48/2004

Með lögum nr. 58/1998 var í fyrsta sinn mælt í almennri löggjöf fyrir um eignarréttarlega stöðu lands utan eignarlanda og stjórnsýslu þar. Með lögunum var komið á fót óbyggðanefnd, sem skyldi eiga frumkvæði að því að skera með skipulegum hætti úr um eignarrétt á einstökum svæðum landsins. Eitt fyrstu málanna sem óbyggðanefnd tók til meðferðar varðaði Biskupstungnaafrétt og efstu lönd í Biskupstungnahreppi (síðar Bláskógabyggð). Samkvæmt kröfugerð íslenska ríkisins skyldu mörk eignarlands og þjóðlendu dregin með nánar tilteknum hætti langt innan marka þess landsvæðis, sem tilteknir eigendur jarða á svæðinu töldu sér til eignar samkvæmt þinglýstum landamerkjabréfum. Var þess krafist af hálfu ríkisins að allt land norðan kröfulínunnar skyldi teljast þjóðlenda.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 26. janúar 2004. Hann krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 21. mars 2002 um eftirfarandi mörk milli eignarlands og þjóðlendu: „Að sunnan fylgja mörkin landamerkjum Tunguheiðar frá ármótum Hvítár og Sandár, eftir Sandá og síðan liggja mörkin áfram í Sandá meðfram Hólalandi upp í Sandvatn og síðan að upptökum Ásbrandsár en þar er hornmark milli Hólalands og lands Haukadals. Fyrir Haukadalslandi liggja mörkin í útfall Farsins en þar er hornmark milli Haukadalslands, afréttarins og Úthlíðar. Afréttarmörkin fylgja síðan norðurmörkum Úthlíðar eftir Farinu upp í Hagavatn. ... Að sunnan ráða mörk gagnvart Úthlíð í Hagavatni að mörkum gagnvart afrétti Laugardals í hornmarki við Hagavatn.“

Aðaláfrýjandi krefst þess aðallega að eftirfarandi lína verði viðurkennd sem þjóðlendumörk í Biskupstungum í Bláskógabyggð, í samræmi við framlagðan uppdrátt: „Frá Brúará að vestan úr Brúarárskörðum í 300 metra hæðarlínu (punktur A) að vörðubroti efst í Litlahöfða (punktur B). Að norðan frá þeim stað ráði bein lína í vörðu vestan Miðfells (punktur C). Þaðan taki við mörk Hrauntúns og liggi frá þessari vörðu að vörðu efst í Miðfelli ofan suðurhlíðar þess (punktur D) í Hnífagil þar sem efsti fossinn er í gilinu (punktur E). Þaðan í punkt í 400 m hæðarlínu beint uppaf upptökum vestari kvíslar Stakksár (punktur F). Fari þaðan upp á brún Bjarnarfells (punktur G) og fylgi svo fjallsbrúninni norðaustur fyrir Bjarnarfell, allt inn í Haukadalsland í Sandfelli í sjónhendingu í 400 m hæðarlínu (punktur H) og fylgja svo þessari hæðarlínu meðfram Sandfelli og umhverfis sjálfan Haukadalinn og að punkti í 250 m hæðarlínu beint við upptök Tungufljóts (punktur I). Þaðan eftir 250 m hæðarlínu í gegnum Hólaland og þannig sem beinast í sömu hæð að suðurhluta Tunguheiðar við Hvítá (punktur J).“

Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að eftirfarandi lína verði viðurkennd sem þjóðlendumörk í Biskupstungum í Bláskógabyggð, í samræmi við framlagðan uppdrátt: „Þjóðlendumörk (kröfulína) fylgi Hvítá um 1,8 km niður að eyðibýlinu Tunguseli um 1,5 km ofan Gullfoss. Frá Tunguseli liggi lína þjóðlendumarka 5 km lítillega vestur af norðri í Háöldu, sem er um 1 km austan Austari Ásbrandsár, skammt norðan þess sem Ásbrandsárnar koma saman í Tungufljót. Frá Háöldu 9,8 km vestur Haukadalsheiði sjónhending í topp Sandfells og frá Sandfelli 7,2 km suðsuðvestur um topp Bjarnarfells. Þeirri stefnu sé haldið og lína dregin niður í suðurhlíðar fellsins í um 440 m hæð yfir sjávarmál, sem er nokkru austan Valahnjúks, en norðan Kistu. Þaðan sé lína dregin austur frá Litlahöfða sunnan í Högnhöfða og norðan Brúarárskarða um Úthlíðarhraun í topp Miðfells, hæð 525 m yfir sjávarmál til skurðar við fyrrnefnda línu um Sandfell og Bjarnarfell. Þessar línur skerast í áðurnefndum punkti í 440 m hæð yfir sjávarmál sunnan í Bjarnarfelli. Línan um Miðfell og Litlahöfða er framlengd í vestur til Laugardalshrepps til skurðar við línu um topp Rauðafells.“

Þá krefst aðaláfrýjandi þess aðallega að öllum kröfum Bláskógabyggðar í gagnsök í héraði og fyrri lið aðalkröfu stefndu S-kvk-ef í gagnsök í héraði verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann sýknu af fyrri lið aðalkröfu stefndu S-kvk-ef í gagnsök fyrir héraðsdómi og einnig af öllum kröfum gagnáfrýjanda Bláskógabyggðar fyrir Hæstarétti, þar á meðal þrautavarakröfu um að land kringum Hagafell, svo sem það er afmarkað í úrskurði óbyggðanefndar, teljist afréttur hans. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti.

Stefndu B-kk-nf, M-kvk-nf, H-kk-nf, S-kk-nf, M-kk-nf, S-kvk-nf, Neðri-Dalur ehf., B-kk-nf, M-kk-nf, K-kvk-nf, Þ-kk-nf, V-kvk-nf, P-kk-nf, G-kk-nf, M-kvk-nf S-kvk-nf, Minningarsjóður Ársæls Jónassonar, W-x-x Í-kk-nf, Bláskógabyggð og Bræðratungukirkja krefjast staðfestingar á ákvæði héraðsdóms um sýknu þeirra af kröfum aðaláfrýjanda og staðfestingu á úrskurði óbyggðanefndar um að allt land innan landamerkja jarða stefndu sé fullkomið eignarland. Þessum stefndu að Minningarsjóði Ársæls Jónassonar, Bláskógabyggð og Bræðratungukirkju frátöldum hefur verið veitt gjafsókn fyrir Hæstarétti.

Stefnda S-kvk-nf krefst staðfestingar héraðsdóms um sýknu hennar af kröfu aðaláfrýjanda þess efnis, að merki jarðarinnar Helludals I og II verði ákveðin önnur en hin þinglýstu merki hennar segja fyrir um, og þar með að mörk milli þjóðlendu og eignarlands Helludals I og II skuli vera þau, sem ákveðin voru í úrskurði óbyggðanefndar 21. mars 2002. Jafnframt verði viðurkennt að allt land Helludals I og II innan þinglýstra marka jarðarinnar sé í óskoraðri einkaeign stefndu S-kvk-ef og teljist ekki þjóðlenda. Þá er þess og krafist að viðurkennt verði að Biskupstungnaafréttur, bæði Framafréttur og afréttur norðan vatna, sé háður óskoruðum einkaeignarrétti eigenda jarða í Biskupstungum og að stefnda S-kvk-nf, sem eigandi jarðarinnar Helludals I og II, eigi hlutdeild í þeim einkaeignarrétti og afrétturinn teljist ekki þjóðlenda. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi.

Stefndi Ó-kk-nf Í-kk-nf krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um sýknu hans af kröfu aðaláfrýjanda þess efnis, að merki jarðarinnar Bryggju ásamt óskiptu landi Haukadalstorfu verði ákveðin önnur en hin þinglýstu merki jarðarinnar segja fyrir um, og þar með að mörk milli þjóðlendu og eignarlands Bryggju með Haukadalstorfu skuli vera þau, sem ákveðin voru í úrskurði óbyggðanefndar 21. mars 2002. Jafnframt verði viðurkennt að allt land Bryggju með Haukadalstorfu innan þinglýstra marka jarðarinnar sé í óskoraðri einkaeign og teljist ekki þjóðlenda. Þá er þess og krafist að viðurkennt verði að Biskupstungnaafréttur, bæði Framafréttur og afréttur norðan vatna, sé háður óskoruðum einkaeignarrétti eigenda jarða í Bláskógabyggð og að stefndi Ó-kk-nf Í-kk-nf, sem eigandi jarðarinnar Bryggju, eigi hlutdeild í þeim einkaeignarrétti og afrétturinn teljist ekki þjóðlenda. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi.

Bláskógabyggð gagnáfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. apríl 2004. Krefst gagnáfrýjandi þess að úrskurður óbyggðanefndar 21. mars 2002 verði felldur úr gildi að því er varðar þá niðurstöðu að Framafréttur á Biskupstungnaafrétti, innan staðarmarka Bláskógabyggðar, sem nánar sé auðkenndur á framlögðum uppdrætti, teljist þjóðlenda. Krefst gagnáfrýjandi þess aðallega að viðurkennt verði að hann eigi umrætt landsvæði í óskiptri sameign með öðrum jarðeigendum í Biskupstungum, en til vara að hann sé eigandi þess. Til þrautavara krefst gagnáfrýjandi þess að héraðsdómur verði staðfestur um að landsvæði í kringum Hagafell og nágrenni teljist afréttareign hans. Að öðru leyti krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómarar Hæstaréttar gengu á vettvang 3. september 2004.

I.

