408/2015

D krafðist þess aðallega að krafa hans, að fjárhæð 4.000.000 evrur, yrði við slitameðferð G hf. skipað í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í aðalkröfu D var gerð krafa um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en til vara gerði D kröfu um vexti „skv. frönskum reglugerðum um vexti.“ Varakrafa D var talin vera í andstöðu við 11. gr. laga nr. 38/2001 og var henni því vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Hvað aðalkröfu D varðaði var í málinu óumdeilt að G hf. hefði gengist undir ábyrgð vegna láns sem forveri D veitti A o.fl. með lánssamningi á árinu 2007. Ábyrgðin átti að ná til greiðslu vaxta og kostnaðar að fjárhæð allt að 4.000.000 evrur af öllum lánshlutum lánssamningsins. Af málatilbúnaði aðila fyrir Hæstarétti mátti ráða að óumdeilt væri að vextir og kostnaður samkvæmt lánssamningnum frá 2007 hefði greiðst að fullu að því leyti sem ábyrgð G hf. tæki til. D hélt því hins vegar fram að með stoð í samningnum frá 2007 hefði hann veitt lán samkvæmt „viðbótarlánsheimild“ í mars 2009 og hafi fjárhæð þess farið fram úr þeim 4.000.000 evrum sem G hf. hefði tekið á sig að ábyrgjast. G hf. hélt því aftur á móti fram að sá samningur hefði hvorki verið kynntur honum né hefðu breytingar verið gerðar á ábyrgð hans í tilefni af samningnum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í málinu hefði ekki verið lögð fram þýðing á lánssamningnum frá 2007, eða viðaukum við hann, og væri því ekkert komið fram um hvort þar hefði verið gert ráð fyrir „viðbótarlánsheimild“ eins og þeirri, sem virtist hafa verið neytt í mars 2009. Þá lægi samningur um lánið frá því í mars 2009 ekki fyrir í málinu. Með vísan til almennra reglna íslensks réttar var talið að ábyrgð G hf. gæti ekki haldist við eftir greiðslu og færst yfir á nýja skuldbindingu nema fyrir því væri ótvíræð stoð í samningi eða yfirlýsingu um ábyrgðina. Þá voru reglur Alþjóða verslunarráðsins um kröfuábyrgðir ekki taldar geyma ákvæði sem þessu gæti hliðrað. D var því ekki talinn hafa sýnt fram á að hann ætti kröfu sem gæti fallið undir yfirlýsingar G hf. um ábyrgð. Var aðalkröfu D því hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. júní 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2015, þar sem hafnað var að viðurkenna lýstri kröfu sóknaraðila við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að viðurkennd verði krafa hans að fjárhæð 4.000.000 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 14. október 2008 til 22. apríl 2009 og henni skipað í réttindaröð við slit varnaraðila samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, en kröfu hans um dráttarvexti af nánar tilteknum fjárhæðum frá síðastgreindum degi til greiðsludags verði skipað í réttindaröð samkvæmt 114. gr. sömu laga. Til vara gerir hann sömu kröfu að frátöldu því að höfuðstóll kröfu hans beri vexti „skv. frönskum reglugerðum um vexti“, sem nánar eru tilgreindar. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 11. júní 2015. Hann krefst þess að úrskurðurinn verður staðfestur um annað en málskostnað, sem sóknaraðila verði gert að greiða sér vegna rekstrar málsins í héraði auk kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt fyrri málslið 11. gr. laga nr. 38/2001 er heimilt við höfðun máls til heimtu peningakröfu að krefjast vaxta með vísun til 4. eða 8. gr. laganna eða dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. þeirra án þess að tilgreina hundraðshluta þeirra í stefnu og má þá dæma vexti af kröfu á sama hátt. Í öðrum tilvikum en þeim, sem þessi undantekningarregla tekur til, verður ekki hjá því komist við höfðun máls að tiltaka hundraðstölu vaxta af peningakröfu og gildir það eðli máls samkvæmt þegar kröfu er lýst við gjaldþrotaskipti eða slit fjármálafyrirtækis. Fyrrgreind varakrafa sóknaraðila um ótilgreinda vexti „skv. frönskum reglugerðum um vexti“ er í andstöðu við þessar lagaheimildir. Með því að munur á aðalkröfu hans og varakröfu í málinu lýtur ekki að öðru en vöxtum eru ekki efni til annars en að vísa af sjálfsdáðum varakröfunni í heild frá héraðsdómi.

Um kröfugerð sóknaraðila að öðru leyti er þess að gæta að samkvæmt 2. málslið 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 ber í kröfulýsingu að greina fjárhæð kröfu og vaxta í krónum og gildir þá það sama við rekstur dómsmáls samkvæmt 5. þætti laganna um ágreining um viðurkenningu lýstrar kröfu. Varnaraðili hefur ekki borið því við að sá háttur, sem sóknaraðili hefur haft á kröfugerð sinni að þessu leyti, valdi slíkum óskýrleika að efnisdómur verði ekki felldur á málið. Eru því ekki næg efni til að vísa málinu í heild frá héraðsdómi af þessum sökum.

II

Í málinu liggur fyrir samningur, sem Bear Stearns Bank plc. og Bear Stearns International Ltd. gerðu 13. júlí 2007 við Askar Apple French Holdco SCS, Ori Taurus SAS, Askar Apple ehf., Askar Apple French LP EURL og Askar Apple French GP SAS, en sóknaraðili kveðst vera kominn í stað þeirra tveggja fyrstnefndu. Í framhaldinu voru gerðir tveir aðrir samningar, 4. september 2007 og 18. mars 2009, sem virðast hafa tengst samningnum 13. júlí 2007. Í málinu hafa verið lögð fram tvö eintök af þessum þremur samningum, sem ásamt viðaukum eru alls 359 blaðsíður að lengd, og eru þau á frönsku, en á hinn bóginn engin íslensk þýðing ef frá er talið að sóknaraðili hefur lagt fram þýðingu á einni grein samningsins frá 4. september 2007, þar sem annað er ekki sagt en að um hann gildi frönsk lög. Á grundvelli þessara gagna er því ekkert unnt að rekja frekar efni samninganna, sbr. 1. og 3. mgr. 10. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en af málatilbúnaði aðilanna er ljóst að þeir deila ekki um að samningurinn 13. júlí 2007 hafi verið um veitingu svonefnds forgangsláns frá forverum sóknaraðila til Askar Apple French Holdco SCS og Ori Taurus SAS, svo og að lánið hafi verið í fimm hlutum auðkenndum með bókstöfunum A, B, C, D og F.

Samkvæmt gögnum málsins gaf varnaraðili, sem þá hét Glitnir banki hf., út yfirlýsingu 10. júlí 2007, sem beint var til Bear Stearns International Ltd., en eftir framlagðri þýðingu hljóðaði hún svo: „Askar Capital hf., Suðurlandsbraut 12, 108 Reykjavík, hefur tjáð okkur að samkvæmt forgangslánssamningi hefur verið samþykkt bankaábyrgð að fjárhæð EUR 4.000.000,00 til tryggingar vaxtagreiðslu á eftirfarandi dagsetningum: 12.01.2009, 12.04.2009 og 12.07.2009. Samkvæmt fyrirmælum Askar Capital hf. gefum við hér með út óafturkræfa greiðsluábyrgð í yðar þágu fyrir EUR 4.000.000,00. Við innum af hendi greiðslu samkvæmt ábyrgð okkar að móttekinni fyrstu skriflegri kröfu yðar sem okkur er send gegnum alþjóðlegan banka til staðfestingar á undirskriftum yðar, sem staðfestir okkur að þrátt fyrir gjaldfallna vexti hafi Askar Capital hf., ekki staðið við greiðsluskuldbindingar sínar. Þessi ábyrgð fellur úr gildi 12.07.2009 þótt þessu skjali sé ekki skilað, nema skrifleg krafa yðar samkvæmt þessari ábyrgð í samræmi við ofangreinda skilmála hafi borist okkur í Reykjavík fyrir lok þessa dags. Ábyrgð þessi fellur undir samræmdar reglur um ábyrgðarkröfur, ICC Publication nr. 458.“ Varnaraðili lét frá sér fara aðra yfirlýsingu 12. júlí 2007 um breytingu á framangreindri ábyrgð, þar sem sagði: „Tilvitnun „til tryggingar á greiðslu þóknunar og vaxta af forgangsláninu þegar 5 milljónir EUR af forgangsláni F hafa verið að fullu útgreiddar, sem vænst er að verði í fyrsta lagi á fjórða ársfjórðungi eftir lúkningu, þ.e. á vaxtagreiðsludeginum 13. júlí 2008.“ Öll önnur ákvæði og skilmálar eru óbreytt.“

Enn sendi varnaraðili frá sér yfirlýsingu 19. júlí 2007, sem beint var til Bear Stearns International Ltd., þar sem tiltekið var í upphafi að fyrri yfirlýsingarnar frá 10. og 12. sama mánaðar væru felldar niður, en að öðru leyti sagði eftirfarandi: „Askar Capital hf., Suðurlandsbraut 12, 108 Reykjavík, hefur tjáð okkur að samkvæmt forgangslánssamningi dags. 13. júlí 2007, milli Askar Apple French Holdco SCS, meðal annarra og Bear Stearns International Ltd., hefur verið samþykkt bankaábyrgð að fjárhæð EUR 4.000.000,00 til tryggingar greiðslu á þóknunum og vöxtum af forgangsláninu þegar 5 milljónir EUR af forgangsláni F hafa verið að fullu útgreiddar, sem vænst er að verði í fyrsta lagi á fjórða ársfjórðungi eftir lúkningu, þ.e. á vaxtagreiðsludeginum 13. júlí 2008. Samkvæmt fyrirmælum Askar Capital hf. gefum við hér með út óafturkræfa greiðsluábyrgð okkar í yðar þágu fyrir EUR 4.000.000,00. Við innum af hendi greiðslu samkvæmt ábyrgð okkar að móttekinni fyrstu skriflegri kröfu yðar sem okkur er send gegnum alþjóðlegan banka til staðfestingar á undirskriftum yðar, sem staðfestir okkur að þrátt fyrir gjaldfallna vexti hafi Askar Capital hf., ekki staðið við greiðsluskuldbindingar sínar. Þessi ábyrgð fellur úr gildi 12.07.2009 þótt þessu skjali sé ekki skilað, nema skrifleg krafa yðar samkvæmt þessari ábyrgð í samræmi við ofangreinda skilmála hafi borist okkur í Reykjavík fyrir lok þessa dags. Ábyrgð þessi fellur undir samræmdar reglur um ábyrgðarkröfur, ICC Publication nr. 458.“ Aftur gerði varnaraðili í tengslum við þetta yfirlýsingu 31. júlí 2007, þar sem hann leiðrétti í byrjun tvö atriði í fyrrgreindri yfirlýsingu, sem skipta hér ekki frekar máli, en bætti jafnframt eftirfarandi ákvæði við hana: „Þrátt fyrir ofangreinda málsgrein en að því tilskildu að (a) eftirstöðvar séu af ábyrgð þessari og (b) Ori Taurus SAS eða Askar French Holdco SCS skapa ekki nægilegt sjóðstreymi til að greiða forgangsskuldina, hafið þér rétt á með tilkynningu til okkar, eigi síðar en 10 virkum dögum fyrir 20. júlí 2009, að fara þess á leit við okkur að endurnýja þessa ábyrgð í eitt ár (fyrsta eins árs tímabilið) fyrir fjárhæð allt að (en ekki fram yfir) þeirri fjárhæð sem ógreidd er af þessari ábyrgð miðað við 20. júlí 2009. Þér hafið einnig rétt á (með fyrirvara um uppfyllingu skilmála sem vísað er til í undirmálsgreinum (a) og (b) hér að ofan) með tilkynningu til okkar eigi síðar en 10 virkum dögum fyrir lok fyrsta eins árs tímabilsins að fara þess á leit við okkur að endurnýja ábyrgð þessa í eitt ár í viðbót fyrir fjárhæð allt að (en ekki fram yfir) þeirri fjárhæð sem ógreidd er af þessari ábyrgð miðað við lok fyrsta árs tímabilsins. Ef við endurnýjum ekki ábyrgð þessa við annað hvort þessara tilvika eins og farið er fram á af yðar hálfu, hafið þér rétt á útgreiðslu eftirstöðva þessarar ábyrgðar.“ Loks er þess að geta að varnaraðili sendi frá sér yfirlýsingu 3. september 2007, þar sem hann leiðrétti minni háttar atriði í síðastnefndri yfirlýsingu og tiltók einnig að „raunverulegur eigandi“ ábyrgðarinnar væri Bear Stearns International Ltd.

Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í varnaraðila, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Með annarri ákvörðun 14. sama mánaðar ráðstafaði Fjármálaeftirlitið tilteknum eignum og skuldbindingum varnaraðila til nýs banka, en óumdeilt er að skuldbindingar samkvæmt fyrrgreindum yfirlýsingum um ábyrgð færðust ekki af herðum varnaraðila með þeirri ákvörðun. Varnaraðili var síðan 22. apríl 2009 tekinn til slita eftir ákvæðum XII. kafla laga nr. 161/2002 við gildistöku laga nr. 44/2009.

Bear Stearns International Ltd. beindi 14. október 2008 kröfu til varnaraðila um greiðslu á 1.463.267,36 evrum í skjóli framangreindrar ábyrgðar, en í bréfinu var tekið fram að ábyrgðin hafi orðið virk 14. júlí sama ár þegar lánsfjárhæð samkvæmt lánshluta F hafi að fullu verið ádregin, svo og að Ori Taurus SAS, Askar Capital French Holdco SCS og Askar Capital hf. hafi ekki staðið skil á greiðslum samkvæmt lánssamningi, sem krafa hafi verið gerð um 10. október 2008. Þá gerði sóknaraðili með bréfi til varnaraðila 6. febrúar 2009 kröfu um greiðslu á 1.645.356,11 evrum á grundvelli ábyrgðarinnar, en þess var getið að fyrrgreind þrjú félög hafi ekki staðið í skilum með greiðslur samkvæmt lánssamningi eftir kröfu sóknaraðila 30. janúar 2009. Einnig var minnt á að varnaraðili hefði ekki efnt skyldu sína til að greiða áðurnefndar 1.463.267,36 evrur, sem krafist var með bréfinu 14. október 2008. Loks sendi sóknaraðili bréf 3. júlí 2009 til varnaraðila, þar sem krafist var að ábyrgð þess síðarnefnda yrði framlengd um eitt ár frá 20. sama mánaðar að telja í samræmi við þá skilmála hennar, sem um ræddi í fyrrgreindri yfirlýsingu varnaraðila 31. júlí 2007, en í bréfinu var staðhæft að fullnægt væri skilyrðum fyrir þessari framlengingu, sem settar voru í yfirlýsingunni. Við þessu bréfi virðist varnaraðili ekki hafa brugðist og sendi sóknaraðili honum annað bréf 20. júlí 2009, þar sem því var lýst yfir að sóknaraðili krefðist greiðslu á fullri fjárhæð ábyrgðarinnar, 4.000.000 evrum, í samræmi við ákvæði yfirlýsingarinnar 31. júlí 2007 með því að varnaraðili hefði ekki orðið við kröfu sóknaraðila um framlengingu ábyrgðarinnar. Þessu hafnaði varnaraðili með bréfi 4. september 2009.

Sóknaraðili lýsti kröfu af framangreindu tilefni 25. nóvember 2009 við slit varnaraðila. Slitastjórn varnaraðila hafnaði að viðurkenna kröfuna með tilkynningu 15. ágúst 2011. Með því að ekki tókst að jafna ágreining aðilanna um þetta var honum beint til héraðsdóms 8. febrúar 2013, þar sem mál þetta var þingfest af því tilefni 13. mars sama ár.

III

Í hinum kærða úrskurði var lagt til grundvallar að ábyrgðin, sem varnaraðili gekkst undir gagnvart Bear Stearns International Ltd. samkvæmt áðurgreindu, hafi náð til greiðslu vaxta og kostnaðar af lánshluta F, sem kveðið hafi verið á um í lánssamningi 13. júlí 2007. Slík takmörkun á ábyrgðinni á sér enga stoð í texta hennar, sem tekinn var upp hér að framan, og eru aðilarnir sammála um það fyrir Hæstarétti að forsendur úrskurðarins séu að þessu leyti rangar. Verður því miðað við að ábyrgðin hafi átt að ná til greiðslu vaxta og kostnaðar að fjárhæð allt að 4.000.000 evrur, sem gjaldkræfur yrði á gildistíma hennar, af öllum lánshlutum samkvæmt samningnum.

Eins og getið var hér áður hefur ekki verið lögð fram í málinu þýðing á lánssamningnum frá 13. júlí 2007 eða samningum 4. september sama ár og 18. mars 2009, sem virðast hafa tengst honum. Liggja þannig ekki fyrir haldbær gögn um þær greiðsluskuldbindingar, sem ábyrgð varnaraðila átti að ná til, að frátöldum þeim takmörkuðu upplýsingum, sem er að finna um það efni í greinargerðum aðilanna í héraði og fyrir Hæstarétti. Þá eru gögn um greiðslur, sem lántakendur samkvæmt þessum samningum kunna að hafa innt af hendi til sóknaraðila eða forvera hans, verulega fábrotin og gefa ekki viðhlítandi mynd af viðskiptunum, sem ábyrgð varnaraðila sneri að. Án tillits til þessara annmarka á reifun málsins verður að líta til þess að í málatilbúnaði varnaraðila er staðhæft að komið hafi í ljós að „forgangslánasamningurinn sem ... dagsettur er þann 13. júlí 2007 hefur verið greiddur að öllu leyti“, en krafa sóknaraðila, sem nú standi orðið eftir á hendur aðalskuldurum, eigi sér stoð í öðrum lánssamningi, sem gerður hafi verið 27. mars 2009 og varði í engu ábyrgð varnaraðila. Í greinargerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti er að því er varðar atriði, sem þessar staðhæfingar varnaraðila snúa að, fundið að því að í hinum kærða úrskurði sé ranglega rætt í þessu sambandi um að lán, sem Ori Taurus SAS og Askar Apple French Holdco SCS hafi fengið 27. mars 2009 að fjárhæð 10.000.000 evrur, hafi verið viðbótarlán í lánshluta A samkvæmt samningnum frá 13. júlí 2007, svo og að það lán hafi verið veitt til að standa straum af vöxtum og kostnaði af lánshluta F samkvæmt síðastnefndum samningi. Í greinargerðinni segir síðan um þetta: „Hið rétta er að um viðbótarlánsheimild við heildarlán aðalskuldara hjá kæranda er að ræða sem veitt var til að endurfjármagna m.a. ógreidda áfallna vexti og kostnað vegna lánsins í heild. Þannig var með þessari viðbótarlánsheimild verið að höfuðstólsfæra ógreidda áfallna vexti og kostnað af láninu, sem einmitt eru þær skuldbindingar aðalskuldara sem umrædd og umþrætt ábyrgð varnaraðila samkvæmt skilmálum sínum tekur til og dómkröfur kæranda snúast um ... Vanskil aðalskuldara á greiðslu vaxta og kostnaðar af láni kæranda námu því þann 13.7.2009 skv. framangreindu samtals 4.841.677,88 evrum. Þessi vanskil voru svo höfuðstólsfærð með ádráttum á framangreinda viðbótarlánsheimild aðalskuldara sem veitt var þann 27. mars 2009.“ Í samræmi við þetta verður að byggja á því við úrlausn málsins að óumdeilt sé að vextir og kostnaður samkvæmt lánssamningi 13. júlí 2007 hafi greiðst að fullu að því leyti, sem ábyrgð varnaraðila gæti hafa tekið til þeirra útgjalda, en til þess hafi sóknaraðili veitt lán samkvæmt „viðbótarlánsheimild“ 27. mars 2009 og hafi fjárhæð þess farið fram úr þeim 4.000.000 evrum, sem varnaraðili tók á sig að ábyrgjast.

Þegar leyst er úr því hvort ábyrgð varnaraðila geti náð til 4.000.000 evra af því láni, sem sóknaraðili hefur samkvæmt framangreindu veitt 27. mars 2009, verður að gæta að því að samningur um það lán liggur ekki fyrir í málinu, en varnaraðili hefur borið því við að sá samningur hafi hvorki verið kynntur sér né hafi breytingar verið gerðar á ábyrgð hans í tilefni af samningnum. Þá liggur upphaflegi lánssamningurinn frá 13. júlí 2007 ekki fyrir í málinu í þeirri mynd að við hann verði stuðst og hefur því ekkert komið fram um hvort þar hafi verið gert ráð fyrir „viðbótarlánsheimild“ eins og þeirri, sem virðist hafa verið neytt 27. mars 2009. Samkvæmt almennum reglum íslensks réttar fellur ábyrgð þriðja manns á kröfu niður við greiðslu hennar og getur ábyrgðin ekki haldist við eftir greiðslu og færst yfir á nýja skuldbindingu, sem stofnað er til svo að greiða megi kröfuna, nema fyrir því sé ótvíræð stoð í samningi eða yfirlýsingu um ábyrgðina. Svo er ekki ástatt í máli þessu. Reglur Alþjóða verslunarráðsins um kröfuábyrgðir, svonefndar „Uniform Rules for Demand Guarantees“, sem birtar hafa verið undir númerinu 458 og vísað var til í fyrrgreindum yfirlýsingum varnaraðila, geyma ekki ákvæði sem þessu geta hliðrað. Samkvæmt þessu hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á að hann eigi kröfu, sem fallið getur undir yfirlýsingar varnaraðila um ábyrgð sem mál þetta varðar, en fyrir því ber sóknaraðili sönnunarbyrði. Verður því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að hafna aðalkröfu sóknaraðila um viðurkenningu fjárkröfu hans við slit varnaraðila.

Eftir úrslitum málsins verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Varakröfu sóknaraðila, Deutsche Pfandbriefbank AG, er vísað frá héraðsdómi.

Hafnað er aðalkröfu sóknaraðila um að viðurkennd verði krafa hans að fjárhæð 4.000.000 evrur við slit varnaraðila, Glitnis hf.

Sóknaraðili greiði varnaraðila samtals 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.