26/2015

I ehf. höfðaði mál á hendur Í og krafðist annars vegar skaðabóta og hins vegar endurgreiðslu oftekinna gjalda vegna tjóns sem félagið taldi sig hafa orðið fyrir vegna ítrekaðrar hækkunar á svonefndu tollafgreiðslugjaldi farþegaflugvéla utan almenns tollafgreiðslutíma. Í málinu hélt I ehf. því fram að hækkun gjaldsins eftir tiltekið tímamark ætti sér ekki stoð í tollalögum nr. 88/2005 og að innheimta þess fæli því í sér ólögmæta gjaldtöku, en Í taldi gjaldið og ákvörðun um fjárhæð þess innan marka heimildar 1. mgr. 195. gr. sömu laga. Deildu aðilar einkum um hvernig skilgreina bæri orðin „tollafgreiðsla flugvélar“ og hvaða verkefni og kostnaðarliðir féllu þar undir. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með hliðsjón af efni 1. töluliðar 1. mgr. 195. gr. tollalaga, sbr. og 3. mgr. greinarinnar, og að gættri þeirri afmörkun sem væri að finna í lögskýringargögnum um gjaldtökuheimildina, bæri að leggja til grundvallar rúma merkingu við túlkun framangreindra orða. Í orðunum fælist því slík afgreiðsla á vélinni sjálfri, en einnig tollafgreiðsla, og tollskoðun, ef þyrfti, á áhöfn og farþegum auk meðferðar og úrvinnslu mála sem upp kæmu við þessi verkefni að því leyti sem þau væru unnin utan almenns tollafgreiðslutíma. Þá yrði einnig felld undir þessi orð sú vinna sem áætla mætti að greiningardeild þyrfti að inna af hendi við skipulagningu á mannaflaþörf og öðrum viðbúnaði við tollafgreiðsluna hverju sinni. Með hliðsjón af framangreindu var talið að forsendur gjaldskráa tollstjóra fyrir töku umrædds gjalds hefðu verið nægjanlega traustar og samrýmanlegar grundvallarreglum og sjónarmiðum um fjárhæð þjónustugjalds. Var Í því sýknað af kröfum I ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. janúar 2015. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 187.646.284 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 31. desember 2006 til 29. maí 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að endurgreiða sér 163.913.884 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 31. desember 2008 til 29. maí 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga og 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að álitum. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

I

Í málinu krefst áfrýjandi í aðal- og þrautavarakröfu sinni skaðabóta úr hendi stefnda sem hann reisir á þeim grundvelli að stefndi hafi frá 1. júlí 2006 til 31. mars 2012 með saknæmum og ólögmætum hætti krafið hann um of háar greiðslur vegna tollagreiðslu farþegaflugvéla áfrýjanda utan almenns tollafgreiðslutíma. Varakröfu sína reisir áfrýjandi á sömu atvikum að því leyti að hann telur stefnda hafi krafið hann um of hátt gjald fyrir þessi verk en um lagastoð í þessu tilviki vísar hann til laga nr. 29/1995. Í varakröfu miðar áfrýjandi við tímabilið frá 31. maí 2008 til 31. mars 2012.

Stefndi hafnar kröfum áfrýjanda. Hann telur tollafgreiðslugjaldið og ákvörðun á fjárhæð þess innan marka heimildar 1. mgr. 195. gr. tollalaga nr. 88/2005.

II

Í 1. mgr. 145. gr. eldri tollalaga nr. 55/1987 var mælt fyrir um að ráðherra skyldi setja reglur um almennan tollafgreiðslutíma en að tollyfirvöld gætu heimilað að afgreiðsla færi fram á öðrum tímum, ,,enda greiði viðkomandi þann kostnað sem af því leiðir.“ Í 2. mgr. greinarinnar sagði að ráðherra skyldi ákveða með reglugerð hvaða gjald bæri greiða fyrir störf tollstarfsmanna sem ekki teldust liður í almennu tolleftirliti. Reglugerð nr. 107/1997 um greiðslu kostnaðar vegna tollafgreiðslu utan almenns afgreiðslutíma eða utan aðaltollhafna og vegna sérstakrar tollmeðferðar vöru var sett meðal annars með heimild í framangreindu lagaákvæði. Í 2. gr. reglugerðarinnar var kveðið á um að ef tollafgreiðsla vegna aðkomu flugvélar færi fram utan almenns afgreiðslutíma skyldi sá er afgreiðsluna fengi greiða tollafgreiðslugjald sem ákveðið var 10.000 krónur. Þótt reglugerðinni væri breytt nokkrum sinnum á næstu árum var fjárhæð gjaldsins óbreytt þegar núgildandi tollalög nr. 88/2005 tóku gildi 1. janúar 2006.

Í 190. gr. núgildandi laga segir að ráðherra setji reglur um almennan tollafgreiðslutíma. Tollstjóri geti heimilað að afgreiðsla fari fram á öðrum tímum ,,enda greiði viðkomandi þann kostnað sem af því leiðir.“ Í 1. mgr. 195. gr. laganna er að finna gjaldtökuheimildir vegna tilgreindrar þjónustu tollstjóra, sem upp eru taldar í fjórtán töluliðum. Í 1. tölulið segir að heimilt sé að innheimta tollafgreiðslugjald vegna tollafgreiðslu meðal annars flugvéla utan almenns afgreiðslutíma en gjaldið ,,skal standa undir launakostnaði vegna tollafgreiðslu utan almenns afgreiðslutíma.“ Í 3. mgr. lagagreinarinnar, sem að efni til tekur til allra gjaldtökuheimilda hennar, segir að gjaldtaka tollstjóra skuli miðuð við ,,að hún standi undir kostnaði við þá þjónustu sem veitt er.“ Í lögskýringargögnum segir um 195. gr. að með henni sé tollstjórum veitt heimild til að innheimta ýmis þjónustugjöld vegna þjónustu sem tollstjóri veiti, ,,en telst ekki vera hluti af almennu tolleftirliti tollstjóra.“

Reglugerð nr. 1100/2006 um vörslu og tollmeðferð vöru var sett á grundvelli heimildar í 190. gr. tollalaga. Með henni var reglugerð nr. 107/1997 felld úr gildi. Aðferð við ákvörðun á tollafgreiðslugjaldi breyttist í kjölfar gildistöku tollalaganna frá 2005 og brottfalls reglugerðarinnar frá 1997. Frá þeim tíma hefur gjaldið ekki verið ákveðið með reglugerð.

Tollstjórinn í Reykjavík sendi 1. mars 2006 dreifibréf til allra tollstjóra landsins en í því voru leiðbeiningar um innheimtu launa- og aksturskostnaðar samkvæmt gjaldtökuheimildum 195. gr. tollalaga. Í upphafi bréfsins sagði að einstök tollstjóraembætti yrðu fyrir mismiklum kostnaði af því að veita þá þjónustu sem um ræddi og svigrúm til samræmingar gjaldtökunnar væri því takmarkað. Þá voru settar fram leiðbeiningar um hvernig ákvarða skyldi launa- og aksturskostnað. Sama embætti sendi annað bréf 23. sama mánaðar um gjald vegna tollafgreiðslu meðal annars flugvéla utan almenns tollafgreiðslutíma. Vakin var athygli á að gjaldið fyrir tollafgreiðslu flugvéla samkvæmt 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 107/1997 hafi verið 10.000 krónur um árabil. Nú væri þetta ákvæði fallið úr gildi.

Sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli mun hafa ákveðið að gjaldið skyldi vera 18.900 krónur frá 1. júlí 2006 og var sú hækkun reist á hækkun launavísitölu frá febrúar 1997, er reglugerð nr. 107/1997 var gefin út, til fyrrnefnda dagsins. Gjaldið mun hafa verið hækkað með sömu rökum í 23.100 krónur í júlí 2007 og 23.900 krónur í febrúar 2008. Þessar tvær hækkanir voru ákveðnar af lögreglustjóranum á Suðurnesjum sem varð til við sameiningu lögregluembættanna í Keflavík og á Keflavíkurflugvelli, sbr. lög nr. 46/2006.

Með lögum nr. 147/2008 um breyting á tollalögum var landið allt gert að einu tollumdæmi frá 1. janúar 2009. Í framhaldi af því var útbúin gjaldskrá vegna innheimtu þjónustugjalda meðal annars vegna tollafgreiðslu flugvéla utan almenns tollafgreiðslutíma. Gjaldskráin tók gildi 1. desember sama ár. Samkvæmt henni skyldi greiða 26.566 krónur í svonefnt almennt tollafgreiðslugjald vegna tollafgreiðslu flugvélar utan almenns tollafgreiðslutíma og 35.175 krónur í sérstakt tollafgreiðslugjald fyrir slíka afgreiðslu á stórhátíðardögum. Forsendur þessa gjalds voru þær að tímakaup var miðað við meðaltalslaunaflokk tollvarða sem í ágúst 2009 unnu við tollafgreiðslu skipa og flugvéla á átta stöðum á landinu meðal annars á Suðurnesjum. Þá var fjöldi tíma við afgreiðslu hverrar flugvélar ákveðinn miðað við þær forsendur að kalla þyrfti tvo menn til verksins og að útkallið væri þrjár til fjórar klukkustundir hjá hvorum. Var því samanlagður tími áætlaður þannig að tvo menn þyrfti í þrjár og hálfa klukkustund hverju sinni og tollafgreiðslugjaldið því miðað við að meðaltali samtals sjö klukkustunda vinnu.

Óumdeilt er að á Keflavíkurflugvelli hafi verið sólarhringsvakt tollgæslunnar og þess vegna hafi ekki þurft að kalla út tollgæslumenn hverju sinni þegar flugvél lenti þar utan almenns tollafgreiðslutíma, þótt þess þyrfti á öðrum stöðum á landinu. Þá hefur lengi legið fyrir að langflestar flugvélar sem þurfa tollafgreiðslu lendi á Keflavíkurflugvelli. Stefndi kveður ákvörðun gjaldsins hafa verið miðaða við framangreindar forsendur þótt ljóst væri að þær ættu ekki beinlínis við um aðstæður á Keflavíkurflugvelli. Hann heldur því fram að þessar forsendur leiði til lægra tollafgreiðslugjalds fyrir áfrýjanda en ef miðað væri við aðstæður þar. Meðallaun tollgæslumanna þar séu hærri en á landinu í heild, auk þess sem viðbúnaður þar sé svo mikill að óhjákvæmilegt væri að auka tímafjöldann. Þessar forsendur séu því áfrýjanda hagstæðari en ella væri.

III

Áfrýjandi kveðst fallast á að sér beri að greiða fyrir tollafgreiðslu flugvéla á sínum vegum utan almenns tollafgreiðslutíma. Honum sé á hinn bóginn ekki ljóst hvernig núverandi gjald sé ákvarðað þótt hann eigi rétt á því að fá það upplýst og hvernig slíkt þjónustugjald sé reiknað. Hann uni því þó að greiða 10.000 krónur fyrir tollafgreiðslu hverrar flugvélar og sé kröfugerð hans við það miðuð að hann eigi rétt á að fá til baka það fé sem hann hafi greitt í tollafgreiðslugjald hverju sinni umfram framangreinda fjárhæð á þeim tímabilum sem aðal- og varakrafa hans miðast við. Hann mótmælir þeim forsendum fyrir ákvörðun gjaldsins sem stefndi hefur útlistað í málinu og telur að skýra beri orðin ,,tollafgreiðsla flugvélar“ svo að einungis sé heimilt að krefja hann um greiðslu launakostnaðar við tollafgreiðslu flugvélarinnar sjálfrar en ekki vegna ætlaðs launakostnaðar tollgæslumanna við önnur störf tengd tollafgreiðslunni og heldur ekki launakostnað starfsmanna greiningardeildar.

Stefndi heldur því á hinn bóginn fram að tollafgreiðsla flugvélar verði ekki skýrð svo þröngt að gjaldtökuheimildin einskorðist við verkefni sem tollgæslan þurfi að sinna um borð í flugvél við komu hennar. Í orðunum ,,tollafgreiðsla flugvélar“ felist tollafgreiðsla vélarinnar sjálfrar og þess sem í henni sé við komu. Meðal þess sem falli undir tollafgreiðslu flugvélar sé því gerð áhættumats, sem unnið sé af greiningardeild þar sem tollgæslumenn séu starfandi, afgreiðsla farþega og áhafnar í tollhliðum, þar með talin tollskoðun, ef við á, og afgreiðsla varnings í þeim tilvikum sem um hann sé að ræða. Auk þess standi ýmis verkefni í órofa tengslum við tollafgreiðslu flugvélar, afgreiða þurfi til dæmis mál sem upp geti komið við tollafgreiðsluna og fylgja þeim eftir á staðnum.

Fallist er á með stefnda að þegar efni 1. töluliðar 1. mgr. 195. gr. tollalaga, sbr. og 3. mgr. greinarinnar, er skýrt, að gættri þeirri afmörkun sem er að finna í lögskýringargögnum um að gjaldtökuheimildin taki ekki til starfa sem séu hluti af almennu tolleftirliti tollstjóra, beri að leggja til grundvallar rýmri merkingu framangreindra orða en áfrýjandi gerir. Í orðunum tollafgreiðsla flugvélar felst slík afgreiðsla á vélinni sjálfri, en einnig tollafgreiðsla, og tollskoðun, ef þarf, á áhöfn og farþegum auk meðferðar og úrvinnslu mála sem upp koma við þessi verkefni að því leyti sem þau eru unnin utan almenns tollafgreiðslutíma. Undir þessi orð verður einnig felld sú vinna sem áætla má að greiningardeild þurfi að inna af hendi við skipulagningu á mannaflaþörf og öðrum viðbúnaði við tollafgreiðsluna hverju sinni. Gjaldtökuheimildin í 1. tölulið 1. mgr. 195. gr. tekur til launakostnaðar við framangreind störf. Í ljósi þessarar lögskýringar verður sú forsenda, að miða beri við að það taki samtals sjö klukkustundir að tollafgreiða eina flugvél utan almenns tollafgreiðslutíma, talin hæfileg og ákvörðun tímakaups eftir þeirri aðferð sem að framan greinir verður ekki vefengd. Af þessu leiðir að forsendur gjaldskráa tollstjóra frá 1. desember 2009 fyrir töku umrædds gjalds voru nægjanlega traustar og samkvæmt því samrýmanlegar grundvallarreglum og sjónarmiðum um fjárhæð þjónustugjalds.

Jafnframt verður samkvæmt framansögðu talið að hækkun tollafgreiðslugjaldsins 1. júlí 2006 og tvívegis eftir það, í öllum tilvikum til samræmis við hækkun launavísitölu frá febrúar 1997, hafi verið réttlætanleg og þar með ákvörðun gjaldsins til 1. desember 2009, en ekki verður séð að áfrýjandi hafi gert sérstakar athugasemdir við grundvöll gjaldsins á þeim tíma, sem var 10.000 krónur.

Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.