659/2006

A ehf. krafði H ehf. um greiðslu reiknings fyrir arkitektavinnu. H ehf. taldi að ekki hefði komist á samningur milli þeirra um vinnuna er leiddi til greiðsluskyldu. Til vara krafðist hann lækkunar á stefnufjárhæð. Fyrir lá að vinnan var unnin í tveimur áföngum, fyrst árið 2002 og síðan árið 2003. Talið var að A ehf. hefði mátt vænta greiðslu fyrir vinnuframlag sitt eftir að fyrirsvarsmaður H ehf. leitaði til stofunnar í seinna skiptið nema um annað hefði verið samið. Félagið var ekki talið hafa sýnt fram á að samningur hafi komist á milli aðila þess efnis eða að undirbúningsvinna, sem unnin hafði verið árið 2002, hafi átt að vera undanskilin ef framhald yrði á verkefninu. Þá voru málsástæður H ehf. fyrir Hæstarétti til stuðnings lækkun kröfunnar taldar of seint fram komnar. Því var fallist á kröfu A ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 27. október 2006 en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 13. desember 2006. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann málinu öðru sinni 21. desember 2006. Áfrýjandi krefst aðallega sýknu en til vara lækkunar á kröfu stefnda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Áfrýjandi, sem er einkahlutafélag, mun hafa verið stofnaður haustið 2001 af Þ-kk-þgf J-kk-þgf og Íslenskum aðalverktökum hf. Samkvæmt greinargerð áfrýjanda í héraði var markmið félagsins að reisa frístundabyggð á Hellnum í samræmi við hugmyndir Þ-kk-ef J-kk-ef og kom hann fram fyrir hönd áfrýjanda við fjármögnun og framkvæmd verkefnisins. Þ-kk-nf mun hafa leitað til J-x-x N-x-x, annars eigenda stefndu, í september 2001 og gert honum grein fyrir hugmyndum sínum. Frá upphafi hafa báðir eigendur hins stefnda félags, J-x-x N-x-x og Ó-kvk-nf F-x-x, unnið við verkefnið án athugasemda af hálfu áfrýjanda. Í febrúar 2002 fóru þau að beiðni Þ-kk-ef að Hellnum þar sem landið, gömul fjárhús og hlaða voru skoðuð og sátu einnig fund um nýtt aðalskipulag á svæðinu. Í lok sama mánaðar féllust þau á að vinna drög að tillögu um menningarmiðstöð og hótel þar sem gömlu húsin væru nýtt. Eru skissur sem þau gerðu dagsettar í mars 2002 og birtast þær í bæklingi sem Þ-kk-nf gerði til að kynna verkefnið og ber heitið „Viðskiptahugmynd á Hellnum undir Jökli“. Var ljóst að framhald málsins væri undir því komið að honum tækist að fjármagna verkefnið.

Í febrúar 2003 mun Þ-kk-nf hafa haft aftur samband við stefndu með ósk um frekari teikningar. Kom fram að viðræður stæðu yfir við norska fjárfesta og Náttúruvernd ríkisins, síðar Umhverfisstofnun, um samvinnu. Í framhaldi kom sendinefnd frá Noregi, farin var skoðunarferð að Hellnum og fundað um verkefnið, auk þess sem verktaki gerði kostnaðaráætlun. Þ-kk-nf J-kk-nf og hinir erlendu fjárfestar undirrituðu viljayfirlýsingu 31. mars 2003 um verkefnið en ekki var gengið frá samningum. Í byrjun apríl 2003 fóru stefndu fram á greiðslu eða tryggingu fyrir greiðslu. Þau héldu áfram að vinna að verkefninu til 10. apríl 2003, en þá lögðu þau hönnunarvinnu niður þar sem ekki var orðið við kröfu þeirra um að fá greitt inn á verkið og neituðu að afhenda skissur og teikningar. Þ-kk-nf stofnaði annað félag, Menningarmiðstöðina Hellnum ehf., með norskum aðila, en samþykktir þess eru dagsettar 9. apríl 2003. Í september 2003 var opnuð gestamóttaka að Hellnum og reyndist önnur arkitektastofa hafa hannað hana.

II.

Áfrýjandi byggir á því að ekki hafi komist á samningur milli aðila sem leiði til greiðsluskyldu hans. Um frumkvöðlaverkefni hafi verið að ræða. Hafi stefndi fallist á að taka þátt í athugun og hugmyndavinnu án endurgjalds, en með hugsanlega vinnu við hönnun að markmiði, þegar og ef til framkvæmda kæmi. Eiginleg hönnunarvinna hafi ekki getað hafist fyrr en eftir 27. júlí 2005 þegar aðalskipulag svæðisins var samþykkt. Stefndi hafi horfið frá verkefninu áður en til þess kom og hafi ekki afhent áfrýjanda afrakstur þeirrar vinnu sem komin var. Hafi hann þannig fyrirgert rétti sínum til hinnar eiginlegu hönnunarvinnu. Þær skissur sem áfrýjandi hafi notað í kynningarbækling sinn hafi verið byggðar á hugmyndum Þ-kk-ef J-kk-ef og birtar með samþykki stefnda. Heldur áfrýjandi því fram að í raun hafi verið um tvö verkefni að ræða, frístundabyggð, sem áfrýjandi hafi verið stofnaður um, og menningarmiðstöð sem einkahlutafélagið Menningarmiðstöðin Hellnum hafi unnið áfram við. Samskipti hans við stefnda hafi tekið til fyrrnefnda verkefnisins, en hið síðara hafi ekki verið á verksviði áfrýjanda.

Varakröfu sína um lækkun reikningsfjárhæðar stefnda byggir áfrýjandi á því að stór hluti þeirra vinnustunda sem krafist sé greiðslu fyrir hafi verið vegna skemmti- og kynnisferðar og veislu í boði áfrýjanda og komi hugmyndavinnu vegna verkefnisins ekki við. Sérstaklega er því andmælt að báðir eigendur stefnda telji að fullu þann tíma sem í þetta fór til vinnu á útseldu kaupi arkitekta. Þá er mótmælt þeim vinnustundum sem skráðar séu vegna menningarmiðstöðvar, þar sem stefnda hafi frá upphafi mátt vera ljóst „að þær hugleiðingar áttu ekki undir það verkefni sem áfrýjandi undirbjó“ og geti áfrýjandi ekki átt aðild að meintum kröfum sem því tengjast.

III.

Stefndi kveður Þ-kk-þf J-kk-þf hafa fengið sig til að vinna að hugmyndum um deiliskipulag og uppbyggingu frístundabyggðar og menningarmiðstöðvar að Hellnum. Upphafleg vinna á árinu 2002 „hafi byggst á þeirri venju á umræddu sviði, að um öflun verkefnis væri að ræða, sem ekki hefði verið ætlunin að krefja um greiðslu fyrir sérstaklega, ef ekkert framhald yrði á verkefninu.“ Haft hafi verið samband við stefnda á ný í ársbyrjun 2003 og hann beðinn um frekara vinnuframlag. Þar með hafi nefndar forsendur frá árinu áður ekki lengur átt við. Stefndi mótmælir því að honum hafi frá upphafi verið ljóst að forsenda þess að hann yrði ráðinn til verksins væri að fjárfestar myndu fást og að þeir myndu samþykkja stefnda sem arkitekt að því. Munnlegur samningur hafi komist á. Áfrýjandi hafi nýtt sér vinnu sem hafi verið unnin í samræmi við það og notfært sér að vísa til eigenda stefnda sem arkitekta við verkefnið. Samkvæmt þessu beri áfrýjanda að greiða fyrir vinnu stefnda.

Stefndi kveður áfrýjanda tefla fram nýjum málsástæðum fyrir Hæstarétti. Mótmælir hann þeim sem of seint fram komnum og haldlausum. Í héraði hafi ekki komið fram mótmæli við einstaka þætti í reikningi stefnda. Stefndi kveður tímaskráningu eðlilega og tímar vegna funda og kynnisferða hafi verið hluti af störfum hans í þágu áfrýjanda. Þá hafi áfrýjandi ekki byggt á þeim málsástæðum sem lúti að meintri aðild Menningarmiðstöðvarinnar Hellnum ehf. Upplýsingar úr hlutafélagaskrá um þetta einkahlutafélag hafi verið lagðar fram við upphaf aðalmeðferðar í héraði, en bókuð hafi verið mótmæli stefnda við framlagningunni.

IV.

Það var sameiginlegur skilningur aðila að vinna sú sem stefndi innti af hendi á árinu 2002 væri liður í tilraun til að hrinda hugmynd Þ-kk-ef J-kk-ef um uppbyggingu á Hellnum í framkvæmd. Þegar stefndi var aftur beðin um að koma að verkefninu ári síðar með því að taka þátt í kynningu fyrir hugsanlegum fjárfestum og útfæra nánar þær hugmyndir sem þegar voru uppi, mátti hann líta svo á verkefnið væri komið á annað stig. Viljayfirlýsing sú sem Þ-kk-nf og hinir erlendu aðilar undirrituðu átti samkvæmt efni sínu að vera undanfari samnings um byggingu menningarmiðstöðvar á Hellnum. Stefndi var ekki aðili að yfirlýsingunni en í 1. lið hennar segir: „J-x-x N-x-x (svo) og Ó-kvk-nf F-x-x ganga eftir því sem unnt er frá fullunnum byggingarteikningum að MENNINGARMIÐSTÖÐ, þar sem lögð skal sérstök áhersla á fyrsta byggingaráfanga. Arkitektarnir tveir skulu taka mið af viðunandi verði með tilliti til íslensks markaðsverðs.“ Samkvæmt öðrum liðum viljayfirlýsingarinnar er arkitektunum ætlað að taka þátt í að „senda inn byggingarumsóknir til sveitarfélagsins í Snæfellsbæ án óeðlilegra tafa“ og í að gera „viðskiptaáætlun og einnig rekstraráætlun, fjárfestingaráætlun og fjármögnunaráætlun.“ Frá 26. febrúar til 13. apríl 2003 nemur skráð vinna stefnda 97.5 klukkustundum, en á árinu 2002 eru 35 tímar skráðir. Mátti stefndi líta svo á að verkefnið væri með þessu komið af kynningarstigi og vænta greiðslu fyrir vinnuframlag sitt við það nema öðru vísi væri um samið. Áfrýjandi hefur ekki sannað að vinna stefnda hafi átt að vera án endurgjalds og að undirbúningsvinnan sem innt var af hendi árið 2002 hafi átt að vera undanskilin ef framhald yrði á verkefninu.

Varakrafa áfrýjanda er annars vegar á því byggð að hann beri ekki ábyrgð á þeim þætti verksins sem lúti að vinnu vegna menningarmiðstöðvar. Hins vegar byggir hann hana á því að hinn umkrafði reikningur sé of hár af ástæðum sem fyrr greinir. Í héraði var varakrafa áfrýjanda einungis byggð á því að ekki bæri að greiða fyrir annað en útlagðan kostnað. Síðari málsástæður áfrýjanda sem að þessu lúta teljast of seint fram komnar og koma því ekki til álita.

Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest.

V.

Ekki verður hjá því komist að finna að því hvernig héraðsdómur er saminn. Ekki eru gerð skýr skil á milli málsatvikalýsingar dómsins sjálfs og tilvísana til fullyrðinga aðila og í dóminum er að finna villur af ýmsu tagi. Í niðurstöðukafla er fjallað um kröfu á hendur varastefnda á undan kröfu á hendur aðalstefnda. Á skortir að gætt sé ákvæða 3. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um að dómar skuli vera stuttir og glöggir.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Hellisvellir ehf., greiði stefnda, Arkitektum Ólöfu og Joni ehf., 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.