27/2018

A, sem starfaði sem hjúkrunarfræðingur á Landspítalanum, höfðaði mál gegn Í og krafðist skaðabóta vegna rannsóknar lögreglu sem síðar leiddi til ákæru á hendur henni þar sem henni var meðal annars gefið að sök manndráp af gáleysi, sbr. 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með dómi héraðsdóms var A sýknuð af sakargiftum samkvæmt ákærunni en dóminum var ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Reisti A skaðabótakröfu sína annars vegar á 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og hins vegar b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Var ekki talið að ráðið yrði af athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 88/2008 að ætlunin hefði verið að rýmka reglur um hvaða atvik gætu leitt til bótaskyldu Í eftir lögunum frá því sem kveðið hefði verið á um í lögum nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. lög nr. 36/1999, og skýrð hefðu verið svo í dómi Hæstaréttar í máli nr. 269/2000 að útgáfa ákæru og rekstur sakamáls gæti ekki leitt til bótaskyldu á grundvelli hlutlægrar bótaábyrgðar. Samkvæmt því yrði að skýra 1. mgr. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á þann veg að væri fullnægt skilyrðum 1. mgr. greinarinnar ættu þeir einir rétt til bóta á grundvelli hlutlægrar bótaábyrgðar, er sætt hefðu þeim rannsóknaraðgerðum sem um ræddi í 2. mgr. hennar. Um slíkt var ekki að ræða í málinu og var kröfu A um bætur á þeim grunni því hafnað. Þá var ekki talið að A hefði fært sönnur á að Í hefði með saknæmum og ólögmætum hætti brotið gegn frelsi, friði, æru eða persónu hennar í skilningi b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Var Í því sýknað af kröfu A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. nóvember 2018 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 4.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. apríl 2016 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni var veitt.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

Málavextir eru þeir helstir að lögreglu barst tilkynning 4. október 2012 frá yfirlækni á gjörgæsludeild Landspítalans um að nafngreindur sjúklingur hefði látist „vegna mistaka“ áfrýjanda, sem starfaði þar sem hjúkrunarfræðingur. Við komu lögreglu á spítalann var henni skýrt svo frá að sjúklingurinn hefði gengist undir stóra hjartaaðgerð 17. september 2012 og legið á gjörgæsludeild. Fyrir átta dögum hafi verið sett í hann barkaraufarrenna og eftir það hafi hann fengið svonefndan talventil eftir mati viðkomandi hjúkrunarfræðings. Áfrýjandi hafi verið við vinnu á gjörgæsludeild kvöldið áður og átt að fylgjast með sjúklingnum. Hafi hún sett talventil á barkaraufarrennuna, en henni láðst að lofttæma kraga á rennunni, sem ætti að tryggja að útöndun færi fram um munn og nef. Hafi það leitt til þess að fall hafi orðið á súrefnismettun hjá sjúklingnum og blóðþrýstingur fallið og hann síðan látist þrátt fyrir endurlífgunartilraunir. Þá kom fram að svonefndur súrefnismettunarvaki á sjúklingnum hafi ekki virkað, en sá vaki eigi að gefa til kynna með hvellum aðvörunarhljómi ef súrefnismettun minnkar eða hann dettur af fingri sjúklings. Um væri að ræða flókinn tölvutengdan búnað og gætu framleiðendur einir staðfest hvort hann hefði verið rétt stilltur. Enn fremur kom fram að áfrýjandi hafi ekki litið á vaktara, sem fylgst hafi með ástandi sjúklingsins, en áfrýjandi hafi gefið þá skýringu að eiginkona sjúklingsins hafi verið fyrir og áfrýjandi ekki kunnað við að biðja hana um að færa sig. Væri þetta ekki í samræmi við fyrirmæli til hjúkrunarfræðings við rúm hvers sjúklings um öryggiseftirlit í upphafi vaktar.

Við skýrslugjöf hjá lögreglu 5. október 2012, að viðstöddum verjanda, viðurkenndi áfrýjandi að þegar hún hafi tengt talventilinn við sjúklinginn hafi hún ekki dregið loftið úr áðurefndum kraga, sem hún kallaði „köff“, á barkaraufarrennu og hún einfaldlega gleymt því, en hefði „skjárinn“ verið í lagi hefði hann látið sig vita af þessu fljótlega með því að gefa hljóðmerki „þegar hann byrjaði að falla í mettun“. Hafi skjárinn ekkert merki gefið um mettunina og fyrst gert það þegar blóðþrýstingurinn féll. Kvaðst áfrýjandi hafa verið meðvituð um að hún ætti að athuga skjáinn í byrjun vaktar, en hún ekki viljað trufla eiginkonu sjúklingsins og ætlað að gera þetta seinna.

Áfrýjandi kom 29. apríl 2014 aftur til skýrslutöku hjá lögreglu og kvaðst hún þá aðspurð hvorki vilja breyta né bæta við fyrri skýrslu í málinu. Þá var verjandi hennar inntur eftir því hvort hann vildi koma einhverju að, sem hann afþakkaði.

Á grundvelli lögreglurannsóknar, sem fram fór á fyrrgreindum atvikum, gaf ríkissaksóknari 20. maí 2014 út ákæru á hendur áfrýjanda, þar sem henni var gefið að sök að hafa við umönnun sjúklingsins 3. október 2012 láðst að tæma loft úr kraga barkaraufarrennu þegar hún tók sjúklinginn úr öndunarvél og setti talventil á rennuna. Hafi áfrýjanda verið vel kunnugt um að henni hafi borið að tæma loftið úr kraganum, líkt og vinnulýsing um notkun talventilsins kvæði á um. Afleiðingar þessarar vanrækslu hafi orðið þær að sjúklingurinn hafi einungis getað andað að sér lofti, en ekki frá sér, fall hafi orðið á súrefnismettun og blóðþrýstingi hans og hann látist skömmu síðar. Var þessi háttsemi áfrýjanda talin varða við 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 5. gr., sbr. 10. gr., hjúkrunarlaga nr. 8/1974. Í bréfi ríkissaksóknara til héraðsdóms, sem fylgdi ákærunni, kom fram að ætla mætti að með málið yrði farið eftir 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en þar er kveðið á um hvernig fara skuli með mál þegar ákærði játar skýlaust alla þá háttsemi sem honum er gefin að sök.

Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2015 var áfrýjandi sýknuð af sakargiftum samkvæmt ákærunni. Í niðurstöðu dómsins kom meðal annars fram að breyttur framburður áfrýjanda fyrir dómi hafi verið metinn trúverðugur, en þar kvaðst hún ekki muna hvort sér hefði láðst að tæma loft úr kraga barkaraufarrennu þegar hún tók sjúklinginn úr öndunarvél og setti talventil á rennuna. Þá hafi áfrýjandi mátt treysta því að kveikt væri á vaktara, en áfrýjandi bar í skýrslu sinni fyrir dómi að hún hafi treyst því að skjárinn og viðvörunargildi væru í lagi. Loks var talið að sú ákvörðun hennar að vísa eiginkonu sjúklingsins ekki frá samkvæmt því sem áður greinir hafi verið eðlileg eins og á stóð. Um hið síðastnefnda bar áfrýjandi fyrir dómi á þann veg að hún hafi metið aðstæður svo að mikilvægara hefði verið að trufla ekki samskipti og samband hjónanna og biðja ekki eiginkonuna um að víkja til þess að áfrýjandi gæti athugað skjáinn. Um meðvitaða ákvörðun hafi verið að ræða.

Ríkissaksóknari lýsti því yfir 17. desember 2015 að dóminum yrði ekki áfrýjað til Hæstaréttar og var því um endanlegan dóm að ræða.

II

Samkvæmt 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, eins og þeim var breytt með 42. gr. laga nr. 36/1999, en ákvæði þetta var í XXI. kafla laganna um bætur handa sakborningi o.fl., mátti taka kröfu um bætur til greina, ef rannsókn hefði verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að sú háttsemi, sem sakborningur var borinn, hafi talist ósaknæm eða sönnun hefði ekki tekist um hana, eða sakborningur hefði verið dæmdur sýkn með óáfrýjuðum dómi af sömu ástæðu. Þó mátti fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefði valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisti kröfu sína á. Í 2. mgr. greinarinnar var síðan kveðið á um að bæta skyldi fjártjón og miska, ef því væri að skipta. Eftir 176. gr. laganna mátti dæma bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, rannsóknar á heilsu manns, gæsluvarðhalds og annarra aðgerða, sem hefðu frelsisskerðingu í för með sér, aðrar en fangelsi, sbr. 177. gr., ef lögmæt skilyrði hefði brostið til slíkra aðgerða eða ekki hefði verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.

Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 36/1999 sagði meðal annars að í niðurlagi b. liðar 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 hafi það verið gert að skilyrði fyrir því að maður, sem til dæmis hefði verið sýknaður af refsikröfu vegna þess að sök hans hefði ekki verið sönnuð í opinberu máli, fengi bætur úr ríkissjóði að fremur mætti telja hann líklegan til að vera saklausan af háttseminni en sekan. Í ljósi reglunnar um að hver sá sem borinn væri sökum um refsiverða háttsemi skyldi talinn saklaus þar til sekt hans hefði verið sönnuð, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, svo og reglunnar um að hver maður, sem sviptur hefði verið frelsi að ósekju, skyldi eiga rétt til skaðabóta, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, væri lagt til að skilyrði þetta yrði afnumið.

Í dómi Hæstaréttar 1. mars 2001 í máli nr. 269/2000 voru ákvæði 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991, svo og 177. gr., eins og þeim var breytt með lögum nr. 36/1999, skýrð svo að í 176. gr. væru tæmandi taldar þær aðgerðir, sem leitt gætu til bótaskyldu íslenska ríkisins á grundvelli hlutlægrar ábyrgðarreglu. Jafnframt þyrfti að vera fullnægt öðrum skilyrðum, sem greindi í 176. gr., og þeim skilyrðum, er tiltekin væru í 175. gr. laganna. Hefðu ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar verið skýrð svo að þau veittu ekki ríkari bótarétt en reglur XXI. kafla laga nr. 19/1991. Gæti útgáfa ákæru og rekstur opinbers máls því ekki leitt til bótaskyldu á grundvelli 176. gr., sbr. 175. gr., laga nr. 19/1991.

Í lögum nr. 88/2008, sem leystu lög nr. 19/1991 af hólmi, er í XXXIX. kafla mælt fyrir um bætur vegna sakamála. Í almennum athugsemdum er fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 88/2008 sagði meðal annars að í lögum um meðferð opinberra mála hafi verið mælt fyrir um hlutlæga skaðabótaábyrgð ríkisins vegna háttsemi, sem menn hafa orðið fyrir af völdum lögreglu, ákæruvalds eða dómara í tengslum við rannsókn sakamáls, eða meðferð þess ellegar vegna dóms í slíku máli, sem menn hafi þurft að þola saklausir. Með frumvarpinu væri lagt til að sami háttur yrði hafður á og því væri kveðið á um bætur vegna sakamála með áþekkum hætti og í XXI. kafla laga nr. 19/1991. Ekki væru ráðgerðar veigamiklar breytingar frá gildandi lögum ef frá væru talin ákvæði, sem lytu að skilyrðum fyrir bótum af þessum toga. Gerð væri tillaga um að þau yrðu nokkuð rýmkuð frá gildandi lögum.

Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. sömu greinar ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Þá segir í fyrri málslið 2. mgr. greinarinnar að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna, en þar er fjallað um hald á munum, leit og líkamsrannsókn, símahlerun og önnur sambærileg atriði, ýmsar rannsóknaraðgerðir, handtöku og gæsluvarðhald og aðrar sambærilegar ráðstafanir, ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Í síðari málslið 2. mgr. er síðan mælt fyrir um að þó megi fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

Í lögskýringargögnum með þessum ákvæðum var tekið sérstaklega fram að ákvæðið, sem nú er í 1. mgr. 246. gr., kæmi í stað 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991, eins og henni var breytt með lögum nr. 36/1999. Gert væri ráð fyrir að maður, sem borinn hafi verið sökum í sakamáli, ætti rétt til bóta ef mál hans hefði verið fellt niður samkvæmt 145. gr. eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi. Í 145. gr. laga nr. 88/2008 segir að þegar ákærandi hefur fengið gögn máls í hendur og gengið úr skugga um að rannsókn sé lokið athugi hann hvort sækja skuli sakborning til sakar eða ekki. Telji hann það sem fram er komið ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis lætur hann við svo búið standa en ella höfðar hann mál á hendur sakborningi samkvæmt 152. gr., sbr. þó 146. gr. Um ákvæði 2. mgr. 246. gr. var tekið fram í lögskýringargögnum að í upphafi hennar væri komist svo að orði að dæma skyldi bætur vegna tiltekinna aðgerða í þágu rannsóknar ef skilyrði 1. mgr. væru fyrir hendi. Væri þetta meðal annars gert til að taka af allan vafa um það að aðrir sakborningar en þeir sem 1. mgr. tekur til ættu ekki rétt til bóta samkvæmt reglum þessa kafla þótt þeir gætu öðlast skaðabótakröfu á grundvelli sakarreglunnar.

III

Í 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um að maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. greinarinnar, ef sakamáli á hendur honum hefur verið lokið á þar greindan hátt án sakaráfalls, en í 2. mgr. er mælt fyrir um að dæma skuli bætur vegna nánar tilgreindra rannsóknaraðgerða að uppfylltum skilyrðum 1. mgr.

Eins og áður greinir kom fram í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 88/2008 að þar væri lagt til að sami háttur yrði hafður á og í lögum nr. 19/1991 um hlutlæga skaðabótaábyrgð stefnda í tengslum við rannsókn sakamáls eða meðferð þess ellegar dóm í slíku máli, sem menn hafi þurft að þola saklausir. Væri því kveðið á um bætur vegna sakamála með áþekkum hætti og í lögum nr. 19/1991 og ekki ráðgerðar veigamiklar breytingar frá gildandi lögum ef frá væru talin ákvæði, sem lytu að skilyrðum fyrir bótum af þessum toga, en lagt væri til að þau yrðu nokkuð rýmkuð. Verður ekki ráðið af lögskýringargögnum að ætlunin hafi verið að rýmka reglurnar um hvaða atvik gætu leitt til bótaskyldu stefnda eftir lögunum frá því sem kveðið var á um í lögum nr. 19/1991, sbr. lög nr. 36/1999, og skýrð voru svo í áðurnefndum dómi Hæstaréttar 1. mars 2001 í máli nr. 269/2000 að útgáfa ákæru og rekstur sakamáls gæti ekki leitt til bótaskyldu á grundvelli hlutlægrar bótaábyrgðar. Samkvæmt þessu verður að skýra 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á þann veg að sé fullnægt skilyrðum 1. mgr. greinarinnar eigi þeir einir rétt til bóta á grundvelli hlutlægrar bótaábyrgðar, er sætt hafa þeim rannsóknaraðgerðum sem um ræðir í 2. mgr. hennar. Um slíkt er ekki ræða í máli þessu og ber því að hafna kröfu áfrýjanda um bætur á þeim grunni.

Samkvæmt framansögðu, en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.200.000 krónur.