26/2007

Með úrskurði 10. desember 2004, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda á Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Merkurtungur væri þjóðlenda. S o.fl., sem töldu til réttinda yfir landsvæðinu sem eigendur Stóru-Markar I, II og III, kröfðust þess aðallega að úrskurður nefndarinnar yrði að þessu leyti felldur úr gildi. Til vara kröfðust þau viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti sínum á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að í þeim fáu fyrirliggjandi heimildarbréfum, þar sem vikið var í einhverju að Merkurtungum, væri hvergi rætt um eignarrétt að landsvæðinu og að þess væri í engu getið í heimildarbréfum fyrir jörðum S o.fl. Í gerðabók fasteignamatsnefndar frá 1916 var rætt um upprekstrarrétt Stóru-Merkur á landsvæðinu og var ekki talið að neitt lægi fyrir um að eigendur jarðanna hefðu nokkru sinni haft önnur not af landsvæðinu en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Í úrskurði óbyggðanefndar hafði því verið slegið föstu að Merkurtungur væru afréttareign eigenda þessara þriggja jarða og var ekki talið að S o.fl. hefðu reifað hver þau frekari réttindi gætu verið sem varakrafa þeirra tók til. Var Í því sýknað af kröfum S o.fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2007 og krefjast þess aðallega að úrskurður óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 5/2003, Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, verði felldur úr gildi að því leyti sem þar var ákveðið að landsvæðið Merkurtungur sé þjóðlenda og viðurkennt að þau eigi í óskiptri sameign eignarrétt að landinu með tilteknum merkjum, sem hafi mörk gagnvart þjóðlendu í Eyjafjallajökli eins og jaðar hans er á hverjum tíma. Til vara krefjast áfrýjendur viðurkenningar á „fullkomnum afnotarétti áfrýjenda á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum.“ Í báðum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 12. október 2000 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af Þjórsá og að austan af vesturmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að norðan að línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands mun hafa notað við vinnu sína. Að fram komnum kröfum stefnda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í janúar 2003 að fjalla um það í níu málum. Eitt þeirra, sem varð nr. 5/2003, tók til Eyjafjallasvæðis og Þórsmerkur í Rangárþingi eystra. Þetta svæði náði nánar tiltekið að vestan og norðan frá fyrrum mörkum Vestur-Eyjafjallahrepps annars vegar og Austur-Landeyjahrepps, Fljótshlíðarhrepps og Hvolhrepps hins vegar. Til austurs náði svæðið að fyrrum mörkum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu og til suðurs að hafi. Innan þess féll jafnframt allur Eyjafjallajökull, svo og hluti Mýrdalsjökuls eftir nánar tilgreindum línum á honum.

Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda á framangreindu svæði yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt úr vestri frá punkti utan marka fyrrum Vestur-Eyjafjallahrepps í Fremra Kanastaðagili suður um Öldustein að þeim stað, sem Steinsholtsá rennur út á Markarfljótsaura. Frá þeim hornpunkti fylgdi krafa stefnda línu suðvestur með Eyjafjallajökli gegnum land jarðanna Stóru-Merkur, Mið-Merkur, Syðstu-Merkur, Eyvindarholts, Dalskots, Stóra-Dals, Mið-Dals og Neðri-Dals, þar til komið var þar í punkt í fjallinu Stórhöfða. Frá honum réðst krafa stefnda af línu sunnan við Eyjafjallajökul til austurs gegnum land jarðanna Núps, Ysta-Skála og Mið-Skála, svokallaðra Ásólfsskálajarða og Holtshverfisjarða, og jarðanna Núpakots, Þorvaldseyrar, Seljavalla, Selkots, Raufarfells og Rauðafells, svo og landsvæðin Hólatungur og Borgartungur. Þaðan dró stefndi kröfu sína um mörkin áfram til austurs gegnum land jarðanna Hrútafells, Skarðshlíðar, Drangshlíðar, Drangshlíðardals, Ytri-Skóga og Eystri-Skóga, þar sem komið var að austurmörkum svæðisins í punkti neðan við Skógafjall á mörkum fyrrum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu. Í þessari kröfugerð stefnda fólst meðal annars í meginatriðum að landsvæðin Merkurtungur, Steinsholt, Stakkholt, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur, Þórsmörk og Almenningar teldust til þjóðlendna ásamt Eyjafjallajökli og þeim hluta Mýrdalsjökuls, sem málið tók til. Eigendur jarðanna, sem hér var getið, svo og þeir, sem kölluðu til réttinda yfir öðrum þessum landsvæðum, andmæltu kröfu stefnda um þjóðlendumörk, sem þeir töldu að fylgja ættu jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls eins og hann yrði á hverjum tíma, en að öðru leyti yrðu engar þjóðlendur á svæðinu.

Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendna og eignarlanda á þessu svæði yrðu dregin eftir jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls, eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998, og væru jöklarnir innan þessara marka þjóðlendur. Að auki töldust til þjóðlendna landsvæðin Merkurtungur, Steinsholt, Stakkholt, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur, Þórsmörk og Almenningar norðan Eyjafjallajökuls og vestan Mýrdalsjökuls, fyrrnefndar Borgartungur og Hólatungur sunnan Eyjafjallajökuls og Skógafjall sunnan Mýrdalsjökuls með nánar tilgreindum merkjum ásamt tilteknu landsvæði norðvestan Entujökuls í Mýrdalsjökli. Útdráttur úr þessum úrskurði var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Áfrýjendur, sem kveðast vera eigendur Stóru-Markar I, II og III, vildu ekki una niðurstöðu hans varðandi Merkurtungur og höfðuðu mál þetta 14. september sama ár. Jafnframt þessu máli eru rekin fyrir Hæstarétti mál nr. 22, 23, 25 og 28/2007, sem höfðuð voru á hendur stefnda til að fá hnekkt niðurstöðum óbyggðanefndar um að landsvæðin Þórsmörk og Goðaland, Steinsholt, Almenningar og Stakkholt teldust þjóðlendur.

II.

Landsvæðið Merkurtungur er í dómkröfum áfrýjenda afmarkað að vestan af Suðurgili eða Fremra-Hvannárgili, en að austan af Norðurgili eða Innra-Hvannárgili. Gilin ná að sunnan að Eyjafjallajökli, en mætast að norðanverðu. Landsvæðið er þannig á milli upptaka tveggja kvísla Hvannár og fylgir þeim eftir Suðurgili og Norðurgili. Að landsvæðinu liggur Stakkholt til vesturs og Goðaland til austurs, en að sunnan Eyjafjallajökull. Merkurtungur eru meðal sex svokallaðra smáafrétta, sem liggja frá vestri til austurs með norðurbrún Eyjafjallajökuls og Fimmvörðuhálsi inn að vesturhlíðum Mýrdalsjökuls sunnan Krossár, en hinir eru Steinsholt og Stakkholt fyrir vestan Merkurtungur og Goðaland, Múlatungur og Teigstungur fyrir austan. Norðan þessara afrétta handan Krossár er Þórsmörk, en enn norðar landsvæðið Almenningar.

Í málinu er ekki ágreiningur um framangreind merki Merkurtungna, sem jafnframt voru lögð til grundvallar í úrskurði óbyggðanefndar.

III.

Samkvæmt Landnámabók námu nafngreindir landnámsmenn land frá Jökulsá á Sólheimasandi sunnan Mýrdalsjökuls vestur og norður fyrir Eyjafjallajökul allt að Markarfljóti. Á-kvk-nf A-kvk-nf var sögð hafa numið land milli Seljalandsmúla og Markarfljóts og Langanes allt upp til Jöldusteins og búið í Katanesi. Einnig var getið um tvo bræður, Á-kk-þf og S-kk-þf R-kk-þf, sem hafi numið land „fyrir ofan Krossá ok fyrir austan Fljót“. Á-kk-nf hafi helgað landnám sitt Þ-kk-þgf og kallað Þórsmörk, en ekki er vitað hvar bær hans kann að hafa verið. S-kk-nf var sagður hafa búið á Steinfinnsstöðum, en ekki er heldur vitað hvar þeir voru. Í Landnámu segir og að bjór, sem svo var nefndur, hafi legið ónuminn fyrir austan Fljót milli Krossár og Jöldusteins. Það land hafi J-kk-nf g-kk-nf H-kk-nf farið eldi og lagt til hofs. Ekki er vitað nánar um landnám þetta.

