88/2009

G o. fl. höfðuðu mál vegna sex jarða, sem eru nyrst á félagssvæði Veiðifélags Miðfirðinga, og kröfðust þess að arðskrá félagsins yrði felld úr gildi. Veiðifélagið fékk dómkvadda tvo menn í september 2002 til að gera nýja arðskrá fyrir félagið. Að fenginni þeirri niðurstöðu leituðu nokkrir af aðilum málsins yfirmats, sem var lokið í júlí 2006. Í yfirmatinu féllu í hlut jarðanna, sem G o. fl. komu fram fyrir, samtals 70,7 af 1000 einingum við úthlutun arðs af veiði. G o .fl. töldu annars vegar að aðferð yfirmatsmanna við mat á aðstöðu til netaveiða fyrir landi jarðanna sex hefði ekki verið í samræmi við ákvæði þágildandi laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði og hins vegar að tveir af þremur yfirmatsmönnum hefðu verið vanhæfir til matsstarfa. Talið var að þótt matsmennirnir væru eigendur að jörðum, sem fylgdi réttur til veiði í Grímsá og Reykjadalsá, væri fjarstæða að þeir gætu af þessum sökum talist vanhæfir til að standa að arðskrá fyrir félagssvæði Veiðifélags Miðfjarðar. Þá var ekki fallist á með G o. fl. að einn yfirmatsmaðurinn hefði í störfum fyrir annað veiðifélag látið uppi afstöðu sem með réttu gæfi tilefni til að draga í efa óhlutdrægni hans við gerð arðskrár fyrir Veiðifélag Miðfjarðar. Loks var talið að þótt í 1. mgr. 56. gr. laga nr. 76/1970 hefði án tæmandi talningar verið greint frá helstu þáttum, sem tekið skyldi mið af við gerð arðskrár fyrir félagssvæði veiðifélags, hefði öll frekari ákvörðun í þeim efnum verið háð mati stjórnvalds, þegar beita þurfti yfirmati til að koma á slíkri arðskrá. Var hvorki litið svo á að arðskrá samkvæmt yfirmatinu væri reist á ólögmætum né ómálefnalegum sjónarmiðum. Við svo búið væri ekki á færi dómstóla að taka til endurskoðunar forsendur, sem færðar höfðu verið fyrir niðurstöðu yfirmats. Var því ekki fallist á kröfu G o. fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf dómstjóri.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 24. febrúar 2009. Þau krefjast þess að arðskrá stefnda Veiðifélags Miðfirðinga frá 5. júlí 2006 verði dæmd ógild og stefndu öllum gert að greiða þeim málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi Veiðifélag Miðfirðinga krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjendur dæmd í sameiningu til að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti.

Stefndu Með ehf. og Kirkjumálasjóður krefjast staðfestingar héraðsdóms og að áfrýjendum verði óskipt gert að greiða þeim hvorum um sig málskostnað fyrir Hæstarétti.

