405/2017

G höfðaði mál á hendur S, ritstjóra vefmiðilsins H, og krafðist ómerkingar nánar tilgreindra ummæla í níu liðum sem birt voru á vefmiðlinum. Þá gerði G kröfu um að S yrði gert að greiða sér miskabætur vegna þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í umræddri frétt hefði þrívegis verið tekið fram berum orðum að hún væri um tiltekin atriði reist á fréttaflutningi fjölmiðilsins R og í eitt skipti hefði verið vísað til annars innlends fjölmiðils, en þar að auki tvisvar til erlendra fjölmiðla. Þess utan væri ljóst af orðalagi í fréttinni að gengið hefði verið út frá því að efni hennar hefði að öðru leyti verið byggt á sömu heimildum. Í heild hefði efnið þannig í reynd verið sett fram sem frétt um fréttaflutning annarra tiltekinna fjölmiða. Engin ástæða væri til að draga í efa að S hefði mátt vera í góðri trú um að þeir fjölmiðlar hefðu við gerð frétta sinna gætt grundvallarreglna, sem fjölmiðlum ber að virða, sbr. meðal annars 1. mgr. 26. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Var S því sýknaður af kröfum G.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma M-kk-nf S-kk-nf hæstaréttardómari, G-kk-nf G-kk-nf settur hæstaréttardómari og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf landsréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. júní 2017. Hann krefst þess að ómerkt verði síðargreind ummæli, sem nánar eru tiltekin í níu liðum og birt voru 15. janúar 2016 á vefsíðunni hringbraut.is. Hann krefst þess einnig að stefnda verði gert að greiða sér 2.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. janúar 2016 til 25. ágúst sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins birtist frétt á vefsíðu Ríkisútvarpsins, að því er virðist í byrjun janúar 2016, undir fyrirsögninni: „Sást í Paragvæ mánuðum eftir að leit hófst“ og sagði þar meðal annars eftirfarandi: „Lögregluyfirvöld á Íslandi óttast að Íslendingur sem leitað hefur verið að frá 2013 sé látinn. Talið er að maðurinn hafi verið viðriðinn fíkniefnainnflutning þar í landi. Mannsins hefur verið leitað frá því að annar Íslendingur, F-kk-nf K-kk-nf, hvarf á leið sinni frá Brasilíu til Paragvæ. Paragvæski fjölmiðillinn ABC color birtir mynd af vegabréfi mannsins en hann hafði þá verið stöðvaður af lögreglu, nokkrum mánuðum eftir að leit að honum hófst.... Greint var frá því í fréttum 10. apríl ... 2013 að manns væri leitað í Paragvæ en þá hafði ekkert til hans spurst lengi. Nokkrum dögum síðar birtist önnur frétt þar sem fram kom að tveggja manna ... væri leitað og að grunur léki á að annar þeirra hefði gert hinum mein.... Í júlí 2013 ... lýsir lögreglan á höfuðborgarsvæðinu eftir F-kk-þgf og óskar upplýsinga frá öllum þeim er kunna að vita um ferðir hans. Leit að hinum manninum stóð þá enn yfir ... Yfirmaður fíkniefnadeildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu fór út til Paragvæ en ekki fannst F-kk-nf. Fjölskylda F-kk-ef ... setti upp vefsíðu á spænsku og óskaði eftir upplýsingum. Síðan fékk mikil viðbrögð sem þó leiddu ekki til þess að F-kk-nf fyndist. Þá fannst hinn maðurinn ekki, sá sem talinn var hafa verið í för með F-kk-þgf og gæti í það minnsta veitt upplýsingar um málið.... Í dag birtir svo paragvæski fjölmiðillinn ABC color ... frétt um málið og mynd af vegabréfi mannsins, sem á að sanna að lögregluyfirvöld hafi fengið upplýsingar um ferðir hans, í nóvember 2013, eða um 8 mánuðum eftir hvarf hans. Lögreglan í Paragvæ hafi stöðvað för mannsins og við það tækifæri tekið mynd af vegabréfi hans. Fram kemur í fréttinni að Interpol í Paragvæ hefði veitt lögregluyfirvöldum hér á landi þær upplýsingar að maðurinn hefði aldrei komið til landsins. Myndin sýni að það sé ekki rétt. Hvort lögregluyfirvöldum hér á landi hafi verið gert viðvart þegar þetta uppgötvaðist er ekki vitað, en síðan þá, þ.e. 1. nóvember 2013 hefur ekkert spurst til mannsins. Segir í frétt ABC color að óttast sé um líf hans og að maðurinn hafi haft tengsl við fíkniefnainnflytjendur í Brasilíu og Paragvæ. F-kk-nf er einnig ófundinn og leit að honum sem og rannsókn lögreglunnar hér á landi, hefur litlar vísbendingar gefið um afdrif hans.“ Frétt þessari fylgdi ljósmynd af hluta af tveimur síðum í opnu í íslensku vegabréfi og sást þar meðal annars fullt nafn áfrýjanda og mynd af honum. Ljósmynd þessi úr vegabréfinu virðist hafa verið fengin úr frétt, sem birtist 1. janúar 2016 á spænsku á fyrrnefndum vefmiðli ABC color, en í henni voru bæði áfrýjandi og áðurnefndur F-kk-nf ítrekað nafngreindir. Útprentun af þessari frétt og fleiri fréttum á sama vefmiðli, sem nefndar eru hér á eftir, hefur verið lögð fram í málinu en án íslenskrar þýðingar.

