665/2014

Þrotabú K ehf. höfðaði mál til riftunar á tilgreindum ráðstöfunum félagsins til V hf. á tímabilinu frá 18. maí til 12. október 2011, á meðan K ehf. naut heimildar til greiðslustöðvunar. K ehf. hafði í kjölfarið verið tekið til gjaldþrotaskipta, eftir að nauðasamningsumleitanir báru ekki árangur, og var frestdagur þeirra 3. maí 2011, sbr. 2. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Bar þrotabú K ehf. því við að ráðstafanirnar hefðu verið gerðar eftir frestdag til að standa skil á skuldum K ehf. við V hf. og leitaði riftunar þeirra, sbr. 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991, svo og endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar sem V hf. fékk á þennan hátt inn á kröfur sínar. V hf. hélt því fram að greiðslurnar hefðu ekki verið inntar af hendi til að standa skil á skuld K ehf. við sig, heldur hefðu þær falið í sér umsamda staðgreiðslu mánaðarlegra iðgjalda af vátryggingum félagsins á tímabilinu frá því það fékk heimild til greiðslustöðvunar og því brysti skilyrði 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991. Þá hefði staðgreiðslan verið forsenda þess að V hf. veitti K ehf. vátryggingar, eins og fjárhag þess var komið, en kaup þeirra hefðu verið félaginu nauðsynleg til að halda áfram starfsemi og komast þar með hjá tjóni. Hæstiréttur taldi að líta yrði svo á að K ehf. hefði með hinum umdeildu ráðstöfunum innt af hendi greiðslur inn á skuldir við V hf., enda lágu ekki fyrir í málinu samningar um breytingar sem V hf. kvað hafa verið gerðar á vátryggingum K ehf. eftir að félagið fékk heimild til greiðslustöðvunar, auk þess sem fyrir lá að iðgjöld voru ekki ákveðin og innheimt fyrir hvern mánuð, K ehf. hafði ekki staðgreitt þau fyrir upphaf vátryggingartímabils og greiðslur K ehf. vegna þeirra voru óreglulegar, bæði varðandi dagsetningar og fjárhæðir. Þá taldi rétturinn að skuldir K ehf. vegna iðgjaldanna hefðu ekki getað notið stöðu í réttindaröð við gjaldþrotaskipti á þrotabúi félagsins samkvæmt 4. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991 og að V hf. hefði ekki sýnt fram á að greiðsla iðgjaldanna hefði verið K ehf. nauðsynleg til að komast hjá tjóni. Var krafa þrotabús K ehf. samkvæmt 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 því tekin til greina ásamt fjárkröfu hans á hendur V hf

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. október 2014. Hann krefst þess að rift verði átta nánar tilgreindum greiðslum KNH ehf. til gagnáfrýjanda á tímabilinu frá 18. maí til 12. október 2011 á samtals 6.210.136 krónum og gagnáfrýjanda gert að greiða sér þá fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. desember 2012 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 5. janúar 2015. Hann krefst þess að dómurinn verði staðfestur um annað en málskostnað sem aðaláfrýjanda verði gert að greiða í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda átti hann frá 29. apríl 2009 í viðskiptum við KNH ehf. um vátryggingar sem hann veitti félaginu, meðal annars ábyrgðar- og húftryggingar vegna ökutækja, brunatryggingu húseigna og vátryggingar vegna starfsmanna þess samkvæmt kjarasamningum, en félagið starfaði á þeim tíma sem verktaki, einkum við vegagerð og aðra jarðvinnu. KNH ehf. lagði fyrir héraðsdóm 3. maí 2011 beiðni um heimild til greiðslustöðvunar, sem veitt var samdægurs til 24. sama mánaðar, en síðan framlengd til 18. ágúst, 26. október og 24. nóvember 2011. Degi eftir að heimild til greiðslustöðvunar rann út samkvæmt þessu óskaði félagið eftir heimild til að leita nauðasamnings, sem héraðsdómur varð við 2. desember 2011. Sú heimild mun hafa verið felld niður 13. janúar 2012 og var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta 17. sama mánaðar eftir kröfu þess. Samkvæmt þessu er frestdagur við gjaldþrotaskiptin 3. maí 2011, sbr. 2. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Á kröfulýsingarfresti við skiptin, sem lauk 23. mars 2012, bárust skiptastjóra kröfur að fjárhæð samtals 2.284.903.738 krónur og voru viðurkenndar í kröfuskrá hans kröfur að fjárhæð alls 1.981.690.175 krónur, en þar af námu kröfur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 110. gr. sömu laga 67.336.698 krónum. Í héraðsdómsstefnu kvað aðaláfrýjandi þrotabúið vera „sem næst eignalaust“.

Óumdeilt er að KNH ehf. hélt áfram starfsemi á tíma greiðslustöðvunar, en dró þó úr henni með því meðal annars að fella að nokkru niður samninga um fjármögnunarleigu á vinnuvélum og tækjum. Samkvæmt hreyfingayfirliti úr bókhaldi félagsins stóð það við upphaf greiðslustöðvunar í skuld við gagnáfrýjanda að fjárhæð 19.513.216 krónur, að virðist vegna ógreiddra iðgjalda af vátryggingum fyrir tímabil sem ljúka átti 30. júní 2011. Gagnáfrýjandi kveður samkomulag hafa tekist milli sín og KNH ehf. um að fella niður allar vátryggingar félagsins hjá sér miðað við 6. maí 2011 og stofna til nýrra vátrygginga, fyrst í stað vegna tímabilsins frá 12. maí til 31. ágúst 2011, en þær hafi svo verið framlengdar í eitt ár. Kveðst gagnáfrýjandi hafa sett það skilyrði fyrir þessum nýju vátryggingum að KNH ehf. greiddi fyrir fram mánaðarleg iðgjöld af þeim, sem hafi átt að nema um 1.000.000 krónum. Í málinu liggja ekki fyrir samningar eða bréfaskipti um þessa breyttu tilhögun á vátryggingum félagsins. Á hinn bóginn hefur gagnáfrýjandi lagt fram reikningsyfirlit um viðskipti þeirra, sem bera með sér að 6. maí 2011 hafi verið bakfærð iðgjöld vegna tímabilsins frá þeim degi til 30. júní sama ár, en 12. maí 2011 hafi félaginu verið færð til skuldar iðgjöld af nýjum vátryggingum frá sama degi til 31. ágúst 2011.

Á tímabilinu frá 18. maí til 12. október 2011 innti KNH ehf. af hendi átta greiðslur til gagnáfrýjanda sem gaf hverju sinni út af því tilefni skjal með fyrirsögninni: „Kvittun vegna skuldajöfnunar“. Var þar í fyrsta lagi um að ræða 1.300.000 krónur, sem var ráðstafað 19. maí 2011 inn á iðgjöld fyrir tímabilið 12. maí til 31. ágúst sama ár að fjárhæð samtals 1.353.234 krónur vegna ábyrgðar- og húftryggingar tíu tilgreindra bifreiða, ábyrgðartryggingar einnar bifreiðar og húftryggingar sex annarra bifreiða. Í öðru lagi greiddi KNH ehf. 1.000.000 krónur 23. júní 2011, en þessu fé varði gagnáfrýjandi næsta dag til innborgunar á iðgjöld fyrir tímabilið 12. maí til 31. ágúst 2011 að fjárhæð samtals 1.005.846 krónur af ábyrgðar- og húftryggingu fjögurra bifreiða, svo og af vátryggingum vegna átta vinnuvéla og annarra nánar tiltekinna lausafjármuna, auk dráttarvaxta að fjárhæð 23.974 krónur og 300 króna í innheimtukostnað. Í þriðja lagi mun KNH ehf. hafa framselt 21. júlí 2011 til gagnáfrýjanda skaðabótakröfu á hendur Mjólkursamsölunni ehf. að fjárhæð 364.094 krónur, en gagnáfrýjandi ráðstafaði andvirðinu 3. ágúst sama ár sem innborgun á iðgjöld, sem alls námu 382.484 krónum, af húftryggingu einnar bifreiðar á tímabilinu frá 25. maí 2010 til 30. júní 2011, slysatryggingu launþega frá 1. júlí 2010 til 30. júní 2011 og þremur tilgreindum samningum um frjálsa ábyrgðartryggingu á síðastnefndu tímabili. Í fjórða lagi greiddi KNH ehf. 910.000 krónur 2. ágúst 2011, sem gagnáfrýjandi ráðstafaði 24. sama mánaðar sem innborgun á iðgjöld frá 12. maí til 31. ágúst 2011 að fjárhæð alls 1.033.601 króna af ábyrgðartryggingu tveggja bifreiða, ótilgreindra vinnuvéla og fyrir starfsemi félagsins, svo og af slysatryggingu launþega, auk dráttarvaxta að fjárhæð 22.386 krónur og 300 króna í innheimtukostnað. Í fimmta lagi mun KNH ehf. hafa gefið út reikning 30. ágúst 2011 á hendur gagnáfrýjanda fyrir bótum vegna innbrots að fjárhæð 294.300 krónur, en gagnáfrýjandi tók hana 1. september sama ár til skuldajafnaðar við iðgjöld, sem alls námu 416.961 krónu, af vátryggingu vinnubúða og þriggja tilgreindra vinnuvéla á tímabilinu frá 1. september 2011 til 31. ágúst 2012. Í sjötta lagi greiddi félagið 1.000.000 krónur 2. september 2011 og tók gagnáfrýjandi þá fjárhæð 5. sama mánaðar til innborgunar á iðgjöld, sem alls voru 1.362.682 krónur, af ábyrgðartryggingu einnar bifreiðar frá 9. ágúst 2011 til 31. ágúst 2012 og vátryggingu staðsetningartækja og fimm vinnuvéla á tímabilinu 1. september 2011 til 31. ágúst 2012. Í sjöunda lagi greiddi KNH ehf. 1.000.000 krónur 12. október 2011, sem gagnáfrýjandi ráðstafaði degi síðar til greiðslu inn á iðgjöld að fjárhæð samtals 1.163.286 krónur vegna vátryggingar staðsetningartækja og þriggja vinnuvéla frá 1. september 2011 til 31. ágúst 2012. Loks mun KNH ehf. hafa í áttunda lagi gefið út reikning á hendur gagnáfrýjanda 12. október 2011 fyrir bótum vegna þjófnaðar að fjárhæð 341.742 krónur, en bætur þessar tók gagnáfrýjandi sama dag til skuldajafnaðar við iðgjöld af vátryggingu staðsetningartækja á tímabilinu frá 1. september 2011 til 31. ágúst 2012 sem námu 362.682 krónum.

Í málinu leitar aðaláfrýjandi riftunar á framangreindum ráðstöfunum á þeim grunni að þær hafi verið gerðar eftir frestdag til að standa skil á skuldum KNH ehf. við gagnáfrýjanda, sbr. 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991, svo og endurgreiðslu á þeim 6.210.136 krónum sem gagnáfrýjandi fékk á þennan hátt inn á kröfur sínar. Með hinum áfrýjaða dómi var krafa aðaláfrýjanda tekin til greina að því er varðar þann lið hennar, sem nefndur var í þriðja lagi hér að framan og sneri að greiðslu 21. júlí 2011 á 364.094 krónum, en að öðru leyti var gagnáfrýjandi sýknaður af henni. Gagnáfrýjandi unir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að þessu leyti.

II

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi ber gagnáfrýjandi aðallega fyrir sig að greiðslurnar, sem getið var að framan, hafi ekki verið inntar af hendi til að standa skil á skuld KNH ehf. við sig, heldur hafi þær falið í sér umsamda staðgreiðslu mánaðarlegra iðgjalda af vátryggingum félagsins á tímabilinu frá því að það fékk heimild til greiðslustöðvunar. Þegar af þeirri ástæðu bresti skilyrði 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 til að verða við kröfu aðaláfrýjanda. Eins og fjárhag félagsins hafi verið komið hafi staðgreiðsla þessi að auki verið forsenda fyrir því að gagnáfrýjandi veitti KNH ehf. vátryggingar, en kaup þeirra hafi verið félaginu nauðsynleg til að halda áfram starfsemi og komast þar með hjá tjóni.

Um þessar varnir gagnáfrýjanda verður að gæta að því sem fyrr segir að ekki liggja fyrir í málinu samningar um breytingar sem hann kveður hafa verið gerðar á vátryggingum KNH ehf. eftir að félagið hafði fengið heimild til greiðslustöðvunar 3. maí 2011. Af kvittunum gagnáfrýjanda, sem áður hefur verið lýst, verður þó ráðið að í byrjun hafi vátryggingar KNH ehf., sem áttu að gilda til loka júní 2011, verið felldar niður og gagnáfrýjandi þess í stað veitt vátryggingar frá 12. maí til 31. ágúst 2011, en þær hafi svo verið framlengdar frá 1. september sama ár til 31. ágúst 2012. Um gjalddaga iðgjalda af þessum nýju vátryggingum hefur það eitt komið fram að gagnáfrýjandi kveður þau hafa átt að greiðast fyrir fram til eins mánaðar í senn. Engir reikningar voru þó gefnir út fyrir iðgjöldum þessu til samræmis og greiddi KNH ehf. þau til gagnáfrýjanda óreglulega, bæði hvað varðar dagsetningar og fjárhæðir. Þannig greiddi félagið 18. maí, 23. júní og 2. ágúst 2011 samtals 3.210.000 krónur sem gagnáfrýjandi ráðstafaði til innborgunar á iðgjöld fyrir tímabilið frá 12. maí til 31. ágúst sama ár að fjárhæð alls 3.392.690 krónur. Iðgjöldin voru ekki ákveðin fyrir hvern mánuð, heldur í einu lagi fyrir þetta tímabil í heild vegna hverrar vátryggingar. Hvað sem öðru líður er ljóst af þessu að iðgjöldin voru ekki staðgreidd fyrir upphaf vátryggingartímabils. Sama máli gegnir um þær fjórar greiðslur á samtals 2.636.042 krónum sem KNH ehf. innti af hendi 30. ágúst, 2. september og 12. október 2011 og gagnáfrýjandi ráðstafaði til innborgunar á iðgjöld að fjárhæð alls 3.305.611 krónur fyrir tímabilið frá 1. september 2011 til 31. ágúst 2012. Verður af þessum sökum að líta svo á að KNH ehf. hafi með þessu innt af hendi greiðslur inn á skuldir við gagnáfrýjanda vegna iðgjalda annars vegar frá 12. maí til 31. ágúst 2011 og hins vegar frá 1. september 2011 til 31. ágúst 2012, auk greiðslu 21. júlí 2011 á 364.094 krónum inn á enn eldri skuldir. Ekki er deilt um að gagnáfrýjanda hafi verið kunnugt að KNH ehf. nyti heimildar til greiðslustöðvunar á tímabilinu sem þessar greiðslur fóru fram. Skuldir félagsins vegna iðgjaldanna hefðu ekki getað notið stöðu í réttindaröð við gjaldþrotaskipti á aðaláfrýjanda samkvæmt 4. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991, enda kom fram í skýrslu, sem aðstoðarmaður KNH ehf. við greiðslustöðvunina gaf við aðalmeðferð málsins í héraði, að þessar ráðstafanir hafi ekki verið bornar undir hann. Ekki hefur gagnáfrýjandi heldur sýnt fram á að greiðsla iðgjaldanna hafi verið félaginu nauðsynleg til að komast hjá tjóni, enda liggur ekkert fyrir um að hann hefði brugðist við frekari vanefndum félagsins með því að slíta vátryggingarsamningunum við það. Að þessu öllu gættu og með vísan til 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 verður krafa aðaláfrýjanda um riftun tekin til greina og gagnáfrýjanda gert að greiða honum þá fjárhæð, sem hann krefst, með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir.

Gagnáfrýjandi verður dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi svo sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Rift er greiðslum, sem KNH ehf. innti af hendi til gagnáfrýjanda, Vátryggingafélags Íslands hf., 18. maí, 23. júní, 21. júlí, 2. ágúst, 30. ágúst, 2. september og 12. október 2011 á samtals 6.210.136 krónum, og ber gagnáfrýjanda að greiða aðaláfrýjanda, þrotabúi KNH ehf., þá fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. desember 2012 til greiðsludags.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.