417/2005

Fyrirtækið N hélt því fram að áskrift þess að nýjum hlutum við hlutafjáraukningu í fyrirtækinu F árið 2002 hafi ekki verið skuldbindandi, meðal annars vegna þess að hún hafi verið bundin fyrirvara varðandi innborgun annars áskrifanda að nýju hlutafé, B, og að alls myndi safnast nýtt hlutafé að fjárhæð 60 milljónir krónur. Í gögnum málsins kom fram að B hafði greitt hlutafjáráskrift sína fyrir árslok 2002 og að á hlutafjárfundi í F í desember það ár hafði fengist áskrift fyrir allri hlutafjáraukningunni. Var þessari málsástæðu N því hafnað þegar af þessari ástæðu. Einnig var hafnað þeirri málsástæðu N fyrir sýknukröfu sinni, að rangar og villandi upplýsingar um rekstrarhorfur F skyldu leiða til þess að hlutafjárloforð hans væri ógilt. Þá taldi N sig óbundinn af hlutafjárloforði sínu þar sem það hafi tengst samningi N og F um fiskkaup og fallið niður að því marki sem hann hafi ekki verið efndur. Fullyrðingar forsvarsmanna N um vanefndir F voru ekki studdar gögnum. Þó var fallist á með N að formreglur V. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög hafi verið brotnar við hlutafjáraukninguna. Framkvæmdastjóri N hafði hins vegar átt þátt í þeirri framkvæmd sem stjórnarmaður í F. Talið var að hafi N talið rétti sínum hallað hafi félagið haft tök á því að bera málið undir dómstóla samkvæmt 6. mgr. 124. gr. laga um einkahlutafélög. Það hafi hann hins vegar ekki gert. Var N talinn bundinn við hlutafjáráskrift sína.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2005. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Einkahlutafélagið Fiskgæði mun hafa verið stofnað 1997. Var stofnhlutafé félagsins 500.000 krónur og starfsemi þess einkum fiskverkun. Á hluthafafundi í október 2000 var tekin ákvörðun um hækkun á hlutafé félagsins í 980.392 krónur og var hún tilkynnt hlutafélagaskrá með bréfi stjórnar félagsins 24. apríl 2001. Mun gengi hluta við þá hækkun hafa verið ákveðið þannig að 5.600.000 krónur greiddust umfram nafnverð hinna nýju hluta, og var sú fjárhæð færð á yfirverðsreikning hlutafjár í ársreikningi félagsins 2001. Rekstur félagsins virðist hafa gengið fremur erfiðlega. Varð tap af rekstri þess 18.269.860 krónur árið 2000 en 6.034.243 króna hagnaður árið 2001. Í áritun endurskoðenda 24. júní 2002 á ársreikning félagsins fyrir árið 2001 kom fram ábending um að eigið fé þess væri neikvætt um 29,3 milljónir króna og „forsenda fyrir áframhaldandi rekstri byggir á því að unnt verði að bæta reksturinn og afla félaginu fjár með nýju hlutafé eða á annan hátt.“

Samkvæmt gögnum málsins virðist undirbúningur að aukningu hlutafjár í félaginu hafa hafist síðsumars 2002. Gerð var rekstraráætlun til ársins 2005. Var hún samin af E-kk-þgf H-kk-þgf E-kk-þgf endurskoðanda hjá Deloitte & Touche hf. og dagsett 26. ágúst 2002. Í forsendum hennar kom fram að hún væri að miklu leyti reist á rekstrarniðurstöðum ársins 2001 „en nokkrar veigamiklar forsendur“ séu „teknar með í áætlunina vegna 2002-2005.“ Þá kemur fram að það sem mest áhrif hafi á niðurstöðu áætlunarinnar sé aðallega tvennt: „áætluð framleiðslutekjuaukning og innborgun nýs eigin fjár.“ Meðal forsendna er að við fjárhagslega endurskipulagningu félagsins verði haustið 2002 borgað inn nýtt hlutafé að fjárhæð 60 milljónir króna. Segir í áætluninni að helstu niðurstöður hennar séu að gangi forsendur eftir megi búast við hagnaði næstu árin og að veltufé frá rekstri verði hagstætt. Í töflu sem fylgir áætluninni komu meðal annars fram áðurgreindar rekstrarniðurstöður áranna 2000 og 2001 og áætlun um að hagnaður ársins 2002 yrði rúmar 17 milljónir króna, en árin 2003 til 2005 árlega á bilinu rúmlega 28 til rúmlega 34 milljónir króna.

Meðal gagna málsins er svokölluð áskriftarskrá að nýjum hlutum í Fiskgæðum ehf. Skráin er ódagsett en óumdeilt er að hún er frá haustinu 2002. Þar skráði B-kk-nf K-kk-nf framkvæmdastjóri áfrýjanda félagið fyrir 11.600.000 króna nýjum hlut. Í skránni er gert ráð fyrir áskrift að nýjum hlutum fyrir samtals 60.000.000 krónur, þar af 20.000.000 króna áskrift af hálfu Byggðastofnunar. Er áskrift staðfest fyrir aðra hluti en þá sem ætlaðir voru Byggðastofnun. Gerðu áskrifendur þá fyrirvara við áskrift sína að Byggðastofnun greiddi inn nýtt hlutafé að fjárhæð 20.000.000 krónur og að alls safnist nýtt hlutafé að fjárhæð 60.000.000 krónur. Þá er meðal gagna málsins „staðfesting vegna hlutafjáraukningar í Fiskgæðum ehf. árið 2002“ frá 25. september 2002. Þar lýstu þeir sem lagt höfðu fram hlutafjárloforð yfir „sameiginlegum skilningi“ á því hvernig greiðslu hlutafjár skyldi hagað af hálfu hvers og eins. Þar var meðal annars tiltekið að greiðsla hlutafjár tveggja þeirra skyldi að fullu fara fram með skuldajöfnuði og þess þriðja að hluta. Áfrýjandi skyldi greiða sinn hlut „auk vaxta, með því að greiða við hverja skilagrein til félagsins upphæð sem nemur 12 kr. pr. kg af afurðum sem þeir kaupa af félaginu.“ Skyldi hámarks greiðslutími þó vera 12 mánuðir. Þetta skjal undirritaði B-kk-nf K-kk-nf af hálfu áfrýjanda.

Áfrýjandi, sem einnig stundar fiskverkun, mun þegar hér var komið sögu hafa átt í viðskiptum við Fiskgæði ehf. um nokkurt skeið. Hinn 29. ágúst 2002 gerðu félögin með sér samning um fiskkaup. Skuldbundu Fiskgæði ehf. sig til aða selja áfram til áfrýjanda hluta þess hráefnis sem fyrrnefnda félagið keypti af bátum á Austurlandi. Væri um að ræða smáþorsk, karfa, steinbít og aðrar tegundir eftir samkomulagi. Skyldi samið um fiskverð á fjögurra mánaða fresti. Var samningurinn uppsegjanlegur með fjögurra mánaða fyrirvara frá 31. desember 2003. Hinn 27. september 2002 var undirritaður milli framangreindra tveggja félaga „samningur um greiðslu hlutafjár“. Samkvæmt honum „skuldaði“ áfrýjandi Fiskgæðum ehf. 11.600.000 krónur „fyrir hlutabréfakaup af sömu upphæð“. Skyldi svonefnd skuld greidd þannig að fyrir hvert kíló af þorski sem áfrýjandi keypti af Fiskgæðum ehf. yrðu greiddar 12 krónur og skyldi líta á þessa greiðslu samhliða fyrrgreindum samningi aðila um fiskkaup þannig að „skuldin“ hefði verið greidd þegar keypt hefðu verið 969 tonn af þorski. Skyldi „lánið ... hugsað sem jafngreiðslulán“ og að fullu greitt 12 mánuðum frá undirritun samningsins. Honum fylgdi áætlun um greiðslu hlutafjárins þar sem miðað var við 6% ársvexti af svonefndu láni og jafnar mánaðarlegar greiðslur frá október 2002 til september 2003.

Samkvæmt fundargerð hluthafafundar í Fiskgæðum ehf. 14. desember 2002 var samþykkt að hækka hlutafé félagsins með útgáfu jöfnunarhluta til eldri hluthafa að fjárhæð 5.600.000 krónur með ráðstöfun af framangreindum yfirverðsreikningi hlutafjár. Þá var samþykkt að hækka hlutafé félagsins með nýju hlutafé um 60.000.000 krónur. Var bókað að farið hefði fram söfnun á nýjum hluthöfum og að áskriftaskrá þeirra lægi fyrir og hefði áskrift fengist fyrir allri hlutafjáraukningunni en eldri hluthafar féllu frá forkaupsrétti. Í fundargerðina var skráð hlutaskrá félagsins eftir hækkun hlutafjárins, sundurliðuð eftir því hvort um væri að ræða nýtt hlutafé, nafnverð eldra hlutafjár eða jöfnunarhluti á eldra hlutafé. Var áfrýjandi þar skráður fyrir 11.600.000 krónum af nýju hlutafé, sem nam 17,4225% heildarhlutafjár. Staðfestar voru nýjar samþykktir fyrir félagið og kosin ný stjórn þess. Tók B-kk-nf K-kk-nf sæti í henni. Undir fundargerðina eru meðal annarra undirskrifta ritaðir upphafstafirnir BK. Í skýrslu fyrir héraðsdómi kannaðist B-kk-nf K-kk-nf við að þetta væri sín áritun. Hann kvaðst hins vegar ekki hafa setið fundinn en hafa með þessari áritun verið að kvitta fyrir móttöku á fundargerðinni. Nýjar samþykktir fyrir félagið, þar sem hlutafé þess er tilgreint 66.580.392 krónur í samræmi við framangreindar samþykktir hluthafafundarins, eru dagsettar sama dag fundurinn var haldinn. Eru þær meðal annars undirritaðar af B-kk-þgf K-kk-þgf. Þær voru mótteknar af hlutafélagaskrá 25. mars 2003.

Með bréfi 30. desember 2002 tilkynnti stjórn Fiskgæða ehf. hlutafélagaskrá um hækkun hlutafjár og nýja stjórn. Þar voru tíundaðar fyrrgreindar samþykktir hluthafafundarins 14. sama mánaðar um hlutafjáraukningu, nýjar samþykktir og nýja stjórn. Um hlutafjáraukninguna sagði meðal annars: „Áskrift að nýjum hlutum fékkst að fjárhæð 60.000.000 kr. Umrædd hækkun hefur verið greidd inn til félagsins og óskast því skráð hjá hlutafélagskrá samkvæmt 28. gr. laga um einkahlutafélög, nr. 138/1994.“ Meðal undirskrifta undir þetta bréf eru upphafsstafirnir BK. Fyrir héraðsdómi kannaðist B-kk-nf K-kk-nf við að hafa ritað þá, en framburður hans verður helst skilinn svo að með þessari áritun hafi hann ekki talið sig vera að undirrita bréfið sem stjórnarmaður í Fiskgæðum ehf. heldur staðfesta að hann hafi móttekið það. Hinn 30. desember 2002 undirritaði endurskoðandi félagsins umsögn til hlutafélagaskrár um hlutafjáraukninguna þar sem hann staðfesti að hún væri „samkvæmt lögmætri ákvörðun hluthafafundar og að öllu leyti tekin í samræmi við ákvæði laga um einkahlutafélög.“ Hlutafélagaskrá móttók bæði þessi bréf 25. mars 2003.

Samkvæmt bókhaldsgögnum Fiskgæða ehf. virðast rúmlega 45,7 milljónir króna af hlutafjáraukningunni hafa verið greiddar fyrir árslok 2002, þar á meðal hlutafé Byggðastofnunar. Óumdeilt er að áfrýjandi greiddi samtals 685.140 krónur af hlutafé sínu fyrir árslok 2002 og samtals 2.750.288 krónur í maí og júní 2003. Af fundargerð stjórnarfundar félagsins 17. mars 2003 verður ráðið að þá hafi öll hlutafjáraukningin verið greidd ef frá er talið það sem áfrýjandi átti þá vangreitt. Álitamál sýnist þó hafa verið hvort hlutafjáráskrift nafngreinds starfsmanns félagsins teldist hafa verið greidd með vinnuframlagi hans. Ekki sat B-kk-nf K-kk-nf þennan stjórnarfund en í hans stað var G-kk-nf B-kk-nf G-kk-nf, aðstoðarframkvæmdastjóri áfrýjanda, viðstaddur fundinn. Sat hann einnig næstu stjórnarfundi félagsins þar sem hann gerði meðal annars athugasemd við þann mikla mun sem reyndist verða á framangreindri rekstaráætlun og afkomu ársins 2002 en þá nam tap félagsins rúmlega 73 milljónum króna.

Á aðalfundi félagsins 9. júlí 2003 var ársreikningur þess fyrir árið 2002 samþykktur einróma. Á þeim fundi var G-kk-nf B-kk-nf G-kk-nf kosinn í stjórn félagsins í stað B-kk-ef K-kk-ef. G-kk-nf B-kk-nf og A-kk-nf S-kk-nf, stjórnarformaður áfrýjanda, voru viðstaddir síðasta stjórnarfund félagsins 18. febrúar 2004. Þar afhenti A-kk-nf skýrslu „um stöðu Fiskgæða ehf. og ábendingar um leiðir til úrbóta á fjárhagsvanda félagsins“. Gerði hann jafnframt grein fyrir afstöðu áfrýjanda til greiðslu þess sem á vantaði af hlutafjáráskrift hans. Bú Fiskgæða ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Austurlands 5. mars 2004. Höfðaði skiptastjóri búsins mál þetta 16. september 2004 til heimtu eftirstöðva þess hlutafjár sem áfrýjandi skráði sig fyrir á hluthafafundinum 14. desember 2002.

II.

Áfrýjandi heldur því fram að áskrift hans að nýjum hlutum við hlutafjáraukninguna í Fiskgæðum ehf. hafi ekki verið skuldbindandi meðal annars vegna þess að hún hafi verið bundin fyrirvara varðandi innborgun Byggðastofnunar á 20.000.000 krónum vegna aukningarinnar og að alls myndi safnast nýtt hlutafé að fjárhæð 60.000.000 krónur. Fyrirvari þessi kom fram í ódagsettri áskriftaskrá sem útbúin var við undirbúning hlutafjáraukningarinnar. Eins og að framan er rakið kemur fram í gögnum málsins að Byggðastofnun greiddi hlutafjáráskrift sína fyrir árslok 2002 og að á hluthafafundinum 14. desember 2002 fékkst áskrift fyrir allri hlutafjáraukningunni. Áskrift áfrýjanda fyrir hlutafé að fjárhæð 11.600.000 krónur, sem gerðist með skráningu í fundargerð hluthafafundarins 14. desember 2002, var enda ekki háð neinum fyrirvörum. Verður þessari málsástæðu áfrýjanda því hafnað þegar af þessum ástæðum og er ekki þörf á að taka afstöðu til þess hvort 2. mgr. 27. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög eigi við.

Í annan stað reisir áfrýjandi sýknukröfu sína á því að rangar og villandi upplýsingar um rekstrarhorfur Fiskgæða ehf. leiði til þess að hlutafjárloforð hans sé ógilt. Vísar hann í þeim efnum til ákvæða í III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum, þar á meðal 30. gr. og 33. gr., og einnig til brostinna forsendna. Efni rekstraáætlunar þeirrar sem fyrir lá þegar áfrýjandi tók ákvörðun um hlutafjárframlag sitt er að nokkru rakið hér að framan. Kom þar skýrlega fram hver afkoma félagsins hafði verið síðustu tvö árin og á hvaða forsendum áætlunin væri reist. Þá hefur áfrýjandi ekki andmælt því að hann hafi getað kynnt sér ársreikning félagsins fyrir árið 2001 áður en hann tók ákvörðun sína. Áfrýjandi, sem sjálfur stundaði svipaðan rekstur og Fiskgæði ehf., hafði þannig allar forsendur til að meta það sjálfur hver áhætta kynni að fylgja hlutafjáráskriftinni og hefur hann engin gild rök fært fram fyrir því að hann hafi verið beittur blekkingum eða svikum eða sé af öðrum ástæðum óbundinn þótt rekstaráætlunin hafi ekki gengið eftir og afkoma félagsins orðið mun lakari en þar var gert ráð fyrir.

