446/2002

K og M, sem áttu saman dreng og stúlku, deildu um forsjá drengsins. Fallist var á með K, sem hafði forsjá stúlkunnar, að það væri almennt séð æskilegt að systkinin myndu búa og alast upp saman jafnframt sem sá eindregni vilji drengsins til að búa hjá föður, sem lýst væri í héraðsdómi, væri samkvæmt viðbótar sálfræðimati ekki eins sterkur og þar mætti ætla. Hitt væri víst að drengurinn vildi ógjarnan gera upp á milli foreldra sinna. Þegar litið væri til tengslaprófs þess sem í héraðsdómi greindi sæist að drengurinn hefði sterk jákvæð tengsl við föður sinn. Ekki væri annað leitt í ljós en að faðirinn hefði tíma og svigrúm til þess að annast son sinn, þeir væru góðir félagar með sameiginleg áhugamál og liði vel saman. Þegar þetta væri virt, svo og hitt, að aldursmunur væri á systkinunum, þótti verða að fallast á með héraðsdómi að ekki ætti að vega þyngra í málinu að systkinin yrðu ekki aðskilin, enda væri jafnframt litið til þeirra rúmu umgengni sem þau myndu hafa og þyrftu að hafa hvert við annað og foreldra sína. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að M hefði forsjá drengsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. september 2002 og krefst þess að sér verði falin forsjá sonar málsaðila, X.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms.

Báðir aðilar krefjast málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar.

Fjöldi nýrra skjala hefur verið lagður fyrir Hæstarétt.

I.

Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Svo sem þar greinir hófu aðilar sambúð 1992 og gengu í hjónaband 1996, en slitu samvistir í desember 2001 og fluttist áfrýjandi með börn hjónanna til annars manns í janúar 2002 og hefur búið með honum síðan. Fæddi hún dóttur þeirra [...] nóvember 2002, fékk lögskilnað á sama tíma og gengu þau í hjónaband [...] janúar 2003. Í máli þessu deila aðilar um forsjá sonar síns, en áfrýjanda var dæmd forsjá dóttur þeirra og féllst stefndi á þá kröfu undir rekstri málsins í héraði. Í héraðsdómi er lýst matsgerð E-kk-ef I-kk-ef M-kk-ef sálfræðings, sem óskað hafði verið eftir á grundvelli 3. mgr. 60. gr. barnalaga nr. 20/1992. Í henni má fá greinargóða lýsingu á hjónunum, sambúð þeirra og deilum eftir sambúðarslitin.

II.

Eftir uppsögu héraðsdóms fór áfrýjandi þess á leit að dómkvaddur yrði matsmaður til þess að meta tiltekin atriði varðandi hagi sonar síns. Stefndi mótmælti matsbeiðninni og var úrskurður kveðinn upp í héraðsdómi 15. nóvember 2002 um að dómkvaðningin skyldi fram fara. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar, sem staðfesti hann 11. desember 2002. Dómkvaðning fór fram í héraðsdómi daginn eftir og var sálfræðingur sá, sem skilað hafði mati í héraði, kvaddur til að meta eftirfarandi atriði:

„1. Hvort drengurinn hafi orðið fyrir miklum og kerfisbundnum þrýstingi af hálfu foreldra sinna til að lýsa vilja til búsetu á öðrum hvorum staðnum, hvort sem er fyrir uppsögu héraðsdóms eða eftir áfrýjun.

2. Hvort viljayfirlýsingar drengsins við meðferð málsins í héraði geti fremur hafa mótast af vorkunn eða samúð gagnvart öðru foreldra sinna frekar en eigin vilja.

3. Hvort annað hvort foreldra hafi gert drenginn að virkum þátttakanda í forsjárdeilunni meðan á rekstri málsins stóð í héraði og þá með hvaða hætti.

4. Hvort drengurinn hafi gert sér grein fyrir afleiðingum þess að lýsa vilja til skólagöngu í A-skóla, þ.e. hvort hann hafi haft yfirsýn yfir að það feli í sér flutning af heimili móður og hvað flutningur frá móður sinni og systur hafi í för með sér.

5. Hvort drengurinn hafi gert sér grein fyrir að fyrirkomulag umgengni breytist flytjist hann til föður, þ.e. að einungis verði um reglulega helgarumgengni að ræða þar sem móðir hans telur núverandi fyrirkomulag óæskilegt. Hvort það hafi áhrif á aðstöðu hans.

6. Hver afstaða drengsins sé nú, eftir að héraðsdómur gekk í málinu og honum ljósari afleiðingar afstöðu sinnar varðandi búsetu hjá föður og umgengni við heimili móður.

7. Hvort eðlilegt sé að leggja til grundvallar vilja svo ungs barns eins og málum er háttað og hvort það sé heppilegt með tilliti til hagsmuna drengsins.“

Matsmaðurinn ræddi við foreldrana hvort í sínu lagi, drenginn sjálfan tvisvar sinnum svo og kennara hans úr þeim tveimur skólum sem hann hefur sótt á skólaárinu. Hann skilaði mati sínu 16. janúar 2003 og hefur það verið lagt fyrir Hæstarétt. Í niðurstöðu sinni tekur hann fram að torvelt sé í matsatriðunum að rökstyðja svör, sem skírskoti til beinna staðreynda. Áhöld séu milli málsaðila um alla veigamestu þættina og staðhæfingar um vilja einstaklinga, athafnir þeirra og atburðarás í málinu stangist á. Á hinn bóginn megi bera saman viðbrögð móður, föður og drengsins varðandi sömu atriðin og varpa skýrara ljósi á samræmi eða misræmi í svörum þeirra og leggja frekara mat á þau svör í stærra samhengi.

Um fyrsta atriðið sem áfrýjandi spurði um var niðurstaðan sú, að drengurinn hafi orðið fyrir þrýstingi frá báðum foreldrunum en að þrýstingurinn af hálfu föður hafi staðið lengur og verið fjölþættari en hjá móður.

Um annað atriðið segir að ekkert sérstakt bendi til þessa, en þetta hafi fremur beinst að föður en móður.

Um þriðju spurninguna segir að þetta atriði sé skylt fyrsta matsatriði og gildi sömu svör að nokkru leyti hér og gefin voru þar. Ekki sé vafa undirorpið að drengurinn hafi verið virkur þátttakandi í forsjárdeilunni, bæði meðan á málarekstri í héraði stóð og eftir það. Trúnaðartogstreita hans gagnvart föður annars vegar og móður hins vegar sé meðal annars tilkomin af þeim sökum.

Um fjórðu, fimmtu og sjöttu spurningu segir í niðurstöðu að þessi atriði séu skyld og svörin við þeim samofin og séu þau því reifuð saman. Lýst er skoðunum foreldranna á þessum atriðum. Í fyrra viðtalinu við drenginn hafi komið fram eindregin afstaða hans föður og A-skóla í vil en í því seinna móður og B-skóla í vil. Drengurinn hafi að eigin sögn ekki gert sér grein fyrir því hvernig hlutirnir myndu breytast eftir uppkvaðningu héraðsdóms.

Um sjöundu og síðustu spurninguna segir sálfræðingurinn í niðurstöðu sinni, að afstaða hans sé, að eðlilegt megi teljast að afla gagna um tilfinningatengsl barns við foreldra sína, vina-, tómstunda- og skólatengsl á heimaslóðum og vilja þess í forsjármáli. Slíkt geti þó einungis talist einn þáttur af mörgum. Í þessu samhengi skipti miklu máli að vilji barnsins sé virtur í heildarsamhengi en ekki tekinn út sem gefin stærð annars hvors foreldrisins í upphafi málsins eða að vilji barnsins sé notaður sem vopn í baráttu við hitt foreldrið.

Matsmaðurinn staðfesti mat sitt í héraðsdómi. Lögmenn aðila hafa auk þess lagt fram gögn um samskipti aðila, barna þeirra og fjölskyldna, eftir að héraðsdómur gekk.

Aðilar fengu lögskilnað með bréfi sýslumannsins í Reykjavík [...]. nóvember 2002. Þar er kveðið á um forsjá barnanna í samræmi við dóm héraðsdóms. Þar kemur og fram að ágreiningur sé um meðlag með syninum og að málið sé þar til úrlausnar, og að ágreiningur sé einnig um fjárskipti hjónanna og að bú þeirra hafi verið tekið til opinberra skipta 27. september 2002.

Áfrýjandi hefur lagt fram skjöl um mótmæli hennar við flutningi stefnda á lögheimili drengsins til sín eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Deildu aðilar um þetta fram eftir hausti og lauk þeirri deilu með bréfi Hagstofu Íslands 28. október 2002, þar sem áfrýjanda var tilkynnt að ekki þætti rétt að breyta lögheimili drengsins í þjóðskrá meðan forsjármál hans væri til meðferðar í Hæstarétti. Sé þá sérstaklega litið til hagsmuna drengsins og þess að högum hans verði ekki raskað frekar en orðið sé. Aðilar deildu þá áfram um hvar drengurinn skyldi ganga í skóla. Flutti stefndi drenginn úr B-skóla í A-skóla, og hóf hann þar nám [...] nóvember 2002. Stefndi hefur lagt fram miðsvetrareinkunnir hans þar frá janúar 2003, sem eru mjög góðar.

Stefndi hefur lagt fram bréf móður sinnar 4. nóvember 2002 varðandi samskiptin við áfrýjanda og barnabörnin og athugasemdir foreldra sinna 3. febrúar 2003 vegna sálfræðilegs viðbótarmats. Af þessu tilefni lagði lögmaður áfrýjanda fram yfirlýsingu núverandi eiginmanns áfrýjanda 5. sama mánaðar.

III.

Fram er komið að báðir foreldrarnir séu hæfir uppalendur og hafi aðstöðu til að hafa drenginn hjá sér. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum með mikla reynslu á sviði uppeldismála, féllst á það með hinum dómkvadda matsmanni, að allar forsendur væru fyrir því að drengnum þyki mjög vænt um báða foreldra sína. Í viðtali dómenda í héraði við drenginn kom að þeirra mati fram einarður vilji hans að búa hjá föður sínum. Héraðsdómi þótti ekkert fram komið, hvorki í matsgerð sálfræðingsins né í framburði hans fyrir dómi, sem mælti gegn því að systkinin alist upp sitt á hvoru heimilinu. Mat héraðsdóms var að það væri drengnum fyrir bestu að faðir hans fengi forsjá hans.

Áfrýjandi hefur fengið tækifæri til þess að afla viðbótarmats sama sálfræðings, eins og greint var hér að framan. Niðurstöður hans sýna að báðir aðilar hafa leitast við að hafa sín áhrif á drenginn og vilja hans. Niðurstöðurnar sýna einnig það sem við mátti búast og byggt var á í héraðsdómi, að drengnum þykir vænt um báða foreldra sína og vill vera hjá þeim báðum.

Deila málsaðila virðist sprottin af samvistarslitum þeirra, þegar áfrýjandi sagði skilið við stefnda og tók upp sambúð með öðrum manni. Þetta virðist hafa borið brátt að og ráðrúm ekki gefist til að lægja þær öldur sem af þessu risu og gefa stefnda og börnum þeirra kost á að átta sig á breyttum aðstæðum. Við skilnað foreldra þurfa börn tíma til aðlögunar, bæði að því að foreldrar þeirra búi ekki lengur saman og einnig að því þegar nýr einstaklingur kemur í annars stað. Úr því sem komið er verður í máli þessu aðeins skorið úr deilu aðila um forsjá sonarins með því að velja annan af tveimur kostum, að forsjá drengsins verði hjá stefnda eins og héraðsdómur ákvað, eða að áfrýjandi fái forsjá hans eins og hún krefst. Um þriðja kostinn, sameiginlega forsjá, sem báðir aðilar virðast í fyrstu hafa viljað, sýnist ekki lengur að ræða.

Ljóst er að deilan hefur sett mark sitt á drenginn á þann hátt að hann vill ekki gera upp á milli foreldra sinna þar sem slíkt yrði túlkað sem innlegg í deilu þeirra. Á þennan hátt hafa aðilar gert drenginn að þátttakanda í deilunni, þvert á skyldur þeirra sem foreldra.

Frumskylda foreldra er að sýna barni sínu umhyggju og nærfærni og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns og þörfum, sbr. 29. gr. barnalaga. Gildir þetta jafnt í hjúskap sem við hjúskaparslit. Aðilar eru á svipuðum aldri, bæði við góða heilsu og hæf til að hafa forsjá, og ættu því bæði að geta sinnt þörfum barnanna, meðal annars með því að virða umgengisrétt þeirra við það foreldri sem ekki fær forsjá. Af gögnum málsins má ráða að samkomulag hafi verið um rúman umgengnisrétt frá fimmtudegi til þriðjudags aðra hverja viku, og að syni þeirra sé um þetta kunnugt. Er þess að vænta að þessi réttur verði virtur af þeim eftir uppsögu dóms þessa. Áfrýjandi býr í góðu húsnæði og er von til þess að stefndi komi sér einnig upp góðu húsnæði til þess að geta boðið börnum sínum góða aðstöðu. Hann stefnir að því að kaupa helming áfrýjanda í íbúð þeirra að [...], sem foreldrar hans seldu þeim í upphafi sambúðar, en þar hefur hann búið undanfarið.

IV.

Áfrýjandi bendir á að eðlilegt sé að systkinin búi saman og alist upp saman, og að hún hafi aðstöðu til þess fremur en stefndi. Fallast ber á með áfrýjanda að þetta sé almennt séð hið æskilega. Einnig er fallist á með áfrýjanda að sá eindregni vilji drengsins til að búa hjá föður, sem lýst er í héraðsdómi, sé samkvæmt viðbótar sálfræðimati ekki eins sterkur og þar mætti ætla. Hitt er víst að drengurinn vill ógjarnan gera upp á milli foreldra sinna. Þegar litið er til tengslaprófs þess er í héraðsdómi greinir sést að drengurinn hefur sterk jákvæð tengsl við föður sinn. Ekki er annað leitt í ljós en að faðir hafi tíma og svigrúm til þess að annast son sinn, þeir séu góðir félagar með sameiginleg áhugamál og líði vel saman. Þegar þetta er virt, svo og hitt, að aldursmunur er á systkinunum, þykir verða að fallast á með héraðsdómi að ekki eigi að vega þyngra í máli þessu að systkinin verði ekki aðskilin, enda er jafnframt litið til þeirrar rúmu umgengni sem þau munu hafa og þurfa að hafa hvert við annað og foreldra sína.

Framlögð gögn sýna umhyggju föðurforeldra fyrir barnabörnum sínum og er þess að vænta að sú umhyggja verði þeim stuðningur. Einnig má vænta þess að eiginmaður áfrýjanda og móðurforeldrar sýni börnunum umhyggju og stuðning. Aðilar og fjölskyldur þeirra þurfa allir að koma sér saman um velferð barnanna.

Að þessu athuguðu og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti verður staðfest niðurstaða hans um að stefndi hafi forsjá sonar aðila.

Eftir atvikum er rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Gjafsóknarkostnaður aðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður aðila, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna þeirra, 400.000 krónur til hvors um sig, greiðist úr ríkissjóði.