641/2015

Ágreiningur aðila laut að því hvort S og Y hefðu í störfum sínum hjá L hf. valdið honum skaðabótaskyldu fjártjóni með athöfnum sínum eða athafnaleysi í tengslum við nánar greind hlutabréfakaup á árunum 2007 til 2008 og þá hve hárri fjárhæð tjónið hafi numið. L hf. reisti skaðabótakröfu sína meðal annars á því að S og Y hefðu brotið áhættureglur bankans með því að fara fram úr leyfilegum áhættumörkum vegna viðskiptanna, ekki gert formlega samninga við viðskiptamenn um kaup á hlutabréfunum og að skort hefði tilskilið samþykki yfirmanna bankans. Þá taldi L hf. að kaupin hefðu brotið í bága við 29. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 55. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 134. gr. síðastgreindu laganna væru framkvæmdastjórar hlutafélags skyldir að bæta félaginu það tjón, er þeir hefðu valdið því í störfum sínum, hvort sem væri af ásetningi eða gáleysi. Með hliðsjón af samþykktum L hf. var talið að S, sem hafði verið bankastjóri L hf., hefði gegnt störfum framkvæmdastjóra samkvæmt fyrrgreindum lögum. Þá hefði Y verið skyldur á grundvelli sakarreglunnar til að bæta L hf. það tjón er rakið yrði til gáleysis hans eða ásetnings í starfi sem framkvæmdastjóri verðbréfasviðs. Samkvæmt ráðningarsamningum S og Y hafði L hf. skuldbundið sig til að taka vátryggingu, svonefnda hefðbundna stjórnendatryggingu, þeim til hagsbóta. Þá hafði L hf. árið 2012 áskilið sér rétt til að krefja vátryggjendur um greiðslu á þeim bótum og kostnaði sem S og Y yrðu dæmdir til að greiða í þessu máli. Að þessu hvoru tveggja virtu var talið að skort hefði á að viðhlítandi sönnur hefðu verið færðar fyrir því að tjónið, sem L hf. teldi að S og Y hefðu valdið sér og málssókn hans lyti að, væri þess eðlis að það hefði ekki fengist bætt úr stjórnendatryggingunni ef eftir því hefði verið leitað án ástæðulauss dráttar. Þar sem L hf. bæri eðli máls samkvæmt hallann af þeim sönnunarskorti hefði hann vegna fyrrnefndrar skuldbindingar sinnar um að halda S og Y skaðlausum vegna tjóns, sem þeir kynnu að valda í störfum sínum, firrt sig rétti til að krefja þá um bætur á framangreindum málsgrundvelli. Voru S og Y því sýknaðir af kröfu L hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 28. september 2015. Þeir krefjast hvor um sig aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 4. desember 2015. Hann krefst þess að aðaláfrýjendum verði sameiginlega gert að greiða sér 1.208.244.352 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 7. nóvember 2007 til 18. október 2012, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Ágreiningurinn sem til úrlausnar er í máli þessu lýtur að því hvort aðaláfrýjendur hafi í störfum sínum hjá gagnáfrýjanda valdið honum skaðabótaskyldu fjártjóni með athöfnum sínum eða athafnaleysi í tengslum við nánar greind hlutabréfakaup á tímabilinu frá 7. nóvember 2007 til 7. október 2008 og þá hve hárri fjárhæð tjónið hafi numið.

1

Samkvæmt málsgögnum voru aðaláfrýjendur ráðnir til starfa hjá gagnáfrýjanda, sem þá hét Landsbanki Íslands hf., í aprílmánuði 2003, S-kk-nf sem bankastjóri og Y-kk-nf Ö-kk-nf sem framkvæmdastjóri verðbréfasviðs. Í tilkynningu til Kauphallar Íslands 22. apríl 2003 sagði meðal annars: „Bankaráð Landsbanka Íslands hf. hefur ráðið S-kk-þf Þ. Á-kk-þf sem bankastjóra við hlið H-kk-ef J. K-kk-ef. Bankastjórarnir munu fara sameiginlega með stjórnun allra málefna bankans. Verkaskipting samkvæmt nýju skipuriti er þannig að H-kk-nf fer fyrir alþjóðasviði, viðskiptabankasviði og eignastýringarsviði en S-kk-nf fyrir fyrirtækjasviði, verðbréfasviði og stoðsviðum. Báðir munu fara með viðskiptatengsl og viðskiptamál ... Skipulagsbreytingar bankans verða þær helstar að núverandi verðbréfasviði verður skipt í tvennt. Annars vegar eignastýringarsvið, sem annast eignastýringu, sérbankaþjónustu, lífeyris- og líftryggingarþjónustu og samræmda bakvinnslu allra verðbréfaviðskipta, og hins vegar verðbréfasvið sem mun annast alla verðbréfamiðlun samstæðunnar, gjaldeyrismiðlun, afleiðuviðskipti auk verkefna fjármálamarkaða og rannsókna og greininga, sem nú eru á alþjóða- og fjármálasviði. Sérstakt áhættustýringarsvið er lagt niður og áhættustýring og gæðamál verða á alþjóðasviði en sérstakt lögfræðisvið verður stofnað og yfirtekur það útlánaeftirlit og samræmda lögfræðiþjónustu.“ Í tilkynningunni kom fram að starfssvið bankans, átta talsins, heyrðu samkvæmt skipuriti hans beint undir bankastjórana tvo og lyti hvert þeirra stjórn sérstaks framkvæmdastjóra, þar á meðal stýrði aðaláfrýjandinn Y-kk-nf Ö-kk-nf verðbréfasviðinu. Þá væri framkvæmdastjóri alþjóðasviðs, B-kk-nf H-kk-nf, staðgengill bankastjóra. Í minnisblaði til þáverandi bankaráðs gagnáfrýjanda frá formanni þess 16. apríl 2003 var meðal annars tekið fram að samfara áðurgreindum breytingum á skipulagi bankans yrði H-kk-nf J. K-kk-nf „formaður bankastjórnar og talsmaður bankans“, en aðaláfrýjandinn S-kk-nf varaformaður hennar.

Samþykktir gagnáfrýjanda hafa ekki verið lagðar fram í málinu. Í dómi Hæstaréttar 8. október 2015 í máli nr. 456/2014, sem hefur samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, fullt sönnunargildi um málsatvik sem í honum greinir, er lýst efni samþykktanna sem giltu á þeim tíma er hér skiptir máli. Eftir 18. grein þeirra var stjórn félagsins, sem samkvæmt samþykktunum nefndist bankaráð, skipuð fimm mönnum. Í 20. grein samþykktanna var kveðið á um að bankaráð hefði „yfirumsjón með starfsemi bankans í samræmi við lög sem um starfsemina gilda, reglur og samþykktir og hefur eftirlit með rekstri bankans.“ Ennfremur sagði þar: „Bankaráð annast ráðningu bankastjóra og ákveður fjölda þeirra og starfskjör. Bankaráð staðfestir ráðningu staðgengla bankastjóra samkvæmt tillögu þeirra. Bankaráð skal setja reglur um verkaskiptingu ráðsins og bankastjóra, sem taka skulu mið af ákvæðum laga um hlutafélög ... Bankaráð setur sér starfsreglur þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd starfa þess.“ Svofelld ákvæði voru í 21. grein samþykktanna: „Framkvæmdastjórar félagsins, skv. lögum um fjármálafyrirtæki, nefnast bankastjórar. Bankastjórar bera ábyrgð á daglegum rekstri bankans og fara með ákvörðunarvald í öllum málefnum hans sem ekki eru öðrum falin í lögum, reglugerðum eða samþykktum. Þeim ber að sjá um að bankareksturinn sé í samræmi við lög, reglugerðir eða samþykktir og ákvarðanir bankaráðs. Bankastjórar sitja fundi bankaráðs nema bankaráð ákveði annað. Bankastjórar halda gerðabók þar sem þeir skrá helstu ákvarðanir sínar.“

Aðaláfrýjendur gegndu báðir störfum sínum hjá gagnáfrýjanda fram yfir 7. október 2008 þegar Fjármálaeftirlitið ákvað á grundvelli 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, að taka yfir vald hluthafafundar í bankanum, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Með 3. tölulið ákvæðis til bráðabirgða II laga nr. 44/2009, sem breyttu ýmsum ákvæðum laga nr. 161/2002, tók skilanefndin við réttindum og skyldum hluthafafundar og stjórnar bankans. Þegar sú skipan féll úr gildi 1. janúar 2012, sbr. a. lið 8. gr. laga nr. 78/2011 um breyting á lögum nr. 161/2002, tók slitastjórn gagnáfrýjanda, sem skipuð hafði verið í apríl 2009, við þeim réttindum og skyldum samkvæmt 4. mgr. 101. gr. síðastnefndu laganna.

