277/2001

ASÍ höfðaði mál á hendur íslenska ríkinu (Í) til viðurkenningar á að 1., 2., og 3. gr. laga nr. 34/2001 um kjaramál fiskimanna og fleira tækju ekki til tilgreindra stéttarfélaga. Einnig krafðist ASÍ viðurkenningar á að sömu ákvæði laganna fælu í sér ólögmæta skerðingu á samningsfrelsi og verkfallsrétti annarra tilgreindra félaga og að lögin yrðu dæmd óskuldbindandi fyrir þau að því er framangreindar lagagreinar varðaði. Samhljóða krafa var gerð til vara fyrir þau félög er fyrri aðalkrafa ASÍ laut að. Talið var að hagsmunir launþega innan raða viðkomandi stéttarfélaga gætu samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 færst áfram í hendur ASÍ, enda væri nægileg stoð fyrir slíkri hagsmunagæslu í lögum ASÍ. Var því hafnað þeirri röksemd Í að ASÍ væri almennt ekki fært að beita ákvæði 3. mgr. 25. gr. fyrrgreindra laga til málsóknar vegna hagsmuna launþega innan aðildarfélaga sinna. Hins vegar var talið að sá háttur á málshöfðun ASÍ að gera dómkröfur sem lutu berum orðum að réttindum og skyldum nafngreindra stéttarfélaga væri í andstöðu við umrætt lagaákvæði sem ekki felur í sér málsóknarumboð til félaga eða samtaka, heldur flytur í hendur þeirra aðild að máli um hagsmuni ótiltekinna félagsmanna þeirra. Þá var kröfugerð ASÍ, eins og hún var orðuð, ekki talin beinast að ákveðnu sakarefni, heldur fela það eitt í sér, andstætt ákvæði 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, að leitað væri lögfræðilegrar álitsgerðar dómstóla. Vegna þessara annmarka á málatilbúnaði ASÍ var málinu vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. júlí 2001. Hann krefst þess aðallega :

1. Að viðurkennt verði að 1. gr., 2. gr. og 3. gr. laga nr. 34/2001 um kjaramál fiskimanna og fleira taki ekki til Verkalýðsfélags Stykkishólms, Verkalýðsfélagsins Stjörnunnar í Grundarfirði og Verkalýðsfélags Snæfellsbæjar.

2. Að viðurkennt verði að sömu ákvæði framangreindra laga feli í sér ólögmæta skerðingu á samningsfrelsi og verkfallsrétti Sjómannafélags Reykjavíkur, Sjómannafélags Hafnarfjarðar, Matsveinafélags Íslands, Verkalýðsfélags Akraness, Verkalýðsfélags Patreksfjarðar, Verkalýðs- og sjómannafélags Tálknafjarðar, Verkalýðsfélagsins Varnar á Bíldudal, Verkalýðsfélagsins Brynju á Þingeyri, Verkalýðsfélagsins Skjaldar á Flateyri, Verkalýðsfélagsins Súganda á Suðureyri, Verkalýðs- og sjómannafélags Álftfirðinga á Súðavík, Sjómannafélags Ísfirðinga, Verkalýðs- og sjómannafélags Bolungarvíkur, Verkalýðsfélags Hólmavíkur, Verkalýðsfélags Kaldrananeshrepps á Drangsnesi, Stéttarfélagsins Samstöðu á Blönduósi, Öldunnar, stéttarfélags á Sauðárkróki, Verkalýðsfélagsins Vöku á Siglufirði, Sjómannafélags Ólafsfjarðar, Sjómannafélags Eyjafjarðar, Verkalýðsfélags Húsavíkur, Verkalýðsfélags Raufarhafnar, Verkalýðsfélags Þórshafnar, Afls, starfsgreinafélags Austurlands, Verkalýðsfélags Reyðarfjarðar, Vökuls, stéttarfélags á Höfn, Sjómannafélagsins Jötuns í Vestmannaeyjum, Verkalýðsfélagsins Bárunnar-Þórs á Selfossi, Verkalýðs- og sjómannafélagsins Bjarma á Stokkseyri, Verkalýðs- og sjómannafélagsins Boðans í Hveragerði, Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur, Verkalýðs- og sjómannafélags Keflavíkur og nágrennis og Verkalýðs- og sjómannafélags Sandgerðis og að lögin verði dæmd óskuldbindandi fyrir þau að því er framangreindar lagagreinar varðar.

Til vara krefst aðaláfrýjandi þess, ef fyrri lið aðalkröfu verður hafnað, að viðurkennt verði að 1. gr., 2. gr. og 3. gr. laga nr. 34/2001 feli í sér ólögmæta skerðingu á samningsfrelsi og verkfallsrétti Verkalýðsfélags Stykkishólms, Verkalýðsfélagsins Stjörnunnar í Grundarfirði og Verkalýðsfélags Snæfellsbæjar og að lögin verði dæmd óskuldbindandi fyrir þau að því er framangreindar lagagreinar varðar.

Aðaláfrýjandi krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 21. ágúst 2001. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Málið sætir flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

I.

Eins og nánar greinir í héraðsdómi á málið rætur að rekja til þess að kjarasamningar sjómanna urðu lausir 15. febrúar 2000, þegar lög nr. 10/1998 um kjaramál fiskimanna féllu úr gildi. Fóru þá í hönd samningaviðræður, sem báru ekki árangur. Félög innan Sjómannasambands Íslands og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands boðuðu verkfall, sem hófst 15. mars 2001. Aðildarfélög Landssambands íslenskra útvegsmanna boðuðu verkbann gagnstætt þessum aðgerðum. Með lögum nr. 8/2001 um frestun á verkfalli fiskimanna var verkföllum og verkbönnum frestað frá 19. mars til 1. apríl 2001. Vinnustöðvun hófst á ný að þeim tíma liðnum. Sjómannasamband Íslands aflýsti verkfalli sínu 15. maí 2001, en áður hafði Sjómannafélag Eyjafjarðar afturkallað umboð sitt til sjómannasambandsins til samningsgerðar fyrir sína hönd og stóð því verkfall þess félags áfram. Útvegsmenn hreyfðu ekki við verkbanni sínu.

Hinn 16. maí 2001 tóku gildi áðurnefnd lög nr. 34/2001. Í 1. gr. þeirra voru lýst óheimil verkföll Sjómannafélags Eyjafjarðar og félaga innan Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og verkbönn aðildarfélaga Landssambands íslenskra útvegsmanna gagnvart félögum innan Alþýðusambands Vestfjarða og Sjómannasambands Íslands, svo og verkföll, verkbönn og aðrar aðgerðir, sem ætlað væri að knýja fram aðra skipan kjaramála en mælt var fyrir um í lögunum, frá gildistöku laganna og svo lengi sem ákvörðun gerðardóms samkvæmt 2. gr. og 3. gr. laganna hefði gildi. Tekið var fram að heimilt væri að semja um slíkar breytingar, en ekki mætti knýja þær fram með vinnustöðvun. Í 1. mgr. 2. gr. laganna var kveðið á um það að Hæstiréttur Íslands skyldi tilnefna þrjá menn í gerðardóm ef félög, sem getið var í 1. gr. laganna, næðu ekki samkomulagi fyrir 1. júní 2001. Skyldi gerðardómurinn taka ákvörðun um atriði, sem nánar greindi í sjö stafliðum 1. mgr. 2. gr. laganna, varðandi kjaramál þeirra fiskimanna, sem um ræddi í 1. gr. Í 2. mgr. 2. gr. laganna voru ákvæði um formennsku í gerðardóminum og málsmeðferð hans. Samkvæmt 3. gr. laganna bar gerðardóminum eftir því, sem átt gat við, að hafa hliðsjón við ákvarðanir sínar af kjarasamningum, sem gerðir höfðu verið undanfarna mánuði, og almennri þróun kjaramála, auk þess að taka mið af sérstöðu þeirra, sem ákvarðanirnar vörðuðu. Skyldi gerðardómurinn ljúka störfum fyrir 1. júlí 2001 og yrðu ákvarðanir hans bindandi frá gildistöku laganna og til þess tíma, sem hann tæki sjálfur ákvörðun um.

Samningar náðust ekki um kjaramál sjómanna innan þess frests, sem mælt var fyrir um í áðurnefndri 1. mgr. 2. gr. laga nr. 34/2001. Hæstiréttur tilnefndi 1. júní 2001 menn til að sitja í gerðardómi samkvæmt því ákvæði og lauk hann störfum með úrskurði 30. sama mánaðar. Í úrskurðinum var ákveðið að hann myndi gilda til ársloka 2003.

Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta 5. júní 2001.

II.

Samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 geta félög eða samtök manna í eigin nafni rekið mál til viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna eða lausnar undan tilteknum skyldum þeirra ef það samrýmist tilgangi félagsins eða samtakanna að að gæta þeirra hagsmuna, sem dómkrafan tekur til.

Ætla verður að ótilgreindur hópur launþega í þeim 36 stéttarfélögum, sem getið er í tveimur liðum aðalkröfu aðaláfrýjanda, hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um kjaramál sín, eins og þeim var skipað með fyrrnefndum ákvæðum I. kafla laga nr. 34/2001. Þá hagsmuni geta umrædd stéttarfélög þeirra látið til sín taka eftir hljóðan 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Óumdeilt er að stéttarfélög þessi séu meðal aðildarfélaga aðaláfrýjanda. Hagsmunir launþega innan raða þeirra geta því samkvæmt sama ákvæði færst áfram í hendur aðaláfrýjanda, enda er nægileg stoð fyrir slíkri hagsmunagæslu í lögum Alþýðusambands Íslands, sem samþykkt voru á 39. þingi þess á árinu 2000. Samkvæmt þessu eru ekki efni til að fallast á þá röksemd fyrir frávísunarkröfu gagnáfrýjanda að aðaláfrýjanda sé almennt ekki fært að beita ákvæði 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til málsóknar vegna hagsmuna launþega innan aðildarfélaga sinna.

III.

Í fyrri lið áðurgreindrar aðalkröfu sinnar leitar aðaláfrýjandi viðurkenningar á því að ákvæði 1. gr., 2. gr. og 3. gr. laga nr. 34/2001 taki ekki til Verkalýðsfélags Stykkishólms, Verkalýðsfélagsins Stjörnunnar í Grundarfirði og Verkalýðsfélags Snæfellsbæjar. Með síðari lið aðalkröfunnar krefst aðaláfrýjandi viðurkenningar á því að sömu lagaákvæði „feli í sér ólögmæta skerðingu á samningsfrelsi og verkfallsrétti“ 33 nafngreindra stéttarfélaga, svo og að „lögin verði dæmd óskuldbindandi fyrir þau að því er framangreindar lagagreinar varðar.“ Í varakröfu er leitað dóms um þessi síðastgreindu atriði í þágu þeirra þriggja verkalýðsfélaga, sem getið er í fyrri lið aðalkröfu, verði ekki fallist á hann.

Með framangreindum dómkröfum leitar aðaláfrýjandi ekki viðurkenningar á því að stéttarfélögum innan raða hans sé þrátt fyrir ákvæði 1. gr., 2. gr. og 3. gr. laga nr. 34/2001 heimilt að efna til verkfalls og að ákvörðun gerðardómsins ráði ekki kjörum fiskimanna í þessum félögum. Dómstólum er ekki unnt með skýringu á kröfugerð aðaláfrýjanda að færa hana í slíkan búning, þegar af þeirri ástæðu að málinu er beint að gagnáfrýjanda einum en ekki þeim vinnuveitendum eða samtökum þeirra, sem dómkröfur þessa efnis myndu varða. Kröfugerð aðaláfrýjanda, eins og hann hefur kosið að orða hana, hefur að geyma málsástæður, sem eiga þar ekki heima. Kröfurnar beinast ekki að ákveðnu sakarefni af þeim toga, sem að framan greinir, heldur fela þær það eitt í sér, andstætt ákvæði 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, að leitað er lögfræðilegrar álitsgerðar dómstóla.

Þótt a-kk-þgf verði samkvæmt því, sem áður segir, almennt talið heimilt að sækja mál um hagsmuni ótilgreindra launþega í röðum aðildarfélaga sinna í skjóli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, hefur hann í máli þessu gert dómkröfur, sem lúta berum orðum að réttindum og skyldum nafngreindra stéttarfélaga. Sá háttur á málshöfðun er í andstöðu við umrætt lagaákvæði, sem felur ekki í sér málsóknarumboð til félaga eða samtaka, heldur flytur í hendur þeirra aðild að máli um hagsmuni ótiltekinna félagsmanna þeirra.

Vegna þeirra annmarka á málatilbúnaði aðaláfrýjanda, sem að framan greinir, verður að vísa máli þessu frá héraðsdómi. Verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Aðaláfrýjandi, Alþýðusamband Íslands, greiði gagnáfrýjanda, íslenska ríkinu, samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.