33/2014

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi um rétthæð kröfu sem V hf. lýsti við gjaldþrotaskipti á þrotabúi S ehf. V hf. krafðist þess að fá að njóta veðréttar í fasteignum S ehf. og byggði þá kröfu á tryggingarbréfi útgefnu af VE ehf. 19. desember 2007 og tryggingarbréfi útgefnu af S ehf. 17. nóvember 2008, en skiptastjóri þrotabús S ehf. hafði við meðferð krafna á hendur þrotabúinu lýst yfir riftun þessara tryggingarráðstafana. Hæstiréttur vísaði til þess að tryggingarbréfið 19. desember 2007 hefði upphaflega verið gefið út af VE ehf. til tryggingar skuldum þess félags við V hf. að tiltekinni fjárhæð. Taldi rétturinn að V hf. hefði ekki öðlast þessa tryggingu fyrir greiðslu skulda S ehf. fyrr en með sameiginlegri yfirlýsingu VE ehf. og S ehf. og að tímasetningu síðastgreindrar ráðstöfunar bæri samkvæmt 140. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. að miða við 17. mars 2009, þegar yfirlýsingin var færð til þinglýsingar. Þá taldi Hæstiréttur að þrotabúi S ehf. væri heimilt á grundvelli 2. mgr. 137. gr., sbr. 1. mgr. 194. gr. laga nr. 21/1991 að fá tryggingarréttindunum rift, enda hefðu V hf. og S ehf. verið nákomnir í merkingu laga nr. 21/1991 og veðrétturinn hefði ekki verið veittur V hf. um leið og S ehf. stofnaði til skuldar við V hf., auk þess sem tryggingarráðstafanirnar hefðu verið gerðar innan fjörutíu og átta mánaða fyrir frestdag vegna gjaldþrotaskipta á þrotabúi S ehf. Samkvæmt því var hafnað kröfu V hf. um að lýst krafa hans fengi notið stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. janúar 2014. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2013, þar sem leyst var úr ágreiningi um rétthæð kröfu, sem sóknaraðili lýsti við gjaldþrotaskipti varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að kröfu hans að fjárhæð 942.141.146 krónur verði á grundvelli tryggingarbréfa 19. desember 2007 og 17. nóvember 2008 að fjárhæð 500.000.000 krónur og 50.000.000 krónur skipað í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 2. janúar 2014. Hann krefst þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila, sem lýtur að tryggingarbréfi 19. desember 2007, en staðfest niðurstaða héraðsdóms að því er varðar tryggingarbréf 17. nóvember 2008. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

I

Með samningi 27. desember 2007 veitti sóknaraðili, sem þá hét VBS fjárfestingarbanki hf., Við Eyrarbakka ehf. lán að fjárhæð 507.644.670 krónur, sem endurgreiða átti í einu lagi 27. júní 2008. Samkvæmt samningnum skyldi félagið ráðstafa lánsfjárhæðinni til kaupa á níu nánar tilgreindum fasteignum við Oddeyrartanga á Akureyri, en til tryggingar skuldbindingum félagsins við sóknaraðila átti það að gefa út tryggingarbréf með veði í fasteignunum að baki sjö tilgreindum veðskuldum, sem þegar hvíldu á þeim. Auk þess var tiltekið að sóknaraðila væri heimilt að krefja félagið um viðbótartryggingu ef til þess kæmi að sóknaraðili teldi tryggingarnar ófullnægjandi.

Við gerð lánssamningsins hafði Við Eyrarbakka ehf. þegar gefið út tryggingarbréf til sóknaraðila 19. desember 2007 að fjárhæð 500.000.000 krónur, en sú fjárhæð skyldi bundin vísitölu neysluverðs og áttu að auki að bætast við hana dráttarvextir og kostnaður af innheimtu. Með bréfinu voru sóknaraðila settar að veði hinar níu fyrrgreindu fasteignir við Oddeyrartanga. Það var afhent til þinglýsingar 20. sama mánaðar.