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1710 var ekki getið um sameiginlega afrétti Eyfellinga, en einstaka jarðir sagðar eiga afrétt. Ekki var getið þar um Merkurtungur í tengslum við jörðina Stóru-Mörk.

Ekkert landamerkjabréf var gert fyrir Merkurtungur í framhaldi af gildistöku landamerkjalaga nr. 5/1882. Það mun heldur ekki hafa verið gert fyrir Stóru-Mörk, heldur látið við það sitja að færa orðrétt inn í landamerkjabók lögfestu fyrir jörðina frá 2. september 1741 og þinglesa hana 23. maí 1890. Í lögfestunni sagði ekkert um Merkurtungur. Í rituðum heimildum virðist þeirra á hinn bóginn fyrst vera getið í lýsingu landamerkja Goðalands, sem þinglesin var 28. maí 1891, en þar var þess meðal annars getið að merki gagnvart Stakkholti fylgdu Hvanná og Hvannárgili „upp til Merkurtungna og síðan norðurgilið milli Goðalands og Merkurtungna upp til jökuls.“ Svo virðist sem ekkert landamerkjabréf hafi verið gert fyrir Stakkholt, en merkjum þess var lýst í landamerkjabréfum Stóra-Dals 1892, Syðstu-Merkur 1890 og Neðri-Dals frá sama ári. Samkvæmt þeim voru austurmörk Stakkholts í Hvanná og mun þar átt við Suðurgil, það er Fremra-Hvannárgil.

Í 66. gr. fjallskilareglugerðar fyrir Rangárvallasýslu nr. 58/1894 og yngri reglugerðum um sama efni allt til ársins 1943 voru sérstök ákvæði um svokallaða smáafrétti, en mælt var fyrir um að hreppsnefnd Vestur-Eyjafjallahrepps skyldi annast fjallskil, réttahöld og grenjaleitir meðal annars á Merkurtungum. Þá er þess að geta að í gerðabók fasteignamatsnefndar 1916 sagði að Stóra-Mörk ætti „rétt til uppreksturs“ á Merkurtungur.

IV.

Fyrrnefndir sex smáafréttir, sem svo eru kallaðir, mynda samkvæmt gögnum málsins nokkuð samfellt landsvæði, þar sem ár í djúpum giljum aðskilja þá og gefa þeim náttúruleg mörk. Merkurtungum er lýst svo að þær séu fjalllendi, sem liggi í 300 til 1000 m hæð, þar sem komið sé að mörkum jökuls. Jarðir áfrýjenda að Stóru-Mörk liggja ekki að Merkurtungum og eru um 20 km í beinni loftlínu frá bæjarstæði þar að næstu merkjum landsvæðisins.

Hér að framan var gerð grein fyrir þeim fáu fyrirliggjandi heimildarbréfum, þar sem vikið er í einhverju að Merkurtungum. Hvergi er þar rætt um eignarrétt að landsvæðinu og er þess í engu getið í heimildarbréfum fyrir jörðum áfrýjenda. Í fyrrnefndri gerðabók fasteignamatsnefndar frá 1916 var rætt um upprekstrarrétt Stóru-Merkur á Merkurtungum og liggur ekkert fyrir um að eigendur jarðanna þar hafi nokkru sinni haft önnur not af landsvæði þessu en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Í úrskurði óbyggðanefndar var því slegið föstu að Merkurtungur væru afréttareign eigenda þessara þriggja jarða og hafa áfrýjendur ekki reifað hver þau frekari réttindi geti verið, sem varakrafa þeirra tekur til. Eru því ekki efni til að hnekkja úrskurði óbyggðanefndar um þetta landsvæði og verður stefndi sýknaður af kröfum áfrýjenda.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda á báðum dómstigum fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum áfrýjenda, S-kvk-ef E-kvk-ef Á-kvk-ef, Ú-kk-ef B-kk-ef, R-kvk-ef B-kvk-ef, H-kvk-ef K-kvk-ef B-kvk-ef, Á-kk-ef Á-kk-ef og G-kvk-ef M-kvk-ef Á-kvk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra á báðum dómstigum, samtals 500.000 krónur.