Stefndu I-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, J-kvk-nf G-kvk-nf, Barkarstaðarskógur ehf., U-kvk-nf S-kvk-nf, S-kvk-nf A-kvk-nf, I-kvk-nf H-kvk-nf A-kvk-nf, A-kvk-nf A-kvk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, B-kvk-nf J-kvk-nf, Flaumur ehf., F-kk-nf J-kk-nf, B-kk-nf J-kk-nf, L-kk-nf J-kk-nf, S-kk-nf J-kk-nf, J-kvk-nf J-kvk-nf, R-kvk-nf J-kvk-nf, O-kvk-nf J-kvk-nf, K-kvk-nf J-kvk-nf, Ó-kk-nf H-kk-nf J-kk-nf, J-kk-nf J-kk-nf, J-kk-nf J-kk-nf, B-kvk-nf J-kvk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, S-kvk-nf K-kvk-nf B-kvk-nf, B-kk-nf H-kk-nf B-kk-nf, S-kvk-nf K. I-kvk-nf, Ö-kk-nf F. B-kk-nf, J-kk-nf G-kk-nf Þ-kk-nf, H-kk-nf S-kk-nf, Flugastraumur ehf., S-kk-nf L-kk-nf J-kk-nf, R-kk-nf L-kk-nf J-kk-nf, J-kk-nf B-kk-nf S-kk-nf, S-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf, H-kvk-nf S-kvk-nf, G-kvk-nf G-kvk-nf, Þ-kk-nf B-kk-nf H-kk-nf, Á-kvk-nf S-kvk-nf, E-kk-nf V-kk-nf G-kk-nf, Fasteignafélagið Reyr ehf., íslenska ríkið, Ó-kvk-nf G-kvk-nf H-kvk-nf, B-kk-nf H-kk-nf, J-kvk-nf H-kvk-nf H-kvk-nf, E-kvk-nf H-kvk-nf, H-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, A-kk-nf J-kk-nf, S-kk-nf J-kk-nf, H-kvk-nf I. J-kvk-nf, K-kk-nf H. S-kk-nf og F-kk-nf J-kk-nf krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndu G-kvk-nf K-kvk-nf Ó-kvk-nf, R-kk-nf B-kk-nf, Þ-kk-nf Ó-kk-nf R-kk-nf, M-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf B-kvk-nf G-kvk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, P-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf, B-kvk-nf A-kvk-nf B-kvk-nf, S-kk-nf S-kk-nf, A-kvk-nf A-kvk-nf, A-kk-nf S-kk-nf, Þ-kk-nf P-kk-nf, E-kk-nf P-kk-nf og Húnaþing vestra krefjast þess eins að hafnað verði kröfu áfrýjenda um málskostnað úr hendi þeirra í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi Kvísl ehf. samþykkir dómkröfu áfrýjenda um ógildingu á arðskrá stefnda Veiðifélags Miðfirðinga, en krefst að málskostnaður milli sín og áfrýjenda falli niður á báðum dómstigum.

Stefndu Lífsval ehf., Minningarsjóður Ágústu og D-kk-ef J-kk-ef, Veiðifélag Arnarvatnsheiðar, E-kvk-nf B. B-kvk-nf, J-kk-nf G-kk-nf B-kk-nf, B-kvk-nf S. B-kvk-nf, M-kk-nf G-kk-nf og G-kk-nf V-kk-nf M-kk-nf hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Samkvæmt áfrýjunarstefnu lést F-kk-nf B-kk-nf, sem var meðal stefnenda málsins í héraði, eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms. Segir þar að áfrýjandinn Þ-kvk-nf G-kvk-nf S-kvk-nf hafi fengið leyfi til setu í óskiptu búi eftir hann og hefur hún tekið í hans stað við aðild að málinu. Þá kveða áfrýjendur einn af stefndu í héraði, A-kk-nf B-kk-nf, einnig vera látinn og hafi ekkju hans, stefndu G-kvk-þgf B-kvk-þgf, verið veitt leyfi til setu í óskiptu búi, en hún átti fyrir aðild að málinu samhliða eiginmanni sínum.

I

Samkvæmt gögnum málsins var Fiskiræktar- og veiðifélag Miðfirðinga stofnað 27. nóvember 1938 og ber það nú heiti stefnda Veiðifélags Miðfirðinga. Félagssvæði stefnda nær til jarða og afrétta, sem eiga land að Miðfjarðará og þeim þremur vatnsföllum, sem renna saman og mynda hana, Vesturá, Núpsá og Austurá. Óumdeilt er að aðrir stefndu og áfrýjendur fari hver fyrir sitt leyti með þá hagsmuni, sem málið varðar, vegna einstakra landareigna á félagssvæðinu samkvæmt 8. gr. jarðalaga nr. 81/2004 og 1. mgr. og 3. mgr. 5. gr. og 40. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði, sbr. áður 1. mgr. og 3. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 47. gr. laga nr. 76/1970 um sama efni.

