72/2014

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi um rétthæð þriggja krafna sem G hf. lýsti við slit L hf. G hf. reisti kröfur sínar á sex greiðslum, sem samkvæmt svonefndum SWIFT tilkynningum áttu að berast honum frá L hf. tilgreinda daga og skiluðu sér ekki, en G hf. átti samkvæmt tilkynningunum að greiða fjárhæðirnar áfram á reikninga viðskiptavina sinna. G hf. hafði í öllum tilvikum brugðist við tilkynningunum með því að fylgja eftir greiðslufyrirmælum L hf. án þess að gæta að því hvort greiðslur hefðu borist sér. G hf. krafðist þess að kröfunum yrði ásamt dráttarvöxtum skipað í réttindaröð við slit L hf. samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991, en ella eftir 110. gr. sömu laga. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars vísað til þess að svo virtist sem fé, sem svaraði til fyrrgreindra sex greiðslna, hefði legið eftir á reikningum L hf. við erlenda greiðslumiðlunarbanka, sem ekki hefðu veitt atbeina til að koma því til skila eftir fyrirmælum hans. Kröfur G hf. lytu annars vegar að fjórum greiðslum sem viðskiptamenn L hf. hefðu óskað eftir að millifærðar yrðu af gjaldeyrisreikningum sínum hjá honum yfir á sams konar reikninga hjá G hf. Talið var að þegar L hf. hófst handa við að fylgja eftir þessum óskum, með því að taka fjárhæðirnar af reikningum hinna fjögurra viðskiptamanna, hefðu liðið undir lok kröfuréttindi viðskiptamannanna til innstæðufjár og stofnast til eignarréttar þeirra yfir peningum í vörslum L hf. Sá eignarréttur hefði ekki raskast af því að L hf. hefði í framhaldinu leitast við að stýra fénu gegnum innlánsreikninga hjá milliliðum til reikninga viðskiptamannanna hjá G hf., en leggja yrði til grundvallar að féð væri enn í vörslum L hf. Með því að standa viðskiptamönnunum skil á fénu var G hf. talinn hafa leyst til sín tilkall þeirra til eignanna og var því uppfylltur áskilnaður fyrir réttarstöðu kröfu samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um að G hf. nyti eignarréttar yfir fé í vörslum L hf. Hæstiréttur vísaði til þess að kröfur G hf. lytu hins vegar að tveimur greiðslum sem komist hefðu í hendur L hf. frá tveimur erlendum félögum, að því er virtist til að gera upp skuldir þeirra við tvö íslensk félög, en féð hefði átt að leggja á reikninga síðargreindu félaganna hjá G hf. Líta yrði svo á að L hf. hefði tekið við greiðslunum í umboði íslensku félaganna, sem notið hefðu beins eignarréttar yfir fénu. Sá eignarréttur hefði, á sama hátt og áður var rakið varðandi fyrrgreindar fjórar greiðslur, í engu raskast við ráðstafanir L hf. til að koma fénu á áfangastað hjá G hf. Voru því skilyrði fyrir réttarstöðu kröfu G hf. eftir 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 vegna þessara greiðslna að þessu leyti einnig talin uppfyllt. Þá vísaði Hæstiréttur til þess að samkvæmt dómvenju yrðu peningar að vera sérgreindir í vörslum þrotamanns við upphaf gjaldþrotaskipta, hefði hann þá undir höndum á því tímamarki, til þess að fá notið stöðu í réttindaröð samkvæmt síðastgreindu lagaákvæði. Fyrstnefndu fjórar greiðslurnar voru ekki taldar uppfylla þetta skilyrði, enda hafði L hf. fengið peningana í hendur áður en Fjármálaeftirlitið neytti heimildar 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki gagnvart honum og ekkert lá fyrir í málinu um að féð hefði verið sérgreint í vörslum hans. Skilyrði 3. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991 voru heldur ekki talin uppfyllt hvað þessar kröfur varðaði. Var afstaða slitastjórnar til krafnanna, þess efnis að þeim yrði skipað í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, því látin standa óhögguð. Á hinn bóginn hafði féð samkvæmt tveimur síðustu greiðslunum komist í vörslur L hf. eftir að hann komst í aðstöðu sem gagnvart skilyrðum 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 mætti jafna til þess að hafin væru gjaldþrotaskipti á búi hans, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 28. nóvember 2011 í máli nr. 441/2011. Gæti meðferð fjárins í vörslum L hf. því engu breytt um stöðu þessara krafna í réttindaröð og var því viðurkennt að þær nyti stöðu eftir 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991. Hafnað var kröfu G hf. um dráttarvexti af fénu eða skaðabætur sem svöruðu til slíkra vaxta með vísan til þess að ekki gæti komið til álita að eign í merkingu síðastgreinds lagaákvæðis bæri slíka vexti.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. janúar 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. janúar 2014, þar sem leyst var úr ágreiningi um rétthæð krafna, sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfum sínum að fjárhæð 16.114.743 bandaríkjadalir, 26.956 sterlingspund og 20.000 evrur verði skipað í réttindaröð við slitin samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 „ásamt skaðabótum að fjárhæð sem nemi dráttarvöxtum“ samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 16.096.329 bandaríkjadölum og 26.956 sterlingspundum frá 7. október 2008 til 8. sama mánaðar, en frá þeim degi til greiðsludags af fyrstgreindum þremur fjárhæðum. Til vara krefst hann þess að sömu kröfum hans með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 7. október 2008 til greiðsludags verði skipað í réttindaröð við slitin samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991, en að því frágengnu standi dráttarvextir til 22. apríl 2009 á þeim stað í réttindaröð með höfuðstól krafnanna, allt með nánar tilteknum fjárhæðum. Í öllum tilvikum krefst sóknaraðili þess að sér verði dæmdur hærri málskostnaður í héraði en ákveðinn var í hinum kærða úrskurði, svo og að varnaraðila verði gert að greiða kærumálskostnað.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 27. janúar 2014. Hann krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og sér dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður.

I

Varnaraðili, sem þá bar heitið Landsbanki Íslands hf., færði 3. október 2008 af gjaldeyrisreikningi viðskiptamanns síns, Stafa lífeyrissjóðs, samtals 10.931.329,10 bandaríkjadali. Sama dag sendi varnaraðili svonefnda SWIFT tilkynningu til greiðslumiðlunarbanka síns í Bandaríkjunum um greiðslu þessarar fjárhæðar til hans, sem þeim banka bæri að greiða 7. sama mánaðar áfram til greiðslumiðlunarbanka sóknaraðila, sem þá bar heitið Glitnir banki hf. Við sama tímamark sendi varnaraðili aðra SWIFT tilkynningu, nú til sóknaraðila, þar sem upplýst var að greiðslan myndi berast greiðslumiðlunarbanka sóknaraðila frá greiðslumiðlunarbanka varnaraðila 7. október 2008 og tilgreint að hana bæri að greiða áfram á gjaldeyrisreikning Stafa lífeyrissjóðs hjá sóknaraðila. Samkvæmt kvittun sóknaraðila til Stafa lífeyrissjóðs, sem dagsett var 7. október 2008, var fjárhæðin lögð inn á reikning hans hjá sóknaraðila og var tekið þar fram að þetta hafi „verið afgreitt eftir þínum fyrirmælum“.

Varnaraðili gaf sambærileg greiðslufyrirmæli við þau, sem að ofan greinir, vegna þriggja annarra viðskiptamanna. Þannig voru 3. október 2008 færðir af gjaldeyrisreikningum Saga Capital hf. og Íslenskrar erfðagreiningar ehf. hjá varnaraðila 3.395.007,11 og 1.770.000 bandaríkjadalir, en af sams konar reikningi D-x-x S-x-x 6. sama mánaðar 20.000 evrur. Varnaraðili sendi tveimur greiðslumiðlunarbönkum sínum í Bandaríkjunum SWIFT tilkynningar 3. október 2008 um greiðslu 3.395.000 og 1.770.000 bandaríkjadala til þeirra og greiðslumiðlunarbanka sínum í Þýskalandi 6. sama mánaðar tilkynningu um greiðslu 20.000 evra til hans, en þessum bönkum bæri 7. og 8. sama mánaðar að greiða sömu fjárhæðir áfram til tiltekinna greiðslumiðlunarbanka sóknaraðila. Samhliða þessu var sóknaraðila með SWIFT tilkynningum gert viðvart um að greiðslurnar myndu berast greiðslumiðlunarbönkum hans síðastgreinda daga og tilgreint að fjárhæðirnar bæri að greiða áfram á reikninga viðskiptamannanna hjá sóknaraðila. Þá liggja fyrir kvittanir sóknaraðila til þessara þriggja viðskiptamanna um að greiðslurnar hafi verið lagðar inn á reikninga þeirra hjá honum, í fyrstnefndu tilvikunum tveimur 7. október 2008 en í því þriðja 8. sama mánaðar.

Alþingi samþykkti 6. október 2008 frumvarp, sem varð að lögum nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Með 5. gr. laganna, sem varð 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, var Fjármálaeftirlitinu veitt heimild til að taka yfir vald hluthafafundar fjármálafyrirtækis, víkja stjórn þess frá og setja yfir það skilanefnd. Fjármálaeftirlitið beitti þessum heimildum 7. október 2008 gagnvart báðum aðilum málsins.

Sama dag, 7. október 2008, sendi varnaraðili klukkan 13.16 SWIFT tilkynningu til greiðslumiðlunarbanka síns í Bretlandi um að greiða ætti samdægurs 26.956,26 sterlingspund af reikningi varnaraðila til greiðslumiðlunarbanka sóknaraðila. Fyrir Hæstarétti liggur yfirlit um hreyfingar á reikningi varnaraðila hjá greiðslumiðlunarbankanum þennan dag, en samkvæmt því höfðu 26.959,41 sterlingspund verið lögð inn á reikninginn 7. október 2008. Við sama tímamark sendi varnaraðili SWIFT tilkynningu til sóknaraðila, þar sem upplýst var að greiðsla fyrir Atlantic Fresh Ltd. með fyrrgreindri fjárhæð myndi berast greiðslumiðlunarbanka sóknaraðila frá greiðslumiðlunarbanka varnaraðila 7. október 2008. Ætti sóknaraðili að greiða fjárhæðina áfram á reikning Útgerðarfélagsins Glófaxa ehf. hjá sér. Í málinu liggur fyrir kvittun sóknaraðila til þessa viðskiptamanns um að síðastgreindan dag hafi 26.956,26 sterlingspund verið lögð inn á reikning hans hjá sóknaraðila, en það var sú fjárhæð, sem samkvæmt kvittuninni stóð eftir að frádregnum kostnaði og þóknun.

Varnaraðili sendi síðan 8. október 2008 klukkan 8.31 SWIFT tilkynningu til greiðslumiðlunarbanka síns í Bandaríkjunum um að greiða 18.413,46 bandaríkjadali af reikningi varnaraðila hjá greiðslumiðlunarbankanum til greiðslumiðlunarbanka sóknaraðila. Samkvæmt yfirliti um hreyfingar á reikningi varnaraðila hjá greiðslumiðlunarbankanum höfðu 18.418,97 bandaríkjadalir verið lagðir inn á hann 7. október 2008. Þá sendi varnaraðili jafnframt SWIFT tilkynningu til sóknaraðila 8. sama mánaðar, þar sem upplýst var að greiðsla fyrir Metropolitan Poultry and Seafood Co. að fjárhæð 18.430,97 bandaríkjadalir myndi berast greiðslumiðlunarbanka sóknaraðila frá greiðslumiðlunarbanka varnaraðila og tilgreint að hana bæri að greiða áfram á reikning Mjólkursamsölunnar ehf. hjá sóknaraðila. Í málinu liggur fyrir kvittun sóknaraðila 8. október 2008 til þessa viðskiptamanns síns um að 18.413,46 bandaríkjadalir hafi verið lagðir inn á reikning hans, en það var sú fjárhæð, sem stóð eftir að frádregnum kostnaði og þóknun.

Óumdeilt er í málinu að greiðslur, sem áttu að berast til sóknaraðila samkvæmt fyrrgreindum SWIFT tilkynningum frá varnaraðila, skiluðu sér ekki. Virðist sem fé, sem svaraði til greiðslnanna, hafi legið eftir á reikningum varnaraðila við erlenda greiðslumiðlunarbanka, sem ekki hafi veitt atbeina til að koma því til skila eftir fyrirmælum hans. Sóknaraðili brást á hinn bóginn í öllum tilvikum við tilkynningum varnaraðila með því að fylgja eftir greiðslufyrirmælum án þess að gæta að því hvort greiðslur hafi borist sér.