Sama ljósmynd af síðum úr vegabréfi áfrýjanda birtist 14. janúar 2016 með annarri frétt á vefsíðu Ríkisútvarpsins undir fyrirsögninni: „Íslendingur sagður valdamikill dópsmyglari“. Í þessari frétt sagði meðal annars: „Íslendingurinn G-kk-nf S-x-x – sem ekkert hefur spurst til í rúm tvö ár – er samkvæmt lögreglunni í Paragvæ valdamikill eiturlyfjasmyglari með viðamikla starfsemi þar og í Brasilíu. Hann er sagður notast við fölsk skilríki – hann sé þýskur fasteignasali sem stundi viðskipti í löndunum tveimur. Þetta kemur fram í grein sem birtist á ABC-fréttamiðlinum ... í Paragvæ í kvöld ... Nafn G-kk-ef skaut ... heldur óvænt upp kollinum í fréttum í vikunni þegar þessi sami miðill fjallaði stuttlega um hann og hvort hann væri týndur í Paragvæ. Faðir G-kk-ef sagði ekkert hæft í þessum fréttaflutningi í viðtali við dv.is ... Í frétt ABC í kvöld kemur fram að G-kk-nf sé talinn starfa í bæjunum Amambay og Salto del Guairá, nálægt landamærum Paragvæ og Brasilíu. Íslenska lögreglan er sögð leita G-kk-ef í tengslum við hvarf annars Íslendings sem síðast sást í Paragvæ og að G-kk-nf sé talinn viðriðinn hvarf hans. Blaðið er væntanlega að vísa til máls F-kk-ef K-kk-ef sem ekkert hefur spurst til síðan í mars 2013. Heimildarmenn blaðamanns ABC úr röðum fíkniefnalögreglunnar í Brasilíu segja G-kk-þf einn höfuðpauranna á bak við umfangsmikið smygl kókaíns frá Suður-Ameríku til Evrópu og e-taflna frá Evrópu til Suður-Ameríku. Smyglið fari í gegnum Brasilíu. Brasilísku lögreglumennirnir benda á að þeir hafi handtekið Brasilíumenn og Íslendinga sem taldir eru burðardýr á vegum G-kk-ef S-kk-ef sem smygla átti til Evrópu. Einnig rifjar blaðið upp að í júlí á síðasta ári hafi brasilíska lögreglan handtekið brasilíska stúlku sem búsett er í Lissabon, á flugvellinum í Rio de Janeiro. Í farangri hennar hafi fundist 46.000 e-pillur. Við yfirheyrslur upplýsti hún að hún ætti að afhenda efnið einum Brasilíumanni og Íslendingi.... Báðir mennirnir séu nú í fangelsi í Brasilíu. Á annan dag jóla var svo íslenskt par ... handtekið í ... Brasilíu, með fjögur kíló af kókaíni falið í farangri sínum. Parið var að gera sig ferðbúið til að halda út á flugvöll og fara til Evrópu. Margt bendi til þess að hér sé á ferðinni umfangsmikill smyglarahringur sem stjórnað sé af Brasilíumönnum, Paragvæum og Íslendingum.... Talið er að G-kk-nf S-kk-nf sé einn höfuðpaura smyglhringsins sem teygir starfsemi sína til Salto del Guairá, Concepción og brasilískra bæja við landamæri Brasilíu og Paragvæ. Samkvæmt heimildum blaðsins, innan fíkniefnalögreglunnar í Brasilíu sem ekki vilja koma fram undir nafni, notar G-kk-nf S-x-x fölsuð skilríki í Paragvæ. Þar kemur fram að hann sé þýskur fasteignasali sem stundi viðskipti í Paragvæ og Brasilíu.“