Áfrýjendur koma fram í málinu vegna jarðanna Litla-Óss, Stóra-Óss, Syðsta-Óss, Saura, Barðs og Sanda, sem eru nyrst á félagssvæði veiðifélagsins þar sem Miðfjarðará fellur til sjávar. Fyrir liggur í málinu að talsverðar netaveiðar hafi verið á laxi fyrir landi þessara jarða áður en veiðifélagið var stofnað, en tekið hafi verið fyrir þær í samþykktum þess, þar sem ákveðið hafi verið að friða ár á félagssvæðinu fyrir hvers konar aðferðum til laxveiða öðrum en stangarveiðum. Fyrsta arðskrá veiðifélagsins var staðfest 19. febrúar 1940, en samkvæmt 64. gr. þágildandi laga nr. 61/1932 um lax- og silungsveiði skyldi jafna arði af veiði niður eftir veiðimagni eða áætluðu veiðimagni hverrar jarðar, sem veiðirétti fylgdi í vötnum á félagssvæði, og bar að hafa hliðsjón af veiðiskýrslum undanfarandi tíu ára. Á þessum tíma mun jörðin Litli-Ós ekki hafa átt hlut að veiðifélaginu, en samkvæmt arðskránni féllu til hinna áðurnefndu jarðanna samtals 279 af 1000 einingum, sem réðu skiptingu arðs af veiði á félagssvæðinu. Tvær næstu arðskrár fyrir veiðifélagið voru staðfestar 6. september 1945 og 16. júlí 1951, en í þeirri fyrri fengu sömu jarðir samanlagt 279 af 1005 einingum og þeirri síðari, þegar Litli-Ós fékk fyrst hlutdeild í arði, 289 af 1090 einingum. Með 1. mgr. 70. gr. laga nr. 53/1957 um lax- og silungsveiði breyttist fyrrnefnt ákvæði 64. gr. laga nr. 61/1932 á þann veg að við niðurjöfnun arðs af veiði skyldi „m.a. taka tillit til aðstöðu við netjaveiði og stangarveiði, landlengdar að veiðivatni, til hrygningarskilyrða og uppeldisskilyrða fisks“, en efnislega hefur samsvarandi regla gilt um þetta allar götur síðan. Í fyrstu arðskrá veiðifélagsins, sem gerð var eftir þessa breytingu og staðfest 25. nóvember 1958, fengu umræddar jarðir samtals 403 af 1262 einingum, en í þeirri næstu, sem var staðfest 22. ágúst 1963, 331 af 1270 einingum. Eftir að lög nr. 76/1970 höfðu leyst síðastnefnd lög af hólmi réðust tvær næstu arðskrár veiðifélagsins af yfirmati samkvæmt 2. mgr. 50. gr., sbr. þáverandi 3. mgr. 94. gr. þeirra. Með fyrra yfirmatinu, sem var lokið 5. janúar 1979, fengu sömu jarðir alls 278 af 1270 einingum og því síðara, frá 30. desember 1987, 185,9 af 1000 einingum.

Samkvæmt 2. mgr. 50. gr., sbr. 2. mgr. 101. gr. laga nr. 76/1970 eins og þeim var breytt með lögum nr. 83/2001, fékk stefndi Veiðifélag Miðfirðinga dómkvadda tvo menn 26. september 2002 til að gera nýja arðskrá fyrir félagið. Því mati var lokið 6. nóvember 2004 og meðal annars komist þar að þeirri niðurstöðu að jarðirnar, sem áfrýjendur koma fram fyrir, fengju samanlagt 67,6 af 1000 einingum við úthlutun arðs af veiði. Að fenginni þeirri niðurstöðu leituðu nokkrir af aðilum þessa máls yfirmats, sem lokið var 5. júlí 2006. Í yfirmatinu var ákveðið að skipta samtals 1000 einingum milli veiðiréttareigenda á þann hátt að 300 skyldu ráðast af landlengd að öðrum vatnsföllum á félagssvæðinu en hliðarám, en 400 yrði úthlutað „vegna stangarveiði á öllu félagssvæðinu og að nokkru einnig vegna aðstöðu til netaveiði og veiðibanns á friðunarsvæði“ og 300 vegna uppeldis- og hrygningarskilyrða. Um úthlutun eininga með tilliti til aðstöðu til veiða sagði meðal annars eftirfarandi í yfirmatinu: „Netaveiði var mjög mikil á vatnasvæðinu fyrir stofnun veiðifélagsins og um það vitna greinargóðar heimildir. Hafa margir félagsmenn krafist þess að litið verði til þessarar aðstöðu við skiptingu arðskrár. Ljóst er að réttur til netaveiði er jafngildur rétti til stangaveiði. Af því leiðir að þær jarðir, sem lagt hafa af netaveiði til hagsbóta fyrir heildina eiga að fá þann skaða bættan svo fremi að tekjur af stangaveiði, sem komið hefur í stað netaveiði, séu ekki meiri en þeim skaða nemur. Verður tekið tillit til þessa við skiptingu arðskrár nú. Við mat á fjölda eininga, sem koma fyrir aðstöðu til netaveiði, verður ekki framhjá því horft að verðmæti netafisks er nú sáralítið í samanburði við verðmæti fisks, sem veiddur er á stöng, auk þess sem veiðiréttareigendur yrðu sjálfir að axla kostnað, sem fylgdi netaveiðum þeirra ef stundaðar væru. Þá nýtist þeim sjálfum að heildarafli á stöng eykst og tekjur veiðifélagsins um leið við það að netaveiði er hætt. Að verulegu leyti mun stangaveiði jafnframt hafa komið til þar sem áður var veitt í net og skaðinn þannig bættur. Þeim jörðum, sem nú fá meiri tekjur af stangaveiðihlunnindum en nemur ætluðum tekjum af nýtingu netahlunnindanna er því ekki rétt að reikna neinar bætur. Traustra heimilda nýtur við um netaveiði á hverri jörð við Miðfjarðará á tímabilinu 1909 til 1938 ... Verður sú skrá lögð til grundvallar um afla, sem hver jörð geti vænst að fá í net að meðaltali, væri slíkur veiðiskapur stundaður nú. Yfirmatsmenn gefa sér þær forsendur að meðalvigt hvers fisks væri 3,5 kg og nettó hagnaður 450 kr. af hverju kílói. Með því að reikna núvirði afla hverrar jarðar og að gættu því, sem að framan greinir, verður niðurstaðan sú að einungis þrjár jarðir eigi rétt til bóta. Yfirmatsmenn telja hæfilegt að 10 einingar komi til úthlutunar vegna þessa þáttar. Skiptast þær þannig að Stóri-Ós/Syðsti-Ós fá 9,6 og Saurar 0,4 einingar. Sérstök aðstaða er fyrir hendi að því er varðar Litla-Ós, en netaveiðiréttindi þeirrar jarðar voru tekin eignarnámi árið 1940 í þágu veiðifélagsins ... Hefur talsmaður jarðarinnar fallið frá kröfu um bætur vegna netaveiði. Leiðir af öllu því, sem að framan er rakið, að hafnað er sem haldlausum sjónarmiðum eigenda og talsmanna jarða við Miðfjarðará um að óslitin venja, sem leggja verði að jöfnu við viðskiptavenju, eða að fyrir hendi sé samningur um það hvernig meta eigi netaveiðihlunnindin eða að enn aðrar ástæður eigi að leiða til annarrar og hagstæðari niðurstöðu fyrir þær jarðir, þar sem netaveiði var áður stunduð.“ Á þessum grunni var því úthlutað samtals 10 einingum vegna aðstöðu til netaveiða, en ákveðið var í yfirmati að 9 einingum yrði skipt með tilliti til silungsveiða, 4 einingum vegna veiðibanns á friðunarsvæði utan við ós Miðfjarðarár og loks 377 einingum vegna aðstöðu til laxveiða á stöng. Í hlut jarðanna, sem áfrýjendur koma fram fyrir, féllu samtals 70,7 af 1000 einingum og tók arðskrá samkvæmt þessu yfirmati gildi 1. janúar 2006.

Málsókn áfrýjenda beinist að því að fá þessa arðskrá fellda úr gildi. Eins og nánar greinir í héraðsdómi snúa málsástæður þeirra í meginatriðum annars vegar að því að framangreind aðferð yfirmatsmanna við mat á aðstöðu til netaveiða fyrir landi jarðanna, sem áfrýjendur koma fram fyrir, hafi ekki verið í samræmi við ákvæði þágildandi laga nr. 76/1970 og hins vegar að tveir yfirmatsmanna, S-kk-nf D-kk-nf fyrrverandi ráðuneytisstjóri og Þ-kk-nf Þ-kk-nf bóndi, hafi verið vanhæfir til matsstarfa, en slíku er ekki borið við að því er varðar þriðja yfirmatsmanninn, G-kk-þf C-kk-þf hæstaréttardómara.

II

Í síðari málslið 3. mgr. 101. gr. laga nr. 76/1970 með áorðnum breytingum var mælt svo fyrir að í yfirmati ættu sæti þrír menn, sem landbúnaðarráðherra skipaði. Samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 giltu þannig ákvæði 3. gr. þeirra laga um hæfi yfirmatsmanna til að fara með einstök mál. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir málsástæðum, sem áfrýjendur bera fyrir sig til stuðnings því að fyrrnefndir tveir yfirmatsmenn hafi verið vanhæfir til starfa vegna 5. og 6. töluliðar 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga. Þótt yfirmatsmaðurinn Þ-kk-nf sé eigandi að helmingi jarðar, sem veiðiréttur fylgir í Grímsá í Borgarfirði, og fjögur börn yfirmatsmannsins S-kk-ef hafi á árinu 2002 fengið úr hendi móður sinnar afsal fyrir helmingi jarðar, sem fylgir veiði í Reykjadalsá, er fjarstæða að þeir geti af þessum sökum talist vanhæfir til að standa að arðskrá fyrir félagssvæði stefnda Veiðifélags Miðfjarðar. Breytir þar engu þótt einnig sé tekið tillit til þess að ágreiningur hafi samkvæmt gögnum málsins lengi staðið annars vegar milli veiðifélaga, sem ná til Grímsár og Reykjadalsár, og hins vegar eigenda réttinda til netaveiða í Hvítá í Borgarfirði, svo og að þau veiðifélög hafi varið hluta tekna sinna til að hindra þær netaveiðar. Þá verður ekki fallist á með áfrýjendum að yfirmatsmaðurinn Þ-kk-nf hafi í störfum fyrir Veiðifélag Grímsár og Tunguár við gerð samninga um netaveiðar í Hvítá eða með ummælum á opinberum vettvangi, sem því efni tengjast, látið uppi afstöðu, sem með réttu gefi tilefni til að draga í efa óhlutdrægni hans við gerð arðskrár fyrir stefnda Veiðifélag Miðfjarðar, þótt þar hafi orðið að taka tillit til aðstöðu til netaveiða, sem fylgdu áður jörðum á félagssvæði þess.

Þótt í 1. mgr. 50. gr. laga nr. 76/1970 hafi án tæmandi talningar verið greint frá þeim helstu þáttum, sem tekið skyldi mið af við gerð arðskrár fyrir félagssvæði veiðifélags, var öll frekari ákvörðun í þeim efnum háð mati stjórnvalds, þegar beita þurfti yfirmati til að koma á slíkri arðskrá. Í héraðsdómi er ítarlega tekin afstaða til atriða, sem áfrýjendur hafa borið fyrir sig í aðfinnslum við röksemdir og niðurstöður yfirmats um hvernig tekið skyldi tillit til aðstöðu til netaveiða fyrir landi jarðanna, sem áfrýjendur koma fram fyrir. Með vísan til þess, sem um þetta segir í forsendum hins áfrýjaða dóms, verður hvorki litið svo á að arðskrá samkvæmt yfirmatinu sé reist á ólögmætum né ómálefnalegum sjónarmiðum. Við svo búið er ekki á færi dómstóla að taka til endurskoðunar forsendur, sem færðar voru fyrir niðurstöðu yfirmatsins. Héraðsdómur verður því staðfestur.