Aðaláfrýjandi höfðaði málið í héraði og krafðist viðurkenningar á nánar tilgreindum mörkum milli þjóðlendna og eignarlanda stefndu. Hinir síðastnefndu kröfðust sýknu, en stefnda S-kvk-nf og gagnáfrýjandi höfðuðu jafnframt gagnsakir með þeim kröfum, sem gerð er grein fyrir í héraðsdómi. Þar var hluta krafna stefndu S-kvk-ef í gagnsök vísað frá dómi, en sú niðurstaða var ekki kærð til Hæstaréttar í samræmi við ákvæði XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu kemur ekki til frekari álita krafa hennar fyrir Hæstarétti, sem lýtur að viðurkenningu á eignarrétti hennar og annarra eigenda jarða í Biskupstungum á Framafrétti og afrétti norðan vatna og að þessi svæði teljist ekki til þjóðlendna. Stefndi Ó-kk-nf Í-kk-nf gerir sams konar kröfu fyrir Hæstarétti og stefnda S-kvk-nf að því er varðar Framafrétt og afrétt norðan vatna. Þessa kröfu hafði hann ekki uppi í héraði og kemst hún þegar af þeirri ástæðu ekki að fyrir Hæstarétti samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 17. laga nr. 38/1994.

Aðaláfrýjandi höfðaði málið innan þess sex mánaða frests, sem kveðið er á um í 19. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með áorðnum breytingum samkvæmt 9. gr. laga nr. 65/2000. Eftir þeirri lagagrein skal sá, sem ekki vill una úrskurði óbyggðanefndar, höfða einkamál innan áðurnefnds frests frá útgáfudegi þess Lögbirtingablaðs, sem útdráttur úr úrskurði er birtur í samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laganna. Stefnda S-kvk-nf og gagnáfrýjandi höfðu uppi gagnkröfur sínar eftir að frestur samkvæmt 19. gr. laga nr. 58/1998 var útrunninn, en innan þess eins mánaðar frests frá þingfestingu aðalsakar, sem settur er til að höfða gagnsök samkvæmt 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Fyrir Hæstarétti gerir aðaláfrýjandi sömu kröfu um frávísun gagnsaka og áður var höfð uppi fyrir héraðsdómi, sem reist er á því að málshöfðunarfrestur hafi verið liðinn þegar gagnsakir voru höfðaðar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hafnað kröfu aðaláfrýjanda um frávísun, sem á þessari ástæðu er reist.

Í gagnsök fyrir héraðsdómi krafðist gagnáfrýjandi þess meðal annars að viðurkennt yrði að Framafréttur væri óskipt sameign allra jarðeigenda í Biskupstungum. Þeirri kröfu var vísað frá dómi. Frávísunin var ekki kærð til Hæstaréttar og kemur slík krafa þegar af þeirri ástæðu ekki til álita hér fyrir dómi. Aðalkrafa gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti er hins vegar orðuð þannig að viðurkennt verði að hann eigi Framafrétt í óskiptri sameign með öðrum jarðeigendum í Biskupstungum. Felur sú krafa í sér breytingu frá þeirri, sem vísað var frá héraðsdómi og áður var getið, og kemst hún ekki að fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991.

II.

Með lögum nr. 58/1998 var í fyrsta sinn mælt í almennri löggjöf fyrir um eignarréttarlega stöðu lands utan eignarlanda og stjórnsýslu þar. Tóku lögin gildi 1. júlí 1998. Segir í upphafi athugasemda, sem fylgdu frumvarpi til þessara laga, að alla síðustu öld og að vissu marki fyrr hafi öðru hvoru risið deilur hér á landi um eignarrétt að þessum svæðum eða þeim landsvæðum, sem lengst af hafi verið nefnd afréttir og almenningar. Þessi deiluefni hafi í senn verið uppi í umræðum manna úti í þjóðfélaginu, á Alþingi og í einstökum dómsmálum, sem rekin hafi verið vegna ágreinings um ákveðin landsvæði. Lengst af hafi umræðan snúist um hvort þessi lönd teldust að fullu eign aðliggjandi sveitarfélaga, þar sem íbúar þeirra hafi nýtt svæðin einkum til upprekstrar fyrir búfé, eða hvort ríkið teldist eigandi landsvæðanna eins og haldið hafi verið fram af þess hálfu í nokkrum dómsmálum. Var um það vísað meðal annars til dóms í dómasafni Hæstaréttar 1981, bls. 1584, en íslenska ríkið höfðaði það mál til viðurkenningar á beinum eignarrétti sínum að svonefndum Landmannaafrétti, jafnframt því sem stefnandinn viðurkenndi óbein eignarréttindi annarra á svæðinu. Varð niðurstaða Hæstaréttar sú að íslenska ríkinu hefði ekki tekist að sýna fram á beinan eignarrétt sinn. Áður hafði Hæstiréttur hafnað kröfu aðliggjandi sveitarfélags um viðurkenningu á beinum eignarrétti að sama afrétti, sbr. dóm réttarins í dómasafni 1955, bls. 108. Í því máli tók íslenska ríkið í fyrsta sinn til varna í dómsmáli á þeim grundvelli að ekki væri um að ræða beinan eignarrétt notenda afréttarlands, heldur einungis takmörkuð eignarréttindi í formi beitarréttar. Byggði ríkið á því að það væri eigandi slíkra landsvæða sem umboðsmaður raunverulegs eiganda, „þegna íslenska ríkisins“, eins og það var orðað. Er rakið nánar í áðurnefndum athugasemdum að ágreiningur hafi ríkt um í hvaða mæli afréttir teldust eignarlönd og hver sé eigandi þeirra. Þá hafi verið deilt um hvort afréttir væru hluti af tiltekinni jörð og hvert sé til dæmis inntak eignarréttinda kirkna yfir landsvæðum, sem heimildir greini að þær eigi eða hafi átt og stundum séu þar nefnd afréttir, en í mörgum tilvikum hafi þau réttindi verið seld sveitarfélögum eða einstaklingum. Það álitaefni hafi þó lengst af borið hæst hver teldist eigandi að afréttarsvæðum, sem notuð hafi verið sameiginlega af íbúum í ákveðnum byggðum án þess að þeir gætu vísað til tilekinna heimilda um rétt sinn til svæðisins. Er í athugasemdum með frumvarpinu gerð nokkur grein fyrir lagalegri stöðu afrétta með því að rekja ákvæði laga sem snerta þessi málefni, ummæli í athugasemdum með lagafrumvörpum um þau, allmarga dóma og í nokkrum mæli viðhorf fræðimanna.

Lög nr. 58/1998 hafa að geyma ítarlegar reglur um það með hvaða hætti skuli skorið úr um eignarrétt að svæðum utan eignarlanda. Er í 1. gr. að finna skilgreiningar á þremur grundvallarhugtökum, sem notuð eru til að lýsa eignarréttindum yfir landi. Er eitt þeirra eignarland, sem er landsvæði háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð yfir því innan þeirra marka, sem lög segja til um á hverjum tíma. Annað hugtak samkvæmt greininni er þjóðlenda, sem er skýrt sem landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Hugtakið var ekki fyrr notað í íslenskum lögum og tekur samkvæmt athugasemdum með frumvarpi til laganna til landsvæða, sem ýmist hafa verið nefnd afréttir, almenningar, óbyggðir eða hálendi utan eignarlanda. Eru lögin á því reist að landinu verði skipt í annars vegar eignarlönd og hins vegar þjóðlendur. Loks er afréttur skilgreindur í lögunum sem landsvæði utan byggðar, sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Í áðurnefndum athugasemdum kemur fram að hugtakið afréttur verði ekki notað sem lýsing á ákveðnu eignarformi lands, heldur afnotaréttindum, til dæmis beitarafnotum. Í 1. mgr. 2. gr. laganna er tekið af skarið um það að aðaláfrýjandi sé eigandi lands og hvers konar landsréttinda og hlunninda í þjóðlendum, sem ekki eru háð einkaeignarrétti.

Með III. kafla laga nr. 58/1998 var komið á fót óbyggðanefnd, en hún er stjórnsýslunefnd þriggja manna, sem forsætisráðherra skipar. Skal hún samkvæmt lögunum eiga frumkvæði að því að skera með skipulegum hætti úr um eignarrétt á einstökum svæðum landsins, en samkvæmt 8. gr. þeirra skal stefnt að því að nefndin hafi lokið verkinu fyrir árið 2007. Er hlutverk hennar skilgreint svo í 7. gr. að hún skuli kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu, sem nýttur er sem afréttur, og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Í þessum kafla laganna eru jafnframt ítarlegar reglur um meðferð mála fyrir nefndinni, þar sem meðal annars er kveðið á um kröfugerð af hálfu þess, sem telur til eignarréttinda á ákveðnu svæði og vill fá úrskurð óbyggðanefndar um mál, sem heyrir undir hana. Úrlausnum óbyggðanefndar verður ekki skotið til ráðherra sem æðra stjórnvalds, sbr. 14. gr. Úrskurðir hennar verða hins vegar bornir undir dómstóla vilji aðilar ekki una þeim, svo sem nánar kemur fram í 19. gr.

III.

Fyrsta landsvæðið, sem óbyggðanefnd tók til meðferðar, var norðanverð Árnessýsla. Gaf nefndin út tilkynningu um þetta til þeirra, sem töldu til eignarréttinda yfir landi eða annarra réttinda á nánar afmörkuðu svæði þar, og beindi því til þeirra að lýsa kröfum sínum. Bárust nefndinni kröfulýsingar aðaláfrýjanda um þjóðlendur í sjö sveitarfélögum og 57 aðrar kröfulýsingar, sem sumar tóku til fleiri en einnar jarðar eða stærri landsvæða. Ákvað nefndin síðan að fjalla um svæðið í sjö málum, þar sem hreppamörkum var fylgt í meginatriðum. Kvað nefndin upp úrskurð í öllum málunum 21. mars 2002.