2

Meðal gagna málsins eru ódagsett drög að áhættureglum fyrir gagnáfrýjanda. Eins og gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi er óumdeilt að drögin höfðu að geyma þær reglur, sem giltu á árunum 2007 og 2008, að minnsta kosti þær sem á reynir við úrlausn máls þessa, þó með einni undantekningu eins og vikið verður að hér á eftir. Upphaf greinar 9.2 í áhættureglunum var svohljóðandi: „Framkvæmdastjóri verðbréfasviðs ber ábyrgð á og stýrir markaðsáhættu móðurfélags Landsbankans.“ Þá sagði í grein 9.3: „Framkvæmdastjóri stýrir og ber ábyrgð á mótaðilaáhættu síns sviðs.“ Grein 16 hljóðaði svo: „Áhættustýring heldur utan um stöður deilda á Verðbréfasviði og ber saman stöður við þær heimildir sem hafa verið ákveðnar í stefnumörkun og settar fram í þessum áhættureglum. Dagleg skýrsla áhættustýringar tekur saman brot á heimildum vegna stöðu deilda. Heimildarbrot berast áskrifendum þeirrar skýrslu sem eru bankastjórar, framkvæmdastjóri Verðbréfasviðs, framkvæmdastjóri Rekstrarsviðs, forstöðumaður fjárstýringar auk starfsmanna áhættustýringar. Forstöðumenn deilda á Verðbréfasviði fá sent í tölvupósti tilkynningu um heimildarbrot.“ Í grein 21.4 í reglunum, sem fjallaði um verðbréfamiðlun, skammstöfuð VM, var svohljóðandi ákvæði samkvæmt framangreindum drögum: „Einnig fær VM allt að 900 mkr. heimild í miðlunarbók hlutabréfa II til að safna hlutabréfum fyrir viðskiptavini með samþykki forstöðumanns VM og framkvæmdastjóra Verðbréfasviðs. Heimildin miðast við að hvert verkefni taki ekki lengri tíma en einn mánuð í senn og að ekki sé um hærri fjárhæð að ræða en 300 mkr. fyrir hvern viðskiptamann. Sé um hærri fjárhæð að ræða skal leitað skriflegrar heimildar bankastjórnar, þar sem fram komi hversu lengi heimildin skal standa og heildarfjárhæð kaupanna.“ Þá sagði í grein 21.4.6: „Heimildir Verðbréfamiðlunar til stöðutöku eru bundnar við að fyrir liggi samningur um endanleg kaup viðskiptamanns á því sem tekin er staða í. Heimildin er því ætluð til söfnunar á bréfum fyrir viðskiptavini yfir lengra tímabil og er miðað við að viðskiptavinur hafi keypt bréfin innan 1 mánaðar. Notkun heimildarinnar er háð samþykki forstöðumanns Verðbréfamiðlunar og framkvæmdastjóra Verðbréfasviðs.“

Í fundargerð fjármálanefndar gagnáfrýjanda frá 29. ágúst 2007 var bókað að deild verðbréfamiðlunar bankans hafi „óskað eftir auknum heimildum fyrir miðlunarbók“ og rætt hafi verið hvernig heimildum yrði „best hagað, hvort sem litið er til heildarstöðu til að afgreiða pantanir eða til að liðka fyrir viðskiptum.“ Í samræmi við grein 16 í áhættureglum bankans tók deild áhættustýringar, sem tilheyrði eins og áður segir alþjóðasviði, reglulega saman svonefndar 4-15 skýrslur og sendi til þeirra, sem tilteknir voru í greininni, þar á meðal til aðaláfrýjenda. Í hverri slíkri skýrslu komu fram nýorðnar breytingar á eign eigin fjárfestinga í einstökum verðbréfaflokkum, miðað við nafnverð og markaðsverð bréfanna, svo og hagnaður eða tap vegna viðskipta með þau. Í skýrslu 27. ágúst 2007 sagði að heimild hjá „verðbréfamiðlun 2“ væri 900.000.000 krónur, en tekið fram að beðið væri ákvörðunar fjármálanefndar. Í skýrslu 4. september 2007 var heimild hjá „verðbréfamiðlun 2“ sögð vera 1.500.000.000 krónur, en þess jafnframt getið að sú heimild og reyndar fleiri heimildir væru brotnar. Í skýrslum, sem gerðar voru á tímabilinu frá 5. nóvember 2007 til 30. september 2008, sagði ávallt að heimild hjá „verðbréfamiðlun 2“ væri 1.500.000.000 krónur og ekki kom fram í neinni þeirra að sú heimild hefði verið brotin. Með vísan til þessa halda aðaláfrýjendur því fram að heimild í svonefndri miðlunarbók hlutabréfa II, sem samkvæmt upphafsákvæði greinar 21.4 í fyrrgreindum drögum að áhættureglum bankans nam 900.000.000 krónum, hafi verið hækkuð í 1.500.000.000 krónur í september 2007.

