368/1999

Eigendur jarðarinnar H höfðuðu eignardómsmál og kröfðust þess að eignarréttur sinn að heiðarbýlinu V yrði viðurkenndur, en þeir töldu að V hefði fylgt með í kaupunum þegar forfaðir þeirra keypti H. Málinu var vísað frá héraðsdómi þar sem eignardómsstefnan var ekki talin fela í sér næga greinargerð um heimild að lögum til útgáfu hennar og eigendur H hefðu að svo komnu ekki sýnt nægilega fram á, hver nauðsyn hafi borið til að höfða málið sem eignardómsmál

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. september 1999. Hann krefst þess aðallega, að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara, að öllum kröfum stefndu verði synjað. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar á héraðsdómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf jarðanefndar Norður-Múlasýslu til lögmanns stefnenda í héraði frá 7. september 1999. Þar kemur fram, að stefndi S-kk-nf R-kk-nf hefur keypt Hákonarstaði I í Jökuldal af B-kk-þgf S-kk-þgf, sem lést 29. júlí 1999. Samkvæmt upplýsingum lögmanns stefndu fóru þau kaup fram 14. maí 1999, skömmu fyrir uppsögu héraðsdóms. Er dánarbú B-kk-ef S-kk-ef því ekki aðili að málinu fyrir Hæstarétti. Í bréfi jarðanefndar kemur einnig fram, að B-kk-nf hafi selt stefndu báðum sinn hlut í Veturhúsum. Jarðanefnd bendir á, að í þinglýsingabókum séu Veturhús talin eign Jökuldalshrepps, þar til jörðin hafi verið sameinuð Hákonarstöðum. Leggur nefndin til, að gengið verði í að lagfæra þessi mál og „jarðirnar Hákonarstaðir, Víðihólar og Veturhús verði sameinaðar.“

Einnig hafa verið lögð fram afsal Þ-kk-ef S-kk-ef 24. september 1989 til stefndu G-kvk-ef D-kvk-ef, dóttur hans, fyrir Hákonarstöðum II í Jökuldalshreppi og afsal R-kk-ef S-kk-ef 27. mars 1994 til stefnda S-kk-ef, sonar hans, fyrir Hákonarstöðum III. Lögmaður stefndu segir dagsetningu þessa skjals hafa misritast þannig á því eintaki, sem fór til þinglýsingar, að mars hafi komið í stað febrúar, sem verið hafi hinn rétti undirskriftarmánuður.

Þá hefur verið lagt fram bréf H-kk-ef G-kk-ef hdl. frá 7. febrúar 2000, þar sem hann greinir frá því, að til hans hafi leitað G-kvk-nf K-kvk-nf fyrir hönd erfingja G-kvk-ef T-kvk-ef og P-kk-ef K-kk-ef, en hún mun vera sonardóttir þeirra. Í bréfinu segir, að henni hafi fyrir skömmu orðið ljóst, að höfðað hefði verið það eignardómsmál, sem nú er til meðferðar, en hún og ættingjar hennar haldi því fram, „að þau eigi jörðina Víðihóla, þ.e. að hún hafi ekki fylgt með þegar Hákonarstaðir voru framseldir.“ Lögmaðurinn kveður umbjóðanda sínum það mjög í mun að geta varið rétt sinn, þótt hún hafi ekki veitt Lögbirtingablaðinu með eignardómsstefnunni eftirtekt, og telji hún, að stefnendur í héraði hefðu með réttu átt að hafa frumkvæði að því að gefa erfingjum G-kvk-ef og P-kk-ef kost á að taka til varna í málinu. Sú ósk er því látin í ljós, að málinu verði vísað frá héraðsdómi.

Loks hefur verið lögð fyrir Hæstarétt yfirlýsing frá 13. febrúar 2000, sem undir rita G-kvk-nf E-kvk-nf, ekkja H-kk-ef P-kk-ef, sonar G-kvk-ef T-kvk-ef og P-kk-ef K-kk-ef, og þeir P-kk-nf J-kk-nf og S-kk-nf, synir H-kk-ef. Þar segir, að framangreint bréf H-kk-ef G-kk-ef hdl. hafi ekki verið ritað fyrir þeirra hönd og G-kvk-nf K-kvk-nf hafi ekki haft umboð þeirra til að leita aðstoðar lögmannsins. Þá lýsa þau því yfir, að þau telji Víðirhóla fylgja Hákonarstöðum og stefndu séu nú réttmætir eigendur þeirra, þar sem þau eigi Hákonarstaði.

Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti um frávísunarþátt þess kom fram, að G-kvk-nf T-kvk-nf og P-kk-nf K-kk-nf hafi átt þrjú börn, þau H-kk-þf, K-kk-þf og M-kvk-þf.

II.

Héraðsdómarinn á Austurlandi gaf út eignardómsstefnu í þessu máli 13. janúar 1998. Þar eru dómkröfur stefnenda í héraði sagðar vera þær, „að með dómi verði viðurkenndur eignarréttur stefnenda að Víðihólum, Jökuldalshreppi, Norður-Múlasýslu ásamt öllum réttindum er fylgja jörðinni.“

Í stefnunni er málavöxtum í upphafi svo lýst, að á landnámsöld hafi H-kk-nf H-kk-nf numið land í Jökuldal „þar á meðal jörðina (heiðarbýlið) Víðihóla, sem var hjáleiga Hákonarstaða.“ Þá segir, að jörðin hafi „mestmegnis verið byggð út eða nýtt af ábúendum og/eða eigendum Hákonarstaða í Jökuldal.“ Heimilda um þetta er að litlu getið í stefnunni. Í Landnámu greinir frá því, að H-kk-nf hafi numið Jökuldal allan fyrir vestan Jökulsá og fyrir ofan Teigará og búið á Hákonarstöðum. S-kk-nf V-kk-nf hafi numið Jökuldal fyrir austan Jökulsá upp frá Knefilsdalsá og búið að Skjöldólfsstöðum. Af þessari lýsingu verður ekki ráðið, að heiðarlönd ofan dalsins hafi verið numin í öndverðu. Þá er engin viðhlítandi grein gerð fyrir því, hvernig Víðirhólar, sem svo eru nefndir í eldri heimildum, hafi byggst úr landi Hákonarstaða og hvernig nýtingu hafi verið háttað á þessu landsvæði, frá því að byggð lagðist af á heiðarbýlinu á árinu 1905.

Í eignardómsstefnunni segir, að P-kk-nf K-kk-nf hafi eignast Hákonarstaði 1909 og fyrir átt „jörðina Víðihóla“ eftir móður sína, J-kvk-þf P-kvk-þf. Á árinu 1941 hafi ekkja hans, G-kvk-nf T-kvk-nf, selt S-kk-þgf T-kk-þgf Hákonarstaði og hafi fylgt sölunni „jörðin Víðihólar auk allra annarra réttinda er fylgdu Hákonarstöðum.“ Það er ekki nefnt, að í afsali G-kvk-ef 13. október 1941, sem lagt var fram við þingfestingu, er Víðirhóla að engu getið heldur einungis sagt, að S-kk-nf bóndi T-kk-nf sé „löglegur eigandi að jörðinni Hákonarstöðum á Jökuldal.“

Þá er engin grein gerð í stefnu fyrir mörkum þess svæðis, sem eignardóms er krafist um, en til þess er vísað, að til sé sérstök landamerkjalýsing fyrir Víðirhóla frá 1921. Við þingfestingu málsins 3. mars 1998 var lagt fram endurrit úr landamerkjabók Norður-Múlasýslu um landamerki Víðirhóla í Jökuldalshreppi, en sú lýsing var undirrituð á Skjöldólfsstöðum 24. október 1921, meðal annarra af P-kk-þgf K-kk-þgf á Hákonarstöðum, og þinglesin á Skjöldólfsstaðamanntalsþingi 27. júlí 1922.

Fram kemur í eignardómsstefnu, að stefndu byggi einnig á því, að eignarréttur þeirra að Víðirhólum hafi stofnast fyrir hefð, þar sem þeir sjálfir og þeir, sem þeir rekja rétt sinn til, hafi haft alger og óskoruð yfirráð yfir jörðinni í fullan hefðartíma. Engin frekari grein er þó gerð fyrir því, hvernig notum þeirra á svæðinu hafi í raun verið háttað. Þá er heldur ekki að finna umfjöllun um afnotarétt, þar á meðal beitarrétt, er aðrir kynnu að hafa notið á heiðarsvæðinu, sem að engu leyti mun vera afgirt.