Eitt þessara sjö fyrstu mála fyrir óbyggðanefnd var mál nr. 4/2000, sem hún gaf heitið „Biskupstungnaafréttur og efstu lönd í Biskupstungnahreppi, hvort og þá hvaða land teljist til þjóðlendna, hver séu mörk þjóðlendu við eignarland, hvaða hluti þjóðlendu sé nýttur sem afréttur og hver séu eignarréttindi innan þjóðlendu.“ Í úrskurði nefndarinnar var rakið að ágreiningur væri milli aðaláfrýjanda og annarra aðila málsins um eignarréttarlega stöðu flestra jarða, sem tilgreindar voru í upphaflegri tilkynningu nefndarinnar auk jarðarinnar Hóla. Þá væri ágreiningur um eignarréttarlega stöðu Biskupstungnaafréttar. Jarðirnar sem um ræðir eru Hólar, Haukadalstorfa (Haukadalur II og III og þeir hlutar Bryggju og Tortu, sem eru í einkaeign), Helludalur I og II, Neðri-Dalur, Austurhlíð, Úthlíðartorfa (Hrauntún, Stekkholt og Úthlíð I og II) auk Tunguheiðar. Þá var deilt um eignarrétt að Framafrétti, sem liggur norðan þessara jarða, og afrétti norðan vatna, sem nær allt að afréttarmörkum á Kili rétt sunnan Hveravalla. Samkvæmt kröfugerð aðaláfrýjanda skyldu mörk þjóðlendu og eignarlands dregin alllangt sunnan við línu, sem markast af Hagavatni, Farinu, Sandvatni og Sandá að Hvítá og þar með langt innan marka þess landsvæðis, sem eigendur áðurnefndra jarða og Tunguheiðar telja sér til eignar samkvæmt þinglýstum landamerkjabréfum. Krafðist aðaláfrýjandi að allt land norðan kröfulínunnar skyldi teljast þjóðlenda.

Úrskurður óbyggðanefndar er ítarlega rökstuddur og geymir samantekt á umfangsmikilli rannsókn hennar og röksemdum þeirra, sem gerðu kröfur fyrir nefndinni. Var þar tekin afstaða til eignarréttar að öllu því landi, sem aðaláfrýjandi gerði tilkall til. Var fallist á að Framafréttur væri þjóðlenda og afréttur Biskupstungnahrepps. Sama niðurstaða varð um afrétt norðan vatna. Sérstaklega var tekin afstaða til svæðis við Hagavatn og Hagafell, sem úrskurðað var þjóðlenda. Mörkum hvers þessara svæða er lýst í héraðsdómi. Suðurmörk þjóðlendulínu voru dregin um Hagavatn, Farið, Sandvatn og Sandá og þar með hafnað kröfu aðaláfrýjanda um viðurkenningu á því að mörk þjóðlendu næðu inn á landsvæði, sem eigendur áðurnefndra jarða og Tunguheiðar kröfðust viðurkenningar á að væri háð einkaeignarrétti þeirra.

Í málinu krefst aðaláfrýjandi að viðurkennd verði krafa um að mörk þjóðlendu verði dregin með nánar tilteknum hætti á síðastnefndu svæði sunnan Framafréttar og úrskurður óbyggðanefndar að því leyti felldur úr gildi. Gagnáfrýjandi krefst með sama hætti að úrskurður nefndarinnar varðandi Framafrétt verði felldur úr gildi og eignarréttur sveitarfélagsins að honum viðurkenndur. Krafa gagnáfrýjanda um að felldur verði úr gildi úrskurður nefndarinnar um að afréttur norðan vatna teljist þjóðlenda er hins vegar ekki til úrlausnar í þessu máli, en við meðferð þess fyrir héraðsdómi var sá þáttur skilinn frá og dæmt um hann í sérstöku máli. Er dæmt í þeim þætti í hæstaréttarmálinu nr. 47/2004.

Eftir að meðferð málsins lauk fyrir óbyggðanefnd sameinuðust Biskupstungnahreppur, Laugardalshreppur og Þingvallahreppur í eitt sveitarfélag undir nafni gagnáfrýjanda. Hefur hann því komið fram sem aðili að máli þessu í stað Biskupstungnahrepps.

IV.

Í málatilbúnaði sínum rekur aðaláfrýjandi að þegar í byrjun síðustu aldar hafi orðið mikill ágreiningur um rétt hans til lands utan eignarlanda lögbýla og þá einkum með tilliti til vatnsréttinda. Hafi menn skipst í tvo hópa, þar sem annar hafi talið afréttareigendur eiga beinan eignarrétt að afréttarlandinu, en hinn að ríkið og íslenska þjóðin ættu þennan rétt og afréttareigendur eingöngu óbeinan eignarrétt eða nýtingarrétt. Ríkið ætti allan rétt í almenningum. Þessar deilur hafi staðið fram eftir öldinni og þáttaskil orðið við uppkvaðningu tveggja dóma Hæstaréttar á árunum 1955 og 1981, sem nefndir voru í II. kafla að framan, en niðurstaðan hafi þar orðið sú að engum hafi tekist að sýna fram á beinan eignarrétt að Landmannaafrétti. Alþingi hafi nú tekið þá ákvörðun með setningu laga nr. 58/1998 að það land, sem enginn geti sannað beinan eignarrétt að, sé ríkisland og skuli heita þjóðlenda. Þar sé um sérstakt form á eignarhaldi að ræða, sem að mörgu leyti sé ólíkt beinum eignarrétti. Þessum eignarrétti verði ekki líkt við aðrar lendur ríkisins og þurfi því einnig að greina þjóðlendur frá ríkisjörðum. Í þjóðlendu eigi aðaláfrýjandi ekki einn öll réttindi, heldur geti þau verið á hendi margra vegna upphaflegrar afnotatöku eða venjuréttar. Mörg ákvæði laga nr. 58/1998 skýri sérstöðu þjóðlendu. Eignarhald aðaláfrýjanda sé eins konar forræði yfir tilteknum heimildum á landi, sem enginn geti sannað eignarrétt sinn að.

Aðaláfrýjandi kveður óbyggðanefnd hafa hafnað því að hann hafi sýnt fram á að land innan landamerkjalýsinga jarðanna, sem málið varðar, væri þjóðlenda. Hafi nefndin talið að um eignarland væri að ræða án þess að taka afstöðu til þess hver færi með eignarréttindi þar. Heldur aðaláfrýjandi því fram að nefndinni hafi ekki verið rétt að telja landsvæðið til eignarlanda og sé einn megintilgangurinn með málsókninni að fá endurskoðað af dómstólum það mat óbyggðanefndar að leggja alla sönnunarbyrði á aðaláfrýjanda um að svæði innan merkja jarða séu ekki eignarland, eins og það er orðað í héraðsdómsstefnu. Eru þar nánar tilgreind þau atriði í forsendum nefndarinnar fyrir niðurstöðu, sem aðaláfrýjandi er ósammála.

Aðaláfrýjandi lýsir aðstöðu til sönnunar í málinu svo að hann hafi eignast þjóðlendur með lögum árið 1998, en hafi engin skjöl fyrir rétti sínum fyrr en úrskurður óbyggðanefndar eða eftir atvikum dómur um þjóðlendumörk liggi fyrir. Telur hann það vera ólíkt stöðu þeirra, sem krefjist viðurkenningar á beinum eignarrétti í þjóðlendu. Til þeirra verði að gera þá kröfu að þeir geti sýnt fram á ótvírætt eignarhald og í öllum fyrri dómum Hæstaréttar, sem snúist um beinan eignarrétt á afréttarlandi, sé sönnunarbyrði lögð á þann, sem geri slíka kröfu. Í mörgum þeirra hafi landamerkjabréfi verið teflt fram sem helsta sönnunargagni um beinan eignarrétt, en Hæstiréttur talið það ekki tryggja sönnun eitt og sér. Séu þannig til landamerkjabréf fyrir afréttarsvæði, sem eftir dómsniðurstöðum séu óumdeilanlega þjóðlendur, svo sem Auðkúluheiði. Óbyggðanefnd skýri dómana hins vegar of þröngt og hafi lagt á aðaláfrýjanda að hrekja eignartilkall, sem reist sé á landamerkjabréfum. Þetta fái ekki staðist og verði þvert á móti að leggja sönnunarbyrði um tilvist beinna eignarréttinda á landeiganda, sem verði að sanna að nám, raunveruleg og eðlileg nýting tiltekinnar jarðar eða önnur atriði hafi tekið til stærra landsvæðis en þjóðlendulína samkvæmt kröfu aðaláfrýjanda gefi til kynna. Það þunga vægi, sem landamerkjabréfum fjalljarða í Biskupstungum sé veitt í úrskurði óbyggðanefndar, telur aðaláfrýjandi ekki vera í samræmi við mörg fordæmi Hæstaréttar, þar sem til úrlausnar hafi verið bæði í einkamálum og opinberum málum hvernig eignarrétti að tilteknum afréttum hafi verið háttað. Bendir hann á að með landamerkjalögum nr. 5/1882 hafi jarðeigendur í fyrsta sinn verið skyldaðir til að gera landamerkjabréf fyrir jarðir sínar. Þá hafi merki fjalljarða verið einhliða ákveðin, en áður hafi merkjagerð til fjalla lítt þekkst og engar heimildir séu um að fjöll hafi verið numin til eignar. Einhliða merkjalýsingar eftir 1882 hafi því enn minna gildi og telur aðaláfrýjandi að gera verði ráð fyrir að menn hafi ætlað að eigna sér eigandalaust land við gerð merkjalýsinga. Telur hann að þar sem eignarlönd liggi saman sé landamerkjabréf samningur milli manna um mörk eignarjarða innbyrðis. Þá felist á engan hátt í landamerkjabréfi að allt land innan merkja skuli vera óskorað eignarland, heldur skilgreini landamerkjabréfið nýtingarrétt að landi. Í eðli sínu sé bréfið samningur og bindi einungis þá, sem séu aðilar að slíku samkomulagi. Aðaláfrýjandi sé ekki aðili að þess háttar samningum. Sammerkt öllum landamerkjabréfum fjalljarða sé að þau séu einhliða ákveðin inn til óbyggða og mörkin líklega oftast geðþóttaákvörðun jarðeigenda á líðandi stund frekar en að þau styðjist við eldri rétt. Við engan hafi verið að semja árið 1882 og það sé ekki fyrr en 1998 sem það hafi verið unnt eftir að aðaláfrýjanda hafi með lögum verið veittur eignarréttur að þjóðlendum. Vegna sjónarmiða um athugasemdalausa þinglýsingu landamerkjabréfa og annarra heimilda telur aðaláfrýjandi að enginn geti þinglýst meiri rétti en hann eigi eða viðsemjandi hans geti veitt. Sé löggjafinn einn bær um að ráðstafa réttindum yfir landsvæðum utan eignarlands og því geti athafnir eða athafnaleysi opinberra starfsmanna, svo sem við þinglýsingu, ekki leitt af sér stofnun eignarréttar. Þeir hafi aldrei haft vald til að skilgreina inntak eignarréttar að landi, sem sé misjafnlega víðtækur.

Aðaláfrýjandi telur að ráða megi af heimildum um landnám og því, sem þekkt sé um nýtingu lands í kjölfarið, að hálendi, fjöll og öræfi hafi ekki verið numin til eignar. Hafi dómstólar í samræmi við það gert ríkari kröfur til sönnunar um beinan eignarrétt að slíku landi en öðru á mörkum byggðar. Hér eigi því við að leggja sönnunarbyrði um tilvist beins eignarréttar á landeigendur, sem að auki styðjist við orðalag 1. gr. og l. mgr. 2. gr. laga nr. 58/1998. Slík regla um sönnunarbyrði eigi hliðstæðu í lögum nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum. Af dómum Hæstaréttar verði ráðið að atriði eins og staðhættir, víðátta og gróðurfar skipti miklu þegar ákveða skuli mörk jarða gagnvart óbyggðum og sé litið til þess í aðalkröfu aðaláfrýjanda. Í varakröfu hans sé hins vegar tekið mið af augljósum kennileitum í landslagi. Norðan kröfulínu séu fjöll og óbyggðir, sem geti ekki talist til heimalands jarðanna sem um ræðir. Land sunnan kröfulínu hafi verið numið í öndverðu og nýtt til búskapar allt árið, en land norðan hennar einungis tekið til sumarafnota og löngu síðar innlimað í yfirráðasvæði jarðanna með landamerkjabréfum. Styður aðaláfrýjandi kröfuna meðal annars við Landnámabók, sem hann telur veita ákveðna vísbendingu um að land hafi ekki verið numið lengra til fjalla en nærri þeim mörkum þar sem hann telji að þjóðlenda taki við af eignarlandi. Telur hann að einatt hafi verið byggt á Landnámabók þegar þurft hafi að skera úr um inntak eignarréttar, en finna megi með nokkurri nákvæmni hvar landnámsmörk í Biskupstungum liggi, svo sem nánar er rakið í héraðsdómi. Nýting lands skipti einnig miklu máli og sé því mikilvægt að kanna til hlítar hvernig henni hafi verið háttað. Löggjafinn hafi frá upphafi sett ýmsar reglur um nýtingu þess landsvæðis, sem nú heiti þjóðlenda, og sé eitt meginatriðið sem skilji á milli hennar og eignarlands að allt frá lögtöku Jónsbókar 1281 hafi eigandi átt að smala eignarland sitt, en þjóðlendan, sem svo heiti nú, hafi verið smöluð sameiginlega af fjallskilastjórn. Af heimildum megi ráða að síðastnefnd tilhögun hafi gilt á öllu þrætulandinu norðan kröfulínu. Þá telur aðaláfrýjandi að stefndu og gagnáfrýjandi hafi ekki getað unnið frekari rétt fyrir hefð. Frumstofnun eignarréttar geti einungis orðið fyrir nám eða með lögum og sé ekki unnt að eignast land í einskis manns eigu eins og þjóðlendu fyrir hefð. Hvað sem öðru líði séu skilyrði fyrir því að eignarhefð verði unnin á landsvæði utan landamerkja jarðar þröng þótt ekki sé óhugsandi að slíkt geti gerst. Er í því efni meðal annars byggt á að skilyrði fyrir hefð sé óslitið eignarhald, sem feli í sér að hefðandi hafi haft svo víðtæk ráð eignar að þau bendi til eignarréttar, auk þess sem hann hafi útilokað aðra frá því að ráða yfir eigninni. Skipti þá miklu hvernig afnot eru og þá ekki síst girðingar umhverfis landareign. Í mörgum dómum Hæstaréttar hafi verið vikið að hefð og aðeins í einu tilviki hafi hefðarréttur verið talinn hafa stofnast yfir landi, sem nú gæti heitið þjóðlenda.

Sjónarmiðum aðaláfrýjanda er varða sérstaklega einstakar jarðir og Framafrétt er nánar lýst í héraðsdómi. Um Úthlíð er fyrir Hæstarétti sérstaklega áréttuð skoðun aðaláfrýjanda um skiptingu lands í heimaland og annað land, en með landamerkjabréfi hafi jarðeigandi helgað sér land tugi kílómetra norður fyrir svokallaða vetrarbeitarlínu. Fái sjónarmið aðaláfrýjanda stuðning í dómi réttarins í dómasafni 1977, bls. 1220, þar sem staðfest hafi verið að landi skuli ekki skipt milli eigenda Úthlíðartorfu norðar en nærri þeim stað, sem kröfulína aðaláfrýjanda var síðar dregin. Enginn afgerandi munur sé á Framafrétti og afréttarsvæðum innan þinglýstra landamerkja jarðarinnar norðan kröfulínu. Hluti Úthlíðar innan þinglýstra landamerkja sé þjóðlenda líkt og óbyggðanefnd hafi í öðrum úrskurði komist að niðurstöðu um varðandi Þingvallajörðina. Telur aðaláfrýjandi að þetta eigi einkum við um gamlar kirkjujarðir, þar sem afréttarland margra jarða hafi áður fyrr verið innlimað í jörðina með einhliða yfirlýsingum. Landamerkjabréf séu ekki þess eðlis að þau geti ráðið úrslitum um þjóðlendumörk á svæðinu og beri að líta framhjá þeim ef þau eru ósamþykkt til hálendisins.

Fyrir héraðsdómi var tekin til greina krafa gagnáfrýjanda um að tilgreint landsvæði við Hagafell og Hagavatn, sem samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar er þjóðlenda, teldist vera afréttur sveitarfélagsins. Aðaláfrýjandi krefst sýknu af þeirri kröfu. Í gagnsök krefst hann sýknu af kröfu gagnáfrýjanda um viðurkenningu á eignarrétti á Framafrétti. Er krafan reist á sömu ástæðum sem í héraði og raktar eru í hinum áfrýjaða dómi.

V.

Í héraði rak sami lögmaðurinn málið fyrir stefndu S-kvk-þf og Ó-kk-þf Í-kk-þf, en annar fyrir stefnda B-kk-þf og alla aðra stefndu og gagnáfrýjanda. Eru í héraðsdómi raktar málsástæður aðilanna í samræmi við það. Málflutningsumboði er hagað með sama hætti fyrir Hæstarétti. Málsástæður stefndu falla í líkan farveg um mörg almenn atriði, en áherslur á einstaka þætti eru ekki að öllu leyti þær sömu.

Af hálfu stefnda B-kk-ef og fleiri er því haldið fram að eigendur jarðanna, sem um ræðir í málinu, og Tunguheiðar eigi beinan eignarrétt að öllu landi norður að línu, sem markist af Hagavatni, Farinu, Sandvatni og Sandá að Hvítá. Svæðið sé innan þinglýstra landamerkja jarðanna, en landamerkjabréf hafi verið gerð fyrir þær allar á grundvelli laga nr. 5/1882 á næstu árum eftir gildistöku þeirra. Að því er varði Tunguheiði hafi dómur fallið 1980 um eignarrétt eins hinna stefndu að henni. Mótmæla þeir að landamerkjabréfin hafi verið gerð einhliða eða séu ósamþykkt til hálendisins. Eigendur jarðanna og annarra aðliggjandi jarða hafi í langflestum tilvikum áritað bréfin um samþykki hver gagnvart öðrum. Hafi þannig orðið fullt samkomulag um landamerki eins og þeim sé þar lýst. Þinglýst merki eigi að ráða niðurstöðu um hvert eignarréttur jarðeigandans nái og hafi ekki verið stefnt að því með setningu laga nr. 58/1998 að gera land innan þeirra að þjóðlendu. Með því að stefndu hafi lagt fram þessi sönnunargögn hafi aðaláfrýjandi sönnunarbyrði fyrir því að þinglýst landamerki jarðanna séu röng. Lýsa stefndu sig sammála því hvernig óbyggðanefnd hafi metið sönnunarbyrði að þessu leyti. Halda þeir einnig fram að yrðu þeir krafðir um frekari eignarheimildir væri þeim þar með gert að sanna eignarrétt sinn með ríkari hætti en öðrum landeigendum, sem nægði að leggja fram hefðbundin skjöl. Þessum kröfum aðaláfrýjanda á hendur sumum landeigendum fylgi ónæði og kostnaður, auk þess sem kröfugerðin sem slík leiði af sér óvissu um eignarréttinn, sem aftur valdi verðfalli eignanna. Mismunun þessi sé andstæð stjórnarskrá og sjálfstæð sýknuástæða. Þá felist mismunun í því að aðaláfrýjandi uni öðrum úrskurðum óbyggðanefndar, þar sem þinglýst merki réðu úrslitum, og stefndu einir sóttir fyrir dómi til að þola aðra niðurstöðu. Þá skipti máli að áðurnefnd landamerkjabréf séu í samræmi við enn eldri heimildir um eignarrétt jarðeigenda að umræddu landsvæði. Er um það meðal annars vísað til vísitasíubókar B-kk-ef S-kk-ef biskups frá 1646 fyrir jarðirnar Úthlíð og Haukadal. Þau heimildarskjöl, sem vísað er til, eru að öðru leyti tíunduð í héraðsdómi.

