457/2011

Landeigendur á Vatnsleysuströnd á Reykjanesi, H hf. o.fl., leituðu í sameiningu eftir viðurkenningu á landamerkjum jarðeigna þeirra gagnvart jörðunum Krýsuvík og Hrauni og höfðuðu í því skyni dómsmál gegn eigendum jarðanna. H hf. o.fl. reistu kröfur sínar einkum á landamerkjabréfum fyrir jarðeignir sínar, landfræðilegum aðstæðum og ýmsum eldri heimildum gagnvart eigendum Krýsuvíkur og ætluðum annmörkum á landamerkjabréfum Krýsuvíkur og Hrauns gagnvart jörðum á Vatnsleysuströnd. Töldu þeir að landamerkin væru því sem næst eftir endilöngum miðjum fjallgarði sem liggur á svæðinu frá suðvestri til norðausturs. Eigendur Krýsuvíkur mótmæltu því með vísan til landamerkjabréfs Krýsuvíkur frá 1890. Lagt var til grundvallar að landamerkjabréf jarðeigna á Vatnsleysuströnd og landamerkjabréf Krýsuvíkur væru ósamrýmanleg, þó þannig að óvissa væri um staðsetningu kennileitisins Trölladyngjufjallsrætur að vestan. Talið var að landamerkjabréf fyrir jarðeignir á Vatnsleysuströnd uppfylltu ekki það skilyrði að hafa verið samþykkt af eigendum og umráðamönnum aðliggjandi jarða. Landamerkjabréf fyrir Krýsuvík var hins vegar samþykkt og voru H hf. o.fl. ekki talin hafa fært sönnur á að annmarkar væru á því bréfi. Þá voru kröfur H hf. o.fl. á hendur eigendum Hrauns ekki taldar eiga sér stoð í landamerkjabréfum. Voru landeigendur Krýsuvíkur og Hrauns því sýknaður af kröfum H hf. o.fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og G-kk-nf G-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 26. júlí 2011. Þeir krefjast þess að landamerki milli Bergskots, Breiðagerðis, Hvassahrauns spildu, Höfða, Kálfatjarnar, Narfakots, Þórustaða, Austurkots, Efri-Brunnastaða 1 og 2, Skjaldarkots, Halakots, Naustakots, Neðri-Brunnastaða, Traðarkots, Suðurkots Efra, Suðurkots Neðra, Hlöðuness, Halldórsstaða, Auðna, Ytri-Ásláksstaða, Sjónarhóls, Stóra-Knarrarness I, Stóra-Knarrarness II, Minna-Knarrarness, Hvassahrauns, Landakots, Minni-Vatnsleysu og Stóru-Vatnsleysu annars vegar og jarðanna Krýsuvíkur og Hrauns í Grindavík hins vegar verði ákveðin og dregin í punkta með nánar tilgreindum hnitasetningum á svofelldan hátt: Aðallega gagnvart jörðinni Krýsuvík úr Markhelluhól beina stefnu um Grænavatnseggjar í Framfell, en þaðan á móti jörðinni Hrauni til vesturs í Hraunsels-Vatnsfell og þaðan í Vatnskatla. Til vara gagnvart jörðinni Krýsuvík úr Markhelluhól beina stefnu í hæsta punkt Trölladyngju og þaðan beina stefnu um Grænavatnseggjar í Framfell, en þaðan á móti jörðinni Hrauni til vesturs í Hraunsels-Vatnsfell og þaðan í Vatnskatla. Að þessu frágengnu gagnvart jörðinni Krýsuvík úr Markhelluhól beina stefnu um Grænavatnseggjar í Framfell/Vesturfell, en þaðan á móti jörðinni Hrauni til vesturs í Hraunsels-Vatnsfell og Vatnskatla. Að því frágengnu gagnvart jörðinni Krýsuvík úr Markhelluhól beina stefnu í hæsta punkt Trölladyngju og síðan beina stefnu um Grænavatnseggjar í Framfell/Vesturfell, en þaðan á móti jörðinni Hrauni til vesturs í Hraunsels-Vatnsfell og Vatnskatla. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi íslenska ríkið krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda.

Stefndu Héraðsnefnd á Suðurnesjum, H-kvk-nf L-kvk-nf K-kvk-nf, H-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf, H-kvk-nf B-kvk-nf B-kvk-nf, L-kvk-nf K-kvk-nf K-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf S-kk-nf, H-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf I-kvk-nf A-kvk-nf, A-kvk-nf Þ-kvk-nf G-kvk-nf, K-kvk-nf K. A-kvk-nf, M-kvk-nf K-kvk-nf G-kvk-nf, dánarbú E-kk-ef G-kk-ef, M-kk-nf L. A-kk-nf, K-kvk-nf S. A-kvk-nf, S-kk-nf G-kk-nf og M-kvk-nf S-kvk-nf krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda.

Áfrýjendur hafa stefnt G-kk-þgf S. K-kk-þgf, Ó-kk-þgf Þ-kk-þgf J-kk-þgf, S-kk-þgf K-kk-þgf E-kk-þgf, S-kk-þgf V-kk-þgf E-kk-þgf, S-kvk-þgf J-kvk-þgf, S-kk-þgf E-kk-þgf, S-kvk-þgf J-kvk-þgf, K-kk-þgf E-kk-þgf, G-kvk-þgf E-kvk-þgf, P-kk-þgf G-kk-þgf, Lónakoti ehf., Reykjaprenti ehf., E-kk-þgf M. G-kk-þgf og G-kk-þgf E-kk-þgf G-kk-þgf til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Þau hafa ekki látið málið til sín taka.

Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandinn V-kk-nf S-x-x E-kk-nf tekið við aðild að málinu af dánarbúi E-kk-ef K-kk-ef, E-kvk-þgf K-kvk-þgf og dánarbúi L-kk-ef K-kk-ef. Áfrýjendurnir Á-kk-nf K-kk-nf M-kk-nf og B-kvk-nf S. H-kvk-nf hafa tekið við aðild að málinu af Ó-kk-þgf K-kk-þgf B-kk-þgf og G-kvk-þgf E-kvk-þgf. Áfrýjandinn E-kk-nf K-kk-nf er orðinn aðili að málinu við hlið áfrýjandans Á-kk-ef F-kk-ef. Áfrýjendurnir S-kvk-nf E-kvk-nf S-kvk-nf og S-kk-nf Á-kk-nf Þ-kk-nf hafa tekið við aðild málsins af S-kk-þgf Þ-kk-þgf. Áfrýjendurnir I-kvk-nf L-kvk-nf G-kvk-nf, M-kvk-nf Þ-kvk-nf G-kvk-nf, S-kvk-nf G-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf G-kk-nf hafa tekið við aðild málsins af dánarbúi G-kvk-ef Ó-kvk-ef og dánarbúi I-kvk-ef J-kvk-ef. Áfrýjandinn E-kvk-nf J-kvk-nf hefur tekið við aðild málsins af dánarbúi Þ-kk-ef D-kk-ef. Þá hefur látist áfrýjandinn M-kk-nf D-kk-nf, sem átti aðild að málinu í héraði, og er dánarbú hans komið í hans stað. Stefndu G-kvk-nf I-kvk-nf A-kvk-nf, A-kvk-nf Þ-kvk-nf G-kvk-nf, K-kvk-nf K. A-kvk-nf, M-kvk-nf K-kvk-nf G-kvk-nf, dánarbú E-kk-nf G-kk-nf, M-kk-nf L. A-kk-nf, K-kvk-nf S. A-kvk-nf, S-kk-nf G-kk-nf og M-kvk-nf S-kvk-nf hafa tekið við aðild að málinu af I-kvk-þgf M-kvk-þgf og S-kvk-þgf M-kvk-þgf.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 26. september 2012.

I

Í máli þessu leita áfrýjendur, sem eru landeigendur á Vatnsleysuströnd, í sameiningu eftir viðurkenningu á landamerkjum jarðeigna þeirra gagnvart tveimur jörðum, Krýsuvík og Hrauni. Gagnvart þeirri fyrrnefndu krefjast þeir aðallega að landamerkin ráðist af kennileitinu Markhelluhól að norðan og þaðan til suðvesturs í beinni stefnu um Grænavatnseggjar og síðan í Framfell, en á móti Hrauni frá síðastnefnda kennileitinu til norðvesturs um Hraunsels-Vatnsfell í Vatnskatla. Til vara gera áfrýjendur sömu kröfu og í aðalkröfu um merki gagnvart Hrauni, en að markalínan að Krýsuvík fari úr Markhelluhól beina stefnu í hæsta punkt Trölladyngju og þaðan beina stefnu um Grænavatnseggjar og síðan í Framfell. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti gerðu áfrýjendur tvær varakröfur til viðbótar yrði aðalkröfu og varakröfu hafnað. Eftir það er önnur varakrafa þeirra sú að merkin fari úr Markhelluhól beina stefnu um Grænavatnseggjar og síðan í Framfell/Vesturfell, en þaðan til vesturs í Hraunsels-Vatnsfell og Vatnskatla. Þriðja varakrafa þeirra er sú að úr Markhelluhól fari merkin í hæsta punkt Trölladyngju og þaðan um Grænavatnseggjar í Framfell/Vesturfell, en síðan til vesturs í Hraunsels-Vatnsfell og Vatnskatla. Kveðast áfrýjendur reisa hinar nýju varakröfur á sömu málsástæðum og aðal- og varakröfur, einkum þinglýstum landamerkjabréfum framangreindra jarða og ýmsum eldri heimildum. Stefndu krefjast sýknu en gera ekki gagnkröfur um viðurkenningu á landamerkjum jarða sinna og áfrýjenda eins og þeir telja þau eiga með réttu að vera.

Í landamerkjabréfi fyrir Krýsuvík 14. maí 1890 er merkjum til vesturs lýst svo að þau séu „sjónhending úr Dagon (= Raufarkletti), sem sé klettur við flæðarmál á Selatöngum, í Trölldyngjufjallsrætur að vestan, sem er útbrunnið eldfjall norðanvert í Vesturhálsi; þaðan bein stefna í Markhelluhól“. Landamerkjabréfið var samþykkt af hálfu allra jarða í Vatnsleysustrandarhreppi, sem eiga land að kröfulínu áfrýjenda gagnvart Krýsuvík, sem og Brunnastaðahverfis, sem á land að Hrauni. Það var einnig samþykkt af hálfu Hrauns og Ísólfsskála, sem eiga land á móti Krýsuvík vestan merkjalínunnar, en Hraun er þar í framhaldi af jörðum á Vatnsleysuströnd en Ísólfsskáli næst sjó. Bréfið var þinglesið á manntalsþingi fyrir Grindavíkurhrepp 20. júní 1890.

Landamerkjabréf fyrir jarðeignir áfrýjenda voru flest gerð um líkt leyti og bréfið fyrir Krýsuvík. Efni þeirra er rakið í héraðsdómi, en sammerkt með þeim er að suðausturmerkjum var ekki lýst með tilvísun til kennileita, heldur ýmist á þann veg að jarðirnar nái svo langt sem land Vatnsleysustrandarhrepps nái eða að landi Krýsuvíkur. Einungis í bréfi fyrir Þórustaði er getið um eitt örnefni að suðaustanverðu eins og nánar greinir í héraðsdómi. Bréfin voru þinglesin á manntalsþingi fyrir Vatnsleysustrandarhrepp, en hvorki árituð um samþykki af hálfu Krýsuvíkur né Hrauns.

Landamerkjabréf fyrir Hraun er frá 12. október 1889. Í því samhengi, sem hér skiptir máli og snýr að merkjum gagnvart landareignum áfrýjenda á Vatnsleysuströnd og jörðinni Krýsuvík, segir þar: „... sjónhending ræður að Vatnskötlum, fyrir norðan Fagradals-fjall, þaðan til austurs á Selsvallafjall, upp af Sogasels-dal, þá eptir Selsvalla-fjalli, til suðurs, samhliða landamerkjum jarðarinnar Krísuvíkur“. Bréfið var þinglesið á manntalsþingi fyrir Grindavíkurhrepp 20. júní 1890 og samþykkt með athugasemd af hálfu eiganda Krýsuvíkur. Það var hins vegar ekki áritað um samþykki fyrir jarðir í Vatnsleysustrandarhreppi ef frá er skilið land Kálfatjarnarkirkju.

II

Í meginatriðum eru kröfur áfrýjenda á hendur eigendum Krýsuvíkur í senn studdar við landamerkjabréf, landfræðilegar aðstæður og ýmsar eldri heimildir, sem þeir telja falla að því að landamerkin séu eftir sem næst endilöngum miðjum fjallgarði þeim, sem liggur á svæðinu frá suðvestri til norðausturs. Landamerkin falli að hreppamörkum, sem gjarnan hafi verið ákveðin með hliðsjón af áberandi kennileitum sem í þessu tilviki séu augljós. Þau mörk milli jarðanna hafi almennt verið talin gilda enda mun eðlilegri en þau sem landamerkjabréf fyrir Krýsuvík kveði á um, en samkvæmt því fari merkin yfir fjallgarðinn og liggi alveg norðvestan hans að hluta. Með slíkri afmörkun ynni Krýsuvík landsvæði af áfrýjendum, svo sem Sogasel og jafnvel Selsvelli, sem um aldir hafi verið talið ótvíræð eign jarða á Vatnsleysuströnd. Þá telja áfrýjendur að annmarkar hafi orðið á gerð landamerkjabréfs fyrir Krýsuvík, sem leiði til að það sé óskuldbindandi fyrir þá. Þannig hafi ekki allir landeigendur á Vatnsleysuströnd, sem í hlut áttu, samþykkt það en með því er vísað til S-kk-ef J-kk-ef sem hafi átt hlut í óskiptu landi Vatnsleysujarða. Þá hafi O-kk-nf V. G-kk-nf, prestur á Stað í Grindavíkurhreppi, mótmælt bréfinu. Landamerkjabréf fyrir Hraun hafi ekki verið áritað um samþykki fyrir jarðeignir á Vatnsleysuströnd utan eina og áfrýjendur séu því ekki heldur bundnir af því. Að auki hafi með bréfinu verið lýst merkjum langt inn í lönd jarða á Vatnsleysuströnd.

Stefndu eigendur Krýsuvíkur kveða landamerkjabréf fyrir jarðeignir áfrýjenda ekki fela í sér sjálfstæða sönnun um suðausturmörk þeirra. Þau dugi því ekki til að hnekkja landamerkjabréfi fyrir Krýsuvík, sem kveði skýrlega á um kennileiti sem ákveði mörk milli jarða. Þá telja þeir einnig að heimildir, sem áfrýjendur reisi kröfur sínar á, skipti ekki máli, enda sé þeim nær öllum sammerkt að vera eldri en landamerkjabréf 14. maí 1890 fyrir Krýsuvík. Með því hafi verið gerður skuldbindandi samningur jarðeigenda beggja vegna fjallgarðsins og eftir það skipti ekki máli eldri heimildir sem geri ráð fyrir merkjum á öðrum stað. Engir annmarkar séu á bréfinu og allir hafi samþykkt það sem lögum samkvæmt þurfti að bera það undir. S-kk-nf J-kk-nf hafi ekki verið þinglesinn eigandi að Vatnsleysu og jörðin Staður eigi ekki land að Krýsuvík. Áfrýjendum hafi þannig ekki tekist að sanna að þeir eigi eignarréttindi innan Krýsuvíkur eins og jörðinni sé lýst í meira en aldargömlu landamerkjabréfi.

Stefndu eigendur Hrauns vísa um kröfu sína til landamerkjabréfs fyrir jörðina og eldri heimilda. Þeir mótmæla sérstaklega kröfu áfrýjenda að því leyti sem hún styðjist við örnefnið Framfell eða Framfell/Vesturfell sem þeir telja að eigi enga stoð.

III

Landamerkjabréf fyrir Krýsuvík tilgreinir sjálfstætt þau kennileiti sem mörk jarðarinnar til norðvesturs miðist við. Upphafspunktur merkjalínunnar í norðaustri, Markhelluhóll, er óumdeildur og hið sama á við um klettinn Dágon, endapunkt hennar í suðvestri. Ágreiningur er um kennileitið Trölladyngjufjallsrætur að vestan, sem einnig er vísað til í bréfinu. Það liggur mun lengra í norðvestur en áfrýjendur vilja miða við, en kröfulína þeirra samkvæmt aðalkröfu fer um suðausturhlíðar Grænudyngju. Um þetta verður að líta til þess að síðastnefnd tilgreining merkja í bréfi fyrir Krýsuvík er ekki nákvæm, en þó er ljóst að hún á við um afmarkað svæði. Að þessu leyti eru landamerkjabréf Krýsuvíkur og jarða á Vatnsleysuströnd ólík, en í þeim síðarnefndu eru ekki tilgreind með sjálfstæðum hætti kennileiti, sem marki lönd jarðanna til suðausturs. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest að það eigi jafnframt við um landamerkjabréf fyrir Þórustaði. Þá skilur einnig á milli landamerkjabréfanna að því leyti að bréf fyrir Krýsuvík var samþykkt af hálfu allra þinglesinna jarðeigenda á Vatnsleysuströnd, sem land áttu á móti, en ekki liggur fyrir samþykki eiganda Krýsuvíkur á landamerkjabréfum þeirra. Staðhæfing áfrýjenda um að hann hafi þrátt fyrir það áritað sum bréfanna um samþykki sitt er ósönnuð.

Áfrýjendur byggja á því að annmarkar á landamerkjabréfi fyrir Krýsuvík leiði til þess að það geti ekki ráðið niðurstöðu um merki gagnvart þeim. Er um það í fyrsta lagi vísað til áðurnefndrar athugasemdar séra O-kk-ef V. G-kk-ef á Stað, sem hann skráði á bréfið 30. maí 1890. Þar kvaðst hann mótmæla merkjalýsingunni úr Dágon í Trölladyngjufjallsrætur að vestan, en hann hafi aldrei annað heyrt en að „Krísuvík ætti land úr Dagon, eptir Núpshlíð og vesturfjallgarði áfram N-austur eptir ...“. Staður á ekki land að Krýsuvík, en mótmælin munu hafa helgast af ítaksrétti Staðar til selstöðu á Selsvöllum, sem getið var meðal annars um í sóknarlýsingu séra G-kk-ef B-kk-ef frá 1840, en samkvæmt því er selið í „Strandarmannalandi“. Í landamerkjabréfinu fyrir Krýsuvík var ekki gert ráð fyrir þessum ítaksrétti. Staður hafði þannig hagsmuna að gæta við gerð landamerkjabréfs fyrir Krýsuvík þótt landamerki jarðanna lægju ekki saman. Athugasemdin á bréfinu er næst á eftir áritun eigenda Hrauns og Ísólfsskála, en þar á eftir komu áritanir um samþykki eigenda jarða á Vatnsleysuströnd sem áfrýjendur leiða rétt sinn frá. Mótmæli séra O-kk-ef lágu þannig fyrir og jarðeigendum á Vatnsleysuströnd mátti þegar af þeirri ástæðu vera fullljóst hvar merkin lágu samkvæmt landamerkjabréfi Krýsuvíkur. Eigendur jarða á Vatnsleysuströnd tóku ekki undir mótmæli séra O-kk-ef heldur samþykktu bréfið fyrirvaralaust um landamerki. Þannig gerðu þeir lýsingu merkja í bréfi fyrir Krýsuvík að sinni og geta áfrýjendur að þessu virtu ekki borið mótmæli umráðamanns Staðar fyrir sig.

Um annmarka á landamerkjabréfi fyrir Krýsuvík vísa áfrýjendur í annan stað til þess að S-kk-nf J-kk-nf, einn eigenda Vatnsleysu, hafi ekki áritað það um samþykki sitt. Landamerkjalög nr. 5/1882, sem þá giltu, hafi falið í sér að afla þyrfti samþykkis allra eigenda aðliggjandi jarða en ekki einungis þinglesinna eigenda. Til sönnunar á eignarrétti S-kk-ef á jörðinni vísa áfrýjendur til kaupsamnings 4. desember 1889 þar sem hann seldi G-kk-þgf J-kk-þgf tómthúsmanni þriðjung af vesturhelmingi Stóru-Vatnsleysu. Ekki liggur fyrir að sá samningur hafi verið þinglesinn, en afsal var veitt 18. október 1890 og það þinglesið 15. júní 1891. Var þá færð athugasemd á afsalið um heimildarskort S-kk-ef. Þá hafa áfrýjendur einnig lagt fyrir Hæstarétt ýmis önnur gögn, sem þeir telja að sanni eignarrétt S-kk-ef og að mönnum hafi almennt verið kunnugt um hann. Þar á meðal eru bréf hans um dánargjöf frá 1888, lesið á manntalsþingi sama ár og fært í afsals- og veðbréfabók, og bókun á manntalsþingi 1889 um að þinglesið hafi verið veðbréf, útgefið af S-kk-þgf 1876, fyrir láni með veði í Stóru-Vatnsleysu. Einnig vísa áfrýjendur til yfirlýsingar bænda á Vatnsleysuströnd á almennum fundi 1888, sem ber meðal annars áritun S-kk-ef P-kk-ef á Stóru-Vatnsleysu, S. J-kk-ef „sama bæ“ og S-kk-ef J-kk-ef á Minni-Vatnsleysu.

Bréf um landamerki milli Hvassahrauns og „sameignarjarðanna Stóru-Vatnsleysu og Minni-Vatnsleysu“ var gert 15. júní 1889 og þinglesið tveimur dögum síðar. Undir það rituðu af hálfu síðastnefndu jarðanna S-kk-nf P-kk-nf, S-kk-nf J-kk-nf og S-kk-nf J-kk-nf. Tveir þeir fyrstnefndu undirrituðu jafnframt landamerkjabréfið fyrir Krýsuvík um samþykki sitt um ári síðar. Ætla verður að S-kk-nf hafi samþykkt það bréf af hálfu Stóru-Vatnsleysu en S-kk-nf af hálfu Minni-Vatnsleysu. Í málinu liggur ekki annað fyrir en að S-kk-nf og S-kk-nf hafi verið þinglesnir eigendur Vatnsleysujarða en S-kk-nf ekki.

Áfrýjendur halda fram að skortur á samþykki S-kk-ef J-kk-ef á landamerkjabréfi fyrir Krýsuvík sé galli, sem leiði til þess að það verði ekki lagt til grundvallar gagnvart neinni jörð á Vatnsleysuströnd. Hér er þess að gæta að ef fallist yrði á að í þessu fælist annmarki á bréfinu gæti hann einungis haft áhrif á stöðu Vatnsleysu en ekki annarra jarðeigna áfrýjenda. Þeir áfrýjendur, sem koma fram fyrir þær, gætu ekki losnað undan skuldbindingum sem fólust í samþykki þáverandi eigenda jarðanna á bréfi fyrir Krýsuvík, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 12. febrúar 2009 í máli nr. 297/2008.

Sú regla gildir að sá sem hefur þinglýsta heimild yfir fasteign er talinn eiga þann rétt sem slík heimild greinir frá þar til annað sannast. Þannig er ákveðinn áreiðanleiki eða opinbert trúgildi bundið við þinglýstar heimildir og þinglýsingabækur sem réttarvernd er reist á. Í þessu felst jafnframt að treysta megi að þinglýsingabækur greini frá tilvist allra réttinda yfir eignum þannig að ekki sé um önnur réttindi yfir þeim að ræða en þau sem bækurnar greini frá. Sömu meginreglur giltu að þessu leyti þegar landamerkjabréf jarða voru gerð í kjölfar gildistöku laga nr. 5/1882, meðal annars á grundvelli tilskipunar 24. apríl 1833 „um afsalsbrjef og pantsetningar á Íslandi“ auk þess sem í 4. gr. laga nr. 5/1882 var eigendum og umráðamönnum jarða gert skylt að færa sýslumönnum landamerkjabréf til þinglesturs á manntalsþingi eftir að hafa sýnt þau og leitað eftir samþykki meðal annars þeirra sem lönd áttu á móti. Áður er fram komið að eigandi Krýsuvíkur gegndi þeirri skyldu sinni að leita eftir samþykki eigenda aðliggjandi jarða fyrir landamerkjabréfi sínu og fékk það, en S-kk-nf J-kk-nf naut hvorki þinglesinnar eignarheimildar fyrir Stóru-Vatnsleysu né áritaði hann bréf fyrir Krýsuvík. Verður samkvæmt þessu að leggja til grundvallar að eigandi Krýsuvíkur hafi mátt treysta því að S-kk-nf P-kk-nf og S-kk-nf J-kk-nf væru eigendur Vatnsleysujarða. Að þessu virtu getur engu máli skipt þótt áfrýjendur hafi lagt fram gögn sem gefa vísbendingu um einhvers konar eignaraðild S-kk-ef að Stóru-Vatnsleysu á grundvelli óþekktrar heimildar. Sum þessara gagna voru lesin á manntalsþingi og var þá ýmist að bókuð væri athugasemd um heimildarbrest hans eða ekki. Samkvæmt 5. gr. áðurnefndrar tilskipunar 24. apríl 1833 skyldi „rjettarins þjenari ... á sjálfu skjalinu geta sjerhvers brests, er finnast kann á útgefandans heimild til þeirrar fasteignar, sem með því á af hendi að látast eður veðsetjast“. Athugasemdalaus þinglestur gagna, sem áður var getið, fór í bága við gildandi rétt og kemur því ekki frekar til álita við úrlausn málsins.

Landamerkjabréf eru í eðli sínu samningar séu þau samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða. Verulega skortir á að þau skilyrði séu uppfyllt að því er varðar landamerkjabréf sem áfrýjendur styðja kröfur sínar við. Hið gagnstæða á við um landamerkjabréf fyrir Krýsuvík. Eins og málið liggur fyrir bera áfrýjendur sönnunarbyrði fyrir því að annmarkar séu á því bréfi þannig að það verði ekki lagt til grundvallar við úrlausn um kröfur áfrýjenda gagnvart Krýsuvík. Sú sönnun hefur samkvæmt öllu framansögðu ekki tekist. Verður lagt til grundvallar að kröfur áfrýjenda samrýmist ekki landamerkjabréfi fyrir Krýsuvík, sbr. þó hér að framan um óvissu að því er varðar staðsetningu kennileitisins Trölladyngjufjallsrætur að vestan.

IV

Í kröfugerð áfrýjenda er miðað við að lönd nokkurra þeirra nái syðst að kennileitinu Framfelli, sem sé hornmark milli þeirra, Krýsuvíkur og Hrauns í áðurnefndum fjallgarði. Var vísað á þennan stað við vettvangsgöngu og jafnframt kennileitið Framfell/Vesturfell, sem áfrýjendur telja vera lítið eitt norðaustar í fjallgarðinum, en báðir staðirnir séu vestan Vigdísarvalla. Er miðað við síðarnefnda kennileitið í annarri og þriðju varakröfu áfrýjenda. Um heimild fyrir þessum kröfum vísa þeir til áðurnefndrar sóknarlýsingar séra G-kk-ef B-kk-ef, sem hafi talið landamerki jarðanna liggja í Framfell. Telja áfrýjendur fullvíst að Framfell/Vesturfell sé hæsta fjallið í þessum hluta fjallgarðsins. Stefndu eigendur Hrauns vísa um sýknukröfu sína til áðurnefnds landamerkjabréfs fyrir jörðina og mótmæla að kröfulína áfrýjenda, eins og hún liggur að Hrauni, eigi stoð í landamerkjabréfum eða öðrum gögnum málsins. Hvorki sé minnst á örnefnið Framfell né Framfell/Vesturfell í landamerkjabréfum fyrir jarðir áfrýjenda og því er mótmælt að þau séu þar sem áfrýjendur miði við í kröfum sínum. Þá hafi eigendur og ábúendur Hrauns ætíð nýtt alla jörðina innan marka landamerkjabréfs fyrir hana.

Kröfur áfrýjenda um að mörk tiltekinna jarðeigna þeirra liggi í suðri þar sem þeir hafa staðsett Framfell eða Framfell/Vesturfell á uppdráttum eiga sér ekki stoð í landamerkjabréfum. Önnur gögn skjóta alls ónægum stoðum undir það. Verða stefndu að svo virtu sýknaðir af kröfum áfrýjenda.

Í máli þessu reynir á kröfur áfrýjenda einna um landamerki, en við munnlegan flutning þess fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu þeirra að þeir hafi skorað á stefndu að höfða gagnsök og hafa þar uppi eigin kröfur um staðsetningu landamerkja. Það gerðu stefndu hins vegar ekki þótt fyrirfram væri ljóst, óháð áskorun áfrýjenda, að yrði ekki fallist á kröfur þeirra síðastnefndu myndi sýkna ekki fela í sér endanlega úrlausn ágreinings málsaðila. Á það bæði við um landamerki jarðeigna áfrýjenda gagnvart Krýsuvík og Hrauni. Ágreiningur áfrýjenda og stefndu eigenda Hrauns um landamerki hefur eftir gögnum málsins staðið yfir í áratugi, en frá lokum síðustu aldar hvað varðar Krýsuvík. Málshöfðun áfrýjenda gaf stefndu brýnt tilefni til að höfða gagnsök svo að þeirra sjónarmið um landamerki mættu fá úrlausn og þannig yrði náð endanlegri niðurstöðu um merki jarðeigna málsaðila. Til að ljúka ágreiningi aðilanna má því vænta að bera þurfi mál að nýju undir dómstóla. Að þessu virtu er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.