20/2007

R og Þ kröfðust viðurkenningar á því að þeir teldust eigendur jarðarinnar K II í Borgarbyggð að ⅔. Föðuramma aðila, M, hafði byggt E, bróður R og Þ, landið með erfðafestusamningi 26. september 1958. Ekki var talið að við skipti á dánarbúi M og skammlífari maka hennar hefði sá réttur komið til skipta, sem ráðstafað hafði verið til E með erfðafestusamningnum. Grunneignarréttur að K II taldist þó áfram hluti af landi jarðarinnar K, sem eftir gerð erfðafestusamningsins var jafnan nefnd K I. Með skiptayfirlýsingu 2. september 1982 afhenti móðir aðila, sem sat í óskiptu búi eftir föður þeirra, jörðina K  sem fyrirframgreiddan arf. Var talið að með afsali Þ á hlut sínum í jörðinni K I og innlausn sonar E á hlut R í sömu jörð, hafi fylgt grunneignarréttur að K II. Var kröfu R og Þ því hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 10. janúar 2007. Þeir krefjast viðurkenningar á því að áfrýjendur séu hvor um sig eigendur að ⅓ hluta eða samtals ⅔ hlutum jarðarinnar Kvía II í Borgarbyggð, ásamt öllu sem fylgir jörðinni og fylgja ber, þar með talið greiðslumark jarðarinnar og veiðihlunnindi í Litlu-Þverá, að undanskildu íbúðarhúsi ásamt bílskúr og ½ hektara lóð umhverfis þau mannvirki. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Málsaðilar deila um hvort sameignarréttur þeirra að jörðinni Kvíum samkvæmt skiptayfirlýsingu 2. september 1982 hafi einnig tekið til eignarréttar að jörðinni Kvíum II, sem varnaraðili hefur erfðaábúðarrétt á samkvæmt byggingarbréfi 26. september 1958 og verði talið að svo sé hvort sá sameignarréttur áfrýjenda hafi síðar fallið niður. Málsatvikum og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Með því að stefnda var byggt landið með erfðafesturétti 26. september 1958 öðlaðist hann ótímabundin réttindi yfir því, meðal annars til hagnýtingar landsins, í samræmi við ákvæði byggingarbréfsins og ákvæði laga nr. 116/1943 um ættaróðöl og erfðaábúð og ákvæði annarra þeirra laga, sem til var vitnað í 11. gr. byggingabréfsins. Þessi réttindi hans njóta eignarréttarverndar. Stefndi fékk umrætt land á erfðafestu frá föðurömmu sinni M-kvk-þgf Ó-kvk-þgf, sem þá var þinglýstur eigandi jarðarinnar Kvía. Við skipti á dánarbúi hennar og skammlífari maka hennar, E-kk-ef S-kk-ef, kom því ekki til skipta sá réttur, sem ráðstafað hafði verið til stefnda með byggingarbréfinu.

Enda þótt tilteknum hluta jarðarinnar Kvía hafi þannig verið ráðstafað með samningi um erfðafestu fylgdi grunneignarréttur að landi undir nýbýlinu, sem fékk nafnið Kvíar II, áfram jörðinni Kvíum, sem eftir gerð byggingarbréfsins er oftast nefnd Kvíar I. Í þeim grunneignarrétti felst meðal annars réttur til að heimta umsamið eftirgjald eftir jörðina Kvíar II og það að réttur til landsins fellur aftur til jarðarinnar ef erfðafestan fellur niður. Þessi grunneignarréttur telst því áfram til hluta af landi jarðarinnar Kvía, eða Kvía I. Ráðstafanir á eignarrétti yfir landi þeirrar jarðar taka því einnig til þessa grunneignarréttar nema annað sé tekið fram eða leiði af atvikum. S-kvk-nf J-kvk-nf, móðir málsaðila sem sat í óskiptu eftir lát manns síns Ó-kk-ef E-kk-ef, afhenti sonum sínum sem fyrirfram greiddan arf jörðina Kvíar sem sameign að einum þriðja hvorum með skiptayfirlýsingu 2. september 1982. Jörðinni fylgdi samkvæmt framanskráðu grunneignarréttur að landi jarðarinnar Kvía II, sem þannig kom til skipta milli málsaðila.

Með samþykktu kauptilboði 13. og 14. júní 2001 seldi áfrýjandinn Þ-kk-þgf G-kk-þgf L-kk-þgf Ó-kk-þgf sinn hlut í jörðinni. Hinu selda var svo lýst í hinu samþykkta kauptilboði: „Kvíar (hluti) Borgarbyggð Mýrarsýslu, þ.e.a.s. allur eignarhluti Þ-kk-ef Ó-kk-ef, nánar tiltekið mannvirki, land og framleiðsluréttur ásamt öllu því sem eignarhlutanum fylgir og fylgja ber að engu undanskildu.“ Fyrir Hæstarétt hefur verið lagður kaupsamningur 7. desember 2001 vegna sömu viðskipta og er hinu selda þar svo lýst að kaupin taki til 1/3 hluta jarðarinnar Kvía I ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber að engu undanskildu. Er ekkert í samningunum sem styður það að með sölunni hafi ekki fylgt öll þau réttindi til lands er fylgdu eignarhluta áfrýjandans Þ-kk-ef í jörðinni Kvíum þar með grunneignarréttindin er snertu býlið Kvíar II.

Með ákvörðun 19. nóvember 2004 var af hálfu landbúnaðarráðuneytisins fallist á innlausnarbeiðni réttargæslustefndu í héraði á eignarhlut áfrýjandans R-kk-ef í jörðinni Kvíum I. Í forsendum ákvörðunarinnar er tekið fram að beiðnin taki meðal annars til „innlausnar á 1/3 hluta lands jarðarinnar Kvía I ...“ Landsréttindi er snerta Kvíar II eru ekki undanskilin sérstaklega í ákvörðuninni. Þá verður ekkert ráðið af forsendum úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta 28. febrúar 2005 um það hvort eða hvernig tillit hafi verið tekið til verðmætis þessara réttinda við ákvörðun bóta. Þar sem ekkert bendir til annars verður í samræmi við það sem að framan segir við það að miða að innlausnin hafi tekið til allra landsréttinda er fylgdu eignarhlut áfrýjandans R-kk-ef í jörðinni Kvíum I þar með talin þau réttindi er vörðuðu Kvíar II.

Samkvæmt þessu hefur þeim eignarhlut sem áfrýjendur fengu í jörðinni Kvíum með skiptayfirlýsingunni 2. september 1982 verið ráðstafað í heild. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað.

Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Áfrýjendur, R-kk-nf Ó-kk-nf og Þ-kk-nf Ó-kk-nf, greiði sameiginlega stefnda, E-kk-þgf Ó-kk-þgf, 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.