665/2008

M, sem var metin algerlega óvinnufær vegna örorku árið 1982, fékk greiddan fullan örorkulífeyri úr lífeyrissjóði frá þeim tíma til 1. nóvember 2007 og síðast frá G. Í samræmdri reglugerð Sambands almennra lífeyrissjóða var kveðið á um rétt til örorkulífeyris, sem skyldi aldrei vera hærri en sem næmi þeim tekjumissi, sem sjóðfélaginn hefði sannanlega orðið fyrir sökum örorkunnar. Nánast samhljóða ákvæði var í samþykktum þeirra lífeyrissjóða, sem M naut örorkulífeyris úr, og er slíkt ákvæði að finna í grein 12.3 í samþykktum fyrir G. Á aðalfundi G 26. apríl 2006 voru samþykktar tillögur stjórnar sjóðsins um breytingar á greininni, þannig að við bættist að við útreikning tekjumissis skyldi meðal annars tekið tillit til atvinnutekna örorkulífeyrisþegans og lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum sem hann nyti vegna örorkunnar. Fjármálaráðherra staðfesti breytingarnar 7. júlí 2006. M fékk í kjölfarið tilkynningu um lækkun lífeyris, þar sem leitt hefði verið í ljós að tekjur M væru hærri eftir orkutap en fyrir. Samkvæmt því yrði M greiddur 37% örorkulífeyrir. Skerðing á örorkulífeyri kom ekki til framkvæmda fyrr en 1. nóvember 2007 og frá þeim tíma hefur G einungis greitt M hluta þess lífeyris, sem hún naut fram að því. M höfðaði mál og hélt því fram að G hefði verið óheimilt með öllu að skerða örorkulífeyrir hennar vegna tekna, sem hún nyti úr almannatryggingum. Fallist var á kröfu M í héraðsdómi, þar sem ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneytinu hefði verið vanhæfur til að fjalla um breytingar á samþykktum G. Hæstiréttur taldi hins vegar að ekki hefði reynt á hæfi ráðuneytisstjórans í málinu, þar sem hann hefði hvorki staðfest breytingar á samþykktum G né hefði því verið hnekkt að hann hefði ekki komið að meðferð og undirbúningi málsins. Ekkert væri heldur komið fram um vanhæfi fjármálaráðherra í málinu eða annarra starfsmanna. M bar því ennfremur við að lífeyrisréttur hennar væri eign sem nyti verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar og sá réttur hefði orðið virkur fyrir um aldarfjórðungi. Þá bryti skerðingin í bága við 65. gr. og 76. gr. stjórnarskrárinnar, auk þess sem hún hefði á löngum tíma öðlast réttmætar væntingar til þess að greiðslur til hennar yrðu með óbreyttu fyrirkomulagi. Í málinu kom fram að tíðni örorku hjá G hefði aukist jafnt og þétt og væri með því hæsta sem gerðist. Að mati G væri óhjákvæmilegt að vinna að því að almannatryggingar tækju með einum eða öðrum hætti við stærri hluta örorkutrygginga, en það væri forsenda fyrir því að lífeyrissjóðir gætu staðið myndarlega við það meginhlutverk að tryggja ellilífeyri sjóðfélaga. Fallist var á með G að lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða veittu lífeyrissjóðum verulegt svigrúmt til að ákveða greiðslu lífeyris í samræmi við fjárhag og horfur til framtíðar. Ofangreind breyting á samþykktum G fól í sér viðbrögð hans við verulega auknum útgjöldum vegna örorkulífeyristrygginga. Helsta markmiðið var að lækka útgjöld og það var gert með því að takmarka greiðslur miðað við það að tekjur sjóðfélaga, sem beinlínis komu til vegna örorku, yrðu ekki hærri en framreiknaðar atvinnutekjur fyrir örorkutap hefðu orðið. Þetta átti við um M. Var talið að málefnalegar ástæður hefðu þannig búið að baki þessum breytingum á samþykktunum. Þá var ekki fallist á með M að ákvæði stjórnarskrárinnar girtu fyrir að réttur hennar til lífeyris yrði skertur á þann hátt að G takmarkaði fjárhæð hans við það að gera hana jafnsetta og ef orkutap hefði ekki orðið. Jafnframt yrði að líta til þess að heimild til að skerða örorkulífeyri vegna greiðslna frá almannatryggingum hefði frá upphafi verið í samþykktum þeirra lífeyrissjóða, sem M hefði fengið greitt úr. Ekki hefði verið um samræmda framkvæmd að ræða hjá sjóðnum, heldur hefði lífeyrisþegum verið mismunað eftir því hvort þeir hefðu einhverjar atvinnutekjur eða ekki, en ef þeim var til að dreifa hefðu bæði þær og greiðslur frá almannatryggingum verið dregnar frá örorkulífeyri sjóðanna. Jafnræðis hefði þannig ekki gætt innan hóps örorkulífeyrisþega, en M hefði verið meðal þeirra sem að þessu leyti hefði notið ívilnunar. Var G sýknaður af kröfu M.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar að fengnu áfrýjunarleyfi 7. október 2008. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 19. nóvember 2008 og var áfrýjað öðru sinni 8. desember sama ár. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu en til vara ómerkingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Stefnda, sem fædd er 1947, mun hafa greitt iðgjöld í lífeyrissjóð í rúman áratug þar til hún varð óvinnufær árið 1981. Ári síðar var hún metin algerlega óvinnufær vegna örorku og hefur ekki orðið breyting á því síðan. Hún fékk greiddan fullan örorkulífeyri úr lífeyrissjóði eftir það til 1. nóvember 2007 og síðast frá áfrýjanda. Ágreiningur aðilanna er til kominn vegna þess að frá þeim tíma hefur áfrýjandi einungis greitt stefndu hluta þess lífeyris, sem hún naut fram að því, þar sem áfrýjandi hefur skert lífeyrinn vegna greiðslna úr almannatryggingum sem hún fær vegna örorku sinnar.

Í héraðsdómsstefnu krafðist stefnda þess að viðurkennt yrði að við útreikning áfrýjanda á lífeyrisgreiðslum til hennar skyldi „ekki tekið tillit til lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum og öðrum lífeyrissjóðum og kjarasamningsbundinna tryggingarbóta sem stefnandi fær greiddar frá öðrum.“ Áfrýjandi krafðist þess að málinu yrði vísað frá dómi, meðal annars vegna þess að viðurkenningarkrafa stefndu gengi of langt til að vera dómtæk og væri háð óvissum atvikum, sem síðar gætu gerst. Með úrskurði héraðsdóms 19. febrúar 2008 var krafa áfrýjanda tekin til greina að hluta á þann veg að vísað var frá dómi kröfu stefndu, sem laut að frádrætti lífeyris- og bótagreiðslna frá öðrum lífeyrissjóðum en áfrýjanda og kjarasamningsbundnum tryggingabótum. Að öðru leyti var frávísunarkröfu áfrýjanda hafnað. Þessi úrskurður var ekki kærður til Hæstaréttar. Samkvæmt dómsorði hins áfrýjaða dóms er áfrýjanda óheimilt að draga frá örorkulífeyri stefndu „þann örorkulífeyri og tekjutryggingu er hún fær frá Tryggingastofnun ríkisins.“ Stefnda krefst staðfestingar dómsins. Í yfirliti frá Tryggingastofnun ríkisins um greiðslur til stefndu, sem lagt hefur verið fyrir Hæstarétt, kemur fram að örorkulífeyrir og tekjutrygging eru stærstu einstöku tegundir greiðslna, sem stefnda nýtur úr almannatryggingum vegna örorku sinnar. Tegundir greiðslna eru þó fleiri, sem samkvæmt hljóðan dómsorðs falla þá utan þess, sem héraðsdómur taldi óheimilt að draga frá lífeyri hennar.

Varakrafa áfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er reist á því að við úrlausn málsins í héraði hafi engin afstaða verið tekin til annarra málsástæðna en þeirra, sem varði gildi staðfestingar fjármálaráðherra 7. júlí 2006 á breytingum á samþykktum fyrir áfrýjanda. Varðandi þetta er til þess að líta að niðurstaða héraðsdóms réðist af því að fallist var á með stefndu að þáverandi ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneytinu hafi verið vanhæfur til að fjalla um breytingar á samþykktum áfrýjanda, sem lagðar höfðu verið fyrir ráðuneytið til staðfestingar, og þar með einnig allir undirmenn hans í ráðuneytinu. Með því að héraðsdómur taldi þessa málsástæðu eina nægja til úrslita í málinu voru engin efni til að hann tæki afstöðu til annarra röksemda, sem aðilarnir færðu fyrir kröfum sínum. Eru þegar af þessari ástæðu engin efni til að verða við kröfu áfrýjanda um heimvísun málsins.

