354/2006

Héraðsdómur vísaði frá dómi kröfulið þar sem K svf. krafðist þess að SM greiddi sér tiltekna fjárhæð, sem greidd hafði verið inn á reikning félagsins hjá SM, og að hluta hafði verið ráðstafað til greiðslu víxilskuldar félagsins við SM. Ekki var talið að efnisdómur hefði verið lagður á þessa kröfu í fyrri málum K svf. gegn SM eða að Hæstiréttur hefði í dómi 18. nóvember 2004 tekið afstöðu til þeirra málsástæðna, sem þar voru hafðar uppi, svo að jafna mætti til þess að þegar hefði verið leyst úr kröfum félagsins í málinu. Ákvæði héraðsdóms um að vísa þessum kröfulið frá dómi var því fellt úr gildi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. júní 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. júlí sl. Kært er ákvæði í dómi Héraðsdóms Vesturlands 14. júní 2006, þar sem vísað var frá dómi nánar tilteknum lið í kröfum sóknaraðila í máli hans á hendur varnaraðila og FL Group hf. til réttargæslu, en efnisdómur felldur á það að öðru leyti. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til c. liðar 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst að þetta ákvæði dómsins verði fellt úr gildi, dómurinn ómerktur og lagt fyrir héraðsdómara að taka umræddan kröfulið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Í báðum tilvikum krefst varnaraðili kærumálskostnaðar.

I.

Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið marg ítrekað að þegar farin hefur verið sú leið í héraðsdómi að vísa hluta af dómkröfu stefnanda frá dómi og taka efnislega afstöðu til hennar að öðru leyti, geti ákvæði dómsins um frávísun ekki komið til endurskoðunar við áfrýjun hans, heldur beri að kæra það til að leitast við að fá því hnekkt. Er jafnframt löng venja fyrir því að telja heimild til slíkrar kæru verða leidda af j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Kæruheimild á þeim grunni er fyrir hendi í máli þessu. Eru því engin efni til að verða við aðalkröfu varnaraðila.

II.

Samkvæmt gögnum málsins gaf sóknaraðili út 11. apríl 2003 fjóra víxla, sem hver var að fjárhæð 7.500.000 krónur, og voru þeir samþykktir af Eignarhaldsfélaginu Brú ehf. til greiðslu á tímabilinu frá 20. júní til 20. september sama ár. Að þessari ráðstöfun stóð þáverandi framkvæmdastjóri sóknaraðila, sem jafnframt var stjórnarformaður Eignarhaldsfélagsins Brúar ehf., en það var talið til dótturfélaga sóknaraðila. Varnaraðili keypti víxlana til framlengingar á eldri víxli. Sama dag var undirrituð yfirlýsing sóknaraðila og Flugleiða hf. um að allar greiðslur til hans frá svokallaðri greiðslumiðlun Flugleiða hf. frá og með 15. apríl 2003 skyldu lagðar inn á tiltekinn reikning hjá varnaraðila. Í yfirlýsingunni, sem jafnframt var árituð af varnaraðila, var tekið fram að ekki mætti breyta þessari skipan nema með samþykki hans og sóknaraðila. Þá undirrituðu aðilar málsins aðra yfirlýsingu sama dag, þar sem sóknaraðili heimilaði varnaraðila að taka út af reikningnum tilteknar greiðslur á tilgreindum dögum, sem svöruðu til fjárhæðar og gjalddaga víxlanna fjögurra.

Sóknaraðili fékk 14. júlí 2003 heimild til greiðslustöðvunar, sem síðan var framlengd allt til 13. janúar 2004. Fyrir lok hennar var sóknaraðila veitt heimild 8. janúar 2004 til að leita nauðasamnings og var hann staðfestur 29. apríl sama ár með því meginefni að samningskröfur yrðu greiddar að 20 hundraðshlutum. Skömmu eftir að sóknaraðili fékk heimild til greiðslustöðvunar tilkynnti hann varnaraðila 17. júlí 2003 að hann teldi sig óbundinn af þeirri ráðstöfun framkvæmdastjóra síns að hafa gefið út fyrrnefnda fjóra víxla, svo og af yfirlýsingunum tveimur frá 11. apríl sama ár. Hann greindi einnig Flugleiðum hf. 17. júlí 2003 frá þessari afstöðu til yfirlýsinganna og krafðist þess að fé frá greiðslumiðlun félagsins yrði greitt til sín. Flugleiðir hf. tilkynntu málsaðilum sama dag að fé til sóknaraðila úr greiðslumiðlun félagsins yrði lagt á vörslureikning hjá LOGOS lögmannsþjónustu þar til leyst yrði úr ágreiningi um þetta.

Varnaraðili höfðaði mál 25. nóvember 2003 gegn sóknaraðila til heimtu skuldar samkvæmt víxlunum fjórum. Hann krafðist þess jafnframt að staðfestur yrði veðréttur sinn í fé frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. í vörslum LOGOS lögmannsþjónustu, samtals 70.264.090 krónum. Dómur gekk í málinu fyrir Héraðsdómi Vesturlands 11. mars 2004 og voru kröfur varnaraðila teknar þar til greina, en þá lá fyrir samkvæmt málatilbúnaði hans að fjárhæðin, sem lögmannsþjónustan hafði í vörslum sínum, væri 45.205.934 krónur. Sóknaraðili áfrýjaði dóminum 24. maí 2004 og lauk málinu, sem var nr. 211/2004, með dómi Hæstaréttar 18. nóvember sama ár. Í honum var niðurstaða héraðsdóms staðfest um greiðsluskyldu sóknaraðila við varnaraðila, en um kröfu þess síðarnefnda um staðfestingu veðréttar sagði eftirfarandi í dóminum: „Þegar virt er framangreind yfirlýsing áfrýjanda og Flugleiða hf. 11. apríl 2003, sem einnig var undirrituð af stefnda, er ljóst að í henni er ekki tekið fram að um veðsamning sé að ræða og engin fjárkrafa er þar samkvæmt orðalagi hennar sett að veði, heldur lýsir áfrýjandi því yfir að allar greiðslur frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. fari inn á tiltekinn reikning hjá stefnda og að ekki sé heimilt að gera breytingu þar á nema með samþykki stefnda. Þótt hér sé um skýra viljayfirlýsingu að ræða af hálfu áfrýjanda, sem geymir skuldbindingu hans sem ekki verður breytt nema með samþykki stefnda, felur hún samkvæmt efni sínu ekki í sér að stefnda hafi verið veitt veð eða önnur tryggingarréttindi í hinum umræddu greiðslum frá Flugleiðum hf. Er því fallist á með áfrýjanda að hér sé ekki um veðsamning að ræða og verður krafa stefnda um staðfestingu veðréttar ekki tekin til greina.“

Þegar framangreint mál var til meðferðar fyrir Hæstarétti höfðaði sóknaraðili mál á hendur varnaraðila 7. júlí 2004. Þar krafðist sóknaraðili þess aðallega að viðurkennt yrði að varnaraðili ætti engan rétt til greiðslna að fjárhæð samtals 70.264.090 krónur í vörslum LOGOS lögmannsþjónustu, en til vara að yfirlýsingunum tveimur frá 11. apríl 2003 yrði rift og varnaraðila gert að greiða sér 4.482.800 krónur með nánar tilteknum dráttarvöxtum. Varakrafan var reist á 1. mgr. 139. gr., 141. gr. og 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt því, sem fram kom í því máli, mun fjárhæð varakröfunnar hafa svarað til greiðslu, sem varnaraðili fékk úr hendi sóknaraðila áður en hann fékk heimild til greiðslustöðvunar, en hún hafi gengið inn á skuld samkvæmt þeim af víxlunum fjórum, sem var á gjalddaga 20. júní 2003. Undir rekstri þess máls beindi LOGOS lögmannsþjónusta bréfi 29. desember 2004 meðal annars til lögmanna málsaðila, þar sem þeirri skoðun var lýst að það leiddi af áðurnefndum dómi Hæstaréttar frá 18. nóvember sama ár að yfirlýsing sóknaraðila og Flugleiða hf. 11. apríl 2003 væri gild. Yrði því fé, sem lögmannsþjónustan tók í vörslur sínar vegna ágreinings aðilanna, lagt á þann reikning sóknaraðila hjá varnaraðila, sem getið var í yfirlýsingunni. Væri um að ræða höfuðstól að fjárhæð 45.535.800 krónur og 2.554.908 krónur í vexti eða samtals 48.090.708 krónur. Fyrir lá í málinu að varnaraðili hafi tekið við þessari greiðslu og varið hluta hennar til uppgjörs á skuld sóknaraðila samkvæmt víxlunum fjórum. Með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 17. mars 2005 var málinu vísað frá dómi og var sú niðurstaða staðfest með dómi Hæstaréttar 14. apríl 2005 í máli nr. 138/2005.

Aftur höfðaði sóknaraðili mál gegn varnaraðila 13. júlí 2005 og krafðist aðallega greiðslu á 49.688.734 krónum með dráttarvöxtum af nánar tilteknum fjárhæðum frá 23. júní 2003, allt að frádregnum 20.025.621 krónu. Til vara krafðist sóknaraðili riftunar á yfirlýsingunum tveimur frá 11. apríl 2003, svo og á tveimur greiðslum, sem inntar hafi verið af hendi til varnaraðila á grundvelli þeirra, annars vegar á 4.482.800 krónum 23. júní 2003 og hins vegar á 48.090.708 krónum 30. desember 2004. Málinu var vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 9. janúar 2006 og var hann ekki kærður til Hæstaréttar.

III.

Í máli þessu, sem sóknaraðili höfðaði með stefnu 2. febrúar 2006, krafðist hann í I. lið kröfugerðar að varnaraðila yrði gert að greiða sér aðallega 45.205.934 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 24. júlí 2003 til greiðsludags, en til vara 48.090.708 krónur með dráttarvöxtum frá 30. desember 2004 til greiðsludags. Í báðum tilvikum kæmu til frádráttar samtals 19.487.682 krónur. Í II. lið dómkrafna hafði sóknaraðili uppi þá varakröfu gagnvart báðum þáttum I. liðar að rift yrði yfirlýsingunum tveimur frá 11. apríl 2003 og greiðslum, sem inntar hafi verið af hendi á grundvelli þeirra, nánar tiltekið „kr. 48.090.708, þann 30.12.2004 sem að forminu til voru lagðar inná bankareikning stefnanda og kr. 31.877.298 sem stefndi ráðstafaði í framhaldi til sín af umræddum reikningi uppí víxilskuld skv. dómi Hæstaréttar milli aðilanna frá 18.11.2004“. Yrði þá varnaraðila gert að greiða sóknaraðila „skv. því sem greinir í kröfulið I.“

Samkvæmt héraðsdómsstefnu reisti sóknaraðili I. lið kröfugerðar sinnar á því að í áðurgreindum dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004 hafi verið slegið föstu að yfirlýsingarnar frá 11. apríl 2003 hafi hvorki falið í sér veðréttindi handa varnaraðila né annars konar tryggingarréttindi. Kröfu hans samkvæmt víxlunum fjórum hefði því verið skipað í réttindaröð eftir 113. gr. laga nr. 21/1991 ef til gjaldþrotaskipta hefði komið á búi sóknaraðila. Krafan hafi því fallið undir 1. mgr. 21. gr. laganna meðan á greiðslustöðvun stóð og varnaraðila borið að sæta áhrifum hennar. Þegar hún hafi verið veitt hafi sóknaraðili misst allar heimildir til að greiða skuldir sínar, sem hafi um leið orðið til þess að öll eldri loforð um greiðslur hafi fallið niður. Greiðslur, sem leitað væri endurheimtu á með I. lið kröfugerðar, hafi af þessum sökum aldrei mátt ganga til varnaraðila, hvað þá í andstöðu við ákvörðun aðstoðarmanns sóknaraðila við greiðslustöðvun, svo sem raunin hafi orðið. Eftir gerð nauðasamnings sóknaraðila hafi uppgjör á kröfu varnaraðila orðið að fara eftir ákvæðum hans, enda varnaraðili af honum bundinn. Ráðstöfun fjár til varnaraðila hafi verið andstæð þeim samningi og jafnframt brot gagnvart öðrum almennum kröfuhöfum sóknaraðila. Yrði ekki á þetta fallist væri því borið við að yfirlýsingarnar tvær frá 11. apríl 2003 hafi aðeins kveðið á um að tilteknar greiðslur ættu að ganga inn á tilgreindan reikning og geymt ávísun um greiðslu út af honum. Hafi mátt afturkalla þá ávísun, svo sem sóknaraðili hafi gert 17. júlí 2003. Um II. lið kröfugerðar var í héraðsdómsstefnu vísað til 139. gr., 141. gr. og 137. gr. laga nr. 21/1991.

