299/2010

K, sem eigandi jarðarinnar Valþjófsstaðar í Fljótsdalshéraði, höfðaði mál á hendur íslenska ríkinu og krafðist þess aðallega að  fellt yrði úr gildi ákvæði í  úrskurði  óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 1/2005 um að landsvæði innan nánar tilgreindra marka væri þjóðlenda. K krafðist þess jafnframt að viðurkennt yrði að svæðið heyrði til eignarlands Valþjófsstaðar. Þrír afréttir náðu yfir verulegan hluta landsins sem deilt var um. Í úrskurði óbyggðanefndar var talið að land innan landamerkjalýsingar jarðarinnar Valþjófsstaðar frá 6. júní 1885 hefði mismunandi eignarréttarlega stöðu, heimalandið væri eignarland en afréttarsvæðin þrjú þjóðlenda í afréttareign Valþjófsstaðar. Í málinu byggði K kröfur sínar einkum á landamerkjalýsingunni  sem K taldi að færi ekki gegn eldri heimildum um jörðina. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess sem ítrekað hafi verið í fyrri dómum réttarins í málum um mörk eignarlanda og þjóðlendna að líta yrði til þess að ekki hafi verið á valdi þeirra sem gerðu landamerkjabréf að auka með því við land sitt eða annan rétt umfram það sem áður hafi verið. Landamerkjalýsingin gæti því ekki ein út af fyrir sig nægt gegn andmælum íslenska ríkisins til að sanna beinan eignarrétt K að því landi sem um var deilt í málinu, heldur yrðu önnur atriði að koma til sem stutt gætu þá niðurstöðu. Talið var að landamerkjalýsingin frá 6. júní 1885 ætti sér ekki stoð í eldri heimildum sem vísað var til í málinu um réttindi Valþjófsstaðarkirkju yfir hinu umdeilda landi. Íslenska ríkið var því sýknað af kröfum K í málinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. maí 2010. Hann krefst þess aðallega að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 1/2005 um að land innan eftirgreindra marka sé þjóðlenda: „Að vestan ræður hinn forni farvegur Jökulsár á Jökuldal þar til kemur að suðurmörkum Aðalbóls, þ.e. línu sem dregin er yfir Búrfell utanvert, þvert yfir Hrafnkelsdal inni undir Tungusporði, um Kálfafell í Hölkná. Ræður sú á merkjum þar til hún kemur niður í Jökulsá á Jökuldal. Frá þeim stað er dregin lína í suðaustur að stórum steini sem stendur utan til á ytra Eyvindarfjalli. Þaðan er dregin lína til austurs, í stefnu á merkigarð við Jökulsá, og fer hún saman við kröfulínu gagnaðila ríkisins í máli þessu. Þar sem lína þessi sker línu sem dregin [er] úr ósi Hólmavatns í innri merkjavörðu í Miðheiðarhálsi er hornmark. Frá því hornmarki er dregin lína í ós Hólmavatns og að Svartöldu austan Langavatns. Þaðan er farið í Axará og henni fylgt austur í Jökulsá í Fljótsdal sem ræður merkjum þar til komið er að upptökum hennar í Vatnajökli. Þaðan ræður jökuljaðarinn þar til komið er að upptökum Jökulsár á Jökuldal. Að því leyti sem fylgt er jökuljaðri er miðað við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll. Sama landsvæði er í afréttareign eiganda Valþjófsstaðar, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga.“ Áfrýjandi krefst að viðurkennt verði að enga þjóðlendu sé að finna innan þessa landsvæðis og að það heyri til eignarlands Valþjófsstaðar, en að því leyti, sem það nái að Vatnajökli, ráðist mörk þess aðallega af jökulrönd eins og hún verði hverju sinni, en ella eins og hún var 1. júlí 1998. Til vara gerir áfrýjandi eftirfarandi kröfur: „1. varakrafa sú sama og aðalkrafa, þó þannig að Vesturöræfi innan neðangreindra merkja teljist þjóðlenda en afréttareign Valþjófsstaðar, þ.e. úr Þrælahálsi (pkt. D2) í (pkt. 18) landamerki Aðalbóls og í (pkt. 19) við Jökulsá á Dal síðan eftir Jökulsá í upptök í (pkt. C) þaðan í Snæfell (pkt. D1) og þaðan í Þrælaháls (pkt. D2) en jörðin teljist að öðru leyti eignarland. 2. varakrafa sú sama og 1. varakrafa, þó þannig að auk Vesturöræfa þá teljist Rani einnig þjóðlenda en í afréttareign Valþjófsstaðar, þ.e. frá upptökum Jökulsár (pkt. C) þaðan í Snæfell (pkt. D1) og svo í Þrælaháls (pkt. D2) og loks í (pkt. D4), en jörðin telst að öðru leyti eignarland. 3. varakrafa sú sama og 2. varakrafa, þó þannig að eignarland Valþjófsstaðar afmarkist þannig af þjóðlendu til vesturs: Frá (pkt. C) við Vatnajökul í (pkt. D) á Snæfellshálsi í (pkt. E) á Hafurfelli, þaðan í Bræðraöldu (pkt. D3) og loks í (pkt. D4). 4. varakrafa sú sama og 3. varakrafa, þó þannig að eignarland Valþjófsstaðar afmarkist þannig af þjóðlendu til vesturs: Frá (pkt. C) við Vatnajökul í (pkt. D) á Snæfellshálsi í (pkt. E) á Hafurfelli, þaðan í Svartöldu (pkt. F1) og loks í (pkt. F2). 5. varakrafa sú sama og 4. varakrafa, þó þannig að eignarland Valþjófsstaðar afmarkist þannig af þjóðlendu til vesturs: Frá (pkt. C) við Vatnajökul í (pkt. D) á Snæfellshálsi og þaðan í (pkt. E) á Hafurfelli og loks í (pkt. 11). 6. varakrafa að viðurkennt verði að eignarland Valþjófsstaðar afmarkist af þjóðlendu til suðurs innan neðangreindra merkja, þ.e. frá landamerkjum við Aðalból (pkt. 18) í Þrælaháls (pkt. D2), þaðan í Bræðraöldu (pkt. D3) og svo í landamerki við Kleif (pkt. 10).“ Verði niðurstaða óbyggðanefndar látin standa óröskuð um mörk eignarlands Valþjófsstaðar og þjóðlendu krefst áfrýjandi þess til ítrustu vara að viðurkennt verði að hann eigi innan hennar einkarétt án endurgjalds til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 1. mars 2004 til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem réðist að vestan af Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði að Dyngjujökli, en þaðan var fylgt jaðri jökulsins að Kverkfjöllum í Hveradal, þar sem dregin var lína til suðurs inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Lagarfljóti frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á var svo fylgt og síðan mörkum Fljótsdalshrepps að Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin inn á Vatnajökul. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 ákvað hún að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Eitt þeirra var nr. 1/2005, sem náði til Fljótsdals og Jökuldals austan Jökulsár á Jökuldal. Málið tók meðal annars til landsvæðis, sem áfrýjandi sem eigandi jarðarinnar Valþjófsstaðar kallaði til eignarréttar yfir, en stefndi taldi hluta þess til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var tekin til greina krafa stefnda um mörk þjóðlendu gagnvart eignarlandi Valþjófsstaðar og voru þau ákveðin á þann hátt, sem áður greinir í dómkröfum áfrýjanda, en viðurkennt var á hinn bóginn að landið innan þjóðlendu væri afréttareign eiganda jarðarinnar Valþjófsstaðar samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 17. janúar 2008 til að fá úrskurði óbyggðanefndar hnekkt og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998.

II

Samkvæmt gögnum málsins var 6. júní 1885 gerð „landamerkjalýsing Valþjófsstaðarkyrkjueignar þ.e. heimastaðarins og undirliggjandi jarða með Hrafnkelsdal og öræfum öllum.“ Samkvæmt henni voru merkin eftirfarandi: „Að utan, gagnvart Skriðuklaustri, ræður merkigarður sá, sem að fornu og nýju haldinn hefur verið landamerki og liggur frá Jökulsá fram og upp eftir nesinu upp undir fjall, þaðan sjónhending upp á fjall. Þá í stóran stein, sem stendur utan til á ytra Eyvindarfjalli og þaðan réttlínis norður í Jökulsá á Jökuldal. Að norðan og vestan ræður Jökulsá á Jökuldal inn í Vatnajökul. Að austan og sunnan Jökulsá í Fljótsdal inn í Vatnajökul. Landamörk Valþjófsstaðar heimalands með hjáleigunni „Hóli“ eru: að utan gegn Skriðuklaustri þau, er fyrir greinir, en að framan ráða mörk úr Klifakletti við Jökulsá, þaðan bein stefna í vörðu á Selhlíð, þaðan í Grástein þá sömu stefnu norður svo langt sem heimaland nær. Að austan eða sunnan ræður Jökulsá.“ Landamerkjalýsingin var árituð um samþykki af umráðamönnum jarðanna Skriðuklausturs, Víðivalla ytri og Glúmsstaða. Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur sinn að öllu landi innan þessara marka.

Landið, sem að framan greinir, nær norður að merkjum Valþjófsstaðar og Skriðuklausturs eins og þeim var jafnframt lýst í merkjabréfi fyrir síðarnefndu jörðina 18. júní 1884, en að austan eru þau í áðurnefndum merkigarði við Jökulsá í Fljótsdal um 7 km fyrir sunnan ós hennar í Leginum. Frá þeim stað fara merkin eftir um 21 km langri línu í vestur að merkjapunkti í Eyvindarfjalli, en þaðan tæplega 9 km í norðvestur að mótum Hölknár og Jökulsár á Jökuldal. Að vestan nær landsvæðið, sem tilgreint er í merkjalýsingu Valþjófsstaðar, að síðastnefndri Jökulsá suður að upptökum hennar í Brúarjökli, en milli upptakanna og ármóta við Hölkná eru rúmir 46 km í beinni loftlínu. Austan við landsvæðið rennur Jökulsá í Fljótsdal, en frá merkjum Valþjófsstaðar og Skriðuklausturs eru tæplega 46 km í beinni loftlínu að upptökum hennar í Eyjabakkajökli. Milli upptaka jökulsánna tveggja eru um 16 km frá vestri til austurs, en bilið milli þeirra breikkar eftir því sem norðar dregur og er rúmlega 33 km í beinni línu til vesturs frá merkjum Valþjófsstaðar og Skriðuklausturs við Jökulsá í Fljótsdal.

Úr landinu, sem átti undir Valþjófsstað samkvæmt merkjalýsingunni frá 6. júní 1885, hefur verið skipt tveimur jörðum í Hrafnkelsdal, sem ná yfir landsvæði milli Jökulsár á Jökuldal og Hölknár. Önnur þeirra, Vaðbrekka, liggur að norðan að mótum ánna tveggja, en hún var eftir gögnum málsins seld úr landi Valþjófsstaðar 14. ágúst 1916. Hin jörðin, Aðalból, sem eftir úrskurði óbyggðanefndar mun vera í eigu stefnda, nær að norðan að landi Vaðbrekku, en suðurmerki hennar munu fara eftir beinni línu, sem dregin er yfir Búrfell og Kálfafell með stefnu til austurs að Þrælahálsi. Þá er þess að geta að eftir hljóðan merkjalýsingarinnar fyrir Valþjófsstað nær eignarland jarðarinnar sem áður segir austur að Jökulsá í Fljótsdal allt suður til Vatnajökuls frá merkjum í norðri gagnvart Skriðuklaustri. Allt að einu gerði umráðamaður Valþjófsstaðar þrjú önnur landamerkjabréf 6. júní 1885, fyrir Þuríðarstaði, Egilsstaði og Kleif, sem virðast þá hafa lotið umráðum kirkjunnar en munu nú vera í eigu stefnda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Land þessara þriggja jarða nær að austan að Jökulsá í Fljótsdal og eru merki þeirrar nyrstu, Þuríðarstaða, gagnvart Valþjófsstað um 9 km sunnan við merki síðarnefndu jarðarinnar gagnvart Skriðuklaustri, en frá norðurmerkjum Þuríðarstaða eru rúmir 13 km að merkjum Kleifar í suðri á mótum Axarár og Jökulsár. Samkvæmt merkjabréfunum þremur nær land Kleifar og Egilsstaða að Svörtuöldu í vestri og jafnframt suðurmerki Þuríðarstaða, en að norðan ná merki síðastnefndu jarðarinnar til vesturs „svolangt, sem heimaland nær.“ Krafa stefnda um mörk þjóðlendu, sem óbyggðanefnd tók til greina, fylgdi merkjum Vaðbrekku, Aðalbóls, Þuríðarstaða, Egilsstaða og Kleifar gagnvart öðru landi Valþjófsstaðar samkvæmt merkjalýsingu fyrir þá jörð en svokölluðu heimalandi hennar og er þannig óumdeilt að land fyrstnefndu jarðanna fimm sé háð beinum eignarrétti.

Samkvæmt gögnum málsins ná þrír afréttir yfir verulegan hluta landsins, sem deilt er um hvort heyri til þjóðlendu eða sé háð beinum eignarrétti áfrýjanda sem eiganda Valþjófsstaðar. Sá nyrsti, sem nefndur er Rani, mun ná yfir svæðið milli Hölknár í vestri og Eyvindarár í austri allt frá Jökulsá á Jökuldal í norðri og inn undir Snæfell í suðri. Talsverður hluti landsins, sem kennt er við þennan afrétt, taldist innan merkja Skriðuklausturs samkvæmt áðurnefndu merkjabréfi fyrir þá jörð, en að öðru leyti er það innan merkja Valþjófsstaðar samkvæmt merkjalýsingunni frá 6. júní 1885. Sunnan og austan við Rana er afrétturinn Undir Fellum, sem mun draga nafn sitt af Snæfelli og öðrum fjöllum umhverfis það. Sá afréttur mun að austan ná að Jökulsá í Fljótsdal frá Vatnajökli að Axará, en frá henni til norðurs ofan svonefndra heimalanda að Bessastaðaá. Að vestan munu mörk þessa afréttar í meginatriðum ná frá Maríutungum í námunda við Vatnajökul norður um Bræðraöldu og eftir Miðheiðarhálsi að upptökum Bessastaðaár. Loks eru Vesturöræfi, sem munu taka að öðru leyti til vestari hluta landsins frá Vatnajökli norður undir Búrfell, Hrafnkelsdal og Kálfafell. Samkvæmt skýrslu, sem óbyggðanefnd lét gera um staðhætti og gróðurfar á þessu landsvæði, er þar víðáttumikil háslétta í 600 til 700 m hæð, en land mun hækka mjög ört upp á hana frá jökulsánum vestan og austan við hana. Afréttir vestan og austan við Snæfell séu afar óvenjulegir að því leyti að þar sé samfelld gróðurþekja allt frá byggð og dölum inn á hálendi að Vatnajökli, en talið sé að við landnám hafi að auki birkiskógur og kjarr verið á landi upp undir 300 til 400 m hæð og gróðurþekja um 100 til 200 m hærra en síðar varð. Í málinu hefur ekkert komið fram um að byggð hafi nokkru sinni verið á því svæði, sem aðilarnir deila um.

III

Landamerkjalýsing Valþjófsstaðarkirkjueignar frá 6. júní 1885 var lesin á manntalsþingi 8. sama mánaðar og færð í landamerkjabók. Hún hefur því sönnunargildi um merki eignarlands Valþjófsstaðar. Eins og ítrekað hefur verið í fyrri dómum Hæstaréttar í málum um mörk eignarlanda og þjóðlendna verður á hinn bóginn að líta til þess að ekki var á valdi þeirra, sem gerðu landamerkjabréf, að auka með þeim við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður var. Landamerkjalýsingin getur því ekki ein út af fyrir sig nægt gegn andmælum stefnda til að sanna beinan eignarrétt áfrýjanda að því landi, sem deilt er um í málinu, heldur verða önnur atriði að koma til, sem stutt geta sömu niðurstöðu.

Í hinum áfrýjaða dómi er getið um frásögn í Landnámabók um landnámsmenn í Fljótsdal og Hrafnkelsdal. Af henni verður ekkert ályktað um hversu langt land hafi í öndverðu verið numið upp til Fljótsdalsheiðar eða inn til landsins í suður. Í skrá P-kk-ef b-kk-ef J-kk-ef um kirkjur í Skálholtsbiskupsdæmi var Valþjófsstaðar getið og munu vera heimildir fyrir því að þar hafi verið stofnaður staður árið 1306. Elstu þekktu heimildina um eignir kirkjustaðarins mun vera að finna í máldögum V-kk-ef biskups fyrir kirkjum í Skálholtsbiskupsdæmi frá 1397, þar sem sagði meðal annars: „Mariukirkia aa Walþiofstodum aa heimaland allt. mulaland milli merkigardz oc wt fra aRnnallzstödum oc þess merkigardz sem wt er fra gnufsstödum. Þorgerdarstade. fiordung i aRnneidarstödum. land vnder kleif fram fra þuRidarstödum wnder iokla med ollum gædum. wtan skog. selland at laugarhusum. fiordung j kelldudal. backaskog j wideualla land. oc alla skoga fra lækium fyrir wtan mariutungur oc til sturloaaR. skogarteig wt fra ytRum wideuöllum. skogarteig j hrafnkelstada land. bwdar tungo.“ Múlaland, Arnaldsstaðir, Glúmsstaðir og Þorgerðarstaðir, sem getið var í þessari heimild, eru austan við Jökulsá í Fljótsdal, en Arnheiðarstaðir á vesturbakka Lagarins. Þuríðarstaðir og Kleif eru á hinn bóginn vestan Jökulsár og eiga sem fyrr segir merki í norðvestur að Valþjófsstað samkvæmt landamerkjabréfum 6. júní 1885, en eftir máldaganum átti kirkjan land frá Kleifum til jökuls með öllum gæðum öðrum en skógi. Laugarhús, þar sem Valþjófsstaðarkirkja átti selland eftir þessari heimild, er í sunnanverðum Hrafnkelsdal og því innan landsins, sem kirkjunni var eignað í landamerkjalýsingunni 6. júní 1885, en nú munu Laugarhús vera innan merkja Aðalbóls. Getum mun hafa verið leitt að því að Keldudalur sé sá sami og nú er nefndur Þorgerðarstaðadalur, en bæði hann og land Víðivalla eru austan Jökulsár í Fljótsdal. Maríutungur eru sem áður segir nærri Vatnajökli syðst á Vesturöræfum og því innan lands Valþjófsstaðarkirkju samkvæmt landamerkjalýsingunni, en eftir máldaganum átti kirkjan alla skóga þaðan og að Sturluá, sem rennur til vesturs í Kelduá um 7 km fyrir austan Jökulsá í Fljótsdal gegnt landi Kleifar. Enn austar eru Búðartungur, en Hrafnkelsstaðir eru nærri austurbakka Jökulsár móts við land Skriðuklausturs. Af því, sem hér var rakið, er ljóst að landareignir og ítök Valþjófsstaðarkirkju utan svonefnds heimalands jarðarinnar, sem um ræddi í þessum máldaga, voru sum hver langt fyrir utan landsvæðið, sem tilheyra henni samkvæmt landamerkjalýsingunni frá 6. júní 1885. Á hinn bóginn voru innan þessa landsvæðis Laugarhús, þar sem kirkjan átti selland, auk ótilgreinds lands suður frá Kleif að Vatnajökli, sem kirkjan átti réttindi yfir án skóga, og skóga, sem náðu í einu lagi frá Maríutungum langt austur fyrir Jökulsá í Fljótsdal. Að þessu virtu getur efni máldagans ekki að þessu þrennu leyti talist varða bein eignarréttindi að landi, heldur ítaksréttindi. Máldaginn getur því ekki stutt tilkall áfrýjanda til beins eignarréttar að landi, sem telst innan þjóðlendu samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar.

