475/2014

Með samningi 28. ágúst 2012 festi S hf. kaup á öllum hlutum í BH ehf. af Q ehf., en BH ehf. gerði út fiskiskip í Vestmannaeyjum. Sveitarfélagið V taldi sig njóta forkaupsréttar vegna kaupanna á grundvelli 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða og gerði S hf. og Q ehf. viðvart um það, en félögin höfnuðu beiðni V um að lagt yrði fram tilboð um forkaupsrétt með þeirri röksemd að lagaákvæðið tæki ekki til kaupanna. V höfðaði í kjölfarið mál á hendur S hf. og Q ehf. með stoð í 5. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 og krafðist þess að kaupsamningurinn yrði ógiltur. Með hinum áfrýjaða dómi var sú krafa tekin til greina. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að textaskýring á orðinu fiskiskip í 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 gæti engum vafa valdið og að kaupsamningurinn hefði ekki verið gerður um fiskiskip heldur hlutabréf í BH ehf. Þar sem forkaupsréttur samkvæmt lagaákvæðinu horfði til takmörkunar á stjórnarskrárvörðum eignarrétti girti það þegar fyrir að því yrði gefin rýmri merking með skýringu, svo og til verulegra takmarkana á því að efnisregla ákvæðisins yrði með lögjöfnun færð yfir á önnur atvik en þau sem beinlínis ættu undir það. Þá leit rétturinn til þess að ekki væri í lögum nr. 116/2006 mælt fyrir um forkaupsrétt sveitarfélaga að aflahlutdeild skips, þrátt fyrir að þar væri í 12. gr. að finna reglur um frelsi til að framselja slík verðmæti, sem stæði lögjöfnun í vegi að því er aflahlutdeild varðaði. Loks var skírskotað til þess að bókfært verðmæti skipa BH ehf. væri aðeins rúmur fimmtungur heildareigna félagsins, samkvæmt síðasta ársreikningi sem gerður var fyrir kaupin, en andvirði varanlegra fiskveiðiheimilda næmi meira en 2/3 af verðmæti heildareigna þess. Taldi Hæstiréttur að ekki hefðu verið leiddar nokkrar líkur að því að kaupsamningur S hf. og Q ehf. hefði í reynd miðað að því sem meginatriði að koma fram yfirfærslu eignarréttar að fiskiskipum BH ehf., en klæða þau viðskipti í annan búning. Brast því lagastoð til að verða við kröfu V og voru S hf. og Q ehf. sýknaðir af henni.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf, K-kk-nf A-kk-nf settur hæstaréttardómari og G-kk-nf C-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 9. og 15. júlí 2014. Þeir krefjast hvor fyrir sitt leyti sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda.

I

Eftir gögnum málsins hafði Bergur-Huginn ehf. um langt árabil gert út fiskiskip og haft heimili í Vestmannaeyjum. Samkvæmt ársreikningi félagsins 2008 varð tap þess á því ári 4.625.702.181 króna. Þetta tap varð til þess að eigið fé félagsins í lok ársins var orðið neikvætt um 4.255.249.418 krónur, en eftir reikningnum mátti að mestu rekja það til gengismunar af langtímalánum og framvirkum samningum. Á þessum tíma munu hluthafar í félaginu hafa verið þrír, M-kk-nf K-kk-nf með 81,24% hlut, BK 44 ehf. með 14,11% og Smáey ehf. með 4,65%. Fyrstnefndi hluthafinn mun hafa gert samning 8. apríl 2009 við Landsbanka Íslands hf. um uppgjör skulda sinna og afsalað á þeim grunni til bankans 1. júlí sama ár 40,35% hlut í Bergi-Hugin ehf., en veðsett um leið til bankans þann hlut í félaginu sem hann átti þá eftir. Sama dag fékk bankinn afsal fyrir áðurnefndum hlut Smáeyjar ehf. í félaginu.

Á árunum 2009, 2010 og 2011 varð hagnaður af rekstri Bergs-Hugins ehf., þannig að í lok síðastnefnda ársins hafði staða eigin fjár batnað á þann veg að það var neikvætt um 2.833.020.895 krónur. Andvirði eigna félagsins á því tímamarki var samkvæmt ársreikningi alls 4.461.524.756 krónur, en þar af var bókfært verð fasteigna 16.762.546 krónur, véla, áhalda og tækja 38.155.410 krónur, þriggja fiskiskipa samtals 967.803.856 krónur, varanlegra fiskveiðiheimilda 3.009.041.962 krónur og eignarhluta í öðrum félögum 1.375.000 krónur auk veltufjármuna að andvirði 428.385.982 krónur. M-kk-nf K-kk-nf mun 6. janúar 2012 hafa gefið út afsal til áfrýjandans Q44 ehf. fyrir þeim 40,89% hlut sem hann átti orðið í Bergi-Hugin ehf. samkvæmt framansögðu, en sá áfrýjandi mun þá hafa verið í eigu annars félags, sem hafi tilheyrt börnum M-kk-ef. Þá mun þeim 14,11% hlut í Bergi-Hugin ehf., sem hafði verið í eigu BK 44 ehf., einnig hafa verið afsalað til áfrýjandans Q44 ehf. 28. ágúst 2012. Loks afsalaði Landsbanki Íslands hf. sínum 45% hlut sama dag til áfrýjandans sem þar með átti orðið alla hluti í Bergi-Hugin ehf.

Áfrýjendur gerðu síðastgreindan dag samning, þar sem Síldarvinnslan hf. keypti af Q44 ehf. alla hluti í Bergi-Hugin ehf. Í samningi þessum, sem að hluta hefur verið lagður fram í Hæstarétti, sagði meðal annars eftirfarandi: „Andlag kaupanna er allt hlutafé seljenda í einkahlutafélaginu Bergur-Huginn ehf. að nafnverði kr. 25.675.571. Félagið er útgerðarfélag og eru helstu eignir þess tveir togarar, Bergey VE 544 og Vestmannaey VE 444 ásamt fiskveiðiheimildum og öllum fylgibúnaði. Ennfremur fasteignir á Geirseyri og Básaskersbryggju.“ Fram kom í samningnum að kaupverðið næmi 2.901.818.142 krónum, en af þeim hluta hans, sem liggur fyrir í málinu, verður ekkert ráðið um hvernig þetta verð hafi verið fundið eða hverjir hafi verið skilmálar um greiðslu þess.

Áfrýjandinn Síldarvinnslan hf. lét frá sér fara 30. ágúst 2012 fréttatilkynningu um framangreind kaup. Í henni var meðal annars vikið að því að Bergur-Huginn ehf. gerði út tvo tilgreinda togara, starfsmenn félagsins væru 35 talsins, það hefði ekki á hendi landvinnslu á fiski og hefði stærsti hluti afla af skipum þess farið á markaði erlendis. Félagið réði yfir aflaheimildum sem samsvari 5.000 þorskígildistonnum og væru þær eingöngu í bolfiski, en samanlagðar aflaheimildir félagsins og áfrýjandans næmu þannig 10.000 þorskígildistonnum í bolfiski. Þá var vísað til þess að höfuðstöðvar áfrýjandans væru í Neskaupstað, en stefnt væri að því að gera út fiskiskip bæði þaðan og frá Vestmannaeyjum og yrði Bergur-Huginn ehf. áfram rekið sem sjálfstætt félag.