Stefndu telja eignarrétt sinn varinn af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Er jafnframt vísað til laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, en 1. gr. l. viðauka við sáttmálann, sem hafi lagagildi hér á landi, telja þeir veita eignarréttinum hugsanlega enn ríkari vernd en stjórnarskrána þar sem dómar mannréttindadómstóls Evrópu bendi til að réttmætar væntingar manna um eignarrétt skipti máli. Sé þá til þess að líta að hvert áðurnefndra landamerkjabréfa hafi ekki einungis verið samþykkt af eigendum aðliggjandi jarða, heldur hafi þeim verið þinglýst athugasemdalaust. Yfirvöld hafi þannig samþykkt bréfin í reynd með því að láta þau óátalin og vakið með því réttmætar væntingar. Það hafi einnig verið gert með öðrum hætti, svo sem með skráningu í fasteignamat og aðrar opinberar skrár.

Stefndu mótmæla því að byggt verði á Landnámabók um það hvar mörk landnáms hafi verið í héraðinu með þeim hætti sem aðaláfrýjandi krefjist. Telja þeir þvert á móti að allt land í Biskupstungum hafi verið numið í öndverðu, en hluti þess síðar orðið sameignarland jarðanna. Viðurkennt sé af fræðimönnum að afréttarland geti verið fullkomið eignarland hafi það í öndverðu eða síðar verið undirorpið þess konar eignarrétti og hafi dómstólar staðfest það. Vafa um hvort land hafi verið numið í öndverðu eigi að meta landeiganda í vil ef athugasemdalausar landamerkjagerðir, sem ekki fari í bága við eldri heimildir, bendi til beins eignarréttar. Þá andmæla þeir að áður fyrr hafi verið gert ráð fyrir að jarðir skiptust á grundvelli ólíkrar nýtingar í annars vegar heimalönd, sem nýtt hafi verið allt árið, og hins vegar annað land eða afrétti í takmarkaðri notkun. Telja þeir heimaland hafa tekið til alls lands viðkomandi jarðar og hafi óbyggðanefnd fallist á það. Þá séu ýmis dæmi um notkun heiðalandanna til annars en beitar. Til dæmis sé þar að finna ummerki um fjölda beitarhúsa og þar hafi verið stundaður heyskapur. Jarðeigendur geti bannað öðrum afnot landsins og enginn annar en þeir sjálfir eigi upprekstrarrétt á land innan merkja jarðanna. Mótmæla stefndu að eignarréttarlegri stöðu lands sunnan við Farið, Sandvatn og Sandá verði jafnað við land á Auðkúluheiði og Eyvindarstaðaheiði, svo sem aðaláfrýjandi geri, en þar sé um að ræða afréttarland í samafnotum. Loks hafi fjallskilum í landi jarðanna ekki verið hagað með þeim hætti, sem eigi við á afréttum í samafnotum og þar með Framafrétti. Er sérstaklega fjallað um Úthlíðartorfu í því sambandi, en þar hafi fjallskilastjórn um langt skeið einungis skipulagt fyrri fjárleit, sem hafi þá einnig náð til afréttar sveitarfélagsins í Hagafelli. Síðari fjárleit hafi landeigendur sjálfir annast og séð um réttir. Smölun bendi þannig til fullkomins eignarréttar og víðtæk not jarðarinnar hafi ætíð tekið til hennar allrar. Haukadalsheiði hafi frá 1964 verið friðuð fyrir sauðfjárbeit. Stefndu reisa kröfur sínar loks á hefð, sem þeir telja sig hafa unnið á þrætulandinu. Þá geti hefð stutt við aðrar eignarheimildir. Í tengslum við þetta er þess getið að lönd þau, sem um ræðir, séu afgirt. Það eigi einnig við um Biskupstungnaafrétt.

Af hálfu stefndu S-kvk-ef og Ó-kk-ef Í-kk-ef hefur sérstaklega verið fjallað um tilhögun eignarréttar í sögulegu samhengi meðal germanskra þjóða, en einkaeignarréttur að öllu landi hafi verið meginreglan. Við þá umfjöllun hefur jafnframt verið vísað til ýmissa ákvæða Grágásarlaga og Jónsbókar, sem þau telja bera með sér að afréttir hér á landi hafi verið háðir einkaeignarrétti frá upphafi og lengi fram eftir öldum. Hið sama hafi að minnsta kosti að hluta átt við um almenninga. Hafi þessi einkaeignarréttur ekki verið afnuminn og hann ekki heldur flust með löggerningum, hefð eða öðrum hætti. Verði talið að með lögum nr. 58/1998 hafi verið stofnað til eignarréttar aðaláfrýjanda að landi, sem áður var háð einkaeignarrétti, verði fullar bætur að koma fyrir. Þar til þær séu boðnar fram af hálfu aðaláfrýjanda verði aðild að eignarréttindum óbreytt. Eru kröfur stefndu, sem á þessum sjónarmiðum eru reist, nánar rakin í héraðsdómi.

Gagnáfrýjandi krefst þess að viðurkenndur verði eignarréttur sinn að Framafrétti. Varakrafa hans lýtur að viðurkenningu á afréttarnotum hans í þjóðlendu í Hagafelli. Telur gagnáfrýjandi heimildir og þá einkum Landnámabók benda til að land hafi verið numið að minnsta kosti að Sandvatnshlíð og Bláfellshálsi, en fræðimenn telji að land hafi víða verið numið allt til jökla. Gróðurfar gefi enga vísbendingu um hvar mörk landnáms hafi legið, enda sé það nú með allt öðrum hætti en þegar landið var numið í öndverðu. Telur gagnáfrýjandi ekki standast þá niðurstöðu óbyggðanefndar að land hafi ekki verið numið á þessu svæði. Þá telur hann vera leitt í ljós að eigendur jarða í Biskupstungum hafi ætíð eftir það nýtt Framafrétt með ýmsum hætti, svo sem til skógarhöggs, veiða, beitar, grasatekju, kolagerðar og annars, allt eftir því sem tilefni og tækifæri gáfust á hverjum tíma. Máldagar staðfesti að fyrr á öldum hafi kirkjur átt tiltekin ítök í afréttinum, en slík óbein eignarréttindi kirkna sýni að um eignarland hafi verið að ræða, enda geti ítök einungis verið í eignarlöndum annarra. Þá megi frá tíma tilskipunar 15. apríl 1776 um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyðijarðir eða óbyggð pláz á Íslandi, merkja mun, sem gerður hafi verið á sameignarafréttum og afréttum einstakra jarða og stofnana, og að löggjafinn hafi talið sig hafa rýmri heimildir til að skipa málum á hinum fyrrnefndu. Ljóst sé að nýbýli urðu ekki stofnuð í síðarnefndu afréttunum og ekkert nýbýli hafi verið stofnað á Framafrétti, sem einnig bendi til að um eignarland hafi verið að ræða. Þá komi fram í lögum nr. 15/1897 um nýbýli að þau megi stofna í afréttum, sem sveitarfélög eigi, og í almenningum ef sveitarstjórnir þeirra sveitarfélaga, sem afréttinn eigi eða hagsmuna eigi að gæta í almenningnum, leyfi það og sýslunefnd samþykki. Á síðari tímum hafi yfirráð sveitarfélagsins yfir svæðinu birst með ýmsum hætti, svo sem ráðstöfun vatnsréttinda, veitingu heimilda til hvers kyns framkvæmda, skálabyggingum, samningum um stöðvun landfoks og uppgræðslu. Sé hafið yfir vafa að gagnáfrýjandi hafi fulla heimild til hvers kyns ráðstafana á Framafrétti. Með því að afréttur hafi verið nýttur til fulls með þeim hætti, sem tíðarandi og tækifæri hafi á hverjum tíma veitt færi á, hafi gagnáfrýjandi jafnframt unnið eignarhefð á landinu. Afrétturinn sé afgirtur þótt búfé komist sums staðar yfir vatnsföll. Hafi enginn annar getað nýtt landið nema með leyfi gagnáfrýjanda og hafi aðaláfrýjandi ekki sýnt fram á annað. Telur gagnáfrýjandi að þegar aðstaðan á Framafrétti sé virt í heild sé hún í grundvallaratriðum ólík því, sem var á Landmannaafrétti og Auðkúluheiði og Hæstiréttur hafi áður skorið úr um. Framafréttur sé sameignarafréttur og fullkomið eignarland og sé margháttuð viðurkenning aðaláfrýjanda mikilvægasta sönnun þess að svo sé. Varakröfu um viðurkenningu á rétti til afréttarnota í Hagafelli styður gagnáfrýjandi við það að Biskupstungnamenn hafi nýtt landsvæðið til beitar og hafi hreppsnefndin skipulagt fjárleitir á svæðinu.

VI.

Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var því hreyft af hálfu stefndu og gagnáfrýjanda að með lögum nr. 58/1998 séu ekki uppfylltar kröfur um réttláta málsmeðferð. Hafi með því verið brotin 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Var í því sambandi nefnt að ekki stæðist að forsætisráðherra skipaði alla nefndarmennina, sem síðan væri ætlað að skera úr um kröfur aðaláfrýjanda. Þá hafi nefndinni ekki verið ætlað að lögum að taka til umfjöllunar kröfur aðaláfrýjanda um land, sem þinglýstar heimildir væru til um. Með því kunni landeigandi, sem fari halloka fyrir nefndinni, að vera settur í þá aðstöðu að verða að sækja rétt sinn fyrir dómstólum í stað þess að þurfa einungis að verjast kröfum aðaláfrýjanda. Loks var því hreyft að nefndin hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni með fullnægjandi hætti.

Í fyrstnefndu athugasemdinni felst að skipan nefndarinnar kunni að brjóta í bága við stjórnarskrána og mannréttindasáttmála Evrópu miðað við það hlutverk, sem henni er ætlað að gegna, að úrskurða um kröfur aðaláfrýjanda annars vegar og jarðeigenda hins vegar um mörk þjóðlendna og eignarlanda. Þótt ekki sé nánar skýrt með hvaða hætti þessi tilhögun sé andstæð áðurgreindum reglum verður að ætla að vefengt sé að þetta fyrirkomulag uppfylli kröfur um jafnræði málsaðila fyrir dómi og að skorið skuli úr um réttindi og skyldur manna að einkarétti fyrir sjálfstæðum dómstóli. Varðandi þetta verður fyrst að líta til þess að óbyggðanefnd er stjórnsýslunefnd en ekki dómstóll og eru úrskurðir hennar endanlegir á stjórnsýslustigi og verður ekki skotið til ráðherra sem æðra stjórnvalds. Þeir verða hins vegar bornir undir dómstóla og getur þá hvaðeina komið til endurskoðunar, sem ráðið hefur niðurstöðum nefndarinnar. Jafnvel þótt kröfur stjórnarskrár og mannréttindasáttmálans um réttaröryggi fyrir dómstólum yrðu heimfærðar á óbyggðanefnd verður ekki fallist á að það hafi áhrif á sjálfstæði úrskurðarnefndar á sviði stjórnsýslu að hún sé skipuð af handhafa framkvæmdarvalds nema önnur atriði, sem leidd eru í ljós, renni stoðum undir að svo kunni að vera. Samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 58/1998 skipar forsætisráðherra þrjá aðalmenn í nefndina og jafnmarga til vara og skulu þeir fullnægja skilyrðum til að gegna embætti héraðsdómara. Samkvæmt 5. mgr. sömu greinar skal formaður óbyggðanefndar hafa sömu lögkjör og dómstjórinn í Reykjavík. Ekki er í lögunum kveðið á um tímalengd skipunar, en samkvæmt 8. gr. skal stefnt að því að nefndin hafi lokið verkefni sínu fyrir árið 2007. Samkvæmt 11. gr. laganna skal fjármálaráðherra fara með fyrirsvar fyrir aðaláfrýjanda í málum fyrir óbyggðanefnd. Í lögunum eru sérstakar reglur um málsmeðferð fyrir óbyggðanefnd auk þess sem reglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 taka til hennar. Er ekkert fram komið sem hlutlægt gæti gefið vísbendingu um að nefndin verði bundin af fyrirmælum eða háð áhrifum annarra. Af gögnum málsins verður heldur ekki annað ráðið en að aðgangur málsaðila að nefndinni hafi verið greiður, meðal annars með því að munnlegar skýrslur voru teknar eftir því sem þeir töldu þörf á, málið var munnlega flutt fyrir nefndinni og rökstuðningur fyrir niðurstöðum er ítarlegur. Loks gera lög nr. 58/1998 ráð fyrir að kostnaður aðila vegna meðferðar máls fyrir óbyggðanefnd sé greiddur úr ríkissjóði. Að virtum öllum atriðum, sem máli skipta, verður ekki fallist á að réttlát málsmeðferð hafi ekki verið tryggð fyrir óbyggðanefnd.

Engum rökum eru studdar þær staðhæfingar stefndu að óbyggðanefnd hafi ekki verið heimilt að taka til umfjöllunar og úrlausnar kröfur aðaláfrýjanda, sem nái til landsvæða sem stefndu telja sig hafa þinglýstar heimildir fyrir. Þá eru haldlausar staðhæfingar stefndu um að óbyggðanefnd hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni, en það hefur hún meðal annars gert með því að hlutast til um rannsóknir á staðháttum og gróðurfari á svæðinu fyrr og nú auk þess að afla ítarlegra gagna um sögu þeirra jarða og afrétta, sem um ræðir.

VII.

Í II. kafla að framan var gerð grein fyrir tilefni og tilgangi þess að lög nr. 58/1998 voru sett. Þar kom fram að vegna óljósrar réttarstöðu hafi verið talin þörf á skýrum reglum um eignarráð og stjórnun á hálendissvæðum landsins jafnframt því sem mælt var fyrir um aðferð, sem skal viðhafa til að greiða úr ágreiningi um eignarrétt. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til laganna, var vikið að sönnun við meðferð þessara mála. Var tekið fram að ekki verði í lögum settar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum, sem færðar eru fram í hverju einstöku tilviki. Með lögunum var þannig ekki stefnt að því að skerða eignarrétt eða raska á annan hátt réttindum með því að eignir yrðu teknar af mönnum, heldur að ganga með tilteknum hætti úr skugga um hvort viðhlítandi heimildir væru fyrir eignarrétti. Gildir sú regla sem endranær að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa, svo sem hér á við. Skipan mála var hins vegar breytt með lögum nr. 58/1998 að því leyti að eigandalaust land var með þeim fellt undir eignarráð aðaláfrýjanda. Í IV. og V. kafla að framan eru raktar málsástæður aðilanna og sjónarmið þeirra um hvernig sönnunarbyrði fyrir kröfum horfi við í málinu. Verður þá fyrst litið til landsvæða sunnan Framafréttar, sem haldið er fram að tilheyri jörðunum, sem um ræðir í málinu.

Meðal þeirra ástæðna, sem aðaláfrýjandi reisir kröfur sínar um mörk þjóðlendu á, er sú að stefndu geti ekki sannað að þeir hafi öðlast beinan eignarrétt að landi norðan við kröfulínur hans fyrir nám, en frumeignarréttur að landi geti einungis stofnast með þeim hætti eða með löggjöf. Um landnám á þessu svæði nýtur ekki nægilega glöggra heimilda. Önnur atriði eins og staðhættir, nýting eða gróðurfar gefa heldur ekki skýrar vísbendingar um hvort land norðan við kröfulínur aðaláfrýjanda hafi verið numið. Varðandi síðastnefnda atriðið er hins vegar til þess að líta að við meðferð málsins hlutaðist óbyggðanefnd til um að rannsakað yrði hvernig gróðurfari hafi verið háttað fyrr á öldum. Hefur sú rannsókn leitt í ljós að óvíða á landinu hefur gróðri hnignað jafn mikið og á þessu svæði. Gróðurleysi hefur því væntanlega ekki staðið því í vegi að land norðan við kröfulínur aðaláfrýjanda yrði numið. Mikill hluti þessa svæðis, einkum að austanverðu, er einungis í 200 til 300 metra hæð yfir sjávarmáli, en þegar vestar dregur standa þó einstök fjöll upp úr því landi og ná 500 til 700 metra hæð, svo sem Sandfell, Bjarnarfell, Miðfell og Svínafell. Hluti svæðisins að suðvestanverðu, sem liggur að nokkru að fyrrum mörkum Biskupstungnahrepps og Laugardalshrepps, nýtur hins vegar nokkurrar sérstöðu að þessu leyti og þar eru tvö fjöll, Kálfstindur og Högnhöfði, sem eru rúmlega 900 og 1000 metra há. Að undanteknu landinu næst þessum hreppamörkum er svæðið norðan kröfulínu aðaláfrýjanda, þegar litið er til þess í heild, ekki svo hálent eða gróðursnautt að það geti talist hafa sett landnámi einhver augljós mörk. Í ljósi þessa verður ekki lagt á stefndu að sýna frekar fram á það en gert hefur verið að land norðan við kröfulínur aðaláfrýjanda hafi almennt verið numið þannig að það hafi verið nýtt með öðrum hætti en til takmarkaðra afnota yfir sumarmánuðina eins og aðaláfrýjandi heldur fram að hafi verið. Geta úrslit málsins ekki ráðist af skorti á sönnun um þetta atriði.

Svo sem merkjum áðurnefndra jarða er lýst í landamerkjabréfum ná þær ásamt Tunguheiði yfir allt land sunnan Framafréttar. Landfræðileg afmörkun jarðanna er nánar tilgreind þannig að merkjum þriggja þeirra er lýst allt að Framafrétti auk þess sem Tunguheiði nær yfir austasta hluta svæðisins sunnan hans. Jarðirnar sem um ræðir eru í Úthlíðartorfu og Haukadalstorfu, auk Hóla. Lönd Austurhlíðar, Neðri-Dals og Helludals I og II, eins og þeim er lýst í landamerkjabréfum fyrir þær jarðir, ná ekki að Framafrétti heldur eru þau umlukt landi Úthlíðartorfu og Haukadalstorfu til norðurs og vesturs. Vegna þessarar afmörkunar skiptir einkum máli hvort sönnun teljist fram komin fyrir því að land Úthlíðartorfu, Haukadalstorfu og Hóla, eins og því er lýst í landamerkjabréfum, auk Tunguheiðar, sé eignarland. Verður litið sérstaklega til þess hér á eftir.

Um Tunguheiði gekk eignardómur 23. febrúar 1980 þar sem viðurkenndur var beinn eignarréttur stefnda Bræðratungukirkju að landinu. Ræður land Hóla mörkum þess að vestan, Sandá að norðan en Hvítá að austan. Aðaláfrýjandi tók ásamt Biskupstungnahreppi til varna í málinu, sem lauk með þeim dómi, en kaus að una honum og var honum ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Dómurinn er því bindandi um úrslit sakarefnisins og hlaut að vekja réttmætar væntingar stefnda um að eignarréttur sinn að landinu væri óumdeildur. Engu að síður kýs aðaláfrýjandi nú að haga kröfulínu sinni um mörk þjóðlendu svo að hún fer þvert í gegnum áðurnefnt land stefnda Bræðratungukirkju. Sú krafa fær ekki samrýmst þeirri afstöðu aðaláfrýjanda að una áðurnefndum dómi og eru haldlausar þær skýringar hans að með dóminum hafi ekki verið skorið efnislega úr um eignarrétt. Verður kröfu aðaláfrýjanda um að mörk þjóðlendu verði dregin inn á land stefnda Bræðratungukirkju á Tunguheiði hafnað þegar af þeirri ástæðu.

Samkvæmt landamerkjabréfi fyrir Úthlíðartorfu 14. maí 1885 ræður Brúará og afréttur Laugardalshrepps merkjum að vestan, Hagavatn og Farið að norðan, en á austurmörkum lönd Haukadals, Helludals I og II, Neðri-Dals og Austurhlíðar, eins og þeim er lýst í landamerkjabréfum fyrir þær jarðir. Með því að leggja fram áðurnefnt landamerkjabréf telja stefndu eigendur Úthlíðartorfu sig hafa sannað að allt land innan tilgreindra merkja hennar sé eignarland.

Við mat á gildi landamerkjabréfa og því hvert sé inntak eignarréttar á svæði, sem þar er lýst, skiptir almennt máli hvort um er að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt er að landamerkjabréf hafa ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengjast sérstaklega tiltekinni jörð. Felur landamerkjabréf fyrir jörð í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Um Úthlíðartorfu hagar svo til eins og nánar greinir í héraðsdómi að landamerkjabréfið var áritað um samþykki eigenda flestra aðliggjandi jarða, það var þinglesið og fært í landamerkjabók. Ekkert er komið fram um ágreining um merki Úthlíðartorfu og annarra jarða. Eykur allt þetta sönnunargildi landamerkjabréfsins. Hins vegar verður ekki litið framhjá þeirri mótbáru aðaláfrýjanda að landamerki Úthlíðartorfu voru ósamþykkt að öðru leyti en áður greinir, þar sem engum hafi verið til að dreifa sem fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands, sem nú nefnist þjóðlenda. Er þess þá jafnframt að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það, sem verið hafði. Að þessu virtu getur landamerkjabréfið eitt og sér ekki nægt til að sanna beinan eignarrétt eigenda Úthlíðartorfu að öllu landi, sem bréfið tekur til, heldur verða önnur atriði jafnframt að koma til, sem stutt geta sömu niðurstöðu. Er þá einkum til þess að líta hvort fyrir hendi séu eldri heimildir, sem fallið geta að lýsingu í landamerkjabréfinu, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu landsins.

Stefndu hafa lagt fram nokkur heimildarskjöl fyrir Úthlíðartorfu, sem eldri eru en umrætt landamerkjabréf og nánar er gerð grein fyrir í héraðsdómi. Eru þessi gögn misjafnlega gömul og af sumum þeirra verður fátt eða ekkert ráðið um merki jarðarinnar. Það gildir þó ekki um vísitasíubók B-kk-ef S-kk-ef biskups í Skálholti, en í hana er skráður vitnisburður J-kk-ef Þ-kk-ef, leiguliða í Úthlíð, 3. febrúar 1646 um landamerki jarðarinnar. Fellur hann saman við lýsingu í landamerkjabréfinu frá 14. maí 1885. Hafa einnig verið lagðar fram heimildir um að V-kvk-nf J-kvk-nf, ekkja H-kk-ef F-kk-ef biskups, eignaðist jörðina 1798 og lögfesti hana 19. maí 1800 á manntalsþingi með sömu landamerkjum og lýst var í vísitasíubók B-kk-ef biskups. Er með þessum gögnum sýnt fram á hver umráðamenn jarðarinnar í nokkrar aldir töldu vera rétt mörk landsins og að með landamerkjabréfinu 1885 hafi ekki verið gengið lengra í því að helga jörðinni land en áður var gert.

Staðhættir og heimildir um gróðurfar og nýtingu, sem áður var getið, mæla því almennt ekki í mót að land Úthlíðartorfu geti hafa verið numið þannig að fái samrýmst landamerkjabréfinu 14. maí 1885 og eldri heimildum. Þetta á þó ekki við um svæðið næst mörkum Biskupstungnahrepps og Laugardalshrepps, sem fyrr var nefnt. Á þessum hluta landsins ná hæstu fjöll meira en 900 metra hæð yfir sjávarmáli. Verður ekki ráðið af gögnum málsins að líkur séu til að teljandi hluti þess geti hafa verið gróinn þegar landnám hófst eða síðar. Ekki hefur í málatilbúnaði aðilanna verið vikið sérstaklega að nýtingu þessa landsvæðis. Merki Úthlíðartorfu samkvæmt landamerkjabréfi eru að hluta vestan í hlíðum Högnhöfða, en á milli fjallanna tveggja og vestan við Kálfstind að merkjunum er á hinn bóginn nokkurt land í 400 til 600 metra hæð. Þótt staðhættir og fyrirliggjandi heimildir um gróðurfar á þessu svæði styðji ekki í þessu ljósi að stofnað hafi verið til beins eignarréttar yfir því með námi verður ekki horft framhjá því að aðaláfrýjandi hefur hvorki gert sérstaka kröfu um að það verði undanskilið eignarlandi Úthlíðartorfu og fellt undir þjóðlendu né hefur hann í málatilbúnaði sínum fært nokkuð fram, sem leggja mætti til grundvallar við nánari afmörkun lands, sem þannig yrði farið með, en að því hefði sérstaklega þurft að gæta með tilliti til legu þess innan merkja Úthlíðartorfu að öðru leyti. Til þess verður einnig að líta að ekki hefur verið sýnt fram á að land þetta hafi verið nýtt sem samnotaafréttur væri. Þegar alls þessa er gætt eru ekki skilyrði til að skilja þetta land af þessum ástæðum undan beinum eignarrétti þeirra stefndu, sem hér eiga í hlut.

Að virtu öllu framangreindu verður lagt til grundvallar niðurstöðu að svæðið, sem landamerkjabréf fyrir Úthlíðartorfu 14. maí 1885 tekur til, sé eignarland. Verður samkvæmt því hafnað kröfu aðaláfrýjanda um að mörk þjóðlendu verði dregin inn á land Úthlíðartorfu.

Samkvæmt landamerkjabréfi fyrir Haukadal 22. nóvember 1883 ráða lönd Úthlíðartorfu, Helludals I og II og Neðri-Dals merkjum að vestan, Sandvatn að norðan og land Hóla að austan. Telja stefndu bréfið sanna að allt land innan tilgreindra merkja sé eignarland. Er það áritað um samþykki eigenda framangreindra jarða og ekki er fram komið að ágreiningur sé um merki Haukadalstorfu og annarra jarða.

Líkt og áður var getið um Úthlíðartorfu hafa stefndu teflt fram eldri heimildum til stuðnings kröfum sínum sem varða Haukadalstorfu sérstaklega. Er landamerkjum hennar lýst í áðurnefndri vísitasíubók B-kk-ef S-kk-ef biskups 1646 og kemur lýsing í landamerkjabréfi 1883 heim og saman við hana. Eiga í meginatriðum við sömu sjónarmið um sönnun eignarréttar á landi Haukadalstorfu innan lýstra landamerkja og áður var getið almennt um Úthlíðartorfu, sem lúta að eldri heimildum, námi, staðháttum, gróðurfari og nýtingu lands á fyrri tíð. Verður lagt til grundvallar niðurstöðu að svæði, sem landamerkjabréf fyrir Haukadal 1883 tekur til, sé eignarland og jafnframt hafnað kröfu aðaláfrýjanda um að mörk þjóðlendu verði dregin inn á land Haukadalstorfu.

Fyrir jörðina Hóla var gert landamerkjabréf 21. maí 1884, en samkvæmt því liggur hún á milli Haukadalstorfu í vestri og Tunguheiðar í austri, en markast til norðurs af Sandvatni og Sandá. Er bréfið áritað um samþykki af eigendum nokkurra aðliggjandi jarða, þar á meðal Haukadals. Ekkert er fram komið um ágreining um merki Hóla og annarra jarða. Líkt og á við um Úthlíðartorfu og Haukadalstorfu hafa verið lögð fram ýmis gögn um jörðina frá fyrri tíð, en sá munur er á að í engum þeirra er að finna heimildir um landamerki jarðarinnar. Er því ekki fram komið að merkjalýsingin 1884 styðjist við eldri ritaðar heimildir og er sönnunargildi hennar að sama skapi minna. Flest sömu sjónarmið eiga hins vegar við um Hóla og að framan voru rakin um Úthlíðartorfu og Haukadalstorfu, sem lúta að staðháttum, gróðurfari og öðrum þáttum, sem skipta máli um sönnun á beinum eignarrétti á heiðalandi allt norður að Framafrétti. Slík sönnun þótti einnig fram komin í dómsmáli um Tunguheiði, sem áður var getið. Er þannig leitt í ljós að allt landsvæðið austan og vestan við Hóla er eignarland. Ekkert er fram komið í málinu, sem stutt getur að munur verði gerður á landi Hóla og aðliggjandi landsvæðum. Þá eru Hólar efsta jörð í Biskupstungum, sem rennir frekari stoðum undir að þar hafi ekki síður verið fært að nema heiðarlandið en á aðliggjandi svæðum. Þegar þessi aðstaða er virt í heild sinni standa ekki rök til annars en að niðurstaðan verði sú sama að því er varðar Hóla og um allt svæðið að öðru leyti norður að Framafrétti. Verður því kröfum aðaláfrýjanda um mörk þjóðlendu einnig hafnað að því leyti sem þær ganga inn á land jarðarinnar samkvæmt landamerkjabréfi frá 1884.

Samkvæmt öllu framanröktu er hafnað kröfum aðaláfrýjanda um að mörk þjóðlendu verði dregin inn fyrir landamerki Úthlíðartorfu, Haukadalstorfu, Hóla og Tunguheiðar, eins og þeim er lýst í áðurnefndum landamerkjabréfum og dómi. Leiðir sjálfkrafa af því vegna landfræðilegra aðstæðna að ekki er heldur fallist á kröfur aðaláfrýjanda um mörk þjóðlendu innan lýstra landamerkja Austurhlíðar, Neðri-Dals og Helludals I og II.

VIII.

Kröfur gagnáfrýjanda lúta að viðurkenningu á rétti sveitarfélagsins á þeim hluta Biskupstungnaafréttar, sem nefndur er Framafréttur, og við Hagafell svo sem áður er komið fram. Þessi hluti afréttarins liggur norðan efstu jarða í Biskupstungum milli Langjökuls og Hvítár og að Hvítárvatni að norðanverðu, en landfræðileg afmörkun hans er nánar skýrð í héraðsdómi. Þar eru málsástæður aðilanna í þessum þætti einnig raktar auk þess sem vikið er að þeim í IV. og V. kafla að framan.

Í héraðsdómi er getið fornra heimilda er varða Framafrétt. Í þeim heimildum er þó ekkert fjallað um merki afréttarins og landamerkjabréf fyrir hann var ekki gert eftir setningu laga nr. 5/1882. Er heildstæða lýsingu á merkjum hans fyrst að finna í einhliða yfirlýsingu oddvita Biskupstungnahrepps 15. apríl 1979, en við gerð hennar var ekki fylgt reglum laga nr. 41/1919 um landamerki o.fl. Yfirlýsingin er þó ekki nákvæm, einkum að því er varðar afmörkun Framafréttar til vesturs við Hagavatn, en með úrskurði óbyggðanefndar voru merki afréttarins þar nánar skýrð, svo sem verður vikið að hér á eftir. Í stjórnvaldsreglum um fjallskil var ekki heldur vikið að afréttarmörkum fyrr en með fjallskilasamþykkt nr. 408/1996 fyrir Árnessýslu austan vatna. Hefur gagnáfrýjandi ekki fært fram þinglýsta heimild um mörk afréttarins til stuðnings kröfu sinni.

Í V. kafla að framan eru raktar málsástæður gagnáfrýjanda, sem lúta að því að beinn eignarréttur að afréttinum hafi stofnast fyrir nám. Er í héraðsdómi vísað um þetta til ítarlegrar umfjöllunar í úrskurði óbyggðanefndar þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að engra heimilda njóti við, sem bent geti til þess að Framafréttur hafi nokkurn tíma verið undirorpinn beinum eignarrétti. Sé ósannað að landið hafi orðið eignarland fyrir nám eða löggerninga eða með öðrum hætti. Verður fallist á þá niðurstöðu og fær því ekki breytt þótt tiltekin ítök kirkna í afréttinum samkvæmt fornum máldögum geti gefið vísbendingu um að eignarhald þar kunni á einhverju stigi að hafa verið með öðrum hætti en þeim að aðeins hafi verið um að ræða hefðbundin, óbein eignarréttindi. Er þá til þess að líta að ekkert liggur fyrir um hvernig til ítakanna hafi stofnast eða hver hafi átt landið, sem ítök kirknanna voru í, ef um eignarland hefur þá verið að ræða. Engin vísbending er heldur fram komin um að eignarhald kirknanna sjálfra hafi verið víðtækara en sem felst í þeim afmörkuðu réttindum í afréttinum, sem í máldögum var getið. Ekkert liggur heldur fyrir um framsal á slíkum rétti, hafi hann einhvern tíma verið fyrir hendi. Hefur ekki verið sýnt fram á annað en að Framafréttur hafi frá upphafi verið nýttur til sameiginlegrar sumarbeitar fyrir búfé á sama hátt og á við um samnotaafrétti almennt.

Meðal málsástæðna gagnáfrýjanda er sú að forræði Biskupstungnahrepps yfir afréttinum hafi á síðustu öld birst í margs konar ráðstöfunum hans þar. Hafi enginn gert athugasemdir við þetta forræði, en eitt fyrsta dæmið um ráðstöfunarrétt hreppsins sé það að hann seldi vatnsréttindi sín í Hvítá fyrir landi Biskupstungnaafréttar snemma á síðustu öld. Hér verður að líta til þess að meðal málsskjala er svohljóðandi símskeyti 3. apríl 1918 frá stjórnarráðinu, atvinnu- og samgöngudeild, til allra sýslumanna í landinu: „Fossanefndin hefur skýrt Stjrinu frá því, að hún hafi komist að þeirri niðurstöðu, að vatnsrjettindi sjeu ótvírætt almenningseign, þó að einstakir menn einn eða fleiri eigi beitirjett þar, og telur nefndin alla þá sölusamninga ólögmæta, sem hreppsfjelög, er eiga afrjett í óbyggðum, kynnu að hafa gjört um rjettindi, er þau telja sig eiga til vatns og vatnsafls í afrjettum sínum. Samkvæmt þessu skal yður hjermeð tjáð til leiðbeiningar og birtingar fyrir sýslunefndinni (unum) í umdæmi yðar, að landsstjórnin vegna landssjóðsins gjörir tilkall til allra vatnsrjettinda á afrjettum, þar sem tveir eða fleiri eiga eða hafa átt saman sumarbeit og geldfjárhöfn.“ Þá hefur verið lagður fram kaupsamningur 7. og 12. desember 1917 þar sem hreppsnefnd Biskupstungnahrepps seldi G-kk-þgf E-kk-þgf á Hæli „allan rjett til vatns og vatnsafls í Hvítá og Hvítárvatni fyrir afrjettarlöndum hreppsins“ auk ýmissa fasteignarréttinda, sem tengdust nýtingu vatns og vatnsafls. Við þinglýsingu samningsins 14. júní 1918 skráði sýslumaður á hann svohljóðandi athugasemd: „Af afsals- og veðmálabókum þeim, sem eru á skrifstofu sýslunnar, verður ekki sjeð að seljandi hafi þingl. eignarheimild fyrir hinu selda.“ Samkvæmt þessu mátti hreppsnefnd Biskupstungnahrepps þegar á þessum tíma vera fullljóst að aðaláfrýjandi vefengdi að sveitarfélagið ætti beinan eignarrétt að Biskupstungnaafrétti. Fær því ekki staðist að hreppsnefndin hafi vegna afskiptaleysis aðaláfrýjanda af ráðstöfunum hennar á afréttinum mátt vænta þess að aðaláfrýjandi sætti sig í raun við óskorað eignarhald sveitarfélagsins á Biskupstungnaafrétti. Önnur takmörkuð nýting sveitarfélagsins á landinu, sem fyrst kom til á síðustu öld, leiðir þá heldur ekki til annarrar niðurstöðu. Þá hefur gagnáfrýjandi ekki fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á Framafrétti hafi verið fullnægt, en þau hefðbundnu afréttarnot, sem jarðeigendur í Biskupstungum hafa sameiginlega haft af landinu undir stjórn sveitarfélagsins, geta ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir því. Verður niðurstaða héraðsdóms samkvæmt öllu framanrituðu staðfest. Telst Framafréttur vera þjóðlenda jafnframt því sem hann er afréttareign gagnáfrýjanda.

Við afmörkun Framafréttar komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að Hagavatn ráði mörkum hans til vesturs. Austurhluti Hagafells vestan og norðan við Hagavatn fellur samkvæmt því utan marka Framafréttar eins og svæðið var nánar afmarkað í úrskurði nefndarinnar. Varð niðurstaðan sú að engra heimilda njóti við um að landið við Hagafell hafi nokkru sinni verið undirorpið beinum eignarrétti. Var úrskurður nefndarinnar sá að landið væri þjóðlenda og jafnframt hafnað kröfu Biskupstungnahrepps um viðurkenningu á afréttareign þar. Í héraðsdómi var fallist á að svæðið væri þjóðlenda, en tekin til greina krafa sveitarfélagsins um viðurkenningu á afréttarnotum þar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður framangreind niðurstaða hans staðfest.

Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest, þar á meðal um málskostnað og gjafsóknarlaun. Um málskostnað fyrir Hæstarétti og gjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því sem nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefndu, Minningarsjóði Ársæls Jónassonar og Bræðratungukirkju, hvorum um sig 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Að öðru leyti fellur málskostnaður fyrir Hæstarétti niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, B-kk-ef S-kk-ef, M-kvk-ef J-kvk-ef, H-kk-ef Þ-kk-ef, S-kk-ef Þ-kk-ef, M-kk-ef K-kk-ef, S-kvk-ef G-kvk-ef, Neðri-Dals ehf., B-kk-ef S-kk-ef, M-kk-ef S-kk-ef, K-kvk-ef S-kvk-ef, Þ-kk-ef S-kk-ef, V-kvk-ef G-kvk-ef, P-kk-ef G-kk-ef, G-kk-ef B-kk-ef P-kk-ef, M-kvk-ef S-kvk-ef P-kvk-ef og W-kk-ef Í-kk-ef R-kk-ef, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 1.200.000 krónur.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, S-kvk-ef E-kvk-ef og Ó-kk-ef Í-kk-ef W-kk-ef, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 800.000 krónur.