729/2017

A og B kröfðust ómerkingar á nánar tilgreindum ummælum í 32 liðum sem N o.fl. höfðu viðhaft í starfi sínu sem fréttamenn hjá tilteknum fjölmiðlum. Lutu öll ummælin að ætluðum kynferðisbrotum A og B sem þá voru til rannsóknar lögreglu, en málin á hendur þeim voru síðar felld niður. Héraðsdómur féllst á að ómerkja 13 af þeim ummælum sem um ræddi. Þá var N o.fl. gert að greiða A og B nánar tilgreindar miskabætur og jafnframt mælt fyrir um birtingu forsenda dómsins og dómsorðs í fjölmiðlum. Í dómi sínum rakti H-kk-nf atvik málsins með hliðsjón af ákvæðum stjórnarskrár um tjáningarfrelsi og friðhelgi einkalífs. Þá fór rétturinn jafnframt yfir hin umþrættu ummæli og þau áhrif sem málið hafði haft á A og B. Staðfesti Hæstiréttur í öllum tilvikum niðurstöðu héraðsdóms um ómerkingu ummælanna, svo og niðurstöðu hans um rétt A og B til miskabóta. Þá kvað rétturinn sömuleiðis á um birtingu forsendna dómsins og dómsorðs í fjölmiðlum að viðlögðum dagsektum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf landsréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 23. nóvember 2017. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfum stefndu, en til vara að ,,kröfur stefndu verði lækkaðar“. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í stefnu til héraðsdóms var 365 miðlum hf. stefnt til réttargæslu. Var það skýrt svo í stefnu að félagið væri fjölmiðlaveita, sem ætti fjölmiðlana Stöð 2, Bylgjuna, Fréttablaðið og vefmiðilinn Vísi. Réttargæslustefndi væri vinnuveitandi áfrýjenda og bæri samkvæmt 2. mgr. 50. gr. og 2. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla ábyrgð meðal annars á greiðslu skaðabóta sem starfsmanni hennar kynni að verða gert að greiða samkvæmt greininni. Með sama hætti væri kveðið á um það í 59. gr. sömu laga að fjölmiðlaveitu væri skylt að birta í prentmiðli eða gera ella grein fyrir forsendum og dómsorði þegar ummæli væru dæmd ómerk eða fébætur dæmdar. Þá var því lýst að um væri að ræða skyldur sem ættu stoð í skýrum lagaákvæðum og styddust að auki við dómvenju. Þess vegna væri ekki nauðsynlegt að stefna félaginu sem aðila í málinu. Væri engu að síður rétt að veita því kost á að gæta hagsmuna sinna og væri félaginu því stefnt til réttargæslu. 365 miðlar hf. gerðist ekki meðalgöngumaður í málinu, sbr. 20. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Félagið gat því ekki gert kröfu um annað en málskostnað sér til handa, sbr. 2. mgr. 21. gr. laganna. Af greinargerð áfrýjenda í héraði má ráða að félagið standi einnig að henni. Í greinargerðinni kemur fram að ekki séu gerðar athugasemdir við að niðurstaða dómsins verði birt í þeim fjölmiðlum fjölmiðlaveitunnar sem málið varðar, þótt því sé andmælt að ákveðið sé hvar niðurstaðan skuli birt. Þar sem aðild 365 miðla hf. fólst aðeins í réttargæslu í héraði gat félagið ekki staðið að áfrýjun dóms í því til Hæstaréttar, sbr. þágildandi 1. mgr. 151. gr. laga nr. 91/1991, sbr. og dóm Hæstaréttar frá 10. maí 2001 í máli nr. 370/2000, sem birtur er á bls. 1788 í dómasafni réttarins það ár.