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi voru um tiltekin réttindi Valþjófsstaðarkirkju skráðir vitnisburðir prestanna P-kk-ef G-kk-ef árið 1491 og K-kk-ef K-kk-ef 1517, þar sem sá fyrrnefndi kvað kirkjuna eiga torfskurð í landi Skriðu, sem endurgjald hafi komið fyrir með rétti til upprekstrar í Maríutungum, og sá síðarnefndi lýsti yfir að á tólf árum, sem hann þjónaði við kirkjuna, hafi enginn rekið lömb eða annað fé „fram aa auræfi huorki enu nyrdre ne sydre nema j minu leyfi“, ef frá væri talinn framangreindur upprekstur frá Skriðu í Maríutungur. Þá liggja fyrir vitnisburðir M-kk-ef Þ-kk-ef 15. maí 1552 og G-kk-ef H-kk-ef 31. sama mánaðar. Sá fyrrnefndi kvaðst aldrei á 30 árum, sem hann hafi verið í Fljótsdal, hafa heyrt tvímæli um að Valþjófsstaðarkirkja ætti „allt land millvm J-e-x ok S-e-x fram vnder jokvl og j vtanverdan Hrafnkelsdallsenda en ytra ok j þessv fyrrgreindv landi fra stadnum fvglar veidder ok fiskar ok aller peningar j hafder ok alldri akert af neinum manni til“. Sá síðarnefndi lýsti því að hann hafi aldrei heyrt að nokkur ætti ítölu fram á „stadar ayræfi“, að frátöldum upprekstri frá Skriðu í Maríutungur, eða aðrir hafi rekið fé „fram af Seliadal, eda vnder Snæfell. Og eigi hinv nyrdre ayræfin. Vtan med þess leyfi sem Valþiofstad hiellt.“ Þessar fjórar heimildar snúa allar að hlutum af því landi, sem eignað var Valþjófsstaðarkirkju í landamerkjalýsingunni 6. júní 1885. Eins og ráðið verður af framansögðu var vitnað í þeim um ýmiss konar afnot landsins, sem kirkjan hafi ein haft forræði á, en að því verður að gæta að óþarft hefði verið að gera grein fyrir slíkum afnotum hefði landið verið háð beinum eignarrétti kirkjunnar. Þessar heimildir geta því ekki orðið stoð fyrir kröfum áfrýjanda.

Í málinu liggja fyrir þrír máldagar, sem voru gerðir fyrir Valþjófsstaðarkirkju á árabilinu frá 1471 til 1570, auk lögfestu frá árinu 1484, en af þeim virðist ekkert verða ráðið, sem ekki kom fram í fyrrnefndum máldaga frá 1397. Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá vísitasíu B-kk-ef b-kk-ef S-kk-ef frá 1641, þar sem eignum Valþjófsstaðar hafi verið lýst á sama hátt og í eldri máldögum, en þó með þeirri breytingu að tekið var fram um land undir Kleif til jökla að eftir „gömlu hefdar halldi fylger nu Skógur landi“. Þá hafi þar verið getið um áðurnefnda vitnisburði frá 1491, 1517 og 1552, en að auki greint frá eftirfarandi heimild: „Domsbref uppa fyrrskrifada Vitnisburdi ad Nyter Sieu. Og H-kk-nf D-kk-nf og O-hk-nf, millum J-kk-ef anna beggia, Sieu eign V-kk-ef stadar Datum Eigelstödum 1621 Domarar S O-kk-nf E-kk-nf profastur Og A-kk-nf M-kk-nf Syslumadur med þeirra underskriftum og Sex Dóms manna.“ Í úrskurðinum segir að dómsbréf þetta hafi verið glatað frá því að minnsta kosti á áttunda áratug 18. aldar, en af gögnum málsins verður ekki ráðið að vitað sé nokkuð nánar um efni þess. Ekki verður þó séð að það geti neinu skipt, enda liggur fyrir að vísitasíur voru gerðar fyrir Valþjófsstað í sjö skipti á árabilinu frá 1677 til 1850, þar sem eignum kirkjunnar var enn lýst á sama hátt og í máldaganum frá 1397 með áðurgreindri breytingu, sem fram kom í vísitasíu 1641.

