480/2010

S og M deildu um mörk jarða sinna. Jörð M hafði verið seld úr jörð S árið 1974 og var þá kveðið á um að tiltekinn vegur réði merkjum milli jarðanna. Árið 1994 var legu vegarins breytt og hann færður til inn á jörð S. M hélt því fram að R, fyrri eigandi jarðar S, hefði munnlega gefið sér og einum af fyrri eigendum sinnar jarðar spilduna milli vegstæðanna tveggja. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt sannað teldist að fyrri eigandi jarðar S hefði rætt um að eðlilegast væri að landspildan félli til jarðar M væri ekki sannað að hann hefði með gjafaloforði verið búinn að afsala sér landspildunni þegar hann seldi landið árið 1996. Litið var til þess að R og eigendur M hefðu þá hvorki gert nokkrar ráðstafanir til þess að breyta merkjum, svo sem skylt var samkvæmt lögum nr. 41/1919 um landamerki, né aflað samþykkis sveitarstjórnar og jarðanefndar í samræmi við þágildandi jarðalög nr. 65/1976. Af þessum sökum hefði réttindum þeim, sem M taldi að gjafaloforðið hefði tekið til, ekki verið þinglýst. Einnig þótti afsal R á jörð S frá árinu 1996 ásamt meðfylgjandi uppdrætti gefa til kynna að merki skyldu miðast við eldra vegstæðið. Þótt M hefði hagnýtt sér landspilduna eða hluta hennar allt frá 1994 án athugasemda frá eigendum jarðar S var ekki talið að tómlæti þeirra hefði þau réttaráhrif að eignarréttindi S yfir landspildunni féllu niður, enda yrði reglum kröfuréttar um tómlæti og réttaráhrifum þess ekki beitt um þessa aðstöðu. Var því fallist á kröfu S um legu landamerkjanna.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. ágúst 2010. Hann krefst þess að landamerki milli jarðanna Köldukinnar land, landnúmer 176857, og Köldukinnar, landnúmer 165092, milli hnitapunktanna P02 og P11 markist af línu sem dregin er eftir nánar tilgreindum hnitapunktum milli þeirra. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. október 2010. Hún krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi eignaðist R-kk-nf G-kk-nf Þ-kk-nf jörðina Köldukinn í fyrrum Holtahreppi árið 1957. R-kk-nf G-kk-nf og eiginkona hans, A-kvk-nf B-kvk-nf, seldu fimm tilgreindum einstaklingum þann hluta jarðarinnar sem lá sunnan og austan Landvegar. Í afsali 4. ágúst 1974 vegna sölunnar er þeim hluta jarðarinnar sem seldur var lýst svo að hann lægi ,,sunnan og austan Landvegar, ... en undanskilið í kaupunum er allt land jarðarinnar, ca. 250 ha., sem er norðan Landvegar. Jörðin selst með þeim landamerkjum, sem um hana gilda“. Jarðarhlutinn sunnan og austan Landvegar, sem síðar fékk heitið Kaldakinn og landnúmerið 165092, komst síðar í eigu Holtahrepps sem seldi hann 12. maí 1985 þremur mönnum, Þ-kk-þgf G-kk-þgf, föður hans og bróður. Um landamerki jarðarhlutans í afsalinu segir: ,,Landamerki jarðarinnar eru ágreiningslaus og hafa kaupendur kynnt sér þau.“

Á árinu 1994 mun Landvegur, sem myndaði landamerki jarðarhlutanna tveggja, hafa verið byggður upp. Legu vegarins var breytt á stuttum kafla þannig að tekin var af honum hættuleg beygja með því að færa veginn til norðurs á þeim kafla. Að þeim framkvæmdum loknum er óumdeilt að hluti landsins, sem R-kk-nf G-kk-nf hélt eftir við söluna 1974 og var þá norðan Landvegar, lenti sunnan vegarins. Aðaláfrýjandi telur að þessi landspilda sé um 5,4 hektarar, en gagnáfrýjandi kveður hana vart stærri en tvo hektara.

Gagnáfrýjandi og áðurnefndur Þ-kk-nf G-kk-nf, voru sambúðarfólk fram til ársins 2000 en gengu þá í hjúskap. Þau bjuggu á Köldukinn, jarðarhlutanum sunnar Landvegar, þegar vegarbæturnar voru gerðar. Þau halda því fram að R-kk-nf G-kk-nf hafi komið að máli við þau um það leyti sem framkvæmdir við veginn stóðu og lýst yfir því að landspilda sú, er lenti sunnan nýja Landvegar, myndi ekki nýtast sér að neinu leyti. Eðlilegast væri að Landvegur myndaði áfram, eftir breytingu á legu hans, merki milli jarðarhlutanna. Hafi hann þannig gefið þeim hjónum spilduna. Gagnáfrýjandi kveðst þegar hafa byrjað að nýta spilduna, látið gera malarflöt þar sem hún hafi geymt heyrúllur, en ræktað á hluta spildunnar. Þá kveðst hún hafa látið fjarlægja hluta gamla vegarstæðisins. Hún kveðst hafa nýtt spilduna sem heyrúllustæði allt til þessa dags.

Á árinu 1996 seldi R-kk-nf G-kk-nf landið, sem hann hafði haldið eftir við söluna 1974, en land þetta fékk síðar tilgreininguna Kaldakinn land með landnúmeri 176857. Kaupendur voru S-kk-nf S-kk-nf, nágranni hans og V-kk-nf S-kk-nf, en áfrýjandi leiðir rétt sinn frá þeim. Í afsali 25. maí 1996 vegna viðskiptanna segir um hið selda. ,,Allt land mitt úr jörðinni Köldukinn, ... norðan Landvegar, að undanskildum ca. 12 ha., sem ég held eftir. Upphaflega ca. 250 ha. að stærð, en úr landinu hafa áður verið seldar landspildur, samtals 4,8 ha., samkvæmt þinglýstum afsölum. Er hið selda land því ca. 233,2 ha. að stærð. Landamerki eru greinileg og kunn.“ Með afsalinu fylgdi uppdráttur að hinu selda landi þar sem Landvegur er færður inn, með tvöfaldri óbrotinni línu, svo sem hann var fyrir breytinguna 1994, en sá hluti hans sem fluttur var til norðurs er færður inn með tvöfaldri brotinni línu. Afsalinu ásamt fyrrgreindum uppdrætti var þinglýst 20. september 1996.

Meðeigendur Þ-kk-ef G-kk-ef afsöluðu honum 26. nóvember 2001 eignarhlut þeirra í Köldukinn sem þeir höfðu keypt 1985. Í því afsali sagði um landamerki að þau væru ágreiningslaus. Með yfirlýsingu Þ-kk-ef 8. júlí 2005 afsalaði hann 50% jarðarinnar Köldukinnar til gagnáfrýjanda, en merkja jarðarinnar er ekki getið í yfirlýsingunni. Gagnáfrýjandi og Þ-kk-nf G-kk-nf skiptu síðar með sér landi Köldukinnar vegna hjúskaparslita þeirra. Var stofnskjali vegna tveggja nýrra hluta sem skildir voru út úr jörðinni þinglýst 6. mars 2006 ásamt hnitasettum uppdrætti. Merkja var ekki getið á stofnskjalinu, en á meðfylgjandi uppdrætti, sem áritaður var af skipulagsyfirvöldum, kom fram að spilda sú er færst hafði suður fyrir Landveg vegna breytingar á legu vegarins 1994 var tilgreind sem hluti Köldukinnar. Gagnáfrýjandi varð ein eigandi að því landi þegar hún keypti hlut Þ-kk-ef 14. mars 2006. Afsali vegna þeirra kaupa var þinglýst 15. júní sama ár. Í skjölum vegna viðskiptanna var landamerkja ekki getið.

Á árinu 2007 urðu tvívegis eigendaskipti að Köldukinn landi, landnúmer 176857, eða hluta þess. Í báðum tilvikum var um að ræða viðskipti aðila sem tengjast aðaláfrýjanda. Varð félagið eigandi landsins við síðari eigendaskiptin. Í báðum tilvikum er lýsing landsins orðuð á þann veg að um sé að ræða jörðina ,,Köldukinn, Holta- og Landssveit, norðan Landvegar ...“.

Aðaláfrýjandi hafði á árinu 2007 uppi kröfur um að fá að sameina lendur á svæðinu, meðal annars landið sem keypt hafði verið af R-kk-þgf G-kk-þgf árið 1996. Í skjölum vegna þeirrar sameiningar var miðað við að landspildan sem lenti sunnan Landvegar tilheyrði framangreindu landi aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi andmælti því og er ágreiningur um eignarrétt að landspildunni hér til úrlausnar.