Með dómi Héraðsdóms Vesturlands í málinu 14. júní 2006 var I. lið kröfugerðar sóknaraðila vísað frá dómi, en felldur sá efnisdómur á II. lið hennar að rift væri greiðslu Flugleiða hf. 30. desember 2004 á 31.887.448 krónum inn á reikning sóknaraðila hjá varnaraðila, sem sá síðastnefndi varði til greiðslu skuldar samkvæmt víxlunum fjórum. Var varnaraðila jafnframt gert að greiða sóknaraðila 27.515.781 krónu með dráttarvöxtum frá 1. febrúar 2005.

IV.

Samkvæmt því, sem áður greinir, hefur aðeins í einu af þeim þremur málum, sem áður hafa verið rekin milli aðilanna vegna víxlanna fjögurra, sem gefnir voru út 11. apríl 2003, og yfirlýsinganna tveggja frá sama degi, verið leyst úr dómkröfum aðilanna að efni til. Var það í málinu, sem lauk með dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004, en með honum var sóknaraðila gert að greiða varnaraðila skuld samkvæmt víxlunum, jafnframt því sem hafnað var kröfu varnaraðila um staðfestingu á veðrétti á grundvelli annarrar yfirlýsingarinnar í greiðslum frá greiðslumiðlun Flugleiða hf., sem þá voru í vörslum LOGOS lögmannsþjónustu. Aðalkrafan og varakrafan, sem sóknaraðili gerir í þessu máli í I. lið kröfugerðar, snúa sem áður segir að greiðslu fjár, sem hann telur sig hafa með réttu átt að fá frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. en varnaraðili hefur fengið í hendur. Á þær kröfur hefur samkvæmt framansögðu ekki verið felldur efnisdómur í fyrri málum aðilanna. Hefur heldur ekki í áðurnefndum dómi Hæstaréttar verið tekin afstaða til málsástæðna, sem þar voru hafðar uppi, á þann hátt að jafnað verði til þess að þegar hafi verið leyst úr þeim kröfum, sem sóknaraðili hefur nú uppi. Eru því ekki haldbær rök fyrir þeirri niðurstöðu héraðsdóms að vísa I. lið kröfugerðar sóknaraðila í þessu máli frá dómi vegna ákvæðis 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því verður að fella úr gildi ákvæði dóms Héraðsdóms Vesturlands 14. júní 2006 um frávísun málsins að þessu leyti og leggja fyrir héraðsdómara að taka I. lið kröfugerðar sóknaraðila til efnismeðferðar.

Í kærumáli þessu getur aðeins komið til endurskoðunar sá þáttur umrædds dóms, sem varðar frávísun á hluta dómkrafna sóknaraðila. Að því gættu stendur engin heimild til að ómerkja dóminn í heild, svo sem sóknaraðili krefst fyrir Hæstarétti.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu.

Dómsorð:

Fellt er úr gildi ákvæði dóms Héraðsdóms Vesturlands 14. júní 2006 um frávísun I. liðar kröfugerðar sóknaraðila, Kaupfélags Árnesinga svf., á hendur varnaraðila, Sparisjóðs Mýrasýslu, frá dómi. Lagt er fyrir héraðsdómara að taka málið að þessu leyti til efnismeðferðar.

Kærumálskostnaður fellur niður.