325/2017

Þrotabú M ehf. krafði K, S, G og I um greiðslu á 5.195.721.859 krónur vegna greiðslna M ehf. til I á árunum 2006 og 2007. Í héraði var K, S og G gert að greiða þrotabúinu þá fjárhæð óskipt en I var sýknuð af kröfunni. G áfrýjaði ekki málinu af sinni hálfu. Var fjárkrafa þrotabús M ehf. reist á tveimur málsástæðum. Önnur þeirra laut að því að I hefði þegið lán frá M ehf. sem brotið hefði í bága við 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og bæri I því að endurgreiða þrotabúi M ehf. lánið með dráttarvöxtum samkvæmt 4. mgr. sömu lagagreinar. Hin málsástæða þrotabús M ehf. var að K, S, G og I bæru skaðabótaábyrgð gagnvart sér á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar og 108. gr. laga nr. 138/1994. Í dómi Hæstaréttar var með vísan til forsendna héraðsdóms staðfest sú niðurstaða að K og S hefðu borið á grundvelli þeirrar lagagreinar skaðabótaábyrgð á tjóni M ehf. vegna tjóns félagsins þegar því var gert að fjármagna kaup K og S á hlutafé í félaginu og tveimur öðrum félögum af I án þess að gætt væri nægilega að hagsmunum M ehf. Þá var vísað til þess að þrotabú M ehf. væri bundið af málatilbúnaði sínum í stefnu og yrði því við úrlausn málsins ekki horft til þeirrar síðbúnu málsástæðu að K og S skyldu endurgreiða hluta fjárins með dráttarvöxtum samkvæmt 4. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Einnig kom fram að ekki yrði annað ráðið en að fjárhagsstaða félaganna þriggja hefði verið traust meðan I sat í stjórn M ehf. framan af árinu 2006 og söluverð á hlutum hennar í félögunum verið eðlilegt þegar um það hefði verið samið á sínum tíma enda hefði þrotabú M ehf. ekki leitast við að sanna hið gagnstæða. Með vísan til þess og forsendna héraðsdóms var talið að þrotabú M ehf. hefði ekki fært sönnur á að I bæri skaðabótaábyrgð á tjóni M ehf. vegna viðskiptanna og var I því sýknuð af kröfu þrotabúsins.

Mál þetta dæma K-kk-nf A-kk-nf hæstaréttardómari, Á-kk-nf M-kk-nf dómstjóri og E-kk-nf T-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

K-kk-nf E-kk-nf W-kk-nf skaut málinu til Hæstaréttar 23. maí 2017, en bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta 16. apríl 2018. Hefur þrotabúið tekið við aðild að málinu sem aðaláfrýjandi og krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, þrotabús Milestone ehf., og málskostnaðar úr hendi hans í héraði og fyrir Hæstarétti.

S-kk-nf W-kk-nf skaut málinu til Hæstaréttar 23. maí 2017, en bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta 1. nóvember sama ár. Hefur þrotabúið tekið við aðild að málinu sem aðaláfrýjandi og krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst aðaláfrýjandinn málskostnaðar úr hendi gagnáfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 7. júní og 31. júlí 2017. Hann krefst þess að aðaláfrýjendum og gagnstefndu, I-kvk-þgf G-kvk-þgf W-kvk-þgf, verði gert að greiða sér óskipt 5.195.721.859 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar greindum fjárhæðum frá 6. janúar 2009 til greiðsludags. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar úr hendi gagnstefndu í héraði og að henni og aðaláfrýjendum verði gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti.

Gagnstefnda krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur að því er sig varðar og gagnáfrýjanda gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti.

I

Fyrir Hæstarétti heldur aðaláfrýjandinn þrotabú K-kk-ef E-kk-ef W-kk-ef því fram að ómerkja beri hinn áfrýjaða dóm sökum þess að héraðsdómari hafi ekki farið að lögum þegar hann ákvað í þinghaldi 8. mars 2017 eftir að málið hafði verið dómtekið að gefa gagnáfrýjanda kost á að leggja fram í því eftirrit af dómi Hæstaréttar 28. apríl 2016 í máli nr. 74/2015, en í þinghaldi 17. nóvember 2016 hafi K-kk-þgf verið synjað um að leggja fram gögn í málinu af sinni hálfu þar sem gagnaöflun hafi verið lýst lokið. Það að synja K-kk-þgf sem málsaðila um að leggja fram gögn, en heimila síðan gagnaðila hans að gera það „að frumkvæði dómara, mörgum mánuðum síðar“ fái ekki samrýmst réttlátri málsmeðferð samkvæmt 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Mál þetta var höfðað með birtingu héraðsdómsstefnu 8., 9. og 12. nóvember 2010 og þingfest 13. janúar 2011. Eins og gerð er grein fyrir í héraðsdómi var málinu frestað í þinghaldi 22. september 2014 uns dómur félli í sakamáli sem höfðað hafði verið gegn K-kk-þgf, S-kk-þgf W-kk-þgf, G-kk-þgf Ó-kk-þgf og þremur öðrum. Í málinu voru K-kk-nf, S-kk-nf og G-kk-nf auk annars bornir sökum um umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í störfum sínum hjá Milestone ehf. misnotað aðstöðu sína og valdið félaginu verulegri fjártjónshættu þegar þeir hefðu látið það fjármagna efndir á samningum sem þeir tveir fyrstnefndu höfðu gert við gagnstefndu 4. desember 2005 um sölu hennar á hlutafé í Milestone ehf. og tveimur öðrum félögum. Endanlegur dómur í málinu var sem fyrr segir kveðinn upp í Hæstarétti 28. apríl 2016 þar sem K-kk-nf og G-kk-nf voru meðal annars sakfelldir og dæmdir til refsingar fyrir umboðssvik og S-kk-nf fyrir hlutdeild í því broti vegna þeirrar háttsemi sem að framan er lýst og mál þetta er sprottið af. Sökum þess að umræddur dómur hefur samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greinir, þar til það gagnstæða er sannað og þar sem aðila máls þessa greinir á um sum þeirra, þar á meðal hvers eðlis greiðslurnar frá Milestone ehf. til gagnstefndu voru, var héraðsdómara rétt að hlutast til um að eftirrit af dóminum yrði lagt fram í málinu, sbr. 2. mgr. 46. gr. og 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991. Úr því að það var ekki gert áður en málið var dómtekið var eðlilegt að dómari neytti heimildar 104. gr. laganna og beindi því til gagnáfrýjanda sem stefnanda í héraði að leggja eftirritið fram áður en dómur yrði lagður á málið.

Í þinghaldi 31. ágúst 2016, þegar meira en fimm og hálft ár var liðið frá þingfestingu málsins, var því lýst yfir af hálfu allra aðila þess að öflun sýnilegra sönnunargagna væri lokið. Í næsta þinghaldi, 17. nóvember sama ár, óskaði K-kk-nf eftir því að fá að leggja fram af sinni hendi þrjú ný skjöl, en því mótmælti gagnáfrýjandi, meðal annars með vísan til þess að þau fælu í sér nýjar málsástæður. Í kjölfarið ákvað héraðsdómari að skjölin yrðu ekki lögð fram í málinu þar sem gagnaöflun hefði verið lýst lokið, sbr. 5. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991. Eftir þeirri málsgrein er aðilum að jafnaði óheimilt að leggja fram skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn þegar þeir hafa lýst gagnaöflun lokið, en frá því getur dómari þó vikið, svo sem ef það veldur ekki töfum á máli eða ekki hefur áður verið unnt að afla tiltekinna gagna. Með skírskotun til þessa var dómara rétt að synja um framlagningu umræddra skjala, enda hafði þá þegar gefist nægur tími til að afla þeirra og leggja þau fram auk þess sem hætta var á að með því drægist meðferð málsins enn frekar á langinn. Þótt skjölin hafi samkvæmt þessu ekki verið meðal málsgagna í héraði hafa þau verið lögð fram við meðferð málsins hér fyrir dómi.

Að teknu tilliti til alls þess, sem rakið hefur verið, standa engin rök til að ómerkja héraðsdóm af þeim ástæðum sem að framan greinir.

II

Með hinum áfrýjaða dómi voru K-kk-nf E-kk-nf W-kk-nf, S-kk-nf W-kk-nf og G-kk-nf Ó-kk-nf dæmdir til að greiða gagnáfrýjanda óskipt 5.195.721.859 krónur með dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 13. febrúar 2011 til greiðsludags, en gagnstefnda sýknuð af kröfu gagnáfrýjanda. G-kk-nf hefur ekki áfrýjað málinu af sinni hálfu og unir því dóminum en bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta 14. september 2017.

1

Fjárkrafa gagnáfrýjanda var reist á þremur meginmálsástæðum í héraðsdómsstefnu, en fallið var frá einni þeirra undir rekstri málsins í héraði. Önnur málsástæðan, sem eftir stóð, laut að því að gagnstefnda hefði þegið lán frá Milestone ehf., sem brotið hefði í bága við 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, og bæri henni að endurgreiða gagnáfrýjanda lánið með dráttarvöxtum samkvæmt 4. mgr. þeirrar lagagreinar. Í umfjöllun um málsástæðuna í stefnu var tekið fram að „hafi greiðslurnar verið hluti af uppgjöri kaupsamninga um hluti í Milestone ehf. og fleiri félögum“ á milli gagnstefndu annars vegar og K-kk-ef og S-kk-ef hins vegar hafi greiðslurnar verið „jafnólögmætar“ þar sem „þá var Milestone ehf. ... látið fjármagna kaup á hlutum í sjálfu sér og móðurfélagi sínu“ sem væri ólögmætt eftir 2. mgr. sömu lagagreinar. Í lok umfjöllunarinnar sagði að endurgreiðslukrafan á hendur gagnstefndu ætti stoð í 4. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994, en samkvæmt 5. mgr. hennar bæru K-kk-nf, S-kk-nf og G-kk-nf einnig ábyrgð á endurgreiðslunni gagnvart gagnáfrýjanda.

Hin málsástæðan, sem gagnáfrýjandi byggði á, var að öll stefndu í héraði bæru skaðabótaábyrgð gagnvart sér á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar, einkum sakarreglunni, og 108. gr. laga nr. 138/1994. Í umfjöllun um þá málsástæðu í héraðsdómsstefnunni kom meðal annars fram að hafi greiðslur Milestone ehf. til gagnstefndu „í raun verið greiðsla til hennar vegna kaupa“ K-kk-ef og S-kk-ef á hlutum hennar í félaginu og fleiri félögum væri „háttsemin augljóslega skaðabótaskyld og jafnvel refsiverð.“ Hafi þeim tveimur verið „óheimilt að láta Milestone ehf. greiða fyrir hluti í sjálfu sér“. Til stuðnings því að háttsemin væri skaðabótaskyld var auk annars vísað til 2. mgr. 43. gr., 48. gr. og 2. mgr. 51. gr. laga nr. 138/1994. Bæri stefndu í héraði að greiða gagnáfrýjanda skaðabætur, sem svöruðu til endurgreiðslu alls þess er gagnstefndu hefði verið greitt á árunum 2006 og 2007, í samræmi við 4. og 5. mgr. 79. gr. laganna.

Samkvæmt e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal í stefnu greina svo glöggt sem verða má málsástæður, sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, en þessi lýsing skal vera svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Í héraðsdómsstefnu í máli þessu var hvorki tekið fram berum orðum að Milestone ehf. hefði lánað K-kk-þgf og S-kk-þgf kaupverð hlutafjárins í félaginu né kom það nægilega skýrt fram að þeim væri skylt að endurgreiða gagnáfrýjanda hluta þess fjár, sem félagið hafði innt af hendi til gagnstefndu, á grundvelli 4. mgr., sbr. 1. eða 2. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994, heldur sagði einungis að þeim bæri að greiða honum skaðabætur sem svöruðu til endurgreiðslu á öllu því fé. Þar sem gagnáfrýjandi er bundinn af málatilbúnaði sínum í stefnu verður ekki við úrlausn málsins, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, horft til þeirrar síðbúnu málsástæðu hans, gegn mótmælum aðaláfrýjandans þrotabús K-kk-ef E-kk-ef W-kk-ef, að aðaláfrýjendur, sem komið hafa í stað K-kk-ef og S-kk-ef, skuli endurgreiða hluta fjárins með dráttarvöxtum samkvæmt 4. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994.

Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða að K-kk-nf og S-kk-nf hafi borið á grundvelli 1. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994 skaðabótaábyrgð á því tjóni Milestone ehf. sem hlaust af því að félaginu var gert að fjármagna kaup þeirra á hlutafé í því og tveimur öðrum félögum, Milestone Import Export Ltd. og Leiftra Ltd., án þess að gætt væri nægilega að hagsmunum fyrstnefnda félagsins. Sú háttsemi var jafnframt refsiverð eins og slegið er föstu í dómi Hæstaréttar í máli nr. 74/2015 þar sem K-kk-nf og S-kk-nf voru meðal annars sakfelldir fyrir þær sakargiftir, sem vísað er til í kafla I hér að framan, þannig að ákvæði 1. mgr. 110. gr. laga nr. 138/1994, sem afnumin voru með 28. gr. laga nr. 68/2010, standa því ekki í vegi að þeir verði dæmdir til að greiða gagnáfrýjanda skaðabætur.

2

Eins og lýst er í hinum áfrýjaða dómi voru 4. desember 2005 gerðir samningar milli K-kk-ef og S-kk-ef annars vegar og gagnstefndu hins vegar um sölu á hlutafé hennar í Milestone ehf., Milestone Import Export Ltd. og Leiftra Ltd. Í einum samninganna, sem laut að sölu gagnstefndu á 10,306% hlut í Milestone ehf., var kveðið á um að hún hyrfi úr stjórn félagsins í byrjun janúar 2006 og bæri viðsemjendum hennar að tilkynna það til hlutafélagaskrár. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 74/2015 er greint frá aðalfundi Milestone ehf. sem haldinn var 31. mars 2006. Þar var lagt til að samþykktum félagsins yrði breytt þannig að stjórnarmenn yrðu tveir í stað þriggja. Ekkert sagði í fundargerð um hvort tillagan hefði verið samþykkt, en í kjölfarið voru þó kjörnir tveir stjórnarmenn, K-kk-nf og S-kk-nf. Tilkynning þessa efnis var þó fyrst send fyrirtækjaskrá 15. október sama ár.

Svo sem greinir í héraðsdómi, gerðu samningarnir 4. desember 2005 ráð fyrir að Milestone ehf. gæti orðið kaupandi að hlutafénu án atbeina gagnstefndu. Meðal annars af þeirri ástæðu gátu verið eðlilegar skýringar á því, frá sjónarhóli hennar séð, að félagið innti af hendi greiðslur samkvæmt samningunum til hennar.

Í áðurnefndum dómi Hæstaréttar er þess getið að samkvæmt ársreikningi Milestone ehf. fyrir árið 2005 hafi eigið fé félagsins numið í lok þess árs 25.871.817.000 krónum. Þá var eigið fé Milestone Import Export Ltd. sagt vera 8.730.218.000 krónur í drögum að efnahagsreikningi félagsins 31. desember 2005 og á sama tíma nam eigið fé Leiftra Ltd. 41.190.000 evrum eftir því sem fram kom í óendurskoðuðum ársreikningi þess félags fyrir árið 2005. Af þessu verður ekki annað ráðið en að fjárhagsstaða félaganna þriggja hafi verið traust meðan gagnstefnda sat í stjórn Milestone ehf. og söluverð á hlutum hennar í félögunum eðlilegt þegar um það var samið á sínum tíma, enda hefur gagnáfrýjandi ekki leitast við að sanna hið gagnstæða.

Að þessu virtu, en að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms hefur gagnáfrýjanda ekki tekist að færa sönnur á að gagnstefnda beri skaðabótaábyrgð á tjóni Milestone ehf. vegna þeirra viðskipta sem hér um ræðir.

3

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að aðaláfrýjendur, sem koma í stað K-kk-ef og S-kk-ef, skuli greiða gagnáfrýjanda stefnufjárhæð málsins. Þar sem einvörðungu er um að ræða skaðabætur verður ekki hróflað við þeirri niðurstöðu að greiða beri dráttarvexti af fjárhæðinni frá 13. febrúar 2011.

Samkvæmt öllu framansögðu verður héraðsdómur staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir.

Eftir málsúrslitum verða aðaláfrýjendur dæmdir til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, en honum gert að greiða gagnstefndu málskostnað hér fyrir dómi, svo sem nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Aðaláfrýjendur, þrotabú K-kk-ef E-kk-ef W-kk-ef og þrotabú S-kk-ef W-kk-ef, greiði gagnáfrýjanda, þrotabúi Milestone ehf., óskipt ásamt þrotabúi G-kk-ef Ó-kk-ef 5.195.721.859 krónur með dráttarvöxtum eins og dæmdir voru í héraði.

Ákvæði héraðsdóms skulu að öðru leyti vera óröskuð.

Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjanda óskipt 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi greiði gagnstefndu, I-kvk-þgf G-kvk-þgf W-kvk-þgf, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.