707/2016

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu Barnaverndarnefndar C um að sonur A og dóttursonur B yrði afhentur henni með beinni aðfarargerð á grundvelli laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Hafði A með úrskurði fylkisnefndar fyrir barnavernd og félagsmál í Noregi verið svipt rétti til umönnunar drengsins. Skömmu eftir uppkvaðningu úrskurðarins fóru A og B með drenginn til Íslands og hélt hann til á sameiginlegu heimili þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að Barnaverndarnefnd C hafði fyrir tilstuðlan héraðsdóms aflað yfirlýsingar norskra yfirvalda um að ólögmætt hefði verið að fara með barnið frá Noregi og halda því, sbr. 3. mgr. 15. gr. laga nr. 160/1995. Þar kom fram að nefndin hefði forsjárrétt yfir barninu samkvæmt fyrrgreindum úrskurði og norskum lögum. Samkvæmt lögum nr. 160/1995 kæmi það ekki í hlut íslenskra dómstóla að taka þá afstöðu til endurskoðunar. Þá var ekki talið að afhending á barni eftir lögum nr. 160/1995 til þess sem hefur forsjárrétt fæli í sér brottvísun úr landi í skilningi 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar og girti það ákvæði því ekki fyrir að barn með íslenskt ríkisfang yrði afhent á grundvelli laganna. Samkvæmt þessu var hinn kærði úrskurður staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 11. október 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2016 þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að fá son sóknaraðilans A og dótturson sóknaraðilans B, G, tekinn úr umráðum þeirra og afhentan sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðilar krefjast þess að framangreindri kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefjast þær málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Mál þetta lýtur að fyrrnefndum syni sóknaraðilans A, fæddum árið 2011, sem mun hafa komið til landsins í júní 2016 og verið í umráðum sóknaraðila síðan. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var sóknaraðilinn A svipt rétti til umönnunar hans með úrskurði fylkisnefndar fyrir barnavernd og félagsmál í [...] í Noregi 10. maí 2016. Í úrskurðinum voru ítarlega rakin afskipti barnaverndaryfirvalda þar í landi af málefnum barnsins og sóknaraðilans sem hafi byrjað í desember 2013 og verið veruleg upp frá því. Fyrir nefndinni hafi komið fram að sóknaraðilinn A hafi ásamt syni sínum, foreldrum og systrum flutt frá Íslandi til Noregs vorið 2013 og búið þar síðan. Sóknaraðilinn A hafi greint frá því að hún hafi neytt vímuefna frá 11 ára aldri, fyrst áfengis en fljótlega hafi hún leiðst út í neyslu fíkniefna. Fram hafi komið að sóknaraðilinn hafi í ágúst 2015 verið lögð inn á stofnun til afeitrunar en í aðdraganda þess hafi hún sprautað sig daglega með amfetamíni auk þess að neyta annarra vímuefna. Einnig sagði að hún hafi yfirgefið stofnunina 13. nóvember 2015 en komið aftur til afeitrunar 3. desember sama ár. Frá þeim tíma og fram í apríl 2016 hafi hún afhent fjögur þvagsýni, en í þeim öllum hafi mælst kannabisefni. Nafngreindur geðlæknir hafi látið uppi það álit að sóknaraðilinn þyrfti ekki aðeins meðferð vegna vímuefnaneyslu, heldur einnig vegna margþætts annars vanda samhliða því.

Í úrskurði fylkisnefndarinnar var því lýst að sóknaraðilinn A hafi á framangreindu tímabili ýmist búið með foreldrum sínum eða ein með barni sínu, en foreldrarnir hafi þó að talsverðu leyti annast um barnið. Faðir sóknaraðilans hafi á árinu 2014 sætt lögreglurannsókn vegna heimilisofbeldis, en það mál hafi síðan verið fellt niður. Barnaverndaryfirvöldum hafi jafnframt borist upplýsingar um ölvun móður sóknaraðilans og mjög óreglulega skólasókn barnsins á leikskóla. Verður ráðið af úrskurðinum að þessi yfirvöld hafi haft talsvert eftirlit með heimilum þar sem barnið dvaldi á þessu tímabili.

Samkvæmt úrskurðinum viðurkenndi sóknaraðilinn A fyrir fylkisnefndinni að hún væri ófær um að annast um son sinn eins og sakir stæðu og væru barnaverndaryfirvöld á sama máli. Komið hafi fram hjá sóknaraðilanum A að móðir hennar hafi misnotað áfengi um langan tíma, en þótt úr því hefði dregið gerðist það enn. Faðir hennar hafi verið mjög ofbeldishneigður, andlega og líkamlega, gagnvart móður hennar, en einnig gagnvart sóknaraðilanum, systrum hennar og börnum þeirra. Hún hafi ítrekað sagt að hún óskaði þess að sonur sinn fengi ekki sams konar uppeldi og hún sjálf og óttaðist hún um aðstæður hans hjá foreldrum sínum. Einnig hefði nafngreind systir sóknaraðilans látið uppi það álit í skýrslu fyrir nefndinni að barnið ætti ekki að búa hjá foreldrum þeirra. Væri það mat nefndarinnar að heimili foreldra sóknaraðilans A væri ekki nægilega stöðugur og öruggur uppeldisstaður fyrir barnið. Myndu of mörg áhættuatriði fylgja slíkri skipan og væru þau þyngri á metum en kostir af því að barnið byggi hjá fjölskyldu sinni og héldi sínu tungumáli. Þá var því einnig hafnað að systur sóknaraðilans A og manni systurinnar yrði falið að taka barnið í fóstur þar sem þau væru ekki reiðubúin til að gera það til langframa heldur aðeins í eitt ár. Var það því niðurstaða nefndarinnar að fela sveitarfélaginu C að taka yfir umönnun barnsins og skyldi það vistað á viðurkenndu fósturheimili, en kveðið var á um rétt sóknaraðilans A til nánar tiltekinna samvista við barnið.

II

Krafa varnaraðila um afhendingu barnsins er reist á lögum nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Þau lög voru meðal annars sett til að Ísland gæti fullnægt þjóðréttarlegum skuldbindingum sínum samkvæmt samningi um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem gerður var í Haag 25. október 1980, en íslenska ríkið fullgilti þann samning á árinu 1996. Samkvæmt 1. gr. samningsins er markmið hans að tryggja að börnum, sem flutt eru með ólögmætum hætti til samningsríkis eða haldið þar á ólögmætan hátt, sé skilað sem fyrst og að sjá til þess að forsjárréttur samkvæmt lögum eins samningsríkis sé í raun virtur í öðrum samningsríkjum. Við meðferð máls sem þessa er það ekki hlutverk íslenskra dómstóla að leggja mat á það hvernig haga eigi forsjá barns, heldur á það undir dómstóla eða stjórnvöld í því ríki sem barn hefur á ólögmætan hátt verið numið frá. Við túlkun og beitingu á lögum nr. 160/1995, þar á meðal ákvæðum 12. gr. þeirra um heimildir til að synja um afhendingu barns, verður að hafa þessi markmið samningsins að leiðarljósi í samræmi við almennar reglur um lögskýringu.

Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði aflaði varnaraðili að tilhlutan héraðsdóms yfirlýsingar norskra yfirvalda um að ólögmætt hafi verið að fara með barnið frá Noregi og halda því, sbr. 3. mgr. 15. gr. laga nr. 160/1995. Í yfirlýsingu norska dómsmálaráðuneytisins 10. ágúst 2016 kom fram að varnaraðili hafi forsjárrétt yfir barninu samkvæmt fyrrgreindum úrskurði fylkisnefndarinnar í [...] og norskum lögum. Samkvæmt lögum nr. 160/1995 kemur það ekki í hlut íslenskra dómstóla að taka þá afstöðu til endurskoðunar. Að því gættu verður ekki fallist á það með sóknaraðilum að varnaraðili sé rangur aðili að málinu. Ekki verður litið svo á að afhending á barni eftir lögum nr. 160/1995 til þess sem hefur forsjárrétt feli í sér brottvísun úr landi í skilningi 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar og girðir það ákvæði því ekki fyrir að barn með íslenskt ríkisfang verði afhent á grundvelli laganna. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Rétt er að kærumálskostnaður falli niður, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A og B, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 750.000 krónur.