406/2001

J lýsti því yfir á árinu 1952 að hann gerði eignarjörð sína, Þ, að ættaróðali. Árið 1955 ritaði J undir byggingarbréf, þar sem hann ráðstafaði fjórðungi jarðarinnar til sonar síns, B, til lífstíðarábúðar. Sagði í bréfinu að um réttindi B og skyldur færi að öllu leyti eftir ,,ákvæðum laga nr. 116/1943 um erfðaábúð og óðalsrétt, svo og öðrum lagaákvæðum er þessi mál snerta.” Einnig var tekið fram að ,,leigutaki hefur fullt leyfi til veðsetningar á þessum ¼ hluta jarðarinnar.” Tók B upp nafnið T á nýbýlið sem hann reisti á þessum jarðarfjórðungi. Með þessari skiptagerð J urðu þannig til tvær jarðir. J lést í maí 1960 og síðar sama ár luku erfingjar skiptum í dánarbúi hans, án þess þó að geta um að jarðirnar Þ og T væru meðal eigna búsins. Að fengnu leyfi sýslumanns luku erfingjar J aftur einkaskiptum á árinu 1998, að því er varðaði jörðina T. Í maí 1994 gaf G, sonur B, út skuldabréf, tryggt með veði í jörðinni T. Var bréfið áritað af B og V ,,sem þingl. eigendur.” Að kröfu O hf., handhafa bréfsins, var jörðin seld nauðungarsölu 24. október 2000. Krafðist G þess fyrir dómi að nauðungarsalan yrði felld úr gildi. M.a. með hliðsjón af meginreglu 21. gr. laga nr. 7/1936 var ekki litið svo á að andlát J hefði haggað gildi þeirrar óskilyrtu heimildar sem hann hafði veitt B til að veðsetja fjórðung Þ. Með því að ekki hafði verið sýnt fram á að önnur atvik hefðu síðar raskað þessari heimild yrði að líta svo á að með áritun B á skuldabréfið hafi verið fullnægt því skilyrði að þinglýstur eigandi jarðarinnar hafi samþykkt að á hana yrðu lögð veðbönd samkvæmt skuldabréfinu, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 39/1978. Að atvikum málsins athuguðum þótti ekki fært annað en að líta svo á að við umrædda skiptingu á landi Þ og þær ráðstafanir sem henni tengdust, hafi verið staðið þannig að verki að sérreglur um ættaróðul í lögum nr. 116/1943, sbr. nú lög nr. 65/1976 með áorðnum breytingum, hefðu í reynd aldrei tekið til jarðarinnar T. Veðrétti fyrir skuldabréfi O hf. yrði því ekki hnekkt á þeim grunni að brostið hafi heimild til að setja þá jörð að veði vegna ákvæða 57. gr. jarðalaga, sbr. 11. gr. laga nr. 90/1984. Var því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að hafna kröfu G um ógildingu nauðungarsölunnar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. október 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 18. september 2001, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi nauðungarsala sýslumannsins á Eskifirði á jörðinni Tungufelli í Breiðdalshreppi, sem fór fram að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að nauðungarsalan verði felld úr gildi og varnaraðili dæmdur til að greiða málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði.

Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður.

I.

Samkvæmt gögnum málsins lýsti J-kk-nf B-kk-nf því skriflega yfir 5. ágúst 1952 að hann gerði eignarjörð sína, Þorvaldsstaði í Breiðdal, að ættaróðali. Var yfirlýsing þessi afhent 6. október sama árs sýslumanninum í Suður-Múlasýslu til þinglýsingar og hún jafnframt færð í skrá hans um óðul í umdæminu. Hinn 17. mars 1955 ritaði J-kk-nf undir byggingarbréf, þar sem hann ráðstafaði fjórðungi jarðarinnar til sonar síns, B-kk-ef J-kk-ef, til lífstíðarábúðar. Kom fram í bréfi þessu að B-kk-nf hefði ákveðið að stofna nýbýli á þessum hluta jarðarinnar. Skyldi hann greiða skatta og skyldur af jarðarhlutanum, sem engin veðbönd hvíldu á, og væri eignin „þegar heimil til ábúðar.“ Um réttindi B-kk-ef og skyldur færi að öllu leyti eftir „ákvæðum laga nr. 116/1943 um erfðaábúð og óðalsrétt, svo og öðrum lagaákvæðum er þessi mál snerta.“ Einnig var tekið sérstaklega fram að „leigutaki hefur fullt leyfi til veðsetningar á þessum ¼ hluta jarðarinnar.“ Byggingarbréfið var afhent sýslumanni 9. desember 1955 til þinglýsingar. Um leið voru afhent til þinglýsingar skiptagerð frá 30. október 1955 um skiptingu fjórðungshlutans úr landi Þorvaldsstaða, þar sem greint var frá landamerkjum, og yfirlýsing menntamálaráðherra 29. nóvember sama árs um heimild handa B-kk-þgf til að taka upp nafnið Tungufell á nýbýlið, sem hann hefði reist.

J-kk-nf B-kk-nf gaf út afsal 17. júní 1958 fyrir öðrum fjórðungi jarðarinnar Þorvaldsstaða til sonar síns, G-kk-ef, og var því þinglýst 4. ágúst sama árs. Þá gerði J-kk-nf yfirlýsingu, sem dagsett var 30. júlí 1960, um að hann hefði afhent syni sínum, P-kk-þgf, hálfa jörðina ásamt þeim húsum, sem J-kk-nf ætti á henni. Var tekið fram í yfirlýsingunni að J-kk-nf hefði áður afhent sonum sínum B-kk-þgf og G-kk-þgf „sinn einn fjórða hluta jarðarinnar hvorum til nýbýlastofnunar.“ Fyrir liggur að þessari yfirlýsingu var þinglýst sem eignarheimild P-kk-ef að hálfri jörðinni.

J-kk-nf B-kk-nf mun hafa látist 10. maí 1960. Með ódagsettri erfðafjárskýrslu frá sama ári og greiðslu erfðafjárskatts samkvæmt henni luku þrettán börn J-kk-ef skiptum á dánarbúi hans. Var þar í engu getið um fasteignir í eigu þess, hvorki jarðarinnar Þorvaldsstaða né Tungufells.

Hinn 17. maí 1994 gaf G-kk-nf B-kk-nf út skuldabréf til handhafa að fjárhæð 2.335.762 krónur, sem greiðast áttu ásamt nánar tilgreindum ársvöxtum með tólf jöfnum afborgunum á tveggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 3. júlí 1994. Til tryggingar skuldinni var jörðin Tungufell sett að veði með sjötta veðrétti. Skuldabréfið var áritað af B-kk-þgf J-kk-þgf og V-kvk-þgf G-kvk-þgf um samþykki þeirra „sem þingl. eigendur“. Af gögnum málsins verður ráðið að skuldabréfi þessu hafi verið þinglýst 13. júlí 1994. Vanskil munu hafa orðið á skuldinni allt frá fyrsta gjalddaga hennar og krafðist varnaraðili sem handhafi skuldabréfsins nauðungarsölu á jörðinni Tungufelli 15. ágúst 1995 til fullnustu á kröfu samkvæmt því. Nauðungarsölunni var beint að B-kk-þgf J-kk-þgf sem gerðarþola. Sýslumaðurinn á Eskifirði ákvað 26. ágúst 1996 að stöðva nauðungarsöluna. Sú ákvörðun var staðfest með úrskurði Héraðsdóms Austurlands 9. maí 1997 á þeirri forsendu að fullnægjandi gögn lægju ekki fyrir um að B-kk-nf væri eigandi Tungufells. Var úrskurðurinn staðfestur með dómi Hæstaréttar 19. júní sama árs, sem birtur er í dómasafni 1997, bls. 2058.

Erfingjar J-kk-ef B-kk-ef rituðu 10. september 1998 umsókn til sýslumannsins á Eskifirði um leyfi til einkaskipta á dánarbúi hans, en annarra eigna þess var þar ekki getið en jarðarinnar Tungufells. Einkaskiptunum var lokið 12. október 1998 með greiðslu erfðafjárskatts. Heimilaði sýslumaður sama dag að þinglýst yrði skiptayfirlýsingu frá 11. september 1998 um að jörðin hafi komið í hlut sóknaraðila, þótt hann væri ekki meðal erfingja eftir J-kk-þf, enda yrðu greidd gjöld við þinglýsingu yfirlýsingarinnar eins og ef um afsal væri að ræða.

Varnaraðili krafðist á ný nauðungarsölu á jörðinni Tungufelli 19. janúar 2000 til fullnustu á kröfu samkvæmt fyrrnefndu skuldabréfi frá 17. maí 1994, en að meðtöldum áföllnum vöxtum og kostnaði kvað hann skuldina þá nema 5.127.767 krónum. Sýslumaður tók nauðungarsölu samkvæmt þessari beiðni fyrir í fyrsta sinn 8. júní 2000. Var þá hafnað mótmælum gegn nauðungarsölunni, sem sóknaraðili hafði fært fram skriflega 6. sama mánaðar, og ákveðið að uppboð á eigninni skyldi byrja 9. ágúst 2000. Virðist byrjun uppboðs hafa verið frestað til 27. september sama árs og það þá háð, en hæsta boð í eignina komið frá varnaraðila. Uppboði var síðan fram haldið 24. október 2000, þar sem jörðin var slegin nafngreindu félagi á 5.100.000 krónur.

Með bréfi, sem barst Héraðsdómi Austurlands 15. nóvember 2000, leitaði sóknaraðili úrlausnar um gildi framangreindrar nauðungarsölu. Var mál þetta þingfest af því tilefni 19. desember sama árs.

II.

Í byggingarbréfi J-kk-ef B-kk-ef til B-kk-ef J-kk-ef 17. mars 1955 var mælt fyrir um óskilyrta heimild þess síðarnefnda til að veðsetja þann fjórðungshluta Þorvaldsstaða, sem þar um ræddi, en J-kk-nf var á þeim tíma þinglýstur eigandi allrar jarðarinnar. Meðal annars með hliðsjón af meginreglu 1. mgr. 21. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga verður ekki litið svo á að andlát J-kk-ef á árinu 1960 hafi haggað gildi þessarar heimildar, enda var að auki kveðið á um hana í byggingarbréfinu um lífstíðarábúð B-kk-ef á hluta Þorvaldsstaða, sem stóð óháð því hvort eigendaskipti yrðu að jörðinni. Með því að ekki hefur verið sýnt fram á að önnur atvik geti síðar hafa raskað þessari heimild verður að líta svo á að með áritun B-kk-ef á skuldabréfið frá 17. maí 1994 hafi verið fullnægt því skilyrði að þinglýstur eigandi jarðarinnar hafi samþykkt að á hana yrðu lögð veðbönd samkvæmt skuldabréfinu, sbr. 1. mgr. 24. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Af þessum sökum verður ekki fallist á röksemdir sóknaraðila, sem að þessu lúta.

Svo sem áður greinir gerði J-kk-nf B-kk-nf yfirlýsingu 5. ágúst 1952 um að Þorvaldsstaðir yrðu ættaróðal og var henni þinglýst 6. október sama árs. Liggur og fyrir að sýslumaður færði jörðina á skrá um ættaróðul í umdæmi sínu, sbr. 2. mgr. 3. gr. þágildandi laga nr. 116/1943 um ættaróðal og erfðaábúð. Með fyrrnefndri skiptagerð frá 30. október 1955 var landi Þorvaldsstaða skipt þannig að úr urðu tvær jarðir, annars vegar samnefnd jörð, sem ¾ hlutar landsins voru lagðir undir, og hins vegar nýbýlið Tungufell, sem afgangur landsins féll til. Verður ekkert ráðið af gögnum málsins um að gætt hafi verið að reglum 11. gr. laga nr. 116/1943 um heimild til að skipta óðalsjörð þegar þetta var gert. Þótt upphaflegu jörðinni hafi verið skipt á þennan hátt voru báðir hlutarnir eftir sem áður í eigu J-kk-ef. Sú skipan fékk ekki staðist fyrirmæli 24. gr. laga nr. 116/1943, þar sem boðið var að enginn óðalseigandi gæti átt nema eitt ættaróðal. Með byggingarbréfinu 17. mars 1955 veitti J-kk-nf ábúandanum „fullt leyfi til veðsetningar“ á jarðarhlutanum, sem lagður var undir Tungufell. Svo rúm heimild til að veðsetja óðalsjörð var ekki samrýmanleg ákvæði 12. gr. laga nr. 116/1943, sbr. 2. gr. laga nr. 16/1950. Af fyrirliggjandi gögnum verður ekki séð að Tungufells hafi fyrr eða síðar verið getið í skrá um ættaróðul í því umdæmi, sem nú heyrir undir sýslumanninn á Eskifirði. Að öllu þessu athuguðu er ekki annað fært en að líta svo á að við þessa skiptingu á landi Þorvaldsstaða og þær ráðstafanir, sem henni tengdust og hér var getið, hafi verið staðið þannig að verki að sérreglur um ættaróðul í lögum nr. 116/1943, sbr. nú VII. kafla jarðalaga nr. 65/1976 með áorðnum breytingum, hafi í reynd aldrei tekið til jarðarinnar Tungufells. Verður því veðrétti fyrir skuldabréfi varnaraðila ekki hnekkt á þeim grunni að brostið hafi heimild til að setja þá jörð að veði vegna ákvæða 57. gr. jarðalaga, sbr. 11. gr. laga nr. 90/1984.

Samkvæmt því, sem að framan greinir, verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Dæma verður sóknaraðila til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, G-kk-nf B-kk-nf, greiði varnaraðila, Olíuverzlun Íslands hf., 75.000 krónur í kærumálskostnað.