541/2016

B, C, D og E kröfðust þess að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur dánarbús H að jörðinni I ásamt tveimur landskikum. Hafði A verið þinglesinn eigandi landsins frá árinu 1997 en töldu B, C, D og E að A hefði komist að landinu með málamyndagerningum. Er varðaði meðferð málsins í héraði var talið að ákveðnar spurningar til A og athugasemdir sem dómarinn hefði gefið við svör hennar hefðu gefið henni með réttu tilefni til að draga óhlutdrægni dómarans í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var því talið óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm án kröfu og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma H-kk-nf I. J-kk-nf hæstaréttardómari, I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf dómstjóri.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. september 2016. Hún krefst sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Við skipti á dánarbúi hjónanna F og G 22. desember 1976 komu jarðirnar I og [...], sem þá tilheyrðu [...], en nú Hvalfjarðarsveit, í hlut E og þriggja systkina hans, J, K og L. H varð þá eigandi 25% eignarhlutar í jörðunum tveimur. Með makaskiptasamningi 14. júlí 1979 skiptu bræðurnir H og L á jarðarhlutum, þannig að H skyldi eignast 25% eignarhlut L í I og L eignarhlut H í [...].. Makaskiptasamningurinn var bundinn ákveðnu skilyrði sem gekk eftir 25. september 1980, en samningnum var ekki þinglýst. Var því L þinglesinn eigandi 25% hlutar I þrátt fyrir samninginn, allt þar til hann afsalaði þeim hluta landsins til áfrýjanda 31. desember 1997.

Með afsali 1. ágúst 1982 seldi H áfrýjanda ,,allan eignarhluta“ sinn í jörðinni I og sagði í afsalinu að seljandi væri ,,þinglýstur eigandi að ¼ jarðarinnar í óskiptri sameign móti systkinum sínum.“ Söluverð skyldi greiðast með yfirtöku áhvílandi skuldar á 3. veðrétti hins selda, 95.000 krónur, og með því að kaupandi tæki að sér að greiða skuld seljanda við Samvinnubanka Íslands að fjárhæð 51.640 krónur.

Sem fyrr greinir afsalaði L áfrýjanda 25% hlut sínum í I 31. desember 1997. Í yfirlýsingu hans 23. júní 2015 kom fram að þeir H hefðu gert með sér fyrrgreindan makaskiptasamning 14. júlí 1979, en ,,þar sem hin gömlu afsöl okkar bræðra voru týnd var árið 1997 útbúið nýtt afsal og þá afsalaði ég jörðinni til A ... að ósk H.“ Hefur áfrýjandi því frá árinu 1997 verið þinglesinn eigandi þess lands sem dómkröfur stefndu lúta að.

Dánarbú H var tekið til opinberra skipta 24. júní 2014. Er mál þetta sprottið af deilum aðila um eignarhald á jörðinni I Hvalfjarðarsveit, sem er 12,5 hektara ræktað land, með öllum hlunnindum sem jarðarhlutanum fylgir og fylgja ber. Þá er ágreiningur með aðilum um eignarhald á tveimur landskikum, annars vegar svonefndum [...], sem er 2,5 hektara sumarbústaðaland, og hins vegar [...], sem einnig er 2,5 hektara sumarbústaðaland. Er máltilbúnaður stefndu á því reistur að áfrýjandi hafi komist að þessu landi með málamyndagerningum.

II

Í greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar var bent á að ástæða kynni að vera til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm vegna vanhæfis héraðsdómara. Vísaði áfrýjandi til þess að hún hefði fundið fyrir andúð héraðsdómara í sinn garð þegar hún gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Þá hafi héraðsdómari tekið frumkvæðið við skýrslugjöfina og lagt spurningar fyrir áfrýjanda í um hálfa klukkustund áður en lögmanni hennar gafst færi á að beina til hennar spurningum.

Meðal þess sem héraðsdómari óskaði svara um var tölvuskeyti sem áfrýjandi sendi bróður sínum, stefnda B, 22. mars 2006, þar sem sagði: ,,Eins og þú veist vel [...] minn var það ekki og hefur aldrei verið ósk mín að vera þinglýstur eigandi að I (ég hef aldrei og mun aldrei líta á það sem eign mína frekar en annað sem foreldrar mínir eiga í minni vörslu) ég var einfaldlega beðin um það ... Ég vona að í nánustu framtíð þróist fjármál pabba í þá átt að hann þurfi ekki á nafni mínu að halda í sambandi við I en þangað til mun ég fúslega lána það og veit að hann treystir mér fullkomlega til þess að fara heiðarlega með ábyrgð mína – landið hans.“ Spurði dómarinn hvað áfrýjandi ætti við með þessu. Í tilefni af svari áfrýjanda spurði dómarinn hvort hún væri ,,bara að skrökva“ að bróður sínum og skömmu síðar ,,þú ert sem sagt að skrökva að bróður þínum að þú ætlir að ganga frá þessu“. Í tilefni af því svari áfrýjanda að það hafi aldrei verið ætlun sín að ,,ganga frá þessu“ sagði dómarinn: ,,Þú ert í raun og gefa honum rangar hugmyndir og þú ert jú þú ert að skrökva að honum“. Spurði héraðsdómari nánar út í skjalið og svaraði áfrýjandi meðal annars á þann veg að það væri ,,engin viðurkenning á því að ég eigi ekki þessa jörð og þetta hefur ekkert gildi í mínum huga. “Sagði þá dómari: ,,Þetta er bara algjör viðurkenning, þetta skjal.“ Skömmu síðar sagði áfrýjandi að hún hefði einungis sagt það sem bróðir sinn vildi heyra og spurði þá héraðsdómari: ,,Já er það skýring sem þú ætlast til að dómarinn trúi?“ Er áfrýjandi kvað stefnda, B, hafa vitað að hún ætti jörðina sem um er deilt í málinu sagði héraðsdómari: ,,Af hverju getur þú fullyrt við mig að hann hafi mjög vel vitað þetta, hann er búinn að sitja hér í klukkutíma og segja að hann hefði ekkert vitað þetta.“ Svaraði þá áfrýjandi því til að bróðir sinn hefði ekki sagt ,,rétt frá atvikum málsins“. Sagði þá dómari: ,,Það er miklu sannara sem dómari les í tölvupósti sem þú hefur gert og þú mótmælir því ekki að stafi frá þér, þú bara segir að þetta sé bara klaufagangur og þú segir þetta til að settla manninn.“

III

Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, ber öllum beri réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Í greinargerð með frumvarpi því, sem varð að fyrrnefndum lögum, segir að skilyrðið um óhlutdrægan dómstól feli í sér áskilnað um að dómari í máli þurfi að vera hlutlaus og að aðilar njóti jafnræðis að því leyti, en ákvæðið sækir fyrirmynd sína til 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Er jafnræði aðila í dómsmáli einn mikilvægasti þátturinn í réttlátri málsmeðferð.

Samkvæmt g. lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er dómari vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru atvik eða aðstæður sem fallnar eru til þess að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa. Þótt mælt sé svo fyrir um í 7. gr. laga nr. 91/1991 að dómari stýri þinghöldum og geti á hvaða stigi málsins lagt sjálfstætt spurningar fyrir aðila og vitni, sbr. 56. gr. laganna, verður hann að gæta að hæfi sínu þannig að efnisleg afstaða hans til þess ágreinings sem uppi er í málinu komi ekki fram fyrr en í dómi. Framangreindar spurningar héraðsdómara til áfrýjanda og athugasemdir sem dómarinn gerði við svör hennar gáfu henni með réttu tilefni til að draga óhlutdrægni dómarans í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991. Er því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm án kröfu og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.

Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.