Áfrýjandi telur sig loks óbundinn af hlutafjárloforði sínu vegna þess að það hafi tengst fyrrgreindum samningi aðila um fiskkaup og fallið niður að því marki sem hann var ekki efndur. Þá telur hann að framkvæmd hlutafjáraukningarinnar hafi veið ábótavant í ýmsum greinum. Lítilla upplýsinga nýtur í málinu um fiskviðskipti áfrýjanda og Fiskgæða ehf. og eru fullyrðingar forsvarsmanns áfrýjanda um vanefndir síðarnefnda félagsins ekki studdar gögnum. Hins vegar má fallast á það með áfrýjanda að formreglur V. kafla laga nr. 138/1994 hafi verið brotnar á ýmsan hátt við hlutafjáraukninguna. Þannig var meðal annars ekkert bókað í fundargerð hluthafafundarins 14. desember 2002 um að gögn þau sem um er rætt í 2. mgr. 23. gr. laganna hafi verið lögð fram. Ekki verður heldur séð að reglum 26. gr. hafi verið fylgt, en fyrir liggur að sumir hinna nýju hluta voru greiddir með skuldajöfnuði. Þá gaf stjórn félagsins ranga yfirlýsingu um að hlutaféð hefði verið að fullu greitt og þverbraut ákvæði 28. gr. laganna er hún tilkynnti hlutafélagaskrá um hækkun hlutafjárins áður en það hafði verið gert. Framkvæmdastjóri áfrýjanda tók eins og að framan segir sæti í stjórn Fiskgæða ehf. á hluthafafundinum 14. desember 2002. Hann undirritaði sama dag nýjar samþykktir fyrir félagið sem tóku mið af þeirri hlutafjáraukningu er áfrýjandi ber nú brigður á. Voru þær tilkynntar hlutafélagaskrá. Þá stóð hann sem stjórnarmaður í félaginu að því að hækkun hlutafjár var skráð í hlutafélagaskrá á grundvelli rangra upplýsinga um að það hafi að fullu verið greitt. Teldi áfrýjandi rétti sínum hallað hafði hann tök á því að bera málið undir dómstóla samkvæmt 6. mgr. 124. gr. laga nr. 138/1994. Það gerði hann ekki. Verður ekki annað séð en að forsvarsmenn áfrýjanda hafi tekið fullan þátt í störfum stjórnar Fiskgæða ehf. allt fram til þess að bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta í mars 2004. Með hliðsjón af framansögðu og þegar virtir eru hagmunir lánardrottna Fiskgæða ehf., er máttu treysta skráðri hlutafjáraukningu samkvæmt tilkynningu stjórnar félagsins, verður að telja áfrýjanda bundinn við hlutafjáráskrift sína.

Skuldajafnaðarkrafa áfrýjanda er vanreifuð og kemur þegar af þeirri ástæðu ekki til skoðunar.

Eins og að framan er rakið var gert ráð fyrir því í samningi áfrýjanda og Fiskgæða ehf. 27. september 2002 að greiðsla vegna hlutafjáráskriftar áfrýjanda tengdist fiskviðskiptum en yrði að fullu lokið á 12 mánuðum frá undirritun samningsins. Hliðstætt ákvæði um greiðslu að fullu á 12 mánuðum er í „staðfestingu vegna hlutafjáraukningar í Fiskgæðum ehf. árið 2002“ frá 25. september 2002. Verður því fallist á kröfu stefnda um dráttarvexti frá 27. september 2003. Ákvæði þessara samninga um greiðslu hlutafjáráskriftarinnar í áföngum fram að þeim tíma og um vexti á því tímabili þykja hins vegar svo óákveðin að ekki verður fallist á kröfu stefnda um vexti fram að því.

Samkvæmt öllu framanrituðu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 8.164.572 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Ný-Fiskur ehf., greiði stefnda, þrotabúi Fiskgæða ehf., 8.164.572 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. september 2003 til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 900.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.