720/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B og C um að A skyldi greiða dánarbúi D leigu vegna afnota af fasteign frá því búið var tekið til opinberra skipta og þar til A skilaði lyklum að eigninni. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að B og C hefðu ekki sýnt fram á að komist hefði á samningur um leigu á fasteigninni. Þá hefðu þau ekki fært haldbær rök fyrir því að A yrði krafin um greiðslu á grundvelli almennra reglna um ólögmæta auðgun þegar af þeirri ástæðu að ósannað væri að dánarbúið hefði orðið fyrir tjóni vegna nota A af fasteigninni. Þá stoðaði ekki að vísa til til 104. gr. laga nr. 20/1991 þar sem hún gilti um opinber skipti til fjárslita milli hjóna og ætti því ekki við í málinu. Hafnaði Hæstiréttur því kröfum B og C.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. október 2013, sem barst héraðsdómi 4. nóvember sama ár og réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. október 2013, þar sem sóknaraðila var gert að greiða dánarbúi D 4.387.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. maí 2013 til greiðsludags. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar kærðu úrskurðinn fyrir sitt leyti 13. og 14. nóvember 2013. Þeir krefjast þess aðallega að sóknaraðila verði gert að greiða dánarbúinu 8.533.929 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Til vara krefjast þeir þess að við endanlega úthlutun úr dánarbúinu komi 8.533.929 krónur til frádráttar arfshluta sóknaraðila. Að þessu frágengnu krefjast varnaraðilar staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í öllum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

I

Varnaraðilar krefjast aðallega að sóknaraðila verði gert að greiða dánarbúi D leigu vegna afnota fasteignarinnar nr. [...] við [...] í Reykjavík frá því búið var tekið til opinberra skipta 2. febrúar 2009 þar til sóknaraðili skilaði lyklum að húsinu 16. febrúar 2010. Í málinu liggur fyrir fundargerð skiptafundar í dánarbúinu 1. júlí 2009. Þar var bókað að skiptastjóri áréttaði fyrirspurn til sóknaraðila um hvaða leiguverð hún hefði í huga hygðist hún búa áfram í umræddri fasteign.

Eftir að dánarbúið var tekið til opinberra skipta var eignin sett í sölumeðferð. Hinn 25. september 2009 kom fram tilboð í eignina, sem samþykkt var af dánarbúinu, en sú sala gekk ekki eftir. Eignin var síðan seld 21. janúar 2011, en ekki tilbúin til afhendingar fyrr en í lok mars sama ár.

Hinn 7. desember 2012 óskaði skiptastjóri dánarbúsins með tölvubréfi til lögmanns sóknaraðila eftir rökstuddri afstöðu sóknaraðila til þeirrar kröfu varnaraðilans B að hin fyrrnefnda greiddi leigu fyrir afnot sín af fasteigninni. Lögmaður sóknaraðila svaraði fyrirspurninni samdægurs, þar sem kröfu varnaraðilans var hafnað. Í svarinu kom meðal annars fram að sóknaraðili hafi átt lögheimili á eigninni í um tíu ár áður en móðir hennar féll frá og annast þarfir hennar. Frá því að bú móður hennar var tekið til opinberra skipta hafi eignin í raun verið í umráðum skiptastjóra sem hafi haft aðgang að henni. Þrátt fyrir að eiginleg skil á lyklum færu ekki fram fyrr en á árinu 2010 hafi sóknaraðili ekki búið þar. Á hinn bóginn hafi munir dánarbúsins og hennar, eins og annarra erfingja, verið geymdir þar.

II

Samkvæmt 1. mgr. 54. gr. laga nr. 20/1991 skal skiptastjóri dánarbús tafarlaust gera ráðstafanir til að tryggja varðveislu eigna búsins og taka ef með þarf við umráðum þeirra eða umsjón með þeim, nema hann telji hættulaust að munir búsins verði áfram í vörslu annarra, enda lýsi vörslumaður þá yfir að hann sé fús til að gæta þeirra áfram á eigin áhættu. Þá segir í 1. mgr. 67. gr. laganna að meðan á opinberum skiptum stendur fari skiptastjóri með forræði dánarbúsins og sé hann einn bær um að ráðstafa hagsmunum og svara fyrir skyldur þess. Jafnframt segir í sömu málsgrein að skiptastjóri komi fram af hálfu búsins fyrir dómi og geri samninga og aðra löggerninga í nafni þess. Í 1. mgr. 68. gr. sömu laga er síðan mælt fyrir um að skiptastjóri skuli þegar eftir skipun sína gera ráðstafanir um gagnkvæma samninga búsins og önnur atriði sem verða talin mikilvæg fyrir hagsmuni þess og þola ekki bið. Að lokum segir í 3. mgr. greinarinnar að ákveði skiptastjóri að halda ekki uppi hagsmunum sem búið kann að njóta eða geta notið, hvort sem það er gert samkvæmt ályktun skiptafundar eða ekki, geti erfingi gert það í eigin nafni til hagsbóta búinu hafi skiptastjóri ekki þegar skuldbundið það á annan veg.

Í skýrslu skiptastjóra dánarbús D fyrir héraðsdómi kom fram að áðurnefnd fasteign hafi verið sett í sölu og væntingar verið um að hún seldist fljótlega. Á skiptafundi 1. júlí 2009 hafi verið rætt hvort sóknaraðili ætti að borga leigu og jafnframt hve há hún ætti að vera. Hins vegar hafi ekki verið unnt að leigja eignina út vegna þess mikla fjölda muna og annars innbús sem þar var og það því aldrei komið til greina. Jafnframt hafi verið ákveðið að hrófla ekki við innbúinu fyrr en búið væri að selja eignina. Svo sem áður greinir var eignin loks seld 21. janúar 2011, en ekki tilbúin til afhendingar fyrr en í lok mars sama ár.

Sönnunarbyrði um að sóknaraðila beri að greiða dánarbúinu leigu vegna afnota af umræddri fasteign hvílir á varnaraðilum. Eins og áður var rakið lýsti skiptastjóri búsins því fyrir dómi að ekki hefði verið unnt að leigja eignina út eins og aðstæðum var háttað og að framan er lýst. Hafi það því aldrei komið til greina. Fær þessi ályktun skiptastjórans stoð í öðrum gögnum málsins, þar á meðal skráningu og verðmati muna tilheyrandi dánarbúinu, sem fram fór í apríl 2009 og ber með sér að innbúið hafi verið mjög mikið að vöxtum.

Fallist er á með héraðsdómi að varnaraðilar hafi ekki sýnt fram á að komist hafi á samningur milli dánarbúsins og sóknaraðila um leigu á fyrrnefndri fasteign. Þá hafa þeir ekki fært haldbær rök fyrir því að sóknaraðili verði krafin um greiðslu á grundvelli almennra reglna kröfuréttar um ólögmæta auðgun þegar af þeirri ástæðu að ósannað er að dánarbúið hafi orðið fyrir tjóni vegna nota sóknaraðila af eigninni. Að lokum stoðar varnaraðila ekki að vísa til stuðnings varakröfu sinni til 104. gr. laga nr. 20/1991 af þeim sökum að hún gildir um opinber skipti til fjárslita milli hjóna og á því ekki við hér.

Samkvæmt framansögðu verður kröfum varnaraðila hafnað.

Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Kröfum varnaraðila, B og C, er hafnað.

Varnaraðilar greiði sóknaraðila, A, óskipt 500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.