II

Atvik málsins eru skilmerkilega rakin í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar kemur fram er mál þetta höfðað í héraði af hálfu stefndu hér fyrir dómi til ómerkingar ummæla sem tilgreind voru í 32 liðum. Áfrýjendurnir störfuðu sem fréttamenn hjá fjölmiðlaveitunni 365 miðlum hf., sem átti og rak fjölmiðlana; sjónvarpsstöðina Stöð 2, útvarpsstöðina Bylgjuna, Fréttablaðið og vefmiðilinn Vísi á þeim tíma, sem atvik málsins urðu. Ummælin, sem krafist var ómerkingar á, voru viðhöfð af áfrýjendum í áðurnefndum fjölmiðlum, eins og gerð er grein fyrir í héraðsdómi, á tímabilinu frá 4. til 11. nóvember 2015. Héraðsdómur féllst á að ómerkja 13 ummælanna, en hafnaði ómerkingarkröfunni að öðru leyti. Þar sem málinu hefur ekki verið gagnáfrýjað er dómurinn til endurskoðunar hér að því er framangreind 13 ummæli varðar, svo og um miskabætur og önnur atriði sem í dómsorði héraðsdóms greinir.

III

Ummæli þau sem ómerkt voru með héraðsdómi voru hluti af umfjöllun fjölmiðlanna fjögurra, sem áður greinir, um ætluð kynferðisbrot sem kærð höfðu verið til lögreglu. Tvær ungar konur höfðu kært stefndu fyrir slík brot. Önnur þeirra kærði báða stefndu fyrir ætlað kynferðisbrot aðfaranótt 17. október 2015 sem rannsakað var með hliðsjón af 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hin kærði annan stefndu fyrir brot sem átti að hafa verið framið að morgni sunnudagsins 19. september sama ár. Það kæruefni var rannsakað með hliðsjón af 2. mgr. 194. gr. áðurnefndra laga. Bæði brotin áttu að hafa verið framin í íbúð í Reykjavík sem annar stefndu bjó í. Ekki er upplýst í málinu hvenær brotin voru kærð til lögreglu og kærurnar hafa ekki verið lagðar fram. Fyrir liggja á hinn bóginn bréf héraðssaksóknara 5. og 18. febrúar 2016 þar sem stefndu var tilkynnt að gögn málanna hafi verið yfirfarin af embættinu og að rannsókn þeirra teldist lokið. Í báðum bréfunum var svofelld tilkynning: ,,Með hliðsjón af rannsóknargögnum, sbr. 145. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, verður ekki talið að það sem fram er komið sé nægilegt eða líklegt til sakfellis og er málið því hér með fellt niður.“ Stefndu komu báðir fyrir dóm í héraði og neituðu því eindregið að hafa haft nokkur kynferðisleg samskipti við konurnar og annar stefndu kvaðst hafa frábeðið sér slík samskipti þegar önnur konan vildi hafa að þeim frumkvæði. Þá neituðu þeir báðir eindregið að hafa beitt konurnar nokkru ofbeldi. Hvorug kærenda gaf skýrslu fyrir dómi. Verður að leggja framangreindar staðhæfingar stefndu til grundvallar í málinu.

Áfrýjandinn N-kvk-nf G-kvk-nf og K-kvk-nf Þ-kvk-nf, sem gegndi starfi útgefanda og aðalritstjóra fjölmiðlaveitunnar 365 miðla hf., báru í skýrslum fyrir dómi að upplýsingar um að ætluð kynferðisbrot hefðu verið kærð til lögreglu hefðu borist ritstjórn fjölmiðlaveitunnar viku til tíu dögum áður en fyrsta frétt um þau var birt í Fréttablaðinu 4. nóvember 2015.

Umræða um kynferðisbrot, meðal annars um rannsókn slíkra brota af hálfu lögreglu og meðferð mála um þau fyrir dómstólum, hafði verið fyrirferðarmikil í opinberri umræðu á Íslandi síðustu misserin áður en atvik máls þessa gerðust. Hluti þessarar umræðu laut að því hvort stuðningur við brotaþola, einkum á frumstigi mála, væri nægilegur og hvort sönnunarstaða í slíkum málum fyrir dómi leiddi til þess að brotaþolar leituðu síður til lögreglu í því skyni að kæra slík brot. Í þessu ljósi var eðlilegt að málefnið vekti sérstakan áhuga hjá ritstjórn fjölmiðlaveitunnar og að um það væri fjallað í fjölmiðlum hennar. Þar sem ætluð brot höfðu verið kærð til lögreglu var slík umfjöllun tímabær og verða ekki gerðar athugasemdir við mat fjölmiðlaveitunnar á því hvaða rými í fjölmiðlum hennar málið fékk.

Við umfjöllun um slík mál vegast sem endranær á, annars vegar tjáningarfrelsið, sem varið er af 73. gr. stjórnarskrárinnar og réttur fjölmiðla til þess að gera almenningi grein fyrir málefnum af þessum toga og hins vegar réttur einstaklinga til verndar einkalífs síns, sem varið er af 71. gr. stjórnarskrárinnar. Við umfjöllun um það málefni sem hér um ræðir verður að játa fjölmiðlum ríkan rétt og svigrúm til að gera grein fyrir slíkum málum á rannsóknarstigi, en sem fyrr greinir varð við þá umfjöllun að gæta, eftir því sem kostur var, að friðhelgi einkalífs stefndu. Sú skylda er enda lögð á fjölmiðlaveitu í 26. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla að gæta þess að uppfylla kröfur um hlutlægni og nákvæmni í fréttaflutningi sínum og gæta þess að mismunandi sjónarmið komi fram. Fjölmiðlaveitan hefur sett sér ritstjórnarreglur í samræmi við fyrirmæli 24. gr. laga nr. 38/2011. Þar sagði meðal annars í 2. grein: ,,Þeir sem fjallað er um eiga rétt á að koma sínum sjónarmiðum að í umfjöllun og skulu verndaðir gegn óréttmætri efnismeðferð.“ Í 6. grein reglnanna sagði: ,,Ritstjórn ber virðingu fyrir meginreglu réttarríkisins um að menn eru saklausir uns sekt er sönnuð.“ Í 3. grein siðareglna Blaðamannafélags Íslands er mælt fyrir um sambærilegar skyldur blaðamanna.

Stefndu voru ekki svonefndar opinberar persónur, annar þeirra stundaði nám á frumstigi í háskóla en hinn starfaði á skrifstofu. Ekkert liggur fyrir um að þeir hafi áður tekið þátt í opinberri umræðu eða með öðrum hætti látið til sín taka í samfélaginu svo eftir væri tekið. Þegar í fyrstu frétt um málið, sem birtist á forsíðu Fréttablaðsins 4. nóvember 2015, kom fram að annar mannanna ,,væri í [...] Háskólans í Reykjavík“ og að skólinn hefði gripið til aðgerða vegna málsins. Degi síðar var upplýst í fjölmiðlum fjölmiðlaveitunnar að hinn maðurinn væri starfsmaður tilgreinds [...] í Reykjavík og starfaði þar á skrifstofu en hefði verið sendur í leyfi vegna málsins. Við mat á því hvernig skuli draga mörk milli tjáningarfrelsis og friðhelgi einkalífs verður að taka tillit til þess að í fámennu og opnu samfélagi eins og hér á landi, þar sem miklar upplýsingar um persónur fólks eru öllum tiltækar, nægja framangreindar upplýsingar til þess að vandalítið er fyrir þá sem vilja að komast að hvaða menn ættu hér í hlut. Var enda að framangreindum upplýsingum fengnum fjallað um það á samfélagsmiðlum hvaða menn væri hér um að ræða og 9. nóvember voru birtar af þeim myndir á samfélagsmiðlum. Í ljósi þess hve alvarleg hin ætluðu brot voru, sem kærð höfðu verið til lögreglu, og þeirrar skyldu áfrýjenda, sem áður er rakin, að fjalla um málið þannig að stefndu teldust saklausir af kæruefnum uns sekt þeirra væri sönnuð bar áfrýjendum að sýna aðgæslu við umfjöllun um málið einkum þar sem fjölmiðlarnir höfðu ákveðið að birta framangreindar vísbendingar um stefndu.

