229/2001

R var ásamt öðrum skipverjum á ms. G handtekinn og settur í gæsluvarðhald í tengslum við rannsókn opinbers máls vegna ólöglegs innflutnings á tollskyldum varningi. Rannsókn málsins leiddi ekkert í ljós er benti til þess að R væri við það riðinn og krafði R íslenska ríkið (Í) um skaðabætur á þeim grundvelli. Ekki varð af gögnum málsins ráðið að grunur hefði á frumstigi málsins beinst að tilteknum einstaklingum og fallist var á það með Í að rökstuddur grunur hafi leikið á því að R, sem og hinir tíu skipverjarnir á G, hefði átt þátt í refsiverðum verknaði og nauðsyn hafi borið til handtökunnar til að koma í veg fyrir að sakargögnum væri spillt. Var því talið að lögreglu hefði verið heimilt, eins og á stóð, að handtaka R. Fram var komið að mikilsverðar upplýsingar hefðu ekki verið lagðar fram þegar krafa var gerð um gæsluvarðhald R og talið var með öllu óvíst að héraðsdómur hefði úrskurðað R í gæsluvarðhald hefðu þessi gögn verið kynnt dóminum. Með hliðsjón af þessu var fallist á það með R að Í hefði ekki sýnt fram á að nauðsyn hafi borið til að halda honum eftir að gögn þessi fundust og setja hann í gæsluvarðhald. R var því talinn eiga rétt til bóta með vísan til 176. gr., sbr. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. júní 2001 og krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.516.376 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 12. mars 1999 til 8. júní 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en hann nýtur gjafsóknar í málinu.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og nánar greinir í héraðsdómi var það upphaf afskipta lögreglu og tollgæslu af skipverjum á ms. Goðafossi 8. mars 1999 er tollverðir sáu tveimur trossum með plastbrúsum varpað frá borði skammt utan við innsiglinguna í Reykjavíkurhöfn og fundu skömmu síðar megna áfengislykt. Í annarri trossunni reyndust vera 29 tómir og gataðir 20 lítra plastbrúsar. Hin trossan sökk og fannst ekki þrátt fyrir leit. Vöknuðu grunsemdir um refsivert athæfi skipverja og að ólöglegur varningur kynni að leynast um borð í skipinu. Lögreglan varð við ósk tollvarða um aðstoð við rannsókn málsins eftir að skipið kom til hafnar. Allir skipverjar neituðu að hafa átt þann varning er fargað var og ekki verður af gögnum málsins ráðið að grunur hafi á frumstigi beinst að tilteknum einstaklingum. Þar sem álitið var að um verulegt magn áfengis væri að ræða mátti ætla að allir skipverjar væru við brotið riðnir eða að minnsta kosti um það kunnugt. Þegar framangreint er virt verður fallist á með stefnda að rökstuddur grunur hafi leikið á því að áfrýjandi, sem og hinir tíu skipverjarnir á Goðafossi, hafi átt þátt í refsiverðum verknaði og nauðsyn hafi borið til handtökunnar til þess að koma í veg fyrir að sakargögnum væri spillt. Voru því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 7. gr. laga nr. 84/1996, og verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að lögreglu hafi verið heimilt, eins og á stóð, að handtaka áfrýjanda ásamt öðrum skipverjum.

II.

Við leit tollgæslu og lögreglu í ms. Goðafossi 8. mars 1999 fannst verulegt magn ýmiss tollskylds varnings falið í leynihólfi í málningargeymslu skipsins. Nokkrar umbúðanna um varninginn voru merktar nöfnum en hvergi var þar nafn áfrýjanda. Lögreglan tók skýrslu af áfrýjanda aðfaranótt þriðjudagsins 9. mars 1999 og hófst skýrslutakan kl. 03.55. Neitaði hann að hafa átt nokkra aðild að hinum ólöglega innflutningi og kvaðst enga vitneskju hafa haft um hann. Gerð var húsleit hjá hinum handteknu 9. mars 1999 að fengnum heimildum til þess, sbr. 1. mgr. 89. gr. og 1. mgr. 90. gr. laga nr. 19/1991. Leiddi sú leit ekkert í ljós er benti til þess að áfrýjandi væri við málið riðinn. Að kröfu lögreglustjórans í Reykjavík, sem taldi alla áhöfn skipsins liggja undir rökstuddum grun um aðild að umræddu broti, var áfrýjandi á miðnætti aðfaranótt 10. mars úrskurðaður í gæsluvarðhald allt til mánudagsins 15. mars 1999 á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála. Áfrýjandi, sem hafði við fyrirtöku gæsluvarðhaldskröfunnar neitað allri aðild að brotinu, kærði úrskurðinn til Hæstaréttar. Aftur var tekin lögregluskýrsla af áfrýjanda 11. mars og ítrekaði hann þau ummæli er eftir honum voru höfð í fyrri skýrslunni. Ekki kom til endurskoðunar úrskurðarins fyrir Hæstarétti, þar sem áfrýjandi var látinn laus seinni hluta föstudagsins 12. mars 1999, þegar ekki þóttu lengur vera ástæður til gæslu.

Meðal málsskjala eru skýrslur rannsóknarlögreglumanns er bera fyrirsögnina ,,Upplýsingar“. Kemur þar fram, að 9. mars kl. 16.40 hafi heima hjá einum skipverja fundist tvö tölvuprentuð blöð með nöfnum manna er ætla mætti að væru starfsmenn á ms. Goðafossi. Við nöfn þessi er á öðru blaðinu getið um fjárhæðir í sambandi við tölur sem auðkenndar eru með viðskeytinu ,,L“. Þá er og tíundaður fjöldi ,,kúta“ og innihald þeirra miðað við mælieininguna L. Á hitt blaðið eru skráðar upplýsingar um nöfn og fjárhæðir, auk þess sem taldir eru upp ýmsir kostnaðarliðir, þar á meðal lásar og kútar. Hvergi er nafns áfrýjanda getið á skjölum þessum. Hins vegar eru þar nöfn sjö skipverja af þeim ellefu, sem handteknir höfðu verið.

Fram er komið að þessar upplýsingar voru ekki lagðar fram þegar krafa var gerð um gæsluvarðhald áfrýjanda. Af hálfu stefnda hefur ekki verið gerð grein fyrir hvers vegna það var ekki gert. Með öllu er óvíst að héraðsdómur hefði úrskurðað áfrýjanda í gæsluvarðhald hefðu þessi gögn verið kynnt dóminum. Með hliðsjón af þessu verður fallist á það með áfrýjanda að stefndi hafi ekki sýnt fram á að nauðsyn hafi borið til að halda honum eftir að síðastnefnd gögn fundust og að setja hann í gæsluvarðhald. Hann á því rétt til bóta með vísan til 176. gr., sbr. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum. Eftir 2. mgr. 175. gr. laganna verður tekin til greina krafa hans um tapaðan orlofstíma, 16.376 krónur, og miskabætur þykja hæfilega ákveðnar 250.000 krónur. Um vexti af bótafjárhæðinni, 266.376 krónum, fer eftir því sem í dómsorði greinir, en dráttarvextir dæmast frá 6. júlí 2000, er mánuður var liðinn frá því að áfrýjandi krafði stefnda fyrst um bætur, sbr. 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987.

Ákvæði héraðsdóms um máls- og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Dæma ber stefnda til að greiða málskostnað og gjafsóknarkostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

D ó m s o r ð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, R-kk-þgf R-kk-þgf, 266.376 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 12. mars 1999 til 6. júlí 2000 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um máls- og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 250.000 krónur.