342/2011

B sparisjóður, sem síðar rann inn í Í hf., höfðaði mál gegn M hf., sem síðar fékk heitið E hf., og krafðist þess að sér yrði greiddur hluti andvirðis hlutabréfa  sem M hf. hafði selt og B hafði fengið að veði til tryggingar á láni til H ehf. Fallist var á að E hf. bæri að greiða Í hf. hluta söluandvirðisins í samræmi við hlutdeild síðarnefnda félagsins í lánssamningnum, enda bæri að líta á það sem afrakstur innheimtuaðgerðar í skilningi samnings félaganna sín á milli.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. maí 2011. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. júlí 2011. Hann krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 316.952.047 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. desember 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Samkvæmt því, sem fram er komið fyrir Hæstarétti, mun nafni aðaláfrýjanda hafa verið breytt eftir uppkvaðningu héraðsdóms úr MP banka hf. í EA fjárfestingarfélag hf. Þá mun Byr sparisjóður, sem var stefnandi málsins í héraði og varð síðan Byr hf., hafa runnið saman við Íslandsbanka hf., sem hefur tekið við aðild að því hér fyrir dómi.

I

Samkvæmt gögnum málsins gerði Sparisjóður vélstjóra samning við Hansa ehf. 20. desember 2006 um lán til félagsins að fjárhæð 2.500.000.000 krónur. Í samningnum var meðal annars kveðið á um að lánið bæri svonefnda REIBOR vexti með 2,2% álagi og skyldu þeir greiddir ásamt höfuðstóli þess í einu lagi 20. desember 2007. Mælt var fyrir um tryggingar fyrir greiðslu skuldarinnar, vanefndir og úrræði vegna þeirra, svo og um heimild lánveitandans til að „framselja lánssamning þennan að hluta eða öllu leyti til þriðja aðila ásamt þeim réttindum sem honum fylgja“, en sú heimild var ekki háð samþykki lántakans. Sparisjóður vélstjóra gerði í framhaldi af þessu samning við aðaláfrýjanda 28. desember 2006 um „aðild að lánssamningi“. Með honum tókst aðaláfrýjandi „á hendur 40% ... hlutdeild í hlut lánveitanda“ í lánssamningnum við Hansa ehf. með því að greiða sparisjóðnum 1.000.000.000 krónur, en samhliða því lýsti sparisjóðurinn yfir að hann veitti aðaláfrýjanda „hlutfallslega 40% hlutdeild í þeim réttindum sem ákvæði samningsins veita honum svo og öllum þeim tryggingum sem lántaki hefur afhent lánveitanda vegna lánsins.“ Í samningnum sagði einnig að aðaláfrýjandi gæti „ekki öðlast ríkari rétt en lánveitandi vegna endurgreiðslu aðildarfjárhæðar sinnar og á ekki neinskonar endurkröfurétt á hendur lánveitanda vegna taps, sem hann kann að verða fyrir vegna aðildarinnar og orsakast af vanefndum lántaka.“ Sparisjóðurinn ætti að „annast vörslu samningsins og innheimtu“ og bæri að greiða jafnharðan til aðaláfrýjanda 40% af hverri greiðslu, sem bærist inn á skuldina, en yrði vanefnd á greiðslu eða skuldin gjaldfelld skyldi sparisjóðurinn hafa fullt samráð við aðaláfrýjanda um innheimtu og „tryggja hagsmuni hans eins og sína eigin.“ Þá var tekið fram að „öllum afrakstri innheimtuaðgerða“ skyldi skipt „hlutfallslega í samræmi við hlutdeild lánsaðila í eftirstöðvum skuldarinnar, að frádregnum hvers konar innheimtukostnaði, er lánveitandi hefur orðið fyrir“.

Sparisjóður vélstjóra mun 14. mars 2007 hafa sameinast öðrum sparisjóði og við það orðið til Byr sparisjóður. Skilmálum lánssamningsins frá 20. desember 2006 var breytt með samningi Byrs sparisjóðs og Hansa ehf. 28. desember 2007 á þann veg að nýr gjalddagi skuldarinnar yrði 22. desember 2008, fjárhæð hennar yrði 2.907.822.917 krónur og bæri hún REIBOR vexti með 3,3% álagi, en í málinu liggur ekki annað fyrir en að þetta hafi verið gert með samþykki aðaláfrýjanda. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi voru Byr sparisjóði veittar tryggingar fyrir endurgreiðslu skuldar Hansa ehf. með því að Samson eignarhaldsfélag ehf. setti á árunum 2007 og 2008 í þágu lántakans að handveði hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. að nafnverði samtals 184.745.576 krónur. Sex af þessum veðsetningum fóru fram á árinu 2008, síðast 15. september, og munu þær hafa komið til vegna kröfu Byrs sparisjóðs um frekari tryggingar. Í yfirlýsingum um allar veðsetningarnar voru meðal annars ákvæði um að við vanskil Hansa ehf. bæri Byr sparisjóði að skora á veðsalann að greiða gjaldfallna skuld félagsins, en yrði hann ekki við því innan fimmtán daga væri sparisjóðnum heimilt að koma veðsettu hlutabréfunum í verð á þann hátt, sem hann kysi. Auk þessara veðsetninga greiddi Hansa ehf. til sparisjóðsins 275.000.000 krónur inn á skuld sína 3. október 2008, þar sem tryggingar munu þá enn hafa verið komnar niður fyrir umsamið lágmark. Óumdeilt er að sparisjóðurinn hafi staðið aðaláfrýjanda skil á 40% af þeirri greiðslu í samræmi við samninginn frá 28. desember 2006.

Í málinu liggur fyrir að aðaláfrýjandi seldi í kauphöll hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. 2. október 2008 að nafnverði 19.425.837 krónur og degi síðar að nafnverði 8.000.000 krónur eða samtals 27.425.837 hluti. Kaupendur eru ekki tilgreindir í gögnum málsins, en söluverð í þessum viðskiptum nam alls 528.253.411 krónum. Gera átti kaupin upp 7. október 2008 vegna viðskiptanna 2. sama mánaðar, en 8. október vegna viðskiptanna 3. sama mánaðar. Í málatilbúnaði aðaláfrýjanda er því lýst að þetta hafi af hans hendi verið svonefnd skortsala, þar sem hann hafi ekki þegar viðskiptin fóru fram ráðið yfir þessum hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf., en til að efna kaupin fyrir sitt leyti hafi hann ætlað annaðhvort að kaupa bréfin á markaði eða fá þau að láni. Aðaláfrýjandi kveður þessa ráðstöfun hafa verið þátt í „áhættuvörn bankans ... vegna neikvæðrar þróunar á mörkuðum.“

Fjármálaeftirlitið tilkynnti 6. október 2008 að það hafi ákveðið að stöðva tímabundið viðskipti á skipulegum fjármálamarkaði meðal annars með alla fjármálagerninga, sem gefnir hafi verið út af Landsbanka Íslands hf. Að undangengnu ávarpi til íslensku þjóðarinnar lagði þáverandi forsætisráðherra fram á fundi Alþingis, sem hófst klukkan 16.50 þann dag, frumvarp til laga um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., þar sem meðal annars voru lagðar til breytingar á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Frumvarpið var samþykkt að kvöldi sama dags og varð að lögum nr. 125/2008.

Starfsmaður Byrs sparisjóðs sendi tölvubréf til Samsonar eignarhaldsfélags ehf. 6. október 2008 klukkan 17.13, þar sem leitað var eftir samþykki fyrir því að hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. að nafnverði 21.000.000 krónur, sem stæðu til tryggingar fyrir skuld Hansa ehf. við sparisjóðinn, yrðu „flutt yfir á nýjan vörsluaðila“, sem væri aðaláfrýjandi. Að fengnu samþykki veðsalans sendi sparisjóðurinn tölvubréf til aðaláfrýjanda klukkan 18.08 sama dag, þar sem lýst var yfir að heimilt væri að flytja fyrrgreind hlutabréf af tilteknum vörslureikningi fyrir verðbréf „yfir á kennitölu MP fjárfestingarbanka ... til vörslu.“ Tekið var þar fram að „meðferð hlutanna eftir yfirfærslu“ væri „á fullri ábyrgð“ aðaláfrýjanda. Hann svaraði þessari orðsendingu um stundarfjórðungi síðar með tölvubréfi, þar sem sagði meðal annars að „BYR sé heimilt að aflétta veðböndum á bréfunum. Komi upp ágreiningur um þá aðgerð þá ábyrgist bankinn að halda BYR skaðlausum vegna veðbandslausnarinnar.“ Fyrir liggur að hlutabréfin voru færð hjá Verðbréfaskráningu Íslands af reikningi á nafni Samsonar eignarhaldsfélags ehf. yfir á reikning á nafni aðaláfrýjanda á ótilgreindum tíma 6. október 2008, en degi síðar var það sama gert við hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. að nafnverði 7.000.000 krónur.

Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Með vísan til þess sendi Byr sparisjóður bréf samdægurs til Hansa ehf., þar sem krafist var að nýjar tryggingar yrðu settar fyrir skuld félagsins fyrir klukkan 15 þann dag, en að öðrum kosti yrði lánið til þess gjaldfellt og gengið að tryggingum fyrir greiðslu lánsins. Um hálfri klukkustund eftir að þeim fresti lauk tilkynnti aðaláfrýjandi fyrir sína hönd og Byrs sparisjóðs í tölvubréfi til Samsonar eignarhaldsfélags ehf. að ákveðið hafi verið „að ganga að þeim eignum sem Samson hefur sett að veði til tryggingar skuldum félagsins.“ Þessu svaraði félagið með orðsendingu, þar sem fram kom að það hafi þegar leitað eftir heimild til greiðslustöðvunar og teldi því „vafa leika á um lagaheimild“ til þessarar ráðstöfunar, sem athugasemdir voru ekki gerðar við að öðru leyti. Eins og málið liggur fyrir verður ekki annað séð en að aðaláfrýjandi hafi að þessu búnu notað meginhluta þeirra hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf., sem hann fékk samkvæmt áðursögðu í sínar vörslur 6. og 7. október 2008, til að efna kaupin, sem hann gerði 2. og 3. sama mánaðar. Ekki er ágreiningur um að hlutabréfin í Landsbanka Íslands hf., sem Byr sparisjóður hafði fengið að veði fyrir skuld Hansa ehf., hafi að öðru leyti ekki nýst til greiðslu hennar.

Í framhaldi af því, sem að framan greinir, hófu Byr sparisjóður og aðaláfrýjandi eftir gögnum málsins í sameiningu undirbúning aðgerða til að innheimta eftirstöðvar skuldar Hansa ehf. samkvæmt lánssamningnum frá 20. desember 2006. Í tengslum við það reis ágreiningur milli þeirra um hvort söluverð hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf., sem aðaláfrýjandi hafði selt 2. og 3. október 2008 og afhent við uppgjör 7. og 8. sama mánaðar, ætti að skiptast milli þeirra í hlutföllum samkvæmt samningi þeirra frá 28. desember 2006 á grundvelli þess að bréfin, sem hann nýtti til að efna kaupin, hafi staðið að veði fyrir skuld Hansa ehf. Með því að sá ágreiningur varð ekki leystur höfðaði Byr sparisjóður mál þetta á hendur aðaláfrýjanda 12. janúar 2010 til greiðslu á 60% af áðurgreindu söluverði hlutabréfanna eða 316.952.047 krónum.

II

Samkvæmt samningi Sparisjóðs vélstjóra við aðaláfrýjanda 28. desember 2006 tók sá síðarnefndi yfir „hlutfallslega 40% hlutdeild“ í réttindum og skyldum þess fyrrnefnda samkvæmt lánssamningi hans við Hansa ehf. frá 20. sama mánaðar. Eftir ákvæðum samningsins 28. desember 2006 fékk aðaláfrýjandi hvorki framselt þetta hlutfall af fjárkröfu sparisjóðsins á hendur Hansa ehf. né af tryggingum, sem þá höfðu verið og síðar voru settar fyrir skuldbindingum félagsins, heldur fór sparisjóðurinn áfram með þau réttindi gagnvart lántaka og veðsala og skuldbatt sig til að innheimta kröfuna og standa aðaláfrýjanda skil á hlutdeild hans í greiðslum. Í þessum lögskiptum beindust þannig réttindi aðaláfrýjanda eingöngu að Sparisjóði vélstjóra og þeim, sem síðar komu í hans stað. Aðaláfrýjandi gat af þessum sökum hvorki ráðstafað sjálfur hluta af þeim verðmætum, sem Samson eignarhaldsfélag ehf. hafði sett að handveði til Byrs sparisjóðs, né sótt á nokkurn hátt greiðslu úr hendi Hansa ehf.

Eins og áður var getið aflaði Byr sparisjóður samþykkis Samsonar eignarhaldsfélags ehf. 6. október 2008 „til að vista“ hlutabréf í eigu félagsins í Landsbanka Íslands hf. að nafnverði 21.000.000 krónur „yfir á nýjan vörsluaðila“, sem var aðaláfrýjandi. Í framhaldi af því heimilaði sparisjóðurinn að hlutabréfin yrðu færð í vörslur aðaláfrýjanda gegn því að hann bæri ábyrgð á meðferð þeirra, en aðaláfrýjandi óskaði þá eftir að sparisjóðurinn leysti þau úr veðböndum, enda ábyrgðist aðaláfrýjandi „að halda BYR skaðlausum vegna veðbandslausnarinnar“. Á því stigi naut Byr sparisjóður engra heimilda til að koma hlutabréfunum í verð til fullnustu á skuld Hansa ehf. við sig og heimilaði hann heldur ekki aðaláfrýjanda að gera annað en að taka við vörslum bréfanna. Aðaláfrýjandi fór út fyrir þá heimild með því að ráðstafa hlutabréfum að nafnvirði samtals 27.425.837 krónur til efnda á kaupum, sem hann hafði eins og áður greinir gert 2. og 3. október 2008, en án tillits til þess verður að líta svo á að féð, sem hann fékk í hendur á þennan hátt, hafi verið afrakstur innheimtuaðgerða í skilningi samningsins frá 28. desember 2006, sem skipta skyldi hlutfallslega milli aðila hans. Þegar af þessum ástæðum eru ekki efni til annars en að taka til greina kröfu gagnáfrýjanda um greiðslu á 316.952.047 krónum.

Í málinu hefur verið lagt fram afrit af bréfi lögmanns Byrs sparisjóðs til aðaláfrýjanda 30. október 2008, þar sem krafist var greiðslu fjárhæðarinnar, sem gagnáfrýjanda er hér dæmd samkvæmt framansögðu. Einnig liggur fyrir að bréf frá lögmanninum til aðaláfrýjanda var afhent til póstsendingar sama dag, svo og að sá síðarnefndi hafi tekið við því 3. nóvember 2008. Standa því ekki rök til annars en að fallast á með gagnáfrýjanda að aðaláfrýjanda beri að greiða dráttarvexti af kröfunni frá 3. desember sama ár.

Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, EA fjárfestingarfélag hf., greiði gagnáfrýjanda, Íslandsbanka hf., 316.952.047 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. desember 2008 til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.