190/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem krafa R við slit fjármálafyrirtækisins SPB hf. var viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafa R var til komin vegna kaupa SPB hf. á fjárfestingarfélaginu T ehf. af R en SPB hf. hafði ekki greitt hluta kaupverðsins til R. Hvorki var fallist á með R að viðurkenna bæri kröfuna samkvæmt 111. gr. né 112. gr. sömu laga þótt SPB hf. hafði varðveitt fé til kaupanna á bundnum innlánsreikningum í nafni R. Talið var að umræddar greiðslur SPB hf. fyrir T ehf. hefðu verið örlætisgerningur í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 og var því viðurkennt að krafa R nyti stöðu í réttindaröð samkvæmt 114. gr. sömu laga.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. mars 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 2013 þar sem krafa varnaraðila við slit sóknaraðila að fjárhæð 100.000.000 krónur var viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að krafa varnaraðila njóti rétthæðar samkvæmt 114. gr. laganna við slit sóknaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 18. mars 2013 og barst kæran réttinum 20. sama mánaðar. Hann krefst aðallega að krafa hans verði við slit sóknaraðila viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 með 12,5% vöxtum af 50.000.000 krónum frá 1. júlí 2009 til 1. janúar 2010 en með sömu vöxtum af 100.000.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann sömu fjárhæðar með sömu vöxtum með rétthæð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991. Að því frágengnu krefst varnaraðili staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

I

Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði er sóknaraðili fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Varnaraðili lýsti með bréfi til slitastjórnar sóknaraðila 1. september 2009 kröfu að fjárhæð 100.000.000 krónur í bú sóknaraðila og greinir málsaðila á um stöðu hennar í réttindaröð við slitin. Þegar varnaraðili lýsti kröfunni krafðist hann þess aðallega að hún nyti forgangs samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1992, sbr. 102. gr., laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki en til vara að hún nyti stöðu í réttindaröð sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. fyrrnefndu laganna. Með bréfi 21. september 2010 hafnaði slitastjórn því að krafa varnaraðila nyti stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 og jafnframt á grundvelli 113. gr. laganna en samþykkti á hinn bóginn að krafan nyti stöðu í réttindaröð sem eftirstæð krafa samkvæmt 114. gr. laganna þar sem um gjöf væri að ræða. Ekki tókst að jafna ágreining aðila um framangreint og ákvað slitastjórn með bréfi 6. júní 2011 að vísa málinu til úrlausnar héraðsdóms samkvæmt 120. gr., sbr. 171. gr., laga nr. 21/1991. Fyrir héraðsdómi gerði varnaraðili þá dómkröfu aðallega að krafa hans að fjárhæð 100.000.000 krónur yrði við slitin viðurkennd sem forgangskrafa með 12,5% vöxtum af 50.000.000 krónum frá 1. júlí 2009 til 1. janúar 2010 og með sömu vöxtum af 100.000.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krafðist hann viðurkenningar á því að krafa hans sömu fjárhæðar og með sömu vöxtum nyti stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, en að því frágengnu að krafa hans að fjárhæð 100.000.000 krónur nyti stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laganna.

II

Í hinum kærða úrskurði er skilmerkilega lýst aðdraganda þess er sóknaraðili, sem þá hét Icebank hf., keypti af varnaraðila Fjárfestingarfélagið Teig ehf. með kaupsamningi 15. apríl 2008 og tengslum greiðslufyrirkomulags í þeim kaupum við greiðslu varnaraðila vegna kaupa hans á hlutafé í sóknaraðila á árinu 2007. Þar er og lýst þeim greiðslum sem sóknaraðili innti af hendi til varnaraðila í samræmi við efni kaupsamningsins 15. apríl 2008, stofnun innlánsreiknings í nafni varnaraðila hjá sóknaraðila til að veita viðtöku kaupsamningsgreiðslunum, greiðslum inn á þann reikning, dómsmáli því sem sóknaraðili höfðaði á hendur varnaraðila til að rifta hluta kaupsamningsgreiðslnanna og úrslitum þess riftunarmáls.

