78/2003

E og G, eigendur félaga sem sameinuð höfðu verið undir nafni M, lánuðu M fé til að rétta hag þess. Nokkrum dögum síðar seldi M tilteknar eigur til K, sem var í eigu E, og skyldi endurgjald vera 106.000.000 kr., sem greiðast skyldi að hluta með yfirtöku K á áðurnefndu láni frá E að fjárhæð 56.000.000 kr. en að öðru leyti með peningum. Innan árs frá gerð þessa samnings höfðu bú beggja félaganna, M og K, verið tekin til gjaldþrotaskipta. Þrotabú M krafðist riftunar greiðslu M á skuld við E, 56.000.000 kr., með vísan til þess að skuldin hefði verið með óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. Talið var sannað að eigendur M hefðu samið um fyrrgreinda lánveitingu E og hvernig lánið skyldi greitt með afhendingu eigna, en hvort tveggja gekk eftir þegar í kjölfar samningsins. Var að því virtu ekki fallist á að lán E hafi verið greitt með óvenjulegum greiðslueyri. Þá var ekki sýnt fram á að skilyrði væru uppfyllt til þess að kröfur þrotabúsins gætu náð fram að ganga á grundvelli 141. og 142. gr. laga nr. 21/1991.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. febrúar 2003. Hann krefst þess að rift verði greiðslu Mekkanos ehf. á skuld við stefnda að fjárhæð 56.000.000 krónur, sem fram fór með yfirtöku dótturfélags stefnda, Kveikja hf., á greiðsluskyldu hins gjaldþrota félags á tilgreindri skuld samkvæmt kaupsamningi 29. desember 2000. Einnig krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 56.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. febrúar 2002 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Bú Mekkanos ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 11. júní 2001. Frestdagur við skiptin var 7. sama mánaðar. Félagið varð til á árinu 2000 við samruna GSP almannatengsla ehf. og Gæðamiðlunar ehf., en í héraðsdómsstefnu er því svo lýst að hið nýja félag hafi verið myndað af tveimur einingum, þ.e. auglýsinga- og almannatengslahluta, sem kom frá fyrrnefnda félaginu, og svokölluðum vefráðgjafa- og netlausnahluta, sem kom frá hinu síðarnefnda. Gæðamiðlun ehf. var í eigu dótturfélags stefnda, Klakka hf., sem eignaðist 75% í Mekkano ehf., en 25% féllu í hlut G-kk-ef S-kk-ef P-kk-ef, eiganda GSP almannatengsla ehf.

Rekstur Mekkanos ehf. gekk illa og í desember 2000 lánuðu eigendur félagsins því fé til að rétta við hag þess. Komu 56.000.000 krónur frá stefnda, en 19.000.000 krónur frá G-kk-þgf S-kk-þgf P-kk-þgf. Er óumdeilt að um lán hafi verið að ræða, sem stefndi greiddi að sínum hluta 18. desember 2000. Hinn 29. sama mánaðar var síðan gerður samningur milli Mekkanos ehf. og Kveikja hf., sem var í eigu stefnda, þess efnis að fyrrnefnda félagið seldi hinu síðarnefnda „Pixel hönnun, vefráðgjafa- og netlausnadeildir seljanda“, en í 2. gr. kaupsamningsins kom fram nánari lýsing á hinu selda, sem var ýmis konar lausafé og réttindi. Samkvæmt 4. gr. samningsins skyldi endurgjald vera 106.000.000 krónur og greiðast með yfirtöku kaupandans á áðurnefndu láni frá stefnda að fjárhæð 56.000.000 krónur, en að öðru leyti með peningum í mars 2001. Frá peningagreiðslunni skyldi þó koma til frádráttar ýmis konar óuppgerðar greiðslur seljandans samkvæmt 3. gr., 5. gr. og 7. gr. samningsins. Endanlegt uppgjör kaupverðsins fór ekki fram fyrr en á fyrri hluta ársins 2001 og liggur fyrir yfirlýsing Mekkanos ehf. um fullnaðaruppgjör 21. maí það ár. Samkvæmt því komu ekki til greiðslu til félagsins nema 5.185.745 krónur, þegar tillit hafði verið tekið til frádráttar í samræmi við áðurnefnd ákvæði kaupsamningsins. Annar samningur, sem ber sömu dagsetningu og kaupsamningurinn, var gerður milli Klakka hf. og G-kk-ef S-kk-ef P-kk-ef, þar sem hinn síðarnefndi keypti 75% eignarhlut Klakka hf. í Mekkano ehf. fyrir 180.000.000 krónur. Tilraunir eigenda Mekkanos ehf. til að koma félaginu á réttan kjöl báru ekki árangur og var bú þess tekið til gjaldþrotaskipta 11. júní 2001 svo sem áður var getið. Er fram komið að lýstar kröfur í búið nemi rúmlega 200.000.000 krónum. Þá var bú Kveikja hf. einnig tekið til gjaldþrotaskipta 23. nóvember 2001. Liggur fyrir staðfesting skiptastjóra þrotabús þess félags um að stefndi hafi lýst kröfu að höfuðstól 56.000.000 krónur í búið og að krafan muni ekki fást greidd af eignum þess.

II.

Áfrýjandi reisir kröfu sína um riftun í fyrsta lagi á 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Skuld Mekkanos ehf. hafi stofnast við lánveitingu stefnda 18. desember 2000 og ekki verið gengið frá neinum skuldaskjölum af því tilefni. Skuldin hafi síðan verið greidd með óvenjulegum greiðslueyri þar sem eignir félagsins hafi verið afhentar dótturfélagi stefnda, Kveikjum hf., gegn því að það félag tæki að sér greiðsluskyldu gagnvart stefnda á skuldinni. Hér skipti mestu að fyrst hafi verið samið um lántökuna, en sala eignanna og greiðsla skuldarinnar ekki verið ákveðin fyrr en síðar. Ekki hafi því verið samið fyrirfram um þann greiðsluhátt, sem lýst sé í kaupsamningi. Verði að líta til forms greiðslunnar, eins og hún fór frá seljanda, en eignirnar hafi samningsaðilarnir talið 106.000.000 króna virði. Engu breyti um riftunarkröfuna þótt dótturfélagið hafi síðar verið tekið til gjaldþrotaskipta og eignirnar farið forgörðum í meðförum þess, enda rekstur Kveikja hf. verið á ábyrgð stefnda. Með þessu hafi greiðslugeta Mekkanos ehf. verið skert verulega. Þá vísar áfrýjandi einnig til 141. gr. laga nr. 21/1991, en ráðstöfunin hafi á ótilhlýðilegan hátt verið til hagsbóta fyrir stefnda á kostnað annarra kröfuhafa. Önnur skilyrði lagagreinarinnar séu einnig uppfyllt svo riftun megi ná fram að ganga. Er jafnframt haldið fram að þessi ráðstöfun hafi í raun ekki orðið fyrr en síðari hluta febrúar 2001, en þá hafi stjórnarmönnum í félaginu hlotið að vera ljós staða þess, enda séu eignar- og stjórnunartengsl milli allra þeirra félaga, sem hlut eigi að máli. Er um þetta vísað til skýrslu G-kk-ef S-kk-ef P-kk-ef fyrir skiptastjóra í þrotabúinu þess efnis að þrátt fyrir dagsetningu samninganna í desember 2000 hafi ekki verið gengið frá þessu fyrr en á ofangreindu tímamarki. Fjárkröfu sína styður áfrýjandi við 142. gr. laga nr. 21/1991. Hafi greiðslan komið stefnda að notum á því tímamarki, sem hún fór fram, og stefndi þannig haft hag af ráðstöfuninni. Beri stefnda að greiða tjónsbætur, enda hafi honum verið kunnugt um riftanleika ráðstöfunarinnar.

Stefndi reisir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti. Hann hafi ekki tekið við neinum verðmætum frá Mekkano ehf. og sé kröfunni ranglega beint að honum. Þá sé ekki rétt að eignirnar, sem seldar voru Kveikjum hf., hafi verið notaðar til að greiða skuld Mekkanos ehf. við stefnda. Kveikir hf. hafi yfirtekið skuldina og þannig orðið skuldaraskipti. Hafi stefndi ekki gefið kröfuna eftir og reynt án árangurs að innheimta hana. Ætti áfrýjandi því með réttu að beina kröfu sinni að þrotabúi Kveikja hf., enda hafi það félag tekið við eignunum. Fyrir Hæstarétti lagði stefndi áherslu á það til stuðnings sýknukröfu sinni að ekki sé unnt að telja afhendingu eignanna vera óvenjulegan greiðslueyri upp í skuld, enda hafi fyrirfram verið um það samið að yfirfærsla eigna á móti þessari skuld skyldi verða með þeim hætti, sem gert var. Vísar hann um það einkum til skjals, sem lagt var fram við aðalmeðferð málsins í héraði og ber fyrirsögnina „Minnisblað vegna samstarfs EJS og GSP í Mekkano.“ Er skjalið dagsett 14. desember 2000 og undirritað annars vegar af stjórnarmanni í stefnda fyrir hönd félagins og hins vegar G-kk-þgf S-kk-þgf P-kk-þgf. Segir þar í upphafi að Mekkano ehf. eigi við verulega fjárhagsörðugleika að stríða og þurfi að leggja félaginu til fé. Sé ljóst að því fylgi veruleg áhætta eins og sakir standi. Segir síðan að stefndi og G-kk-nf S-kk-nf P-kk-nf séu sammála um að vinna samkvæmt „eftirfarandi ramma“, sem svo er nánar lýst í átta liðum. Þar kemur meðal annars fram að hluthafafundir í Gæðamiðlun ehf. og GSP almannatengslum ehf. samþykki samruna félaganna undir nafninu Mekkano ehf. Þá samþykki stefndi að lána félaginu 56.000.000 krónur og G-kk-nf S-kk-nf 19.000.000 krónur til að leysa fjárhagsvanda þess. Þeir muni jafnframt stofna fyrirtæki sem kaupi „net-/veflausnahluta Mekkano“, en á þessu sviði séu um 30-35 starfsmenn hjá félaginu. Hið nýja félag selji Mekkano ehf. og öðrum þjónustu sína og við stofnun þess verði áhersla á rekstur þessarar starfsemi betur tryggð. Síðan segir: „Fyrir net-/veflausnadeild Mekkano greiðir hið nýja fyrirtæki 56 mkr. Sú greiðsla minnkar bæði þörf Mekkano fyrir nýtt hlutafé ... og réttir rekstur þess af á árinu (sýnir væntanlega ekki tap). Nýja félagið greiðir kaupverðið með því að yfirtaka lán EJS til Mekkano upp á sömu upphæð.“ Þá eru ákvæði um að stefndi kaupi hlut G-kk-ef S-kk-ef í nýja félaginu fyrir 50.000.000 krónur, hinn síðastnefndi kaupi hlut stefnda í Mekkano ehf. fyrir 200.000.000 krónur. Loks segir: „Gengið verði frá ofangreindu í öllum megin atriðum fyrir árslok 2000.“ Heldur stefndi fram að með þessu hafi eigendur Mekkanos ehf. samið um að endurfjármagna félagið og að vef- og netlausnahlutinn skyldi rekinn í öðru félagi með hagkvæmari hætti en verið hafði. Hafi þá verið byggt á rekstraráætlun, þar sem stuðst var við mat ráðgjafa endurskoðunarskrifstofu. Allt hafi verið ákveðið fyrirfram, nánast í smáatriðum. Liður í því hafi verið að lán stefnda kæmi inn í viðskiptin með þeim hætti að nýtt félag yfirtæki skuldina og netlausnahlutann. Ekki hafi komið til álita að leggja svo mikið fé inn í félagið án þess að ákveða til enda aðgerðir til að koma rekstrinum í skaplegt horf. Þetta hafi verið heildstæð viðskipti og fyrirfram umsaminn greiðslueyrir geti ekki talist vera óvenjulegur greiðslueyrir í merkingu 134. gr. laga nr. 21/1991. Þá sé því mótmælt að greiðsla skuldarinnar hafi skert greiðslugetu félagsins verulega. Hafi því verið þveröfugt farið, enda hafi félagið með þessu verið losað undan þeim þætti í rekstri þess, sem mest tap hafði verið á. Þessi staðhæfing áfrýjanda sé að auki vanreifuð og engum rökum studd. Útfærsla samkomulagsins hafi á hinn bóginn breyst nokkuð þar eð hætt hafi verið við að stofna nýtt félag með sömu eignaraðild og var í Mekkano ehf., heldur hafi dótturfélag stefnda, Kveikir hf. keypt eignirnar og yfirtekið skuldina. Söluverð eignanna hafi af þeim sökum hækkað úr 56.000.000 krónum í 106.000.000 krónur. Söluverð hlutabréfa Klakks hf. í Mekkano ehf. til G-kk-ef S-kk-ef hafi einnig lækkað úr 200.000.000 krónum í 180.000.000 krónur. Að því er varðar vísun áfrýjanda til 141. gr. laga nr. 21/1991 telur stefndi enga sérstaka reifun felast í málatilbúnaði hins fyrrnefnda fyrir því að sú grein geti átt við. Ekkert þeirra ströngu skilyrða, sem þar séu sett fyrir því að riftun megi ná fram að ganga, séu hér uppfyllt. Þá sé alveg víst að eigendur Mekkanos ehf. réðust í áðurnefndar aðgerðir í góðri trú um að þær yrðu félaginu til styrktar. Loks sé tjón ósannað með öllu. Í raun hafi Mekkano ehf. fengið til sín 61.185.745 krónur og greiðslu á ýmsum kostnaði félagsins, samtals 106.000.000 krónur, en látið á móti vef- og netlausnir, sem tæplega hafi nokkurt markaðsvirði. Þá mótmælir stefndi staðhæfingu um að samningar, sem áður var getið um, hafi verið gerðir í febrúar 2001 en ekki í desember 2000, eins og þeir beri með sér. Um það hafi áfrýjandi sönnunarbyrði, sem ekki hafi tekist. Loks gerir stefndi athugasemdir við kröfugerð áfrýjanda í málinu, sem verði að teljast óvenjuleg þegar litið sé til þess hvernig kröfur um riftun séu almennt orðaðar í málum af þessum toga. Verði að telja vafasamt að unnt yrði að fullnægja dómi, sem gengi í málinu á grundvelli kröfugerðar áfrýjanda.