Eftir gögnum málsins risu á árinu 1778 deilur, sem áttu eftir að standa um langan tíma milli presta á Valþjófsstað annars vegar og sýslumanns og annarra yfirvalda hins vegar um eignarrétt að landi í Hrafnkelsdal, en talið mun vera að byggð þar hafi farið í eyði eftir að svartidauði gekk á 15. öld. Deilur þessar snerust meðal annars um umsókn, sem ábúendur á Aðalbóli gerðu 24. ágúst 1813 um að fá þá jörð útmælda sér til eignar eftir ákvæðum tilskipunar 15. apríl 1776 um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyðijarðir eða óbyggð pláss á Íslandi, en þeirri umsókn var að endingu hafnað 24. febrúar 1816 vegna ágreinings um hvort landið tilheyrði Valþjófsstaðarkirkju. Í ljósi þessara deilna verður að virða heimildargildi lögfestu, sem gerð var um eignir kirkjunnar 30. maí 1794 og lesin á manntalsþingi sama dag, en í lögfestunni sagði meðal annars að kirkjunni tilheyrði „Heima Stadarens Land og Underliggiande Jarda, Rafnkiellsdal og Öræfe öll, millum Jökuls Aar á Jökulsdal, og Jökulsaar i Fliotsdal, Frammunder Jökla“. Lögfesta þessi var þinglesin aftur þrívegis, síðast 23. maí 1856, en fyrir þann tíma hafði önnur lögfesta verið gerð 12. maí 1840, sem þinglesin var sama dag og á ný 7. júní 1845, þar sem landareign kirkjunnar var lýst efnislega á sama veg og að framan greinir. Um þessar lögfestur verður jafnframt að gæta að því að ekki aðeins var landi Valþjófsstaðarkirkju lýst sem áður segir á annan veg í vísitasíu á árinu 1850, heldur jafnframt á eftirfarandi hátt í skýrslu fyrir Valþjófsstaðarbrauð, sem gerð var 10. júní 1839 í tengslum við brauðamat: „Medal Hlunninda Prestakallsins má einnig telja 2 Afréttarlönd er hún á, sem árlega eru brúkud í meir og minna lagi til Skiptis fyrir hér umm 1500 Fiár. Í hvörjumm einnig er nockur Grasatekja, sem þó ej notud verdur utan í gódumm Árferdumm. - Afréttir þessir eru millumm beggja Jökulsánna í Fljótsdal og á Jökulsdal og ná inn til Jökla, og út til Landamerkia millumm Valþjófstadar og Skriduklausturs.“ Af þessu verður ekki ráðið að kirkjan hafi talið réttindi sín yfir landinu vera víðtækari en sem svaraði til hefðbundins upprekstrarréttar og annarrar nýtingar á afrétti, sem hún hafi þó haft til einkanota.

Að öðru leyti en að framan segir liggja ekki fyrir í málinu eldri heimildir en landamerkjalýsingin frá 6. júní 1885, sem einhverju geta skipt um réttindi Valþjófsstaðarkirkju yfir landinu, sem óbyggðanefnd taldi innan þjóðlendu. Að virtu öllu framangreindu verður sú lýsing ekki talin eiga sér haldbæra stoð í eldri heimildum. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann því staðfestur.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Kirkjumálasjóðs, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur.