332/2008

Þ var við störf hjá netagerð F, er hann varð fyrir slysi. Þ var ásamt H samstarfskonu sinni að bera gólfhlera í húsnæði F þegar H hrasaði er þau fóru yfir loðnunót sem lá á gólfinu. Hlerinn fór í utanverðan hægri fót Þ sem féll við og slasaðist. Héraðsdómur sýknaði F af bótakröfu Þ. Í dóminum var tekið fram að Þ hefði unnið hjá F í tæpt ár þegar slysið varð. Að færa hlera væri algengt starf og talið fremur einfalt. Óvíst var til hvaða frekari ráðstafana hefði verið unnt að grípa til þess að koma í veg fyrir slys. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóminn með vísan til forsendna og þeirrar athugasemdar að ekki væri fallist á með Þ að F hefði vanrækt skyldu sína samkvæmt 63. gr. e, laga nr. 52/1997 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, þar sem lagt er á atvinnurekanda að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja öryggi og heilbrigði ungmenna með gerð mats á áhættu sem starf getur skapað þeim. Þ hefði stundað störf hjá F í tæpt ár áður en slysið varð en samkvæmt ákvæðinu skal matið fara fram áður en ungmenni hefja störf og í hvert sinn sem verulegar breytingar eru gerðar á starfsskilyrðum. Þá voru hvorki lög nr. 68/2003 um breytingu á lögum nr. 46/1980 né reglugerð nr. 426/1999, er lýtur að vinnu unglinga, í gildi á slysdegi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. júní 2008. Hann krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna vinnuslyss sem áfrýjandi varð fyrir 16. desember 1997. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. fyrir Hæstarétt til réttargæslu.

Fram er komið að við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Lög nr. 52/1997 um breytingu á lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum öðluðust gildi 1. október 1997 eða áður en áfrýjandi varð fyrir umræddu slysi. Með þeim bættist meðal annars við síðarnefndu lögin ný grein, 63. gr. e, þar sem lagt er á atvinnurekanda að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja öryggi og heilbrigði ungmenna með gerð mats á áhættu sem starf getur skapað þeim. Í ákvæðinu segir að matið skuli fara fram áður en ungmenni hefja störf og í hvert sinn sem verulegar breytingar eru gerðar á starfsskilyrðum. Ekki er fallist á með áfrýjanda að stefndi hafi vanrækt skyldu sína samkvæmt ákvæði þessu þannig að þýðingu hafi í málinu enda hafði áfrýjandi stundað störf hjá stefnda í tæpt ár áður en slysið varð. Á slysdegi voru hvorki í gildi lög nr. 68/2003 um breytingu á lögum nr. 46/1980 né reglugerð nr. 426/1999 sem áfrýjandi hefur vísað til við flutning málsins fyrir Hæstarétti og lýtur að vinnu unglinga. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur.

Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Þ-kk-nf E-kk-nf, greiði stefnda, Fjarðaneti hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Sératkvæði

H-kvk-ef H-kvk-ef

Áfrýjandi varð fyrir slysi við störf sín hjá netagerð Friðriks Vilhjálmssonar hf., sem nú er stefndi, 16. desember 1997. Hann var þá 17 ára gamall og hafði unnið í netagerðinni í tæpt ár. Slysið varð þegar áfrýjandi og samstarfskona hans H-kvk-nf J-kvk-nf voru að bera hlera, sem notaður var til að loka einu af mörgum götum í gólfi vinnusalarins þar sem net eru hífð upp til viðgerðar. H-kvk-nf féll og fór hlerinn í utanverðan hægri fótlegg áfrýjanda. Hann fann til mikils sársauka og var farið með hann á sjúkrahús. Hlaut hann áverka á hné og eru umsagnir lækna raktar í héraðsdómi.

Aðila greinir á um aðstæður á slysstað, þyngd, stærð og staðsetningu hlerans og aðkomu verkstjóra. Húsnæðið hafði verið stækkað og eru tveir hlerar yfir götum í nýja hlutanum, en einn í hinum eldri. Áfrýjandi byggir á því að óforsvaranlegt hafi verið að fela honum að bera um 45 kg þunga og ómeðfærilega byrði og það yfir fyrirferðarmikla nót sem hafi verið á gólfi vinnustaðarins. Telur hann að verkstjórn hafi verið áfátt, og að samstarfskona hans hafi sýnt gáleysi við verkið sem hafi leitt til slyssins. Stefndi byggir á því að aðstæður á vinnustað hafi verið eðlilegar og slysið verði rakið til óhappatilviljunar eða gáleysis áfrýjanda. Hlerinn hafi verið um 25-30 kg og verkið einfalt. Ekki hafi verið þörf tilsagnar verkstjóra og ef þurft hafi að bera hlerann yfir nótina, þá hafi það einungis verið nokkur skref. Hann andmælir því að verkstjórinn hafi boðið áfrýjanda og H-kvk-þgf að fara sérstaka leið með hlerann, og að H-kvk-nf hafi sýnt kæruleysi eða farið óvarlega. Er málsástæðum aðila nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

I

Rúm tíu ár voru liðin frá slysinu þegar áfrýjandi og vitni lýstu málsatvikum fyrir héraðsdómi.

Áfrýjandi kvað hlerann hafa verið um það bil á miðju gólfi eldri hluta hússins, um 45 kg að þyngd og mjög ómeðfærilegur. Á honum hafi verið hanki eða hankar. Hann hafi borið flekann þannig að hann hélt í hanka, sem hafi verið slitinn og því erfiðara að ná taki á honum. Verkstjórinn hafi beðið þau H-kvk-þf að færa hlerann um 10 metra og vísað þeim leiðina yfir loðnunót sem var á gólfinu. Nótin hafi verið glæný og því mikil um sig og yfirborðið límkennt vegna tjöru. Hafi þau borið hlerann á milli sín og gengið áfram samhliða. H-kvk-nf hafi ekki gætt sín við burðinn, fest fótinn í netinu og dottið, og hafi hann fengið fallþunga hennar og hlerans á hnéð. Aðspurður taldi hann sig áður hafa borið hlera en ekki við sömu aðstæður og þarna voru. Meðal gagna eru ljósmyndir af húsnæði stefnda, sem teknar voru af stefnda löngu síðar. Áfrýjandi kvað þær ekki gefa rétta mynd af aðstæðum þegar slysið varð, enda sýni þær einkum nýrri enda hússins.

S-kk-nf B-kk-nf staðfesti í skýrslu sinni fyrir dómi að hann hefði verið verkstjóri á staðnum og séð slysið. Hann tók fram að langt væri um liðið og hann myndi ekki vel eftir atvikum. Hann kvaðst hafa beðið áfrýjanda og H-kvk-þf að bera umræddan hlera að opnu gati, sem hann taldi hafa verið við stálhurð á austurvegg nýja hluta hússins. Hann kannaðist ekki við að hafa sagt þeim hvar þau ættu að fara en kvað þetta geta hafa verið um 10 metra leið. Spottar væru á hlerunum til þess að taka þá úr og til þess að bera þá, en hann kvaðst ekki muna hvort spotti á hleranum hafi verið slitinn í umrætt sinn. Hann var ekki spurður sérstaklega um þyngd hlerans, en kvað lögregluna hafa tekið umræddan hlera til að vigta, og kvað alla hlerana í nýja húsinu hafa verið sambærilega að þyngd. Síðar í yfirheyrslunni kom hins vegar í ljós að hann vissi ekki hvenær hlerinn var vigtaður þar sem hann var þá að vinna í öðru húsi. Hann taldi ekkert net hafa verið á gólfinu þegar slysið varð og hafi áfrýjandi runnið í bleytu og dottið með hlerann „af því að þau voru með hann á vitlausum stað.“ Hann minntist þess ekki að H-kvk-nf hefði dottið. Farið hafi verið með áfrýjanda á sjúkrahús til að láta skoða hann, hann hafi verið í hálfgerðu losti. Hann kvaðst ekki muna hvað áfrýjandi hefði verið lengi frá vinnu, „hann var bara með læknisvottorð.“

H-kvk-nf J-kvk-nf kvað atvikið hafa orðið í eldri hluta hússins og sæist staðurinn ekki á þeim myndum sem væru í málinu. Fram kom að hlerarnir í nýja og gamla hlutanum hefðu ekki verið eins. Það væru aðeins minni göt í gólfi eldri hlutans og aðeins einn hleri í þeim. Hún taldi þau hafa flutt hlerann að eigin frumkvæði. Þau hefðu verið að fara yfir nót sem var á gólfinu. Hún kvaðst ekki muna hvernig nót þetta var, eða hvort hún hefði verið blaut, en taldi að eitthvað nýtt net hefði verið í henni. Áfrýjandi hafi gengið á hlið, hún hafi flækt sig í nótinni og dottið á hlerann, sem hafi farið í hné áfrýjanda og hafi hann dottið líka. Hefði hann fundið „rosalega mikið til.“ Kvaðst hún ekki geta sagt til um þyngd hlerans, þetta hefði verið þykkur tréhleri, hún væri ágætlega handsterk en myndi ekki hafa farið langt með hann. Hún hefði margoft tekið þátt í að bera svona hlera, en það hefðu þó yfirleitt verið karlmennirnir á vinnustaðnum sem hefðu annast slík verk. Hún taldi sig hafa haldið undir hlerann. Hún kvað vera auðvelt að flækja sig í svona neti og detta, hún hefði ekki gætt að því að lyfta fótunum nógu hátt og taldi það hafa verið klaufaskap í sér.

Á-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf var vitni að slysinu. Hann taldi það hafa atvikast þannig að H-kvk-nf hefði flækt sig í neti eða einhverju á gólfinu og hrasað. Greinilega hefði eitthvað alvarlegt komið fyrir því áfrýjandi hefði verið mjög kvalinn. Taldi hann slysið hafa orðið á mörkum gamla og nýja hluta hússins. Hann kvaðst ekki geta sagt til um þyngd hlerans en vegna umfangs hefði hann verið tveggja manna tak. Nótin gæti hafa risið um 40-60 cm frá gólffleti. Hann minnti að áfrýjandi hefði gengið afturbak og H-kvk-nf áfram er þau báru hlerann. Hann taldi að verkstjórinn hefði beðið þau að færa hlerann, en minntist þess ekki að neinn hefði skipt sér af því hvar þau fóru, ekki hefði verið neitt val um það.

II

Vinnueftirliti ríkisins var ekki tilkynnt um slysið og fór engin rannsókn fram fyrr en löngu síðar. Í matsgerð J-kk-ef H-kk-ef læknis 30. ágúst 2006 er haft eftir áfrýjanda að hann hafi verið frá vinnu í um fjórar vikur eftir slysið. Var tímabundin örorka metin samtals níu vikur. Í vottorði sjúkrahússins kemur fram að honum hafi verið ráðlögð hvíld eftir slysið. Önnur læknisfræðileg gögn liggja ekki fyrir um óvinnufærni eftir þetta slys. Af framburði verkstjóra stefnda og annarra vitna er ljóst að áfrýjandi hefur fundið mikinn sársauka við slysið og var farið með hann rakleitt á sjúkrahús. Verkstjórinn mundi ekki hversu lengi áfrýjandi hefði verið frá vinnu. Hann kvaðst ekki hafa hugsað út í að tilkynna Vinnueftirlitinu um það.

Stefndi hefur byggt á því að áfrýjandi hafi einungis verið frá vinnu í nokkra daga og slysið hafi ekki verið svo alvarlegt að þörf hafi verið á að tilkynna það. Þá séu aðstæður á vinnustað nægilega upplýstar og hafi skortur á rannsókn því engin áhrif á sönnunarstöðu í málinu.

Leggja má til grundvallar að áfrýjandi hafi verið frá vinnu á um fjórðu viku. Á þeim tíma sem slysið var hvíldi sú skylda á vinnuveitanda, samkvæmt 2. gr. reglna um tilkynningu vinnuslysa nr. 612/1989 sem sett var með stoð í 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum áður en þeirri grein var breytt með lögum nr. 68/2003, að tilkynna slys til Vinnueftirlits ríkisins ef það orsakaði fjarveru starfsmanns í einn eða fleiri daga. Stefnda bar því að tilkynna slys þetta. Þar sem það var ekki gert, verður stefndi að bera halla af óvissu vegna ágreinings um málsatvik og aðstæður á vinnustað og verða fullyrðingar áfrýjanda lagðar til grundvallar um slík vafaatriði.

Að framangreindu virtu verður að miða við það að verkstjóri stefnda hafi lagt fyrir áfrýjanda og samstarfskonu hans að færa hlerann. Ekki er sannað að sami eða sambærilegur hleri hafi verið vigtaður, og er því lagt til grundvallar að hann hafi verið um það bil 45 kg þungur og ómeðfærilegur. Upplýst er að verkstjórinn sá slysið og hefur hann því fylgst með áfrýjanda og samstarfskonu hans leggja af stað með hlerann yfir loðnunót sem var á gólfinu. Umdeilt er hvort hann mælti fyrir um leiðina, en hann virðist ekki hafa viðhaft neinar leiðbeiningar eða aðvaranir vegna verksins. Ekki er upplýst í málinu hver tilgangur þess var að færa hlerann og einnig er óljóst hvort aðrar leiðir voru færar með burðinn. Nótin virðist hafa verið nokkuð mikil um sig, óslétt og stöm.

Um er að ræða vinnustað sem fellur undir ákvæði laga nr. 46/1980. Markmið laganna og stjórnvaldsreglna samkvæmt þeim er að tryggja öryggi starfsmanna og forða líkamstjóni. Í 2. mgr. 3. gr. reglna nr. 581/1995 um húsnæði vinnustaða er mælt svo fyrir að vinnurými skuli skipulagt með hliðsjón af starfsemi og að umferðaleiðir skuli vera greiðar. Sambærilegt ákvæði er í 4. gr. reglna nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar. Augljóslega er almennt varhugavert að ganga yfir net eins og hér er lýst og þá sérstaklega með þunga og ómeðfærilega byrði. Þrátt fyrir eðli starfsemi stefnda bar honum að gæta framangreindra fyrirmæla og verður hann að bera halla af því ef ekki mátti fara að með öðrum og öruggari hætti en þarna var gert.

Upplýst er að slysið varð vegna þess að samstarfskonan datt. Kveðst hún hafa flækt sig í nótinni af því að hún hafi ekki gætt þess að lyfta fótunum nógu hátt. Hún þekkti vel til neta og aðstæðna og verður að meta þetta henni til gáleysis. Augljós orsakatengsl eru á milli þess hvernig hún bar sig að og slyssins. Í sjálfu sér var um einfalt verk að ræða en bæði hún og verkstjórinn máttu gera sér grein fyrir hættu sem því fylgdi að láta fólk rogast með þunga byrði yfir fyrirferðamikið net.

Áfrýjandi var 17 ára gamall, en ekkert liggur fyrir um stærð hans eða líkamsburði á þessum tíma. Hefur hann lýst því að hann hafi ekki haft gott tak á hleranum og er óljóst hversu vel hann réði við burðinn. Á vinnuveitendum hvílir sérstök skylda að því er lýtur að öryggi og heilbrigði ungmenna sem þeir ráða til starfa, sbr. 63. gr. e. laga nr. 46/1980, sem breytt var með lögum nr. 52/1997, en í athugasemdum með frumvarpi var þá vísað til tilskipunar nr. 94/33/EB um vinnuvernd barna og ungmenna og fleiri alþjóðlegra skuldbindinga ríkisins. Eru börn og ungmenni sérstakur áhættuhópur á vinnumarkaði. Áfrýjandi gekk til verksins samkvæmt fyrirmælum verkstjóra stefnda. Þó að um einfalt verk væri að ræða verður að telja óforsvaranlegt af verkstjóra að láta ungmenni sinna því eins og vinnuaðstæður voru.

Samkvæmt öllu því sem hér að framan hefur verið rakið tel ég að leggja eigi bótaábyrgð vegna slyss áfrýjanda á stefnda. Ekkert hefur komið fram sem bendir til þess að áfrýjandi hafi sjálfur átt þátt í eða valdið því að slysið varð.