457/2002

G, sem var eigandi sérsmíðaðrar torfærubifreiðar og félagi í einu af aðildarfélögum Landssambands íslenskra akstursíþróttafélaga, LÍA, var settur í keppnisbann eftir að hann tók þátt í torfærukeppni utan vébanda sambandsins. Var ástæða keppnisbannsins tilgreind þátttaka G í fyrrnefndri keppni sem væri ólögleg samkvæmt reglum LÍA og alþjóðlega bílasambandsins, FIA, sem sambandið starfaði eftir. Talið var að þeir, sem skipuleggja vildu aksturs keppnir utan vébanda LÍA, hafi mátt ganga út frá því að þýðingarlaust væri að beina umsóknum til sambandsins þar sem það hafi áður gefið út yfirlýsingu sem yrði ekki skilin á annan hátt en að LÍA væri eini aðilinn hérlendis sem skipuleggja mætti aksturskeppnir og að aðrar keppnir væru óheimilar án tillits til þeirra reglna sem giltu um öryggismál og eftirlit. Samkvæmt reglum alþjóðlega bílasambandsins á þeim tíma sem G var settur í keppnisbann var óheimilt að beita þeim til að leggja hömlur á keppnismót eða þátttöku keppenda nema þess væri þörf vegna öryggis eða annarra efnislegra ástæðna, sem þar voru raktar. Hafi LÍA því verið óheimilt að setja G í keppnisbann vegna þátttöku í fyrrnefndri keppni án þess að ganga úr skugga um að keppnin hafi verið andstæð reglum FIA eða öðrum reglum LÍA varðandi öryggismál og skylda þætti, en það hafi sambandið ekki gert. Var því fallist á kröfu G um að LÍA hafi verið óheimilt að banna honum keppni í torfærukeppnum á sínum vegum. Aftur á móti var LÍA sýknað af kröfu G um greiðslu skaða- og miskabóta.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. október 2002. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt 3. gr. félagslaga áfrýjanda er tilgangur sambandsins að koma á sem víðtækustum samtökum akstursíþróttamanna og félaga og klúbba, sem láta sig varða akstur og umferð, gæta hagsmuna þeirra og bæta aðstöðu þeirra til að ná markmiðum sínum. Aðild að sambandinu geta, samkvæmt 4. gr. félagslaganna, átt öll þau félög, sem hafa akstursíþróttir og sérmeðferð á ökutækjum og varðveislu þeirra og á annan hátt hagsmuni ökumanna og eigenda ökutækja á stefnuskrá sinni. Áfrýjandi er aðili að alþjóðlega bílasambandinu (Fédération Internationale de l'Automobile, FIA) en alþjóðasambandið viðurkennir eitt landssamband í hverju landi sem aðildarfélag. Alþjóðasambandið hefur gefið út svonefnda „alþjóðlega akstursíþróttalögbók“ (International Sporting Code). Hefur alþjóðasambandið samkvæmt 1. gr. „akstursíþróttalögbókarinnar“ tekið sér vald „til að semja og framfylgja reglum til hvatningar og eftirlits með akstursíþróttum“ og telur sig „hið eina alþjóðlega akstursíþróttayfirvald“ sem slíkt vald hafi. Er alþjóðlega „akstursíþróttalögbókin“ samkvæmt 2. gr. sinni gefin út af FIA til að framfylgja því valdi á sanngjarnan hátt þannig að jafnræðis sé gætt. Hefur bókin að geyma helstu reglur um keppni í akstursíþróttum. Er samkvæmt 3. gr. bókarinnar ætlast til þess að hvert landssamband framfylgi reglum hennar við skipulag akstursíþrótta á sínu svæði. Hefur áfrýjandi skipulagt keppni í akstursíþróttum hér á landi á þeim grunni um alllangt árabil og munu svonefndar torfærukeppnir hafa verið haldnar samkvæmt reglum áfrýjanda hér á landi síðan 1978.

Stefndi er eigandi sérsmíðaðrar torfærubifreiðar, sem hann notar eingöngu í torfærukeppni. Hann er félagi í Félagi íslenskra torfæruökumanna, sem er eitt aðildarfélaga áfrýjanda. Hann mun hafa tekið þátt í torfærukeppnum um níu til tíu ára skeið þegar atburðir þeir sem um er deilt í máli þessu áttu sér stað.

II.

Í maímánuði 1999 gaf dóms- og kirkjumálaráðuneytið út reglugerð nr. 386/1999 um akstursíþróttir og aksturskeppni á grundvelli heimildar í 34. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með síðari breytingum. Var áfrýjanda með reglugerðinni á ýmsan hátt veitt sérstök staða. Þannig skyldi samkvæmt 1. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar einungis veita leyfi til aksturskeppni skipalagsbundnum samtökum, er hefðu akstursíþróttir á verkefnaskrá sinni og hlotið hefðu til þess viðurkenningu ráðuneytisins, en samkvæmt 2. mgr. greinarinnar taldist áfrýjandi og félög innan vébanda hans uppfylla skilyrði 1. mgr. Þá skyldi aksturskeppni samkvæmt 3. gr. og 4. gr. reglugerðarinnar fara fram undir yfirstjórn fulltrúa frá stjórn áfrýjanda og samkvæmt keppnisreglum áfrýjanda. Ákvæði um sérstöðu áfrýjanda voru í fleiri greinum reglugerðarinnar. Þann 18. apríl 2000 gaf ráðuneytið út nýja reglugerð um akstursíþróttir og aksturskeppni nr. 257/2000. Öðlaðist hún gildi daginn eftir og féll fyrrnefnda reglugerðin þá jafnframt úr gildi. Í nýju reglugerðinni voru felld niður öll sérákvæði er vörðuðu áfrýjanda og naut hann samkvæmt henni engrar sérstöðu varðandi heimild til að skipuleggja aksturskeppnir og ekki var honum falið hlutverk varðandi stjórn slíkra keppna eða setningu reglna, sem um þær skyldu gilda.

III.

Meðal gagna málsins er tilkynning framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins varðandi FIA, sem birtist í stjórnartíðindum Evrópusambandsins 13. júní 2001. Þar kemur fram að FIA hafi tilkynnt framkvæmdastjórninni um reglur sínar árið 1994 og í framhaldi af því hafi FIA tilkynnt um samninga varðandi rétt til að sýna tilteknar aksturskeppnir í fjölmiðlum. Loks hafi FIA á árinu 1997 tilkynnt framkvæmdastjórninni fyrirkomulag fjárhagsmálefna í tengslum við svonefnda „Formula One“ heimsmeistarakeppni í kappakstri. Á árunum 1997 og 1998 hafi framkvæmdastjórninni borist þrjár kvartanir vegna þessara tilkynninga FIA. Þetta hafi orðið til þess að framkvæmdastjórnin hafi í júnímánuði 1999 gefið út yfirlýsingu um að hún hefði tekið rökstudda ákvörðun varðandi ætluð brot FIA á samkeppnisreglum Evrópusambandsins. Hafi FIA og tiltekinn handhafi fjölmiðlaréttar svarað þeirri yfirlýsingu skriflega í ársbyrjun 2000. Í júnímánuði 2000 hafi framkvæmdastjórnin síðan tilkynnt þá bráðabirgðaniðurstöðu að hún teldi að FIA væri að misnota vald sitt yfir reglum akstursíþrótta til að hindra að skipulagðar yrðu aksturskeppnir í samkeppni við þær keppnir sem FIA skipulegði eða styddi, en af þeim hefði FIA fjárhagslegan ávinning. Þá kynni FIA á tímabili að hafa misnotað sér markaðsráðandi stöðu sína. Hefðu FIA og fyrrgreindur fjölmiðlarétthafi í framhaldi þessarar tilkynningar fallist á að gera grundvallarbreytingar á sumum aðriðum varðandi reglur sínar og fjármál, sem meðal annars hefðu það að markmiði að aðskilja fjárhagsmálefni frá málefnum varðandi keppnisreglur og að tryggja hverjum þeim aðgang að akstursíþróttum sem fullnægði almennum reglum meðal annars varðandi öryggi.

Af þessu tilefni var meðal annars breytt ýmsum reglum fyrrnefndar „alþjóðlegrar akstursíþróttalögbókar“ (International Sporting Code). Meðal þessara breytinga er viðbót við 2. gr. hennar, en efni greinarinnar var rakið í I. kafla hér að framan. Í viðbótinni var kveðið á um að reglum bókarinnar verði aldrei beitt til þess að koma í veg fyrir eða leggja hömlur á keppnismót eða þátttöku keppenda nema FIA telji þess þörf til að tryggja örugga, sanngjarna eða skipulega framkvæmd akstursíþróttamóta. Þá var bætt við 47. gr reglnanna varðandi skírteini (licence) ákvæði um að í öllum tilvikum skuli umsækjandi um slíkt keppnisskírteini eiga rétt á því ef hann fullnægi reglum bókarinnar og öðrum keppnis- og tæknireglum. Þá var hliðstæðu ákvæði bætt við 63. gr., sem fjallar um útgáfu leyfis til að halda akstursíþróttakeppni, þannig að slíkt leyfi skyldi kræft hverjum þeim sem fullnægði reglum bókarinnar og öðrum almennum reglum. Einnig var bætt inn ákvæði í ýmsar greinar bókarinnar um að höfnun á útgáfu skírteinis eða leyfis eða afturköllun slíkra heimilda skyldi jafnan rökstudd. Samkvæmt fyrrgreindri tilkynningu framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins er svo að sjá að þessar breytingar á reglum „alþjóða akstursíþróttalögbókarinnar“ hafi verið gerðar í tveimur áföngum í júní og október 2000, en óljóst er hverju var breytt í hvorum áfanga. Fyrir Hæstarétti lýstu aðilar því yfir að þeir væru sammála um að gengið skyldi út frá því að þær hefðu allar öðlast gildi í júní 2000.

IV.

Á árinu 1999 virðist hafa komið upp ágreiningur innan raða aðildarfélaga áfrýjanda. Stofnuðu fjögur aðildarfélög nýtt samband, Torfærusamband Íslands, en sögðu sig þó ekki úr Landssambandinu á þeim tíma.

Þann 3. maí 2000 undirritaði Ó-kk-nf G-kk-nf, forseti áfrýjanda, tilkynningu frá stjórn félagsins. Er hún svohljóðandi: „Til allra keppenda og skipuleggjenda í akstursíþróttum á Íslandi. Efni: Ólöglegar keppnir og keppnisbann. Eins og flestir vita, þá hefur dómsmálaráðherra breytt reglugerð um akstursíþróttir á Íslandi þannig, að nú getur hver sem er haldið og skipulagt akstursíþróttakeppnir hérlendis. Þessi ákvörðun ráðherra gengur þvert á það fyrirkomulag sem viðgengst í heiminum hvað varðar þessa íþróttagrein, þar sem í öðrum löndum eru það einungis aðilar að alþjóðasamtökunum FIA og FIM sem mega halda slík mót. FIM er alþjóða mótorhjólasambandið og sem stendur er ekkert aðildarfélag að FIM á Íslandi. Samkvæmt samningi FIA og FIM skipta þau stjórnuninni milli sín miðað við þrjú hjól og minna hjá FIM og fjögur hjól og meira hjá FIA miðað við viðkomandi keppnistæki. L.Í.A. er aðili að FIA og samkvæmt alþjóðareglum „International Sporting Code“ [er] FIA eini aðilinn hérlendis sem má skipuleggja aksturskeppnir á bílum, þ.e. 4 hjól eða meira. Með aðild sinni að FIA er L.Í.A. skylt að fara eftir International Sporting Code hvað varðar allar þær greinar sem undir þessa skilgreiningu falla. Það innifelur t.d. Rally, Torfæru, Rally-Kross, Kvartmílu og Go-Kart. L.Í.A. hefur ráðfært sig við forseta alþjóða kartnefndar FIA, CIK og forseta FIA. Það er ljóst, að stjórn L.Í.A. er skylt að lýsa allar keppnir sem fram fara utan reglna og eftirlits L.Í.A. ólöglegar og alla sem skipuleggja eða taka þátt í slíkum keppnum í keppnisbann (suspension). Þetta er samkvæmt International Sporting Code, kafla III greinum 53-59, sem og grein 118. Fyrir viðkomandi keppendur þýðir þetta, að þátttaka í öllum keppnum í FIA greinum á vegum L.Í.A. verður ekki leyfð, þannig að keppnisskírteini L.Í.A. verður ekki gefið út á viðkomandi. Þeir geta því ekki keppt erlendis, né heldur erlendir aðilar tekið þátt í keppnum hérlendis utan L.Í.A. Hér með lýsir stjórn L.Í.A. allar keppnir á bílum, sem fara fram utan L.Í.A. ólöglegar og verða tilkynningar þess efnis sendar FIA og öðrum hlutaðeigandi.“

Í skýrslu fyrir héraðsdómi sagði Ó-kk-nf að þessi tilkynning hafi verið send öllum keppnishöldurum, verið birt á netinu og legið frammi á fundum. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi kvaðst stefndi ekki hafa séð þessa tilkynningu fyrr en eftir að mál þetta var höfðað. Fyrir liggur að Ó-kk-nf og stefndi áttu fund í maímánuði 2000. Kveðst Ó-kk-nf ekki muna betur en að hann hafi þá sýnt stefnda tilkynninguna en á fundinum hafi þeir rætt um skyldu F.Í.A. til að framfylgja „International Sporting Code“. Stefndi taldi í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að fundurinn hafi verið haldinn í tengslum við tilraunir áfrýjanda til að fá keppendur í akstursíþróttum til að undirrita skuldbindingu um að þeir muni aðeins taka þátt í keppnum á vegum áfrýjanda, en stefndi kvaðst hafa hafnað að skrifa undir slíka skuldbindingu.

Meðal gagna málsins er ódagsett umsókn stefnda þar sem hann sótti um endurnýjun á keppnisskírteini fyrir torfærukeppnir. Er á umsóknareyðublaðinu tekið fram að umsóknin sé bundin reglum LÍA og FIA. Var stefnda í framhaldi af því veitt umbeðið skírteini, sem mun hafa átt að gilda fyrir keppnistímabilið árið 2000, og er óumdeilt að í skírteini hans hafi verið ákvæði þess efnis að handhafi þess væri bundinn reglum „Interntational Sporting Code“ og reglum áfrýjanda.

Þann 24. júní 2000 tók stefndi þátt í móti í torfæruakstri við Jósefsdal, sem haldið var á vegum áfrýjanda. Daginn eftir var haldin torfærukeppni á sama stað og tók stefndi einnig þátt í henni. Ekki ber gögnum málsins saman um hvort hún var haldin af fyrrnefndu Torfærusambandi Íslands eða Jeppakúbbi Reykjavíkur, en hann var eitt þeirra fjögurra aðildarfélaga áfrýjanda, sem staðið höfðu að stofnun Torfærusambandsins árið áður. Var sú keppni haldin utan vébanda áfrýjanda. Vitnið B-kk-nf Ó-kk-nf, framkvæmastjóri Torfærusambandsins og stjórnarmaður í Bílaklúbbi Akureyrar, sem var eitt aðildarfélaga þess, bar fyrir héraðsdómi að hann hafi setið í dómnefnd og farið yfir pappíra allra keppenda og séð til þess að öll tilskilin leyfi hafi verið til staðar. Hann kvað mótið hafa farið fram „samkvæmt öllum lögum og reglum um torfærukeppnir“ og hafi fyrirkomulag þess verið svipað og gengur og gerist í slíkum keppnum. Kvað hann ekki hafa verið sótt um leyfi til áfrýjanda til að halda keppnina. Ó-kk-nf G-kk-nf kvað áfrýjanda hvergi hafa komið nærri þessari keppni og kvað sér ekki kunnugt um hvaða reglur hafi verið notaðar. Hann kvað Jeppaklúbb Reykjavíkur hafa haldið keppnir á vegum L.Í.A. á hverju ári frá 1990 eða 1991 og til ársins 1999. Stefndi skýrði svo frá að hann teldi að í keppninni hafi verið farið eftir reglum „akstursíþróttalögbókarinnar“ og öðrum þeim reglum sem til voru, enda hafi skipuleggjendur keppninnar verið þaulvanir að standa að slíku keppnishaldi.

