597/2016

A og C gáfu út afsal til B, sonar C, vegna kaupa hans á fasteign þeirra en í afsalinu kom fram að kaupverðið væri að fullu greitt. Í málinu krafðist db. A þess að B stæði því skil á helmingi kaupverðsins. Hélt B því fram að hann hefði greitt kaupverðið með því að hafa meðal annars um árabil aðstoðað móður sína og A með ákveðna hluti sem þau gátu ekki sinnt sjálf. Talið var að þær fullyrðingar B væru engum haldbærum gögnum studdar og því ósannað að hann hefði með þeim hætti greitt andvirði eignarhlutar A. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum og vitnisburði læknis A væri ljóst að á þeim tíma er afsalið var gefið út hefði A verið kominn með merki um alvarleg glöp eða heilabilun og hefði ættingjum C, þar á meðal B, verið það ljóst á fundi sem læknirinn átti með þeim skömmu fyrir útgáfu afsalsins. Hefði A því ekki getað gert sér grein fyrir því hvað fælist í þeirri yfirlýsingu að kaupverðið væri að fullu greitt, sbr. 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var krafa db. A um greiðslu helmings kaupverðsins því tekin til greina. Þá var fallist á kröfu db. A um endurgreiðslu úttekta af tékkareikningi A, sem fram fóru eftir afhendingu íbúðarinnar og voru meðal annars notaðar til að greiða afborganir af lánum sem hvíldu á fasteigninni, þar sem samkvæmt afsalinu hefði B borið að greiða af íbúðinni skatta og skyldur frá og með afhendingardegi hennar. Loks var tekin til greina krafa db. A um endurgreiðslu nánar tiltekinna úttekta af bankareikningi A, sem B kvaðst meðal annars hafa framkvæmt til að kaupa húsgögn handa A og C, þar sem ekki var talið sannað að þær hefðu verið í þágu og að beiðni A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. ágúst 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 9.477.468 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 8.177.468 krónum frá 4. nóvember 2012 til 11. maí 2013, en af fyrrgreindu fjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði látinn falla niður.

I

Málavextir eru raktir í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir gáfu A og C, móðir stefnda, út afsal til stefnda 15. ágúst 2007 vegna kaupa hans á fasteign þeirra að [...] í [...]. Í afsalinu kemur fram að kaupverð fasteignarinnar sé að fullu greitt, meðal annars með yfirtöku áhvílandi veðskulda. Þá segir að afhendingardagur fasteignarinnar hafi verið 1. sama mánaðar og að frá afhendingardegi greiði kaupandi skatta og skyldur af fasteigninni.

Í afsalinu er ekki getið um kaupverð fasteignarinnar en samkvæmt skattframtali A og C árið 2008 vegna tekjuársins 2007 var kaupverðið 16.000.000 krónur. Þá var í sama skattframtali tilgreind skuld stefnda við framteljendur að fjárhæð 8.000.000 krónur. Árið eftir var skuld stefnda skráð 5.500.000 krónur og árið þar á eftir var engin skuld tilgreind við stefnda í skattframtali þeirra. Áfrýjandi byggir á því að stefndi hafi ekki staðið A skil á hans hluta kaupverðsins og krefur hann um greiðslu þess að frádregnum helmingi áhvílandi veðskulda og er krafa áfrýjanda að þessu leyti að fjárhæð 6.931.449 krónur.

Hinn 29. júlí 1997 veitti A stefnda umboð til útgáfu tékka af reikningi sínum nr. [...] við Íslandsbanka. Þá veitti hann honum einnig umboð 30. desember 1998 til að sjá um öll sín fjármál. Á tímabilinu frá 3. ágúst 2007 til 20. júní 2011 greiddi stefndi af framangreindum tékkareikningi afborganir af lánum sem hvíldu á fasteigninni, húsfélagsgjöld og fleira samtals að fjárhæð 1.246.019 krónur. Telur áfrýjandi að þessar úttektir stefnda hafi verið óheimilar og krefst endurgreiðslu þeirra.

Auk framangreinds tékkareiknings átti A reikning hjá sama banka nr. [...]. Stefndi millifærði af þeim reikningi inn á sinn reikning samtals 1.300.000 krónur á tímabilinu 7. júní 2007 til 28. desember sama ár og telur áfrýjandi að þessar úttektir stefnda hafi verið óheimilar og krefst þess að stefndi endurgreiði þær.

A fluttist á hjúkrunarheimili 24. desember 2007 og mun C einnig hafa flust þangað á svipuðum tíma. Hún lést 26. febrúar 2010 og var skiptum á búi hennar lokið sem eignalausu. A var sviptur fjárræði 14. apríl 2011 en hann lést 8. október sama ár. Var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 4. maí 2012.

Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms óskaði áfrýjandi þess með bréfi til héraðsdóms 5. október 2016 að tekin yrði vitnaskýrsla af I sérfræðingi í lyf- og öldrunarlækningum. Af hálfu stefnda var því mótmælt og með úrskurði 1. desember sama ár hafnaði héraðsdómari kröfu áfrýjanda. Með dómi Hæstaréttar 12. janúar 2017 í máli nr. 827/2016 var hins vegar fallist á kröfuna og var skýrsla tekin af vitninu 10. mars 2017. Hefur skýrslan ásamt nokkrum öðrum nýjum gögnum verið lögð fyrir Hæstarétt meðal annars afrit sjúkraskrár A.

II

Eins og rakið hefur verið krefst áfrýjandi þess að stefndi standi honum skil á helmingi kaupverðs fasteignarinnar að [...] þar sem það sé ógreitt. Byggir áfrýjandi ekki á því að umrætt afsal fasteignarinnar sé ógilt heldur verður málatilbúnaður hans skilinn á þann veg að hann líti svo á að afsalið sé gilt en að víkja skuli til hliðar því ákvæði þess um að kaupverðið sé að fullu greitt.

Stefndi kveðst hafa greitt kaupverðið að fullu með því að hafa um árabil aðstoðað móður sína og A með því að sjá um ákveðna hluti fyrir þau sem þau gátu ekki sinnt sjálf og hafi aðstoðin einnig falist í peningastyrkjum til þeirra svo sem með greiðslu afborgana af lánum og ýmsum útgjöldum. Hafi vilji þeirra staðið til þess að fasteignin gengi til hans og það hafi verið vegna „ráðlegginga G sem taldi að annars gætu búskipti ef til þeirra kæmi orðið dálítið óþægileg.“ G sem þarna er vísað til er héraðsdómslögmaður og systursonur A og annaðist hann skjalagerð varðandi afsal það sem hér er til umfjöllunar. Sérstaklega spurður um það fyrir dómi hvernig kaupverðið hefði verið greitt sagði stefndi að það hafi verið „álit allra að kaupverðið hafi verið greitt með meðal annars fjárframlögum og þjónustu um árabil“. Aðspurður hvers vegna hafi verið talið fram á skattframtölum C og A árið 2008 vegna tekjuársins 2007 að „skuld þín við A“ væri 8.000.000 krónur ef kaupverðið hafi þegar verið greitt kvað hann að fyrrgreindur lögmaður hefði ráðlagt að gera þetta með þessum hætti. Framangreindar fullyrðingar stefnda eru engum haldbærum gögnum studdar en allsendis er óljóst hvert var umfang þeirrar aðstoðar sem hann innti af hendi í þágu A. Er því ósannað að hann hafi með þessum hætti greitt andvirði eignarhluta A í fasteigninni að frádregnum helmingi áhvílandi veðskulda.

Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum málsins er ljóst að á þeim tíma sem umrætt afsal var gefið út og því lýst yfir af hálfu seljenda að kaupverðið væri að fullu greitt var A kominn með merki um alvarleg glöp eða heilabilun og nærminni hans var sáralítið eins og kemur fram í vitnisburði læknis hans, I, en A var í eftirliti hjá honum frá lokum árs 1996 vegna Alzheimer sjúkdóms. Kom fram hjá lækninum að sökum sjúkdóms A hafi hann enga möguleika haft á að hafa umsjón með fjármálum á þeim tíma sem um ræðir í máli þessu enda sé það „feykilega mikil fötlun“ að vera alveg minnislaus. Þá taldi læknirinn að þegar ættingjar C, þar á meðal stefndi, áttu fund með honum sumarið 2007 hafi það verið „engum vafa undirorpið að þau hafa gert sér ljóst að hann var orðinn töluvert heilabilaður.“

Samkvæmt 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga getur sá maður, sem tekur við löggerningi sem ella myndi talinn gildur, eigi borið hann fyrir sig ef það yrði talið óheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi voru þegar löggerningurinn kom til vitundar hans og ætla má að hann hafi haft vitneskju um. Af því sem að framan er rakið um hagi A á þeim tíma sem afsalið var gefið út og stefnda mátti vera fullkunnugt um gat sá fyrrnefndi ekki gert sér grein fyrir hvað fælist í þeirri yfirlýsingu sem fram kemur í afsalinu að kaupverðið væri að fullu greitt.

Að framangreindu virtu verður krafa áfrýjanda að þessu leyti tekin til greina eins og hún er fram sett en krafan var ekki fyrnd þegar mál þetta var höfðað 21. október 2013, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem eiga við hér, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda.

Þær úttektir af tékkareikningi A nr. [...] hjá Íslandsbanka, sem áfrýjandi krefst greiðslu á, fóru allar fram eftir að stefndi fékk íbúðina að [...] afhenta. Í samræmi við afsal bar honum að greiða af íbúðinni skatta og skyldur frá og með afhendingardegi hennar 1. ágúst 2007. Bar honum því sjálfum að greiða afborganir áhvílandi lána, húsfélagsgjöld og annan rekstrarkostnað fasteignarinnar. Ber stefnda því að greiða áfrýjanda þessar úttektir þó þannig að samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 er krafa vegna úttekta stefnda frá janúar 2008 til 20. október 2009 fyrnd, eða samtals að fjárhæð 580.211 krónur. Stendur því eftir ófyrnd krafa sem nemur 665.808 krónum og ber honum að greiða áfrýjanda þá fjárhæð.

Stefndi millifærði á árinu 2007 samtals 1.300.000 krónur af reikningi A nr. [...] og hefur borið því við að 1.000.000 krónur af þeirri fjárhæð hafi hann tekið út samkvæmt beiðni A um að hann myndi ávaxta fé þetta vegna systkina stefnda. Stefndi kvaðst hafa gert svo og þau fengið það greitt. Liggja fyrir í málinu gögn þar sem stefndi millifærði 250.00 krónur af sínum reikningi inn á reikning þriggja systkina sinna í september 2009. Hvað snertir millifærslur að fjárhæð samtals 300.000 krónur kvaðst stefndi hafa notað það fé til að greiða ýmis útgjöld fyrir A og móður sína meðal annars hafi þurft að kaupa fyrir þau húsgögn. Stefndi hefur engin gögn lagt fram þessu til stuðnings og þótt hann hafi haft umboð til að annast fjármál A hefur stefndi ekki sýnt fram á að umræddar millifærslur, sem allar fóru af reikningi A inn á reikning stefnda, hafi verið í þágu og að beiðni A eða geta falist í umboði hans. Verður stefndi samkvæmt því að bera hallann af því og ber honum að greiða áfrýjanda þá fjárhæð en krafan var ófyrnd þegar mál þetta var höfðað, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905.

Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 8.897.257 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði en með vísan til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 verða dráttarvextir reiknaðir mánuði frá innheimtubréfi áfrýjanda til stefnda 11. apríl 2013.

Hvor aðila skal skal bera sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Stefndi, B, greiði áfrýjanda, dánarbúi A, 8.897.257 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. maí 2013 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti.