378/2014

S og K hf. gerðu í október 2005 með sér gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamning og var lokadagur samningsins í september 2012. Í málinu, sem K hf. höfðaði á hendur S í desember 2012, greindi aðilana á um uppgjör samningsins í kjölfar þess að forveri K hf. var tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu á grundvelli laga nr. 125/2008 og síðar til slita. Laut ágreiningur aðila aðallega að því annars vegar hvort framkvæmd greiðslna á þriggja ára tímabili og á tólf vaxtagjalddögum, allt fram til þess að K hf. var skipuð skilanefnd, hefði verið í samræmi við fyrirmæli samningsins um að greiðslurnar skyldu „nettaðar saman“ og hins vegar hvort K hf. hefði sýnt af sér tómlæti við innheimtu skuldarinnar, en fyrir lá að hvorugur aðila aðhafðist nokkuð til að fullnægja greiðsluskyldu sinni samkvæmt samningnum eftir gjalddaga 30. september 2008. Í dómi héraðsdóms voru kröfur K hf. teknar til greina. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eins og tilhögun greiðslna hefði verið framkvæmd á fyrrgreindu tímabili þá hefðu þær ekki verið jafnaðar út innbyrðis, heldur hefði S í raun greitt heildarfjárhæð vaxta á gjalddaga þeirra eftir samningnum með evrum, sem K hf. hefði tekið af reikningi hans, og K hf. hefði greitt á móti heildarfjárhæð vaxta í krónum með innborgun þeirra á bankareikning S. Yrði því litið svo á að málsaðilar hefðu í verki fallist á að þannig skyldi greiðslum hagað til framtíðar og að myndast hefði venja milli þeirra um þá tilhögun. Breytt greiðslutilhögun breytti þó ekki þeim skuldbindingum sem aðilar undirgengust með samningnum. Með hliðsjón af samningaviðræðum tilgreindra lífeyrissjóða, þar á meðal forvera S, og Landssamtaka lífeyrissjóða við K hf., frá lok ársins 2008, um uppgjör afleiðusamninga þeirra, hefði K hf. mátt líta svo á að á meðan þær viðræður stæðu yfir væri honum ekki rétt að aðhafast neitt til uppgjörs á samningi aðila og krefjast fyrst efnda þegar fullreynt yrði að ekki næðist samkomulag um kröfuna. Var því ekki fallist á að K hf. hefði sýnt af sér það tómlæti við innheimtu skuldarinnar að S hefði mátt líta svo á að samningurinn hefði verið felldur niður af K hf. Var hinn áfrýjaði héraðsdómur staðfestur um að S yrði gert að greiða K hf. 26.302.546 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 31. mars 2014. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 14. maí 2014 og var áfrýjað öðru sinni 30. sama mánaðar. Aðaláfrýjandi krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara lækkunar hennar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 24. júlí 2014. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en dráttarvexti, sem hann krefst að dæmdir verði samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 30. desember 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Lífeyrissjóður Austurlands, sem aðaláfrýjandi er nú kominn í staðinn fyrir, keypti 12. október 2005 fyrir milligöngu gagnáfrýjanda, sem þá hét Kaupþing banki hf., erlent skuldabréf, sem nefnt var Midgard bréf, fyrir 668.449,20 evrur, en útgefandi þess virðist hafa verið erlent fjárfestingafélag. Í málinu liggja ekki fyrir skýr gögn um skilmála þessa skuldabréfs, en á hinn bóginn gerðu aðilarnir gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamning 4. október 2005, sem mál þetta á rót sína að rekja til, og er ágreiningslaust að aðaláfrýjandi gerði hann til að verja sig gegn áhættu af breytingum á gengi evru gagnvart íslenskri krónu vegna kaupa sinna á skuldabréfinu. Má því ætla að skilmálar skuldabréfsins hafi átt sér spegilmynd í skilmálum skiptasamnings aðilanna. Samkvæmt skiptasamningnum skyldi gagnáfrýjandi afhenda aðaláfrýjanda 668.449,20 evrur 14. október 2005 og aðaláfrýjandi afhenda g-kk-þgf 50.000.000 krónur. Á samningstímanum átti gagnáfrýjandi að greiða aðaláfrýjanda vexti af 50.000.000 krónum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 30. desember 2005, og skyldu þetta vera 5,9% ársvextir, en fjárhæð þeirra bundin við vísitölu neysluverðs með tiltekinni grunntölu. Þá átti aðaláfrýjandi að greiða gagnáfrýjanda vexti á sömu gjalddögum af 668.449,20 evrum, sem yrðu svonefndir Euribor vextir með 2,55% álagi. Á lokadegi samningsins, 30. september 2012, átti síðan aðaláfrýjandi að greiða g-kk-þgf 668.449,20 evrur og gagnáfrýjandi að greiða aðaláfrýjanda 50.000.000 krónur með verðbótum eftir breytingum á vísitölu neysluverðs frá upphafsdegi samningsins. Samkvæmt þessu má því ætla að greiða hafi átt í evrum vexti af Midgard skuldabréfinu á þriggja mánaða fresti frá 30. desember 2005, svo og að höfuðstóll skuldabréfsins í sama gjaldmiðli hafi í einu lagi verið á gjalddaga 30. september 2012.

Í skiptasamningi aðilanna frá 4. október 2005 var mælt fyrir um að greiðslur þeirra á vaxtagjalddögum skyldu „nettaðar saman.“ Reyndist greiðsla aðaláfrýjanda eiga að verða hærri en greiðsla g-kk-ef bæri aðaláfrýjanda að leggja mismuninn inn á reikning g-kk-ef, en í gagnstæðu tilviki ætti gagnáfrýjandi að leggja mismuninn inn á reikning aðaláfrýjanda. Í skiptasamningnum var um atriði, sem ekki var þar kveðið á um, vísað til almennra skilmála um vaxta- og gjaldmiðlaviðskipti útgefinna af Sambandi íslenskra viðskiptabanka og Sambandi íslenskra sparisjóða, sem aðaláfrýjandi hafi fengið afhenta og kynnt sér.

Af gögnum málsins verður ráðið að vaxtagreiðslur af Midgard skuldabréfinu hafi borist til g-kk-ef, sem hafi lagt þær inn á tiltekinn reikning aðaláfrýjanda hjá sér. Af fyrirliggjandi kvittunum vegna uppgjörs vaxta af skiptasamningi aðilanna verður séð að í beinu framhaldi af viðtöku vaxtagreiðslna af skuldabréfinu hafi gagnáfrýjandi tekið þær aftur út af reikningi aðaláfrýjanda til efnda á skuldbindingu hans samkvæmt skiptasamningnum til vaxtagreiðslna í evrum, sem jöfnuðust þannig út, en gagnáfrýjandi hafi á hinn bóginn greitt vexti í krónum í samræmi við skiptasamninginn með innborgun á reikning aðaláfrýjanda við annan banka. Samkvæmt þessu voru greiðslur aðilanna á vaxtagjalddögum skiptasamningsins ekki jafnaðar út innbyrðis, heldur greiddi aðaláfrýjandi í raun heildarfjárhæð vaxta á gjalddaga þeirra eftir samningnum með evrum, sem gagnáfrýjandi tók af reikningi hans, og gagnáfrýjandi greiddi á móti heildarfjárhæð vaxta í krónum með innborgun þeirra á bankareikning aðaláfrýjanda. Ágreiningslaust er að þessi tilhögun á greiðslum milli aðilanna viðgekkst í um þrjú ár á tólf vaxtagjalddögum til þess tíma að Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í gagnáfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Verður ráðið af gögnum málsins að frá þeim tíma hafi vaxtagreiðslur vegna Midgard skuldabréfsins og að endingu höfuðstóll þess runnið óskert inn á reikning aðaláfrýjanda, en gagnáfrýjandi ekkert aðhafst til uppgjörs greiðslna milli þeirra samkvæmt skiptasamningnum fyrr en með bréfi til gagnáfrýjanda 28. júní 2012. Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda hefur hallað á aðaláfrýjanda í greiðslum eftir skiptasamningnum allt frá vaxtagjalddaga 30. desember 2008 og krefur gagnáfrýjandi hann með máli þessu um greiðslu á heildarskuld samkvæmt skiptasamningnum, 26.302.546 krónum, með dráttarvöxtum og málskostnaði.

II

Með hliðsjón af því sem rakið hefur verið um tilhögun greiðslna samkvæmt skiptasamningnum í þrjú ár, allt fram til þess að gagnáfrýjanda var skipuð skilanefnd, verður litið svo á að málsaðilar hafi í verki fallist á að þannig skyldi greiðslum hagað til framtíðar og að myndast hafi venja milli aðila um þá tilhögun. Af þeim sökum stoðar ekki g-kk-þf að bera fyrir sig ákvæði skiptasamningsins um að greiðslur á vaxtagjalddögum samningsins skyldu „nettaðar saman.“ Af gögnum málsins verður ráðið að hvorugur aðila aðhafðist nokkuð til að fullnægja greiðsluskyldu sinni samkvæmt skiptasamningnum eftir gjalddaga 30. september 2008. Jafnframt er ágreiningslaust að aðaláfrýjandi óskaði ekki eftir afstöðu gagnáfrýjanda í samræmi við 2. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. til þess hvort hann nýtti heimild sína til að taka við réttindum og skyldum eftir gagnkvæmum samningi á grundvelli 1. mgr. sömu lagagreinar og hvorugur þeirra sendi hinum tilkynningu á grundvelli ákvæðis 3.1. í almennum skilmálum um vaxta- og gjaldmiðlaviðskipti, sem þeir voru bundnir af samkvæmt skiptasamningnum.

Með bréfi sem undirritað var af hálfu Lífeyrissjóðs verzlunarmanna, Gildis lífeyrissjóðs og Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins 25. nóvember 2008 til skilanefndar Kaupþings banka hf. var upplýst að fulltrúar fyrrnefndra lífeyrissjóða hefðu frá byrjun október reynt að nálgast gömlu bankana um lúkningu gjaldmiðlavarnarsamninga. Samningaviðræður hafi að mestu verið milli Landssamtaka lífeyrissjóða fyrir hönd lífeyrissjóðanna og Fjármálaeftirlitsins. Í bréfi þessu kom fram að næðu þeir lífeyrissjóðir er stóðu að bréfinu ,,samkomulagi við bankann um lúkningu gjaldmiðlavarnarsamninga fara Landssamtök lífeyrissjóða fram á að öllum öðrum lífeyrissjóðum í landinu verði boðið að ganga inn í þá samninga.“

Í bréfi gagnáfrýjanda til aðaláfrýjanda 28. júní 2012 kom fram að ágreiningur hafi verið um uppgjör og forsendur útreikninga vegna afleiðusamninga milli aðila eins og forsvarsmönnum aðaláfrýjanda væri kunnugt um. Vísað var í bréfinu til fyrri samskipta aðila allt frá því að umræddar fjárkröfur mynduðust, en fyrsti fundur gagnáfrýjanda með fulltrúum allra lífeyrissjóða og Landssamtaka lífeyrissjóða hafi farið fram 10. desember 2008. Síðan þá muni regluleg samskipti hafa átt sér stað. Með tölvubréfi 9. júlí 2012 mótmælti aðaláfrýjandi að gagnáfrýjandi hefði verið í samskiptum við sig „um þennan samning“ og var óskað eftir því að aðaláfrýjanda yrði meðal annars sent afrit af honum og útreikningar á fjárhæðum. Bréfi þessu svaraði gagnáfrýjandi 11. júlí 2012. Var þar vísað til þess að um nokkra hríð hafi staðið yfir viðræður gagnáfrýjanda við hóp lífeyrissjóða til að leita samkomulags um uppgjör afleiðuskulda þeirra. Var í bréfinu meðal annars vísað til umboðs sem „Lífeyrissjóður Austurlands (nú Stapi lífeyrissjóður) og Stapi lífeyrissjóður“ hefðu veitt Þ-kk-þgf V. Þ-kk-þgf hæstaréttarlögmanni vegna þessara viðræðna. Þannig var því mótmælt að engin samskipti hefðu átt sér stað vegna umræddra krafna. Í fyrrgreindu ódagsettu umboði til handa hæstaréttarlögmanninum kom fram að hann hefði umboð til þess að kalla eftir og taka við upplýsingum um efni krafna gagnáfrýjanda á hendur „lífeyrissjóðnum svo og útreikningi á stöðu gagnkrafna, allt í tengslum við yfirstandandi viðræður milli Kaupþings og lífeyrissjóðanna um uppgjör á afleiðusamningum.“ Þá liggur fyrir í málinu umboð 10. maí 2012, undirritað af framkvæmdastjóra aðaláfrýjanda til hæstaréttarlögmannsins til að „kalla eftir og fá allar upplýsingar sem tengjast kröfum“ gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda „vegna afleiðusamninga, sem taldir voru í gildi við yfirtöku Fjármálaeftirlitsins á bankanum í októbermánuði 2008. Umboðið nær jafnframt til þess að fá upplýsingar um stöðu krafna sjóðsins á hendur bankanum, jafnt samþykktra sem umdeildra.“

Eins og fyrr er rakið viku samningsaðilar í framkvæmd frá þeirri greiðslutilhögun sem ákvæði skiptasamnings þeirra mæltu fyrir um. Breytt greiðslutilhögun breytti þó ekki þeim skuldbindingum sem aðilar undirgengust með samningnum. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið um samningaviðræður tilgreindra lífeyrissjóða og Landssamtaka lífeyrissjóða við gagnáfrýjanda mátti hann líta svo á að á meðan þær viðræður stæðu yfir væri honum ekki rétt að aðhafast neitt til uppgjörs á skiptasamningi aðila, heldur láta eitt yfir alla ganga sem voru í svipaðri aðstöðu og aðaláfrýjandi og krefjast fyrst efnda þegar fullreynt var að ekki næðist samkomulag um kröfuna. Verður því ekki fallist á að gagnáfrýjandi hafi sýnt af sér það tómlæti við innheimtu skuldar samkvæmt skiptasamningnum að aðaláfrýjandi hafi mátt líta svo á að samningurinn hafi verið felldur niður af gagnáfrýjanda.

Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Aðaláfrýjandi, Stapi lífeyrissjóður, greiði gagnáfrýjanda, Kaupþingi hf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.