196/2002

X var ákærður fyrir kynferðismök við stjúpdóttur sína. Fallist var á mat héraðsdóms um að framburður stúlkunnar væri trúverðugur. Það að stúlkan reyndist smituð af tveimur kynsjúkdómum sem X gekk með var talið styðja að um kynferðismök hefði verið að ræða. Þá væri ekkert komið fram sem benti til að það mat héraðsdóms væri rangt að frásögn X um frumkvæði telpunnar að kynferðismökum að honum sofandi væri mjög ótrúverðug. Að þessu virtu var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu X og heimfærslu atferlis hans til refsiákvæða staðfest. Tekið var fram að X ætti sér engar málsbætur. Við ákvörðun refsingar bæri að líta til þess að hann braut gegn mjög ungri telpu, 6-7 ára að aldri, sem var stjúpdóttir hans og undir umsjá hans á heimili þeirra. Brást hann þannig með öllu trúnaðarskyldum sínum gagnvart henni. Atferli hans var gróft og náði yfir ekki skemmri tíma en eitt ár. Ljóst var af fyrirliggjandi gögnum að atferlið hafði valdið henni tjóni, sem hún kynni að búa lengi að, og mátti ákærða vera þetta ljóst. Óhjákvæmilegt væri einnig að hafa í huga framferði X eftir að upp um brotin komst en hann hefði ekki sýnt eftirsjá og reynt að varpa allri ábyrgð yfir á herðar telpunnar. Á hinn bóginn bæri að líta til þess að ákærði hefði ekki áður verið dæmdur fyrir brot gegn lögum. Með framanritað í huga þótti refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Með hliðsjón af greinargerðum sérfræðinga sem höfðu annast stúlkuna og þess að það var virt honum til stórfellds gáleysis að hann lét sig það engu skipta að hann var með kynsjúkdóm sem hætt væri við að smitaðist við athæfi hans var hann gerður bótaábyrgur á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dæmdur til að greiða stúlkunni 1.200.000 krónur í miskabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf H-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. apríl 2002 með skírskotun til heimildar í 148. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. lög nr. 37/1994, einvörðungu til endurskoðunar á ákvörðun refsingar til þyngingar og til greiðslu miskabóta til A, að fjárhæð 1.200.000 krónur auk dráttarvaxta og kostnaðar.

Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara krefst hann sýknu og frávísunar skaðabótakröfu en til þrautavara verulegrar mildunar refsingar, sem verði þá jafnframt skilorðsbundin, og lækkunar á dæmdum skaðabótum.

Ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt, sem síðar verður að vikið.

I.

Upphaf máls þessa er kæra, sem félagsmálafulltrúi [...] sendi sýslumanninum á [...] með bréfi 29. janúar 2001 um ætlað kynferðislegt athæfi ákærða í máli þessu gagnvart stjúpdóttur sinni, sem fædd er 1993, en kæran er byggð á frásögn móður telpunnar. Er nánar greint frá efni kærunnar í héraðsdómi. Ákærði var boðaður til rannsóknardeildar lögreglunnar á [...] 31. janúar 2001 og kemur fram í skýrslu, er þá var gerð, að honum væri kunnugt tilefni skýrslutöku og jafnframt að tilgangur hennar væri fyrst og fremst að gefa honum kost á að tilnefna sér verjanda. Tók hann sér frest til þess og tjáði sig ekki um málið að svo stöddu.

Skýrsla var tekin í Barnahúsi af telpunni hinn 6. febrúar 2001 undir stjórn dómara við Héraðsdóm Reykjavíkur, þar sem mætt voru saksóknari, verjandi ákærða, réttargæslumaður brotaþola og fulltrúi félagsmálayfirvalda í [...]. R-kvk-nf G-kvk-nf sálfræðingur, starfsmaður Barnahúss, tók skýrsluna og er greint frá henni í héraðsdómi.

Móðir telpunnar kom til yfirheyrslu hjá ríkislögreglustjóra 8. febrúar 2001 og staðfesti þar meðal annars það sem eftir henni var haft í kærubréfi.