Áfrýjendum verður gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti til stefndu, sem hafa látið málið til sín taka hér fyrir dómi og krafist málskostnaðar, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, G-kk-nf Ö-kk-nf Þ-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf J-kvk-nf, J-kk-nf B-kk-nf, Þ-kvk-nf G-kvk-nf S-kvk-nf, Skógræktarfélag Íslands, Skógræktarfélag V-Húnvetninga, B-kk-nf S-kk-þgf, B-kk-nf S-kk-nf B-kk-nf, K-kk-nf G-kk-nf, S-kk-nf E-kk-nf B-kk-nf og G-kk-nf F-kk-nf G-kk-nf, greiði í sameiningu málskostnað fyrir Hæstarétti sem hér segir: Stefnda Veiðifélagi Miðfirðinga 300.000 krónur, stefndu Með ehf. og Kirkjumálasjóði hvorum um sig 150.000 krónur og stefndu I-kk-þgf S-kk-þgf G-kk-þgf, J-kvk-þgf G-kvk-þgf, Barkarstaðarskógi ehf., U-kvk-þgf S-kvk-þgf, S-kvk-þgf A-kvk-þgf, I-kvk-þgf H-kvk-þgf A-kvk-þgf, A-kvk-þgf A-kvk-þgf, G-kvk-þgf B-kvk-þgf, B-kvk-þgf J-kvk-þgf, Flaumi ehf., F-kk-þgf J-kk-þgf, B-kk-þgf J-kk-þgf, L-kk-þgf J-kk-þgf, S-kk-þgf J-kk-þgf, J-kvk-þgf J-kvk-þgf, R-kvk-þgf J-kvk-þgf, O-kvk-þgf J-kvk-þgf, K-kvk-þgf J-kvk-þgf, Ó-kk-þgf H-kk-þgf J-kk-þgf, J-kk-þgf J-kk-þgf, J-kk-þgf J-kk-þgf, B-kvk-þgf J-kvk-þgf, B-kk-þgf B-kk-þgf, S-kvk-þgf K-kvk-þgf B-kvk-þgf, B-kk-þgf H-kk-þgf B-kk-þgf, S-kvk-þgf K. I-kvk-þgf, Ö-kk-þgf F. B-kk-þgf, J-kk-þgf G-kk-þgf Þ-kk-þgf, H-kk-þgf S-kk-þgf, Flugastraumi ehf., S-kk-þgf L-kk-þgf J-kk-þgf, R-kk-þgf L-kk-þgf J-kk-þgf, J-kk-þgf B-kk-þgf S-kk-þgf, S-kk-þgf Þ-kk-þgf S-kk-þgf, H-kvk-þgf S-kvk-þgf, G-kvk-þgf G-kvk-þgf, Þ-kk-þgf B-kk-þgf H-kk-þgf, Á-kvk-þgf S-kvk-þgf, E-kk-þgf V-kk-þgf G-kk-þgf, Fasteignafélaginu Reyr ehf., íslenska ríkinu, Ó-kvk-þgf G-kvk-þgf H-kvk-þgf, B-kk-þgf H-kk-þgf, J-kvk-þgf H-kvk-þgf H-kvk-þgf, E-kvk-þgf H-kvk-þgf, H-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf, H-kk-þgf B-kk-þgf, A-kk-þgf J-kk-þgf, S-kk-þgf J-kk-þgf, H-kvk-þgf I. J-kvk-þgf, K-kk-þgf H. S-kk-þgf og F-kk-þgf J-kk-þgf hverjum um sig 10.000 krónur. Að öðru leyti fellur málskostnaður fyrir Hæstarétti niður.