428/2005

Ó og S, sem báðir voru skráðir framkvæmdastjórar félagsins M ehf, voru sakfelldir fyrir brot gegn 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 með því að hafa á árinu 2003 ekki staðið réttilega skil á 29.402.558 krónum í virðisaukaskatt og 26.086.405 krónum í staðgreiðslu opinberra gjalda. Greitt hafði verið inn á skuldir félagsins og kom því til álita hvort staðin hefði verið skil á verulegum hluta skattfjárhæðanna í skilningi 2. málsl. greinanna þannig að fyrirmæli þeirra um fésektarlágmark ættu ekki við. Talið var að þessi undantekning frá sektarlágmarkinu næði einungis til þeirra gjaldatímabila, sem greidd hefðu verið að fullu eða verulegu leyti fyrir útgáfu ákæru, en ekki til þeirra, sem eftir stæðu. Lagt var til grundvallar að fjárhæðum, sem ráðstafað hafði verið til greiðslu álags á vanskilafé og á staðgreiðslu opinberra gjalda Ó og S, ættu að skoðast sem innborgun inn á höfuðstól og dráttarvexti skuldanna. Að teknu tilliti til þessa var talið að fésektarlágmark 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 næði ekki til vanskila virðisaukaskatts frá fyrsta og öðru gjaldatímabili 2003. Sá hluti af þriðja gjaldatímabilinu, sem taldist greiddur, náði ekki þeim þriðjungi skuldarinnar, sem til þurfti svo hún teldist greidd að verulegum hluta. Varð því að líta svo á að sektarlágmarkið næði til vanskila á öllum gjöldum þess tímabils svo og tveggja annarra gjaldatímabila sem vangoldin voru. Þá var talið að fésektarlágmark 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 næði einungis til vanskila á opinberum gjöldum starfsmanna félagsins fyrir júlí til desember 2003. Samkvæmt þessu náði fésektarlágmark ákvæðanna til vanskila á gjöldum er námu samtals 32.631.516 krónum. Með hliðsjón af þessari fjárhæð var talið óhjákvæmilegt að líta svo á að brotin væru meiri háttar í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga. Voru Ó og S því dæmdir í fjögurra mánaða skilorðsbundið fangelsi, auk þess sem þeim var hvorum um sig gert að greiða 34.000.000 krónur í sekt en sæta ella fangelsi í 7 mánuði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. september 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur en til vara, komi til sýknu annars ákærðu, verði fangelsisrefsing hins staðfest en fésekt hans þyngd.

Ákærðu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara er þess krafist að ákærði S-kk-nf S-kk-nf verði sýknaður og refsing ákærða Ó-kk-ef Ó-kk-ef milduð, en til þrautavara að refsing ákærða S-kk-ef verði milduð.

I.

Engin haldbær rök eru fyrir frávísunarkröfu ákærðu og er henni hafnað.

Svo sem nánar greinir í héraðsdómi gaf ríkislögreglustjóri út ákæru 22. desember 2004 á hendur ákærðu báðum sem framkvæmdastjórum og ákærða S-kk-þgf sem stjórnarmanni Merkingar ehf., sem fékk heitið Meco ehf. á árinu 2004, fyrir að hafa ekki staðið tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti félagsins á tímabilunum frá janúar til október 2003, samtals 29.402.558 krónur, og staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið hafi verið eftir af launum starfsmanna félagsins, annarra en ákærðu, á öllum gjaldatímabilum sama árs, samtals 26.086.405 krónur. Fyrir liggur í málinu að bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 16. apríl 2004.

Ákærði S-kk-nf styður sýknukröfu sína með því að hann hafi hvorki starfað sem framkvæmdastjóri né stjórnarmaður Merkingar ehf., þrátt fyrir að hafa verið skráður sem slíkur í hlutafélagaskrá.

Ákærðu styðja kröfur sínar um mildun refsingar við ákvæði 8. og 9. töluliðar 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, svo og 1. gr. og 3. gr. laga nr. 134/2005, sem breytt hafi 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Eftir þessar breytingar sé mælt svo fyrir að fésektarlágmark 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 eigi ekki við hafi brot einskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindri staðgreiðslu opinberra gjalda samkvæmt skilagrein eða virðisaukaskatti samkvæmt virðisaukaskattskýrslu, enda hafi verið staðin skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur séu miklar. Ágreiningslaust sé í máli þessu að staðgreiðsla opinberra gjalda og virðisaukaskattur hafi réttilega verið tilgreindur í skilagreinum og skýrslum til innheimtumanns ríkissjóðs og það skilyrði laganna sé því uppfyllt. Annað skilyrði laganna sé að staðin hafi verið skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur séu miklar. Samkvæmt ákæru hafi skuld ársins 2003 vegna staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatts numið samtals 55.488.963 krónum. Eftir málatilbúnaði ákæruvaldsins hafi samtals 26.482.938 krónur af þeirri fjárhæð verið greiddar eftir gjalddaga og fyrir útgáfu ákæru, en ákærðu telji að um hærri fjárhæð sé að ræða. Þar vanti bæði greiðslu að fjárhæð 3.997.085 krónur, sem innheimtumaður hafi ráðstafað inn á önnur opinber gjöld, auk þess sem rúmlega 3.000.000 krónur af því, sem ákæruvaldið telur vangreitt af virðisaukaskatti, hafi átt rætur að rekja til reikninga félagsins, sem ekki hafi fengist greiddir. Hvort heldur sé miðað við hina lægri eða hærri fjárhæð telja ákærðu að skilyrði laganna um verulegan hluta skattfjárhæðar sé fullnægt.

II.

Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærðu fyrir brot gegn 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995, og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995.

Með 1. gr. og 3. gr. laga nr. 134/2005 var eins og áður greinir bætt nýjum málsliðum við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. Þeir eru efnislega samhljóða á þá leið að fésektarlágmark samkvæmt þessum málsgreinum eigi ekki við hafi brot einskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindri staðgreiðslu opinberra gjalda samkvæmt skilagrein eða virðisaukaskatti samkvæmt virðisaukaskattskýrslu, „enda hafi verið staðin skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur eru miklar.“ Af athugasemdum, sem fylgdu upphaflegu lagafrumvarpi sem leiddi til þessarar breytingar á ákvæðunum, má ráða að hún hafi verið gerð sökum þess að rétt hafi þótt að gera greinarmun á viðurlögum vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatti, sem rakin verði til greiðsluerfiðleika, og öðrum brotum, sem 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 taka til.

Samkvæmt 2. gr. almennra hegningarlaga ber, hafi refsilöggjöf breyst frá því að verknaður var framinn og til þess er dómur gengur, að dæma eftir nýrri löggjöf bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu. Verður þá að taka afstöðu til þess hvort ákærðu hafi fullnægt því skilyrði hinna breyttu lagaákvæða að hafa staðið skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða hvort málsbætur séu miklar.

Þegar virt er hvað löggjafinn hafi átt við með orðunum „verulegum hluta skattfjárhæðar“ verður ekki annað ráðið af lögskýringargögnum en að skýra beri orð þessara lagaákvæða eftir hljóðan þeirra. Líta verður til þess að samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, eins og henni var breytt með 1. gr. laga nr. 134/2005, gildir sú nýja regla, sem þar var leidd í lög, um tilvik, þegar brot felst í því einu að standa ekki skil á réttilega tilgreindum gjöldum samkvæmt skilagrein, og er síðastgreint orð haft þar í eintölu. Eins er um ákvæði 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, en breyting sú, sem gerð var á því með 3. gr. laga nr. 134/2005, einskorðast við brot, sem felast í því að hafa ekki staðið skil á gjöldum „samkvæmt virðisaukaskattsskýrslu“. Af þessu verður að álykta að skoða verði gjöld samkvæmt hverri skilagrein vegna staðgreiðslu opinberra gjalda eða hverri virðisaukaskattsskýrslu fyrir sig með tilliti til þess hvort þau hafi verið greidd eftir eindaga að öllu leyti eða einhverju. Orðin „verulegum hluta skattfjárhæðar“ eiga þannig við hvert gjaldatímabil fyrir sig og fjárhæðina, sem þá bar að greiða, en sú undantekning frá fésektarlágmarki, sem nú er mælt fyrir um, sbr. 1. gr. og 3. gr. laga nr. 134/2005, nær þá til þeirra gjaldatímabila, sem greidd hafa verið að fullu eða að verulegu leyti fyrir útgáfu ákæru, og ekki til þeirra, sem eftir standa.

Í ákæru er miðað við að virðisaukaskattur Merkingar ehf. hafi á fimm gjaldatímabilum frá janúar til október 2003 numið samtals 29.402.558 krónum. Frá 5. júní til 19. desember 2003 hafi félagið alls greitt 11.757.180 krónur upp í virðisaukaskatt frá þessum tímabilum. Af þeirri fjárhæð hafi verið gerð skil á höfuðstól skuldar tveggja fyrstu tímabilanna, samtals 9.269.346 krónur, og 982.236 krónur greiðst inn á höfuðstól þess þriðja. Eftirstöðvum innborgana, 1.505.598 krónum, hafi verið ráðstafað til greiðslu 10% álags samkvæmt 27. gr. laga nr. 50/1988 og dráttarvaxta af ógreiddum virðisaukaskatti tveggja fyrstu tímabilanna. Standi þá eftir skuld vegna fjórða og fimmta gjaldatímabils 2003, samtals að höfuðstól 11.328.889 krónur, svo og ógreiddur hluti höfuðstóls frá þriðja tímabilinu, 7.822.087 krónur, eða alls 19.150.976 krónur. Þá er í ákæru miðað við að staðgreiðsla opinberra gjalda starfsmanna félagsins á tólf gjaldatímabilum frá janúar til desember 2003 hafi samtals verið 29.634.131 króna. Af þeirri fjárhæð hafi staðgreiðsla vegna ákærða Ó-kk-ef verið 1.660.635 krónur, en ákærða S-kk-ef 1.887.091 króna. Ákærðu eru ekki bornir sökum fyrir að hafa ekki staðið skil á staðgreiðslu eigin opinberra gjalda og tekur ákæran því til 26.086.405 króna, sem varða aðra starfsmenn félagsins. Á tímabilinu frá 19. júní til 16. október 2003 greiddi félagið samtals 14.725.758 krónur inn á staðgreiðslu opinberra gjalda á því ári. Þar af ráðstafaði innheimtumaður samtals 12.754.046 krónum til greiðslu á höfuðstól skuldarinnar vegna mánaðanna frá janúar til og með maí 2003, þar á meðal staðgreiðslu opinberra gjalda ákærðu, alls 1.469.032 krónur. Eftirstöðvum innborgana, 1.971.712 krónum, var varið til greiðslu 10% álags af vanskilafé samkvæmt 1. tölulið 2. mgr. 28. gr. laga nr. 45/1987 og dráttarvaxta af skuld vegna staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir janúar til maí 2003. Af hálfu ákæruvaldsins er því litið svo á að staðgreiðsla opinberra gjalda annarra starfsmanna Merkingar ehf. en ákærðu fyrir mánuðina frá júní til desember, samtals 14.801.391 króna, sé samkvæmt þessu ógreidd.