Eins og áður greinir leið vika til tíu dagar frá því að ritstjórn fjölmiðlaveitunnar bárust upplýsingar um ætluð brot og þar til umfjöllun hófst 4. nóvember 2015. Áfrýjandinn N-x-x G-kvk-nf bar í skýrslu fyrir dómi að hún hefði aldrei rætt við stefndu í aðdraganda umfjöllunarinnar. Ekkert liggur heldur fyrir um að aðrir áfrýjenda hafi gert það. Hún kvaðst á hinn bóginn hafa aflað heimilda hjá fleiri en einum og fleirum en tveimur og talið þær traustar. Hið sama kom fram hjá útgefanda og aðalritstjóra fjölmiðlaveitunnar. N-x-x G-kvk-nf kvaðst ekki hafa vitað hverjir stefndu væru fyrr en eftir birtingu fyrstu fréttarinnar 4. nóvember 2015 og að hún hefði reynt án árangurs að hringja til stefndu ,,en það hafi verið slökkt á síma eða eitthvað“ auk þess sem hún hefði haft samband við þann lögmann sem upphaflega gætti hagsmuna þeirra. Stefndu andmæla því eindregið að haft hafi verið samband við þá með nokkrum hætti vegna málsins og verður að leggja til grundvallar að ósannað sé að það hafi verið gert áður en umfjöllunin hófst eða meðan á henni stóð. Eins og áður greinir höfðu áfrýjendur nægar upplýsingar til þess að finna út hvaða menn áttu hér í hlut. Af framangreindu verður dregin sú ályktun að áfrýjendur hafi ekki gætt þeirrar skyldu að afla upplýsinga frá stefndu til þess að freista þess að renna stoðum undir sannleiksgildi þeirra upplýsinga sem birtar voru í fjölmiðlunum. Við rekstur máls þessa hefur heldur ekki verið reynt að afla upplýsinga, hvorki með gögnum eða skýrslum fyrir dómi, sem gætu orðið grundvöllur að ályktun um hvernig samskipti stefndu og þeirra kvenna, sem þá kærðu, voru í raun.

Fréttir af ætluðum brotum stefndu voru fluttar í fjórum fjölmiðlum 365 miðla hf. eins og áður greinir. Hefur því ekki verið mótmælt að fréttir um efnið hafi verið fluttar meira en 30 sinnum frá 4. til 11. nóvember 2015, auk þess sem málið var rætt í ritstjórnargrein í Fréttablaðinu 12. nóvember, en samkvæmt gögnum lauk umfjölluninni þar með. Fréttaflutningur fjölmiðlanna af málinu hafði mikil áhrif og varð tilefni til mikillar umræðu á samfélagsmiðlum. Í Fréttablaðinu 9. nóvember var frétt um málið á forsíðu, sem rituð var af áfrýjandanum N-x-x G-kvk-þgf, og bar fyrirsögnina: ,,Íbúð í Hlíðunum var útbúin til nauðgana“ og undirfyrirsögnina: ,,Tveir karlar, grunaðir um hrottaleg kynferðisbrot, ganga lausir. Málið er í rannsókn.“ Sama frétt að efni til var lesin á útvarpsstöðinni Bylgjunni að morgni þessa dags og birt á vefmiðlinum Vísi. Í þeim fjölmiðli var svo upplýst um klukkan 13 að boðað hefði verið til mótmæla klukkan 17 þennan dag við lögreglustöðina við Hverfisgötu. Ómótmælt er að þangað mætti fjöldi manns og að mótmælin hafi einkum beinst að því að stefndu hafi ekki verið settir í gæsluvarðhald á meðan á rannsókn málsins stóð, en til þess taldi lögregla sig ekki hafa lagaheimild.

Málið hafði mikil áhrif á stöðu og hagi stefndu. Annar þeirra taldi sig þurfa að hverfa frá námi sínu og hinn frá starfi sínu. Þeim bárust fljótlega hótanir um alvarlegar líkamsmeiðingar og annan ófarnað og töldu sér ekki vært hér á landi þar sem allir þekktu þá vegna myndbirtinga á samfélagsmiðlum. Þeir fóru úr landi og hafa dvalist langdvölum erlendis. Annar þeirra kvaðst fyrir dómi þó eiga hér barn, sem hann vildi gjarnan sinna. Þeir hafa báðir verið atvinnulausir í lengri tíma og bar annar þeirra því við að hann gæti ekki sótt hér um vinnu þar sem málið kæmi strax upp þegar leitað væri eftir nafni hans með leitarvélum á netinu. Báðir lýstu þeir fyrir dómi andlegri vanlíðan og að þeir forðuðust samskipti við fólk. Kvaðst annar þeirra hafa leitað sér aðstoðar sálfræðings.

IV

Þau atvik málsins sem eru upplýst lúta að því að tvær konur höfðu kært stefndu fyrir alvarleg kynferðisbrot og lögregla hafið rannsókn á málunum. Lögregla hafði farið í íbúð annars stefndu þar sem ætluð brot áttu að hafa verið framin og lagt þar hald á gamla reiðsvipu, sem annar stefndu segist hafa fengið frá afa sínum, keðju sem notuð hafi verið til þess að hengja upp púða til að æfa sig í hnefaleikum og tölvu annars stefndu. Önnur atvik hafa ekki verið upplýst í málinu.

Við mat á sanngjörnu jafnvægi milli tjáningarfrelsis annars vegar og einkalífsverndar hins vegar verður í máli þessu einkum að líta til þess að fallist hefur verið á með áfrýjendum að umfjöllun um málefni eins og hér um ræðir hafi átt brýnt erindi í almenna þjóðfélagsumræðu og að fyrir hafi legið að kærur á hendur stefndu um ætluð kynferðisbrot hafi verið sendar lögreglu sem tekið hafði þær til rannsóknar. Á hinn bóginn verður ekki hjá því komist að líta til þess hvernig umrædd ummæli voru sett fram af hálfu áfrýjenda og lýsingar þeirra á ætluðum brotum stefndu sem samkvæmt fréttaflutningnum voru mjög alvarleg og hrottafengin. Hér hefur sérstaka þýðingu að birtar voru vísbendingar um hverjir hinir brotlegu væru sem leiddu til þess að auðvelt var að bera kennsl á þá þótt þeir væru ekki opinberar persónur í íslensku samfélagi. Þetta hafði þær afleiðingar að stefndu sættu alvarlegum hótunum og töldu sig þurfa að hverfa úr landi. Einnig hefur þýðingu við mat á sanngjörnu jafnvægi í þessu máli að ósannað er að áfrýjendur hafi sinnt þeirri skyldu sinni að gefa stefndu færi á því að koma að upplýsingum áður en fréttaflutningur af málinu hófst og meðan á honum stóð.

Að þessu gættu ræðst mat á því hvort staðfesta eigi niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um ómerkingu ummæla meðal annars af þeim atriðum sem rakin eru í III. kafla þessa dóms og að hluta er beitt við mat héraðsdómara.

Ummæli, sem eru í kröfuliðum 3 og 19 í stefnu: ,,Íbúð í Hlíðunum var útbúin til nauðgana“ voru ósönn og tilefnislaus. Á þeim var enginn fyrirvari og verður niðurstaða héraðsdóms um ómerkingu þeirra staðfest.

Ummæli í kröfuliðum 5, 9, 14 og 20 í stefnu: ,,Samkvæmt heimildum [Frétta-] blaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum til ofbeldisverka“. Þótt í upphafi þessarar setningar sé vísað til heimilda blaðsins eru orðin sett í samhengi við að íbúð annars stefndu hafi verið útbúin til ofbeldisverka, sem enginn fótur var fyrir. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaðan um ómerkingu þessara ummæla.