Hinn 9. febrúar 2001 mætti ákærði til yfirheyrslu hjá ríkislögreglustjóra ásamt skipuðum verjanda sínum. Var honum kynnt tilefni yfirheyrslunnar, sem væri fram komin kæra á hendur honum fyrir kynferðisbrot gagnvart stjúpdóttur sinni. Kvað hann þessar ásakanir rangar. Var honum kynnt það sem fram hafði komið hjá sambúðarkonu hans við skýrslutöku daginn áður um aðkomu hennar að honum og dóttur hennar í rúmi á gamlaársdag 2000. Sagði hann þessa frásögn ranga og skýrði frá því að honum hefði orðið það á að halda fram hjá henni með sömu konunni þrisvar sinnum og hefði hann sagt henni frá því í októbermánuði 2000. Þau hafi rætt um að slíta samvistir og deilur hafi verið þeirra í milli um forræði sonar þeirra.

Við yfirheyrslu þessa var ákærða tjáð að rannsóknin væri enn á frumstigi og væri verið að afla gagna. Af þessum ástæðum yrði frekari spurningum ekki beint að honum að svo komnu máli. Jafnframt var aflað samþykkis hans til að gangast undir líkamsrannsókn.

Samkvæmt vottorði J-kk-ef R. K-kk-ef barnalæknis og Þ-kvk-ef F. F-x-x kvensjúkdómalæknis 26. febrúar 2001 kom fram við rannsókn á telpunni hinn 7. sama mánaðar að hún var haldin tveimur kynsjúkdómum, kynfæravörtum (condyloma accuminata) og klamidíu (chlamydiu).

Við rannsókn á ákærða á húð- og kynsjúkdómadeild Landpítala háskólasjúkrahúss 13. febrúar 2001 kom í ljós að hann bar kynfæravörtur og samkvæmt vottorði J-kk-ef H-kk-ef Ó-kk-ef yfirlæknis deildarinnar 23. apríl 2001 er þar um smitandi kynsjúkdóm að ræða og er tími frá smiti þar til vörtur koma í ljós frá nokkrum vikum upp í eitt ár. Jafnframt kom í ljós að ákærði var einnig haldinn kynsjúkdómnum klamidíu.

Í málinu liggur fyrir minnisblað B-kk-ef G-kk-ef forstöðumanns Barnaverndarstofu, sem hann segir ritað í beinu framhaldi heimsóknar ákærða til hans 26. febrúar 2001. Kemur þar fram að ákærði hafi greint honum frá vandræðum er hann væri kominn í vegna kæru um kynferðismisnotkun á stjúpdóttur sinni. Hafi hann verið kvaddur til skýrslutöku hjá lögreglu og hafi hún snúist um það er gerst hefði á gamlaársdag 2000. Hins vegar hefði hann nú vitneskju um að ræktast hafi tveir kynsjúkdómar hjá stúlkunni, sem hann taldi líklegt að hún hefði fengið frá sér. Lýsti hann síðan samkvæmt minnisblaðinu nokkrum tilvikum þar sem stúlkan hefði leitað á sig kynferðislega. Hafi þetta hafist á útmánuðum 1999 er hann kveðst hafa vaknað við sáðlát og þá orðið þess áskynja að stúlkan hafi haft við sig munnmök. Hafi þetta síðan endurtekið sig um veturinn alloft, ef til vill tíu sinnum alls. Ekki hafi einungis verið um munnmök að ræða. Hann hafi yfirleitt verið sofandi sjálfur eða á milli svefns og vöku þegar hún hafi hafið atlot sín og því ekki auðvelt að bregðast við þeim. Hann hafi þó ítrekað gert tilraunir til að fá hana til að hætta slíku athæfi og einnig hafi hann rætt þetta við sambúðarkonu sína og mág. Allt hafi komið fyrir ekki. Um sumarið 2000 hafi hann gripið til ráðstafana til að hún hætti þessu. Hann hefði lesið nýlega frásögn konu um sársauka sem hún hefði upplifað sem barn þegar maður hafði haft mök við hana í endaþarm. Kvaðst hann því hafa framkvæmt þennan verknað, en einungis í þetta eina skipti, í þeim tilgangi að gera stúlkuna afhuga sér. Það hafi þó ekki skilað tilætluðum árangri. B-kk-nf G-kk-nf kom fyrir dóm og staðfesti þar framangreinda frásögn sína.

Að áeggjan B-kk-ef leitaði ákærði til Ó-kk-ef G-kk-ef sérfræðings í geðlækningum og kom til hans í nokkur viðtöl. Í bréfi sérfræðingsins 10. júlí 2001 kveður hann ákærða hafa sagt sér frá kynferðislegum samskiptum sínum og telpunnar og er frásögn hans á svipaðan veg og fram kom hjá B-kk-þgf G-kk-þgf. Hafi verið um að ræða munnmök og mök í endaþarm. Hann neiti allri ábyrgð og segi að allt sem gerst hafi sé stúlkunni að kenna.

Sérfræðingurinn kom fyrir dóm með samþykki ákærða og staðfesti þar efnislega það sem fram hafði komið í umræddu bréfi. Aðspurður sagði hann að ákærði hefði verið í mikilli afneitun á sinni eigin ábyrgð. Afneitun með þessum hætti væri vel þekkt sem og að gerendur kenni brotaþolum um og telji að þeir séu sjálfir þolendur. Hann kvaðst hafa haft marga kynferðisbrotamenn í viðtölum og nokkra í langtímameðferð.

Hinn 11. maí 2001 kom telpan til skýrslutöku á ný í Barnahúsi. Var hún yfirheyrð af sama starfsmanni hússins og áður undir stjórn dómara og að viðstöddum saksóknara, verjanda og réttargæslumanni sínum. Í héraðsdómi er rakið það sem fram kom við skýrslutökuna.

Ákærði kom til yfirheyrslu vegna málsins hjá ríkislögreglustjóra 7. júní 2001 og skýrði þá frá nokkrum tilvikum um kynferðislegt samneyti sitt og telpunnar og var sú frásögn að miklu leyti í samræmi við það sem hann skýrði síðar frá fyrir dómi, eins og rakið er í héraðsdómi.

II.

Aðalkrafa ákærða um ómerkingu og heimvísun er á því reist að verulegir gallar hafi verið á rannsókn málsins. Er þar tiltekið að ekki hafi verið tekin skýrsla af ákærða fyrr en 7. júní 2001 og að telpan hafi ekki verið yfirheyrð á ný eftir að sú skýrsla lá fyrir, sem hefði verið fullt tilefni til með hliðsjón af því sem þar kom fram. Þá telur hann það andstætt grundvallarreglum um réttláta málsmeðferð að sami aðili, þ.e. Barnahús, sjái um skýrslutöku fyrir dómi af telpunni og sé með hana í meðferð sem stuðningsaðili að beiðni móður, sem upphaflega bar ákærða sökum. Meðferð og skýrslutaka í Barnahúsi sé og með endemum og verði ekki á þeim byggt, hvorki rannsóknarskýrslu V-kvk-ef E-kvk-ef né skýrslum, er R-kvk-nf G-kvk-nf tók af telpunni. Um hafi verið að ræða þrýsting á hana og leiðandi spurningar. Að lokum sé einnig ljóst að rannsóknaraðilar hafi ekkert gert til að afla gagna sem rennt gætu stoðum undir framburð ákærða, t.d. læknisfræðilegra gagna um svefnsjúkdóm, sem ákærði hafi lýst.

Að framan er því lýst hver framvinda rannsóknar máls þessa var hjá lögreglu. Eins og málið bar að þykir ljóst að nokkrum tíma þyrfti að verja til öflunar gagna og þykir það ekki hafa leitt til réttarspjalla þótt dregist hafi nokkuð að heildarskýrsla væri tekin af ákærða, en honum var fljótlega eftir að kæra lá fyrir kynnt efni hennar. Þá verður ekki á það fallist að nauðsynlegt eða rétt hefði verið að taka þriðju skýrsluna af telpunni eftir skýrslutöku af ákærða 7. júní 2001 og var því lýst yfir af hálfu ákæruvalds og ákærða í þinghaldi 21. febrúar 2002 að ekki væri óskað eftir því að hún kæmi fyrir dóm. Skýrslur í Barnahúsi voru teknar á grundvelli a-liðar 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999, af sérfróðum starfsmanni Barnahúss undir stjórn dómara. Ljóst er af myndböndum að telpunni leið illa á meðan á yfirheyrslum stóð og að henni var erfitt að tjá sig um málið. Hafa verður í huga að yfirheyrslur yfir svo ungum börnum eru vandmeðfarnar, enda um viðkvæm mál að ræða. Með hliðsjón af þessu og eftir skoðun á umræddum myndböndum verður ekki fallist á fullyrðingar af hálfu ákærða um að skýrslutökur af telpunni hafi verið óeðlilegar, en þær fóru fram að viðstöddum verjanda hans. Þá verður ekki talið að það horfi til réttarspjalla hér þótt telpan hafi farið í stuðningsviðtöl hjá öðrum sérfróðum starfsmanni Barnahúss.

Við rannsókn og meðferð málsins voru leidd vitni, sem ákærði tilgreindi í framburði sínum til styrktar frásögn sinni og lá vætti þeirra fyrir héraðsdómi við endanlegt sönnunarmat. Ekki þykir skipta máli hér að læknisfræðilegra gagna um ætlaða svefnsýki ákærða var ekki aflað af hálfu rannsóknaraðila og verður þá einnig að líta til þess að ákærði hefur sjálfur ekki talið það ómaksins vert að leggja fram í málinu gögn um meðferð sína hjá lækni af þessu tilefni.

Samkvæmt framansögðu er hafnað ómerkingar- og heimvísunarkröfu ákærða.

III.

Í ákæru er byggt á lýsingum ákærða sjálfs hjá lögreglu um kynferðismök hans við stjúpdóttur sína, sem hann lýsti síðan á svipaðan veg fyrir dómi. Hins vegar hafði hann jafnframt sagt að telpan hefði í öllum tilvikum átt upptökin að þessu að sér sofandi og hann stöðvað hana er hann vaknaði.

Svo sem áður er fram komið var tvívegis tekin skýrsla af telpunni í Barnahúsi og liggja fyrir myndbönd af þeim. Í fyrra skiptið tjáði hún sig nánast ekkert um málið, en í hið síðara komu fram ýmis atriði, sem styðja það að kynferðislegt athæfi hafi átt sér stað, eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Kom meðal annars fram að ákærði hefði sagt að hún mætti ekki segja frá, hvernig þau lékju sér og að hann hefði stungið upp á þessum leik. Ákærði hefur viðurkennt fyrir dómi að hann hafi á einhverju stigi beðið hana að segja ekki frá.

Ekki verður á það fallist með héraðsdómi að það dragi úr sönnunargildi síðari skýrslu stúlkunnar að hún hafði áður verið yfirheyrð. Allt að einu taldi héraðsdómur framburð hennar trúverðugan og er fallist á það mat.

Til stuðnings því að um kynferðismök hafi verið að ræða er einnig að telpan reyndist við læknisrannsóknir smituð af tveimur kynsjúkdómum, sem ákærði gekk með og er á það fallist með héraðsdómi að hafið sé yfir allan vafa að hún hafi smitast af honum.

Í sönnunarmati sínu telur héraðsdómur frásögn ákærða um frumkvæði telpunnar að kynferðismökum að honum sofandi mjög ótrúverðuga. Þegar litið er til alls þess í heild, sem fyrir liggur í málinu, er ekkert fram komið, er bendir til þess að þetta mat sé rangt, sbr. 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994.

Að þessu virtu verður niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða og heimfærslu atferlis hans til refsiákvæða staðfest.

Ákærði á sér engar málsbætur. Við ákvörðun refsingar ber að líta til þess að hann braut gegn mjög ungri telpu, 6 - 7 ára að aldri, sem var stjúpdóttir hans og undir umsjá hans á heimili þeirra. Brást hann þannig með öllu trúnaðarskyldum sínum gagnvart henni. Atferli hans var gróft og náði yfir ekki skemmri tíma en eitt ár. Ljóst er af fyrirliggjandi gögnum að atferlið hefur valdið henni verulegu tjóni, sem hún kann að búa lengi að, og mátti ákærða vera þetta ljóst. Óhjákvæmilegt er einnig að hafa í huga framferði ákærða eftir að upp um brotin komst, sbr. 8. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en hann hefur ekki sýnt eftirsjá og reynt að varpa allri ábyrgð yfir á herðar telpunnar. Á hinn bóginn ber að líta til þess að ákærði hefur ekki áður verið dæmdur fyrir brot gegn lögum.

Með framanritað í huga þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði.

IV.

Af hálfu brotaþola er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni 1.200.000 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 19. nóvember 2001 til greiðsludags samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Til stuðnings kröfunni er vísað bæði til a. og b. liða 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999.

Í héraðsdómi er rakin skýrsla V-kvk-ef E-kvk-ef, sálfræðings og forstöðumanns Barnahúss, um meðferð telpunnar þar og niðurstöður hennar. Fyrir héraðsdóm kom einnig D-kvk-nf B-kvk-nf S-kvk-nf, sérfræðingur í barna- og unglingageðlækningum og almennum geðlækningum, sem átti viðtal við telpuna. Lýsti hún greinilegri vanlíðan hennar og taldi hana sýna töluverð áfallastreitueinkenni, sem sérfræðingurinn taldi stafa af kynferðisbroti gagnvart telpunni.

Samkvæmt vottorði barna- og unglingageðdeildar Landspítala, sem lagt hefur verið fyrir Hæstarétt, lá telpan á deildinni frá 8. apríl til 7. júní 2002. Einnig hefur verið lögð fyrir Hæstarétt greinargerð H-kvk-ef Ó-kvk-ef, félagsráðgjafa og sérfræðings í meðferð með börn, unglinga og fjölskyldur, sem stundaði telpuna á deildinni og átti við hana samtals 17 viðtöl. Segir þar meðal annars að í fyrstu viðtölum hafi hún sýnt mörg merki um að hafa orðið fyrir áfalli og vera með áfallastreituröskun. Hún hafi einnig verið með önnur einkenni, sem oft hrjái unga þolendur kynferðislegrar misnotkunar, en þau séu einna helst neikvæð sjálfsmynd, markaleysi í samskiptum, að finna til eigin vanmáttar og óeðlileg kynferðisleg hegðan miðað bæði við aldur og þroska. Í niðurstöðukafla greinargerðarinnar segir að á grundvelli þess hve skammtímaeinkenni vegna hinnar kynferðislegu misnotkunar séu mikil megi leiða að því líkur að langtímaeinkenni verði einnig mikil. Sé í rannsóknum talað um að þolendur kynferðislegrar misnotkunar þurfi að takast á við einkenni hennar á breytingartímum í lífi sínu. Það megi því augljóst vera að telpan eigi eftir að takast á við afleiðingar hinnar kynferðislegu misnotkunar á þroskaárum sínum allt fram á fullorðinsár.

Með hliðsjón af framansögðu verður ákærði gerður bótaskyldur samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, þar sem segir að heimilt sé að láta þann greiða miskabætur, sem ábyrgð beri á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns. Samkvæmt a. lið sömu greinar skal hið sama gilda um þann, sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur líkamstjóni. Eins og áður er að vikið verður að telja hafið yfir allan vafa að telpan smitaðist af ákærða af tveimur kynsjúkdómum, er hann gekk með. Samkvæmt áðurgreindu vottorði barnalæknis og kvensjúkdómalæknis komu einkenni þessara sjúkdóma fram við skoðun á telpunni 7. febrúar 2001. Segir þar meðal annars að telpan hafi verið með útbreiddar kynfæravörtur á endaþarmssvæði og á kynfærum alveg að leggangaopi. Var gerð aðgerð í svæfingu 9. febrúar, þar sem vörtur voru fjarlægðar með lasergeislum. Telpan var síðan áfram í lyfjameðferð á sjúkrahúsinu vegna klamidíusýkingarinnar, og þurfti hún að hafa þvaglegg eftir laserbrennsluna til 19. febrúar, en 20. febrúar var hún útskrifuð af sjúkrahúsinu.

Samkvæmt framburði ákærða fyrir dómi hafði hann tekið eftir því 2 - 3 árum áður en mál þetta kom upp að vörtur voru á getnaðarlim hans. Fyrst hafi verið aðeins ein, en síðan hafi þeim fjölgað og hélt hann að þær hefðu í lokin verið fjórar. Kvaðst hann ekkert hafa hugsað út í það að þetta væri eitthvað, sem gæti smitast við kynferðisleg samskipti.

Móðir telpunnar sagði við yfirheyrslu hjá lögreglu 8. febrúar 2001 að hún hafi vitað að ákærði hefði verið með eina til tvær vörtur á getnaðarlim sínum er þau hófu búskap, en þeim hafi síðan fjölgað. Hafi ákærði aldrei viljað gera neitt í þessu.

Ákærði vissi samkvæmt framansögðu um vörtur þær, er hann bar á kynfærum sínum, er hann framdi brot sín gagnvart barninu. Hann mátti gera sér grein fyrir því að um kynsjúkdóm væri að ræða, sem hætt væri við að smitaðist við athæfi hans. Verður að virða honum það til stórfellds gáleysis að hann lét sig þetta engu skipta og verður hann því gerður bótaábyrgur einnig á grundvelli a. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga.

Að þessu virtu þykir rétt að fallast á bótakröfu brotaþolans, þó þannig að upphafstími dráttarvaxta miðist við 22. nóvember 2001, er ákærða var birt bótakrafan.

Staðfest verða ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað.

Dæma ber ákærða til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, X, sæti fangelsi í þrjú ár og sex mánuði.

Ákærði greiði A 1.200.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. nóvember 2001 til greiðsludags.

Staðfest er ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, B-kk-ef N-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, S-kvk-ef K-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, 80.000 krónur.