II

Á þeim tíma sem áðurnefndar breytingar voru gerðar á samþykktum áfrýjanda var B-kk-nf G-kk-nf, þáverandi ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins, jafnframt formaður stjórnar Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda, sem starfar samkvæmt lögum nr. 155/1998. Stefnda heldur fram að áfrýjandi hafi ásamt þrettán öðrum lífeyrissjóðum haft samráð um sambærilegar breytingar á samþykktum sínum og gerðar voru á samþykktum áfrýjanda og lagt þær fyrir ráðuneytið til samþykktar. Einn þessara sjóða hafi verið Söfnunarsjóður lífeyrisréttinda og staðfesti ráðuneytið breytingar á samþykktum hans 3. mars 2006. Vegna þessa hafi ráðuneytisstjórinn ekki einungis verið vanhæfur til meðferðar máls um að staðfesta breytingar á samþykktum síðastnefnda lífeyrissjóðsins, heldur einnig hinna sjóðanna þrettán. Undirmenn ráðuneytisstjórans hafi einnig verið vanhæfir „vegna aðildar yfirmanns þeirra að málinu og hagsmuna hans og ráðuneytisins“.

Samkvæmt 28. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða skulu allar breytingar á samþykktum lífeyrissjóðs tilkynntar fjármálaráðherra og öðlast þær ekki gildi fyrr en ráðherra hefur staðfest að þær fullnægi ákvæðum laganna og samþykktum viðkomandi lífeyrissjóðs að fenginni umsögn Fjármálaeftirlitsins. Bréf ráðuneytisins, þar sem staðfestar voru breytingar á samþykktum áfrýjanda, var ekki undirritað af ráðuneytisstjóranum heldur tveimur öðrum starfsmönnum ráðuneytisins „fyrir hönd ráðherra“ eins og þar segir. Meðal málskjala er bréf fjármálaráðuneytisins til Umboðsmanns Alþingis 22. apríl 2007 þar sem tekið var fram að ráðuneytisstjórinn hafi ekki komið að meðferð og undirbúningi málsins.

Samkvæmt lögum nr. 73/1969 um Stjórnarráð Íslands með áorðnum breytingum fer ráðherra með stjórn ráðuneytis, en í 10. til 12. gr. laganna er kveðið á um starfslið hans þar. Meðal starfsmanna er ráðuneytisstjóri, sem stýrir ráðuneyti undir yfirstjórn ráðherra. Ráðuneytisstjórinn staðfesti hvorki breytingar á samþykktum áfrýjanda né hefur því verið hnekkt að hann hafi ekki komið að meðferð og undirbúningi málsins. Þegar af þeirri ástæðu reynir ekki á hæfi hans til að standa að því verki. Ekkert er fram komið um vanhæfi fjármálaráðherra í málinu eða þeirra starfsmanna hans, sem önnuðust undirbúning og afgreiðslu málsins fyrir hans hönd, en ráðuneytisstjórinn getur ekki talist hafa verið næsti yfirmaður þessara starfsmanna í skilningi 5. töluliðar 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 með síðari breytingum, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 73/1969. Þegar af þessum sökum er hafnað kröfu stefndu sem reist er á málsástæðu, sem lýtur að ætluðu vanhæfi ráðuneytisstjórans.

III

Í málatilbúnaði stefndu kemur fram að hún hafi greitt iðgjöld til lífeyrissjóðs ASB og BSFÍ og verður ráðið að hún hafi upphaflega notið örorkulífeyris úr þeim sjóði. Hann mun hafa sameinast Lífeyrissjóði Dagsbrúnar og Framsóknar árið 1986, sem aftur rann saman við nokkra aðra lífeyrissjóði 1996, en þá varð til Lífeyrissjóðurinn Framsýn. Sá sjóður og Lífeyrissjóður sjómanna voru síðan sameinaðir 1. júní 2005 undir nafni áfrýjanda. Við hverja sameiningu yfirtók nýr sjóður skuldbindingar forvera sinna. Meðal málskjala er sá hluti svonefndrar samræmdrar reglugerðar Sambands almennra lífeyrissjóða 1976, sem fjallar um örorkulífeyri, hluti reglugerðar fyrir Lífeyrissjóð Dagsbrúnar og Framsóknar 1981 um sama efni og samþykktir fyrir Lífeyrissjóðinn Framsýn 2002, svo og samþykktir fyrir áfrýjanda, eins og þær voru upphaflega 2005 og eftir breytingu 2006.

