703/2012

Með ákæru 16. febrúar 2012 var sakamál höfðað á hendur A, B, X og Y vegna ætlaðra brota þeirra á almennum hegningarlögum nr. 19/1940 og lögum um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Með úrskurði héraðsdóms var þeim hluta ákærunnar vísað frá dómi er laut að ætlaðri markaðsmisnotkun X og hlutdeild hans í umboðssvikum A, auk eins ákæruliðs er laut að hlutdeild X og Y í meintri markaðsmisnotkun A og B. Í dómi Hæstaréttar kom fram að meta yrði hverju sinni, hvort ætluðu broti væri lýst með þeim hætti í ákæru að fullnægt væri fyrirmælum c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 og mætti í sumum tilvikum hafa lýsingu á broti hlutdeildarmanns almennari en á broti aðalmanns. Var það niðurstaða Hæstaréttar að lýsing á hlutdeildarbrotum X og Y væri fullnægjandi í ákæru samkvæmt áðurgreindu ákvæði og stæði því ekki í vegi að þeir gætu teflt fram vörnum sínum í málinu. Þá var jafnframt talið að ekki færi á milli mála fyrir hvaða háttsemi X væri ákærður sem aðalmaður ásamt meðákærðu og var lýsing á því broti einnig talin fullnægja c. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka ákæruliðina til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 2012, þar sem vísað var frá dómi b. lið I. kafla og b. lið III. kafla ákæru 16. febrúar 2012 í máli sem sóknaraðili hefur höfðað gegn varnaraðilum og tveimur öðrum, og IV. kafla ákærunnar að því leyti sem hann varðar varnaraðilann X. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og framangreindir ákæruliðir fái efnismeðferð.

Varnaraðilar krefjast þess í greinargerðum sínum að hinn kærði úrskurður verði staðfestur að því er þá varðar. Þá krefst varnaraðilinn X að allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti verði lagður á ríkissjóð.

Með ákæru 16. febrúar 2012 var höfðað sakamál á hendur varnaraðilum og tveimur öðrum, þeim A og B. Brot þau, sem ákært er fyrir, eru tilgreind í fjórum köflum, heimfærsla til refsiákvæða er í þeim fimmta og krafa um refsingu og sakarkostnað í þeim sjötta. Í ákæru er einnig að finna röksemdir sem málssóknin er reist á, sbr. d. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008.

I

Í I. kafla ákærunnar er A gefin að sök umboðssvik með því að hafa í september 2008 misnotað aðstöðu sína sem forstjóri Z banka hf. með tilgreindum hætti og látið bankann veita lán til tiltekins félags og valdið bankanum með því verulegri fjártjónshættu. Varnaraðilinn X, sem þá var framkvæmdastjóri Z Bank Luxembourg S.A., er í b. lið þessa kafla ákærður fyrir hlutdeild í framangreindu broti með nánar tilgreindum hætti. Í hinum kærða úrskurði er talið að þessi ákæruliður sé ekki skýr og sakargiftir í honum séu of almennt orðaðar. Vísað er til þeirrar skyldu ákæruvalds, sem fram komi í c. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008, að greina í ákæru svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi sé, sem ákært er út af, hvar og hvenær brot sé talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu. Sé þessu ákvæði ætlað að tryggja það að dómari þurfi ekki að velkjast í vafa um hvað sakborningi sé gefið að sök og ennfremur að sakborningur geti varist ákærunni. Taldi héraðsdómur að þessi ákæruliður uppfyllti ekki skilyrði þessa ákvæðis laganna og því bæri að vísa honum frá dómi.

Í III. kafla ákærunnar eru þeir A og B, sem þá var starfandi stjórnarformaður Z banka hf. og formaður lánanefndar stjórnar bankans, ákærðir fyrir markaðsmisnotkun í viðskiptum með hlutabréf í Z banka hf. í september 2008. Hafi háttsemin meðal annars falist í því að láta ranglega líta svo út að tiltekinn maður hefði lagt fé til kaupa á 5,01% hlutafjár í bankanum og borið af þeim fulla markaðsáhættu, þegar reyndin hafi verið önnur, eins og lýst er í ákærunni. Hafi verið um að ræða viðskipti með stóran hlut í bankanum, sem falið hafi í sér blekkingu og sýndarmennsku. Hafi þau einnig verið líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfa í bankanum misvísandi til kynna þar sem dulin hafi verið full fjármögnun bankans sjálfs á viðskiptunum og að auki aðkoma stórs hluthafa bankans, varnaraðilans Y, að þeim og einnig dulið að helmingur markaðsáhættu vegna hlutabréfanna hafi hvílt á bankanum sjálfum eftir viðskiptin. Í b. lið þessa kafla eru varnaraðilar ákærðir fyrir hlutdeild í framangreindu broti. Hafi þeir haft milligöngu um að koma viðskiptunum á og átt samskipti við kaupanda hlutabréfanna um viðskiptin. Þá hafi varnaraðilinn X tekið þátt í undirbúningi og útfærslu viðskiptafléttunnar og hafi varnaraðilinn Y einnig tekið þátt í undirbúningnum og í að gera hlutabréfaviðskiptin að veruleika ,,með aðkomu að fjármögnun þeirra“ eins og lýst sé á öðrum stað í ákærunni. Í hinum kærða úrskurði er þessi ákæruliður ekki talinn vera skýr um verknað varnaraðilans X og sé hlutur hans þar skilgreindur með mjög almennum hætti, svo sem dæmi eru tekin um í úrskurðinum. Hið sama eigi við um skilgreiningu á verknaði varnaraðilans Y, sem telja verði afar óljósa og óþarflega flókna, eins og nánar er rakið í úrskurðinum. Taldi héraðsdómur að vísa ætti þessum lið ákærunnar frá héraðsdómi.

Í IV. kafla ákærunnar er þeim A, B, X og Y gefin að sök markaðsmisnotkun. Er háttsemi þeirra talin felast í að hafa í september 2008 í fréttatilkynningu, sem birt var á vef Kauphallar Íslands og viðtölum við fjölmiðla í kjölfarið, dreift fréttum og upplýsingum sem gefið hafi eða verið líklegar til þess að gefa misvísandi upplýsingar og vísbendingar um þau viðskipti með hlutabréf, sem lýst sé í III. kafla ákærunnar. Er lýst nánar hvað í upplýsingunum hafi falist. Í a. lið þessa kafla ákærunnar er því lýst að allir ákærðu hafi veitt atbeina sinn að því að Z banki hf. hafi á tilgreindum tíma birt fréttatilkynningu á vef Kauphallar Íslands vegna viðskiptanna og er efni hennar tekið upp í ákæru. Þá eru í stafliðum b, c og d í þessum kafla tilgreind ummæli A, Y og B í nafngreindum fjölmiðlum, meðal annars um viðskiptin og ætlaða þýðingu þeirra fyrir Z banka hf. Í hinum kærða úrskurði er því lýst að í almennum inngangi þessa ákærukafla sé ekki tekið fram hvort ákærðu séu taldir hafa staðið saman að öllum þeim aðgerðum sem þar greinir. Leit héraðsdómur svo á að framsetning þessa ákærukafla væri þannig að ekki yrði ráðið með fullri vissu hvort varnaraðilinn X væri þar saksóttur fyrir allt það athæfi sem þar væri lýst. Bæri því að vísa þessum kafla ákærunnar frá dómi að því leyti sem sakargiftir beindust að varnaraðilanum X.

II

Í greinargerðum allra ákærðu sem lagðar voru fram í héraðsdómi voru gerðar kröfur um frávísun málsins frá dóminum og þær studdar fjölmörgum röksemdum, sem teknar eru saman til úrlausnar í hinum kærða úrskurði. Úrskurðurinn er aðeins til endurskoðunar hér að því leyti, sem fallist var á frávísunarkröfurnar. Í greinargerðum varnaraðila til Hæstaréttar er leitast við að renna fleiri stoðum undir réttmæti þess að vísa frá héraðsdómi þeim ákæruliðum, sem sættu frávísun. Lúta röksemdir varnaraðilanna einkum að því að fjölmargir þættir í ákærunni séu vanreifaðir, ætluð brot varnaraðilans X hafi verið framin utan íslenskrar refsilögsögu og að með því að leggja fram greinargerð rannsakenda málsins, sem sóknaraðili telji að styðjist við 1. mgr. 56. gr. laga nr. 88/2008, hafi verið brotið gegn fjölmörgum grundvallarreglum sakamálaréttarfars, einkum þeim sem lúti að réttindum sakborninga og jafnræði aðila við málsmeðferðina.

Fallist er á röksemdir héraðsdóms um að álitaefni um hvort brot, sem ákært er fyrir, sé framið utan íslenskrar refsilögsögu eða ekki, komi til athugunar við efnisúrlausn máls, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 312/2000, sem upp var kveðinn 22. febrúar 2001 og birtur á síðu 742 í dómasafni það ár. Þá er fallist á röksemdir héraðsdóms um að önnur atriði, en þau sem sérstaklega er fjallað um í III. og IV. kafla dóms þessa, og varnaraðilar telja að eigi að leiða til frávísunar, geri það ekki.

III

Í 1. mgr. 56. gr. laga nr. 88/2008 segir að lögregla taki saman skýrslu um rannsókn sína í hverju máli um sig þar sem getið skuli einstakra rannsóknaraðgerða og niðurstöðu þeirra. Eftir því sem við á skuli þar meðal annars koma fram það sem sakborningur og vitni bera við skýrslutöku, sbr. 64. og 65. gr. laganna, athugun lögreglu sjálfrar og niðurstaða skoðunar og rannsóknar sérfróðra manna. Sú samantekt um rannsókn sakamáls, sem kveðið er á um í 1. mgr. 56. gr. laganna, getur verið gagnleg fyrir dómendur og aðila máls, ekki síst sakaðan mann ef til þess kemur að höfðað verði mál á hendur honum. Þar sem um er að ræða yfirlit um rannsóknaraðgerðir og samantekt á því, sem komið hefur fram við rannsókn, verður að líta svo á að skýrslan í þeim búningi sé hluti sönnunargagna og því sé ákæruvaldinu heimilt og eftir atvikum skylt að leggja hana fram við meðferð máls fyrir dómi, sbr. 1. og 2. mgr. 110. gr., sbr. og 3. mgr. 18. gr., laga nr. 88/2008. Fyrir utan að upplýsa frekar í hverju rannsókn hafi verið fólgin ber lögreglu eða öðrum þeim, sem rannsakað hefur mál, að gæta þess við gerð skýrslunnar að þar sé hugað jafnt að atriðum sem horfa til sýknu eða sektar sakbornings, sbr. 2. mgr. 53. gr. sömu laga.

Skýrsla samkvæmt 1. mgr. 56. gr. laga nr. 88/2008 er ekki málsóknarskjal í sakamáli á sama hátt og ákæra. Af þeim sökum eiga þar ekki að koma fram hugleiðingar þess, sem rannsakað hefur málið, á borð við það hver hin ætlaða refsiverða háttsemi sé, hvaða refsiákvæði kunni að hafa verið brotin í ljósi framburðar sakbornings og vitna og hverja séu rök til að ákæra í málinu. Séu slík skjöl tekin saman af þeim sem rannsaka mál eða taka ákvörðun um ákæru er ekki um sönnunargagn að ræða og ákæruvaldinu ekki skylt að leggja það fram við meðferð sakamáls, sbr. dóm Hæstaréttar 3. október 2012 í máli nr. 609/2012. Því síður á við í skýrslu, sem hér um ræðir, að vísa til fræðirita og dómsúrlausna, svo og til hugsanlegra varna af hálfu sakbornings, verði hann ákærður, enda á sakaður maður þess fyrst kost að tefla fram vörnum af sinni hálfu eftir að ákæra hefur verið gefin út á hendur honum, eftir atvikum í skriflegri greinargerð samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga nr. 88/2008. Þau atriði, sem rakin hafa verið að framan, eiga eftir því sem við á að koma fram í ákæru og síðar í munnlegum málflutningi ákæruvalds fyrir dómi.

Skýrsla rannsakenda í máli þessu, sem sögð er tekin saman á grundvelli 1. mgr. 56. gr. laga nr. 88/2008, hefur að geyma fjölmörg atriði sem samkvæmt framansögðu eiga ekki heima í slíkri skýrslu. Þótt þetta sé aðfinnsluvert leiða þessir annmarkar ekki til frávísunar málsins, enda hafa varnaraðilar og aðrir ákærðu átt þess kost að koma að andmælum og vörnum í greinargerðum sínum samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laganna og fá frekara tækifæri til þess við aðalmeðferð málsins, þar á meðal við munnlegan flutning þess fyrir dómi.

IV

Samkvæmt c. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 skal meðal annars greina í ákæru, svo glöggt sem verða má, hver sú háttsemi er, sem ákært er út af, hvar og hvenær brotið er talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga og stjórnvaldsfyrirmæla, ef því er að skipta. Í d. lið sömu málsgreinar kemur fram að í ákæru skuli jafnframt greina röksemdir sem málsóknin er reist á, ef þörf krefur, svo sem ef mál er flókið eða umfangsmikið, en röksemdafærslan skal þá vera gagnorð og svo skýr að ekki fari á milli mála hverjar sakargiftir eru. Síðastnefnt ákvæði var nýmæli þegar lög nr. 88/2008 voru sett. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna var það skýrt á þann veg að stundum væri ekki nægilegt að greina í ákæru þau atriði, sem talin væru upp í c. lið, til þess að ákærða mætti vera ljóst hverjar þær sakir væru sem á hann væru bornar, heldur gæti þurft að gera frekari grein fyrir þeim, til dæmis með því að skýra það ákvæði, sem háttsemi ákærða væri heimfærð til, og sýna fram á, með vísun til málsatvika, hvers vegna háttsemin væri talin falla undir það ákvæði. Með tilliti til meginreglunnar um jafnræði aðila fyrir dómi væri jafnframt eðlilegt að ákæruvaldinu gæfist kostur á að greina röksemdir fyrir málsókninni í ákæru vegna þess að gert væri ráð fyrir að ákærði gæti í vissum tilvikum lagt fram skriflega greinargerð af sinni hálfu við meðferð máls fyrir dómi. Hins vegar væri tekið fram í umræddum staflið að röksemdafærslan ætti að vera gagnorð því að eftir sem áður væri gengið út frá því að það biði munnlegs málflutnings, eftir að ákærði og vitni hefðu gefið skýrslu fyrir dómi, að gera ítarlega grein fyrir atvikum málsins og röksemdum af hálfu ákæruvaldsins jafnt sem ákærða.

Eins og að framan er rakið verður lýsing á þeirri háttsemi, sem ákærða er gefin að sök í ákæru, að vera svo greinargóð og skýr að hann geti ráðið af henni og þeim röksemdum sem færðar kunna að vera fyrir sakargiftum á hendur honum, hvaða refsiverða háttsemi hann er sakaður um og hvaða ákvæði refsilaga hann er talinn hafa brotið. Ekki mega vera slík tvímæli um það hverjar sakargiftirnar eru að með réttu verði ákærða ekki talið fært að taka afstöðu til þeirra og halda uppi vörnum gegn þeim. Ákæra verður og að vera svo skýr að þessu leyti að dómara sé fært af henni einni að gera sér grein fyrir því um hvað ákærði sé sakaður og hvernig telja megi þá háttsemi refsiverða. Í þessum efnum verður ákæra að leggja fullnægjandi grundvöll að máli, þannig að fella megi dóm á það samkvæmt því, sem í henni segir, enda verður ákærði ekki dæmdur fyrir aðra hegðun en þá, sem í ákæru greinir, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008.

Það ræðst nánar af atvikum máls hvaða kröfur verða gerðar til skýrleika ákæru. Í sumum tilvikum er þannig unnt að greina nákvæmlega í ákæru hvar og hvenær ætlað brot ákærða er talið hafa verið framið, en í öðrum er þess ekki kostur eins og þegar refsiverð háttsemi, sem ákærða er gefin að sök, er álitin hafa verið fólgin í fleiri en einni athöfn eða viðvarandi athafnaleysi. Á þetta ekki síst við þegar ákært er fyrir hlutdeild í broti samkvæmt 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en þar segir að hver sá maður, sem með liðsinni í orði eða verki, fortölum, hvatningu eða á annan hátt á þátt í því, að brot samkvæmt þeim lögum er framið, skuli sæta þeirri refsingu sem við brotinu er lögð. Ef ætluð refsiverð háttsemi aðalmanns er greind með réttum hætti getur samkvæmt þessu verið nægilegt að sakargiftum á hendur hlutdeildarmanni sé lýst á almennari hátt. Eins og áður er fram komið verður þó ávallt að miða við, þegar tekin er afstaða til þess hvort vísa beri máli frá dómi sökum ófullnægjandi verknaðarlýsingar í ákæru, hvort þar sé gerð nægilega glögg grein fyrir sakargiftum svo að ákærða sé fært að taka afstöðu til þeirra og halda uppi viðhlítandi vörnum gegn þeim, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 og a. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Eins og áður greinir er varnaraðilinn X ákærður í b. lið I. kafla ákæru fyrir hlutdeild í ætluðum umboðssvikum A. Í lýsingu á ætluðu broti A er tilgreint hvenær brot sé talið framið og staðsetning þess að því marki, sem unnt er. Eins og áður er gerð grein fyrir verður að meta hverju sinni, hvort ætluðu broti sé lýst með þeim hætti í ákæru að fullnægt sé fyrirmælum c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Megi í sumum tilvikum hafa lýsingu á broti hlutdeildarmanns almennari en á broti aðalmanns. Samkvæmt þessu verður talið að lýsing á broti þessa varnaraðila sé fullnægjandi samkvæmt framangreindu ákvæði og standi því ekki í vegi að hann geti teflt fram vörnum sínum gagnvart þeim sakargiftum í málinu. Hið sama á við um lýsingu á ætluðum hlutdeildarbrotum beggja varnaraðila í b. lið III. kafla ákærunnar.

Í IV. kafla ákærunnar eru allir fjórir ákærðu bornir sökum sem aðalmenn um markaðsmisnotkun í september 2008. Er í inngangi þessa kafla lýst almennt í hverju hin ætluðu brot ákærðu séu fólgin og hver telja megi að áhrif þeirra hafi verið. Í fjórum stafliðum er svo lýst með hvaða hætti hver hinna ákærðu eigi að hafa framið brotið, sem ákært er fyrir. Í a. lið er gerð grein fyrir að allir ákærðu hafi ljáð atbeina sinn að því að Z banki hf. hafi birt fréttatilkynningu vegna viðskiptanna á vef Kauphallar Íslands á tilteknum tíma. Er efni fréttatilkynningarinnar tekið upp í ákæruna. Í öðrum stafliðum er tíunduð háttsemi annarra ákærðu en varnaraðilans X. Fer ekki á milli mála fyrir hvaða háttsemi X er ákærður samkvæmt þessum lið og að lýsing á broti fullnægi c. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Verður því þessum ákærulið ekki vísað frá dómi að því er hann varðar.

Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka þessa liði til löglegrar meðferðar ásamt öðrum liðum ákærunnar.

Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka b. lið I. kafla og b. lið III. kafla ákæru 16. febrúar 2012, svo og IV. kafla ákærunnar, að því er varðar varnaraðilann X, til löglegrar meðferðar.