55/2017

A höfðaði mál á hendur K og T hf. til heimtu fullra skaðabóta vegna afleiðinga umferðarslyss sem hann lenti í sem farþegi í bifreið árla morguns í apríl 2011. Héldu K og T hf. því fram að A hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi umrætt sinn með því að fallast á að vera farþegi í bifreiðinni vitandi það að ökumaðurinn D, sem lést í slysinu, hefði neytt áfengis og ætti A því að bera hluta tjónsins sjálfur, sbr. 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í héraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að A hefði ekki sýnt af sér gáleysi umrætt sinn og þegar af þeirri ástæðu var fallist á dómkröfur hans. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A hefði mátt vera ljóst að D hefði neytt áfengis í nokkrum mæli í síðasta lagi sjö klukkustundum áður en hann tók við akstri bifreiðarinnar af A og hefði A þess utan ekki getað treyst því að ekki hefði komið til frekari áfengisneyslu D um nóttina. Að óreyndu hefði hann mátt ætla að sú áfengisneysla sem hann hefði orðið vitni að kynni að hafa áhrif á aksturshæfni D. Þá var jafnframt litið til þess að D hefði tekið við akstrinum um klukkan 6 að morgni að lokinni næturlangri vöku án þess að A hefði þekkt nokkuð til þess hvort að D hefði hvílst deginum áður. Var A samkvæmt því talinn meðvaldur að tjóni sínu vegna stórkostlegs gáleysis. Að virtum aðstæðum öllum umrætt sinn og aðdraganda þess að D tók við akstrinum þóttu hins vegar ekki efni til að A yrði gert að bera sjálfur hluta af tjóni sínu. Var niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og S-kk-nf Þ-kk-nf fyrrverandi ríkislögmaður.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 25. janúar 2017. Þeir krefjast sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

I

Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi varð stefndi fyrir slysi að morgni 10. apríl 2011. Kvöldið áður hélt hann, ásamt D-x-x K-x-x S-x-x, akandi á bifreiðinni SN-508 frá Neskaupsstað til Akureyrar þar sem þeir fóru á dansleik. Á leiðinni til Akureyrar mun D-x-x hafa drukkið nokkuð af áfengum bjór. Klukkan 5 um nóttina héldu þeir akandi til baka til Neskaupsstaðar, en stefndi ók þá bifreiðinni. Á sjöunda tímanum um morguninn, skömmu eftir að D-x-x hafði tekið við stjórn bifreiðarinnar, valt hún í Langadal á Möðrudalsöræfum með þeim afleiðingum að D-x-x lést og stefndi varð fyrir líkamstjóni. Áfengismagn í blóði ökumanns eftir slysið reyndist vera 0,66‰.

II

Í 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 er mælt fyrir um að heimilt sé að lækka eða fella niður bætur fyrir líkamstjón á grundvelli 1. mgr. 88. gr. ef sá sem fyrir tjóni varð var meðvaldur að því af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Áfrýjendur byggja á því að svo hátti til í málinu að stefndi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að fallast á að vera farþegi í bifreið vitandi það að ökumaðurinn hefði neytt áfengis, að minnsta kosti kvöldið áður, og ekki sofið þá um nóttina en slysið varð á sjöunda tímanum að morgni 10. apríl 2011. Af stefnda hálfu er aðallega á því byggt að hann hafi ekki með þessu sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í skilningi 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga en að því frágengnu er á því byggt af hans hálfu að þó svo komist verði að þeirri niðurstöðu að hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi séu samt sem áður ekki forsendur til þess að lækka til hans bætur á grundvelli tilvitnaðrar lagagreinar. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hefði ekki sýnt af sér stórkostlegt gáleysi umrætt sinn og þegar af þeirri ástæðu var fallist á dómkröfur hans.

