621/2016

Í málinu krafðist K ehf. á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, riftunar á greiðslu skuldar, aðallega við B en til vara K o.fl., sem K ehf. taldi að hefði falist í nánar tilgreindum kaupum á hlutdeild í skuldabréfi, sem hann gaf út árið 2006 í tengslum við skuldabréfaútboð, svo og endurheimt á því fé sem hann lét af hendi í þeim viðskiptum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt skjölum málsins hefði B verið eigandi hinnar seldu hlutdeildar og voru K o.fl. því þegar af þeirri ástæðu sýknuð af kröfum K ehf. Talið var að umræddar greiðslur til B hefðu farið fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit K ehf. og þær að öllu leyti verið inntar af hendi fyrir umsaminn gjalddaga og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Vísað var til þess að samkvæmt skilmálum, sem giltu um skuldabréfið og komu ýmist fram í útgáfulýsingu, verðviðauka við hana eða samningi K ehf. við D, þar sem þeim síðarnefnda var meðal annars falið í þágu C, skráðs eiganda skuldabréfsins, að taka við og koma til skila greiðslum frá K ehf. vegna þess svo og að leita eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmt því, hefði K ehf. borið greiðsluskyldu samkvæmt skuldabréfinu við D í þágu C. Að þessu gættu og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 398/2011 var talið að K ehf. hefði hvorki staðið í skuld við B né hefði B átt kröfu um greiðslu úr hendi K ehf. og hafði þannig ekki myndast milli þeirra kröfuréttarsamband í skilningi meginreglna fjármunaréttar. Á hinn bóginn var litið svo á að heimildin í 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu á skuld væri ekki háð því að hún hefði farið fram við aðstæður, þar sem beint réttarsamband hefði staðið milli kröfuhafa og skuldara, heldur gæti ákvæðið einnig tekið til ráðstöfunar, sem í raun leiddi til þess í senn að kröfuhafi fengi efndir á kröfu sinni og skuldari losnaði undan greiðsluskyldu sinni. Samkvæmt þessu og að virtum atvikum málsins var talið að engu gæti breytt gagnvart skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 að umþrættar ráðstafanir hefðu farið fram beint milli K ehf. og B í stað þess að greiðslur færu á þeirri leið um hendur annarra, sem kröfuréttarsamband hefði verið á milli. Samkvæmt þessu væri því fullnægt skilyrði ákvæðisins að ráðstafanir K ehf. hefðu falið í sér greiðslu á skuld við B. Hins vegar var litið svo á að umþrætt viðskipti hefðu virst venjuleg eftir atvikum í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 og var B því sýknað af kröfum K ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. september 2016. Hann krefst þess aðallega að rift verði fjórum nánar tilgreindum greiðslum sínum á skuld við aðalstefnda á tímabilinu frá 5. til 12. september 2008 samtals að fjárhæð 13.009.861,12 bandaríkjadalur og aðalstefnda gert að greiða sér þá upphæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. maí 2012 til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að rift verði sömu greiðslum og í aðalkröfu greinir á skuld við varastefnda og honum gert að greiða sér sömu fjárhæð með dráttarvöxtum frá 27. júní 2012 til greiðsludags. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að rift verði sömu greiðslum og í aðalkröfu greinir á skuld við 2. varastefnda og honum gert að greiða sér sömu fjárhæð með dráttarvöxtum frá 13. júní 2013 til greiðsludags. Að þessu frátöldu gerir áfrýjandi þær kröfur í fyrsta lagi að rift verði fjórum nánar tilgreindum greiðslum sínum á skuld við 3. varastefnda King Street Capital Ltd. á tímabilinu frá 5. til 12. september 2008 samtals að fjárhæð 7.985.448,76 bandaríkjadalir og þeim varastefnda gert að greiða sér fjárhæðina með dráttarvöxtum frá 12. júní 2013 til greiðsludags. Í öðru lagi að rift verði fjórum nánar tilgreindum greiðslum sínum á skuld við 3. varastefnda King Street Europe L.P. á sama tímabili samtals að fjárhæð 640.089,17 bandaríkjadalir og þeim varastefnda gert að greiða sér fjárhæðina með sömu dráttarvöxtum. Í þriðja lagi að rift verði fjórum nánar tilgreindum greiðslum sínum á skuld við 3. varastefnda King Street Europe Master Fund Ltd. á sama tímabili samtals að fjárhæð 1.488.326,11 bandaríkjadalir og þeim varastefnda gert að greiða sér fjárhæðina með sömu dráttarvöxtum. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Aðalstefndi og varastefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að fyrrgreindar fjárkröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Svo sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi lét áfrýjandi, sem þá bar heitið Kaupþing banki hf., frá sér fara útgáfulýsingu 26. apríl 2006 vegna fyrirhugaðrar lántöku með skuldabréfum samtals að fjárhæð allt að 10.000.000.000 bandaríkjadalir. Var ætlunin að skuldabréfin yrðu gefin út á síðari stigum í áföngum með skilmálum, sem tilgreindir væru annars vegar í þeirri lýsingu og getið yrði hins vegar í svonefndum verðviðaukum sem gerðir yrðu við hverja útgáfu. Áfrýjandi gaf út slíkan verðviðauka 5. október 2006 vegna þriggja skuldabréfa, þar á meðal eins að fjárhæð 1.500.000.000 bandaríkjadalir með lokagjalddaga 4. október 2011. Slíkt skuldabréf skyldi bera fasta vexti, sem greiða átti á sex mánaða millibili, í fyrsta sinn 4. apríl 2007, en höfuðstóllinn skyldi greiddur í einu lagi á lokagjalddaga. Óumdeilt er í málinu að skuldabréf var gefið út á þessum grunni til bandarísks félags með heitinu Cede & Co. Í tengslum við fyrrnefnda útgáfulýsingu gerði áfrýjandi jafnframt samning 12. apríl 2006 við Deutsche Bank Trust Company Americas, þar sem þeim síðarnefnda var meðal annars falið í þágu eiganda skuldabréfsins að taka við og koma til skila greiðslum frá áfrýjanda á vöxtum af skuldabréfinu og höfuðstól þess, svo og að leita eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmt því. Í skilmálunum og samningnum, sem hér um ræðir, var gengið út frá því að tiltekin alþjóðleg fjármálafyrirtæki myndu kaupa hlutdeild í skuldabréfinu til að miðla áfram sjálf eða fyrir milligöngu annarra fjármálafyrirtækja í heild eða að hluta til fjárfesta, en hlutdeild, sem myndaðist á þennan hátt, yrði að vera að lágmarki 100.000 bandaríkjadalir og fjárhæð hennar, færi hún fram úr því, að öðru leyti í þúsundum dala. Skráður eigandi skuldabréfsins, Cede & Co., mun hafa verið tengdur öðru bandarísku fyrirtæki með heitinu Depository Trust Company, sem hafi fengist við verðbréfaskráningu og annast eða haft yfirumsjón með rafrænni skráningu á eignarhaldi að hlutdeild í skuldabréfinu. Slík hlutdeild var framseljanleg á verðbréfamarkaði, en skráður eigandi hennar á hverjum tíma naut réttar til að fá frá Deutsche Bank Trust Company Americas sinn hluta af greiðslum sem áfrýjandi myndi inna af hendi til þess banka vegna vaxta af skuldabréfinu og höfuðstól þess. Ekki verður séð af skilmálum fyrir skuldabréfið að skráður eigandi hlutdeildar teldist að öðru leyti en þessu eiga kröfu á grundvelli hennar á hendur Deutsche Bank Trust Company Americas, Cede & Co. eða Depository Trust Company. Í útgáfulýsingunni og samningi áfrýjanda við Deutsche Bank Trust Company Americas voru jafnframt efnislega samhljóða ákvæði um að áfrýjandi mætti hvenær sem er kaupa á verðbréfamarkaði eða öðrum vettvangi hlutdeild í skuldabréfi sem gefið yrði út með stoð í fyrrgreindum heimildum. Eftir slík kaup gæti áfrýjandi ráðið því hvort hann ætti hlutdeildina til frambúðar, endurseldi hana eða afhenti hana til Deutsche Bank Trust Company Americas til að fá hana fellda úr gildi.

Ekki liggur fyrir í gögnum málsins hver hafi verið aðdragandi að þeim viðskiptum sem um er deilt. Á hinn bóginn eru meðal málsgagna fjórar kaupnótur sem áfrýjandi gaf út fyrir kaupum á hlutdeild í áðurgreindu skuldabréfi. Samkvæmt þremur kaupnótum, útgefnum 2. september 2008, keypti áfrýjandi í jafn mörgum áföngum hlutdeild í skuldabréfinu sem var eins og áður segir á lokagjalddaga 4. október 2011. Í fyrsta tilvikinu var hlutdeild að nafnverði 5.000.000 bandaríkjadalir keypt á genginu 84,125, í öðru tilvikinu var hlutdeild að nafnverði 3.000.000 dalir keypt á genginu 84,375 og í því þriðja var hlutdeild að nafnverði 2.000.000 dalir keypt á genginu 83,375. Á þessum grunni nam kaupverðið alls 8.405.000 dölum, en við þá fjárhæð bættust síðan áfallnir vextir frá síðasta vaxtagjalddaga 4. apríl 2008, sem greiddust að fullu, þannig að alls voru greiddir vegna þessa 8.646.180,56 dalir. Samkvæmt kaupnótu, útgefinni 9. september 2008, keypti áfrýjandi hlutdeild í sama skuldabréfi að nafnverði 5.000.000 dalir á genginu 84,75. Kaupverðið nam því 4.237.500 dölum, en við þá fjárhæð bættust einnig áfallnir vextir frá 4. apríl 2008 þannig að alls voru greiddir vegna þessa 4.363.680,56 dalir. Heildarverðið sem áfrýjandi reiddi af hendi fyrir hlutdeildina nam samkvæmt þessu 13.009.861,12 bandaríkjadal. Á kaupnótunum fjórum var uppgjörsdagur tiltekinn þremur dögum eftir útgáfudag, 5. og 12. september 2008. Var aðalstefndi sagður í öllum tilvikum vera seljandi hlutdeildarinnar í skuldabréfinu.

Jafnframt liggur fyrir í málinu yfirlýsing frá Euroclear Bank SA/NV í Belgíu, þar sem fram kemur að fé hafi verið millifært í samræmi við áðurnefnd viðskipti gegnum uppgjörskerfi, sem mun vera kennt við bankann, af reikningi áfrýjanda á reikning greiðslujöfnunarmiðlarans Fortis Investments Services LLC. Samkvæmt samningi miðlarans og aðalstefnda, sem lagður hefur verið fram, tók sá fyrrnefndi að sér fyrir aðalstefnda að sjá um framkvæmd greiðslufyrirmæla og uppgjör viðskipta hans í greiðslukerfum. Áfrýjandi sendi aðalstefnda bréf 8. desember 2011 þar sem hann var meðal annars beðinn um að upplýsa hver hafi verið aðkoma hans að umræddum viðskiptum. Í ódagsettu svari aðalstefnda við bréfinu var svo að orði komist: „Brains Inc. Ltd., sem miðlari paraðra viðskipta ... seldi Kaupþingi banka hf. verðbréfin sem talin eru upp í fylgiskjali A ... á þeim dögum sem fram koma, hafandi keypt þau samtímis á markaði fyrir eigin reikning daginn sem viðskiptin fóru fram.“

Áfrýjandi hefur lagt fram í málinu yfirlýsingu löggilts endurskoðanda, þar sem staðfest er að við færslur um framangreind kaup á hlutdeild í skuldabréfi í bókhaldi áfrýjanda hafi skuldir hans verið færðar niður um samtals 15.000.000 bandaríkjadali eða sem svarar samanlögðu nafnverði þess sem keypt var. Svo virðist sem mismunur á nafnverði og kaupverði hafi um leið verið færður áfrýjanda til tekna. Eftir gögnum málsins hafði áfrýjandi þrátt fyrir þetta ekki neytt áðurgreindrar heimildar samkvæmt útgáfulýsingu fyrir skuldabréfið og samningi sínum við Deutsche Bank Trust Company Americas til að afhenda þeim banka hlutdeildina í skuldabréfinu til að fá hana fellda úr gildi. Þess í stað átti áfrýjandi enn hlutdeildina þegar Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í áfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Slitameðferð áfrýjanda, sem fór síðan í hönd með frestdegi 15. nóvember 2008, var lokið með nauðasamningi 23. desember 2015. Meðan á slitunum stóð höfðaði áfrýjandi mál þetta á hendur aðalstefnda og varastefnda 26. og 27. júní 2012, en á hendur öðrum varastefndu 12. og 13. júní 2013 með sakaraukningu. Í málinu leitar áfrýjandi á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, riftunar á greiðslu skuldar við aðalstefnda eða eftir atvikum einhvern eða einhverja af varastefndu, sem áfrýjandi telur hafa falist í áðurnefndum kaupum á hlutdeild í skuldabréfi, svo og endurheimt á þeim 13.009.861,12 bandaríkjadal sem hann lét af hendi í þeim viðskiptum.

II

Samkvæmt því, sem áður greinir, gerði áfrýjandi fjórar kaupnótur 2. og 9. september 2008 vegna viðskiptanna sem málið er sprottið af. Á þeim var aðalstefndi í öllum tilvikum sagður vera seljandi hlutdeildar í skuldabréfinu sem áfrýjandi keypti í þau skipti. Af þessum skjölum verður ekki annað ráðið en að aðalstefndi hafi á þeim tíma verið eigandi hinnar seldu hlutdeildar og samrýmist svar hans við fyrirspurn áfrýjanda í desember 2011 því að sú hafi verið raunin. Þar sem aðalstefndi hefur ekki fært sönnur á hið gagnstæða verður litið svo á að áfrýjandi hafi fest kaup á umræddri hlutdeild í skuldabréfinu af aðalstefnda eftir að hann hafði eignast hana. Þegar af þeirri ástæðu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu allra varastefndu af kröfum áfrýjanda.

Til samræmis því, sem fram kom á kaupnótunum fjórum, verður jafnframt að leggja til grundvallar að 2. og 9. september 2008 hafi komist á samningur um viðskiptin milli áfrýjanda og aðalstefnda í hverju einstöku tilviki. Eins og áður greinir innti áfrýjandi 5. og 12. sama mánaðar af hendi greiðslur til að efna þessa samninga eða innan sex mánaða fyrir frestdag við slit hans sem eins og fyrr segir var 15. nóvember 2008. Skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftun greiðslu á grundvelli ákvæðisins er því að þessu leyti fullnægt.

Með viðskiptunum, sem hér um ræðir, keypti áfrýjandi hlutdeild í skuldabréfi sem greiða átti upp í einu lagi á umsömdum lokagjalddaga 4. október 2011. Um leið greiddi áfrýjandi að fullu vexti, sem fallið höfðu á hlutdeild í höfuðstól skuldabréfsins á tímabilinu frá síðasta gjalddaga vaxta, 4. apríl 2008, fram til fyrirhugaðs uppgjörsdags viðskiptanna í september sama ár sem tilgreindur var í einstökum tilvikum í fyrrnefndum kaupnótum. Gjalddagi þeirra vaxta hefði ella verið 4. október 2008. Greiðslur þessar voru þannig að öllu leyti inntar af hendi fyrir umsaminn gjalddaga og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Er því einnig að þessu leyti fullnægt skilyrðum ákvæðisins fyrir riftun greiðslnanna.

Hér að framan var lýst nokkrum meginatriðum í skilmálum, sem giltu um skuldabréfið sem áfrýjandi keypti hlutdeild í af aðalstefnda og komu ýmist fram í útgáfulýsingu 26. apríl 2006, samningi áfrýjanda við Deutsche Bank Trust Company Americas 12. sama mánaðar eða verðviðauka um skuldabréfið 5. október á því ári. Eins og málið liggur fyrir verður ekki annað ráðið af þessum skilmálum en að áfrýjandi hafi borið greiðsluskyldu samkvæmt skuldabréfinu við Deutsche Bank Trust Company Americas í þágu skráðs eiganda þess, Cede & Co. Þessa skyldu hafi áfrýjandi á hinn bóginn ekki borið við þá sem eignast höfðu hlutdeild í skuldabréfinu. Hann hefði því ekki getað losnað undan skyldunni með greiðslu beint til eigenda hlutdeildar í skuldabréfinu og hefði eftir sem áður borið hana óskerta við skráðan eiganda þess þótt hann hefði innt af hendi slíkar greiðslur. Þá verður ekki annað ráðið af þessum heimildum en að eigendur hlutdeildar í umræddu skuldabréfi hafi ekki sjálfir getað snúið sér beint til áfrýjanda og krafið hann um greiðslu sér til handa, heldur hafi aðeins verið á færi Deutsche Bank Trust Company Americas í þágu skráðs eiganda skuldabréfsins að krefja áfrýjanda um greiðslu í einu lagi handa öllum eigendum hlutdeildar í því, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 12. október 2011 í máli nr. 398/2011. Í þessu ljósi stóð áfrýjandi því hvorki í skuld við aðalstefnda né átti aðalstefndi kröfu um greiðslu úr hendi áfrýjanda og hafði þannig ekki myndast milli þeirra kröfuréttarsamband í skilningi meginreglna fjármunaréttar. Til þess verður á hinn bóginn að líta að heimildin í 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu á skuld er ekki háð því að hún hafi farið fram við aðstæður, þar sem beint réttarsamband hefur staðið milli kröfuhafa og skuldara, heldur getur ákvæðið einnig tekið til ráðstöfunar sem í raun leiðir til þess í senn að kröfuhafi fái efndir á kröfu sinni og skuldari losni undan greiðsluskyldu sinni. Í máli þessu háttar svo til að ráðstafanir áfrýjanda voru í þeim búningi að hann keypti af aðalstefnda hlutdeild í skuldabréfi, sem áfrýjandi bar greiðsluskyldu á, en með því fékk aðalstefndi í raun efndir á kröfuréttindum sínum, sem hann felldi sig við að gefa eftir að hluta, með því að í viðskiptunum var ekki greitt fullt nafnverð krafna hans. Eftir þessi kaup hefði áfrýjandi getað kosið sem fyrr segir að fá kröfu Cede & Co. á hendur sér samkvæmt skuldabréfinu fellda niður að því marki, sem svaraði til hlutdeildarinnar í því sem hann hafði eignast með þessum ráðstöfunum, en með því hefði hann losnað að þessu leyti undan skuld sinni. Þá leið fór áfrýjandi ekki, heldur valdi hann að eiga áfram hlutdeild í skuldabréfinu, svo sem heimilt var samkvæmt skilmálunum sem giltu um það. Þetta val hafði í raun þá afleiðingu að hann hefði á hverjum gjalddaga þurft að standa Deutsche Bank Trust Company Americas skil á fullri greiðslu samkvæmt skuldabréfinu, en fengið síðan fyrir atbeina milliliða til baka þann hluta af þeirri greiðslu sem svaraði til hlutdeildar hans sjálfs í skuldabréfinu. Með þessu var áfrýjandi nánast eins settur og ef hlutdeild hans í skuldabréfinu hefði verið felld niður og hann losnað að því leyti undan skuld sinni. Að þessu öllu virtu getur engu breytt gagnvart skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 að þessar ráðstafanir hafi farið fram beint milli áfrýjanda og aðalstefnda í stað þess að greiðslur færu á þeirri leið um hendur annarra sem kröfuréttarsamband var á milli. Er því jafnframt fullnægt því skilyrði ákvæðisins að ráðstafanir áfrýjanda, sem hér um ræðir, hafi falið í sér greiðslu á skuld við aðalstefnda, en eins og áður er fram komið verður lagt til grundvallar að aðalstefndi hafi sjálfur verið orðinn eigandi hlutdeildarinnar í skuldabréfinu þegar áfrýjandi keypti hana.

Eftir 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 verður ekki komið fram riftun á greiðslu skuldar, þótt öllum framangreindum skilyrðum ákvæðisins sé fullnægt, ef greiðslan hefur virst venjuleg eftir atvikum. Eins og fyrr greinir var ætlast til að viðskipti gætu farið fram á verðbréfamarkaði með hlutdeild í skuldabréfinu, sem áfrýjandi hafði gefið út, og verður ráðið af gögnum málsins að sú hafi einnig verið raunin. Í skilmálunum, sem giltu samkvæmt áðursögðu um skuldabréfið, var beinlínis tekið fram að áfrýjandi gæti sjálfur átt slík viðskipti, bæði með því að kaupa hlutdeild í skuldabréfinu og selja hana á ný. Liggur jafnframt fyrir að það hafi hann gert í talsverðum mæli, svo og að viðskipti af þessum toga hafi verið alvanaleg í tilvikum annarra fjármálafyrirtækja, bæði innlendra og erlendra. Af þessum sökum verður að líta svo á að fyrir liggi að viðskiptin milli áfrýjanda og aðalstefnda, sem málið varðar, hafi verið venjuleg eftir atvikum. Þegar af þeirri ástæðu verður einnig staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu aðalstefnda.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.