593/2013

K hf. höfðaði mál gegn KA og krafðist meðal annars greiðslu lánssamninga sem aðilar höfðu gert sín á milli vegna kaupa KA á hlutabréfum í K hf. en á þeim tíma hafði KA verið einn af framkvæmdastjórum K hf. Hafði þáverandi forstjóri K hf. samþykkt að umrædd hlutabréf yrðu færð yfir í 7 ehf., sem var eignarhaldsfélag á vegum KA, ásamt þeim skuldum sem stóðu að baki hlutabréfakaupunum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þáverandi forstjóri K hf. hefði haft rétt til að rita einn firma K hf. sbr. 2. mgr. 74. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og að takmörkun á þeim rétti sem fram kom í verklagsreglum K hf. hefði einskorðast við að veita framkvæmdastjórum fyrirtækisins lán. Var áðurnefnd ákvörðun forstjórans því skuldbindandi fyrir K hf. og þurfti ekki að taka afstöðu til þess hver hefði verið vitneskja KA um heimild forstjórans til að skuldbinda K hf. á þessum tíma. Ekki var talið skipta máli að hlutafé 7 ehf. hafði ekki verið greitt í peningum við stofnun félagsins. Þá var hafnað málsástæðum K hf. er lutu að því að KA skyldi bera ábyrgð á skuldbindingum 7 ehf. á grundvelli ólögfestrar undantekningar frá meginreglunni um takmarkaða ábyrgð hluthafa á skuldbindingum slíkra félaga eða ólögfestrar meginreglu kröfuréttar um óréttmæta auðgun. Þá var hafnað kröfum K hf. sem byggðar voru á því að KA hefði valdið K hf. tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti.Með dómi Hæstaréttar var hafnað kröfu KA um að málinu yrði vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. september 2013. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjandi greiði sér 534.103.460 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 17.246.757 krónum frá 15. maí 2009 til 29. desember sama ár, frá þeim degi af 28.663.227 krónum til 15. september 2010, frá þeim degi af 371.561.692 krónum til 1. desember sama ár, frá þeim degi af 502.236.466 krónum til 10. janúar 2011, en frá þeim degi af 534.103.460 krónum til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 388.216.193 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 13.059.089 krónum frá 15. maí 2009 til 29. desember sama ár, frá þeim degi af 21.039.935 krónum til 15. september 2010, frá þeim degi af 280.957.926 krónum til 1. desember sama ár, frá þeim degi af 354.417.255 krónum til 10. janúar 2011, en frá þeim degi af 388.216.193 krónum til greiðsludags. Að því frágengnu krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjandi greiði sér 459.129.033 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. mars 2008 til 11. nóvember 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Að öllu þessu frágengnu krefst hann þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 428.524.223 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. mars 2008 til 11. nóvember 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar úr hendi gagnáfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. nóvember 2013. Hann krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdóms 22. nóvember 2012 verði felldur úr gildi og málinu vísað frá héraðsdómi. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en að því frágengnu að kröfur aðaláfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður á báðum dómstigum verði látinn falla niður.

I

Gagnáfrýjandi krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdóms 22. nóvember 2012 þar sem hafnað var frávísunarkröfu hans verði felldur úr gildi og málinu vísað frá héraðsdómi. Með vísan til forsendna úrskurðarins verður sú krafa gagnáfrýjanda ekki tekin til greina.

II

Í samþykktum aðaláfrýjanda, sem upphaflega voru samþykktar á stofnfundi hans 22. febrúar 1982 og síðast breytt á aðalfundi 7. mars 2008, sagði meðal annars í 21. gr. að stjórn félagsins hefði æðsta vald í málefnum þess milli hluthafafunda. Ennfremur að undirritun meirihluta stjórnar skuldbyndi félagið. Í samþykktunum var ekki sérstaklega kveðið á um hver hefði heimild til að rita firma félagsins.

Í skjali sem í íslenskri þýðingu bar yfirskriftina ,,Listi yfir undirritunarheimildir“ kom fram að þar væru tilgreind umboð og heimildir starfsmanna til að annast tiltekin viðskipti og að í viðauka væru nöfn þessara starfsmanna og rithandarsýnishorn. Heimildir samkvæmt listanum skyldu gilda frá 1. nóvember 2006 og var þeim skipt í níu flokka sem merktir voru með bókstöfunum A til I en ríkastar heimildir voru veittar þeim sem féllu í flokk A. Um þann flokk var tekið fram að undirritun fimm stjórnarmanna aðaláfrýjanda skuldbyndu hann í öllum málum. Í sama flokk féllu einnig þrír menn, sem í fyrirsögn voru nefndir forstjórar, en umboð þeirra hljóðaði svo: ,,Formaður stjórnar, forstjóri samstæðunnar ... og forstjóri bankans á Íslandi ... fara með prókúru fyrir félagið og hafa hver fyrir sig og sameiginlega heimild til að skuldbinda félagið í öllum málum þ.á.m. til að selja og veðsetja fasteignir félagsins. Formanni stjórnar, forstjóra samstæðunnar og forstjóra er hverjum fyrir sig og sameiginlega heimilt að tilnefna aðra fyrir sína hönd til að fara með þær heimildir sem hér eru upp taldar.“ Með fylgdu rithandarsýnishorn H-kk-ef M-kk-ef S-kk-ef, I-kk-ef H-kk-ef og S-kk-ef E-kk-ef.

Stjórn aðaláfrýjanda samþykkti á fundi sínum 28. september 2005 að heimila formanni stjórnar og forstjóra samstæðunnar ,,einn fyrir alla eða allir fyrir einn, að gera kaupréttarsamning við lykilstarfsmenn um allt að 16 milljónir hluta í Kaupþingi banka ... Stjórnin samþykkti ennfremur að veita þessum sömu starfsmönnum lán þegar kauprétturinn verður nýttur.“ Á grundvelli þessarar stjórnarsamþykktar voru gerðir samningar við gagnáfrýjanda um rétt til kaupa á hlutum í bankanum og honum veitt lán til að nýta þann kauprétt.

Ekki nýtur við gagna í málinu um að leitað hafi verið samþykkis stjórnar aðaláfrýjanda fyrir þeirri ráðstöfun að færa hlutabréf þau sem gagnáfrýjandi átti í aðaláfrýjanda yfir í einkahlutafélag hans, ásamt þeirri skuld er gagnáfrýjandi stóð í við bankann vegna kaupa á bréfunum. Á hinn bóginn liggja fyrir tölvupóstsamskipti milli gagnáfrýjanda, H-kk-ef M-kk-ef og annarra starfsmanna bankans frá 14. febrúar 2008 til 20. sama mánaðar. Verða þau ekki skilin á annan veg en að H-kk-nf M-kk-nf, sem forstjóri aðaláfrýjanda, hafi samþykkt að beiðni gagnáfrýjanda að hlutir hans í aðaláfrýjanda yrðu færðir yfir í eignarhaldsfélag á hans vegum ásamt skuldum að baki hlutabréfakaupunum, auk þess sem 100.000 af hlutunum yrðu gagnáfrýjanda til frjálsrar ráðstöfunar. Í framhaldinu voru gerðir nýir lánssamningar milli aðaláfrýjanda og 7 hægri ehf. þar sem tekið var fram að þeir kæmu í stað áður gerðra samninga milli gagnáfrýjanda og bankans.

Meðal málsgagna er útdráttur úr ,,Handbók um innra eftirlit og verklagsreglur“ hjá aðaláfrýjanda en sú útgáfa sem lögð hefur verið fram var samþykkt af stjórn aðaláfrýjanda 27. september 2007. Í grein 5.1. var fjallað um lán til starfsmanna og stjórnarmanna. Sagði þar meðal annars: ,,Lán til útibússtjóra og maka þeirra eru ákveðin af framkvæmdastjóra smásölusviðs en lán til framkvæmdastjóra smásölusviðs, annarra framkvæmdastjóra og maka þeirra eru háð samþykki stjórnar“.

Í málsatvikalýsingu hins áfrýjaða dóms er greint frá yfirlýsingu J-kvk-ef S. L-kvk-ef 15. mars 2011, sem varðar lánssamninga þá sem um er deilt í máli þessu. Þar greinir að lánssamningarnir hafi verið framseldir frá Arion banka hf. til aðaláfrýjanda með samningi 25. ágúst 2011. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð fram yfirlýsing J-kvk-ef þess efnis að fyrri yfirlýsing hennar 15. mars 2011 hafi að réttu lagi átt að vera dagsett 15. mars 2012

III

Aðaláfrýjandi reisir aðalkröfu sína á því að forstjóri hans, H-kk-nf M-kk-nf S-kk-nf, hafi ekki haft heimild til þess að gefa eftir ábyrgð á lánum gagnáfrýjanda og leyfa að ábyrgð þeirra yrði flutt yfir í einkahlutafélag hans, 7 hægri. Við þessa ráðstöfun hafi forstjóri bankans farið á svig við 2. mgr. 68. gr. og 1. og 2. tölulið 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, auk þess sem gagnáfrýjandi hafi vitað eða mátt vita um heimildarskortinn. Af þeim sökum hafi yfirtaka einkahlutafélags gagnáfrýjanda á skuldum samkvæmt lánssamningum þeim sem um er deilt í málinu aldrei átt sér stað og sé hann því persónulega ábyrgur fyrir greiðslu þeirra.

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga nr. 2/1995 kemur stjórn hlutafélags fram út á við fyrir hönd félagsins og ritar firma þess en eftir 2. mgr. er stjórninni heimilt að veita stjórnarmönnum, framkvæmdastjórum eða öðrum heimild til að rita firma félagsins, svo framarlega sem öðruvísi sé ekki ákveðið í samþykktum þess. Í 3. mgr. sömu lagagreinar segir að takmarka megi ritunarréttinn á þann hátt að fleiri en einn fari með hann í sameiningu en aðra takmörkun sé ekki unnt að skrá. Í 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995 er kveðið á um að ef sá sem kemur fram fyrir hönd félags samkvæmt 74. gr. laganna geri löggerning fyrir þess hönd bindi sá gerningur félagið nema hann hafi farið út fyrir þær takmarkanir á heimild sinni, sem ákveðnar séu í þeim lögum, sbr. 1. tölulið, eða á annan hátt, sbr. 2. tölulið, enda hafi viðsemjandi í síðara tilvikinu vitað eða mátt vita um heimildarskortinn og telja verði ósanngjarnt að viðsemjandinn haldi fram rétti sínum.

Sem forstjóri aðaláfrýjanda hafði H-kk-nf M-kk-nf samkvæmt framangreindu rétt til að rita einn firma félagsins, sbr. 2. mgr. 74. gr. laga nr. 2/1995. Með gagnályktun frá 3. mgr. sömu lagagreinar verður rétturinn til að rita firma ekki takmarkaður gagnvart grandlausum viðsemjanda á þann hátt að hann taki aðeins til sumra löggerninga en ekki annarra, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 10. júní 2011 í máli nr. 201/2011. Á hinn bóginn getur stjórn takmarkað ritunarréttinn þannig að skuldbindandi sé fyrir viðsemjanda sem veit eða má vita um slíka takmörkun, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995.

Eins og að framan greinir samþykkti H-kk-nf M-kk-nf að hlutir gagnáfrýjanda í aðaláfrýjanda yrðu færðir yfir í eignarhaldsfélag á hans vegum ásamt skuldum að baki hlutabréfakaupunum. Af hálfu aðaláfrýjanda er því haldið fram að forstjórinn hafi ekki haft heimild til að aflétta ábyrgð gagnáfrýjanda af skuldunum vegna ákvæðisins í grein 5.1. í handbók um innra eftirlit og verklagsreglur hjá aðaláfrýjanda þar sem áskilið var að lán til framkvæmdastjóra aðaláfrýjanda væru háð samþykki stjórnar félagsins. Samþykki forstjórans var í því fólgið að fallast á að nýr skuldari, 7 hægri ehf., kæmi í stað g-kk-ef þannig að í raun var um að ræða skipti á skuldurum þar sem einkahlutafélagið tók við þeim skuldbindingum sem á gagnáfrýjanda höfðu hvílt. Þar sem umrætt ákvæði í reglum aðaláfrýjanda var samkvæmt orðanna hljóðan einskorðað við að veita framkvæmdastjórum hans lán var þessi ákvörðun forstjórans ekki háð samþykki stjórnar og þar með fór hann ekki út fyrir þær takmarkanir sem honum höfðu verið þar settar á heimild hans til að rita firma aðaláfrýjanda. Með skírskotun til upphafsorða 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995 var samþykki forstjórans því skuldbindandi fyrir aðaláfrýjanda. Að fenginni þeirri niðurstöðu þarf hvorki að taka afstöðu til þess hver hafi verið vitneskja gagnáfrýjanda um heimild forstjórans til að skuldbinda aðaláfrýjanda á þessum tíma né getur aðaláfrýjandi byggt rétt á 2. mgr. 10. gr. og 1. mgr. 11. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var tilkynning um stofnun 7 hægri ehf. móttekin hjá fyrirtækjaskrá 25. febrúar 2008. Í tilkynningunni var tekið fram að hlutaféð, 500.000 krónur, hefði verið greitt að fullu og væri það allt greitt í peningum, en óumdeilt er að það var ekki gert. Þótt fyrir liggi þannig að með þessu hafi efni tilkynningar um stofnun einkahlutafélagsins ekki verið rétt er ágreiningslaust að félagið var stofnað og skráð hjá fyrirtækjaskrá án athugasemda. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um þennan þátt málsins er fallist á að gagnáfrýjandi verði ekki talinn bera ábyrgð á skuldbindingum einkahlutafélagsins á grundvelli ólögfestrar undantekningar frá meginreglunni um takmarkaða ábyrgð hluthafa á skuldbindingum slíkra félaga.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á þá niðurstöðu hans að hafna kröfu aðaláfrýjanda sem byggð er á málsástæðum er lúta að ólögfestri meginreglu kröfuréttar um óréttmæta auðgun. Á sama hátt er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að ákvæði 1. mgr. 76. gr. laga nr. 2/1995 eigi ekki við í málinu.

Samkvæmt öllu framansögðu verður gagnáfrýjandi sýknaður af aðalkröfu aðaláfrýjanda.

IV

Aðrar kröfur aðaláfrýjanda eru á því byggðar að gagnáfrýjandi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið honum tjóni. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að ekki hafi verið sýnt fram á að gagnáfrýjandi hafi valdið aðaláfrýjanda bótaskyldu tjóni með háttsemi sinni.

Niðurstaða hins áfrýjaða dóms verður því staðfest og aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Aðaláfrýjandi, Kaupþing hf., greiði gagnáfrýjanda, K-kk-þgf A-kk-þgf, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.