Með bréfi áfrýjanda 7. júlí 2000 var stefnda tilkynnt að hann hafi verið settur í keppnisbann „í öllum akstursíþróttum á vegum L.Í.A. og aðildarfélaga F.I.A. (suspension) frá og með dagsetningu“ tilkynningarinnar og þar til annað yrði ákveðið af stjórn áfrýjanda. Var ástæða keppnisbannsins tilgreind þátttaka stefnda í fyrrnefndri keppni 25. júní 2000 sem hafi verið ólögleg samkvæmt reglum áfrýjanda og „International Sporting Code“. Var stefnda af þessu tilefni boðið að mæta á næsta stjórnarfundi áfrýjanda. Sá fundur var haldinn 19. sama mánaðar. Kom stefndi á þann fund ásamt lögmanni sínum. Í fundargerð kemur fram að stefndi hafi mótmælt keppnisbanninu, sem hann teldi óréttlátt og óréttmætt, enda ætti hann rétt á að keppa þar sem honum litist. Er bókað að stjórn áfrýjanda muni fljótlega taka afstöðu til málsins. Var stefnda tilkynnt með bréfi daginn eftir að niðurstaða stjórnar áfrýjanda hafi verið sú að breyta ekki að svo komnu máli fyrri ákvörðun um að svipta stefnda keppnisleyfi og gildi sú ákvörðun þar til annað verði ákveðið.

Þann 21. júlí 2000 sótti stefndi um þátttöku í keppni í torfæruakstri sem fyrir dyrum stóð að halda á vegum áfrýjanda við Jósepsdal. Taldi hann bæði sig og bíl sinn uppfylla öll skilyrði til þátttöku og hafi fyrrgreind leyfissvipting verið marklaus geðþóttaákvörðun stjórnar áfrýjanda. Framkvæmdastjóri keppninnar hafnaði umsókninni samdægurs og kvað ástæðuna fyrrgreinda sviptingu keppnisskírteinis stefnda af hálfu áfrýjanda.

Höfðaði stefndi mál þetta 16. janúar 2001 og krafðist þess að framangreint keppnisbann yrði dæmt ólögmætt og áfrýjandi yrði dæmdur til að greiða sér bætur fyrir fjártjón sem og miskabætur.

V.

Fyrir Hæstarétti hélt áfrýjandi því fram að með framangreindri tilkynningu 3. maí 2000, hafi hann einungis verið að árétta þá kröfu sína að öll mót í akstursíþróttum færu fram samkvæmt reglum „alþjóða akstursíþróttalögbókarinnar“ og undir eftirliti áfrýjanda, en í tilkynningunni hafi á hinn bóginn ekki falist nein takmörkun á því hverjir gætu skipulagt eða haldið slík mót og fælist ekki í henni að slíkir skipuleggjendur yrðu að vera innan vébanda áfrýjanda. Hafi afstaða áfrýjanda á þessum tíma verið sú að hann hafi talið sér skylt að veita hverjum þeim, sem eftir því hefði leitað, keppnisleyfi ef almennum reglum um öryggi og aðra slíka þætti væri fullnægt. Skipuleggjendur keppninnar við Jósepsdal 25. júní 2000 hafi ekki leitað eftir slíku leyfi. Þar af leiðandi hafi áfrýjandi ekki verið í neinni aðstöðu til að meta það hvort reglum sínum og alþjóðareglum „aksturslögbókarinnar“ hafi verið fullnægt. Honum hafi því samkvæmt reglum bókarinnar borið að svipta þátttakendur í keppninni keppnisskírteinum sínum.

Stefndi hélt því fram að áfrýjandi hafi hvorki byggt á þessum skilningi á yfirlýsingu sinni frá 3. maí fyrir héraðsdómi né í greinargerð sinni til Hæstaréttar. Hann hafi talið það óumdeilt í málinu að í yfirlýsingunni hafi falist að áfrýjandi teldi sig eina aðilann hérlendis, sem heimilt væri að skipuleggja mót í akstursíþróttum. Væri raunar enginn vafi á því að það væri efni tilkynningarinnar enda sé það beinlínis tekið fram í texta hennar. Þar af leiðandi hafi það verið þýðingarlaust fyrir skipuleggjendur torfærukeppninnar við Jósepsdal 25. júní 2000 að sækja um leyfi áfrýjanda til að halda keppnina.

Fallast verður á það með stefnda að þegar texti yfirlýsingarinnar er virtur í heild sinni verði hann ekki skilinn á annan hátt en þann að í honum hafi falist að áfrýjandi teldi sig vera eina aðilann hérlendis sem skipuleggja mætti aksturskeppni á bílum og að með henni hafi hann lýst allar slíkar keppnir, sem aðrir stæðu að, óheimilar án tillits til þeirra reglna, sem giltu um keppnina varðandi öryggismál og eftirlit, sem og því að keppendur í slíkum keppnum yrðu sviptir keppnisskírteinum sínum. Að gefinni þessari yfirlýsingu áfrýjanda máttu þeir, sem skipuleggja vildu aksturskeppnir utan vébanda áfrýjanda, réttilega ganga út frá því að þýðingarlaust væri að beina umsóknum um keppnisleyfi til hans. Þegar áfrýjandi lýsti stefnda í keppnisbann 7. júlí 2000 höfðu samkvæmt því sem rakið var í III. kafla hér að framan orðið þær breytingar á reglum „alþjóða akstursíþróttalögbókarinnar“, sem áfrýjandi byggir á að hann starfi eftir, að óheimilt var að beita reglunum til að leggja hömlur á keppnismót eða þátttöku keppenda nema þess væri talin þörf vegna öryggis eða annarra efnislegra ástæðna, sem þar eru raktar. Þá voru samkvæmt breytingunum öllum réttkræf keppnisskírteini ef þeir og ökutæki þeirra uppfylltu almennar reglur um öryggi og slík atriði. Þegar þetta er virt verður að telja að áfrýjanda hafi á þessum tíma verið óheimilt að setja stefnda í keppnisbann vegna þátttöku í fyrrnefndri keppni án þess að ganga úr skugga um að keppnin hafi verið andstæð reglum „alþjóða akstursíþróttalögbókarinnar“ eða öðrum reglum áfrýjanda varðandi öryggismál og skylda þætti. Eins og að framan er rakið kannaði áfrýjandi það ekki og verður því talið að honum hafi ekki verið heimilt að lýsa stefnda í keppnisbann með yfirlýsingu sinni 7. júlí 2000.

Varðandi tjón það, sem stefndi telur sig hafa orðið fyrir vegna keppnisbanns áfrýjanda, hefur hann ekki lagt fram önnur gögn en samning þann við Ölgerðina Egil Skallagrímsson ehf., sem nefndur er í hinum áfrýjaða dómi. Þannig hefur hann engin gögn lagt fram um hreinar tekjur sínar af þátttöku í keppnum á vegum áfrýjanda fram að því að framangreindu keppnisbanni var lýst yfir. Verður að fallast á það með áfrýjanda að ósannað sé að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna keppnisbannsins. Þá skortir kröfu stefnda um miskabætur lagastoð. Verður áfrýjandi því sýknaður af fjárkröfum stefnda.

Ákvæði héraðsdóms um málskostað verður staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjanda, Landssambandi íslenskra akstursíþróttafélaga, var óheimilt að banna stefnda, G-kk-þgf E-kk-þgf, keppni í torfærukeppnum á vegum áfrýjanda með yfirlýsingu sinni 7. júlí 2000.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.

Áfrýjandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.