160/2015

G bar undir dómstóla lögmæti fjárnáms sem gert var í eignarhluta hans í fasteign fyrir kröfu Í hf. á grundvelli skuldabréfs. Deila aðila laut að lögmæti og skuldbindingargildi verðtryggingarákvæðis í skuldabréfinu, en fjárhæð þess var bundin vísitölu neysluverðs samkvæmt heimild í lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Höfðu mótmæli G við fjárnámsgerðina verið reist á því að verðtryggingarákvæði skuldbréfsins væri ólögmætt og í andstöðu við 36. gr. og 36. gr. a. til c. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. tilskipun ráðsins nr. 93/13/EBE um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Undir meðferð málsins í héraði lét EFTA-dómstóllinn í té ráðgefandi álit í málinu um skýringu á tilskipunum 93/13/EBE og 87/102/EBE um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna varðandi neytendalán. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með hliðsjón af 2. mgr. 1. gr. fyrrnefndu tilskipunarinnar og að virtum VI. kafla laga nr. 38/2001, lögum nr. 12/1995 um vísitölu neysluverðs og reglum Seðlabanka Íslands um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár, yrði að staðfesta þá niðurstöðu hins kærða úrskurðar að 36. gr. og 36. gr. a. til c. laga nr. 7/1936 gætu aðeins tekið til skilmála um þá þrjá þætti í lánssamningi sem aðilum hans væri að lögum frjálst að semja um að því er varðaði verðtryggingu með vísitölu neysluverðs, nánar tiltekið hvort fjárhæð lánsins skyldi yfirleitt vera háð verðtryggingu að hluta eða öllu leyti, hvort þar yrði miðað við vísitölu neysluverðs eða hlutabréfavísitölur samkvæmt 2. mgr. 14. gr. laga nr.38/2001 og hver grunnvísitalan skyldi vera. Taldi Hæstiréttur að engin efni væru til að líta svo á að skilmálar um þessi þrjú atriði í skuldabréfinu hefðu strítt gegn góðum viðskiptaháttum og raskað til muna jafnvægi milli réttinda og skyldna G í óhag, þannig að þeir yrðu taldir ósanngjarnir í skilningi 3. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936, skýrðrar til samræmis við 1. og 2. mgr. 3. gr. tilskipunar 93/13/EBE, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Hins vegar kæmi til álita hvort lánveitandinn hefði látið hjá líða að veita G upplýsingar um efni og áhrif skilmála um verðtrygginguna í þeim mæli að það yrði talið ósanngjarnt af Í hf. eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera þá fyrir sig samkvæmt 36. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936. Með hliðsjón af þeirri greiðsluáætlun sem G undirritaði samhliða skuldabréfinu og yfirliti sem fylgdi henni, taldi Hæstiréttur að upplýsingaskyldu hefði verið fullnægt sem á honum hvíldi samkvæmt þágildandi lögum nr. 121/1994 um neytendalán. Við úrlausn málsins var enn fremur litið til þess að tilskipun 87/102/EBE hefði ekki haft lagagildi hér á landi og gæti lögskýring með hliðsjón af 3. gr. laga nr. 2/1993 ekki leitt til annarrar niðurstöðu um túlkun ákvæða laga nr. 121/1994, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 9. desember 2010 í máli nr. 79/2010. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. febrúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. febrúar 2015, þar sem leyst var úr ágreiningi um fjárnám sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá sóknaraðila 13. ágúst 2012 fyrir kröfu varnaraðila að fjárhæð samtals 6.735.403 krónur. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að fjárnámi þessu verði breytt á þann hátt að það taki til kröfu að fjárhæð samtals 3.887.393 krónur. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, en til vara að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 4. maí 2015.

I

Mál þetta á rætur að rekja til skuldabréfs að fjárhæð 4.400.000 krónur, sem sóknaraðili gaf út 2. maí 2007 til Glitnis banka hf. og greiða átti með 180 jöfnum mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 1. júní sama ár. Höfuðstóll skuldarinnar átti að taka breytingum eftir vísitölu neysluverðs frá grunntölunni 267,1 stig og bera 5% ársvexti, sem bankanum var þó heimilt að endurskoða á fimm ára fresti. Um verðtrygginguna sagði eftirfarandi í skuldabréfinu: „Höfuðstóll skuldarinnar breytist í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs frá grunnvísitölu samkvæmt ofanskráðu til fyrsta gjalddaga og síðan í hlutfalli við breytingar á vísitölunni milli síðari gjalddaga. Skal höfuðstóll skuldarinnar breytast á hverjum gjalddaga, áður en vextir og afborgun eru reiknuð út. Afborganir eru reiknaðar þannig, að á hverjum gjalddaga er verðbótum bætt við höfuðstól skuldarinnar og síðan er deilt í útkomuna með þeim fjölda gjalddaga, sem þá eru eftir, að meðtöldum þeim gjalddaga, sem er í það sinn.“ Jafnframt var ákvæði um heimild kröfuhafans til að leita fjárnáms fyrir gjaldföllnum greiðslum samkvæmt skuldabréfinu án undangengins dóms eða sáttar, sbr. 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989, en sóknaraðili hafði að auki gefið út til Glitnis banka hf. á árunum 2005 og 2007 tvö tryggingarbréf með veði í nánar tilgreindum eignarhluta í fasteigninni Lækjargötu 4 í Reykjavík fyrir skuldum að fjárhæð samtals 27.950.000 krónur, sem fylgja átti breytingum á vísitölu neysluverðs. Óumdeilt er að þessar tryggingar hafi meðal annars náð til kröfu samkvæmt skuldabréfinu, svo og að sóknaraðili hafi stofnað til þeirrar skuldar í tengslum við kaup á eigninni, sem sett var að veði með tryggingarbréfunum.

Samhliða skuldabréfinu undirrituðu sóknaraðili og Glitnir banki hf. greiðsluáætlun, sem var fylgiskjal með því. Í áætluninni kom fram hver fjárhæð höfuðstóls skuldabréfsins væri, en frá henni yrðu dregnar 22.000 krónur vegna stimpilgjalds og 2.800 krónur út af skjalagerð, þannig að til útborgunar kæmu 4.375.200 krónur. Skuldin bæri áðurnefnda 5% ársvexti og féllu að auki til 195 krónur í kostnað á hverjum gjalddaga. Heildarlántökukostnaður yrði þannig 1.718.456 krónur, sem væri samanlögð fjárhæð vaxta á lánstímanum, kostnaðar á gjalddögum, stimpilgjalds og þóknunar vegna skjalagerðar, en þetta svaraði til þess að árleg hlutfallstala kostnaðar yrði 5,32%. Á skjali þessu sagði jafnframt eftirfarandi: „Athugið að áætlun þessi er byggð á núgildandi vísitölu og þeim vöxtum og verðskrám sem í gildi eru í Glitni banka hf. við gerð áætlunarinnar. Þeir þættir geta tekið breytingum í samræmi við ákvæði lánssamnings ... Við staðfestum með undirritun okkar, að ofangreindir skilmálar eru hluti af viðfestum lánssamningi. Undirritaður lántaki staðfestir einnig að hafa móttekið og kynnt sér meðfylgjandi yfirlit sem sýnir eins og við á m.a. greiðsluferli lánsins, fjárhæð afborgana, vexti og kostnað á hvern gjalddaga og eftirstöðvar eftir greiðslu hvers þeirra um sig.“ Í yfirlitinu, sem hér var vísað til, var tiltekið hverjar yrðu eftirstöðvar höfuðstóls skuldarinnar á hverjum gjalddaga, fjárhæð afborgunar hverju sinni, vaxta og kostnaðar og loks samanlögð fjárhæð hverrar greiðslu. Fjárhæðirnar, sem sýndar voru á yfirlitinu, tóku mið af upphaflegum höfuðstól skuldabréfsins og var því ekki gert ráð fyrir breytingum á þeim af völdum verðtryggingar.

Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd. Í framhaldi af því ráðstafaði Fjármálaeftirlitið tilteknum eignum og skyldum bankans til varnaraðila. Óumdeilt er að meðal þeirra eigna hafi verið skuldabréfið, sem sóknaraðili gaf út 2. maí 2007, og fyrrnefnd tryggingarbréf.

Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að sóknaraðili hafi staðið skil á greiðslum samkvæmt skuldabréfinu til og með 1. júlí 2009, en 15. mars 2010 undirrituðu aðilarnir yfirlýsingu um breytingar á skilmálum þess. Í henni kom fram að eftirstöðvar skuldarinnar að meðtöldum verðbótum hafi 1. ágúst 2009 numið 4.823.784 krónum, en samkvæmt beiðni sóknaraðila yrðu þessar eftirstöðvar auk verðbóta og vaxta endurgreiddar með 153 mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 1. mars 2011. Að auki var kveðið á um að vextir, sem féllu á skuldina frá 1. ágúst 2009 til 1. febrúar 2011, yrðu lagðir við höfuðstól hennar.

Sóknaraðili greiddi ekki af skuldabréfinu í samræmi við þessa breyttu skilmála. Að undangenginni greiðsluáskorun beindi varnaraðili til sýslumanns 7. maí 2012 beiðni um fjárnám hjá sóknaraðila á grundvelli bréfsins. Samkvæmt beiðninni nam höfuðstóll skuldarinnar 5.476.943 krónum, umsamdir vextir til 1. mars 2011 voru 22.821 króna, áfallnir dráttarvextir 763.614 krónur og kostnaður, sem nánar var sundurliðaður, 472.025 krónur, en skuldin var þannig sögð samtals 6.735.403 krónur. Sýslumaður tók beiðnina fyrir 13. ágúst 2012 og var þá mætt af hendi beggja aðila. Fært var í gerðabók að sóknaraðili mótmælti framgangi gerðarinnar „á þeim forsendum að verðtryggingin sem kemur fram í heimildarskjalinu sé ólögmæt á grundvelli 36. gr. sbr. 36. gr. a-c l. nr. 7/1936 sbr. tilskipun Evrópusambandsins um ólögmæta skilmála í neytendasamningum sem er hluti af EES samningnum.“ Sýslumaður varð við kröfu varnaraðila um að gerðinni yrði fram haldið án tillits til þessara mótmæla og var að ábendingu hans gert fjárnám í nánar tilgreindum eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni Lækjargötu 4. Jafnframt var fært til bókar að sóknaraðili hygðist „bera gerðina undir héraðsdóm.“ Af því lét hann þó ekki verða fyrr en með tilkynningu, sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 27. nóvember 2012, en hún var árituð af varnaraðila um samþykki fyrir því að leitað yrði úrlausnar dómsins um gerðina þótt frestur til þess væri liðinn, sbr. 2. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989.

Mál þetta var þingfest í héraði af framangreindu tilefni 18. janúar 2013. Ágreiningur aðilanna lýtur að ákvæðum um verðtryggingu í fyrrgreindu skuldabréfi, sem sóknaraðili telur ekki skuldbinda sig. Þótt aðilana hafi þannig hvorki greint á um höfuðstól skuldarinnar samkvæmt skuldabréfinu að frátöldum þeim hluta hans, sem myndast hefur vegna verðtryggingar, né um vexti af skuldinni að því leyti, sem þeir höfðu ekki fallið á verðbætur af höfuðstólnum, laut krafa sóknaraðila fyrir héraðsdómi að því að fjárnáminu 13. ágúst 2012 yrði hnekkt í heild. Fyrir Hæstarétti hefur hann á hinn bóginn gert fyrrgreinda kröfu um að fjárnáminu verði breytt á þann hátt að það verði aðeins látið ná til skuldar við varnaraðila að fjárhæð 3.887.393 krónur. Eftir málatilbúnaði sóknaraðila svarar þessi fjárhæð til þess sem stæði eftir af upphaflegum höfuðstól skuldarinnar án verðtryggingar þegar tekið hefði verið tillit til allra greiðslna af honum, þar á meðal vegna verðbóta, og af umsömdum vöxtum til 1. mars 2011, en hann andmælir því að varnaraðili geti átt nokkurt tilkall til dráttarvaxta af skuldinni eða greiðslu kostnaðar í tengslum við innheimtu hennar.

II

Í málinu byggir sóknaraðili á því að skilyrði séu til að víkja til hliðar ákvæðum um verðtryggingu í skuldabréfinu frá 2. maí 2007 á grundvelli 36. gr. a. til 36. gr. c. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eins og þeim var breytt lögum nr. 14/1995, en þau voru sett til að innleiða hér á landi ákvæði tilskipunar ráðsins 93/13/EBE frá 5. apríl 1993 um óréttmæta skilmála í neytendasamningum.

Héraðsdómur varð með úrskurði 4. júlí 2013 við kröfu sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði varðandi skýringu tilskipunar 93/13/EBE. Hæstiréttur staðfesti þann úrskurð með dómi 8. október 2013 í máli nr. 489/2013, þar sem spurningar til EFTA-dómstólsins voru þó orðaðar á annan veg en í úrskurðinum. EFTA-dómstóllinn lét í té álit með dómi 28. ágúst 2014 í máli nr. 25/13, en í álitinu var einnig fjallað að nokkru um atriði í málinu með tilliti til tilskipunar ráðsins 87/102/EBE frá 22. desember 1986 um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna varðandi neytendalán, svo sem henni hafði verið breytt með tilskipun 90/88/EBE frá 22. febrúar 1990. Lög nr. 121/1994 um neytendalán voru sett til að innleiða ákvæði síðastnefndra tilskipana í íslenskan rétt, en lögin voru felld úr gildi með lögum nr. 33/2013 um sama efni, meðal annars í tilefni af því að tilskipun 2008/48/EB hafði þá leyst af hólmi tilskipun 87/102/EBE með áorðnum breytingum.

Í hinum kærða úrskurði er rakið meginefni svara EFTA-dómstólsins í ráðgefandi álitinu, sem getið var að framan. Að auki er þar öðrum þræði vísað til annars álits, sem sami dómstóll veitti með dómi 24. nóvember 2014 í máli nr. 27/13 samkvæmt beiðni Héraðsdóms Reykjavíkur vegna máls, sem þar var rekið um ágreining um lögmæti ákvæða um verðtryggingu skuldar samkvæmt samningi um neytendalán og varðaði í senn tilskipanir 87/102/EBE og 93/13/EBE.

III

Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. tilskipunar 93/13/EBE er tilgangur hennar að samræma lög og stjórnsýslufyrirmæli aðildarríkjanna um ósanngjarna skilmála í samningum milli atvinnurekenda og neytenda. Í 1. og 2. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar kemur fram að ákvæðum hennar sé ætlað að taka til skilmála í slíkum samningum, sem ekki hefur sérstaklega verið samið um, en ósanngjarnir teljist skilmálar af þeim toga ef þeir stríða gegn góðum viðskiptaháttum og raska til muna jafnvægi milli samningsskyldna aðilanna neytanda í óhag. Í 2. mgr. 1. gr. er tekið fram að tilskipunin nái ekki til samningsskilmála, sem endurspegli lög og bindandi stjórnsýslufyrirmæli. Ákvæði 36. gr. a., 36. gr. b., 36. gr. c. og 36. gr. d. laga nr. 7/1936 voru sett til að innleiða í landsrétt efnisreglur þessarar tilskipunar. Þótt ekki hafi verið settur í þau ákvæði fyrirvari, sem svarar til fyrirmæla 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar, leiðir af sjálfu að hann gildi um samningsákvæði sem eigi sér samsvörun í ófrávíkjanlegri lagareglu.

Í VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu er kveðið með tæmandi hætti á um heimildir til að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum og eru reglur um þetta ófrávíkjanlegar um önnur atriði en þau, sem það gagnstæða er tekið fram um, sbr. 2. gr. laganna. Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir helstu atriðum þeirra reglna, svo og laga nr. 12/1995 um vísitölu neysluverðs, auk þess sem þar er að nokkru getið ákvæða í reglum um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár, sem Seðlabanki Íslands setti á grundvelli 2. mgr. 15. gr. laga nr. 38/2001 og birtar voru í auglýsingu nr. 492/2001 í B-deild Stjórnartíðinda. Að virtum þessum ákvæðum laga og stjórnvaldsfyrirmæla verður að staðfesta þá niðurstöðu hins kærða úrskurðar að á grunni alls framangreinds geti ákvæði 36. gr. a., 36. gr. b. og 36. gr. c. laga nr. 7/1936 aðeins tekið til skilmála um þá þrjá þætti í lánssamningi, sem aðilum hans er að lögum frjálst að semja um að því er varðar verðtryggingu sem slíka með vísitölu neysluverðs, eða nánar tiltekið hvort fjárhæð lánsins skuli yfirleitt vera háð verðtryggingu að hluta eða öllu leyti, hvort þar verði miðað við vísitölu neysluverðs eða hlutabréfavísitölur, sem mælt er fyrir um í 2. mgr. 14. gr. laga nr. 38/2001, og hver grunnvísitalan skuli vera. Ekki eru efni til að líta svo á að skilmálar um þessi þrjú atriði í skuldabréfinu, sem sóknaraðili gaf út 2. maí 2007, stríði gegn góðum viðskiptaháttum og raski til muna jafnvægi milli réttinda og skyldna málsaðila honum í óhag þannig að þeir verði taldir ósanngjarnir í skilningi 3. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936, skýrðrar til samræmis við 1. og 2. mgr. 3. gr. tilskipunar 93/13/EBE, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið.

IV

Framangreind niðurstaða fær því ekki breytt að réttilega er gengið út frá því í hinum kærða úrskurði að til álita gæti komið að víkja til hliðar ákvæðum um verðtryggingu í skuldabréfi sóknaraðila frá 2. maí 2007 á grundvelli 36. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936, hafi Glitnir banki hf. látið hjá líða að veita honum upplýsingar um efni og áhrif skilmála um verðtrygginguna í þeim mæli að það yrði talið ósanngjarnt af varnaraðila eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera þá fyrir sig.

Um þau atriði, sem fjármálafyrirtæki getur í þessu tilliti talist nauðsynlegt að veita almennum neytanda upplýsingar um í tengslum við töku hans á verðtryggðu láni, verður að gæta að því að engin ákvæði eru í meginmáli tilskipunar 93/13/EBE um upplýsingaskyldu atvinnurekanda við neytanda í tengslum við gerð neytendasamninga. Tilskipuninni fylgir á hinn bóginn viðauki, sem hefur samkvæmt 3. mgr. 3. gr. hennar að geyma skrá sem er leiðbeinandi en ekki tæmandi um samningsskilmála sem teljist ósanngjarnir. Í d. lið 2. hluta viðaukans felst efnislega sú regla að til ósanngjarnra samningsskilmála heyri ekki skilmáli um „löglega vísitölubindingu“ sé aðferðin við „útreikning verðbreytinga ... útskýrð rækilega í samningi.“ Án tillits til þess hvort þessi regla geti tekið til samningsskilmála, sem endurspeglar ófrávíkjanlegt lagaákvæði og fellur þar með utan gildissviðs tilskipunarinnar samkvæmt 2. mgr. 1. gr. hennar, verður að gæta að því að viðaukinn, sem hér um ræðir, hefur á engan hátt verið leiddur inn í íslensk lög. Var og skýrlega tekið fram í lögskýringargögnum með frumvarpi, sem flutt var til að innleiða þessa tilskipun og varð að fyrrnefndum lögum nr. 14/1995, að hvorki stæði skylda til að lögfesta efni viðaukans né væri það ætlunin. Geta ákvæði þessa viðauka því ekki komið til frekari álita við úrlausn málsins.

Skuldabréfið, sem sóknaraðili gaf út 2. maí 2007, var gert vegna neytendaláns sem féll undir ákvæði þágildandi laga nr. 121/1994, en regla, sem í öndverðu var í f. lið 1. mgr. 2. gr. laganna og undanskildi gildissviði þeirra lánssamninga sem tryggðir væru með veði í fasteign, hafði þá verið felld brott með 1. gr. laga nr. 179/2000. Vegna þessa giltu ákvæði II. kafla laga nr. 121/1994 um upplýsingaskyldu, sem Glitnir banki hf. bar gagnvart sóknaraðila í tengslum við gerð lánssamnings þeirra. Lögum þessum var sem áður segir ætlað að leiða inn í íslenskan rétt ákvæði tilskipunar 87/102/EBE með þeim breytingum, sem gerðar höfðu verið á henni með tilskipun 90/88/EBE. Þótt tilskipun 87/102/EBE hafi ekki tekið til samninga um lán, sem veitt voru til að afla eignarréttinda að fasteign, sbr. a. lið 1. mgr. 2. gr. hennar, leiddi af þeirri ákvörðun löggjafans, sem fólst í setningu 1. gr. laga nr. 179/2000, að í íslenskum landsrétti gátu veðlán til fasteignakaupa talist upp frá því til neytendalána. Er því óhjákvæmilegt að líta svo á að tilskipunin hafi einnig að því er varðaði íslensk lán til fasteignakaupa haft þau áhrif á skýringu ákvæða II. kafla laga nr. 121/1994, sem um ræðir í 3. gr. laga nr. 2/1993, enda var aðildarríkjum heimilað í 15. gr. tilskipunarinnar að setja strangari reglur en þar greindi til verndar neytendum.

Um upplýsingaskylduna sem hvíldi samkvæmt þessu á Glitni banka hf. er þess að gæta að samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994 bar honum við gerð lánssamningsins, sem fólst í skuldabréfinu frá 2. maí 2007, að veita sóknaraðila upplýsingar meðal annars um fjögur atriði. Í fyrsta lagi um höfuðstól lánsins, sem væri fjárhæð þess án nokkurs kostnaðar, sbr. 1. tölulið þessarar málsgreinar. Í öðru lagi um heildarlántökukostnað, sem eftir 4. tölulið málsgreinarinnar skyldi reikna út samkvæmt 7. gr. laganna. Í þriðja lagi um árlega hlutfallstölu kostnaðar, sem eftir 5. tölulið málsgreinarinnar skyldi lýst sem árlegri prósentu heildarlántökukostnaðarins af höfuðstól skuldarinnar og reiknuð eftir 10., 11. og 12. gr. laganna. Í fjórða lagi um þá heildarupphæð, sem greiða ætti og væri samtala höfuðstóls, vaxta og lánskostnaðar, sbr. 6. tölulið málsgreinarinnar. Um heildarlántökukostnaðinn sagði nánar í 1. mgr. 7. gr. laganna að hann fæli í sér allan kostnað af láninu, þar á meðal vexti og önnur gjöld sem neytandi skyldi greiða, en þó með undantekningum sem ekki skipta hér máli. Um árlega hlutfallstölu kostnaðar sagði í 10. gr. að hún væri það vaxtaígildi sem jafnaði núvirði greiðsluskuldbindinga lánveitanda og neytanda samkvæmt lánssamningi þeirra og skyldi þessu ígildi lýst sem árlegri prósentu af höfuðstól lánsins. Þessi hlutfallstala skyldi reiknuð út á þeim tíma sem lánssamningurinn væri gerður og gengið út frá því að samningurinn myndi gilda umsaminn tíma og aðilar hans standa við skuldbindingar sínar, sbr. 11. gr. laganna. Loks voru í 1. mgr. 12. gr. sérstök ákvæði um tilvik, þar sem lánssamningur heimilaði verðtryggingu eða breytingu á vöxtum eða öðrum gjöldum sem teldust til árlegrar hlutfallstölu kostnaðar en ekki væri unnt að meta hverju næmu á þeim tíma sem útreikningur væri gerður. Skyldi þá reikna hlutfallstöluna út miðað við þá forsendu að verðlag, vextir og önnur gjöld yrðu óbreytt til loka lánstímans.

