233/2011

Með lögum var L sf. veitt heimild til að reisa og reka Kárahnjúkavirkjun. L sf. hlaut öll tilskilin leyfi vegna virkjunarinnar á árunum 2002 og 2003 og hófust framkvæmdir vegna hennar síðastgreint ár. Með samningi 13. desember 2005 framseldu eigendur vatnsréttinda á vatnasvæði virkjunarinnar, þ. á m. S o.fl., réttindi sín í vatnsföllum á svæðinu til L sf., og skyldi réttarstaða þeirra samkvæmt samningnum að öllu leyti vera jafngild því að réttindin hefðu verið tekin eignarnámi. Á grundvelli samningsins var matsnefnd skipuð til að ákvarða umfang og verðmæti vatnsréttindanna og lauk hún störfum með úrskurði 22. ágúst 2007. S o.fl. höfðuðu dómsmál í því skyni að hnekkja niðurstöðu matsnefndarinnar um verðmæti vatnsréttindanna og reistu málatilbúnað sinn meðal annars á tveimur matsgerðum dómkvaddra manna. Talið var að sönnunargildi úrskurðar matsnefndarinnar væri ekki ríkara en matsgerða dómkvaddra manna sem lægju fyrir í málinu, heldur yrðu gögnin metin að verðleikum eftir því sem á reyndi. Vísað var til meginreglu íslensks réttar um eignarrétt landeiganda á vatni fyrir landi hans, þ. á m. fallréttindum, og að sá réttur nyti verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar þannig að bætur kæmu fyrir skerðingu slíkra réttinda. Af dómaframkvæmd leiddi að bótaréttur væri ekki takmarkaður við tjón af töku vatns sem landeigandi er þegar byrjaður að hagnýta og að verðmæti gætu verið fólgin í vatnsréttindum þótt það væri einungis á valdi fárra að nýta slík réttindi. Til þess var vísað að við ákvörðun fjárhæðar eignarnámsbóta yrði beitt einum þriggja mælikvarða við að staðreyna fullar bætur, mælikvörðum söluverðs, notagildis eða enduröflunarverðs. Málsaðilar voru sammála um að síðastgreindur mælikvarði ætti ekki við og Hæstiréttur taldi að mælikvörðum söluverðs og notagildis yrði ekki beitt afbrigðalaust, heldur yrði að hafa hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem lögð hefðu verið til grundvallar mati fallréttinda hér á landi frá því farið var að vinna raforku úr vatnsafli. Var þar meðal annars vísað til ákvörðunar bóta fyrir fallréttindi Blöndu í tilefni af byggingu Blönduvirkjunar. Þar hefði verið lagt til grundvallar að greiða skyldi fullt verð fyrir vatnsréttindi og miða bæri við fjárhagslegt tjón rétthafa en ekki ávinning orkufyrirtækis. Þá bæri að líta til stærðar og hagkvæmni virkjunar, samanburðar við aðra virkjunarkosti, dreifikerfi og markaðar fyrir orku sem framleidd yrði, og taka yrði tillit til hlutfalls milli verðs vatnsréttinda og stofnkostnaðar virkjunar, auk sérhags sem draga bæri frá bótum samkvæmt lögum. Þessi sjónarmið gæfu raunhæfa mynd af því hvernig nálgast mætti verðmat fallréttinda þannig að fullar bætur kæmu fyrir. Ekki var talið unnt að líta til sérálits í úrskurði matsnefndarinnar og heldur ekki matsgerðar dómkvaddra manna, sem byggði á svonefndri samningaleikjafræði, með vísan til þess að þær ættu sér ekki stoð í viðurkenndum matssjónarmiðum að íslenskum rétti. Þá þótti ekki verða byggt á annarri matsgerð dómkvaddra matsmanna, þar sem hún byggði á atriðum sem ýmist gerðust eftir viðmiðunartímamark við ákvörðun eignarnámsbóta eða höfðu ekki orðið. Talið var að matsnefnd sú sem starfað hafði á grundvelli samnings aðila hefði í öllum aðalatriðum lagt réttan grundvöll að niðurstöðu sinni um fullar bætur til vatnsréttindahafa. Var fallist á með héraðsdómi að leggja til grundvallar þá niðurstöðu úrskurðarins 22. ágúst 2007 að hóflegt væri að ákvarða bætur á þeirri forsendu að grunnverðmæti vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar væru 1,4% af áætluðum stofnkostnaði virkjunarinnar eða 1.540 milljónir króna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 18. apríl 2012. Þau krefjast aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara krefjast áfrýjendur þess að stefnda verði gert að greiða þeim eftirtaldar fjárhæðir með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. febrúar 2006 til 22. ágúst 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 22. febrúar 2008 og 23. febrúar 2011:

Áfrýjendurnir S-kk-nf H-kk-nf, A-kvk-nf G. H-kvk-nf og Þ-kvk-nf K-kvk-nf H-kvk-nf krefjast aðallega 956.411.412 króna, til vara 478.205.706 króna, að því frágengnu 384.053.000 króna, að öðrum kosti 233.849.872 króna, en til ítrustu vara 151.180.110 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 31.110.689 og 59.547.920 krónur.

Áfrýjendurnir B-kk-nf S. B-kk-nf, S-kk-nf B-kk-nf, J-kk-nf B-kk-nf G-kk-nf, S-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf S-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf, K-kk-nf S-kk-nf, E-kvk-nf B-kvk-nf B-kvk-nf, S-kvk-nf K-kvk-nf K-kvk-nf, J-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf K-kk-nf krefjast aðallega 706.829.953 króna, til vara 353.414.977 króna, að því frágengnu 283.832.000 króna, að öðrum kosti 172.825.305 króna, en til ítrustu vara 111.728.728 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 22.992.173 og 44.008.542 krónur.

Áfrýjendurnir J-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf K-kk-nf og S-kvk-nf K-kvk-nf K-kvk-nf krefjast aðallega 245.467.465 króna, til vara 122.733.733 króna, að því frágengnu 98.569.000 króna, að öðrum kosti 60.018.664 króna, en til ítrustu vara 38.801.083 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 7.984.751 króna og 15.283.342 krónur.

Áfrýjendurnir A-kvk-nf B-kvk-nf E-kvk-nf og R-kvk-nf R-kvk-nf krefjast aðallega 84.142.628 króna, til vara 42.071.314 króna, að því frágengnu 33.788.000 króna, að öðrum kosti 20.573.513 króna, en til ítrustu vara 13.300.439 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 2.737.040 og 5.238.878 krónur.

Áfrýjendurnir M-kk-nf J-kk-nf og Landsbankinn hf. krefjast aðallega 35.270.275 króna, til vara 17.635.137 króna, að því frágengnu 14.163.000 króna, að öðrum kosti 8.623.851 krónu, en til ítrustu vara 5.575.178 krónur, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.147.294 og 2.195.995 krónur.

Áfrýjendurnir L-kk-nf B-kk-nf D-kk-nf, Þ-kk-nf H-kk-nf og B-kk-nf H-kk-nf krefjast aðallega 112.295.594 króna, til vara 56.147.797 króna, að því frágengnu 45.093.000 króna, að öðrum kosti 27.457.128 króna, en til ítrustu vara 17.750.583 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 3.652.818 og 6.991.735 krónur.

Áfrýjendurnir S-kk-nf H. R-kk-nf og G-kvk-nf D-kvk-nf Þ-kvk-nf krefjast aðallega 274.888.000 króna, til vara 137.444.000 króna, að því frágengnu 110.383.000 króna, að öðrum kosti 67.212.209 króna, en til ítrustu vara 43.451.592 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 8.941.687 og 17.114.980 krónur.

Áfrýjendurnir J-kk-nf G-kk-nf, R-kk-nf G-kk-nf og H-kvk-nf H-kvk-nf krefjast aðallega 138.867.213 króna, til vara 69.433.606 króna, að því frágengnu 55.763.000 króna, að öðrum kosti 33.954.091 krónu, en til ítrustu vara 21.950.763 krónur, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 4.517.146 krónur og 8.646.118 krónur.

Áfrýjendurnir S-kvk-nf S-kvk-nf og G-kk-nf Þ. R-kk-nf H-kk-ef krefjast aðallega 47.447.896 króna, til vara 23.723.948 króna, að því frágengnu 19.053.000 króna, að öðrum kosti 11.601.372 króna, en til ítrustu vara 7.500.097 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.543.444 og 2.954.254 krónur.

Áfrýjendurnir E-kk-nf H-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf krefjast aðallega 186.158.219 króna, til vara 93.079.109 króna, að því frágengnu 74.753.000 króna, að öðrum kosti 45.517.102 króna, en til ítrustu vara 29.426.060 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 6.055.446 og 11.590.525 krónur.

Áfrýjandinn S-kk-nf S-kk-nf krefst aðallega 82.085.631 krónu, til vara 41.042.816 króna, að því frágengnu 32.962.000 króna, að öðrum kosti 20.070.562 króna, en til ítrustu vara 12.975.289 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 2.670.158 krónur og 5.110.861 króna.

Áfrýjandinn B-kk-nf Ó-kk-nf krefst aðallega 874.166.401 krónu, til vara 437.083.201 krónu, að því frágengnu 351.027.000 króna, að öðrum kosti 213.740.340 króna, en til ítrustu vara 138.179.628 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 28.435.386 og 54.427.213 krónur.

Áfrýjandinn G-kvk-nf J-kvk-nf krefst aðallega 69.434.851 krónu, til vara 34.717.426 króna, að því frágengnu 27.882.000 króna, að öðrum kosti 16.977.350 króna, en til ítrustu vara 10.975.578 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 2.258.574 og 4.323.059 krónur.

Áfrýjandinn S-kvk-nf S-kvk-nf krefst aðallega 153.258.720 króna, til vara 76.629.360 króna, að því frágengnu 61.542.000 króna, að öðrum kosti 37.472.924 króna, en til ítrustu vara 24.225.631 krónu, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 4.985.325 og 9.542.240 krónur.

Áfrýjandinn Lífsval ehf. krefst aðallega 89.994.859 króna, til vara 44.997.430 króna, að því frágengnu 36.138.000 króna, að öðrum kosti 22.004.428 króna, en til ítrustu vara 14.225.502 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 2.927.399 og 5.603.237 krónur.

Áfrýjandinn K-kk-nf S-kk-nf krefst aðallega 98.217.866 króna, til vara 49.108.933 króna, að því frágengnu 39.440.000 króna, að öðrum kosti 24.015.016 króna, en til ítrustu vara 15.525.314 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 3.194.930 og 6.115.306 krónur.

Áfrýjandinn Þ-kk-nf P-kk-nf krefst aðallega 52.555.523 króna, til vara 26.277.762 króna, að því frágengnu 21.104.000 króna, að öðrum kosti 12.850.226 króna, en til ítrustu vara 8.307.460 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.709.538 og 3.272.169 krónur.

