802/2014

S höfðaði mál á hendur íslenska ríkinu til heimtu miskabóta vegna þess að hún hefði verið handtekin tvívegis, án þess að lagaskilyrði hefðu verið til þess, auk þess sem handtakan hefði í bæði skiptin verið framkvæmd á óþarflega særandi og meiðandi hátt og hún sætt frelsissviptingu í lengri tíma en ástæða hefði verið til. S hafði í fyrra sinnið verið handtekin 20. janúar 2009 og bar hún því við að hún hefði tekið þátt í friðsamlegum pólitískum mótmælum við Alþingishúsið í Reykjavík. Hæstiréttur taldi að handtaka S og annarra mótmælenda umrætt sinn hefði verið nauðsynleg þegar þeir neituðu að fara að fyrirmælum lögreglu, sem sett voru fram á grundvelli laga, og gerðu aðsúg að lögreglumönnum, sem hefðu haft það hlutverk að vernda stjórnarskrárbundna friðhelgi Alþingis sem var að störfum þennan dag. Þá taldi rétturinn að frelsissvipting S hefði ekki varað lengur en óhjákvæmilegt var og að ósannað væri að handtaka hennar hefði af hálfu lögreglu falið í sér meira harðræði eða vanvirðu en nauðsyn bar til vegna hinna óvenjulegu aðstæðna. Í seinna skiptið var S handtekin aðfaranótt 21. maí 2009 og kvaðst hún þá hafa án réttmæts tilefnis verið handtekin og færð á lögreglustöð þar sem hún var svipt frelsi sínu fram til hádegis þennan dag. Hæstiréttur vísaði til þess að S hefði verið sýknuð af ákæru um brot gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940 vegna háttsemi hennar gagnvart lögreglumönnum sem voru við skyldustörf umrætt sinn og leiddi til handtökunnar. Taldi Hæstiréttur að ekki hefði legið fyrir lögmætt tilefni til handtöku S og eftirfarandi flutnings hennar á lögreglustöð að því virtu að S hefði ekki verið drukkin þegar atvik urðu og að leggja yrði til grundvallar að ósannað væri að S hefði reynt að tálma því að lögreglumennirnir gegndu skyldustörfum sínum. Vegna hinnar ólögmætu handtöku voru S dæmdar miskabætur að fjárhæð 400.000 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. desember 2014. Hún krefst þess að stefndi greiði sér 3.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. maí 2013 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi krefst í málinu miskabóta úr hendi stefnda vegna þess að hún hafi verið handtekin tvívegis, án þess að lagaskilyrði hafi verið til þess, auk þess sem handtakan hafi í bæði skiptin verið framkvæmd á óþarflega særandi og meiðandi hátt og hún sætt frelsissviptingu í lengri tíma en ástæða hafi verið til. Annars vegar var um að ræða handtöku 20. janúar 2009 þegar hún hafi tekið þátt í friðsamlegum pólitískum mótmælum við Alþingishúsið í Reykjavík. Hins vegar handtöku aðfaranótt 21. maí sama ár, en þá hafi hún án réttmæts tilefnis verið handtekin og færð á lögreglustöð þar sem hún var svipt frelsi sínu fram til hádegis þennan dag. Áfrýjandi reisir kröfu sína um miskabætur á 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, auk þess sem hún vísar til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

II

Eins og rakið er í héraðsdómi tók áfrýjandi þátt í mótmælum við Alþingishúsið 20. janúar 2009. Mikill mannfjöldi tók þátt í mótmælunum. Lögreglan hafði umtalsverðan viðbúnað á staðnum í því skyni að verja Alþingishúsið og starfsfrið þingsins, en þingfundur fór fram þennan dag. Af gögnum málsins verður sú ályktun dregin að áætlun lögreglu hafi verið, í ljósi þess hve fáliðuð hún var en fjöldi mótmælenda mikill, að komast hjá því eins lengi og kostur væri að handtaka mótmælendur þar sem til þess og gæslu þeirra, sem handteknir yrðu, þyrfti lögreglumenn sem þörf væri á annars staðar. Svo fór þó að um 20 mótmælendur voru handteknir þeirra á meðal áfrýjandi. Í skýrslu hennar fyrir dómi kemur fram að hún telji sig hafa verið handtekna síðust þeirra sem handteknir voru og þá hafi lögreglan verið byrjuð að flytja þá handteknu úr Alþingisgarðinum, gegnum Alþingishúsið og niður í bílakjallara tengdan húsinu. Í greinargerð 30. júní 2012, sem nefnd er Samantekt á skipulagi lögreglu við mótmælin 2008 til 2011, kom fram að veitt hafi verið heimild til þess að flytja fólkið í bílakjallarann um klukkan 15,24. Samkvæmt því verður lagt til grundvallar að áfrýjandi hafi verið handtekin um það leyti. Tilefni handtökunnar var ætlað brot áfrýjanda á 3. gr. lögreglusamþykktar fyrir Reykjavíkurborg nr. 1097/2008, en hún hafði að sögn lögreglu verið í hópi þeirra sem neituðu að fara að fyrirmælum lögreglunnar, hafi gert aðsúg að lögreglumönnum og hvatt aðra áfram í sama skyni. Áfrýjandi neitar þessu og kveðst eingöngu hafa tekið þátt í friðsamlegum mótmælum gegn stjórnvöldum. Lögregla mun ekki hafa talið mögulegt að koma hinum handteknu af staðnum og á lögreglustöð, vegna annarra mótmælenda sem lokuðu akstursleið úr bílakjallara Alþingishússins. Það hafi þó verið gert þegar það þótti óhætt, sem hafi verið um klukkan 18,35, en þá voru hinir handteknu fluttir á lögreglustöðina við Hverfisgötu í Reykjavík. Þar var tekin skýrsla af áfrýjanda klukkan 19,40 og lauk skýrslutöku klukkan 20,07. Í kjölfarið var áfrýjanda sleppt. Samkvæmt framansögðu verður lagt til grundvallar að áfrýjandi hafi verið svipt frelsi sínu í liðlega fjórar klukkustundir og fjörutíu mínútur, þar af í þrjár klukkustundir og tíu mínútur við og í húsakynnum Alþingis af framangreindum ástæðum.

Handtaka áfrýjanda og annarra mótmælenda var nauðsynleg þegar þeir neituðu að fara að fyrirmælum lögreglu, sem sett voru fram á grundvelli 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, og gerðu aðsúg að lögreglumönnum, sem höfðu það hlutverk að vernda stjórnarskrárbundna friðhelgi Alþingis, er var að störfum þennan dag. Handtakan studdist við a. lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga sem veitir lögreglu heimild til að taka menn höndum og færa á lögreglustöð eða á annan stað, þar sem lögregla hefur aðstöðu, í þeim tilgangi að halda uppi lögum og reglu. Frelsissvipting áfrýjanda varði ekki lengur en óhjákvæmilegt var og ósannað er að handtaka hennar hafi af hálfu lögreglu falið í sér meira harðræði eða vanvirðu en nauðsyn bar til vegna hinna óvenjulegu aðstæðna. Eru því ekki skilyrði að lögum til þess að áfrýjandi geti krafist miskabóta úr hendi stefnda vegna handtökunnar 20. janúar 2009 og eftirfarandi frelsisskerðingar.

III

Höfðað var sakamál á hendur áfrýjanda vegna ætlaðrar refsiverðar háttsemi hennar í aðdraganda að handtökunni aðfaranótt 21. maí 2009. Í ákæru var henni gefið að sök að hafa umrætt sinn ,,framan við Laugaveg 76, óhlýðnast fyrirmælum lögreglu, ítrekað reynt að draga ákærða S-kk-þf P-kk-þf frá lögreglumönnunum ... sem voru við skyldustörf og hugðust ræða við hann og reynt að ýta lögreglumönnunum frá og þannig tálmað því að þeir gætu sinnt skyldustörfum sínum.“ Var háttsemi áfrýjanda í ákærunni talin varða við 19. gr., sbr. 41. gr., lögreglulaga og 2. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Niðurstaða héraðsdóms var sú að verknaðarlýsingu í ákæru á háttsemi áfrýjanda, sem laut að því að hún hafi óhlýðnast fyrirmælum lögreglu, væri áfátt og ekki í samræmi við fyrirmæli c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Yrði því ,,ákærða ekki sakfelld fyrir að hafa brotið gegn 19. gr. sbr. 41. gr. lögreglulaga.“ Ekki var talin fram komin nægileg sönnun þess að áfrýjandi hefði gerst sek um aðra háttsemi, sem henni var gefin af sök í ákæru og hún því sýknuð af þeim sakargiftum að tálma því að lögreglumennirnir hefðu getað sinnt skyldustörfum sínum með því að reyna ítrekað að draga ákærða S-kk-þf P-kk-þf frá þeim og reynt að ýta lögreglumönnunum frá. Í dómsorði sagði að hún og S-kk-nf P-kk-nf væru ,,sýkn af kröfum ákæruvaldsins“ í málinu.

Samkvæmt framburði áfrýjanda fyrir dómi, sem fær stoð í framburði annars lögreglumannsins sem að handtöku hennar stóð, var hún ekki drukkin þegar atvik urðu þótt hún hefði neytt einhvers áfengis fyrr um kvöldið. Í ljósi þess og hins að leggja verður til grundvallar, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008, að ósannað sé að áfrýjandi hafi reynt að tálma því að lögreglumennirnir gegndu skyldustörfum sínum, liggur ekki fyrir að lögmætt tilefni hafi verið til handtöku hennar og eftirfarandi flutnings á lögreglustöð. Þótt sannað teldist að áfrýjandi hefði látið ófriðlega í kjölfar handtökunnar og við komu á lögreglustöð verður að taka tillit til þess að hún hafði verið handtekin án þess að lögmælt skilyrði væru fyrir hendi og verður því ekki talið að háttsemi hennar eigi að leiða til niðurfellingar eða skerðingar á rétti hennar til miskabóta samkvæmt 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Verða áfrýjanda því dæmdar miskabætur að fjárhæð 400.000 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði en við ákvörðun bótanna skiptir máli að ekki hafa verið lögð fram haldbær gögn um að handtakan eða eftirfarandi frelsisskerðing, sem varði í rúmlega sjö klukkustundir, hafi haft neinar varanlegar líkamlegar eða andlegar afleiðingar fyrir hana.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað hér fyrir dómi fer sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, S-kvk-þgf Á-kvk-þgf W-x-x, 400.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. maí 2013 til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 800.000 krónur.