232/2007

X var gefið að sök að hafa framið kynferðisbrot gegn Y, dóttur sambúðarkonu sinnar A. Í málinu lék vafi á um tímasetningu hins ætlaða brots. Var lögreglustjóra B, að skipan ríkissaksóknara, því sérstaklega gert að kanna hvenær ákveðinn atburður hefði átt sér stað er Y og A miðuðu tímasetningu hins ætlaða brots við. Voru í framhaldinu kvödd til ýmiss vitni í tilraun til að upplýsa um hina ætluðu tímasetningu. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að sakargiftir á hendur ákærða X hefðu verið gegn neitun hans studdar frásögn Y en hún hefði verið óljós og ekki fengið stuðning af gögnum málsins. Nokkur vissa um tímasetningu hins ætlaða brots skipti verulegu máli en um það hefði framburður vitna ekki verið á einn veg, auk þess sem missagnir voru um önnur atriði. Eins og sönnunarfærslu hefði verið háttað þótti ekki hafa tekist að færa fram nægilega sönnun um sök X, þannig að hún yrði ekki vefengd með skynsamlegum rökum. Var X því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og var bótakröfu Y vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 18. apríl 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds sem krefst þess að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða, refsing hans þyngd og hann dæmdur til að greiða Y 1.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. apríl 2002, aðallega til 9. desember 2006 en til vara 21. sama mánaðar, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins.

I.

Með ákæru ríkissaksóknara 12. október 2006 var ákærða gefið að sök að hafa tvívegis framið kynferðisbrot gegn Y, dóttur sambúðarkonu sinnar, en stúlkan er fædd 1991. Á fyrra tilvikið að hafa gerst 6. apríl 2002 á heimili þeirra á B, en hið síðara á tímabilinu 12. til 14. ágúst 2005 í Stykkishólmi. Ákærði neitar sök. Í hinum áfrýjaða dómi taldist sekt ákærða sönnuð í fyrra tilvikinu og var honum gerð refsing fyrir það brot. Sök taldist hins vegar ósönnuð hvað varðar síðarnefndu sakargiftirnar og var ákærði sýknaður af þeim. Ákæruvaldið unir þeirri niðurstöðu.

II.

Þegar atvik málsins urðu var ákærði í sambúð með A. Átti hún fyrir tvö börn og er Y hið eldra þeirra. Saman eiga ákærði og A þrjú börn, sem fædd eru 1996, 1997 og 2003.

Y gaf skýrslu fyrir dómi í Barnahúsi 27. apríl 2006. Hún lýsti þar háttsemi ákærða þegar hann hafi komið drukkinn heim um nótt, svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Þetta kvöld hafi verið haldið „partý úti í bílskúr“ þar sem vinnufélagar ákærða hafi verið. Sjálf kvaðst hún umrætt kvöld hafa gætt tveggja yngri systkina sinna heima, sem þá hafi verið um eins eða tveggja ára gömul, en aldursmunur á þeim sé eitt ár. Móðir hennar hafi ekki kært sig um að vera í samkvæminu og farið til kærustu bróður síns og föndrað þar. Kvaðst Y hafa sofnað í sófa, en vaknað um nóttina við að ákærði hafi setið á gólfinu og verið að káfa á henni, en síðan horfið frá með þeim orðum að hann væri fullur.

Stúlkan var spurð um hvenær atvikið hafi orðið. Það mundi hún ekki, en hún hafi þá verið 10 eða 11 ára, „örugglega 11 ára.“ Hún hafi spurt móður sína um þetta og fengið það svar að partýið hafi verið í kringum einhverja verslunarmannahelgi. Móðir hennar myndi eftir þessu vegna þess að þetta hafi verið í eina skiptið sem bæði hún og ákærði hafi verið samtímis að heiman frá börnunum. Stúlkan var spurð um samskipti hennar við ákærða sem hún svaraði á þann veg að „það koma alveg dagar þar sem við erum að fíflast og leika okkur eða svona skilurðu. Síðan þetta skeði hef ég alltaf hatað hann. Mér finnst hann bara ógeðslegur. ... Hann er alltaf svona þú veist ef ég myndi spyrja hann hvort ég mætti gera þetta og þetta þá svarar hann ég skal hugsa málið.“

Ákærði neitar sök, svo sem áður greinir. Fyrir dómi kannaðist hann við að samkvæmi hafi tvívegis verið haldið í bílskúr við hús þeirra. Fyrra skiptið hafi verið fyrstu helgi eftir lok loðnuvertíðar í mars, apríl eða maí árið 2000, en hann hafi þá starfað í loðnuverksmiðju og boðið vinnufélögum til sín. Hafi hann og vinnufélagarnir orðið mjög ölvaðir. Sambúðarkona hans hafi verið með í samkvæminu í upphafi, en skroppið til vinkonu sinnar síðar um kvöldið. Fyrir lögreglu hafði hann áður sagst muna þessa tímasetningu nákvæmlega vegna þess að í lok vertíðar 2001 hafi hann hætt að reykja, en hann muni að í umræddu samkvæmi hafi hann reykt. Síðari bílskúrssamkoman hafi verið haldin um sumarið 2002, líklega í byrjun maí, en þá hafi fjölskyldan haldið grillveislu. Gestir hafi verið bræður sambúðarkonu hans og líklega eiginkonur þeirra, auk þess sem fleiri hafi litið við. Í hvorugt skiptið hafi neitt það gerst, sem stjúpdóttir hans beri á sig. Lýsti hann samskiptum þeirra, sem almennt hafi gengið vel þar til þetta mál kom upp í apríl 2006. Nefndi hann í því sambandi að sambúðarkona hans hafi farið til útlanda 2003 eða 2004 og hann þá gætt barnanna heima. Y hafi haft herbergi í kjallara hússins, en ekki þorað að vera þar ein og kosið heldur að sofa í rúmi ákærða, þar sem lítill bróðir hennar hafi sofið á milli. Spurningu um hvort stúlkan hefði breyst þegar hún komst á unglingsár svaraði ákærði þannig að hún væri frek, sem beindist þó meira að móður hennar en honum sjálfum, því gagnvart henni kæmist stúlkan lengra. Hún væri frekar opin og ætti auðvelt með að tala um hluti. Ákærði gat þess sérstaklega að hann væri ekki sammála staðhæfingu sambúðarkonu hans um að hún hafi jafnan gætt barnanna á kvöldin þegar hann var að heiman. Kvað hann þau gjarnan hafa fengið barnfóstrur þegar bæði þurftu að skreppa að heiman. Þá hafi verið mikil togstreita milli hans og sambúðarkonunnar varðandi uppeldi tveggja stjúpbarna hans.

III.

A gaf skýrslu hjá lögreglu 26. apríl 2006 og aftur 31. maí sama ár. Þá gaf hún skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins 15. febrúar 2007.

Við fyrri skýrslutöku hjá lögreglu skýrði A svo frá að D skólasálfræðingur hafi 10. apríl 2006 sagt henni frá ætluðum brotum ákærða gegn dóttur hennar. Sjálf hafi hún aldrei haft neinar grunsemdir um slíkt. Aðspurð kvaðst hún lítið hafa getað greint ákærða frá málinu, en hann væri á sjó fjarri landi og símasamband stopult. Kvaðst hún styðja barnið í þessu máli og vilja að það verði rannsakað „og fái dómsmeðferð eftir atvikum.“ Varðandi tímasetningu ætlaðs brots ákærða sagði hún að aðeins gæti verið um eina nótt að ræða, en hún hafi einungis verið að heiman einu sinni þegar ákærði var á fylliríi. Það hafi verið um eða nærri verslunarmannahelgi 2002. Ákærði hafi þá verið með vinnufélögum sínum í bílskúr við heimili þeirra. Hún hafi farið til vinkonu sinnar um klukkan eitt um nóttina og þær verið að föndra. Kvaðst hún hafa komið heim aftur um klukkan þrjú og hafi þá allir verið sofnaðir. Í síðari lögregluskýrslunni var hún enn spurð um tímasetningu ætlaðs brots ákærða. Áréttaði hún að það hafi verið nærri verslunarmannahelgi 2002, en þá hafi verið grillað úti í garði og vinnufélagarnir komið. Hún muni að þá hafi hún gengið með yngsta barn sitt, sem er fætt 25. janúar 2003. Dóttir hennar hafi tímasett atvikið með því að segja að þegar þetta gerðist hafi hún verið nýbúin að segja frá því að hún væri ófrísk.

Ríkissaksóknari beindi því til lögreglustjórans á B 4. júlí 2006 að kanna sérstaklega hvenær samkvæmi ákærða með vinnufélögum sínum hafi verið haldið í áðurnefndum bílskúr. Skyldi þá athugað hvort það hafi verið nærri mánaðamótum júlí og ágúst 2002 eða eftir loðnuvertíð í lok mars 2000. Lagði lögregla spurningu um þetta fyrir ýmsa, þar á meðal A, sem hélt sig við að þetta hafi gerst síðsumar 2002. Bróðir hennar C, sem var vinnufélagi ákærða, taldi sumarið eða haustið 2002 líklega réttu tímasetninguna og Q seinni hluta sumars, en óvíst hvaða ár. G taldi samkvæmið hafa verið í lok vetrarvertíðar, sennilega árið 2000, en að betur athuguðu máli eftir vorvertíð 2002, ef til vill í byrjun maí. E og F voru vissar um að 5. apríl 2002 væri rétt dagsetning og miðuðu það við tiltekið atvik. Enn aðspurð kvaðst A ekki geta vefengt þá dagsetningu. Hún hefði jafnframt fundið mynd, sem hún gerði umrætt kvöld, en á hana sé skráð „apríl 2002“. Flest framangreind vitni gáfu skýrslu fyrir dómi og tjáðu sig nánar um þetta, en framburður þeirra er rakinn í héraðsdómi. Þar gaf einnig skýrslu H, bróðir A, sem taldi að bílskúrssamkvæmið með þátttöku vinnufélaga ákærða hafa verið haldið að sumri til.

IV.

A bar fyrir dómi að „það fannst út“ að bílskúrssamkvæmið hafi verið haldið í apríl 2002 og henni verið sagt það. Þegar hún hafi komið heim um nóttina hafi Y kallað á sig hálfvælandi og sagst ekki geta sofið. Þetta hafi þó ekki verið neitt óvenjulegt, enda gerst í einhverjum tilvikum áður. Ítrekaði hún enn að ef ákærði hafi farið eitthvert út eða verið drukkinn hafi hún alltaf verið heima með börnunum nema í þetta eina sinn. Hún kvaðst hafa merkt föndurgripinn, sem hún gerði umrætt sinn, en yfirleitt alla föndurvinnu „skrifa ég aftan á eða undir“. Taldi hún samband Y og ákærða hafa verið í góðu lagi, en stundum segi þau „einhverja hluti við hvort annað.“ Hún hafi aldrei tekið eftir neinu í samskiptum þeirra, sem gæti talist óeðlilegt. Þó hafi ákærði oft verið harðari við fósturbörn sín en eigin börn og „stundum verið mjög leiðinlegur við þau.“ Kvað hún Y hafa gengið mjög vel í skóla og fengið góðar námseinkunnir, en það hafi breyst haustið 2002.

Lögregluskýrsla var tekin 9. maí 2006 af J, vinkonu Y. Skýrði hún frá því að um veturinn áður hafi Y sagt henni grátandi frá því að ákærði hafi verið að káfa á henni einhvern tíma þegar hún var að passa. Hún hafi vaknað við þetta og haldið að ákærði hafi verið búinn að nauðga sér áður en hún vaknaði. Vitnið gaf skýrslu símleiðis fyrir dómi. Tók hún fram að langt væri liðið frá áðurnefndu samtali og hún myndi það ekki vel, en bar þó í meginatriðum með sama hætti og fyrir lögreglu. Vitnið nefndi þó ekki að Y teldi ákærða hafa nauðgað sér.

I gaf skýrslu hjá lögreglu 8. maí 2006. Kom fram að systir hennar, J, búi hjá henni og þannig hafi vitnið kynnst Y. Hafi sú síðastnefnda skýrt henni frá því í desember 2005 að hún væri hrædd við ákærða, sem hafið farið inn á hana og káfað á henni. Hún hafi hins vegar grátið mikið og því lítið getað sagt frá. Vitnið gaf símleiðis skýrslu fyrir dómi. Tók hún fram að langt væri um liðið, en það eina sem Y „sagði við mig er að hann hafi alltaf verið að strjúka sig og káfa á sér. Ég man ekki almennilega meira.“ Tók hún fram að Y hafi sóst eftir að fá að gista hjá sér þegar ákærði var í landi.

D skólasálfræðingur samdi greinargerð til fjölskyldusviðs B 18. apríl 2006 um Y. Segir þar að stúlkan hafi skýrt frá kynferðislegri áreitni, sem hún hafi orðið fyrir af hálfu ákærða fyrir um þremur árum. Hann hafi þá komið heim drukkinn, þuklað hana innan klæða og strokið kynfæri hennar. Eftir það hafi hann oft komið inn í herbergi hennar að næturlagi, fylgst með henni og stundum þuklað utan á sæng hennar. D gaf skýrslu hjá lögreglu 8. maí 2006 og greindi nánar frá atvikum og samtölum sínum við stúlkuna. Taldi hann að hún væri mjög trúverðug og greinilegt að hún hafi upplifað einhvers konar ógn, sem hafi skapað henni mikla vanlíðan. Hann gaf einnig skýrslu fyrir dómi og staðfesti fyrri skýrslur sínar. Kvað hann líðan Y hafa batnað mjög á þeim tíma, sem síðan hefði liðið.

L, kennari Y í fjögur ár, gaf skýrslu fyrir dómi. Gat hún þess að í einkaviðræðum við stúlkuna hafi komið fram að henni liði ekki alltaf nógu vel heima. Þetta hafi varðað stjúpföðurinn og hafi vitnið fengið á tilfinninguna að hann væri ekki nógu góður við stúlkuna og bróður hennar. Stúlkan hefði stundum áhyggjur og liði ekki nógu vel út af því. Þau tímabil hafi komið þegar meira jafnvægi var á henni og „þá gengu hlutirnir betur“, en síðan önnur sem voru verri.

Í málinu liggur fyrir vottorð Brekkulækjarskóla um ástundun Y 2003 til 2004 og 2004 til 2005, sem var góð. Annað vottorð sama skóla liggur fyrir um ástundun hennar 22. ágúst 2005 til 14. febrúar 2007, en þá var skráð mjög mikið um óheimilar fjarvistir, mætt sé of seint og að nemandinn skili ekki heimavinnu. Meðal málsgagna er einnig bréf M-kvk-ef K. M-kvk-ef, sálfræðings hjá Barnahúsi, til ríkissaksóknara 13. febrúar 2007. Þar segir meðal annars að bréfritari hafi aðeins einu sinni hitt Y frá 12. september 2006 og að hún hafi ítrekað ekki mætt í bókuð viðtöl þrátt fyrir að hafa að mati móður hennar og starfsmanns barnaverndarnefndar mikla þörf fyrir það. Þess vegna séu ekki forsendur til að leggja faglegt mat á líðan stúlkunnar, en það sé álit sálfræðingsins að hún hafi þörf fyrir frekari aðstoð.

V.

Ákærði neitar eindregið sök, svo sem áður er komið fram. Sakargiftir á hendur honum eru studdar við frásögn ætlaðs brotaþola. Í málinu reynir á hvort annað sé fram komið sem nægi til að telja megi sakir á hendur ákærða sannaðar. Fjölmörg vitni hafa gefið skýrslu, svo sem rakið er í meginatriðum að framan, en að öðru leyti í hinum áfrýjaða dómi.

Við mat á gögnum málsins og framburði vitna í heild liggur fyrir að óvissu hefur ekki verið eytt um sitthvað, sem rannsókn hefur beinst að. Skiptir tímasetning hins ætlaða brots með nokkurri vissu verulegu máli. Um það hefur framburður vitna ekki verið á einn veg, auk þess sem missagnir hafa orðið um það og atvik að öðru leyti, sem ekki verður litið framhjá. Þegar ásakanir á hendur ákærða komu fram í apríl 2006 tengdi A atvikið ákveðið við bílskúrssamkvæmi ákærða um eða nærri verslunarmannahelgi 2002 og að hann hafi þá orðið mjög drukkinn. Á sama tíma hafi hún gengið með yngsta barn sitt, sem fætt er 25. janúar 2003. Dóttir hennar hafi tjáð sér að þegar atvikið varð hafi vitnið nýlega skýrt henni frá því að hún væri ófrísk. Þessa frásögn hélt hún sig við fram í ágúst 2006, þegar fram komu tvö vitni, sem töldu bílskúrssamkvæmið hafa verið haldið 5. apríl 2002. A kvaðst ekki vefengja það. Sú dagsetning, sem jafnframt er lögð til grundvallar í ákæru, getur ekki tengst þeirri stoð til að rifja upp atvikið að hún hafi þá verið ófrísk að yngsta barni sínu og nýverið skýrt frá því. Einnig greindi hún þá fyrst frá föndurgrip, sem hafi orðið til meðan bílskúrssamkvæmið fór fram, og merktur væri með tímasetningu í apríl 2002. Gripurinn eða mynd af honum hefur ekki verið lögð fram í málinu. Fyrir lögreglu bar A jafnframt að allir hafi verið sofnaðir þegar hún kom heim um nóttina eftir áðurnefnda samkomu, en fyrir dómi að dóttir hennar hafi þá vakað, kallað á sig og verið hálf vælandi. Framlögð skjöl um námsárangur Y sýna einungis ívið lakari árangur vorið 2003 en á sama tíma 2002. Er óhjákvæmilegt að líta til þess að verulegs ósamræmis gætir milli skýrslu A hjá lögreglu og fyrir dómi um tímasetningu ætlaðs brots auk missagna um önnur atriði. Y gat ekki tímasett atvikið, en tengdi það við bílskúrssamkvæmi með þátttöku vinnufélaga ákærða. Hún hafi sjálf verið 11 ára og systkin hennar, sem hún hafi þá gætt, verið eins eða tveggja ára. Hið síðastnefnda fær ekki staðist, en árið 2002, sem miðað er við í ákæru, voru þau fimm og sex ára gömul.

J og I gáfu skýrslu bæði hjá lögreglu og fyrir dómi. Í hvorugu tilvikinu var að öllu leyti samræmi milli lögregluskýrslna og skýrslu fyrir dómi, sem gaf tilefni til að spyrja vitnin nánar um. Þær gáfu skýrslu símleiðis og mættu því ekki fyrir dómi, sem fullt tilefni var þó til svo sem sönnunarstöðu er háttað í málinu.

Gögn málsins bera með sér að af ástæðum, sem varða uppeldi, hafi nokkur spenna lengi ríkt í samskiptum ákærða og Y, sem óhjákvæmilega snerti einnig móður hennar. Verður ráðið að hún hafi þegar tekið afstöðu með dóttur sinni og trúað frásögn hennar um kynferðislega áreitni ákærða. Framburður hennar er hins vegar skýr um að til þess tíma hafi hún aldrei orðið áskynja um neitt í háttsemi ákærða, sem bent gæti til slíks. Þá hefur sálfræðileg rannsókn ekki verið gerð á stúlkunni af ástæðum, sem áður greinir, en niðurstaða slíkrar rannsóknar hefði með öðru getað skotið stoðum undir kröfur ákæruvalds.

Sakargiftir á hendur ákærða eru gegn neitun hans studdar frásögn ætlaðs brotaþola. Að virtu því sem að framan er rakið verður að telja að mikilvæg atriði í skýrslu hennar séu óljós eða fái ekki stuðning af gögnum málsins. Við meðferð þess hefur ekki tekist að leiða í ljós hvenær ætlað brot eigi að hafa verið framið og framburður vitna gefur ekki heildstæða mynd af þeim málsatvikum, sem ákæruvaldið leggur til grundvallar sakargiftum. Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður Hæstiréttur að meta hvort ákæruvaldinu hafi tekist að færa fram nægilega sönnun um sök ákærða, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sbr. 45. og 46. gr. sömu laga. Eins og sönnunarfærslu er háttað hefur slík sönnun ekki tekist. Samkvæmt því verður að sýkna ákærða af kröfum ákæruvaldsins. Samkvæmt 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 verður kröfu Y vísað frá héraðsdómi.

Allur sakarkostnaður málsins í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins.

Kröfu Y er vísað frá héraðsdómi.

Allur sakarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði, J-kk-ef H-kk-ef H-kk-ef héraðsdómslögmanns, eins og þau voru ákveðin í hinum áfrýjaða dómi, málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, P-kk-ef A-kk-ef P-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns Y í héraði og fyrir Hæstarétti, Á-kvk-ef Ó-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, samtals 348.600 krónur.