Fyrir liggur í málinu að fréttir um framangreint efni birtust jafnframt á vefmiðlunum visir.is og mbl.is að kvöldi 14. janúar 2016. Í báðum tilvikum var vitnað til vefsíðu Ríkisútvarpsins sem heimildar fyrir fréttunum, svo og til vefmiðilsins ABC color. Um hádegisbil daginn eftir birtist síðan einnig frétt á vefmiðlinum hringbraut.is. Fyrirsagnir hennar voru tvær, annars vegar: „G-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf sagður hátt settur í stórtækum eiturlyfjahring“ og hins vegar: „Íslenskur eiturbarón í S-Ameríku?“ Áfrýjandi höfðaði mál þetta 14. desember 2016 og krefst að ummælin í báðum þessum fyrirsögnum verði ómerkt, en að auki tiltekin ummæli í meginmáli fréttarinnar í sjö öðrum tilvikum. Að frágengnum fyrirsögnunum var fréttin í heild svohljóðandi, en ummælin í henni, sem áfrýjandi krefst að ómerkt verði, eru auðkennd hér á eftir með hallandi letri: „Fjölmiðlar í Paragvæ halda því fram að Íslendingur sé hátt settur innan eiturlyfjahrings í Suður-Ameríku. Ríkisútvarpið greinir frá þessu. Samkvæmt frétt Rúv telur lögreglan í Brasilíu að Íslendingurinn smygli eiturlyfjum milli Evrópu og Suður-Ameríku. Hann sigli undir fölsku vegabréfsflaggi, þykist þýskur fasteignasali. G-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf heitir hinn grunaði Íslendingur. Heldur fjölmiðillinn ABC í Paragvæ því fram að hann sé einn valdamesti maður eiturlyfjahrings sem smygli e-töflum og kókaíni milli Evrópu og S-Ameríku. Hann hafi ráðið burðardýr sem hafi flutt í einu tilviki 46.000 töflur. Burðardýrið, kona, hafi nefnt Íslendinginn skv. suðuramerískum fjölmiðlum. Ekkert hefur spurst til G-kk-ef í tvö ár eftir því sem fram hefur komið en DV segir pabba hans hafa heyrt í honum á Skype um áramótin. Þá hefur nafn G-kk-ef verið tengt mannshvarfi þar sem Íslendingur týndist í S-Ameríku. Er hann sagður afar hættulegur eftir því sem fram kemur í frétt Rúv sem lesa má í heild hér. (http://ruv.is/frett/islendingur-sagdur-valdamikill-dopsmyglari)“.

II

Fréttin, sem mál þetta varðar, var ekki auðkennd tilteknum höfundi. Óumdeilt er að stefndi sé ábyrgðarmaður vefmiðilsins hringbraut.is, sem fellur undir gildissvið laga nr. 38/2011 um fjölmiðla, og ber hann því sem slíkur refsiábyrgð og fébótaábyrgð á efni fréttarinnar, sbr. c. lið 1. mgr. 51. gr. þeirra laga. Við mat á því hvort þetta efni varði slíkri ábyrgð verður að hafa hugfast það hlutverk fjölmiðla í lýðræðislegu samfélagi að miðla upplýsingum um mikilvæg málefni, sem varið er af 73. gr. stjórnarskrárinnar. Orkar ekki tvímælis að inntak fréttarinnar sneri að slíku málefni.

Í texta þeirrar stuttu fréttar, sem birt var á vefmiðlinum 15. janúar 2016, kom þrívegis fram berum orðum að hún væri um tiltekin atriði reist á fréttaflutningi í Ríkisútvarpinu og í eitt skipti var vitnað til annars innlends fjölmiðils, en þar að auki tvisvar til fjölmiðla í Paragvæ. Þess utan er ljóst af orðalagi í fréttinni að gengið hafi verið út frá því að efni hennar hafi að öðru leyti verið byggt á sömu heimildum. Í heild var þetta efni þannig í reynd sett fram sem frétt um fréttaflutning annarra tiltekinna fjölmiðla. Engin ástæða er til að draga í efa að stefndi hafi mátt vera í góðri trú um að þeir fjölmiðlar hafi við gerð frétta sinna gætt grundvallarreglna, sem fjölmiðlum ber að virða, sbr. meðal annars 1. mgr. 26. gr. laga nr. 38/2011.

Þegar litið er í framangreindu ljósi til einstakra ummæla, sem áfrýjandi krefst að ómerkt verði, er þess fyrst að gæta að í fyrri hluta fyrirsagnar fréttarinnar á hringbraut.is var staðhæft að áfrýjandi, sem nefndur var fullu nafni, væri sagður vera „hátt settur í stórtækum eiturlyfjahring“. Af samhengi þessarar fyrirsagnar við efni fréttarinnar var sýnilega átt við að þetta hafi verið sagt á vefmiðli Ríkisútvarpsins. Í frétt á þeim vefmiðli var áfrýjanda að vísu ekki getið með föðurnafni, en það blasti þar á hinn bóginn við á fyrrnefndri ljósmynd af opnu úr vegabréfi hans. Ummælin í þessari fyrirsögn áttu sér að öðru leyti ekki orðrétta fyrirmynd í frétt Ríkisútvarpsins, en þar var á hinn bóginn meðal annars rætt um áfrýjanda sem valdamikinn eiturlyfjasmyglara með viðamikla starfsemi og einn höfuðpaura bak við umfangsmikið smygl fíkniefna. Þau orð eru samsvarandi merkingar. Í síðari hluta fyrirsagnarinnar var síðan kastað fram í formi spurningar hvort áfrýjandi væri „eiturbarón“ í Suður-Ameríku. Nýnefnd orð í frétt Ríkisútvarpsins stóðu efnislega undir slíkri spurningu, en orðaval í henni getur annars talist fela í sér gildisdóm, sem að auki var áréttað með spurningarmerki í lok fyrirsagnarinnar.

Í næstu tveimur liðum dómkrafna áfrýjanda er leitað ómerkingar ummæla annars vegar um að fjölmiðlar í Paragvæ haldi fram að Íslendingur sé hátt settur innan eiturlyfjahrings í Suður-Ameríku og hins vegar að samkvæmt frétt Ríkisútvarpsins telji lögregla í Brasilíu þennan Íslending smygla eiturlyfjum milli Evrópu og Suður-Ameríku. Að gættu því að tekið var fram í fréttinni, sem málið varðar, að Ríkisútvarpið hafi greint frá fyrra atriðinu af þessum tveimur voru þessi ummæli í öllum atriðum rétt eftir höfð og því sönn. Í fimmta lagi varða kröfur áfrýjanda ummæli um að hann „sigli undir fölsku vegabréfsflaggi“ og þykist vera þýskur fasteignasali. Af samhengi við undanfarandi málslið í fréttinni er ljóst að átt var við að þetta hafi komið fram á vefmiðli Ríkisútvarpsins og er það samkvæmt áðurgreindu rétt. Sjötti liðurinn í kröfum áfrýjanda lýtur að málslið í fréttinni á hringbraut.is, þar sem hann var greindur með fullu nafni og sagður vera „hinn grunaði Íslendingur.“ Enn verður ráðið af samhenginu milli einstakra málsliða í fréttinni að vísað var til þess að þetta hafi komið fram á vefmiðli Ríkisútvarpsins. Þar var að sönnu rætt um að áfrýjandi, sem var þó ekki getið með föðurnafni, tengdist áðurgreindri háttsemi á þann veg að merkingarlega hafi verið átt við að hann lægi undir grun um hana. Að gættu því, sem áður segir um að fullt nafn áfrýjanda birtist á ljósmynd úr vegabréfi hans með fréttinni á vefmiðli Ríkisútvarpsins, eru þessi ummæli efnislega rétt. Í sjöunda og áttunda lið krafna áfrýjanda leitar hann ómerkingar á ummælum í fréttinni á vefmiðlinum hringbraut.is um að í tilteknum fjölmiðli í Paragvæ hafi verið haldið fram annars vegar að hann væri einn valdamesti maðurinn í eiturlyfjahring, sem standi á nánar tilgreindan hátt að smygli á fíkniefnum, og hins vegar að áfrýjandi hafi ráðið svonefnt burðardýr til tiltekins verks af þeim toga. Bæði þessi atriði komu fram í fréttinni á vefmiðli Ríkisútvarpsins, þar sem þau voru höfð eftir fjölmiðlinum í Paragvæ, og var því frásögnin um þetta rétt. Loks lúta kröfur áfrýjanda um ómerkingu í níunda lagi að ummælum í fréttinni á vefmiðlinum hringbraut.is um að nafn áfrýjanda hafi verið tengt hvarfi Íslendings í Suður-Ameríku, svo og að hann sé sagður afar hættulegur. Um þetta er þess að gæta að í niðurlagi fréttarinnar var vísað um þessi atriði til tiltekinnar fréttar á vefmiðli Ríkisútvarpsins. Í henni var fjallað um umrætt mannshvarf, en enn frekar var það gert í áðurnefndri frétt á sama miðli í byrjun janúar 2016. Þótt ekki verði séð að í þeim fréttum hafi verið tekið svo til orða að áfrýjandi væri „afar hættulegur“ gaf umfjöllunin í þeim nægilegt tilefni til slíks gildisdóms.

Að virtu öllu framangreindu eru í engu atriði efni til að verða við kröfum áfrýjanda og verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, G-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf, greiði stefnda, S-kk-þgf E-kk-þgf R-kk-þgf, 700.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.