323/2016

Í úrskurði óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Skíðadalsafréttur væri þjóðlenda. Fyrir Hæstarétti krafðist D þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því er þetta varðaði. Í dómi Hæstaréttar var greint frá frásögn í Landnámabók um landnám í Eyjafirði og vísað til þess að af þeirri frásögn yrði engin ályktun dregin um hvort land innan merkja Skíðadalsafréttar hefði í öndverðu verið numið. Þá var gerð grein fyrir ýmsum heimildum frá fyrri öldum og talið ljóst að allt frá því um árið 1600 hefði landsvæðið nánast undantekningalaust verið nefnt þar berum orðum afréttur, í nokkrum tilvikum hefði afrétturinn verið sagður ítak kirkjunnar á Völlum, deilt hefði verið um hvort þörf hefði verið heimildar til upprekstrar á hann og hvort greiðsla afréttartolls hefði átt að koma fyrir. Ekkert hefði komið fram um að þetta svæði hefði verið notað til annars en upprekstrar búfjár. Var talið að engin viðhlítandi rök stæðu til annars en að líta svo á að réttindi yfir þessu landi hefðu verið fólgin í óbeinum eignarréttindum til hefðbundinna nota á því til upprekstrar og annars þess, sem afréttir hefðu í aldanna rás almennt verið hafðir til. Í ljósi þessa var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna Í af kröfu D.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. apríl 2016. Hann krefst þess aðallega að felld verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 10. október 2011 í máli nr. 1/2009 um að landsvæði, sem þar er nefnt Skíðadalsafréttur og afmarkað á eftirfarandi hátt, sé þjóðlenda: „Upphafspunktur er þar sem Gljúfurá fellur í Skíðadalsá ... Þaðan er haldið upp með Skíðadalsá þar til Vesturá rennur í hana ... Þaðan er Vesturá fylgt til fremstu upptaka og þaðan í sýslumörk milli Eyjafjarðar- og Skagafjarðarsýslna ... Sýslumörkum er svo fylgt til suðurs, að fyrrum hreppamörkum Skriðuhrepps og Svarfaðardalshrepps við sunnanverðan Skíðadalsjökul (Leiðarhnjúkar 1312 m) ... Þaðan er fyrrum hreppamörkum fylgt til austurs að Gljúfurárjökli og síðan með suður- og austurmörkum jökulsins ... í Gljúfurá ... og með henni að upphafspunkti, þar sem Gljúfurá fellur í Skíðadalsá.“ Til vara krefst áfrýjandi þess að mörk þjóðlendu og eignarlands á landsvæðinu verði ákveðin á eftirfarandi hátt: „Lína er dregin frá sveitarfélagamörkum í botni Vesturárdals niður þann dal eftir Vesturá þar til komið er að 500 metra hæðarlínu, þá er þeirri hæð fylgt niður Vesturtungur, yfir Stafnstunguháls og inn Austurtungur allt að Skíðadalsá. Þegar komið er yfir í Almenning er línan dregin niður Almenning í 100 metra fjarlægð frá Skíðadalsá allt þar að sem Gljúfrá rennur í Skíðadalsá. Þá er línan dregin upp Almenningsöxl, 100 metra sunnan Gljúfrár og áfram inn Litladal allt að jökulsporði Gljúfrárjökuls. Áfram eftir jökulröndinni upp að sveitafélagamörkum og þeim fylgt þar til hringnum er lokað í botni Vesturárdals.“ Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur fóru á vettvang 2. september 2016.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 29. mars 2007 til meðferðar landsvæði á vestanverðu Norðurlandi, sem náði yfir alla fyrrum Eyjafjarðarsýslu, Skagafjarðarsýslu og Austur-Húnavatnssýslu austan Blöndu ásamt Hofsjökli. Að beiðni stefnda ákvað nefndin 28. desember sama ár að skipta svæðinu í tvennt, í syðri og nyrðri hluta. Samkvæmt bréfi nefndarinnar 21. janúar 2009 var nyrðri hlutinn afmarkaður þannig að til vesturs var Héraðsvötnum fylgt úr norðri frá ósum þar til Norðurá rennur í þau, að sunnan var Norðurá fylgt austur eftir Norðurárdal og yfir Öxnadalsheiði í Öxnadalsá, sem réði suðausturmörkum þess þar til hún fellur í Hörgá, og loks var þeirri á fylgt til ósa í Eyjafirði. Að öðru leyti náði svæðið að hafi.

Óbyggðanefnd bárust 11. maí 2009 kröfur stefnda um þjóðlendur á nyrðri hluta svæðisins og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Meðal annarra beindi áfrýjandi af þessu tilefni kröfu til nefndarinnar vegna Skíðadalsafréttar í Dalvíkurbyggð, sem hann taldi háðan beinum eignarrétti sínum, en samkvæmt kröfugerð stefnda fyrir óbyggðanefnd taldi hann þetta svæði þjóðlendu. Í kröfulýsingu fyrir óbyggðanefnd bar áfrýjandi upp lýsingu á merkjum Skíðadalsafréttar, sem hann virðist ekki hafa haldið þar til streitu og er því ekki þörf á að taka hana hér upp, en við meðferð málsins lagði nefndin til grundvallar lýsingu stefnda á merkjum svæðisins og var hún á þann veg, sem fram kemur í áðurgreindri aðalkröfu áfrýjanda fyrir Hæstarétti. Um þau merki er ekki ágreiningur hér fyrir dómi.

Þegar kröfur höfðu borist samkvæmt framansögðu ákvað óbyggðanefnd að fjalla um nyrðri hluta vestanverðs Norðurlands í tveimur aðskildum málum og var annað þeirra mál nr. 1/2009, sem náði til Eyjafjarðar ásamt Lágheiði að undanteknum Almenningi norðan Hrauna. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu í úrskurði 10. október 2011 að landsvæðið Skíðadalsafréttur væri þjóðlenda í afréttareign áfrýjanda, sbr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 9. maí 2012 og er óumdeilt að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laganna. Fyrir héraðsdómi gerði áfrýjandi sömu kröfur og hann gerir samkvæmt áðursögðu fyrir Hæstarétti, en með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af þeim.

