198/2009

Ö höfðaði mál gegn íslenska ríkinu og krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar 31. maí 2006 í máli nr. 6/2004 að því leyti, sem þar var kveðið á um að Selvogs- og Ölfusafréttur væri þjóðlenda innan nánar tilgreindra marka. Þá krafðist Ö viðurkenningar á því að þetta landsvæði væri háð beinum eignarrétti hans. Gögn málsins þóttu veita því enga stoð að beinn eignarréttur, sem gæti hafa við landnám stofnast yfir þessu landi, hefði færst til Ö eða annarra, heldur aðeins afnotaréttindi, sem fylgja jörðum á afrétti. Ö hefði engu borið við svo að haldbært væri til stuðnings því að hann hefði haft slík yfirráð yfir afréttinum að til álita gæti komið að hann hefði fyrir hefð unnið beinan eignarrétt yfir landinu í heild. Var varakröfu hans því hafnað. Þá var hafnað varakröfu Ö um að hann hefði öðlast eignarrétt að níu nánar tilgreindum landskikum innan Selvogs- og Ölfusafréttar fyrir hefð. Loks þótti hann ekki hafa sýnt fram á að hann hefði með hefð öðlast einkarétt til nýtingar á auðlindum í jörðu án endurgjalds á þeim landskikum, sem þrautavarakrafa hans tók til. Var íslenska ríkið því sýknað af kröfum Ö.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. apríl 2009. Hann krefst þess aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar 31. maí 2006 í máli nr. 6/2004 að því leyti, sem þar er kveðið á um að Selvogs- og Ölfusafréttur sé þjóðlenda innan eftirgreindra marka: „Úr Fálkakletti í Geitafelli í Kálfahvamm og þaðan í Litla-Kóngsfell. Frá Litla-Kóngsfelli til austurs í Bláfjallahorn og eftir hæstu tindum Bláfjalla í stöpul á Vífilsfelli. Þaðan í stefnu í Sýslustein austan Lyklafells, áfram í Sýsluþúfu og í stöpul á Borgarhólnum. Þá til suðausturs í Vörðuskeggja og þaðan í punkt við Hengilssyllur og síðan í rauðleitan Melhnjúk fyrir framan Kýrgilshnjúka. Frá þeim punkti verður línan dregin beint í hæsta hnjúk á Reykjafelli. Þaðan í vörðu á Skarðsmýrarfjalli, þaðan beint í Sleggju, þaðan beina stefnu yfir Húsmúlann í Miðmúlahornið, þaðan í vörðu er ber í Lambafellsháls og úr þeirri vörðu beint í fyrrgreindan hnjúk á Reykjafelli. Frá þeim punkti er línan dregin beint í Lambafell, þaðan í Rauðhól og í vörðu norðaustan til á há-Geitafellinu og loks í fyrrgreindan Fálkaklett.“ Þá krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að þetta landsvæði sé háð beinum eignarrétti hans. Til vara krefst áfrýjandi að úrskurður óbyggðanefndar verði ógiltur að því leyti, sem í honum felst að eftirtaldir landskikar innan Selvogs- og Ölfusafréttar heyri til þjóðlendu, og viðurkennt að þeir séu eignarland hans: Um 103 ha námusvæði í Bolöldu, um 2,5 ha lóð Litlu-Kaffistofunnar, um 7,5 ha námusvæði í Jósepsdal, um 1 ha lóð Æskulýðsfylkingarinnar, um 6 ha svæði undir Lambafellsnámu norðaustan í Lambafelli, um 1 ha lóð undir skála í Innstadal með heitinu Hreysið, um 1 ha lóð undir Ármannsskála, um 1 ha lóð undir skála með heitinu Skæruliðaskálinn og um 1 ha lóð undir skála með heitinu Dverghamar, en landskikar þessir eru allir afmarkaðir nánar með hnitum í kröfugerð áfrýjanda. Að þessu frágengnu krefst áfrýjandi þess að viðurkenndur verði einkaréttur sinn til nýtingar á auðlindum í jörðu án endurgjalds á þeim landskikum, sem í varakröfu greinir, þótt þeir verði taldir innan þjóðlendu. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur fóru á vettvang 18. maí 2010.

