770/2009

Y o.fl. voru eigendur að hlutdeildarskírteinum í fjárfestingarsjóðinum Peningabréf Landsbankans ISK sem rekinn var af LV, en vörsluaðili sjóðsins var LÍ. Stjórn LV ákvað 6. október 2008 að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í sjóðnum og í kjölfar þess að

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Aðaláfrýjandi Landsvaki hf. skaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2009. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Aðaláfrýjandi Landsbanki Íslands hf. skaut málinu til Hæstaréttar 6. janúar 2010. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 27. apríl 2010. Þau krefjast þess aðallega að aðaláfrýjendum verði í sameiningu gert að greiða gagnáfrýjandanum P-kk-þgf S-kk-þgf 16.797.735 krónur, B-kk-þgf Ó-kk-þgf B-kk-þgf 494.355 krónur, H-kvk-þgf A-kvk-þgf G-kvk-þgf 653.460 krónur, S-kvk-þgf S-kvk-þgf 3.433.691 krónu, G-kk-þgf H-kk-þgf 386.032 krónur, Haraldi Böðvarssyni & Co. ehf. 2.237.873 krónur, Körlu ehf. 951.366 krónur, A-kk-þgf S-kk-þgf 1.576.493 krónur, T-kvk-þgf G-kvk-þgf 2.244.294 krónur, GTG fjárfestingu ehf. 1.505.582 krónur, V-kvk-þgf B-kvk-þgf 1.043.313 krónur, M-kk-þgf J-kk-þgf M-kk-þgf 6.809.912 krónur, Ö-kvk-þgf B-kvk-þgf B-kvk-þgf 1.169.003 krónur, A-kk-þgf B-kk-þgf 1.828.404 krónur, A-kk-þgf K-kk-þgf 10.467.346 krónur og A-kk-þgf A-kk-þgf L-kk-þgf Trust 21.557.340 krónur, í öllum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. apríl 2009 til greiðsludags. Til vara krefjast gagnáfrýjendur þess að viðurkenndur verði réttur þeirra til skaðabóta sameiginlega úr hendi aðaláfrýjenda „vegna þeirrar rýrnunar sem varð á verðmæti eignarhluta þeirra í peningamarkaðssjóði Landsbankans, Peningabréf ISK, og rekja má til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi gagnstefndu við rekstur sjóðsins frá því að gagnáfrýjendur fjárfestu í sjóðnum og þar til honum var slitið þann 28. október 2008.“ Að þessu frágengnu krefjast gagnáfrýjendur staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, en í öllum tilvikum verði aðaláfrýjendum sameiginlega gert að greiða þeim málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjenda voru þau hvert fyrir sitt leyti eigendur að hlutdeildarskírteini í fjárfestingarsjóði, sem nefndist Peningabréf Landsbankans ISK og rekinn var af aðaláfrýjandanum Landsvaka hf., en svokallaður vörsluaðili hans var aðaláfrýjandinn Landsbanki Íslands hf. Í reglum fyrir sjóðinn, sem stjórn fyrrnefnda aðaláfrýjandans samþykkti 23. júlí 2008, sagði að hann ætti að veita „viðtöku fé frá almenningi til sameiginlegrar fjárfestingar í fjármálagerningum og öðrum eignum á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrirfram kunngerðri fjárfestingarstefnu sjóðsins og í samræmi við ákvæði laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði“. Sjóðnum væri ætlað að „ná góðri ávöxtun og dreifingu áhættu með því að fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum að mati stjórnar Landsvaka hf. Fjárfest verður í skuldabréfum þegar henta þykir á hverjum tíma.“ Tekið var fram í reglunum að þessar skammtímakröfur gætu verið verðbréf og aðrar kröfur með ríkisábyrgð eða ábyrgð sveitarfélaga, bankavíxlar, svokölluð peningamarkaðsskjöl eða innlán, í hverjum flokki fyrir sig allt að 100% af eignum sjóðsins, og að auki skuldabréf fjármálafyrirtækja fyrir að hámarki 80% af eignum og önnur skuldabréf að hámarki 50%, en í engu tilviki var áskilin lágmarkseign sjóðsins í einstökum tegundum krafna. Til staðfestingar á hlutdeild í eignum sjóðsins skyldi gefa út hlutdeildarskírteini. Eigendur þeirra áttu að njóta „réttarstöðu lánadrottins gagnvart sjóðnum“ og jafns réttar til tekna hans og eigna í hlutfalli við eign sína. Engar takmarkanir áttu að vera á eigendaskiptum að hlutdeildarskírteinum, en aðaláfrýjandinn Landsvaki hf. bar skyldu til að leysa þau til sín á svokölluðu innlausnarvirði, sem reiknað yrði daglega, og átti það að ráðast af markaðsvirði samanlagðra eigna sjóðsins á útreikningsdegi að frádregnum skuldum „deilt niður á heildarfjölda útgefinna og óinnleystra hlutdeildarskírteina.“

Samkvæmt gögnum málsins ákvað stjórn aðaláfrýjandans Landsvaka hf. 6. október 2008 að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK. Fjármálaeftirlitið tók 7. sama mánaðar yfir vald hluthafafundar í aðaláfrýjandanum Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Í framhaldi af því lét aðaláfrýjandinn Landsvaki hf. frá sér fara ódagsetta tilkynningu „til sjóðfélaga í Peningabréfum Landsbankans“, þar sem meðal annars var greint frá því að fjármálaeftirlitið hafi 17. október 2008 beint „þeim tilmælum til rekstrarfélaga verðbréfasjóða að unnið yrði að slitum á öllum peningamarkaðssjóðum og sjóðfélögum greiddar út eignir í formi innlána í hlutfalli við eign hvers og eins þannig að jafnræðis sé gætt.“ Útgreiðsluhlutfall fyrir Peningabréf Landsbankans ISK yrði 68,8% og greiðsla sem því svaraði lögð inn á innlánsreikning fyrir hvern eiganda hlutdeildarskírteinis 29. sama mánaðar.

Gagnáfrýjendur kveðast hvert fyrir sitt leyti hafa átt eignarhlut í sjóðnum 6. október 2008 að því andvirði, sem hér segir: P-kk-nf S-kk-nf 53.838.895 krónur, B-kk-nf Ó-kk-nf B-kk-nf 1.584.472 krónur, H-kvk-nf A-kvk-nf G-kvk-nf 2.094.424 krónur, S-kvk-nf S-kvk-nf 11.005.419 krónur, G-kk-nf H-kk-nf 1.237.282 krónur, Haraldur Böðvarsson & Co. ehf. 7.172.669 krónur, Karla ehf. 3.049.250 krónur, A-kk-nf S-kk-nf 5.052.862 krónur, T-kvk-nf G-kvk-nf 7.193.249 krónur, GTG fjárfesting ehf. 4.825.584 krónur, V-kvk-nf B-kvk-nf 3.343.951 króna, M-kk-nf J-kk-nf M-kk-nf 21.826.642 krónur, A-kvk-nf B-kvk-nf B-kvk-nf 3.746.804 krónur, A-kk-nf B-kk-nf 5.860.269 krónur, A-kk-nf K-kk-nf 33.549.185 krónur og A-kk-nf A-kk-nf Living Trust 69.094.039 krónur. Aðaláfrýjendur hafa ekki andmælt því að hver gagnáfrýjandi fyrir sig hafi átt hlutdeild í sjóðnum eins og að framan greinir, en ekkert liggur fyrir í málinu um hvenær þau hafi eignast þessa hlutdeild eða hvað greitt hafi verið fyrir hana. Við útborgun úr sjóðnum 29. október 2008 fékk hver gagnáfrýjenda greiðslu á innlánsreikning sem hér segir: P-kk-nf S-kk-nf 37.041.160 krónur, B-kk-nf Ó-kk-nf B-kk-nf 1.090.117 krónur, H-kvk-nf A-kvk-nf G-kvk-nf 1.440.964 krónur, S-kvk-nf S-kvk-nf 7.571.728 krónur, G-kk-nf H-kk-nf 851.680 krónur, Haraldur Böðvarsson & Co. ehf. 4.934.796 krónur, Karla ehf. 2.097.884 krónur, A-kk-nf S-kk-nf 3.476.369 krónur, T-kvk-nf G-kvk-nf 4.948.955 krónur, GTG fjárfesting ehf. 3.320.002 krónur, V-kvk-nf B-kvk-nf 2.300.638 krónur, M-kk-nf J-kk-nf M-kk-nf 15.016.730 krónur, A-kvk-nf B-kvk-nf B-kvk-nf 2.577.801 króna, A-kk-nf B-kk-nf 4.031.865 krónur, A-kk-nf K-kk-nf 23.081.839 krónur og A-kk-nf A-kk-nf Living Trust 47.536.699 krónur.

Gagnáfrýjendur höfðuðu mál þetta 16. apríl 2009 aðallega til heimtu skaðabóta úr hendi aðaláfrýjenda sem svaraði mismuninum á fyrrgreindu innlausnarverði hlutdeildar hvers gagnáfrýjanda, eins og það stóð 6. október 2008, og fjárhæðinni, sem hvert þeirra fékk í hendur við slit sjóðsins. Í samræmi við það, sem að framan greinir, kröfðust gagnáfrýjendur hver fyrir sitt leyti skaðabóta sem hér segir: P-kk-nf S-kk-nf 16.797.735 krónur, B-kk-nf Ó-kk-nf B-kk-nf 494.355 krónur, H-kvk-nf A-kvk-nf G-kvk-nf 653.460 krónur, S-kvk-nf S-kvk-nf 3.433.691 króna, G-kk-nf H-kk-nf með reikniskekkju 386.032 krónur, Haraldur Böðvarsson & Co. ehf. 2.237.873 krónur, Karla ehf. 951.366 krónur, A-kk-nf S-kk-nf 1.576.493 krónur, T-kvk-nf G-kvk-nf 2.244.294 krónur, GTG fjárfesting ehf. 1.505.582 krónur, V-kvk-nf B-kvk-nf 1.043.313 krónur, M-kk-nf J-kk-nf M-kk-nf 6.809.912 krónur, A-kvk-nf B-kvk-nf B-kvk-nf 1.169.003 krónur, A-kk-nf B-kk-nf 1.828.404 krónur, A-kk-nf K-kk-nf 10.467.346 krónur og A-kk-nf A-kk-nf Living Trust 21.557.340 krónur. Þetta eru sömu kröfur og gagnáfrýjendur gera aðallega fyrir Hæstarétti, en fyrir héraðsdómi gerðu þau jafnframt sömu varakröfu og hér fyrir dómi. Með hinum áfrýjaða dómi voru aðaláfrýjendur sýknaðir af aðalkröfum gagnáfrýjenda, en varakrafa þeirra var á hinn bóginn tekin til greina á þann hátt að viðurkenndur var réttur þeirra til skaðabóta óskipt úr hendi aðaláfrýjenda „að því marki sem nánar greinir í forsendum dómsins, kafla III B“, svo sem sagði í dómsorði.

II

Aðaláfrýjandinn Landsbanki Íslands hf. fékk 5. desember 2008 heimild til greiðslustöðvunar samkvæmt ákvæðum 2. þáttar laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og sérreglum um slíka heimild fjármálafyrirtækja í lögum nr. 161/2002, sbr. 2. gr. og 4. gr. laga nr. 129/2008. Með 2. gr. síðastnefndu laganna, sem tóku gildi 15. nóvember 2008, varð til nýtt ákvæði í 5. mgr. 98. gr. laga nr. 161/2002, en með því var lagt bann við að dómsmál yrði höfðað gegn fjármálafyrirtæki meðan það nyti heimildar til greiðslustöðvunar. Ákvæði þetta var í lögum til 22. apríl 2009 þegar það var fellt úr gildi með 3. gr. laga nr. 44/2009. Að þessu var ekki gætt við höfðun málsins 16. apríl 2009.

Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjenda eru allar kröfur þeirra reistar á sömu málsástæðum. Eins og nánar greinir í héraðsdómi bera gagnáfrýjendur fyrir sig í fyrsta lagi að fjárfestingar Peningabréfa Landsbankans ISK og skipting á eignum sjóðsins hafi ekki verið í samræmi við þá stefnu, sem honum hafi borið að fylgja, í öðru lagi að markaðssetning sjóðsins hafi ekki samrýmst raunverulegri áhættu hans og fjárfestingarstefnu, í þriðja lagi að eigendum hlutdeildarskírteina hafi verið mismunað í aðdraganda þess að lokað hafi verið fyrir innlausn þeirra 6. október 2008 og í fjórða lagi að takmarka hefði átt útgáfu hlutdeildarskírteina þegar ljóst hafi orðið að stækkun sjóðsins myndi auka mjög áhættu af greiðslufalli skuldara. Að því verður að gæta að aðalkröfur gagnáfrýjenda um skaðabætur miða að því að gera þau eins sett við slit sjóðsins og ef greitt hefði verið úr honum eftir dagsgengi hlutdeildarskírteina, sem síðast gilti áður en lokað var fyrir innlausn þeirra 6. október 2008. Af hendi gagnáfrýjenda hafa engar viðhlítandi skýringar komið fram á því hvernig þetta innlausnarverð hefði átt að geta haldist óbreytt eftir 6. október 2008 þegar litið er til þeirra tegunda krafna, sem sjóðnum var heimilt að eignast samkvæmt fjárfestingarstefnu sinni, eða hvernig markaðssetning sjóðsins gæti með réttu hafa vakið væntingar um að engin atvik af þeim toga, sem gerðust frá og með þeim degi í íslensku efnahagslífi, gætu orðið til þess að þetta innlausnarverð kynni að lækka. Hugsanleg mismunun eigenda hlutdeildarskírteina í aðdraganda þess að lokað hafi verið fyrir innlausn þeirra gæti aldrei staðið til þess að gagnáfrýjendur teldust eiga tilkall til að fá greidda sömu fjárhæð og aðrir kunna ranglega að hafa fengið, heldur bæri þeim lægri fjárhæð í hlutfalli við það, sem allir hefðu fengið að gættu jafnræði. Loks er sú málsástæða gagnáfrýjenda, sem síðast var getið, ekki skýrð með tilliti til þess hvernig hún gæti leitt til að aðalkröfur þeirra yrðu teknar til greina. Í málatilbúnaði gagnáfrýjenda er ekki leitast við að afmarka hvert tjón þeirra gæti talist vegna þeirra atvika, sem hver málsástæða þeirra fyrir sig tekur til, og yrði því ekki fært að finna þar stoð fyrir skaðabótum, sem næmu lægri fjárhæð en um ræðir í aðalkröfum þeirra. Að þessu virtu er málið svo vanreifað af hendi gagnáfrýjenda að ekki er fært að fella efnisdóm á þessar kröfur þeirra.

Varakrafa gagnáfrýjenda lýtur sem fyrr greinir að því að viðurkennd verði skaðabótaskylda aðaláfrýjenda vegna verðrýrnunar á eignarhlut þeirra í umræddum sjóði, sem rekja megi til „saknæmrar og ólögmætrar háttsemi“ aðaláfrýjenda við rekstur hans frá því að gagnáfrýjendur „fjárfestu í sjóðnum“ þangað til honum var slitið. Í þessari kröfu er engin afmörkun á því hver sú háttsemi aðaláfrýjenda geti verið, sem þar er rætt um, og er heldur ekki gerð grein fyrir því hvenær einstakir gagnáfrýjendur eignuðust hlutdeild í sjóðnum. Þegar af þessum ástæðum er þessi krafa haldin slíkum annmörkum að efnisdómur verður ekki lagður á hana.

Samkvæmt framangreindu verður máli þessu vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Allt að einu verða aðilarnir látnir bera hver sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.