Við flutning málsins fyrir Hæstarétti benti lögmaður áfrýjanda á að stefndi hafi fyrst við aðalmeðferð málsins í héraði lagt fram áðurnefnt minnisblað 14. desember 2000, sem hann telji nú vera svo mikilvægt. Ekki hafi áður verið til þess vísað, hvorki í svarbréfi stefnda við kröfu skiptastjóra áfrýjanda né í greinargerð þáverandi lögmanns stefnda í héraði. Áfrýjanda hafi fyrst orðið kunnugt um tilvist skjalsins við aðalmeðferð málsins í héraði. Þá hafi þeirri málsástæðu ekki verið haldið fram í greinargerð stefnda í héraði að með afhendingu eigna Mekkanos ehf. upp í skuld við stefnda hafi verið um fyrirfram ákveðinn greiðslueyri að ræða. Sú málsástæða sé því of seint fram komin. Stefndi mótmælir því að framangreindri málsástæðu sé ekki teflt fram í greinargerð sinni í héraði. Rúmist hún innan þess málatilbúnaðar, sem þar sé hafður uppi. Í raun mótmæli áfrýjandi ekki sannleiksgildi þess, sem fram komi í minnisblaðinu, heldur sæki hann kröfur sínar fyrst og fremst á grundvelli réttarfarsástæðna, þ.e. að málsástæða stefnda um fyrirfram umsaminn greiðslueyri sé of seint fram komin.

III.

Við aðalmeðferð málsins í héraði gaf V-kk-nf M. B-kk-nf skýrslu, en hann starfaði sem framkvæmdastjóri GSP almannatengsla ehf. á árinu 2000. Kvaðst hann hafa starfað undir stjórn G-kk-ef S-kk-ef P-kk-ef, en sameining áðurnefnds félags og Gæðamiðlunar ehf. hafi hafist í apríl 2000. Aðspurður um hvenær gengið var formlega frá sameiningu félaganna svaraði hann að það hafi annað hvort verið 14. eða 17. desember á því ári „sem skrifað er upp á.“ Kannaðist hann við að hafa séð minnisblaðið frá 14. desember 2000. Kaupsamningurinn frá 29. desember 2000 hafi hins vegar ekki verið undirritaður fyrr en í apríl 2001. Kunni vitnið ekki aðra skýringu á því hvers vegna samningurinn væri dagsettur aftur í tímann en þá að mikið „streð og strögl“ hafi verið um þann samning og þá einkum greiðslur samkvæmt honum. Kveikir hf. hafi tekið við vef- og netlausnadeild Mekkanos ehf. í janúar 2001 og flutt hana út úr því félagi, en í desember 2000 hafi verið „alveg niðurneglt“ hvað færi út úr félaginu. Á því tímamarki hafi stjórnendur Mekkanos ehf. haft trú á því að unnt yrði að halda félaginu gangandi. Aðrir forráðamenn Mekkanos ehf. gáfu ekki skýrslu fyrir dómi.

Samkvæmt öllu því sem rakið hefur verið telst sannað að eigendur Mekkanos ehf. sömdu um málefni félagsins með þeim hætti, sem greinir í áðurnefndu minnisblaði frá 14. desember 2000 og stefndi hefur nánar skýrt, sbr. II. kafla að framan. Liður í því var lánveiting stefnda og hvernig lánið skyldi greitt með afhendingu eigna, en hvort tveggja gekk eftir þegar í kjölfar samnings eigendanna. Verður að því virtu ekki fallist á með áfrýjanda að lán stefnda hafi verið greitt með óvenjulegum greiðslueyri í merkingu 134. gr. laga nr. 21/1991. Er jafnframt fallist á með stefnda að málsástæða hans, sem að þessu lýtur, sé nægjanlega skýr í málatilbúnaði hans í héraði og því ekki of seint fram komin. Þá er ekki sýnt fram á að skilyrði séu uppfyllt til þess að kröfur áfrýjanda geti náð fram að ganga á grundvelli 141. gr. og 142. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um annað en málskostnað, en rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.