III

Við gáleysismat samkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga er til þess að líta að stefndi varð vitni að því að D-x-x heitinn drakk fjóra til fimm hálfs lítra bjóra á leið þeirra til Akureyrar að kvöldi 9. apríl 2011, þangað sem þeir komu á tólfta tímanum um kvöldið, en fallist er á það með héraðsdómi að um áfengismagnið verði að leggja til grundvallar upphaflegan framburð stefnda hjá lögreglu en ekki framburð annars efnis í aðilaskýrslu fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þeir héldu síðan til baka til Neskaupsstaðar um klukkan 5 að morgni 10. apríl og þegar komið var austur fyrir Mývatn um klukkan 6 tók D-x-x við akstrinum af stefnda sem ekki treysti sér til að aka lengur vegna þreytu. Slysið var síðan tilkynnt Neyðarlínunni um klukkan 6.45. Hvað sem ungum aldri stefnda leið þá mátti honum vera ljóst að D-x-x hafði neytt áfengis í nokkrum mæli í síðasta lagi sjö tímum áður en hann tók við akstrinum og hann gat þess utan ekki treyst því, að teknu tilliti til aðstæðna og tilefnis, að ekki hefði komið til frekari áfengisneyslu D-kk-ef um nóttina. Að óreyndu mátti hann ætla að sú áfengisneysla sem hann varð vitni að kynni að hafa áhrif á aksturshæfni D-kk-ef, enda var sú raunin sé mið tekið af áfengismagni því sem mældist í D-x-x að honum látnum, en samkvæmt því var hann að lögum óhæfur til að stjórna ökutæki. Þá er jafnframt til þess að líta að D-x-x tók við akstrinum um klukkan 6 að morgni að lokinni næturlangri vöku án þess að stefndi þekkti nokkuð til þess hvort að D-x-x hefði hvílst deginum áður. Lýsir stefndi raunar efasemdum í lögregluskýrslu, sem tekinn var af honum 2. júlí 2011, um þá ákvörðun sína að „láta“ D-x-x taka við akstri bifreiðarinnar á þessu tímamarki. Þegar þar við bætist að stefndi sjálfur, sem hafði neytt áfengis í mjög litlum mæli og lagt sig í 30 til 40 mínútur um nóttina, taldi sig ekki hæfan til frekari aksturs á þessu tímamarki vegna þreytu, mátti hann ganga út frá því að D-x-x væri þá eins og á stóð óhæfur til að stjórna bifreiðinni. Verður stefndi samkvæmt því talinn meðvaldur að tjóni sínu vegna stórkostlegs gáleysis.

Þrátt fyrir þá niðurstöðu að stefndi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í umrætt sinn er til þess að líta að meðábyrgð, samkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga, leiðir ekki fortakslaust til þess að bætur skerðist eða falli niður, enda er um að ræða heimild til að láta tjónþola sjálfan bera tjónið að hluta til eða öllu leyti. Verður heimildinni beitt með hliðsjón af því hvort eðlilegt getur talist í ljósi allra atvika að tjónþoli fái tjónið að fullu bætt þrátt fyrir meðábyrgð. Í þeim efnum verður ekki aðeins litið til sakar tjónþola heldur einnig þáttar annarra sem bera ábyrgð á tjóninu og aðstæðna við slysið.

Stefndi ber á þá leið að þegar hann treysti sér ekki til að aka lengur vegna þreytu hafi hann lagt til að þeir D-x-x legðu sig í bifreiðinni. Það hafi D-x-x ekki viljað heldur að hann tæki við akstri og að þeir héldu áfram för sinni austur. Stefndi hafi látið hann ráða enda D-x-x umráðamaður bifreiðarinnar. Þá hafi hann ekki merkt nein áfengisáhrif á D-x-x enda hefði hann aldrei sætt sig við að hann tæki við akstri bifreiðarinnar hefði hann haft einhvern grun um að hann væri undir áhrifum áfengis. Er jafnframt til þess að líta að þegar þetta gerist eru þeir D-x-x staddir árla morguns að vetrarlagi á fjallvegi fjarri mannabyggð. Gerði það stefnda augljóslega afar erfitt fyrir varðandi möguleika um framhald á ferð sinni en ljóst má vera af gögnum að umferð var lítil sem engin. Þá þykir verða að líta til þess að slysið og dauði D-x-x voru stefnda augljóslega mikið áfall en hann var ungur að árum og eftir því sem fram kemur af hans hálfu með mjög takmarkaða reynslu af notkun og áhrifum áfengis. Að virtum aðstæðum öllum og aðdraganda þess að D-x-x tók við akstri bifreiðarinnar þykja ekki efni til að stefnda verði gert að bera sjálfur hluta af tjóni sínu þótt hann hafi verið meðvaldur að því vegna stórkostlegs gáleysis.

Samkvæmt framansögðu og þar sem ekki er tölulegur ágreiningur með aðilum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en málskostnað.

Rétt er samkvæmt 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en ákvörðun málskostnaðar.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, A-kk-ef F-kk-ef S-kk-ef J-x-x, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, B-kvk-ef G-kvk-ef lögmanns, 800.000 krónur.