1/2020

Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli N á hendur M og L ehf. var vísað frá héraðsdómi. Í málinu krafðist N ógildingar á rekstrarleyfi sem Fiskistofa hafði veitt L ehf. til reksturs sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að N væri málsóknarfélag samkvæmt 19. gr. a. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og að því stæðu tilgreind veiðifélög. Hagsmunir tengdir nýtingu laxveiðihlunninda tilheyrðu ekki veiðifélögum heldur félagsmönnum þeirra samkvæmt 5. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Í ljósi markmiða síðastnefndra laga og að því gættu að veiðiréttarhöfum væri skylt að hafa með sér félagsskap í því skyni að markmiðunum yrði náð, yrði að leggja til grundvallar að veiðifélög gætu í skjóli umboðs sótt fyrir dómstólum kröfur sem lytu að veiðirétti félagsmanna sinna og þeir hefðu lögvarða hagsmuni af að fá úrlausn dómstóla um, sbr. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Væri slíkt hvorki andstætt lögbundnu hlutverki veiðifélaga né, í því tilviki sem væri til úrlausnar, öndvert samþykktum þeirra veiðifélaga sem stæðu að N. Í dóminum var vísað til þess að hvorki félagsmenn í veiðifélögunum né félögin sem slík hefðu átt aðild að stjórnsýslumáli um útgáfu umrædds rekstrarleyfis. Réttur N til að bera undir dómstóla hvort farið hefði verið að lögum við útgáfu rekstrarleyfisins yrði því ekki reistur á aðild þeirra að stjórnsýslumálinu. Þegar metið væri hvort sá sem hefði óbeinna hagsmuna að gæta af úrlausn stjórnsýslumáls gæti borið lögmæti stjórnvaldsákvörðunarinnar undir dómstóla yrði að taka mið af því hvort hagsmunir hans af ákvörðuninni væru verulegir og meiri en hvers annars í samfélaginu, til dæmis vegna nálægðar við leyfisskylda starfsemi sem ákvörðun stjórnvaldsins heimilar. Benti rétturinn á að þegar ekki færu saman hagsmunir þeirra sem stunda fiskeldi og þeirra sem veiðiréttar njóta samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði hefði löggjafinn metið það svo að hagsmunir fiskeldisins skyldu víkja með þeim hætti sem nánar væri mælt fyrir um í lögum. Þegar litið til þess hversu langt laxveiðiár þær sem um ræddi í málinu væru frá sjókvíaeldinu í Reyðarfirði, miðað við ákvæði reglugerðar nr. 105/2000, fengi fyrrnefnt hagsmunamat því ekki breytt að N gæti ekki reist heimild sína til höfðunar máls til ógildingar á umræddu starfsleyfi á reglum grenndarréttar, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 9. júní 2005 í máli nr. 20/2005 og 3. júní 2004 í máli nr. 171/2004. Loks kom fram að til þess að fullnægt væri skilyrðum um lögvarða hagsmuni samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 yrði N að sýna fram á eða gera líklegt að félagsmenn hans hefðu orðið fyrir tjóni vegna umræddrar starfsemi en það hefði hann ekki gert. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest og málinu vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, I-kvk-nf E-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2019 en kærumálsgögn höfðu áður borist réttinum 29. október sama ár. Kærður er úrskurður Landsréttar 20. desember 2019 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 16. mars 2020.

I

Í efnisþætti málsins greinir aðila á um hvort leyfi varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. 15. mars 2012 til reksturs stöðvar til sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði sé haldið annmörkum sem leiða eigi til ógildingar þess en að því lýtur dómkrafa sóknaraðila. Undir rekstri málsins í héraði kröfðust varnaraðilar þess að því yrði vísað frá dómi, þar sem sóknaraðila skorti lögvarða hagsmuni af úrslausn dómstóla um dómkröfu sína, auk þess sem málið væri vanreifað. Héraðsdómur hafnaði kröfu varnaraðila um frávísun málsins, lagði á það efnisdóm og sýknaði varnaraðila af ógildingarkröfu sóknaraðila. Við áfrýjun héraðsdóms til Landsréttar kröfðust varnaraðilar þess að málinu yrði vísað frá héraðsdómi með sömu rökum og áður. Með hinum kærða úrskurði féllst Landsréttur á þá kröfu og er sú úrlausn til endurskoðunar hér fyrir dómi.

II

Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðilum 4. apríl 2017 til ógildingar á rekstrarleyfi nr. IS-36096 sem Fiskistofa veitti varnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. 15. mars 2012 til reksturs stöðvar til sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði. Með héraðsdómi 12. desember 2018 voru varnaraðilar sýknaðir af kröfu sóknaraðila en málskostnaður felldur niður. Sóknaraðili áfrýjaði málinu til Landsréttar 7. janúar 2019. Því var gagnáfrýjað 19. mars sama ár af hálfu varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. sem krafðist þess aðallega að málinu yrði vísað frá héraðsdómi en til vara að héraðsdómur yrði staðfestur. Í báðum tilvikum var þess krafist að varnaraðilanum yrði dæmdur kostnaður vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti. Málinu var ekki gagnáfrýjað af hálfu varnaraðilans Matvælastofnunar sem fyrir Landsrétti krafðist þess aðallega að því yrði vísað frá héraðsdómi en til vara staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Í báðum tilvikum krafðist varnaraðilinn málskostnaðar fyrir Landsrétti úr hendi sóknaraðila. Með úrskurði Landsréttar 11. október 2019 var málinu vísað frá héraðsdómi og sóknaraðila gert að greiða varnaraðilum hvorum um sig 2.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

Sóknaraðili kærði úrskurð Landsréttar til Hæstaréttar sem með dómi 18. nóvember 2019 í máli nr. 47/2019 ómerkti úrskurðinn þar sem Landsréttur hefði farið út fyrir kröfur varnaraðilans Matvælastofnunar um málskostnað. Auk þess hefði ekki getað komið til álita að dæma þeim varnaraðila málskostnað í héraði þar sem málinu hefði ekki verið gagnáfrýjað af hans hálfu. Var málinu því vísaði á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar. Með úrskurði 20. desember 2019 vísaði Landsréttur málinu frá héraðsdómi og var sóknaraðila gert að greiða varnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. samtals 2.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti og varnaraðilanum Matvælastofnun 400.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.