III

Ágreiningslaust er að krafa varnaraðila sem hann lýsti við slit sóknaraðila á rót sína að rekja til fyrrgreinds kaupsamnings 15. apríl 2008. Þá liggur fyrir að greiðslur þær sem varnaraðili krefur um eru í samræmi við ákvæði kaupsamningsins og að gjalddagar þeirra voru 1. júlí 2009 og 1. janúar 2010. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að hafna því að krafa varnaraðila njóti forgangs við slit sóknaraðila á grundvelli 1. og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Þá er og með vísan til forsendna úrskurðarins staðfest sú niðurstaða að hafna því að viðurkenna að krafan njóti við slitin stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. sömu laga.

Verð það er sóknaraðili galt fyrir hina seldu hluti í Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf. samkvæmt kaupsamningnum 15. apríl 2008 var 300.999.997 krónur. Þá skyldi sóknaraðili samkvæmt samningnum einnig greiða varnaraðila 56.239.464 krónur „fyrir kröfu seljanda ...“ og við undirskrift kaupsamningsins greiðast „kr. 25.000.000 ... með peningum og kaupandi tekur yfir kröfu seljanda á félagið ... sem ásamt vöxtum nemur kr. 56.239.464.- með því að taka við skuld seljanda við Sparisjóð Mýrarsýslu ... að fjárhæð 56.239.464.“ Fyrir liggur að sóknaraðili stóð skil á 182.239.461 krónu vegna þeirra greiðslna sem kaupsamningurinn 15. apríl 2008 kvað á um og skyldu greiðast við undirritun samningsins. Telur sóknaraðili að með þeirri fjárhæð hafi verið innt af hendi greiðsla sem nemi ríflegu verðmæti hins selda félags en unir greiðslunni eigi að síður. Hann telur á hinn bóginn að allar greiðslur samkvæmt kaupsamningnum umfram það feli í sér örlætisgerning sem rifta megi samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Af því tilefni höfðaði sóknaraðili riftunarmál það á hendur varnaraðila sem áður er frá greint, en í því máli krafðist hann riftunar á þeim greiðslum samkvæmt kaupsamningnum sem inntar voru af hendi 1. júlí 2008 og 2. janúar 2009. Var dómur í því máli kveðinn upp sama dag og hinn kærði úrskurður og varnaraðili þar sýknaður af kröfum sóknaraðila. Samkvæmt gögnum málsins hyggst sóknaraðili áfrýja þeim dómi. Til samræmis við framangreinda afstöðu sóknaraðila gagnvart greiðslunum 1. júlí 2008 og 2. janúar 2009 hafnaði slitastjórn sóknaraðila, eins og áður greinir, að viðurkenna þá kröfu varnaraðila, sem hann lýsti við slitin sem forgangskröfu og almennri kröfu en viðurkenndi kröfuna sem eftirstæða.

Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að sú ráðstöfun verðmæta til varnaraðila sem fólst í kaupsamningnum 15. apríl 2008 fullnægi öllum skilyrðum riftunar samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Ekkert liggi fyrir í málinu sem réttlætt geti þann mikla verðmun sem sé á greiðslum aðila. Þegar litið sé til aðdraganda samningsgerðarinnar verði ekki annað ráðið en söluverð Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. hafi fyrst og fremst ráðist af huglægum atriðum og þörf varnaraðila fyrir aðgang að fé til að standa skil á greiðslum vegna kaupa hans á hlutum í sóknaraðila á árinu 2007. Varnaraðili andmælir því að nokkur slík sjónarmið hafi ráðið verðlagningu félagsins. Við kaupin hafi sóknaraðili séð mikil tækifæri til hagnaðar með því að eignast hlut í Háskólavöllum ehf. í gegnum Fjárfestingarfélagið Teig ehf. og hafi það verið sú framtíðarhagnaðarvon sem fyrst og fremst hafi ráðið verðlagningunni. Sjónarmið málsaðila í þessum efnum eru nánar rakin í hinum kærða úrskurði.

Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 má krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Ákvæði þetta hefur verið skýrt þannig, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 7. febrúar 2013 í máli nr. 457/2012, að undir það falli hver sú ráðstöfun sem rýri eignir þrotamanns og leiði til eignaukningar hjá þeim er nýtur góðs af henni, enda búi gjafatilgangur að baki ráðstöfuninni og hún falli ekki undir 3. mgr. sömu greinar sem tekur til venjulegra tækifærisgjafa, svipaðra gjafa eða styrkveitinga ef gerningar þessir voru ekki kostnaðarsamari en svaraði til aðstöðu þrotamanns. Undir örlætisgerninga í þessum skilningi geta fallið gagnkvæmir samningar eins og kaupsamningar ef umtalsverður munur er á greiðslu þrotamanns og því gagngjaldi sem hann hefur fengið í staðinn.

Slitastjórn sóknaraðili fékk endurskoðunarfyrirtækið Price Waterhouse Coopers ehf. til að gera athugun á verðmæti Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. á kaupsamningsdegi 15. apríl 2008. Niðurstaða þeirrar athugunar í greinargerð 3. september 2010 var að kaupverðið í apríl 2008 „er mun hærra en hlutdeild í innra virði eigin fjár Háskólavalla í loks árs 2007, 2008 og 2009 en kaupverðið var um 357 m.kr. Eignarhluturinn í Háskólavöllum var eina eign félagsins. Sé miðað við innra virði eigin fjár, eins og fram kemur í bókfærðu virði Háskólavalla í ársreikningi félagsins fyrir árið 2007, gæti virði hlutar Teigs í Háskólavöllum verið nálægt 54 mkr. Sé miðað við innra virði eigin fjár í ársreikningi Háskólavalla fyrir árið 2008, gæti virði hlutar Teigs í Háskólavöllum verið um 110 mkr. Sé hins vegar tekið tillit til hækkunar eigin fjár Háskólavalla til loka árs 2009, sem byggist fyrst og fremst á hækkun á matsvirði fjárfestingareigna, gæti virði eignarhlutarins numið að hámarki 150 m.kr. á árinu 2009.“

Þá fékk sóknaraðili dómkvadda tvo matsmenn til að meta verðmæti félagsins á kaupsamningsdegi. Í matsgerð 20. ágúst 2012 töldu matsmenn að verðmæti félagsins hefði á kaupsamningsdegi verið á bilinu 16.182.399 krónur til 47.171.587 krónur og eru forsendur þeirrar niðurstöðu ítarlega raktar í hinum kærða úrskurði. Varnaraðili hefur ekki hnekkt þessu mati með yfirmati eða á annan hátt. Telst því sannað að sú ráðstöfun, sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði og fólst í greiðslu sóknaraðila inn á bankareikning í nafni varnaraðila 11. nóvember 2008 til efnda á kaupsamningsgreiðslunum 1. júlí 2009 og 1. janúar 2010, hafi verið örlætisgerningur í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Á þeim grundvelli að framangreind ráðstöfun sé riftanleg samkvæmt ákvæðum 131. gr. laga nr. 21/1991 hefur sóknaraðili viðurkennt að krafan skuli við slitin njóta stöðu í réttindaröð samkvæmt 114. gr. sömu laga. Samkvæmt þessu og í samræmi við kröfugerð sóknaraðila nýtur krafa varnaraðila við slitin stöðu í réttindaröð sem eftirstæð krafa samkvæmt síðastnefndri grein laganna en ekki sem almenn krafa.

Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Viðurkennt er að krafa varnaraðila, R-kk-ef Á-kk-ef, að fjárhæð 100.000.000 krónur, sem hann lýsti við slit sóknaraðila, SPB hf., og hefur númerið 14 í kröfuskrá slitastjórnar, njóti við slitin stöðu í réttindaröð samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.