Stefndu kveðast í stefnu rekja eignarrétt sinn til hins umdeilda svæðis frá P-kk-þgf K-kk-þgf til S-kk-ef T-kk-ef, „forföður“ þeirra. Ekki er gerð nánari grein fyrir því, hvernig þau leiða rétt sinn frá S-kk-þgf. Það skýrist ekki fyrr en í frekari málatilbúnaði fyrir héraðsdómi og Hæstarétti.

III.

Í 1. mgr. 122. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála segir, að sanni maður eða geri sennilegt, að hann hafi öðlast réttindi yfir fasteign, skrásettu skipi eða loftfari, skrásettri bifreið eða viðskiptabréfi með samningi eða hefð, en hann skorti skilríki fyrir rétti sínum, geti hann leitað eignardóms. Um eignardómsstefnu fer eftir því, sem fyrir er mælt í 121. gr. laganna um ógildingarmál, sbr. 2. mgr. 122. gr. Þannig á í stefnunni að koma fram nákvæm lýsing á þeim rétti, sem eignardóms er krafist um. Sú röksemdafærsla, sem í gildistíð laga nr. 85/1936 um meðferð einkamála í héraði átti að koma fram í beiðni til dómara um útgáfu eignardómsstefnu, sbr. 217. gr., 218. gr. og 220. gr. þeirra laga, verður nú að koma fram í sjálfri stefnunni, sem aðili leggur fyrir dómara til útgáfu. Rétt er því, að henni fylgi þau skjöl, sem dómkrafan er reist á, og þar komi fram nákvæm lýsing á því, sem eignardóms er krafist fyrir, þar á meðal um landamerki eftir því sem við á. Ekki nægir, að efni þessara skjala verði fyrst fullkunnugt við þingfestingu eða síðar, en eignardómsmál sæta sérstakri meðferð fyrir dómstólum. Með útgáfu eignardómsstefnu tekur dómari þá ákvörðun, að hann telji sýnt af málatilbúnaði stefnanda, að skilyrði séu fyrir eignardómi, þótt ekki sé hann bundinn við það mat á síðari stigum. Samkvæmt 3. mgr. 121. gr., sbr. 2. mgr. 122. gr., laga nr. 91/1991 skal birta eignardómsstefnu í Lögbirtingablaði og af henni verða allir að geta ráðið, hver sé grundvöllur og inntak þess réttar, sem dóms er krafist um.

Samkvæmt því, sem að framan er rakið, fól eignardómsstefnan ekki í sér næga greinargerð um heimild að lögum til útgáfu hennar. Héraðsdómara var því ekki rétt að gefa hana út við svo búið.

IV.

Í eignardómsstefnu segir, að stefnendum í héraði, stefndu hér fyrir dómi, sé nauðsyn að höfða mál þetta til að fá skriflega eignarheimild fyrir „jörðinni Víðihólum“, þar sem ekki sé til sérstakt þinglýsingarblað í fasteignabók fyrir hana og eignarheimildir þeirra, sem stefnendur reki rétt sinn til, hafi ekki verið skriflegar. Skilja verður málatilbúnað stefndu svo, að þeir krefjist í raun viðurkenningar á því, að í afsali G-kvk-ef T-kvk-ef til S-kk-ef T-kk-ef 13. október 1941 hafi falist, að Víðirhólar hafi á þeim tíma tilheyrt Hákonarstöðum og verið afsalað með þeim. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram, að stefndu sé kunnugt um, hverjir séu erfingjar og afkomendur G-kvk-ef T-kvk-ef og P-kk-ef K-kk-ef. Liggur því ekki annað fyrir en að stefndu hafi mátt beina kröfu að þeim til viðurkenningar á inntaki þess réttar, sem þeir telja hafa falist í afsalinu. Hafa stefndu því ekki að svo komnu sýnt nægilega fram á, hver nauðsyn hafi borið til að höfða málið sem eignardómsmál samkvæmt XVIII. kafla laga nr. 91/1991.

V.

Samkvæmt framansögðu ber að vísa máli þessu frá héraðsdómi.

Með hliðsjón af 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 er rétt, að stefndu greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Stefndu, S-kk-nf R-kk-nf og G-kvk-nf D-kvk-nf Þ-kvk-nf, greiði áfrýjanda, íslenska ríkinu, 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.