302/2002

G var eigandi að um það bil helmings hlut í jörðinni K, en Ó og sex systkini þeirra áttu tæplega helmings hlut í jörðinni. Frá því að faðir systkinanna lést á árinu 1989 hafði Ó með höndum búrekstur á jörðinni á vegum dánarbús föður síns þar til á árinu 1995. Eftir það nýtti Ó að einhverju leyti mannvirki á jörðinni til búrekstrar á eigin vegum, að því er virtist með samþykki annarra systkina sinna en G. Á árunum 1996 og 1997 fékk hann jafnframt beingreiðslur vegna sauðfjárframleiðslu í skjóli greiðslumarks á jörðinni. Árið 2001 höfðaði G mál á hendur Ó til greiðslu skaðabóta vegna heimildarlausra afnota af eignarhluta sínum í jörðinni, þar með töldu ræktuðu landi og óræktuðu, mannvirkjum á henni og greiðslumarki. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að G hafi engar líkur leitt að því að kostur hafi í raun verið á að leigja jörðina og mannvirki á henni út til búrekstrar á umræddum tíma. Því hafi ekki verið hnekkt að flest hús á jörðinni og girðingar séu ófullnægjandi til slíkra afnota. Ekkert hafi verið leitt í ljós um að unnt hafi verið að leigja sérstaklega út íbúðarhús á jörðinni, enda sé að engu leyti tekið mið af því í forsendum matsgerðar, en um ástand hússins liggi ekki annað fyrir en sú staðhæfing Ó að það hafi verið óíbúðarhæft um árabil. Í málinu hafi heldur ekki komið nægilega fram í hvaða mæli Ó nýtti eignirnar, sem hér um ræðir, og hvort þau afnot hafi komið í veg fyrir að aðrir gætu hagnýtt sér þær. Að öllu þessu athuguðu hafi G ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna notkunar Ó á þessum eignum. Þá hafi hann ekki hnekkt því að hann hafi hvorki fyrr né síðar lagt stund á sauðfjárbúskap á jörðinni. Hafi hann ekki sýnt fram á að nýting Ó á öllu greiðslumarki jarðarinnar til að fá beingreiðslur árin 1996 og 1997 hafi orðið sér til tjóns. Var Ó sýknaður af kröfu G.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. júlí 2002. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 443.360 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. júní 1998 til 11. júlí 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins urðu aðilar þess ásamt sex systkinum sínum sameigendur að jörðinni Króki á Kjalarnesi við opinber skipti á dánarbúi G-kk-ef H-kk-ef G-kk-ef og G-kvk-ef K-x-x S-kvk-þgf, en áfrýjandi átti fyrir helmingshlut í jörðinni og nokkrum mannvirkjum á henni. Skiptayfirlýsing um þessi eignarréttindi aðilanna og systkina þeirra var upphaflega gerð 16. maí 1995, en hún var síðan leiðrétt um tiltekin atriði með nýrri skiptayfirlýsingu 28. nóvember 1996. Samkvæmt henni var áfrýjandi að loknum skiptunum orðinn eigandi að 52,08335% hlut í jörðinni, ræktuðu landi, íbúðarhúsi, fjósi, hlöðu, votheysturni og haughúsi, en stefndi og önnur systkin þeirra eigendur að samtals 47,91665% af sömu eignum. Á landi jarðarinnar voru fleiri mannvirki, sem í gögnum málsins hafa verið kölluð skúr, nýrra fjós og gamalt íbúðarhús með heitinu Litli Krókur. Hlutur áfrýjanda í þessum mannvirkjum varð 4,1667%, en stefnda og hinna systkinanna alls 95,8333%. Hinn 29. desember 1995 lagði skiptastjóri í dánarbúinu út bústofn í eigu þess að arfi til stefnda og fimm systkina hans, en áfrýjandi var ekki í þeirra hópi. Fékk hver þessara erfingja 16,67% hlut í bústofninum, sem var nánar tiltekið 76 ær, 19 lömb eða gemlingar og 1 hrútur. Fram er komið að stefndi eignaðist síðar hlut samerfingja sinna í bústofninum. Þá liggur fyrir í málinu afsal 3. júní 1996 frá öllum sex systkinum aðilanna til stefnda fyrir rétti þeirra til greiðslumarks á jörðinni.

Óumdeilt er í málinu að frá því að faðir aðilanna lést í nóvember 1989 hafði stefndi með höndum búrekstur á jörðinni á vegum fyrrnefnds dánarbús þar til á árinu 1995. Eftir það nýtti stefndi að einhverju leyti mannvirki á jörðinni til búrekstrar á eigin vegum, að virðist með samþykki annarra systkina sinna en áfrýjanda. Stefndi fékk jafnframt á árunum 1996 og 1997 beingreiðslur vegna sauðfjárframleiðslu í skjóli greiðslumarks á jörðinni til samræmis við ákvörðun Framleiðsluráðs landbúnaðarins 10. september 1996 um að hann skyldi skráður handhafi þeirra. Stefndi heldur því fram að þrátt fyrir þennan búskap sinn hafi áfrýjandi átt kost á að hafa not af jörðinni. Hafi áfrýjandi þannig allt frá árinu 1995 stundað þar heyskap eins og hann hafi kosið.

Áfrýjandi leitaði 24. maí 1996 heimildar til að fá stefnda borinn út af jörðinni. Beiðni áfrýjanda um þetta var hafnað með dómi Hæstaréttar 27. ágúst 1996, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 2384. Aftur leitaði áfrýjandi heimildar til útburðargerðar og var hún í það sinn veitt með dómi Hæstaréttar 3. nóvember 1997, sbr. dómasafn 1997, bls. 3137, en þó þannig að hún náði aðeins til lands jarðarinnar og áðurnefndra mannvirkja á henni, sem áfrýjandi átti meirihluta í. Útburðargerð fór fram eftir þessari heimild 12. janúar 1998 og voru áfrýjanda þá jafnframt fengin umráð jarðarinnar og umræddra mannvirkja. Stefndi leitaði í framhaldi af þessu úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur um gerðina. Með úrskurði dómsins 18. mars 1998, sem ekki var kærður til Hæstaréttar, var gerðin felld úr gildi að því er varðaði þann þátt hennar að áfrýjanda væru veitt umráð jarðarinnar og mannvirkja, en að öðru leyti var gerðin látin standa óbreytt. Upp frá þessu mun stefndi ekki hafa notað til búskapar jörðina eða önnur mannvirki á henni en nýrra fjósið, sem hann og önnur systkin hans en áfrýjandi hafa átt meirihluta í og útburðargerðin tók þannig ekki til.

Með bréfi til Framleiðsluráðs landbúnaðarins 7. apríl 1998 krafðist áfrýjandi þess að felld yrði niður skráning stefnda sem handhafa beingreiðslna á grundvelli greiðslumarks jarðarinnar. Fyrir liggur að framkvæmdanefnd framleiðsluráðsins ákvað 10. júlí 1998 að greiðslumark sauðfjár á jörðinni yrði frá 1. janúar sama árs skráð í tvennu lagi, þannig að nýting stefnda yrði takmörkuð við 93,6 ærgilda greiðslumark. Þessari niðurstöðu skaut áfrýjandi 4. ágúst 1998 til svokallaðrar úrskurðarnefndar greiðslumarks, sem ákvað í úrskurði 2. október sama árs að frá fyrrgreindum tíma að telja skyldi hlutur stefnda takmarkast við 70,53 ærgilda greiðslumark.

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi höfðaði stefndi mál á hendur áfrýjanda haustið 1998 til heimtu skaðabóta vegna atvika, sem tengdust deilum þeirra um jörðina. Undir rekstri þess aflaði áfrýjandi matsgerðar dómkvadds manns 11. júní 1999 til stuðnings gagnkröfu, sem hann hafði þar uppi til skuldajafnaðar. Í matsgerðinni var nánar tiltekið metið samkvæmt beiðni áfrýjanda hvert væri hæfilegt leigugjald á mánuði fyrir í fyrsta lagi landbúnaðarafnot af jörðinni Króki og mannvirkjum á henni á tímabilinu frá 16. maí 1995 til 11. janúar 1998, í öðru lagi afnot íbúðarhúss á jörðinni á sama tímabili, í þriðja lagi „afnot af 147,2 ærgilda greiðslumarki jarðarinnar Króks árin 1996 og 1997” og í fjórða lagi not af mannvirkjum, sem fyrrgreind útburðargerð tók ekki til, á tímabilinu frá 11. janúar 1998 og þar til matsgerð var lokið. Því máli lauk með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 1999, þar sem áfrýjandi var sýknaður af kröfu stefnda án þess að gagnkrafa hans á grundvelli matsgerðarinnar kæmi efnislega til úrlausnar.

II.

Í málinu krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 443.360 krónur í skaðabætur vegna heimildarlausra nota af eignarhluta áfrýjanda í jörðinni Króki, þar með töldu ræktuðu landi og óræktuðu, mannvirkjum á henni og greiðslumarki. Í kröfu þessari, sem sundurliðuð er í héraðsdómi, styðst áfrýjandi við niðurstöðu áðurnefndrar matsgerðar um hæfilegt leigugjald fyrir einstakar eignir og réttindi, en miðar þó kröfuna aðeins við hlutfall af leigugjaldinu, sem svarar til eignarhluta hans í þeim.

Að því leyti, sem áfrýjandi reisir kröfu sína á niðurstöðum matsgerðarinnar um leigugjald fyrir „landbúnaðarafnot af jörðinni Króki ásamt húsakosti”, svo sem þar var komist að orði, á tímabilinu frá 16. maí 1995 til 11. janúar 1998 og jafnframt fyrir hluta mannvirkja þar eftir síðastgreindan dag, er til þess að líta að hann hefur engar líkur leitt að því að kostur hefði í raun verið á að leigja þessar eignir út til búrekstrar á umræddum tíma. Er þess og að gæta að því hefur ekki verið hnekkt, sem stefndi heldur fram, að flest hús á jörðinni og girðingar séu ófullnægjandi til slíkra afnota. Ekkert hefur verið leitt í ljós um að unnt hefði verið að leigja sérstaklega út íbúðarhús á jörðinni, enda er að engu leyti tekið mið af því í forsendum matsgerðar, en um ástand hússins liggur ekki annað fyrir en sú staðhæfing stefnda að það hafi verið óíbúðarhæft um árabil. Í málinu hefur heldur ekki komið nægilega fram í hvaða mæli stefndi nýtti eignirnar, sem hér um ræðir, og hvort þau afnot hafi komið í veg fyrir að aðrir gætu hagnýtt sér þær. Að öllu þessu athuguðu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna notkunar stefnda á þessum eignum.

Í málatilbúnaði stefnda er meðal annars staðhæft að áfrýjandi hafi hvorki fyrr né síðar lagt stund á sauðfjárbúskap á jörðinni Króki. Þessu hefur áfrýjandi ekki hnekkt. Eins og málið liggur fyrir verður því ekki séð hvernig áfrýjandi hefði getað krafist beingreiðslna á grundvelli greiðslumarks sauðfjár á jörðinni á árunum 1996 og 1997, ef stefndi hefði ekki einn verið skráður handhafi þeirra á því tímabili. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu áfrýjanda að hann hafi ekki getað hagnýtt sér það greiðslumark á jörðinni, sem kom ekki í hlut stefnda með áðurnefndum úrskurði 2. október 1998, enda væri áfrýjanda ekki fært að selja það eða ráðstafa því á annan hátt án samþykkis annarra eigenda að jörðinni. Ekkert liggur fyrir um að áfrýjanda hefði frekar verið þetta unnt á árinu 1996 eða 1997. Að þessu virtu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að nýting stefnda á öllu greiðslumarki jarðarinnar til að fá beingreiðslur umrædd ár hafi orðið sér til tjóns.

Í héraðsdómsstefnu kom skýrlega fram af hálfu áfrýjanda að með málsókn þessari leiti hann skaðabóta úr hendi stefnda vegna þeirra atvika, sem áður greinir, svo og að krafa hans væri reist „á almennu skaðabótareglunni utan samninga.” Með málatilbúnaði áfrýjanda á síðari stigum hefur þessum grundvelli málsins ekki verið breytt. Samkvæmt framansögðu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að háttsemi stefnda hafi bakað sér tjón. Þegar af þeirri ástæðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, G-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf, greiði stefnda, Ó-kk-þgf G-kk-þgf, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.