Hér áður var lýst greiðsluáætlun sem undirrituð var samhliða skuldabréfinu og yfirliti sem fylgdi henni. Um þau atriði, sem Glitni banka hf. bar samkvæmt framansögðu að veita sóknaraðila upplýsingar um eftir ákvæðum II. kafla laga nr. 121/1994, var í fyrsta lagi tilgreint í áætluninni að höfuðstóll skuldarinnar væri 4.400.000 krónur, sem var lánsfjárhæðin án nokkurs kostnaðar í skilningi 1. töluliðar 1. mgr. 6. gr. laganna. Í því sambandi má jafnframt líta til þess að í skuldabréfinu kom skýrlega fram að þessi fjárhæð tæki í framtíðinni breytingum í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs frá grunntölu hennar sem einnig var tilgreind í skuldabréfinu. Gagnvart almennum neytanda hér á landi gerðist þess ekki þörf að tíunda þar nánar hvað vísitala neysluverðs væri eða hvernig breytingar á henni myndu á þessum forsendum sjálfkrafa hafa áhrif á höfuðstól skuldarinnar. Í öðru lagi kom fram í greiðsluáætluninni að heildarlántökukostnaður myndi nema 1.718.456 krónum, svo og að hann fælist í stimpilgjaldi, þóknun fyrir skjalagerð, vöxtum af skuldinni og kostnaði sem félli til á hverjum gjalddaga. Þessar upplýsingar voru í samræmi við áðurnefnd ákvæði 4. töluliðar 1. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 7. gr. laganna að því gefnu að ekki hafi verið þörf á að gera ráð fyrir því að verðbætur teldust þessu til viðbótar til heildarlántökukostnaðar við útreikning samkvæmt 12. gr. þeirra. Í þriðja lagi sagði í áætluninni að árleg hlutfallstala kostnaðar yrði 5,32%. Tilgreining þessa hlutfalls var í samræmi við áskilnað 5. töluliðar 1. mgr. 6. gr. laganna að því gefnu að heildarlántökukostnaður hafi réttilega verið reiknaður eftir 11. og 12. gr. þeirra. Loks var þess í fjórða lagi getið í áætluninni að heildarupphæðin sem greiða þyrfti yrði 6.093.656 krónur. Enn að því gefnu að heildarlántökukostnaður, sem var innifalinn í þessari fjárhæð, hafi réttilega verið reiknaður samkvæmt 11. og 12. gr. laganna fullnægði þessi þáttur í áætluninni áskilnaði 6. töluliðar 1. mgr. 6. gr. þeirra, en að auki var sundurliðun þessarar heildarupphæðar í yfirlitinu sem fylgdi áætluninni, þar sem gerð var grein fyrir greiðslum á hverjum gjalddaga.

Stendur þá samkvæmt framansögðu eftir að taka afstöðu til þess hvort útreikningur í greiðsluáætluninni á árlegri hlutfallstölu kostnaðar hafi verið í samræmi við ákvæði 12. gr. laga nr. 121/1994 með tilliti til þess sem sagði í 11. gr. laganna. Síðarnefnda ákvæðið fól efnislega í sér þann grundvöll fyrir útreikningi á árlegri hlutfallstölu kostnaðar að hann skyldi miða við þær staðreyndir sem máli skiptu gagnvart ákvæðum lánssamnings og kunnar voru við gerð hans. Fyrrgreinda ákvæðið geymdi á hinn bóginn í 1. mgr. sérreglu um hvernig fara ætti í útreikningnum með atriði sem eftir fyrirmælum samningsins gátu tekið breytingum á síðari stigum, en þetta gat nánar tiltekið stafað af heimildum í honum til að beita verðtryggingu, breyta vaxtastigi eða breyta öðrum gjöldum sem teldust til árlegrar hlutfallstölu kostnaðar. Skyldi þetta sem áður segir gert þannig að árlega hlutfallstalan yrði reiknuð út miðað við þá forsendu að „verðlag, vextir og önnur gjöld“ yrðu óbreytt út lánstímann. Í greiðsluáætluninni var sérstaklega tekið fram að hún byggði á „núgildandi vísitölu og þeim vöxtum og verðskrám“ sem voru í gildi við gerð hennar. Gat því ekki orkað tvímælis fyrir sóknaraðila, þegar hann er settur í stöðu almenns neytanda, að í áætluninni væri meðal annars lagt til grundvallar að vísitölustig neysluverðs yrði það sama til loka lánstímans og vísitölustigið sem var tilgreint í ákvæðum skuldabréfsins sem grunnvísitala. Þessi háttur á útreikningnum gat ekki villt um fyrir sóknaraðila, sem eins og almennum neytendum hér á landi mátti vera ljóst að til undantekninga heyri að vísitölustig neysluverðs standi óbreytt tvo mánuði í senn, fyrir komi að það lækki milli mánaða en langoftast hækki það, þótt nánast ógerlegt sé að sjá fyrir hverju slíkar breytingar kunni að nema til lengri eða skemmri tíma. Í þessu sambandi skiptir þó öðru fremur máli að með fyrrgreindum orðum 1. mgr. 12. gr. laga nr. 121/1994 um að miða ætti útreikning við þá forsendu að verðlag yrði óbreytt til loka lánstímans var eftir hljóðan þeirra boðið að fara þessa leið við útreikninginn, enda var þar ekki rætt um að miðað skyldi við að verðlagsþróun yrði óbreytt þann tíma.

Til þess verður að líta að 1. mgr. 12. gr. laga nr. 121/1994 svaraði í meginatriðum efnislega til 6. mgr. 1. gr. a. tilskipunar 87/102/EBE, svo sem henni var breytt með 2. mgr. 1. gr. tilskipunar 90/88/EBE, en þó að teknu tilliti til þess að þetta ákvæði tilskipunarinnar tók til lánssamninga sem höfðu að geyma heimild til breytinga „á vaxtagjöldum og upphæð eða stigi annars kostnaðar er fellur undir árlega hlutfallstölu kostnaðar en ekki er unnt að meta hverju nemi á þeim tíma sem útreikningur er gerður“, svo sem sagði í íslenskri þýðingu tilskipunarinnar. Í slíkum tilvikum skyldi reikna hlutfallstöluna út „á þeirri forsendu að vextir og annar kostnaður verði óbreytanlegur og gildi fram til loka lánssamnings.“ Orðalagið í íslenska textanum um að vextir og annar kostnaður „verði óbreytanlegur“ svaraði til orðanna „remain fixed“ í enskum texta tilskipunarinnar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði komst EFTA-dómstóllinn að þeirri niðurstöðu í áðurnefndu ráðgefandi áliti sínu 24. nóvember 2014 í máli nr. 27/13 að „þegar lánssamningur er bundinn við vísitölu neysluverðs og lántökukostnaðurinn tekur þar af leiðandi breytingum í samræmi við verðbólgu, samrýmist það ekki neytendalánatilskipuninni að miðað sé við 0% verðbólgu við útreikning á heildarlántökukostnaði og árlegri hlutfallstölu kostnaðar ef þekkt verðbólgustig á lántökudegi er ekki 0%.“ Sé þessi skýring á ákvæðum tilskipunarinnar lögð til grundvallar má ljóst vera að áðurgreint orðalag 1. mgr. 12. gr. laga nr. 121/1994 hafi ekki verið í samræmi við ákvæði tilskipunar 87/102/EBE. Um afleiðingar þess verður að gæta að því að tilskipun þessi hafði ekki lagagildi hér á landi. Í 3. gr. laga nr. 2/1993 er mælt svo fyrir að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Slík lögskýring tekur eðli máls samkvæmt til þess að orðum í íslenskum lögum verði svo sem framast er unnt gefin merking, sem rúmast innan þeirra og næst kemst því að svara til sameiginlegra reglna sem gilda eiga á Evrópska efnahagssvæðinu, en hún getur á hinn bóginn ekki leitt til þess að orðum íslenskra laga verði gefin önnur merking en leidd verður af hljóðan þeirra, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 9. desember 2010 í máli nr. 79/2010. Orð 1. mgr. 12. gr. laga nr. 121/1994 um að miðað skyldi í áætlun um greiðslur samkvæmt lánssamningi, þar sem fjárhæð skuldar var verðtryggð, við það að verðlag yrði óbreytt höfðu ótvíræða merkingu og gáfu ekki svigrúm til að miða slíka áætlun við aðra forsendu á grundvelli skýringar á þessu ákvæði samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993. Að lögum ber því að líta svo á að greiðsluáætlunin sem sóknaraðili undirritaði 2. maí 2007 hafi þannig jafnframt að því leyti sem hér um ræðir verið í samræmi við ákvæði 4., 5. og 6. töluliðar 1. mgr. 6. gr., sbr. 10., 11. og 12. gr. laga nr. 121/1994.

Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu.

Það athugast að við aðalmeðferð málsins í héraði var tekin skýrsla af nafngreindum starfsmanni Hagstofu Íslands, sem eftir bókun í þingbók taldist koma fyrir dóm sem vitni. Endurrit af skýrslunni hefur ekki verið lagt fyrir Hæstarétt. Verður því ekki séð hvort skýrslugjafi þessi hafi þar borið um atvik málsins af eigin raun og þannig geta talist vitni, en hvað sem því líður var skýrslutaka af vitni í máli þessu andstæð 94. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 90/1989.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.