345/2008

Á árinu 2004 hóf V framkvæmdir við endurbætur á þjóðvegi nr. 1 með gerð tvíbreiðra jarðganga undir A í sveitarfélaginu H. Jafnframt var lagður nýr vegur að báðum munnum ganganna og eldri vegur endurbættur á nokkrum kafla. Syðri hluti ganganna liggur í landi H, sem er í eigu Ó. Matsnefnd eignarnámsbóta fjallaði um ágreining aðila um bætur og kvað upp úrskurð 29. september 2004. Taldi nefndin að bætur til Ó næmu samtals 1.569.000 krónum. V greiddi fjárhæðina með fyrirvara og tók Ó jafnframt við henni með fyrirvara. Ó höfðaði mál og krafði V um bætur á grundvelli niðurstöðu matsgerðar dómkvaddra manna. Hafnað var kröfu Ó um bætur fyrir 13,11 hektara lands, þar sem fullar bætur hefðu þegar verið greiddar fyrir 11,5 hektara, sem teknir höfðu verið eignarnámi, í samræmi við niðurstöðu Matsnefndar eignarnámsbóta. Þá krafðist Ó einnig bóta vegna 37,4 hektara lands sem hann taldi að ónýttist að hluta utan svæðisins sem tekið hafði verið eignarnámi. Á vestari hluta framkvæmdasvæðisins lá hinn nýi vegur á nánast sama stað og eldri þjóðvegur nr. 1 hafði legið um áratugaskeið. Talið var að hvað þennan hluta vegarins varðaði hlytist ekki af vegagerðinni frekari verðrýrnun en orðin var á landi Ó utan þess sem tekið hafði verið eignarnámi. Hins vegar hefði land Ó með ströndinni utan þess sem eignarnámið var tekið á eystri hluta framkvæmdasvæðisins rýrnað nokkuð í verði, en þar var lagður nýr þjóðvegur um land þar sem áður var fáfarinn sveitavegur. Þóttu bætur til hans vegna þessa hluta hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Ó gerði jafnframt kröfu um bætur vegna töku jarðefna úr skeringum, sem gerðar höfðu verið í landi hans við gerð nýja vegarins. Var kröfu hans um efnistöku á talsverðum hluta svæðisins hafnað, þar sem skeringarnar hefðu verið innan þess lands sem V tók eignarnámi. Gögn málsins voru hins vegar talin bera með sér að á tveimur svæðum hefði verið tekið efni úr skeringum utan hins eignarnumda lands. V var látin bera hallann af vafa sem lék á um hversu mikið efnið hefði verið og voru Ó dæmdar 700.000 krónur í bætur fyrir þetta efni.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. júní 2008. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 22.951.040 krónur en til vara 7.191.040 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. október 2006 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 4. nóvember 2004 að fjárhæð 1.415.000 krónur. Þá krefst hann málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur í málinu gengu á vettvang 4. júní 2009.

I

Á árinu 2004 hóf Vegagerðin framkvæmdir við endurbætur á þjóðvegi nr. 1 með gerð tvíbreiðra jarðganga undir Almannaskarð í sveitarfélaginu Hornafirði. Jafnframt var lagður nýr vegur að báðum munnum ganganna og eldri vegur endurbættur á nokkrum kafla. Nyrðri hluti ganganna liggur í landi Syðri-Fjarðar í Lóni, sbr. dóm Hæstaréttar 21. febrúar 2008 í máli nr. 644/2006, en syðri hlutinn í landi jarðarinnar Horns sem er í eigu áfrýjanda. Á fyrri hluta ársins 2004 reyndu Vegagerðin og áfrýjandi að ná samkomulagi um bætur honum til handa vegna framkvæmdarinnar. Samningar tókust um bætur fyrir malarefni, aðstöðu og rask, en Vegagerðin vísaði ágreiningi um bætur að öðru leyti til Matsnefndar eignarnámsbóta. Í greinargerð Vegagerðarinnar til nefndarinnar kom fram að við gangamunna sunnan megin yrði byggður 72 m langur vegskáli. Lagður yrði eins km langur nýr vegur frá gangamunnanum að vegamótum hringvegar og vegar út á Stokksnes og gerð ný tenging þar, en frá þeim vegamótum yrði að mestu um að ræða endurbyggingu og breikkun vegsvæðis hringvegar. Skyldi eignanámið taka til landspildu undir vegsvæði hins nýja vegar í landi Horns og breikkunar þáverandi vegar auk vegskála, gangamunna og lands yfir jarðgöngunum allt þar til miðlína þeirra væri á 30 metra dýpi undir yfirborði. Að auki skyldi eignarnámið ná til lands undir nýja tengingu vegar að Stokksnesi við hringveginn og landræmu milli þessara vega. Vegsvæðið var talið samtals 12,41 hektarar, en frá því yrði dreginn 1,26 hektari lands, sem tilheyrt hafi eldri vegi og skilað yrði áfrýjanda að framkvæmdum loknum, þannig að eignarnámið tæki til 11,15 hektara.

Matsnefnd eignarnámsbóta kvað upp úrskurð í málinu 29. september 2004. Fyrir nefndinni bar áfrýjandi meðal annars fyrir sig að hinn nýi vegur myndi ónýta fyrir honum 72,6 hektara lands utan vegsvæðisins, sem Vegagerðin tók eignarnámi. Því hafnaði nefndin með þeim rökum að vegur lægi þegar yfir landið þannig að lagning nýja vegarins spillti ekki ósnertu landi. Nefndin taldi bætur fyrir áðurnefnda 11,15 hektara lands hæfilega ákveðnar 1.115.000 krónur eða 100.000 krónur á hvern hektara. Þá taldi nefndin að áfrýjanda bæru 154.000 krónur í bætur fyrir 11.000 m3 malarefnis, sem til félli við gangagröftinn, og 300.000 krónur fyrir tímabundinn afnotamissi lands, en samkvæmt því námu bætur til áfrýjanda samtals 1.569.000 krónum. Vegagerðin greiddi þá fjárhæð með fyrirvara 4. nóvember 2004 og tók áfrýjandi jafnframt við henni með fyrirvara.

Að beiðni áfrýjanda voru dómkvaddir tveir menn 24. maí 2005 til að meta stærð þess landsvæðis á jörð hans, sem ónýttist í heild eða að hluta vegna veglagningarinnar, hvert markaðsverð þess lands væri miðað við annars vegar að um væri að ræða byggingarland en hins vegar landbúnaðarland og loks hvert væri verðmæti jarðefnis úr jarðgöngum annars vegar og svonefndum skeringum við veginn hins vegar. Í matsgerð hinna dómkvöddu manna var talið að land sem „ónýtist að fullu“ væri 13,11 hektarar að stærð, en í þeim efnum var tekið mið af veghelgunarsvæði, 30 m frá miðlínu hringvegarins og 15 m frá miðlínu Stokksnesvegar. Þá töldu matsmenn að 37,4 hektarar „ónýtist að hluta“ og miðuðu þar við land innan 120 m frá veghelgunarsvæðinu til hvorrar handar, þó þannig að land innan þeirra marka í skriðum í fjalli ofan við veginn var ekki metið en landræmur utan þeirrar markalínu að flæðarmáli neðan vegar voru teknar með. Þetta land utan veghelgunarsvæðis töldu matsmenn rýrna að verði um 35%. Fullt markaðsverð landsins var talið nema 415.759 krónum á hektara miðað við byggingarland en 200.000 krónum á hektara miðað við landbúnaðarland. Loks töldu matsmenn verð jarðefnis, jafnt úr göngum sem skeringum, vera 35 krónur á m3. Miðuðu þeir við að heildarmagn efnis úr skeringum væri 55.744 m3, en þar var stuðst við upplýsingar, sem Vegagerðin veitti lögmanni áfrýjanda 15. mars 2005 í tengslum við vinnu hans að matsbeiðni. Á grundvelli niðurstöðu matsgerðarinnar krafði áfrýjandi Vegagerðina 13. september 2006 um bætur að fjárhæð 23.336.040 krónur að frádreginni þeirri greiðslu sem hann hafði áður veitt viðtöku með fyrirvara. Vegagerðin hafnaði kröfu um frekari bætur með bréfi 31. október 2006 og höfðaði áfrýjandi mál þetta 31. janúar 2007.

Málið var upphaflega flutt munnlega í Hæstarétti 5. júní 2009. Þann 8. sama mánaðar var tekin ákvörðun um að stefnda yrði, áður en dómur yrði felldur á málið, gefinn kostur á að afla gagna um hversu mikið jarðefni hafi verið tekið til afnota úr svonefndum skeringum, sem gerðar voru utan við það land áfrýjanda sem tekið var eignarnámi vegna vegarins. Í því sambandi var vísað til þess að sjá mætti á loftljósmynd í málsgögnum að þetta hafi verið gert á tveimur nánar tilgreindum svæðum, öðru nærri munna jarðganganna en hinu um 900 m vestan þeirra. Af þessu tilefni hefur stefndi lagt fram bréf verkfræðistofunnar Mannvits 26. ágúst 2009, þar sem því var lýst að á fyrrnefnda svæðinu séu skeringar fyrst og fremst komnar til vegna landmótunar umhverfis gangamunnann, en efni úr skeringum á þessum stað utan þess svæðis, sem tekið var eignarnámi, hafi numið 2.150 m3. Þessar skeringar hafi verið ofan vegar, en neðan hans hafi aðallega verið um fyllingar að ræða. Á síðarnefnda svæðinu hafi verið nokkuð miklar skeringar þar sem vegurinn var lagður yfir klapparholt. Þetta hafi verið gert til að hæðarlega hans tryggði umferðaröryggi með sem mestum sjónlengdum, minnkuð yrði hætta á snjósöfnun og vegurinn félli sem best að landinu. Efni úr skeringum utan hins eignarnumda svæðis hafi hér verið um 400 m3. Áfrýjandi hefur lagt fram bréf frá Ans ráðgjöf ehf. 14. september 2009, þar sem ýmsar athugasemdir voru gerðar við framangreindar upplýsingar, auk þess sem gagnrýnt var að þeim hafi ekki fylgt nein gögn til skýringa eða stuðnings mælingum. Í bréfi þessu var meðal annars talið að efnismagn í skeringum við gangamunn hafi verið stórlega vanmetið og færð að því rök að efnistaka utan hins eignarnumda svæðis væri á þessum stað allt að 20.000 til 25.000 m3. Neðan vegar við gangamunn hafi verið raskað svæði utan þess, sem eignarnumið var, þótt þar hafi ekki verið tekið efni. Þá var talið að tekið hafi verið meira magn af efni úr skeringum á vestara svæðinu en áður er getið. Niðurstaðan í þessu bréfi var sú að nærri léti að heildarmagn efnis úr skeringum utan þess svæðis sem tekið var eignarnámi væri 20.000 til 30.000 m3. Þegar málið var flutt munnlega í Hæstarétti öðru sinni lagði stefndi fram bréf verkfræðistofunnar Mannvits 5. október 2009, þar sem forsendur í áðurgreindu bréfi Ans ráðgjafar ehf. voru gagnrýndar. Þess var einnig getið að mælingar að baki útreikningum í bréfinu frá 26. ágúst 2009 hafi verið gerðar af nafngreindum starfsmanni Vegagerðarinnar, sem hefði áratuga reynslu af slíku.

II

Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi fallið frá kröfu um bætur vegna malarefnis sem kom úr jarðgöngunum undir Almannaskarð.

Áfrýjandi gerir á grundvelli áðurgreindrar matsgerðar dómkvaddra manna kröfu um fullar bætur fyrir 13,11 hektara lands úr jörð sinni, en sem fyrr segir var þessi stærð landsins undir vegstæði fengin þar með því að reikna með 30 m til hvorrar handar frá miðlínu hringvegar og 15 m frá miðlínu Stokksnesvegar. Eins og að framan er rakið gerði Vegagerðin í málinu, sem rekið var fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta, grein fyrir því hvaða land væri tekið eignarnámi og meðal gagna málsins er loftmynd, þar sem það hefur verið afmarkað. Samkvæmt henni tók eignarnámið í grófum dráttum til svæðis, sem á hringvegi nær 20 m til hvorrar handar frá miðlínu vegar á þeim hluta hans, þar sem eldri vegur var endurbyggður og breikkaður, og 30 m frá miðlínu, þar sem nýr vegur var lagður, en þó þannig að reiknað var með enn breiðari spildu á tilteknu bili þar sem Stokksnesvegur liggur meðfram hinum nýja vegi. Samkvæmt greinargerð Vegagerðarinnar til matsnefndarinnar taldist þetta svæði, að frádregnu eldra vegsvæði, samtals vera 11,15 hektarar og var úrskurður hennar á því byggður. Mæling á stærð þessa svæðis hefur ekki verið dregin í efa. Áfrýjandi hefur heldur engin haldbær rök fært fyrir því að miða eigi í stað þessa við veghelgunarsvæði á öllu framkvæmdasvæðinu eins og gert var í matsgerð hinna dómkvöddu manna, en úr hliðstæðu álitaefni var leyst í dómi Hæstaréttar 21. febrúar 2008 í máli nr. 644/2006. Að þessu gættu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um verðmæti hins eignarnumda lands verður fallist á niðurstöðu hans um að fullar bætur hafi þegar verið greiddar fyrir það í samræmi við niðurstöðu Matsnefndar eignarnámsbóta.

Áfrýjandi krefst einnig bóta á grundvelli matsgerðarinnar vegna 37,4 hektara lands sem hann telur að ónýtist að hluta utan svæðisins sem tekið var eignarnámi. Á vestari hluta framkvæmdasvæðisins liggur hinn nýi og endurbyggði vegur nánast á sama stað og eldri þjóðvegur nr. 1 hafði legið um áratugaskeið. Að því er varðar þennan hluta vegarins verður með vísan til forsendna héraðsdóms að fallast á með stefnda að ekki hljótist af vegagerðinni frekari verðrýrnun en orðin var á landi áfrýjanda utan þess sem tekið var eignarnámi. Á austari hluta framkvæmdasvæðisins háttar þannig til að þjóðvegur nr. 1 sveigði áður af láglendi með sjónum og upp eftir skriðum í fjalli að Almannaskarði. Hinn nýi vegur liggur á hinn bóginn áfram með ströndinni á 800 til 900 m kafla uns hann sveigir í átt að munna jarðganganna, en á þó nokkrum hluta þessa svæðis lá áður vegurinn út á Stokksnes. Á þessum kafla var því lagður breiður og fjölfarinn þjóðvegur eftir tiltölulega mjórri láglendisræmu við ströndina í stað þröngs og fáfarins sveitavegar. Fallast verður á með áfrýjanda að eins og hér háttar til hafi land hans með ströndinni utan hins eignarnumda svæðis rýrnað nokkuð í verði. Með hliðsjón af flatarmáli strandlengjunnar á þessum kafla og verðmati Matsnefndar eignarnámsbóta á því landi, sem eignarnámið tók til, eru bætur til áfrýjanda vegna þessa hæfilega ákveðnar 300.000 krónur.

Þá krefst áfrýjandi bóta vegna töku jarðefna úr skeringum, sem gerðar voru í landi hans við gerð nýja vegarins. Hann reisir kröfu sína í þessum efnum á áðurgreindri niðurstöðu dómkvaddra manna, þar sem miðað var við að magn efnisins væri 55.744 m3 og verðmæti þess 35 krónur á rúmmetra. Af gögnum málsins, einkum loftmyndum af framkvæmdasvæðinu, verður ráðið að á talsverðum hluta þess hafi skeringarnar verið innan landsins, sem Vegagerðin tók eignarnámi. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður að hafna kröfu áfrýjanda um bætur vegna efnistöku úr skeringum á því svæði. Gögn málsins bera á hinn bóginn með sér að á tveimur svæðum hafi verið tekið efni úr skeringum utan hins eignarnumda lands og var stefnda sem fyrr segir gefinn kostur eftir fyrri flutning málsins fyrir Hæstarétti á að afla gagna um hversu mikið jarðefni hafi verið tekið á þessum svæðum. Að framan eru rakin þau gögn sem aðilarnir hafa lagt fram og að þessu lúta. Samkvæmt þeim telur stefndi að umrætt efnismagn sé samtals 2.550 m3. Áfrýjandi telur það verulega vanmetið, einkum að því er varðar svæðið við gangamunnann, og að nærri láti að heildarmagn efnis úr skeringum utan eignarnumins lands hafi numið 20.000 til 30.000 m3. Eins og að framan er rakið taldi Vegagerðin í bréfi 15. mars 2005 að heildarefnismagn úr skeringum hafi orðið 55.744 m3. Af útboðsgögnum varðandi gerð þessa vegar sést að áætlað hafi verið að efni úr skeringum við munna ganganna yrði um 27.000 m3, en ekki verður ráðið af gögnum málsins hversu mikið efni hefur fengist á þennan hátt á framkvæmdasvæðinu að öðru leyti. Stefndi hefur ekki lagt fram gögn um forsendur fyrir áðurgreindum útreikningum á magni efnis úr skeringum utan hins eignarnumda lands. Þá hefur hann heldur ekki lagt fram önnur gögn, sem gætu verið til hliðsjónar um efnismagnið og honum ættu að vera tiltæk, svo sem uppgjör við verktaka. Stefnda var í lófa lagið að tryggja sér sönnur fyrir þessu og verður hann því að bera hallann af vafa um hversu mikið efni var tekið utan hins eignarnumda lands. Í fyrrnefndu bréfi Ans ráðgjafar ehf., sem áfrýjandi lagði fyrir Hæstarétt, er magn þessa efnis talið að lágmarki 20.000 m3. Að því virtu og með tilliti til kröfugerðar áfrýjanda verða honum dæmdar 700.000 krónur í bætur fyrir þetta efni.

Stefndi verður samkvæmt framansögðu dæmdur til að greiða áfrýjanda 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir.

Matsgerð dómkvaddra manna, sem áfrýjandi aflaði, hefur ekki nýst að neinu leyti til úrlausnar málsins. Með hliðsjón af því og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda samtals 900.000 krónur upp í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Ó-kk-þgf A-kk-þgf, 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. október 2006 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 900.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.