III

Atvikum málsins er lýst í héraðsdómi. Samkvæmt því sem þar kemur fram var varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. stofnaður í desember 2005 í þeim tilgangi að hefja undirbúning að rekstri laxeldis í sjókvíum hér við land. Skipulagsstofnun barst 12. apríl 2011 tilkynning félagsins um fyrirhugað eldi á 6.000 tonnum af laxi í sjókvíum í Reyðarfirði. Fram kom það mat félagsins að fyrirhuguð framkvæmd myndi ekki hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, notaður yrði Sagalax sem ræktaður hefði verið hér á landi frá árinu 1984 og ráðgert væri að eldisstöðin yrði komin í fulla nýtingu árið 2018. Í ákvörðun Skipulagsstofnunar 8. júní 2011 var talið að umrædd framleiðsla í sjókvíum varnaraðilans væri ekki líkleg til að hafa umtalsverð umhverfisáhrif í för með sér og væri hún ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

Í kjölfar ákvörðunar Skipulagsstofnunar sótti varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. um rekstrarleyfi til Fiskistofu sem 15. mars 2012 gaf út leyfi það sem deilt er um í málinu. Varnaraðilinn Matvælastofnun tók við hlutverki Fiskistofu 1. janúar 2015 og sendi 11. maí 2016 varnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. bréf þar sem athygli var vakin á því að samkvæmt V. kafla laga nr. 71/2008 um fiskeldi skyldi stofnunin fella rekstrarleyfi úr gildi yrði starfsemi ekki hafin innan þriggja ára frá útgáfu leyfis. Hygðist stofnunin samkvæmt því fella rekstrarleyfi félagsins úr gildi yrði starfsemi þess ekki hafin 29. maí 2017.

Varnaraðilinn Matvælastofnun gaf 7. apríl 2016 út vottorð þar sem fram kom að varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. hefði fengið laxaseiði frá Stofnfiski ehf. og að flutningur í sjókvíar væri ráðgerður degi síðar. Varnaraðilinn Matvælastofnun gerði 23. júní 2017 úttekt hjá varnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. í starfsstöð félagsins við Gripalda en starfsstöðvar höfðu þá ekki verið settar upp á öðrum eldissvæðum sem voru tilgreind í rekstrarleyfinu. Degi síðar staðfesti varnaraðilinn Matvælastofnun gildistöku rekstrarleyfis varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. í samræmi við 15. gr. reglugerðar nr. 1170/2015 um fiskeldi og 25. júní 2017 voru seiði sett í sjóeldiskví félagsins við Gripalda.

Þegar mál þetta var höfðað 4. apríl 2017 hafði varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. ekki hafið starfsemi í sjókvíum í Reyðarfirði. Undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti upplýsti varnaraðilinn að starfsemi hans væri í fullum gangi. Seiðaframleiðsla færi fram í þremur stöðvum í Ölfusi, áframeldi væri í Reyðarfirði og slátrað væri hjá Búlandstindi í Djúpavogi. Félagið hefði slátrað 4500 tonnum af laxi á árinu 2019 og ráðgert væri að fullnýta 6000 tonna starfs- og rekstrarleyfi á árinu 2020. Heildarfjárfesting félagsins í fasteignum, tækjum og búnaði hefði í lok árs 2019 numið 32.000.000 evra, tryggingarverðmæti lífmassa 38.000.000 evra og tekjur félagsins 27.000.000 evra á árinu. Þá var upplýst að starfsmenn félagsins væru 42 og að það ætti hlut í Búlandstindi sem ynni úr og pakkaði afurðum félagsins en þar væru 62 starfsmenn.

Undir rekstri málsins í héraði kröfðust varnaraðilar frávísunar þess, meðal annars á þeim grunni að þeir sem stæðu að sóknaðila hefðu ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfur sínar. Í úrskurði héraðsdóms 8. mars 2018 sagði að málið væri af sóknaraðila hálfu höfðað til að fá fellt úr gildi rekstrarleyfi varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. til sjókvíaeldis í Reyðarfirði. Sóknaraðili héldi því fram að hlunnindi þeirra veiðifélaga sem ættu aðild að honum myndu skerðast ef laxeldi samkvæmt starfsleyfinu næði fram að ganga. Í forsendum úrskurðar héraðsdóms sagði að ekki væri hægt að útiloka að svo stöddu að veiðifélögin gætu átt lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn málsins. Málsástæður þeirra væru samhljóða og kröfur þeirra ættu rót að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Félögin gætu haft lögvarða hagsmuni af málinu þótt þau hefðu enn ekki orðið fyrir tjóni af völdum laxeldis varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. Ágreiningur um tjón sem kynni að verða vegna laxeldisins og hvaða þýðingu fjarlægðir milli ánna og laxeldisstöðvarinnar hefðu í því sambandi vörðuðu efni máls og sönnunarfærslu væri ekki lokið. Væri kröfu varnaraðila um frávísun málsins því hafnað.

IV

1

Eins og áður er fram komið krefst sóknaraðili þess í efnisþætti málsins að ógilt verði rekstrarleyfi það sem Fiskistofa veitti varnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. 15. mars 2012 til reksturs stöðvar til sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði. Teflir sóknaraðili fram málsástæðum í sjö liðum til stuðnings dómkröfu sinni. Í fyrsta lagi sé rekstrarleyfið gefið út án tilgreiningar um leyfilegan eldisstofn eins og fyrir sé mælt í 10. gr. laga nr. 71/2008. Í öðru lagi hafi leyfið runnið út og því eigi að fella það úr gildi. Í þriðja lagi hafi málsmeðferð við útgáfu og framlengingu rekstrarleyfisins verið háð annmörkum og eigi það eitt og sér að valda ógildingu leyfisins. Í fjórða lagi hafi lagaheimild skort til að afhenda varnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. afnot af því hafsvæði þar sem starfsemi félagsins fari fram. Í fimmta lagi fari starfsemi rekstrarleyfishafans gegn ákvæðum laga og valdi það eitt og sér ógildingu leyfisins. Í sjötta lagi fari rekstur sjókvíaeldisstöðvarinnar í bága við einkaréttarlega hagsmuni þeirra sem aðild eigi að sóknaraðila og standi að málsókninni. Í sjöunda lagi hafi tiltekinn starfsmaður varnaraðilans Matvælastofnunar verið vanhæfur til meðferðar á rekstrarleyfisumsókninni og valdi það ógildingu leyfisins.

Um lögvarða hagsmuni sína af því að fá úrlausn um ógildingarkröfuna segir sóknaraðili í stefnu til héraðsdóms að kröfur hans séu reistar á því að fyrirhugaður rekstur umræddrar sjókvíaeldisstöðvar fari í bága við einkaréttarlega hagsmuni þeirra sem aðild eigi að sóknaraðila og standi að málsókninni. Nái fram að ganga sú starfsemi sem rekstrarleyfið taki til sé innan fárra ára svo gott sem vissa fyrir eyðileggingu villtra laxastofna í ám á Íslandi og þar með töldum þeim laxveiðiám sem séu í eigu þeirra sem standi að sóknaraðila. Sóknaraðili telji afar sterkar líkur standa til þess að starfsemin í Reyðarfirði muni skaða varanlega hagsmuni þeirra sem standi að sóknaraðila af nýtingu laxveiðihlunninda sinna. Starfsemin muni skaða hagsmuni aðila málsóknarfélagsins á grundvelli grenndarréttar og upplýsingar frá Noregi bendi til að þetta megi telja nánast öruggt. Málsóknin sé meðal annars á því reist að varnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. sé óheimilt að stunda starfsemi sem líklegt sé að valdi slíku tjóni. Að mati sóknaraðila standi málið þegar til frambúðar sé litið um val á milli þess að stunda annað hvort þá starfsemi, sem varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. fyrirhugi og verði stunduð víðar um landið, eða að viðhalda nýtingu laxveiðihlunninda í íslenskum veiðiám með náttúrulegum stofnum. Sóknaraðili telji aðallega að með öllu sé óheimilt að fremja þetta strandhögg í hagnýtingu þeirra hlunninda sem hér um ræði. Verði varnaraðilanum á annað borð talin starfsemin heimil, með þeim afleiðingum sem af muni hljótast, sé til vara bent á að því hljóti að fylgja full bótaskylda gagnvart öllum þeim aðilum sem verði að láta af eða draga verulega úr hagnýtingu fasteignaréttinda sinna. Ekkert hafi verið hugað að þessu við útgáfu og framlengingu hins umstefnda leyfis og ætti það eitt og sér að valda ógildingu þess.

Í kæru til Hæstaréttar áréttar sóknaraðili enn frekar framangreindan grundvöll málsóknar sinnar. Þar segir meðal annars að málsaðilar deili aðallega um hvort starfsemi varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. valdi hættu á að veiðiréttindi í ám þeirra sem standi að málsóknarfélaginu spillist vegna starfseminnar. Sóknaraðilar telji þessa hættu aðallega felast í því að eldislaxar, sem vissa sé fyrir að muni sleppa úr sjókvíum varnaraðilans, spilli viðgangi og tilvist hinna villtu laxastofna ánna. Alveg sé ljóst af málatilbúnaði sóknaraðila að málsókn hans byggist á því að hann eigi stjórnarskrárvarin eignarréttindi í laxveiðirétti sínum í viðkomandi veiðiám og að hann sé að bera undir dómstóla spurninguna um hvort hann þurfi að una þeirri skerðingu eignarréttinda sinna sem af muni hljótast. Í þessu sambandi tekur sóknaraðili fram að félagar í málsóknarfélaginu séu veiðifélög um laxveiðiár á Austurlandi. Með stofnun félagsins og þeim málsóknarháttum sem uppi séu hafi þeir ákveðið að byggja að öllu leyti á sömu málsástæðum og fram komi í stefnu. Í því felist meðal annars að þeir byggi ekki á því að til greina komi að gera mun á réttarstöðu þeirra vegna mismunandi fjarlægðar frá fiskeldisstöðinni í Reyðarfirði. Ef dómur kæmist til dæmis að þeirri niðurstöðu að ekki stafaði hætta af laxveiði í þeirri laxveiðiá sem fjærst sé eldisstöðinni telji þeir sig allir hafa selt sig undir þá niðurstöðu dómsmálsins sem af því leiddi.

Sóknaraðili áréttar í kæru sinni til Hæstaréttar að dómkrafa hans í málinu sé ekki viðurkenningarkrafa samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, heldur aðfararkrafa um ógildingu leyfis. Verði krafan tekin til greina muni henni verða fullnægt með þeim hætti sem kveðið sé á um í 11. kafla laga nr. 90/1989 um aðför. Verði málinu vísað frá dómi sé sóknaraðili hindraður í að bera undir dómstóla hvort hann verði að sæta því að varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. fái að stunda starfsemi sem sóknaraðili telji að muni spilla eignarréttindum hans. Útgáfa rekstrarleyfisins feli í sér sjálfstætt réttarbrot gagnvart sóknaraðila, hún varði sóknaraðila beint og sérstaklega og sé þannig til þess fallin að valda honum tjóni. Við þessar aðstæður hljóti sóknaraðili að eiga rétt á að fá úr því skorið efnislega hvort brotinn hafi verið réttur á honum með þeim hætti sem hann fullyrði. Í þessu samhengi skipti ekki máli hvort sóknaraðili setji fram kröfu sína sem viðurkenningarkröfu eða aðfararkröfu.

2

Varnaraðilinn Matvælastofnun reisir kröfu sína um að vísa beri málinu frá dómi á því að sóknaraðili og þeir sem að honum standi hafi ekki beinna, einstaklegra og lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn málsins, eins og áskilið sé í 25. gr. laga nr. 91/1991, heldur séu hagsmunir þeirra almenns eðlis. Sóknaraðili hafi hvorki verið aðili að þeirri stjórnvaldsákvörðun sem fólst í útgáfu rekstrarleyfis varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. né hafi hann sýnt fram á eða leitt líkur að því að réttindi þeirra sem að honum standi muni skerðast vegna laxeldisins í Reyðarfirði. Fullyrðingar sóknaraðila um meinta skerðingu hagsmuna séu ósannaðar með öllu og hann hafi ekki sýnt fram á beina og sérstaka hagsmuni sína af því að fá efnisdóm í málinu. Þar sem sóknaraðili krefjist ekki viðurkenningar á bótaskyldu á þeim grundvelli sem málatilbúnaður hans sé reistur á feli dómkrafan í sér lögspurningu sem fari í bága við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Óumdeilt sé að aðilar að sóknaraðila hafi ekki orðið fyrir nokkru tjóni af völdum laxeldisins í Reyðarfirði enda röksemdir hans á því byggðar að sú starfsemi muni hugsanlega valda þeim tjóni. Fullnægi málatilbúnaður sóknaraðila því ekki þeim áskilnaði sem gerður sé til málatilbúnaðar af hálfu málsóknarfélaga, sbr. dóm Hæstaréttar 22. ágúst 2017 í máli nr. 449/2017.

Varnaraðilinn bendir á að raunverulegt markmið og tilgangur málsóknar sóknaraðila sé að stöðva uppbyggingu fiskeldis í sjókvíum við Ísland og þar með að stöðva atvinnustarfsemi sem sóknaraðili telji ógna öllu náttúrulegu lífríki villtra laxastofna við landið. Slík kröfugerð brjóti í bága við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Þá sé einnig til þess að líta að pólitísk stefnumótum stjórnvalda sem birtist í lögum og reglum um fiskeldi verði ekki breytt með þessari málsókn. Með öllu sé vanreifuð sú málsástæða sóknaraðila að hann njóti lögvarinna hagsmuna á grundvelli grenndarréttar og beri því að vísa málinu frá dómi vegna vanreifunar. Þótt umrætt rekstrarleyfi til laxeldis í Reyðarfirði yrði fellt úr gildi myndi fiskeldi halda áfram við Íslandsstrendur. Því skipti niðurstaða málsins engu fyrir þá sem aðild eigi að sóknaraðila þar sem ógilding rekstrarleyfisins í Reyðarfirði breyti ekki þeirri staðreynd að fiskeldi verði samt sem áður stundað á Austfjörðum og Vestfjörðum með tilheyrandi áhættu. Verði því að vísa málinu frá dómi á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

Þá telur varnaraðilinn að einnig sé til þess að líta að enginn aðili að sóknaraðila geti átt lögvarinna hagsmuna að gæta vegna mikillar vegalengdar frá sjókvíaeldinu í Reyðarfirði, sbr. reglugerð nr. 105/2000 um flutning og sleppingar laxfiska og varnir gegn fisksjúkdómum og blöndun laxastofna. Í 4. gr. reglugerðarinnar komi fram að við leyfisveitingar fyrir hafbeitar- og sjókvíastöðvar skuli fjarlægð stöðvanna frá laxveiðiám með yfir 500 laxa meðalveiði vera 15 km. Sjókvíaeldið í Reyðarfirði sé fjarri þeim ám sem málið varði. Það sé í að minnsta kosti 70 km fjarlægð frá Breiðdalsvík þar sem Breiðdalsá falli til sjávar og að minnsta kosti 150 km frá Vopnafirði þar sem Selá, Vesturdalsá og Hofsá falla til sjávar en Sunnudalsá falli í Hofsá. Því geti ekki verið um einstaklega, beina og lögvarða hagsmuni að ræða hjá þeim aðilum sem standi að sóknaraðila. Málatilbúnaður sóknaraðila lúti að meintum annmörkum á málsmeðferð stjórnvalda við veitingu rekstrarleyfisins í Reyðarfirði. Þeir sem standi að sóknaraðila hafi ekki verið aðilar að stjórnsýslumáli um útgáfu rekstrarleyfisins en miðað sé við að viðkomandi hafi einstaklegra, beinna og lögvarinna hagsmuna að gæta. Þá hafi þeir ekki átt lögbundinn rétt til að skila inn umsögnum um fyrirhugaða leyfisveitingu, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 71/2008.

Loks byggir varnaraðilinn á því að samkvæmt 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991 þurfi hver og einn aðili málsóknarfélags að geta sýnt fram á lögvarða hagsmuni af úrlausn sakarefnisins en þannig hagi ekki til í þessu máli. Ef einn aðila málsóknarfélags skorti lögvarða hagsmuni hljóti að þurfa að vísa málinu frá í heild sinni. Þá geti veiðifélögin ekki átt lögvarða hagsmuni af úrlausn sakarefnisins heldur aðeins handhafar veiðiréttarins, landeigendurnir. Því hefðu þeir þurft að standa að málsóknarfélaginu en ekki veiðifélögin, sbr. meginreglu 1. mgr. 5. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði, sbr. einnig 2. mgr. 18. gr. laga nr. 71/2008, þar sem vísað sé til tjóns veiðiréttarhafa. Höfðun dómsmáls sem þessa sé andstæð hlutverki veiðifélaga að lögum, sbr. 37. gr. laga nr. 61/2006, og ýti þetta enn frekar undir það að veiðifélögin geti ekki átt nokkra hagsmuni af úrlausn málsins.

3

Krafa varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. um að vísa beri málinu frá héraðsdómi er á því reist annars vegar að félagsmenn sóknaraðila og þar með sóknaraðila sjálfan skorti lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfur sínar. Hins vegar er krafan á því reist að málið sé vanreifað af hálfu sóknaraðila.

Hvað lögvarða hagsmuni varðar telur varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. að þótt skerðing einkaréttarlegra hagsmuna í formi veiðiréttinda geti skapað rétt til höfðunar máls um ógildingu stjórnvaldsákvörðunar verði að gera þá kröfu til málatilbúnaðar sóknaraðila að hann sýni fram á eða leiði nægar líkur að því að réttindi félagsmanna hans skerðist í raun vegna laxeldisins í Reyðarfirði. Til þess að verða talinn hafa lögvarða hagsmuni af því að fá efnisdóm á grundvelli einkaréttarlegra hagsmuna þurfi sóknaraðili að sýna fram á að lax úr sjókvíunum í Reyðarfirði muni sleppa, hann muni synda upp í þær veiðiár sem félagsmenn sóknaraðila njóti veiðiréttar í, valda þar óafturkræfri erfðablöndun og eða dreifingu sjúkdóma og að þessi ætlaða erfðablöndun og eða dreifing sjúkdóma muni skaða hagsmuni félagsmanna sóknaraðila og valda þeim tjóni. Ekkert af þessu hafi sóknaraðila tekist að sýna fram á.

Í sambandi við framangreint vísar varnaraðilinn meðal annars til þess að fyrir liggi ákvörðun Skipulagsstofnunar 8. júní 2011. Hún grundvallist á því að laxeldið í Reyðarfirði sé ekki líklegt til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, auk þess sem reistar hafi verið skorður við sjókvíaeldi við landið í þeim tilgangi að koma í veg fyrir erfðablöndun milli eldislax og villtra laxastofna, komi til óhappa eða slysa við sleppingu við sjókvíaeldi. Fullyrðingar sóknaraðila um að almennt sé viðurkennt að eldislax sleppi úr eldiskvíum séu alls ósannaðar og jafnvel þótt þær teldust sannaðar sýni þær þvert á móti að ekkert sé fast í hendi um að laxeldið í Reyðarfirði muni hafa nokkur skaðleg áhrif á villta laxastofna. Því sé ljóst að þau gögn sem sóknaraðili hafi lagt fram í málinu geti ekki leitt til þess að hann verði talinn hafa lögvarða hagsmuni af úrlausn dómstóla um hvort rekstrarleyfi varnaraðilans verði fellt úr gildi.

Varnaraðilinn vísar því á bug að starfsemi hans í Reyðarfirði varði grenndarhagsmuni félagsmanna sóknaraðila og bendir í því sambandi á þá miklu fjarlægð sem sé á milli sjókvíanna og ósa veiðiánna. Verði ekki séð hvaða óþægindi félagsmenn sóknaraðila eigi að hafa af starfseminni enda hafi sóknaraðili engin sérstök rök fært fram fyrir því. Ljóst sé af dómaframkvæmd að umhverfissjónamið ein og sér teljist ekki til lögvarinna hagsmuna. Skilyrði réttarfars um lögvarða hagsmuni sé einmitt að koma í veg fyrir að mál verði höfðuð á grundvelli slíkra hagsmuna sem séu á sviði allsherjarréttar og á forræði hins opinbera. Þá sé ljóst að veiðifélögin geti aldrei haft lögvarða hagsmuni af úrlausn um sakarefni málsins heldur geti einungis komið til skoðunar hvort handhafar veiðiréttarins á grundvelli 1. mgr. 5. gr. laga nr. 61/2006 hafi slíka hagsmuni, sbr. einnig 2. mgr. 18. gr. laga nr. 71/2008, þar sem vísað sé til tjóns veiðiréttarhafa. Því geti veiðifélögin sem séu félagsmenn í sóknaraðila ekki staðið að baki málsókn þessari. Loks bendir varnaraðilinn á hvað lögvarða hagsmuni varðar að ekki verði séð að félagsmenn í sóknaraðila hafi haft uppi neinar athugasemdir við meðferð málsins hjá stjórnvöldum, heldur kjósi þeir að koma fram með athugasemdir sínar í sérstöku dómsmáli löngu seinna. Verði að hafa þetta í huga við mat á hagsmunum félagsmanna sóknaraðila í málinu.

Um vanreifun af hálfu sóknaraðila vísar varnaraðilinn til þess að málatilbúnaður sóknaraðila styðjist að mestu við gögn sem ekki séu á íslensku. Þingmálið sé íslenska, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 91/1991, og á meðan ekki njóti við íslenskrar þýðingar framangreindra skjala verði ekki til þeirra horft, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar. Því skorti á að málatilbúnaður sóknaraðila styðjist við viðhlítandi sönnunargögn og fullnægi þeim kröfum sem gerðar séu samkvæmt g. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Beri því að vísa málinu frá dómi af þessum sökum.

V

1

Sóknaraðili er málsóknarfélag samkvæmt 19. gr. a. laga nr. 91/1991 og standa að honum Veiðifélag Hofsár og Sunnudalsár, Veiðifélag Selár, Veiðifélag Breiðdæla og Veiðifélag Vesturdalsár. Sjóleiðin frá fiskeldi varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. í Reyðarfirði að ósum Hofsár, Sunnudalsár, Selár og Vesturdalsár mun samkvæmt gögnum málsins vera tæpir 170 km í norður en sjóleiðin að ósi Breiðdalsár um 50 km í suður. Meðal gagna málsins eru samþykktir veiðifélaganna og samkvæmt þeim eru meðlimir í félögunum eigendur eða ábúendur nánar tilgreindra jarða á starfssvæði félaganna. Í samþykktum allra félaganna kemur fram að verkefni þeirra sé að viðhalda góðri fiskgengd á félagssvæði sínu, stuðla að sjálfbærri nýtingu fiskistofna, vernda vistsvæði vatnafiska á félagssvæðinu og koma í veg fyrir að verklegar framkvæmdir eða önnur starfsemi skaði lífríki á félagssvæðinu. Þá er félögunum heimilt að stunda fiskrækt í samræmi við gilda fiskræktaráætlun á hverjum tíma.

Með málsókn sinni leitar sóknaraðili dóms um ógildingu leyfis þess, sem Fiskistofa veitti varnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. til reksturs sjókvíaeldis í Reyðarfirði 15. mars 2012, á þeim grunni að rekstrarleyfið sé haldið annmörkum sem leiða eigi til ógildingar þess. Snýr ágreiningur í þessum þætti málsins fyrst og fremst að því hvort sóknaraðili hafi sýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá afstöðu dómstóla til dómkröfu sinnar og hvort vanreifunar gæti í málatilbúnaði hans. Fyrir liggur í málinu að hvorki félagsmenn í veiðifélögunum, sem standa að sóknaraðila, né félögin sem slík áttu aðild að stjórnsýslumáli um útgáfu umrædds rekstrarleyfis og þessir aðilar höfðu ekki uppi athugasemdir af neinu tagi við meðferð málsins hjá stjórnvöldum. Samkvæmt því sem fram hefur komið undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti hefur varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. hafið starfsemi á grundvelli rekstrarleyfisins en svo var ekki þegar málið var höfðað 4. apríl 2017. Í málinu liggja ekki fyrir gögn um að eldislax hafi sloppið úr sjókvíunum í Reyðarfirði, gengið í veiðiár þær sem um ræðir í málinu og valdið þar usla.

2

Fram til ársins 2006 var ákvæðum um veiðirétt í ferskvatni og fiskeldi skipað saman í einn lagabálk, lög nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði. Á árinu 2006 fór fram heildarendurskoðun þeirra laga og var sú leið þá valin að skipta efni þeirra í fimm lagabálka, lög um lax- og silungsveiði, lög um fiskirækt, lög um eldi vatnafiska, lög um varnir gegn fisksjúkdómum og lög um Veiðimálastofnun. Því til grundvallar lá það sjónarmið að skipa saman í lagabálk þeim atriðum sem ættu efnislega samstöðu en skilja að öðru leyti á milli. Til samræmis við það voru meðal annars sett lög nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði og lög nr. 57/2006 um eldi vatnafiska sem lög nr. 71/2008 leystu síðar af hólmi.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 61/2006 er markmið þeirra að kveða á um veiðirétt í ferskvatni og skynsamlega, hagkvæma og sjálfbæra nýtingu fiskstofna í ferskvatni og verndun þeirra. Í 1. mgr. 5. gr. laganna kemur fram að eignarlandi hverju fylgir veiðiréttur í vatni á eða fyrir því landi enda sé ekki mælt fyrir um aðra skipan í lögum. Samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar fylgir ábúð á jörð veiðiréttur sem jörðinni tilheyrir nema á annan veg semjist milli jarðeigenda og ábúanda. Í því skyni að markmiðum samkvæmt 1. gr. laganna verði náð er mönnum samkvæmt 1. mgr. 37. gr. þeirra skylt að hafa með sér félagsskap um skipulag veiði í hverju fiskhverfi og samkvæmt 2. mgr. greinarinnar eru félagsmenn veiðifélags allir þeir sem skráðir eru veiðiréttarhafar á félagssvæðinu.

Í 1. gr. laga nr. 57/2006 sagði að markmið þeirra væri að skapa skilyrði til uppbyggingar eldis vatnafiska og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. Við framkvæmd laganna skyldi þess ávallt gætt að sem minnst röskun yrði á vistkerfi villtra ferskvatnsfiskstofna og að sjálfbærri nýtingu þeirra yrði ekki stefnt í hættu. Í lögskýringargögnum kom fram að með gildistöku laganna væri ætlunin að stuðla eftir föngum að möguleikum manna til fiskeldis og setja þeirri atvinnugrein jafnframt skýrar reglur og umgjörð. Á hinn bóginn væri skýrt og endurspeglaðist að sínu leyti í markmiðsyfirlýsingu ákvæðisins og fleiri greinum frumvarpsins að vöxtur og viðgangur atvinnugreinarinnar mætti ekki verða á kostnað viðgangs og nýtingar villtra fiskstofna. Í þessari takmörkun fælist að þegar ekki færu saman annars vegar hagsmunir þeirra sem veiðirétt ættu samkvæmt lax- og silungsveiðilögum og hins vegar hagsmunir þeirra sem sérstaklega væri fjallað um í frumvarpi til laganna skyldu hagsmunir hinna síðarnefndu víkja. Sæi þessa stað meðal annars í 6. og 13. gr. og í bótareglum 2. og 9. gr. frumvarpsins.

Í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 71/2008, sem eins og áður greinir leystu af hólmi lög nr. 57/2006, segir að markmið þeirra sé að skapa skilyrði til uppbyggingar fiskeldis og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu, stuðla að ábyrgu fiskeldi og tryggja verndun villtra nytjastofna. Skuli í því skyni leitast við að tryggja gæði framleiðslunnar, koma í veg fyrir hugsanleg spjöll á villtum nytjastofnum og lífríki þeirra og tryggja hagsmuni þeirra sem nýti slíka stofna. Til að ná því markmiði skuli tryggt að eldisbúnaður og framkvæmd í sjókvíaeldi standist ströngustu staðla sem gerðir séu fyrir fiskeldismannvirki í sjó. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að við framkvæmd laganna skuli þess ávallt gætt að sem minnst röskun verði á vistkerfi villtra fiskstofna og að sjálfbærri nýtingu þeirra sé ekki stefnt í hættu. Í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 71/2008 var áðurgreint sjónarmið um mat á hagsmunum þeirra sem annars vegar stunda fiskeldi og hins vegar þeirra sem veiðirétt eiga samkvæmt lax- og silungsveiðilögum áréttað og vísað í þeim efnum til 6. og 13. gr. og bótareglna 2. og 3. mgr. 18. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 71/2008.

Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 71/2008 getur ráðherra takmarkað eða lagt bann við fiskeldi eða ákveðnar eldisaðferðir í einstaka fjörðum og flóum eða á svæðum sem teljast sérstaklega viðkvæm gagnvart starfsemi þeirri sem fram fer samkvæmt lögunum. Við ákvörðun samkvæmt 1. mgr. skal taka mið af því að markmið laganna er meðal annars að vernda villta nytjastofna, hvort sem um er að ræða ferskvatnsfiska eða sjávarfiska, og hlífa þeim við fisksjúkdómum og öðrum neikvæðum vistfræðilegum áhrifum, sbr. 2. mgr. ákvæðisins. Skal í því sambandi meðal annars líta til staðsetningar eldisstöðva, stærðar þeirra, fjarlægðar frá veiðiám og veiðiverðmætis á viðkomandi svæði. Jafnframt skal litið til þess hvort fiskeldissvæði séu á gönguleiðum lax og silungs og hvort straumur geti leitt sleppifisk í ár. Skal ráðherra taka tillit til sjónarmiða um aðra nýtingu hafsvæða en nýtingu vegna fiskeldis við ákvörðun sína samkvæmt 1. mgr. 6. gr. Í 13. gr. laganna er mælt fyrir um aðgerðir sem rekstrarleyfishafa er skylt að grípa til, ef ætla má að hann hafi misst eldisfisk úr fiskeldisstöð, eins og tilkynningarskyldu og veiðiskyldu.

Í 2. mgr. 18. gr. laga nr. 71/2008 segir að þyki sannað að missir eldisfisks úr fiskeldisstöð valdi tjóni á hagsmunum veiðiréttarhafa sem verndar njóta samkvæmt lax- og silungsveiðilögum skuli viðkomandi rekstrarleyfishafi bæta tjónið á grundvelli mats samkvæmt VII. kafla laga um lax- og silungsveiði. Hið sama eigi við um tjón annarra þeirra sem hafbeit, fiskeldi eða fiskrækt stunda. Í athugasemdum við 18. gr. frumvarps þess, er varð að lögum nr. 71/2008, segir að í greininni sé fjallað um það sérstaka tilvik þegar fiskur sleppi úr eldi. Svo sem fram hafi komið geti óhjákvæmilega hlotist meiri eða minni skaði af slíku. Mest hætta steðji þá að villtum laxfiskstofnum en ekki sé útilokað að hætta geti af þessum sökum steðjað að öðrum fiskeldisstöðvum. Styðjist regla 2. mgr. 18. gr. frumvarpsins við þau rök að eðlilegast sé að rekstrarleyfishafi beri án tillits til sakar bótaábyrgð á því tjóni sem hljótist af slíkum atburði.

Í 3. mgr. 18. gr. laga nr. 71/2008 kemur fram að þyki sannað að starfsemi samkvæmt lögunum valdi tjóni í veiðivatni samkvæmt lax- og silungsveiðilögum í öðrum tilvikum en þeim sem greinir í 2. mgr. skuli það tjón bætt eftir mati samkvæmt VII. kafla þeirra laga ef eigi semur. Í lögskýringargögnum kemur fram að þetta sé sambærileg regla og verið hafi í 3. mgr. 19. gr. laga nr. 57/2006 og eigi hún sér fyrirmynd í 70. gr. laga nr. 76/1970. Þá segir ennfremur að reglunni sé „fyrst og fremst ætlað að taka til þeirra tilvika þegar veiði í veiðivötnum nærri fiskeldisstöð minnkar. Þá þykir eðlilegra í ljósi þess hagsmunamats, sem löggjöf á sviði lax- og silungsveiði felur í sér, að fiskeldisstöðvar beri hallann af því ef staðsetning þeirra og starfsemi veldur sannanlegri rýrnun veiði í nærliggjandi veiðivötnum. Áréttað skal að sönnunarbyrðin vegna slíks skaða/tjóns hvílir með hefðbundnum og óskoruðum hætti á þeim handhöfum veiðiréttar sem telja að viðkomandi veiðivatn hafi orðið fyrir tjóni. Að öðru leyti en því sem um er fjallað sérstaklega í 18. gr. frumvarpsins fer um skaðabætur vegna þeirrar starfsemi, sem lög þessi taka til, eftir almennum reglum íslensks skaðabótaréttar.“

3

Hagsmunir tengdir nýtingu laxveiðihlunninda tilheyra ekki veiðifélögum, sem starfa samkvæmt VI. kafla laga nr. 61/2006, heldur félagsmönnum þeirra, sbr. 5. gr. laganna. Í ljósi markmiða laganna, sem áður eru rakin, og að því gættu að veiðiréttarhöfum er skylt að hafa með sér félagsskap í því skyni að markmiðunum verði náð, verður að leggja til grundvallar að veiðifélög geti í skjóli umboðs sótt fyrir dómstólum kröfur sem lúta að veiðirétti félagsmanna sinna og þeir hafa lögvarða hagsmuni af að fá úrlausn dómstóla um, sbr. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Er slíkt hvorki andstætt lögbundnu hlutverki veiðifélaga né í því tilviki sem hér er til úrlausnar öndvert samþykktum þeirra veiðifélaga sem standa að sóknaraðila. Er þá haft í huga að hlutverk veiðifélaga er ekki skilgreint með tæmandi hætti í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 og jafnframt að í lögskýringargögnum kemur fram að mið var tekið af því við framsetningu málsgreinarinnar að veiðifélögum væri ætlað meira hlutverk við framkvæmd lax- og silungsveiðilaga en áður var. Af þessu leiðir einnig að þremur veiðifélögum eða fleiri er að öðrum lagaskilyrðum fullnægðum heimilt að nýta sér það réttarfarshagræði, sem felst í ákvæðum 19. gr. a. laga nr. 91/1991, og láta málsóknarfélag í skjóli umboðs reka í eigin nafni dómsmál um hagsmuni þeirra félagsmanna í veiðifélögum sem standa að málsóknarfélagi.

Um mál sem höfðað er og rekið af málsóknarfélagi samkvæmt 19. gr. a. laga nr. 91/1991 gilda allar reglur réttarfarslaga að því marki sem ekki er beinlínis á annan veg mælt í lögum. Það er meginregla samkvæmt íslenskum rétti að dómstólar verða ekki krafðir álits um lögfræðileg álitaefni eða hvort tiltekið atvik hafi gerst nema að því leyti sem nauðsynlegt er til úrlausnar um ákveðna kröfu í dómsmáli, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Þá býr sú grunnregla að baki ákvæðum laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 25. gr. laganna, að dómstólar leysa ekki úr sakarefni nema sýnt sé að það skipti máli að lögum fyrir aðila að fá dóm um það. Samkvæmt þessu njóta menn réttar til að bera mál sín undir dómstóla eigi þeir lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn þeirra og er sá réttur tryggður með 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. dóm Hæstaréttar 14. mars 2008 í máli nr. 114/2008.

Í skjóli meginreglu fyrri málsliðar 60. gr. stjórnarskrárinnar nýtur sá, sem aðild hefur átt að máli fyrir stjórnvaldi, almennt réttar til að bera undir dómstóla hvort farið hafi verið að lögum við meðferð þess og úrlausn, sbr. dóm Hæstaréttar 12. júní 2002 í máli nr. 231/2002. Eins og áður getur áttu þeir sem standa að sóknaraðila ekki aðild að meðferð þess stjórnsýslumáls sem leiddi til útgáfu rekstrarleyfisins sem málið varðar. Réttur sóknaraðila til að bera undir dómstóla hvort farið hafi verið að lögum við útgáfu leyfisins verður því ekki reistur á aðild þeirra að stjórnsýslumálinu.

Það eitt getur ekki staðið því í vegi að tiltekinn aðili beri undir dómstóla hvort farið hafi verið að lögum við meðferð stjórnsýslumáls og úrlausn þess að sá hinn sami átti ekki aðild að málinu á stjórnsýslustigi. Af því leiðir að þegar metið er hvort sá sem hefur óbeinna hagsmuna að gæta af úrlausn stjórnsýslumáls geti borið lögmæti stjórnvaldsákvörðunarinnar undir dómstóla verður að taka mið af því hvort hagsmunir hans af ákvörðuninni séu verulegir og meiri en hvers annars í samfélaginu, til dæmis vegna nálægðar við leyfisskylda starfsemi sem ákvörðun stjórnvaldsins heimilar.

Í 4. gr. reglugerðar nr. 105/2000 um flutning og sleppingar laxfiska og varnir gegn fisksjúkdómum og blöndun laxastofna kemur fram að við leyfisveitingar fyrir hafbeitar- og sjókvíastöðvar skuli miða við að þær séu ekki nær laxveiðiám með yfir 100 laxa meðalveiði síðastliðin 10 ár en 5 km. Sé um að ræða ár með yfir 500 laxa meðalveiði skuli fjarlægðin vera 15 km nema notaðir séu stofnar af nærliggjandi vatnasvæði eða geldstofnar og megi þá stytta fjarlægðina niður í 5 km. Eins og áður greinir mun fjarlægð þeirra laxveiðiáa sem um ræðir í málinu frá sjókvíaeldisstöðinni í Reyðarfirði samkvæmt gögnum málsins vera tæpir 170 km í öðru tilvikinu og um 50 km í hinu.

Áður er gerð grein fyrir því að þegar ekki fara saman hagsmunir þeirra sem stunda fiskeldi og hinna sem veiðiréttar njóta samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði hefur löggjafinn að sönnu metið það svo að hagsmunir fiskeldisins skuli víkja með þeim hætti sem nánar er mælt fyrir um í lögum. Þegar litið er til þess hversu langt laxveiðiár þær sem um ræðir í málinu eru frá sjókvíaeldinu í Reyðarfirði, miðað við ákvæði reglugerðar nr. 105/2000, fær framangreint hagsmunamat því ekki breytt að sóknaraðili getur ekki reist heimild sína til höfðunar máls til ógildingar á umræddu starfsleyfi varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. á reglum grenndarréttar, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 9. júní 2005 í máli nr. 20/2005 og 3. júní 2004 í máli nr. 171/2004.

Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila er tilgangur málsóknar hans að koma í veg fyrir starfsemi af því tagi, sem varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. stundar, í því skyni að vernda náttúrulega stofna í íslenskum laxveiðiám. Grundvöllur málsóknarinnar varðar þannig ekki lögmæti tiltekinnar stjórnvaldsákvörðunar, heldur miðar hann að því að dómstólar taki afstöðu til þess hagsmunamats sem fram kemur í lögum nr. 71/2008. Tengist þessi málatilbúnaður þannig fyrirmælum 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 sem eins og áður segir girða fyrir að dómstólar verði krafðir svara við álitaefnum um tilvist eða skýringu réttarreglna sem ekki varða úrlausn um ákveðna kröfu. Verður slík lögspurning, sem sóknaraðili hefur uppi samkvæmt áðursögðu, ekki lögð fyrir dómstóla.

Af hálfu sóknaraðila er ekki á því byggt að félagsmenn aðildarfélaga hans hafi orðið fyrir tjóni vegna starfsemi varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. í Reyðarfirði, heldur að þeir muni að öllum líkindum verða fyrir tjóni á ókomnum árum. Dómstólar verða almennt ekki krafðir svara við því hvað kunni að gerast í framtíðinni, heldur verður sakarefni máls að vera þannig vaxið að úrlausn um það hafi raunhæft gildi fyrir réttarstöðu aðila, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Í ljósi hinnar almennu reglu um lögvarða hagsmuni fær þessu í engu breytt þótt sóknaraðili hafi klætt málið í þann búning að krefjast ógildingar umrædds starfsleyfis í stað viðurkenningar á bótaskyldu sem hinir raunverulegu hagsmunir hans af málsókninni felast í. Óumdeilt er í málinu að félagsmenn sóknaraðila hafa ekki orðið fyrir tjóni vegna starfseminnar í Reyðarfirði en til þess að fullnægt sé lagaskilyrðum um lögvarða hagsmuni samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 verður sóknaraðili að sýna fram á eða gera líklegt að sú sé raunin en það hefur hann ekki gert. Hvort tjón muni hljótast af völdum starfseminnar í Reyðarfirði í framtíðinni, þannig að fullnægt sé lagaskilyrðum um lögvarða hagsmuni, er ógjörningur að segja til um.

Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.

Eftir þessum úrslitum og með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Náttúruvernd 2 málsóknarfélag, greiði varnaraðilum, Matvælastofnun og Löxum fiskeldi ehf., hvorum um sig, 700.000 krónur í kærumálskostnað.