100/2001

Sparisjóðurinn M tók á sig einfalda ábyrgð á láni sem N hf. fékk hjá Lánasjóði Vestur-Norðurlanda. Í tengslum við lánveitinguna rituðu S, stjórnarmaður í N hf., og O, oddviti, f.h. hreppsins H, hvor undir sína ábyrgðaryfirlýsinguna. Í yfirlýsingu S kom fram að hann ábyrgdist gagnvart sparisjóðnum greiðslu á helmingi lánsins. Þegar á reyndi gat N hf. ekki staðið í skilum af láninu. Af þessum sökum samdi N hf. með samþykki sparisjóðsins um að breyta skilmálum þess skuldabréfs sem lá til grundvallar láninu. Svo fór að sparisjóðurinn þurfti að greiða stærstan hluta af láninu og krafði S vegna þess um greiðslu á helmingi þeirrar fjárhæðar auk helmings eftirstöðva lánsins. Í málinu krafðist S sýknu með vísan til þess annars vegar að það væri ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, að bera fyrir sig ábyrgðaryfirlýsingu hans. Í þessu sambandi vísaði hann meðal annars til þess að ábyrgðaryfirlýsing hreppsins hefði verið bundin tímamörkum. Sparisjóðnum hefði borið að kynna honum efni yfirlýsingarinnar og gefa honum kost á að takmarka ábyrgð sína með sama hætti. Í dómi Hæstiréttur kemur fram að af ákvæðum ábyrgðaryfirlýsinganna verði ekki ráðið að það hafi verið forsenda hvors ábyrgðarmannanna fyrir sig að hinn gengist í sams konar ábyrgð, enda hafi ábyrgð hvors þeirra náð til helmings lánsins. Ábyrgð þeirra hafi verið skipt og vanefnd annars þeirra því ekki getað haft nein áhrif á umfang ábyrgðar hins. Þá leiddi hvorki staða aðila né önnur atvik til slíkrar niðurstöðu. Krafa S um sýknu var hins vegar byggð á því að ábyrgð hans hefði fallið niður við þá breytingu sem var gerð á skilmálum þess skuldabréfs sem lá til grundvallar láninu. Hæstiréttur hafnaði þessari málsástæðu með vísan til þess að samþykki S hefði ekki þurft fyrir breyttum skilmálum, en þeir hefðu hvorki falið í sér nýjan samning né verið íþyngjandi fyrir S. Var S því gert að greiða sparisjóðnum helming þeirrar fjárhæðar sem hann hafði greitt af láninu, en sýknaður að svo stöddu af kröfu sparisjóðsins um greiðslu á helmingi af eftirstöðvum þess.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. mars 2001. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 10.350.337 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 25. október 1999 til greiðsludags.

Til vara krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 5.169.030 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af 3.869.345 krónum frá 25. október 1999 til 1. mars 2000, af 4.283.637 krónum frá þeim degi til 1. september sama árs, af 4.705.228 krónum frá þeim degi til 1. mars 2001, en af 5.169.030 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

I.

Á árinu 1993 var Norræna skólasetrið hf. sett á stofn í því skyni að byggja og reka ráðstefnuhótel í Hvalfjarðarstrandarhreppi. Er fram komið að stefndi átti sæti í stjórn félagsins frá upphafi til ársins 1996. Til að greiða kostnað við verkið tók félagið lán að fjárhæð 14.000.000 krónur hjá Lánasjóði Vestur-Norðurlanda samkvæmt skuldabréfi útgefnu 17. desember 1993. Skyldi lánsfjárhæðin gengistryggð miðað við danskar krónur og endurgreiðast með átján afborgunum á sex mánaða fresti á gjalddögunum 1. mars og 1. september á hverju ári, í fyrsta sinn 1. mars 1995. Af láninu skyldi greiða 9.8% ársvexti fram til 1. mars 1996. Gat lánveitandi samkvæmt bréfinu breytt vöxtunum á tveggja ára fresti í samræmi við þróun vaxta á erlendum bankamarkaði að undangenginni tilkynningu til lántakanda, í fyrsta sinn 1. mars 1996. Að öðrum kosti skyldu vextir vera óbreyttir. Stefndi, sem var í stjórn félagsins, ritaði undir skuldabréfið fyrir hönd þess ásamt tveimur öðrum stjórnarmönnum. Til tryggingar skuldinni tók áfrýjandi á sig einfalda ábyrgð gagnvart lánveitandanum. S-kk-nf S-kk-nf, þáverandi sparisjóðsstjóri áfrýjanda, ritaði undir skuldabréfið fyrir hönd hans. Í tengslum við útgáfu skuldabréfsins rituðu stefndi og þáverandi oddviti Hvalfjarðarstrandarhrepps, hvor undir sína ábyrgðaryfirlýsingu. Segir í yfirlýsingu stefnda 31. desember 1993 að hann „ábyrgist gagnvart Sparisjóði Mýrasýslu, Borgarnesi, greiðslu á helmingi láns Norræna Skólasetursins h/f... hjá Lánasjóði Vestur-Norðurlanda, skv. skuldabréfi útg. 17/12 1993, að höfuðstól kr. 14.000.000... Ábyrgðin tekur einnig til vaxta, dráttarvaxta og alls kostnaðar er af innheimtu kann að leiða. Hvalfjarðarstrandarhreppur ábyrgist hinn helming lánsins og hefur verið undirrituð ábyrgðaryfirlýsing þar að lútandi. Ábyrgðin tekur gildi við undirritun þessarar yfirlýsingar og gildir á meðan ofangreint skuldabréf er ógreitt.” Samhljóða ákvæði er í ábyrgðaryfirlýsingu ofangreinds oddvita fyrir hönd hreppsins 29. desember sama ár, að öðru leyti en því að þar er í stað tilvísunar til hreppsins vísað til sams konar ábyrgðar stefnda og í stað ákvæðins um gildistökuna hefur verið bætt eftirfarandi setningu með annars konar letri: „Ábyrgðin tekur gildi við undirritun þessarar yfirlýsingar og gildir til 1. ágúst 1994, enda verði byggingarframkvæmdum þá lokið.“

Lánið fór í vanskil og með sérstökum samningi Norræna skólasetursins hf. og Lánasjóðs Vestur-Norðurlanda 4. nóvember 1995, sem nefndur var „endursamningur“, var skilmálum skuldabréfsins breytt og samkomulag gert um niðurfellingu þriggja greiðslna, sem greiða átti af skuldabréfinu 1. mars og 1. september 1995 og 1. mars 1996, en vextir skyldu bætast við höfuðstólinn. Jafnframt var greiðslum fjölgað úr átján í tuttugu og sex. Segir í samkomulaginu að við þetta lengist lánið um fimm og hálft ár. Þá segir að „vaxtabreytingar geti farið fram á ári hverju en ekki annað hvert ár eins og upphaflega var gert ráð fyrir.” Undir þennan samning rituðu forsvarsmaður Lánasjóðs Vestur-Norðurlanda og fjórir stjórnarmenn Norræna skólasetursins hf., en þó ekki stefndi. Samningur þessi var áritaður um samþykki áfrýjanda af S-kk-þgf S-kk-þgf. Fram er komið að nafni Norræna skólasetursins hf., aðalskuldara lánsins, var síðar breytt í Heimar hf. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 31. ágúst 1999. Upplýst er að tæpar 60.000 krónur fengust upp í kröfuna við skiptalok. Skuldabréfið lenti í vanskilum og með yfirlýsingu um skuldskeytingu 25. október 1999, undirritaðri af áfrýjanda og samþykktri af lánveitanda, varð áfrýjandi aðalskuldari lánsins. Eins og fram er komið hafði bú aðalskuldara, Heima hf., þá verið tekið til gjaldþrotaskipta síðla sumars þetta ár. Segir í yfirlýsingu áfrýjanda um skuldskeytinguna að þar sem svo standi á sé ábyrgð hans á láninu orðin virk og því óski hann eftir að gerast skuldari þess. Áfrýjandi hafði greitt kröfuhafa öll vanskil skuldarinnar 25. október 1999. Í málinu krefur hann stefnda um helming þeirra greiðslna, 3.869.345 krónur og helming þeirra þriggja afborgana, sem áfrýjandi hefur greitt síðar, 1.299.685 krónur auk helmings eftirstöðva lánsins, 5.181.307 krónur. Samtals nema kröfur áfrýjanda því á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar stefnda 10.350.337 krónum. Ekki er tölulegur ágeiningur í málinu.

II.

Stefndi byggir sýknukröfu sína aðallega á því, að það hafi verið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum, að bera fyrir sig ábyrgðaryfirlýsingu hans, eins og gildistíma ábyrgðar Hvalfjarðarstrandarhrepps var háttað, stöðu aðila við samningsgerð og öllum atvikum. Það hafi verið grundvallarforsenda þess að stefndi samþykkti að gangast í ábyrgð á hluta lánsins að hreppurinn hefði einnig samþykkt fyrir sitt leyti að gangast í sams konar ábyrgð um hinn hluta lánsins. Tildrög þess að hann gekkst í ábyrgðina hafi verið þau að þáverandi oddviti hreppsins hafi leitað til stefnda um þetta og hafi oddvitinn haft öll samskipti um málið við áfrýjanda. Aldrei hefði komið til álita að stefndi tæki að sér víðtækari ábyrgð en hreppurinn, eins og raunin hafi orðið. Áfrýjanda hafi mátt vera þetta ljóst, enda hafi komið fram í ábyrgðaryfirlýsingu stefnda, að hreppurinn tæki að sér ábyrgð á hinum hluta lánsins. Í sérákvæði í ábyrgðaryfirlýsingu hreppsins komi fram að ábyrgðin taki gildi við undirritun yfirlýsingarinnar og gildi til 1. ágúst 1994, enda verði byggingarframkvæmdum þá lokið. Nærtækust skýring á þessu ákvæði sé sú, að ábyrgðin hafi aðeins átt að gilda þangað til fasteign aðalskuldarans væri orðin veðhæf. Hafi áfrýjanda borið að kynna stefnda gildistíma þessarar yfirlýsingar og gefa honum kost á að takmarka ábyrgð sína með sama hætti, en samkvæmt gögnum málsins verði að ganga út frá því að ábyrgðaryfirlýsing hreppsins 29. desember 1993 hafi legið fyrir hjá áfrýjanda er stefndi undirritaði yfirlýsingu sína 31. desember sama ár. Það hafi verið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að halda því leyndu fyrir sér að ábyrgð hans hafi verið víðtækari en ábyrgð hreppsins. Af hálfu áfrýjanda var því haldið fram við munnlegan málflutning að ósannað væri að yfirlýsing oddvitans hefði borist honum áður en stefndi undirritaði sína yfirlýsingu.

III.

Þegar meta skal hvort ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera löggerning fyrir sig skal samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar koma til.

Ábyrgðaryfirlýsing stefnda ber með sér að hún hafi verið samin af þáverandi lögmanni áfrýjanda. Við aðalmeðferð málsins kvaðst lögmaðurinn hafa samið hana að ósk sparisjóðsstjórans. Hann sagðist einnig hafa samið megintexta ábyrgðaryfirlýsingar Hvalfjarðarstrandarhrepps að öðru leyti en því að hann kannaðist ekki við ákvæðið um tímatakmörkun ábyrgðar hans. Taldi hann að því hefði verið bætt við síðar. Kvaðst hann ekki hafa haft hana undir höndum er hann samdi ábyrgðaryfirlýsingu stefnda og vissi ekki ástæðu þess að yfirlýsingarnar urðu ekki samhljóða. Aðspurður um það hvers vegna ákvæðið um ábyrgð hreppsins hafi verið haft í yfirlýsingu stefnda sagði hann: „Ég þykist vita að það sé vegna þess að ég hef verið upplýstur um að svo væri.” Þáverandi sparisjóðsstjóri bar fyrir dómi að hann minntist þess ekki að um það hafi verið rætt að yfirlýsingarnar ættu að vera samhljóða og gat enga skýringu á því gefið hvers vegna gildistími þeirra var með mismunandi hætti. Er hann var nánar spurður um gildistíma ábyrgðar hreppsins minnti hann að ábyrgðin hafi verið „hugsuð þannig að það væri hægt að veðsetja húsið þegar þessi frestur rynni út.” Hann kvaðst ekki þora að fullyrða hvort stefnda var kynnt ábyrgðaryfirlýsing hreppsins áður en hann undirritaði sína yfirlýsingu, en honum og stefnda bar saman um að hinn síðastnefndi hafi undirritað yfirlýsinguna hjá sparisjóðsstjóranum.

Í ábyrgðaryfirlýsingu stefnda er, eins og að framan segir, ákvæði þess efnis að Hvalfjarðarstrandarhreppur ábyrgist hinn helming lánsins og hafi yfirlýsing um það verið undirrituð. Á sama hátt er í ábyrgðaryfirlýsingu hreppsins vísað til yfirlýsingar stefnda. Af þessum ákvæðum verður ekki ráðið að það hafi verið fosenda hvors ábyrgðarmannanna fyrir sig að hinn gengist í sams konar ábyrgð, enda náði ábyrgð hvors þeirra til helmings lánsins. Ábyrgð þeirra var þannig skipt og gat vanefnd annars ábyrgðarmannsins á greiðslu því ekki haft nein áhrif á umfang ábyrgðar hins. Bar að þessu leyti ekki nauðsyn til að kynna stefnda ábyrgðaryfirlýsingu hreppsins. Framburður þeirra manna, sem stóðu að gerð og móttöku yfirlýsingarinnar, og önnur gögn benda heldur ekki til annars. Þegar framangreint er virt þykir ekkert fram komið í málinu, sem styður þá fullyrðingu stefnda að áfrýjanda hafi mátt vera ljóst að það hafi verið forsenda ábyrgðar stefnda á láninu að hreppurinn tæki að sér sams konar ábyrgð að efni til og hann. Við mat á stöðu aðila málsins ber til þess að líta að stefndi sat í stjórn lántakans frá upphafi og allt til ársins 1996. Átti honum því að vera gjörkunnugt um fjárhag félagsins og fjárhagslegar skuldbindingar þess þegar hann gekkst í ábyrgðina. Stefndi stundaði sjálfur eigin atvinnurekstur á þessum tíma. Samkvæmt öllu framansögðu eru ekki efni til að fallast á að víkja beri til hliðar ábyrgðaryfirlýsingu stefnda á grundvelli ákvæða 36. gr. laga nr. 7/1936.

IV.

Verður þá tekin afstaða til þeirrar málsástæðu stefnda að ábyrgð hans hafi fallið niður við svokallaðan endursamning Lánasjóðs Vestur-Norðurlanda og áfrýjanda 4. nóvember 1995, sem lýst hefur verið hér að framan. Óumdeilt er að hvorki var leitað eftir samþykki stefnda við samningsgerðina né honum kynnt efni samningsins. Stefndi heldur fram að um nýjan samning hafi verið að tefla sem hann hefði þurft að samþykkja til að ábyrgð hans teldist skuldbindandi. Þá hafi breytingar, sem í honum fólust, verið íþyngjandi fyrir hann þar sem lánstíminn hafi verið lengdur um rúmlega fimm ár og vöxtum breytt. Af þessum ástæðum sé ábyrgð hans fallin niður.

Þegar samningurinn 4. nóvember 1995 var gerður, tæpum tveimur árum eftir að skuldabréfið var gefið út, höfðu engar afborganir verið greiddar af því vegna fjárhagsörðugleika aðalskuldarans. Breyting, sem gerð var á skilmálum skuldabréfsins með samningnum var á þann veg að felldar voru niður þrjár afborganir, heimilt var að breyta vöxtum árlega og lánstíminn var lengdur um fimm og hálft ár. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð fram gögn frá Lánasjóði Vestur-Norðurlanda, sem sýna að vextir eftir breytinguna urðu aldrei hærri en upphaflegir vextir skuldabréfsins. Er ljóst að hefði þessi skilmálabreyting ekki farið fram hefði lánið að öllum líkindum verið allt gjaldfellt eins og fjárhag aðalskulda var háttað. Var þá í kjölfar ógjaldfærni aðalskuldara unnt að ganga að stefnda um að efna ábyrgðarskuldbindingu sína. Í ljósi tengsla stefnda við aðalskuldara, sem lýst er hér að framan, mátti honum vera kunnugt um þessa stöðu mála. Þegar til framangreinds er litið verður hvorki fallist á þá málsástæðu stefnda að um nýjan samning hafi verið að ræða né heldur að skilmálabreytingin hafi verið íþyngjandi fyrir hann. Þurfti því ekki samþykki stefnda fyrir samningnum og var hann af þeim sökum skuldbindandi fyrir hann.

Eins og fram er komið gerðist áfrýjandi með samningi um skuldskeytingu við Lánasjóð Vestur-Norðurlanda nýr skuldari lánsins 25. október 1999 í kjölfar þess að bú fyrrum skuldara þess var tekið til gjaldþrotaskipta 31. ágúst sama ár. Í skuldskeytingunni kom fram að áfrýjandi viðurkenndi að ábyrgð hans væri orðin virk gagnvart lánasjóðnum, enda taldi áfrýjandi ljóst að lítið sem ekkert fengist upp í skuldir aðalskuldara, eins og síðar kom á daginn. Áfrýjandi hefur hins vegar ekki greitt lánasjóðnum eftirstöðvar skuldarinnar. Getur hann því ekki að svo komnu máli krafið stefnda um greiðslu þeirra eftirstöðva. Ber því að sýkna stefnda að svo stöddu af þeirri kröfu áfrýjanda. Eins og lýst hefur verið bar stefndi á grundvelli yfirlýsingar sinnar ábyrgð á greiðslu helmings lánsins gagnvart áfrýjanda, sem hafði greitt lánasjóðnum 25. október 1999 gjaldfallnar afborganir, vexti og kostnað með 7.738.689 krónum, og þrjár síðari afborganir með 2.599.371 krónu, samtals 10.380.060 krónur. Ber stefnda því samkvæmt framansögðu að greiða áfrýjanda helming þeirrar fjárhæðar, 5.169.030 krónur ásamt vöxtum, eins og í dómsorði greinir.

Verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

D ó m s o r ð:

Stefndi, S-kk-nf S-kk-nf, greiði áfrýjanda, Sparisjóði Mýrasýslu, 5.169.030 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 3.869.345 krónum frá 25. október 1999 til 1. mars 2000, af 4.283.637 krónum frá þeim degi til 1. september sama árs, af 4.705.228 krónum frá þeim degi til 1. mars 2001 og af 5.169.030 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi er sýknaður að svo stöddu af öðrum kröfum áfrýjanda í málinu.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.