I

Mál þetta á rætur að rekja til þess að samkvæmt lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd til meðferðar 27. október 2003 nánar tilgreint landsvæði á suðvesturlandi, sem náði til sveitarfélaga í fyrrum Gullbringu- og Kjósarsýslu ásamt þeim hluta Árnessýslu, sem nefndin hafði ekki þegar tekið afstöðu til. Að fram komnum kröfum stefnda um þjóðlendumörk á þessu svæði og loknum fresti annarra til að gera athugasemdir við þær ákvað óbyggðanefnd í ágúst 2004 að fjalla um þær í sex málum og tók eitt þeirra, nr. 6/2004, til svæðis sem kennt var við Ölfus.

Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess í máli nr. 6/2004 að þjóðlendumörk í Ölfusi yrðu dregin sem hér segir: „Frá Kistufelli er dregin lína sjónhending að Kálfahvammi fyrir vestan Geitafell. Þar sem sú lína sker sýslumörkin (A) er fyrsti punktur í kröfulínu og þaðan er svo lína sjónhendingu í Kálfahvamm (B) vestan í Geitafelli. Frá Kálfahvammi er kröfulínan dregin í Fálkaklett (C) og frá honum í vörðu norðaustan til á há Geitafelli (D) og þaðan í Rauðhól (E) og þaðan beina stefnu í punkt í Sanddölum (F) og þaðan í Reykjafell (G). Frá Reykjafelli er dregin lína í Hengladalsá (H) við Orrustuhól syðst í Litla Skarðsmýrarfjalli. Þaðan er línan látin fylgja Hengladalsá niður að Helluvaði (I), sem er fyrir vestan Ástaðafjall, sem er merkjapunktur við Reykjatorfuland. Síðan fylgir línan landamerkjum Reykjatorfu beina stefnu frá Helluvaði til austnorðurs í einkennilega gjá, sem liggur í krókum til norðurs og eftir henni og úr nyrðra gljúfri gjárinnar (J) beina stefnu til norðurs í rauðleitan melhnjúk (K) fyrir framan svokallaða Kýrgilshnjúka ... Frá rauðleita melhnjúknum heldur kröfulínan áfram meðfram landi Nesjavalla á austurhlið, í Hengilsyllur (L), og þaðan í punkt (M), sem er milli Ölfusvatnslaugar og Köldulaugar, þaðan eftir beinni stefnu í Vörðuskeggja (N).“ Undan þessu var þó skilið land Kolviðarhóls, sem stefndi viðurkenndi að væri eignarland innan framangreinds svæðis með nánar tilteknum merkjum. Með framangreindri lýsingu afmarkaði stefndi kröfu sína um þjóðlendu gagnvart eignarlöndum að sunnanverðu allt frá Herdísarvík vestast í Sveitarfélaginu Ölfusi að svokallaðri Reykjatorfu að austan, síðan til norðurs eftir vesturjaðri Reykjatorfu að mörkum Grímsnes- og Grafningshrepps, en þaðan áfram í norður og loks vestur eftir merkjum Ölfusvatns, Hagavíkur og Nesjavalla að Vörðuskeggja. Í þessari kröfugerð stefnda fólst að land norðan og vestan kröfulínu teldist þjóðlenda allt til marka svæðisins, sem mál nr. 6/2004 fyrir óbyggðanefnd tók til, án þess að þeim mörkum væri þar lýst frekar.

Í kröfulýsingu til óbyggðanefndar 3. júní 2004 kvaðst áfrýjandi vera þinglýstur eigandi Selvogs- og Ölfusafréttar og krafðist þess að viðurkenndur yrði eignarréttur sinn að landi innan afréttarins, sem hefði sömu merki og lýst er í fyrrgreindri dómkröfu hans fyrir Hæstarétti. Landsvæðið, sem áfrýjandi afmarkaði á þennan hátt, var að öllu leyti innan landsins, sem stefndi krafðist samkvæmt áðursögðu að teldist til þjóðlendu. Samkvæmt kröfugerð áfrýjanda fyrir óbyggðanefnd réðust merki afréttarins til vesturs og norðurs af jaðri svæðisins, sem mál nr. 6/2004 tók til. Að sunnan og austan fóru þau að nokkru saman við kröfu stefnda um þjóðlendumörk, en að öðru leyti lágu þau ofar í landi.

Auk aðila þessa máls gerði Orkuveita Reykjavíkur meðal annarra kröfu fyrir óbyggðanefnd í máli nr. 6/2004. Sú krafa fól í sér að merki eignarlanda orkuveitunnar gagnvart þjóðlendu yrðu á nánar tiltekinn hátt dregin norðar og að nokkru vestar á suðausturhluta svæðisins, sem krafa stefnda tók til, en merki samkvæmt kröfu orkuveitunnar horfðu um leið til skerðingar á hluta landsvæðisins, sem áfrýjandi taldi samkvæmt framansögðu innan Selvogs- og Ölfusafréttar.

Í úrskurði óbyggðanefndar í málinu 31. maí 2006 var meðal annars komist að þeirri niðurstöðu að mörk Selvogs- og Ölfusafréttar væru á þann veg, sem áfrýjandi krafðist fyrir nefndinni, þar á meðal gagnvart eignarlandi Kolviðarhóls, en fallist var á hinn bóginn á kröfu stefnda um að land innan afréttarins væri þjóðlenda, þar sem jarðir í fyrrum Selvogshreppi og Ölfushreppi ættu upprekstrarrétt og hefðu önnur hefðbundin afréttarnot. Með þessu hafnaði óbyggðanefnd kröfu stefnda um þjóðlendumörk að því leyti, sem munur var á henni og kröfu áfrýjanda um afmörkun afréttarins, en þó með þeirri undantekningu að á suðausturhorni svæðisins, sem deilt var um fyrir nefndinni, voru mörk þjóðlendu að nánar tilteknu leyti ákveðin á þann hátt, sem stefndi hafði krafist, og fóru þannig út fyrir merki Selvogs- og Ölfusafréttar og inn á svæði, sem Orkuveita Reykjavíkur hafði talið til eignarlands síns.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 21. desember 2006 og hafði uppi sömu kröfur í héraði og hann gerir samkvæmt áðursögðu fyrir Hæstarétti. Í málinu fella aðilarnir sig við niðurstöðu óbyggðanefndar um afmörkun Selvogs- og Ölfusafréttar, þar á meðal gagnvart eignarlandi Kolviðarhóls. Aðilarnir deila á hinn bóginn um hvort land á afréttinum sé háð beinum eignarrétti áfrýjanda, svo sem hann krefst aðallega að viðurkennt verði að öllu leyti, en til vara að nánar tilteknum hluta. Samhliða máli þessu hefur á báðum dómstigum verið rekið mál Orkuveitu Reykjavíkur á hendur stefnda, áfrýjanda og fleirum, sbr. hæstaréttarmálið nr. 184/2009, sem dómur er einnig felldur á í dag, en það lýtur að mörkum áðurnefnds eignarlands orkuveitunnar og þjóðlendu, þar á meðal gagnvart Selvogs- og Ölfusafrétti. Þótt dómkrafa áfrýjanda um viðurkenningu á eignarrétti sínum að öllum afréttinum taki þannig að hluta til lands, sem Orkuveita Reykjavíkur gerir eignartilkall til, varðar úrlausn um þá kröfu ekki hagsmuni orkuveitunnar á þann hátt að nauðsyn hefði borið til aðildar hennar að máli þessu, enda er dómur í því, sem meðal annars verður að reisa á sammæli áfrýjanda og stefnda um merki Selvogs- og Ölfusafréttar, ekki bindandi fyrir aðra en þá, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

