691/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni A um dómkvaðningu matsmanna til að meta hvort hann væri hæfur til að ráða fé sínu sjálfur í máli er varðaði ótímabundna fjárræðissviptingu hans að kröfu B, C og D. Í læknisfræðilegu áliti sérfræðings í öldrunarlækningum, sem greint hafði A með Alzheimer sjúkdóm og annast meðferð hans, kom fram að vegna vitrænnar skerðingar og áðurnefnds sjúkdóms væri hann ekki hæfur til að verja fjárhagslega hagsmuni sína. Í dómi Hæstaréttar sagði meðal annars að mál til sviptingar lögræðis væru rekin á grundvelli lögræðislaga nr. 71/1997 og sættu þau samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laganna almennri meðferð einkamála með þeim frávikum sem í lögunum greindi. Eftir 6. mgr. sömu lagagreinar bæri að hraða meðferð máls til sviptingar lögræðis svo sem kostur væri. Þó mætti það ekki bitna á rétti þess sem krafist væri að sviptur yrði þeim mannréttindum að fara sjálfur með lögráð sín. Aðilar slíks máls hefðu ekki forræði á sönnunarfærslu. Þannig væri svo fyrir mælt í 11. gr. lögræðislaga að dómara bæri að tryggja að mál væri nægilega upplýst og gæti hann í því skyni aflað þeirra sönnunargagna sem þörf væri á. Rannsókn dómara ætti að lúta að því að kanna hvort skilyrðum lögræðissviptingar væri fullnægt. Þegar litið væri til afstöðu A, þess að ekki hefði verið aflað álits annars sérfróðs manns um andlegt heilbrigði hans en þess læknis sem annast hefði meðferð hans og gagna málsins að öðru leyti, taldi Hæstiréttur vafa leika á því hvort skilyrði a. liðar 4. gr. lögræðislaga væru fyrir hendi til að svipta A fjárræði ótímabundið. Var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að kveðja sérfróðan mann á grundvelli 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að láta í ljós læknisfræðilegt álit á því hvort A væri fær um að ráða fé sínu vegna sjúkdóms þess sem hann væri haldinn og alvarlegs heilsubrests af hans völdum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. október 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. október 2013, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sbr. c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og dómkvaddir verði tveir menn til að meta hvort hann sé hæfur til að ráða fé sínu sjálfur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvikum er lýst á greinargóðan hátt í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram hafa varnaraðilar krafist þess að sóknaraðili verði sviptur fjárræði ótímabundið. Fyrir liggur vottorð B-kk-ef E-kk-ef, sérfræðings í öldrunarlækningum, 24. september 2013 þar sem hann lét í ljós það álit að samkvæmt læknisfræðilegu mati sínu væri sóknaraðili „ekki hæfur, vegna vitrænnar skerðingar og Alzheimers sjúkdóms, til að verja fjárhagslega hagsmuni sína.“ Af hálfu sóknaraðila hefur sú krafa verið gerð að dómkvaddir verði tveir hæfir og óvilhallir menn til að meta hæfi sitt „til að ráða fé sínu í skilningi lögræðislaga“.

Mál til sviptingar lögræðis eru rekin á grundvelli lögræðislaga og sæta samkvæmt 1. mgr. 10. gr. þeirra laga almennri meðferð einkamála með þeim frávikum sem í lögunum greinir. Eftir 6. mgr. sömu lagagreinar ber að hraða meðferð máls til sviptingar lögræðis svo sem kostur er. Þó má það ekki bitna á rétti þess sem krafist er að sviptur verði þeim mannréttindum að fara sjálfur með lögráð sín. Eins og gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði hafa aðilar máls til sviptingar lögræðis ekki forræði á sönnunarfærslu á sama hátt og aðilar að einkamáli sem sætir almennri meðferð. Þannig er svo fyrir mælt í 1. mgr. 11. gr. lögræðislaga að dómara beri að tryggja að mál sé nægjanlega upplýst áður en hann kveður upp úrskurð um sviptingu lögræðis. Samkvæmt 2. mgr. þeirrar lagagreinar getur hann í því skyni aflað sjálfur þeirra sönnunargagna sem hann telur þörf á. Svo sem tekið er fram í athugasemdum með frumvarpi til lögræðislaga á rannsókn dómara að lúta að því að kanna hvort skilyrðum til lögræðissviptingar sé fullnægt, enda er þar jafnframt lögð áhersla á nauðsyn þess að niðurstaða máls til sviptingar lögræðis sé byggð á traustum grunni.

Séu ákvæði 11. gr. lögræðislaga virt í ljósi fyrrgreindrar meginreglu 1. mgr. 10. gr. laganna verða ákvæðin ekki skýrð á þann veg að útilokað sé að dómari geti orðið við beiðni manns, sem krafist er að sviptur verði lögræði til langframa, um að dómkvaddur verði sérfróður maður til að leggja mat á atriði, sem krefjast annarrar sérfræðilegrar þekkingar en lagaþekkingar, sbr. 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991. Með því móti er séð til þess að báðir aðilar fái komið að sjónarmiðum sínum við dómkvaðningu matsmannsins og matið sjálft. Vegna þeirrar áherslu sem lögð er á að máli skuli hraðað verður þetta þó ekki gert nema dómari telji að réttmætur vafi leiki á hvort skilyrðum lögræðissviptingar sé fullnægt og mat hins sérfróða manns kunni að varpa frekara ljósi á málið. Þar sem málsaðilar hafa sem fyrr segir takmarkað forræði á sönnunarfærslu er dómari ekki bundinn af matsbeiðni, heldur getur hann ákveðið að mati skuli hagað á annan veg en þar er farið fram á ef hann álítur það æskilegra í þeim tilgangi að upplýsa málið.

Eins og áður er fram komið liggur fyrir í máli þessu læknisfræðilegt álit sérfræðings í öldrunarlækningum, sem greindi sóknaraðila með Alzheimer sjúkdóm og hefur annast meðferð hans síðan, að vegna vitrænnar skerðingar og þess sjúkdóms sé hann ekki hæfur „til að verja fjárhagslega hagsmuni sína“. Á hinn bóginn heldur sóknaraðili því fram að þrátt fyrir að hann hafi greinst með sjúkdóminn sé hann fullfær um að ráða fé sínu og að ekkert í fari hans eða framgöngu gefi tilefni til að óttast að hann muni sólunda fé sínu og eignum, andstætt hagsmunum sínum. Að teknu tilliti til þessarar afstöðu sóknaraðila, þess að ekki hefur verið aflað álits annars sérfróðs manns um andlegt heilbrigði hans en þess læknis, sem annast hefur meðferð hans, og gagna málsins að öðru leyti verður litið svo á að vafi leiki á því hvort skilyrði a. liðar 4. gr. lögræðislaga séu fyrir hendi til að svipta hann fjárræði ótímabundið. Af þeim sökum verður fallist á að aflað verði læknisfræðilegs álits sérfróðs manns, annars en fyrrgreinds sérfræðings í öldrunarlækningum, á því hvort sóknaraðili sé fær um að ráða fé sínu vegna sjúkdómsins og alvarlegs heilsubrests af hans völdum.

Samkvæmt því sem að framan greinir verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að kveðja sérfróðan mann á grundvelli 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 til að láta í ljós læknisfræðilegt álit á því hvort sóknaraðili sé fær um að ráða fé sínu vegna Alzheimer sjúkdóms þess sem hann er haldinn og alvarlegs heilsubrests af hans völdum, sbr. a. lið 4. gr. lögræðislaga. Vegna fyrirmæla þeirra laga um að mál til sviptingar lögræðis skuli hraðað ber að dómkveðja matsmanninn svo fljótt sem kostur er og brýna jafnframt fyrir honum að hraða störfum sínum. Þar sem skylda hvílir á héraðsdómara samkvæmt 1. mgr. 11. gr. lögræðislaga að upplýsa málið og þóknun matsmanns skal greidd úr ríkissjóði eftir 1. mgr. 17. gr. laganna skal matsgerð fengin dómara í hendur. Að öðru leyti ber við dómkvaðningu matsmanns og framkvæmd matsins að fylgja ákvæðum IX. kafla laga nr. 91/1991 eftir því sem við á.

Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að kveðja sérfróðan mann á grundvelli 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að láta í ljós læknisfræðilegt álit á því hvort sóknaraðili, A, sé fær um að ráða fé sínu vegna Alzheimer sjúkdóms þess sem hann er haldinn og alvarlegs heilsubrests af hans völdum.

Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, S-kk-ef G. G-kk-ef hæstaréttarlögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila, B, C og D, H-kk-ef M-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur til hvors þeirra.