6/2020

S ehf. höfðaði mál á hendur SP ehf. og krafðist skaðabóta vegna tjóns á fatnaði í verslun S ehf. af völdum steinryks sem hafði borist inn í verslunina vegna framkvæmda á vegum SP ehf. í nærliggjandi verslunarrými í sömu verslunarmiðstöð. S ehf. gerði annars vegar kröfu um bætur fyrir munatjón sem nam kostnaðarverði óseljanlegra vara og hins vegar fyrir afleitt tjón vegna tapaðrar framlegðar af sölu þeirra. Undir rekstri málsins aflaði S ehf. bæði matsgerðar og yfirmatsgerðar um kostnaðarverð hinna skemmdu vara og umfang rekstrartjóns. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem SP ehf. hefði ekki áfrýjað dómi Landsréttar af sinni hálfu gætu kröfur hans um greiðslu lægri fjárhæða ekki komið til álita. Var niðurstaða hins áfrýjaða dóms um bætur fyrir munatjón S ehf. því staðfest. Að mati Hæstaréttar leiddi aftur á móti af matsspurningum, svörum yfirmatsmanna og framburði annars þeirra fyrir héraðsdómi að í niðurstöðu yfirmatsgerðar um tapaða framlegð hefði aðeins falist mat á tekjum sem S ehf. hefði getað haft af því að selja þá vöru sem varð óseljanleg að frádregnum kostnaði við öflun hennar en ekki mat á öllum breytilegum kostnaði við að afla þeirra tekna. Yfirmatsgerðin var því ekki talin endurspegla umfang rekstrartjóns S ehf. og var því ekki lögð til grundvallar við ákvörðun skaðabóta vegna afleidds tjóns hans. Þótt umfang hins afleidda tjóns væri samkvæmt þessu ósannað var fallist á að skilyrði væru til að dæma S ehf. skaðabætur að álitum vegna slíks tjóns úr hendi SP ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf E-kvk-nf, K-kk-nf A-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. janúar 2020. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 29.208.508 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. mars 2015 til 8. janúar 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni 5.096.012 króna innborgun 8. maí 2015. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.

Stefndi krefst þess aðallega að honum verði gert að greiða áfrýjanda 11.358.503 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. mars 2015 til 17. júní 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 5.096.012 krónum miðað við 8. maí 2015. Til vara krefst hann þess að honum verði gert að greiða áfrýjanda 14.358.508 krónur með sömu vöxtum og frádrætti. Til þrautavara krefst stefndi þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi áfrýjanda fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta lýtur að kröfu áfrýjanda á hendur stefnda um skaðabætur vegna tjóns á fatnaði í verslun áfrýjanda 13. mars 2015 af völdum steinryks sem barst inn í verslun hans vegna framkvæmda á vegum stefnda í nærliggjandi verslunarrými í sömu verslunarmiðstöð. Áfrýjandi krefst annars vegar bóta fyrir munatjón sem nemur kostnaðarverði óseljanlegra vara, að því leyti sem það tjón hafði ekki þegar verið bætt af vátryggingafélagi, og hins vegar vegna afleidds tjóns sem nemur tapaðri framlegð af sölu þeirra miðað við meðaltalsálagningu í verslun hans á árunum 2014 og 2016. Fjárhæð bótakröfu er byggð á niðurstöðu yfirmatsgerðar.

Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi og Landsrétti byggði stefndi á því að hann bæri ekki bótaábyrgð gagnvart áfrýjanda og taldi að auki tjón áfrýjanda ósannað þar sem niðurstöður yfirmatsgerðar um umfang bótakröfunnar væru byggðar á röngum forsendum.

Héraðsdómur féllst á allar kröfur áfrýjanda að frátöldum upphafstíma dráttarvaxta. Í hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfu áfrýjanda um bætur fyrir munatjón og áfrýjanda auk þess dæmdar bætur að álitum fyrir missi hagnaðar.

Með áfrýjun til Hæstaréttar freistar áfrýjandi þess að fá allar kröfur sínar dæmdar, þar á meðal dráttarvexti frá fyrri tíma en Landsréttur dæmdi. Stefndi hefur ekki áfrýjað dómi Landsréttar fyrir sitt leyti en aðal- og varakrafa hans fyrir Hæstarétti miða engu að síður að því að hann verði dæmdur til að greiða áfrýjanda lægri bætur fyrir munatjón en Landsréttur dæmdi og að hann verði sýknaður af kröfu áfrýjanda um bætur fyrir afleitt tjón.

Beiðni um áfrýjunarleyfi var meðal annars studd þeim rökum að Landsréttur hefði ranglega talið að bætur fyrir afleitt tjón skyldu miðast við áætlaðan missi hagnaðar áfrýjanda en rétt hefði verið að miða bætur við tapaða framlegð af óseljanlegum vörum. Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að með tilliti til gagna málsins gætu úrslit þess haft fordæmisgildi um atriði sem leyfisbeiðni væri reist á.

II

Áfrýjandi hefur rekið fataverslun í verslunarmiðstöðinni Hafnarstræti 99 -101 á Akureyri. Að morgni 13. mars 2015, þegar opna átti verslunina, kom í ljós fyrrgreint tjón sem fólst í því að steinryk hafði borist inn í verslunina og meðal annars sest í fatnað sem þar var til sölu. Óumdeilt er að rykið stafaði af múrbroti í nærliggjandi verslunarrými stefnda. Haft var samband við fyrirsvarsmenn stefnda og vátryggingafélög beggja málsaðila.

Vátryggingafélag áfrýjanda taldi verulegan hluta fatnaðar í verslun áfrýjanda óseljanlegan og mat verðmæti hans 14.358.508 krónur. Í samræmi við skilmála vátryggingar áfrýjanda fékk hann 8. maí 2015 bættan hluta af þeirri fjárhæð eða 5.096.012 krónur.

Áfrýjandi krafði vátryggingafélag stefnda 6. júlí 2015 um 16.683.074 króna bætur vegna sama tjónsatburðar. Áfrýjandi krafðist þess að fá bættan þann hluta fatnaðarins sem vátryggingafélag áfrýjanda hafði ekki bætt, rekstrartjón að fjárhæð 6.883.990 krónur, byggt á útreikningum áfrýjanda um tapaða sölu eftir tjónsatburðinn, sundurliðað fyrir mánuðina mars, apríl, maí og júní 2015, og loks útlagðan kostnað. Vátryggingafélag stefnda hafnaði bótaskyldu.

Lögmaður áfrýjanda sendi stefnda bréf 31. mars 2016 þar sem boðað var að áfrýjandi myndi krefja stefnda um fullar bætur vegna tjónsatburðarins. Lögmaður áfrýjanda sendi stefnda bréf 28. apríl sama ár þar sem beint var að honum sömu bótakröfu og áður hafði verið beint að vátryggingafélagi hans og var krafan rökstudd og sundurliðuð með sama hætti. Kröfunni var hafnað með ódagsettu bréfi lögmanns stefnda en þar var mati á verðmæti óseljanlegra vara mótmælt og krafa um tjón vegna tapaðrar sölu talin vera óskýr og vanreifuð.

Með beiðni 4. desember 2016 óskaði áfrýjandi eftir dómkvaðningu matsmanns til þess að meta tjón sitt. Í matsbeiðninni voru settar fram fimm matsspurningar sem raktar eru í héraðsdómi. Matsgerð var skilað 21. mars 2017 og í henni komist að þeirri niðurstöðu að þær vörur sem vátryggingafélag áfrýjanda mat óseljanlegar hefðu skemmst vegna ryks og að útilokað hefði verið að reyna að þrífa þær og gera söluhæfar. Þá komst matsmaðurinn að þeirri niðurstöðu að mat vátryggingafélags áfrýjanda á kostnaðarverði óseljanlegra vara hefði verið raunhæft en taldi þó varfærnislegt miðað við fyrirliggjandi upplýsingar um framlegð, veltuhraða birgða og bókfært verðmæti þeirra undanfarin þrjú til fjögur ár að gera ráð fyrir 20% afföllum frá því mati. Matsmaðurinn mat verðmæti birgðanna samkvæmt því 11.486.806 krónur. Þá mat hann framlegð af óseljanlegum vörum, að teknu tilliti til affalla, 13.900.000 krónur og miðaði þá niðurstöðu við áætlað söluverð að frádregnu áætluðu kostnaðarverði.

Áfrýjandi aflaði yfirmats og voru tveir yfirmatsmenn dómkvaddir 1. júní 2017. Í matsgerð 31. október 2017 komust þeir að þeirri niðurstöðu að umræddar vörur hefðu ekki verið seljanlegar. Þá töldu matsmennirnir að útreikningar vátryggingafélagsins á innkaupsverði hinna óseljanlegu vara hefðu verið raunhæfir og mátu kostnaðarverð þeirra 14.358.508 krónur. Yfirmatsmenn töldu að hæfileg álagning á óseljanlegar vörur hefði verið 103,47% og að framlegð af þeim vörum hefði því getað numið 14.850.000 krónum.

III

1

Fyrir Hæstarétti krefst stefndi aðallega og til vara að honum verði gert að greiða áfrýjanda lægri fjárhæðir en hann var dæmdur til að greiða með dómi Landsréttar en með þrautavarakröfu sinni krefst hann staðfestingar á hinum áfrýjaða dómi. Þar sem stefndi hefur ekki áfrýjað dómi Landsréttar af sinni hálfu til Hæstaréttar koma aðal- og varakrafa hans ekki til álita hér fyrir dómi. Rök hans fyrir þeim kröfum geta því ekki komið til skoðunar fyrir Hæstarétti nema að því leyti sem þau styðja þrautavarakröfu hans um staðfestingu hins áfrýjaða dóms. Samkvæmt því sætir ekki endurskoðun fyrir Hæstarétti og stendur óhögguð sú niðurstaða Landsréttar að stefnda beri að bæta áfrýjanda með 14.358.508 krónum kostnaðarverð þeirrar vöru sem ónýttist við fyrrnefndan tjónsatburð, í samræmi við niðurstöðu yfirmatsgerðar, að frádregnum áður fengnum bótum frá vátryggingafélagi að fjárhæð 5.096.012 krónur. Af sömu ástæðu verða áfrýjanda ekki dæmdar lægri bætur úr hendi stefnda en 3.000.000 króna fyrir afleitt tjón.

Áfrýjandi miðar upphafsdag dráttarvaxtakröfu sinnar við 8. janúar 2018 en þá kröfu hafði hann jafnframt uppi í héraði. Héraðsdómur dæmdi áfrýjanda hins vegar dráttarvexti frá 17. júní 2018. Áfrýjandi gagnáfrýjaði ekki þeim dómi til Landsréttar og undi þar með niðurstöðu héraðsdóms um upphafsdag dráttarvaxtakröfu. Áfrýjandi getur því ekki haft þessa kröfu uppi fyrir Hæstarétti enda standa ekki til þess lagaskilyrði 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991.

Fyrir Hæstarétti liggur því einungis að skera úr ágreiningi málsaðila um hvort áfrýjandi eigi rétt á hærri skaðabótum úr hendi stefnda vegna óbeins tjóns en Landsréttur dæmdi.

2

Í máli þessu reynir á ólögfestar reglur skaðabótaréttar utan samninga um bætur fyrir tjón vegna rekstrarstöðvunar eða missis hagnaðar sem leiðir af því að hlutur skemmist eða ónýtist en slíkt tjón er almennt nefnt afleitt tjón eða óbeint tjón til aðgreiningar frá munatjóni. Þessar reglur hafa mótast af dómaframkvæmd þar sem hliðsjón hefur meðal annars verið höfð af ákvæðum eldri laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954 um umfang slíks tjóns, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 7. október 1975 í máli nr. 182/1973 sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 713. Ákvæði um skaðabætur fyrir óbeint tjón, svo sem missi hagnaðar og tjón sem rekja má til samdráttar eða stöðvunar í framleiðslu eða viðskiptum vegna vanefnda, er nú til dæmis að finna í 1. mgr. 67. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup og 1. og 2. mgr. 59. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup.

Það afleidda tjón sem áfrýjandi freistar að fá bætt í máli þessu felst nánar tiltekið í þeim tekjum sem hann telur sig hafa orðið af í rekstri verslunar sinnar af völdum stefnda vegna þess að hluti fatnaðar í versluninni varð óseljanlegur og skapaði ekki þær tekjur sem áfrýjandi telur að þessi söluvara hefði myndað ef tjónsatburður hefði ekki orðið.

Tjónþoli ber almennt sönnunarbyrði um að hann hafi orðið fyrir afleiddu tjóni og um umfang þess. Í samræmi við meginreglu einkamálaréttarfars um málsforræði aðila hefur tjónþoli almennt forræði á því hvernig hann hagar sönnunarfærslu um umdeild atriði, sbr. 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Miklum örðugleikum getur þó verið bundið að færa sönnur á umfang afleidds tjóns. Mikilvægt er að slíkri sönnunarfærslu sé markaður farvegur sem stuðlað getur að því að leiða í ljós raunverulegt rekstrartjón sem leitt hefur af munatjóni.

Við afmörkun afleidds tjóns skiptir til dæmis máli hvort tjónsatburður hefur leitt til fullkominnar rekstrarstöðvunar hjá tjónþola eða aðeins raskað starfsemi hans að hluta. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar í hinum ýmsu tegundum skaðabótamála hefur verið fallist á bætur fyrir rekstrartjón og við umfang þess verið tekið mið af missi hagnaðar eða jafnvel tapaðri framlegð vegna tjónsatburðar. Missir hagnaðar getur endurspeglað rauntjón, til dæmis þegar tjónsatburður veldur því að fasteign eða lausafé fer forgörðum og rekstur stöðvast þannig að fastur kostnaður í rekstri fellur niður samfara tekjumissi. Í dómaframkvæmd hefur á hinn bóginn verið fallist á skaðabætur sem svara til tapaðrar framlegðar í rekstri sem rekja má til tjónsatburðar en framlegð er þá skilgreind sem mismunur rekstrartekna og breytilegs kostnaðar. Um slíka afmörkun á rekstrartjóni vísast meðal annars til dóms Hæstaréttar frá 20. september 2012 í máli nr. 416/2011. Verulegum vandkvæðum getur þó verið bundið að afmarka hvað telst breytilegur kostnaður og hvað fastur kostnaður í hverju einstöku tjónstilviki en um það ber tjónþoli sönnunarbyrði.

Um afleitt tjón gildir jafnframt sú regla skaðabótaréttar að tjónþola er skylt að grípa til þeirra ráðstafana sem með sanngirni má ætlast til af honum til að takmarka tjón sitt og getur hann ekki krafist bóta fyrir tjón sem orðið hefur vegna vanrækslu þar um.

3

Áfrýjandi hefur freistað þess að tryggja sér sönnun um umfang rekstrartjóns síns með öflun matsgerðar og yfirmatsgerðar. Hann markaði þeirri sönnunarfærslu farveg með matsspurningum þar sem óskað var annars vegar mats á hvað væri hæfileg álagning á þær vörur sem metnar voru óseljanlegar og hins vegar hver framlegð hefði orðið af þeim vörum. Dómkröfur áfrýjanda um bætur fyrir tapaða framlegð eru byggðar á þeim niðurstöðum yfirmatsmanna að hæfileg álagning á umræddum vörum hefði verið 103,47% og framlegð af þeim „hafi getað verið“ 14.850.000 krónur. Annar yfirmatsmanna skýrði þessar niðurstöður þannig fyrir héraðsdómi: „En við vorum í sjálfu sér bara beðin um að meta hver framlegðin hefði getað verið af þessum vörum miðað við, miðað við þær forsendur sem við síðan gáfum okkur sem var meðaltalsálagning áranna þarna tveggja á undan.“ Nánar spurður um forsendur niðurstöðunnar skýrði hann muninn á hagnaði og framlegð þannig að framlegð væri mismunurinn á raunverulegu innkaupsverði vörunnar, það er kostnaðarverði hennar, og því söluverði sem fengist fyrir hana. Hins vegar gæti verið einhver annar kostnaður við söluna eins og til dæmis auglýsingar þannig að hagnaður yrði minni en framlegð. Hann kvaðst gera ráð fyrir því að leggja hefði þurft í einhvern kostnað við að selja vöruna en yfirmatsmenn hefðu ekki verið beðnir um að leggja mat á þann kostnað heldur aðeins hvaða framlegð varan hefði getað skilað.

Af hálfu stefnda hefur frá upphafi verið byggt á því að yfirmatsgerðin feli ekki í sér sönnun á rekstrartjóni áfrýjanda þar sem niðurstaða hennar um tapaða framlegð af þeim vörum sem urðu óseljanlegar sé ekki réttur mælikvarði á raunverulegt rekstrartjón. Jafnframt hefur stefndi byggt á því að áfrýjandi hafi ekki reynt allt sem hægt var til að takmarka tjón sitt.

Af matsspurningum, svörum yfirmatsmanna við þeim í yfirmatsgerð og framburði annars þeirra fyrir héraðsdómi um forsendur sem þar voru lagðar til grundvallar verður ráðið að í niðurstöðu hennar um tapaða framlegð felist aðeins mat á tekjum sem áfrýjandi hefði getað haft af því að selja þá vöru sem varð óseljanleg að frádregnum kostnaði við öflun hennar en ekki mat á öllum breytilegum kostnaði við að afla þeirra tekna. Yfirmatsgerðin hefur samkvæmt því ekki að geyma mat á áhrifum tjónsatburðarins á framlegð af rekstri áfrýjanda.

Fyrir liggur að verslun áfrýjanda var aðeins lokuð frá 13. til 24. mars 2015 en eftir það var rekstri hennar haldið áfram. Verulegur hluti af lager verslunarinnar varð óseljanlegur við tjónsatburðinn en ekki er vitað hversu stór hluti það var. Jafnframt liggur fyrir að áfrýjandi hafði 37.712.774 króna tekjur af vörusölu á árinu 2014 en 35.913.524 króna tekjur af vörusölu á árinu 2015, þegar sölutölur samkvæmt ársreikningi að fjárhæð 40.997.373 krónur hafa verið leiðréttar um fjárhæð sem nemur 5.096.012 króna vátryggingabótum. Þá voru tekjur áfrýjanda af vörusölu 48.845.684 krónur á árinu 2016. Þrátt fyrir framangreint var matsmönnum ekki falið að bera tekjur af vörusölu og framlegð í versluninni eftir tjónsatburðinn 13. mars 2015 saman við tekjur af vörusölu og framlegð sama tímabils á árunum 2014 og 2016 og afmarka og meta með þeim hætti raunveruleg áhrif tjónsatburðarins á framlegð í verslunarrekstri áfrýjanda.

Í málinu liggja ekki fyrir skjallegar upplýsingar um hvernig áfrýjanda gekk að afla sér fatnaðar til að hafa á boðstólum í verslun sinni í stað þess fatnaðar sem varð óseljanlegur við tjónsatburðinn 13. mars 2015. Fyrir héraðsdómi bar fyrirsvarsmaður áfrýjanda að verslunin hefði verið með „mikið svona klassískar vörur, danskar vandaðar vörur sem ég panta mikið bara inn í aftur, er alltaf að selja sömu vörurnar eins, svona vandað og sem að bara gengur alltaf og ... með undirföt, snyrtivörur, fatnað.“ Þá kvaðst fyrirsvarsmaðurinn hafa misst megnið af því sem átt hafi að selja í versluninni það sem eftir lifði sumri.

Í bréfum sem lögmaður áfrýjanda sendi vátryggingafélagi hans 6. júlí 2015 og stefnda 28. apríl 2016, þegar rúmt ár var liðið frá tjónsatburði, voru settar fram kröfur meðal annars um bætur vegna rekstrartaps sem byggðar voru á mismun á sölutölum verslunarinnar mánuðina mars til júní árið 2014 og sölutölum sömu mánaða árið 2015 en sá mismunur nam 6.883.990 krónum.

Framburður fyrirsvarsmanns áfrýjanda, umrædd framsetning kröfugerðar vegna rekstrartjóns fram á sumar 2015 og þær upplýsingar sem liggja fyrir úr rekstri áfrýjanda benda sterklega til þess að hann hafi dregið úr rekstrartjóni sínu á síðari hluta ársins 2015 með því að afla sér söluvöru í stað þeirrar sem varð óseljanleg við tjónsatburðinn, en þá vöru fær áfrýjandi bætta á kostnaðarverði samkvæmt niðurstöðu þessa máls. Framburður annars yfirmatsmanns fyrir héraðsdómi um þann tíma sem taki að afla fatnaðar til sölu í verslun hér á landi virðist eingöngu byggður á eigin reynslu en ekki upplýsingum úr verslunarrekstri áfrýjanda og hefur því ekki þýðingu við úrlausn málsins.

Samkvæmt öllu framansögðu er fallist á með stefnda að yfirmatsgerð sú sem áfrýjandi hefur aflað og byggir dómkröfur sínar á endurspegli ekki umfang rekstrartjóns hans og að niðurstöður matsgerðarinnar verði ekki lagðar til grundvallar við ákvörðun skaðabóta vegna afleidds tjóns áfrýjanda.

Áfrýjandi ber ábyrgð á því hvernig hann hefur kosið að haga sönnunarfærslu sinni. Þótt umfang afleidds tjóns áfrýjanda sé samkvæmt framansögðu ósannað er fallist á með L-kk-þgf að skilyrði séu til að dæma honum skaðabætur að álitum vegna slíks tjóns úr hendi stefnda.

Við ákvörðun skaðabóta að álitum verður, eins og fram kemur í forsendum hins áfrýjaða dóms, að gæta hófs enda á ekki að geta falist ávinningur í því að ekki liggi fyrir sannanir um fjárhæð tjóns, sbr. dóm Hæstaréttar 3. maí 2018 í máli nr. 321/2017. Þegar litið er til þeirra gagna og upplýsinga sem liggja fyrir í málinu um tekjur áfrýjanda af vörusölu árin 2014, 2015 og 2016, tímabundna rekstrarstöðvun áfrýjanda, vöruþurrð og minni tekjur af vörusölu fyrstu mánuðina eftir að tjónið varð er fallist á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um fjárhæð óbeins tjóns.

Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.