II

Í málinu liggur fyrir að landamerkjabréf var ekki gert fyrir Selvogsafrétt eða Ölfusafrétt eftir setningu landamerkjalaga nr. 5/1882. Elstu lýsingarnar, sem beinlínis varða merki þeirra, virðast vera í bréfi hreppstjóra Ölfushrepps til sýslumannsins í Árnessýslu 28. febrúar 1920 að því er varðar Ölfusafrétt og bréfi oddvita Selvogshrepps 19. apríl 1979 um Selvogsafrétt, þar sem segir þó að ekki séu „nein ákveðin merki milli afréttarlanda Selvogsbænda og heimalanda þeirra“. Með þessar lýsingar var ekki farið á þann hátt, sem ákvæði laga nr. 41/1919 um landamerki o.fl. áskilja um gerð landamerkjabréfa. Að hluta var merkjum gagnvart afréttunum lýst í heimildarbréfum vegna annarra lendna, þar á meðal í landamerkjaskrám jarðanna Miðdals og Elliðakots í Kjósarsýslu 3. október 1885, bréfi um afréttarmörk milli Ölfushrepps og Grafningshrepps frá 22. maí 1886 og landamerkjabréfi 24. september 1889 fyrir „Selvogsafrjetti og Ölvesafrjetti að innan, en Hlíðarbæja að neðan“, en mjög skortir þó á að heildstæð lýsing fáist á mörkum afréttanna úr slíkum heimildum. Þótt enginn ágreiningur sé eins og áður segir milli aðila þessa máls um merki Selvogs- og Ölfusafréttar, svo sem hann virðist nú vera nefndur eftir sameiningu eldri sveitarfélaga, verða þau ekki studd við þinglýstar heimildir og fer því fjarri, sem áfrýjandi hefur að nokkru borið við í málatilbúnaði sínum, að hann njóti þinglýstrar eignarheimildar að afréttinum.

Í Landnámabók er meðal annars greint frá því að I-kk-nf A-kk-nf hafi numið land milli nánar tiltekinna staða á suðvesturlandi og fellur Selvogs- og Ölfusafréttur innan þeirra marka, sem þar eru dregin um landnámið. Því er ekki lýst í þeirri heimild hversu langt inn til lands þetta landnám hafi náð, en hér verður sem að jafnaði í dómsmálum um mörk eignarlanda og þjóðlendna að leggja til grundvallar að svæði sem þetta hafi verið grónari við landnám en nú er. Hæð lands yfir sjávarmáli og staðhættir að öðru leyti á ýmsum hlutum Selvogs- og Ölfusafréttar eru ekki slíkir að útilokað sé að land þar hafi verið numið. Að því verður á hinn bóginn að gæta að talið hefur verið að um árið 1000 hafi Svínahraun, sem að mestum hluta er innan afréttarins, runnið úr Eldborg undir Lambafelli, en heildarflatarmál hraunsins mun vera yfir 15 km2. Til þess er og að líta að í gögnum málsins eru engar heimildir um minjar um byggð á þessu landsvæði eða varanlega búsetu þar fyrir þann tíma, sem búskapur mun hafa verið tekinn upp á Kolviðarhóli árið 1883 í tengslum við gæslu sæluhúss. Þá liggur og fyrir að 14. desember 1893 gaf amtmaðurinn yfir suður- og vesturamti út nýbýlisbréf handa nafngreindum manni „fyrir landi undir Reykjafelli á afrjetti Ölvesinga“ sem kennt var síðar við Kolviðarhól, en sú ráðstöfun, sem sótti stoð í tilskipun 15. apríl 1776 um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyði-jarðir eða óbyggð pláz á Íslandi, var gerð gegn andmælum Ölfushrepps. Að þessu frágengnu eru ekki heimildir í málinu um að land þetta hafi fram á 20. öld verið haft til annars en upprekstrar og hefðbundinna afréttarnota undir umsjón sveitarfélaga eins og almennt er um landsvæði sem þetta. Hafi beinn eignarréttur stofnast í öndverðu með námi þessa lands verður ekki krafist að sýnt sé fram á hvernig sá réttur hafi haldist við, heldur aðeins að hann hafi gert það í raun, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 29. október 2009 í máli nr. 685/2008. Framangreind atriði veita því enga stoð að beinn eignarréttur, sem gæti hafa við landnám stofnast yfir þessu landi, hafi færst til áfrýjanda eða annarra, heldur aðeins afnotaréttindi, sem fylgja jörðum á afrétti. Áfrýjandi hefur engu borið við svo að haldbært sé til stuðnings því að hann hafi haft slík yfirráð yfir afréttinum að til álita gæti komið að hann hafi fyrir hefð unnið beinan eignarrétt yfir landinu í heild. Samkvæmt þessu öllu verður aðalkröfu áfrýjanda hafnað.