Áfrýjendurnir G-kvk-nf I-kvk-nf og J-kk-nf V-kk-nf Þ-kk-nf krefjast aðallega 12.516.303 króna, til vara 6.258.152 króna, að því frágengnu 5.026.000 króna, að öðrum kosti 3.060.331 krónu, en til ítrustu vara 1.978.454 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 407.098 og 779.212 krónur.

Áfrýjendurnir F-kk-nf K-kk-nf, S-kk-nf J-kk-nf, S-kk-nf Á-kk-nf og E-kk-nf J-kk-nf Á-kk-nf krefjast aðallega 65.953.397 króna, til vara 32.976.698 króna, að því frágengnu 26.484.000 króna, að öðrum kosti 16.126.108 króna, en til ítrustu vara 10.425.264 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 2.145.387 og 4.106.414 krónur.

Áfrýjandinn G-kk-nf Þ. R-kk-nf H-kk-ef krefst aðallega 49.980.542 króna, til vara 24.990.271 krónu, að því frágengnu 20.070.000 króna, að öðrum kosti 12.220.623 króna, en til ítrustu vara 7.900.433 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.625.761 króna og 3.111.815 krónur.

Áfrýjandinn Mælivellir ehf. krefst aðallega 252.427.885 króna, til vara 126.213.942 króna, að því frágengnu 101.364.000 króna, að öðrum kosti 61.720.540 króna, en til ítrustu vara 39.901.317 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 8.211.123 og 15.716.632 krónur.

Áfrýjendurnir J-kk-nf H-kk-nf, G-kvk-nf Á-kvk-nf H-kvk-nf, A-kvk-nf G-kvk-nf H-kvk-nf og B-kk-nf H-kk-nf krefjast aðallega 169.393.445 króna, til vara 84.696.722 króna, að því frágengnu 68.021.000 króna, að öðrum kosti 41.417.987 króna, en til ítrustu vara 26.776.050 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 5.510.096 og 10.546.687 krónur.

Áfrýjendurnir E-kk-nf S. S-kk-nf, V-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf S-kk-nf krefjast aðallega 319.489.470 króna, til vara 159.744.735 króna, að því frágengnu 128.293.000 króna, að öðrum kosti 78.117.608 króna, en til ítrustu vara 50.501.753 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 10.392.524 og 19.891.980 krónur.

Áfrýjandinn R-kk-nf S-kk-nf krefst aðallega 191.851.069 króna, til vara 95.925.535 króna, að því frágengnu 77.039.000 króna, að öðrum kosti 46.909.047 króna, en til ítrustu vara 30.325.930 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 6.240.660 og 11.945.033 krónur.

Áfrýjandinn S-kvk-nf J-kvk-nf krefst aðallega 175.878.215 króna, til vara 87.939.107 króna, að því frágengnu 70.625.000 krónur, að öðrum kosti 43.003.563 krónur, en til ítrustu vara 27.801.098 krónur, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 5.721.033 og 10.950.436 krónur.

Áfrýjandinn E-kk-nf J-kk-nf Á-kk-nf krefst aðallega 543.448.119 króna, til vara 271.724.060 króna, að því frágengnu 218.225.000 króna, að öðrum kosti 132.877.203 króna, en til ítrustu vara 85.902.934 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 17.677.581 króna og 33.836.059 krónur.

Áfrýjandinn E-kk-nf S. S-kk-nf krefst aðallega 154.366.908 króna, til vara 77.183.454 króna, að því frágengnu 61.987.000 króna, að öðrum kosti 37.743.884 króna, en til ítrustu vara 24.400.803 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 5.021.338 og 9.611.174 krónur.

Áfrýjandinn S-kk-nf V-kk-nf Ó-kk-nf krefst aðallega 229.018.961 krónu, til vara 114.509.481 krónu, að því frágengnu 91.964.000 króna, að öðrum kosti 55.996.880 króna, en til ítrustu vara 36.201.065 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 7.449.691 króna og 14.259.200 krónur.

Áfrýjandinn Hjarðarhagi ehf. krefst aðallega 364.723.479 króna, til vara 182.361.739 króna, að því frágengnu 146.457.000 króna, að öðrum kosti 89.177.667 krónur, en til ítrustu vara 57.651.901 krónu, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 11.863.940 og 22.708.369 krónur.

Áfrýjandinn H-kvk-nf H-kvk-nf E-kvk-nf krefst aðallega 115.301.400 króna, til vara 57.650.700 króna, að því frágengnu 46.300.000 króna, að öðrum kosti 28.192.070 króna, en til ítrustu vara 18.225.711 krónu, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 3.750.569 og 7.178.838 krónur.

Áfrýjandinn Bláfeldur ehf. krefst aðallega 170.972.302 króna, til vara 85.486.151 krónu, að því frágengnu 68.655.000 króna, að öðrum kosti 41.804.030 króna, en til ítrustu vara 27.025.620 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 5.561.545 og 10.645.162 krónur.

Áfrýjandinn K-kvk-nf Á-kvk-nf krefst aðallega 31.631.930 króna, til vara 15.815.965 króna, að því frágengnu 12.702.000 króna, að öðrum kosti 7.734.248 króna, en til ítrustu vara 5.000.064 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.028.963 og 1.969.509 krónur.

Áfrýjandinn Hvannármenn ehf. krefst aðallega 217.790.149 króna, til vara 108.895.074 króna, að því frágengnu 87.455.000 króna, að öðrum kosti 53.251.350 króna, en til ítrustu vara 34.426.125 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 7.084.409 og 13.560.027 krónur.

Áfrýjandinn A-kk-nf B-kk-nf krefst aðallega 83.034.440 króna, til vara 41.517.220 króna, að því frágengnu 33.343.000 króna, að öðrum kosti 20.302.553 króna, en til ítrustu vara 13.125.268 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 2.701.027 og 5.169.945 krónur.

Áfrýjandinn S-kk-nf H. R-kk-nf krefst aðallega 282.954.117 króna, til vara 141.477.058 króna, að því frágengnu 113.622.000 króna, að öðrum kosti 69.184.436 króna, en til ítrustu vara 44.726.604 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 9.204.072 og 17.617.203 krónur.

Áfrýjandinn H-kk-nf Á-kk-nf krefst aðallega 106.443.363 króna, til vara 53.221.682 króna, að því frágengnu 42.743.000 króna, að öðrum kosti 26.026.213 króna, en til ítrustu vara 16.825.520 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 3.462.460 og 6.627.377 krónur.

Áfrýjandinn B-kk-nf Þ-kk-nf Á-kk-nf krefst aðallega 301.300.238 króna, til vara 150.650.119 króna, að því frágengnu 120.989.000 króna, að öðrum kosti 73.670.202 króna, en til ítrustu vara 47.626.578 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 9.800.870 og 18.759.515 krónur.

Áfrýjandinn V-kk-nf M-kk-nf krefst aðallega 23.092.654 króna, til vara 11.546.327 króna, að því frágengnu 9.273.000 króna, að öðrum kosti 5.646.330 króna, en til ítrustu vara 3.650.260 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 751.143 og 1.437.736 krónur.

Áfrýjandinn Gullvör ehf. krefst aðallega 613.039.860 króna, til vara 306.519.930 króna, að því frágengnu 246.170.000 króna, að öðrum kosti 149.892.913 króna, en til ítrustu vara 96.903.312 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 19.941.299 og 38.168.965 krónur.

Í öllum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda, en til vara að kröfur þeirra verði lækkaðar, hafnað verði kröfu um dráttarvexti og málskostnaður falli niður.

Látist hefur S-kk-nf H-kk-nf, sem átti aðild að málinu í héraði, og eru áfrýjendurnir S-kk-nf H-kk-nf, A-kvk-nf G. H-kvk-nf og Þ-kvk-nf K-kvk-nf H-kvk-nf komin í hans stað. Þá hefur látist E-kk-nf M-kk-nf, sem átti aðild að málinu í héraði, og er áfrýjandinn G-kvk-nf J-kvk-nf komin í hans stað.

I

Áfrýjendur framseldu stefnda á grundvelli samnings 13. desember 2005 vatnsréttindi sín í vatnsföllunum Jökulsá á Dal, einnig nefnd Jökulsá á Brú, Jökulsá í Fljótsdal og Kelduá, auk vatnsfalla sem í þær renna. Stefndi nýtir vatnsföllin til framleiðslu raforku í Kárahnjúkavirkjun og er orkan seld álveri Alcoa Fjarðaáls sf. í Reyðarfirði. Með lögum nr. 38/2002 um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar veitti Alþingi stefnda heimild til að reisa og reka í tveimur áföngum Kárahnjúkavirkjun. Í fyrri áfanga skyldi stefnda samkvæmt lögunum heimilt að reisa þrjár stíflur við Fremri-Kárahnjúka, Kárahnjúkastíflu, Desjarárstíflu og Sauðadalsstíflu, veita Jökulsá á Brú frá miðlunarlóni, Hálslóni, um aðrennslisgöng undir Fljótsdalsheiði að stöðvarhúsi, reisa stöðvarhús neðan jarðar í Fljótsdal með frárennsli eftir göngum og skurði út í farveg Jökulsár í Fljótsdal, svo og að reisa önnur mannvirki vegna virkjunarinnar. Í síðari áfanga skyldi stefnda heimilt að reisa stíflu í farvegi Jökulsár í Fljótsdal, Ufsarstíflu, veita ánni ásamt vatni af Hraunum inn í aðrennslisgöng Kárahnjúkavirkjunar á Fljótsdalsheiði og reisa önnur mannvirki vegna virkjunarinnar. Leyfið skyldi falla úr gildi 10 árum eftir gildistöku laganna ef leyfishafi hefði þá ekki hafið framkvæmdir og 15 árum eftir gildistöku laganna ef virkjunin væri þá ekki komin í rekstur. Forsætisráðherra veitti 30. júlí 2002 leyfi til framkvæmdanna á grundvelli laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Iðnaðarráðherra veitti stefnda leyfi fyrir allt að 750 MW Kárahnjúkavirkjun 2. september 2002. Framkvæmdaleyfi sveitarstjórnar Fljótsdalshrepps fyrir Kárahnjúkavirkjun var gefið út 28. janúar 2003 og sambærilegt leyfi sveitarstjórnar Norður-Héraðs 2. febrúar sama ár.