3

Lagt hefur verið fram í málinu skjal frá því í febrúar 2008 sem hefur að geyma verklagsreglur um gerð skýrslu með yfirskriftinni: „Yfirlit yfir eign bankans í sjálfum sér skv. 29. gr. laga nr. 161 um fjármálafyrirtæki“. Þar kom fram að dreifa átti slíkri skýrslu til bankastjóra, þar á meðal aðaláfrýjandans S-kk-ef, og framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs, auk þess sem hún skyldi kynnt á vikulegum fundum fjármálanefndar. Í skjalinu sagði meðal annars: „Verkferli þessu er ætlað að tryggja skilvirkt eftirlit yfir hlutabréfaeign bankans í sjálfum sér samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki ... Forstöðumaður útlánaáhættu og forstöðumaður áhættustýringar bera ábyrgð á að verkferli þessu sé framfylgt. Eftirlitsaðilar, starfsmenn í útlánaáhættu og áhættustýringu, sjá um daglegt eftirlit og gefa vikulega skýrslu yfir stöðuna sem kynnt verður í fjármálanefnd bankans ... Verkferlið nær yfir eign bankans á eigin hlutabréfum og veðtöku í eigin hlutabréfum á samstæðugrunni ... Starfsmaður í útlánaáhættu ... keyrir vikulega skýrslu (eða oftar ef þörf þykir) á lánum með veði í hlutabréfum Landsbanka Íslands hf. Í þeim tilvikum þar sem tryggingarþekja er yfir 130% má eyða út áhættu á hlutabréf bankans en þó aldrei þannig að tryggingarþekjan fari undir 130% mörkin. Dótturfélög beita sömu aðferðafræði hjá sér varðandi útlán með veði í hlutabréfum bankans (áréttað verður við dótturfélög að aðvara móðurfélag um stærri breytingar innan dagsins – sérstaklega ef bankinn er nálægt mörkum). Starfsmaður í áhættustýringu ... mun daglega útvega stöður sem endurspegla eign bankans í eigin hlutabréfum hjá eigin fjárfestingum, verðbréfamiðlun, í framvirkum samningum og vörn fyrir valréttum. Þessi gögn þ.e. (eign + handveð) verða birt daglega í tölvukerfum bankans þannig að hlutaðeigandi aðilar hafi ávallt aðgang að uppfærðri stöðu ... Ef staðan er við 10% mörkin þá er mikilvægt að beina því til viðeigandi aðila að óheimilt sé að auka stöðu í eigin hlutabréfum án sérstaks samþykkis bankastjórnar.“

Meðal málsgagna eru skýrslur, teknar saman af starfsmönnum í deildum áhættustýringar og útlánaeftirlits, sem heyrðu eins og áður greinir undir alþjóðasvið og lögfræðisvið, á tímabilinu frá 4. janúar 2008 til 30. september sama ár. Sérhver skýrsla hafði samkvæmt framansögðu að geyma sundurliðaðar upplýsingar um eign og handveð gagnáfrýjanda í eigin hlutabréfum, svo og eign og handveð dótturfélaga hans í þeim bréfum. Í skýrslunni kom einnig fram hver væri heildareign og heildarhandveð gagnáfrýjanda, þar með talinna dótturfélaga hans, í hlutabréfunum og hvert væri, miðað við tilteknar forsendur, hlutfall eignar gagnáfrýjanda á samstæðugrunni í eigin hlutabréfum samkvæmt 29. gr. laga nr. 161/2002. Eignarhald sumra dótturfélaga gagnáfrýjanda í hlutabréfum í honum, svonefndra aflandsfélaga, kom ekki fram í umræddum skýrslum. Miðað við að einungis væru talin með veðsett hlutabréf þar sem veðþekja var allt að 130% nam hlutfall eigin hlutabréfa gagnáfrýjanda af heildarhlutafé hans 9,8% í skýrslu 4. janúar 2008 og 11,1% í skýrslu 7. sama mánaðar. Ef öll veðsett hlutabréf voru talin með var hlutfallið 11,7% og 13,0% samkvæmt sömu skýrslum. Hlutfallið hélst nokkurn veginn það sama í þessum mánuði, en fór síðan hækkandi í febrúar. Það sem eftir var áðurnefnds tímabils hækkaði hlutfallið ýmist eða lækkaði, en fór þó aldrei undir 10% hvor aðferðin sem notuð var. Í skýrslu 29. júlí 2008 nam fyrrgreinda hlutfallið 14,54%, en það síðargreinda 16,12%. Hlutfallið var nánast óbreytt í skýrslu 30. september sama ár, 14,74% eða 16,48%. Samkvæmt útreikningum endurskoðunarfyrirtækisins PricewaterhouseCoopers ehf., sem lagðir hafa verið fram hér fyrir dómi, hefði hlutfallið verið miklum mun lægra ef einungis hefði verið talin með eign og handveð gagnáfrýjanda sjálfs í eigin hlutabréfum, án tillits til eignar og veðs dótturfélaga hans í þeim, og það þá aldrei komist nærri 10% á áðurnefndu tímabili.

Aðaláfrýjandinn S-kk-nf var formaður fjármálanefndar gagnáfrýjanda á þeim tíma, er hann starfaði sem bankastjóri, og meðal annarra, sem sátu fundi nefndarinnar, voru H-kk-nf J. K-kk-nf bankastjóri og framkvæmdastjórar alþjóðasviðs og fyrirtækjasviðs, svo og aðaláfrýjandinn Y-kk-nf Ö-kk-nf sem framkvæmdastjóri verðbréfasviðs. Hlutverk nefndarinnar var meðal annars að hafa eftirlit með fjárfestingarbankastarfsemi og áhættuþáttum í starfsemi bankans, auk þess að setja reglur um áhættustýringu. Samkvæmt fundargerðum, sem lagðar hafa verið fram, var áðurgreindum yfirlitum um eign gagnáfrýjanda í eigin bréfum dreift á fundum fjármálanefndar 9. apríl, 16. apríl, 14. maí og 13. ágúst 2008. Aðaláfrýjendur sátu fundina, sem S-kk-nf stjórnaði, að því undanskildu að Y-kk-nf Ö-kk-nf var fjarverandi á þeim síðasttalda.

Dagskrá funda fjármálanefndar var yfirleitt þannig að forstöðumenn ýmissa deilda bankans kynntu starfsemi sinnar deildar og viku síðan af fundi, en áðurgreindum yfirlitum var dreift í lok fundar. Af vinnulýsingu ritara nefndarinnar frá árinu 2007, sem var endurskoðuð 2008, verður ráðið að bankastjórarnir og þeir framkvæmdastjórar, sem fundina sátu, þeirra á meðal Y-kk-nf Ö-kk-nf, hafi verið viðstaddir þegar yfirlitunum var dreift. Í vitnisburði nefndarritarans fyrir héraðsdómi staðfesti hann að svo hafi verið, en aðspurður kvaðst hann ekki muna „til þess að þeim hafi verið dreift til allra sem voru eftir á fundinum ... Ég verð að viðurkenna að ég get ekki alveg svarið fyrir það en mig minnir eins og það hafi verið aðallega bankastjórarnir sem hafa fengið það“. Í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi kvaðst Y-kk-nf Ö-kk-nf ekki hafa verið „þátttakandi í þeim hluta fundarins þar sem þessi skýrsla ... var lögð fram.“ Spurður fyrir dómi hvort hann hefði gefið Y-kk-þgf E-kk-þgf fyrirmæli tvisvar eða þrisvar á árinu 2008 að draga úr eign bankans í eigin bréfum svaraði S-kk-nf: „Ja ég held að það hafi ekki verið tvisvar eða þrisvar á árinu 2008 en það er rétt að einhvern tímann vorum við komin nálægt þessum 10% mörkum og þá held ég að ég hafi talað við hann um það að það væri æskilegt að minnka þá stöðu ... ég held að það sé alveg örugglega rétt, ég man að ég gerði það alla vega líka á árinu 2006.“ Fyrir dómi kvaðst Y-kk-nf Ö-kk-nf ekki muna nákvæmlega hvenær þetta hafi gerst. Spurður hvernig fyrirmæli S-kk-ef hafi verið sett fram svaraði hann: „Hann talaði við mig af því að hann vildi að staðan á veltubók í eigin fjárstýringu væri lækkuð og ... það svona var ekkert óeðlilegt miðað við skipulag bankans að hann bæði mig um að hlutast til um það.“

4

Í 7. tölulið 3. greinar ráðningarsamnings, sem gerður var milli gagnáfrýjanda og aðaláfrýjandans S-kk-ef 21. apríl 2003, var samið svo um að sá fyrrnefndi skyldi taka „hefðbundna stjórnendatryggingu vegna starfa hans hjá bankanum“. Samhljóða ákvæði var að finna í 7. tölulið 2. greinar ráðningarsamnings sem gerður var sama dag milli gagnáfrýjanda og aðaláfrýjandans Y-kk-ef A-kk-ef. Í samræmi við þessi ákvæði í ráðningarsamningunum tók gagnáfrýjandi í byrjun janúar 2008 ábyrgðartryggingu fyrir stjórnendur sína fyrir milligöngu vátryggingamiðlara og gilti hún frá 1. febrúar 2008 til 31. janúar 2009. Í vátryggingarskilmálum sagði meðal annars að vátryggjandi féllist á „að greiða fyrir hönd stjórnenda allt tjón sem stafar af kröfu vegna ólögmætrar athafnar ... sem nýtur tryggingarverndar og sem stjórnendur eiga ekki rétt á bótagreiðslum vegna“. Þessi víðtæka ábyrgð vátryggjanda var takmörkunum háð samkvæmt skilmálunum, þar á meðal tók hún ekki til „krafna sem tilkomnar eru vegna eða rekja má til óheiðarlegrar eða sviksamlegrar athafnar eða athafnaleysis eða persónulegs hagnaðar einhvers stjórnanda sem hann hafði ekki lagalegan rétt á, ef komist er að þeirri niðurstöðu í dómsmáli eða öðrum endanlegum úrskurði að slíkur óheiðarleiki eða svik hafi átt sér stað.“

Með bréfi 29. október 2012 tilkynnti gagnáfrýjandi vátryggingamiðlaranum fyrir hönd vátryggjenda að mál þetta hafi verið höfðað á hendur fyrrum starfsmönnum hans, aðaláfrýjendum og S-kk-þgf G-kk-þgf, og tók jafnframt fram að starfsmennirnir væru tryggðir gagnvart kröfum sem vátryggingin næði til. Málshöfðunin væri reist á gáleysi þeirra (ólögmætri athöfn) þegar hlutabréf í Hf. Eimskipafélagi Íslands, Straumi-Burðarási fjárfestingarbanka hf. og gagnáfrýjanda hafi verið keypt fyrir hans hönd á tímabilinu frá 7. nóvember 2007 til 25. júlí 2008 inn á svonefnda miðlunarbók hlutabréfa II. Í bréfinu kom einnig fram að gagnáfrýjandi teldi að umrædd viðskipti hefðu ekki verið réttilega samþykkt og brotið í bága við reglur bankans. Í lok bréfsins áskildi gagnáfrýjandi sér óskoraðan rétt gagnvart vátryggjendum til að krefja þá um greiðslu á þeim bótum og kostnaði sem starfsmennirnir yrðu dæmdir til að greiða.

Þessari skilyrtu kröfu gagnáfrýjanda höfðu vátryggjendur þegar hafnað. Í bréfi 31. desember 2010, sem ritað var af enskri lögmannsstofu fyrir þeirra hönd, sagði meðal annars: „Enda þótt skoðun okkar standi enn yfir er þegar ljóst að umbjóðendum okkar var ekki, áður en stofnað var til tryggingarinnar, sagt frá fjölda atriða sem verulega þýðingu höfðu fyrir áhættumat umbjóðenda okkar. Sérstaklega virðist sem vafi hafi ríkt um fjárhagslega stöðu Landsbankans frá haustinu 2007 a.m.k. þar sem yfirstjórninni (að stjórn bankans meðtalinni) hafi verið ljóst fyrir febrúar 2008 að sú hætta vofði yfir að bankinn félli. Ástæða þessara erfiðleika virðist hafa verið kerfisbundið og útbreitt misferli í rekstri bankans til dæmis (en ekki eingöngu) í tengslum við óeðlilega markaðsmyndun fyrir eigin hlutabréf bankans, vísvitandi brot á reglum um stórar áhættur, misnotkun peningamarkaðssjóða og óeðlilega auðveldan aðgang að lánafyrirgreiðslu fyrir eigendur bankans og tengda aðila og þannig hafi þeir sett eigin hagmuni ofar hagsmunum bankans. Tryggingin var gerð í trausti þeirra upplýsinga sem vátryggjendum voru veittar.“ Með hliðsjón af þessu taldi lögmannsstofan að umbjóðendur sínir væru ekki skuldbundnir samkvæmt vátryggingarsamningnum við gagnáfrýjanda þar sem „vátryggðu samkvæmt tryggingunni og/eða þeir sem komu fram fyrir þeirra hönd hafi brotið gegn meginreglum íslenskra laga og/eða 19. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga með því að hafa með sviksamlegum hætti látið hjá líða að upplýsa um atriði sem verulega þýðingu höfðu ... og/eða að þær upplýsingar hafi verið rangar sem veittar voru.“ Þá var tekið fram í bréfinu: „Vinsamlegast athugið að samkvæmt 51. gr. vátryggingarsamningalaganna glata allir vátryggðir samkvæmt tryggingunni rétti til bóta í tengslum við mál sem þeir hafa þegar tilkynnt um, nema mál sé höfðað eða krafist meðferðar fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingarmálum innan árs frá því að yður berst bréf þetta.“

II

Samkvæmt héraðsdómsstefnu var mál þetta höfðað á hendur aðaláfrýjendum og S-kk-þgf G-kk-þgf til greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem þeir hefðu valdið stefnda „með athöfnum sínum eða athafnaleysi í tengslum við kaup bankans á hlutabréfum í Landsbanka Íslands, Hf. Eimskipafélagi Íslands ... og Straumi-Burðarási fjárfestingarbanka hf. ... á tímabilinu frá 7. nóvember 2007 til og með 25. júlí 2008 inn á reikning í bankanum sem nefndur var miðlunarbók hlutabréfa II.“ Nánar tiltekið var um að ræða eftirfarandi viðskipti: Kaup á hlutabréfum í gagnáfrýjanda fyrir 671.610.962 krónur 7. nóvember 2007, fyrir 129.600.000 krónur 28. desember sama ár og fyrir 237.678.000 krónur 25. júlí 2008. Ennfremur kaup á hlutabréfum í Straumi-Burðarási fjárfestingarbanka hf. fyrir 44.106.000 krónur 14. janúar 2008 og Hf. Eimskipafélagi Íslands fyrir 125.249.390 krónur 25. sama mánaðar. Heildarstaða á áðurnefndri miðlunarbók hlutabréfa vegna þessara viðskipta nam alls 1.208.244.352 krónum 7. október 2008.

Í stefnunni sagði að saknæmi beggja aðaláfrýjenda hefði falist „í því að hafa af ásetningi eða stórfelldu gáleysi gefið samþykki fyrir umræddum kaupum þótt [þeir] hafi vitað eða mátt vita að ekki væru uppfyllt skilyrði áhættureglna bankans fyrir kaupunum og reglunnar um að bankinn mætti ekki eiga nema 10% eigin hluti.“ Þá hefðu þeir „sýnt af sér stórfellt gáleysi með því að hlutast ekki til um að hlutabréfin yrðu seld þegar fyrir lá að kaupin höfðu verið gerð án heimildar og í bága við reglur bankans og lög.“ Við mat á saknæmi aðaláfrýjenda bæri að taka tillit til þess að langur tími hafi liðið frá fyrstu kaupunum og fram að falli bankans.

Þau brot á áhættureglunum, sem gagnáfrýjandi heldur fram að leitt hafi til bótaskyldu aðaláfrýjenda gagnvart sér, lúta einkum að því að farið hafi verið fram úr leyfilegum áhættumörkum vegna viðskipta almennt og fyrir einstaka viðskiptavini um áðurnefnda miðlunarbók hlutabréfa. Einnig hafi önnur skilyrði reglnanna ekki verið uppfyllt, svo sem að fyrir lægi formlegur samningur við viðskiptamann um kaup á hlutabréfunum, að til staðar væri tilskilið samþykki yfirmanna og loks „að hlutabréfin hafi setið á bókum bankans lengur en áhættureglurnar mæltu fyrir um.“

Þá telur gagnáfrýjandi að framangreind kaup á hlutabréfum í honum hafi brotið í bága við 29. gr. laga nr. 161/2002 og 55. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög.

III

Samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 eru framkvæmdastjórar hlutafélags skyldir að bæta félaginu það tjón, er þeir hafa valdið því í störfum sínum, hvort sem er af ásetningi eða gáleysi. Eins og kveðið var á um í samþykktum gagnáfrýjanda gegndu bankastjórar, sem ráðnir voru af stjórn hans, svonefndu bankaráði, störfum framkvæmdastjóra samkvæmt lögum nr. 161/2002 og jafnframt lögum nr. 2/1995, sbr. 1. mgr. 65. gr. þeirra. Aðaláfrýjandanum S-kk-þgf var því sem öðrum bankastjóranna skylt að bæta gagnáfrýjanda það tjón, sem hann kynni að valda honum í störfum sínum af ásetningi eða gáleysi, sbr. 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995, að því tilskildu að ákvörðun um að hafa uppi slíka skaðabótakröfu á hendur honum væri tekin af hluthafafundi, sbr. 1. mgr. 135. gr. laganna. Aðaláfrýjandinn Y-kk-nf Ö-kk-nf, sem þessi lagaákvæði tóku ekki til, var þó á sama hátt og S-kk-nf skyldur á grundvelli sakarreglunnar til að bæta gagnáfrýjanda það tjón er rakið yrði til gáleysis hans eða ásetnings í starfi sem framkvæmdastjóri verðbréfasviðs.

Aðaláfrýjendur hafa auk annars til stuðnings kröfu sinni um sýknu af skaðabótakröfum gagnáfrýjanda vísað til ákvæðis í ráðningarsamningnum þeirra beggja 21. apríl 2003 þar sem svo var um samið að hann skyldi taka hefðbundna stjórnendatryggingu vegna starfa þeirra í bankanum. Halda aðaláfrýjendur því fram að með þessu hafi gagnáfrýjandi skuldbundið sig til þess að halda þeim skaðlausum ef þeir yllu honum tjóni, svo framarlega sem það yrði bætt úr umræddri tryggingu.

Héraðsdómur lét hjá líða að taka efnislega afstöðu til þessarar málsástæðu aðaláfrýjenda þótt hún væri skýr og vel rökstudd af þeirra hálfu. Þrátt fyrir það er ekki nægilegt tilefni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til efnisúrlausnar að nýju af þeirri ástæðu einni, enda hefur krafa þess efnis ekki verið höfð uppi hér fyrir dómi.

Með fyrrgreindum ákvæðum ráðningarsamninganna skuldbatt gagnáfrýjandi sig gagnvart aðaláfrýjendum til að taka vátryggingu, svonefnda hefðbundna stjórnendatryggingu, þeim til hagsbóta. Ákvæðin verða ekki túlkuð á annan veg en þann að með þessu hafi aðaláfrýjendur mátt treysta því að þurfa ekki að bæta gagnáfrýjanda tjón, sem þeir kynnu að valda honum í störfum sínum, að því tilskildu að tjónið yrði bætt samkvæmt skilmálum slíkrar tryggingar.

Áður hefur verið gerð grein fyrir skilmálum þeirrar stjórnendatryggingar, sem gagnáfrýjandi tók, meðal annars til að fullnægja umræddri samningsskyldu sinni við aðaláfrýjendur. Einnig hefur verið reifað efni bréfs gagnáfrýjanda 29. október 2012 þar sem hann áskildi sér rétt til að krefja vátryggjendur um greiðslu á þeim bótum og kostnaði sem aðaláfrýjendur yrðu dæmdir til að greiða honum í þessu máli. Að þessu hvoru tveggja virtu skortir á að viðhlítandi sönnur hafi verið færðar fyrir því að tjónið, sem gagnáfrýjandi telur að aðaláfrýjendur hafi valdið sér og málssókn hans lýtur að, sé þess eðlis að það hefði ekki fengist bætt úr stjórnendatryggingunni ef eftir því hefði verið leitað án ástæðulauss dráttar. Þar sem gagnáfrýjandi ber eðli máls samkvæmt hallann af þeim sönnunarskorti hefur hann vegna fyrrnefndrar skuldbindingar sinnar um að halda aðaláfrýjendum skaðlausum vegna tjóns, sem þeir kynnu að valda honum í störfum sínum, firrt sig rétti til að krefja þá um bætur á þeim málsgrundvelli sem að framan greinir. Verða þeir því sýknaðir af kröfum hans þegar af þeirri ástæðu.

Eftir þessum málsúrslitum verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjendum málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Aðaláfrýjendur, S-kk-nf Þ-kk-nf Á-kk-nf og Y-kk-nf Ö-kk-nf K-kk-nf, eru sýknir af kröfum gagnáfrýjanda, LBI hf.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum, hvorum um sig, samtals 5.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.