437/2012

Samkeppnisstofnun hóf í desember 2001 rannsókn á ætluðu ólögmætu samráði þriggja olíufélaga sem hefði brotið í bága við 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993. Á grundvelli rannsóknarinnar tók samkeppnisráð ákvörðun í október 2004, þar sem komist var að niðurstöðu um að félögin hefðu brotið gegn fyrrgreindu ákvæði með yfirgripsmiklu og óslitnu samráði á heildarmarkaði fyrir sölu á olíuvörum hér á landi á tímabilinu 1993 til 2001 og voru félögunum gerðar sektir. Félögin skutu ákvörðuninni til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem kvað upp úrskurð í málinu í janúar 2005 þar sem staðfestar voru allar helstu niðurstöður í ákvörðun samkeppnisráðs, en félögunum voru þó gerðar nokkuð lægri sektir. Félögin greiddu sektirnar með fyrirvara um endurheimtu fjárins að gengnu dómsmáli sem hnekkti úrskurðinum. Félögin þrjú, K hf., O hf. og S hf., höfðuðu í kjölfarið í júní 2005 og júlí sama ár hvert sitt málið á hendur íslenska ríkinu til ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, en til vara niðurfellingar eða lækkunar sektar, sem þar var ákveðin, svo og til endurheimtu hennar. Málin voru í febrúar 2006 sameinuð í eitt, að framkomnum greinargerðum um varnir félaganna þriggja. Í dómi Hæstaréttar voru raktir margvíslegar annmarkar annars vegar á málatilbúnaði félaganna þriggja og hins vegar á meðferð málsins í héraði og hinum áfrýjaða dómi. Í fyrsta lagi var talið að mjög skorti á að í héraðsstefnum væri lýst þeim atvikum sem þyrfti að greina til að samhengi málsástæðna félaganna þriggja yrði ljóst, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en í stefnunum hafði lýsing málsatvika einskorðast við gang rannsóknar stjórnvalda og málsmeðferðar fyrir þeim og lítið sem ekkert verið vikið að efni úrlausna þeirra. Í öðru lagi var talið að málatilbúnaður félaganna hefði brotið í bága við fyrrgreint ákvæði laga nr. 91/1991 því málsástæðum var ekki réttilega lýst í stefnum félaganna og víða vísað til málsástæðna, sem hafðar voru uppi af þeirra hálfu á stjórnsýslustigi, án frekari skýringa. Var málatilbúnaður í slíkum búningi að dómstólum var fyrirmunað að henda reiður á hvaða málsástæðum félögin þrjú reistu málsókn sína á. Í þriðja lagi var vísað til bókunar félaganna þriggja undir meðferð málsins í héraði, sem fyrir Hæstarétti var skýrð á þann veg að með henni hefðu félögin fallið frá málsástæðu um að lýsing atvika í úrlausnum samkeppnisyfirvalda væri röng að því er varðaði dómkröfur félaganna um niðurfellingu eða lækkun stjórnvaldssekta á hendur þeim. Talið var að án sönnunarfærslu af hendi félaganna um þessi atriði yrði málatilbúnaður þeirra til stuðnings ógildingar úrlausna stjórnvalda, er laut að því að ekki hefði verið gætt andmælaréttar gagnvart félögunum vegna atvika málsins eða að rannsókn samkeppnisyfirvalda hafi verið áfátt, svo vanreifaður að ekki væri fært að fella efnisdóm á slíkar málsástæður. Í fjórða lagi varð ekki annað ráðið af lýsingu málsástæðna félaganna í hinum áfrýjaða dómi að þau hefðu í flestum atriðum borið sömu atriði fyrir sig til stuðnings dómkröfum sínum, en sú var ekki raunin eftir héraðsdómsstefnum hvers félags. Eftir sameiningu mála félaganna í eitt áttu þau samlagsaðild að því og hafði hvert félag forræði á málsástæðum sínum án tillits til þess sem aðrir samlagsaðilar héldu fram. Að öllu þessu virtu varðaði málið sjálfkrafa frávísun frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. júní 2012. Þeir krefjast sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi Ker hf. krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms. Til vara krefst hann þess að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005 í máli nr. 3/2004 um staðfestingu 3. gr. og 4. gr. ákvörðunarorða í ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004 í máli nr. 21/2004 og að sér yrði gert að greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 495.000.000 krónur, svo og að áfrýjanda íslenska ríkinu verði gert að endurgreiða sér þá fjárhæð. Að því frágengnu krefst hann þess að sekt samkvæmt úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála verði lækkuð og áfrýjanda íslenska ríkinu gert að endurgreiða sér mismun fyrrgreindrar fjárhæðar og sektar sem ákveðin yrði með dómi. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi Olíuverslun Íslands hf. krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms. Til vara krefst hann þess að fellt verði úr gildi ákvæði í fyrrnefndum úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála um að sér yrði gert að greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 560.000.000 krónur og áfrýjandi íslenska ríkið verði dæmdur til að endurgreiða sér þá fjárhæð. Að því frágengnu krefst hann þess að sekt samkvæmt úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála verði lækkuð og áfrýjanda íslenska ríkinu gert að endurgreiða sér mismun fyrrgreindrar fjárhæðar og sektar sem yrði ákveðin með dómi Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi Skeljungur hf. krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms. Til vara krefst hann þess að fellt verði úr gildi ákvæði í áðurnefndum úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála um staðfestingu 3. gr. og 4. gr. ákvörðunarorða í ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004 og að sér yrði gert að greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 450.000.000 krónur, svo og að áfrýjandi íslenska ríkið verði dæmdur til að endurgreiða sér þá fjárhæð. Að því frágengnu krefst hann þess að sekt samkvæmt úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála verði lækkuð og áfrýjanda íslenska ríkinu gert að endurgreiða sér mismun fyrrgreindrar fjárhæðar og þeirrar sektar sem yrði ákveðin með dómi. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkeppnisstofnun hóf 18. desember 2001 rannsókn á því hvort stefndu Ker hf., sem þá hét Olíufélagið hf., Olíuverslun Íslands hf. og Skeljungur hf. hefðu haft með sér ólögmætt samráð og brotið þar með gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993. Hófst sú rannsókn með húsleit í starfstöðvum stefndu, þar sem hald var lagt á mikinn fjölda gagna. Á næstu mánuðum áttu sér stað bréfaskipti og fundarhöld milli samkeppnisstofnunar og stefndu, þar sem fjallað var um tölvugögn, sem haldlögð höfðu verið, og önnur gögn tengd rannsókninni. Þann 1. mars 2002 ritaði stefndi Ker hf. samkeppnisstofnun bréf, þar sem lýst var vilja félagsins til að ganga til samstarfs við samkeppnisyfirvöld um að upplýsa ætluð brot félagsins á samkeppnislögum og freista þess að ná samkomulagi um lyktir málsins. Í svarbréfi samkeppnisstofnunar 5. sama mánaðar kom fram að ef til þess kæmi að beitt yrði stjórnvaldssektum vegna þess samráðs, sem til rannsóknar væri, kæmi til greina að þær yrðu lækkaðar með hliðsjón af samstarfvilja hins brotlega. Á næstu mánuðum átti samkeppnisstofnun 19 fundi með starfsmönnum félagsins, þar sem þeir veittu ýmsar upplýsingar um samstarf þess við hin olíufélögin tvö. Stefndi Olíuverslun Íslands hf. sendi samkeppnistofnun bréf 5. mars 2002, þar sem félagið lýsti vilja til samstarfs við að upplýsa málið. Á fundi 14. sama mánaðar kom fram að þessum stefnda stæði til boða hliðstæð málsmeðferð og stefnda Keri hf. hafði verið boðin og áttu starfsmenn félagsins í framhaldi af því sex fundi með samkeppnisstofnun, þar sem veittar voru upplýsingar er lutu að rannsókn málsins. Í lok maí 2002 sendi samkeppnisstofnun stefndu bréf og óskaði eftir ýmsum upplýsingum og gögnum, sem bárust í ágúst, september og október sama ár. Samkeppnisstofnun átti fund með stefnda Skeljungi hf. 25. október 2002, þar sem rædd var hugsanleg aðstoð félagsins til að upplýsa málið. Í kjölfar bréfaskipta í framhaldi fundarins hélt samkeppnisstofnun fimm fundi með starfsmönnum félagsins.

Með bréfi samkeppnisstofnunar til stefndu 8. janúar 2003 fylgdi fyrri hluti frumathugunar hennar, þar sem fjallað var um samráð félaganna um gerð tilboða, sölu eldsneytis á Keflavíkurflugvelli og Reykjavíkurflugvelli og sölu á eldsneyti til erlendra skipa í íslenskum höfnum. Var stefndu veittur frestur til 20. febrúar 2003 til að gera athugasemdir við þennan hluta frumathugunarinnar eða leggja fram ný gögn. Stefndu óskuðu í kjölfar þess eftir viðræðum við samkeppnisstofnun til að kanna hvort ljúka mætti málinu með sátt, en þær viðræður skiluðu ekki árangri. Að beiðni stefndu var framangreindur frestur framlengdur til 25. apríl 2003 og þann dag bárust athugasemdir stefnda Kers hf. Hin félögin tvö kusu hins vegar að skila ekki athugasemdum á þessu stigi málsins, en kváðust mundu gera það þegar félögin hefðu fengið tækifæri til að kynna sér frumathugun samkeppnisstofnunar í heild. Í október 2003 bauð samkeppnisstofnun stefnda Skeljungi hf. að koma til fundar til að veita upplýsingar um samstarf stefndu, en því boði svaraði félagið á þá lund að hafin væri lögreglurannsókn á þessu og hefðu sumir starfsmenn félagsins þar réttarstöðu sakbornings. Myndi félagið í ljósi þess ekki leita eftir því að umræddir starfsmenn tjáðu sig frekar um málsatvik hjá samkeppnisstofnun. Seinni hluti frumathugunar hennar var sendur stefndu 5. desember 2003 til andmæla. Stefndu óskuðu við svo búið á ný eftir að kannaðir yrðu möguleikar á að ljúka málinu með sátt, en viðræður um það skiluðu ekki árangri. Stefndu óskuðu þá eftir að frestur til andmæla yrði framlengdur og var orðið við þeirri beiðni. Bárust andmæli stefndu í byrjun maí 2004.

Samkeppnisráð tók ákvörðun í málinu 28. október 2004 og var hún mjög ítarleg og umfangsmikil, samtals 966 blaðsíður að lengd. Þar var Ísland skilgreint sem sá landfræðilegi markaður, sem málið tæki til, og vörumarkaðurinn heildarmarkaður fyrir sölu á olíuvörum, en komist var að þeirri niðurstöðu að stefndu réðu samanlagt yfir um 99% þess markaðar. Því næst var í ákvörðuninni fjallað um samráð stefndu, sem hafi verið yfirgripsmikið og óslitið og einkum tekið til gerðar tilboða, verðlagningar olíuvara, markaðsskiptingar og verðs á eldsneyti til erlendra skipa og flugvéla hér á landi, markaðsskiptingar vegna sölu á olíuvörum til einstakra viðskiptamanna eða á einstökum landsvæðum og samstarfs við rekstur bensínstöðva. Í þessu sambandi voru rakin dæmi af samskiptum stefndu í þessu skyni í yfir 400 tilvikum frá gildistöku samkeppnislaga nr. 8/1993 fram til þess að samkeppnisstofnun hóf fyrrnefnda rannsókn og sú ályktun dregin að þessi gögn sýndu skýrlega að stefndu hafi haft reglubundin og umfangsmikil samskipti á tímabilinu, sem tengdust verðlagningu, markaðsskiptingu og gerð tilboða. Hafi falist í þessu áframhaldandi röð athafna og samfellt samráð, sem hafi haft það eina og sama markmið að draga úr samkeppni milli stefndu. Að þessu búnu var þetta samráð rakið nánar í ítarlegu máli eftir áðurgreindri flokkun og fjallað innan hvers flokks um einstök tilvik eftir tímabilum, en í tengslum við þetta var jafnframt tekin afstaða til framkominna andmæla stefndu. Komist var að þeirri niðurstöðu með yfirgripsmikilli röksemdafærslu að stefndu hafi með þessu brotið gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga í fjölmörgum nánar tilgreindum tilvikum. Hafnað var röksemdum stefndu, sem lutu að því að brot þeirra væru fyrnd, en að því búnu var fjallað um viðurlög. Í því sambandi var gerð grein fyrir ýmsum almennum atriðum, sem vörðuðu beitingu 52. gr. þágildandi samkeppnislaga, þar á meðal um lagaskil vegna breytinga á því ákvæði með 17. gr. laga nr. 107/2000, en því næst voru rakin atriði í tengslum við mat á ávinningi stefndu af samráði sínu og borin meðal annars saman framlegð af rekstri þeirra á tímabilinu annars vegar frá 1993 til 1995 og hins vegar frá 1996 til 2001. Að virtu þessu og fjölmörgum öðrum atriðum var komist að þeirri niðurstöðu að hæfileg sekt úr hendi hvers stefnda væri 1.100.000.000 krónur, en vegna aðstoðar, sem stefndu Ker hf. og Olíuverslun Íslands hf. hafi veitt við rannsókn málsins var sekt þess fyrrnefnda lækkuð um 45% í 605.000.000 krónur og þess síðarnefnda um 20% í 880.000.00 krónur. Ekki þóttu skilyrði til að lækka sekt stefnda Skeljungs hf. af þessum sökum.

Stefndu skutu þessari ákvörðun til áfrýjunarnefndar samkeppnismála í lok nóvember 2004 og kvað hún upp úrskurð í málinu 29. janúar 2005. Í úrskurðinum, sem var 256 blaðsíður að lengd, var lýst gangi málsins og röksemdum aðilanna, en því næst tekin afstaða til atriða, sem vörðuðu varnir stefndu vegna formhliðar þess. Meðal þeirra atriða voru álitaefni um lögmæti þess að málið hafi á tímabili verið til rannsóknar samhliða hjá samkeppnisstofnun og ríkislögreglustjóra, hvort andmælaréttur stefndu hafi verið virtur og rannsóknarreglu fylgt og hvort stefndu hafi veitt upplýsingar á röngum forsendum. Að þessu búnu var fjallað um skil eldri laga og yngri vegna breytinga á 10. gr. þágildandi samkeppnislaga með 3. gr. laga nr. 107/2000, svo og almennt um skýringu fyrrnefnda ákvæðisins. Áfrýjunarnefndin komst því næst að þeirri niðurstöðu að ólögmætt samráð stefndu hafi verið samfellt á árabilinu frá 1993 til 2001, brot þeirra væru ekki fyrnd og samkeppnisráð hafi réttilega skilgreint markaði, sem um ræði í málinu. Verulegum hluta úrskurðarins var að þessu gerðu varið til umfjöllunar um einstök tilvik, þar sem samkeppnisráð hafði í ákvörðun sinni talið að stefndu hafi gerst sekir um brot gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga, og voru niðurstöður samkeppnisráðs um þetta í vel flestum tilvikum staðfestar. Um ákvörðun viðurlaga taldi áfrýjunarnefndin að við mat á ávinningi stefndu af brotum þeirra bæri einkum að horfa til þess samanburðar á framlegð af rekstri þeirra, sem samkeppnisráð tók tillit til og áður var getið, en jafnframt yrði að gæta að áhrifum af hagvexti, gengistapi stefndu og skekkju, sem leiddi af mismunandi hækkun á launavísitölu og vísitölu neysluverðs. Ávinningur hvers stefnda, sem þannig væri fundinn, yrði að vera ráðandi um viðurlög að teknu tilliti til lækkunar þeirra vegna samstarfs við rannsókn málsins. Stjórnvaldssekt stefnda Kers hf. var á þessum grunni ákveðin 495.000.000 krónur, stefnda Olíuverslunar Íslands hf. 560.000.000 krónur og stefnda Skeljungs hf. 450.000.000 krónur. Í framhaldi af úrskurði þessum greiddu stefndu sektirnar hver fyrir sig með fyrirvara um endurheimtu fjárins ef hann yrði með dómi felldur úr gildi eða honum breytt.

Stefndi Ker hf. höfðaði 29. júní 2005 mál á hendur áfrýjendum aðallega til ógildingar á framangreindum úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, en til vara til niðurfellingar eða lækkunar á sektinni, sem þar var ákveðin, svo og til endurheimtu hennar. Það sama gerðu stefndu Skeljungur hf. og Olíuverslun Íslands hf. 27. og 28. júlí sama ár. Málin voru sameinuð í þetta mál á dómþingi 28. febrúar 2006 að framkomnum greinargerðum um varnir áfrýjenda. Samkvæmt beiðni hvers stefnda voru í þinghaldi 5. apríl sama ár dómkvaddir tveir menn til að leggja mat á margvísleg nánar tiltekin atriði, sem vörðuðu útreikning á ávinningi af brotum stefndu, og voru þrjár matsgerðir lagðar fram 16. janúar 2007. Áfrýjendur lögðu fram 19. mars sama ár beiðni annars vegar um dómkvaðningu yfirmatsmanna vegna þeirra matsgerða og hins vegar beiðni um dómkvaðningu manna til að leggja mat á tiltekin atriði varðandi ávinning af brotum stefndu, sem ekki voru til skoðunar í fyrri matsgerðunum. Ágreiningur reis um hvort verða ætti við þessum beiðnum áfrýjenda, en að honum leystum voru yfirmatsmenn og matsmenn dómkvaddir 16. nóvember 2007 og luku þeir störfum með matsgerðum, sem lagðar voru fram 10. október 2008. Á dómþingi 21. janúar 2009 kröfðust stefndu sameiginlega að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn vegna síðastnefndrar undirmatsgerðar, svo og menn til að meta enn önnur atriði varðandi útreikning á ávinningi stefndu af brotum sínum. Yfirmatsmenn voru dómkvaddir samkvæmt þessu 25. febrúar 2009. Ágreiningur reis á hinn bóginn um heimild stefndu til að leita undirmatsgerðar, en eftir að leyst hafði verið úr honum voru matsmenn dómkvaddir 29. apríl sama ár. Yfirmatsgerð var lögð fram í málinu 10. maí 2011, en undirmatsgerðin 12. janúar 2012 ásamt yfirmatsgerð í öðru máli, sem stefndu áttu hlut að. Aðalmeðferð í málinu fór loks fram 29. febrúar 2012 og var hinn áfrýjaði dómur upp kveðinn 22. mars sama ár.

II

Svo sem áður var rakið höfðuðu stefndu hver fyrir sig mál á hendur áfrýjendum, sem voru síðan sameinuð í þetta mál. Héraðsdómsstefnur í málinu eru því þrjár. Þótt kröfugerð stefndu sé nánast samhljóða og stefnurnar áþekkar að efni er þó munur á þeim innbyrðis í allmörgum atriðum. Þeim er þó sammerkt að í lýsingu málsatvika er í meginatriðum aðeins rakinn gangur fyrrnefndrar rannsóknar samkeppnisstofnunar og málsmeðferð fyrir samkeppnisráði og áfrýjunarnefnd samkeppnismála, en lítið sem ekkert er vikið að efni úrlausna þeirra tveggja síðastnefndu í stjórnsýslumálinu, hvorki að því er varðar þau brot í einstökum atriðum, sem stefndu töldust hafa gerst sekir um gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga, né um ákvörðun viðurlaga. Fram hjá slíkri lýsingu gátu þó stefndu ekki að réttu lagi komist, enda lutu dómkröfur þeirra aðallega að ógildingu úrlausna samkeppnisyfirvalda, sem nánast var í engu lýst efnislega, en slíks hefði verið brýn þörf með tilliti til þess að meðal annars voru þær kröfur reistar á málsástæðum um fyrningu, sem taka þurfti afstöðu til með mati á því hvort brot stefndu gegn samkeppnislögum hafi mátt telja samfelld á árabilinu frá 1993 til 2001. Í þessum efnum verður og að gæta að því að stefndu báru að auki fyrir sig að samkeppnisyfirvöld hafi talið brot þeirra fleiri en með réttu hafi verið. Stefndi Ker hf. gerði þannig í héraðsdómsstefnu grein fyrir nokkrum slíkum tilvikum án þess að rekja frekar atriði, sem sneru að öðrum brotum. Stefndi Olíuverslun Íslands hf. lét þess getið í stefnu að „mörg atvik, sem verið er að sakfella hann fyrir, séu ósönnuð með öllu“, en ekki verður séð að nokkur nánari grein hafi verið gerð fyrir þeim. Stefndi Skeljungur hf. gat ekki í héraðsdómsstefnu um slík tilvik fyrir sitt leyti, heldur vísaði þar annars vegar til tiltekinna kafla í kæru sinni til áfrýjunarnefndar samkeppnismála og hins vegar skýrslu frá júlí 2005 vegna „efnisatriða er varða Skeljung hf. í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 29. janúar 2005“, en sú skýrsla var 114 blaðsíður að lengd. Í málinu kröfðust stefndu sem fyrr segir allir að sektir, sem þeim var gert að greiða með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, yrðu lækkaðar. Í héraðsdómsstefnum var getið um fjárhæð þessara sekta, en hvergi var beinlínis gerð heildstæð grein fyrir því hvernig samkeppnisráð og áfrýjunarnefnd samkeppnismála komust að niðurstöðu í því efni, heldur var umfjöllun þar bundin við gagnrýni, sem beint var að afmörkuðum atriðum. Vegna þessa alls skorti mjög á að í héraðsdómsstefnum væri lýst atvikum, sem þyrfti að greina til að samhengi málsástæðna stefndu yrði ljóst, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Í héraðsdómsstefnum var lýst í nokkuð löngu máli málsástæðum, sem hver stefndu hélt fram fyrir sitt leyti, og gætti þar hjá öllum í ríkum mæli skriflegs málflutnings. Þrátt fyrir þessa löngu umfjöllun var málsástæðum þó ekki lýst réttilega í stefnunum. Þannig vísaði stefndi Ker hf. ítrekað um málsástæður sínar til kæru til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, svo og andmæla við frumathugun samkeppnisstofnunar, en þar á meðal var tekið svo til orða í umfjöllun um málsástæður um einstök tilvik, þar sem þessi stefndi kvað samkeppnisyfirvöld ranglega hafa talið hann brotlegan gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga: „Stefnandi hefur þegar gert ítarlega grein fyrir hvernig einstök atvik horfa við honum og vísast um það til andmæla við frumathugunum Samkeppnisstofnunar, sbr. dskj. nr. 5, bls. 74-241. Stefnandi vísar til þessarar umfjöllunar í heild sinni varðandi afstöðu til einstakra tilvika. ... Ástæða er þó til að hnykkja á nokkrum tilvikum“. Þess sama gætti og í héraðsdómsstefnu stefnda Olíuverslunar Íslands hf., en af þessum meiði sagði meðal annars í umfjöllun hans um málsástæður varðandi brot gegn mannréttindasáttmála Evrópu, sem hann taldi sig hafa mátt þola við málsmeðferð samkeppnisvalda: „Í athugasemdum sínum fyrir samkeppnisyfirvöldum kom stefnandi fram með sjónarmið varðandi málsmeðferðina er vörðuðu brot á andmælarétti, óskýrleika refsiheimilda og bann Mannréttindasáttmála Evrópu við tvöfaldri saksókn. Eru þessi sjónarmið rökstudd ítarlega á bls. 50-74 í kæru stefnanda til áfrýjunarnefndar samkeppnismála.“ Þess er að geta að svo virðist sem með þessu hafi verið komið næst því að stefndi Olíuverslun Íslands hf. hafi borið fyrir sig þá málsástæðu, sem héraðsdómur lagði til grundvallar niðurstöðu í málinu. Enn var héraðsdómsstefna stefnda Skeljungs hf. sama marki brennd, en í því sambandi er þess meðal annars að geta að í reifun málsástæðna hans um annmarka á rannsókn samkeppnisyfirvalda sagði eftirfarandi: „Í umfjöllun í kæru stefnanda til áfrýjunarnefndar, sbr. einkum bls. 41-42 og bls. 46-57, eru nefnd dæmi um tilvik þar sem í stað rannsóknar er beitt víðtækum ályktunum á grundvelli ófullnægjandi gagna. Sambærilega samantekt er einnig að finna í andmælum stefnanda við frumathugun Samkeppnisstofnunar. Í samantekt stefnanda um efnisatriði þessa máls á dskj. 19 er vakin athygli á því að samkeppnisyfirvöld byggja í mörgum tilvikum ályktanir um brot stefnanda á óljósum gögnum eða yfirlýsingum sem stafa frá keppinautum stefnanda. ... Stefnandi vísar til þessarar umfjöllunar í heild sinni en áskilur sér rétt til nánari reifunar við munnlegan flutning málsins.“ Með þessu brutu stefndu ekki aðeins mjög gegn ákvæði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, sem felur í sér að greina verði málsástæður á tæmandi hátt í stefnu, heldur settu þeir málatilbúnað sinn í slíkan búning að dómstólum er fyrirmunað að henda reiður á hvaða málsástæðum þeir reisa málsókn sína í raun á.

Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi lögðu stefndu fram 26. janúar 2012 sameiginlega yfirlýsingu, þar sem sagði meðal annars: „Vegna fyrirhugaðrar aðalmeðferðar málsins lýsa stefnendur því jafnframt yfir að þeir falli frá málsástæðu um niðurfellingu eða lækkun sekta sem reist var á þeim grunni að atvikalýsing í ákvörðun samkeppnisráðs og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála væri í verulegum atriðum röng. Með því fallast stefnendur ekki á að atvikalýsing eða ályktanir samkeppnisyfirvalda um brot gegn 10. gr. samkeppnislaga í stjórnsýslumálinu séu réttar. Andmæli stefnenda gegn þeim liggja að hluta til fyrir í málinu. Ekki verður hins vegar byggt á því að ágreiningur um þetta efni eigi að leiða til lækkunar sekta eða niðurfellingar þeirra. Stefnendur munu ekki ráðast í gagnaöflun eða aðra sönnunarfærslu sem lýtur að atvikum málsins.“ Samkvæmt málflutningi stefndu fyrir Hæstarétti var ætlun þeirra að þessi yfirlýsing tæki eingöngu til þess að fallið væri frá málsástæðu um að lýsing atvika í úrlausnum samkeppnisyfirvalda væri röng að því er varðar dómkröfur stefndu um niðurfellingu eða lækkun stjórnvaldssekta á hendur þeim. Á hinn bóginn hafi eftir sem áður átt að skilja málatilbúnað þeirra svo að málsástæður vegna þessa annmarka á úrlausnunum ættu enn við til stuðnings öðrum kröfum þeirra. Um þetta verður að gæta að því að ef leysa ætti úr kröfu um ógildingu úrlausna samkeppnisyfirvalda, sem reist er á því að ekki hafi réttilega verið gætt andmælaréttar vegna atvika málsins eða að rannsókn þess hafi verið áfátt, yrði óhjákvæmilegt að taka afstöðu til þess hvort og þá að hvaða marki lýsing atvika varðandi ætluð brot kynni að vera röng. Án sönnunarfærslu af hendi stefndu um þessi atriði verður málatilbúnaður þeirra að þessu leyti svo vanreifaður að ekki er fært að fella efnisdóm á slíkar málsástæður.

Auk alls þess, sem að framan greinir, verður að líta til þess að af lýsingu málsástæðna stefndu í hinum áfrýjaða dómi verður ekki annað ráðið en að þeir hafi í flestum atriðum borið sömu atriði fyrir sig til stuðnings dómkröfum sínum. Sú var þó hvergi nærri raunin eftir héraðsdómsstefnum hvers þeirra. Eftir að mál stefndu höfðu verið sameinuð í eitt áttu þeir samlagsaðild samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 að máli þessu og höfðu hver fyrir sitt leyti forræði á málsástæðum sínum án tillits til þess, sem aðrir samlagsaðilar héldu fram, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 30. október 2003 í máli nr. 37/2003. Engar skýringar hafa komið fram hér fyrir dómi á því hvort stefndu hafi við munnlegan flutning málsins í héraði gert slíkar breytingar á málatilbúnaði sínum að í flestum greinum hafi komist á samræmi milli þeirra eða með hvaða lagaheimild slíkar breytingar yrðu gerðar. Af þessu verður ekki annað séð en að stefndu hafi með þessu gert málatilbúnað sinn, sem nógu óljós var fyrir samkvæmt áðursögðu, enn ógreinilegri. Að öllu þessu virtu verður ekki komist hjá því að vísa máli þessu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Frá því að málin, sem stefndu höfðuðu upphaflega hver fyrir sig, voru sameinuð á dómþingi 28. febrúar 2006 var mál þetta alls tekið fyrir 48 sinnum í héraði fram að því að aðalmeðferð fór fram 29. febrúar 2012. Þótt þessar fáheyrðu tafir á rekstri málsins megi að miklu leyti rekja til óútskýrðs dráttar á vinnslu endurtekinna matsgerða verður að gæta að því að samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 ber dómara að stuðla að því að mál sé rekið með hæfilegum hraða, en á því hefur orðið mikill misbrestur, sem aðilunum verður þó í öllum meginatriðum um kennt. Þá skortir verulega á að ákvæðum 1. mgr. 114. gr. sömu laga hafi verið fylgt við samningu hins áfrýjaða dóms, enda er lýsing atvika þar nánast bundin við atriði varðandi rekstur stjórnsýslumálsins fyrir samkeppnisyfirvöldum án þess að nokkur grein sé gerð fyrir efnisatriðum í úrlausnum í því, hvort heldur í tengslum við brot, sem stefndu töldust hafa gerst sekir um gegn ákvæðum samkeppnislega, eða ákvörðun viðurlaga fyrir þau. Matsgerðir, sem aflað var undir rekstri málsins, beindust að mestu leyti að atriðum, sem vörðuðu hugsanlegan ávinning stefndu af þessum brotum, og tengdust þar með beinlínis varakröfum þeirra um lækkun stjórnvaldssekta. Í hinum áfrýjaða dómi er í engu rakið efni þessara matsgerða. Loks verður ekki fram hjá því horft að ekki verður ráðið af héraðsdómsstefnum að aðrir en stefndi Skeljungur hf. hafi svo að hald væri í borið fram þá málsástæðu, sem réði niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að taka til greina aðalkröfu allra stefndu um ógildingu úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Þessir annmarkar á hinum áfrýjaða dómi hefðu gefið nægilegt tilefni til að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til aðalmeðferðar á ný, en til þess kemur ekki samkvæmt því, sem áður greinir.

Stefndu verður eftir þessum úrslitum málsins gert að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi handa hvorum þeirra fyrir sig eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Stefndu, Ker hf., Olíuverslun Íslands hf. og Skeljungur hf., greiði í sameiningu áfrýjendum, Samkeppniseftirlitinu og íslenska ríkinu, hvorum fyrir sig samtals 15.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.