að standa skil á sköttum starfsmanna. Að auki geti þetta engu máli skipt fyrir niðurstöðu málsins. Áfrýjandi mótmælir jafnframt að skylda til endurgreiðslu verði reist á reglum skaðabótaréttar.

Fallist er á með stefnda að áfrýjandi hafi með ólögmætum hætti brotið rétt á honum með því að knýja hann til að hafa milligöngu um staðgreiðsluskil af launum starfsmanna portúgölsku starfsmannaleiganna að undanteknum þeim hluta launanna, sem stafaði af mun á íslenskum og portúgölskum launum. Að öðru leyti hvíldi sú skylda á starfsmannaleigunum. Með þessari háttsemi hefur áfrýjandi bakað sér skaðabótaskyldu að öðrum skilyrðum uppfylltum. Þá hafa nokkrar líkur verið leiddar að því að starfsmannaleigurnar hafi ekki haldið eftir af launum starfsmanna sinna þeim íslensku sköttum, sem þeim bar að greiða.

Vegna þeirrar varnarástæðu áfrýjanda að tjón sé ósannað er fyrst til þess að líta að eftir að dómur Hæstaréttar gekk í máli nr. 523/2006 var eytt efasemdum, sem áður voru uppi um skattskyldu portúgalskra starfsmanna fyrstu 183 daga þeirra í starfi hér á landi, en ákvæði í tvísköttunarsamningi milli Íslands og Portúgal þóttu ekki fyllilega skýr að þessu leyti. Margir þeirra starfsmanna, sem fyrstir komu til starfa við Kárahnjúka, höfðu þegar á árinu 2004 starfað lengur en 183 daga og voru því án nokkurs vafa skattskyldir hér á landi. Stefnda var samkvæmt því ljóst frá upphafi að laun starfsmannanna væru að verulegu eða jafnvel öllu leyti skattskyld á Íslandi.

Þau almennu sjónarmið gilda í skaðabótarétti að tjónþola er skylt að gera það sem sanngjarnt er að ætlast til af honum til að takmarka tjón sitt. Honum getur samkvæmt því verið skylt að grípa til beinna ráðstafana sem eru skynsamlegar og eðlilegar til að takmarka tjónið. Stefndi innti á löngu tímabili af hendi greiðslur til portúgölsku starfsmannaleiganna í samræmi við samninga þeirra fyrir veitta þjónustu, en ekkert er fram komið um að hann hafi haldið eftir af greiðslum fé til að mæta staðgreiðslu af launum starfsmannanna. Engin skýring er fram komin á því hvers vegna hann lét þetta undir höfuð leggjast. Hann gerði þannig engan reka að því að gæta hagsmuna sinna gagnvart portúgölsku starfsmannaleigunum eða stuðla með þessu eða öðru að því að þær héldu eftir fé við útborgun af launum starfsmannanna þannig að þeir, sem skattskyldan hvíldi á, myndu endanlega bera skattinn. Stefndi var þó í aðstöðu til þess, en fram er komið að hann og starfsmannaleigurnar störfuðu náið saman og höfðu öll gögn og upplýsingar sem þurfti til að rétt skattskil gætu á endanum farið fram óháð því að stefnda væri með óréttu gert að hafa milligöngu um staðgreiðslu skattanna. Stefndi hafði öll færi á að gæta réttar síns en gerði hins vegar ekki það sem með sanngirni mátti ætlast til af honum til að halda sér skaðlausum. Við þessar aðstæður dugar honum ekki að hafa treyst á það eitt að hann gæti sótt féð til baka frá áfrýjanda. Með því að stefndi vanrækti þannig skyldu sína til að takmarka tjónið hefur hann fyrirgert rétti til bóta úr hendi áfrýjanda vegna skila á staðgreiðslu af portúgölskum launum starfsmanna, en áður hefur verið fjallað um staðgreiðslu af þeim hluta launanna, sem stafaði af mun á íslenskum og portúgölskum launum. Verður niðurstaða málsins samkvæmt því sú að áfrýjandi skal sýkn af kröfum stefnda að því er varðar þann hluta þeirra, sem stafar af staðgreiðsluskilum af launum starfsmanna. Að því er varðar þann hluta krafna stefnda sem lýtur að tryggingagjaldi er málið eins og að framan er rakið vanreifað og verður ekki komist hjá að vísa þeim að því leyti frá héraðsdómi.

Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnda, Impregilo SpA., um endurgreiðslu á staðgreiðsluskilum vegna launa starfsmanna portúgalskra starfsmannaleiga.

Kröfum stefnda er að öðru leyti vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.