358/2000

M og K deildu um forsjá þriggja sona sinna. Héraðsdómur skipaður sérfróðum meðdómendum taldi báða foreldra hæfa til að fara með forsjá drengjanna, en dæmdi M til að fara með forsjána. Taldi héraðsdómur einarða afstöðu foreldranna koma í veg fyrir, að skipting forsjár væri talin drengjunum fyrir bestu. Vegna síðastgreindra ummæla héraðsdóms og með hliðsjón af gögnum málsins beindi Hæstiréttur því til málsaðila að afla álitsgerðar sálfræðings um tiltekin atriði varðandi félagslega stöðu drengjanna og tengsl þeirra við foreldra sína. Var ítarlegt álit lagt fyrir Hæstarétt. Hæstiréttur kvað ekki annað komið fram en að foreldrarnir væru bæði hæfir uppalendur. Ekki yrði annað ráðið af álitsgerð sálfræðings en að það væri vilji drengjanna að vera samvistum og lúta forsjá föður síns. Þótti álit þetta styrkja niðurstöðu héraðsdóms um að það þjónaði best samanlögðum hagsmunum dregnjanna að M fengi forsjá þeirra. Var héraðsdómur staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. september 2000. Krefst hún þess aðallega, að sér verði dæmd forsjá sona hennar og stefnda, þeirra A, [...], B, [...]og C, [...]. Til vara krefst áfrýjandi forsjár yngsta sonarins. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Nokkur ný gögn hafa verið lögð fram hér fyrir dómi.

I.

Atvikum málsins er skilmerkilega lýst í héraðsdómi. Þar er jafnframt gerð grein fyrir álitsgerð A-kk-ef S-kk-ef sálfræðings frá 17. mars 2000 og viðbót við hana nokkru síðar vegna nýrra gagna, en dómsformaður óskaði þessa álits á grundvelli 3. mgr. 60. gr. barnalaga nr. 20/1992.

Fram er komið, að eftir uppsögu héraðsdóms hefur stefndi fest kaup á fjögurra herbergja íbúð ásamt bílskúr við [...], en fasteign þessi er á sömu slóðum og fyrra heimili fjölskyldunnar í því bæjarfélagi.

Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt vitnisburð [...]skóla, þar sem eldri drengirnir, sem nú eru tæplega tíu ára, hafa verið við nám frá liðnu hausti, um frammistöðu þeirra á fyrstu önn skólaársins. Þar kemur fram, að þeim hefur farið verulega fram í lestri og eru umsagnir um framkomu þeirra og ástundun í skólanum jákvæðar. Þá hefur áfrýjandi lagt fram yfirlýsingu A-kk-ef S-kk-ef frá 19. desember 2000 þess efnis, að með framburði sínum fyrir héraðsdómi hafi hann ekki dregið úr álitsgerð sinni. Tilefni þessarar yfirlýsingar voru þau ummæli héraðsdóms, að af framburði hans mætti ráða, að álit hans á einstökum þáttum varðandi forsjárhæfni málsaðila væri ekki jafn afgerandi og fram kæmi í skriflegri álitsgerð.

II.

Í framangreindri álitsgerð A-kk-ef S-kk-ef sálfræðings kemur fram sú skoðun hans, að báðir málsaðilar séu hæfir til að fara með forsjá drengjanna, en þeir virðist mjög ólíkir að gerð og í háttum. Móðir sýni meiri staðfestu, sé ákveðnari og eigi auðveldara með að setja drengjunum mörk, en hún sé jafnframt óþolinmóð og eigi líklega erfiðara en faðir með að sýna tilfinningar og hlýju. Hann virðist eiga auðveldara með að gefa sig að börnunum í leik og starfi, en sé jafnframt nokkuð veikgeðja og virðist hafa tilhneigingu til að höfða til tryggðar drengjanna og samúðar. Með því sýni hann grunnhyggni gagnvart aðstæðum og tilfinningalífi þeirra. Foreldrarnir séu báðir mjög tengdir börnum sínum og drengirnir hafi djúpstæð og innileg tengsl við þá báða. Þá telur sálfræðingurinn einnig, að drengirnir þrír séu sín á milli tengdir djúpstæðum og eðlilegum tengslum. Eldri drengirnir hafa lýst vilja til að vera hjá föður sínum, en þá afstöðu telur hann að hluta byggjast á því, hvernig faðirinn hafi höfðað til samstöðu drengjanna. A-kk-nf kveður athugun benda til þess, að yngsti sonurinn, sem nú er tæplega sex ára gamall, sé háðari móður sinni en föður um frumþarfir sínar. Þá telur hann loks ástæðu til að vekja athygli á því, að sambúðarmaður móður virðist jákvæður aðili í hugmyndalífi drengjanna. Í viðbótaráliti sínu lét A-kk-nf aðspurður þá skoðun í ljós, að það þjónaði ekki hagsmunum drengjanna, að forsjá þeirra yrði skipt milli foreldranna.

Héraðsdómur var skipaður sérfróðum meðdómendum. Hann er sammála A-kk-þgf S-kk-þgf um það, að málsaðilar séu vafalaust báðir hæfir til að fara með forsjá drengjanna. Dómurinn telur á hinn bóginn, að kannanir og athuganir A-kk-ef og önnur gögn málsins styðji ekki þá ályktun hans, að framburður og afstaða eldri drengjanna til móður séu til komin vegna framkomu föður gagnvart þeim. Af þeim upplýsingum, sem fram koma í álitsgerð A-kk-ef telur héraðsdómur, að tvíburarnir séu nokkru tengdari föður sínum en móður, en yngsti sonurinn sé nokkru tengdari henni. Dómurinn telur, að margt það, sem fram sé komið í málinu, bendi til mjög eindregins og djúpstæðs vilja drengjanna til að koma á framfæri þeirri afstöðu sinni, að faðirinn fái forsjá þeirra.

Héraðsdómur varpar því fram, að margt bendi til þess, að heppilegt væri fyrir drengina, að faðirinn fengi forsjá tvíburanna en móðirin forsjá yngsta sonarins, en ljóst sé, að þeir séu allir tengdir mjög nánum tilfinningaböndum og þá sérstaklega tvíburarnir. Hins vegar telur héraðsdómur, að einörð afstaða foreldranna komi í veg fyrir, að skipting forsjár verði talin drengjunum fyrir bestu.

III.

Vegna síðastgreindra ummæla héraðsdóms og með hliðsjón af gögnum málsins og málflutningi aðila þótti Hæstarétti nauðsyn bera til þess eftir dómtöku málsins 8. janúar 2001 að endurupptaka það á grundvelli 104. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 166. gr. Var því beint til lögmanna málsaðila að afla álitsgerðar sálfræðings um félagslega stöðu eldri drengjanna um þessar mundir, en tæpt ár væri liðið frá því, að A-kk-nf S-kk-nf lét í té álitsgerð sína, og hafa þeir á þeim tíma flutt með móður sinni í annað bæjarfélag og hafið nám í nýjum skóla. Þá yrði því jafnframt beint til sérfræðingsins að láta í té álit á því, hvort æskilegt kynni að vera, þrátt fyrir afstöðu foreldra, að skipta forsjá drengjanna milli þeirra og þá sérstaklega með hliðsjón af rúmri og eðlilegri umgengni milli þeirra innbyrðis og þess foreldris, sem ekki hefði forsjá með höndum. Beðið var um að eftirfarandi atriði yrðu tekin til sérstakrar skoðunar:

1. Tengsl drengjanna við foreldra sína og þeirra við þá.

2. Tengsl drengjanna innbyrðis.

3. Afstaða eldri drengjanna til þess, hvort foreldranna hafi forsjá þeirra og á hvaða grunni sú afstaða sé byggð.

4. Staða drengjanna í félagslegu tilliti og lúti sú athugun bæði að skólavist þeirra nú og tengslum við félaga og vini.

Með bréfi 12. janúar 2001 fóru lögmenn aðila þess á leit við S-kk-þf H-kk-þf sálfræðing að hann tæki að sér að gera álitsgerð í málinu. Gerði hann það og skilaði ítarlegu áliti um framangreind efni 31. maí 2001.

Um tengsl drengjanna við foreldra sína og þeirra við þá segir sálfræðingurinn, að niðurstöður fjölskyldutengslaprófa hafi reynst afgerandi hvað varðaði tvo drengjanna, B og C. C sé greinilega afar hændur að föður sínum. Vilji B sé skýr, hann vilji búa hjá föður sínum og sé þess fullviss að bræður hans vilji það einnig. Þriðji bróðirinn, A, hafi ekki verið eins afdráttarlaus í sinni afstöðu. Hann hafi greinilega verið í varnarstöðu og átt erfitt með að tjá skoðun sína. Vitnar sálfræðingurin til þess að áður hafði A látið í ljósi þá afstöðu sína að vilja búa hjá föður og segir að sér hafi virst drengurinn undir ákveðinni pressu og hræðast að láta í ljós vilja sinn. Taldi hann spjótin beinast að móður í þessu sambandi. Ljóst hafi hins vegar verið að drengurinn vildi fylgja bræðrum sínum.

Í áliti sálfræðingsins segir um tengsl drengjanna innbyrðis að A og B hafi látið í ljós þann skýra vilja sinn að alast upp saman og hafa C hjá sér. Foreldrarnir séu sammmála um að drengirnir séu samrýndir og að erfitt muni verða að skilja þá að.

Um afstöðu eldri drengjanna til þess, hvort foreldranna hafi forsjá þeirra segir sálfræðingurinn, að B hafi ákveðna skoðun á því hvar hann vilji búa og fullyrði að skoðun A sé sú sama og áður hafði fram komið. Þeir bræður hefðu margoft komið þeirri skoðun til skila að þeir vilji búa hjá föður. Telur sálfræðingurinn að enginn vafi sé á því að B tjái þarna raunverulegan vilja sinn og trúlega bræðranna, enda hafi mikið bjátað á í lífi drengjanna án þess að þeir hafi skipt um skoðun. Drengirnir hafi andlega burði til að mynda sér skoðun og neiti því að hafa verið beittir þrýstingi, segist raunar vera fullfærir um að taka afstöðu sjálfir.

Í álitinu segir að í viðtölum við bæði núverandi og fyrrverandi kennara eldri drengjanna hafi komið í ljós að þeir eigi í talsverðum erfiðleikum í skóla, bæði námslega og félagslega. Þeir hafi þörf fyrir aðhald, aga og hvatningu bæði í einkalífi og skóla. Ekki tókst honum að fá viðtal við leikskólakennara yngsta drengsins.

Að lokum lýsir sálfræðingurinn skoðun sinni á því hvort æskilegt sé að skipta forsjá drengjanna og segir að sé unnt að finna eitt atriði sem foreldrarnir og börnin virðist sammála um sé það að halda barnahópnum saman. C sé greinilega afar hændur að föður sínum, eins og áður sagði, og eldri bræðurnir vilji gjarnan hafa hann hjá sér. Þó að það kunni að hafa sína kosti fyrir drengina að skipta hópnum, einkum með tilliti til ýmissa erfiðleika og vinnu með þá í framtíðinni, að sögn sálfræðingsins, segir hann það vafasamt að gengið verði fram hjá yfirlýstum vilja þeirra og mati á tengslum þeirra.

S-kk-nf H-kk-nf sálfræðingur kom fyrir dóm og staðfesti álitsgerð sína. Þá hefur stefndi lagt fram yfirlýsingu D föðurmóður drengjanna þar sem fram kemur að hún sé reiðubúin að aðstoða son sinn við uppeldi þeirra en aðstæður hennar nú séu þær að hún sé hætt að vinna utan heimilis. Loks hefur verið lagt fyrir Hæstarétt við síðari málflutning vitnisburður skóla eldri drengjanna frá vorönn 2001 og umsögn leikskóla yngsta drengins. Virðast þessar umsagnir vera jákvæðar að því er varðar A og C, en B fær fremur slakan vitnisburð.

IV.

Ekki er annað fram komið en að foreldrarnir séu bæði hæfir uppalendur og hafi aðstöðu til að hafa drengina hjá sér. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum með yfirgripsmikla reynslu á uppeldissviði, mat það svo, eftir að hafa rætt við tvíburana og hlýtt á skýrslur málsaðila, að eiginleikar stefnda sem uppalanda myndu nýtast drengjunum betur í nánustu framtíð en eiginleikar áfrýjanda. Málsaðilar hafa nú fengið tækifæri til að afla nýrrar álitsgerðar um tengsl drengjanna við sig og þeirra innbyrðis og afstöðu eldri drengjanna til þess hvort foreldranna hafi forsjá þeirra. Verður ekki annað af áliti S-kk-ef H-kk-ef sálfræðings ráðið en það sé vilji þeirra að vera samvistum og lúta forsjá föður síns. Telur álitsgefandi vafasamt að gengið verði fram hjá yfirlýstum vilja drengjanna og mati á tengslum þeirra. Álit þetta styrkir niðurstöðu héraðsdóms um að það þjóni best samanlögðum hagsmunum drengjanna að stefndi fái forsjá þeirra. Er þá við það miðað að umgengni drengjanna við móður sína verði í eðlilegu horfi.

Samkvæmt framansögðu og með vísun til 2. mgr. 34. gr. barnalaga verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað.

Rétt þykir að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.