Á grundvelli laga nr. 44/2009, þar sem breytt var ákvæðum laga nr. 161/2002, voru sóknaraðili og varnaraðili teknir til slita og miðaðist upphaf þeirra við 22. apríl 2009 þegar fyrrnefndu lögin öðluðust gildi. Við slit varnaraðila lýsti sóknaraðili þremur kröfum vegna þeirra sex greiðslna, sem áður er getið. Í fyrsta lagi var um að ræða kröfu að fjárhæð 16.114.743 bandaríkjadalir vegna fjár, sem sóknaraðili hafði lagt á innlánsreikninga Stafa lífeyrissjóðs, Saga Capital hf., Íslenskrar erfðagreiningar ehf. og Mjólkursamsölunnar ehf. hjá sér. Í öðru lagi kröfu að fjárhæð 26.956 sterlingspund vegna fjárins, sem sóknaraðili lagði á reikning Útgerðarfélagsins Glófaxa ehf., og í þriðja lagi kröfu að fjárhæð 20.000 evrur vegna innborgunarinnar á reikning D-x-x S-x-x. Í öllum tilvikum krafðist sóknaraðili dráttarvaxta af fyrrgreindum fjárhæðum frá þeim dögum, sem hann lagði fé á reikningana, til 22. apríl 2009. Þá krafðist hann þess að kröfurnar nytu rétthæðar við slit varnaraðila aðallega samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991, til vara samkvæmt 110. gr. sömu laga, en að því frágengnu samkvæmt 112. gr. laganna. Ágreiningur reis um þessar þrjár kröfur, en svo fór að varnaraðili viðurkenndi fjárhæð höfuðstóls þeirra með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Ekki tókst að jafna þennan ágreining og var honum beint til héraðsdóms, þar sem mál þetta var þingfest af því tilefni 28. janúar 2013.

II

Kröfurnar, sem deila aðila snýr að, lúta annars vegar að fjórum greiðslum, sem viðskiptamenn varnaraðila, Stafir lífeyrissjóður, Saga Capital hf., Íslensk erfðagreining ehf. og D-x-x S-x-x, óskuðu eftir að millifærðar yrðu af gjaldeyrisreikningum sínum hjá honum yfir á sams konar reikninga þeirra hjá sóknaraðila. Fyrir liggur í málinu að varnaraðili hófst handa við að fylgja eftir þessum óskum með því að taka fjárhæðirnar, sem þær vörðuðu, af reikningum þessara viðskiptamanna. Með þeirri aðgerð liðu undir lok kröfuréttindi til innstæðufjár, sem viðskiptamennirnir nutu á hendur varnaraðila. Á sama hátt og ef þeir hefðu sjálfir tekið innstæðuféð af reikningum sínum með reiðufé, sem háð væri eignarrétti þeirra, stofnaðist þá þegar til slíks réttar þeirra yfir peningum í vörslum varnaraðila. Sá eignarréttur raskaðist ekki af því að varnaraðili hafi í framhaldi af þessu leitast við að stýra fénu gegnum innlánsreikninga hjá milliliðum á leið þess til reikninga viðskiptamannanna hjá sóknaraðila, þar sem eignarréttur þeirra yfir fénu hefði að lokum tekið á nýjan leik á sig mynd kröfuréttinda, en í það sinn á hendur sóknaraðila. Eins og málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að þetta fé sé enn í vörslum varnaraðila. Sóknaraðili hefur í reynd leyst til sín tilkall viðskiptamannanna til þessara eigna með því að standa skil á fénu með innborgun á innlánsreikninga þeirra hjá sér. Þessu til samræmis verður að líta svo á að fullnægt sé að þessu leyti því skilyrði fyrir réttarstöðu kröfu samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 að sóknaraðili njóti eignarréttar yfir fé í vörslum varnaraðila, sem þessu svarar.

Ágreiningur aðilanna snýr hins vegar að tveimur greiðslum, sem komust í hendur varnaraðila frá tveimur erlendum félögum, Atlantic Fresh Ltd. og Metropolitan Poultry and Seafood Co., að því er virðist til að gera upp skuldir þeirra við Útgerðarfélagið Glófaxa ehf. og Mjólkursamsöluna ehf., en þetta fé átti að leggja á reikninga síðargreindu félaganna hjá sóknaraðila. Ekki liggur annað fyrir en að erlendu félögin hafi beint þessum greiðslum í þennan farveg eftir fyrirmælum íslensku félaganna tveggja til að efna kröfur, sem þau síðarnefndu áttu á hendur þeim. Því til samræmis verður að líta svo á að varnaraðili hafi tekið við greiðslunum í umboði íslensku félaganna, sem hafi notið beins eignarréttar yfir fénu. Á sama hátt og áður greinir hefði þessi eignarréttur í engu raskast við ráðstafanir, sem varnaraðili hefði gripið til í því augnmiði að koma fénu á áfangastað með því að leggja það á reikninga íslensku félaganna tveggja hjá sóknaraðila. Sóknaraðili verður einnig að teljast hafa leyst til sín tilkall þessara félaga og njóta á þeim grunni eignarréttar yfir fénu, sem enn er í vörslum varnaraðila.