Samkvæmt fordæmum við úrlausn refsimála vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatti ber að leggja til grundvallar að innborgun á slíkar skuldir verði þar ekki ráðstafað til greiðslu álags á vanskilafé eða staðgreiðslu opinberra gjalda þess, sem ákærður er, heldur komi til lækkunar á höfuðstól skuldarinnar og dráttarvaxta af henni. Því til samræmis verður að líta svo á að álag, sem Merking ehf. greiddi vegna vanskila á virðisaukaskatti tveggja fyrstu gjaldatímabila ársins 2003, samtals 926.934 krónur, eigi að skoðast sem innborgun væri inn á höfuðstól skuldar vegna þriðja gjaldatímabilsins, sem áðurnefndar 982.236 krónur greiddust að öðru leyti inn á. Virðisaukaskattur félagsins á því tímabili var að höfuðstól 8.804.323 krónur, sem telst samkvæmt þessu greiddur að því er varðar 1.909.170 krónur. Sú fjárhæð nær ekki þeim þriðjungi skuldarinnar, sem til þyrfti svo að hún teldist greidd að verulegum hluta í skilningi 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 3. gr. laga nr. 134/2005. Verður því að líta svo á að undir fésektarlágmark þessa ákvæðis falli viðurlög vegna vanskila á öllum gjöldum frá þriðja, fjórða og fimmta gjaldatímabili 2003 að fjárhæð samtals 20.133.212 krónur. Þá verður til samræmis við áðurgreint að líta svo á að álag, sem Merking ehf. greiddi vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna frá janúar til maí 2003, samtals 1.275.403 krónur, eigi að skoðast sem innborgun á höfuðstól skuldar vegna júnímánaðar á sama ári. Eins verður að fara með staðgreiðslu opinberra gjalda ákærðu frá fimm fyrstu mánuðum ársins, áðurnefndar 1.469.032 krónur. Til samans nema þessar fjárhæðir 2.744.435 krónum, sem nægja til þess að skuld vegna næsta gjaldatímabils, sem var að höfuðstól 2.303.087 krónur, megi hér teljast að fullu greidd. Það, sem eftir stendur af fyrrnefndu fjárhæðinni, gæti á hinn bóginn ekki talist greiðsla á verulegum hluta skuldar vegna sjöunda gjaldatímabils ársins 2003, sem var að höfuðstól 1.755.986 krónur. Undir fésektarlágmark 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 134/2005, falla viðurlög vegna vanskila á allri staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna félagsins, annarra en ákærðu, fyrir júlí til desember 2003, en þau námu samtals 12.498.304 krónum.

Samkvæmt framansögðu gildir fésektarlágmark 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um vanskil á gjöldum, sem í máli þessu nema samtals 32.631.516 krónum. Verður því að taka mið af þessari fjárhæð þegar ákærðu er ákveðin sekt, enda verður ekki séð að niðurlagsorð ákvæðanna um sérstakar málsbætur eigi hér við. Til viðbótar verður að ákveða ákærðu sekt vegna vanskila á þeim gjöldum, sem greidd voru eftir eindaga en fyrir útgáfu ákæru, en samkvæmt framansögðu teljast þau alls 24.326.479 krónur.

Vegna þeirrar fjárhæðar á vanskilum virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna Merkingar ehf., sem ekki hafði greiðst fyrir útgáfu ákæru, er óhjákvæmilegt að líta svo á að brot ákærðu hafi verið meiri háttar í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga. Ber af þeim sökum að ákveða þeim fangelsisrefsingu, sem er hæfilega ákveðin 4 mánuðir og verður hún bundin skilorði eins og í dómsorði segir. Með vísan til þess, sem að framan greinir, verður hvorum ákærða fyrir sig gert að greiða sekt að fjárhæð 34.000.000 krónur innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í 7 mánuði.

Ákærðu greiði allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun á báðum dómstigum, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærðu, Ó-kk-nf Ó-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf, sæti hvor um sig fangelsi í 4 mánuði, en fresta skal fullnustu þeirrar refsingar og hún falla niður að liðnum 2 árum frá uppsögu þessa dóms haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.

Ákærðu greiði hvor um sig 34.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa að telja, en sæti ella fangelsi í 7 mánuði.

Ákærðu greiði sameiginlega sakarkostnað málsins i héraði og fyrir Hæstarétti, 696.453 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, H-kk-ef K-kk-ef hæstaréttarlögmanns, samtals 659.850 krónur.