II

Ekki er um það deilt að gamli Landvegur, sem svo er nefndur, hafi ráðið merkjum milli lands R-kk-ef G-kk-ef og lands þess, sem gagnáfrýjandi á nú. Þegar eigendaskipti hafa orðið á löndum, sem máli þessu tengjast og merkja er getið, hafa heimildarskjöl jafnan verið orðuð svo, að afsalað sé landi ,,sunnan Landvegar“ eða ,,norðan Landvegar“. Kröfugerð aðaláfrýjanda miðar við að lagðir séu til grundvallar hnitapunktar sem miðast við miðju Landvegar eins og hann lá fram til 1994. Gagnáfrýjandi hefur mótmælt því að hnitin séu réttilega tilgreind, en ekki rennt stoðum undir þau mótmæli með því að tilgreina þau hnit, sem hún telur rétt. Verður því lagt til grundvallar að kröfugerð aðaláfrýjanda sé dómtæk.

Gagnáfrýjandi andmælir kröfum aðaláfrýjanda á þeim grundvelli að hún og Þ-kk-nf G-kk-nf hafi orðið eigendur að landspildunni með gjafaloforði R-kk-ef G-kk-ef á árinu 1994, eftir breytingu á legu vegarins. Í héraðsgreinargerð gagnáfrýjanda segir að samkomulag hafi orðið með þeim þremur um að merki landa þeirra, að því leyti sem þau réðust af Landvegi, skyldu framvegis fylgja legu nýja Landvegar. R-kk-nf G-kk-nf hafi átt frumkvæðið að þessu, enda hafi hann talið skikann, sem eftir varð sunnan vegar, ekki nýtast sér og þessi skipan væri því heppilegust. Gagnáfrýjandi lýsti því í skýrslu sinni fyrir dómi að R-kk-nf G-kk-nf hafi komið á heimili hennar og Þ-kk-ef í júní 1994 og rætt þessi mál við þau. Hún kvað það hafa orðið ,,að samkomulagi að Landvegur skyldi áfram haldast sem mörk á milli jarðanna“. Hún lýsti því jafnframt, í samræmi það sem fyrr greinir, hvaða ástæður R-kk-nf G-kk-nf hafi haft fyrir þessari ráðstöfun.

Þ-kk-nf G-kk-nf lýsti því í skýrslu fyrir dómi, að R-kk-nf G-kk-nf hafi komið til hans og gagnáfrýjanda um vorið 1994 og sagt ,,að hann sjái ekki fram á að þessi skák sé honum neins virði nema bara síður væri og segist eindregið vilja gefa okkur skákina það sé frekar að hún nýtist okkur ... þar sem hún verði samfelld okkar landi og enda hafi Landvegurinn verið í mörkum síðan hann seldi ... jörðina [1974]“.

Vitnið V-kk-nf T-kk-nf Á-kk-nf bar fyrir dómi að hann hefði komið í heimsókn til gagnáfrýjanda og Þ-kk-ef og þar verið staddur R-kk-nf G-kk-nf og umræður þá verið í gangi um landspilduna. Bar þetta vitni svo að R-kk-nf G-kk-nf hafi talið ,,sig ekkert hafa við [þessa] landræmu að gera þarna neðan við veginn og vildi bara að Landvegurinn myndi marka áfram landamerkin bara eins og hafði verið.“ Hann kvaðst aldrei hafa orðið var við annað en að um þetta hefði verið fullkomin sátt. I-kvk-nf A-kvk-nf, fósturdóttir R-kk-ef G-kk-ef og eiginmaður hennar báru bæði fyrir héraðsdómi að þau hafi ekki vitað til annars en að Landvegur ætti eftir breytingar að ráða merkjum og spildan sunnan vegarins ætti að ganga til gagnáfrýjanda og Þ-kk-ef G-kk-ef. Þá gaf skýrslu Þ-kk-nf Ó-kk-nf, en hann var starfsmaður Vegagerðarinnar og starfaði við uppbyggingu nýs Landvegar. Þ-kk-nf bar að alvanalegt hefði verið að í tilvikum, er vegur réði merkjum landa og vegarstæði væri hnikað til þannig að skikar lentu handan vegar, að vegurinn svo breyttur réði áfram merkjum. Hann kvaðst hafa litið svo á að sátt væri um það með R-kk-þgf G-kk-þgf og Þ-kk-þgf G-kk-þgf að þannig skyldi það vera.

Þrír sveitarstjórnarmenn af svæðinu hafa einnig borið vitni fyrir dómi. Fram kom í skýrslum þeirra sá skilningur að R-kk-nf G-kk-nf hefði talið að landspildan sunnan vegar tilheyrði honum áfram þrátt fyrir breytingu á vegarstæðinu.

III

Eins og fram er komið átti Þ-kk-nf G-kk-nf Köldukinn, sunnan Landvegar, í óskiptri sameign með föður sínum og bróður árið 1994. Hann var þá í óvígðri sambúð með gagnáfrýjanda, sem ekki átti þá hlut í Köldukinn. Þótt sannað teldist að R-kk-nf G-kk-nf hafi rætt það við Þ-kk-þf og gagnáfrýjanda að eðlilegast væri að landspildan, sem lenti sunnan vegar, félli til þeirra og að spildan myndi ekki nýtast honum, verður, miðað við þær kröfur sem gerðar verða til sönnunar á gjafagerningi um fasteignir eða fasteignarhluta, ekki talið sannað að hann hafi með gjafaloforði verið búinn að afsala sér landspildunni þegar hann seldi landið norðan Landvegar með afsali 25. maí 1996. Hefur þýðingu í þessu sambandi að R-kk-nf G-kk-nf, Þ-kk-nf G-kk-nf og gagnáfrýjandi höfðu þá hvorki gert nokkrar ráðstafanir til þess að breyta merkjum, svo sem skylt var samkvæmt lögum nr. 41/1919 um landamerki, né afla samþykkis sveitarstjórnar og jarðanefndar til ráðstöfunarinnar, svo sem skylt var samkvæmt þágildandi jarðalögum nr. 65/1976. Þar sem þessa hafði ekki verið gætt varð réttindum þeim, sem gagnáfrýjandi telur að gjafaloforðið hafi tekið til, ekki þinglýst, sbr. 9. gr. þágildandi jarðalaga. Auk þess verður afsal R-kk-ef G-kk-ef 25. maí 1996 til S-kk-ef og V-kk-ef Sæmundssona, ásamt meðfylgjandi uppdrætti, skýrt svo að merki skyldu miðast við legu gamla Landvegar. Máttu afsalshafar vera í góðri trú um að merki landsins, sem afsalið tekur til, miðuðust við þau landmerki sem óumdeilt er að giltu fram til 1994, enda verður hvorki annað leitt af tilgreiningu á stærð landsins í afsalinu né uppdrættinum sem því fylgdi. Þegar af þessum ástæðum verður ekki talið sannað að R-kk-nf G-kk-nf hafi með gjafaloforði verið búinn að afsala sér landspildunni sunnan Landvegar er hann veitti S-kk-þgf og V-kk-þgf S-kk-þgf afsal 25. maí 1996.

Þótt sannað sé að gagnáfrýjandi hafi hagnýtt sér landspilduna eða hluta hennar allt frá 1994 til að geyma heyrúllur og plantað í aðra hluta spildunnar án athugasemda frá aðaláfrýjanda eða þeim, sem félagið leiðir rétt sinn frá, hefur það tómlæti ekki þau réttaráhrif að eignarréttindi þess yfir landspildunni séu fallin niður. Verður reglum kröfuréttar um tómlæti og réttaráhrif þess ekki beitt um þessa aðstöðu.

Samkvæmt framansögðu verður fallist á kröfur aðaláfrýjanda á þann hátt sem í dómsorði greinir.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem ákveðinn verður í einu lagi eins fram kemur í dómsorði.

Dómsorð:

Staðfest er að landamerki milli jarðanna Köldukinnar land, landnúmer 176857 og Köldukinnar, landnúmer 165092, milli hnitapunktanna P02: (A=433793.73, N=380248.85) og P11: (A=434461.403, N=380704.273), markist af línu sem dregin er um eftirgreinda hnitapunkta, er miðast við miðjan Landveg, eins og vegarstæði hans var fyrir breytingu 1994, P03: (A=433944.759, N=380190.485), P04: (A=434028.063, N=380165.777), P05: (A=434064.746, N=380165.385), P06: (A=434159.809, N=380212.33), P07: (A=434232.532, N=380314.28), P08: (A=434284.734, N=380477.997), P09: (A=434302.95, N=380518.77), P10: (A=434324.675, N=380554.457).

Gagnáfrýjandi, M-kvk-nf E-kvk-nf, greiði aðaláfrýjanda, Skeiðvöllum ehf., málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 800.000 krónur.