Í samræmdri reglugerð Sambands almennra lífeyrissjóða var í 12. gr. kveðið á um rétt til örorkulífeyris, sem samkvæmt 1. mgr. skyldi „aldrei ... vera hærri en sem nemur þeim tekjumissi, sem sjóðfélaginn hefur sannanlega orðið fyrir sökum örorkunnar.“ Nánast samhljóða ákvæði var í 12. gr. reglugerðar fyrir Lífeyrissjóð Dagsbrúnar og Framsóknar og í grein 12.1.2. í samþykktum Lífeyrissjóðsins Framsýnar. Í 12. gr. samþykkta fyrir áfrýjanda er kveðið á um rétt til örorkulífeyris, en í grein 12.3. segir meðal annars eftirfarandi: „Réttur til örorkulífeyris stofnast því aðeins að sjóðfélagi hafi orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Aldrei skal samanlagður örorkulífeyrir og barnalífeyrir skv. gr. 14.4. vera hærri en sem nemur þeim tekjumissi sem sjóðfélaginn hefur sannanlega orðið fyrir sökum örorkunnar.“ Á aðalfundi áfrýjanda, sem haldinn var 26. apríl 2006, lagði stjórn hans til að gerðar yrðu breytingar á nokkrum greinum samþykktanna, þar á meðal á grein 12.3. Sú tillaga, sem hér skiptir helst máli, var þess efnis að bætt yrði inn í greinina nýjum málslið, svohljóðandi: „Við útreikning tekjumissis skal tekið tillit til atvinnutekna örorkulífeyrisþegans, lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum og öðrum lífeyrissjóðum og kjarasamningsbundinna tryggingabóta sem hann nýtur vegna örorkunnar.“ Að auki var lagt til að greininni yrði breytt þannig að heimilt yrði að úrskurða sjóðfélaganum svonefndar viðmiðunartekjur, sem væru meðaltal tekna síðustu þriggja almanaksára fyrir orkutapið vegna sjóðfélaga, sem hafi fengið úrskurðaðan örorkulífeyri fyrir 1. janúar 2006, en frá þeim degi taki viðmiðunartekjurnar þeim breytingum, sem verði á vísitölu neysluverðs. Á aðalfundinum voru tillögur stjórnar áfrýjanda um breytingar á samþykktum hans samþykktar samhljóða og voru þær sem fyrr segir staðfestar af fjármálaráðherra 7. júlí 2006.

Lög nr. 55/1980 um starfskjör launþega og skyldutryggingu lífeyrisréttinda höfðu að geyma fáein ákvæði um starfsemi þeirra lífeyrissjóða, sem ekki störfuðu samkvæmt sérstökum lögum, en þau ákvæði voru leyst af hólmi með lögum nr. 129/1997. Í tengslum við sameiningu Lífeyrissjóðsins Framsýnar og Lífeyrissjóðs sjómanna voru sérstök lög um síðarnefnda sjóðinn afnumin með lögum nr. 137/2004.

IV

Í kjölfar þess að fjármálaráðuneytið staðfesti breytingar á samþykktum fyrir áfrýjanda fékk stefnda tilkynningu frá Greiðslustofu lífeyrissjóða 28. júlí 2006, sem bar fyrirsögnina „Tilkynning um lækkun lífeyris“. Þar var meðal annars tekið fram að gerð hafi verið heildarathugun á tekjum örorkulífeyrisþega, sem leitt hafi í ljós að samanlagðar tekjur væru í sumum tilvikum umfram þau viðmiðunarmörk, sem kveðið væri á um í samþykktum og reglum lífeyrissjóða. Við útreikning tekjumissis skuli meðal annars tekið tillit til lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum, sem sjóðfélagi njóti vegna örorkunnar, og hafi verið ákveðið að leiðrétta örorkulífeyri til samræmis við þessa niðurstöðu frá og með 1. nóvember 2006. Fram kom hvaða breyting yrði gerð í tilviki stefndu og að hún kæmi til framkvæmdar þann dag. Nánari skýringar voru síðan veittar í bréfi áfrýjanda til stefndu 16. október sama ár. Greint var frá efni greinar 12.3. í samþykktum fyrir áfrýjanda eins og hún er eftir breytingu, en þess jafnframt getið að í eldri mynd hafi verið tekið fram í ákvæðinu að réttur til örorkulífeyris stofnist ekki hafi sjóðfélaginn ekki orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Þá kom fram að við mat á því hvort tekjuskerðing hafi orðið skuli ákveða sjóðfélaga svonefndar viðmiðunartekjur, en meðaltal árstekna stefndu fyrir orkutapið á árunum 1978 til 1980, framreiknað með vísitölu neysluverðs, næmi 1.441.496 krónum. Heildartekjur stefndu á árinu 2005 hafi orðið 1.822.074 krónur. Þessi samanburður leiði í ljós að tekjur stefndu séu hærri eftir orkutap en fyrir, en áfrýjanda sé ekki heimilt að greiða örorkulífeyri nema örorkan hafi leitt til tekjuskerðingar. Samkvæmt því yrði stefndu greiddur 37% örorkulífeyrir frá 1. nóvember 2006.

Þrátt fyrir yfirlýst áform áfrýjanda um að skerðing á örorkulífeyri kæmi til framkvæmdar síðla árs 2006 mun hún ekki hafa gert það fyrr en 1. nóvember 2007. Á þeim tíma sem leið á milli urðu nokkur bréfaskipti um málið milli áfrýjanda og Öryrkjabandalags Íslands. Í bréfi Greiðslustofu lífeyrissjóða til stefndu 29. ágúst 2007 kom fram að uppreiknaðar meðaltekjur hennar í 6 af 8 árum fyrir orkutap nemi 1.581.117 krónum, en tekjur árið 2006 verið 2.015.654 krónur. Samkvæmt samanburði á tekjum fyrir og eftir orkutap muni greiðslur frá áfrýjanda á mánuði breytast úr 70.014 krónum miðað við ágúst 2007 í 26.277 krónur. Ekki er deilt um tölulegar niðurstöður á grundvelli útreikningsaðferðar áfrýjanda, heldur um heimild til þeirrar skerðingar á lífeyri sem um ræðir.

V

Af hálfu áfrýjanda er fram komið að í október 2007 hafi 3.307 sjóðfélögum hans verið greiddur örorkulífeyrir. Af þeim hafi 775 orðið fyrir áhrifum af breyttri framkvæmd við útreikning örorkulífeyris, ýmist þannig að greiðslur hafi hækkað, lækkað eða fallið niður. Einungis lítill hluti þeirra mun hafa fallið í fyrstnefnda flokkinn.

Við aðalmeðferð málsins í héraði gaf V-kk-nf Á-kk-nf skýrslu, en auk þess eru nokkur bréf frá honum meðal málskjala. Vitnið er sjálfstætt starfandi tryggingastærðfræðingur og kvaðst starfa sem slíkur fyrir áfrýjanda, en áður fyrir Lífeyrissjóð sjómanna. Vitnið gat þess að eftir að samþykktum áfrýjanda var breytt 2006 hafi því orðið ljóst að fyrir breytinguna hafi í mörgum tilvikum ekki verið farið eftir samþykktunum við greiðslu örorkulífeyris, en vitnið taldi að í þeim hafi á þeim tíma falist að tekjur ættu ekki að aukast eftir orkutap frá því sem áður var vegna greiðslna frá lífeyrissjóðum. Því hafi borið að lækka örorkulífeyri með tilliti til tekna frá almannatryggingum, sem væru til komnar vegna örorku. Framkvæmdin muni hins vegar hafa verið sú að ef örorkulífeyrisþegi hafi ekki haft neinar atvinnutekjur hafi aðrar tekjur ekki komið til frádráttar lífeyrisgreiðslum, en ef hann hafi haft einhverjar atvinnutekjur þá hafi bæði þær og tekjur frá almannatryggingum komið til frádráttar. Þessi framkvæmd hafi gilt hjá áfrýjanda og „fyrirrennurum hans“ en ekki hjá öllum lífeyrissjóðum. Kvaðst vitnið ekki hafa gert formlega tillögu til stjórnar áfrýjanda um breytingu á þessari framkvæmd, heldur hafi stjórnin þegar tekið ákvörðun um að gera það þegar vitninu varð kunnugt um hvernig þetta hafi verið tíðkað. Þá kom fram hjá vitninu að sumir lífeyrissjóðir hafi sérstaklega tekið upp í samþykktum sínum að meginhlutverk þeirra væri að tryggja ellilífeyri sjóðfélaga sinna og að það sé „ríkjandi sjónarmið.“ Vegna hárrar örorkutíðni og þar með greiðslu örorkulífeyris hafi áður komið fyrir hjá báðum þeim lífeyrissjóðum, sem síðar urðu að áfrýjanda, að þurft hafi að skerða réttindi ellilífeyrisþega.

Stefnda mun auk örorkulífeyris frá áfrýjanda ekki hafa haft aðrar tekjur en frá almannatryggingum og engin skerðing orðið hjá henni vegna þeirra fyrr en 1. nóvember 2007.

VI

Í samþykktum fyrir áfrýjanda er kveðið á um fjórar tegundir lífeyris, sem honum ber að greiða að skilyrðum uppfylltum, en það eru elli-, örorku-, maka- og barnalífeyrir. Áfrýjandi vísar til þess að hann starfi samkvæmt lögum nr. 129/1997, sem veiti einstökum lífeyrissjóðum svigrúm til að setja sjálfir í samþykktum sínum málefnalegar reglur um hvernig réttur ávinnst til einstakra tegunda lífeyris með greiðslu iðgjalda í sjóðinn, þar á meðal örorkulífeyri, sbr. 6. mgr. 15. gr. Áfrýjandi sé sameignarsjóður og njóti ekki bakábyrgðar neins. Honum sé því skylt að haga greiðslum í samræmi við efnahag sinn hverju sinni og verði eignir að nægja fyrir lífeyrisskuldbindingum. Þá verði að hafa í huga að það sé ekki einungis hagur þeirra, sem þegar séu byrjaðir að taka lífeyri sem taka þurfi tillit til, heldur verði einnig að tryggja hag þeirra „öftustu í röðinni“, sem séu alla jafna yngstu greiðendur iðgjalda. Þannig verði að taka mið af hagsmunum allra sjóðfélaga við ákvörðun lífeyrisgreiðslna hverju sinni, en lífeyrisþegar njóti greiðslna úr einum og sama sjóði sem sé til skipta fyrir alla sjóðfélaga. Um þetta vísar áfrýjandi sérstaklega til 27. gr. laga nr. 129/1997 þar sem segir að samþykktir lífeyrissjóðs skuli við það miðaðar að sjóðurinn geti staðið við skuldbindingar sínar. Breytingar á samþykktum lífeyrisjóðs, hvort heldur er til aukningar eða skerðingar á rétti til lífeyris, geti því verið óhjákvæmilegar, en mat á því sé í höndum sjóðsins sjálfs. Áfrýjandi vísar einnig til þess að í grein 10.6. í samþykktum hans segi að sjóðurinn leggi sérstaka áherslu á ellilífeyristryggingar og áskilji sér heimild til að verja þau réttindi umfram önnur við endurskoðun á réttindaákvæðum samþykktanna.

Meðal málskjala er minnisblað framkvæmdastjóra áfrýjanda 20. nóvember 2007, sem ber fyrirsögnina „Örorkulífeyrisskuldbindingar sem hlutfall af heildarskuldbindingum.“ Þar kemur fram að hjá Lífeyrissjóði sjómanna hafi það hlutfall verið 6,1% árið 1986, 9,3% árið 1999 og 15,8% árið 2004. Hjá Lífeyrissjóðnum Framsýn hafi það verið 11,1% árið 1999 og 20,6% 2004. Hjá áfrýjanda hafi þetta hlutfall verið 19,1% árið 2006. Í málatilbúnaði áfrýjanda er á því byggt að hlutfall skuldbindinga vegna örorkulífeyris hafi aukist hratt og langt umfram það, sem gengið hafi verið út frá á sínum tíma við ákvörðun um skiptingu lífeyris til rétthafa einstakra tegunda hans. Þetta hafi óhjákvæmilega orðið á kostnað annarra bótaþega og engin leið að víkjast undan því að gera þær breytingar á samþykktum sjóðsins, sem áður var lýst. Engu breyti um nauðsyn þessarar aðgerðar þótt iðgjald til lífeyrissjóða af vinnutekjum hafi verið hækkað á síðustu árum og framlag fengist samkvæmt lögum nr. 177/2006 til að létta undir með þeim lífeyrissjóðum, sem þyngstar skuldbindingar hvíli á vegna örorkulífeyrisgreiðslna, en áfrýjandi sé á meðal þeirra. Við þessu hafi orðið að bregðast eins og gert var. Þá sé í 15. gr. laga nr. 129/1997 mælt fyrir um örorkulífeyri og samkvæmt 1. mgr. hennar sé það skilyrði fyrir slíkum rétti að sjóðfélagi hafi orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Við skýringu á því hvað sé tekjuskerðing verði að bera saman tekjur annars vegar fyrir og hins vegar eftir orkutap, þar með taldar tekjur sem sjóðfélaginn öðlast rétt til vegna orkutapsins, svo sem úr almannatryggingum, en þetta sé jafnframt í samræmi við meginreglur skaðabótaréttar, sbr. nú 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum. Áfrýjandi byggir einnig á því að auk þess að vera í lögum hafi heimild til að skerða örorkulífeyri vegna greiðslna úr almannatryggingum falist í samþykktum sjóðsins áður en þeim var breytt, en rétt hafi þótt að taka fram berum orðum að það ætti eins við um tekjur frá almannatryggingum og aðrar tekjur.

Í málatilbúnaði stefndu er haldið fram að áfrýjanda hafi verið óheimilt með öllu að skerða örorkulífeyri hennar vegna tekna, sem hún njóti úr almannatryggingum. Lífeyrisréttur hennar sé eign, sem njóti verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Til þess verði að líta að sá réttur hafi orðið virkur fyrir um aldarfjórðungi, en samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar séu því settar þrengri skorður að hrófla við lífeyrisréttindum, sem séu orðin virk, en þeim sem séu ekki enn orðin það. Skerðingin verði heldur ekki réttlætt með fjárskorti áfrýjanda því samkvæmt reikningum hans sé afkoman góð. Stefnda telur jafnframt að skerðing á örorkulífeyri hennar brjóti í bága við 65. gr. og 76. gr. stjórnarskrárinnar, auk þess sem hún hafi á löngum tíma öðlast réttmætar væntingar til þess að greiðslur til hennar yrðu með óbreyttu fyrirkomulagi. Þá hafi stjórn áfrýjanda enga grein gert fyrir því hvernig hún réttlætti afnám eða skerðingu örorkulífeyrisgreiðslna til sjóðfélaga eða með hvaða lagaheimild hún setti örorkulífeyrisþega skör lægri en aðra sjóðfélaga. Þá njóti áfrýjandi nú fjárframlaga úr ríkissjóði, sem standi undir greiðslu verulegs hluta örorkulífeyrisskuldbindinga, sem á honum hvíli. Séu gerðir áfrýjanda í andstöðu við meðalhófsreglu íslenskrar stjórnskipunar. Málsástæður aðilanna eru öðru leyti raktar í hinum áfrýjaða dómi.

VII

Meðal málskjala eru skýrsla og tillögur viðræðunefndar 21. febrúar 2005 um sameiningu þeirra tveggja lífeyrissjóða, sem síðar mynduðu áfrýjanda. Með nefndinni störfuðu tryggingastærðfræðingar beggja sjóðanna. Þar segir meðal annars að tíðni örorku hjá báðum sjóðunum sé með því hæsta sem gerist. Breyttar forsendur að þessu leyti auki mjög lífeyrisskuldbindingar beggja sjóðanna og sé reiknað með að 18 til 20% iðgjalda fari í að mæta þeim. Óhjákvæmilegt sé að taka mið af þessu við mótun tillagna um samhengi iðgjalda og réttindaávinnslu. Hækkun lágmarksiðgjalds í 12%, sem komi til framkvæmdar 1. janúar 2007, mæti þessum aðstæðum að miklu leyti um sinn, en þó sé sýnt að örorkuskuldbindingar hins nýja sjóðs verði miklar. Því sé óhjákvæmilegt að vinna að því að almannatryggingar taki með einum eða öðrum hætti við stærri hluta örorkutrygginga, en það sé forsenda fyrir því að lífeyrissjóðir geti staðið myndarlega við það meginhlutverk að tryggja ellilífeyri sjóðfélaga. Sístækkandi hlutdeild örorkulífeyris skerði óhjákvæmilega getu þeirra til að greiða ellilífeyri og við því verði að bregðast. Áður var þess getið að tæpum tveimur árum síðar var ákveðið með lögum nr. 177/2006 að veita fjárframlag úr ríkissjóði til að létta undir greiðslu örorkulífeyris hjá þeim lífeyrissjóðum, sem slíkar skuldbindingar hvíla þyngst á.

Í fundarboði 10. mars 2006 um ársfund áfrýjanda segir að aðildarsamtökum hans séu með því sendar til kynningar tillögur um breytingu á þremur greinum samþykkta hans. Þessu fylgdi greinargerð þar sem segir meðal annars um fyrirhugaða breytingu á grein 12.3. í samþykktunum að örorkulífeyristryggingu áfrýjanda sé ætlað að bæta sjóðfélögum atvinnutekjutap upp að tilteknum mörkum. Bætur vegna 100% örorku séu að jafnaði töluvert lægri en sem svari tekjutapi sjóðfélagans. Bótakerfinu sé í engu tilviki ætlað að bæta meira en sem nemi raunverulegu tjóni og þurfi því að halda vel til haga hverjar hafi verið tekjur sjóðfélagans fyrir orkutapið því ekki komi til endurskoðunar á lífeyri frá áfrýjanda fyrr en heildarbætur vegna örorkunnar séu orðnar hærri en fyrri tekjur.

Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 129/1997 er með lífeyrissjóði átt við félag eða stofnun sem veitir viðtöku iðgjaldi til greiðslu lífeyris vegna elli til æviloka, örorku eða andláts samkvæmt nánari ákvæðum í I., II. og III. kafla laganna. Að framan var greint frá efni 15. gr., 27. gr. og 28. gr. laganna og í 39. gr. er mælt fyrir um tryggingafræðilega athugun og viðmið við ákvörðun lífeyrisgreiðslna. Fallist er á með áfrýjanda að lögin veiti lífeyrissjóði verulegt svigrúm til að ákveða greiðslu lífeyris í samræmi við fjárhag og horfur til framtíðar og að bregðast við aðstæðum hverju sinni með því eftir atvikum að auka eða skerða greiðslur til lífeyrisþega. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 129/1997 skulu samþykktir lífeyrissjóðs við það miðaðar að hann geti staðið við skuldbindingar sínar. Við ákvörðun um efni þeirra verður ekki einungis horft til greiðslugetu sjóðs til skamms tíma, heldur einnig til framtíðar og að sjóður geti þar með staðið við skuldbindingar sínar gagnvart þeim, sem enn hafa ekki hafið töku lífeyris. Sú breyting á samþykktum áfrýjanda, sem um ræðir í málinu, fól í sér viðbrögð hans við verulega auknum útgjöldum vegna örorkulífeyristrygginga. Helsta markmiðið var að lækka útgjöld og það var gert með því að takmarka greiðslur miðað við það að tekjur sjóðfélaga, sem beinlínis komu til vegna örorku, yrðu ekki hærri en framreiknaðar atvinnutekjur fyrir orkutap hefðu orðið. Þetta átti við um stefndu, en svo sem áður er fram komið hafði hún fyrir 1. nóvember 2007 samanlagt hærri tekjur frá áfrýjanda og úr almannatryggingum vegna örorku sinnar en nam framreiknuðum atvinnutekjum hennar. Málefnalegar ástæður bjuggu þannig að baki þeim breytingum á samþykktunum, sem hér um ræðir. Heimild til slíkrar takmörkunar á greiðslu örorkulífeyris fólst í 1. mgr., sbr. 6. mgr. 15. gr. laga nr. 129/1997 og í grein 12.3. í samþykktum áfrýjanda. Sú heimild fólst einnig í sömu grein samþykktanna áður en við hana var aukið með ákvörðun ársfundar 2006 og staðfestingu fjármálaráðherra 7. júlí sama ár og enn fyrr í samþykktum Lífeyrissjóðsins Framsýnar, reglugerð Lífeyrissjóðs Dagsbrúnar og Framsóknar og reglugerð Sambands almennra lífeyrissjóða, sem áður var getið.

Ekki verður fallist á með stefndu að 72. gr. stjórnarskrárinnar girði fyrir að réttur hennar til lífeyris verði skertur á þann hátt að áfrýjandi takmarki fjárhæð hans við það að gera hana jafnsetta og ef orkutap hefði ekki orðið. Vísun stefndu til tiltekinna dóma Hæstaréttar skiptir heldur ekki máli, en þar var um að ræða tilvik þar sem sérlög giltu um viðkomandi lífeyrissjóð og mælt var í einstökum atriðum fyrir um rétt sjóðfélaga til hverrar tegundar lífeyris í lögunum sjálfum. Stefnda byggir jafnframt á 65. gr. stjórnarskrárinnar og telur jafnræði raskað með aðgerð áfrýjanda, auk þess sem hún hafi notið fulls lífeyris um langt skeið og mátt vænta þess að framkvæmd greiðslna yrði óbreytt. Vegna þessa verður að líta til þess að heimild til að skerða örorkulífeyri vegna greiðslna frá almannatryggingum hefur frá upphafi verið í samþykktum þeirra lífeyrissjóða, sem stefnda hefur fengið greitt úr, þótt ekki hafi verið gripið til þess fyrr en á árinu 2007. Ekki var um samræmda framkvæmd að ræða hjá sjóðunum, heldur var lífeyrisþegum mismunað eftir því hvort þeir hefðu einhverjar atvinnutekjur eða ekki, en ef þeim var til að dreifa voru bæði þær og greiðslur frá almannatryggingum dregnar frá örorkulífeyri sjóðanna. Jafnræðis var þannig ekki gætt innan hóps örorkulífeyrisþega, en stefnda var meðal þeirra sem að þessu leyti naut ívilnunar. Tilvísun hennar til langrar framkvæmdar á greiðslu óskerts lífeyris getur að þessu virtu engu skipt fyrir heimild áfrýjanda til að breyta samþykktum sínum og framkvæmd, þótt það verði til þess að takmarka greiðslur til stefndu. Aðrar málsástæður stefndu standa heldur ekki til þess að krafa hennar verði tekin til greina. Samkvæmt öllu framanröktu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefndu.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Gildi-lífeyrissjóður, er sýkn af kröfu stefndu, M-kvk-ef I-kvk-ef M-kvk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.