Ummæli í kröfuliðum 8, 13, 18 og 25 í stefnu: ,,Þá voru hankar í loftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðra konuna á meðan ráðist var á hana“. Engum stoðum hefur verið rennt undir að slíkur útbúnaður hafi verið í íbúðinni. Ekkert kemur fram um það hver hafi haft þann grun, sem nefndur er í hinum tilvitnuðu orðum, sem hefði verið rétt að geta um, einkum í ljósi þeirra alvarlegu ásakana sem fram koma í lok setningarinnar. Verður niðurstaða héraðsdóms um ómerkingu þessara ummæla því staðfest.

Ummæli í kröfulið 26 í stefnu: ,,Fréttablaðið greindi frá því á mánudag að íbúðin væri búin tækjum og tólum til ofbeldisiðkunar“. Verða þessi ummæli samkvæmt framansögðu og með vísan til forsendna héraðsdóms ómerkt.

Ummæli í kröfulið 30 í stefnu: ,,en í fyrra tilfellinu var annarri þeirra nauðgað af bekkjarbróður hennar en seinni konunni nauðgað af báðum mönnunum í heimahúsi í Hlíðunum“. Þessi ummæli eru gróf og fyrirvaralaus og verður niðurstaða héraðsdóms um ómerkingu þeirra staðfest með vísan til forsendna.

Ummæli í kröfulið 31 í stefnu: ,,Samkvæmt heimildum blaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum til ofbeldisiðkunar, sem lögregla gerði upptæk“. Þótt vísað sé til heimilda um eðli ætlaðra árása er fyrirvaralaust sagt að íbúðin hafi verið búin tækjum til ofbeldisiðkunar. Þótt engum úrslitum ráði, var það ónákvæmt að segja að lögregla hafi gert muni upptæka, en rétt mun vera að lögregla hafi lagt hald á í rannsóknarskyni gamla reiðsvipu, keðjur til að hengja upp hnefaleikapúða og tölvu. Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verða þessi ummæli einnig ómerkt.

Þá verður með vísan til forsendna staðfest niðurstaða héraðsdóms um brot áfrýjandans Þ-kvk-ef Þ-kvk-ef á friðhelgi einkalífs stefnda, B, með fréttaflutningi úr stigagangi þar sem heimili hans var.

Eins og áður greinir hafði mál þetta mikil áhrif á stefndu. Þótt gæta verði þess að setja frelsi fjölmiðla til umfjöllunar um einstök mál ekki takmörk með miskabótum sem geta verið íþyngjandi fyrir þá, verður að taka tillit til þess að áfrýjendur kusu að veita þær upplýsingar um stefndu sem nægðu þeim sem áhuga höfðu til þess að afla upplýsinga um hverjir þeir væru. Vakti umfjöllun um málið reiði á samfélagsmiðlum sem beindist harkalega gegn persónum stefndu. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans um miskabætur úr hendi áfrýjenda til stefndu staðfest.

Þá skal birta og gera grein fyrir dómi þessum í samræmi við 2. mgr. 59. gr. laga nr. 38/2011 í fjölmiðlum þeim sem í dómsorði greinir að viðlögðum þeim dagsektum sem þar segir innan sjö daga frá uppkvaðningu dómsins.

Loks verður málskostnaðarákvæði héraðsdóms staðfest.

Áfrýjendur greiði óskipt hvorum stefnda um sig málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um ómerkingu ummæla og miskabætur, sem og um málskostnað.

Birta skal og gera grein fyrir forsendum dóms þessa og dómsorði innan sjö daga í eftirtöldum fjölmiðlum: Stöð 2, Bylgjunni, Fréttablaðinu og vefmiðlinum visi.is að viðlögðum 50.000 króna dagsektum.

Áfrýjendur, N-x-x G-kvk-nf Y-x-x, H-kk-nf M-kk-nf P-kk-nf, S-kk-nf R-kk-nf S-kk-nf og Þ-kvk-nf Þ-kvk-nf, greiði óskipt stefndu, A og B, hvorum um sig 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.