Með samningi 20. desember 2007 seldi Við Eyrarbakka ehf. Skíra ehf. þrettán fasteignir og eina lóð við Oddeyrartanga og Laufásgötu. Tók samningurinn meðal annars til allra þeirra fasteigna, sem getið var í fyrrnefndum lánssamningi og tryggingarbréfi. Á grundvelli samningsins gaf Við Eyrarbakka ehf. út afsal til Skíra ehf. 21. maí 2008 fyrir tólf fasteignum við Oddeyrartanga. Í afsalinu var tekið fram að Skíri ehf. tækist á hendur skuldbindingu um að „skuldskeyta trygg.bréfi og undirliggjandi lánasamningi á nafn félagsins“. Afsalið var afhent til þinglýsingar 21. júlí 2008.

Með samningi 18. júlí 2008 veitti sóknaraðili Skíra ehf. lán að fjárhæð 561.890.028 krónur, sem átti að endurgreiða ásamt vöxtum 18. ágúst sama ár. Samkvæmt samningnum skyldi Skíri ehf. ráðstafa lánsfjárhæðinni til að kaupa af Við Eyrarbakka ehf. níu fasteignir við Oddeyrartanga, þær sömu og tilgreindar voru í lánssamningi sóknaraðila og Við Eyrarbakka ehf. 27. desember 2007 og tryggingarbréfinu 19. sama mánaðar. Í þessum samningi var á sama veg og í lánssamningnum 27. desember 2007 skírskotað til tryggingarbréfs með veði í sömu fasteignum, sem ætlað var að tryggja skuldbindingar Skíra ehf. við sóknaraðila. Samningsaðilar munu í framhaldi af þessu hafa gert nokkrum sinnum viðauka við lánssamninginn til að breyta gjalddaga greiðslna.

Skíri ehf. gaf út til sóknaraðila tryggingarbréf 17. nóvember 2008 að fjárhæð 50.000.000 krónur, sem var afhent til þinglýsingar 9. desember sama ár. Samkvæmt skilmálum bréfsins var fjárhæð þess bundin vísitölu neysluverðs og áttu jafnframt að falla undir veðtrygginguna dráttarvextir og kostnaður af innheimtu. Með bréfinu voru sóknaraðila settar að veði þrjár tilgreindar fasteignir við Oddeyrartanga, en fasteignirnar voru allar meðal þeirra, sem Við Eyrarbakka ehf. hafði samkvæmt framangreindu afsalað til Skíra ehf. 21. maí 2008. Fyrir átti sóknaraðili einungis veðrétt í einni þessara fasteigna samkvæmt tryggingarbréfinu 19. desember 2007.

Hinn 5. mars 2009 var svofelld áritun færð á tryggingarbréfið 19. desember 2007: „Tryggingarbréfið tryggir nú eingöngu skuldir Skíris ehf. ... við VBS fjárfestingarbanka hf.“ Í sameiginlegri yfirlýsingu Við Eyrarbakka ehf. og Skíra ehf., sem ekki var dagsett, var vísað til sama tryggingarbréfs og tiltekið að Skíri ehf. hafi „nú tekið við skuldbindingum Við Eyrarbakka ehf. sem áður voru tryggðar með tryggingarbréfi þessu“, svo og að tryggingarbréfið hvíldi nú á 2. veðrétti í þeim níu fasteignum, sem enn stæðu til tryggingar skuldum við sóknaraðila. Þessi yfirlýsingu var afhent til þinglýsingar 17. mars 2009.

II

Bú Skíra ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 30. ágúst 2011 og mun frestdagur við skiptin hafa verið 19. sama mánaðar. Af skrá skiptastjóra um lýstar kröfur verður ráðið að sóknaraðili hafi lýst sex kröfum við gjaldþrotaskiptin og krafist að þeim yrði skipað í réttindaröð sem veðkröfum samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991. Meðal þeirra voru krafa sóknaraðila að fjárhæð 942.141.146 krónur, sem reist var á lánssamningi hans við Skíra ehf. 18. júlí 2008, og krafa að fjárhæð 55.749.336 krónur, sem gerð var með skírskotun til „viðskiptamannareiknings“ varnaraðila hjá sóknaraðila. Í báðum þessum kröfulýsingum sóknaraðila var byggt á því að Skíri ehf. hafi til tryggingar skuldum sínum við hann veitt veð í þremur fasteignum, en um þetta var vísað til lánssamnings sóknaraðila og Skíra ehf. 18. júlí 2008 og tryggingarbréfa 19. desember 2007 og 17. nóvember 2008.

Af skrá skiptastjóra um lýstar kröfur verður ráðið að hann hafi ekki á því stigi tekið afstöðu til fyrrgreindra tveggja krafna sóknaraðila, en í henni var gerð athugasemd um að gögn eða upplýsingar vanti vegna þeirra. Á skiptafundi 16. desember 2011 gerði skiptastjóri kunnugt að hann samþykkti ekki þessar kröfur að svo stöddu. Til skýringar á þessu var eftirfarandi tekið fram í fundargerð frá skiptafundinum: „Skiptastjóri fær ekki séð hvernig tryggingarbréf útgefið af Við Eyrarbakka ehf. taki til skuldar Skíri við VBS. Talið er, komi ekki fram gögn til skýringa, að riftanlegur sé viðauki við tryggingabréfið þar sem S-kk-nf er orðinn skuldari að tryggingabréfinu.“ Í fundarboði vegna annars skiptafundar 17. febrúar 2012 var ráðgert að taka fyrir meðal annars „riftunarkröfur þrotabús á hendur VBS“, en bókað í fundargerð vegna fundarins að þetta yrði „sett á bið á meðan beðið er niðurstöðu varðandi nauðasamninga.“ Samkvæmt fundargerð vegna þriðja skiptafundar 1. júní 2012 lagði skiptastjóri fyrir fundinn „minnisblað vegna hugsanlegra riftanlegra ráðstafana“ og var þess getið að hann „vilji hinkra með frekari riftunaraðgerðir í 10 daga“.

Skiptastjóri beindi til sóknaraðila yfirlýsingu 20. ágúst 2012 um riftun annars vegar á „þeim tryggingarréttindum sem VBS tryggði sér með skuldskeytingu þeirri, sem VBS og Skíri ehf., gerðu með sér 17. mars 2009, á tryggingabréfi sem upphaflega var útgefið af Við Eyrarbakka ehf.“ og hins vegar tryggingarbréfi útgefnu af Skíra ehf. 17. nóvember 2008. Um heimild til riftunar vísaði skiptastjóri aðallega til 137. gr. laga nr. 21/1991 en til vara 141. gr. sömu laga. Með þessu lýsti skiptastjóri yfir riftun þeirra ráðstafana, sem sóknaraðili reisti veðrétt fyrir áðurgreindum tveimur kröfum sínum á. Ágreiningur reis um þessa afstöðu skiptastjóra og var honum beint til úrlausnar héraðsdóms, en mál þetta var þingfest af því tilefni 19. október 2012.

III

Samkvæmt 1. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991 ber skiptastjóra þegar að loknum kröfulýsingarfresti að gera skrá um kröfur, sem lýst hefur verið, og taka þar afstöðu til þess hvort þær skuli viðurkenndar og eftir atvikum hvernig. Eins og áður greinir tók skiptastjóri varnaraðila ekki slíka afstöðu í kröfuskrá til þeirra tveggja krafna sóknaraðila, sem mál þetta varðar. Ekkert liggur fyrir um hvort hann hafi tilkynnt sóknaraðila um þetta. Þótt mælt sé svo fyrir í 2. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991 að skiptastjóri skuli tilkynna kröfuhafa það sérstaklega ef hann viðurkennir ekki lýsta kröfu hans að fullu gat sóknaraðili ekki að réttu lagi dregið þá ályktun af aðgerðaleysi skiptastjórans að kröfur sínar hafi verið viðurkenndar að fullu, enda ræður ekki tilkynning niðurstöðu um viðurkenningu kröfu við gjaldþrotaskipti, heldur afstaða, sem skiptastjóri greinir frá í kröfuskrá. Er því ekki hald í þeirri málsástæðu sóknaraðila að yfirlýsing skiptastjóra um riftun tryggingarréttinda samkvæmt tryggingarbréfunum 19. desember 2007 og 17. nóvember 2008 hafi komið of seint fram og varnaraðili þá þegar verið bundinn af viðurkenningu þessara réttinda.

Samkvæmt 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991 getur þrotabú krafist riftunar á veðrétti eða öðrum tryggingarréttindum, sem kröfuhafi hefur fengið á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag en ekki um leið og stofnað var til skuldar við hann. Eftir 2. mgr. sömu lagagreinar má rifta slíkri ráðstöfun, sem gerð hefur verið til hagsbóta fyrir nákomna sex til tuttugu og fjórum mánuðum fyrir frestdag, nema leitt sé í ljós að þrotamaður hafi þá verið gjaldfær og það þrátt fyrir stofnun tryggingarréttindanna. Frestur samkvæmt þessu síðastgreinda lagaákvæði var með nýrri 194. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 31/2010, lengdur í fjörutíu og átta mánuði í málum, sem höfðuð yrðu fyrir árslok 2012.

Samkvæmt 5. tölulið 3. gr. laga nr. 21/1991, eins og hún hljóðaði áður en henni var breytt með 3. gr. laga nr. 95/2010, teljast tvö félög nákomin í merkingu fyrrnefndu laganna ef annað þeirra á verulegan hluta í hinu. Eftir gögnum málsins átti þetta við um sóknaraðila og Skíra ehf. Veðréttindin, sem sóknaðili telur sig njóta við gjaldþrotaskipti á varnaraðila, eru sem fyrr greinir reist á tryggingarbréfum frá 19. desember 2007 og 17. nóvember 2008. Að því er varðar fyrrnefnda tryggingarbréfið verður að gæta að því að það var upphaflega gefið út til sóknaraðila til að tryggja greiðslu skulda Við Eyrarbakka ehf. við hann allt að tiltekinni hámarksfjárhæð. Sóknaraðili öðlaðist á hinn bóginn ekki þessa tryggingu fyrir greiðslu skulda Skíra ehf. við sig fyrr en með áðurgreindri yfirlýsingu félagsins og Við Eyrarbakka ehf., sem fól að þessu leyti í sér grundvallarbreytingu á upphaflegu efni tryggingarbréfsins. Yfirlýsingin var færð til þinglýsingar 17. mars 2009 og ber samkvæmt 140. gr. laga nr. 21/1991 að miða tímasetningu þeirrar ráðstöfunar við þann dag. Síðara tryggingarbréfið, sem Skíri ehf. gaf út 17. nóvember 2008, var afhent til þinglýsingar 9. desember sama ár. Til skulda, sem sóknaraðili leitast við að færa undir fyrrgreind tryggingarréttindi, var ekki stofnað á þeim dögum. Þegar af þessum ástæðum er varnaraðila heimilt að fá þessum tryggingarréttindum rift á grundvelli 2. mgr. 137. gr., sbr. 1. mgr. 194. gr. laga nr. 21/1991. Því til samræmis verður að hafna kröfu sóknaraðila um að lýst krafa hans að fjárhæð 942.141.146 krónur fái notið stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 við gjaldþrotaskipti á varnaraðila.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hafnað er kröfu sóknaraðila, VBS eignasafns hf., um að krafa hans að fjárhæð 942.141.146 krónur njóti stöðu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við gjaldþrotaskipti á varnaraðila, þrotabúi Skíra ehf.

Sóknaraðili greiði varnaraðila samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.