Til þess að tilkall til peninga fái notið stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 nægir ekki það eitt að sá, sem krefst þeirra, sýni fram á beinan eignarrétt sinn yfir þeim, heldur ber samkvæmt dómvenju jafnframt að fullnægja því skilyrði að peningar hafi verið sérgreindir í vörslum þrotamanns við upphaf gjaldþrotaskipta, hafi hann þegar haft þá undir höndum á því tímamarki. Varnaraðili hafði fengið í hendur áðurnefnda peningaeign Stafa lífeyrissjóðs, Saga Capital hf., Íslenskrar erfðagreiningar ehf. og D-x-x S-x-x áður en Fjármálaeftirlitið neytti heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 gagnvart honum. Ekkert liggur fyrir um að þetta fé hafi upp frá því á nokkurn hátt verið sérgreint í raun í vörslum varnaraðila, en í þeim efnum getur engu skipt hvernig hagað hafi verið færslu um tilvist þessa fjár í bókum hans. Þegar af þeirri ástæðu eru ekki uppfyllt skilyrði til að sóknaraðili njóti réttarstöðu samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 fyrir kröfu sinni að þessu leyti. Varnaraðili beindi sem áður greinir tilmælum til sóknaraðila 3. og 6. október 2008 um að greiða tilteknar fjárhæðir inn á reikninga áðurnefndra fjögurra viðskiptamanna þeirra. Á þeim tíma var varnaraðili ekki í slíkri aðstöðu að jafna megi til þess að bú hans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta og getur því heldur ekki komið til álita að kröfur sóknaraðila njóti að þessu leyti við slit varnaraðila stöðu í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991.

Fé, sem samkvæmt áðursögðu tilheyrði Útgerðarfélaginu Glófaxa ehf. og Mjólkursamsölunni ehf., komst í vörslur varnaraðila 7. október 2008 og liggur ekki annað fyrir en að það hafi gerst eftir þá stund þess dags sem Fjármálaeftirlitið setti yfir hann skilanefnd. Í fyrri dómum Hæstaréttar hefur því verið slegið föstu að varnaraðili hafi frá þeim tíma verið í aðstöðu, sem gagnvart skilyrðum fyrir réttarstöðu samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 megi leggja að jöfnu við að hafin væru gjaldþrotaskipti á búi hans, sbr. meðal annars dóm 28. nóvember 2011 í máli nr. 441/2011. Getur því engu breytt um stöðu krafna sóknaraðila, sem eiga rætur að rekja til þessa, í réttindaröð hvort peningarnir, sem þær beinast að, hafi verið sérgreindir í vörslum varnaraðila. Verður því viðurkennt að kröfur sóknaraðila um 26.956 sterlingspund og 18.413,46 bandaríkjadali njóti stöðu eftir 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila.

Að því er varðar kröfu sóknaraðila um dráttarvexti af fé, sem hann nýtur tilkalls til eftir síðastnefndu lagaákvæði, verður að gæta að því að slíkir vextir falla einungis á peningakröfur á sviði fjármunaréttar, en af þeim sökum getur ekki komið til álita að eign í merkingu 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 beri slíka vexti. Krafa um skaðabætur, sem svari til dráttarvaxta af peningaeign, getur með engu móti heldur átt undir það lagaákvæði. Samkvæmt því geta kröfur sóknaraðila, sem eftir áðursögðu verða látnar njóta stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991, ekki borið vexti.

Um þá fjóra liði í kröfum sóknaraðila, sem eftir framansögðu fá ekki notið stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991, er til þess að líta að slitastjórn varnaraðila hefur viðurkennt fjárhæð þeirra og skipað þeim í réttindaröð eftir 113. gr. sömu laga. Af fyrrgreindum niðurstöðum leiðir að sú afstaða varnaraðila á að standa óhögguð, en ekki eru efni til að mæla sérstaklega fyrir um þau málalok í dómsorði.

Eftir þessum úrslitum málins er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Við slit varnaraðila, LBI hf., eru viðurkenndar kröfur sóknaraðila, Glitnis hf., að fjárhæð 26.956 sterlingspund og 18.413,46 bandaríkjadalir með stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.