46/2001

J var ráðinn munnlega sem vélarvörður á fiskiskip V. Starfaði hann á skipinu meðan það var bundið við bryggju, en hætti störfum í kjölfar ósættis við skipstjórann um launakjör. Í málinu var talið sannað að V hefði krafist þess að J skrifaði undir samkomulag þess efnis hvert skyldi vera lágmarksverð fyrir hvert kíló af hinum ýmsu fisktegundum. Þá hefði skiptaverðmæti afla skips V ekki verið ákveðið sem hlutfall af því heildarverðmæti, sem V hefði fengið fyrir hann, sbr. 1. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins. Hæstiréttur taldi að J hefði verið heimilt að rifta ráðningarsamningnum og ganga frá borði þar sem V hefði með þessum hæti lýst því fyrirfram yfir að það hygðist ekki ætla að efna réttilega samninginn. Samkvæmt því bæri V að bæta J tjón sem hann hefði hlotið af þessum sökum. Í málinu deildu aðilar um það hvort J hefði verið ráðinn til einnar veiðiferðar eða í ótiltekinn tíma. Hæstiréttur taldi sannað að ráðning J hefði verið takmörkuð við þá veiðiferð sem í vændum var. Var V gert að greiða J fyrir hvort tveggja tímabilið meðan skip þess var bundið við bryggju og þá veiðiferð sem skipið fór í kjölfarið. Þá tók Hæstiréttur til greina kröfu J um að hann ætti sjóveðrétt í söluverði þess skips, sem hafði verið í eigu V en verið selt nauðungarsölu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. febrúar 2001. Hann krefst aðallega sýknu að öðru leyti en því að hann greiði stefnda 71.558 krónur, en til vara 157.057 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. nóvember 1999 til 29. mars 2000. Til þrautavara krefst áfrýjandi þess að kröfur stefnda verði verulega lækkaðar. Hann krefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Ágreiningur málsaðila á rætur að rekja til þess að 20. október 1999 var stefndi ráðinn munnlega sem vélarvörður á fiskiskip Vesturskipa ehf., Geysi BA 25. Starfaði hann á skipinu meðan það var bundið við bryggju til 30. sama mánaðar, en að kvöldi þess dags hætti hann störfum í kjölfar ósættis við skipstjórann um launakjör. Deila málsaðilar um fjárhagslegt uppgjör vegna starfslokanna. Höfðaði stefndi málið gegn Vesturskipum ehf. 10. febrúar 2000, en bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 19. apríl sama árs. Tók áfrýjandi eftir það við aðild málsins.

Meðal ágreiningsefna aðila er það hvert hafi verið efni hins munnlega ráðningarsamnings þeirra. Heldur áfrýjandi fram að samið hafi verið um að ráðningin skyldi einungis taka til einnar veiðiferðar. Sé heimilt að ráða sjómenn til ákveðinnar ferðar, sbr. 4. mgr. 10. gr. og 21. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Stefndi telur á hinn bóginn að ráðningin hafi verið til ótiltekins tíma. Hann hafi að vísu áskilið sér rétt til að hætta störfum með litlum fyrirvara ef væntingar hans um skiprúm á öðru fiskiskipi gengju eftir, en ekki hafi verið sérstaklega samið með þeim hætti, sem áfrýjandi haldi fram. Með því að skriflegur ráðningarsamningur hafi ekki verið gerður þrátt fyrir fyrirmæli í 6. gr. sjómannalaga um að svo skuli gert verði áfrýjandi að bera hallann af skorti á sönnun fyrir staðhæfingu sinni.

Meðal málsskjala er bréf lögmanns stefnda í héraði til Vesturskipa ehf. 3. nóvember 1999. Segir þar meðal annars: „J-kk-nf G-kk-nf kveðst hafa ráðið sig til einnar veiðiferðar sem búast hafi mátt við að tæki 20 daga.“ Þessi lýsing lögmanns stefnda, sem gefin var strax í kjölfar þess að atvik málsins urðu, fær nokkurn stuðning af ummælum í stefnu til héraðsdóms. B-kk-nf J. Þ-kk-nf var á þessum tíma skipstjóri á Geysi og réði hann stefnda til starfa. Í skýrslu hins fyrrnefnda fyrir dómi kom fram að rætt hafi verið um að stefndi færi í þá veiðiferð, sem verið var að undirbúa. Hafi vitnið skilið orð stefnda svo að hann ætlaði að ráða sig á trillubát að veiðiferðinni lokinni.

Að virtu því, sem að framan er rakið, verður fallist á með áfrýjanda að ráðning stefnda á nefnt fiskiskip hafi verið takmörkuð við þá veiðiferð, sem í vændum var. Fram er komið að skipið lét úr höfn 3. nóvember 1999 og kom úr veiðiferðinni 15. sama mánaðar.

II.

Áfrýjandi reisir kröfur sínar á því að stefndi hafi sjálfur ákveðið að láta af starfi og eigi því ekki rétt til neinna greiðslna eftir það tímamark. Mótmælir hann því að hafa vísað stefnda úr starfi, svo sem hinn síðarnefndi haldi fram í málatilbúnaði sínum. Af hálfu stefnda er á því byggt að honum hafi verið gerðir tveir kostir. Annað hvort að hætta eða ganga að því, sem nefnt var fiskverðssamkomulag, og honum hafi verið kynnt. Í því hafi falist krafa um að stefndi, sem og aðrir skipverjar, tækju þátt í svokölluðum kvótakaupum með útgerðinni, sem ekki hafi haft yfir að ráða aflaheimildum fyrir áðurnefnt fiskiskip. Hann hafi ekki sætt sig við rangt uppgjör og því gengið frá borði. Hafi krafa vinnuveitandans um þetta jafngilt brottrekstri. Atvikum að því að stefndi hætti störfum fyrir Vesturskip ehf. er að öðru leyti lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Áðurnefnt fiskverðssamkomulag milli áhafnar og útgerðar Geysis er dagsett 28. október 1999. Var þar tilgreint ákveðið verð fyrir hvert kíló af hinum ýmsu fisktegundum og jafnframt tekið fram að um væri að ræða lágmarksverð, sem skyldi gilda í siglingum til Englands í nóvember. Fyrir dómi skýrði áðurnefndur skipstjóri G-kk-ef svo frá að skiptaverð til áhafnarinnar hafi átt að miðast við ekki lægra söluverð en það, sem greindi í skjalinu. Aðspurður um hvernig færi ef söluverð yrði hærra en þar var tilgreint, svaraði hann því til að „það var eitthvað hálf loðið“. Ef salan yrði góð hafi áhöfnin ef til vill átt „að fá eitthvað meira út úr þessu.“ Tók hann skýrt fram að ekki hafi staðið til að gera upp við áhöfnina á grundvelli markaðsverðs, sem fengist fyrir aflann, og að útgerðin hefði ekki getað staðið ein undir því að kaupa aflaheimildir fyrir skipið. Hafi hún krafist þess að allir skipverjarnir skrifuðu undir fiskverðssamkomulagið. Stefndi hafi neitað og hvatt aðra til að gera það ekki heldur og „var með svona hálfgerða uppreisn þarna um borð“. Kvaðst skipstjórinn jafnframt hafa sagt við stefnda að hann gæti bara farið ef hann væri óánægður með þetta og „ég bauð honum bara að yfirgefa skipið ef hann væri óánægður með þennan samning.“

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins með síðari breytingum skal skiptaverðmæti afla fiskiskips, sem seldur er óunninn úr landi, til hlutaskipta og aflaverðlauna vera ákveðið hlutfall af því heildarverðmæti, sem útgerðin fær fyrir hann. Samkvæmt sömu lagagrein er ekki heimilt að draga frá heildarverðmæti afla í þessu sambandi kostnað við kaup á veiðiheimildum. Sambærilegt ákvæði er að finna í kjarasamningi milli Alþýðusambands Vestfjarða og Útvegsmannafélags Vestfjarða, sem gilti frá 27. mars 1998 og tók til launakjara stefnda hjá Vesturskipum ehf. Segir í grein 1.01 þess samnings að þegar útgerðarmaður hafi með höndum sölu afla skuli skipverjum tryggt gangverð fyrir fiskinn en þó aldrei lægra verð en það, sem útgerðarmaður fær. Þá hafa lög nr. 13/1998 um Verðlagsstofu skiptaverðs og úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna að geyma ákvæði í 3. mgr. 10. gr. þess efnis að sérstök úrskurðarnefnd um fiskverð skuli ekki ákveða fiskverð í þeim tilvikum þegar afli er seldur á innlendum eða erlendum uppboðsmörkuðum.

Óumdeilt er að afli G-kk-ef, sem fékkst í áðurnefndri veiðiferð, var seldur á uppboðsmarkaði í Englandi. Var forráðamönnum Vesturskipa ehf. óheimilt að ákveða að annað verð skyldi gilda við uppgjör til áhafnarinnar en það, sem fengist við sölu aflans. Samkvæmt framburði skipstjórans er ljóst að þetta gerði útgerðin engu að síður með því fiskverðssamkomulagi, sem áður er getið um, og gert var að skilyrði fyrir því að stefndi héldi skiprúmi sínu. Var honum óskylt að una þessum skilmálum, sem voru í andstöðu við lög og kjarasamning. Með því að útgerðin lýsti með þessum hætti fyrirfram yfir að hún hygðist ekki ætla að efna réttilega ráðningarsamning sinn við stefnda var honum heimilt að rifta samningnum og ganga frá borði. Ber áfrýjanda samkvæmt því að bæta honum það, sem hann varð af við að komast ekki í þá veiðiferð, sem ráðningin tók til, og áður er getið.

III.

Í málinu krefst stefndi þess að honum verði greiddar 71.588 krónur fyrir tímabilið 20. október 1999 til 30. sama mánaðar. Þessari kröfu er ekki mótmælt og er óumdeilt að launin eru enn ógreidd.

Af hálfu áfrýjanda hefur verið lagður fram launaseðill þess manns, sem ráðinn var sem vélarvörður á Geysi í stað stefnda. Er seðillinn fyrir tímabilið 3. til 15. nóvember 1999 og þar með þá veiðiferð, sem skiprúmssamningur stefnda tók til. Námu laun mannsins samtals 85.499 krónum. Samkvæmt framburði skipstjórans voru laun áhafnarinnar gerð upp „með þessu verði sem við skrifuðum upp á“ og að markaðsverðið hafi verið hærra en verðið, sem lagt var til grundvallar launauppgjörinu. Í kröfugerð stefnda felst hins vegar að hann fái greiddar 93.015 krónur fyrir þá þrettán daga, sem veiðiferðin stóð. Miðar hann þá við að laun fyrir hvern dag séu jafn há daglaunum sínum á tímabilinu 20. til 30. október 1999 eða 7.155 krónur fyrir hvern dag.

Samkvæmt framanröktu voru laun til þess manns, sem tók við starfi stefnda á Geysi, ekki gerð upp á réttum forsendum. Geta þau ekki komið til álita við ákvörðun greiðslna til stefnda fyrir umrætt tímabil. Ekki er fram komið í málinu hver launin áttu með réttu að vera ef miðað hefði verið við söluverð aflans. Þegar virt er að það var á færi áfrýjanda að veita upplýsingar um þetta og að hann hefur þrátt fyrir það ekki lagt fram gögn í málinu í því skyni, þykir mega leggja til grundvallar þá kröfu stefnda fyrir umrætt tímabil, sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Verður niðurstaða málsins samkvæmt því sú að áfrýjanda ber að greiða honum samtals 164.603 krónur með vöxtum, eins og nánar greinir í dómsorði. Áfrýjandi skal jafnframt greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði.

Með héraðsdómi var viðurkenndur sjóveðréttur stefnda í fiskiskipinu Geysi til tryggingar kröfu hans, en skipið hafði þá verið selt nauðungarsölu en afsal ekki enn gefið út. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram að afsal hefur nú verið gefið út til kaupandans. Var því jafnframt lýst yfir af hálfu áfrýjanda að yrði krafa stefnda tekin til greina væru ekki gerðar athugasemdir við að sjóveðréttur hans yfirfærðist á söluverð skipsins. Verður krafa stefnda um viðurkenningu sjóveðréttar tekin til greina að þessu gættu.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Þrotabú Vesturskipa ehf., greiði stefnda, J-kk-þgf G-kk-þgf B-kk-þgf, 164.603 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. nóvember 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi á sjóveðrétt í söluverði Geysis BA 25 til tryggingar kröfu sinni.