385/2017

L höfðaði mál gegn M til heimtu skuldar samkvæmt níu skuldabréfum sem H gaf út á árunum 1986 til 1989 og M hafði gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Námslok H voru árið 1989 og við þau voru lánin sameinuð í eitt lán. Árið 1994 hóf H nám að nýju og gaf hún þá út skuldabréf til L sem M gekkst einnig í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Höfðu lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna þá leyst af hólmi eldri lög nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki. Í lögum nr. 21/1992 var mælt svo fyrir um að stæði lántaki í skuld við L vegna námslána sem tekin hefðu verið eftir reglum þeirra laga og einnig í skuld vegna námslána sem tekin höfðu verið eftir reglum eldri laga nr. 72/1982 skyldi skuldin sem lyti ákvæðum laga nr. 21/1992 fyrst endurgreidd að fullu og greiðsla af eldri skuldinni frestast þar til það hefði verið gert. L kvaðst hafa hætt tilraunum til innheimtu á skuld samkvæmt skuldabréfinu frá 1994 og í framhaldi af því hefði skuld samkvæmt eldra skuldabréfinu verið tekin aftur til innheimtu á árinu 2012. Ekkert fékkst hins vegar greitt af skuldinni og höfðað L því á árinu 2013 mál til heimtu hennar á hendur H og M en því var vísað frá héraðsdómi. Höfðaði L síðan mál þetta á hendur M á árinu 2016. Í dómi Hæstaréttar kom fram að fyrirmæli 18. gr. laga nr. 21/1992 tækju eingöngu mið af tilvikum þar sem skuld við L vegna námsláns eftir ákvæðum laga nr. 21/1992 fengist greidd að fullu en hvergi væri nokkuð sagt um afdrif eldri skuldar ef viðleitni til innheimtu þeirri yngri bæri ekki árangur og enn síður hvað þyrfti nánar að koma til svo að unnt væri að slá föstu að yngri skuldin fengist ekki greidd. Ófært væri að L gæti gagnvart ábyrgðarmanni á skuld sem stofnað var til í tíð laga nr. 72/1982 haft í þeirri aðstöðu sjálfdæmi um hvenær sá tími gæti talist vera kominn að hefja mætti innheimtu á henni vegna árangurslausrar innheimtu á yngri skuld. Yrði því að leggja til grundvallar að L hefði borið að gera það þegar eftirstöðvar kröfu hans á hendur H samkvæmt skuldabréfinu frá 1994 voru allar gjaldfallnar vegna vanskila á greiðslu afborgunar á gjalddaga á árinu 2002. Þegar L höfðaði fyrrgreint mál á hendur M árið 2013 hefði löngu verið liðinn fjögra ára fyrningartími kröfu hans á hendur henni samkvæmt 3. tölulið 3. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Var M því sýknuð af kröfu L.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. júní 2017. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 4.013.038 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. ágúst 2013 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 22. ágúst 2017. Hún krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sýknu hennar af kröfu aðaláfrýjanda en að því frágengnu að fjárhæð þeirrar kröfu verði lækkuð. Í öllum tilvikum krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins tók H-kvk-nf B-kvk-nf M-kvk-nf námslán hjá aðaláfrýjanda á árunum 1986 til 1989 og gaf út vegna þeirra níu skuldabréf sem hvert um sig var auðkennt með bókstafnum T og mismunandi númerum eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Gagnáfrýjandi gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir endurgreiðslu lána samkvæmt skuldabréfunum öllum, en hún er móðir lántakanda. Samkvæmt skilmálum skuldabréfanna sem gefin voru út á grundvelli þágildandi laga nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki var fjárhæð þeirra bundin lánskjaravísitölu en þau báru ekki vexti. Endurgreiðsla láns átti að hefjast þremur árum eftir námslok og fara fram með árlegum greiðslum sem ákveðnar yrðu í tvennu lagi, annars vegar sem föst greiðsla með tiltekinni fjárhæð sem skyldi innt af hendi 1. mars ár hvert og hins vegar sem svonefnd viðbótargreiðsla sem tæki á nánar tiltekinn hátt mið af útsvarsstofni lánþegans á næsta ári á undan, en standa átti skil á henni 1. september á hverju ári. Ljúka átti endurgreiðslu lánsins á 40 árum en dygðu ekki afborganir fyrir fullri greiðslu áttu eftirstöðvar skuldar að falla niður að þeim tíma liðnum. Í skuldabréfunum sagði að endurgreiðslur væru lögtakskræfar ef vanskil yrðu. Þá sagði enn fremur að stæði lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana á réttum tíma væri lánið allt gjaldfallið án uppsagnar. Í samræmi við 3. mgr. 7. gr. laga nr. 72/1982 ákvað aðaláfrýjandi að námslok H-kvk-ef hafi orðið vorið 1989 en við þau voru lánin sameinuð í eitt lán sem fékk númerið S-921293. Virðist fjárhæð lánsins hafa þannig numið 1.635.173 krónum að meðtöldum áföllnum verðbótum á fyrsta gjalddaga þess 1. mars 1992. Vanskil urðu á greiðslu þeirrar afborgunar og jafnframt þeirrar næstu 1. september sama ár en þær voru á hinn bóginn greiddar 12. nóvember 1993. Þá kveður aðaláfrýjandi H-kvk-þf hafa fengið hjá sér undanþágu frá afborgunum af láninu sem voru á gjalddaga á árunum 1993 og 1994 vegna veikinda hennar og bágrar stöðu, sbr. 5. mgr. 8. gr. laga nr. 72/1982, og hafi því lánið talist vera í skilum eftir greiðslurnar í nóvember 1993.

Aðaláfrýjandi kveður H-kvk-þf hafa hafið nám að nýju á árinu 1994 og fengið af þeim sökum áfram undanþágu frá afborgunum eftir framangreindri heimild á meðan það nám stóð yfir. Á þeim tíma höfðu lög nr. 21/1992 leyst af hólmi áðurnefnd lög nr. 72/1982 og tók H-kvk-nf í nýju námi sínu frekari lán hjá aðaláfrýjanda sem lutu ákvæðum nýju laganna. Gaf H-kvk-nf út í því skyni skuldabréf til aðaláfrýjanda 8. október 1994 sem fékk auðkennið R-010842 og gekkst gagnáfrýjandi í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuld samkvæmt því auk þess sem hún var umboðsmaður H-kvk-ef við lántöku í skjóli bréfsins. Fjárhæð skuldar samkvæmt skuldabréfinu var bundin lánskjaravísitölu og átti að bera breytilega vexti sem yrðu þó ekki hærri en 3% á ári. Endurgreiðslur áttu að fara fram með áþekkum hætti og lýst var í skuldabréfum fyrir eldri lánum H-kvk-ef og hefjast tveimur árum eftir námslok en miðað var þó við að lánið yrði endurgreitt að fullu og var ekki settur hámarkstími til þess. Í skuldabréfinu var mælt fyrir um heimild til að gera fjárnám fyrir kröfu samkvæmt því án undangengins dóms eða sáttar, sbr. 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, og sagði þar jafnframt að ef ekki yrði staðið í skilum með greiðslu afborgana væri lánið gjaldfellt án sérstakrar uppsagnar. Aðaláfrýjandi kveður H-kvk-þf hafa lokið þessu nýja námi á árinu 1996 og hafi þá heildarfjárhæð lána til hennar í því námi, 2.096.488 krónur, verið fært inn á skuldabréf R-010842. Því til samræmis hafi fyrsti gjalddagi afborgunar af því skuldabréfi átt að verða 1. mars 1999 en afborganir af eldra láninu S-921293 að hefjast á ný 1. mars 1997. Hún hafi á hinn bóginn sótt um að verða undanþegin afborgunum af síðastnefnda láninu af heilsufarsástæðum á árunum 1997 og 1998 og hafi aðaláfrýjandi orðið við því.

Í lögum nr. 21/1992 sem tóku samkvæmt framansögðu til skuldabréfs H-kvk-ef frá 8. október 1994 var mælt svo fyrir í 18. gr. að væri skuldari samkvæmt þeim lögum jafnframt að endurgreiða námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982 eða eldri lögum skyldi hann fyrst endurgreiða að fullu lán sem tekin hefðu verið eftir lögum nr. 21/1992 en greiðslur af eldri námsskuldum skyldu frestast þar til þau lán væru að fullu greidd. Þessu til samræmis kveðst aðaláfrýjandi hafa krafið H-kvk-þf um afborganir eingöngu af skuldabréfi R-010842 frá og með gjalddaga 1. mars 1999 en engra afborgana krafist af skuldabréfi S-921293 eftir að hann hafi fallist á umsókn hennar um að verða undanþegin þeim 1997 og 1998. Óumdeilt er að gagnáfrýjanda var ekki kynnt þetta sem ábyrgðarmanni á skuld samkvæmt skuldabréfi S-921293. Eftir gögnum málsins greiddi H-kvk-nf afborganir af skuldabréfi R-010842 á árunum 1999, 2000 og 2001 en upp frá því virðist það skuldabréf hafa verið í vanskilum. Með beiðni 22. nóvember 2004 leitaði aðaláfrýjandi eftir fjárnámi hjá bæði H-kvk-þgf og gagnáfrýjanda fyrir skuld samkvæmt skuldabréfi R-010842 sem hann kvað þá vera að höfuðstól 2.691.589 krónur. Fjárnám var gert á þessum grunni í fasteign gagnáfrýjanda 15. desember 2004 en aðaláfrýjandi fylgdi því ekki frekar eftir með kröfu um nauðungarsölu á eigninni. Þá var fjárnám gert eftir þessari beiðni hjá H-kvk-þgf 9. janúar 2006 og lauk því án árangurs en aðaláfrýjandi segir hana hafa í nokkur skipti innt af hendi greiðslur inn á skuld sína, síðast í apríl 2007. Aðaláfrýjandi kveðst hafa hætt tilraunum til innheimtu á skuld samkvæmt skuldabréfi R-010842 og sett hana „á svokallaða kröfuvakt“. Í framhaldi af því hafi skuld samkvæmt skuldabréfi S-921293 verið tekin aftur til innheimtu og krafa verið gerð um greiðslu á gjalddaga 1. mars 2012. Ekkert hafi fengist greitt af skuldinni og höfðaði aðaláfrýjandi því mál til heimtu hennar á hendur H-kvk-þgf og gagnáfrýjanda 12. ágúst og 11. september 2013. Því máli var vísað frá héraðsdómi með dómi Hæstaréttar 22. október 2015 í máli nr. 153/2015. Höfðaði aðaláfrýjandi þá mál þetta gegn gagnáfrýjanda um sömu kröfu 15. apríl 2016.

II

Fyrir héraðsdómi gerði gagnáfrýjandi þá kröfu að máli þessu yrði vísað frá dómi en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 17. nóvember 2016. Gagnáfrýjandi leitar nú endurskoðunar þeirrar niðurstöðu með aðalkröfu sinni hér fyrir dómi. Fallist er á það með aðaláfrýjanda að hann hafi nægilega bætt úr þeirri vanreifun sem varð til þess að fyrra máli hans var vísað frá héraðsdómi. Ekki verður litið svo á að aðaláfrýjandi sé hér bundinn af þeim grundvelli sem hann lagði að fyrra máli sínu og geti ekki af þeim sökum haft nú uppi frekari málsástæður en hann gerði þar. Er þá til þess að líta að í fyrra málinu fékkst ekki efnisleg úrlausn um kröfur aðaláfrýjanda og hefur því dómur Hæstaréttar 2. apríl 2004 í máli nr. 100/2004 ekki fordæmisgildi hér. Er því hafnað kröfu gagnáfrýjanda um að málinu verði vísað frá héraðsdómi.

III

Við úrlausn málsins verður að gæta að því að réttarsamband aðilanna sem mál þetta varðar myndaðist með því að gagnáfrýjandi gekkst með áritun á níu skuldabréf sem H-kvk-nf B-kvk-nf M-kvk-nf gaf út í tímabilinu frá 24. febrúar 1986 til 17. apríl 1989 undir sjálfskuldarábyrgð gagnvart aðaláfrýjanda á kröfum hans á hendur H-kvk-þgf um endurgreiðslu námslána samkvæmt þeim skuldabréfum. Réttarsamband þetta réðist af ákvæðum skuldabréfanna og hafði tekið á sig fullnaðarmynd þegar þau höfðu verið gefin út. Gat gagnáfrýjandi þannig gengið út frá því að ábyrgð hennar tæki til greiðslu afborgana sem eftir nánari fyrirmælum í skuldabréfunum yrðu reiknaðar út tvívegis á ári á tímabili sem hæfist þremur árum eftir að H-kvk-nf lyki námi og staðið gæti síðan að hámarki í 40 ár, að gættu því að endurgreiðslum gæti lokið á skemmri tíma, vanskil á greiðslu afborgunar hefðu sjálfkrafa í för með sér að allar eftirstöðvar skuldarinnar féllu í gjalddaga og aðaláfrýjandi gæti orðið við umsókn H-kvk-ef um að veita undanþágu frá árlegri endurgreiðslu af sérstökum ástæðum sem greindi í 5. mgr. 8. gr. laga nr. 72/1982. Með áðurnefndri 18. gr. laga nr. 21/1992 sem tók gildi 29. maí 1992 greip á hinn bóginn löggjafinn til íhlutunar í þetta réttarsamband með því að færa aftur um óákveðinn tíma upphafsmark tímabils endurgreiðslna aðalskuldarans af skuldabréfunum. Eftir meginreglum kröfuréttar getur krafa á hendur ábyrgðarmanni ekki orðið gjaldkræf fyrr en aðalskuldari lætur hjá líða að standa skil á greiðslu afborgunar á gjalddaga hennar og hafði þannig lagaákvæði þetta sjálfkrafa þau áhrif að einnig var því slegið á frest að krafa aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjanda gæti orðið gjaldkræf. Með því að þessar gerðir löggjafans sem handhafa ríkisvalds lutu að réttarsambandi einstaklings við aðaláfrýjanda, sem heyrir undir framkvæmdarvald ríkisins og er borinn uppi af fé þess, verður að skýra og beita ákvæði 18. gr. laga nr. 21/1992 á þann hátt sem gagnáfrýjanda getur talist hagfelldastur, þar á meðal með tilliti til fyrningar kröfu aðaláfrýjanda á hendur henni.

Í 18. gr. laga nr. 21/1992, sbr. nú 2. mgr. sömu lagagreinar eftir að henni var breytt með 6. gr. laga nr. 140/2004, var sem áður segir mælt fyrir um að stæði lántaki í skuld við aðaláfrýjanda vegna námslána sem tekin voru eftir reglum þeirra laga og einnig í skuld vegna námslána sem tekin höfðu verið eftir reglum eldri laga nr. 72/1982 skyldi skuldin sem laut ákvæðum laga nr. 21/1992 fyrst endurgreidd að fullu og greiðslur af eldri skuldinni frestast þar til það hefði verið gert. Þessi fyrirmæli tóku þannig eingöngu mið af tilvikum þar sem skuld við aðaláfrýjanda vegna námsláns eftir ákvæðum laga nr. 21/1992 fengist greidd að fullu, en hvergi var nokkuð sagt um afdrif eldri skuldar ef viðleitni til innheimtu á þeirri yngri bæri ekki árangur og enn síður hvað þyrfti nánar að koma til svo að unnt væri að slá föstu að yngri skuldin fengist ekki greidd. Ófært er að aðaláfrýjandi geti gagnvart ábyrgðarmanni á skuld sem stofnað var til í tíð laga nr. 72/1982 haft í þeirri aðstöðu sjálfdæmi um hvenær sá tími geti talist vera kominn að hefja megi innheimtu á henni vegna árangurslausrar innheimtu á yngri skuld. Verður því að gættu öllu framangreindu að leggja til grundvallar að það hefði aðaláfrýjanda borið að gera þegar eftirstöðvar kröfu hans á hendur H-kvk-þgf samkvæmt skuldabréfi R-010842 voru allar gjaldfallnar eftir hljóðan bréfsins vegna vanskila á greiðslu afborgunar á gjalddaga 1. mars 2002. Þegar aðaláfrýjandi höfðaði fyrrnefnt mál gegn gagnáfrýjanda á árinu 2013 var löngu liðinn fjögurra ára fyrningartími kröfu hans á hendur henni samkvæmt 3. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem hér á við samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Aðaláfrýjandi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, greiði gagnáfrýjanda, M-kvk-þgf G-kvk-þgf R-kvk-þgf, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.