244/2004

K var sakfelldur fyrir umboðssvik, með því að hafa farið út fyrir umboð sitt til fjárfestinga fyrir hönd Lífeyrissjóðsins F, þar sem K var framkvæmdastjóri. Var hann dæmdur til 10 mánaða skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. maí 2004 að fenginni yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.

Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður en til vara, að refsing verði lækkuð.

I.

Ákærði hóf störf hjá Lífeyrissjóði Dagsbrúnar og Framsóknar árið 1970. Í ársbyrjun 1996 voru nokkrir lífeyrissjóðir sameinaðir í nýjan lífeyrissjóð, Lífeyrissjóðinn Framsýn, og var ákærði ráðinn framkvæmdastjóri hans. Svo sem ýtarlega er rakið í héraðsdómi, með vísan til skýrslna fyrir dóminum, sá ákærði um að fjárfesta í verðbréfum fyrir hönd sjóðsins í samræmi við reglugerð hans og síðar samþykktir sjóðsins, sem honum voru vel kunnar. Virðist sem ákærði hafi haft mikið svigrúm til að taka ákvarðanir um fjárfestingar fyrir sjóðinn og að stjórn hans hafi borið fullt traust til ákærða.

Ákærði lét af störfum sem framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins 1. júlí 2000. Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi urðu vanskil hjá nokkrum fyrirtækjum tengdum honum með afborganir af veðskuldabréfum, sem sjóðurinn hafði keypt af þeim, og vaknaði grunur um misferli af hans hálfu í árslok 2000. Eftir fund með ákærða þar sem leitað var skýringa fór fram athugun af hálfu stjórnar sjóðsins, sem leiddi til þess að lögmanni hans var falin úttekt á umræddum lánveitingum síðla árs 2001. Að lokinni athugun lögmannsins var málið sent Fjármálaeftirlitinu, sem tilkynnti ríkislögreglustjóra um ætlað refsivert brot ákærða með bréfi 10. maí 2002. Ákærði var fyrst yfirheyrður um sakarefnið hjá ríkislögreglustjóra 22. maí 2003.

Við stofnun lífeyrissjóðsins Framsýnar voru í gildi lög nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Reglugerð fyrir lífeyrissjóðinn var staðfest af fjármálaráðherra 22. febrúar 1996. Lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða tóku gildi 1. júlí 1998. Í samræmi við 27. gr. þeirra laga setti lífeyrissjóðurinn sér samþykktir 2. desember 1998 og tóku þær gildi 1. janúar 1999.

II.

Í vörn sinni hefur ákærði vísað til heimilda þeirra sem honum hafi verið veittar í reglugerð sjóðsins, samþykktum hans og fjárfestingarstefnu. Í lið 4.6. í reglugerðinni frá 1996 og liðum 4.5.3., 4.6.2. og 4.6.3. í samþykktunum frá 1998 er fjallað um störf framkvæmdastjóra og segir þar meðal annars að hann skuli fylgja þeirri fjárfestingarstefnu sem samþykkt sé á ársfundi sjóðsins og þeim útlánareglum sem stjórnin setji. Á reglubundnum stjórnarfundum skuli framkvæmdastjóri leggja fram yfirlit um fjárfestingar, rekstur og efnahag sjóðsins. Á ársfundi 28. júní 1996 voru gerðar nokkrar breytingar á reglugerð sjóðsins. Ein þeirra laut að ávöxtun fjár sjóðsins, og varð liður 8.1.5. svohljóðandi: „Í skuldabréfum tryggðum með veði í fasteignum, innan við 50% af fasteignamati. Stjórn sjóðsins er þó heimilt að víkja frá þessu mati, ef markaðsverð eigna gefur tilefni til.“ Á þeim sama fundi gerði ákærði grein fyrir tillögu stjórnar að fjárfestingarstefnu fyrir sjóðinn og var hún samþykkt samhljóða. Með tillögunni fylgdi greinargerð sem nefndist „Takmarkanir sem Lífeyrissjóðurinn Framsýn mun beita við fjárfestingar í einstökum verðbréfum“. Þar segir meðal annars:

„Skuldabréf tryggð með veði í fasteignum:

Skuldabréf með veði í íbúðarhúsnæði á höfuðborgarsvæðinu, allt að 50% af fasteignamati eða mati löggilts fasteignasala sem lífeyrissjóðurinn tilnefnir ef það er hærra, en þó skal veðsetning aldrei fara yfir 50% af brunabótamatsverði viðkomandi eignar.“

Ákærði hefur í vörn sinni vísað til þessarar samþykktar ársfundarins 1996 og telur hana hafa veitt sér þá heimild að velja milli fasteignamats og mats löggilts fasteignasala við kaup á slíkum skuldabréfum fyrir sjóðinn, en ekkert tillit sé tekið til þessarar heimildar í héraðsdómi. Hann andmælir einnig lögskýringum héraðsdóms, bæði á 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 31. gr. og 36. gr. laga nr. 129/1997, svo og um fyrningu brota og hæfi hans eftir reglum lífeyrissjóðsins og stjórnsýslulögum nr. 37/1993.

III.

Eins og nánar greinir í héraðsdómi er ákærði borinn sökum um að hafa brotið gegn ákvæðum 249. gr. almennra hegningarlaga og 31. gr. og 36. gr., sbr. 55. gr. laga nr. 129/1997 með því að hafa farið út fyrir umboð sitt til fjárfestinga fyrir hönd lífeyrissjóðsins, þegar hann keypti af syni sínum A fimm skuldabréf Ingólfshofs ehf. á tímabilinu 5. mars 1999 til 8. október sama ár, þegar hann keypti fyrir hönd sjóðsins skuldabréf sem hann sjálfur var skuldari að 30. desember sama ár, og þegar hann keypti fyrir hönd sjóðsins 25. september 1997 skuldabréf útgefin af Gerplu ehf., sem A sonur hans fór fyrir, en í þeim hafi verið farið langt umfram leyfileg viðmiðunarmörk, án samþykkis eða vitundar sjóðsins. Þessi brot eru sundurliðuð í ákæruliðum I A, I C og II sem greinir í héraðsdómi, en þar var hann sýknaður af ákærulið I B, og er sú niðurstaða ekki hér til endurskoðunar.

Sem fyrr segir er talið af hálfu ákæruvalds að brotin, sem ákærða eru gefin að sök, varði meðal annars við 249. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt niðurlagsorðum þess ákvæðis geta slík brot varðað mest 6 ára fangelsi. Verður að fallast á með ákæruvaldinu að fyrningarfrestur taki mið af því refsihámarki og teljist því 10 ár, sbr. 3. tl. 1. mgr. 81. gr. laganna, sbr. og 3. mgr. sama lagaákvæðis. Eru brot ákærða samkvæmt II. kafla ákæru því ekki fyrnd.

Um hæfi sitt til greindra ráðstafana vísar ákærði til liðar 4.7. í reglugerð sjóðsins og liðar 4.7.1. í samþykktum hans, þar sem segi, að hvorki stjórnarmenn né starfsmenn megi taka þátt í meðferð máls ef þeir hafa persónulegra og verulegra hagsmuna að gæta sem kynnu að fara í bága við hagsmuni sjóðsins. Þetta ákvæði geri ráð fyrir því að aðeins sé um vanhæfi að ræða þegar ákvörðun gangi gegn hagsmunum sjóðsins. Þess vegna verði að finna hverjir hagsmunir sjóðsins hafi verið í hverju tilviki varðandi ávöxtunarkröfu og áhættu. Öll kaup skuldabréfanna hafi uppfyllt fjárfestingarstefnu sjóðsins um áhættu og ávöxtun og hafi hinir persónulegu hagsmunir, sem haldið sé fram að tengdust kaupunum, ekki farið gegn hagsmunum sjóðsins. Hafi því ekki verið um að ræða brot gegn fyrrgreindum liðum reglugerðar og samþykkta.

Í áðurnefndum ákvæðum reglugerðar og samþykkta sjóðsins sem ákærði vísar til segir: „Um vanhæfi til meðferðar einstaks máls fer að öðru leyti eftir meginreglum stjórnsýslulaga. Stjórnarmönnum og eftir atvikum starfsmönnum er skylt að upplýsa um aðstæður sem valda kunna vanhæfni skv. framantöldu.“ Hér er um almennar hæfiskröfur að ræða, sbr. og 3. gr., 4. gr. og 5. gr. stjórnsýslulaga með áorðnum breytingum og 31. gr. laga nr. 129/1997. Er fallist á með héraðsdómara, með vísan til forsendna hans, að ákærði hafi verið vanhæfur til að fara með fjárfestingar undir þeim ákæruliðum sem hér eru til meðferðar.

Varðandi ákærulið I A verður að líta svo á að í ljós sé leitt að kaup lífeyrissjóðsins á skuldabréfum tryggðum með veði í eigninni Ingólfshvoli, Ölfushreppi, voru utan þeirra marka sem fjárfestingarstefna hans heimilaði, um sérhæft atvinnuhúsnæði utan höfuðborgarsvæðisins. Með vísan til forsendna héraðsdóms er niðurstaða hans um sakfellingu ákærða í þessum ákærulið staðfest.

Um ákærulið I C hefur ákærði lagt fram ný gögn fyrir Hæstarétt til þess að styðja þá staðhæfingu sína að hann hafi eftir kaup sín á jörðinni Gljúfurárholti, Ölfushreppi, flutt í raun á hana eldra lán annars manns, sem hann hafi orðið að taka að sér að greiða. Gögn þessi ásamt fyrirliggjandi yfirliti yfir viðskiptareikning ákærða hjá lífeyrissjóðnum benda ekki til annars en að skuldabréfið með veði í Gljúfurárholti hafi verið gefið út við lok starfa ákærða hjá sjóðnum til að gera upp skuld, sem myndast hafði á viðskiptareikningnum, meðal annars með færslu eftirstöðvar umrædds láns á hann á fyrri stigum. Fjárfestingarstefna sjóðsins heimilaði ekki ákærða að veð væri tekið í þessari fasteign. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða í þessum ákærulið.

Varðandi ákærulið II hefur ákærði sem fyrr segir borið fram þau rök að með samþykkt ársfundar lífeyrissjóðsins 28. júní 1996 hafi honum verið veitt heimild til að kaupa skuldabréf tryggð með veði í íbúðarhúsnæði á höfuðborgarsvæðinu, allt að 50% af fasteignamati eða mati löggilts fasteignasala sem sjóðurinn tilnefndi, væri það hærra. Löggiltur fasteignasali hafi metið markaðsverð eignarinnar 70.000.000 krónur. Sjóðurinn hafi keypt veðskuldabréfin fyrir 34.000.000 krónur 25. september 1997. Veðhlutfall hafi því verið 48% og veðsetningin þannig innan leyfilegra viðmiðunarmarka. Á þetta sjónarmið ákærða verður ekki fallist. Fasteignamat eignarinnar var 33.369.000 krónur, en nokkru fyrir útgáfu skuldabréfanna, sem hér um ræðir, hafði Gerpla ehf. keypt hana fyrir 43.000.000 krónur. Ákvæði reglugerðar lífeyrissjóðsins 8.1.5., sem samþykkt var á ársfundi 28. júní 1996, segir að heimilt sé að ávaxta fjármuni sjóðsins í skuldabréfum tryggðum með veði í fasteignum, innan við 50% af fasteignamati, en að stjórn sjóðsins sé þó heimilt að víkja frá þessu mati gefi markaðsverð eigna tilefni til. Í áðurgreindu ákvæði greinargerðar, sem samþykkt var á sama fundi, er bætt við orðunum „eða mati löggilts fasteignasala sem lífeyrissjóðurinn tilnefnir ef það er hærra, en þó skal veðsetning aldrei fara yfir 50% af brunabótamatsverði viðkomandi eignar.“ Hér er ljóslega um að ræða nánari útfærslu á ákvæði reglugerðarinnar um það á hvern hátt stjórn sjóðsins sé heimilt að miða veðhæfi eignar við annað en fasteignamat. Fram er komið að ákærði bar þessi skuldabréfakaup ekki undir stjórnina. Vegna þessa og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða samkvæmt þessum lið ákærunnar.

Brot ákærða eru réttilega heimfærð til refsiákvæða í héraðsdómi. Refsing ákærða er þar hæfilega ákveðin. Með vísan til raka héraðsdóms svo og þess, að dráttur varð í eitt ár á því að lögreglurannsókn hæfist á hendur ákærða, sem ekki hefur verið skýrður, er rétt að skilorðsbinda refsinguna eins og í héraðsdómi greinir. Samkvæmt þessu verður héraðsdómur staðfestur.

Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Ákærði, K-kk-nf G-x-x S-x-x B-kk-nf, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, S-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur.