84/2000

G höfðaði mál á hendur vátryggingafélaginu SA til heimtu vátryggingarbóta úr atvinnurekstrartryggingu, sem hann keypti hjá SA í júní 1998. Vátryggingin var tekin í þágu veitinga- eða skemmtistaðar, sem G rak í húsinu L, sem G hafði á leigu. L brann í júlí 1998 og var það síðan jafnað við jörðu og í nýju húsi á lóðinni var ekki gert ráð fyrir skemmtistað. G endurreisti ekki starfsemi sína í öðru húsnæði. Ekki varð samkomulag um greiðslu bóta vegna eldsvoðans. Hélt G því fram að eignatrygging lausafjármuna hefði verið verðsett fyrirfram í skilningi 2. mgr. 39. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga og ætti hann því kröfu á vátryggingarfjárhæðum allra þátta eignatryggingarinnar óskertum að frádregnu verði muna, sem ekki fóru forgörðum. Lagði hann fram mjög takmörkuð gögn um umfang tjónsins. Ekki var talið að G hefði sannað að samið hefði verið um að tilgreind vátryggingarfjárhæð munanna skyldi jafnframt teljast vátryggingarverð þeirra, þegar tjón yrði. Þá var G ekki talinn hafa fært haldbær rök fyrir því, að vátrygging innréttinga og vörubirgða samkvæmt öðrum þáttum vátryggingarinnar hefði verið verðsett. Var því talið að ákvæðum 2. mgr. 39. gr. laga nr. 20/1954 yrði ekki beitt í málinu, heldur færi um ákvörðun bóta eftir 550. gr. vátryggingarskilmála eignatryggingarinnar og almennum reglum um vátryggingarverð í lögunum, ásamt því sem ráða mætti af samningi aðila eftir almennum túlkunar- og sönnunarreglum. Voru kröfur G í málinu taldar svo vanreifaðar að ekki væri unnt að leggja dóm á málið. Var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjandi hefur skotið málinu til Hæstaréttar með stefnu 2. mars 2000. Hann krefst aðallega sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda, en til vara þess, að kröfurnar verði stórlækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu með stefnu 17. maí 2000. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms með þeirri breytingu, að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 22.477.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 14. ágúst 1998 til greiðsludags, allt að frádregnum 8.200.000 krónum, sem aðaláfrýjandi hafi greitt 13. nóvember 1998. Hann krefst einnig málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Mál þetta hefur gagnáfrýjandi höfðað til greiðslu vátryggingarbóta úr svonefndri atvinnurekstrartryggingu, sem hann keypti hjá aðaláfrýjanda samkvæmt vátryggingarskírteini útgefnu 19. júní 1998 að undangengnum viðræðum milli aðila. Var tryggingin tekin í þágu veitinga- eða skemmtistaðar, er gagnáfrýjandi rak sem einkafyrirtæki með sérstöku firmaheiti að Lækjargötu 2 (Austurstræti 22b) í Reykjavík. Húsnæði staðarins hafði hann tekið á leigu með samningi við húseiganda 26. febrúar 1998, og mun hann hafa fengið það til umráða 15. mars sama ár. Samningurinn náði einnig yfir ýmsan búnað, sem verið hafði á leigu til fyrri veitingastarfsemi í húsnæðinu, og keypti gagnáfrýjandi hluta af honum til eignar. Taldist húsaleigusamningurinn einnig vera kaupsamningur að því leyti, þannig að gagnáfrýjandi skuldbatt sig til að greiða húseiganda 5.000.000 krónur „vegna kaupa á skemmtistaðnum Tunglinu með ýmsum smærri búnaði til veitingareksturs.“

Gagnáfrýjandi mun hafa byrjað rekstur staðarins í maímánuði 1998 og leitað til aðaláfrýjanda um vátryggingu vegna hans ekki síðar en í byrjun næsta mánaðar, en fyrir liggur skrifleg beiðni hans um atvinnurekstrartryggingu frá 8. júní 1998, og kveðst gagnáfrýjandi jafnframt hafa litið á hana sem tilboð frá aðaláfrýjanda um trygginguna. Nánari atvikum að gerð vátryggingarsamningsins, sem á eftir fylgdi, er lýst í héraðsdómi. Þar er einnig lýst skiptum aðila í kjölfar tjónsatburðarins, sem málið er risið af, en hann varð hinn 29. júlí 1998, þegar húsið Lækjargata 2 brann í eldsvoða ásamt flestu innanhúss, sem brunnið gat, og var síðan jafnað við jörðu. Í nýju húsi á lóðinni var ekki gert ráð fyrir skemmtistað, og gagnáfrýjandi endurreisti ekki starfsemi sína í öðru húsnæði, heldur hvarf hann til óskyldra starfa.

II.

