300/2011

Sóknaraðilarnir Skiki ehf., Blomstra ehf., Íslenska útflutningsmiðstöðin hf., Ó-kk-nf Y-kk-nf og R-kvk-nf Ó-kvk-nf

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari og H-kvk-nf H-kvk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 15. apríl 2011 sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. apríl 2011, þar sem krafa varnaraðilans, hollenska sveitafélagsins Gemeente Alphen aan den Rijn, hér eftir nefndur GAR, að fjárhæð 3.000.000 evrur, með 4,92% samningsvöxtum frá 28. ágúst 2008 til 10. október sama ár, en 6% dráttarvöxtum af 3.017.630 evrum frá þeim degi til 7. apríl 2009, en af 2.996.743 evrum frá þeim degi til og með 22. apríl 2009, var viðurkennd sem forgangskrafa við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga.

Sóknaraðilinn Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited auk þrjátíu og tveggja annarra í sama hópi krefjast þess að kröfu varnaraðilans GAR verði hafnað sem forgangskröfu samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Til vara er þess krafist að verði fallist á að einhver hluti kröfu sveitarfélagsins njóti forgangs þá skuli sú fjárhæð vera að hámarki 20.887 evrur. Að því frágengnu er þess krafist að hafnað verði kröfu sveitarfélagsins um að vextir er fallið hafa á kröfuna njóti forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Loks er þess krafist að öllum gagnkröfum sveitarfélagsins um að viðurkenndar verði kröfur um tilteknar fjárhæðir, þar með talið um forgang þeirra krafna, umfram það sem samþykkt var af slitastjórn Landsbanka Íslands hf. verði hafnað. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilinn Bayerische Landesbank og tuttugu og fjórir aðrir í sama hópi krefjast þess að kröfu sveitarfélagsins verði hafnað sem forgangskröfu samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Til vara er þess krafist að verði fallist á að einhver hluti kröfu sveitarfélagsins njóti forgangs þá skuli sú fjárhæð vera að hámarki 20.887 evrur. Að því frágengnu er þess krafist að hafnað verði kröfu sveitarfélagsins um að vextir er fallið hafi á kröfuna eftir 6. október 2008 njóti forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Loks er þess krafist að hafnað verði gagnkröfum sveitarfélagsins um viðurkenningu á kröfufjárhæðum umfram þær fjárhæðir sem samþykktar hafa verið af slitastjórn varnaraðilans Landsbanka Íslands hf., þar með talið um forgangsrétt slíkra fjárhæða. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilinn Deutsche Bank Trust Company Americas krefst þess að hrundið verði niðurstöðu héraðsdóms um að áðurnefnd krafa sveitarfélagsins verði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilinn Landsbanki Guernsey Ltd. krefst þess að hinum kærða úrskurði verði breytt á þá leið að krafa sveitarfélagsins verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Til vara er þess krafist að hún verði aðeins viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 að hámarki 20.887 evrur. Loks er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 14. apríl 2011. Krefst hann staðfestingar hins kærða úrskurðar að öðru leyti en því að hafnað verði að viðurkenna 6% dráttarvexti frá og með 10. október 2008 til og með 22. apríl 2009. Loks krefst hann þess að kærumálskostnaður verði felldur niður.

Varnaraðilinn GAR kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 24. maí 2011. Hann krefst þess aðallega að viðurkennd verði krafa hans á hendur varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 3.418.331,08 evrur, til vara 3.185.489,37 evrur, til þrautavara 3.102.329,16 evrur en að því frágengnu 3.093.305,08 evrur, og að krafan njóti stöðu í réttindaröð við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilarnir WGZ Bank Luxembourg S.A., Landesbank Berlin AG, Deutsche Postbank AG, Caixa Geral de Depositos, The Royal Bank of Scotland plc., ABN AMRO Bank NV, London Branch, Sparkasse zu Lübeck AG, Vereinigte Sparkassen im Landkreis Weilheim, KfW Bankengruppe, Arrowgrass Special Situations S.a.r.l., Skiki ehf., Blomstra ehf., Íslenska útflutningsmiðstöðin hf., Ó-kk-nf Y-kk-nf og R-kvk-nf Ó-kvk-nf hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Fyrir héraðsdómi kröfðust sóknaraðilarnir Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited og fleiri og Bayerische Landesbank og fleiri þess að kröfu varnaraðilans GAR yrði vísað frá dómi að öðru leyti en því sem lýtur að fjárhæðum umfram það sem slitastjórn Landsbankans hefur samþykkt sem forgangskröfu. Í forsendum héraðsdóms fyrir hinum kærða úrskurði var þeirri kröfu hafnað, en í kærum þessara sóknaraðila til Hæstaréttar var krafan enn höfð uppi. Með bréfum þeirra 25. ágúst 2011 til Hæstaréttar var fallið frá þessari kröfu og kemur niðurstaða héraðsdóms um þetta atriði því ekki til úrlausnar fyrir réttinum.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 20. september 2011.

I

Samkvæmt heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Bankanum var eftir það veitt heimild til greiðslustöðvunar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember sama ár. Með lögum nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum áðurnefndra laga, var bankinn síðan tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði 29. sama mánaðar slitastjórn sem annast meðal annars meðferð krafna á hendur bankanum. Hún gaf út innköllun til skuldheimtumanna félagsins 30. apríl 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 30. október sama ár. Fjölmargir lýstu kröfu sinni af því tilefni, en meðal þeirra voru sóknaraðilar þessa máls eða í einhverjum tilvikum kröfuhafar, sem sóknaraðilar hafa eftir það öðlast rétt sinn frá. Í kröfum nær allra þeirra fólst jafnframt að þær hlytu stöðu í réttindaröð við slit bankans sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Í langflestum tilvikum eru sóknaraðilar alþjóðleg fjármálafyrirtæki sem eiga skuldabréf og önnur verðbréf, sem gefin voru út af varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf. Breytingar hafa orðið á hópi upphaflegra sóknaraðila málsins, en nokkrir þeirra féllu frá aðild að því undir rekstri þess í héraði og fimmtán til viðbótar una niðurstöðu héraðsdóms og hafa ekki kært hana til Hæstaréttar fyrir sitt leyti. Vegna kæru varnaraðilanna á úrskurði héraðsdóms eiga þessir fimmtán kröfuhafar aðild að málinu fyrir Hæstarétti.

Varnaraðilinn GAR sem er sveitarfélag í Hollandi krafðist þess fyrir slitastjórn að höfuðstóll kröfu hans að fjárhæð 3.000.000 evrur yrði viðurkenndur sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, ásamt 4,92% samningsvöxtum fyrir tímabilið frá 28. ágúst 2008 til og með 10. október sama ár að fjárhæð 17.630 evrur. Þá krafðist sveitarfélagið þess að viðurkenndir yrðu sem forgangskrafa dráttarvextir fyrir tímabilið 10. október 2008 til 22. apríl 2009 að fjárhæð 412.564 evrur, reiknaðir á kröfuna samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Loks krafðist hann þess að fá greiddan kostnað, 9.024,08 evrur, sem fallið hefði á kröfuna til 22. apríl 2009 og að sá kostnaður yrði viðurkenndur sem forgangskrafa. Frá lýstri fjárhæð dró sveitarfélagið innborgun 7. apríl 2009 vegna tryggingarverndar að fjárhæð 20.887 evrur. Samkvæmt þessu var fjárhæð þeirrar kröfu sem sveitarfélagið lýsti 3.418.331,08 evrur.

Að loknum kröfulýsingarfresti lýsti slitastjórn Landsbanka Íslands hf. afstöðu sinni til einstakra krafna. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði samþykkti hún höfuðstól kröfu sveitarfélagsins sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 sem og samningsvexti frá 28. ágúst 2008 til 10. október sama ár, samtals 3.017.630,00 evrur en hafnaði öðrum liðum kröfunnar. Sveitarfélagið mótmælti þessari afstöðu slitastjórnar og krafðist þess að krafan yrði viðurkennd að fullu eins og henni hafði verið lýst samkvæmt framansögðu. Sóknaraðilar og fleiri sem lýst höfðu kröfum sínum mótmæltu afstöðu slitastjórnar um viðurkenningu kröfunnar í réttindaröð samkvæmt áðurnefndu lagaákvæði. Við meðferð málsins fyrir slitastjórn var án árangurs reynt að jafna ágreininginn. Við svo búið beindi hún málinu til Héraðsdóms Reykjavíkur með bréfi 2. mars 2009 með vísan til 2. mgr. 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991.

Ágreiningur málsaðila er margþættur en hann á rót sína að rekja til áðurnefndra laga nr. 125/2008 sem sett voru 6. október 2008 en öðluðust gildi daginn eftir. Með þeim var eldri lögum breytt með þeim hætti, sem sóknaraðilar telja að fái ekki staðist og skaði verulega hagsmuni þeirra við væntanlegar greiðslur til kröfuhafa af eignum varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. við slit hans. Þá hefur því verið hreyft af hálfu hluta sóknaraðila að á ný hafi verið brotið á rétti þeirra með setningu áðurnefndra laga nr. 44/2009. Í meginatriðum eru ágreiningsefni málsins milli sóknaraðila og varnaraðila, en varnaraðila greinir einnig innbyrðis á um úrlausn afmarkaðra þátta í kröfu varnaraðilans GAR. Nánar verður vikið að málsástæðum aðilanna hér á eftir svo sem þörf er á við úrlausn málsins.

II

Í máli þessu og tíu öðrum að auki sem í september 2011 voru flutt fyrir Hæstarétti, ýmist munnlega eða skriflega, reynir á stjórnskipulegt gildi 6. gr. laga nr. 125/2008. Í einu þeirra, hæstaréttarmálinu nr. 340/2011, halda sóknaraðilar þess máls fram sömu málsástæðum og gert er í þessu máli um annmarka á lögum nr. 125/2008, en dómur í því hefur verið kveðinn upp fyrr í dag. Í kafla II í áðurnefndum dómi Hæstaréttar er gerð grein fyrir efni laga nr. 125/2008 og tilfærð orðrétt 6. gr. þeirra, sem ágreiningur málsaðila stendur einkum um, en með henni var réttindaröð krafna við skipti á búum fjármálafyrirtækja breytt þannig að innstæðukröfum var skipað sem forgangskröfum samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Í sama kafla dómsins var getið um yfirtöku Fjármálaeftirlitsins á þremur stærstu viðskiptabönkum landsins í beinu framhaldi af setningu laganna, þar á meðal varnaraðilans Landsbanka Íslands hf., og stofnun nýrra banka á grunni þeirra eldri. Loks eru í þessum kafla dómsins rakin sjónarmið sóknaraðila um stjórnskipulega annmarka á lögum nr. 125/2008, sem ættu að leiða til þess að þau yrðu virt að vettugi við úrlausn málsins og gagnstæð sjónarmið varnaraðila þess máls, sem telja að lögin samræmist bæði stjórnarskránni og fjölþjóðlegum samningum sem Ísland hefur undirgengist. Í kafla III í áðurnefndum dómi er gerð grein fyrir lögskýringargögnum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 125/2008, að því marki sem skiptir máli við úrlausn um ágreining aðilanna. Þar greinir ennfremur frá því að í lok árs 2008 voru sett lög nr. 142/2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða og þeim niðurstöðum rannsóknarnefndar á vegum Alþingis sem skipta máli hér. Í kafla IV í áðurnefndum dómi er síðan leyst úr ágreiningi um stjórnskipulegt gildi laga nr. 125/2008 þar sem hafnað er málsástæðum sóknaraðila sem reistar eru á því að lögin fari í bága við stjórnarskrána og fjölþjóðlega samninga. Umfjöllun í köflum II og III í dómi Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 á jafnt við í því máli, sem hér er til úrlausnar, og jafnframt niðurstöður í kafla IV í dóminum. Eiga almenn sjónarmið sem þar eru rakin einnig við í þessu máli. Samkvæmt því er hafnað málsástæðum sóknaraðila þessa máls sem reistar eru á því að lögin samrýmist ekki stjórnarskrá og fjölþjóðlegum samningum.

III

Eins og fyrr greinir snýst ágreiningur málsaðila meðal annars um það hvar í réttindaröð skipa skuli framangreindri kröfu varnaraðilans GAR við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Sóknaraðilar, sem allir eru almennir kröfuhafar samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, gera ekki ágreining um þá afstöðu slitastjórnar Landsbanka Íslands hf. að samþykkja höfuðstól kröfu sveitarfélagsins ásamt samningsvöxtum frá 28. ágúst 2008 til og með 10. október sama ár, en þeir telja kröfuna almenna kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 en ekki forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laganna. Ágreiningur málsaðila að þessu leyti lýtur að því hvort krafa sveitarfélagsins sem það lýsti við slit Landsbanka Íslands hf. teljist innstæða í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta og njóti sem slík forgangs við slit bankans samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 svo sem henni var breytt með 6. gr. laga nr. 125/2008 og síðar 6. gr. laga nr. 44/2009, en sá er skilningur beggja varnaraðila. Sóknaraðilar telja á hinn bóginn lögskipti sveitarfélagsins og bankans hafa verið í formi fjárfestingar eða lánssamnings, og því geti krafa sveitarfélagsins ekki talist innstæða í framangreindum skilningi og njóti því ekki forgangs. Ágreiningur málsaðila um vexti lýtur eins og síðar verður rakið fyrst og fremst að kröfu varnaraðilans GAR um dráttarvexti frá 10. október 2008 til 22. apríl 2009.

IV

Svo sem í hinum kærða úrskurði greinir tilkynnti Landsbanki Íslands hf. Fjármálaeftirlitinu með bréfi 6. mars 2006, að bankinn hefði í hyggju að stofna og starfrækja útibú í Amsterdam í Hollandi. Í bréfinu kemur fram að fyrst um sinn verði eingöngu um útlánastarfsemi að ræða með þátttöku Landsbanka Íslands hf. í sambankalánum og með almennum fyrirtækjalánum og fasteignalánum til fyrirtækja og fjárfesta. Síðar megi gera ráð fyrir að sett verði á fót innlánsstarfsemi á heildsölumarkaði fyrir innlán auk fyrirtækjaráðgjafar. Í tilkynningu bankans til Fjármálaeftirlitsins 6. september 2007 segir að bankinn tilkynni að móttaka innlánsfjár og annars fjár til endurgreiðslu muni innan skamms falla undir starfsemi útibús bankans í Amsterdam.

Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir samningi þeim sem varnaraðilar málsins gerðu 27. ágúst 2008, en sá samningur komst á fyrir milligöngu miðlarans Wallich & Matthes. Meðal gagna málsins er staðfesting dagsett 27. ágúst 2008 um innlegg (domestic depot) sem miðlarinn sendi varnaraðilanum GAR. Þar kemur fram að staðfest sé símtal fyrr sama dag, en í því símtali hafi miðlarinn gert fyrir sveitarfélagið innleggsviðskipti gegn tilteknum skilyrðum. Tekið var fram í staðfestingunni að tilvísunarnúmer væri 034566, sá sem tæki við peningum (geldneemster) sé Landsbanki Íslands hf. í Amsterdam, sá sem láti af hendi peninga (geldgeefster) sé bæjarfélagið Alphen aan den Rijn, fjárhæð (bedrag) sé 3.000.000 evrur, vextir (rente) séu 4,9200000% á ári, vaxtaútreikningar (renteberekening) séu act/360, lánstími (looptijd) sé 28. ágúst 2008 til 10. október sama ár eða 43 dagar, vaxtafjárhæð (rente bedrag) sé 17.360 evrur, greiðsla (betaling) komi frá Fortis Bank N.V. Rotterdam, endurgreiðsla (terugbetaling) sé til tiltekins banka í Haag, söluþóknun (provisie) sé 71,67 evrur og verði hún sett á mánaðarreikning.

Framangreind staðfesting miðlarans er samkvæmt gögnum málsins eina skjalið sem gefið var út vegna umræddra lögskipta varnaraðilans GAR og Landsbanka Íslands hf. Í málflutningi sveitarfélagsins fyrir Hæstarétti kom fram að það hefði getað fengið staðfestingu sama efnis frá bankanum ef eftir því hefði verið leitað, og það hefðu ýmis hollensk sveitarfélög sem áttu sams konar lögskipti við Landsbanka Íslands hf. í Hollandi og GAR gert. Vísaði varnaraðilinn í því sambandi til hollenska sveitarfélagsins Gemeente Texel sem hefði fengið staðfestingu bæði frá miðlaranum Wallich & Matthes og frá bankanum sjálfum, og hefði staðfesting bankans verið sama efnis og staðfesting miðlarans. Báðar þessar staðfestingar eru meðal gagna málsins og hefur því ekki verið andmælt að þær séu sýnishorn um það fyrirkomulag sem almennt gilti í viðskiptum útibús bankans í Amsterdam með svokölluð heildsöluinnlán.

V

Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 gilda við slit fjármálafyrirtækis sömu reglur og um rétthæð krafna á hendur þrotabúi. Þó skulu kröfur um innstæður samkvæmt lögum nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta jafnframt teljast til krafna, sem njóta rétthæðar samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Með innstæðu í skilningi 1. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 er samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins átt við innstæðu, sem er tilkomin vegna innláns eða millifærslu í hefðbundinni almennri bankastarfsemi, og viðskiptabanka eða sparisjóði ber að endurgreiða samkvæmt skilmálum, er gilda samkvæmt lögum eða samningum.

Í kafla IV hér að framan eru rakin lögskipti sveitarfélagsins GAR og útibús Landsbanka Íslands hf. í Amsterdam í tengslum við fjármuni þá sem sveitarfélagið átti hjá bankanum. Samkvæmt því sem þar kemur fram, sbr. einnig dóm Hæstaréttar í máli nr. 311/2011 sem kveðinn var upp fyrr í dag, og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða hans, að sveitarfélagið hafi átt hjá Landsbankanum innlán sem telja ber innstæðu í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 og að sú innstæða njóti tryggingarverndar samkvæmt ákvæðum þeirra laga. Af því leiðir að hin lýsta krafa sveitarfélagsins nýtur forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit bankans. Þá er og með skírskotun til forsendna dóms Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 sem og forsendna hins kærða úrskurðar fallist á þá niðurstöðu, að lágmarkstryggingarvernd sú sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 98/1999 breyti engu um að tryggð innstæða njóti í heild sinni forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991.

VI

Í hinum kærða úrskurði var komist að þeirri niðurstöðu að leysa bæri úr ágreiningi um rétt varnaraðilans GAR til dráttarvaxta af kröfu hans frá útborgunardegi umræddrar innstæðu 10. október 2008 til og með 22. apríl 2009, sem er viðmiðunardagur slitameðferðar varnaraðilans Landsbanka Íslands hf., á grundvelli hollenskra lagareglna en ekki íslenskra. Með vísan til ákvæða þeirra lagareglna, og að teknu tilliti til innborgunar frá hollenska seðlabankanum De Nederlandsche Bank N.V. (DNB) að fjárhæð 20.887 evrur 7. apríl 2009, var í úrskurðinum komist að þeirri niðurstöðu, að krafa varnaraðilans GAR skyldi bera 6% dráttarvexti frá 10. október 2008 til og með 22. apríl 2009.

Varnaraðilinn GAR sem í kröfulýsingu til slitastjórnar Landsbanka Íslands hf. og fyrir héraðsdómi krafðist dráttarvaxta af kröfu sinni á grundvelli laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, fellst ekki á þá niðurstöðu hins kærða úrskurðar að beita beri hollenskum lögum við úrlausn þessa ágreinings. Verði ekki fallist á aðalkröfu hans um dráttarvexti samkvæmt íslenskum lögum krefst hann þess að niðurstaða úrskurðarins um dráttarvexti samkvæmt hollenskum lögum verði staðfest. Í aðalkröfu GAR að fjárhæð 3.418.331,08 evrur sem lýst er hér að framan eru auk kostnaðar reiknaðir dráttarvextir samkvæmt lögum nr. 38/2001. Í varakröfu GAR, 3.185.489,37 evrur, eru auk kostnaðar reiknaðir dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 með vanefndaálagi samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands en grunndráttarvöxtum Seðlabanka Evrópu. Í annarri varakröfu GAR, 3.102.329,16 evrur, eru auk kostnaðar reiknaðir 6% dráttarvextir samkvæmt hollenskum lögum, og í þriðju varakröfunni, 3.061.501,33 evrur, eru reiknaðir 4,92% samningsvextir á ársgrundvelli frá 28. ágúst 2008 til og með 22. apríl 2009. Fyrir Hæstarétti krefst varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. þess að hinum kærða úrskurði verði breytt þannig, að hafnað verði að viðurkenna 6% dráttarvexti á kröfu sveitarfélagsins til og með 22. apríl 2009 en úrskurðurinn staðfestur að öðru leyti. Af hálfu þessa varnaraðila er á því byggt að ákvæði íslenskra laga um dráttarvexti eigi ekki við í málinu heldur hollensk lög, en hann telur hins vegar að skilyrðum þeirra laga fyrir ákvörðun dráttarvaxta sé ekki fullnægt. Samkvæmt þessu sé ekki dregin í efa sú ályktun í hinum kærða úrskurði að sveitarfélagið geti átt rétt til dráttarvaxta á grundvelli 119. gr. í 6. kafla hollensku einkamálalaganna (Burgerlijk Wetboek), það er gr. 6:119, en þeirri ályktun úrskurðarins hafnað að krafa sveitarfélagsins hafi verið vanefnd í skilningi gr. 6:83 í hollensku einkamálalögunum.

Ágreiningslaust er með varnaraðilum að útibú Landsbanka Íslands hf. í Hollandi og sveitarfélagið sömdu ekki um hverjar skyldu vera afleiðingar þess að bankinn endurgreiddi innstæðuna ekki á réttum gjalddaga. Krafa sveitarfélagsins um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar sem það lagði inn til ávöxtunar hjá útibúi bankans í Amsterdam er einkaréttarleg samningsskuldbinding í skilningi 1. mgr. 1. gr. laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar. Ágreiningslaust er með varnaraðilum að bankinn og sveitarfélagið sömdu ekki berum orðum um hvers lands lögum skyldi beita um réttarágreining sem kynni að leiða af samningi þeirra, og lagaval verður heldur ekki með vissu talið leiða af samningnum sjálfum eða öðrum atvikum, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 43/2000. Af þessu leiðir að beita ber lögum þess lands sem samningurinn um innstæðuna hefur sterkust tengsl við, sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna. Sá samningur var gerður í Hollandi, móttaka heildsöluinnlána var hluti af starfsemi útibús bankans þar í landi og bankanum bar að efna skuldbindingu sína við sveitarfélagið þar. Verður því lagt til grundvallar svo sem gert er í hinum kærða úrskurði að samningur aðila hafi sterkust tengsl við Holland. Því ber að beita lögum þess lands um það ágreiningsefni sem hér er til úrlausnar, þótt um meðferð og rétthæð kröfunnar við slitameðferðina og tryggingarvernd innstæðu sveitarfélagsins fari að íslenskum lögum.

Af c. lið 1. mgr. 10. gr. laga nr. 43/2000 leiðir, að hollensk lög gilda einnig um afleiðingar vanefnda Landsbanka Íslands hf. á skuldbindingunni við sveitarfélagið. Undir rekstri málsins hafa varnaraðilar lagt fram gögn um ákvæði hollenskra laga um vexti og eru þau að nokkru rakin í forsendum hins kærða úrskurðar. Komi til beitingar þeirra lagaákvæða í máli þessu greinir varnaraðila ekki á um efni þeirra heldur einungis hvort fullnægt sé þeim skilyrðum fyrir ákvörðun dráttarvaxta sem þar koma fram. Samkvæmt þessu og að virtum gögnum málsins verður fallist á með héraðsdómi að bæði tilvist og efni þeirra reglna séu nægilega í ljós leidd í skilningi 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði getur kröfuhafi samkvæmt gr. 6:119 í hollensku einkamálalögunum (Burgerlijk Wetboek) sem hér eftir verður skammstafað BW, átt rétt til dráttarvaxta ef fjárkrafa hans á hendur skuldara er vanefnd í skilningi laganna. Í (b) lið 1. mgr. gr. 6:80 BW er ákvæði um fyrirsjáanlegar vanefndir og áhrif þeirra. Þar kemur fram að krafa sem brátt verður gjaldkræf teljist vanefnd ef kröfuhafi getur dregið þá ályktun af skilaboðum frá skuldara að hann muni ekki geta staðið í skilum. Í enskri þýðingu ákvæðisins sem er meðal gagna málsins er þetta orðað svo: „The consequences of non-performance take effect in anticipation of the exigibility of the claim: ... (b) if the creditor must conclude from a communication of the debtor that the latter will fail in his performance ...“. Almennt ákvæði um vanefndir er í gr. 6:81 BW, í gr. 6:82 BW er fjallað um vanefndir að undangenginni skriflegri tilkynningu kröfuhafa til skuldara, og í gr. 6:83 BW er talið upp í stafliðum (a) til (c) hvenær vanefnd telst vera orðin án þess að tilkynna þurfi um það formlega. Í (c) lið gr. 6:83 segir að vanefnd teljist vera orðin án þess að tilkynna þurfi um það formlega, ef kröfuhafa má vera ljóst af skilaboðum frá skuldara að það muni bregðast að sá síðarnefndi efni skuldbindinguna. Í enskri þýðingu ákvæðisins sem er meðal gagna málsins er þetta orðað svo: „Default commences without the formality of notice of default: ... (c) where the creditor must conclude from a notice by the debtor that the latter will fail in the performance of the obligation.“

Útibú Landsbanka Íslands hf. í Amsterdam birti tilkynningu á heimasíðu sinni 8. október 2008, eða tveimur dögum áður en útibúinu bar að endurgreiða sveitarfélaginu innstæðuna. Þar segir meðal annars að leitt þyki að tilkynna að „Icesave“ geti ekki lengur staðið við skuldbindingar sínar „sem sparisjóður“ eftir að móðurfyrirtæki þess, Landsbanki Íslands hf., hafi lent í alvarlegum vandræðum í kjölfar lánsfjárkreppunnar. Innstæður „hjá Icesave“ séu bótaskyldar samkvæmt íslensku og hollensku innstæðutryggingakerfunum. Þetta feli í sér að tryggingin, allt að 100.000 evrur á hvern innstæðueiganda hjá bankanum, verði að hluta til, 20.887 evrur, bætt af íslenska innstæðutryggingakerfinu. De Nederlandsche Bank (DNB) hafi tilkynnt að hann muni aðstoða „Icesave-innstæðueigendur“ við að innheimta tryggingu sína á Íslandi og sé það staðfest í meðfylgjandi fréttatilkynningu DNB. Frekari upplýsingar verði gefnar á heimasíðu DNB um leið og þær verði tiltækar. Í fréttatilkynningu DNB sem fylgdi framangreindri fréttatilkynningu útibúsins segir að ákveðin óvissa hafi komið upp í tengslum við Landsbanka Íslands hf. í Reykjavík og „Icesave-útibú“ hans í Hollandi. Hollensk stjórnvöld séu að reyna að komast í samband við íslensk stjórnvöld til að fá skýringar en íslensku og hollensku tryggingakerfin gildi um innstæður „hjá Icesave.“ DNB muni hefja samningaviðræður við íslensk stjórnvöld um hvernig haga skuli bótum ef stofnunin skyldi hrynja. Ef þörf krefji muni DNB aðstoða innstæðueigendur við að fá bætur sínar greiddar frá Íslandi.

Tilkynningu útibús Landsbanka Íslands hf. í Amsterdam var samkvæmt ávarpsorðum sínum að sönnu beint til þeirra viðskiptavina útibúsins sem áttu innstæður á svokölluðum Icesave-reikningum. Starfsemi útibúsins fólst hins vegar bæði í því að veita viðtöku smásölu- og heildsöluinnlánum. Þegar þetta er haft í huga, litið er til aðdraganda þess að tilkynningin birtist á heimasíðunni og efni hennar er virt í heild sinni í ljósi starfsemi og starfsheimilda útibúsins, verður að líta svo á að öllum innstæðueigendum í útibúinu, þar með töldum eigendum heildsöluinnlána, hafi mátt vera ljóst af þeim skilaboðum sem fólust í tilkynningunni, að bregðast myndi að útibú bankans gæti staðið við skuldbindingar sínar gagnvart þeim þegar að gjalddaga kæmi. Verður því lagt til grundvallar, að varnaraðilinn GAR eigi með vísan til (c) liðar gr. 6:83 BW, sbr. (b) lið 1. mgr. gr. 6:80 sömu laga, rétt til dráttarvaxta á kröfu sína á grundvelli gr. 6:119 BW, enda verður ekki talið að sú málsástæða sveitarfélagsins sé of seint fram komin að rétt hans til dráttarvaxta megi styðja við gr. 6:83 téðra laga. Samkvæmt því sem að framan greinir verður tekin til greina krafa varnaraðilans GAR um dráttarvexti frá 10. október 2008 til og með 22. apríl 2009, og óumdeilt er að dráttarvextir á grundvelli gr. 6:119 voru 6% á því tímabili sem vaxtakrafa varnaraðilans GAR nær til.

VII

Varnaraðilinn GAR hefur ennfremur uppi kröfu um að áfallinn kostnaður hans til 22. apríl 2009 að fjárhæð 9.024,08 evrur verði samþykktur sem forgangskrafa við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Þessum lið kröfugerðar hans var hafnað í hinum kærða úrskurði og verður sú niðurstaða staðfest með vísan til forsendna héraðsdóms.

Í málinu er ágreiningslaust milli varnaraðila að 7. apríl 2009 greiddi Seðlabanki Hollands varnaraðilanum GAR upp í kröfu hans 20.887 evrur vegna innstæðutryggingar. Samkvæmt því og með vísan til annars þess er að framan greinir er staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að viðurkenna sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. kröfu varnaraðilans GAR að fjárhæð 2.996.743 evrur (3.000.000 + 17.630 - 20.887 = 2.996.743) sem umreiknast í 507.138.818 íslenskar krónur miðað við gengi 22. apríl 2009, sbr. 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Við þá fjárhæð bætast 6% dráttarvextir af 3.017.630 evrum frá 10. október 2008 til 7. apríl 2009 en með sömu vöxtum af 2.996.743 evrum frá þeim degi til 22. apríl 2009, sem óumdeilt er að nemi 96.562,08 evrum eða 16.341.201 krónu. Þessum lið kröfunnar verður með sama hætti skipað í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Viðurkennd fjárhæð verður dæmd í einu lagi og tiltekin í íslenskum krónum.

Fyrir héraðsdómi var hver málsaðili látinn bera sinn kostnað af málinu með skýringum sem greinir í forsendum héraðsdóms. Sú niðurstaða verður staðfest með vísan til forsendna hans. Í meginatriðum eiga sömu sjónarmið einnig við að því er varðar málskostnað fyrir Hæstarétti. Að því virtu verður hver aðili látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Krafa varnaraðilans G-x-x A-x-x a-e-x d-e-x R-x-x að fjárhæð 523.480.019 krónur á hendur varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf. er viðurkennd við slit hans. Kröfunni er skipað í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.