279/2000

M og J, ásamt fjórum bræðrum sínum, áttu fjórðung jarðarinnar Geitaskarð í óskiptri sameign með ábúendunum ÁS og ÁP. Greiðslumark fylgdi jörðinni, en á árinu 1997 seldu ÁS og ÁP það án vitneskju M og J, sem mótmæltu sölunni til B (þá Framleiðsluráð landbúnaðarins). Töldu þeir þörf á samþykki allra þinglýstra eigenda fyrir slíkri sölu, enda væri greiðslumark bundið við lögbýli og þar með ættu allir eigendur jarðarinnar það, en ekki ábúendur. Þrátt fyrir mótmælin hlaut salan samþykki B og kærðu M og J þá ákvörðun til úrskurðarnefndar greiðslumarks, sem synjaði kröfu þeirra. Héraðsdómur féllst á bótakröfu M og J á hendur ÁS og ÁP, en sýknaði B. Byggði dómurinn á því að um sameign væri að ræða og þar með væri eignarhluti M og J hluti af lögbýlinu G. Þeir ættu því hluta af eignum, sem nýttust beint eða óbeint til mjólkurframleiðslu. Teldist greiðslumarkið, sem ráðstafað hefði verið, tilheyra lögbýlinu og ÁS og ÁP hefði borið að gæta þess að allir sameigendur fengju hluta af andvirði eignanna í samræmi við eignarhluta sinn. Hæstiréttur staðfesti ákvörðun héraðsdóms varðandi fjárhæð skaðabóta, en dæmdi ÁS, ÁP og B ábyrg fyrir greiðslu þeirra in solidum. Bótaábyrgð B var reist á því, að því hefði verið kunnugt um eignarhald M og J og mótmæli þeirra gegn sölu greiðslumarksins, en aðilaskipti með greiðslumark taka ekki gildi fyrr en staðfesting B liggur fyrir. Engu að síður hefði B staðfest sölusamninginn þótt því hefði borið lögum samkvæmt að ganga eftir samþykki þinglýstra eigenda.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 18. júlí 2000. Krefjast þau aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjenda, en til vara að hún verði lækkuð verulega. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 8. september 2000 og krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur hvað varðar aðaláfrýjendur. Þá krefjast þeir þess að aðaláfrýjendur og gagnstefndi verði dæmd in solidum til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 698.008 krónur, eða til vara ítrustu bætur að mati réttarins. Gerð er krafa um dráttarvexti af 250.264 krónum frá 21. apríl 1997 til 4. september sama ár, en af 698.008 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnstefndi krefst staðfestingar héraðsdóms að því er hann varðar, en til vara að krafa gagnáfrýjenda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Mörg ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt.

I.

Löggjafinn hefur um árabil haft afskipti af stjórnun framleiðslu, sölu og vinnslu landbúnaðarins í þeim tilgangi að auka hagnýtingu markaða innan lands og utan fyrir þessar vörur, sbr. nú lög nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Með reglugerð nr. 465/1983, sem sett var samkvæmt lögum nr. 95/1981 um Framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o.fl., var búmark skilgreint á þann veg, að það væri tala ærgildisafurða, sem fundin væri fyrir hvern framleiðanda og höfð til viðmiðunar, þegar ákveða þyrfti mismunandi verð fyrir búvöru til framleiðanda vegna framleiðslustjórnunar. Búmarki var ekki úthlutað sem framleiðslurétti, heldur var það eingöngu viðmiðunartala, sem skerðing á afurðaverði reiknaðist frá. Engu að síður skapaðist með því takmarkaður réttur til handa framleiðendum búvara, sem gat haft fjárhagslega þýðingu fyrir þá.

Ákvæði um greiðslumark eru í lögum nr. 99/1993. Í 2. gr. laganna, sbr. 1. gr. laga nr. 124/1995, er greiðslumark lögbýlis skilgreint svo, að það sé tiltekinn fjöldi ærgilda eða magn mjólkur mælt í lítrum, sem ákveðið er fyrir hvert lögbýli, og veitir rétt til beingreiðslu úr ríkissjóði. Í 1. mgr. 46. gr. laga nr. 99/1993 segir, að greiðslumark skuli bundið við lögbýli og Framleiðsluráð landbúnaðarins skuli halda skrá yfir greiðslumark lögbýla og handhafa réttar til beingreiðslu samkvæmt því. Á hverju lögbýli skuli aðeins einn framleiðandi vera skráður handhafi, en þó sé heimilt, þegar um fleiri sjálfstæða aðila er að ræða, sem standa að búinu, að skrá þá sérstaklega.

Eins og fram kemur í héraðsdómi hafa Bændasamtök Íslands tekið við réttindum og skyldum Framleiðsluráðs landbúnaðarins, sem hefur verið lagt niður.

II.

Eins og lýst er í héraðsdómi er aðaláfrýjandinn Á-kk-nf eigandi að ¾ hlutum lögbýlisins Geitaskarðs í Engihlíðarhreppi, A-Húnavatnssýslu, og gagnáfrýjendur ásamt fjórum bræðrum sínum eigendur að ¼ hluta. Með lands- og eignaskiptasamningi 18. desember 1982 milli aðaláfrýjandans Á-kk-ef og föður gagnáfrýjenda, B-kk-ef Þ-kk-ef, var skipting heimalands framkvæmd þannig, að afmarkaður var jarðarhlutur nyrst í heimalandi Geitaskarðs sem fjórðungseignarhluti B-kk-ef. Peningshúsum og öðrum útihúsum, þar með talin afnot rafstöðvar, var einnig skipt eftir sömu eignarhlutföllum. Aðaláfrýjendur hafa búið á jörðinni frá 1975 og var greiðslumark lögbýlisins skráð á aðaláfrýjandann Á-kk-þf. Verður ekki á öðru byggt en að þau hafi nýtt alla jörðina fyrir framleiðsluna. Gagnáfrýjendur, sem eiga samtals 8,33 hundraðshluta jarðarinnar, og bræður þeirra hafa ekki stundað landbúnað á jörðinni. Á árinu 1997 ákváðu aðaláfrýjendur að hætta framleiðslu á mjólk og seldu allt greiðslumark lögbýlisins. Gagnáfrýjendur mótmæltu þegar sölunni og kröfðust þess, að gagnstefndi afturkallaði þá samninga, sem hann hafði þegar samþykkt og synjaði um samþykki þeirra tveggja samninga, sem ósamþykktir voru. Gagnstefndi samþykkti samningana, þrátt fyrir mótmælin. Gagnáfrýjendur kærðu þá ákvörðun til úrskurðarnefndar greiðslumarks samkvæmt lögum nr. 99/1993, sem staðfesti ákvörðunina.

III.

Aðaláfrýjendur halda því fram, að ráðstöfun þeirra á greiðslumarki jarðarinnar hafi verið gagnáfrýjendum og sameigendum þeirra að ¼ hluta jarðarinnar óviðkomandi. Landi jarðarinnar hafi verið skipt með fyrrgreindum lands- og eignaskiptasamningi, og eigi framleiðsluréttur aðaláfrýjenda í mjólk rót sína að rekja til landbúnaðarframleiðslu þeirra á þeim hlutum jarðarinnar, sem tilheyri þeim einum. Þeim hafi því verið heimilt að selja greiðslumarkið án þess að leita samþykkis gagnáfrýjenda, sem hafi aldrei komið að myndun þessara verðmæta. Aðaláfrýjendur benda og á, að einungis tveir af sex sameigendum að fjórðungi jarðarinnar standi að málshöfðuninni og tveir af meðeigendum gagnáfrýjenda hafi samþykkt aðilaskiptin að greiðslumarkinu.

Gagnstefndi telur einnig, að greiðslumark jarðarinnar hafi tilheyrt eignarhluta aðaláfrýjandans Á-kk-ef og að ekki hafi þurft samþykki gagnáfrýjenda, en skriflegt samþykki eigenda 83,34 hundraðshluta allrar jarðarinnar hafi legið fyrir, þegar aðilaskipti að greiðslumarki voru samþykkt. Telur hann því, að gagnstefnda hafi borið að staðfesta eigendaskiptin, sem uppfylltu skilyrði laga nr. 99/1993 og reglugerða settra með stoð í þeim.

IV.

Fallast ber á það með héraðsdómi, að lands- og eignaskiptasamningurinn frá 18. desember 1982 taki einungis til heimalands jarðarinnar Geitaskarðs ásamt mannvirkjum, sem á jörðinni voru. Ljósrit úr fasteignabók ber með sér, að jörðin sé enn í sameign, og eru gagnáfrýjendur ásamt bræðrum sínum þinglýstir eigendur að fjórðungi jarðarinnar. Eignarhluti gagnáfrýjenda er því hluti af lögbýlinu Geitaskarði.

