46/2017

Við opinber skipti á dánarbúi F krafðist E þess að A, B, C og D yrði gert að greiða til baka ofgreiddan fyrirframgreiddan arf sem þau hefðu fengið úr hendi F þannig að hallað hefði á G, föður hennar. Í úrskurði héraðsdóms var krafa E tekin til greina og A, B, C og D gert að endurgreiða dánarbúinu nánar tilgreindar fjárhæðir. Í dómi Hæstaréttar var tekið undir þá niðurstöðu héraðsdóms að fyrrgreindir aðilar hefðu fengið mun meiri fjárverðmæti en faðir E. Með vísan til 32. gr. erfðalaga nr. 8/1962, og þar sem A, B, C og D hefðu ekki skuldbundið sig til þess að standa dánarbúinu skil á því sem þau kynnu að hafa fengið umfram arfshluta sinn, var kröfu E um endurgreiðslu á hinn bóginn hafnað, enda væru ekki efni til að skýra fyrrgreint ákvæði á annan veg en samkvæmt orðanna hljóðan og ósannað væri að F hefði lýst sérstaklega þeim vilja sínum að fyrirframgreiddur arfur til skylduerfingja hans skyldi vera jafn. Að öðru leyti var hafnað þeirri málsástæðu A, B, C og D að málinu hefði ekki verið réttilega beint til héraðsdóms á grundvelli 122. gr., sbr. 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., og sömuleiðis þeim röksemdum aðilanna að ómerkja bæri hinn kærða úrskurð þar sem héraðsdómara hafi brostið heimild til að endurupptaka málið.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 20. janúar 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 1. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar 2017, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi málsaðila, sem reis við opinber skipti á dánarbúi F, sem var faðir sóknaraðila og föðurafi varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara frávísunar málsins frá héraðsdómi. Að því frágengnu krefjast þau ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar málsins en að öðrum kosti að kröfur varnaraðila verði lækkaðar. Þá krefjast sóknaraðilar aðallega málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um málskostnað og kærumálskostnaður felldur niður.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem hún hefur fyrir Hæstarétti, sbr. 5. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

I

Með vísan til 2. mgr. 161. gr., sbr. 4. mgr. 150. gr., laga nr. 91/1991 verður fyrst leyst úr þeim kröfum sóknaraðila, sem lúta að formi málsins.

Kröfu sína um að málinu verði vísað frá héraðsdómi reisa sóknaraðilar á því að varnaraðili sé ekki réttur aðili þess og geti ekki gert þær dómkröfur sem settar séu fram í héraðsgreinargerð hennar. Telja sóknaraðilar að þegar ágreiningi þeirra og varnaraðila var skotið til héraðsdóms af hálfu skiptastjóra, sbr. 122. gr. laga nr. 20/1991, hafi ekki verið fullnægt skilyrðum 3. mgr. 68. gr. laganna til þess að varnaraðili færi með málið samkvæmt þeim skilmálum sem ákvæðið mælir fyrir um. Í bréfi skiptastjóra 17. desember 2015 til Héraðsdóms Reykjavíkur, þar sem ágreiningi málsaðila var vísað til úrlausnar dómsins, var gerð grein fyrir málsatvikum og í hverju ágreiningurinn fælist. Þá sagði að skiptastjóri teldi að dánarbúið ætti ekki að vera aðili að málinu. Er málið var fyrst tekið fyrir í héraðsdómi var bæði mætt af hálfu sóknaraðila og varnaraðila. Samkvæmt endurriti úr þingbók var bókað hver skyldi vera til sóknar og hver til varnar. Með bréfi skiptastjóra 7. desember 2016 staðfesti hann að gert hefði verið ráð fyrir að varnaraðila hér fyrir dómi væri heimilt að hafa uppi kröfu í málinu dánarbúinu til hagsbóta en á eigin kostnað og áhættu. Samkvæmt framansögðu verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að málinu hafi verið réttilega beint til dómsins á grundvelli 122. gr., sbr. 3. mgr. 68. gr., laga nr. 20/1991.

Kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi styðja sóknaraðilar einnig við þau rök að málatilbúnaður varnaraðila sé vanreifaður að því leyti að ekki sé gerð grein fyrir því hvernig sá ,,fyrirframgreiddi arfur sem faðir varnaraðila fékk í sinn hlut frá föður sínum árið 1983 í formi greiðslu erfðafjárskatts, eigi að hafa áhrif á samanburðinn við greiðslur til sóknaraðila.“ Meðal gagna sem fylgdu bréfi skiptastjóra 17. desember 2015 til héraðsdóms, þar sem ágreiningi aðila var vísað til úrlausnar dómsins, var erfðafjárskýrsla 24. nóvember 1983, en þar kom fram mat á þeirri fasteign sem faðir varnaraðila fékk sem fyrirframgreiddan arf, svo og að erfðafjárskattur væri 44.000 krónur. Atvik að þessu leyti lágu því fyrir í upphafi málsmeðferðar í héraði. Sóknaraðilar tefldu þó ekki fram þeirri málsástæðu í héraði að greiddur erfðafjárskattur ætti að hafa áhrif við mat á verðmæti þess fyrirframgreidda arfs sem um ræddi. Er því málsástæða um þetta of seint fram komin og verður ekki tekið tillit til hennar.

Þá krefjast sóknaraðilar ómerkingar hins kærða úrskurðar þar sem héraðsdómara hafi, eftir að málið var tekið til úrskurðar, brostið heimild til að endurupptaka það samkvæmt 104. gr. laga nr. 91/1991. Við endurupptöku málsins 15. desember 2016 var bókað í þingbók að tilefni endurupptökunnar hafi verið að dóminum hafi 8. sama mánaðar borist bréf skiptastjóra 7. þess mánaðar þar sem tekið var af skarið um að varnaraðila hér fyrir dómi hafi verið heimilt að reka málið á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991. Dómari taldi þannig að á skorti um skýrleika bréfs skiptastjóra 15. desember 2015 og endurupptók málið til að unnt væri að leggja fram bréf skiptastjórans þar sem tekið var af skarið um rétt varnaraðila til málarekstursins. Verður hafnað röksemdum sóknaraðila um að þetta eigi að leiða til ómerkingar úrskurðar héraðsdóms.

II

Röksemdir sóknaraðila fyrir því að þeim beri ekki að endurgreiða dánarbúi F þann fyrirframgreidda arf sem þau fengu frá hinum látna og var umfram það sem faðir varnaraðila, sem var samfeðra þeim, hafði fengið eru reifaðar í hinum kærða úrskurði.

Staðfest verður sú niðurstaða héraðsdóms að sóknaraðilar hafi fengið sem fyrirframgreiddan arf mun meiri fjárverðmæti en faðir varnaraðila og jafnframt staðfest niðurstaða dómsins um hvernig skuli framreikna einstök fjárverðmæti, sem greidd voru eða afhent, á grundvelli 31. gr. erfðalaga nr. 8/1962.

Stendur þá eftir að taka afstöðu til þess hvort sóknaraðilum beri að endurgreiða þær fjárhæðir sem greinir í hinum kærða úrskurði eða hvort 32. gr. erfðalaga standi því í vegi að slík endurgreiðsla verði knúin fram. Ósannað er í málinu að F hafi lýst sérstaklega þeim vilja sínum að fyrirframgreiddur arfur til skylduerfingja hans skyldi vera jafn. Áritun á erfðafjárskýrslu 21. júlí 2010, um að jöfnun arfs muni fást með peningagreiðslu, var ekki gerð af honum, heldur eiginmanni sóknaraðilans B á skrifstofu sýslumanns eftir að arfláti, sem ekki var viðstaddur, ritaði nafn sitt á skýrsluna. Þá liggur ekki fyrir að sóknaraðilar hafi skuldbundið sig til þess að standa dánarbúinu skil á því sem þau kynnu að fá umfram arfshluta sinn eða að aðrar ástæður eigi að leiða til þess að þeim sé slík endurgreiðsla skyld. Eru atvik málsins því með öðrum hætti en í dómi Hæstaréttar 20. apríl 2012 í máli nr. 133/2012. Eru ekki efni til að skýra 32. gr. erfðalaga á annan veg en samkvæmt orðanna hljóðan. Verður því hafnað kröfu varnaraðila um endurgreiðslu sóknaraðila á þeim fjárverðmætum sem þau hafa fengið umfram arfshluta sinn eftir föður þeirra.

Staðfest verður málskostnaðarákvæði héraðsdóms, svo og niðurstaða hans um gjafsóknarkostnað.

Sóknaraðilar kröfðust hér fyrir dómi bæði frávísunar málsins frá héraðsdómi og ómerkingar hins kærða úrskurðar, en þeim kröfum var báðum hafnað. Verður málskostnaður fyrir Hæstarétti felldur niður, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, en um gjafsóknarkostnað varnaraðila fer sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hafnað er kröfu varnaraðila, E, um að sóknaraðilar A, B, C og D, greiði dánarbúi F fé sem svari til þess sem þau fengu sem fyrirframgreiddan arf umfram arfshluta sinn.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms og niðurstaða hans um gjafsóknarkostnað varnaraðila eru staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur.