284/2002

K krafðist að sér yrði dæmd forsjá barnanna X, 10 ára, og Y, 7 ára, til átján ára aldurs þeirra en M hafði farið með forsjána í tæplega tvö ár samkvæmt samningi þeirra í milli sem gerður var vegna tímabundins vanda K. Tekið var fram að það væri mat þeirra sálfræðinga sem hefðu komið að málinu að báðir foreldrar væru hæfir til að fara með forsjá barnanna. Talið var að félagslegar aðstæður móður væru góðar en hún væri í hjúskap með manni sem börnunum virtist líka vel og byggi í sömu íbúð og börnin voru í áður en þau fluttu til föður. Þá væri hún heimavinnandi og hefði því nægan tíma til að hugsa um börnin. Félagslegar aðstæður föður væru hins vegar nokkuð ótryggar en sambúðarkona hans annaðist börnin að mestu leyti þar sem vinnudagur hans væri langur. Væru tengsl barnanna mun sterkari við móður en föður auk þess sem það væri eindreginn vilji telpunnar sem er 10 ára gömul að búa hjá móður. Þá væru tengsl systkinanna sterk og ekki ráðlegt að skilja þau að. Við flutning til móður myndu börnin fara á sitt gamla heimili í umhverfi sem þau þekktu vel og ættu þar vini og leikfélaga auk þess sem telpan myndi fara í sinn gamla skóla og væri engin ástæða til að ætla að hún myndi ekki fá þar þann stuðning sem hún þyrfti við námið. Enn fremur byggju foreldrar K í næsta nágrenni en þeir hefðu veitt K og börnunum mikinn og góðan stuðning. Þegar litið væri til alls þessa yrði að telja að þær breytingar hefðu orðið á aðstæðum móður að skilyrðum 1. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 20/1992 um breytingu á forsjá væri fullnægt og hagsmunum og þörfum barnanna væri best borgið með því að fela henni forsjá þeirra, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga. Hins vegar væri afar mikilvægt að börnunum yrði tryggður rúmur umgengnisréttur við föður sinn.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf. H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 18. júní 2002. Hún krefst þess, að sér verði dæmd forsjá barnanna X og Y til átján ára aldurs þeirra. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og ekki væri um gjafsóknarmál að ræða.

Ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt.

I.

Eins og fram kemur í héraðsdómi bjuggu aðilar máls þessa saman frá byrjun árs 1992 þar til upp úr sambúð slitnaði líkast til á árinu 1999, en aðila greinir á um hvenær það var. Þau eignuðust tvö börn, X, f. 1992, og Y, f. 1995. Eftir sambúðarslit voru börnin í forsjá móður sinnar þar til þau fluttust til stefnda sumarið 2000. Ástæða þess var sú, að áfrýjandi, sem haldin er meðfæddum meltingarsjúkdómi og hafði frá unga aldri margsinnis þurft að gangast undir skurðaðgerðir og fengið sterk deyfilyf, var farin að misnota lyfin, en þar til í janúar 2000 segist hún aðeins hafa notað lyf samkvæmt læknisráði. Hún segist hafa hætt neyslu allra lyfja af sjálfsdáðum í júlí 2000, er hún fór í sumarfrí til X-lands til systur sinnar, sem þar býr, en þar var hún einnig frá september til nóvember sama ár. Þar kynntist hún [...] manni, sem hún er gift í dag. Í desember 2000 misnotaði hún lyf í tvær vikur og fór þá enn til X-lands, þar sem hún dvaldist þar til í febrúar 2001. Hún fór í vímuefnameðferð í 10 daga til SÁÁ [...] 2001. Því er ómótmælt, að hún hafi hvorki neytt lyfja frá læknum né ólöglegra vímugjafa frá því í desember 2000.

Í desember 2000 undirrituðu aðilar samning þess efnis, að stefndi fengi forsjá barnanna og áfrýjandi skyldi greiða meðlag með þeim. Var samningur þessi staðfestur af sýslumanninum í Reykjavík 6. febrúar 2001. Áfrýjandi kom aldrei fyrir sýslumann og var henni ekki leiðbeint um réttaráhrif samningsins, svo sem skylt er samkvæmt 4. mgr. 33. gr. barnalaga nr. 20/1992. Hinn 29. mars 2001 fór áfrýjandi þess á leit við sýslumanninn í Reykjavík, að hann tæki forsjármálið upp að nýju. Sýslumaður ákvað 6. júlí sama ár, að forsjáin skyldi vera óbreytt hjá stefnda og staðfesti dómsmálaráðuneytið síðan ákvörðun sýslumanns 3. apríl 2002, þrátt fyrir verulega annmarka á henni. Mál þetta höfðaði áfrýjandi fyrir Héraðsdómi Suðurlands 16. maí 2001.

II.

Í héraðsdómi er ítarleg grein gerð fyrir skýrslu Á-kvk-ef S-kvk-ef og O-kk-ef E-kk-ef sálfræðinga 21. desember 2001, sem könnuðu forsjárhæfni foreldranna og tengsl þeirra við börnin svo og aðstæður þeirra. Sálfræðingarnir komust að þeirri niðurstöðu, að báðir foreldrar væru hæfir til að fara með forsjá barnanna. Móðir var talin næmari en faðir á þarfir barnanna og atlæti, sem þau þurfa. Hafi hún hvatt föður til að hafa meiri umgengni við börnin, þegar hún hafði forsjá þeirra. Neikvæðir þættir í fari móður séu saga hennar um alvarlega misnotkun lyfja og aðeins eitt ár liðið frá því að henni var hætt, og stuttur tími sé liðinn frá stofnun hjúskapar með nýjum maka. Sterkar hliðar föður séu einkum þær, að hann hafi getað boðið börnunum ákveðið öryggi í tæp tvö ár og hafi aðstoðað dóttur sína í námi í samvinnu við kennara. Neikvæðir þættir séu fyrst og fremst tímaleysi hans sjálfs til að vera með börnum sínum vegna starfs síns, þannig að sambúðarkona hans sjái nær alveg um að sinna líkamlegum þörfum barnanna og atlæti á heimilinu. Að því er varðar aðstæður foreldra og barna búi móðir í eigin húsnæði í Reykjavík, þar sem börnin áttu heima áður en þau fluttust til föður, og þekki þau því vel allar aðstæður og eigi vini og leikfélaga þar. Þá búi foreldrar móður í næsta nágrenni og mikið samband sé við þá. Eiginmaður móður vinni fulla vinnu og hafi tengst börnunum ágætlega. Faðir hafi frá því í mars 2001 búið í sveit hjá frænda sambúðarkonu sinnar, en hún sé ráðskona á búi hans. Þar búi einnig tveggja ára sonur þeirra og tveir synir hennar, en faðir vinni utan búsins og sé vinnudagur hans langur. Óvissa sé um framtíðarbúsetu fjölskyldunnar og félagsleg einangrun nokkur vegna búsetunnar. Á fjölskyldutengslaprófi komi fram, að jákvæðar tilfinningar í garð móður séu afgerandi og ráðandi hjá telpunni og tengsl systkinanna séu náin og gagnkvæm. Telpunni líki vel í skóla og virðist njóta mikillar aðstoðar í námserfiðleikum í samvinnu sálfræðings, kennara og föður. Líklegt sé, að hún þurfi sérfræðingsaðstoð framvegis. Drengurinn laði sig ágætlega að umhverfi sínu og gangi vel í skóla. Hann sé bæði tengdur föður og sambúðarkonu hans en lýsi einnig þörf fyrir umhyggju móður og hafi mikinn áhuga á að tengjast manni hennar frekar.

O-kk-nf E-kk-nf lýsti því fyrir dómi, að áfrýjandi hafi fyrst farið að misnota lyf í janúar 2000, þótt hún hafi neytt mikilla lyfja á fimm ára tímabili þar áður, en það hafi verið samkvæmt læknisráði. Ekki sé rétt að tala um misnotkun fyrr en hún fari sjálf að stýra neyslunni og skammta sér lyfin. Það sé ekkert í hennar eðli, sem bendi til þess, að hún sé fíkill að upplagi heldur virðist notkunin fyrst og fremst vera vegna eða í tengslum við veikindi hennar.

Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, komst að þeirri niðurstöðu, að staða áfrýjanda væri enn ekki það traust, að rétt væri að breyta forsjá barnanna og að ekki hafi verið sýnt fram á að slíkar breytingar hafi orðið á aðstæðum aðila, að réttlætt gæti breytingu á forsjá.

III.

Eftir að héraðsdómur gekk fór áfrýjandi þess á leit, að dómkvaddur yrði matsmaður, sem legði mat að nýju á félagslegar aðstæður barnanna, andlega líðan þeirra, tengsl þeirra við foreldrana og hæfni þeirra sem uppalenda. Var R-kvk-nf Ó-kvk-nf sálfræðingur dómkvödd til starfans og hefur matsgerð hennar 30. október 2002 verið lögð fyrir Hæstarétt svo og endurrit vitnamáls 11. nóvember sl., er sálfræðingurinn kom fyrir Héraðsdóm Suðurlands. Sálfræðingurinn vísaði um margt til þeirrar matsgerðar, sem fyrir lá í málinu og taldi ekki ástæðu til að endurtaka þau hefðbundnu próf, sem þar höfðu verið lögð fyrir, að öðru leyti en því, að nauðsynlegt þótti að endurtaka fjölskyldutengslapróf til að kanna hvort aðrar niðurstöður fengjust úr því, þar sem meiri reynsla væri komin á það hvernig börnin aðlagist því að búa hjá föður og hitta móður að jafnaði á hálfs mánaðar fresti frá föstudegi til sunnudags.

Samkvæmt B-x-x fjölskyldutengslaprófi, sem lagt var fyrir telpuna koma fram mjög sterk jákvæð tengsl við móður. Hún fær nánast öll jákvæðu skilaboðin, sem endurspegla mikla ást og væntumþykju til móður. Heildartengsl við föður eru lítil. Hann fær örfá jákvæð skilaboð og nokkur neikvæð. Sterk tengsl, aðallega jákvæð, koma fram gagnvart eiginmanni móður. Heildartengsl við sambúðarkonu föður eru þó nokkur, en aðallega er um neikvæð skilaboð að ræða. Samkvæmt viðtölum við kennara og skólastjóra hefur telpan náð miklum framförum frá því að hún byrjaði í skólanum og fær hún 5 sérkennslutíma á viku og nýtur mikils aðhalds í kennslustundum. Samskipti skólans við föður hafi verið ágæt og sé hann mjög vakandi fyrir því, sem hún sé að gera í skólanum.

Niðurstöður fjölskyldutengslaprófs, sem lagt var fyrir drenginn, leiða í ljós mjög sterk jákvæð tengsl við móður og fær hún mörg jákvæð skilaboð. Faðirinn fær örfá skilaboð og þau eru jákvæð, en heildartengsl við hann eru mjög lítil. Tengslin við sambúðarkonu föður eru jákvæð og sama gildir um eiginmann móður. Tengslin við systurina eru sterk. Samkvæmt viðtali við kennara drengsins gengur honum vel að læra og er í góðu sambandi við skólasystkini sín.

Í samantekt sinni tekur sálfræðingurinn fram, að báðir foreldrar séu hæfir til að fara með forsjá barnanna. Móðirin búi enn í húsnæði því, sem börnin bjuggu í áður en þau fluttust til föður. Samband móður og eiginmanns hennar hafi nú varað í rúm tvö ár og lifi þau venjulegu, reglusömu heimilislífi. Eiginmaðurinn hafi aðlagast íslenskum aðstæðum vel og tengist vinnufélögum ágætlega og sé í góðum tilfinningatengslum við börnin. Móðirin sé heimavinnandi og hafi tekið lyfjamisnotkun sína föstum tökum og sæki stuðningsfundi einu sinni í viku. Hún hafi nú verið án lyfja í tvö ár og því komin nokkuð góð reynsla á getu hennar til að vera án þeirra. Bæði börnin séu afar tengd henni tilfinningalega.

Í samantektinni segir ennfremur, að faðir búi enn ásamt sambúðarkonu og syni þeirra í sveit hjá frænda sambúðarkonunnar. Hún sjái að mestu um daglegar þarfir barnanna. Henni sé augljóslega annt um börnin, þó að það virðist koma frekar fram í boðum og bönnum en í tilfinningalegri nálægð. Föðurnum sé mjög umhugað um velferð barnanna og leggi sig fram um að aðstoða dótturina við heimanámið. Börnin virðist bæði vera í góðu jafnvægi og sé vel hugsað um þau á báðum heimilunum. Tilfinningatengsl þeirra séu þó mun sterkari við móður en föður samkvæmt fjölskyldutengslaprófi. Ljóst sé, að telpan þurfi áfram aðhald og stuðning í námi. Telpan taki það skýrt fram, að hún vilji frekar búa hjá móður sinni en föður, en drengurinn sé hins vegar á báðum áttum og virðist vilja gera öllum til hæfis.

Sálfræðingurinn staðfesti matsgerð sína fyrir dómi. Hún tók þar fram, að það kæmi mjög skýrt fram hjá telpunni, að hún vildi búa hjá móður og taldi það vera einlægan vilja hennar. Hún taldi börnin myndu síður en svo bera skaða af því, að forsjá yrði fengin móður. Ljóst væri, að þau væru mjög tengd móður sinni tilfinningaböndum og móðirin hefði verið reglusöm í tvö ár. Aðaláhyggjuefnið, sem hún sæi fyrir sér, væri sá stuðningur, sem telpan fengi í skólanum í sveitinni, en væntanlega væri líka fyrir hendi stuðningskerfi í Reykjavík.

IV.

Eins og að framan greinir er það mat þeirra sálfræðinga, sem að málinu hafa komið, að báðir foreldrar séu hæfir til að fara með forsjá barnanna. Börnin voru í umsjá móður frá fæðingu og fór hún með forsjá þeirra eftir samvistaslit aðila, þar til þau fluttust til föður um mitt ár 2000. Samningur foreldra um forsjána í desember 2000 var gerður vegna tímabundins vanda áfrýjanda. Ekkert liggur fyrir um það í málinu, að lyfjamisnotkun áfrýjanda hafi staðið lengur en um það bil átta mánuði, og er því ómótmælt, að hún hafi verið án vímuefna frá því í desember 2000. Er ekkert, sem gefur til kynna, að hún hafi ekki náð tökum á vanda sínum. Félagslegar aðstæður móður eru góðar. Hún er í hjúskap með manni, sem börnunum virðist líka vel og býr í sömu íbúð og börnin voru í áður en þau fluttu til föður. Móðirin er heimavinnandi og hefur því nægan tíma til að hugsa um börnin. Félagslegar aðstæður föður eru nokkuð ótryggar. Sambúðarkona hans annast börnin að mestu leyti, þar sem vinnudagur hans er langur. Samkvæmt skýrslum sálfræðinganna eru tengsl barnanna mun sterkari við móður en föður. Það er eindreginn vilji telpunnar, sem er 10 ára gömul, að búa hjá móður. Tengsl systkinanna eru sterk og ekki ráðlegt að skilja þau að. Við flutning til móður myndu börnin fara á sitt gamla heimili í umhverfi, sem þau þekkja vel og eiga þar vini og leikfélaga. Þá búa foreldrar áfrýjanda í næsta nágrenni, en þeir hafa veitt áfrýjanda og börnunum mikinn og góðan stuðning. Telpan myndi fara í sinn gamla skóla og er engin ástæða til að ætla, að hún muni þar ekki fá þann stuðning, sem hún þarf við námið.

Þegar litið er til þess, sem að framan er rakið, verður að telja að þær breytingar hafi orðið á aðstæðum móður, að skilyrðum 1. mgr. 35. gr. barnalaga um breytingu á forsjá sé fullnægt og hagsmunum og þörfum barnanna sé best borgið með því að fela henni forsjá þeirra, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga. Afar mikilvægt er, að börnunum verði tryggður rúmur umgengnisréttur við föður sinn.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað er staðfest.

Rétt er, að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður beggja málsaðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, K, skal fara með forsjá barna málsaðila, X og Y.

Ákvæði héraðsdóms um máls- og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun talsmanns hennar, 350.000 krónur.

Gjafsóknarkostnaður stefnda, M, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun talsmanns hans, 350.000 krónur.