561/2012

R varð fyrir líkamstjóni í umferðarslysi er bifreið ók á hann úti á þjóðvegi þar sem hann hafði stöðvað dráttarvél sína með tengivagni í þeim tilgangi að færa fé af tengivagninum yfir í fjárflutningavagn til að því yrði komið til slátrunar. Krafði hann H ehf. og V hf. um skaðabætur vegna tjónsins en H ehf. var skráður eigandi bifreiðarinnar sem var tryggð ábyrgðartryggingu hjá V hf. Fyrir Hæstarétti deildu aðilar annars vegar um það hvort R ætti sjálfur að bera hluta af tjóni sínu vegna meðábyrgðar á slysinu og hins vegar hvort hann gæti krafist bóta vegna útlagðs kostnaðar við að leigja íbúð meðan gerðar voru breytingar á íbúðarhúsi hans vegna þeirrar fötlunar sem hann varð fyrir. Hæstiréttur taldi R meðábyrgan að slysinu vegna stórkostlegs gáleysis hans en þótti hins vegar ekki efni til að láta R bera sjálfan hluta af tjóni sínu þar sem ökumaður bifreiðarinnar hefði ekið allt of hratt miðað við aðstæður umrætt sinn og ekki í samræmi við reglur umferðarlaga. Þá féllst Hæstiréttur á það með héraðsdómi að R gæti krafist bóta vegna kostnaðar við leigu íbúðar meðan gerðar voru umfangsmildar breytingar á heimili hans.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar með áfrýjunarstefnu 23. ágúst 2012. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

I

Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 22. maí 2012. Fyrir liggur að 22. ágúst sama ár barst skrifstofu Hæstaréttar áfrýjunarstefna málsins til útgáfu og var hún gefin út daginn eftir. Málinu var því áfrýjað innan áfrýjunarfrests samkvæmt 1. mgr. 153. gr. og 1. mgr. 155. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. dóm réttarins í dómasafni hans árið 1999 á blaðsíðu 2056.

II

Eins og greinir í héraðsdómi hefur stefndi stundað búskap á jörðinni Kálfafelli I í Skaftárhreppi. Sunnudaginn 29. október 2006, laust fyrir klukkan 18.30, ók hann dráttarvélinni PY 447 með áföstum tengivagni niður afleggjarann að bænum og út á Suðurlandsveg, en gatnamót afleggjarans og vegarins liggja rétt austan við brú yfir Laxá. Á þjóðveginum beið vörubifreiðin MF 188 með fjárflutningavagn og mun henni hafa verið lagt á syðri akrein þannig að bifreiðin snéri til austurs. Stefndi lagði dráttarvélinni á sömu akrein í gagnstæða átt en fyrirhugað var að færa fé af tengivagninum aftan í dráttarvélinni yfir í fjárflutningavagninn til að því yrði komið til slátrunar. Eftir að stefndi steig út úr dráttarvélinni gekk hann sunnan megin við hana eftir veginum til austurs en í þann mund var bifreiðinni MF 259 ekið til austurs eftir þjóðveginum og hafnaði hún á dráttarvélinni og vegriði sunnan megin við veginn og stöðvaðist síðan á tengivagninum. Stefndi varð fyrir bifreiðinni og slasaðist mikið eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi.

III

Stefndi höfðaði málið gegn áfrýjandanum Höldi ehf., sem var skráður eigandi bifreiðarinnar MF 259, og krafðist skaðabóta á grundvelli hlutlægrar ábyrgðarreglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Einnig beindi stefndi kröfu að áfrýjandanum Vátryggingafélagi Íslands hf., en bifreiðin var ábyrgðartryggð hjá félaginu, auk þess sem stefndi var með slysatryggingu hjá því. Þá beindi stefndi kröfu að A1988 hf., áður Eimskipafélagi Íslands ehf., sem var eigandi vörubifreiðarinnar MF 188 og vinnuveitandi ökumanns hennar, og reisti kröfuna á reglu skaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgð og fyrrgreindri ábyrgðarreglu umferðarlaga sem tekur til skráðs eiganda bifreiðar. Loks beindi stefndi kröfu að Tryggingamiðstöðinni hf., sem veitt hafði ábyrgðartryggingu vegna vörubifreiðarinnar, auk þess sem A1988 hf. hafði tekið frjálsa ábyrgðartryggingu þar.

Þegar fleiri bera skaðabótaábyrgð vegna sama tjónsatburðar gildir sú meginregla að ábyrgðin er óskipt gagnvart tjónþola. Því átti ekki við, svo sem gert var með hinum áfrýjaða dómi, að skipta ábyrgðinni innbyrðis milli þeirra sem héraðsdómur taldi bera bótaábyrgð og dæma stefnda bætur í samræmi við það eins og ábyrgð væri skipt gagnvart honum. Málinu hefur ekki verið áfrýjað að því er varðar A1988 hf. og Tryggingamiðstöðina hf. og kemur héraðsdómur ekki til endurskoðunar að því leyti.

IV

Fyrir Hæstarétti er ágreiningur með aðilum annars vegar um hvort stefndi eigi sjálfur að bera hluta af tjóni sínu vegna meðábyrgðar á slysinu og hins vegar um hvort hann geti krafist bóta vegna útlagðs kostnaðar við að leigja íbúð meðan gerðar voru breytingar á íbúðarhúsinu að Kálfafelli I vegna fötlunar stefnda.

Svo sem áður greinir reisir stefndi kröfu sína á hendur áfrýjendum á hlutlægri bótareglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga vegna tjóns sem hlýst af notkun ökutækis. Þó er heimilt að lækka eða fella niður bætur fyrir líkamstjón ef sá sem varð fyrir tjóni var meðvaldur að tjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Að því er varðar bætur úr slysatryggingu stefnda hjá áfrýjandanum Vátryggingafélagi Íslands hf. gilda þeir skilmálar að félagið losnar úr ábyrgð sinni í heild eða að hluta ef vátryggingaratburður verður rakinn til stórkostlegs gáleysis vátryggðs. Einnig segir í skilmálunum að við mat á ábyrgð félagsins skuli líta til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að, hvort vátryggður var undir áhrifum áfengis eða fíkniefna sem hann hafði sjálfviljugur neytt og atvika að öðru leyti. Að þessu leyti eru skilmálarnir samhljóða 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga.

Svo sem áður greinir lagði stefndi dráttarvélinni PY 447 á Suðurlandsvegi þegar myrkur var að skella á og snéri bifreiðin til vesturs á syðri akrein. Ekki liggur fyrir að gripið hafi verið til sérstakra öryggisráðstafana af þessu tilefni. Fram er komið að umferðarljós dráttarvélarinnar loguðu og tvö hvít vinnuljós hvort sínu megin efst á húsi hennar. Fyrir umferð eftir þjóðveginum til austurs gat þetta bent til þess í myrkri að um væri að ræða ökutæki sem ekið væri í gagnstæða átt eftir hægri akrein vegarins. Þá er þess að gæta að hægur vandi var að færa sauðfé af tengivagni dráttarvélarinnar yfir á flutningavagninn á upplýstu plani við fjósið á Kálfafelli I, sem var skammt frá, og því var ástæðulaust að leggja ökutækjum á veginum í þessu skyni með þeirri hindrun sem af því stafaði fyrir umferð eftir þjóðveginum. Þessi háttsemi stefnda, sem fór í bága við 1. og 2. mgr. 27. gr. umferðarlaga, skapaði augljósa hættu á veginum og því verður hann talinn meðábyrgur að slysinu vegna stórkostlegs gáleysis.

Hvort sem grundvöllur ábyrgðar gagnvart tjónþola verður reistur á hlutlægri bótareglu umferðarlaga eða slysatryggingu veldur meðábyrgð, sem virt er honum til stórkostlegs gáleysis, ekki fortakslaust því að bætur skerðist eða falli niður. Í 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga og fyrrgreindum skilmálum slysatryggingar stefnda hjá áfrýjandanum Vátryggingafélagi Íslands hf. er aftur á móti að finna heimild til að láta tjónþola sjálfan bera tjónið að hluta til eða öllu leyti og verður henni beitt með hliðsjón af því hvort eðlilegt getur talist í ljósi allra atvika að tjónþoli fái tjónið að fullu bætt þrátt fyrir meðábyrgð vegna stórkostlegs gáleysis. Í þeim efnum verður ekki aðeins litið til sakar tjónþola heldur einnig þáttar annarra sem bera ábyrgð á tjóninu og aðstæðna við slysið.

Í skýrslu ökumanns bifreiðarinnar MF 259 hjá lögreglu og fyrir dómi kom fram að hann hefði séð ljós á veginum í nokkurri fjarlægð, fyrst sem einn blett er svo stækkaði uns úr varð mikið ljós sem ökumaðurinn taldi koma á móti sér. Taldi ökumaðurinn að um væri að ræða ljós frá flutningabifreið og til að blindast ekki hefði hann horft á vegstikurnar og ekið eins nærri þeim og kostur var. Kvaðst hann hafa rétt í aðdraganda árekstursins tekið eftir því að um væri að ræða dráttarvél á veginum og áður en hann náði að hemla hefði bifreiðin rekist á hana. Aðspurður um hraða bifreiðarinnar þegar slysið varð taldi ökumaður sig hafa ekið bifreiðinni á 80 til 90 kílómetra hraða miðað við klukkustund. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. umferðarlaga skal ökuhraði miðaður við aðstæður með sérstöku tilliti til öryggis annarra. Skal ökumaður þannig miða hraðann við gerð og ástand vegar, veður, birtu, ástand ökutækis og hleðslu, svo og umferðaraðstæður að öðru leyti. Má hraðinn aldrei vera meiri en svo að ökumaður hafi fullt vald á ökutækinu og geti stöðvað það á þeim hluta vegar fram undan, sem hann sér yfir og áður en komið er að hindrun sem gera má ráð fyrir. Þá hvílir sérstök skylda á ökumanni að aka nægilega hægt miðað við aðstæður þegar útsýni er takmarkað vegna birtu og þegar hætta er á að ljós valdi glýju, sbr. b. og f. liði 2. mgr. sömu greinar laganna. Eins og ökumaður sjálfur hefur lýst akstrinum verður því slegið föstu að hann hafi ekið allt of hratt miðað við aðstæður, eins og þær voru í umrætt sinn, og ekki í samræmi við þær reglur laganna sem hér hafa verið raktar. Þannig hefur hann kannast við að hafa séð ljós á veginum úr nokkurri fjarlægð og að hafa litið undan og fylgst með stikum meðfram veginum í stað þess að gæta að því ökutæki sem hann mætti. Þá náði ökumaður ekkert að draga úr ferð með því að hemla áður en slysið varð. Að virtri þessari háttsemi ökumannsins og atvikum að öðru leyti þykja ekki efni til að stefnda verði gert að bera sjálfur hluta af tjóni sínu þótt hann hafi verið meðvaldur að slysinu vegna stórkostlegs gáleysis.

Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 á stefndi rétt á að fá bætt útgjöld vegna eðlilegra og nauðsynlegra ráðstafana vegna þess líkamstjóns sem hann varð fyrir. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á að stefndi geti krafist bóta vegna kostnaðar við að leigja íbúð í fjóra mánuði meðan gerðar voru umfangsmiklar breytingar á heimili hans vegna þess að hann er bundinn við hjólastól.

Samkvæmt framansögðu og þar sem ekki er tölulegur ágreiningur með aðilum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, R-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 700.000 krónur.