456/2014

Í málinu voru SÞÁ, sem bankastjóri L hf., og SES, sem framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs L hf., ákærð fyrir umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa 30. september 2008 farið út fyrir heimildir til lánveitinga er þau í sameiningu veittu I ehf. 5.163.000.000 króna lán til að fjármagna að fullu kaup félagsins á 250.000.000 hlutum í L hf., án fullnægjandi trygginga fyrir endurgreiðslu lánsins, og markaðsmisnotkun samkvæmt 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti fyrir að hafa ranglega látið líta svo út að fjárfestir hefði lagt fé til framangreindra hlutabréfakaupa og borið af þeim fulla markaðsáhættu. Þá var SÞÁ og SG, sem forstöðumanni verðbréfamiðlunar L hf., gefin að sök markaðsmisnotkun samkvæmt 117. gr. laga nr. 108/2007 við sölu L hf. á annars vegar 200.000.000 hlutum í bankanum, sem voru í eigu hans, til I ehf. 3. október 2008 og hins vegar 199.000.000 hlutum í bankanum, sem einnig voru í eigu hans, til A Ltd. sama dag og þannig gefið eftirspurn hlutabréfa í L hf. ranglega og misvísandi til kynna. Í dómi Hæstaréttar var hafnað að vísa málinu frá héraðsdómi af þeim sökum að þáverandi forstjóri Fjármálaeftirlitsins hefði verið vanhæfur til að fara með mál SÞÁ og að við rannsókn málsins hefði ekki verið viðhaft vinnulag sem samrýmdist fyrirmælum 70. og 71. gr. stjórnarskrárinnar um réttláta málsmeðferð og friðhelgi einkalífs. Þá var ekki fallist á með SÞÁ og SG að Fjármálaeftirlitið hefði ekki kært eða vísað ætluðum framangreindum brotum þeirra 3. október 2008 til sérstaks saksóknara. Talið var að SÞÁ og SES hefðu hlotið að gera sér grein fyrir að með því að veita I ehf. lán gegn tryggingum, sem metnar höfðu verið til verðs á alls ónothæfum grunni og voru að auki langt frá því sem almennt skyldi miða við samkvæmt útlánareglum L hf., væru þau, við þær aðstæður sem ríktu á fjármála- og verðbréfamörkuðum, að víkja á freklegan hátt frá því sem af þeim var krafist í störfum þeirra fyrir L hf. Með því móti hefðu þau misnotað aðstöðu sína hjá L hf. sem hefði valdið því að félagið varð bundið við þær ráðstafanir fjármuna er áttu sér stað 30. september 2008 og leiddu þær til verulegrar fjártjónshættu fyrir L hf., en líta yrði svo á að fjármunirnir væru félaginu nú glataðir. Voru þau því sakfelld fyrir brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga. Þá var SÞÁ jafnframt sakfelldur fyrir brot gegn 117. gr. laga nr. 108/2007 vegna framangreindra viðskipta þar sem hann hafði, sem annar af bankastjórum L hf., yfirsýn yfir hin umfangsmiklu kaup bankans á eigin hlutabréfum, auk þess sem hann tók ásamt SES ákvörðunina um að veita I ehf. fyrrgreint lán 30. september 2008. SES var á hinn bóginn einungis sakfelld fyrir hlutdeild í umræddu broti þar sem hún kom hvorki að sölu hlutabréfanna né tilkynningu um hana til Kauphallar Íslands. Með sömu rökum og að framan greinir var SÞÁ jafnframt sakfelldur fyrir þátt sinn við sölu hlutabréfanna til I ehf. 3. október 2008, en sýknaður vegna viðskiptanna við A Ltd. sama dag þar sem óvíst var talið hver hefði tekið ákvörðun um þau af hálfu L hf. Loks var SG sakfelldur fyrir að hafa sem miðlari viðskiptanna við I ehf. og A Ltd. 3. október 2008 tilkynnt þau til Kauphallar Íslands þrátt fyrir vitneskju um að kaupin yrðu fjármögnuð að fullu með láni frá L hf. án frekari trygginga fyrir láninu en með veði í bréfunum sjálfum. Hlaut honum því að hafa verið ljóst að markaðsáhættan af viðskiptunum héldist áfram hjá bankanum. Allir ákærðu voru dæmdir til fangelsisrefsingar, SÞÁ í þrjú ár og sex mánuði, SES í eitt ár og sex mánuði og SG í níu mánuði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. júní 2014 í samræmi við yfirlýsingu ákærða S-kk-ef G-kk-ef um áfrýjun og 2. júlí sama ár af hálfu ákæruvaldsins. Af þess hendi er gerð krafa um að ákærðu S-kk-nf Þ-kk-nf Á-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf S-kvk-nf verði sakfelld fyrir þá háttsemi sem þeim er gefin að sök í II. kafla ákæru og S-kk-nf einnig vegna sakargifta samkvæmt III. og IV. kafla hennar. Þá er þess krafist að ákærði S-kk-nf verði sakfelldur á grundvelli III. kafla ákæru, en staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu hans samkvæmt IV. kafla hennar og að refsing hans verði þyngd.

Ákærði S-kk-nf krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, en að því frágengnu að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa.

Ákærða S-kvk-nf E-kvk-nf krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa.

Ákærði S-kk-nf krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing hans verði milduð.

I

1

Með bréfi 20. maí 2009 vísaði Fjármálaeftirlitið til sérstaks saksóknara máli vegna kaupa einkahlutafélagsins Imon á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. af eigin viðskiptum bankans sem átt hefðu sér stað í byrjun október 2008. Með bréfi 19. október 2010 beindi síðan Fjármálaeftirlitið til saksóknara kæru „vegna meintrar markaðsmisnotkunar með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf.“ á tímabilinu frá maí 2003 til október 2008. Í lýsingu málsatvika í síðarnefnda bréfinu var meðal annars greint frá framansögðum kaupum Imon ehf. á hlutum í Landsbanka Íslands hf. 30. september og 3. október 2008, samtals að nafnvirði 450.000.000 krónur, og kaupum Azalea Resources Ltd. á hlutum í bankanum 3. október sama ár, að nafnvirði 199.000.000 krónur.

Að lokinni lögreglurannsókn gaf sérstakur saksóknari út ákæru 15. mars 2013 á hendur ákærðu í máli þessu auk X, Y og Z. Í I. kafla ákærunnar var ákærða S-kk-þgf ásamt X, Y og Z gefin að sök markaðsmisnotkun í störfum sínum fyrir Landsbanka Íslands hf. „í tilboðum og viðskiptum fyrir eigin reikning Landsbankans með hlutabréf útgefin af bankanum sjálfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í viðskiptakerfi Kauphallar Íslands hf. ... á tímabilinu frá og með 1. nóvember 2007 til og með 3. október 2008 ... sem tryggðu óeðlilegt verð og bjuggu til verð á hlutabréfunum og gáfu eða voru líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna.“ Var háttsemin talin varða við a. og b. liði 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti.

Þær sakargiftir, sem fjallað er um í þessu máli, komu fram í II., III. og IV. kafla ákærunnar. Þeir kaflar eru teknir upp í heild í hinum áfrýjaða dómi, en helstu efnisatriði þeirra voru sem hér segir:

Í a. lið II. kafla ákærunnar voru ákærða S-kk-þgf sem bankastjóra og ákærðu S-kvk-þgf E-kvk-þgf sem framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs Landsbanka Íslands hf., er bæði sátu í lánanefnd bankans, gefin að sök umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa 30. september 2008 í störfum sínum fyrir bankann misnotað aðstöðu sína og stefnt fé hans í verulega hættu. Var háttsemi ákærðu nánar lýst svo að þau hefðu farið „út fyrir heimildir til lánveitinga er þau í sameiningu veittu Imon ehf. ... 5.163.000.000 króna lán til að fjármagna að fullu kaup félagsins á 250.000.000 hluta í Landsbankanum, án fullnægjandi trygginga fyrir endurgreiðslu lánsins, þar sem ekki voru fyrir hendi aðrar tryggingar en veð í hinum keyptu hlutabréfum og allsherjarveð í stofnfjárhlutum félagsins í Byr sparisjóði“.

Í b. lið II. kafla ákærunnar voru ákærðu S-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf sökuð um markaðsmisnotkun, sem varði við a. lið 1. töluliðar og 2. tölulið 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr. laga nr. 108/2007, við sölu Landsbanka Íslands hf. á fyrrgreindum 250.000.000 hlutum í bankanum, sem voru í eigu hans, til Imon ehf. 30. september 2008 fyrir 20,60 krónur á hlut. Með viðskiptunum og tilkynningu þeirra sem utanþingsviðskipta til Kauphallar Íslands 1. október 2008 hefði verið „ranglega látið líta svo út að fjárfestir hefði lagt fé til kaupa á rúmlega 2,23% útgefins hlutafjár í Landsbankanum og borið af þeim fulla markaðsáhættu.“

Í III. kafla ákærunnar var ákærðu S-kk-þgf og S-kk-þgf gefin að sök markaðsmisnotkun, sem varði við a. lið 1. töluliðar og 2. tölulið 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr. laga nr. 108/2007, við sölu Landsbanka Íslands hf. á 200.000.000 hlutum í bankanum, sem voru í eigu hans, til Imon ehf. 3. október 2008 fyrir 19,11 krónur á hlut. Var tekið fram í ákærunni að viðskiptin hafi gefið „eftirspurn hlutabréfa í Landsbankanum ranglega og misvísandi til kynna, eða voru líkleg til að gera það, og fólu í sér blekkingu og sýndarmennsku, en með viðskiptunum og tilkynningu þeirra sem utanþingsviðskipta til Kauphallarinnar sama dag var ranglega látið líta svo út að fjárfestir hefði lagt fé til kaupa á tæplega 1,79% hlut í Landsbankanum og borið fulla markaðsáhættu af viðskiptunum“. Hefði ákærði S-kk-nf tekið ákvörðun um viðskiptin og ákærði S-kk-nf tilkynnt þau „þrátt fyrir vitneskju hans um að hin seldu hlutabréf kæmu frá eigin fjárfestingum Landsbankans og án þess að gengið hefði verið frá fjármögnun viðskiptanna.“

Loks voru ákærðu S-kk-nf og S-kk-nf sakaðir í IV. kafla ákærunnar um markaðsmisnotkun, sem varði við a. lið 1. töluliðar og 2. tölulið 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr. laga nr. 108/2007, við sölu Landsbanka Íslands hf. á 199.000.000 hlutum í bankanum, sem voru í eigu hans, til Azalea Resources Ltd., félags með takmarkaða ábyrgð, 3. október 2008 fyrir 19 krónur á hlut. Sagði í ákærunni að viðskiptin hafi gefið „eftirspurn hlutabréfa í Landsbankanum ranglega og misvísandi til kynna, eða voru líkleg til að gera það, og fólu í sér blekkingu og sýndarmennsku, þar sem staðið var þannig að viðskiptunum og tilkynningu þeirra sem utanþingsviðskipta til Kauphallarinnar sama dag að ranglega var látið líta svo út að fjárfestir hefði lagt fé til kaupa á tæplega 1,78% hlut í Landsbankanum og borið fulla markaðsáhættu af viðskiptunum“. Hefði ákærði S-kk-nf tekið ákvörðun um viðskiptin og ákærði S-kk-nf tilkynnt þau „þrátt fyrir vitneskju hans um að hin seldu hlutabréf kæmu frá eigin fjárfestingum Landsbankans og að til stæði að Landsbankinn fjármagnaði kaupin að fullu en án þess að staðfesting lægi fyrir um fjármögnunina.“

2

Með heimild í 2. mgr. 169. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ákvað héraðsdómur 12. júní 2013 að skilja mál þetta frá því máli sem upphaflega var höfðað á hendur ákærðu S-kk-þgf, S-kvk-þgf E-kvk-þgf, S-kk-þgf og þremur öðrum eins og að framan greinir. Með hinum áfrýjaða dómi voru ákærðu S-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf sýknuð af sakargiftum samkvæmt II. kafla ákæru og sá fyrrnefndi jafnframt af sökum sem hann var borinn í III. og IV. kafla hennar. Á hinn bóginn var ákærði S-kk-nf sakfelldur fyrir þá háttsemi, sem honum var gefin að sök í IV. kafla ákærunnar, en sýknaður af sakargiftum samkvæmt III. kafla hennar.

Héraðsdómur í málinu, sem eftir stóð, var kveðinn upp 19. nóvember 2014. Með þeim dómi voru ákærði S-kk-nf, X og Y sakfelldir fyrir markaðsmisnotkun samkvæmt I. kafla ákærunnar. Þeir tveir síðarnefndu fyrir að hafa, að undirlagi S-kk-ef, dagana 29. september 2008 til og með 3. október sama ár „í sameiningu átt viðskipti og gert tilboð í viðskiptakerfi Kauphallarinnar, sem tryggt hafi óeðlilegt verð og búið til verð á hlutabréfum í Landsbankanum og jafnframt gefið eða verið líkleg til að gefa framboð, eftirspurn eða verð bréfanna ranglega eða misvísandi til kynna.“ Dóminum hefur verið áfrýjað.

II

1

Krafa ákærða S-kk-ef um að máli þessu verði vísað frá héraðsdómi er í fyrsta lagi reist á því að þáverandi forstjóri Fjármálaeftirlitsins hafi verið vanhæfur til að að stýra rannsókn þess á málum, tengdum Landsbanka Íslands hf., þar á meðal rannsókn á máli ákærða. Af þeim sökum hafi aðrir starfsmenn stofnunarinnar einnig verið vanhæfir til að koma að rannsókninni. Mál þetta á hendur ákærða eigi rót sína að rekja til kæru, sem runnin sé undan rifjum hins vanhæfa forstjóra, en samkvæmt 1. mgr. 112. gr. d. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 1. mgr. 148. gr. laga nr. 108/2007 sæti brot gegn þeim lögum aðeins rannsókn lögreglu að undangenginni kæru Fjármálaeftirlitsins. Þá bendir ákærði á að tveir starfsmenn stofnunarinnar hafi tekið þátt í skýrslutöku af sér hjá sérstökum saksóknara, auk þess sem horfa verði „til þess samráðs, samstarfs og mannaflaflutninga, sem áttu sér stað milli Fjármálaeftirlitsins og embættis sérstaks saksóknara á rannsóknar tíma máls þessa.“

Leyst var úr frávísunarkröfu ákærða S-kk-ef, sem einkum var reist á þessum grunni, með úrskurði héraðsdóms 16. janúar 2014. Niðurlag úrskurðarins þar sem fjallað er um frávísunarkröfu ákærða af þeirri ástæðu, sem hér um ræðir, er svohljóðandi: „Samkvæmt 1. mgr. 148. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 sæta brot gegn lögunum aðeins rannsókn lögreglu að undangenginni kæru Fjármálaeftirlitsins. Varði meint brot bæði stjórnvaldssektum og refsingu metur Fjármálaeftirlitið hvort mál skuli kært til lögreglu eða því lokið með stjórnvaldsákvörðun hjá stofnuninni. Ef meint brot eru talin meiri háttar ber Fjármálaeftirlitinu að vísa þeim til lögreglu, samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar. Ef eftirlitsskyldur aðili eða einstaklingar og lögaðilar hafa að mati Fjármálaeftirlitsins með refsiverðum hætti gerst brotlegir við lög eða reglur sem Fjármálaeftirlitinu er falið að framfylgja og brot eru meiri háttar ber Fjármálaeftirlitinu, samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laga um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi nr. 87/1998, að vísa þeim til lögreglu. Með bréfi, dagsettu 20. maí 2009, vísaði Fjármálaeftirlitið til sérstaks saksóknara máli vegna meintra brota starfsmanna Landsbanka Íslands hf. gegn almennum hegningarlögum í tengslum við kaup Imon ehf. á hlut í bankanum. Kemur fram í bréfinu að ekki hafi að svo stöddu verið ákveðið hvort mál varðandi hugsanlega markaðsmisnotkun í tengslum við viðskiptin skuli kærð til embættisins, sbr. 2. mgr. 148. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Í kjölfarið voru starfsmenn Fjármálaeftirlitsins viðstaddir tilteknar skýrslutökur af sakborningum við rannsókn málsins hjá sérstökum saksóknara, samkvæmt heimild í 4. mgr. 148. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Svo sem rakið hefur verið vísaði Fjármálaeftirlitið síðan málum vegna meintra brota ákærðu gegn lögum um verðbréfaviðskipti til sérstaks saksóknara með bréfi, dagsettu 19. október 2010. Sérstakur saksóknari fer með rannsóknar- og ákæruvald vegna þeirra brota sem kærur Fjármálaeftirlitsins lutu að, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga um embætti sérstaks saksóknara nr. 135/2008. Um meðferð málsins eftir kæru fór eftir lögum um meðferð sakamála nr. 88/2008. Var lögreglurannsókn þess alfarið á forræði sérstaks saksóknara. Á grundvelli gagna sem aflað var við lögreglurannsóknina ákvað sérstakur saksóknari að höfða mál á hendur ákærðu, sbr. 145. og 146. gr. laga um meðferð sakamála. Hafði forstjóri Fjármálaeftirlitsins enga aðkomu að þeirri ákvörðun. Verður því ekki fallist á kröfu ákærða um að vísa ákæru frá dómi af þeirri ástæðu að forstjórinn hafi verið vanhæfur til meðferðar málsins hjá Fjármálaeftirlitinu.“

Með vísan til fyrrgreindra forsendna úrskurðar héraðsdóms verður hafnað kröfu ákærða um frávísun málsins af þeim sökum að þáverandi forstjóri Fjármálaeftirlitsins hafi verið vanhæfur til að fara með mál hans.

2

Krafa ákærða S-kk-ef um að málinu verði vísað frá héraðsdómi er í öðru lagi studd þeim rökum að við rannsókn þess hafi ekki verið viðhaft vinnulag, sem samrýmist fyrirmælum 70. og 71. gr. stjórnarskrárinnar um réttláta málsmeðferð og friðhelgi einkalífs, sbr. og 6. og 8. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu,.

Því til stuðnings hefur ákærði meðal annars vísað til þess að í fjölmiðlum hafi verið höfð eftir þáverandi forstjóra Fjármálaeftirlitsins ummæli, sem brotið hefðu í bága við bann 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar við því að bera mann sökum um refsiverða háttsemi þar til sekt hans hefur verið sönnuð, auk þess sem starfsmenn stofnunarinnar hefðu brotið á annan hátt gegn stjórnarskrárvörðum og lögmæltum rétti sínum. Með vísan til sömu forsendna og fram koma í áðurgreindum úrskurði héraðsdóms gætu þessi brot starfsmanna Fjármálaeftirlitsins í garð ákærða, þótt sönnuð yrðu, ekki leitt til frávísunar máls þessa.

Þá heldur ákærði því fram að vísa beri málinu frá þar sem meðferð þess hafi dregist óhæfilega, ekki síst á rannsóknarstigi. Verulegur dráttur á málsmeðferð, sem ekki verður réttlættur, getur haft það í för með sér að tekið verði tillit til slíks brots á réttindum sakaðs manns við ákvörðun refsingar, en ekki að máli verði vísað frá dómi.

Einnig vísar ákærði til þess að þær þvingunarráðstafanir, sem gripið hafi verið til gagnvart sér við rannsókn málsins, hafi verið þess eðlis og að þeim staðið með þvílíkum hætti að vísa eigi málinu frá af þeim sökum. Í héraðsdómi er fjallað um upptökur á símtölum ákærðu og verjenda þeirra meðan á rannsókn máls þessa stóð og frá því greint að farist hafi fyrir að eyða þeim. Eins og þar kemur fram var með þessu brotið gegn fortakslausum ákvæðum laga nr. 88/2008. Upptökur þessar hafa ekki verið lagðar fram, enda lagt bann við því í 4. mgr. 134. gr. laganna, og koma þær því ekki til álita við úrlausn málsins. Þá hefur ekki verið í ljós leitt að aðrar þvingunarráðstafanir hafi verið framkvæmdar á þann hátt að áhrif geti haft á niðurstöðu þess.

Að virtu því, sem að framan greinir, verður ekki fallist á með ákærða að vísa beri máli þessu frá héraðsdómi í heild vegna galla á rannsókn og meðferð þess. Aðrar röksemdir fyrir frávísun, sem færðar voru fram af hálfu ákærða við munnlegan flutning málsins hér fyrir dómi, svo sem að með stofnun embættis sérstaks saksóknara hafi verið farið á svig við fyrrnefnda meginreglu um réttláta málsmeðferð, eru haldlausar.

3

Ákærðu S-kk-nf og S-kk-nf halda því báðir fram að Fjármálaeftirlitið hafi ekki kært eða vísað ætluðum brotum þeirra samkvæmt III. og IV. kafla ákæru til sérstaks saksóknara. Samkvæmt 1. mgr. 148. gr. laga nr. 108/2007 sætir brot gegn lögunum aðeins rannsókn lögreglu að undangenginni kæru Fjármálaeftirlitsins. Sé staðhæfing ákærðu á rökum reist bæri af þeim sökum að vísa þessum hluta málsins sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Eins og áður greinir beindi Fjármálaeftirlitið kæru til sérstaks saksóknara 19. október 2010 vegna ætlaðrar markaðsmisnotkunar með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. á tímabilinu frá maí 2003 til október 2008, en áður hafði stofnunin 20. maí 2009 vísað til saksóknara kaupum Imon ehf. á hlutabréfum í félaginu, þar á meðal kaupunum 3. október 2008 sem III. kafli ákærunnar tekur til. Í lýsingu málsatvika í kærunni 19. október 2010 var meðal annars greint frá kaupum Imon ehf. á hlutum í Landsbanka Íslands hf. 30. september og 3. október 2008 að nafnvirði 450.000.000 krónur og Azalea Resources Ltd. á hlutum í félaginu síðari daginn að nafnvirði 199.000.000 krónur, sem hafi verið annars vegar þriðju stærstu og hins vegar tíundu stærstu kaupin á árunum 2007 og 2008, en sakargiftir á hendur ákærðu í III. og IV. kafla ákærunnar lúta að viðskiptunum síðari daginn. Undir listanum þar sem kaupanna var getið var tekið fram að sex af viðskiptunum á honum hafi þegar verið vísað til embættis sérstaks saksóknara. Með þessu var augljóslega átt við að þessum sex viðskiptum hafi áður verið vísað til saksóknara, en af ummælunum verður á engan hátt dregin sú ályktun að þetta væru einu viðskiptin sem verið væri að kæra. Þá var sérstaklega í kæru Fjármálaeftirlitsins fjallað um ákærðu S-kk-þf og S-kk-þf. Um þann síðarnefnda sagði að hann hefði sem forstöðumaður miðlunar verið „í veigamiklu hlutverki til að losa Landsbankann við bréf til viðskiptavina bankans með fjármögnun frá bankanum. Með því athæfi var hann þátttakandi í að brjóta lánareglur bankans. Viðskiptin sem S-kk-nf kom að voru m.a. við félögin Imon ehf., Azalea og fleiri félög sem keyptu hlutabréf í bankanum og fengu fulla fjármögnun frá bankanum sjálfum.“

Með skírskotun til þess, sem fram kom í kæru Fjármálaeftirlitsins, er hafið yfir vafa að háttsemi sú, sem báðir ákærðu voru sakaðir um í III. og IV. kafla ákæru, var kærð af stofnuninni til sérstaks saksóknara á grundvelli 1. mgr. 148. gr. laga nr. 108/2007. Eru því engin efni til að vísa þeim hluta málsins frá héraðsdómi af þeirri ástæðu sem hér um ræðir.

4

Ákærði S-kk-nf vísar til þess hér fyrir dómi að hann hafi lýst yfir áfrýjun héraðsdóms fyrir sitt leyti í tilkynningu til ríkissaksóknara og sé tilgangur áfrýjunar að fá niðurstöðu dómsins hnekkt þannig að fallist verði á kröfu hans um sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins. Í samræmi við yfirlýsinguna hafi ríkissaksóknari gefið út áfrýjunarstefnu. Af hálfu ákæruvaldsins hafi héraðsdóminum síðan verið áfrýjað, en aðeins í því skyni að ákærðu S-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf yrðu sakfelld fyrir þá háttsemi sem þeim væri gefin að sök í ákæru. Fyrir Hæstarétti komi því einungis til endurskoðunar gagnvart sér úrlausn héraðsdóms um IV. kafla ákærunnar.

Í 4. mgr. 199. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um að hvort sem ákærði eða ríkissaksóknari áfrýi héraðsdómi geti gagnaðili ávallt gert kröfu fyrir Hæstarétti um breytingar á niðurstöðum dómsins án þess að áfrýja fyrir sitt leyti, enda komi sú krafa fram í greinargerð hans samkvæmt 203. gr. laganna. Þar sem ákæruvaldið hefur í greinargerð sinni hér fyrir dómi krafist þess að ákærði S-kk-nf verði sakfelldur samkvæmt III. kafla ákærunnar eftir að hann áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti verður sú krafa tekin til efnislegrar úrlausnar með vísan til fyrrnefnda lagaákvæðisins.

III

1

Landsbanki Íslands var settur á stofn með sérstökum lögum, nr. 14/1885, og var hann í eigu íslenska ríkisins. Á grundvelli laga nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands tók Landsbanki Íslands hf. til starfa 1. janúar 1998 og var hann í upphafi að fullu eign ríkisins. Þeim lögum var breytt með 1. gr. laga nr. 70/2001 á þann hátt að ríkinu var heimilað að selja þann hlut, sem það átti þá enn í Landsbanka Íslands hf., og var það sem eftir stóð af þeim eignarhlut selt 31. desember 2002. Kaupandinn var Samson eignarhaldsfélag ehf. sem var óbeint í eigu BG, BTB og MÞ, en sá síðastnefndi mun síðar hafa selt hlut sinn í félaginu. Meðal gagna málsins er yfirlit yfir 50 stærstu hluthafa Landsbanka Íslands hf. 3. október 2008 og samkvæmt því átti Samson eignarhaldsfélag ehf. á þeim tíma 4.684.608.801 hlut í bankanum eða 41,8539% alls hlutafjár í honum.

Í kjölfar þess að Landsbanki Íslands hf. tók til starfa hóf hann að færa starfsemi sína til útlanda með því að stofna dótturfélög erlendis og hefja þar rekstur útibúa. Eitt af dótturfélögum bankans var Landsbanki Luxembourg S.A.

Ákærði S-kk-nf var ráðinn bankastjóri Landsbanka Íslands hf. með samningi 21. apríl 2003. Þar var meðal annars kveðið á um föst laun ákærða, rétt hans til kaupa á hlutum í bankanum og bónusgreiðslur til hans sem skyldu „ákvarðast af afkomu Landsbankans í heild.“ Ákærða S-kvk-nf E-kvk-nf var ráðin framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs bankans með samningi sem gerður var sama dag. Í ráðningarsamningi ákærðu voru meðal annars ákvæði um föst laun hennar, kauprétt og bónusgreiðslur. Með samningi 12. maí 2003 var ákærði S-kk-nf ráðinn forstöðumaður verðbréfamiðlunar bankans og skyldi yfirmaður hans vera framkvæmdastjóri verðbréfasviðs. Í samningnum var kveðið á um launakjör ákærða, þar á meðal föst laun og kaupauka, en grunnur hans skyldi vera „heildartekjur sviðsins að frádregnum föstum kostnaði“. Einnig var þar að finna ákvæði um kauprétt.

Í tilkynningu Landsbanka Íslands hf. til Kauphallar Íslands 22. apríl 2003 kom fram að ákærði S-kk-nf hafi verið ráðinn bankastjóri við hlið HJK sem hafði einn gegnt starfi bankastjóra um nokkurt skeið. Í tilkynningunni sagði jafnframt: „Bankastjórarnir munu fara sameiginlega með stjórnun allra málefna bankans. Verkaskipting samkvæmt nýju skipuriti er þannig að HJK fer fyrir alþjóðasviði, viðskiptabankasviði og eignastýringarsviði en S-kk-nf fyrir fyrirtækjasviði, verðbréfasviði og stoðsviðum. Báðir munu fara með viðskiptatengsl og viðskiptamál.“ Þá var greint í tilkynningunni frá breytingum „á stjórnskipan bankans“ og að þrír nýir framkvæmdastjórar hafi verið ráðnir til starfa, þeirra á meðal ákærða S-kvk-nf E-kvk-nf. Myndu nýju framkvæmdastjórarnir starfa við hlið þeirra framkvæmdastjóra, sem fyrir væru, en einn þeirra, BH, framkvæmdastjóri alþjóðasviðs, væri staðgengill bankastjóra.

2

Samþykktir Landsbanka Íslands hf. voru upphaflega settar á stofnfundi félagsins 10. september 1997. Þeim var síðar breytt nokkrum sinnum, síðast á aðalfundi félagsins 23. apríl 2008. Samkvæmt 18. grein samþykktanna, svo breyttra, var stjórn félagsins, sem samkvæmt samþykktunum nefndist bankaráð, skipuð fimm mönnum, kjörnum á aðalfundi til eins árs í senn. Í 20. grein var kveðið á um að bankaráð hefði „yfirumsjón með starfsemi bankans í samræmi við lög sem um starfsemina gilda, reglur og samþykktir og hefur eftirlit með rekstri bankans.“ Ennfremur sagði þar: „Bankaráð annast ráðningu bankastjóra og ákveður fjölda þeirra og starfskjör. Bankaráð staðfestir ráðningu staðgengla bankastjóra samkvæmt tillögu þeirra. Bankaráð skal setja reglur um verkaskiptingu ráðsins og bankastjóra, sem taka skulu mið af ákvæðum laga um hlutafélög ... Bankaráð setur sér starfsreglur þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd starfa þess. Í reglunum skal fjallað sérstaklega um heimildir bankaráðs til að taka ákvarðanir um einstök viðskipti ... Starfsreglur þessar skal senda til Fjármálaeftirlitsins sbr. 2. mgr. 54. gr. laga nr. 161/2002“. Svofelld ákvæði voru í 21. grein samþykktanna: „Framkvæmdastjórar félagsins, skv. lögum um fjármálafyrirtæki, nefnast bankastjórar. Bankastjórar bera ábyrgð á daglegum rekstri bankans og fara með ákvörðunarvald í öllum málefnum hans sem ekki eru öðrum falin í lögum, reglugerðum eða samþykktum. Þeim ber að sjá um að bankareksturinn sé í samræmi við lög, reglugerðir eða samþykktir og ákvarðanir bankaráðs. Bankastjórar sitja fundi bankaráðs nema bankaráð ákveði annað. Bankastjórar halda gerðabók þar sem þeir skrá helstu ákvarðanir sínar.“

Starfsreglur fyrir bankaráð Landsbanka Íslands hf., sem vísað var til í 20. grein samþykkta félagsins, voru samþykktar á fundi ráðsins 29. júlí 2004 og þeim síðar breytt tvívegis á fundum þess 2005. Samkvæmt 6. grein starfsreglnanna skyldi bankaráð gera skriflega ráðningarsamninga við bankastjóra. Í 8.1 grein reglnanna sagði: „Bankastjórar mynda bankastjórn. Þar sem mælt er fyrir um heimildir eða ábyrgð bankastjórnar þarf ávallt atbeina beggja bankastjóra til nýtingar heimilda eða ákvarðana. Í forföllum annars bankastjóra er þó heimilt að einn bankastjóri standi að máli ásamt staðgengli bankastjóra.“ Þá var svohljóðandi ákvæði í 8.2 grein: „Bankastjórn ber ábyrgð á daglegum rekstri bankans og fer með ákvörðunarvald í öllum málefnum hans sem ekki eru öðrum falin með lögum, samþykktum bankans eða ákvörðunum bankaráðs. Hinn daglegi rekstur tekur ekki til ráðstafana sem eru óvenjulegar eða mikils háttar. Slíkar ráðstafanir getur bankastjórn aðeins gert samkvæmt sérstakri heimild bankaráðs nema ekki sé unnt að bíða ákvörðunar bankaráðs án verulegs óhagræðis fyrir bankann. Í slíkum tilvikum skal bankaráði tafarlaust tilkynnt um ráðstöfunina. Bankastjórn ber að sjá um að reksturinn sé í öllum greinum samkvæmt lögum, reglugerðum eða samþykktum og ákvörðunum bankaráðs.“ Samkvæmt 9.1 grein starfsreglnanna hafði bankaráð yfirumsjón með starfsemi bankans og jafnframt almennt eftirlit með rekstri hans. Í upphafi 9.2 greinar sagði að bankaráð skyldi „annast ráðstafanir sem eru óvenjulegar eða mikils háttar sem tekur m.a. til eftirfarandi ráðstafana“. Síðar voru þær taldar upp í tólf töluliðum og meðal þeirra var, sbr. 5. tölulið „að setja almennar reglur um lánveitingar og ábyrgðir bankans, hvort tveggja að fenginni umsögn bankastjórnar, sbr. þó gr. 9.3 í reglum þessum.“ Í upphafi 9.3 greinar sagði: „Bankastjórn hefur heimild til að ákveða kaup og sölu hlutabréfa í veltubók bankans.“ Í 12. grein var kveðið á um upplýsingagjöf til bankaráðs, þar á meðal skyldi bankastjórn samkvæmt 12.1 grein leggja „mánaðarlegt fjárhagsuppgjör bankans fyrir bankaráð á fyrsta reglulega bankaráðsfundi eftir að það liggur fyrir“ og jafnframt eftir 12.6 grein „mánaðarlega gefa bankaráði sundurliðað yfirlit um stöðu og þróun markaðsáhættu bankans.“

Í málinu liggja fyrir almennar útlána- og áhættureglur, sem bankaráð Landsbanka Íslands hf. setti haustið 2005, að fenginni tillögu bankastjórnar, með vísan til 5. töluliðar 9.2 greinar í starfsreglum ráðsins. Samkvæmt 1. grein útlána- og áhættureglnanna bar bankastjórn „ábyrgð gagnvart bankaráði á útlánum bankans og ábyrgðum.“ Jafnframt skyldi hún „bera ábyrgð á öðrum áhættuþáttum bankans þ.m.t. markaðs- og rekstraráhættu.“ Í 2. grein reglnanna sagði meðal annars: „Lánveitingar bankans skulu taka mið af þeirri meginstefnu bankans að vera alhliða fjármálafyrirtæki sem veitir framúrskarandi fjármálaþjónustu í alþjóðlegu umhverfi. Að öðru leyti skulu lánveitingar bankans vera í samræmi við markaða stefnu bankans á hverjum tíma. Við útlánaákvarðanir og áhættutökur skal bankastjórn sjá til þess að hagsmuna bankans sé ætíð gætt, fjárhagsstaða hans treyst og að ákvarðanir brjóti ekki í bága við lög og stjórnvaldsfyrirmæli. Þá skal bankastjórn hafa hliðsjón af stöðu og horfum í efnahags- og atvinnulífi, svo og þróun peningamarkaða, við ákvarðanir sínar. Bankastjórn skal setja ítarlegar útlánareglur um framkvæmd lánveitinga og ábyrgða. Reglurnar skulu m.a. hafa að geyma ákvæði um eftirfarandi atriði: Meginregla um að við ákvörðun um lánveitingu skuli taka mið af greiðslugetu lánþega, framboðnum tryggingum og viðskiptasögu. Upplýsingaöflun og áhættumat fyrir ákvörðunartöku. Hámarksáhættu til viðskiptamanna. Útlánaheimildir einstakra starfsmanna. Verkaskiptingu innan bankans varðandi útlánaákvarðanir. Tryggingar ... Almennt skulu öll útlán bankans vera vel tryggð annað hvort með formlegum tryggingum eða haldi á greiðsluflæði. Heimilt er þó að veita lán án sérstakra formlegra trygginga til bestu fyrirtækja í viðskiptum við bankann, sé greiðsluflæði félagsins sterkt ... Heimilt er að lána einstaklingum með góða viðskiptasögu án sérstakra trygginga ... Bankastjórn skal reglulega gefa bankaráðinu upplýsingar um stöðu og þróun útlána og vanskila, þróun áhættuflokkunar og framlög í afskriftarsjóð útlána ... Auk þessa skulu vera lagðar fyrir endurskoðunarnefnd bankaráðs ítarlegri upplýsingar um þróun einstakra útlána bankans og ítarlegri upplýsingar sem varðar þróun áhættu vegna samsöfnunaráhrifa í útlánasafni bankans.“

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir efni útlánareglna Landsbanka Íslands hf. sem gefnar voru út af útlánaeftirliti bankans 20. ágúst 2008 og í gildi voru þegar atvik þessa máls áttu sér stað. Í 1. kafla reglnanna var tekið fram að tilgangur með þeim væri „að setja meginreglur um öll útlán til viðskiptamanna sem bankinn veitir á Íslandi og úr erlendum útibúum sínum. Í reglunum kemur fram hvaða aðilar innan bankans hafa útlánaheimildir og hvaða takmörkunum þær eru háðar. Einnig kemur fram hvaða kröfur bankinn gerir til þeirra trygginga sem hann fer fram á að lántakar setji fyrir lánum sínum og hvernig bankinn verðleggur útlán sín. Útlánareglunum er ætlað að taka til almennra lánveitinga í starfsstöðvum Landsbanka Íslands hf. ... Ef um er að ræða ákvarðanir um lánveitingu sem fellur ekki innan ramma þessara reglna eða vafi leikur á að lánveiting falli undir reglurnar þarf skriflega ákvörðun frá Lánanefnd eða viðkomandi fagsviði.“ Í upphafi 1.1 greinar sagði síðan: „Bankaráð Landsbanka Íslands hf. ber ábyrgð á stefnumörkun í áhættu- og útlánamálum Landsbankasamstæðunnar og felur ráðið bankastjórninni að setja ítarlegar reglur um framkvæmd og eftirlit með þessum þáttum.“ Þá sagði meðal annars í 1.2 grein: „Bankastjórar setja ítarlegar útlánareglur um framkvæmd lánveitinga og ábyrgða. Tilgangurinn með reglunum er að stýra útlánaáhættunni, mæla hana og hafa eftirlit með henni. Úrræði bankans til þess að lágmarka tap vegna útlána er m.a. að skoða viðskiptasögu lántaka, meta greiðslugetu hans og framboðnar tryggingar ... Lánanefnd bankans er æðsta vald í útlánamálum bankans. Nefndin hefur þríþætt hlutverk: Í fyrsta lagi tekur Lánanefndin ákvarðanir um lánveitingar sem eru umfram útlánaheimildir annarra aðila innan bankans. Í öðru lagi veitir hún ákveðnum aðilum innan bankans útlánaheimildir. Í þriðja lagi hefur nefndin eftirlit með stærstu áhættum í samstæðu bankans, bæði er varðar einstaka viðskiptamenn og flokka útlána.“ Í 12. kafla reglnanna var kveðið á um útlánaheimildir fyrirtækjasviðs og kom fram í 12.1 grein að næmi heildarskuldbinding viðskiptamanns hærri fjárhæð en 1.000.000.000 krónum eftir „einstaka fyrirgreiðslu“ þyrfti að leggja málið „fram til samþykktar í Lánanefnd.“ Þá voru í 13. kafla reglur um tryggingar fyrirtækjasviðs. Samkvæmt 13.1 grein var það meginreglan „að útlán bankans skulu vera tryggð með tryggingum innan skilgreindra veðmarka.“ Í 13.5.13 grein þar sem fjallað var um hlutabréf og hluti í einkahlutafélögum sagði meðal annars: „Almenna reglan er að veita einungis lán með veði í skráðum hlutabréfum. Ef taka á veð í hlutabréfum eða hlutum í einkahlutafélagi skal lánaákvörðun um það tekin á Fyrirtækjasviði. Veðsetningarhlutfall skal taka mið af seljanleika og viðskiptum með bréfin. Veðhæf bréf teljast þau sem uppfylla eftirfarandi tvö skilyrði: Meðal viðskiptadagsvelta á 12 mánaða tímabili ˃ 40 m. kr. Viðskiptadagar/heildarfjöldi viðskiptadaga á 12 mánaða tímabili ˃ 95%. Hámarksveðsetningarhlutfall á skráðum innlendum hlutabréfum á Aðallista Kauphallar og erlendum skráðum hlutabréfum er 50% af markaðsverði. Hámarksveðsetningarhlutfall annarra innlendra skráðra hlutabréfa er 30% ... Heimilt er þó að veita lán með veði í óskráðum hlutabréfum en sú ákvörðun skal tekin af Fyrirtækjasviði/Lánanefnd. Óskráð hlutabréf skulu aldrei veðsett hærra en 30% af matsverði.“ Samkvæmt 13.5.16 grein var fyrirtækjasviði heimilt að taka veð í öðrum veðandlögum en talin voru upp í 13.5.1 til 13.5.15 grein og ákveða veðmörk þeirra. Í 16. kafla reglnanna var fjallað um lánanefnd og útlánaheimildir hennar. Í héraðsdómi eru reifuð þau ákvæði í kaflanum sem máli skipta við úrlausn máls þessa. Þess skal aðeins getið hér að samkvæmt 16.1 grein sátu bankastjórar og framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs í nefndinni og gat hún „vikið frá gildandi útlánareglum Landsbanka Íslands við lánaákvarðanir sínar.“ Þá kom fram í 16.3 grein að gild samþykkt lánanefndar og fundargerð hennar væri árituð af báðum bankastjórum, en í fjarveru annars þeirra og staðgengils bankastjóra undirrituðu bankastjóri og framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs umrædd skjöl. Samkvæmt 16.4 grein skyldu „sömu undirskriftarreglur gilda varðandi útlánaákvarðanir sem samþykktar eru milli funda.“ Loks sagði þar að heimilt væri að afgreiða stærri fjárhæðir en 400.000.000 krónur milli funda nefndarinnar „að höfðu samráði við bankastjóra ... enda séu þau staðfest á næsta fundi.“

3

Frá því að hlutur ríkisins í Landsbanka Íslands hf. var seldur í lok árs 2002 jukust umsvif hans eins og hinna stóru viðskiptabankanna, Glitnis banka hf. og Kaupþings banka hf., jafnt og þétt til 2008. Á því ári fór hins vegar að gæta vaxandi lánsfjárkreppu og óróa á fjármálamörkuðum, jafnt hér á landi sem erlendis, sem magnaðist til muna við fall bandaríska fjárfestingarbankans Lehman Brothers um miðjan september.

Eitt af því sem kom til skoðunar við þessar aðstæður til að tryggja stöðu viðskiptabankanna þriggja og annarra fjármálafyrirtækja var sameining tveggja eða fleiri þeirra í einn banka. Hinn 22. september 2008 var tilkynnt að Glitnir banki hf. og Byr sparisjóður hafi hafið viðræður um sameiningu. Meðal gagna málsins er skjal með yfirskriftinni „Viðræðurammi Glitnis banka hf. og Byrs sparisjóðs hf.“, dagsett 24. sama mánaðar. Gert var ráð fyrir að skjalið yrði undirritað af hálfu þeirra beggja, en á því eintaki, sem lagt hefur verið fram, hefur það aðeins verið undirritað af hendi sparisjóðsins. Í skjalinu kom fram að báðir aðilar hefðu með samkomulagi 21. september 2008 samþykkt að hefja viðræður um sameiningu og væri stefnt að því að ljúka þeim innan tveggja vikna. Í framhaldinu hefðu aðilar komið sér saman um ramma fyrir viðræðurnar og höfuðskilmála sem þar yrðu nánar útfærðir. Síðan var skilmálunum lýst, en tekið fram að gerður væri fyrirvari um frekari útfærslu og niðurstöður viðræðna. Samkvæmt 1. grein skilmálanna var gert ráð fyrir að Glitnir banki hf. og Byr sparisjóður myndu sameinast í eitt félag, miðað við 1. júlí 2008, og skyldi sparisjóðnum slitið án skuldaskila og eignir hans og skuldir ganga inn í bankann. Í 3. grein þar sem fjallað var um endurgjald sagði: „Við samrunann fá hluthafar í Byr, hluti í Glitni sem endurgjald fyrir hluti sína. Skiptahlutfallið verður reiknað á grundvelli eftirfarandi forsendna: a) Að endurmetið eigið fé Byrs að mati Glitnis miðað við 31. ágúst 2008, þar með talið þegar tekið hefur verið tillit til óskráðra eigna félagsins, sé að lágmarki 49 milljarðar króna. b) Kaupverðið jafngildir því að greitt er að lágmarki 1,4326 krónur fyrir hverja krónu endurmetins eigin fjár Byrs, og er kaupverðið greitt með hlutabréfum í Glitni. c) Að gengi hlutabréfa í Glitni í samrunanum verði að minnsta kosti 14,5 krónur fyrir hvern hlut í bankanum og kaupverð alls hlutafjár Byrs verði minnsta kosti 70,2 milljarðar króna.“ Í 4. grein voru greind ýmis skilyrði fyrir samrunanum, svo sem samþykki lánveitenda beggja aðila og Fjármálaeftirlitsins, auk þess sem fyrir lægi „ásættanleg niðurstaða áreiðanleikakönnunar á fjárhag og rekstri Byrs og Glitnis að mati beggja fyrirtækja“. Ekkert varð úr frekari viðræðum um þennan fyrirhugaða samruna vegna þess sem átti sér stað næstu daga.