Stefndi tilkynnti áfrýjandanum Síldarvinnslunni hf. 5. september 2012 að hann teldi sig njóta forkaupsréttar vegna framangreindra kaupa á grundvelli 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Af því tilefni skoraði stefndi á áfrýjandann að „leggja fram forkaupsréttartilboð þar sem söluverð og aðrir skilmálar eru tilgreindir á tæmandi hátt“, svo og „öll gögn sem máli kunna að skipta til að Vestmannaeyjabær geti tekið afstöðu til forkaupsréttartilboðsins innan fjögurra vikna“. Þá beindi stefndi sama dag hliðstæðu erindi til M-kk-ef K-kk-ef fyrir hönd félaga, sem hann kynni „að hafa verið forsvarsmaður fyrir og kunna að hafa verið skráðir hluthafar í Berg-Hugin ehf. þegar félagið var selt“. Þessu svöruðu áfrýjendur með ódagsettu bréfi, þar sem það eitt var sagt að fyrrgreint lagaákvæði tæki ekki til kaupa þeirra og væri því hafnað beiðni stefnda um að lagt yrði fyrir hann tilboð um forkaupsrétt. Stefndi höfðaði mál þetta 11. febrúar 2013 með stoð í 5. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 og krafðist þess að ógiltur yrði samningur um kaup áfrýjandans Síldarvinnslunnar hf. á öllum hlutum í Bergi-Hugin ehf. af áfrýjandanum Q44 ehf. Sú krafa var tekin til greina með hinum áfrýjaða dómi.

II

Í fyrrnefndri 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 er mælt svo fyrir að eigi að selja fiskiskip, sem hefur leyfi til veiða í atvinnuskyni, til útgerðar, sem hefur heimilisfesti í öðru sveitarfélagi en seljandi, eigi sveitarstjórn í sveitarfélagi seljanda forkaupsrétt að skipinu, en bjóða skuli þennan forkaupsrétt skriflega og sveitarstjórn svara boðinu innan fjögurra vikna að því viðlögðu að hann falli niður. Samkvæmt 5. mgr. sömu lagagreinar getur forkaupsréttarhafi höfðað mál til ógildingar sölu sé skipi ráðstafað andstætt rétti hans.

Skýring á orðinu fiskiskip í 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 getur hér engum vafa valdið. Kaupsamningur áfrýjenda sem mál þetta varðar var ekki gerður um fiskiskip, heldur öll hlutabréf í Bergi-Hugin ehf. Forkaupsrétturinn, sem veittur er með þessu lagaákvæði, horfir til takmörkunar á friðhelgi eignarréttar sem varin er af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Girðir það þegar fyrir að ákvæðinu verði gefin rýmri merking með skýringu en felst í bókstaflegum skilningi orða þess. Horfir þetta og til verulegra takmarkana á því að efnisregla ákvæðisins verði með lögjöfnun færð yfir á önnur atvik en þau sem eiga beinlínis undir það. Að því verður einnig að gæta að í 6. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 er að finna reglur um frelsi til að framselja aflahlutdeild skips og er þar ekki mælt fyrir um forkaupsrétt sveitarfélags að slíkum verðmætum eins og um ræðir í 3. mgr. sömu lagagreinar. Þetta stendur því í vegi að reglu síðastnefndrar málsgreinar um forkaupsrétt verði fyrir lögjöfnun beitt um aflahlutdeild. Eins og áður kom fram var bókfært verðmæti skipa Bergs-Hugins ehf. aðeins rúmur fimmtungur heildareigna félagsins samkvæmt ársreikningi, sem síðast hafði verið gerður fyrir það áður en áfrýjendur gerðu kaupsamninginn um alla hluti í því, en andvirði varanlegra fiskveiðiheimilda á hinn bóginn meira en ⅔ af verðmæti heildareigna félagsins. Þannig geta ekki talist leiddar nokkrar líkur að því að kaupsamningur áfrýjenda hafi í reynd miðað að því sem meginatriði að koma fram yfirfærslu eignarréttar að fiskiskipum Bergs-Hugins ehf., en klæða þau viðskipti í annan búning. Ákvæðum 3. mgr., sbr. 5. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 verður því ekki beitt á þann hátt að þau verði látin taka til kaupa áfrýjenda. Brestur þannig lagastoð til að verða við kröfu stefnda og verða áfrýjendur því sýknaðir af henni.

Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjendur, Síldarvinnslan hf. og Q44 ehf., eru sýknir af kröfu stefnda, Vestmannaeyjabæjar.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.