Í Kárahnjúkavirkjun er samnýtt vatn úr framangreindum þremur vatnsföllum. Úr Hálslóni rennur vatnið sem fyrr segir um jarðgöng austur um Fljótsdalsheiði, þar sem göngin tengjast öðrum göngum úr Ufsarlóni suðaustan við Þrælaháls. Eftir það er vatninu veitt með jarðgöngum að Teigsbjargi, þar sem það fellur niður tvenn lóðrétt 400 m fallgöng að hverflum Fljótsdalsstöðvar, en svo nefnist aflstöð Kárahnjúkavirkjunar. Stöðvarhúsið er neðanjarðar, um 800 m inni í Teigsbjargi. Vatni úr vatnsföllum þeim sem áður greinir er veitt til sex aflvéla Kárahnjúkavirkjunar og miðlað þangað eftir því sem stefndi metur þarfir sínar í þeim efnum. Hver vélasamstæða Kárahnjúkavirkjunar er 115 MW, uppsett afl hennar er 690 MW, virkjað meðalrennsli um 110 m³/sek og meðalorkugeta virkjunarinnar er 4.570 GWst á ári. Afl stöðvarinnar er ákveðið ríflegt miðað við það vatn sem til umráða er og mun samkvæmt gögnum málsins nærri láta að ein vélasamstæðan sé til vara. Ræðst framleiðslugeta virkjunarinnar þannig af innrennsli í lónin og miðlunarrými þeirra en ekki af uppsettu afli virkjunarinnar. Frá stöðvarhúsi Fljótsdalsstöðvar er vatninu veitt um frárennslisskurð sem opnast út í farveg Jökulsár í Fljótsdal og Lagarfljóts sem er í 25,5 m hæð yfir sjó, og eykst vatnsmagn Lagarfljóts af þessum sökum sem svarar vatnsmagni Jökulsár á Dal. Frá tengivirki við stöðvarhúsið í Fljótsdal liggja tvær háspennulínur, Fljótsdalslínur 3 og 4, sem hvor um sig er 50 km löng, byggðar fyrir 420 kV spennu en reknar á 220 kV spennu. Þessar línur eru í eigu Landsnets hf. og hafa eingöngu það hlutverk að flytja raforku frá Fljótsdalsstöð til álvers Alcoa Fjarðaáls sf. í Reyðarfirði. Hluti svokallaðrar byggðalínu, Kröflulína 2, sem er 132 kV og liggur frá Kröflu að Hryggstekk, er tengd tengivirkinu í Fljótsdal. Framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun hófust árið 2003, formleg gangsetning Fljótsdalsstöðvar var 30. nóvember 2007, en fimm af sex aflvélum virkjunarinnar voru gangsettar á fjórða ársfjórðungi 2007 og sú sjötta í febrúar 2008.

II

Áfrýjendur reisa aðalkröfu sína um ómerkingu héraðsdóms á fjölda röksemda, sem raktar eru í greinargerð þeirra fyrir Hæstarétti. Af þeim röksemdum er þess helst að geta í fyrsta lagi að áfrýjendur bera því við að þegar málið var tekið til munnlegs flutnings í héraði öðru sinni, rúmum fjórum mánuðum eftir að það var dómtekið í byrjun, hafi dómurinn ákveðið að lögmenn áfrýjenda fengju samtals 90 mínútur til að flytja það og lögmaður stefnda jafn langan tíma, en þetta telja áfrýjendur benda til þess að dómur hafi í raun verið felldur á það á grundvelli upphaflegs málflutnings og þá að liðnum frestum samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í öðru lagi vísa áfrýjendur til þess að undir rekstri málsins í héraði hafi aldrei verið fært í þingbók að aðilarnir hafi lýst gagnaöflun lokið, en þrátt fyrir það hafi dómurinn hafnað því að áfrýjendur fengju að leggja fram ný gögn þegar málið var munnlega flutt öðru sinni 10. janúar 2011. Í þriðja lagi séu gallar á samningu hins áfrýjaða dóms með því að þar sé ekki sjálfstæð lýsing á atvikum málsins, heldur séu raktar lýsingar aðilanna hverra fyrir sig og sé það andstætt d. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Í fjórða lagi telja áfrýjendur að héraðsdómur hafi gagnstætt ákvæði 1. mgr. 111. gr. sömu laga reist niðurstöðu sína á „sjónarmiðum sem byggja ekki á málsástæðum aðila“, svo sem segir í greinargerð þeirra hér fyrir dómi, en í því sambandi er vísað til þriggja nánar tilgreindra atriða. Í fimmta lagi hafi héraðsdómur í tilteknum tilvikum ýmist látið ógert að taka afstöðu til málsástæðna eða gert það með ófullnægjandi rökum, en af þessu taka áfrýjendur sjö dæmi. Í sjötta lagi telja áfrýjendur að hinn áfrýjaði dómur hvíli í tilteknum atriðum á röngum lagalegum forsendum, sem valdi því að umfjöllun þar um málsástæður hafi orðið „ábótavant eða bjöguð“, og hafi af þessum sökum heldur ekki nýst þekking sérfróðra meðdómsmanna við úrlausn málsins eða þeir getað sinnt því hlutverki sínu að yfirfara og gagnrýna matsgerðir, sem liggja fyrir í málinu. Loks er þess að geta að áfrýjendur vísa til þess að í hinum áfrýjaða dómi hafi ekki verið tekin afstaða til kröfu þeirra um málskostnað vegna gagnsakar, sem stefndi höfðaði fyrir héraðsdómi en felldi svo niður undir rekstri málsins.

Um fyrstu röksemd áfrýjenda, sem greinir hér að framan, er þess að gæta að þótt mál þetta sé af þeirra hendi mikið að vöxtum ætti lögmönnum, sem farið hafa með það af þeirra hálfu, að hafa verið fært að gera því nægileg skil með munnlegum flutningi í hálfa aðra klukkustund, enda hafði héraðsdómur áður hlýtt á flutning málsins. Dómur í málinu var kveðinn upp fimmtán dögum eftir að það var flutt á ný. Þessi röksemd áfrýjenda fyrir ómerkingu hins áfrýjaða dóms er því haldlaus.

Aðalmeðferð málsins fór upphaflega fram 30. ágúst 2010. Rétt er hjá áfrýjendum að eftir gögnum málsins höfðu dómendur ekki áður gætt að því að leita yfirlýsinga aðilanna um að gagnaöflun væri lokið. Til þess verður á hinn bóginn að líta að lögmönnum áfrýjenda mátti vera jafnljóst og dómendum að aðalmeðferð máls hefst að jafnaði ekki fyrr en gagnaöflun hefur verið lýst lokið, sbr. 5. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991. Eftir að málið hafði verið dómtekið fyrra sinni gat ekki orkað tvímælis að gagnaöflun aðilanna væri í raun lokið, hvað sem leið yfirlýsingum þeirra eða bókunum í þingbók. Upp frá þessu gátu áfrýjendur því ekki vænst þess að eiga kost á að koma frekari gögnum að fyrir héraðsdómi nema svo stæði á, sem um ræðir í 104. gr. sömu laga. Er því ekki ástæða til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm sökum þess að áfrýjendur hafi ekki fengið að leggja fram ný gögn þegar málið var flutt öðru sinni 10. janúar 2011.

Á hinum áfrýjaða dómi er að sönnu sá annmarki, sem áfrýjendur benda á, að ekki var gerð þar grein fyrir málinu á þann hátt, sem mælt er fyrir um í d. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Samning dómsins er að þessu leyti aðfinnsluverð, en ekki eru næg efni til að verða við aðalkröfu áfrýjenda á þessum grunni.

Þótt héraðsdómur hafi ekki í þaula tekið berum orðum afstöðu til sérhverrar málsástæðu, sem áfrýjendur báru fyrir sig, og í einstaka tilvikum vísað aukalega til atriða, sem aðilarnir virðast ekki beinlínis hafa hreyft sem málsástæðu í skriflegum málatilbúnaði sínum í héraði, verður ekki að virtum hinum áfrýjaða dómi heildstætt fallist á að þar hafi verið vikið frá ákvæðum 2. mgr. 111. gr. eða 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 á þann hátt að ómerkingu varði. Færi dómurinn ófullnægjandi rök fyrir niðurstöðum sínum eða reisi hann þær á röngum lagalegum forsendum, svo sem áfrýjendur halda fram, kæmu slíkir annmarkar til skoðunar við úrlausn um efni málsins og geta þeir ekki varðað ómerkingu hins áfrýjaða dóms.

Samkvæmt 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 var gagnsök stefnda í máli þessu, sem hann felldi niður undir rekstri þess í héraði, ekki „sérstakt mál“, svo sem áfrýjendur komast að orði í greinargerð sinni fyrir Hæstarétti, heldur þáttur í máli þeirra á hendur stefnda. Krafa um málskostnað vegna þessa þáttar málsins hafði af þeim sökum enga þá sérstöðu að héraðsdómi hefði borið að kveða sérstaklega á um hann í hinum áfrýjaða dómi, heldur átti með réttu að meta málskostnað vegna málsins sem eina heild, svo sem þar var gert. Að virtu þessu og öðru því, sem að framan greinir, standa engin haldbær rök til að verða við aðalkröfu áfrýjenda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms.

III

Síðla sumars 2005 komst stefndi að samkomulagi við áfrýjendur og fleiri eigendur vatnsréttinda á vatnasvæði því sem hér um ræðir, um efnisatriði samnings um málsmeðferð til úrlausnar á því hvert væri rétt endurgjald fyrir vatnsréttindi sem nýtt yrðu vegna Kárahnjúkavirkjunar. Leiddu viðræður stefnda og rétthafanna til þess, að gerður var 13. desember 2005 samningur um framsal og yfirtöku vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar og um málsmeðferð til að ákvarða endurgjald fyrir þau. Samkvæmt grein 1.2 samningsins skal gerð hans koma í stað eignarnáms vatnsréttinda samkvæmt 23. gr. raforkulaga nr. 65/2003, viðkomandi ákvæðum vatnalaga nr. 15/1923 og laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Réttindi þau sem stefndi öðlast við gerð hans og framkvæmd skulu að öllu leyti vera jafngild því sem vera myndi ef réttindin hefðu verið tekin eignarnámi lögum samkvæmt. Í grein 1.3 er svo fyrir mælt að vatnsréttarhafar skuli á sama hátt eiga allan þann rétt á hendur stefnda sem vera myndi ef réttindi þeirra hefðu í samræmi við ákvæði fyrrgreindra laga verið tekin eignarnámi. Fram kemur í samningnum að honum sé ekki ætlað að skerða rétt aðila að neinu leyti, heldur stofna til meðferðar um úrlausn ágreinings um verðmæti vatnsréttindanna er tryggi að mati samningsaðila betur en ella eðlilega og skjóta framvindu og vandaða úrlausn málsins. Samkvæmt grein 9.1 skyldi samningurinn taka gildi þegar fyrir lægi undirritun eigenda eða fyrirsvarsmanna annars vegar 75% þeirra jarðeigna sem teldust geta átt vatnsréttindi sem nýtt yrðu vegna Kárahnjúkavirkjunar og taldar voru upp í fylgiskjölum með samningnum, og hins vegar 75% þeirra réttinda sem um ræddi, miðað við þær bráðabirgðaupplýsingar sem fram kæmu á listum sömu fylgiskjala. Samþykki allra eigenda jarðeignar sem væri í óskiptri sameign þyrfti til aðildar að samningnum. Ágreiningslaust er að samningurinn tók gildi 14. febrúar 2006 þegar tilskildum fjölda undirskrifta hafði verið náð. Í grein 2.1 samningsins kemur fram að endurgjald fyrir vatnsréttindin skuli ákveðið af matsnefnd samkvæmt „ákvæðum samnings þessa, og greitt í samræmi við niðurstöður hennar, eða eftir atvikum dómstóla, í eitt skipti fyrir öll.“ Skipun matsnefndarinnar, málsmeðferð fyrir henni og heimild til að bera úrskurð hennar undir dómstóla er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt grein 2.2 samningsins skyldi matsnefndin meta umfang og verðmæti vatnsréttindanna, skil þeirra milli einstakra jarðeigna eða vatnsréttarhafa og greiðslur vegna hverrar þeirra um sig

Matsnefndin lauk störfum með úrskurði 22. ágúst 2007. Niðurstaða meirihluta hennar var að umfang þeirra vatnsréttinda sem framseld voru stefnda skyldi miðast við innrennsli í Kelduárlón, Ufsarlón og Hálslón og svara til þess vatnsrennslis sem stefndi gæti nýtt til raforkuframleiðslu á hverjum tíma í aflstöð Fljótsdalsvirkjunar. Skyldi stefndi einn hafa heimild til að stýra miðlun og ákveða úr hvaða uppistöðulónum miðlað væri vatni til Fljótsdalsstöðvar. Meirihlutinn taldi hæfilegar bætur til vatnsréttarhafa fyrir grunnréttindi vera 1.540.000.000 krónur, og skyldi sú fjárhæð skiptast milli vatnasviða í hlutföllunum 76,15% til rétthafa Jökulsár á Dal, 17,14% til rétthafa Jökulsár í Fljótsdal og 6,71% til rétthafa Kelduár. Auk bóta fyrir grunnréttindi skyldi stefndi samkvæmt úrskurði meirihlutans greiða rétthöfum Jökulsár á Dal 4,254% álag á grunnbætur, en með því væru bætt fallréttindi árinnar sem nýtanleg væru frá skurðenda við Fljótsdalsstöð og til sjávar. Þá vísaði meirihlutinn til þess að stefndi hefði samþykkt að greiða rétthöfum Jökulsár í Fljótsdal sérstakar bætur fyrir fallréttindi árinnar, frá Ufsarstíflu í 625 m yfir sjávarmáli að skurðenda í Fljótsdal í 25,5 m yfir sjávarmáli, og skyldu bætur þessar vera 2,397% af grunnréttindum þeirra. Eins skyldu rétthafar Kelduár fá sérstakar bætur fyrir fallréttindi árinnar, úr 669 m hæð að Kelduárlóni í 625 m hæð, og taldist það álag hæfilega metið 7,339% af grunnbótum þeirra. Samkvæmt þessu taldi meirihlutinn að heildarbætur til rétthafa Jökulsár á Dal væru 1.222.611.305 krónur, til rétthafa Jökulsár á Fljótsdal 300.866.316 krónur og til rétthafa Kelduár 110.918.146 krónur, eða samtals 1.634.395.767 krónur.

Með bréfi 20. september 2007 bauð stefndi áfrýjendum greiðslu í samræmi við niðurstöður matsnefndarinnar en gerði um leið þann fyrirvara, að færi svo að vatnsréttarhafar skytu málinu áfram til dómstóla myndi stefndi þar láta reyna á ítrasta rétt sinn. Hluti vatnsréttarhafa þáði tilboð stefnda, en þeim sem það ekki gerðu voru eigi að síður greiddar bætur og í því tilviki í samræmi við sjónarmið sem fram komu í úrskurði matsnefndar þeirrar sem ákvað bætur fyrir vatnsréttindi Blöndu. Voru bætur til áfrýjenda samkvæmt framansögðu greiddar 22. febrúar 2008. Í grein 5.1 samningsins 13. desember 2005 var ákvæði þess efnis að úrskurði matsnefndar gæti hver aðili um sig skotið til dómstóla. Skyldi aðili innan sex vikna frá úrskurði tilkynna gagnaðila með sannanlegum hætti ef hann vildi ekki una mati og mál þá höfðað innan sex mánaða frá úrskurði. Að öðrum kosti teldist aðili una mati og vera bundinn við úrskurð matsnefndarinnar. Með bréfum 2. október 2007 tilkynntu áfrýjendur stefnda að þeir sættu sig ekki við úrskurðinn hvað matsfjárhæð varðar og hygðust af því tilefni höfða dómsmál gegn stefnda. Jafnframt lýstu áfrýjendur því yfir að þeir hygðust una úrskurðinum varðandi umfang þeirra réttinda sem látin væru af hendi. Skorað var á stefnda að greiða áfrýjendum án tafar þær fjárhæðir sem þeir höfðu krafist fyrir matsnefndinni. Þessum kröfum svaraði stefndi með bréfi sama dag. Þar áskildi hann sér allan rétt til að láta reyna á niðurstöður úrskurðarins fyrir dómstólum, þar með talið um fjárhæð bóta til lækkunar og umfang framseldra réttinda. Jafnframt var greiðslukröfum áfrýjenda hafnað.

Hér fyrir dómi deila aðilar hvorki um umfang þeirra vatnsréttinda sem framseld voru stefnda vegna Kárahnjúkavirkjunar á grundvelli samningsins 13. desember 2005 né um skiptingu réttindanna milli þeirra þriggja vatnasviða sem í hlut eiga. Þá greinir á hinn bóginn mjög á um hvert sé verðmæti þeirra réttinda sem afhent voru og með hvaða aðferðum það skuli metið, og hafa þeir bent á ýmsar leiðir í því sambandi. Eins og nánar greinir í köflum IV og X hér á eftir styðjast málsaðilar í kröfugerð sinni meðal annars við tvær matsgerðir dómkvaddra manna, sem fengnir voru til að leggja mat á verðmæti þeirra vatnsréttinda sem nýtt eru til framleiðslu raforku í Kárahnjúkavirkjun. Er þar annars vegar um að ræða matsgerð hagfræðinganna R-kk-ef Á-kk-ef og B-kk-ef Þ-kk-ef R-kk-ef 31. mars 2010 sem áfrýjendur fengu dómkvadda og hins vegar matsgerð lögfræðinganna D-x-x V.S.Wiium og B-kk-ef Þ-kk-ef V-kk-ef 28. febrúar 2010 sem stefndi fékk dómkvadda.

Stefndi hefur frá upphafi talið að þar sem frjáls verðmyndun á vatnsréttindum sé ekki fyrir hendi hér á landi og vatnsréttarhafarnir ekki haft neinn arð af réttindum sínum fram til þess tíma er þau voru framseld stefnda, þurfi að líta til þess í verðmati hversu arðbær væntanleg hagnýting réttindanna verði talin. Í því sambandi beri að leggja til grundvallar að sanngjarnt og eðlilegt hlutfall sé milli stofnkostnaðar virkjunarinnar og verðmætis réttindanna. Áfrýjendur hafna þeirri aðferð, að verðmæti réttinda þeirra sé ákvarðað sem hlutfall af stofnkostnaði Kárahnjúkavirkjunar, og telja þess í stað eðlilegt og sanngjarnt að ákveða verðmætið sem hlutfall af brúttósöluverði raforku. Fullt verð fyrir vatnsréttindin þannig metið sé á bilinu 7 til 15% af brúttósöluverðinu. Stefndi taldi við upphaf málsins að heildarverðmæti vatnsréttindanna væri á bilinu 150.000.000 til 375.000.000 krónur en upplýsti undir rekstri málsins fyrir matsnefndinni, að í kostnaðaráætlun hefði af varúðarástæðum verið gert ráð fyrir bótum til vatnsréttarhafa að fjárhæð 700.000.000 krónur, og hefði þá verið höfð hliðsjón af niðurstöðu matsnefndar um verðmæti vatnsréttinda í Blöndu. Kröfur áfrýjenda fyrir matsnefndinni og héraðsdómi byggðu á því aðallega að fullt verð fyrir vatnsréttindi allra þeirra vatnsfalla sem nýtt eru í Fljótsdalsstöð væri 93.330.000.000 krónur, en til vara 60.000.000.000 krónur. Héraðsdómur skipaður sérfróðum meðdómsmönnum komst að sömu niðurstöðu og meirihluti matsnefndarinnar að heildarverðmæti vatnsréttindanna, það er grunnbætur ásamt álagi, væri 1.634.395.767 krónur, og krefst stefndi staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Að gengnum héraðsdómi innti stefndi af hendi 23. febrúar 2011 til áfrýjenda greiðslur til viðbótar þeim sem inntar höfðu verið af hendi 22. febrúar 2008 í framhaldi af úrskurði matsnefndarinnar, og er óumdeilt að með þessum greiðslum hefur stefndi greitt áfrýjendum að fullu í samræmi við niðurstöðu héraðsdóms.

IV

Fyrsta varakrafa áfrýjenda, sem jafnframt er aðalkrafa í efnisþætti málsins hér fyrir dómi, er á því byggð að heildarverðmæti vatnsréttinda, sem nýtt eru til raforkuframleiðslu í Kárahnjúkavirkjun, sé 24.903.110.048 krónur. Er þá lagt til grundvallar að bætur til handa áfrýjendum beri að miða við hlutfall af árlegum brúttótekjum stefnda af seldri raforku frá virkjuninni, og eru framtíðartekjurnar núvirtar til eingreiðslu með afvöxtun. Er verðmæti réttindanna samkvæmt þessu fundið út frá svokallaðri leiguaðferð og eingreiðsluútreikningi. Er hlutfallstala hverrar jarðar í vatnsréttindunum notuð til að finna fullt verð til hvers vatnsréttarhafa sem hlutfall af verðmæti réttindanna í heild sinni. Forsendur sem lagðar eru til grundvallar útreikningi kröfunnar byggja á verði á kílóvattstund, tryggðri orkugetu, leigugjaldi og stuðli sem notaður er til framreiknings eingreiðslu. Er til þess vísað að samkvæmt matsgerð R-kk-ef Á-kk-ef og B-kk-ef Þ-kk-ef R-kk-ef, sem síðar verður gerð grein fyrir, hafi meðalverð seldrar raforku á Íslandi árið 2006 miðað við verð á kílóvattstund við stöðvarvegg verið 2,07 til 2,18 krónur. Samkvæmt ársskýrslu stefnda hafi framleiðsla Kárahnjúkavirkjunar verið tæplega 4.800 GWst og miði áfrýjendur í kröfugerð sinni við 4.775.000.000 KWst eða 4.775 GWst. Leigugjald sé miðað við 10% og stuðull til framreiknings sé 23,92344498. Af þessu leiði að fullt grunnverð vatnsréttindanna sé margfeldi framangreindra talna og verði niðurstaðan 24.903.110.048 krónur.

Önnur varakrafa áfrýjenda er á því reist að heildarverðmæti vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar sé 12.451.555.024 krónur. Er þá byggt á sömu aðferð og í fyrstu varakröfunni, að því frátöldu að lagt er til grundvallar að leigugjald sé 5%.

Í þriðju varakröfunni styðjast áfrýjendur við niðurstöðu sérálits í úrskurðinum 22. ágúst 2007. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að verðmæti vatnsréttindanna væri á bilinu 10 til 65.000.000.000 krónur miðað við núvirta eingreiðslu. Leggja áfrýjendur til grundvallar í kröfugerð sinni hér fyrir dómi að verðmætið sé 10.000.000.000 krónur sem var lágmark bóta samkvæmt sérálitinu. Með þessari aðferð telja áfrýjendur að fundinn sé afrakstur auðlindarinnar og á þeim grundvelli sé eingreiðsluverðmæti hennar metið. Sé þetta að öllu leyti í samræmi við mælikvarða eignarnámsreglna um notagildi.

Í fjórðu varakröfunni leggja áfrýjendur matsgerð R-kk-ef Á-kk-ef og B-kk-ef Þ-kk-ef R-kk-ef, um verðmæti vatnsréttindanna til grundvallar, en þeir hafi talið verðmæti réttindanna vera 6.089.000.000 krónur. Í matsgerð þeirra séu færð rök fyrir því að fullt verð í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar beri að skilja sem rétt verð samkvæmt lögmálum hagfræði. Um það sé fjallað í matsgerðinni hvernig finna eigi slíkt rétt verð í einstökum tilvikum. Við eignarnám sé það iðulega svo að slíkt verð sé ekki ein tala heldur tölubil og færi þeir rök að því að við slíkar aðstæður sé viðeigandi að nota svokallaða samningaleikjafræði til að finna fullt verð sem eina tölu á bili „réttra verða.“ Í aðferðinni felist að í verðmati eigi að leggja til grundvallar hver líkleg samningsniðurstaða hefði orðið, ef aðilar hefðu sest að samningaborði.

Í fimmtu varakröfunni miða áfrýjendur við niðurstöðu matsgerðar D-x-x V.S. W-kk-ef og B-kk-ef Þ-kk-ef V-kk-ef sem síðar verður gerð nánari grein fyrir. Samkvæmt þeirri matsgerð sé verðmæti vatnsréttinda sem látin voru af hendi til Kárahnúkavirkjunar 3.936.438.724 krónur.

V

Áfrýjendur reisa málatilbúnað sinn meðal annars á því að það sé andstætt reglum um eignarnám að setja úrskurð matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar skör hærra en rökstuddar matsgerðir dómkvaddra manna í málinu, eins og gert hafi verið í hinum áfrýjaða dómi. Svo byggt verði á matsgerðum dómkvaddra manna nægi að þær séu betur rökstuddar en úrskurður matsnefndarinnar og í meira samræmi við þá grundvallarreglu um eignarnám að greiða skuli fullt verð til eignarnámsþola. Á það er fallist sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi að með því að fela sérstakri nefnd að meta umfang vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar og verðmæti þeirra hafi málsaðilar og aðrir sem áttu hlut að samningnum 13. desember 2005 fellt deilu sína í sérstakan farveg. Í því ferli ber að leggja til grundvallar að samkvæmt greinum 1.2 og 1.3 samningsins skal niðurstaða þeirrar málsmeðferðar vera sú sama og orðið hefði ef stefndi hefði tekið réttindi áfrýjenda eignarnámi lögum samkvæmt. Samkvæmt þessu hefur úrskurðar matsnefndarinnar stöðu áþekka úrskurðum matsnefndar eignarnámsbóta sem er lögbundið stjórnvald, en úrskurðir hennar sæta endurskoðun dómstóla. Hefur verið lagt til grundvallar í dómaframkvæmd að þeir úrskurðir séu ekki rétthærri matsgerðum dómkvaddra manna, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 17. mars 2005 í máli nr. 349/2004 sem birtur er í dómasafni 2005 á blaðsíðu 1237. Af þessu leiðir að sönnunargildi úrskurðarins 22. ágúst 2007 verður ekki talið ríkara en matsgerða dómkvaddra manna sem fyrir liggja í málinu, heldur verður hvert þessara gagna metið að verðleikum þegar á reynir.

VI

Það er meginregla íslensks réttar, að heimild til ráðstöfunar og nýtingar orkulindar fer saman við heimild til ráðstöfunar og nýtingar þeirrar fasteignar, þar sem orkulindina er að finna, innan þeirra takmarka sem leiðir af lögum og samningum. Regla þessa efnis kom meðal annars fram í 56. kapítula landsleigubálks Jónsbókar og kvað á um að hver maður ætti vatn og veiði fyrir sínu landi, svo sem nánar getur í dómi Hæstaréttar 20. mars 1963 í máli nr. 163/1961 sem birtur er í dómasafni 1963 á blaðsíðu 173. Hvað orku fallvatna varðar sér þessarar reglu nú stað í 2. gr. og 49. gr. vatnalaga. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna fylgir landareign hverri, þar með talið þjóðlendu, réttur til umráða og hagnýtingar á því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er á þann hátt sem lögin heimila. Í 1. mgr. 49. gr. laganna kemur fram að eiganda landareignar sem vatnsréttindi fylgja er rétt að nota það vatn sem um hana rennur til að vinna úr því orku. Vatnsréttindi, þar með talin fallréttindi, eru samkvæmt þessu þáttur í eignarrétti landeiganda sem verndar nýtur samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar, og skulu samkvæmt því bætur greiddar ef réttindin eru skert. Er bótaréttur landeiganda ekki takmarkaður við tjón af töku vatns sem landeigandi er þegar byrjaður að hagnýta, sbr. dóm Hæstaréttar 21. júní 1955 í máli nr. 51/1955 sem birtur er í dómasafni þess árs á blaðsíðu 431. Þá hefur og verið lagt til grundvallar í dómaframkvæmd hér á landi, að réttindi til hagnýtingar landgæða teljist verðmæt á fjárhagslegan mælikvarða þótt fáir, og jafnvel aðeins einn, hafi fjárhagslega og tæknilega getu til að afla sér og nýta þær heimildir sem um ræðir, sbr. dóm Hæstaréttar 29. júní 1983 í máli nr. 89/1980 sem birtur er í dómasafni 1983 á blaðsíðu 1538.

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur verið lagt til grundvallar í íslenskum rétti að við ákvörðun bóta skuli beita einum af þremur mælikvörðum við að staðreyna fullar bætur til eignarnámsþola, mælikvörðum söluverðs, notagildis eða enduröflunarverðs. Málsaðilar eru sammála um að síðastgreindi mælikvarðinn geti ekki átt hér við. Af eðli fallréttinda leiðir að mælikvörðum söluverðs og notagildis verður ekki afbrigðalaust um þau beitt. Kemur þar til að tilvikin, þar sem landeigendur hafa ýmist selt slík réttindi eða hagnýtt sjálfir, eru fá í samanburði við önnur réttindi sem tíðast ganga kaupum og sölum í viðskiptum manna á milli og helst reynir á við framkvæmd eignarnáms. Frjáls verðmyndun á fallréttindum hefur því ekki verið til staðar hér á landi, þegar um er að ræða réttindi sem nýtt eru til framleiðslu raforku til stóriðju.

Til þess er þó að líta að frá því farið var að vinna raforku úr vatnsafli hér á landi hafa fallréttindi og önnur orkunýtingarréttindi gengið kaupum og sölum og þau verið arðberandi í höndum eigenda. Verðmæti þeirra hefur og í nokkrum tilvikum verið metið til fjár og þá ýmist af matsnefnd eignarnámsbóta, dómkvöddum matsmönnum, sérstökum úrskurðarnefndum eða gerðardómum sem rétthafar og orkufyrirtæki hafa sameiginlega falið að leysa úr ágreiningi um verðmæti réttindanna. Þeir úrskurðir og matsgerðir sem hér er skírskotað til liggja fyrir í málinu og endurspegla ákveðin viðhorf og sjónarmið sem lögð hafa verið til grundvallar hér á landi við mat á verðmæti vatnsréttinda. Falla þau um flest í sama farveg og var á þeim í meginatriðum byggt í úrskurði matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar, eins og nánar verður rakið í kafla VII hér á eftir. Er þá næst að því að huga hver þessi sjónarmið eru og hvort þau séu samrýmanleg reglu 72. gr. stjórnarskrárinnar um að fullt verði skuli koma fyrir eignarnumin verðmæti. Í framhaldinu þarfnast skoðunar hvort einhverjar þær breytingar hafi orðið á íslenskum lögum sem valdi því að vikið skuli frá þeim sjónarmiðum sem í matsgerðunum og úrskurðunum koma fram.

VII

Samkvæmt 2. gr. raforkulaga taka þau til vinnslu, flutnings, dreifingar og viðskipta með raforku á íslensku forráðasvæði án tillits til orkugjafa. Orkulind er í 3. gr. sömu laga skilgreind sem náttúruleg uppspretta orku í ákveðnu formi og eru í dæmaskyni nefnd vatnsföll, jarðhitageymar, sjávarföll, vindur og sólarljós, en einnig olíu- og gaslindir og kolanámur. Ráðherra er í 1. mgr. 23. gr. laganna veitt heimild til að taka eignarnámi land, landgæði, mannvirki, aðstöðu og önnur réttindi landeiganda að því leyti sem nauðsyn ber til, ef ekki næst samkomulag við landeiganda eða eiganda orkulindar vegna framkvæmda á grundvelli laganna. Afhendir ráðherra síðan viðkomandi fyrirtæki þau réttindi sem eignarnámi hafa verið tekin. Í 5. mgr. 23. gr. segir að um framkvæmd eignarnáms fari eftir almennum reglum. Jafnframt er tekið fram að við ákvörðun eignarnámsbóta skuli taka sérstakt tillit til óvissu um orkulindina og kostnaðar af leit og vinnslu. Lagaákvæði þetta er samhljóða 3. mgr. 30. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Öðrum skráðum réttarreglum er ekki til að dreifa sem gagngert mæla fyrir um hver sjónarmið skuli leggja til grundvallar verðmati orkulinda sem teknar eru eignarnámi, ef frá er talin 140. gr. vatnalaga eins og hún var fyrir þá breytingu sem gerð var með lögum nr. 132/2011.

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir niðurstöðum matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar. Eins og þar kemur fram taldi matsnefndin í úrskurði sínum nærtækast við úrlausn á ágreiningi málsaðila að líta til fordæma sem fyrri úrlausnir veittu um ákvörðun á verði fallréttinda og vísaði þar einkum til matsgerðar 10. ágúst 1992 um ákvörðun bóta fyrir fallréttindi Blöndu. Í Blöndu hagar svo til að áin er stífluð við Reftjarnarbungu, um það bil miðja vegu milli upptaka og árósa, og þar myndað miðlunarlón. Úr lóninu er ánni veitt um skurði og stöðuvötn út eftir Auðkúluheiði um 24 km leið að inntaki á Eiðsstaðabungu, en þaðan fellur vatnið um 287 m um aflstöðina út í farveginn á ný. Meðal vatnsrennsli í Blöndu til virkjunar er um 39 m³/sek, rennsli um allar þrjár vélar virkjunarinnar 61,5 m³/sek og afl vélanna alls um 150 MW. Orkugeta virkjunarinnar er 750 GWst á ári.

Matsnefnd Blönduvirkjunar lagði til grundvallar úrlausn sinni að vatnsréttindi væru réttindi sem nytu verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar. Af því leiddi að greiða skyldi fullt verð fyrir þau vatnsréttindi sem yfirtekin væru í þágu virkjunarinnar og bætur miðast við fjárhagslegt tjón rétthafanna eingöngu en ekki þann ávinning sem orkufyrirtækið kynni að hafa af framkvæmdinni. Í því mati væri til ýmissa atriða að líta sem tilgreind voru, þótt vægi hvers þáttar um sig væri ekki nefnt. Lagði matsnefndin þar í fyrsta lagi til grundvallar stærð og hagkvæmni virkjunarinnar, í öðru lagi samanburð hennar við aðra virkjunarkosti, í þriðja lagi dreifikerfi þeirrar orku sem til yrði, í fjórða lagi markað fyrir orkuna, í fimmta lagi að eðlilegt og sanngjarnt hlutfall þyrfti að vera milli verðs vatnsréttinda annars vegar og stofnkostnaðar virkjunarinnar hins vegar, og í sjötta lagi þann sérhag sem koma skyldi til frádráttar bótum samkvæmt 140. gr. vatnalaga. Matsnefnd Kárahnjúkavirkjunar leit til þessara sjónarmiða og taldi, eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi, að rétt væri og í samræmi við niðurstöðu matsnefndar Blönduvirkjunar að miða bætur vatnsréttarhafa ásamt öðru við hlutfall af stofnkostnaði virkjunarinnar. Matsnefndirnar tvær lögðu þó til grundvallar mismunandi forsendur um nokkur atriði, og má þar helst nefna ólíka afstöðu þeirra til þess hvort stærð virkjunar ætti að leiða til lækkunar bóta.

Þær forsendur sem matsnefndir Blönduvirkjunar og Kárahnjúkavirkjunar byggðu á endurspegla í stórum dráttum sjónarmið sem áður hafði verið stuðst við í mati fallréttinda hér á landi. Er þá átt við matsgerðir um verðmæti vatnsréttinda jarðarinnar Úlfljótsvatns í Þingvallavatni, Sogi og Úlfljótsvatni vegna virkjunar Sogsins 28. maí 1929, verðmæti helmings vatnsréttinda jarðarinnar Efri-Brúar í Grímsnesi vegna Ljósafossstöðvar 18. desember 1935 og verðmæti vatnsréttinda jarðanna Dynjanda, Borgar og Rauðsstaða í Vestur-Ísafjarðarsýslu vegna Mjólkárvirkjunar 22. desember 1961. Þá er og til þess að líta að í dómi Hæstaréttar 19. janúar 2006 í máli nr. 388/2005, sem birtur er í dómasafni 2006 á blaðsíðu 192, var fjárhæð afsláttarkröfu vegna vanefnda seljanda á samningi um sölu jarðar byggð á matsgerð dómkvaddra manna, sem ekki hafði verið hnekkt með yfirmati, um verðmæti vatnsréttinda jarðarinnar Króks í Ásahreppi í Þjórsá vegna fyrirhugaðrar Urriðafossvirkjunar. Í þeirri matsgerð var við mat á verðmæti réttindanna í meginatriðum stuðst við þau sjónarmið sem áður eru rakin, og þá einkum þau sem fram koma í mati fallréttinda Blöndu. Loks er til þess að líta að fyrir liggja í málinu annars vegar gerðardómur 21. janúar 1976 um verðmæti jarðhitaréttinda við Svartsengi í nágrenni Grindavíkur og hins vegar úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta 30. desember 1980 um bætur vegna eignarnáms Deildartunguhvers í Borgarfirði. Þótt fallréttindi og jarðhitaréttindi séu eðlisólík og tækni við nýtingu þeirra ekki hin sama, eiga svipuð sjónarmið við að ákveðnu marki, þegar metnar eru bætur fyrir orkuréttindi sem nýtt eru til framleiðslu á rafmagni. Endurspegla gerðardómurinn frá 1976 og úrskurðurinn frá 1980 það viðhorf að teknu tilliti til þess sem skilur réttindin að.

VIII

Eins og fyrr greinir byggði matsnefnd Kárahnjúkavirkjunar í öllum aðalatriðum á svipuðum sjónarmiðum og áður höfðu verið lögð til grundvallar hér á landi við verðmat fallréttinda í tengslum við virkjunarframkvæmdir. Þessi viðmið eru í samræmi við þau sem nefnd eru í 5. mgr. 23. gr. raforkulaga og 3. mgr. 30. gr. laga nr. 57/1998, en þar kemur fram að taka beri sérstakt tillit til óvissu um orkulindina og kostnaðar við þá framkvæmd sem eignarnámið grundvallast á. Framangreind sjónarmið gefa raunhæfa mynd af því, hvernig unnt er við eignarnám að nálgast verðmat réttinda, sem í ljósi eðlis síns er jafn örðugt að meta til fjár og fallréttindi, þannig að fullar bætur komi fyrir. Þar sem þessi sjónarmið eru höfð að leiðarljósi í úrskurði matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar, hefur hún í öllum aðalatriðum lagt réttan grundvöll að niðurstöðu sinni um fullar bætur til áfrýjenda, en nánari afstaða verður tekin til einstakra sjónarmiða nefndarinnar hér á eftir. Af þessu leiðir að staðfest er sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að bætur til áfrýjenda verði ekki metnar með þeirri aðferð, sem þeir byggja fyrstu og aðra varakröfu sína á, að miða við hlutfall af brúttósöluverði seldrar raforku frá Kárahnjúkavirkjun.

IX

Í þriðju varakröfu sinni styðjast áfrýjendur sem fyrr segir við sérálit í úrskurði matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar. Segja áfrýjendur sérálitið byggja á notagildi réttindanna á þeim grundvelli, að verðmæti auðlindarinnar ráðist af markaðsverði afurðanna að frádregnum byggingarkostnaði, með tilliti til ávöxtunarkröfu orkufyrirtækisins. Verðmæti vatnsréttindanna sé þá ákveðið á fullkomlega upplýstum markaði, þar sem orkufyrirtækið fái þá ávöxtun sem eðlileg sé, og viðbótarávöxtun renni til vatnsréttarhafa. Aðferðin sé eðlileg í tilvikum þar sem ekki sé til staðar mótaður markaður fyrir tiltekin réttindi, enda óeðlilegt að við eignarnámsmat sé gert ráð fyrir því að annað hvort eignarnemi eða eignarnámsþoli semji af sér, hefðu samningar náðst. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi byggir niðurstaða sérálitsins í meginatriðum á þeirri forsendu að áfrýjendur eigi að fá í sinn hlut svokallaða auðlindarentu, en með því er átt við þann hagnað sem eftir stendur þegar orkufyrirtækið hefur fengið nánar tilgreinda ávöxtun á fjárfestingu sína. Er fallist á með héraðsdómi að sú aðferð samræmist ekki þeim sjónarmiðum sem miða ber við í verðmati fallréttinda samkvæmt íslenskum rétti og verður sérálitið þegar af þeirri ástæðu ekki lagt til grundvallar dómi í málinu.

X

Í málinu hafa sem fyrr segir verið lagðar fram tvær matsgerðir dómkvaddra manna um verðmæti þeirra vatnsréttinda sem um ræðir. Eins og greinir í kafla V hefur úrskurður matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar ekki ríkara sönnunargildi en þær matsgerðir, heldur ber að meta þær að verðleikum. Eins og málatilbúnaði aðila er háttað er þessu næst rétt að taka afstöðu til þessara matsgerða.

Fyrst er til að taka að fjórðu varakröfu sína í málinu styðja áfrýjendur við matsgerð R-kk-ef Á-kk-ef og B-kk-ef Þ-kk-ef R-kk-ef, en í henni var meðal annars svarað þeirri spurningu hver séu „verðmæti vatnsréttinda sem látin eru af hendi vegna Kárahnjúkavirkjunar.“ Eins og nánar greinir í kafla IV hér að framan er niðurstaða þeirra R-kk-ef og B-kk-ef í matsgerð 31. mars 2010 byggð á aðferðum svokallaðrar samningaleikjafræði. Þær aðferðir eiga sér enga stoð í viðurkenndum sjónarmiðum sem leggja ber til grundvallar við ákvörðun eignarnámsbóta samkvæmt íslenskum rétti. Verður þegar af þeirri ástæðu fallist á með hinum áfrýjaða dómi að matsgerðin verði ekki lögð til grundvallar við ákvörðun bóta til handa áfrýjendum. Í annan stað er að geta matsgerðar D-x-x V.S. W-kk-nf og B-kk-þf Þ-kk-ef V-kk-þf, þar sem meðal annars skyldi lagt mat á hverjar séu „hæfilegar bætur til vatnsréttarhafa samkvæmt samningi aðila frá 13. desember 2005“. Niðurstaða matsgerðar þeirra 28. febrúar 2010 var eins og áður greinir sú að verðmæti vatnsréttindanna væri 3.936.438.724 krónur miðað við verðlag á matsdegi, og er fimmta varakrafa áfrýjenda á því reist. Eins og atvikum málsins háttar verður að taka afstöðu til matsgerðarinnar við úrlausn þess.

Aðila greinir á um tímamark til viðmiðunar þegar bætur í málinu eru metnar. Í aðalatriðum byggja áfrýjendur á því fyrir Hæstarétti að viðmiðunartími bóta sé í fyrsta lagi 22. ágúst 2007, þegar úrskurður matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar var kveðinn upp. Stefndi, sem krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms, byggði á því í héraði að við ákvörðun tímamarks bæri að líta til þess tíma þegar ákveðið var að byggja álver í Reyðarfirði á árunum 2002 til 2003, en öll hækkun á verðmæti fasteigna og vatnsréttinda áfrýjenda megi rekja til byggingar Kárahnjúkavirkjunar. Í síðasta lagi skuli miðað við það tímamark, þegar áfrýjendur framseldu vatnsréttindi sín til stefnda með samningnum 13. desember 2005. Í kafla I hér að framan er gerð grein fyrir opinberum leyfum sem veitt voru til Kárahnjúkavirkjunar, upphafi framkvæmda þar og lokum þeirra. Með hliðsjón af því sem þar kemur fram og með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða, að þegar stefndi undirritaði samninginn 13. desember 2005 hafi hann tekið umráð þeirra fallréttinda sem hér um ræðir og að áhættuskipti hafi þá orðið með sömu réttaráhrifum og réttindin hefðu verið tekin eignarnámi. Eftir það tímamark verður ekki horft til annarra breytinga á aðstæðum en þeim sem felast í því að verðmæti réttinda ákvarðast á grundvelli verðlags á matsdegi. Í því sambandi skal áréttað það sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi að matsnefnd Kárahnjúkavirkjunar taldi að ekki hefðu orðið verðbreytingar, umfram almennar verðlagshækkanir, á vatnsréttindum Kárahnjúkavirkjunar frá árinu 2002 til loka árs 2005.

Fjórða spurningin sem lögð var fyrir matsmennina D-x-x V.S. W-x-x og B-kk-þf Þ-kk-þf V-kk-þf var hvert væri líklegt söluverð vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar, annars vegar í árslok 2002 og hins vegar í árslok 2005, með hliðsjón af þekktum fordæmum og að virtri sérstöðu virkjunarinnar. Matsmennirnir töldu að hvorki væru forsendur til að áætla söluverð vatnsréttindanna í árslok 2002 né í árslok 2005. Þá skyldu matsmennirnir í fimmta lagi svara því, hverjar væru hæfilegar bætur til vatnsréttarhafa samkvæmt samningnum 13. desember 2005. Þeir töldu hæfilegar bætur vera 3.936.438.724 krónur miðað við verðlag á matsdegi sem var 28. febrúar 2010. Með vísan til þess sem fram kemur í kafla XI hér á eftir er fallist á með héraðsdómi að í matsgerðinni sé um ýmis veigamikil atriði tekið mið af atvikum, sem ýmist komu til eftir áhættuskipti eða hafa ekki orðið, og verður hún af þeirri ástæðu ekki lögð til grundvallar ákvörðun bóta í málinu.

XI

Ný raforkulög tóku gildi 7. apríl 2003 en komu til framkvæmda 1. júlí sama ár og varð þá grundvallarbreyting á skipan raforkumála hér á landi. Breytingin fólst einkum í því að svokallaðir náttúrulegir einkasöluþættir raforkukerfisins og þeir þættir þar sem samkeppni verður komið við voru skildir að. Vinnsla og sala raforku var með lögunum gefin frjáls og er nú rekin á samkeppnisgrundvelli, en til flutnings og dreifingar þarf eftir sem áður sérleyfi.

Áfrýjendur reisa málatilbúnað sinn meðal annars á því að gildistaka nýrra raforkulaga hafi leitt af sér grundvallarbreytingu á verðmati vatnsréttinda hér á landi. Í tíð eldri laga hafi samkeppni í orkuframleiðslu verið takmörkuð og markaðsháð eftirspurn eftir vatnsréttindum ekki verið fyrir hendi. Þessu hafi nýju lögunum verið ætlað að breyta, þau hafi tekið gildi í áföngum, séu nú að fullu komin til framkvæmda, fjölmörg ný orkufyrirtæki hafi orðið til og samkeppni skapast. Af þessu leiði að samningar og úrlausnir um verðmæti vatnsréttinda frá tíð eldri raforkulaga hafi enga þýðingu til viðmiðunar í þessu máli. Raforkuframleiðandi geti nú selt raforku til almenningsnota, jafnvel þótt aðrir framleiðendur fylli þann markað, með því að bjóða lægra verð en þeir. Raforkusala frá nýju orkuveri verði því ekki einskorðuð við afmarkaðan hluta íslensks raforkumarkaðar í mati á virði þeirra fallréttinda sem orkuver nýti. Matið eigi að vera óháð notkun, enda kunni hún að breytast í framtíðinni. Ljóst sé að möguleikar til sölu á almennum markaði takmarkist af kostnaði við flutning raforku og orkutöpum því samfara. Það sé hins vegar grundvallareinkenni orkumarkaðar fyrir stóriðju að staðsetning orkufrekrar starfsemi ráðist af því hvar orkulindir sé að finna, og gildi þetta hvort sem litið sé á þennan markað í alþjóðlegu samhengi eða einungis á Íslandi. Niðurstaða matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar sé í ósamræmi við nýju raforkulögin og hafna áfrýjendur þeirri afstöðu nefndarinnar að breytingar á rekstrarumhverfi raforkuvera gildi eingöngu um innanlandsmarkað raforku í þeim skilningi að stóriðja teljist ekki hluti hans. Raforkulög geri engan greinarmun í þessum efnum og í raun hafi þau haft mun ríkari áhrif á samkeppni í rafmagnssölu til stóriðjunotenda en annarra. Stefndi telur á hinn bóginn að gildistaka nýrra raforkulaga ein og sér hafi engu breytt um verðmæti vatnsréttinda til vatnsaflsvirkjana sem nýti stór vatnsföll sem streymi um fjölmargar landareignir. Hefðbundnar lagareglur og sjónarmið um ákvörðun eignarnámsbóta eigi því við þegar vatnsréttindi Kárahnjúkavirkjunar séu metin, enda hefði með skýrum hætti þurft að mæla fyrir um það í lögunum ef gildistaka þeirra hefði átt að hafa þau áhrif að breyta gildandi reglum um ákvörðun eignarnámsbóta.

Í hinum áfrýjaða dómi er ítarlega gerð grein fyrir sjónarmiðum matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar um framangreint ágreiningsefni. Eins og þar greinir er íslenskur raforkumarkaður í raun tvískiptur, annars vegar í almennan markað og hins vegar markað fyrir stóriðju. Þótt slík aðgreining komi ekki fram í raforkulögum, ræðst hún eðli máls samkvæmt af markaðsaðstæðum og endurspeglast meðal annars í tæknilegum mun og mismunandi orkuverði. Með því frelsi til framleiðslu og sölu á raforku, sem leiddi af gildistöku nýrra raforkulaga, hefur að sönnu orðið til vísir að starfsemi sem rekin er á samkeppnisgrundvelli. Til viðbótar þeim virkjunum sem fyrir voru hafa eftir gildistöku nýrra raforkulaga komið inn á markaðinn nokkrar smávirkjanir þar sem leigusamningar hafa verið gerðir um hagnýtingu vatnsréttinda en þau ekki látin varanlega af hendi. Þessar smávirkjanir selja á hinn bóginn framleiðslu sína á innanlandsmarkaði til almennrar notkunar, tengjast dreifikerfi í heimabyggð og samningur við dreifiveitu eða flutningsfyrirtæki þarf að liggja fyrir þegar sótt er um virkjunarleyfi, sbr. 3. mgr. 5. gr. raforkulaga. Sú verðmyndun sem verður til í slíkum leigusamningum getur því ekki orðið raunhæft viðmið í verðlagningu fallréttinda sem framseld eru orkufyrirtæki í eitt skipti fyrir öll og hagnýtt af þess hálfu til framleiðslu orku í stórvirkjun sem styðst við sjálfstætt flutningskerfi og tengist þar með ekki hinu almenna dreifikerfi raforku í landinu. Er þá einnig haft í huga að stórvirkjanir hér á landi eru háðar sölu til stórnotenda og mótast raforkuverð til þeirra ekki af innlendri samkeppni á almennum raforkumarkaði, heldur koma þar aðrir þættir til skoðunar, svo sem samanburður við erlenda orkugjafa og verðlagning orku þeirra, nálægð orkuvers við markaði fyrir hráefni og fullunnar vörur og heimsmarkaðsverð tiltekinna framleiðslutegunda.

Í málatilbúnaði sínum vísa áfrýjendur til réttarframkvæmdar í Noregi og telja hana geta haft þýðingu við mat á verðmæti fallréttinda hér á landi. Í því sambandi ber að hafa í huga, að þrátt fyrir gildistöku nýrra raforkulaga er Ísland og verður eyland í raforkusölu þar til tenging næst um sæstreng til annarra landa, ef sá kostur verður að veruleika. Að þessu leyti eru markaðsaðstæður á Íslandi og í Noregi mjög ólíkar, því raforkukerfi Noregs er samtengt raforkukerfi nágrannalandanna og þar með raforkukerfi Evrópu. Auk þess er framboð fallréttinda með allt öðrum og takmarkaðri hætti í Noregi en hér á landi, en takmarkað framboð tiltekinna gæða er almennt til þess fallið að hafa áhrif á verðlagningu þeirra og þá til hækkunar. Gögn málsins styðja því þá afstöðu matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar að fordæmi um verðlagningu fallréttinda verði ekki sótt til Noregs vegna þeirra virkjana sem þar hafa verið reistar í seinni tíð.

Af framangreindu leiðir að hvorki verður fallist á með áfrýjendum að gildistaka nýrra raforkulaga hafi leitt til þess að önnur sjónarmið en hingað til hefur verið stuðst við í framkvæmd hér á landi verði lögð til grundvallar verðmati fallréttinda né að tilvitnuð dæmi frá Noregi fái þeim sjónarmiðum breytt.

XII

Í kafla VIII hér að framan var þess getið að í öllum aðalatriðum hafði matsnefnd Kárahnjúkavirkjunar að leiðarljósi í úrskurði sínum sömu sjónarmið og matsnefnd Blönduvirkjunar studdist við á sínum tíma. Þau lúta fyrst og fremst að stærð og hagkvæmni virkjunar, samanburði hennar við aðra virkjunarkosti, dreifikerfi þeirrar orku sem til verður, markaði fyrir orkuna, þeim sérhag sem koma skal til frádráttar bótum samkvæmt vatnalögum og að sanngjarnt og eðlilegt hlutfall sé á milli verðs vatnsréttinda annars vegar og stofnkostnaðar virkjunar hins vegar. Jafnframt var í kafla VIII komist að þeirri niðurstöðu að þessi sjónarmið gefi raunhæfa mynd af því hvernig nálgast skal verðmat fallréttinda, þannig að fullar bætur komi fyrir, og að sjónarmiðin séu í samræmi við þau sem nefnd eru í 5. mgr. 23. gr. raforkulaga og 3. mgr. 30. gr. laga nr. 57/1998. Eðli máls samkvæmt verður vægi einstakra þátta í slíku mati ekki sundurgreint með nákvæmum hætti, heldur hlýtur heildarmat og samspil ólíkra og að sumu leyti matskenndra þátta að ráða niðurstöðu.

Þegar afstaða er tekin til úrskurðar matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar og einstakra atriða í forsendum hans er þess fyrst að geta að virkjunin á sér enga hliðstæðu í sögu íslenskra vatnsaflsvirkjana hvað stærð varðar. Orkuvinnsla hennar er 4.570 GWst á ári og er því ríflega tvöfalt meiri en orkuvinnsla Búrfellsvirkjunar sem skilar 2.093 GWst á ári og er næst stærst vatnsaflsvirkjana hér á landi. Til samanburðar skal nefnt að í áformum um svokallaða Fljótsdalsvirkjun sem fólust í virkjun Jökulsár í Fljótsdal við Eyjabakka var miðað við að sú virkjun skilaði 210 MW afli fyrir álver sem framleitt gæti 200.000 tonn á ári. Framleiðslugeta álvers Alcoa Fjarðaáls sf. í Reyðarfirði mun á hinn bóginn vera á bilinu 360.000 til 420.000 tonn á ári. Fljótsdalsstöð er því langstærst vatnsaflsvirkjana stefnda, 690 MW að uppsettu afli, en samkvæmt gögnum málsins er uppsett afl Búrfellsstöðvar 270 MW, Hrauneyjafossstöðvar 210 MW, Blöndustöðvar 150 MW, Sigöldustöðvar 150 MW, Sultartangastöðvar 120 MW, Vatnsfellsstöðvar 90 MW og annarra vatnsaflsstöðva umtalsvert minna.

Í tengslum við stærð Kárahnjúkavirkjunar þarf að hafa í huga að virkjun þeirra þriggja vatnsfalla sem nýtt eru til að framleiða rafmagn í Fljótsdalsstöð er flókið verkefni sem kallaði á langan og kostnaðarsaman undirbúning og var á fárra færi tæknilega og fjárhagslega að ráðast í. Nam rannsóknakostnaður á árunum 1983 til 2003 samkvæmt gögnum málsins 6.146.000.000 krónum á verðlagi ársins 2006. Ákvörðun um hvort ráðist er í virkjun hlýtur ávallt að byggja á mati á stofnkostnaði hennar og samspili þess kostnaðar og áætlaðra tekna, eins og matsnefnd Kárahnjúkavirkjunar benti á. Því lægri sem stofnkostnaður er sem hlutfall af áætluðum tekjum þeim mun meira verður virði þeirra réttinda sem virkjuð eru, og því haldast ávallt í hendur arðsemi og hlutfallslegur kostnaður. Framreiknaður stofnkostnaður Blönduvirkjunar, miðað við breytingar á byggingarvísitölu frá úrskurðardegi í júlí 1991 til og með ágúst 2007, nemur samkvæmt útreikningum matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar 26.400.000.000 krónum, en stofnkostnaður Kárahnjúkavirkjunar var að mati nefndarinnar um 110.000.000.000 krónur. Þar sem orkuvinnsla Kárahnjúkavirkjunar mun vera 4.660 GWst á ári en Blönduvirkjunar 750 GWst, er stofnkostnaður á orkueiningu í Kárahnjúkavirkjun samkvæmt þessum útreikningum 23.600.000 krónur á hverja GWst en 35.200.000 krónur í Blönduvirkjun. Í ljósi þessa samanburðar er Kárahnjúkavirkjun vegna stærðar sinnar mjög hagkvæmur virkjunarkostur. Eru engin efni til annars en að virða stærð og hagkvæmni Kárahnjúkavirkjunar til hækkunar bóta til vatnsréttarhafa svo sem matsnefndin gerði.

Þegar ráðist var í Kárahnjúkavirkjun voru efnahagsleg umsvif á svæðinu í nánd hennar samkvæmt gögnum málsins lítil og eftirspurn þar eftir raforku í samræmi við það. Við mat á markaðsaðstæðum á þeim tíma þegar ráðist var í framkvæmdirnar er til þess að líta að Kárahnjúkavirkjun var sérstaklega hönnuð til að selja orku til álvers Alcoa Fjarðaáls sf. í Reyðarfirði. Framkvæmdir við álverið og virkjunina héldust því í hendur og gat hvorug fjárfestingin án hinnar verið. Endingartími Kárahnjúkavirkjunar er samkvæmt gögnum málsins talinn verða 63 ár, en orkusölusamningur stefnda við álverið er til 40 ára. Er því ákveðin óvissa um framtíðarnot virkjunarinnar að samningstíma loknum og þau að öllum líkindum háð því að stórnotandi verði áfram til staðar. Samkvæmt gögnum málsins nýtir almenni raforkumarkaðurinn nú um 3.000 GWst á ári. Tryggð orkugeta Kárahnjúkavirkjunar er hins vegar um 4.660 GWst á ári sem svarar til meira en 60 ára aukningar innanlandsmarkaðar eins og hann var á árunum 1996 til 2006. Því er ljóst að hinn almenni raforkumarkaður myndi aldrei geta tekið við framleiðslu virkjunarinnar ef vanefndir yrðu af hálfu Alcoa Fjarðaáls sf. á raforkukaupum. Samkvæmt þessu er fallist á með héraðsdómi, að áfrýjendur hafi ekki sýnt fram á að eftirspurn eftir vatnsréttindum þeirra hafi verið fyrir hendi til framleiðslu raforku sem seld yrði hærra verði en því sem stóriðja greiðir almennt. Þá hafa hvorki verið leidd að því rök í málinu að öðrum kaupanda en stefnda hafi verið til að dreifa við upphaf framkvæmda sem hafi haft fjárhagslega og tæknilega getu til að ráðast í þær og verið jafnframt reiðubúinn til að greiða hærra gjald fyrir réttindin, né hefur verið gert líklegt að svo geti orðið í nálægri framtíð. Verður að leggja mat á virði vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar meðal annars í þessu ljósi.

Markaður fyrir orku Kárahnjúkavirkjunar var sem fyrr segir háður því að um sölu til stórnotanda yrði að ræða. Þótt raforka sé hér á landi framleidd bæði úr jarðhita og fallvatni verður af gögnum málsins ekki ráðið, að þess hafi verið kostur að nýta aðra innlenda orkugjafa til framleiðslu raforku, sem seld yrði álverinu í Reyðarfirði á lægra verði en því sem stefndi samdi um við Alcoa Fjarðaál sf. Um samkeppni við aðra innlenda orkugjafa var því ekki að ræða og verður til þessa atriðis að líta við mat á virði þeirra fallréttinda sem áfrýjendur afhentu stefnda á grundvelli samningsins 13. desember 2005.

Samkvæmt 6. tölulið 3. gr. raforkulaga er flutningskerfi raforku skilgreint sem raflínur og mannvirki þeim tengd sem nauðsynleg eru til flutnings raforku frá virkjunum til stórnotanda og til dreifiveitna á tilgreindum afhendingarstöðum. Við mat á virði fallréttinda hér á landi hefur jafnan verið litið til þess hversu nærri hinu almenna flutningskerfi raforku fyrirhuguð virkjun liggur. Er það af skiljanlegum ástæðum talið virkjunarkosti til tekna að fjarlægðin sé sem minnst, enda er það orkufyrirtækið sem þarf að standa straum af kostnaði við að flytja orkuna frá virkjun til hins almenna flutningskerfis eða ákveðins stórnotanda. Skal í þessu sambandi bent á að samkvæmt gögnum málsins hefur kostnaður við orkuflutningsmannvirki frá tengivirki í Fljótsdalsstöð og að álveri Alcoa Fjarðaáls sf. í Reyðarfirði ávallt verið talinn sem hluti stofnkostnaðar Kárahnjúkavirkjunar, og var gert ráð fyrir því að sá kostnaður gæti hækkað um allt að 9.000.000.000 krónur vegna flutningsvirkjanna. Þegar mat er lagt á virði þeirra fallréttinda sem nýtt eru til framleiðslu raforku í Kárahnjúkavirkjun verður að hafa í huga, að staðsetning hennar er á ystu mörkum raforkukerfisins og jafnframt að flutningsgeta byggðalínu, sem er hluti hins almenna flutningskerfis raforku í landinu, er óveruleg í hlutfalli við framleiðslu virkjunarinnar. Eini möguleiki þess að koma framleiðslu virkjunarinnar á markað var því annað hvort með sérstökum flutningsvirkjum til þess eina kaupanda sem fannst að orkunni, svo sem reyndin varð, eða með styrkingu hins almenna flutningskerfis og þeim kostnaði sem því hefði verið samfara fyrir orkufyrirtækið að taka þátt í. Horfir þetta atriði til lækkunar þegar mat er lagt á virði þeirra fallréttinda sem nýtt eru til framleiðslu raforku í Kárahnjúkavirkjun.

Stefndi reisir kröfur sínar meðal annars á því að við mat á virði fallréttinda þurfi almennt að ná fram niðurstöðu sem tryggi sanngjarnt og eðlilegt hlutfall á milli virkjunarkostnaðar og verðmætis þeirra fallréttinda sem nýtt eru í viðkomandi virkjun. Bendir hann í því sambandi á að verðmæti vatnsréttinda megi aldrei verða svo stór hluti stofnkostnaðar við framkvæmd, að hann einn og sér ráði því hvort virkjun verði hagkvæm og þar með hvort í hana verði ráðist. Áður er komist að þeirri niðurstöðu að framangreint atriði sé meðal þeirra sjónarmiða sem taka beri tillit til þegar lagt er mat á virði fallréttinda, enda er beinlínis gert ráð fyrir því í 5. mgr. 23. gr. raforkulaga og 3. mgr. 30. gr. laga nr. 57/1998. Er með þessu matskennda viðmiði leitast við að tryggja jafnvægi milli hagsmuna vatnsréttarhafa og orkufyrirtækis og þar með framgang þeirra samfélagslegu hagsmuna sem búa að baki eignarnámsákvæðum þeirra laga sem um hagnýtingu orkulindar gilda. Þess er áður getið að stofnkostnaður Kárahnjúkavirkjunar var talinn hafa verið að minnsta kosti 110.000.000.000 krónur og er samkvæmt gögnum málsins þar miðað við verðlag í apríl 2007. Aðalkrafa áfrýjenda tekur sem fyrr segir mið af því að heildarverðmæti vatnsréttinda sem nýtt eru í Kárahnjúkavirkjun nemi 24.903.110.048 krónum. Sú fjárhæð jafngildir um 40% eigin fjár stefnda eins og það var í árslok 2006. Þegar þetta er virt, horft er til líklegrar vatnsaukningar vegna gróðurhúsaáhrifa, grænna vottorða, kolefniskvóta, líklegrar hækkunar heimsmarkaðsverðs á raforku og annarra þeirra atriða sem áfrýjendur vísa til, er fallist á með héraðsdómi að leggja til grundvallar þá niðurstöðu úrskurðarins 22. ágúst 2007 að hæfilegt sé að ákveða bætur á þeirri forsendu að grunnverðmæti vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar sé 1,4% af áætluðum stofnkostnaði virkjunarinnar eða 1.540.000.000 krónur. Í ljósi þessarar niðurstöðu og kröfugerðar stefnda hér fyrir dómi þarf ekki að taka afstöðu til málsástæðna hans um lækkun bóta vegna ávinnings áfrýjenda af framkvæmdum við Kárahnjúkavirkjun og hagræðis þeirra af eingreiðslu bóta.

Fyrir Hæstarétti leita málsaðilar ekki endurskoðunar á niðurstöðu héraðsdóms um skiptingu bóta vegna vatnsréttindanna milli áfrýjenda innbyrðis. Að virtri 2. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 eru ekki efni til að verða við kröfu áfrýjenda um að dæma vexti á annan veg en gert var í héraði. Sem fyrr segir greiddi stefndi áfrýjendum 23. febrúar 2011 að fullu fyrir hlutdeild þeirra í vatnsréttindum Kárahnjúkavirkjunar í samræmi við niðurstöðu héraðsdóms, en fyrir Hæstarétti hefur stefndi þó ekki krafist sýknu á þeim grunni. Verður því tekin til greina krafa hans um staðfestingu héraðsdóms að þessu leyti.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað.

Rétt er að hver aðila málsins beri sinn kostnað af rekstri þess fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal óraskaður vera.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.