Hin umsamda atvinnurekstrartrygging gagnáfrýjanda var fjórþætt, og varðar málið tvo hluta hennar, annars vegar eignatryggingu á lausafé fyrir bruna og fleiri áhættum og tryggingu fyrir tjóni af rekstrarstöðvun hins vegar. Eignatryggingin var þríþætt og tók í fyrsta lagi til lausafjármuna samkvæmt lista, sem fylgdi vátryggingarskírteininu og rakinn er í héraðsdómi. Var þar um að ræða ýmis hljómflutningstæki, ljósabúnað og húsgögn, svo og þrenns konar tæki í eldhúsi. Á listanum voru munirnir taldir í 35 liðum, sem verðlagðir voru hver fyrir sig, en vátryggingarfjárhæðin nam samtölu liðanna, 8.877.000 krónum. Í öðru lagi laut tryggingin að innréttingum á staðnum, er tryggðar voru sem heildarsafn án sundurliðunar. Í áðurgreindri beiðni hafði vátryggingarfjárhæð þeirra verið tilgreind 15.000.000 krónur, en í vátryggingarskírteininu var hún lækkuð í 8.000.000 krónur að beiðni gagnáfrýjanda. Þriðji þáttur eignatryggingarinnar fjallaði svo um vín- og goslager, vátryggðan fyrir 800.000 krónur, og barvörur, sjóðvélar o.fl., vátryggt fyrir 200.000 krónur. Um alla þættina var það tekið fram í skírteininu, að litið væri á hvern lið í sundurliðun sem sjálfstætt vátryggðan.

Rekstrarstöðvunartryggingu gagnáfrýjanda var ætlað að bæta tímabundið rekstrartap, sem hann yrði fyrir vegna samdráttar eða stöðvunar á starfsemi skemmtistaðarins af völdum eldsvoða eða annars tjónsatburðar, sem eignatryggingin næði til, á allt að 12 mánaða bótatíma eftir atburðinn. Hæfist atvinnureksturinn ekki að nýju, skyldi bótafjárhæð miðast við þann tíma, sem eðlilegt mætti telja, að liðið hefði þar til reksturinn gæti hafa byrjað aftur. Jafnframt skyldu bætur takmarkast við óhjákvæmilegan kostnað, sem gagnáfrýjandi gæti sannað, að hann hefði lagt í. Sú takmörkun myndi þó ekki gilda, ef reksturinn hæfist ekki aftur af orsökum, sem gagnáfrýjandi yrði ekki talinn ráða við. Hámarksfjárhæð þessarar vátryggingar samkvæmt skírteininu var 8.938.500 krónur vegna rekstrar og 500.000 krónur vegna aukakostnaðar, eða samtals 9.438.500 krónur. Hafði fyrstnefnda fjárhæðin þar verið lækkuð frá því, sem tilgreint var í tryggingarbeiðninni.

III.

Ágreiningur málsaðila um bætur til gagnáfrýjanda vegna eldsvoðans 29. júlí 1998 er að miklu leyti af því sprottinn, að hann lítur svo á, að eignatrygging lausafjármuna á skemmtistaðnum samkvæmt skírteini aðaláfrýjanda hafi verið verðsett fyrirfram í þeim skilningi, sem um ræðir í 2. mgr. 39. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, þannig að kveðið hafi verið á um tiltekið verð munanna við tjón á þeim. Eigi hann því kröfu á vátryggingarfjárhæðum allra þátta eignatryggingarinnar óskertum að frádregnu verði þeirra muna, sem ekki hafi farið forgörðum. Sé hið tilgreinda verð hinna ýmsu muna og eigna skuldbindandi fyrir aðaláfrýjanda við greiðslu bóta vegna eldsvoðans, nema hann sanni, að bætur samkvæmt því myndu nema meiru en upphæð tjónsins.

Gagnáfrýjandi hefur mjög hagað málatilbúnaði sínum í samræmi við þessa afstöðu og aðeins gert takmarkaða grein fyrir því, hvað ætla megi um muni í húsinu, verð þeirra eða notagildi umfram það, er sjá megi á áðurgreindum lista. Í skýrslu hans fyrir héraðsdómi kom þó fram, að munirnir hefðu ekki allir verið nýkomnir í eigu hans, og hefði hann nýtt hluta af þeim við fyrri rekstur á öðrum stað. Jafnframt hefur gagnáfrýjandi aðeins gert fremur lauslega grein fyrir þeim innréttingum á staðnum, er fallið hafi undir annan þátt eignatryggingarinnar, og nær enga fyrir þeim varningi, sem tilheyrði þriðja þættinum. Hann telur ljóst, að tjón á vátryggðu lausafé hafi verið algjört, þar eð allt hafi eyðilagst, sem í húsinu var, með örfáum undantekningum, er hann hafi greint frá. Meðal annars hafi þar brunnið skrifstofuhúsgögn og fleiri munir, sem verið hafi óvátryggðir. Kröfu um bætur vegna rekstrarstöðvunar hefur hann hvorki stutt beinum né óbeinum gögnum.

Af hálfu aðaláfrýjanda er því eindregið mótmælt, að vátryggingarskírteinið hafi verið verðsett í áðurgreindum skilningi, enda sé það andstætt venjum á vátryggingamarkaði hér á landi að semja um lausafjártryggingar með þeim hætti. Hafi tilgreining verðmæta í skírteininu og fylgiskjali þess fyrst og fremst verið leiðbeinandi um vátryggingarverðmæti, sem iðgjöld yrðu reiknuð af, og eftir atvikum einnig um það, hvort munir gætu talist undir- eða yfirtryggðir, þegar tjón bæri að. Við ákvörðun bóta beri að fara eftir almennum skilmálum eignatryggingarinnar, er séu í samræmi við 1. og 2. mgr. 37. gr. laga nr. 20/1954 og einnig bundnir þeim fyrirvara í samræmi við 1. mgr. 39. gr. laganna, að félaginu sé óskylt að greiða meira en með þurfi til að bæta það tjón, sem gagnáfrýjandi hafi orðið fyrir, jafnvel þótt talið yrði, að samið hefði verið á annan veg. Bætur fyrir lausafé hans eigi þannig að miðast við núvirði glataðra muna eftir því verðlagi, sem síðast var á þeim áður en tjónið bar að höndum, að frádreginni hæfilegri fjárhæð vegna verðrýrnunar sökum minnkaðs notagildis eða annarra atvika. Samkvæmt skilmálunum og almennum reglum laganna hvíli það á gagnáfrýjanda að sanna tjón sitt af eldsvoðanum, og sé honum skylt að veita vátryggjanda sínum allar upplýsingar, er honum sé unnt að veita, um atvik, er máli kunna að skipta varðandi atburðinn og fjárhæð bóta, sbr. 22. gr. laga nr. 20/1954. Þeirri skyldu hafi hann ekki sinnt að neinu marki.

Aðaláfrýjandi hefur ítrekað skorað á gagnáfrýjanda að leggja fram gögn úr bókhaldi fyrirtækis síns til skýringar um umfang tjónsins, en gagnáfrýjandi kveður þau hafa verið varðveitt í herbergi á 3. hæð hússins og öll farist í eldsvoðanum. Jafnframt bendir gagnáfrýjandi á, að gögnin séu ekki ómissandi að því leyti, að vátryggingarbætur fyrir tjónið eigi ekki að miðast við kostnaðarverð.

Í skilmálum vátryggingarinnar eru ákvæði þess efnis, að bæði vátryggður og félagið hafi rétt til þess að óvilhallir matsmenn séu kvaddir til þess að ákvarða umfang tjóns og fjárhæð vátryggingarbóta, og velji hvor aðili sinn matsmann. Hvorugur málsaðila hefur þó reynt að nýta þennan rétt sinn.

IV.

Þótt vátrygging samkvæmt fyrsta þætti eignatryggingarinnar á lausafé samkvæmt lista hafi verið byggð á nær tæmandi sundurliðun tryggðra muna hefur gagnáfrýjandi ekki sannað, að svo hafi í raun verið um samið, að hin tilgreinda vátryggingarfjárhæð munanna skyldi jafnframt teljast vera vátryggingarverð þeirra, þegar tjón yrði. Meðal annars verður ekki séð af gögnum málsins, að fulltrúar aðaláfrýjanda við samningsgerð um vátrygginguna hafi hagað skoðun á mununum og aðstæðum á staðnum með tilliti til þessa eða annars gefið til kynna, að samið yrði á þessum grundvelli. Jafnframt hefur gagnáfrýjandi engin haldbær rök fært fyrir því, að vátrygging innréttinga og vörubirgða samkvæmt hinum þáttum tryggingarinnar hafi verið verðsett. Af þessum sökum verður ákvæði 2. mgr. 39. gr. laga nr. 20/1954 ekki beitt í málinu, heldur fer um ákvörðun bóta eftir 550. gr. vátryggingarskilmála eignatryggingarinnar og almennum reglum um vátryggingarverð í lögunum, ásamt því, sem ráða má af samningi aðila eftir almennum túlkunar- og sönnunarreglum.

Kröfur gagnáfrýjanda í málinu eru því mjög vanreifaðar, þótt flest virðist hafa farið forgörðum, sem á skemmtistaðnum var, og áðurgreindur lausafjárlisti sé ekki þýðingarlaus. Aðrar upplýsingar frá honum um hinar vátryggðu eignir, ástand þeirra og verðmæti, eru af skornum skammti, sem fyrr segir, og mati kunnáttumanna er ekki til að dreifa. Á kröfugerðinni eru því þeir annmarkar, að ekki er unnt að leggja dóm á málið.

Samkvæmt þessu verður ekki hjá því komist að fella hinn áfrýjaða dóm úr gildi og vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eftir atvikum er rétt, að hvor aðili beri kostnað sinn af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur, og er máli þessu vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.