Eins og lýst er að framan segir í 1. mgr. 46. gr. laga nr. 99/1993, að greiðslumark skuli bundið við lögbýli. Framleiðandi, hvort sem það er eigandi eða leiguliði á lögbýli, fær beingreiðslu í samræmi við greiðslumark þess á meðan á framleiðslu stendur. Í 1. mgr. 47 gr. laga nr. 99/1993 er kveðið á um það, að aðilaskipti greiðslumarks á milli lögbýla séu heimil, enda séu uppfyllt skilyrði þau, sem ráðherra setur í reglugerð, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 363/1996 um greiðslumark mjólkur á lögbýlum og beinar greiðslur til bænda verðlagsárið 1996-1997. Hafi greiðslumark ekki verið framselt með lögmætum hætti til annars lögbýlis hlýtur það að fylgja lögbýlinu við eigenda- eða ábúendaskipti, sbr. dóm Hæstaréttar 24. febrúar 2000 í málinu nr. 310/1999.

Samkvæmt framansögðu er greiðslumark réttur, sem bundinn er lögbýli. Hefur réttur þessi ákveðið verðmæti í kaupum. Sé ábúandi lögbýlis annar en eigandi þess, þarf samþykki beggja fyrir flutningi greiðslumarks frá lögbýli, sbr. 2. mgr. 47. gr. laga nr. 99/1993 og b-lið 1. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 363/1996. Eins og að framan er lýst seldu aðaláfrýjendur allt greiðslumarkið án þess að leita samþykkis gagnáfrýjenda, þótt aðaláfrýjendum væri fullkunnugt um, að gagnáfrýjendur væru þinglýstir eigendur hluta lögbýlisins. Er því fallist á þá kröfu gagnáfrýjenda, að aðaláfrýjendum beri að bæta þeim það tjón, sem þeir hafa orðið fyrir við sölu greiðslumarksins frá lögbýlinu.

Samkvæmt 2. mgr. 47. gr. laga nr. 99/1993 taka aðilaskipti með greiðslumark ekki gildi fyrr en staðfesting gagnstefnda liggur fyrir. Í samræmi við þetta segir í 3. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 363/1996, að aðilaskipti greiðslumarks skuli tilkynnt á þar til gerðum eyðublöðum, sem gagnstefndi lætur í té og liggja frammi á skrifstofum búnaðarsambanda, og með tilkynningu um aðilaskipti að greiðslumarki skuli fylgja staðfesting um eignarhald á lögbýli. Á eyðublöðum þeim, sem liggja fyrir í málinu um tilkynningu um aðilaskipti að greiðslumarki, er sérstakur reitur þar sem rita skal samþykki eiganda (eigenda) lögbýlis, ef hann er ekki seljandi. Gagnstefnda var kunnugt um eignarhald gagnáfrýjenda og mótmæli þeirra gegn sölu greiðslumarksins, eins og að framan greinir. Engu að síður staðfesti gagnstefndi sölusamninga aðaláfrýjenda, þótt honum bæri lögum samkvæmt að ganga eftir samþykki þinglýstra eigenda. Er hann því ábyrgur fyrir tjóni gagnáfrýjenda ásamt aðaláfrýjendum.

Sala greiðslumarksins var til þess fallin að hafa í för með sér rýrnun á verðmæti jarðarinnar. Gagnáfrýjendur eiga rétt á því að verða jafnsettir og hefði salan ekki farið fram. Má meta tjón þeirra sem kostnað við að koma jörðinni í samt horf. Gagnáfrýjendur miða kröfugerð sína við þá fjárhæð, sem fékkst við sölu greiðslumarksins, og krefjast 8,33 hundraðshluta þeirrar fjárhæðar. Er fallist á, að miða megi við það, að tjón þeirra nemi andvirði þess, sem greitt var fyrir greiðslumarkið. Er krafa gagnáfrýjenda því tekin til greina.

Samkvæmt framansögðu verða aðaláfrýjendur og gagnstefndi dæmd til að greiða in solidum gagnáfrýjendum 698.008 krónur með vöxtum svo sem í dómsorði greinir.

Aðaláfrýjendur og gagnstefndi greiði gagnáfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði.

D ó m s o r ð :

Aðaláfrýjendur, Á-kk-nf S-kk-nf og Á-kvk-nf P-kvk-nf, og gagnstefndi, Bændasamtök Íslands, greiði in solidum gagnáfrýjendum, M-kk-þgf B-kk-þgf B-kk-þgf og J-kk-þgf B-kk-þgf, 698.008 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 250.264 krónum frá 21. apríl 1997 til 4. september sama ár en af 698.008 krónum frá þeim degi til 3. mars 1999 og með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags.

Aðaláfrýjendur og gagnstefndi greiði in solidum gagnáfrýjendum samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.