751/2015

Í málinu var deilt um hvort J o.fl. sem erfingjar SM, en dánarbúi hennar hafði verið skipt einkaskiptum, bæru gagnvart L ábyrgð á skuldbindingum hennar sem sjálfskuldarábyrgðarmanns á námslánum KTB. Meðal annars með vísan til 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var varakröfu L gegn BB vísað frá héraðsdómi, þar sem L hafði ekki tilgreint nafn hennar í kröfu sinni. Hæstiréttur féllst ekki á kröfu L um að ómerkja bæri hinn kærða úrskurð á þeim grundvelli að héraðsdómi hafi verið óheimilt að fara með mál þetta eftir ákvæðum 13. kafla laga nr. 90/1989 um aðför. Var litið til þess að L hefði hvorki mótmælt því að dómurinn veitti J o.fl. greinargerðarfrest við fyrstu fyrirtöku málsins né krafist úrskurðar um þetta atriði svo sem honum hefði verið unnt. Þá var ekki talið að J o.fl. hefðu sýnt fram á að stjórnsýsluframkvæmd hefði verið til staðar hjá L um að láta hjá líða að innheimta námslán eftir andlát ábyrgðarmanns og að henni hefði verið breytt á óheimilan hátt. Reynt hefði á sama álitaefni í dómi Hæstaréttar í máli nr. 229/2015 og gæfu hvorki atvik né gögn þessa máls tilefni til þess að komast að annarri niðurstöðu. Með vísan til sama hæstaréttardóms var jafnframt hafnað málsástæðum J o.fl. sem lutu annars vegar að því að vanræksla L á tilkynningarskyldu gagnvart þeim hefði átt að leiða til niðurfellingar ábyrgðar og hins vegar að beita ætti reglu 4. mgr. 9. gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna með lögjöfnun þannig að ákvæðið tæki einnig til andláts ábyrgðarmanns. Hæstiréttur hafnaði einnig þeirri málsástæðu J o.fl. að krafa L væri fallin niður fyrir fyrningu. Vísað var til þess að krafa samkvæmt dómi fyrndist á 10 árum frá dómsuppsögu, sbr. 1. mgr. 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, og að J o.fl. hefðu tekið að sér sjálfskuldarábyrgð á öllum skuldbindingum SM, sbr. 5. tölulið 28. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Fjárkrafa L væri byggð á héraðsdómi frá desember 2005 og væri um að ræða sömu kröfu og stofnaðist gegn SM. Af þeim sökum hafi fyrningarfrestur kröfunnar byrjað að líða frá uppkvaðningu dómsins og krafa L verið ófyrnd þegar hann lagði fram aðfararbeiðni sína í febrúar 2015. Þá var ekki talið að krafa L væri fallin niður sökum tómlætis. Loks féllst Hæstiréttur á þá málsástæðu J o.fl. að L gæti ekki krafist frekari dráttarvaxta en leiddi af úrskurði málskotsnefndar Lánasjóðs íslenskra námsmanna 4. mars 2015. Samkvæmt framansögðu var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og fallist á kröfu L, að því undanskildu að upphafstími dráttarvaxta miðaðist við 11. ágúst 2014 í staðinn fyrir 8. febrúar 2011, eins og krafist var.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. október 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. október 2015 þar sem kröfu sóknaraðila um að fjárnám yrði gert hjá varnaraðilum var hafnað. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst aðallega ómerkingar hins kærða úrskurðar, en til vara „að viðurkennt verði að aðför megi framkvæma samkvæmt aðfararbeiðni sóknaraðila ... á hendur varnaraðilum J-kvk-þgf M-kvk-þgf B-kvk-þgf, A-kvk-þgf B-kvk-þgf, Ö-kvk-þgf D-kvk-þgf E-kvk-þgf og V-kk-þgf M-kvk-þgf E-kk-þgf“. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara „að kröfufjárhæð sóknaraðila verði lækkuð.“ Í báðum tilvikum krefjast varnaraðilar kærumálskostnaðar.

I

Með bréfi sóknaraðila til Hæstaréttar 25. nóvember 2015 sagði að láðst hefði að tilgreina nafn varnaraðilans B-kvk-ef B-kvk-ef í fyrrgreindri varakröfu hans og teldi hann „að um augljósa ritvillu sé að ræða sem heimilt sé að leiðrétta skv. lögjöfnun frá 3. tl. 116. gr. l. nr. 19/1991“. Varnaraðilinn hefur hafnað því að umrædd krafa sóknaraðila verði tekin til greina.

Samkvæmt b. lið 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989, skal í kæru til Hæstaréttar greina kröfu um breytingu á dómsathöfn sem kærð er. Í 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, sem gildir um meðferð kærumála hér fyrir dómi eftir því sem við á, sbr. 4. mgr. 150. gr. og 1. mgr. 163. gr. laganna, segir að dómari megi ekki fara út fyrir kröfur aðila í dómi sínum nema um sé að ræða atriði sem honum ber að gæta af sjálfsdáðum. Kröfu sem ekki komi fram í stefnu skuli vísað frá dómi nema stefndi hafi samþykkt að hún kæmist að án þess. Samkvæmt því og að teknu tilliti til þess að varnaraðilinn B-kvk-nf hefur hafnað því að framangreind krafa sóknaraðila á hendur henni komist að í máli þessu verður kröfunni vísað frá Hæstarétti.

II

Fjárkrafa sóknaraðila, sem hann hefur krafist fjárnáms fyrir hjá varnaraðilum, á rætur að rekja til sjálfskuldarábyrgðar S-kvk-ef M-kvk-ef vegna láns sem sóknaraðili veitti syni hennar, K-kk-þgf T-kk-þgf B-kk-þgf. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2005 voru S-kvk-nf og K-kk-nf meðal annarra dæmd til þess að greiða sóknaraðila óskipt 1.218.119 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum, auk þess sem þeim var gert að greiða 160.000 krónur í málskostnað. S-kvk-nf lést 11. september 2007. Erfingjar hennar, þeirra á meðal varnaraðilar, fengu leyfi sýslumanns til einkaskipta á dánarbúi hennar 25. sama mánaðar og lauk skiptum búsins 15. febrúar 2008 með því að erfingjarnir lýstu því yfir að þeir tækjust á hendur greiðslu allra skulda búsins.

Ekki verður séð af gögnum málsins að sóknaraðili hafi í kjölfar dómsins gert reka að kröfu sinni gagnvart S-kvk-þgf eða erfingjum hennar fyrr en með innheimtubréfum til varnaraðila 28. júlí 2014. Varnaraðilar töldu kröfu sóknaraðila skorta lagastoð og sendu erindi til stjórnar sóknaraðila 2. september sama ár þar sem þau fóru fram á að krafan yrði felld niður. Stjórnin hafnaði beiðni þeirra og var sú ákvörðun tilkynnt þeim með bréfi 26. sama mánaðar. Hinn 9. október 2014 kærðu varnaraðilar þá ákvörðun til málskotsnefndar sem starfar á grundvelli 5. gr. a. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Með úrskurði nefndarinnar 4. mars 2015 var ákvörðun sóknaraðila staðfest, en í forsendum úrskurðarins kom fram að við útreikning kröfu sóknaraðila yrði að taka mið af 3. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Í umræddu ákvæði kemur fram að ábyrgðarmaður verði ekki krafinn um greiðslur á dráttarvöxtum eða öðrum innheimtukostnaði nema liðnar séu tvær vikur frá því að ábyrgðarmanni var sannanlega gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins. Að mati nefndarinnar var það fyrst eftir móttöku innheimtubréfanna 28. júlí 2014 sem varnaraðilum var sannanlega gefinn kostur á að greiða skuld S-kvk-ef heitinnar.

Með aðfararbeiðni 8. febrúar 2015 krafðist sóknaraðili þess að gert yrði fjárnám hjá varnaraðilum til tryggingar áðurnefndri dómskuld með dráttarvöxtum frá 8. febrúar 2011 ásamt áföllnum kostnaði.

III

Sóknaraðili krefst ómerkingar hins kærða úrskurðar á þeim grundvelli að héraðsdómara hafi verið óheimilt að fara með mál þetta eftir ákvæðum 13. kafla laga nr. 90/1989 þar sem skilyrði 1. mgr. 14. gr. laganna til þess að tilkynna varnaraðilum um framkomna aðfararbeiðni hafi ekki verið uppfyllt.

Aðfararbeiðni sóknaraðila var réttilega send héraðsdómi samkvæmt 4. tölulið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 2. mgr. 3. gr. þeirra. Þar sem sóknaraðili hafði ekki óskað eftir því að varnaraðilar yrðu kvaddir fyrir dóm og ekki verður séð af gögnum málsins að þeir hafi áður tilkynnt héraðsdómara að þeir hefðu andmæli fram að færa gegn kröfu sóknaraðila sýnist ekki hafa verið þörf á að kveðja þá fyrir dóm, sbr. 1. mgr. 14. gr. laganna. Engu að síður liggur fyrir að dómarinn boðaði málsaðila til þinghalds 14. apríl 2015 þar sem aðfararbeiðnin var tekin fyrir. Í þinghaldinu óskuðu varnaraðilar eftir fresti til að skila greinargerð og ákvað dómarinn að veita þeim fjögurra vikna frest til þess. Sóknaraðili mótmælti frestbeiðni varnaraðila, en ekki var bókað í þingbók á hvaða grundvelli það hafi verið gert. Þá krafðist sóknaraðili ekki úrskurðar um þetta atriði, svo sem honum hefði verið unnt samkvæmt 2. mgr. 112. gr. og h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989. Það var fyrst í þinghaldi 13. maí 2015 að sóknaraðili lét færa til bókar athugasemdir við málsmeðferð héraðsdómara.

Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 skulu mótmæli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til og verður jafnframt með vísan til meginreglu einkamálaréttarfars um afdráttarlausa málsmeðferð að gera þá kröfu að þeim sé fylgt eftir án ástæðulauss dráttar. Að teknu tilliti til þess verður ómerkingarkröfu sóknaraðila hafnað.

IV

Varnaraðilar byggja á því að sóknaraðili hafi með ólögmætum hætti breytt stjórnsýsluframkvæmd við innheimtu lána gegn erfingjum ábyrgðarmanns, en þeir telja að sóknaraðili hafi um árabil látið vera að ganga að erfingjum hafi dánarbúi verið skipt einkaskiptum. Í dómi Hæstaréttar 5. nóvember 2015 í máli nr. 229/2015 reyndi á þetta sama álitaefni og var þar talið ósannað að slík framkvæmd hafi mótast hjá sóknaraðila. Hvorki atvik þessa máls né þau gögn, sem varnaraðilar hafa lagt fram, gefa tilefni til að komast að annarri niðurstöðu hér. Verður því ekki fallist á þessa málsástæðu þeirra. Með vísan til sama hæstaréttardóms verður jafnframt hafnað málsástæðum varnaraðila sem lúta að því annars vegar að vanræksla sóknaraðila á tilkynningarskyldu gagnvart þeim hafi átt að leiða til niðurfellingar ábyrgðarinnar og hins vegar að beita eigi reglu 4. mgr. 9. laga nr. 21/1992 með lögjöfnun þannig að ákvæðið taki einnig til andláts ábyrgðarmanns.

Varnaraðilar halda því enn fremur fram að krafa sóknaraðila sé fallin niður fyrir fyrningu. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem hér á við, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 150/2007, fyrnast kröfur samkvæmt dómi á 10 árum, en fyrningarfrestur slíkra dómkrafna reiknast frá dómsuppsögu, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905. Samkvæmt 5. tölulið 28. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. felst í leyfi til einkaskipta að erfingjar taka að sér sjálfskuldarábyrgð á öllum skuldbindingum sem kunna að hvíla á búinu. Gildir þetta án tillits til þess hvort þeim var kunnugt um kröfurnar þegar skiptum var lokið, sbr. 97. gr. sömu laga. Fjárkrafa sóknaraðila á hendur varnaraðilum er byggð á áðurnefndum héraðsdómi 21. desember 2005, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 1. gr. og 2. mgr. 3. gr. laga nr. 90/1989. Hér er því um að ræða sömu kröfu og stofnaðist gegn S-kvk-þgf M-kvk-þgf. Af þeim sökum byrjaði fyrningarfrestur kröfunnar að líða við uppkvaðningu dómsins og var hún þar með ófyrnd þegar sóknaraðili lagði fram aðfararbeiðni sína 8. febrúar 2015.

Þá verður ekki fallist á með varnaraðilum að krafa sóknaraðila sé fallin niður sökum tómlætis, enda verður ekki gerð sú krafa til sóknaraðila að hann geri frekari reka að kröfu sinni eftir að hann hefur fengið dóm fyrir henni.

Loks halda varnaraðilar því fram að sóknaraðili geti ekki krafist frekari dráttarvaxta en leiði af fyrrgreindum úrskurði málskotsnefndarinnar. Eins og áður er rakið gerir sóknaraðili í aðfararbeiðni sinni kröfu um dráttarvexti frá 8. febrúar 2011 til greiðsludags. Í forsendum úrskurðar nefndarinnar var aftur á móti komist að þeirri niðurstöðu að sóknaraðila bæri að taka mið af 3. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 við innheimtu kröfunnar þannig að ekki skyldi krefja varnaraðila um dráttarvexti fyrr en tveimur vikum eftir að þeim var sannanlega gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins sem hafi verið 28. júlí 2014. Þar sem sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að úrskurðurinn sé haldinn neinum annmörkum að þessu leyti verður fallist á kröfu varnaraðila um að upphafstími dráttarvaxta skuli miðast við 11. ágúst sama ár.

Með hliðsjón af öllu framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og fallist á beiðni sóknaraðila um að fjárnám megi gera samkvæmt henni hjá öðrum varnaraðilum en B-kvk-þgf B-kvk-þgf, þó þannig að dráttarvextir af höfuðstól fjárkröfu hans reiknist frá 11. ágúst 2014.

Rétt er að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður, að öðru leyti en því að sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilanum B-kvk-þgf B-kvk-þgf 250.000 krónur í kærumálskostnað, sbr. 2. mgr. 130. gr. og 166. gr. laga nr. 91/1991.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og og fallist á beiðni sóknaraðila, Lánasjóðs íslenskra námsmanna, um að fjárnám megi gera samkvæmt henni hjá varnaraðilunum J-kvk-þgf M-kvk-þgf B-kvk-þgf, A-kvk-þgf B-kvk-þgf, Ö-kvk-þgf D-kvk-þgf E-kvk-þgf og V-kk-þgf M-kk-þgf E-kk-þgf fyrir 1.218.119 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. ágúst 2014 til greiðsludags, 160.000 krónum í málskostnað samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2005 í máli nr. E-5896/2005 og 5.960 krónum í kostnað vegna innheimtuviðvörunar.

Málskostnaður í héraði fellur niður.

Sóknaraðili greiði varnaraðilanum B-kvk-þgf B-kvk-þgf 250.000 krónur í kærumálskostnað, en kærumálskostnaður fellur að öðru leyti niður.