409/2004

LR ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli þess á hendur L til heimtu skaðabóta vegna töku þess síðarnefnda á köldu vatni og jarðefnum úr landi þess fyrrnefnda á tímabilinu 1993 til 2003 var vísað frá dómi á þeirri forsendu að LR ehf. hefði borið að stefna, auk L, íslenska ríkinu, til varnar í málinu. Hæstiréttur tók fram að í málinu væri deilt um túlkun á samningum þar sem jarðhitaréttur og aðstaða til mannvirkjagerðar til nýtingar hans á landi LR ehf. hefði verið framseldur íslenska ríkinu á árinu 1971 sem síðan framseldi L þennan rétt árið 1985, en í síðargreinda tilvikinu var jarðhitarétturinn takmarkaður við 70 MW. Ágreiningslaust væri að L hefði tekið og nýtt fyrrnefnd landsgæði úr landi LR ehf. á umræddu tímabili en krafa þess síðarnefnda beindist eingöngu að þeirri nýtingu. Varð því ekki séð að efnisleg úrlausn málsins varðaði hagsmuni íslenska ríkisins með þeim hætti að aðild þess að málinu væri nauðsynleg. Þá var ekki fallist á að málið væri vanreifað af hálfu LR ehf. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. september 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. næsta mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. september 2004, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

Þar sem varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til úrlausnar fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði gerðu íslenska ríkið og eigendur jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi með sér samning 18. mars 1971. Í 1. gr. samningsins var meðal annars kveðið á um að jarðhitaréttindi í landi Reykjahlíðar á jarðhitasvæði því, sem afmarkað var á uppdrætti er fylgdi samningnum „ásamt jarðhita þeim, sem þar er að finna, og aðstaða til mannvirkjagerðar til nýtingar hans“ skyldi ríkissjóði til frjálsra umráða og ráðstöfunar. Var Kröfluvirkjun síðar reist á umræddu landsvæði. Með samningi 26. júlí 1985 seldi og afsalaði íslenska ríkið Landsvirkjun jarðgufuaflstöðinni við Kröflu ásamt eignum, sem aflstöðinni tilheyrðu. Tók Landsvirkjun við Kröfluvirkjun með öllu sem henni fylgdi ásamt þeim réttindum og skyldum sem nánar var getið í samningnum. Samkvæmt 3. gr. hans taldist með mannvirkjum þeim og eignum sem tilheyrðu Kröfluvirkjun og Landsvirkjun eignaðist, „fullur og ótakmarkaður réttur til hagnýtingar á þeirri jarðhitaorku sem finnast kann á Kröflusvæðinu og sem nú er óbreytt í umráðum ríkisins, að afli sem svarar allt að 70 MW, til raforkuframleiðslu.“ Var óheimilt án samþykkis Landsvirkjunar að stofna þar til annarrar vinnslu, er haft gæti áhrif á þessa nýtingu. Með eignum og mannvirkjum Kröfluvirkjunar yfirtók Landsvirkjun ennfremur til eignar „öll landsréttindi og aðstöðu til mannvirkjagerðar á Kröflusvæðinu, sem nauðsynleg eru eða kunna að reynast vegna Kröfluvirkjunar og nú tilheyra ríkinu eða umráðum þess, ásamt þeim mannvirkjum sem gerð hafa verið á landinu við Kröflu ...“, sbr. 4. gr. samningsins.

Í máli þessu krefur sóknaraðili varnaraðila um greiðslu skaðabóta vegna töku varnaraðila á köldu vatni og jarðefnum úr landi hans. Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila vísað frá dómi á þeirri forsendu að honum hefði borið að stefna, auk varnaraðila, íslenska ríkinu, til varnar í málinu.

II.

Sóknaraðili heldur því fram í héraðsdómsstefnu að taka varnaraðila á köldu vatni og jarðefnum úr landi hans sé óheimil án hans samþykkis. Beinir sóknaraðili kröfu sinni að varnaraðila vegna töku á tilteknu magni af fyrrgreindum landsgæðum á árunum 1993 til 2003. Kröfu sína kveðst hann byggja á upplýsingum frá varnaraðila sjálfum varðandi magn þeirra landsgæða, sem krafist er greiðslu fyrir. Þá heldur sóknaraðili því fram að óumdeilt sé að frá upphafi Kröfluvirkjunar hafi íslenska ríkið og nú varnaraðili tekið kalt vatn úr landi sóknaraðila til kælingar á túrbínum virkjunarinnar. Nánar tiltekið hafi varnaraðili tekið vatn úr lindum í Sandabotnum sem sé u.þ.b. 6 km utan þess svæðis sem samningur sóknaraðila og ríkissjóðs tilgreindi. Jafnframt hafi varnaraðili og íslenska ríkið tekið gjallmöl, steypumöl og sand úr Grænugilsöxl í landi sóknaraðila til vegagerðar, til byggingar borplana o.fl. Að mati sóknaraðila hafi þessi notkun á landshlunnindum hans verið óheimil enda hafi einungis jarðhitaréttindum verið afsalað til íslenska ríkisins og aðstöðu til mannvirkjagerðar. Hvergi hafi verið samið um notkun á köldu vatni og jarðefnum hvað þá um notkun á köldu vatni utan umsamins jarðhitasvæðis. Heldur hann því fram að það hafi ávallt verið vitað að kalt vatn úr lindum Sandabotna væri hvorki íslenska ríkinu né varnaraðila til frjálsra afnota. Máli sínu til stuðnings vísar hann til bréfs Rafmagnsveitna ríkisins 11. febrúar 1980 þar sem sótt hafi verið um leyfi til að nýta vatnslindir í Sandabotnum. Vegagerðinni hafi einnig verið kunnugt um eignarrétt sóknaraðila en hún hafi frá upphafi greitt sóknaraðila fyrir jarðvegsnám á svæðinu en ekki varnaraðila. Íslenska ríkinu og varnaraðila hafi jafnframt ávallt verið ljóst að sóknaraðili hafi viljað leyfa nýtingu lindanna í Sandabotnum gegn því að gerður yrði sérstakur samningur þar um. Fyrir Hæstarétti bendir sóknaraðili á að íslenska ríkið eigi engan hlut að því efnisnámi sem krafa hans beinist að. Hafi þau réttindi sem um sé deilt í málinu aldrei verið eign íslenska ríkisins eða því til frjálsrar ráðstöfunar. Þau réttindi sem íslenska ríkið hafi átt, það er jarðhitaréttindi samkvæmt samningi þess og landeiganda frá 1971, hafi verið framseld varnaraðila en þau snerti ekki álitaefni þessa máls. Liggi fyrir að leyfi varnaraðila til jarðhitanýtingar á svæðinu hafi verið takmarkað við 70 MW eins og þágildandi orkulög nr. 58/1967 hafi kveðið á um, en um það sé ekki deilt. Um sé að ræða skaðabótakröfu vegna efnisnáms innan jarðhitaréttindasvæðisins og vegna töku kalds vatns utan þess. Snerti mál þetta því ekki hagsmuni íslenska ríkisins.

Í greinargerð varnaraðila fyrir héraðsdómi bendir hann á að vatnstaka hafi sérstaklega verið heimiluð með samningi íslenska ríkisins og sóknaraðila. Þá hafi bæði íslenska ríkið og varnaraðili litið svo á að fullt endurgjald hafi komið fyrir vatn og jarðefni innan jarðhitaréttindasvæðisins og fyrir vatnstöku úr Sandabotnalindum með fyrrgreindum samningum. Uppi séu áætlanir um að auka nýtingu jarðhita til raforkuvinnslu á Kröflusvæðinu og hafi varnaraðili fengið heimild Alþingis til stækkunar Kröfluvirkjunar. Hafi varnaraðili tjáð sóknaraðila að hann væri að undirbúa viðræður við iðnaðarráðuneytið um frekari nýtingu jarðhita innan jarðhitaréttindasvæðisins en hvað landeigendur í Reykjahlíð varðar hafi hann áhuga á að ræða við þá um jarðhitavinnslu á svæði utan réttindasvæðis ríkisins og varnaraðila. Tekur varnaraðili fram að í málinu sé krafist túlkunar á samningi sem íslenska ríkið gerði við landeigendur í Reykjahlíð árið 1971 sem bindi málsaðila. Íslenska ríkið hafi ekki framselt öll réttindi samkvæmt þeim samningi og öðrum samningum við landeigendur í hendur varnaraðila og muni niðurstaðan í málinu varða réttindi ríkisins. Telur varnaraðili að íslenska ríkið hafi einstaklegra, beinna og lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn málsins og verið sé að krefjast dóms um hagsmuni, sem með réttu tilheyri íslenska ríkinu, og af þeim sökum beri að vísa málinu frá dómi. Fyrir Hæstarétti bendir varnaraðili á að framkvæmd samningsins frá 1971 hafi frá upphafi verið í samræmi við þá túlkun að í orðalaginu „aðstaða til mannvirkjagerðar til nýtingar hans“ í 1. gr. samningsins felist nýting vatns og efnis á því svæði sem um ræðir. Ljóst sé að sóknaraðili byggi málshöfðun sína á 1. gr. fyrrgreinds samnings og túlkun á henni. Þá liggi fyrir að íslenska ríkið hafi einungis framselt til varnaraðila rétt sinn til hagnýtingar jarðhitaorku sem finnst á Kröflusvæðinu, að afli sem svarar allt að 70 MW til raforkuframleiðslu. Réttur til hagnýtingar jarðhitaorku umfram 70 MW, ásamt jarðhita og aðstöðu til mannvirkjagerðar til nýtingar hans, sé enn í umráðum íslenska ríkisins og því til frjálsrar umráða og ráðstöfunar í dag samkvæmt fyrrgreindum samningi.

III.

Í máli þessu er eins og áður greinir deilt um greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem sóknaraðili telur sig hafa orðið fyrir vegna töku varnaraðila á köldu vatni og jarðefnum úr landi hans á tímabilinu 1993 til 2003. Er deilt um túlkun á áðurnefndum samningum þar sem jarðhitaréttur og aðstaða til mannvirkjagerðar til nýtingar hans á landi sóknaraðila var framseldur íslenska ríkinu á árinu 1971 sem síðan framseldi varnaraðila þennan rétt árið 1985, en í síðargreinda tilvikinu var jarðhitarétturinn takmarkaður við 70 MW. Ágreiningslaust er að varnaraðili hefur tekið og nýtt umrædd landsgæði úr landi sóknaraðila á þessu tiltekna tímabili. Beinist krafa sóknaraðila eingöngu að þeirri nýtingu. Með vísan til þessa verður ekki séð að efnisleg úrlausn málsins varði hagsmuni íslenska ríkisins með þeim hætti að aðild þess að málinu sé nauðsynleg. Breytir engu í þessu sambandi að réttur varnaraðila til nýtingar jarðhita hafi verið takmarkaður við 70 MW. Verður þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfu varnaraðila um að vísa skuli frá dómi kröfu sóknaraðila vegna þess að nauðsyn hafi verið á samaðild varnaraðila og íslenska ríkisins.

Varnaraðili reisir frávísunarkröfu sína ennfremur á því að málið sé svo vanreifað af hálfu sóknaraðila að í bága brjóti við 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 auk þess sem sóknaraðili hafi ekki lagt fram gögn sem hann hafði undir höndum og vörðuðu málið og voru málstað hans ekki til bóta. Fallast má á það með héraðsdómi að varnaraðili hafi bætt úr þeim ágalla sem var á málatilbúnaði sóknaraðila varðandi framlagningu gagna. Grundvöllur málatilbúnaðar sóknaraðila er skýr að því leyti að ljóst er að hann krefur stefnda um greiðslu fyrir nýtingu landsgæða umfram það sem hann telur samninga heimila. Loks er í stefnu gerð grein fyrir hvernig fjárhæð kröfu sóknaraðila er fundin. Eru því ekki efni til að vísa málinu nú frá dómi af þeim sökum að forsendur fjárkröfu sóknaraðila séu óljósar eða óraunhæfar.

Að gættu því sem að framan greinir verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði vegna þessa þáttar málsins ásamt kærumálskostnaði, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og er lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðili, Landsvirkjun, greiði sóknaraðila, Landeigendum Reykjahlíðar ehf., samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.