33/2012

H var auk fíkniefnabrota sakfelldur fyrir tilraun til hættulegrar líkamsárásar, hættubrot, brot gegn valdstjórninni, eignaspjöll og umferðarlagabrot með því að hafa ekið á lögreglubifreið, hurðir á slökkvistöð og síðan á ofsahraða undir áhrifum áfengis og fíkniefna. Með hliðsjón af því að óhæfilegur dráttur hafði orðið á meðferð málsins var refsing H ákveðin fangelsi í 2 ár og 6 mánuði þrátt fyrir að Hæstiréttur teldi efni til að dæma hann til þyngri refsingar meðal annars í ljósi þess að hluti þeirra brota sem hann var sakfelldur fyrir hafi verið stórfelld og stofnað lífi og heilsu fjölda fólks í hættu. H var að auki sviptur ökurétti ævilangt og gert að sæta upptöku á fíkniefnum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og E-kk-nf T-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru, refsing hans þyngd og hann sviptur ökurétti ævilangt.

Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi, en til vara að því verði vísað heim í hérað. Að þessu frágengnu krefst ákærði sýknu af a. lið 3. töluliðar ákæru og sakargiftum samkvæmt c. og d. liðum sama töluliðar sem taldar eru varða við 168. gr. og 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig er krafist sýknu af sakargiftum samkvæmt 4. og 5. töluliðum ákæru sem sagðar eru varða við 1. mgr. 106. gr., 2. mgr. 218. gr., sbr. 20. gr., og 257. gr. almennra hegningarlaga. Loks krefst ákærði þess að refsing hans verði milduð, svipting ökuréttar verði tímabundin og að upphafstími hennar verði frá 19. febrúar 2010.

I

Ákæra í máli þessu var gefin út 12. nóvember 2009 og var það þingfest 26. nóvember sama ár. Hinn 19. janúar 2010 fór fram aðalmeðferð og var málið tekið til dóms við lok hennar. Dómur var hins vegar ekki kveðinn upp fyrr en 19. febrúar sama ár þegar meira en fjórar vikur voru liðnar frá dómtöku. Var dóminum áfrýjað til Hæstaréttar sem ómerkti hann og vísaði málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju vegna þess hve lengi dómsuppkvaðning hafði dregist, án þess að málið væri flutt aftur eða því verið lýst yfir af dómara eða aðilum að þeir teldu það óþarft, sbr. dóm 23. september 2010 í máli nr. 283/2010. Í kjölfarið var kveðinn upp dómur í málinu sem áfrýjað var til Hæstaréttar. Þessi dómur var einnig ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar enn á ný þar sem dómari og málflytjendur höfðu talið að ekki væri „þörf á fullkomnum málflutningi“ áður en málið var dómtekið öðru sinni, sbr. dóm 27. október 2011 í máli nr. 27/2011.

Málið var næst tekið fyrir í héraði 16. og 23. nóvember 2011. Í síðara þinghaldinu óskaði ákærði eftir því að J-kk-nf A-kk-nf S-kk-nf hæstaréttarlögmaður, sem skipaður hafði verið verjandi hans við þingfestingu málsins, yrði leystur frá þeim starfa og annar nafngreindur lögmaður skipaður í hans stað. Einnig var þess krafist af hálfu ákærða að ný aðalmeðferð færi fram í málinu. Héraðsdómur hafnaði þessum kröfum ákærða með úrskurði 24. nóvember 2011. Var úrskurðurinn kærður til Hæstaréttar sem vísaði kærumálinu frá réttinum, sbr. dóm 30. nóvember sama ár í máli nr. 634/2011. Í framhaldinu var málið tekið fyrir 8. desember 2011 þar sem ákærði gaf skýrslu að nýju. Síðan fór fram munnlegur málflutningur og var málið tekið til dóms að honum loknum. Hinn 16. desember 2011 var kveðinn upp sá dómur sem hér er til úrlausnar.

II

Ákærði krefst þess eins og áður greinir að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi, en til vara að því verði vísað heim í hérað. Hefur hann ekki fært nein haldbær rök fyrir aðalkröfunni, en skilja verður málatilbúnað hans svo að varakrafa hans sé einkum byggð á því að ekki hafi farið fram aðalmeðferð í málinu að nýju og honum hafi að ósekju verið synjað um að fá skipaðan nýjan verjanda eftir að Hæstiréttur hafði tvívegis ómerkt héraðsdóm í málinu. Ennfremur hafi héraðsdómarinn, sem kveðið hafði upp fyrri dómana, verið vanhæfur til að leggja dóm á málið í þriðja sinn, auk þess sem héraðsdómur hafi átt að vera fjölskipaður samkvæmt 3. gr. laga nr. 88/2008.

Í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, er mælt svo fyrir að sérhver, sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi, eigi rétt á að leyst sé úr máli hans innan hæfilegs tíma. Samkvæmt framansögðu er ljóst að meðferð þessa máls hefur dregist óhæfilega fyrir dómi án þess að ákærða verði um það kennt. Þegar málið var tekið fyrir í nóvember 2011 voru liðin tæp tvö ár frá því að það hafði verið þingfest. Af þeim sökum var brýnt að meðferð þess yrði hraðað svo sem kostur væri, þó þannig að það bitnaði ekki á réttindum ákærða sem honum er tryggð í fyrrgreindum ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Að teknu tilliti til fyrrgreindrar meginreglu um hraða málsmeðferð og vegna þess að aðalmeðferð í málinu hafði verið háð fyrir héraðsdómaranum 19. janúar 2010 verður fallist á þá niðurstöðu hans að óþarft hafi verið að endurtaka hana, heldur var nægilegt að ákærða gæfist kostur á að gefa skýrslu fyrir dómi að nýju svo sem hann gerði. Af gögnum málsins verður heldur ekki séð að farið hafi verið fram á það af hans hálfu að ný vitni yrðu leidd eða vitni, sem áður höfðu gefið skýrslu við aðalmeðferð, kæmu aftur fyrir dóm.

Eins og áður segir var J-kk-nf A-kk-nf S-kk-nf skipaður verjandi ákærða við þingfestingu málsins. Verður að líta svo á að það hafi verið gert að ósk ákærða þótt það hafi ekki sérstaklega verið fært til bókar þar sem lögmaðurinn var mættur með honum. Þegar ákærði óskaði eftir að verjandinn yrði leystur frá störfum og annar skipaður í hans stað fórust ákærða meðal annars svo orð þegar hann var inntur eftir því hver væri ástæðan fyrir þeirri beiðni: „Ég bara tel manninn ekkert getað gefið mér fullnægjandi varnir í svona máli ... hefur hann mætt ... og sagst vera fyrir mína hönd án þess að ég hafi vitað af ...“ Við meðferð málsins hér fyrir dómi var því lýst yfir af hálfu ákærða að verjandinn hafi ekki brotið gegn starfsskyldum sínum, heldur hafi orðið trúnaðarbrestur milli þeirra. Með því að synja ákærða um að fá skipaðan annan verjanda í hans stað hafi verið brotið gegn rétti hans til að halda uppi vörnum með aðstoð verjanda að eigin vali sem meðal annars sé mælt fyrir um í c. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Samkvæmt 1. mgr. 34. gr. laga nr. 88/2008 skal verða við ósk sakaðs manns um að skipun verjanda hans verði afturkölluð og nýr verjandi skipaður í hans stað nema hætta sé á að mál tefjist af þeim sökum. Fyrir liggur að hefði verið fallist á ósk ákærða um skipun nýs verjanda hefði verið óhjákvæmilegt að efna til nýrrar aðalmeðferðar í málinu með enn frekari drætti á meðferð þess. Að því gættu og með vísan til þess að ekkert bendir til þess að verjandinn, sem skipaður var til að gegna þeim starfa að ósk ákærða, hafi ekki sinnt starfsskyldum sínum með fullnægjandi hætti verður ekki talið að gengið hafi verið gegn rétti ákærða til að halda uppi vörnum í málinu þótt ósk hans hafi verið synjað.

Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaði dómi er sakfelling ákærða reist að verulegu leyti á játningu hans sjálfs og sýnilegum sönnunargögnum. Af þeim sökum hefur niðurstaða um sakfellingu einungis ráðist öðrum þræði af mati héraðsdómara á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærða og vitna fyrir dómi. Meðal annars í því ljósi verður ekki litið svo á að ástæða hafi verið til að víkja í þessu máli frá þeirri meginreglu 2. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008 að einn héraðsdómari skuli skipa dóm í hverju máli. Sökum þess að dómarnir, sem héraðsdómarinn hafði áður kveðið upp, höfðu ekki verið ómerktir fyrir þá sök að niðurstaða hans um sönnunargildi munnlegs framburðar kynni að hafa verið röng, sem er skilyrði þess að niðurlagsákvæðið í 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 eigi við, var ekkert tilefni til að hann viki sæti við áframhaldandi meðferð málsins. Þá hafa heldur ekki verið færð rök fyrir því að hann hafi verið vanhæfur til að fara með málið af öðrum ástæðum, sbr. 6. gr. sömu laga.

Með skírskotun til þess, sem að framan er rakið, verður ekki fallist á kröfu ákærða um ómerkingu hins áfrýjaða dóms.

III

Samkvæmt 1. og 2. töluliðum ákæru eru ákærða gefin að sök fíkniefnabrot. Í 3., 4. og 5. töluliðum hennar er hann talinn hafa gerst sekur um margvísleg brot að kvöldi 21. júní 2009, þar á meðal tilraunir til sérstaklegra hættulegra líkamsárása, atlögur að opinberum starfsmönnum, eignaspjöll og hættubrot þar sem lífi og velferð fjölda fólks hafi verið stofnað í hættu að ástæðulausu.

Í c. lið 3. töluliðar ákæru er ákærði sagður hafa ekið á allt að 140 kílómetra hraða á klukkustund norður Bústaðaveg og Snorrabraut þar sem hámarkshraði var 50 kílómetrar á klukkustund. Ekki verður talið fullsannað að bifreið ákærða hafi verið ekið svo hratt umrætt sinn, en hins vegar er hafið yfir skynsamlegan vafa að hraði hennar hafi verið langt yfir 100 kílómetrar á klukkustund. Þar sem ákærði ók í umrætt skipti sannanlega meira en tvöfalt hraðar en heimilt var skiptir það atriði máli við ákvörðun um sviptingu ökuréttar, sbr. til hliðsjónar 4. mgr. 101. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 7. gr. laga nr. 69/2007.

Háttsemi sú, sem ákærða er gefin að sök í 3. tölulið ákæru, er meðal annars talin varða við 1. mgr. 4. gr. umferðarlaga. Samkvæmt því ákvæði skal vegfarandi sýna tillitssemi og varúð svo að eigi leiði til hættu eða valdi tjóni eða óþægindum, og þannig að eigi trufli eða tefji umferð að óþörfu. Einnig skal hann sýna þeim, sem búa eða staddir eru við veg, tillitsemi. Ákvæði þetta er svo almennt orðað að það getur ekki talist viðhlítandi refsiheimild að íslenskum rétti, sbr. 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Sökum þess verður ákærða ekki refsað fyrir brot á því.

Samkvæmt 4. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga skal því aðeins höfða mál út af broti á 1. mgr. sömu lagagreinar að sá, sem misgert var við, hafi krafist þess. Ekki kemur fram í gögnum málsins að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu eða annað til þess bært stjórnvald hafi krafist þess að höfðað væri mál á hendur ákærða vegna skemmda á lögreglubifreiðinni 07-211 sem honum er gefið að sök í 5. tölulið ákæru að vera valdur að svo að varði við 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga. Með vísan til 4. mgr. þeirrar lagagreinar, sbr. 1. mgr. 144. gr. laga nr. 88/2008, er þessum þætti ákærunnar því vísað frá héraðsdómi.

Að því virtu, sem að framan segir, og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á þá niðurstöðu hans að sakfella beri ákærða fyrir þá refsiverðu háttsemi, sem hann er ákærður fyrir, að undanskildum eignaspjöllum á lögreglubifreiðinni 07-211 samkvæmt 5. tölulið ákæru. Eru brot hans að öðru leyti réttilega færð til refsiákvæða, að því undanskildu að honum verður ekki refsað fyrir brot á 1. mgr. 4. gr. umferðarlaga samkvæmt 3. tölulið ákæru.

Brotin sem ákærði er sakfelldur fyrir samkvæmt 3., 4. og 5. töluliðum ákæru eru stórfelld og stofnaði hann með þeirri háttsemi, sem þar er lýst, lífi og heilsu fjölda fólks í hættu að tilefnislausu og á einkar ófyrirleitinn hátt. Ásetningur hans til að fremja brotin var einbeittur og mikil mildi að ekki fór mun verr. Með hliðsjón af því hve þung refsing er lögð við þessum brotum og að teknu tilliti til brota ákærða samkvæmt 1. og 2. töluliðum ákæru, svo og þess brots sem hann var sakfelldur fyrir með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2011, eru efni til að dæma hann til þyngri refsingar en gert var í hinum áfrýjaða dómi. Sé hins vegar litið til þess óhæfilega dráttar, sem orðið hefur á meðferð máls þessa og gerð hefur verið grein fyrir, verður ákvörðun héraðsdóms um fangelsisrefsingu hans staðfest. Frá refsingunni skal draga gæsluvarðhald sem ákærði sætti frá 22. til 29. júní 2009.

Með vísan til stórfelldra brota ákærða á ákvæðum umferðarlaga, þar á meðal brots á 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og ítrekaðra brota á 45. gr. a., skal hann sviptur ökurétti ævilangt á grundvelli 101. gr., sbr. 3. og 6. mgr. 102. gr. laganna. Eru því ekki efni til að ákveða upphafstíma sviptingarinnar.

Staðfest er ákvörðun hins áfrýjaða dóms um eignaupptöku.

Samkvæmt 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 skal ákærði greiða allan sakarkostnað í héraði, 677.998 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns sem ákveðin voru með hinum áfrýjaða dómi. Ennfremur skal ákærði greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um refsingu ákærða, H-kk-ef Þ-kk-ef, skal vera óraskað. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhald sem hann sætti frá 22. til 29. júní 2009.

Ákærði skal sviptur ökurétti ævilangt.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um eignaupptöku skal vera óraskað.

Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins, þar á meðal þann sakarkostnað sem ákveðinn var í héraði, svo og áfrýjunarkostnað, 473.839 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, K-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur.