306/2007

D krafðist þess að viðurkenndur yrði eignarréttur að nánar tilgreindum munum sem fluttir voru úr vinnustofu JSK listmálara síðla árs 1968 og að hann fengi þá afhenta að viðlögðum dagsektum. Byggði D á því að ekki væri sannað að JSK hefði með munnlegri yfirlýsingu 7. nóvember 1968 gefið R hina tilgreindu muni heldur hafi hann einungis afhent R þá til geymslu. GA bar fyrir dómi að hann hefði verið viðstaddur þegar JSK gaf R hina nánar tilgreindu muni með munnlegri yfirlýsingu til GH borgarstjóra. Í málinu voru lagðar fram dagbókarfærslur GA frá þessum tíma sem staðfestu frásögn hans. Í minnisblaði BG dags. 21. september 1982 var haft eftir GH að hann hefði verið sannfærður um að um gjöf hefði verið að ræða. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms gaf JHG sendibifreiðastjóri skýrslu fyrir dómi en hann aðstoðaði við flutning gagnanna 1968. Renndi framburður hans enn frekari stoðum undir að um gjöf hefði verið að ræða. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að gögn málsins bentu eindregið til þess að ákvörðun JSK um að afhenda R þá muni sem um ræðir, hefði átt aðdraganda og mótast á nokkrum tíma, einkum eftir að sá síðarnefndi ákvað að reisa listasafn og sýningahús sem skyldi bera nafn listamannsins. Taldist því sannað að JSK hefði gefið R þá muni sem málið snérist um með munnlegri yfirlýsingu 7. nóvember 1968. Var kröfum D því hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari og S-kk-nf M-kk-nf S-kk-nf prófessor.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 30. mars 2007. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 16. maí 2007 og var áfrýjað öðru sinni 5. júní sama ár. Áfrýjandi krefst þess í fyrsta lagi að viðurkenndur verði eignarréttur sinn að eftirtöldum munum, sem fluttir voru úr vinnustofu J-kk-ef S-kk-ef K-kk-ef að Sigtúni 7, Reykjavík, í október, nóvember og desember 1968 og eru nú í vörslum stefnda, og áfrýjandi lýsir nánar þannig:

„ a) Listaverk eftir J-kk-þf S-kk-þf K-kk-þf upptalin og merkt K-0001-5301 í héraðsdómskjali nr. 3 ...

b) Listaverk eftir aðra listamenn en J-kk-þf S-kk-nf K-kk-nf upptalin og merkt LR-1696-1718 í héraðsdómskjali nr. 4 ...

c) Ýmsir munir upptaldir og merktir K-001-347 í héraðsdómskjali nr. 5 ...

d) Bækur upptaldar í héraðsdómskjali nr. 6 ...“

Áfrýjandi krefst þess í öðru lagi að stefnda verði gert að afhenda honum alla þá muni, sem framangreind viðurkenningarkrafa tekur til, og í þriðja lagi að stefndi verði dæmdur til að greiða honum sekt, 200.000 krónur fyrir hvern dag sem afhending munanna dregst fram yfir 15 daga frá uppsögu dóms í málinu. Áfrýjandi krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að hann verði sýknaður að svo stöddu af kröfu áfrýjanda um afhendingu áðurgreindra muna og að viðurkennt verði að stefndi njóti haldsréttar í þeim. Að því frágengnu krefst stefndi þess að kröfu áfrýjanda um dagsektir verði hafnað og honum veittur rúmur frestur til að afhenda munina. Ekki er krafist málskostnaðar.

I.

Ágreiningur málsaðila snýst um eignarrétt að fjölda listaverka og annarra muna, sem J-kk-nf S-kk-nf K-kk-nf listmálari átti og geymdir voru í húsnæði sem hann hafði umráð yfir að Sigtúni 7 í Reykjavík. Á nokkrum vikum í lok árs 1968 var þeim komið fyrir í kössum undir umsjón listamannsins, en óumdeilt er að aðrir hjálpuðu honum við það verk. Voru þá fluttir 153 kassar með lausafé frá Sigtúni 7 í vörslur stefnda, sem hefur haft umráð þess síðan. J-kk-nf S-kk-nf K-kk-nf lést 13. apríl 1972 og lauk einkaskiptum á dánarbúi hans 16. apríl 1973. Ekkja látins sonar hans og einkabarn látinnar dóttur fengu skiptin endurupptekin 6. febrúar 2004 á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. þar eð ekki hafi allar eigur hins látna komið til skipta 1973 svo sem rétt hefði verið. Málavöxtum er að öðru leyti ítarlega lýst í héraðsdómi.

Í málinu er um það deilt hvort sannað sé að J-kk-nf S-kk-nf K-kk-nf hafi 7. nóvember 1968 með munnlegri yfirlýsingu gefið stefnda þá muni, sem málið snýst um, eða hvort þeir hafi verið afhentir til geymslu. Til vara reisir stefndi kröfu sína á hefð teljist ósannað að hann hafi fengið munina að gjöf.

Í héraðsdómi er vikið að heilsufari listamannsins á síðari hluta árs 1968, en hann varð þá 83 ára. Áfrýjandi reisir kröfur sínar ekki á því að listamanninn hafi skort andlegt hæfi til að gefa munina, heldur að ósannað sé að hann hafi gert það. Þá mótmælir hann að skilyrði hefðar séu uppfyllt. Um málsástæður aðilanna vísast að öðru leyti til hins áfrýjaða dóms.

II.

Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms gaf J-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf skýrslu fyrir dómi, en endurrit hennar hefur verið lagt fyrir Hæstarétt. Hann var áður sendibifreiðarstjóri og kvaðst hafa ekið mikið fyrir stefnda. Um haustið 1968 hafi honum verið falið að aðstoða J-kk-þf S-kk-þf K-kk-þf að rýma vinnustofu hans í Sigtúni 7. Lýsti hann því þannig að „þar vorum við saman í hálfan mánuð tæpan frá svona níu á morgnana til fjögur á daginn og hann rétti mér það sem hann vildi losna við og ég setti það niður í kassa og keyrði svo kassana jafnóðum niður í skjalasafn borgarinnar í Skúlatúni 2. Þetta gekk mjög vel hjá okkur samvinnan og hann var léttur og hress ...“. Þegar hann var sérstaklega spurður hvort komið hafi fram meðan hann vann við þetta viðfangsefni í hvaða tilgangi listamaðurinn afhenti stefnda vöruna svaraði vitnið: „Já það kom nú fram sko hann talaði alltaf, hann talaði nú bæði við mig og sjálfan sig á meðan við vorum að þessu og hann sagði alltaf: „Við skulum gefa þeim þetta og við skulum gefa þeim þetta, þetta er gott fyrir þá ... .“ Nei hann sagði ekki ég sko hann sagði alltaf við og eftir því sem á tímann leið þá varð léttara yfir honum það virtist létta yfir honum þegar hann var búinn að hreinsa þarna út ...“.

Framburður vitnisins styður þá málsástæðu stefnda að hann hafi fengið eigur listamannsins að gjöf, en ekkert er fram komið sem veikt getur sönnunargildi framburðar þessa vitnis.

III.

Í hinum áfrýjaða dómi er meðal annars rakinn framburður G-kk-ef A-kk-ef sem bar að hann hafi verið viðstaddur í Sigtúni 7 þegar listamaðurinn gaf stefnda áðurnefndar eigur sínar 7. nóvember 1968 með munnlegri yfirlýsingu til G-kk-ef H-kk-ef borgarstjóra, sem samkvæmt gögnum málsins var þar kominn. Í dóminum er einnig greint frá dagbókarfærslum G-kk-ef áðurnefndan dag og 28. október 1968 þar sem vikið er að gjöf listamannsins, en ljósrit af færslum þessa tvo daga eru meðal málsgagna. Vitnið mætti til skýrslugjafar fyrir dómi 20. október 2006 og hafði þá dagbókina meðferðis. Í bókun héraðsdómara í þinghaldi þennan dag kemur fram að hann og lögmenn málsaðila hafi í sameiningu skoðað bókina og borið framlögð ljósrit af færslum 28. október og 7. nóvember 1968 saman við hana. Leiddi sú athugun í ljós að ljósritin voru rétt. Verður að líta til þess að um er að ræða mikilvægt skjal skráð á þeim tíma, sem atvik málsins urðu. Er ekkert fram komið sem gerir bókina tortryggilega, en framburður G-kk-ef A-kk-ef um gjafagerning listamannsins fær sérstaka stoð í því, sem fram kemur í henni.

Í héraðsdómi greinir einnig frá minnisblaði B-kk-ef G-kk-ef 21. september 1982, en hann starfaði þá sem héraðsdómslögmaður. Fyrirsögn skjalsins er „Minnisblað vegna athugunar á því hvort munir þeir sem J-kk-nf S. K-kk-nf ... afhenti Reykjavíkurborg þ. 7. nóvember 1968 voru afhentir til geymslu eða sem gjöf.“ Tilefni þessara skrifa lögmannsins var að erfingjar listamannsins fólu honum að rannsaka málið og kanna stöðu þeirra í því. Fram kemur meðal annars að lögmaðurinn ræddi við G-kk-þf H-kk-þf, sem þá hafði mörgum árum fyrr látið af starfi borgarstjóra. Hafi G-kk-nf sagst vera sannfærður um að um gjöf hafi verið að ræða. Listamanninum hafi verið umhugað um að verk hans og munir dreifðust ekki meira en orðið var og hann því viljað að stefndi eignaðist þá og varðveitti á Kjarvalsstöðum, sem honum hafi verið hjartfólgnir. Hafi G-kk-nf einnig talið að listamaðurinn vildi ekki að skýrt yrði frá gjöfinni opinberlega og því ekki einu sinni verið bókað um þetta í fundargerðum borgarráðs því slík gögn væru opinber. G-kk-nf H-kk-nf lést 1990. Með þessari frásögn er hafið yfir vafa hvað viðtakandi munanna fyrir hönd stefnda taldi felast í ráðstöfun listamannsins. Fær hún aukið vægi fyrir það að heimildarmaður um skilning borgarstjórans fyrrverandi var lögmaður, sem erfingjar listamannsins fengu sérstaklega til að gæta hagsmuna sinna í málinu.

Gögn málsins benda eindregið til þess að ákvörðun J-kk-ef S-kk-ef K-kk-ef um að afhenda stefnda þá muni, sem um ræðir, hafi átt aðdraganda og mótast á nokkrum tíma, einkum eftir að sá síðarnefndi ákvað að reisa listasafn og sýningahús, sem skyldi bera nafn listamannsins. Er einnig fram komið að hann vildi leggja sitt af mörkum til að hlúa að starfsemi þeirrar stofnunar. Samkvæmt því, sem að framan er rakið, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, er sannað að J-kk-nf S-kk-nf K-kk-nf gaf stefnda þá muni sem málið snýst um með munnlegri yfirlýsingu 7. nóvember 1968. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

Málskostnaður verður ekki dæmdur.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.