344/2017

Þrotabú N ehf., ásamt E ehf. o.fl. sem höfðu verið hluthafar í N ehf., höfðuðu mál á hendur L hf. til viðurkenningar á skaðabótaskyldu bankans gagnvart sér. Hafði N ehf. gert samning við Landsbanka Íslands hf. þar sem bankinn skuldbatt sig til að hafa svokallaða reikningslánalínu til reiðu fyrir félagið, að fjárhæð 1.130.000.000 krónur, vegna framkvæmda á þess vegum við byggingu fjöleignarhúss að Mýrargötu 26 í Reykjavík. Töldu þrotabú N ehf. o.fl. að Landsbanki Íslands hf. hefði með ólögmætum og saknæmum hætti synjað um frekari lánafyrirgreiðslu samkvæmt samningnum og að L hf. hefði viðhaldið vanefndunum eftir að hafa yfirtekið réttindi og skyldur Landsbanka Íslands hf. Hefði N ehf. þar af leiðandi ekki getað haldið áfram byggingarframkvæmdum og þar með misst af þeim hagnaði sem ella hefði orðið. Héraðsdómur féllst ekki á málatilbúnað þrotabús N ehf. o.fl. og sýknaði L hf. af kröfum þeirra. Í niðurstöðu sinni vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess að af hálfu þrotabús N ehf. o.fl. hefði ekki verið gerður nægilegur reki að því með matsgerð eða öðrum hætti að renna stoðum undir fullyrðingar um tjón félagsins vegna missis hagnaðar sem rekja mætti til vanefnda L hf. á samningnum. Þá yrði, að virtum málatilbúnaði L hf., ekki metið af þeim gögnum sem þrotabú N ehf. o.fl. vísuðu til hvort háttsemi L hf. gæti hafa falið í sér tjón fyrir félagið á þeim tíma er máli skipti. Enn síður sýndu umrædd gögn fram á að hluthafar félagsins hefðu orðið fyrir tjóni af völdum L hf. Samkvæmt því hefðu þrotabú N ehf. o.fl. ekki leitt nægilega í ljós að þeir hefðu orðið fyrir tjóni í skilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 þannig að þeir hefðu lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfum sínum fyrir dómi á grundvelli ákvæðisins. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og Á-kk-nf M-kk-nf dómstjóri.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 2. júní 2015. Þeir krefjast þess aðallega að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjóni áfrýjandans þrotabús Nýju Jórvíkur ehf. sem leiddi af vanefndum stefnda á fjármögnunarsamningi 24. maí 2005, upphaflega á milli Nýju Jórvíkur ehf. og Landsbanka Íslands hf. en frá 9. október 2008 milli Nýju Jórvíkur ehf. og stefnda. Til vara krefjast áfrýjendur þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda gagnvart áfrýjendunum EP fjármálum ehf., þrotabúi Í-kk-ef L-kk-ef, þrotabúi M-kk-ef I-kk-ef E-kk-ef og Upsum ehf. vegna fjártjóns þeirra sem hlaust af gjaldþroti Nýju Jórvíkur ehf. Í báðum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málsatvik eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir nánar gerðu Nýja Jórvík ehf. og Landsbanki Íslands hf., síðar LBI hf., með sér samning 24. maí 2005 þar sem bankinn sem lánveitandi skuldbatt sig til að hafa til reiðu fyrir félagið sem lántaka „reikningslánalínu“ að fjárhæð 1.130.000.000 krónur vegna framkvæmda á þess vegum við byggingu fjöleignarhúss að Mýrargötu 26 í Reykjavík. Skyldi hver lánshluti sem lántaki tæki innan hennar vera sjálfstætt lán. Þá var gerður viðauki við samninginn 29. desember 2006 um framlengingu gildistíma hans til 28. febrúar 2009 auk þess sem meðal annars var bætt við samninginn grein þar sem kveðið var á um kjör á lántöku í erlendum gjaldmiðlum.

Svo sem lýst er í héraðsdómi er málatilbúnaður áfrýjenda á því reistur að Landsbanki Íslands hf. hafi í lok júní 2008 fyrirvaralaust með saknæmum og ólögmætum hætti synjað Nýju Jórvík ehf. um frekari lánafyrirgreiðslu vegna framkvæmda við Mýrargötu 26, en þá hafi verið búið að steypa upp tvær hæðir af fimm. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 hafi stefndi síðan yfirtekið réttindi og skyldur samkvæmt framangreindum samningi en ekki gætt að skyldum sínum samkvæmt samningnum heldur viðhaldið vanefndum með því að greiða ekki út af lánalínunni og gera ólögmætar kröfur til eiginfjárframlags hluthafa í Nýju Jórvík ehf. sem skilyrði fyrir frekari útgreiðslu, en loks 7. nóvember 2008 tekið endanlega ákvörðun um að stöðva lánafyrirgreiðslu. Háttsemi stefnda hafi leitt til þess að Nýju Jórvík ehf. hafi ekki reynst unnt að greiða verktakanum Atafli ehf. útistandandi reikninga að fjárhæð 132.222.000 krónur og að beiðni þess félags hafi bú Nýju Jórvíkur ehf. verið tekið til gjaldþrotaskipta 25. janúar 2010. Vegna þessa hafi Nýja Jórvík ehf. ekki getað haldið áfram byggingarframkvæmdum að Mýrargötu 26 og þar með misst af þeim hagnaði sem ella hefði orðið. Sé aðalkrafa um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda gagnvart áfrýjandanum þrotabúi Nýju Jórvíkur ehf. grundvölluð á reglum um skaðabætur innan samninga, en um varakröfu gildi sjónarmið um bótaskyldu utan samninga sökum þess að hlutafé annarra áfrýjenda hafi orðið verðlaust við gjaldþrot Nýju Jórvíkur ehf.

II

Í héraðsdómi er meðal annars rakinn ágreiningur aðila um það í hvaða mæli Nýja Jórvík ehf. hafi í raun dregið á lánalínu þá sem kveðið var á um í framangreindum samningi. Reisa áfrýjendur útreikninga sína um þetta á því að samningurinn hafi verið bundinn ólögmætri gengistryggingu, auk þess sem ekki hafi átt að reikna vexti og annan kostnað við lántöku þegar metið væri hámark lánsheimildar samkvæmt samningnum. Nýja Jórvík ehf. hafi því einungis fengið að nýta 868.000.000 krónur af heimild sinni áður en synjað var um frekari greiðslur.

Stefndi kveður á hinn bóginn að Nýja Jórvík ehf. hafi að fullu nýtt lánsheimildir sínar samkvæmt samningnum enda beri gögn málsins með sér að báðir aðilar samningsins hafi gengið út frá því að svo hafi verið. Þannig hafi þreifingar um aukna fyrirgreiðslu til félagsins einungis lotið að því að fá nýtt lán hjá stefnda vegna slæmrar stöðu verkframkvæmda og aðstæðna á markaði, en ekki grundvallast á efni hins umþrætta samnings. Athugasemdir í þá veru hafi ekki komið fram fyrr en í október 2010. Þá bendir stefndi á að fjárkrafa hans samkvæmt samningnum, að fjárhæð 1.971.683.978 krónur, hafi verið samþykkt við skiptameðferð þrotabús Nýju Jórvíkur ehf.

III

Stefndi gerir aðallega kröfu um frávísun máls frá héraði. Fyrir því færir hann fram meðal annars þær röksemdir að áfrýjendur hafi ekki sýnt fram á að þeir hafi orðið fyrir tjóni í lögskiptum sínum við hann. Þannig sé með öllu óljóst hvort og hversu lengi fasteignin að Mýrargötu 26 hefði getað haldist í eigu Nýju Jórvíkur ehf. Skipti þá litlu þótt fallist yrði á útreikninga áfrýjenda um skuldastöðu félagsins á árinu 2009, en útreikninga sem áfrýjendur hafi lagt fram í héraði um þetta sé ekki að finna í gögnum málsins fyrir Hæstarétti. Er stefndi tók kröfuna yfir 9. október 2008 hafi staða lánsins samkvæmt viðurkenndum aðferðum við endurútreikning lána hjá stefnda verið 1.026.988.126 krónur ef miðað væri við lán í íslenskum krónum frá upphafi töku þess, en 1.168.500.000 krónur miðað við að um lán í erlendum myntum hafi verið að ræða. Hafi áfrýjendur ekki sýnt fram á að það hefði dugað til að halda framkvæmdum áfram og koma í veg fyrir gjaldþrot Nýju Jórvíkur ehf., enda hafi hvorki félagið né hluthafar þess átt lausafé eða eignir til tryggingar frekari lánum og Mýrargata 26 verið eina eign félagsins. Þá beri gögn málsins með sér að heildarkostnaður við verkið hafi á þeim tíma verið metinn 4.100.000.000 krónur, en virði fasteignarinnar einungis 3.800.000.000 krónur, væri tekið mið af verðmati frá árslokum 2007. Ekki verði um það deilt að vegna hruns á fjármálamörkuðum 2008 hafi ástandið á fasteignamarkaði versnað til muna á þeim tíma sem liðinn var frá því að það verðmat fór fram. Hafi fasteignaverð farið verulega lækkandi á tímabilinu jafnframt því sem byggingarkostnaður hafi hækkað mjög, sem og vaxtakostnaður af lánsfé. Þannig hefði vísitala byggingarverðs lækkað úr 357,3 stigum frá 1. janúar 2008 í 303,3 stig í janúar 2010. Einnig liggi fyrir að fasteignin hafi verið metin í tilefni kyrrsetningar eigna Nýju Jórvíkur ehf. í september 2009 á 475.000.000 krónur, auk þess sem hún hafi síðar selst í opnu útboði fyrir um 600.000.000 krónur.

Málatilbúnaður áfrýjenda er á hinn bóginn á því reistur að tekjur af sölu íbúða að Mýrargötu 26 hefðu tryggt að Nýja Jórvík ehf. hefði getað staðið við skuldbindingar sínar gagnvart lánardrottnum. „Að minnsta kosti hefði félagið átt eignir sem hefðu auðveldað fjármögnun á skuldum þess ef því var að skipta, sbr. til dæmis ýmis skuldaleiðréttingarúrræði sem félögum stóðu til boða eftir fall bankanna.“ Vísa áfrýjendur sérstaklega til samnings frá 14. nóvember 2012 um kaup einkahlutafélagsins Mýrinvest á 31 íbúð í húsinu fyrir samtals 1.468.161.711 krónur, en húsið hafi þá verið á byggingarstigi 2. Hefði slíkt fjármagn nægt Nýju Jórvík ehf. til að ljúka byggingu hússins. Um þetta vísa áfrýjendur einnig til fréttar í Viðskiptablaðinu 5. ágúst 2013 þar sem fram kom að byggingarframkvæmdir stæðu enn yfir en fermetraverð íbúða væri á bilinu 400.000 krónur til 590.000 krónur og seldar hafi verið 16 af 68 íbúðum hússins. Jafnframt árétta áfrýjendur að mál þetta sé rekið sem viðurkenningarmál og verði því endanleg afstaða til tjónsins ekki tekin á þessu stigi.

Við meðferð málsins í héraði var kröfu stefnda, sem reist var á framangreindum sjónarmiðum, um frávísun máls hafnað með úrskurði 15. október 2015. Í úrskurðinum kom meðal annars fram að þótt málatilbúnaður áfrýjenda væri ekki með öllu svo glöggur sem æskilegast væri, kæmi stefndi fram vörnum sínum og þótt áfrýjendur hefðu ekki aflað mats um tjón sitt áður en til höfðunar máls kom yrði ekki talið að lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála stæðu því í vegi að þeir gætu undir rekstri málsins aflað frekari sönnunargagna um tjón sitt.

IV

Heimilt er eftir 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 að leita dóms um viðurkenningu á skaðabótaskyldu án tillits til þess hvort unnt sé að leita dóms sem fullnægja mætti með aðför. Sú heimild er þó háð þeim skilyrðum að sá sem höfðar mál leiði nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni af nánar tilteknu tilefni og geri grein fyrir því í hverju tjónið felst og hver tengsl þess séu við atvik máls.

Eins og að framan er rakið hefur stefndi lagt fram við meðferð málsins útreikninga og gögn til stuðnings fullyrðingum sínum um stöðu mála á þeim tíma er um ræðir. Af hálfu áfrýjenda hefur á hinn bóginn ekki verið gerður nægilegur reki að því með matsgerð eða öðrum hætti að renna stoðum undir fullyrðingar um tjón Nýju Jórvíkur ehf. vegna missis hagnaðar sem rekja megi til vanefnda stefnda á umþrættum samningi. Hafa áfrýjendur um þetta vísað til upplýsinga um sölu á hluta fasteignarinnar nokkrum árum eftir þann tíma er atvik urðu. Að virtum málatilbúnaði stefnda verður af þeim gögnum sem áfrýjendur vísa til ekki metið hvort háttsemi stefnda geti hafa falið í sér tjón fyrir þrotabú Nýju Jórvíkur ehf. á þeim tíma er máli skiptir. Eðli málsins samkvæmt sýna þessi gögn enn síður fram á að aðrir áfrýjendur hafi orðið fyrir tjóni af völdum stefnda. Samkvæmt þessu og að virtum gögnum málsins hafa áfrýjendur ekki leitt nægilega í ljós að þeir hafi orðið fyrir tjóni í skilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 þannig að þeir hafi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfum sínum fyrir dómi á grundvelli ákvæðisins. Þegar af þeirri ástæðu verður fallist á kröfu stefnda um frávísun málsins frá héraði.

Eftir þessum úrslitum og með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður áfrýjendum gert að greiða stefnda málskostnað á báðum dómstigum, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Áfrýjendur, EP fjármál ehf., þrotabú Í-kk-ef L-kk-ef, þrotabú M-kk-ef I-kk-ef E-kk-ef, Upsir ehf. og þrotabú Nýju Jórvíkur ehf., greiði óskipt stefnda, Landsbankanum hf., samtals 1.400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.