II

Svarfaðardalur er í sveitarfélaginu Dalvíkurbyggð og nær hann til sjávar í Eyjafirði við Dalvík. Dalurinn liggur inn til landsins fyrst í stað um 11 km til suðvesturs, en þaðan fer hann til vesturs og greinist þá Skíðadalur frá honum til suðurs. Um þessa tvo dali renna ár, sem draga nöfn sín af þeim, og falla þær saman á þeim slóðum þar sem dalirnir mætast. Frá ármótunum eru um 14 km suður um Skíðadal til Skíðadalsafréttar eins og hann er afmarkaður í málinu. Vellir, sem koma hér við sögu eins og nánar greinir síðar, eru í Svarfaðardal nærri því á miðri leið frá sjó að mótum hans við Skíðadal og er sú jörð austan Svarfaðardalsár. Frá bæjarhúsum á henni eru um 19 km í beinni loftlínu til fyrrnefndra norðurmerkja Skíðadalsafréttar og liggur þar á milli land fjölmargra annarra jarða. Þegar komið er nokkuð suður eftir Skíðadal liggja jarðirnar Möðruvellir og Ytri- og Syðri-Másstaðir um 8 km fyrir norðan merki Skíðadalsafréttar, en þegar sunnar dregur eru í dalnum jarðirnar Hlíð, Þverá, Hnjúkur, Kóngsstaðir, Klængshóll, Hverhóll, Krosshóll, Hólárkot og loks Gljúfurárkot, sem liggur að merkjunum til austurs allt til syðstu marka þeirra. Þessar jarðir eru ýmist vestan eða austan Skíðadalsár, en frá Hverhóli að telja munu þær nú allar vera í eyði. Bæjarhús á Gljúfurárkoti munu hafa staðið rétt norðan við þann stað, þar sem Gljúfurá rennur úr suðri út í Skíðadalsá. Skammt frá þeim ármótum tekur Skíðadalur stefnu til suðvesturs, framan af fyrir norðvestan Skíðadalsafrétt á rúmlega 2,5 km leið og að endingu um 5 km inn fyrir merki hans, en Skíðadalsá, sem rennur þar um dalinn, mun eiga upptök á hálendi innan merkjanna. Utan merkjanna fyrir norðvestan Skíðadalsá voru áður jarðirnar Sveinsstaðir, um 1 km fyrir suðvestan Gljúfurárkot, og Stafn um 1½ km lengra, en skammt frá þeim stað, þar sem bæjarhús munu hafa staðið á Stafni, rennur Vesturá úr vestri saman við Skíðadalsá á merkjum Skíðadalsafréttar.

Merki Skíðadalsafréttar eru sem fyrr segir óumdeild eins og þau eru tilgreind í aðalkröfu áfrýjanda fyrir Hæstarétti, en svo sem þar kemur fram liggur hornpunktur á þeim merkjum til norðausturs á mótum Gljúfurár og Skíðadalsár. Vestur frá þeim punkti er fyrst í stað farið eftir Skíðadalsá, en frá mótum hennar og Vesturár er þeirri síðarnefndu fylgt til upptaka á vatnaskilum á mörkum Dalvíkurbyggðar og Sveitarfélagsins Skagafjarðar. Á þeirri leið, sem er um 11 km í beinni loftlínu, á Skíðadalsafréttur norðurmerki að landi, sem mun áður hafa átt undir jarðirnar Sveinsstaði og Stafn en nú tilheyra áfrýjanda, og er óumdeilt að það sé háð beinum eignarrétti. Að vestan fylgja merki Skíðadalsafréttar fyrrnefndum sveitarfélagamörkum nærri 8 km til suðurs að hornpunkti í 1312 m hæð á Leiðarhnjúkum, en þar mun Hörgárbyggð jafnframt mæta hinum sveitarfélögunum tveimur. Á því bili liggur Skíðadalsafréttur að landsvæðinu Kolbeinsdalsafrétti, sem er háð beinum eignarrétti samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 2/2009. Frá hornpunktinum á Leiðarhnjúkum liggja suðurmerki Skíðadalsafréttar á sveitarfélagamörkum Dalvíkurbyggðar og Hörgárbyggðar eftir óreglulegri línu um 5 km austur að suðurjaðri Gljúfurárjökuls og svo áfram í sömu átt um 2 km eftir jökulrönd, eins og hún var við gildistöku laga nr. 58/1998. Munu þau merki liggja að landi þriggja jarða í Hörgárbyggð, Baugasels, Féeggsstaða og Sörlatungu, sem virðist óumdeilt að sé háð beinum eignarrétti. Loks fara merki Skíðadalsafréttar að austan fyrst í stað um 3 km norður eftir austurjaðri Gljúfurárjökuls þangað sem Gljúfurá rennur undan honum, en þeirri á er síðan fylgt aðra 3 km til norðurs að fyrrnefndum mótum hennar og Skíðadalsár. Merkin þar liggja að landi Gljúfurárkots, sem mun tilheyra áfrýjanda og vera háð beinum eignarrétti.

Eins og áður var getið skerst Skíðadalur gegnum norðurmerki Skíðadalsafréttar og skiptir dalurinn, sem liggur þar úr norðaustri til suðvesturs, landsvæðinu í tvennt. Við norðurmerkin mun land í dalnum vera lægst í um 300 m hæð yfir sjávarmáli og hækka eftir því sem sunnar dregur, en dalurinn er fremur þröngur og rís landið nokkuð skarpt upp frá honum á báða vegu. Á norðvesturhluta landsins mun það komast hæst í um 1370 m á Staðgangnafjalli og 1213 m á Stafnstungnafjalli, en þar er að öðru leyti mikið hálendi, meðal annars Vesturárdalsjökull. Á suðausturhlutanum er jafnframt mikið hálendi og fer mest fyrir Almenningsfjalli, sem mun ná 1359 m hæð, en einnig er þar fjallið Stapar, sem rís upp í 1397 m, og Gljúfurárjökull. Norðurmerki Skíðadalsafréttar frá mótum Skíðadalsár og Vesturár fylgja sem fyrr segir síðarnefndu ánni, en að þeim mótum rennur hún um 4 km austur eftir dal, sem kenndur er við hana, og er þar lítilsháttar láglendi í um 300 m hæð á svonefndum Vesturtungum. Í Skíðadal innan merkja Skíðadalsafréttar er jafnframt neðan hálendisins að norðvestan svæði, sem nefnt er Austurtungur, og að suðaustan Almenningar við rætur Almenningsfjalls. Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar er land nokkuð gróið með ánum og upp í fjallshlíðar.

Áfrýjandi gerir eins og fyrr segir varakröfu í málinu um að úrskurði óbyggðanefndar verði hnekkt að því leyti að nánar tiltekinn hluti lands innan þeirra merkja Skíðadalsafréttar, sem að framan er lýst, verði talinn háður beinum eignarrétti og þar með utan þjóðlendu. Samkvæmt hljóðan varakröfunnar og uppdrætti, sem áfrýjandi hefur lagt fram, er þessi hluti svæðisins í meginatriðum afmarkaður með línu, sem fylgir 500 m hæðarmörkum í landi á áðurnefndum Vesturtungum og jafnframt suður eftir Skíðadal að norðvestan, en fer síðan eftir línu í 100 m fjarlægð frá Skíðadalsá til merkja við Gljúfurárkot.

III

Í máldögum A-kk-ef biskups rauða Þ-kk-ef fyrir Hólabiskupsdæmi frá 1318 kom fram að „K-x-x hins heilaga olafz kongs a vollum“ ætti „allt heima land“ á Völlum og fjórar aðrar jarðir, þar á meðal „stafn.“ Það sama kom fram í máldögum P-kk-ef biskups N-kk-ef frá 1394 og síðar, vísitasíugerð J-kk-ef b-kk-ef V-kk-ef frá 1429 og máldögum Ó-kk-ef biskups R-kk-ef frá 1461 og síðar. Jörðum í eigu kirkjunnar fjölgaði þó frá einni þessara heimilda til annarrar og voru þær orðnar níu í þeirri síðustu, en meðal þeirra voru þá Stafn og „g-x-x.“ Í svonefndum elsta hluta Sigurðarregisturs frá 1525, skrá síra S-kk-ef J-kk-ef um máldaga Hóladómkirkju, klaustra og nokkurra kirkna á Norðurlandi þegar J-kk-nf A-kk-nf varð biskup á Hólum, kom fram að kirkjan á Völlum ætti Stafn, „sueinstade“ og „gliufurȁa“ ásamt ellefu öðrum jörðum.

Í fyrrnefndum máldögum Ó-kk-ef R-kk-ef virðist í fyrsta sinn hafa verið tiltekið í umfjöllun um kirkjuna á Völlum að jafnframt ætti „stadrenn allan skidadal oc vestrar dal fram fra holarmarke til sueinsstada marks.“ Eins kom fram í Sigurðarregistri frá 1525 að staðurinn á Völlum ætti „allañ skidadal og vesturȁardal fram fra hőlȁarmarki til sueinstada marks.“

Í ódagsettri færslu í máldagabók G-kk-ef biskups Þ-kk-ef, sem tók til árabilsins frá 1590 til 1616, var gerð grein fyrir eignum kirkju að Urðum, sem er í Svarfaðardal nærri 5 km fyrir vestan fyrrnefnd ármót Svarfaðardalsár og Skíðadalsár. Þar kom meðal annars fram að sú kirkja ætti „Reit J Skÿdadals afriett med vmmerkium ... enn ei er eg vÿs ordinn / huort þesse Jtok fÿlgia heima Jordu eda eigi kirkia þau“.

Í vísitasíubók Þ-kk-ef biskups S-kk-ef var þess getið á árinu 1631 að kirkjan á Völlum ætti meðal annarra jarða Sveinsstaði og Stafn og að auki „afriett alla fra Gliufrarmarke / allt til Sveinstada marks“.

Í málinu liggur fyrir ódagsett lögfesta manns, sem samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar var prestur á Völlum frá 1622 til 1658, um eignir kirkjunnar þar og var þess getið að hún ætti „alla Skydadals afriett fra Gliufrar marke til Sueijnstada marks“.

Fært var í vísitasíubók J-kk-ef biskups V-kk-ef á árinu 1686 að kirkjan á Völlum ætti meðal annars jarðirnar Sveinsstaði og Gljúfurárkot, svo og „alla Skydadals afriett, med óllum Vesturärdal og hälfum Þverärdal“. Ekki var þar getið um Stafn meðal jarða kirkjunnar. Þá kom fram i vísitasíubók E-kk-ef biskups Þ-kk-ef í færslu frá 18. ágúst 1692 að sama kirkja ætti „afriett alla fra gliufur Aar merchi allt til S-x-x M-x-x“ og að auki Sveinsstaði meðal annarra jarða, en ekki var Gljúfurárkot nefnt þar eða Stafn. Í sömu bók var einnig greint frá eignum kirkjunnar á Urðum 16. ágúst 1692 og sagði meðal annars að hún ætti „Reit J Skÿdadals afriett, med Vmmerchium“.

Á manntalsþingi 31. maí 1707 var lesin upp lögfesta prestsins á Völlum um landareign kirkjunnar þar og önnur fasteignaréttindi. Sagði meðal annars að kirkjan ætti „alla Skidadals afrett, aasamt óllum hennar Landsnytium, fraa fremstu Vatna uppsprettu, allt ofan ad Holaar Merki fyrir austan aa, og Sveinsstada Merki fyrir Vestan, med óllum Vesturaardal og haalfum Þveraardal. Fyrirbyd eg hverjum manni Hiergreind eingiatók, afrettar plaats og hver ónnur ítók ... sier ad hagnýta ... nema mitt sie Lof eda Leyfi“. Önnur lögfesta sama prests var lesin á manntalsþingi 19. maí 1708 og var þar getið sex jarða í eigu kirkjunnar, þar á meðal Sveinsstaða og Gljúfurárkots, en Stafn var ekki í tölu þeirra.

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712 sagði að Vellir væru „kirkjustaður og beneficium“, en dýrleiki jarðarinnar væri óviss. Þá sagði einnig: „Afrjett á staðurinn framm lengst í Skíðadal, þar sem eyðibólið Stafn liggur“. Gljúfurárkot var sagt vera tíu hundruð að dýrleika og tilheyra Vallastað, en jörðin hafi verið í eyði í fimm ár og fyrst í stað verið leigð út til slægna, en „nú brúkar hana enginn þetta ár, so menn viti.“ Um Sveinsstaði var þess getið að jörðin væri í eigu Vallastaðar og væri dýrleiki hennar tíu hundruð, en jafnframt sagði: „Túninu spilla snjóflóð með grjótsáburði, og er sagt að bærinn hafi að fornu undan þeim fluttur verið af tóftarústum sem hjer eru frammá vellinum.“ Stafn var sagður í eigu Vallastaðar, en um „dýrleikann vita menn ekki eður byggíngarkosti.“ Þá sagði einnig eftirfarandi um Stafn: „Fornt eyðiból framm lengst í Skíðadal, og eru munnmæli að þar hafi í fyrndinni kirkja eður bænhús verið. Ljós eru þar byggíngamerki, garða og tóftaleifa ... Þetta eyðiból með tilliggjandi löndum brúkar presturinn fyrir afrjett fyrir lömb og geldfje, og líka leyfir hann þángað upprekstur nokkrum sveitarmönnum fyrir óákveðinn góðvilja, en ekki hefur hjer viss afrjettartollur goldist, so hjer undirrjettist. Grasatekja er hjer nokkur, sem sveitarmenn brúka öðruhvörju eftir leyfi staðarhaldarans. Ekki þykir mönnum líklegt það muni aftur byggjast fyrir heyskaparleysi.“ Aftan við kaflann um Stafn var síðan svofelldur viðauki: „Almenníngur kallast eitt stórt fjall fyrir austan Skíðadalsá og framan Gljúfurárgil. Þángað á allur hreppurinn að fornu upprekstur fyrir geldfje, lömb og naut, en lítt brúkast þessi almenníngur nú um nokkra tíma sakir harðinda og grasleysis.“

Á manntalsþingi 20. júní 1739 var lesin upp lögfesta prests á Völlum frá sama degi, þar sem lýst var eignarhaldi kirkjunnar yfir meðal annars „alla Skÿdadals afriett, frä Hölaarkotz merki til Sveinstada marks“. Einnig liggur fyrir í málinu nánast samhljóða lögfesta annars prests á Völlum frá 20. maí 1776, sem var þinglesin 26. júní 1780.

Í vísitasíubók H-kk-ef biskups B-kk-ef voru 18. og 19. júní 1748 skráðar eignir kirknanna á Urðum og Völlum. Um eignir þeirrar fyrrnefndu var meðal annars getið að hún ætti reit „i Skidadalsafriett“. Meðal jarðeigna síðarnefndu kirkjunnar voru Gljúfurárkot og Sveinsstaðir, en síðan sagði: „itok eru þesse allur skidadalur og Vesturardalur fram fra Holär Merke og til Sveinsstada Merkis“.

Í vísitasíubók prófasts í Eyjafjarðarprófastsdæmi var 4. og 5. júlí 1752 gerð grein fyrir eignum kirknanna á Urðum og Völlum. Meðal eigna Urðakirkju var sagður „Reitur i Skijdadals afrett med ummmerkjum“ en um Vallakirkju sagði meðal annars: „Jtók þesse effter O-e-x B-kk-ef M-x-x og S-kk-nf R-x-x: Allur Skjdadalur og Vesturärdalur fram frä Holärmerke og til Sveinstadamerkes“.

Upplýsingar voru færðar 25. júlí 1760 í vísitasíubók G-kk-ef biskups M-kk-ef um eignir kirkjunnar á Völlum með þeim orðum að þær væru hinar sömu og máldagar og fyrri vísitasíur biskupa hafi tileinkað henni, en þess getið að „nu ligge i Eyde effter undanfaren Störhardende Gliufrarkot ... Stafn 20 hndr. og Þverärkot 10 hndr. hafa längsamlega i Eyde legid.“ Þá var skráð í vísitasíubók sama biskups 24. júlí 1769 að hann hafi yfirskoðað reikninga kirkjunnar á Urðum allt aftur til ársins 1755, en samkvæmt þeim og máldögum A-kk-ef biskups rauða ætti hún meðal annars „Reit i Skydadals afrett“.

Í svonefndri brauðalýsingu frá 12. ágúst 1782 um kirkjustaðinn á Völlum sagði meðal annars um eignir hans: „Einginn Jtók edur Herlegheit framar enn greiner j Kirkiunnar Máldögum sem er öll Skydadals afriett fra Gliufrár merke til S-x-x marks ... Beneficio filgia 12 Jarder med adur umgetnum heimalöndum, Nefnil.... Sveinsstader 10 hndr. Gliufrarkot 10 hndr.... Sveinstader og Gliufrarkot liggia under Storum Skada ad Snioflodum og Skridum sem arlega hlaupa a londinn og Eida Eingium og heiskap ... Hverakot og Stafn eru i Eidi ... um margra ara tÿma sem menn muna til ej hafa bigst og eru ej helldur biggiannleg sokum E-x-x og G-x-x.“

Prestur á Völlum gerði lögfestu 15. júní 1792, sem lesin var sama dag á manntalsþingi. Þar var sagt að Vallakirkja ætti „Skÿdadals afrett, ásamt óllum H-x-x Lands nitium frá fremstu Vatna uppsprettu allt ofann ad Gliufrar merke fyrer austann Skÿdadals á, og Sveinsstada merke fyrir vestann, med öllum Vestur árdal ... Enn eg orsakast ad andraga F-x-x H-x-x S-kk-þgf, þann Öjófnud og yfergáng, sem Sveitar Menn sÿna i þvj ad Reka leifislaust, i ädur nefnda Skÿdadals afrett og sÿna sig ej helldur lÿklega, helldur öviliuga til þess ad betala nockud effter hana ... Enn fÿrer ummlided ár, hefur alls einginn betalad Neitt, af öllum þeim sem i hana Ráku og seigast eiga i hana Skilldu Rekstur, so þeir þurfe ecke effter hana ad giallda, enn hvar á þeir grundvalla Slÿkt kann eg ecke ad Vita, þar þad er ecke Sveitarmanna helldur kÿrkiunnar Eignar land, i hvóriu þeir eiga ecke eitt grasstrá, þvj sÿdur eitt Fötmäl J-e-x. Þar fyrer oska eg og bid H-x-x S-kk-nf Þ-x-x, ad gefa mier urskurd um þad nu, hvort ad Sveitar menn eige og meige, i ádur nefnda afrett ad Reka án leifis og effter giallds til mÿn“. Þessu svaraði sýslumaður samdægurs á eftirfarandi hátt: „Þad er móte Lögum ad nockur madur mege Leifes- og betalíngslaust, beita og bruka annara manna Lönd, allt so, má enginn bruka edr beita Vallna Stadar Land ï Skydadal, án Beneficiarii á Vóllum, leifes og Betalíngs fyrer þann Fenad, sem med leife er þángad rekenn, en Afrettartollur betalast hér eins og brukast á ödrumm Stödumm i líkum tilfellum enn þad er veniulegt ad hver madur gialde 1 lamb, i lambatoll, sem rekur 10 kindur i afrett“.

Í jarðamati 1804 var ekki getið um afrétt í tengslum við Velli. Þar var heldur ekki lagt mat á Stafn, en hinn bóginn tekið fram að það land væri nýtt á vegum Sveinsstaða. Í jarðamati 1849 sagði meðal annars um Velli: „Jörðinni fylgir Afréttur fremst í Skíðadal, er nefnist: Almenníngur, Stafnstúngur og Vesturárdalur; á þessum afrétti er grasatekja sem álýtst að beri 600 fjár og 10 trippi.“

Í skjali frá 5. maí 1883, sem bar fyrirsögnina: „Skyrsla um landamerki einsog þau nú eru haldin á byggðum jörðum og Afrjetti í Skíðadal, sem er eign Vallakirkju“, sagði meðal annars: „2. Gljúfrárkot ... Að sunnan ræður Gljúfuráin merkjum frá Skíðadalsá fram til jökla ... 3. Sveinstaðir. Merkjum að sunnan ræður Vesturáin frá Skíðadalsá fram til jökla, og aðgreinir nefnd Vesturá Sveinstaðaland frá svokölluðum Stafnstungum ... 7. Afrjettir fremst í Skíðadal a) Almenningsfjall, það er austan Skíðadalsár b) Stafnstungufjall, það er vestan Skíðadalsár. Land þetta liggur að þeim kennileytum sem hjer segir, að norðan við Almenning ræður Gljúfuráin merkjum frá Skíðadalsá fram til fremstu vatna upptaka, sem sjá má um Gljúfrárkots merki að sunnan þeim megin. Að vestan við Stafnstungur, þar afmarkar Vesturáin frá Skíðadalsá fram til fremstu vatna upptaka, sjá þar um við Sveinstaðamerki að sunnan.“ Skjalið var áritað um samþykki fyrir þrjár jarðir, sem koma ekki frekar við sögu í málinu. Það virðist hafa verið fært í landamerkjabók, en ekki liggur fyrir hvenær það var þinglesið.

Landamerkjabréf var gert fyrir Velli 24. maí 1883 og þinglesið 28. maí 1890. Þar virðist eingöngu hafa verið lýst merkjum heimalands jarðarinnar og fjögurra hjáleiga hennar, sem engu skipta fyrir mál þetta.

Þess var áður getið að þrjár jarðir í Hörgárbyggð, Baugasel, Féeggsstaðir og Sörlatunga, liggi að suðurmerkjum Skíðadalsafréttar, en fyrir hverja þeirra var gert landamerkjabréf 23. og 31. mars 1884 og voru þau öll lesin á manntalsþingi 29. maí sama ár. Í bréfum þessum var ekki lýst norðurmerkjum jarðanna, heldur voru tilgreind merki þeirra til austurs og vesturs, sem tóku mið af tilteknum ám, að ætla má til upptaka þeirra. Bréfin voru ekki árituð um samþykki vegna Skíðadalsafréttar.

Samkvæmt beiðni Svarfaðardalshrepps kvaddi sýslumaðurinn í Eyjafjarðarsýslu tvo menn 15. júní 1904 til að meta til verðs jarðirnar Gljúfurárkot og Sveinsstaði „og afrjett, allt í Svarfaðardalshreppi og tilheyrandi Vallaprestakalli“. Matsmennirnir gerðu af þessu tilefni samantekt undir fyrirsögninni: „Lýsing og virðing á Vallakirkjueigninni Gljúfurárkoti, Sveinsstöðum og afrétt fremst í Skíðadal“ sem ekki var dagsett. Í henni var gerð grein fyrir landi hvorrar þessara jarða og nýtingu þess, en þar kom ekkert fram, sem ástæða er til að rekja hér. Afréttinum var á hinn bóginn lýst á eftirfarandi hátt: „Hún nær yfir svokallaðan Litladal, Almenning og Stafnstungur, sem allt er bratt og fjalllendi með gróðri neðan til í hlíðum mikið kjarngóðu, en kemur því miður seint til afnota á vori hverju vegna fannfargs. Eptir áliti nákunnugra og gamalla manna er talið að afréttur þessi beri á meðal ári 1000 sauðfjár og 10 trippi, en þá muni hún fullsetin vera.“ Matsmennirnir komust að þeirri niðurstöðu að verðmæti Gljúfurárkots væri 650 krónur, Sveinsstaða 1.300 krónur og afréttarins 550 krónur, eða samtals 2.500 krónur. Oddviti Svarfaðardalshrepps ritaði 13. maí 1905 bréf til prestsins á Völlum og fór þess á leit að prestakallið seldi sveitarfélaginu jarðirnar Gljúfurárkot og Sveinsstaði „ásamt Sveinstaðaafrétt“. Fjallað var um þá beiðni á safnaðarfundi 21. sama mánaðar og var niðurstöðunni þar lýst á eftirfarandi hátt í fundargerð: „Fundurinn áleit að selja skyldi jarðirnar, en fól jafnframt presti, sóknarnefnd og safnaðarfulltrúa það á hendur að sjá um, að jarðirnar yrðu ekki seldar prestakallinu í skaða.“ Í framhaldi af þessu beindi presturinn á Völlum til stjórnarráðsins beiðni til konungs 9. ágúst 1905 um heimild handa prestakallinu til að selja Gljúfurárkot, Sveinsstaði og Skíðadalsafrétt, en í henni kom meðal annars fram að Svarfaðardalshreppur væri reiðubúinn til að greiða kaupverð að fjárhæð samtals 3.000 krónur. Í bréfi til stjórnarráðsins 22. sama mánaðar mælti prófasturinn í Eyjafjarðarprófastsdæmi með því að beiðnin yrði tekin til greina, en áður hafði héraðsfundur í prófastsdæminu lýst sig samþykkan henni. Þá lýsti biskupinn yfir Íslandi sig einnig samþykkan þessu í bréfi til stjórnarráðsins 7. september 1905, en þar var sérstaklega bent á að tilkvaddir menn hefðu metið jarðirnar tvær og afréttinn á 2.500 krónur, hreppurinn byðist til að greiða 3.000 krónur, jarðirnar lægju „langt fram til fjalla og teljast vegna snjóþyngsla og harðviðra lítt byggilegar til frambúðar“ og hefði hreppurinn mikla þörf fyrir afréttarland, sem væri af skornum skammti. Konungur heimilaði söluna með bréfi 14. október 1905. Í málinu liggur ekki fyrir afsal á grundvelli þessarar heimildar, en óumdeilt er að Svarfaðardalshreppur hafi í kjölfarið eignast Gljúfurárkot, Sveinsstaði og Skíðadalsafrétt. Áfrýjandi er nú kominn í stað þess hrepps eftir sameiningu hans við tvö önnur sveitarfélög á árinu 1998.

Í fasteignamati 1916 til 1918 kom meðal annars fram að Vellir ættu „rjett til upprekstrar í afrjett, sem er sveitareign.“ Þá var sérstakur liður undir fyrirsögninni: „Sveinsstaða afrjettur“. Þar kom fram að sá afréttur tilheyrði Svarfaðardalshreppi, hann lægi „fyrir botni Skíðadals“ og hafi „jarðirnar Gljúfurárkot og Sveinsstaðir ... verið lagðar í eyði og lönd þeirra gjörð að afrjetti.“ Matsverð afréttarins var ákveðið 1.200 krónur.

Í svari hreppstjóra Svarfaðardalshrepps 15. mars 1920 við fyrirspurn sýslumannsins í Eyjafjarðarsýslu um afréttarland í hreppnum kom fram að einn afréttur væri þar, sem ekki hafi tilheyrt einhverju lögbýli. Þetta væri svonefndur Almenningur, sem „tilheyrði áður Vallakirkju, en er nú hluti af afrjetti þeirri, sem Svarfaðardalshreppur hefir keypt fyrir nokkrum árum.“ Eftirfarandi var síðan tekið fram: „Almenningur þessi liggur fremst í Skíðadal, austanvert, fyrir framan bygðina, 25-30 km. frá sjó. Þar eru upptök Skíðadalsár, og renna í hana 2 minni ár, áður en til bygða kemur. Í ánni er dálítill foss, nokkru neðar en fremsta býlið stóð, og teldist fossinn þá, að hálfu leyti, tilheyra því, en Almenningi hinn helmingur.“ Sýslumaður lét þetta bréf fylgja svari sínu til stjórnarráðsins 27. september 1920, sem gert var í tilefni af fyrirspurn þess 29. desember 1919 um almenninga og afréttarlönd í Eyjafjarðarsýslu.

IV

Í Landnámabók er greint frá því að H-kk-nf hinn magri hafi numið „allan Eyjafjǫrð milli Sigluness ok Reynisness“. Eftir fyrstu tvo veturna á Íslandi hafi hann fært bú sitt að Kristnesi, en síðan „tóku menn at byggja í landnámi H-kk-ef at hans ráði.“ Segir jafnframt að Þ-kk-nf svarfaður, sonur R-kk-ef r-kvk-ef í Naumudal, hafi numið Svarfaðardal að ráði H-kk-ef, en frekari lýsingu er ekki að finna þar á landnámi í dalnum. Af þessari frásögn verður engin ályktun dregin um hvort landið, sem nú er innan merkja Skíðadalsafréttar, hafi í öndverðu verið numið.

Þegar metið er hvort fyrirliggjandi heimildir gefi til kynna að stofnað hafi verið til beins eignarréttar yfir þessu svæði verður að gæta að því að þar er að verulegu leyti lítt eða ekkert gróið hálendi, sem nær allt upp í tæplega 1400 m hæð yfir sjávarmáli. Innan merkja svæðisins er þó syðsti hluti Skíðadals, sem eftir gögnum málsins er nokkuð gróinn upp í brattar fjallshlíðar, og virðist líkt farið um Vesturárdal sunnan við ána, sem hann dregur heiti sitt af. Þrátt fyrir það gæti land þetta eitt út af fyrir sig vart hafa nægt undir sjálfstæða bújörð og liggur ekkert fyrir um að þar hafi nokkru sinni verið byggð. Skíðadalsafréttur er á hinn bóginn umlukinn landi, sem er háð beinum eignarrétti eftir niðurstöðum óbyggðanefndar. Þótt það land virðist á köflum vera áþekkt að því er varðar hæð yfir sjávarmáli og gróðurfar verður að taka tillit til þess að þar er um að ræða hluta af stærri landsvæðum, sem eru að öðru leyti á grónu undirlendi.

Samkvæmt gögnum málsins eru elstu heimildir um land innan núverandi merkja Skíðadalsafréttar í máldögum Ó-kk-ef R-kk-ef frá 1461 og síðar og svonefndu Sigurðarregistri frá 1525, en þær voru efnislega samhljóða um að kirkjan á Völlum ætti allan Skíðadal og Vesturárdal að merkjum við Hólaá og Sveinsstaði. Án nánari tilgreiningar var Skíðadalsafréttur sem fyrr segir nefndur því heiti í öðru samhengi í máldagabók G-kk-ef Þ-kk-ef, sem tók til tímabilsins frá 1590 til 1615. Á árinu 1631 kom síðan fram í vísitasíubók Þ-kk-ef S-kk-ef að kirkjan á Völlum ætti allan afrétt frá merkjum Gljúfurár til merkja Sveinsstaða. Að þessu gættu virðist hafa verið byrjað að ræða um þetta land sem sérstakt svæði í síðasta lagi á seinni hluta 15. aldar og það verið komið með þau merki til norðurs og austurs, sem lögð eru til grundvallar í málinu, ekki síðar en 1631. Í tengslum við þetta verður að líta til þess að frá Völlum til nyrstu merkja Skíðadalsafréttar eru sem fyrr segir um 19 km og eiga þar á milli fjölmargar jarðir nú land, en í gögnum málsins verður ekkert séð, sem bendir til að jarðareign V-kk-ef geti á einhverju stigi hafa náð yfir allt það svæði. Samkvæmt áðurnefndum heimildum frá árabilinu 1318 til 1631 átti kirkjan á Völlum jörðina Stafn, sem var syðst þeirra jarða sem núverandi merki Skíðadalsafréttar liggja að. Eins kom fram í jarðabók frá 1712 að Vallastaðir ættu Stafn, sem væri fornt eyðiból og notað „með tilliggjandi löndum“ sem afréttur fyrir lömb og geldfé. Eftir sem áður var S-kk-ef þó getið í talningu jarðeigna kirkjunnar á Völlum í heimildum frá 1760 og 1782. Í þessu ljósi eru ekki efni til að álykta að land innan merkja Skíðadalsafréttar kunni áður að hafa átt undir Stafn, en þeirrar jarðar var getið í fyrrnefndum máldögum Ó-kk-ef R-kk-ef um leið og kirkjunni á Völlum var í fyrsta sinn sérstaklega eignað land með tilteknum ummerkjum í Skíðadal og Vesturárdal fyrir sunnan og vestan jörðina. Sveinsstaðir, sem komu næstir Stafni í röð jarða með merki að Skíðadalsafrétti, voru fyrst taldir meðal eigna kirkjunnar á Völlum í Sigurðarregistri á árinu 1525, en þriðju jarðarinnar, sem ætla verður að hafi haft slík merki, Gljúfurár, hafði áður verið getið sem eignar kirkjunnar í máldögum Ó-kk-ef R-kk-ef. Í sömu heimildum var þó einnig rætt um Skíðadalsafrétt sem sérstakt landsvæði, svo og að það væri háð réttindum kirkjunnar á Völlum. Verður því ekki séð að kirkjan geti hafa skilið land á Skíðadalsafrétti í einu lagi undan þessum jörðum eftir að þær komust í eigu hennar. Að þessu öllu virtu er ekki að sjá að nokkuð komi fram í fyrrgreindum heimildum, sem geti varpað ljósi á hvenær þessi réttindi kirkjunnar hafi nánar orðið til, hvernig það hafi gerst eða hvort aðrir kunni áður að hafa haft þau á hendi. Af þessum heimildum verður heldur ekki ályktað að stofnað hafi verið til beins eignarréttar yfir landi, sem nú er innan merkja Skíðadalsafréttar.

Í tveimur elstu heimildunum um réttindi kirkjunnar á Völlum yfir landi innan merkja Skíðadalsafréttar, máldögum Ó-kk-ef R-kk-ef frá 1461 og síðar og Sigurðarregistri frá 1525, var sem áður segir rætt um að hún ætti allan Skíðadal og Vesturárdal að tilteknum mörkum. Á hinn bóginn var í máldagabók G-kk-ef Þ-kk-ef fyrir tímabilið frá 1590 til 1616 greint frá svonefndum reit kirkjunnar að Urðum í Skíðadalsafrétti, í vísitasíubókum Þ-kk-ef S-kk-ef og E-kk-ef Þ-kk-ef sagði á árunum 1631og 1692 að kirkjan á Völlum ætti allan afrétt frá merkjum Gljúfurár og Sveinsstaða, í vísitasíubók J-kk-ef V-kk-ef var tekið fram 1686 að sama kirkja ætti allan Skíðadalsafrétt og var það sama gert í fimm lögfestum presta á Völlum á árabilinu frá 1622 til 1776. Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712 sagði sem fyrr greinir að kirkjan á Völlum ætti afrétt lengst fram í Skíðadal, jörðin Stafn væri með aðliggjandi löndum notuð sem afréttur fyrir Velli og aðra, sem fengju til þess leyfi, en um Almenning, sem er innan núverandi merkja Skíðadalsafréttar, var tekið fram að það væri heiti á stóru fjalli og hafi „allur hreppurinn að fornu“ átt þangað upprekstur fyrir geldfé, lömb og naut. Í vísitasíubók H-kk-ef B-kk-ef var á árinu 1748 rætt um að allur Skíðadalur og Vesturárdalur frá merkjum Hólaár og Sveinsstaða væru ítak kirkjunnar á Völlum og sagði það sama 1752 í vísitasíubók prófasts með þeirri viðbót að þetta væri ítak eftir máldögum Ó-kk-ef R-kk-ef og Sigurðarregistri. Í brauðalýsingu frá 1782 var allur Skíðadalsafréttur einnig sagður vera ítak kirkjunnar á Völlum. Í lögfestu prests á Völlum frá 1792 kom fram að hún ætti Skíðadalsafrétt og var jafnframt borin upp kvörtun við sýslumann um að sveitarmenn, sem svo voru nefndir, sýndu af sér ójöfnuð og yfirgang með því að reka þangað fé í leyfisleysi, svo og að neita að greiða fyrir afréttarnotin með því að vísa til þess að þangað ættu þeir skylduupprekstur. Því væri presturinn ósammála sökum þess að kirkjan ætti afréttinn og krefðist hann úrskurðar sýslumanns um hvort þessi not væru heimil. Þessu svaraði sýslumaður sem áður segir með því að mæla fyrir um að enginn mætti nota land Vallastaðar í Skíðadal til beitar án leyfis prestsins og greiðslu afréttartolls, sem skyldi vera sá sami og „brukast á ödrumm Stödumm i líkum tilfellum“. Í jarðamati 1849 var tiltekið að jörðinni Völlum fylgdi afrétturinn Almenningur, Stafnstungur og Vesturárdalur, sem gæti borið tiltekinn fjölda búfjár. Í skýrslu um landamerki frá 1883 var meðal annars greint frá merkjum afréttar Vallakirkju fremst í Skíðadal, en á árunum 1904 og 1905 var hann síðan metinn til fjár og seldur Svarfaðardalshreppi ásamt Gljúfurárkoti og Sveinsstöðum til afnota fyrir jarðir í hreppnum. Í fasteignamati 1916 til 1918 var afrétturinn, sem var þó kenndur við Sveinsstaði, metinn til verðs í einu lagi með síðastnefndum tveimur jörðum, sem hafi verið lagðar til hans. Loks er þess að geta að í áðurnefndu bréfi hreppstjóra Svarfaðardalshrepps frá árinu 1920 var rætt um að Almenningur, sem hafi áður tilheyrt Vallakirkju en væri orðinn hluti af afrétti fyrir botni Skíðadals, væri eini afrétturinn í hreppnum, sem ekki hafi tilheyrt einhverju lögbýli.

Þegar litið er í heild til þeirra mörgu heimilda, sem hér var getið, er ljóst að allt frá því um árið 1600 hefur landsvæðið, sem deilt er um í málinu, nánast undantekningalaust verið nefnt þar berum orðum afréttur, í nokkrum tilvikum var afrétturinn sagður vera ítak kirkjunnar á Völlum, deilt var um hvort þörf væri heimildar til upprekstrar á hann og hvort greiðsla afréttartolls ætti að koma fyrir. Ekkert kemur þar fram um að þetta svæði hafi verið notað til annars en upprekstrar búfjár. Standa því engin viðhlítandi rök til annars en að líta svo á að réttindi kirkjunnar á Völlum, á síðari stigum Svarfaðardalshrepps og nú áfrýjanda, yfir þessu landi hafi verið fólgin í óbeinum eignarréttindum til hefðbundinna nota á því til upprekstrar og annars þess, sem afréttir hafa í aldanna rás almennt verið hafðir til. Eins og fyrrgreindum atvikum var háttað gat Svarfaðardalshreppur ekki við áðurnefnd kaup sín snemma á 20. öld haft nokkra réttmæta ástæðu til að ætla að hann myndi öðlast með þeim beinan eignarrétt yfir Skíðadalsafrétti. Að þessu öllu gættu og með því að varakrafa áfrýjanda hér fyrir dómi er ekki reist á nokkrum haldbærum rökum verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 28. júní 2012, en áfrýjandi fékk síðan ítrekað fresti til að leggja fram önnur gögn en stefnu, sem loks var gert 10. janúar 2013. Stefndi tók til varna með greinargerð, sem var lögð fram 7. mars sama ár. Málið var því næst tekið fyrir 13. september 2013 til ákvörðunar um hvenær farið yrði á vettvang, en það var ekki gert fyrr en 19. ágúst 2014. Rúmu ári síðar, 25. september 2015, var þingað í málinu og getið um sáttatilraunir milli aðilanna, en í þinghaldi 3. desember sama ár var því lýst að þær hafi ekki borið árangur og fór aðalmeðferð fram 14. sama mánaðar. Dómur var loks upp kveðinn 5. febrúar 2016 að fram komnum yfirlýsingum aðilanna um að þeir teldu ekki þörf á að flytja málið á ný. Þessi málsmeðferð, sem tók samkvæmt framansögðu meira en hálft fjórða ár, er stórlega aðfinnsluverð.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Dalvíkurbyggðar, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.200.000 krónur.