III

Varakrafa áfrýjanda tekur sem fyrr segir til þess að viðurkennt verði að hann njóti beins eignarréttar að níu nánar tilgreindum landskikum innan Selvogs- og Ölfusafréttar og verði úrskurður óbyggðanefndar ógiltur að því leyti, sem hann valdi því að landskikar þessir teljist innan þjóðlendu. Í þremur tilvikum er um að ræða land, sem nýtt hefur verið til malarnáms, í fimm tilvikum lóðir, þar sem reistir hafa verið skálar, einkum að því er virðist til afnota fyrir skíðamenn, og í einu tilviki lóð, sem nýtt hefur verið undir söluskála og veitingastað. Þessi krafa áfrýjanda er reist á því að hann hafi öðlast eignarrétt að þessum landskikum fyrir hefð, en í kröfugerð hans eru þeir sem áður segir afmarkaðir með hnitum og hafa á grundvelli þess verið færðir inn á sérstakan uppdrátt. Líta verður svo á að í málatilbúnaði áfrýjanda sé í engu þessara níu tilvika haldið fram að hann hafi á hefðartíma nýtt í eigin þágu landið, sem hér um ræðir, heldur hafi hann unnið eignarhefð í skjóli þess að hafa látið öðrum eftir að fara með umráð þess gegn endurgjaldi. Fallast má á með áfrýjanda að yfirráð af þessum toga geti talist eignarráð yfir fasteign í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð, en til þess að eignarréttur geti á þessum grundvelli unnist fyrir hefð verður í senn að vera fullnægt því að þeir, sem hafa haft not af landinu, hafi samkvæmt sama lagaákvæði farið með þau umráð óslitið í minnst 20 ár fyrir gildistöku laga nr. 58/1998, sbr. 8. mgr. 3. gr. þeirra laga, og gert það, þannig að öðrum sé sýnilegt, í skjóli áfrýjanda, sem taki jafnframt virkan þátt í umráðum eða afnotum.

Námusvæðin þrjú, sem að framan getur, kennir áfrýjandi við Bolöldu, sem í ýmsum gögnum málsins er nefnd Bolaalda, svo og Jósepsdal og Lambafell. Varðandi fyrstnefnda svæðið, sem áfrýjandi kveður vera um 103 ha að flatarmáli, hefur verið lagt fram bréf frá 6. maí 1993, þar sem Völur hf. staðfesti að félagið hafi „haft afnot af landi til efnistöku í Bolöldum norðan Vífilsfells, frá og með árinu 1974. Völur hf. hefur lengst af greitt fyrir efnistökuna til Samtaka vörubílstjóra í Ölfusi, en nú síðustu ár beint til skrifstofu Ölfushrepps.“ Ekki verður séð að fyrir liggi í málinu gögn um fyrri not af þessu námusvæði eða nánari lýsing á þeim afnotum, sem um ræddi í þessu bréfi, hvorki að því er varðar afmörkun landsins, sem þau tóku til, umfang notanna eða á hvaða grunni þau hafi komið til, en að því verður að gæta að tekið var sem fyrr segir fram í bréfinu að gjald fyrir afnotin hafi mestan hluta tímans frá 1974 til 1993 verið greitt öðrum en Ölfushreppi, sem áfrýjandi er kominn í stað fyrir. Að öðru leyti en þessu virðast framlögð gögn um notkun þessarar námu öll snúa að tímabili, sem hefst árið 1995, og geta þau þegar af þeirri ástæðu ekki komið til álita sem stoð fyrir varakröfu áfrýjanda varðandi þetta námusvæði. Um námusvæði í Jósepsdal, sem áfrýjandi kveður vera um 7,5 ha að stærð, virðist ekkert annað liggja fyrir í málinu en bréf 9. mars 1965, þar sem tveir menn óskuðu eftir að taka á leigu svokallaða brunanámu „hægra megin við skarðið þegar ekið er upp í Jósepsdal.“ Ekkert er fram komið um hvernig þessu erindi hafi verið svarað, hvernig þetta svæði kunni að hafa verið nýtt eða hver hafi veitt heimild til þess. Um þriðja svæðið, sem áfrýjandi nefnir Lambafellsnámu norðaustan í Lambafelli og kveður vera um 6 ha að stærð, er þess að gæta að af gögnum málsins verður ráðið að hreppsnefnd Ölfushrepps hafi 5. ágúst 1968 veitt heimild til efnistöku í námunda við Lambafell, en þó að virðist á öðrum stað en fyrrnefnd náma er nú. Um notkun hennar eru engin gögn í málinu, sem varða tímabil fyrir árið 1999. Er því eins farið um kröfu áfrýjanda varðandi þetta námusvæði og það, sem fyrst var hér nefnt. Þegar af þessum ástæðum verður varakröfu áfrýjanda hafnað varðandi þessi þrjú landsvæði.

Sem áður segir snýr varakrafa áfrýjanda jafnframt að fimm lóðum á Selvogs- og Ölfusafrétti, þar sem reistir munu hafa verið skálar. Þar er fyrst að nefna lóð, sem áfrýjandi hefur kennt við Æskulýðsfylkinguna og sagt vera um 1 ha að stærð. Um þá lóð liggur fyrir að hreppsnefnd Ölfushrepps samþykkti 14. október 1947 að verða við beiðni Æskulýðsfylkingarinnar frá 7. sama mánaðar um leyfi til að reisa skíðaskála vestan við Svínahraun og áskildi sér um leið árlega greiðslu á 100 krónum. Í gögnum málsins verður ekkert frekar séð varðandi þennan skála fram að því að sveitarfélagið gerði 15. ágúst 1982 leigusamning til tíu ára við Alþýðubandalagið um 2.000 m2 lóð „fyrir sunnan þjóðveg í Svínahrauni“ og var þar tekið fram að á henni væru „gömul mannvirki sem ekki finnst eigandi að í þinglýsingarbókum“, svo og að byggingarleyfi yrði ekki veitt fyrir nýjum mannvirkjum fyrr en þau gömlu yrðu fjarlægð. Þessum samningi var þinglýst 31. ágúst 1982, en um notkun lóðarinnar frá þeim tíma liggur ekkert fyrir. Í öðru lagi er um að ræða lóð í Innstadal, en áfrýjandi kveður hana vera um 1 ha að stærð og standi á henni skáli, sem kallist Hreysið. Hreppsnefnd Ölfushrepps samþykkti 6. júní 1944 að heimila byggingu lítils skála á þessum stað og gerði af því tilefni leigusamning 14. maí 1945 til 50 ára við nafngreindan mann. Annar samningur var síðan gerður um leigu á þessari lóð 15. mars 1983, þar sem hún er sögð vera 1.000 m2 að stærð. Hvorki virðist þessum samningum né yngri heimildarskjölum um þessa eign hafa verið þinglýst. Í þriðja lagi snýr þessi þáttur í varakröfu áfrýjanda að lóð undir svokallaðan Ármannsskála, sem hann segir vera um 1 ha að stærð. Ekki verður séð að nein gögn liggi fyrir í málinu um þann skála eða lóðina. Í fjórða lagi er í varakröfu áfrýjanda rætt um 1 ha lóð undir mannvirki, sem kallist Skæruliðaskálinn. Af framlögum gögnum má ráða að þessi skáli hafi verið reistur að undangenginni beiðni tveggja manna 1. júní 1946 um að fá að byggja skíðaskála við Ólafsskarð, sem hreppsnefnd Ölfushrepps samþykkti 28. júlí sama ár að veita leyfi fyrir til 25 ára gegn greiðslu 100 króna ársleigu, en um þetta liggur ekkert frekar fyrir í málinu. Í fimmta lagi er í varakröfu áfrýjanda rætt um skála við Dverghamar, sem standi á um 1 ha lóð. Í gögnum málsins er bréfleg beiðni fjögurra manna 28. maí 1946 um „leyfi til að byggja skíðaskála á milli Sauðadalshnúka“, sem hreppsnefnd Ölfushrepps virðist hafi orðið við. Hreppsnefndin samþykkti síðan 21. nóvember 1961 að leyfa tveimur öðrum mönnum að reisa skála á þessum stað með áskilnaði um að gerður yrði leigusamningur til 20 ára og greiddar 300 krónur í ársleigu, en þar mun hafa verið um endurbyggingu á eldri skála að ræða. Hvorki liggur fyrir slíkur leigusamningur né önnur gögn um þetta efni. Af framansögðu er ljóst að sammerkt er þessum tilvikum, að frátöldum svokölluðum Ármannsskála sem engin gögn eru lögð fram um, að þeir, sem áttu hlut að máli, leituðu til sveitarstjórnar um heimild til að byggja skála án þess að ræða um leigu á landi. Skriflegir samningar um lóðarleigu virðast á hinn bóginn aðeins hafa verið gerðir í þremur tilvikum, á árunum 1945, 1982 og 1983, og var eingöngu þeim frá 1982 þinglýst. Með því hefði öðrum fyrst mátt verða kunnugt að sýnileg merki um eignarráð, sem mannvirki á þessari einu lóð kunna að hafa borið með sér, væru tengd því að sveitarfélagið teldi sig ráða yfir henni sem landeigandi væri. Þegar lög nr. 58/1998 tóku gildi 1. júlí á því ári voru ekki liðin 20 ár frá þinglýsingu þessa lóðarleigusamnings, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905. Þegar af framangreindum ástæðum verður varakröfu áfrýjanda hafnað vegna allra þessara fimm lóða.

Loks lýtur varakrafa áfrýjanda að lóð, sem hann kveður vera um 2,5 ha að stærð, þar sem standi söluskáli og veitingastaður með heitinu Litla-Kaffistofan. Í málinu liggur fyrir að hreppsnefnd Ölfushrepps varð 12. maí 1960 við beiðni Ó-kvk-ef S-kvk-ef um „leyfi til að setja upp veitingastofu í Svínahrauni“ og gerði hún síðan samning 15. janúar 1963 við sveitarfélagið um að leigja til 10 ára 400 m2 lóð undir kaffistofu, sem þegar hafi verið reist. Þá liggur og fyrir bréf til hreppsnefndarinnar 8. september 1982 frá eigendum veitingastofunnar, þar sem óskað var eftir framlengingu lóðarleigusamnings ásamt því að hann tæki til stærri lóðar en áður vegna fyrirhugaðrar mannvirkjagerðar. Samningur á grundvelli þessa bréfs hefur ekki verið lagður fram. Á hinn bóginn verður ráðið af yfirliti um þinglýstar heimildir varðandi þessa eign að lóðarleigusamningur hafi verið gerður vegna hennar 1. desember 1982, en honum hafi ekki verið þinglýst fyrr en 26. nóvember 1991 og hann þá orðið fyrsta þinglýsta heimildin um hana. Þegar af þeim ástæðum, sem áður voru raktar varðandi fimm lóðir undir skála, verður þessum þætti í varakröfu áfrýjanda einnig hafnað.

Í málinu hefur áfrýjandi sem áður segir gert þá kröfu til þrautavara að viðurkenndur verði einkaréttur sinn til nýtingar á auðlindum í jörðu án endurgjalds á þeim landskikum, sem varakrafa hans tekur til. Í málatilbúnaði áfrýjanda er þessi krafa sögð vera reist á „sömu sjónarmiðum og varakrafa“, en jafnframt vísar hann til ákvæða 5. gr. laga nr. 58/1998 og „reglna um stofnun ítaka“. Um þessa kröfu verður að gæta að því að áfrýjandi hefur ekki haldið því fram að hann hafi nýtt auðlindir í jörðu innan þeirra sex lóða, sem varakrafa hans tekur til, og verður því að ætla að þrautavarakrafan taki aðeins til námusvæðanna þriggja, sem um ræðir í varakröfunni. Af þeim ástæðum, sem leiddu samkvæmt áðursögðu til þeirrar niðurstöðu að varakröfu áfrýjanda var hafnað varðandi þessi námusvæði, eru heldur ekki efni til að verða við þrautavarakröfu hans með tilliti til þeirra.

Samkvæmt því, sem að framan greinir, verður niðurstaða héraðsdóms staðfest með því að kveða á um sýknu stefnda af kröfum áfrýjanda og standa þá óröskuð ákvæði dómsins um málskostnað og gjafsóknarkostnað. Eftir úrslitum málsins verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, en jafnframt ber að greiða gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi úr ríkissjóði, allt eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum áfrýjanda, Sveitarfélagsins Ölfuss.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Áfrýjandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur.