514/2005

S höfðaði mál á hendur Í og krafðist bóta vegna haldlagningar á traktorsgröfu. Héraðsdómari taldi að S hefði ekki  aðildarhæfi að dómsmáli og var málinu vísað frá héraðsdómi af sjálfsdáðum. Í dómi Hæstaréttar var talið að frávísun héraðsdómara hefði verið réttmæt en fyrir Hæstarétt hefðu verið lögð ný gögn, sem  sýndu nægilega fram á að S væri almennt félag og uppfyllti sem slíkt skilyrði 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að geta verið aðili að málinu. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. desember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. nóvember 2005, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Hann krefst þess jafnframt að ákvörðun héraðsdómara um gjafsóknarlaun lögmanns hans verði breytt til hækkunar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi og varnaraðili dæmdur til að greiða kærumálskostnað án tillits til gjafsóknar, sem sóknaraðila hefur verið veitt í kærumáli þessu.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I.

Lögregla gerði leit á jörðinni Skarðsá í Dalabyggð 18. júní 2003 vegna gruns um undanskot eigna nafngreinds einkahlutafélags, en bú þess var tekið til gjaldþrotaskipta skömmu eftir að ætlað undanskot eigna þess varð. Lagði lögregla þá meðal annars hald á traktorsgröfu, sem talin var tilheyra þrotabúinu. Var hún fjarlægð af jörðinni, en skilað aftur síðar. Atvikum málsins er nánar lýst í hinum kærða úrskurði. Málatilbúnaður sóknaraðila er á því reistur að hann sé eigandi gröfunnar og hafi beðið tjón við það að vera sviptur umráðum hennar um tíma vegna aðgerða lögreglunnar.

Við meðferð málsins tók héraðsdómari af sjálfsdáðum til úrlausnar hvort sóknaraðili teldist geta notið aðildarhæfis að dómsmáli samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Kemur fram í forsendum hins kærða úrskurðar að af hálfu sóknaraðila sé haldið fram að hann sé almennt félag en ekki sjálfseignarstofnun og að lagt hafi verið fram í málinu ljósrit af umsókn til Hagstofu Íslands 30. nóvember 1989 um kennitölu fyrir félagið. Sé félagsins getið í fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra. Að öðru leyti liggi engin gögn fyrir um mörg atriði varðandi sóknaraðila, sem þó skipti máli, svo sem um stofnun hans, samþykktir, félagsform, stjórn og fleira. Til þess að um geti verið að ræða almennt félag, sem beri rétt og skyldu að landslögum, verði þó að gera kröfu til þess að um sé að ræða einhvers konar skipulagða samvinnu einstaklinga, sem stofnað hefur verið til í ákveðnum tilgangi. Félag verði óhjákvæmilega að styðjast við einhvers konar stofnsamþykkt eða ígildi hennar, þar sem kveðið sé á um eðli þessarar samvinnu, svo sem grunnskipulag hennar, stjórn og fyrirsvar. Þessari lágmarkskröfu sé ekki fullnægt í tilviki sóknaraðila og breyti þá engu þótt hann hafi verið skráður opinberri skráningu, fengið úthlutað kennitölu og átt athugasemdalaust í ýmsum lögskiptum bæði við einkaaðila og opinberar stofnanir. Taldi héraðsdómari að þessu virtu að sóknaraðili uppfyllti ekki skilyrði til að bera réttindi og skyldur að íslenskum rétti þannig að hann gæti verið aðili að dómsmáli, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Vísaði hann málinu við svo búið frá dómi.

II.

Við meðferð málsins hefur komið fram af hálfu sóknaraðila að formaður félagsins og annar nafngreindur maður hafi um sumarið 1989 keypt jörðina Hnúk í Dalabyggð. Hafi þeir ásamt eiginkonum sínum skömmu síðar stofnað sóknaraðila til að vinna að tilteknum markmiðum. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt svokallaða „dag- og gestabók“, sem sögð er tilheyra jörðinni. Er sú skýring gefin að í hana hafi eigendurnir og aðrir í fjölskyldum þeirra skráð sitthvað viðvíkjandi jörðinni í heimsóknum þangað, auk þess sem gestir hafi ritað þar nöfn sín. Bókin sé jafnframt fundargerðabók fyrir sóknaraðila. Er sérstök athygli vakin á skráningu í þessa bók undir fyrirsögninni „29. sept. til 1. okt. 1989“, en fram kemur að þá daga hafi eigendurnir dvalið á jörðinni með fjölskyldum sínum. Er meðal annars skráð að fundur hafi þá verið haldinn í því skyni að „stofna formlegan félagsskap utan um skógræktina“. Segir síðan að samþykkt hafi verið „nokkuð stöðluð lög fyrir félagið“, sem þó kynnu að breytast síðar, „en þau hljóða þannig: Félagið heitir Skógræktarfélagið Hnúki og skal aðsetur og varnarþing þess vera að Hnúki, Fellsstrandarhreppi, Dalasýslu. Tilgangur félagsins er landgræðsla og skógrækt í Fellsstrandahreppi, Dalasýslu og e.t.v. víðar. Þátttaka í félaginu er öllum heimil með samþ. stjórnar. Stjórn félagsins er kosin á fundi og skal skipuð einum manni og öðrum til vara. Fundi skal halda eftir þörfum og ef félagsmenn óska. Stjórn félagsins fer með öll málefni félagsins. Þannig voru lögin samþykkt í stássstofunni að Hnúki anno 30. sept. 1989.“ Segir síðan að S-kk-nf S-kk-nf yrði í stjórn en Þ-kk-nf H-kk-nf varamaður. Þessi skráning í bókina er óundirrituð, en þó má ráða að stofnendur félagsins hafi verið tveir eigendur jarðarinnar og eiginkonur þeirra auk tveggja annarra nafngreindra manna. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar segir loks að með stofnun félagsins hafi félagsmenn ekki tekið að sér ótakmarkaða ábyrgð á skuldbindingum þess.

III.

Að framan var lýst þeim ástæðum, sem leiddu til þess að málinu var vísað frá héraðsdómi, en vegna vanreifunar um hæfi sóknaraðila til að geta verið aðili að dómsmáli verður sú niðurstaða héraðsdómara ekki vefengd. Með gagnaöflun sinni fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili leitast við að bæta úr þessu. Má fallast á að fundargerð, sem getið var að framan, geti talist ígildi einhvers konar stofnsamþykktar fyrir sóknaraðila. Er þannig nægilega fram komið að sóknaraðili uppfylli skilyrði samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 til að geta verið aðili að málinu. Verður hinn kærði úrskurður samkvæmt því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnisúrlausnar.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af þessum þætti málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvörðun um gjafsóknarlaun bíður endanlegs dóms í héraði að öðru leyti en því að gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, Skógræktarfélagsins Hnúka, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 125.000 krónur.