Fundur var haldinn í fjármálanefnd Landsbanka Íslands hf. 24. september 2008 og samkvæmt fundargerð sátu ákærðu S-kk-nf, S-kvk-nf E-kvk-nf og S-kk-nf þann fund auk annarra. Þrátt fyrir að gert væri ráð fyrir því í lýsingu á starfsháttum nefndarinnar, sem ákærði S-kk-nf hefur lagt fram hér fyrir dómi, að hann sæi á fundum hennar um kynningu verðbréfamiðlunar og viki að því loknu brott, var hvorki fært til bókar að slík kynning hafi farið fram á þessum fundi né að ákærði hafi vikið af honum, enda þótt bókað hafi verið að þrír fundarmanna hafi gert það. Verður því lagt til grundvallar að hann hafi setið fundinn til enda. Í upphafi fundarins fór forstöðumaður greiningadeildar bankans yfir greiningar og rannsóknir. Samkvæmt fundargerð kom þar meðal annars fram að gert væri ráð fyrir „að krónan styrkist frá öfgagildi“, en áfram væri fyrirsjáanlegur mikill halli á utanríkisviðskiptum. Millibankamarkaðir væru enn í uppnámi og samkeppni um innlán orðin mikil á Íslandi sem sýndi skort á krónum. Þá var vikið að svonefndum Icesave innlánsreikningum hjá útibúi bankans í London þar sem orðrétt var bókað: „Útflæði upp á ca 10 mGPB á dag. Áhættufælni og menn þurfa að nota í annað ásamt því að væntingar eru til þess að vextir lækki. Barclays fer nú fram á að útflæði verði prefundað. Farið yfir flæðið.“ Samkvæmt fundargerð sýndi sérfræðingur hjá greiningadeild „yfirlit um aðgerðir í stærsta bail-outi sögunnar í USA. Bandaríska ríkið og Seðlabankinn hafa gripið til umfangsmikilla björgunaraðgerða. Gengi fjármálafyrirtækja hefur tekið kipp við þetta.“ Þá greindi BH frá því að alþjóðamarkaðir væru „í raun lokaðir.“

Í dómi Landsdóms 23. apríl 2012 í máli nr. 3/2011, sem hefur samkvæmt 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 51. gr. laga nr. 3/1963 um Landsdóm, fullt sönnunargildi um málsatvik sem í honum greinir, kemur fram að 25. september 2008 muni formaður stjórnar Glitnis banka hf. hafa átt fund með einum af bankastjórum Seðlabanka Íslands þar sem hann mun hafa gert grein fyrir erfiðri lausafjárstöðu bankans og óskað eftir því að seðlabankinn veitti bankanum lán í því skyni að bæta hana. Að loknum fundahöldum, sem á eftir fóru, var fulltrúum Glitnis banka hf. tilkynnt að kvöldi 28. sama mánaðar, að bankanum stæði til boða hlutafjárframlag að fjárhæð 600.000.000 evrur gegn 75% eignarhluta ríkisins í honum. Að morgni næsta dags mun stjórn Glitnis banka hf. hafa tilkynnt seðlabankanum að hún hafi ásamt stærstu hluthöfum í félaginu ákveðið fyrir sitt leyti að samþykkja þetta boð, en efnt yrði til hluthafafundar til að taka endanlega afstöðu til þess.

Bankaráð Landsbanka Íslands hf. kom saman til fundar 29. september 2008 og sátu meðal annarra ákærðu S-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf þann fund auk hins bankastjórans, HJK. Í upphafi fundargerðar sagði að fundurinn væri haldinn „vegna þjóðnýtingar á Glitni banka og til að upplýsa bankaráðið um málið og hugsanleg áhrif þess á Landsbankann.“ Á fundinum var lögð fram yfirlýsing frá forsætisráðuneytinu frá því fyrr um daginn þar sem sagði meðal annars: „Gert hefur verið samkomulag milli ríkisstjórnar Íslands og helstu eigenda Glitnis banka hf. að höfðu samráði við Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitið um að ríkissjóður leggi bankanum til nýtt hlutafé. Þetta er gert með hliðsjón af þröngri lausafjárstöðu Glitnis og einstaklega erfiðum aðstæðum á alþjóðlegum fjármálamörkuðum um þessar mundir. Ríkissjóður mun með milligöngu Seðlabanka Íslands leggja Glitni til hlutafjárframlag að jafnvirði 600 milljóna evra (eða um 84 ma.kr.) og með því verða eigandi að 75% hlut í Glitni. Boðað verður til hluthafafundar í Glitni svo fljótt sem samþykktir leyfa þar sem tillaga þar að lútandi verður lögð fram til samþykktar ... Ríkissjóður stefnir ekki að því að eiga eignarhlutinn í bankanum til langframa. Tilgangurinn með þessari aðgerð er að tryggja stöðugleika í fjármálakerfinu.“ Í fundargerðinni var þess getið að stöðvuð hafi verið viðskipti í Kauphöll Íslands með hlutabréf stóru viðskiptabankanna þriggja. Þá var lögð fram á fundinum tilkynning bankastjóra Landsbanka Íslands hf. sem send hafði verið til starfsmanna bankans. Þar sagði meðal annars: „Skjótar og ákveðnar aðgerðir yfirvalda í dag bera vott um skýran vilja til þess að styrkja stoðir íslensks efnahagslífs og fjármálakerfis. Við teljum aðgerðina jákvæða og til þess fallna að styrkja efnahagskerfið í heild sinni auk þess sem þær munu leiða til tækifæra á frekari sameiningum hérlendis. Nú er rúmt ár síðan áhrifa lánsfjárkreppu fór að gæta á fjármálamörkuðum heimsins. Atburðir síðustu vikna, sem hafa haft áhrif á stærstu fjármálafyrirtæki heims, marka án efa spor í söguna og munu að líkindum breyta fjármálaheiminum varanlega. Landsbankinn hefur valið sér viðskiptamódel sem er blanda af viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi, þ.e. alhliða banki sem byggir á traustri stöðu á viðskiptabankamarkaði bæði á einstaklings- og fyrirtækjamarkaði en með eignastýringu og fjárfestingarbankastarfsemi sem mikilvægar stoðir í heildarstarfseminni. Hátt hlutfall innlána á móti útlánum 63% er bankanum einnig mikill styrkur. Þetta er viðskiptamódel sem markaðsaðilar eru sammála um að geti staðist það mótlæti sem fjármálafyrirtæki glíma nú við. Lausafjárstaða Landsbankans er sterk og endurgreiðsluferill bankans léttur eða aðeins 855 milljónir evra á tímabilinu 2H08 - 1H09. Þann 29. september var lausafjárstaða bankans 8,0 milljarðar evra, samanborið við 7,8 milljarða evra þann 30. júní.“ Í fundargerðinni var síðan bókað: „Mat á áhrifum aðgerðarinnar á Landsbankann stendur yfir, en þrátt fyrir jákvæðan tón í yfirlýsingu bankastjórnar var ljóst að mjög skiptar skoðanir voru almennt um málið. Lækkun á verðmæti veða í hlutabréfum í Glitni sem hefur neikvæð áhrif á Landsbankann. Rætt var um hvort Glitnir hefði átt rétt á lausafjárstuðningi fremur en eigin fé. Aðferðin við yfirtöku Glitnis var óvenjuleg og á sér væntanlega fá fordæmi. Fimm ára CDS álag á ríkið hefur rokið upp í kjölfar tilkynningarinnar. Rætt var um möguleika á að sameina Tryggingamiðstöðina og Vörð í gegnum eignastrúktúr sem ekki tæki of mikið eigið fé. Þá var rætt um hugmyndir um hugsanlega sameiningu Landsbankans, Glitnis, Straums og að bæta sparisjóðnum Byr síðan við. [HJK] nefndi að reynt hafi verið að koma fram hugmyndum um sameiningu, t.d. Glitnis, Landsbanka og Straums, ásamt eiginfjár- og lausafjárstuðningi ríkis og Seðlabanka, sem hefði þýtt minni heildaráhættu fyrir kerfið heldur en sú leið sem farin var þýddi ... Farsælla hefði verið að víðtækari leið hefði náðst fram og ná með því fram styrkingu kerfisins, aukinni hagræðingu og afstýra frekara tjóni. [KG] sagði bankastjórn leita allra skynsamlegra leiða til að treysta og styrkja eiginfjárstöðu Landsbankans og treysta innlánagrunn hans innanlands og erlendis. CDS álög bankans eru nú langt, langt yfir öllum eðlilegum viðmiðunum. S-kk-nf fór síðan yfir yfirlit um lausafjárstöðu. Þrátt fyrir ásættanlegt lausafé er mikillar varúðar þörf í núverandi umhverfi að mati S-kk-ef ... Skipulegur samruni, a.m.k. Landsbankans og Glitnis, hefði að mati bankastjóra og bankaráðs verið heppilegri leið en þetta varð niðurstaðan ... Áfram verður unnið af öllum kröftum að því að styrkja stöðu Landsbankans eftir því sem frekast er kostur.“

Í áðurnefndum dómi Landsdóms greinir frá því að 30. september 2008 hafi Seðlabanki Íslands tilkynnt að matsfyrirtækið Moody's Investors Service hafi lækkað lánshæfiseinkunnir íslenska ríkisins. Um leið lækkaði fyrirtækið lánshæfiseinkunnir Glitnis banka hf. og setti jafnframt Kaupþing banka hf. og Landsbanka Íslands hf. á athugunarlista vegna hugsanlegrar lækkunar á einkunnum þeirra. Seðlabankinn tilkynnti einnig sama dag að matsfyrirtækið Fitch Ratings hafi lækkað lánshæfiseinkunnir ríkisins. Það fyrirtæki lækkaði samdægurs einkunnir allra viðskiptabankanna þriggja. Þá sendi breska fjármálaeftirlitið bréf 3. október 2008 til forstöðumanns útibús Landsbanka Íslands hf. í London þar sem lagt var fyrir bankann að grípa til nánar tiltekinna aðgerða, fyrst og fremst til að tryggja að unnt yrði að greiða út innstæður á Icesave reikningum. Tveimur dögum síðar áttu bankastjórar Landsbanka Íslands hf., HJK og ákærði S-kk-nf, símafund með forstjóra breska fjármálaeftirlitsins og tveimur öðrum starfsmönnum þess. Á fundinum ítrekuðu starfsmennirnir það, sem áður hafði komið fram í samskiptum bankaeftirlitsins og bankans, að hann yrði að senda til útibús síns í London 200.000.000 sterlingspund áður en viðskipti hæfust morguninn eftir. Ef þetta yrði ekki gert yrði bankaeftirlitið knúið til þess að stöðva starfsemi útibúsins þegar í stað. Að auki þyrfti bankinn fyrir lok næsta dags að leggja dótturfélagi sínu, Heritable Bank Ltd., til um 50.000.000 sterlingspund þar sem lausafjárstaða þess væri komin á hættulegt stig. Sama dag, 5. október 2008, sendi viðskiptaráðuneytið bréf til breska fjármálaráðuneytisins þar sem því var lýst yfir að ríkisstjórn Íslands myndi ef þörf krefði aðstoða Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta við að afla fjár þannig að honum yrði fært að greiða lágmarksupphæð innstæðutrygginga ef Landsbanka Íslands hf. og útibúi hans í Bretlandi yrði ekki fært að standa við skuldbindingar sínar. Að morgni næsta dags var svofelld yfirlýsing gefin út: „Ríkisstjórn Íslands áréttar að innstæður í innlendum viðskiptabönkum og sparisjóðum og útibúum þeirra hér á landi verða tryggðar að fullu. Með innstæðum er átt við allar innstæður almennra sparifjáreigenda og fyrirtækja sem trygging innstæðudeildar Tryggingasjóðs innstæðueigenda tekur til.“ Forsætisráðherra flutti ávarp sama dag, 6. október 2008, þar sem greint var frá stórfelldum örðugleikum, sem íslenskir viðskiptabankar stæðu frammi fyrir, og boðaði að flutt yrði á Alþingi frumvarp til laga sem myndi gera ríkinu kleift að bregðast við ástandi á fjármálamörkuðum. Að kvöldi þessa dags var frumvarp þess efnis samþykkt sem lög nr. 125/2008 og leiddu þau meðal annars til breytinga á lögum nr. 161/2002. Á grundvelli 100. gr. a. síðarnefndu laganna, sbr. 5. gr. þeirra fyrrnefndu, ákvað Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., víkja stjórn bankans frá og setja yfir hann skilanefnd. Með bréfi til nefndarinnar daginn eftir tilkynnti ákærði S-kk-nf að hann segði upp starfi sínu hjá bankanum og óskaði eftir að verða leystur frá störfum þá þegar.

4

Þótt lagður hafi verið dómur á sakargiftir samkvæmt I. kafla ákæru í öðru máli, eins og áður greinir, er ákæran í heild meðal gagna þessa máls. Í upphafi I. kafla ákærunnar voru ákærði S-kk-nf, sem bankastjóri Landsbanka Íslands hf., X, sem [...], og Y og Z, sem [...], sakaðir um markaðsmisnotkun „í sameiningu í störfum sínum fyrir bankann í tilboðum og viðskiptum fyrir eigin reikning Landsbankans með hlutabréf útgefin af bankanum sjálfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í viðskiptakerfi Kauphallar Íslands hf. ... á tímabilinu frá og með 1. nóvember 2007 til og með 3. október 2008, samtals 228 viðskiptadaga, sem tryggðu óeðlilegt verð og bjuggu til verð á hlutabréfunum og gáfu eða voru líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna.“ Hinni ætluðu refsiverðu háttsemi var nánar lýst svo: „Markaðsmisnotkunin var framkvæmd af ákærðu Y og Z að undirlagi ákærðu S-kk-ef og X. Ákærðu Y og Z, sem önnuðust fjárfestingar fyrir bankann sjálfan, lögðu fram, fyrir hönd Landsbankans, í upphafi hvers viðskiptadags á tímabilinu, röð stórra kauptilboða með litlu innbyrðis verðbili í hlutabréf í Landsbankanum í tilboðabók Kauphallarinnar. Þegar framboð á hlutabréfum í Landsbankanum í tilboðabók Kauphallarinnar varð meira en eftirspurn annarra markaðsaðila en Landsbankans mættu ... Y og Z að jafnaði auknu framboði með því að bæta við nýjum kauptilboðum jafnharðan og fyrri tilboðum þeirra var tekið og komu þannig ýmist í veg fyrir eða hægðu á verðlækkun hlutabréfanna. Þá hækkaði að jafnaði hlutfall kaupa þeirra á hlutabréfunum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum við lok viðskiptadags, þ.e. við lok samfellda viðskiptatímabilsins og í lokunaruppboðum í Kauphöllinni, og höfðu ákærðu þannig áhrif á dagslokaverð hlutabréfanna. Kaup eigin fjárfestinga Landsbankans á hlutabréfum í Landsbankanum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum á áðurgreindu tímabili voru umfangsmikil og kerfisbundin, enda voru þau verulegur hluti af heildarveltu með hlutabréf í Landsbankanum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum á tímabilinu. Eigin fjárfestingar Landsbankans keyptu 2.325.395.153 hluti af þeim 4.801.255.966 hlutum í Landsbankanum sem viðskipti voru með í sjálfvirkum pörunarviðskiptum á tímabilinu, eða 48,4% af heildarveltunni, en seldu aðeins 57.213.029 hluti, eða 1,2% af heildarveltunni. Kaup umfram sölu námu því samtals 47,2% af heildarveltunni í sjálfvirkum pörunarviðskiptum með hlutabréf í Landsbankanum, samtals 2.268.182.124 hlutum eða 56.240.113.876 krónum að markaðsvirði. Þar af voru kaup umfram sölu í opnunaruppboðum 46% af heildarveltunni með hlutabréf í Landsbankanum í opnunaruppboðum og kaup umfram sölu í lokunaruppboðum 63% af heildarveltunni í lokunaruppboðum. Nafnverð kauptilboða eigin fjárfestinga Landsbankans í hlutabréf í Landsbankanum nam á fyrrgreindu tímabili 43% af heildarnafnverði kauptilboða í hlutabréfin en nafnverð sölutilboða eigin fjárfestinga Landsbankans í hlutabréf í Landsbankanum aðeins um 3% af heildarnafnverði sölutilboða í hlutabréfin. Samtals námu kaup eigin fjárfestinga Landsbankans á hlutabréfum í bankanum umfram sölu á tímabilinu um 20% af öllu útgefnu hlutafé hans. Með þessum umfangsmiklu kauptilboðum og kaupum, en óverulegu magni sölutilboða og sölu í sjálfvirkum pörunarviðskiptum, komu ákærðu ýmist í veg fyrir eða hægðu á lækkun á verði hlutabréfa í Landsbankanum og mynduðu þannig gólf í verðmyndun á hlutabréfunum. Um var að ræða ólögmætt inngrip í gangverk markaðarins sem hafði áhrif á markaðsgengi hlutabréfa í Landsbankanum, tryggði óeðlilegt verð á hlutabréfunum á tímabilinu, bjó til verð á hlutabréfunum og gaf eða var líklegt til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna. Með háttsemi sinni röskuðu ákærðu þeim forsendum og lögmálum sem liggja að baki eðlilegri verðmyndun á skipulegum verðbréfamarkaði með því að auka seljanleika hlutabréfa í Landsbankanum með ólögmætum hætti.“

Í töflu, sem var að finna í I. kafla ákærunnar, var gerð grein fyrir framangreindum viðskiptum eigin fjárfestinga Landsbanka Íslands hf. með hlutabréf í bankanum sjálfum í hinum svonefndu sjálfvirku pörunarviðskiptum á umræddu tímabili. Þar kom meðal annars fram að „nettó viðskipti“ eigin fjárfestinga hafi tekið til 67.705.455 hluta í félaginu eða 15% af heildarveltu í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í nóvember 2007, 569.989.300 hluta eða 61% af heildarveltunni í september 2008 og 413.393.703 hluta eða 79% af heildarveltunni í október 2008, en þann mánuð stóðu viðskiptin aðeins þrjá fyrstu dagana. Í annarri töflu í ákærukaflanum voru meðal annars birtar upplýsingar um gengi hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. í lok hvers viðskiptadags á tímabilinu frá 1. nóvember 2007 til 3. október 2008. Þar kom meðal annars fram að gengið var 43,40 krónur á hlut 1. nóvember 2007, 34,90 krónur 3. janúar 2008, 26,40 krónur 3. mars, 29,70 krónur 2. maí, 22,90 krónur 1. júlí og 23,90 krónur 1. september. Hinn 29. september 2008 var gengið í lok dagsins 21,50 krónur á hlut, 30. sama mánaðar 20,40 krónur, 1. október 20 krónur, 2. október 19,10 krónur og loks 3. október þegar viðskiptum með hlutabréf í félaginu var hætt 19,90 krónur.

Í niðurlagi I. kafla ákærunnar sagði: „Hin miklu kaup eigin fjárfestinga Landsbankans á hlutabréfum í Landsbankanum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum umfram sölu leiddu til þess að hlutabréfin söfnuðust upp hjá bankanum. Vegna lögbundinna takmarkana á eignarhaldi fjármálafyrirtækja á eigin hlutabréfum, reglna um flöggunarskyldu og neikvæðra áhrifa á eiginfjárhlutfall Landsbankans þurfti að losa Landsbankann við hlutabréfin til þess að unnt væri að halda áfram umfangsmiklum kaupum á hlutabréfum í Landsbankanum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum. Það var meðal annars gert með sölu á þeim í stórum utanþingsviðskiptum, fyrir tilstilli verðbréfamiðlunar Landsbankans, en ákært er fyrir þrenn slík hlutabréfaviðskipti í köflum II-IV.“

Þær upplýsingar um viðskipti eigin fjárfestinga Landsbanka Íslands hf. og önnur atriði, sem rakin hafa verið, voru að stærstum hluta teknar úr bréfi Fjármálaeftirlitsins 19. október 2010 og gögnum, sem því fylgdu, auk þess sem stuðst var við greiningu sérstaks saksóknara á viðskiptunum. Þessi skjöl eru meðal gagna þessa máls.

Þá er að finna í málsgögnum minnisblað sem ákærði S-kk-nf sendi BTB í tölvupósti 17. september 2008. Hafði ákærði tekið saman minnisblaðið sem fjallaði um mögulegan samruna Landsbanka Íslands hf. og annars banka er þá bar heitið Straumur-Burðarás Fjárfestingabanki hf. Í minnisblaðinu sagði meðal annars: „Kjarni málsins er að það er of mikið flot á bréfum hvors banka fyrir sig, þ.e. okkur vantar í endakaupendur af bréfum sem og fjármögnunaraðila á bréfin almennt ... Landsbankinn á erfitt með að kaupa meira af eigin bréfum án eiginfjáraukningar ... Sameining við Landsbanka býður hins vegar upp á að færa eiginfjárhlutfallið sameinaðs banka í c.a. 11% en við það losnar um ríflega 600 milljónir evra af eigin fé. Þetta er einmitt það eigið fé sem við höfum gert ráð fyrir að nota annars vegar í að þurrka upp eigin bréf og hins vegar til að leysa ákv. mál ... Jafnframt verður að hafa í huga að skv. reglum eru báðir bankarnir takmarkaðir af því að fjármagna eigin bréf við 10% af nafnverði hlutafjár. Það eru hins vegar minni takmarkanir á að fjármagna bréf hvors annars beint og óbeint ... Þetta hafa bankarnir verið að gera í töluverðum mæli. Þannig að það er umtalsvert magn af rými til fjármögnunar hlutabréfa sem fellur út við sameiningu þar sem lán út á Straumsbréf koma til með að flokkast sem lán út á eiginbréf eftir sameiningu og lán út á Landsbankabréf í Straumi verða lán út á eigin bréf í sameinuðum banka ... Þegar þetta er skoðað þá verður niðurstaðan sú að lán út á Straumsbréf/Samson Global í Landsbanka sem verði áfram til eftir sameininguna og lán í Straumi út á Landsbanka/Samson ehf. verða um 10% af hlutafé sameinaðs banka. Þetta er auðvitað vandamál þar sem til viðbótar eru auðvitað núverandi lán Landsbankans út á eigin bréf sem verða eftir sameininguna um 7-8% af heildarbréfum bankans þrátt fyrir að ég geri ráð fyrir að fella niður umtalsvert magn bréfa. Samtals er þetta um 17-18% sem auðvitað er nokkuð yfir 10% mörkunum. Þetta verður ekki leyst nema í samvinnu við KB og Glitni. En í því samhengi er rétt að muna að við erum núna að semja við Glitni um að taka 27 milljarða á Samson ehf. sem ekki er meðtalið í þessari umræðu.“

Á fundi fjármálanefndar Landsbanka Íslands hf. 24. september 2008, sem áður hefur verið greint frá og ákærðu sátu, skýrði X meðal annars svo frá samkvæmt fundargerð: „Síðustu viku er staðan upp um rúma 2 ma.kr. sem skýrist af hækkun á íslenskum bréfum ... Mikið magn af Landsbankabréfum hefur verið að fara inn á markaðinn ... Staða niður um 6,5 ma.kr. á ársfjórðungnum. Má gera ráð fyrir að verði skilað á núlli ef uppfærsla á Iceland eign gengur eftir.“ Á fundi fjármálanefndarinnar 1. október 2008, sem öll ákærðu sátu, var meðal annars bókað eftir ákærða S-kk-þgf í fundargerð: „Bara færeysk félög sem hækka undanfarið. Miklar lækkanir undanfarið en velta hefur aukist. Mikil velta með LAIS en lífeyrissjóðir hafa verið sölumegin. Mikill fjöldi viðskipta á tímabilinu. KAUP hefur lækkað umtalsvert minna en önnur fjármálafyrirtæki.“ Eftir X var meðal annars fært til bókar: „Síðasta vika erfið á mörkuðum ef ekki tekið tillit til LAIS. Ársfjórðungur niður í heild um 8,3 ma.kr. Síðan er óljóst með FL stöðu upp á 2,1 ma.kr. sem er væntanlega á núll. Ef tekið með þá 10,4 ma. kr. Mikil lækkun á Intrum en íslenskar eignir hafa margar verið seldar meira niður en aðrar undanfarið. Greiningaraðilar hafa komið með góðar greiningar undanfarið.“

Þá liggja fyrir í málinu upplýsingar um viðskipti með stofnfjárbréf í Byr sparisjóði á svonefndum „Stofnfjármarkaði Byrs“. Samkvæmt þeim áttu síðustu viðskipti með bréfin sér stað 22. ágúst 2008 þegar bréf að nafnvirði „30.000“ voru seld á genginu 1,6. Samkvæmt því nam heildarsöluverðið í þessum viðskiptum 48.000 krónum. Í dómi Hæstaréttar 7. júní 2012 í máli nr. 442/2011 greinir frá því að í bréfi Fjármálaeftirlitsins 7. september 2009 til sérstaks saksóknara hafi meðal annars komið fram að umræddur stofnfjármarkaður, sem MP banki hf. hafi haft umsjón með, hafi ekki verið skipulegur verðbréfamarkaður eða markaðstorg fjármálagerninga í skilningi laga, heldur í raun venjuleg verðbréfamiðlun með óskráð verðbréf þótt birt hafi verið á vefsíðu MP banka hf. hagstæðasta kaup- og sölutilboð sem í gildi hafi verið hverju sinni. Síðasta markaðsverð fyrir lokun stofnfjármarkaðarins hafi verið á genginu 1,6, en tekið var fram í bréfi Fjármálaeftirlitsins að markaðinum hafi verið lokað í ágúst 2008 vegna fyrirhugaðrar breytingar Byrs sparisjóðs í hlutafélag.

IV

1

Einkahlutafélagið Imon var stofnað árið 2006. Tilgangur félagsins var fjárfestingar og tengdur rekstur og var hlutafé þess 500.000 krónur. Samkvæmt vottorði úr fyrirtækjaskrá 24. júní 2009 skipaði MÁ einn stjórn félagsins, en varamaður í stjórn var EÞS. MÁ ritaði jafnframt firma félagsins sem eini stjórnarmaður þess, en enginn framkvæmdastjóri var starfandi hjá því. Meðal gagna málsins eru upplýsingar úr ársreikningi félagsins 2007. Samkvæmt ársreikningnum, sem var endurskoðaður, var MÁ eigandi alls hlutafjár í félaginu. Í árslok 2007 voru bókfærðar eignir þess alls 3.818.250.000 krónur, þar af voru „áhættufjármunir og langtímakröfur“ 3.803.351.000 krónur, en þar mun hafa verið um að ræða eign þess í stofnfjárbréfum Byrs sparisjóðs sem vikið verður að hér á eftir. Skammtímaskuldir félagsins voru 4.132.643.000 krónur og var eigið fé þess neikvætt samkvæmt ársreikningnum sem nam 314.393.000 krónum. Á árinu 2007 varð tap á rekstri félagsins að fjárhæð 319.751.000 krónur.

Hinn 27. mars 2007 var gerður samningur milli Imon ehf. og Landsbanka Íslands hf. um lán til félagsins að fjárhæð 638.000.000 krónur. Lánstíminn var tvö ár og skyldi greiða lánið að fullu með einni afborgun 23. mars 2009. Þó bar að greiða vexti af láninu á sex mánaða fresti út lánstímann, í fyrsta skipti 23. september 2007. Til tryggingar láninu setti félagið bankanum að handveði stofnfjárbréf sín í Byr sparisjóði að nafnvirði 10.663.431 króna samkvæmt veðsamningi sem undirritaður var samhliða lánssamningnum. Sama dag var lánsfjárhæðin, að frádregnu lántökugjaldi og kostnaði við skjalagerð, 634.797.200 krónur, lögð inn á reikning Imon ehf. hjá Landsbanka Íslands hf. Í svonefndu ákvörðunartökublaði bankans vegna lánveitingarinnar kom meðal annars fram að óskað hafi verið eftir láni til að fjármagna kaup á 4,2874% hlut í Byr sparisjóði, en fyrir ætti Imon ehf. tæpan 4% hlut í sparisjóðnum sem væri óveðsettur. Að veði fyrir láninu yrði því 8,095% hlutur í sparisjóðnum. Samkvæmt stofnfjármarkaði hefði hagstæðasta kauptilboð í stofnfjárbréf hans verið 75 krónur og miðað við það væri verðmæti veðsins „um 1,3 milljarður“.

Í veðsamningnum 27. mars 2007 sagði meðal annars: „Ofangreindir stofnfjárhlutir eru settir að handveði til tryggingar á skaðlausri greiðslu á skuldum þeim, sem veðsali nú eða síðar, á hvaða tíma sem er, stendur í við veðhafa ... Veðið er jafnframt sett til tryggingar á verðbótum, vöxtum, dráttarvöxtum, lögbundnum og samningsbundnum vanskilaálögum, gjaldeyrisþóknunum, kostnaði af kröfum, málskostnaði og/eða innheimtukostnaði, réttargjöldum og öllum öðrum kostnaði veðhafa vegna ofangreindra skulda. Arður vegna stofnfjárhlutanna er innifalinn í veðsetningunni. Komi til útgreiðslu arðs vegna stofnfjárhlutanna er veðhafa heimilt að krefjast greiðslu hans beint og milliliðalaust frá útgefanda ... Veðrétturinn tekur einnig til jöfnunarhluta vegna hinna veðsettu stofnfjárhluta sem kunna að vera gefnir út meðan skuldin og það sem veðið á að tryggja er ekki að fullu greitt. Sama gildir ef gefnir verða út nýir hlutir í stað þeirra sem veðsali hefur sett að veði ... Á meðan sú skuld sem veðið á að tryggja er ekki að fullu greidd er veðsala einungis heimilt að selja hina veðsettu stofnfjárhluti hafi hann áður fengið til þess skriflegt leyfi veðhafa enda gangi andvirði hinna seldu hluta til lækkunar á skuld þeirri sem veðið á að tryggja. Að einu eftirtalinna skilyrða uppfylltu er veðhafa þegar í stað heimilt að nota andvirði hinna veðsettu stofnfjárhluta, í heild eða hluta, til fullnustu þeirra skulda og kostnaðar sem veðið á að tryggja: (1) vanskil verða á þeim skuldum sem veðið á að tryggja, eða (2) veðhafa er heimilt að gjaldfella skuld sem veðið á að tryggja án þess að um vanskil sé að ræða, eða (3) veðsali hefur brotið gegn ákvæðum yfirlýsingar þessarar ... Veðsetning þessi skal standa óhögguð þótt greiðslufrestur verði veittur á hinni verðtryggðu skuld einu sinni eða oftar.“ Samkvæmt samningnum voru hin veðsettu stofnfjárbréf í vörslum Byrs sparisjóðs og var samningurinn áritaður, því til staðfestingar, af hálfu sparisjóðsins.

Hinn 7. ágúst 2007 var gerður samningur milli Imon ehf. og Landsbanka Íslands hf. um lán til félagsins, til viðbótar því sem áður var getið, að fjárhæð 1.140.000.000 krónur. Lánstíminn var þrjú ár og skyldi greiða lánið að fullu með einni greiðslu 30. júlí 2010. Þó bar að greiða vexti af láninu á sex mánaða fresti, fyrst 30. janúar 2008. Tekið var fram í samningnum að til tryggingar láninu hafi félagið sett bankanum að handveði hluti í Byr sparisjóði að nafnvirði 12.593.331 króna. Ljósrit af veðsamningi þessa efnis er meðal gagna málsins, en það eintak er óundirritað að öðru leyti en því að það hefur verið áritað af hálfu Byrs sparisjóðs sem „vörsluaðila“. Áðurgreind lánsfjárhæð, að frádregnu lántökugjaldi og kostnaði við skjalagerð, 1.137.137.200 krónur, var lögð inn á reikning Imon ehf. hjá Landsbanka Íslands hf. 8. ágúst 2007. Í ákvörðunartökublaði bankans vegna lánveitingarinnar kom fram að Imon ehf. færi fram á lán, 1.140.000.000 krónur. Af upphæðinni væri 550.000.000 krónur „nýtt lán“, en afgangurinn, 590.000.000 krónur, yrði notaður til að greiða upp yfirdrátt félagsins á einum af reikningum þess hjá bankanum. Félagið ætti 9,587% af stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði eða 12.593.331 hlut sem væri að verðmæti 4.170.974.193,86 krónur, miðað við kauptilboð í stofnfjárbréfin á genginu 175 krónur og að teknu tilliti til uppreiknistuðuls 1,8926. Í umræddu skjali var meðal annars komist svo að orði: „Imon er í eigu [MÁ] sem er gríðarlega sterkur fjárfestir og hefur átt í góðum viðskiptum við Landsbankann.“

Hinn 24. september 2007 var enn gerður samningur milli Imon ehf. og Landsbanka Íslands hf. um lán til félagsins, til viðbótar áðurnefndum lánum, að fjárhæð 285.446.453 krónur. Lánstíminn skyldi vera tvö ár og bæri að greiða það að fullu í einu lagi 30. júlí 2009. Vexti af láninu ætti þó að greiða á sex mánaða fresti, í fyrsta sinn 30. janúar 2008. Til tryggingar láninu yrðu „núverandi allsherjarveð tryggð með veði í ýmsum eignum lántaka.“ Lánsfjárhæðin, að frádregnu lántökugjaldi og kostnaði við skjalagerð, 284.865.560 krónur, var lögð inn á reikning Imon ehf. hjá Landsbanka Íslands hf. 24. september 2007. Í ákvörðunartökublaði bankans vegna lánveitingarinnar var sagt að nýlega hafi farið fram stofnfjáraukning í Byr sparisjóði og eftir hana ætti Imon ehf. stofnfjárbréf í sparisjóðnum að verðmæti „um 5,5 ma. kr.“ Hinn 21. nóvember 2007 undirritaði Imon ehf. samning við Landsbanka Íslands hf. þar sem félagið setti bankanum að veði stofnfjárhluti í Byr sparisjóði að nafnvirði 163.479.473 krónur. Veðið skyldi vera í vörslum sparisjóðsins og var samningurinn áritaður af hálfu hans. Ákvæði samningsins voru að mestu leyti þau sömu og veðsamningsins frá 27. mars 2007, sem áður hefur verið gerð grein fyrir, en þó hafði svofellt ákvæði verið tekið upp í hinn nýja samning: „Ef eftirstöðvar þeirra skulda sem handveðið á að tryggja nema hærra hlutfalli en 70% af markaðsverði hinna veðsettu stofnfjárbréfa skal veðsala gefinn þriggja bankadaga frestur til að bæta við nægilegum tryggingum þannig að framangreindu hlutfalli milli trygginga og skulda sé náð að mati veðhafa. Verði veðsali ekki við beiðni veðhafa um að leggja fram viðbótartryggingar í samræmi við framangreint jafngildir það vanskilum á þeim skuldum sem handveðið á að tryggja.“

Landsbanki Íslands hf. og Imon ehf. gerðu með sér viðskiptasamning 19. desember 2007 þar sem bankinn samþykkti að veita félaginu „rekstrarfjármögnun í formi reikningslánalínu að fjárhæð 2.022.500.000“ krónur og var því samkvæmt samningnum heimilt að taka lán hjá bankanum innan þeirra marka. Hámarkslánstími hvers lánshluta skyldi takmarkast af gildistíma samningsins, sem var til 11. desember 2008, en lánstíminn skyldi ekki vera skemmri en tveir dagar ef um væri að ræða lán í erlendum myntum. Til tryggingar greiðslu allra lánshluta samkvæmt samningnum hafi félagið sett bankanum að handveði „hlutabréf“ í Byr sparisjóði að nafnvirði 158.544.000 krónur. Sama dag og viðskiptasamningurinn var gerður, 19. desember 2007, undirritaði Imon ehf. samning þar sem félagið setti Landsbanka Íslands hf. að veði stofnfjárhluti í Byr sparisjóði að nafnvirði 1.023.401.431 króna. Veðið skyldi sem fyrr vera í vörslum sparisjóðsins og var samningurinn áritaður af hálfu hans. Ákvæði samningsins voru að mestu leyti þau sömu og áðurgreindra veðsamninga frá 27. mars og 21. nóvember 2007. Þó hafði verið fellt brott ákvæðið í síðari samningnum um rétt veðhafa til að krefjast viðbótartrygginga næmu eftirstöðvar skuldanna, sem veðinu væri ætlað að tryggja, hærra hlutfalli en 70% af markaðsverði hinna veðsettu stofnfjárbréfa. Í staðinn var tekið upp í hinn nýja samning svohljóðandi ákvæði: „Falli markaðsverð hinna veðsettu hlutabréfa þannig að eftirstöðvar lána veðsala við bankann fari upp fyrir hámarks lánshlutfall bankans miðað við markaðsverð og veðhæfi í samræmi við útlánareglur bankans á hverjum tíma skal veðsali greiða niður lánin og/eða bæta við nýjum tryggingum jafnóðum svo jafnvægi náist á milli útlána og veðs að mati bankans. Verði veðsali ekki við beiðni bankans í samræmi við ofangreint jafngildir það vanskilum.“ Á ákvörðunartökublaði bankans, sem sagt var í vinnslu 17. desember 2007 og virðist hafa verið tekið saman vegna umrædds viðskiptasamnings þótt fjárhæðin væri þar greind ívið lægri en raunin varð, sagði meðal annars: „Félagið óskar eftir láni vegna stofnfjáraukningar í sparisjóðnum Byr 1.990m. kr. ... Imon ehf. er í eigu [MÁ] sem hefur farið frekar illa út úr hræringum undanfarið á fjármagnsmarkaði. Imon ehf. er félag sem hann á einn og er það stærsti hluthafinn í Byr sparisjóði. Núverandi skuldir nema um 2,2ma. kr. og eftir nýja lánveitingu alls um 4,1ma. kr. Markaðsverðmæti hlutarins í Byr er hins vegar langt umfram það, markaðsverðmæti Byrs hefur verið um 48ma.kr. á markaði með stofnfé að undanförnu og 8,4% hlutur I-x-x því amk 4ma. kr. - aukningin nemur nú um 23,7ma. kr. og fer markaðsverðmætið verulega upp með því. Gera má ráð fyrir að góð arðgreiðsla komi inn á lánið á vormánuðum og greiði það niður um 50-60%.“

Hinn 25. júní 2008 var gerður nýr viðskiptasamningur milli Landsbanka Íslands hf. og Imon ehf. þar sem bankinn samþykkti að veita félaginu „rekstrarfjármögnun í formi lánalínu að fjárhæð kr. 161.000.000“ og var því samkvæmt samningnum heimilt að taka lán hjá bankanum í íslenskum krónum innan þeirra marka. Hámarkslánstími hvers lánshluta skyldi takmarkast af gildistíma samningsins sem var til 23. mars 2009. Til tryggingar lánum sem veitt kynnu að verða samkvæmt samningnum „verða núverandi allsherjarveð tryggð með veði í ýmsum eignum lántaka.“ Í ákvörðunartökublaði bankans vegna samningsins var meðal annars tekið fram að óskað væri eftir láni til að greiða „gjaldfallna vaxtagjalddaga á lánum félagsins“ samtals að fjárhæð 160.730.320 krónur. Síðan sagði: „Imon ehf. er í eigu [MÁ] sem hefur farið frekar illa út úr hræringum undanfarið á fjármagnsmarkaði. Imon ehf. er félag sem hann á einn og er það stærsti hluthafinn í Byr sparisjóði. Núverandi skuldir nema um 3,6 mö.kr. Kom arðgreiðsla frá Byr þann 11/4 og fór arðurinn til niðurgreiðslu á skuldbindingum I-x-x, lánið sem var veitt vegna aukningarinnar var greitt vel niður eða um 935 m.kr. Staða félagsins í þús.kr.: Innlend lán 3.584.458 Tryggingar 3.571.016 (miðað við síðasta viðskiptagengi sem var 1,4) Veðhlutfall: 100% ... Lagt er til að beiðnin verði samþykkt. Lánalína til 9 mán, dregið er á línuna til að stemma við gjaldfallna vaxtagjalddaga. Um 108 m.kr. dregnar miðað við 30/1/2008 og 52,5 m.kr. dregnar miðað við 25/3/2008.“ Sama dag og umræddur samningur var gerður, 25. júní 2008, sendi starfsmaður á fyrirtækjasviði Landsbanka Íslands hf. tveimur starfsmönnum bankans tölvubréf þar sem sagði meðal annars: „Ég var að setja inn beiðni um nýjan lánasamning fyrir Imon ehf. ... Það væri æðislegt að fá þennan samning sem fyrst, þar sem að það á að greiða upp vanskil með honum“.

Meðal gagna málsins er beiðni um breytingu á lánsskjali sem ber með sér að hafa verið send í tölvupósti frá áðurnefndum starfsmanni Landsbanka Íslands hf. að morgni 26. september 2008. Þar kom fram að um væri að ræða viðskiptasamning Imon ehf. við Landsbanka Íslands hf. og var ný fjárhæð samningsins tilgreind 332.122.000 krónur. Til skýringar var tekið fram að um væri að ræða hækkun á lánalínu um 170.122.000 krónur. Síðan sagði: „Þarf þrjár ádráttarbeiðnir, 2 ádrætti dagsetta 30/7/08 og 1 dagsettan 23/9/08.“ Síðar sama dag voru með skömmu millibili send tvö tölvubréf til áðurnefnds starfsmanns bankans og ÁM, forstöðumanns á fyrirtækjasviði hans, þar sem greint var frá beiðni Imon ehf. um hækkun á lánalínu félagsins um 170.122.000 krónur vegna skuldbreytingar við bankann. Tryggingar voru sagðar: „Allsherjarveð í stofnfjárbréfum félagsins í BYR Sparisjóði“. Í fyrra tölvubréfinu var tekið fram að beiðnin væri í samþykktarferli, en í því síðara að hún væri samþykkt. Í samræmi við þetta var 30. september 2008 undirritaður af hálfu Landsbanka Íslands hf. og Imon ehf. viðauki við áðurnefndan viðskiptasamning frá 25. júní sama ár þar sem lánsheimild samkvæmt samningnum breyttist þannig „að bankinn skal hafa til reiðu fyrir lántaka Kr. 332.122.000“. Í ákvörðunartökublaði bankans vegna þessar hækkunar á lánalínu Imon ehf. var tekið fram að óskað væri eftir að greiða upp „gjaldfallna vaxtagjalddaga á lánum félagsins“, samtals að fjárhæð 170.121.981 króna. Þar sagði jafnframt: „Imon ehf. er í eigu [MÁ] sem hefur farið illa út úr hræringum undanfarið á fjármálamörkuðum. Imon ehf. er félag sem hann á einn og er það stærsti hluthafinn í Byr sparisjóði. Núverandi skuldir nema um 3,75 mö. kr. Kom arðgreiðsla frá Byr þann 11/4 og fór arðurinn til niðurgreiðslu á skuldbindingum I-x-x, lánið sem var veitt vegna aukningarinnar var greitt vel niður eða um 935 m.kr. Staða félagsins í þús.kr.: Innlend lán 3.752.281,- Tryggingar 4.211.035,- (miðað við síðasta viðskiptagengi sem var 1,6) Veðhlutfall: 89% ... Lagt er til að beiðnin verði samþykkt. Hækkun á lánalínu ... dregið yrði á línuna þann 30/7/2008 og 23/9/2008 til að stemma við gjaldfallna vaxtagjalddaga.“

Á grundvelli fyrrgreindra tveggja viðskiptasamninga mun Imon ehf. hafa dregið alls sjö sinnum á lánalínurnar, fyrst 1.237.005.441 krónu 19. desember 2007 og síðan 91.402.667 krónur, 16.746.192 krónur, 52.581.461 krónu, 91.204.750 krónur, 23.197.678 krónur og 55.719.553 krónur. Samkvæmt gögnum málsins virðist hafa verið miðað við að þessar sex fjárhæðir hafi allar verið dregnar á lánalínurnar á sama degi, 30. janúar 2008. Samtals nam sú fjárhæð, sem dregin mun hafa verið á lánalínurnar, því 1.567.857.742 krónum.

2

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var lánssamningur milli Imon ehf. og Landsbanka Íslands hf. undirritaður 30. september 2008 af ÁM og ákærðu S-kvk-þgf E-kvk-þgf fyrir hönd bankans og MÁ fyrir hönd félagsins. Í upphafsorðum samningsins kom fram að um væri að ræða „langtímalán til 19 mánaða að fjárhæð kr. 5.163.000.000“. Samkvæmt 2.1. grein bar félaginu að endurgreiða lánið í einu lagi í lok lánstímans, 10. maí 2010. Vexti bar þó að greiða 10. maí 2009 og á fyrrnefndum „lokagjalddaga“. Eftir 3.1. grein skyldu þeir „miðast við 6 mánaða Reibor-vexti ... að viðbættu 3,0% álagi.“ Í 4.1. grein sagði að lántaki skyldi „greiða bankanum lántökugjald sem er 0,25% af heildarlánsfjárhæðinni og dregst það af við útborgun lánsins.“ Stæði lántaki ekki skil á greiðslu vaxta eða afborgunar á gjalddaga bar honum samkvæmt 5.1. grein að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni fjárhæð frá gjalddaga til greiðsludags. Í 8.1. grein var kveðið á um heimild bankans til að fella lán samkvæmt samningnum í gjalddaga „einhliða og fyrirvaralaust og án aðvörunar eða sérstakrar uppsagnar“ við nánar greind skilyrði sem talin voru upp í níu stafliðum. Síðasttalda skilyrðið var svohljóðandi: „Ef eftirstöðvar þeirra skulda sem handveðið skv. gr. 10.2. á að tryggja nema hærra hlutfalli en 98% af markaðsverði hinna veðsettu hlutabréfa skal veðsala gefinn þriggja bankadaga frestur, frá dagsetningu tilkynningar veðhafa til veðsala, til að bæta við nægilegum tryggingum þannig að framangreindu hlutfalli milli trygginga og skulda sé náð að mati veðhafa. Verði veðsali ekki við beiðni veðhafa um að leggja fram viðbótartryggingar í samræmi við framangreint skal veðhafa heimilt að líta svo á að brotið hafi verið gegn ákvæðum yfirlýsingarinnar.“ Í 10.1. grein samningsins var tekið fram að til tryggingar greiðslu lánsins „eru núverandi allsherjarveð, tryggð með veði í ýmsum eignum lántaka.“ Jafnframt sagði í 10.2. grein: „Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra lánshluta skv. samningi þessum hefur lántaki sett bankanum að handveði hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. að nv. kr. 250.000.000,- með útgáfu handveðsyfirlýsingar“.

Sama dag og lánssamningurinn var undirritaður gaf MÁ, fyrir hönd Imon ehf., út slíka yfirlýsingu þar sem félagið setti og afhenti Landsbanka Íslands hf. „að handveði eftirtalda fjármálagerninga“ þar sem heiti þeirra var sagt vera „Landsbanki Íslands hf.“, auðkenni „LAIS“ og nafnverð „250.000.000“. Í yfirlýsingunni sagði meðal annars: „Fjármálagerningarnir eru hér með settir að handveði til tryggingar skaðlausri greiðslu á skuldum þeim, sem veðsali nú eða síðar, á hvaða tíma sem er, stendur í við veðhafa ...... Hugtakið fjármálagerningar er skilgreint í lögum ... nr. 108/2007, en með því er m.a. átt við verðbréf ... Handveðrétturinn tekur einnig til jöfnunarhluta vegna hinna veðsettu fjármálagerninga sem kunna að vera gefnir út meðan skuldin og það sem handveðið á að tryggja er ekki að fullu greitt ... Fái veðsali útgefin jöfnunarhlutabréf í sínar hendur skuldbindur hann sig til að afhenda veðhafa slík jöfnunarhlutabréf þegar í stað. Sama gildir ef gefnir verða út nýir fjármálagerningar í stað þeirra sem veðsali hefur sett að handveði ... Arður vegna hlutabréfanna er innifalinn í veðsetningunni ... Á meðan þær skuldir sem handveðið á að tryggja eru ekki að fullu greiddar er veðsala einungis heimilt að ráðstafa hinum veðsettu fjármálagerningum hafi hann áður fengið til þess skriflegt samþykki veðhafa. Andvirði hinna seldu fjármálagerninga skal ganga til lækkunar á skuld þeirri sem handveðið á að tryggja ... Ef eftirstöðvar þeirra skulda sem handveðið á að tryggja nema hærra hlutfalli en 56% af markaðsverði hinna veðsettu fjármálagerninga skal veðsala gefinn þriggja bankadaga frestur til að bæta við nægilegum tryggingum þannig að framangreindu hlutfalli milli trygginga og skulda sé náð að mati veðhafa. Verði veðsali ekki við beiðni veðhafa um að leggja fram viðbótartryggingar í samræmi við framangreint jafngildir það vanskilum á þeim skuldum sem handveðið á að tryggja og er veðhafa þá heimilt að ganga að hinu handveðsetta í samræmi við handveðsyfirlýsingu þessa ... Að einu eftirtalinna skilyrða uppfylltu er veðhafa þegar í stað og án viðvörunar heimilt að nota andvirði hinna veðsettu fjármálagerninga, í heild eða hluta, til fullnustu þeirra skulda og kostnaðar sem handveðið á að tryggja a. ef vanskil verða á þeim skuldum sem handveðið á að tryggja, eða b. ef veðhafa er heimilt að gjaldfella skuld sem handveðið á að tryggja án þess að um vanskil sé að ræða, eða c. ef veðsali hefur brotið gegn ákvæðum yfirlýsingar þessarar ... Veðsetning þessi skal standa óhögguð þótt greiðslufrestur verði veittur á hinni veðtryggðu skuld/skuldum einu sinni eða oftar.“

Í samræmi við lánssamninginn frá 30. september 2008 óskaði Imon ehf. eftir því 2. október sama ár að lánið yrði greitt út þann dag og lagt inn á nánar greindan bankareikning félagsins hjá Landsbanka Íslands hf. Degi síðar, 3. október, var lánsfjárhæðin, að frádregnu 0,25% lántökugjaldi og kostnaði við skjalagerð, 5.150.079.700 krónur, greidd félaginu.

Meðal skjala málsins eru tvö eintök af ákvörðunartökublaði sem útbúið var af Landsbanka Íslands hf. vegna umræddrar lánveitingar til Imon ehf. Reyndar er aðeins á öðru eintakinu að finna forsíðu skjalsins, en forsíðu og baksíðu á hinu. Á baksíðunni kom fram að umsjón með lánveitingunni af hálfu bankans hafði ÁM. Þar var greint frá fimm nýjustu beiðnum Imon ehf. um lánafyrirgreiðslu hjá bankanum. Einnig var lýst viðskiptum félagsins við bankann síðustu tvö ár þar sem vanskil þess voru sögð 175.000.000 krónur 29. september 2008. Þá var vísað til ársreiknings félagsins 2006 þar sem meðal annars kom fram að tap á rekstri þess hefði verið 5.000.000 krónur og eigið fé þess næmi sömu fjárhæð. Á forsíðu þessa eintaks af ákvörðunartökublaðinu, sem var augljóslega eldra en hitt, var greind fyrirhuguð lánsfjárhæð, 5.163.000.000 krónur, lánstíminn 1,67 ár og aðrir skilmálar lánsins. Dagsetningin „3/10 08“ var handrituð í viðeigandi reit og þar fyrir neðan, þar sem gert var ráð fyrir samþykkt lánveitingarinnar, höfðu ákærða S-kvk-nf E-kvk-nf og ÁM ritað upphafsstafi sína. Meginmál skjalsins var svohljóðandi: „Óskað er eftir láni til kaupa á bréfum í Landsbankanum nom. 400.000.000 Kaupverð 5.150m.kr. Viðskiptamaður: Imon ehf. er í eigu MÁ sem hefur farið illa út úr hræringum undanfarið á fjármálamörkuðum. Imon ehf. er félag sem hann á einn og er það stærsti hluthafinn í Byr sparisjóði og það stendur ágætlega. Núverandi skuldir nema um 3,75 mö.kr. Staða félagsins í þús.kr.: Innlend lán 3.759.400,- Tryggingar 4.211.035,- (miðað við síðasta viðskiptagengi sem var 1,6) Tryggingar 5.269.063,- (miðað við fyrirhugað gengi í samruna við Glitni sem hætt var við) Eftir kaupin Innlend lán 12.359.400.000,- Tryggingar Landsbankinn 5.150.000.000,- Byr 4.211 - 5.269.000.000,- Alls 3.365 - 10.419.063.074,- Veðhlutfall 86-95% ... Lagt er til að beiðnin verði samþykkt. Lán til 20 mánaða Vaxtagreiðsla í maí og síðan ári síðar Reibor + 3%“. Forsíða hins eintaksins var eins að öðru leyti en því að upphæð hlutabréfanna, sem ætlunin var að kaupa, hafði verið breytt úr 400.000.000 í 250.000.000 krónur að nafnvirði með því að strika yfir 400 og rita 250 í staðinn. Einnig hafði fjárhæð innlendra lána Imon ehf. eftir hina fyrirhuguðu lántöku félagsins verið leiðrétt með því að strika yfir hana og skrifa í staðinn 8.992.000.000. Loks hafði ákærði S-kk-nf sett upphafsstafi sína neðst á skjalið. Ákvörðunartökublaðið mun hafa verið fylgiskjal með lánssamningnum. Síðasti eiginlegi fundur lánanefndar Landsbanka Íslands hf., áður en Fjármálaeftirlitið tók yfir rekstur bankans, var haldinn 24. september 2008 þannig að ekki var fjallað um umrædda lánveitingu á formlegum fundi í nefndinni. Hins vegar var lánveitingin afgreidd milli funda, eins og fjallað verður nánar um síðar.

Síðdegis 30. september 2008 keypti verðbréfamiðlun Landsbanka Íslands hf. samkvæmt gögnum málsins hlutabréf í félaginu að nafnvirði 250.000.000 krónur á genginu 20,5382 af deild eigin fjárfestinga í bankanum. Samkvæmt því var kaupverðið í þeim viðskiptum 5.134.550.000 krónur. Skömmu síðar þennan sama dag seldi verðbréfamiðlunin hlutabréfin til Imon ehf. á genginu 20,60 og nam kaupverðið í þessum síðari viðskiptum því 5.150.000.000 krónum. Var það innt af hendi 3. október 2008. Ákærði S-kk-nf var skráður miðlari í báðum viðskiptunum og voru þau síðarnefndu tilkynnt Kauphöll Íslands að morgni 1. október 2008.

Landsbanki Íslands hf. tilkynnti Imon ehf. 26. mars 2009 að hann hafi gengið að handveðsettum stofnfjárhlutum félagsins í Byr sparisjóði á grundvelli heimildar í fyrirliggjandi veðsamningum vegna vanskila á þeim skuldum sem veðið hafi átt að tryggja. Bankinn hafi ákveðið „að rétt verð fyrir stofnfjárhlutina er 1 kr. fyrir hverja nafnverðskrónu.“ Í innheimtubréfi, sem sent var Imon ehf. sama dag, kom fram að heildarskuld vegna lánsins samkvæmt samningnum 30. september 2008 næmi 5.919.578.138 krónum að meðtöldum vöxtum og og innheimtuþóknun. Var skorað á félagið að greiða kröfuna innan 14 daga eða semja um hana, en að öðrum kosti yrði hún „innheimt með aðför eða atbeina dómstóla“. Hinn 10. júní 2009 höfðaði Landsbanki Íslands hf. mál á hendur Imon ehf. til heimtu lánsins ásamt vöxtum og kostnaði, en málið mun hafa verið fellt niður án þess að leyst væri úr því efnislega. Á árinu 2011 krafðist bankinn þess að bú félagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta, en þeirri kröfu var hafnað af dómstólum. Fyrir liggur bréf Landsbankans hf. til sérstaks saksóknara 4. nóvember 2011. Bréfinu fylgdi yfirlit yfir skuldastöðu Imon ehf. við Landsbanka Íslands hf. og kom þar fram að heildarskuld félagsins næmi 12.446.035.460 krónum miðað við þennan dag. Í bréfi LBI hf., áður Landsbanka Íslands hf., til sérstaks saksóknara 5. maí 2014 sagði að þetta félag væri eigandi kröfu á hendur Imon ehf. á grundvelli lánssamningsins 30. september 2008 og væri staða hennar miðað við 28. apríl 2014 10.989.002.822 krónur, að meðtöldum vöxtum. Krafan hafi ekki verið afskrifuð.

3

Síðdegis 3. október 2008 keypti verðbréfamiðlun Landsbanka Íslands hf. samkvæmt gögnum málsins hlutabréf í félaginu að nafnvirði 115.000.000 krónur á genginu 19,09255 af deild eigin fjárfestinga í bankanum. Nokkrum mínútum síðar keypti verðbréfamiðlunin hlutabréf í félaginu að nafnvirði 85.000.000 krónur sömuleiðis af deild eigin fjárfestinga á genginu 18,99285. Samkvæmt þessu nam kaupverðið í viðskiptunum tveimur samtals 3.810.035.500 krónum. Svo til samstundis seldi verðbréfamiðlunin hlutabréfin til Imon ehf. á genginu 19,11 og var kaupverðið í þeim viðskiptum því 3.822.000.000 krónur. Ákærði S-kk-nf var skráður miðlari í öllum þessum viðskiptum. Svo sem greint er frá í héraðsdómi voru tilkynnt til Kauphallar Íslands þrenn viðskipti með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. 3. október 2008, sem tóku samtals til 200.000.000 hluta í félaginu, og er óumdeilt að hér hafi verið um að ræða sömu viðskipti og lýst er að framan. Samkvæmt tilboðabók bankans hjá kauphöllinni var það ákærði S-kk-nf sem tilkynnti um þau.

Í frétt, sem birtist í Fréttablaðinu 4. október 2008, kom fram að mikil viðskipti hafi verið með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. daginn áður og hafi gengi bréfanna hækkað um 4,2%. Heildarviðskipti á hlutabréfamarkaði hafi numið „tæpum 18,7 milljörðum króna“. Þar af hafi velta með bréf í Landsbanka Íslands hf. numið „11,3 milljörðum“ og af þeim viðskiptum „skáru utanþingsviðskiptin sig úr en þau námu 8,2 milljörðum króna.“ Síðan sagði í fréttinni: „Tvenn utanþingsviðskipti með bréf bankans upp á tæpa 3,8 milljarða skáru sig úr.“

Meðal gagna málsins eru ódagsett og óundirrituð drög að lánssamningi milli Imon ehf. og Landsbanka Íslands hf. þar sem fyrirhugað var að félaginu yrði veitt „langtímalán til 19 mánaða að fjárhæð kr. 3.831.600.000“. Einnig ákvörðunartökublað vegna láns að fjárhæð 3.831.600.000 krónur að beiðni Imon ehf. Þar sagði að óskað væri „eftir láni til kaupa á bréfum í Landsbankanum nom. 200.000.000“ og kaupverð sagt „3.822m.kr.“ Á skjalinu kom fram að lagt væri til að beiðnin yrði samþykkt, en ekkert var skráð í þann reit þar sem gert var ráð fyrir áritun um samþykki fyrir lánveitingunni.

Imon ehf. hefur ekki greitt kaupverð hlutanna í Landsbanka Íslands hf. sem félagið keypti samkvæmt framansögðu 3. október 2008. Í áðurnefndu bréfi LBI hf. til sérstaks saksóknara 5. maí 2014 sagði að bankinn væri eigandi kröfu á hendur Imon ehf. á grundvelli viðskipta með hluti í Landsbanka Íslands hf. 3. október 2008 og væri staða hennar miðað við 28. apríl 2014 8.299.840.814 krónur. Krafan hafi ekki verið afskrifuð.

4

Félagið Azalea Resources Ltd. var stofnað á Bresku jómfrúareyjunum 24. júlí 2007 og var fyrsta stjórn þess skipuð þremur mönnum. Hinn 3. október 2008 skrifuðu tveir þeirra undir umboð til handa AS þar sem honum var veitt ótakmörkuð heimild til að stýra félaginu, þar á meðal til að gera samninga eða hvers kyns aðra löggerninga, taka við fjármunum eða lána þá, kaupa hlutabréf fyrir reiðufé eða að láni og opna bankareikninga, allt í nafni félagsins. Í gögnum málsins er að finna umsókn Azalea Resources Ltd., undirritaða af AS 3. október 2008, þar sem félagið fór fram á að fá að opna reikning hjá Landsbanka Íslands hf. Af tölvupóstsamskiptum milli starfsmanna bankans og dótturfélags hans, Landsbanki Luxembourg S.A., verður ráðið að reikningurinn hafi verið stofnaður þennan sama dag.

Síðdegis 3. október 2008 keypti verðbréfamiðlun Landsbanka Íslands hf. samkvæmt gögnum málsins hlutabréf í félaginu að nafnvirði 199.000.000 krónur á genginu 19 af deild eigin fjárfestinga í bankanum. Samkvæmt því var kaupverðið í viðskiptunum 3.781.000.000 krónur. Mínútu síðar seldi verðbréfamiðlunin hlutabréfin til Azalea Resources Ltd. á sama gengi. Kaupverðið í viðskiptunum nam 3.790.452.500 krónum þar sem 0,25% þóknun, 9.452.500 krónur, hafði bæst við. Ákærði S-kk-nf var skráður miðlari í báðum þessum viðskiptum og einnig var tekið fram í skjölum um þau að uppgjörsdagur þeirra beggja væri 8. október 2008. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi voru síðarnefndu viðskiptin tilkynnt Kauphöll Íslands 3. sama mánaðar skömmu eftir að þau höfðu átt sér stað. Samkvæmt tilboðabók bankans hjá kauphöllinni var það ákærði S-kk-nf sem tilkynnti um þau. Í dóminum er gerð grein fyrir símtölum, sem áttu sér stað í aðdraganda fyrrgreindra viðskipta, annars vegar milli ákærða S-kk-ef og AS og hins vegar S-kk-ef og X.

Meðal málsgagna eru drög að lánssamningi sem gert var ráð fyrir að yrði gerður milli Azalea Resources Ltd. og Landsbanka Íslands hf. 3. október 2008. Samkvæmt drögunum, sem undirrituð voru þennan dag af AS, fyrir hönd félagsins, var fyrirhugað að það fengi að láni allt að 4.000.000.000 krónur til kaupa á hlutum í Landsbanka Íslands hf. og skyldi endurgreiða lánið í síðasta lagi 3. apríl 2009. Einnig liggja fyrir drög að veðyfirlýsingu, undirrituð 3. október 2008 af AS, fyrir hönd Azalea Resources Ltd. Í drögunum var gert ráð fyrir að félagið myndi setja Landsbanka Íslands hf. að veði hluti í honum að nafnvirði 199.000.000 krónur til tryggingar efndum á lánssamningi sem gerður væri þennan sama dag. Jafnframt er að finna í gögnum málsins tilkynningu um ádrátt á lán samkvæmt lánssamningi milli Azalea Resources Ltd. og Landsbanka Íslands hf. 3. október 2008 sem undirrituð var þann dag af AS fyrir hönd félagsins. Ekki var þar tilgreind nein fjárhæð sem óskað var að dregin yrði á lánið né heldur hvert greiða ætti hana.

Í tölvupóstsamskiptum milli starfsmanna Landsbankans hf., sem þá hét NBI hf., og Landsbanki Luxembourg S.A. í nóvember og desember 2008 kom fram að ekki hafi orðið af hinu fyrirhugaða láni til Azalea Resources Ltd. Í tölvubréfi 30. desember sama ár frá forstöðumanni lögfræðiinnheimtu Landsbankans hf. sagði að hún hefði fengið til innheimtu „nokkur mál þar sem viðskiptamenn hafa keypt hlutabréf í bönkunum rétt fyrir hrun og síðan ekki greitt og ætla sér helst ekki að greiða.“ Meðal þeirra væru „tvö stór mál“, annars vegar krafa á hendur Azalea Resources Ltd. að fjárhæð 4.098.979.310 krónur og hins vegar krafa á Imon ehf. að fjárhæð 4.133.602.246 krónur. Síðar sagði í bréfinu: „Nú skilst mér að í báðum þessum tilvikum hafi bankinn ætlað að lána á móti kaupunum en hafi síðan ekki staðið við sitt.“ Í áðurnefndu bréfi LBI hf. til sérstaks saksóknara 5. maí 2014 sagði að bankinn væri eigandi kröfu á hendur Azalea Resources Ltd. á grundvelli viðskipta með hluti í Landsbanka Íslands hf. 3. október 2008 og væri staða hennar miðað við 28. apríl 2014 8.258.101.772 krónur. Ekki hafi verið gripið til innheimtuaðgerða gegn félaginu og krafan ekki verið afskrifuð.

5

Í hinum áfrýjaða dómi er rakinn í meginatriðum framburður ákærðu og vitna fyrir héraðsdómi. Því til viðbótar verður hér á eftir vitnað til ummæla þriggja þeirra, sem skýrslu gáfu, til að varpa skýrara ljósi á atvik málsins.

Í upphafi skýrslu sinnar fyrir héraðsdómi gerði ákærði S-kk-nf grein fyrir skipulagi og reglum, sem gilt hafi í Landsbanka Íslands hf. þegar hann starfaði þar sem bankastjóri, en þær hafi í ýmsu verið frábrugðnar skipulagi og reglum í „flestum öðrum bönkum á Íslandi“. Lögð hafi verið áhersla á af hálfu Fjármálaeftirlitsins að eigendur Samson eignarhaldsfélags ehf., sem átti sem áður greinir stærstan hlut í Landsbanka Íslands hf., „kæmu ekki að daglegum málum viðskiptamanna“. Þetta hafi orðið til þess að lánareglum bankans hafi verið hagað þannig að stjórn félagsins, svonefnt bankaráð, hafi ekki haft afskipti af ákvörðunum um einstakar lánveitingar og kvað ákærði „ekki eitt einasta ... mál“ hafa komið fyrir bankaráðið þann tíma, sem hann starfaði sem bankastjóri „nema það tengdist bankaráðsmanni.“ Lánareglurnar hafi verið settar af bankastjórunum tveimur og það hafi verið „innbyggt í reglurnar að ... við höfum hina endanlegu heimild í rauninni“. Ákærði greindi frá því að hann hafi verið formaður lánanefndar og fjármálanefndar bankans og hafi sú fyrrnefnda tengst fyrirtækjasviðinu og sú síðarnefnda verðbréfasviðinu. Aðalhlutverk lánanefndarinnar hafi verið að taka ákvarðanir um lán og mál, þeim tengd. Hafi þær flestar verið teknar á milli funda í nefndinni, sem venjulega voru haldnir vikulega, og síðan staðfestar formlega á næsta fundi. Hlutverk fjármálanefndarinnar hafi verið annars eðlis þar sem fundir hennar hafi fyrst og fremst gengið „út á upplýsingagjöf, fyrsta lagi greiningardeildar sem var að segja hvað væri að gerast, síðan var það S-kk-nf sem var svona að lýsa því hvernig hans tekjur væru að ganga og hvað svona væri helst að gerast á markaðinum og fjárstýringin að fara yfir sína hluti o.s.frv.“ Þá greindi ákærði frá að eftir því sem hann myndi best hafi hann heyrt um áhuga MÁ, eiganda Imon ehf., á að kaupa hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. frá ÁM. Þeir ÁM hafi rætt saman og „lokaniðurstaðan er sú að eftir að Glitnir er fallinn, þá er ég tilbúinn til að lána þessum manni peninga ... það er mjög einföld og góð skýring ... vegna þess að það var auðvitað þannig að Byr hafði gert ráð fyrir því að sameinast Glitni. Ég hafði metið það sem hagsmuni Landsbankans í ljósi þess að ég leit á Glitni sem veikasta bankann af okkur stóru þremur bönkunum á þessum tíma og ég vissi það auðvitað að það var hættulegt fyrir Landsbankann ef Glitnir myndi fara ganga illa ... Þess vegna var ég auðvitað mjög ánægður með það að Glitnir skyldi vera að reyna sameinast Byr ... Niðurstaðan var sú að ríkisvaldið ákveður að koma sterkt inn í Glitni þarna síðustu helgina fyrir lokahelgina. Við það er ákveðið innan Byr ... að Byr og Glitnir munu ekki sameinast. Eigendur Byrs höfðu engan áhuga á því að fara í eitthvað samkurl með ríkinu. Þá sá maður auðvitað tækifæri hjá Landsbankanum um það að fara þétt upp að Byr og hver skyldi nú hafa verið stærsti eigandinn af Byr-bréfum á þessum tíma? Það skyldi þá ekki bara hafa verið Imon sem var í eignarhaldi MÁ. Þannig að maður leit á það sem mjög strategískt tækifæri að fara þétt upp að þessum einstaklingi og hann ætti þ.a.l. í báðum bönkum og hefði áhuga á því að sameinast Landsbankanum“. Ákærði lýsti því að það hafi verið rætt á fundi bankaráðs Landsbanka Íslands hf. 29. september 2008, svo sem fram kæmi í fundargerð, að „við ættum að skoða það ... hvort við ættum ekki bara að reyna ná Glitni og reyna að taka Straum inn í þetta og fara síðan og ná í Byr líka ... Til viðbótar við þetta þá er það auðvitað þannig að maður leit sem svo á að þetta væri bara mjög gott lánamál. Það er ekki bara strategískt heldur var þetta bara ágætt, sérstaklega við þessar aðstæður sem þarna eru, þar sem búið er að tapast - það tapast auðvitað ákveðnir fjármunir innan bankans vegna Glitnis vegna þess að Glitnir lækkar þarna frá genginu 15 niður í 4 þarna - vissu ekki hvar það myndi gerast en það lá fyrir að það myndi lækka mikið. FL Group og við myndum tapa ákveðnum peningum og útlánaeftirlitið mat það þannig að við gætum verið að tapa allt að 40 milljörðum á þessu“. Einnig kom ítrekað fram í skýrslu ákærða S-kk-ef fyrir dómi að ákærði S-kk-nf hefði, ásamt ÁM, átt frumkvæði af hálfu Landsbanka Íslands hf. að viðskiptunum við Imon ehf., enda hefði hlutverk S-kk-ef verið „alltaf að reyna að búa til viðskipti“.

Fyrir dómi var ákærði S-kk-nf meðal annars spurður hvort hann hafi haft einhverja vitneskju um hvaðan hlutabréfin, sem selja átti Imon ehf., myndu koma. Því svaraði hann: „Ég að sjálfsögðu gaf mér ... að það væri að koma úr eigin stöðutökunni vegna þess að við E-kvk-nf höfðum rætt það áður ... að ef einhver hefði áhuga á að kaupa Landsbankabréf, þá yrði það að koma frá okkar eigin stöðutöku, þ.e.a.s. úr lager bankans, því ef það væri ekki, þá væri verið að auka þessa svokölluðu 10% reglu.“ Ákærði kvaðst fyrst og fremst hafa horft til trygginga Imon ehf. fyrir láninu, sem félaginu var veitt samkvæmt samningnum 30. september 2008, þegar hann tók ákvörðun um lánveitinguna, en eins og áður er fram komið var þar um að ræða veð í stofnfjárbréfum Sparisjóðsins Byrs annars vegar og hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. hins vegar. Spurður hvort meiri áhætta hafi fylgt því að taka veð í óskráðum frekar en skráðum hlutabréfum svaraði ákærði: „Jú, eðli málsins samkvæmt þá er meiri áhætta í óskráðum bréfum ... En ... þarna er um að ræða bréf, sem er Byr, sem voru á - ekki kannski skráðum markaði en það var einhvers konar markaður með þau, því það var verið að kaupa þau og selja stöðugt og það var gefið út gengi á þeim nokkurn veginn á hverjum degi ... Síðasta gengið er frá því í ágúst, en það er vegna þess að þeir voru búnir að fara í sameiningarviðræður, undirbúning að sameiningarviðræðum við Glitni ... og þess vegna höfðu þeir tekið það af skrá.“ Um hlutabréfin í Landsbanka Íslands hf. fórust ákærða svo orð: „Landsbankabréf sem hann er að kaupa er á gengi 20,6 ... Það er lægsta gengi bankans ever ... bankinn er búinn að lækka í íslenskum krónum fimmtíu og eitthvað prósent síðastliðna 11 mánuði ... Ég mat það þannig á þessum tíma að bréf Landsbankans væru bara komin í grjót, myndu ekki fara mikið neðar ... það er auðvitað þannig að þegar þú lánar á móti hlutabréfum, þá gerir þú auðvitað ráð fyrir því að hlutabréfin haldi verðgildi sínu eða jafnvel hækki. Þú ... hefur ákveðið svona svigrúm upp á það að ... þú lánir ekki 100% fyrir þeim en þú lánir eitthvað lægra, að sjálfsögðu. Það er viðmiðið. En ... þú átt ekkert von á því að þau muni bara hrynja í verði. Þú átt auðvitað von á því að hlutabréf hækki bara eins og gengur og gerist.“ Spurður hvort ákærða hafi fundist Imon ehf. vera að taka einhverja áhættu með viðskiptunum var svar hans: „Já, mér fannst hann vera svolítið djarfur að gera þetta ... vegna þess að það voru náttúrulega bara óljósir tímar þarna.“

Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi lét ákærða S-kvk-nf E-kvk-nf svo um mælt að það hafi verið „órói á hlutabréfamörkuðum“ í september og október 2008 „í kjölfar þess sem var að gerast og gengi á bréfum fór lækkandi. Það var almennt, ekki sérstaklega Landsbankinn.“ Síðar sagði ákærða eftir að borin höfðu verið undir hana ummæli sem hún lét falla við skýrslutöku á rannsóknarstigi: „Það voru bara svo miklir erfiðleikar í umhverfinu. Það var lækkandi gengi á hlutabréfum ... Maður vissi af erfiðleikum í Glitni. Var órólegur, ef ég hefði ekki verið það þá hefði ég ... ekki verið að sinna starfinu mínu ... vegna þess að maður hélt utan um stóran hóp viðskiptavina, útlánin, starfsmennina“. Aðspurð kvaðst ákærða hafa talið vera fyrir hendi forsendur til að veita Imon ehf. lánið „með réttum undirliggjandi tryggingum“. Þegar tekin hafi verið ákvörðun um lánveitinguna hafi hún horft „til greiðslugetu [MÁ] og veðin sem við vorum að lána honum ... á móti.“ Spurð hvort því hefði ekki fylgt meiri áhætta að lána út á óskráð heldur en skráð hlutabréf sagði ákærða að svo hafi verið, en ekki síður hafi fylgt því „meira flækjustig“ að taka veð í óskráðum bréfum. Byr sparisjóður hafi hins vegar ekki verið „hvaða óskráð fyrirtæki sem var - var fjármálafyrirtæki ... sem við raunverulega þekktum.“ Spurð hvort búið hafi verið að taka bréf í sparisjóðnum af stofnfjármarkaði á þeim tíma þegar lánið var veitt svaraði ákærða því játandi. Um hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. á þessum tíma sagði hún: „Landsbankinn var fyrirtæki sem manni fannst sjálfum maður þekkja svo vel og var svo miklu vissari um það fyrirtæki heldur en önnur skráð fyrirtæki á markaðinum. Ég man það ekki nákvæmlega, ég hugsa að ég hefði ekki haft áhyggjur af undirliggjandi veði í Landsbankabréfum á þessum tíma. Þarna var ríkið komið inn í Glitni og maður hugsaði einhvern veginn þannig ... um Landsbankann að hann væri klárlega besti bankinn af þessum bönkum sem væri á markaðinum og var bara til þess að gera róleg eftir að þetta gerist á markaðinum.“

Þegar vitnið ÁM kom fyrir héraðsdóm var meðal annars borinn undir hann svofelldur framburður sem hann hafði gefið við skýrslutöku á rannsóknarstigi um aðdraganda að lánveitingunni til Imon ehf.: „Já, það er sem sagt hringt í mig að ég held af S-kk-þgf G-kk-þgf og við erum að tala um að það sé söluþrýstingur á bréfum og fáir kaupendur. Hvort ég viti um einhverja, ég segi nei ég viti það ekki. Ég er náttúrulega á lánasviði og er ekki að miðla hlutabréfum. Þá spyr hann mig hvernig sé með I-x-x, hvort það sé eigið fé þar, því MÁ hefði lýst yfir áhuga á að kaupa bréf. Ég sagði við hann að það væri vissulega eigið fé þar. Því þar var Byr bréfa verðmæti að veði sem væru vel umfram verðmæti áhvílandi lána. En að það væri náttúrulega ljóst að þá væri verið að þenja veðhlutfallið ennþá meira með því að lána nýtt. Ég gæti svo sem litið á þetta en það yrði að vera eitthvað go á þetta frá æðri settum mönnum ... heyri síðan í S-kk-þgf bankastjóranum sem vill þá að þetta fari áfram. Síðan kemst á kontaktur við [MÁ].“ Vitnið kvaðst náttúrulega hafa munað þetta betur á þeim tíma, sem skýrslan var gefin, og staðfesti að þetta hafi verið atburðarásin. Þá kannaðist vitnið við að hafa borið á svofelldan hátt við sama tækifæri: „Alla vega hafði S-kk-nf þessar upplýsingar um að hann hefði áhuga á að kaupa bréf í bankanum. Þá allavega þegar ég tala við hann þá hefur hann vissulega áhuga á því. Hann spurði hvað hann gæti tekið að láni og ég var búinn að fara yfir það með S-kk-þgf“. Spurður fyrir dómi um það, sem fram hafi komið á ákvörðunartökublaðinu um að MÁ hafi farið illa út úr hræringum á fjármálamörkuðum, svaraði vitnið meðal annars: „Og þá er verið að tala um það að hann átti náttúrulega verulega mikið eigið fé í hinum ýmsu félögum og það hafa komið einhver högg á þau félög. Þannig að hann hefur náttúrulega misst töluvert af peningum, síðan gátu náttúrulega verið heilbrigð félög inn á milli. Þannig að það er verið að tala þarna um heildina sennilega.“

V

1

Áður en tekin er afstaða til einstakra sakargifta á hendur ákærðu er óhjákvæmilegt að gera grein fyrir aðstæðum á fjármála- og hlutafjármörkuðum síðari hluta september og fyrstu dagana í október 2008.

Eins og að framan greinir fór á því ári að gæta vaxandi lánsfjárkreppu og óróa á fjármálamörkuðum sem magnaðist til muna við fall fjárfestingarbankans Lehman Brothers um miðjan september. Á fundi fjármálanefndar Landsbanka Íslands hf. 24. þess mánaðar, sem ákærðu S-kk-nf, S-kvk-nf E-kvk-nf og S-kk-nf sátu, kom meðal annars fram að millibankamarkaðir væru í uppnámi og samkeppni um innlán orðin mikil hér innan lands sem sýndi skort á krónum. Mikið útflæði væri af Icesave innlánsreikningum hjá útibúi bankans í London. Þá væru alþjóðamarkaðir í raun lokaðir. Að morgni 29. september 2008 var kynnt ráðagerð um að ríkið myndi taka yfir 75% eignarhluta í Glitni banka hf. gegn hlutafjárframlagi að fjárhæð 600.000.000 evrur. Við þetta lækkaði gengi á hlutabréfum í félaginu verulega þannig að verðmæti þeirra var aðeins brot af því sem það hafði verið áður. Í skýrslu ákærða S-kk-ef fyrir héraðsdómi, sem áður er vitnað til, sagði hann að gengið hefði lækkað úr 15 niður í 4. Síðar þennan dag var haldinn fundur í bankaráði Landsbanka Íslands hf., sem ákærðu S-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf sátu, „vegna þjóðnýtingar á Glitni banka og til að upplýsa bankaráðið um málið og hugsanleg áhrif þess á Landsbankann“ eins og það var orðað í fundargerð. Þar var þess getið að viðskipti með hlutabréf stóru viðskiptabankanna þriggja í Kauphöll Íslands hafi verið stöðvuð um sinn. Þá var meðal annars bókað að þrátt fyrir jákvæðan tón í yfirlýsingu bankastjórnar til starfsmanna bankans, sem þeim hafði verið send fyrr um daginn, hafi verið mjög skiptar skoðanir um málið. Lækkun á verðmæti veða í hlutabréfum í Glitni banka hf. hafi haft neikvæð áhrif á Landsbanka Íslands hf. Aðferðin við yfirtöku fyrrnefnda bankans hafi verið óvenjuleg og ætti sér væntanlega fá fordæmi. Fimm ára skuldatryggingarálag á ríkið hafi rokið upp í kjölfar tilkynningar um yfirtöku þess á Glitni banka hf. Ræddar hafi verið hugmyndir um sameiningu vátryggingarfélaga og fjármálafyrirtækja, þar á meðal um hugsanlega sameiningu Landsbanka Íslands hf., Glitnis banka hf., Straums-Burðaráss Fjárfestingabanka hf. og síðan Byrs sparisjóðs. Bókað var eftir varaformanni bankaráðs að bankastjórn leitaði allra skynsamlegra leiða til að styrkja eiginfjárstöðu Landsbanka Íslands hf. og treysta innlánagrunn hans, en skuldatryggingarálög bankans væru langt yfir öllum eðlilegum viðmiðunum. Þá hafi ákærði S-kk-nf farið yfir lausafjárstöðu bankans og síðan var fært til bókar: „Þrátt fyrir ásættanlegt lausafé er mikillar varúðar þörf í núverandi umhverfi að mati S-kk-ef.“

Hinn 30. september 2008 tilkynnti Seðlabanki Íslands að matsfyrirtækið Moody's Investors Service hafi lækkað lánshæfiseinkunnir ríkisins. Um leið lækkaði fyrirtækið lánshæfiseinkunnir Glitnis banka hf. og setti jafnframt Kaupþing banka hf. og Landsbanka Íslands hf. á athugunarlista vegna hugsanlegrar lækkunar á einkunnum þeirra. Þá tilkynnti seðlabankinn sama dag að matsfyrirtækið Fitch Ratings hafi lækkað lánshæfiseinkunnir ríkisins og það fyrirtæki lækkaði samdægurs einkunnir allra viðskiptabankanna þriggja. Réttri viku síðar, 7. október 2008, ákvað Fjármálaeftirlitið að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., víkja stjórn bankans frá og setja yfir hann skilanefnd. Við það urðu hlutabréf í félaginu einskis virði.

Áður hefur verið greint frá því að samkvæmt I. kafla ákærunnar 15. mars 2013 var ákærða S-kk-þgf ásamt þremur öðrum gefin að sök markaðsmisnotkun í störfum sínum fyrir Landsbanka Íslands hf. með tilboðum og viðskiptum með hlutabréf í félaginu fyrir eigin reikning bankans í svonefndum sjálfvirkum pörunarviðskiptum í viðskiptakerfi Kauphallar Íslands á tímabilinu frá 1. nóvember 2007 til 3. október 2008. Í ákærunni kom fram að „nettó viðskipti“ deildar eigin fjárfestinga í Landsbanka Íslands hf. hafi á þessu tímabili tekið til samtals 2.268.182.124 hluta í félaginu og numið alls 56.240.113.876 krónum eða 47,2% af heildarveltu sjálfvirkra pörunarviðskipta í kauphöllinni þennan tíma. Samkvæmt yfirliti yfir viðskiptin jukust þau til mikilla muna 29. september 2008, sama dag og ljóst varð að ríkið hygðist eignast 75% hlut í Glitni banka hf., og voru mjög mikil þá fjóra daga, sem á eftir fylgdu, en viðskipti með bréfin fóru síðast fram í kauphöllinni 3. október sama ár. Samtals tóku „nettó viðskipti“ deildar eigin fjárfestinga í Landsbanka Íslands hf. til 685.059.427 hluta í félaginu þessa fimm daga eða 78,8% af heildarveltu sjálfvirkra pörunarviðskipta í kauphöllinni þá daga. Í ákærunni komu ennfremur fram upplýsingar um gengi hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. á tímabilinu frá 1. nóvember 2007 til 3. október 2008. Í upphafi þess var gengið 43,40 krónur á hlut, en fór síðan lækkandi og var komið niður í 21,50 krónur í lok dags 29. september 2008. Næstu þrjá daga lækkaði gengið og var 19,10 krónur í lok dags 2. október sama ár, en hækkaði svo daginn eftir og endaði í 19,90 krónum.

Fyrir liggur að gengi hlutabréfa í fjármálafyrirtækjum lækkaði síðari hluta september og fram í október 2008, ekki síst eftir að fréttist að ríkið ætlaði að taka yfir Glitni banka hf. Eins og fram kom í skýrslu ákærðu S-kvk-ef E-kvk-ef fyrir héraðsdómi átti það ekki sérstaklega við Landsbanka Íslands hf. Án þess að tekin sé afstaða til sakargifta samkvæmt I. kafla ákærunnar hljóta hin miklu kaup bankans á eigin hlutum í lok september og byrjun október 2008 að hafa komið í veg fyrir að gengi á hlutabréfunum lækkaði meira en raun varð á. Í ákærunni var því lýst að þessi miklu kaup bankans hefðu leitt til þess að hlutabréfin söfnuðust upp hjá honum. Vegna lögbundinna takmarkana á eignarhaldi fjármálafyrirtækja, sbr. 1. mgr. 29. gr. laga nr. 161/2002 eins og hún hljóðaði þá, reglna um flöggunarskyldu, sbr. 1. mgr. 93. gr. laga nr. 108/2007, og neikvæðra áhrifa á eiginfjárhlutfall Landsbanka Íslands hf., sökum þágildandi reglna 4. og 5. mgr. 84. gr. laga nr. 161/2002, hefði þurft að losa bankann við bréfin til að unnt væri að halda áfram umfangsmiklum kaupum á eigin hlutum í félaginu. Það hefði meðal annars verið gert með sölu á þeim í stórum utanþingsviðskiptum fyrir tilstilli verðbréfamiðlunar bankans, en ákært væri fyrir þrenn slík viðskipti í II., III. og IV. kafla ákærunnar. Eru þær sakargiftir til úrlausnar í þessu máli.

2

Í skýrslu vitnisins ÁM, sem hann gaf á rannsóknarstigi og staðfesti fyrir dómi, greindi hann frá því hver hafi verið aðdragandinn að viðskiptunum sem II. kafli ákæru tekur til. Samkvæmt frásögn vitnisins var hringt í hann, að hann hélt af ákærða S-kk-þgf „og við erum að tala um að það sé söluþrýstingur á bréfum og fáir kaupendur.“ Hafi viðmælandi vitnisins spurt hvort hann vissi um einhverja, en hann neitað því þar sem hann hafi verið starfandi á lánasviði og ekki verið að miðla hlutabréfum. Þá hafi viðmælandinn spurt hvernig væri með Imon ehf., hvort það væri eigið fé þar því MÁ hafi lýst yfir áhuga á að kaupa bréf. Vitnið kvaðst hafa sagt að það væri vissulega eigið fé í félaginu sem væru stofnbréf í Byr sparisjóði og „væru vel umfram verðmæti áhvílandi lána.“ En það væri „ljóst að þá væri verið að þenja veðhlutfallið ennþá meira með því að lána nýtt.“ Vitnið sagðist hafa getað „litið á þetta en það yrði að vera eitthvað go á þetta frá æðri settum mönnum.“ Síðan hafi hann heyrt „í S-kk-þgf bankastjóranum sem vill þá að þetta fari áfram.“ Eftir það hafi komist á samband við MÁ. Vitnið bar að „alla vega hafði S-kk-nf þessar upplýsingar um að hann hefði áhuga á að kaupa bréf í bankanum.“ Þegar vitnið hafi talað við MÁ þá hafi hann vissulega haft áhuga á því. MÁ hafi spurt „hvað hann gæti tekið að láni og ég var búinn að fara yfir það með S-kk-þgf“. Þessi vitnisburður samrýmist framburði ákærða S-kk-ef fyrir dómi þar sem hann greindi frá því að eftir því sem hann myndi best hafi hann heyrt um áhuga MÁ á að kaupa hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. frá ÁM. Þeir ÁM hafi rætt saman og „lokaniðurstaðan er sú að eftir að Glitnir er fallinn, þá er ég tilbúinn til að lána þessum manni peninga“.

Sem áður segir var MÁ eigandi alls hlutafjár í Imon ehf. Samkvæmt gögnum málsins var félaginu veitt lán hjá Landsbanka Íslands hf. til kaupa á rúmlega 4% hlut í Byr sparisjóði með samningi 27. mars 2007. Fyrir átti Imon ehf. tæpan 4% hlut í sparisjóðnum sem var óveðsettur. Félaginu voru síðan veitt tvö lán til viðbótar með samningum 7. ágúst og 24. september 2007, að hluta til frekari kaupa í sparisjóðnum. Með samningi 19. desember sama ár veitti bankinn Imon ehf. „rekstrarfjármögnun í formi reikningslánalínu“, að því er virðist vegna stofnfjáraukningar í sparisjóðnum. Sama dag var undirritaður samningur þar sem félagið setti bankanum að veði stofnfjárhluti í sparisjóðnum til tryggingar skuldum þess við bankann. Í þeim samningi var meðal annars kveðið á um að félli markaðsverð hinna veðsettu hluta þannig að eftirstöðvar lána veðsala hjá bankanum færu upp fyrir hámarkslánshlutfall bankans, miðað við markaðsverð og veðhæfi í samræmi við útlánareglur hans á hverjum tíma, skyldi veðsali greiða niður lánin eða bæta við nýjum tryggingum. Að öðrum kosti jafngilti það vanskilum sem veitti bankanum heimild til að ganga að veðinu. Með samningi 25. júní 2008, sem breytt var 26. september sama ár, samþykkti bankinn að veita félaginu frekari heimild til rekstrarfjármögnunar „í formi lánalínu“ til að gera upp vanskil, fyrst og fremst vegna gjaldfallinna vaxta af áðurnefndum lánum. Í apríl 2008 mun félagið hafa fengið greiddar um 935.000.000 krónur í arð frá sparisjóðnum og mun sú fjárhæð hafa verið notuð til að greiða niður lán þess hjá bankanum. Samkvæmt ársreikningi Imon ehf. 2007 var eina umtalsverða eign félagsins í lok ársins stofnfjárbréf í Byr sparisjóði. Eigið fé félagsins var þá neikvætt sem nam 314.393.000 krónum og var tap á rekstri þess á árinu 319.751.000 krónur. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi bar vitnið ÁM að MÁ hafi ekki átt laust fé um það leyti sem hann leitaði eftir láni hjá Landsbanka Íslands hf. í lok september 2008. Hins vegar hafi hann átt eignir sem hann hafi getað sett að veði fyrir láni.

Í hinum áfrýjaða dómi, þar sem gerð er grein fyrir vitnisburði ÁM, er haft eftir honum að eftir að hafa fengið munnlegt samþykki ákærða S-kk-ef fyrir því að veita Imon ehf. lán hefði hann útbúið svonefnt ákvörðunartökublað vegna lánveitingarinnar og lagt það fyrir ákærðu S-kvk-þf E-kvk-þf. Hún hefði lesið það yfir, samþykkt lánsbeiðnina með því að rita upphafsstafi sína á skjalið og síðan tekið það til að fá skriflegt samþykki ákærða S-kk-ef. Framburður ákærðu S-kvk-ef E-kvk-ef fyrir dómi var í nokkru frábrugðinn vitnisburði ÁM eins og rakið er í héraðsdómi. Hann hefði komið til hennar og sagt að MÁ eða félag á hans vegum hefði áhuga á að kaupa hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. Hefði ÁM sagt henni að þeir S-kk-nf væru búnir að ræða lánveitingu vegna viðskiptanna og S-kk-nf samþykkt hana. Ákærða kvaðst telja mjög líklegt að þau ÁM hefðu á þessum tíma rætt kjör og aðra skilmála lánsins. Hefði hún samþykkt lánveitinguna áður en ÁM útbjó ákvörðunartökublaðið þar sem þau atriði, sem þau voru búin að ræða sín á milli, hafi komið fram. Ákærða sagðist hafa undirritað ákvörðunartökublaðið 3. október 2008 og skráð þá dagsetningu á það. Þá kvaðst ákærða hafa dregið þá ályktun að hlutabréfin, sem til stæði að selja, hlytu að vera í eigu Landsbanka Íslands hf. sjálfs þar sem ákærði S-kk-nf hafi verið búinn að samþykkja lánveitinguna, en á þessum tíma hafi bankinn ekki verið að „setja út neitt sjálfur.“ Ekki er fjallað um það í forsendum héraðsdóms hvort ákvörðunartökublaðið hafi verið útbúið áður en ÁM ræddi við ákærðu um fyrirhugað lán til Imon ehf. eða eftir það, enda skiptir það ekki máli þar sem ljóst er samkvæmt framburði hennar að henni voru kunn kjör og aðrir skilmálar lánsins, sem fram komu á skjalinu, áður en hún áritaði það. Hins vegar er gengið út frá því í dóminum að ákærði S-kk-nf hafi áritað ákvörðunartökublaðið til staðfestingar samþykki sínu áður en lánið var greitt út 3. október 2008. Samkvæmt útlánareglum Landsbanka Íslands hf., sem áður hefur verið gerð grein fyrir, gat lánanefnd bankans vikið frá reglunum við lánaákvarðanir sínar, sbr. 16.1 grein þeirra. Í 16.3 grein kom fram að gild samþykkt lánanefndar og fundargerð hennar væri árituð af báðum bankastjórum, en í fjarveru annars þeirra og staðgengils bankastjóra undirrituðu bankastjóri og framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs umrædd skjöl. Samkvæmt 16.4 grein giltu þessar sömu undirskriftarreglur varðandi ákvarðanir um útlán sem samþykktar voru milli funda nefndarinnar. Í héraðsdómi er ekkert vikið að því hvort HJK bankastjóri eða staðgengill bankastjóra, BH, hafi verið fjarverandi þegar ákærða S-kvk-nf E-kvk-nf gaf sem framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs samþykki sitt fyrir lánveitingunni til Imon ehf. Vegna ákvæða útlánareglnanna, sem vitnað er til að framan, virðist héraðsdómur hafa gengið út frá því, væntanlega á grundvelli framburðar ákærðu og vitna, að svo hafi verið þar sem ekki þótti sýnt fram á að ákærðu S-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf hefðu brotið gegn reglunum. Verður þessi ályktun héraðsdóms lögð til grundvallar þegar leyst verður úr sakargiftum á hendur ákærðu samkvæmt a. lið II. kafla ákæru.

Áður hefur verið gerð ítarleg grein fyrir efni ákvörðunartökublaðsins sem útbúið var af ÁM vegna lánveitingarinnar til Imon ehf. 30. september 2008. Á þeim tveimur eintökum af skjalinu, sem liggja fyrir í málinu, sést að við gerð þess var einkar flausturslega að verki staðið, ekki síst þegar litið er til þess að fjárhæð lánsins var 5.163.000.000 krónur. Ekki voru aðeins augljósar villur á eldra eintaki skjalsins, sem ekki höfðu verið leiðréttar nema að hluta á hinu eintakinu, heldur var það, sem þar kom fram, ekki fyllilega í samræmi við að lagt var til að beiðni um lánið yrði samþykkt. Á baksíðu skjalsins var meðal annars lýst viðskiptum Imon ehf. við Landsbanka Íslands hf. síðustu tvö ár þar sem vanskil félagsins voru sögð 175.000.000 krónur 29. september 2008, en þau voru eins og fyrr segir gerð upp með sérstöku láni á grundvelli áður gerðs samnings sem breytt hafði verið í því skyni 26. sama mánaðar. Á baksíðunni var einnig vísað til ársreiknings Imon ehf. 2006 þar sem fram kom að tap á rekstri þess hafi verið 5.000.000 krónur og eigið fé þess næmi sömu fjárhæð. Á forsíðu ákvörðunartökublaðsins sagði meðal annars: „Imon ehf. er í eigu [MÁ] sem hefur farið illa út úr hræringum undanfarið á fjármálamörkuðum. Imon ehf. er félag sem hann á einn og er það stærsti hluthafinn í Byr sparisjóði og það stendur ágætlega.“ Í vitnisburði sínum fyrir héraðsdómi gaf ÁM þá skýringu að með fyrri setningunni hafi verið vísað til þess að MÁ hafi átt „verulega mikið eigið fé í hinum ýmsu félögum og það hafa komið einhver högg á þau félög.“ Því hafi hann „misst töluvert af peningum, síðan gátu náttúrulega verið heilbrigð félög inn á milli. Þannig að það er verið að tala þarna um heildina sennilega.“ Á forsíðunni kom fyrst fram að skuldir Imon ehf. hafi numið um 3.750.000.000 krónum, en litlu neðar að innlend lán þess væru 3.759.400.000 krónur. Þótt það væri ekki tekið fram hlaut hér að vera átt við heildarskuld félagsins vegna lána sem það hafði fengið frá Landsbanka Íslands hf. áður en hið umbeðna lán var veitt. Þegar fjárhæð þess láns, 5.163.000.000 krónur, bættist við námu lán bankans til félagsins samtals 8.922.400.000 krónum þótt heildarupphæðin væri sögð hærri á báðum eintökum ákvörðunartökublaðsins, líklega vegna samlagningarvillu. Í skjalinu kom fram að tvenns konar tryggingar stæðu að baki lánunum, annars vegar hlutabréf í Landsbanka Íslands hf., sem umbeðið lán var notað til að kaupa, og hins vegar stofnfjárbréf í Byr sparisjóði í eigu Imon ehf. sem höfðu sem fyrr segir verið veðsett bankanum til tryggingar efndum félagsins á öllum skuldum þess við hann. Tryggingargildi hlutabréfanna í Landsbanka Íslands hf. var sagt 5.150.000.000 krónur, sem var það sama og kaupverð bréfanna, en mismunurinn á því og lánsfjárhæðinni, 13.000.000 krónur, var að stærstum hluta notaður til að greiða gjald fyrir lántökuna og kostnað við hana. Verðmæti stofnfjárbréfanna í Byr sparisjóði var ýmist sagt 4.211.035.000 krónur „miðað við síðasta viðskiptagengi sem var 1,6“ eða 5.269.063.000 krónur „miðað við fyrirhugað gengi í samruna við Glitni sem hætt var við“. Þegar þessar tvær upphæðir bættust við áætlað verðmæti hlutabréfanna í Landsbanka Íslands hf. var heildarverðmæti trygginganna sagt annars vegar 3.365.000.000 krónur, sem var augljóslega rangt, því að heildarverðmætið „miðað við síðasta viðskiptagengi“ nam samkvæmt framansögðu 9.361.035.000 krónum. Hins vegar var heildarverðmæti trygginganna, þá miðað við „fyrirhugað gengi í samruna ... sem hætt var við“, sagt vera 10.419.063.074 krónur.

Samningur um lánið, sem Landsbanki Íslands hf. veitti Imon ehf. og a. liður II. kafla ákæru tekur til, var eins og áður er fram komið undirritaður 30. september 2008 af ÁM og ákærðu S-kvk-þgf E-kvk-þgf fyrir hönd bankans og MÁ fyrir hönd félagsins. Reyndar kvaðst ákærða S-kvk-nf E-kvk-nf, eins og fram kemur í héraðsdómi, líklega ekki hafa ritað undir samninginn fyrr en 3. október sama ár þótt aðrir, sem skrifuðu undir hann, hafi gert það 30. september í samræmi við dagsetningu hans. Þetta breytir engu um það að endanleg ákvörðun um veitingu lánsins var tekin síðastgreindan dag með undirritun lánssamningsins af hálfu beggja. Sama dag gaf Imon ehf. út handveðsyfirlýsingu þar sem félagið setti Landsbanka Íslands hf. að veði fyrrgreind hlutabréf í félaginu að nafnvirði 250.000.000 krónur til tryggingar efndum á öllum skuldum þess við bankann. Í yfirlýsingunni kom meðal annars fram að næmu eftirstöðvar þeirra skulda, sem veðið ætti að tryggja, hærra hlutfalli en 56% af markaðsverði hinna veðsettu hlutabréfa, skyldi veðsala gefinn þriggja bankadaga frestur til að bæta við nægilegum tryggingum þannig að framangreindu hlutfalli milli trygginga og skulda væri náð að mati veðhafa. Yrði veðsali ekki við beiðni veðhafa um að leggja fram viðbótartryggingar jafngilti það vanskilum á þeim skuldum, sem veðið ætti að tryggja, og væri veðhafa þá heimilt að ganga að hinum veðsettu bréfum.

Svo sem fyrr er frá greint óskaði Imon ehf. eftir því 2. október 2008 að lánið samkvæmt samningnum 30. september sama ár yrði greitt út. Degi síðar, 3. október, var lánsfjárhæðin, að frádregnu lántökugjaldi og kostnaði við skjalagerð, 5.150.079.700 krónur, greidd félaginu.

Eftir þetta hefur ekki verið greitt af þeim lánum, sem Landsbanki Íslands hf. veitti Imon ehf. samkvæmt framansögðu, og benda gögn málsins ekki til að svo verði gert, enda þótt bú einkahlutafélagsins hafi hvorki verið tekið til gjaldþrotaskipta né krafa vegna lánsins verið afskrifuð hjá LBI hf., áður Landsbanka Íslands hf. Ekki liggur því annað fyrir en að fjártjón þess félags vegna viðskiptanna, sem fjallað er um í II. kafla ákæru, nemi óskertri fjárhæð kröfunnar.

Hinn 30. september 2008 keypti Imon ehf. sem áður greinir hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. af verðbréfamiðlun bankans að nafnvirði 250.000.000 krónur á genginu 20,60 sem var það sama og lagt var til grundvallar mati á verðmæti bréfanna á ákvörðunartökublaðinu vegna áðurgreinds láns til félagsins. Voru viðskiptin tilkynnt Kauphöll Íslands að morgni næsta dags. Kaupverðið nam 5.150.000.000 krónum og var það innt af hendi 3. október 2008 eftir að lánið hafði verið greitt félaginu.

3

Í a. lið II. kafla ákæru eru ákærðu S-kk-þgf og S-kvk-þgf E-kvk-þgf gefin að sök „umboðssvik með því að hafa 30. september 2008, í störfum sínum fyrir Landsbankann, misnotað aðstöðu sína og stefnt fé bankans í verulega hættu, með því að fara út fyrir heimildir til lánveitinga er þau í sameiningu veittu Imon ehf. ... 5.163.000.000 króna lán til að fjármagna að fullu kaup félagsins á 250.000.000 hluta í Landsbankanum, án fullnægjandi trygginga fyrir endurgreiðslu lánsins, þar sem ekki voru fyrir hendi aðrar tryggingar en veð í hinum keyptu hlutabréfum og allsherjarveð í stofnfjárhlutum félagsins í Byr sparisjóði en Imon ehf. hafði þegar fullnýtt veðrými stofnfjárhlutanna við aðrar lántökur.“

Málsatvik sem vísað er til í þessum ákærulið eru að mestu óumdeild eins og gerð hefur verið grein fyrir að framan. Í forsendum hins áfrýjaða dóms segir að ákærðu hafi bæði verið í aðstöðu til að skuldbinda Landsbanka Íslands hf. vegna stöðu sinnar hjá bankanum. Þá liggi fyrir að þau hafi samþykkt að veita Imon ehf. lán að fjárhæð 5.163.000.000 krónur til kaupa á 250.000.000 hlutum í Landsbanka Íslands hf. sem voru í eigu bankans sjálfs. Einnig að til tryggingar láninu hafi verið handveð í hinum keyptu hlutabréfum og stofnfjárhlutum Imon ehf. í Byr sparisjóði. Á hinn bóginn sýknaði héraðsdómur ákærðu af sakargiftum samkvæmt umræddum ákærulið þar sem ósannað þótti annars vegar að þau hefðu með háttsemi sinni stefnt fé Landsbanka Íslands hf. í verulega hættu og hins vegar að þau hefðu misnotað aðstöðu sína, sökum þess að því er virðist að þau hefðu hvorki brotið gegn útlánareglum bankans né öðrum þeim reglum sem vísað er til í ákærunni. Ljóst er að þessi niðurstaða, og reyndar einnig sýkna ákærðu af sakargiftum samkvæmt b. lið II. kafla og III. kafla ákæru, er byggð á skýringu á 249. gr. almennra hegningarlaga og öðrum lagaákvæðum að teknu tilliti til þess sem fram kemur málskjölum.

Í 21. grein samþykkta fyrir Landsbanka Íslands hf., sem í gildi voru í lok september og byrjun október 2008, sagði að bankastjórar bæru ábyrgð á daglegum rekstri bankans og færu með ákvörðunarvald í öllum málefnum hans sem ekki væri öðrum falin í lögum, reglugerðum eða samþykktum. Bar þeim að sjá um bankareksturinn í samræmi við lög, reglugerðir eða samþykktir eða ákvarðanir bankaráðs. Sams konar ákvæði voru í starfsreglum fyrir bankaráðið þar sem fram kom í 8.1 grein að bankastjórar mynduðu bankastjórn. Þar sagði ennfremur í 5. tölulið 9.2 greinar að bankaráðið setti almennar reglur um lánveitingar og ábyrgðir bankans, hvort tveggja að fenginni umsögn bankastjórnar. Þá var kveðið á um það í 9.3 grein að bankastjórn hefði heimild til að ákveða kaup og sölu hlutabréfa í veltubók bankans. Í útlána- og áhættureglum, sem bankaráðið setti að fenginni tillögu bankastjórnar á grundvelli fyrrnefnds ákvæðis í starfsreglum sínum, sagði í 1. grein að bankastjórn bæri ábyrgð gagnvart bankaráði á útlánum bankans og ábyrgðum. Í 2. grein reglnanna sagði að lánveitingar bankans skyldu vera í samræmi við markaða stefnu hans á hverjum tíma. Við útlánaákvarðanir og áhættutökur skyldi bankastjórn sjá til þess að hagsmuna bankans væri gætt, fjárhagsstaða hans treyst og að ákvarðanir brytu ekki í bága við lög og stjórnvaldsfyrirmæli. Þá skyldi bankastjórn hafa hliðsjón af stöðu og horfum í efnahags- og atvinnulífi, svo og þróun peningamarkaða, við ákvarðanir sínar. Skyldi bankastjórn setja ítarlegar útlánareglur, þar á meðal um framkvæmd lánveitinga, og skyldu þær hafa að geyma ákvæði, þar sem fram kæmi sú meginregla að við ákvörðun um lánveitingu skyldi taka mið af greiðslugetu lánþega, framboðnum tryggingum og viðskiptasögu, auk ákvæða um upplýsingaöflun og áhættumat fyrir ákvörðunartöku. Í 2. grein útlána- og áhættureglnanna var jafnframt tekið fram að almennt skyldu öll útlán bankans vera vel tryggð, annað hvort með formlegum tryggingum eða haldi á greiðsluflæði. Þó væri heimilt að veita lán án sérstakra formlegra trygginga til bestu fyrirtækja í viðskiptum við bankann, væri greiðsluflæði þeirra sterkt. Einnig væri heimilt að lána einstaklingum með góða viðskiptasögu án sérstakra trygginga. Útlánareglur Landsbanka Íslands hf. voru settar af bankastjórum hans á grundvelli útlána- og áhættureglna bankaráðsins. Í 1.2 grein þeirra var tilgangurinn með reglunum sagður að stýra útlánaáhættu, mæla hana og hafa eftirlit með henni. Úrræði bankans til þess að lágmarka tap vegna útlána væri að skoða viðskiptasögu lántaka, meta greiðslugetu hans og framboðnar tryggingar. Samkvæmt greininni fór lánanefnd bankans með æðsta vald í útlánamálum hans og eitt af hlutverkum hennar var að taka ákvarðanir um lánveitingar sem væru umfram útlánaheimildir annarra innan bankans. Í 12.1 grein kom fram að næmi heildarskuldbinding viðskiptamanns hærri fjárhæð en 1.000.000.000 krónum eftir „einstaka fyrirgreiðslu“ þyrfti að leggja málið fram til samþykktar í lánanefnd. Samkvæmt 13.1 grein var það meginreglan að fyrir útlánum bankans skyldu vera tryggingar innan skilgreindra veðmarka og í 13.5.13 grein þar sem fjallað var um hlutabréf og hluti í einkahlutafélögum sagði að almenna reglan væri að veita einungis lán gegn veði í skráðum hlutabréfum. Ef taka ætti veð í hlutabréfum eða hlutum í einkahlutafélagi skyldi ákvörðun um það tekin á fyrirtækjasviði. Þá skyldi veðsetningarhlutfall taka mið af seljanleika og viðskiptum með bréfin. Hámarksveðsetningarhlutfall á skráðum innlendum hlutabréfum á aðallista Kauphallar Íslands og erlendum skráðum hlutabréfum væri 50% af markaðsverði og hámarksveðsetningarhlutfall annarra innlendra skráðra hlutabréfa 30%. Þó væri heimilt að veita lán gegn veði í óskráðum hlutabréfum, en sú ákvörðun skyldi tekin af fyrirtækjasviði og lánanefnd. Óskráð hlutabréf skyldu aldrei veðsett hærra en sem næmi 30% af matsverði.

Samkvæmt framangreindum ákvæðum útlánareglna Landsbanka Íslands hf., sem settar voru af bankastjórum hans, höfðu þeir heimild til að taka ákvarðanir um lánveitingar bankans án þess að henni væru settar skorður í reglunum. Í fjarveru annars bankastjórans og staðgengils bankastjóranna gat framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs komið í stað þeirra þegar tekin var ákvörðun um lán milli funda í lánanefnd þótt fjárhæð þess færi fram úr þeim mörkum sem áður greinir. Eins og fyrr segir verður lagt til grundvallar að HJK bankastjóri og staðgengill hans hafi báðir verið fjarverandi þegar ákærða S-kvk-nf E-kvk-nf samþykkti ásamt ákærða S-kk-þgf að veita Imon ehf. lánið í lok september 2008. Samkvæmt því fóru ákærðu ekki út fyrir heimild sína eftir reglum bankans þegar þau ákváðu að veita félaginu lánið, en á hinn bóginn bar þeim að líta til annarra reglna, jafnt skráðra sem óskráðra, er þau tóku þessa ákvörðun, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 442/2011.

Annað meginskilyrðið fyrir því að háttsemi teljist refsiverð samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga er að maður hafi misnotað aðstöðu sem hann hefur fengið til að gera eitthvað sem annar verður bundinn við. Skilyrðið hefur meðal annars verið skýrt á þann veg að þegar þannig háttar til að heimild þess, sem hefur slíka aðstöðu, er ekki svo skýr sem skyldi nægi til þess að hann baki sér refsiábyrgð að færðar séu sönnur á að hann hafi verulega vikið frá þeim starfsháttum sem honum hlaut að vera ljóst að af honum væri krafist. Í samræmi við það hlutu bankastjórar Landsbanka Íslands hf. og þeir, sem komu í þeirra stað, að gera sér grein fyrir að hin víðtæka heimild þeirra til að taka ákvörðun um lán hafi eðli máls samkvæmt verið takmörkunum háð. Í skýrslu ákærða S-kk-ef fyrir dómi, sem vitnað er til að framan, lét hann svo um mælt þegar hann fjallaði um lán gegn veði í hlutabréfum: „Þú ... hefur ákveðið svona svigrúm upp á það að ... þú lánir ekki 100% fyrir þeim en þú lánir eitthvað lægra, að sjálfsögðu. Það er viðmiðið.“

Við mat á því hvort ákærðu hafi vikið verulega frá þeim starfsháttum, sem þeim hlaut að vera ljóst að af þeim var krafist sem bankastjóra og framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs Landsbanka Íslands hf., verður að líta til þess að trúnaðarskylda þeirra var mjög rík. Það stafaði ekki aðeins af því að bankinn var almenningshlutafélag, heldur jafnframt viðskiptabanki sem hafði heimild til að taka á móti innlánum frá almenningi, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 20. gr. laga nr. 161/2002. Óvarlegar ákvarðanir þeirra um lánveitingar gátu því valdið hluthöfum í Landsbanka Íslands hf., stórum sem smáum, svo og öllum almenningi fjártjóni. Þá ber ekki síður að líta til hinna skráðu reglna Landsbanka Íslands hf. um útlán sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Í útlána- og áhættureglum bankaráðs sagði meðal annars að meginreglan skyldi vera sú að við lánaákvörðun skyldi taka mið af greiðslugetu lánþega, framboðnum tryggingum og viðskiptasögu. Samkvæmt útlánareglum bankans, sem settar voru af bankastjórum, var almennt óheimilt að veita lán gegn veði í óskráðum hlutabréfum. Væri það gert skyldi hámarkshlutfall veðsetningar aldrei vera hærra en 30% af matsverði. Þegar veitt var lán gegn veði í skráðum hlutabréfum skyldi hámarkshlutfallið ýmist vera 30% eða 50% af markaðsverði.

Samkvæmt ársreikningi Imon ehf. 2007 var bókfært eigið fé félagins neikvætt í lok þess árs þótt það hafi, eins og fram kom á ákvörðunartökublaðinu vegna lánsins sem hér um ræðir, verið jákvætt í árslok 2006. Það lá því ljóst fyrir 30. september 2008 þegar lánið var veitt að einungis veð í hlutabréfunum í Landsbanka Íslands hf. og stofnfjárbréfunum í Byr sparisjóði stóðu til tryggingar lánum bankans til félagsins sem námu samtals 8.922.400.000 krónum. Samkvæmt ákvörðunartökublaðinu taldist verðmæti hlutabréfanna eins og áður greinir það sama og kaupverð þeirra sem miðaðist við gengið 20,60 krónur á hlut. Í lok þess dags hafði gengið lækkað í 20,50 og tveimur dögum síðar, 2. október 2008, var það í dagslok komið niður í 19,10, en hækkaði svo í 19,90 við lok viðskipta 3. sama mánaðar. Er lánið var greitt Imon ehf. þann dag hafði verðmæti hlutabréfanna því lækkað þá þegar umtalsvert þannig að veðhlutföllin, sem tilgreind voru á ákvörðunartökublaðinu, höfðu hækkað af þeirri ástæðu einni.

Eins og áður greinir var verðmæti stofnfjárbréfanna í Byr sparisjóði tilgreint með tvennum hætti á ákvörðunartökublaðinu. Hærri upphæðin tók mið af fyrirhuguðu „gengi“ í viðræðum milli Glitnis banka hf. og sparisjóðsins um sameiningu fjármálafyrirtækjanna tveggja sem hætt hafði verið við eftir að ljóst varð að ríkið hygðist taka bankann yfir. Þessi viðmiðun var algjörlega ótæk við mat á raunverulegu verðmæti stofnfjárbréfanna 30. september 2008 því að hér var ekki um að ræða viðskipti með bréfin á markaði, þar sem verðið ræðst af framboði og eftirspurn, heldur fyrirhugaða sameiningu fjármálafyrirtækja og verður ekki séð að mat óvilhallra sérfræðinga á verðmæti hvors fyrirtækis um sig hafi legið fyrir í viðræðum um sameininguna. Í viðræðuramma þeim, sem lagður hefur verið fram, var meðal annars gert ráð fyrir að við sameininguna fengju „hluthafar í Byr“ hluti í Glitni banka hf. sem endurgjald fyrir hluti sína. Þá kom þar fram að gengi hlutabréfa í bankanum yrði að minnsta kosti 14,50 krónur á hlut og var kaupverð „alls hlutafjár Byrs“, sem myndaði grundvöllinn að áðurnefndu „gengi“ stofnfjárbréfanna, miðað við það. Hinn 29. september 2008 lá fyrir að gengi hlutabréfa í Glitni banka hf. hafði lækkað verulega og var aðeins brot af því, sem vísað hafði verið til í sameiningarviðræðunum, þannig að forsendur fyrir því að taka mið af áætluðu verðmæti stofnfjár í Byr sparisjóði við sameininguna voru brostnar þegar tekin var endanleg ákvörðun um lánið til Imon ehf. Lægri upphæðin, sem tilgreind var á ákvörðunartökublaðinu og átti að endurspegla verðmæti stofnfjárbréfanna í sparisjóðnum, miðaðist „við síðasta viðskiptagengi“ þeirra. Sem fyrr segir var hér vísað til afar takmarkaðra viðskipta með bréfin 22. ágúst 2008 á markaði sem ekki var eiginlegur verðbréfamarkaður. Síðan hafði þeim markaði verið lokað og á þeim tíma, sem liðinn var, höfðu hlutabréf í fjármálafyrirtækjum lækkað umtalsvert í verði. Þessi viðmiðun var því í engu samræmi við það, sem kom fram í útlánareglum Landsbanka Íslands hf., að almennt skyldi miða við gildandi markaðsverð eða matsverð hlutabréfa sem sett væru að veði fyrir lánum bankans. Ekkert liggur fyrir um raunverulegt verðmæti stofnfjárbréfa í Byr sparisjóði 30. september 2008. Þar sem verðmæti fjármálafyrirtækja hafði almennt rýrnað á markaði hér á landi, eftir að ráðagerð um yfirtöku ríkisins á Glitni banka hf. var kunngerð daginn áður, er þó hafið yfir skynsamlegan vafa að heildarvirði þeirra stofnfjárbréfa, sem voru í eigu Imon ehf., hafi þá verið lægra en skuld félagsins við Landsbanka Íslands hf. vegna lánanna sem því höfðu áður verið veitt á árunum 2007 og 2008.

Ákærðu höfðu bæði mikla reynslu af bankaviðskiptum og mátti samkvæmt framansögðu vera ljóst að veðhlutföllin 86% og 95%, sem gengið var út frá þegar tekin var ákvörðun um lánið til Imon ehf., voru reist á alls ónothæfum grunni. Séu þau engu að síður borin saman við þau hlutföll, sem samkvæmt útlánareglum Landsbanka Íslands hf. var leyfilegt að miða við að hámarki ef aðrir starfsmenn hans en bankastjórar og staðgenglar þeirra veittu lán, annars vegar 30% þegar tekið var veð í skráðum sem óskráðum hlutabréfum og hins vegar 50% væri veðið í skráðum hlutabréfum á aðallista Kauphallar Íslands eða erlendum skráðum hlutabréfum, er bersýnilegt að virði þessara trygginga var langt frá því sem almennt var ætlast til að miðað skyldi við.

Samkvæmt öllu framansögðu hlutu ákærðu að hafa gert sér grein fyrir að með því að veita lán á þessum forsendum við þær aðstæður, sem ríktu á fjármála- og verðbréfamörkuðum á þessum tíma og lýst hefur verið að framan, væru þau að víkja á freklegan hátt frá því sem af þeim var krafist í störfum þeirra fyrir Landsbanka Íslands hf. Með því móti misnotuðu þau aðstöðu sína í skilningi 249. gr. almennra hegningarlaga.

Hitt meginskilyrðið fyrir því að háttsemi teljist refsiverð samkvæmt þessari lagagrein er að fyrir hendi hafi verið auðgunarásetningur hjá þeim, sem sakaður er um slíkt brot, sbr. 243. gr. almennra hegningarlaga. Nægir í því sambandi að sýnt sé fram á að háttsemin hafi valdið verulegri fjártjónshættu fyrir þann sem bundinn varð af henni.

Mikil verðmæti voru fólgin í hlutabréfum Landsbanka Íslands hf., sem bankinn seldi Imon ehf. 30. september 2008 og greitt var fyrir með andvirði lánsins til félagsins, enda hefði bankinn að öllu eðlilegu getað selt bréfin öðrum á markaði fyrir gangverð þeirra. Við þetta verður að miða við mat á því hvort veruleg hætta á fjártjóni hafi skapast við að veita lánið gegn þeim tryggingum og við þær aðstæður, sem að framan greinir, sbr. dóm Hæstaréttar 12. febrúar 2015 í máli nr. 145/2014. Af þeirri ástæðu skiptir ekki máli við mat á því hvort háttsemi ákærðu hafi haft í för með sér verulega fjártjónshættu að bréfin hafi áður verið keypt af bankanum með tilheyrandi fjárútlátum.

Ákærðu var báðum kunnugt um að verð á hlutabréfum í fjármálafyrirtækjum fór lækkandi í lok september 2008 og því mikillar varúðar þörf við þær aðstæður, sem þá ríktu, eins og haft var eftir ákærða S-kk-þgf á bankaráðsfundinum 29. þess mánaðar. Eins og áður greinir kom og á daginn að eftir að samningur um lánið hafði verið gerður og þar til beiðni barst frá Imon ehf. um að það yrði greitt út hafði gengi hlutabréfanna í Landsbanka Íslands hf., sem stóðu að hluta til tryggingar láninu, lækkað umtalsvert. Á þessum tíma, hvort heldur 30. september eða 2. október 2008, gat ákærðu af þeim sökum ekki dulist að mun meiri líkur væru á því en minni að verðmæti trygginga fyrir lánum bankans til Imon ehf. myndi rýrna og það enn síður hrökkva til greiðslu lánanna ef að þeim yrði gengið. Samkvæmt því er sannað að ákærðu hafi af ásetningi valdið Landsbanka Íslands hf. verulegri fjártjónshættu þegar þau ákváðu að veita Imon ehf. lánið með þeim hætti sem gert var.

Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 getur Hæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafi gefið skýrslu hér fyrir dómi. Eins og að framan greinir er niðurstaða héraðsdóms um háttsemi ákærðu S-kk-ef og S-kvk-ef E-kvk-ef ekki reist á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi, sbr. 3. mgr. 208. gr. laganna, heldur rangri skýringu á 249. gr., sbr. 243. gr. almennra hegningarlaga. Með þeirri háttsemi ákærðu, sem áður er lýst, misnotuðu þau aðstöðu sína hjá Landsbanka Íslands hf., sem olli því að félagið varð bundið við þær ráðstafanir fjármuna er a. liður II. kafla ákæru tekur til, og leiddu þær til verulegrar fjártjónshættu þess, en líta verður að auki svo á að fjármunirnir séu félaginu nú glataðir. Samkvæmt öllu framansögðu verða ákærðu S-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf sakfelld fyrir brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga.

4

Í b. lið II. kafla ákæru eru ákærðu S-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf sökuð um „markaðsmisnotkun við sölu Landsbankans á 250.000.000 hluta í Landsbankanum, sem voru í eigu bankans, til Imon ehf. ... 30. september 2008 fyrir 20,6 krónur á hvern hlut. Með viðskiptunum og tilkynningu þeirra sem utanþingsviðskipta til Kauphallarinnar 1. október 2008 var ranglega látið líta svo út að fjárfestir hefði lagt fé til kaupa á rúmlega 2,23% útgefins hlutafjár í Landsbankanum og borið af þeim fulla markaðsáhættu.“

Að framan hafa verið rakin þau atvik sem vísað er til í ákæruliðnum. Samkvæmt gögnum málsins er hafið yfir skynsamlegan vafa að markmiðið með sölu hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. í eigu bankans til Imon ehf. 30. september 2008 og veitingu láns til félagsins í því skyni hafi verið að losa bankann við slík bréf sem hann hafði áður keypt í miklu magni. Að auki var það gert með þeim hætti að salan hefði ekki áhrif til lækkunar á gengi hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. í Kauphöll Íslands. Eins og áður greinir var heildarverðmæti þeirra hlutabréfa og stofnfjárbréfa, sem stóðu til tryggingar láninu til Imon ehf., minna en nam skuld félagsins við bankann þegar lánið var veitt. Samkvæmt því er sannað að markaðsáhættan af viðskiptunum með hlutabréfin hafi, þrátt fyrir söluna, haldist áfram hjá bankanum og hafi ákærðu báðum hlotið að vera það ljóst. Af þeim sökum gáfu viðskiptin, sem tilkynnt voru til Kauphallar Íslands 1. október 2008, eftirspurn og þar með verð hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. ranglega til kynna eða voru líkleg til að gera það, sbr. a. lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007.

Samkvæmt starfsskipulagi Landsbanka Íslands hf. heyrðu fyrirtækjasvið og verðbréfasvið bankans undir ákærða S-kk-þf sem annan af bankastjórum hans. Ákærði hafði því yfirsýn yfir starfsemi beggja þessara sviða, þar á meðal hin umfangsmiklu kaup bankans á eigin hlutabréfum. Þá kvaðst hann eins og fram kemur í héraðsdómi hafa tekið ákvörðun um að veita Imon ehf. lán til kaupa á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. Sökum þess hefur ákærði gerst sekur um brot á fyrrgreindu ákvæði laga nr. 108/2007, sbr. 1. tölulið 146. gr. þeirra. Í skýrslu sinni fyrir dómi sagðist ákærði hafa tekið umrædda ákvörðun með hagsmuni bankans í huga þar sem tilgangurinn hafi verið að auðvelda sameiningu bankans og Byrs sparisjóðs, en Imon ehf. hafi verið stærsti eigandi sparisjóðsins. Slíkar hvatir að baki broti ákærða geta ekki gert það refsilaust.

Ákærða S-kvk-nf E-kvk-nf stóð sem fyrr segir að ákvörðun um að veita Imon ehf. lán til kaupa á hlutabréfum, eins og fram kom á ákvörðunartökublaðinu sem hún áritaði, og vissi jafnframt, svo sem tekið er fram í forsendum héraðsdóms, að bréfin kæmu frá deild eigin fjárfestinga í Landsbanka Íslands hf. Hins vegar kom hún hvorki að sölu hlutabréfanna né tilkynningu um hana til Kauphallar Íslands. Ákvörðun ákærðu um lánveitinguna var þó forsenda fyrir því að af sölunni gæti orðið og átti hún þannig þátt í því með liðsinni sínu að brot það, sem ákærði S-kk-nf hefur verið sakfelldur fyrir, var framið, enda hlaut hún að gera sér grein fyrir, meðal annars með setu sinni í fjármálanefnd bankans, að viðskiptin gæfu ranga mynd af verði bréfanna eða væru líkleg til að gera það. Samkvæmt því verður ákærða sakfelld fyrir hlutdeild í broti gegn a. lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007, sbr. 1. tölulið 146. gr. og 3. mgr. 147. gr. þeirra. Sú niðurstaða er samrýmanleg 4. málslið 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008, enda verður litið svo á að vörn ákærðu hafi ekki verið áfátt að þessu leyti.

5

Samkvæmt III. kafla ákæru er ákærðu S-kk-þgf og S-kk-þgf gefin að sök „markaðsmisnotkun við sölu Landsbankans á 200.000.000 hluta í Landsbankanum, sem voru í eigu bankans, til Imon ehf. ... 3. október 2008 fyrir 19,11 krónur á hvern hlut. Viðskiptin gáfu eftirspurn hlutabréfa í Landsbankanum ranglega og misvísandi til kynna, eða voru líkleg til að gera það ... en með viðskiptunum og tilkynningu þeirra sem utanþingsviðskipta til Kauphallarinnar sama dag var ranglega látið líta svo út að fjárfestir hefði lagt fé til kaupa á tæplega 1,79% hlut í Landsbankanum og borið fulla markaðsáhættu af viðskiptunum þrátt fyrir að ekki hefði verið gengið frá fjármögnun hlutabréfakaupanna.“

Í hinum áfrýjaða dómi er lýst aðdraganda þeirra viðskipta sem hér um ræðir. Í vitnisburði sínum fyrir dómi kvað ÁM ákærða S-kk-þf hafa hringt til sín 2. október 2008 og spurt hvort MÁ hefði áhuga á að kaupa fleiri hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. Einnig hvort rými væri til að bankinn veitti MÁ lán til kaupanna. Að morgni næsta dags, 3. október, sagðist ÁM hafa útbúið ákvörðunartökublað og hlutast til um að gerð yrðu drög að samningi vegna láns til Imon ehf., en áður hefur verið gerð grein fyrir þeim skjölum. Á grundvelli vitnisburðar ÁM taldi héraðsdómur sannað að ákærði S-kk-nf hafi tekið ákvörðun um viðskiptin með hlutabréfin sem vísað er til í III. kafla ákæru. Verður sú niðurstaða lögð til grundvallar við úrlausn sakargiftanna á hendur honum, enda ekkert fram komið sem gefur ástæðu til að draga hana í efa.

Imon ehf. keypti sem áður greinir hlutabréfin í Landsbanka Íslands hf. af verðbréfamiðlun bankans. Ákærði S-kk-nf var miðlari í þeim viðskiptum og tilkynnti hann þau samdægurs til Kauphallar Íslands. Kaupverðið nam 3.822.000.000 krónum og er enn ógreitt. Þótt krafan vegna hlutafjárkaupanna hafi ekki verið afskrifuð bendir ekkert til að neitt greiðist af henni.

Ekki fer á milli mála að markmiðið með sölu hlutabréfanna til Imon ehf. umrætt sinn hafi eins og í fyrra skiptið verið að losa Landsbanka Íslands hf. við eigin hlutabréf, sem hann hafði áður keypt í ríkum mæli, án þess að salan hefði áhrif til lækkunar á gengi hlutabréfa í félaginu í Kauphöll Íslands. Samkvæmt því sem áður er fram komið verður slegið föstu að 3. október 2008 hafi ekkert veðrými verið fyrir hendi í hlutabréfunum og stofnfjárbréfunum, sem stóðu til tryggingar skuld Imon ehf. við bankann vegna þeirra lána er félaginu höfðu verið veitt, síðast 30. september það ár, en fyrir lá að ekki yrðu settar frekari tryggingar fyrir fyrirhuguðu láni til félagsins en veð í hinum keyptu bréfum. Af þeim sökum hélst markaðsáhættan af viðskiptunum með hlutabréfin, sem áttu sér stað 3. október, áfram hjá bankanum og hlaut ákærða S-kk-þgf að hafa verið það ljóst. Því gáfu viðskiptin, sem tilkynnt voru sama dag til Kauphallar Íslands, eftirspurn og þar með verð hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. ranglega til kynna eða voru líkleg til að gera það, sbr. a. lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007. Með sömu röksemdum og greinir í kaflanum hér á undan hefur ákærði S-kk-nf með ákvörðun sinni um sölu á hlutabréfunum gerst sekur um brot á þessu ákvæði, sbr. 1. tölulið 146. gr. laganna.

Héraðsdómur taldi sannað að ÁM hafi upplýst ákærða S-kk-þf um hin fyrirhuguðu viðskipti með hlutabréfin að kvöldi 2. október 2008 og einnig daginn eftir. Er þar lagt til grundvallar að í símtölum við ÁM og X hafi ákærði fengið upplýsingar um að fjármögnun viðskiptanna hafi verið ákveðin á þann hátt sem áður greinir. Meðal annars með vísan til framburðar ákærða S-kk-ef og vitnisins ÁM fyrir dómi um aðkomu ákærða S-kk-ef að viðskiptum bankans við Imon ehf. í lok september 2008 er ekki tilefni til að draga þessa ályktun héraðsdóms í efa. Á hinn bóginn verður ekki fallist á með ákæruvaldinu að ákærði S-kk-nf hafi haft vitneskju um, þegar hann tilkynnti um viðskiptin, að ekki hafi verið gengið frá fjármögnuninni með láni til félagsins eins og gert hafði verið ráð fyrir. Vegna þess að ákærði stóð í þeirri trú, þegar hann sem miðlari viðskiptanna tilkynnti þau til Kauphallar Íslands, að kaup Imon ehf. á hlutabréfunum yrðu fjármögnuð að fullu með láni frá Landsbanka Íslands hf. án frekari trygginga fyrir láninu en með veði í bréfunum sjálfum, hlaut honum að vera ljóst að markaðsáhættan af viðskiptunum með bréfin héldist áfram hjá bankanum. Samkvæmt því verður ákærði S-kk-nf sakfelldur fyrir brot gegn a. lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007, sbr. 1. tölulið 146. gr. þeirra.

6

Samkvæmt IV. kafla ákæru eru ákærðu S-kk-nf og S-kk-nf sakaðir um „markaðsmisnotkun við sölu Landsbankans á 199.000.000 hluta í Landsbankanum, sem voru í eigu bankans, til Azalea Resources Ltd. ... 3. október 2008 fyrir 19 krónur á hvern hlut. Viðskiptin gáfu eftirspurn hlutabréfa í Landsbankanum ranglega og misvísandi til kynna, eða voru líkleg til að gera það ... þar sem staðið var þannig að viðskiptunum og tilkynningu þeirra sem utanþingsviðskipta til Kauphallarinnar sama dag að ranglega var látið líta svo út að fjárfestir hefði lagt fé til kaupa á tæplega 1,78% hlut í Landsbankanum og borið fulla markaðsáhættu af viðskiptunum, þrátt fyrir að ekki hefði verið gengið frá fjármögnun hlutabréfakaupanna.“

Tildrög þeirra viðskipta sem hér um ræðir eru rakin í hinum áfrýjaða dómi og þar er jafnframt gerð grein fyrir framburði ákærðu og vitna sem lúta að þessum ákærukafla. Að virtu því, sem tvö vitnanna báru fyrir dómi, sem og öðrum málsgögnum taldi héraðsdómur ósannað gegn eindreginni neitun ákærða S-kk-ef að hann hefði tekið ákvörðun um viðskiptin og var hann því sýknaður af framangreindum sakargiftum. Með vísan til 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 verður ekki hróflað við þeirri niðurstöðu og er því óvíst hver tók þá ákvörðun af hálfu Landsbanka Íslands hf.

Eins og fyrr er fram komið keypti Azalea Resources Ltd. 3. október 2008 hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. af verðbréfamiðlun bankans að nafnvirði 199.000.000 krónur á genginu 19. Ákærði S-kk-nf var miðlari í þeim viðskiptum og tilkynnti hann þau sama dag til Kauphallar Íslands. Kaupverðið nam 3.790.452.500 krónum og hefur það ekki verið greitt. Þótt krafan vegna kaupanna hafi ekki verið afskrifuð bendir ekkert til að neitt fáist greitt af henni.

Meðal málsgagna eru drög að lánssamningi, veðyfirlýsingu og tilkynningu um ádrátt á lán sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Skjölin eru öll dagsett 3. október 2008 og undirrituð af hálfu hins erlenda félags.

Í héraðsdómi er lýst símasamskiptum, sem áttu sér stað milli ákærða S-kk-ef og AS, fyrirsvarsmanns Azalea Resources Ltd., um kaup á hlutabréfunum um það leyti sem þau áttu sér stað. Í dóminum er meðal annars vísað til þeirra samskipta, ítrekaðra símtala ákærða við GS, sem þá var yfirmaður einkabankasviðs Landsbanki Luxembourg S.A., og þess að ákærði hafi haft milligöngu um stofnun reiknings fyrir erlenda félagið í Landsbanka Íslands hf. vegna hlutabréfaviðskiptanna. Taldi héraðsdómur ekki vafa leika á því að ákærða hafi verið fullkunnugt um hvernig að viðskiptunum var staðið, þar á meðal að þau yrðu fjármögnuð að öllu leyti af síðarnefnda bankanum. Verður ekki hreyft við þeirri niðurstöðu, en á hinn bóginn er ósannað að ákærði hafi, þegar viðskiptin voru tilkynnt, vitað um að ekkert hafi orðið úr lánveitingunni til erlenda félagsins eins og fyrirhugað var.

Á sama hátt og í þeim tilvikum, sem II. og III. kafli ákæru tekur til, leikur ekki vafi á því að markmiðið með sölu hlutabréfanna til Azalea Resources Ltd. hafi verið að losa Landsbanka Íslands hf. við eigin hlutabréf, sem hann hafði áður keypt í miklu magni, án þess að salan hefði áhrif til lækkunar á gengi hlutabréfa í félaginu í Kauphöll Íslands. Þar sem ætlunin var að fjármagna hlutabréfakaup erlenda félagsins að öllu leyti með láni frá Landsbanka Íslands hf. án nokkurra frekari trygginga en með veði í hlutabréfunum sjálfum er sannað að markaðsáhættan af viðskiptunum með þau hafi haldist áfram hjá bankanum. Sökum þess gáfu viðskiptin, sem tilkynnt voru til Kauphallar Íslands, eftirspurn og þar með verð hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. ranglega til kynna eða voru líkleg til að gera það, sbr. a. lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007.

Vegna þess að ákærði S-kk-nf stóð í þeirri trú, þegar hann sem miðlari viðskiptanna tilkynnti þau til Kauphallar Íslands, að kaup Azalea Resources Ltd. á hlutabréfunum yrðu fjármögnuð að fullu með láni frá Landsbanka Íslands hf. án frekari trygginga fyrir láninu en með veði í bréfunum sjálfum hlaut honum að vera ljóst að markaðsáhættan af viðskiptunum með bréfin héldist áfram hjá bankanum. Samkvæmt því verður hann sakfelldur fyrir brot gegn a. lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007, sbr. 1. tölulið 146. gr. þeirra.

VI

Samkvæmt því, sem að framan greinir, er ákærði S-kk-nf sakfelldur fyrir umboðssvik, sbr. a. lið II. kafla ákæru, og markaðsmisnotkun, sbr. b. lið II. kafla og III. kafla, en sýknaður af sakargiftum um markaðsmisnotkun samkvæmt IV. kafla hennar. Ákærða S-kvk-nf E-kvk-nf er sakfelld fyrir umboðssvik ásamt ákærða S-kk-þgf, sbr. a. lið II. kafla ákæru, og jafnframt fyrir hlutdeild í markaðsmisnotkun, sbr. b. lið kaflans. Þá er ákærði S-kk-nf sakfelldur fyrir markaðsmisnotkun, sbr. III. og IV. kafla ákæru.

Við ákvörðun refsingar verður að horfa til þess að umboðssvik samkvæmt a. lið II. kafla ákærunnar snerust um afar háa fjárhæð, 5.163.000.000 krónur, og hefur ekkert greiðst af henni. Brotið var framið í samverknaði ákærðu, sbr. 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, og fól sem fyrr segir í sér alvarlegt trúnaðarbrot er leiddi til stórfellds fjártjóns. Brotin samkvæmt b. lið II., III. og IV. kafla ákærunnar beindust í senn að öllum almenningi og fjármálamarkaðinum hér á landi og verður tjónið, sem af þeim hlaust, ekki metið til fjár. Við ákvörðun refsingar fyrir umboðssvikin verður jafnframt að líta til þess að ákærði S-kk-nf, sem gegndi starfi bankastjóra og var yfirmaður ákærðu S-kvk-ef E-kvk-ef, tók ákvörðun fyrir sitt leyti um lánveitinguna til Imon ehf. áður en hún kom að málinu. Einnig skiptir máli að hvorugt þeirra var með brotunum að hygla sér eða öðrum sem þeim tengdust. Ekkert ákærðu hefur brotið af sér áður þannig að áhrif hafi á ákvörðun refsingar. Þótt rannsókn og meðferð málsins fyrir dómi hafi samanlagt tekið langan tíma verður ekki litið svo á að málsmeðferðin hafi dregist úr hófi fram. Stafar það meðal annars af því að nauðsyn bar til að rannsaka þau sakarefni, sem leyst er úr að þessu sinni, samhliða sakarefninu samkvæmt I. kafla ákæru. Að öllu þessu virtu er refsing ákærða S-kk-ef ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði, en til frádráttar henni kemur gæsluvarðhald sem hann sætti vegna rannsóknar málsins svo sem í dómsorði greinir. Refsing ákærðu S-kvk-ef E-kvk-ef er ákveðin fangelsi í átján mánuði og refsing ákærða S-kk-ef fangelsi í níu mánuði.

Um sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti fer eftir því sem í dómsorði greinir, en málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti.

Dómsorð:

Ákærði S-kk-nf Þ-kk-nf Á-kk-nf sæti fangelsi í 3 ár og 6 mánuði, en til frádráttar refsingunni kemur gæsluvarðhald sem hann sætti frá 14. til 21. janúar 2011.

Ákærða S-kvk-nf E-kvk-nf S-kvk-nf sæti fangelsi í 18 mánuði.

Ákærði S-kk-nf G-kk-nf sæti fangelsi í 9 mánuði.

Ákærði S-kk-nf greiði í sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samtals 19.847.512 krónur, sem eru ¾ hlutar málsvarnarlauna verjanda hans, S-kk-ef G. G-kk-ef hæstaréttarlögmanns, í héraði eins og þau voru ákveðin í hinum áfrýjaða dómi og ¾ hlutar málsvarnarlauna verjandans fyrir Hæstarétti, sem alls eru 8.680.000 krónur. Málsvarnarlaunin greiðast að öðru leyti úr ríkissjóði.

Ákærða S-kvk-nf E-kvk-nf greiði í sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samtals 15.245.814 krónur, sem eru málsvarnarlaun verjanda hennar, H-kvk-ef M-kvk-ef Ó-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, í héraði eins og þau voru ákveðin í hinum áfrýjaða dómi og málsvarnarlaun verjandans fyrir Hæstarétti, 6.200.000 krónur.

Ákærði S-kk-nf greiði í sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samtals 10.592.500 krónur, sem eru málsvarnarlaun verjenda hans í héraði eins og þau voru ákveðin í hinum áfrýjaða dómi og málsvarnarlaun verjenda hans fyrir Hæstarétti, 1.488.000 krónur til L-kk-ef K-kk-ef hæstaréttarlögmanns og 4.712.000 krónur til R-kk-ef P-kk-ef hæstaréttarlögmanns.

Ákærðu S-kvk-nf E-kvk-nf og S-kk-nf greiði óskipt annan áfrýjunarkostnað málsins 425.170 krónur, þar af að ¾ hlutum óskipt með ákærða S-kk-þgf.