656/2012

J, eigandi jarðarinnar Möðruvalla í Eyjafirði, höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Möðruvallaafréttur væri þjóðlenda, að hluta til í afréttareign jarðarinnar. Var krafa hans á því reist að landsvæðið væri eignarland í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Hæstiréttur taldi að ekki yrðu dregnar öruggar ályktanir um hvort Möðruvallaafréttur hefði verið numinn við landnám, en þó yrði að telja líklegt að nánar tilteknir dalir innan landsvæðisins hefðu verið numdir. Ekki lægi annað fyrir en að sá hluti Möðruvallaafréttar, sem gróinn hefði verið, hefði frá öndverðu verið nýttur til sumarbeitar fyrir búfé, en þess svæðis væri ævinlega getið sem afréttarlands í eldri gögnum um jörðina. Ekki væru haldbærar upplýsingar um fasta búsetu á svæðinu og örnefni á því veittu ekki aðrar vísbendingar en að um beitarafnot hefði verið að ræða og ef til vill grasatekju. Þá væri landið fjarri heimalandi Möðruvalla. Loks taldi Hæstiréttur að landamerkjabréf frá 1886 renndi ekki stoðum undir kröfu um að líta bæri á landsvæðið sem eignarland. Vísað var til þess að í dómaframkvæmd hefði því verið slegið föstu að það væri ekki á valdi eiganda jarðar að auka með landamerkjabréfi við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður hefði verið. Gegn andmælum Í gæti landamerkjabréfið hvorki verið fullnægjandi heimild um beinan eignarrétt J til landsvæðisins né um afmörkun Möðruvallaafréttar til suðurs, en í því efni gekk landamerkjabréfið lengra en aðrar heimildir. Var Í því sýknað af kröfu J.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. október 2012. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði upphaflega fyrir sitt leyti 14. nóvember 2012, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu og áfrýjaði hann öðru sinni 3. janúar 2013. Hann krefst þess að sá hluti hins umdeilda landsvæðis, sem Héraðsdómur Norðurlands eystra ákvað með dómi 24. júlí 2012 að skyldi vera þjóðlenda, skuli vera undirorpinn beinum eignarrétti gagnáfrýjanda með sama hætti og viðurkennt var um nyrsta hluta svæðisins í dóminum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 4. september 2013.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 29. mars 2007 til meðferðar landsvæði á vestanverðu Norðurlandi sem var öll Eyjafjarðarsýsla, öll Skagafjarðarsýsla og Austur-Húnavatnssýsla austan Blöndu, auk Hofsjökuls. Í desember 2007 ákvað nefndin að fyrst skyldi einungis tekinn til umfjöllunar syðri hluti svæðisins og er landsvæðið nefnt vestanvert Norðurland, syðri hluti (7 A). Þetta landsvæði afmarkast svo að norðurmörk þess fylgja norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps og Seyluhrepps, Norðurá, Norðurárdal, Öxnadalsheiði og Öxnadalsá þar til hún fellur í Hörgá og síðan Hörgá til ósa. Austurmörk miðast við Fnjóská frá ósum þar til hún sker sveitarfélagamörk Eyjafjarðarsveitar að austan. Þeim er svo fylgt til suðurs í Fjórðungakvísl. Suðurmörk fylgja suðurmörkum Eyjafjarðarsveitar og suðurjaðri Hofsjökuls sem jafnframt eru norðurmörk svæða, sem þegar hefur verið fjallað um hjá óbyggðanefnd. Vesturmörk miðast við Blöndu frá norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps til upptaka í Blöndujökli í Hofsjökli.

Kröfur íslenska ríkisins bárust óbyggðanefnd 14. mars 2008 og voru leiðréttar í apríl sama ár. Óbyggðanefnd gaf út og lét birta í Lögbirtingablaði tilkynningu og áskorun, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998. Fjölmargar kröfur bárust í framhaldi af því frá þeim er töldu til eignarréttinda eða annarra réttinda á landsvæðinu sem féll innan kröfusvæðis ríkisins. Að liðnum kröfulýsingarfresti gerði óbyggðanefnd yfirlit um lýstar kröfur á svæðinu og lét færa þær inn á uppdrátt. Var yfirlitið ásamt uppdrættinum kynnt í samræmi við fyrirmæli 12. gr. laga nr. 58/1998 og gefinn kostur á athugasemdum sem engar bárust.

Óbyggðanefnd skipti kröfusvæði íslenska ríkisins niður í fimm mál og tók eitt þeirra, mál 1/2008, til Eyjafjarðarsveitar austan Eyjafjarðarár ásamt vestanverðum Bleiksmýrardal. Það mál tekur meðal annars til svæðis, sem nefnt er Möðruvallaafréttur. Gagnáfrýjandi telur til beins eignarréttar yfir því svæði en aðaláfrýjandi telur það þjóðlendu. Gagnáfrýjandi er þinglesinn eigandi jarðarinnar Möðruvalla í Eyjafjarðarsveit.

Í úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 var komist að þeirri niðurstöðu að Möðruvallaafréttur væri þjóðlenda en viðurkennt að nyrsti hluti svæðisins væri þjóðlenda í afréttareign Möðruvalla, sbr. 1. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta 7. janúar 2010 og er óumdeilt að það hafi verið gert innan þess frests sem getur í 1. mgr. 19. gr. laganna. Í héraði gerði gagnáfrýjandi þá kröfu að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi. Er krafa hans á því reist að allt svæðið, eins og hann afmarkaði það fyrir héraðsdómi og síðar er lýst, sé eignarland í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998. Aðaláfrýjandi krafðist sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og unir þannig þeirri niðurstöðu óbyggðanefndar að hluti Möðruvallaafréttar sé þjóðlenda í afréttareign gagnáfrýjanda.

Í dómi héraðsdóms var niðurstaðan sú, að hluti þess svæðis, sem óbyggðanefnd hafði í úrskurði sínum talið þjóðlendu í afréttareign gagnáfrýjanda, væri háð beinum eignarrétti hans. Er afmörkun svæðisins lýst í dómsorði og að efni til í forsendum dómsins. Að öðru leyti var niðurstaða héraðsdóms í samræmi við niðurstöðu óbyggðanefndar að teknu tilliti til þess að við aðalmeðferð málsins í héraði féll gagnáfrýjandi frá kröfum vegna lands sunnan við línu sem dregin er beint í austur frá Laugafelli.

II

Landsvæðið Möðruvallaafréttur, sem deilt er um í máli þessu, afmarkast með línu sem dregin er að norðan frá punkti (1) sem er ármót Sölvadalsár og Sandár, með síðarnefndu ánni á móti eignarlandi Ánastaða í punkt (2), sem er upptök árinnar, en þaðan í línu á móti afréttarlandi Ánastaða í norðaustur og í punkt ,,uppi á fjalli“ sem er skammt sunnan Hrauna, frá þeim punkti suðaustur í línu á móti afréttarlandi Stóra Hamars I og II og Rifkelsstaða I og II í punkt (3), sem er á mörkum sveitarfélaganna Eyjafjarðarsveitar og Þingeyjarsveitar. Síðan er sveitarfélagamörkum, sem framan af eru nokkurn veginn á vatnaskilum Fnjóskár og Eyjafjarðarár, fylgt í suður þar til kemur að punkti við Bergvatnskvísl í Bleiksmýrardrögum en þaðan beint í vestur í Laugafell. Þaðan er línan dregin beint í norðaustur móti Hólaafrétti, síðar Þormóðsstaðadal og loks Núpufellsdal í punkt (7) sem er hornmark við suðausturhorn Núpufellsdals. Þaðan fer línan svo til norðurs á móti landi Núpufellsdals eftir háhrygg Tungnafjalls yfir punkt þar (8) og áfram að punkti (9), sem er við suðvesturhorn Æsustaðatungna, en þaðan liggur línan á móti Æsustaðatungum til austurs í punkt (10) í Sölvadalsá, sem er suðausturhorn Æsustaðatungna og fer línan svo til norðurs eftir Sölvadalsá í fyrrnefndan punkt (1) sem eru mót hennar og Sandár. Punktar er merktir á sama hátt og í korti óbyggðanefndar.

Nyrðri hluti landsvæðisins, sá hluti sem óbyggðanefnd taldi vera þjóðlendu í afréttareign, afmarkast að sunnan af línu, sem dregin er frá sveitarfélagamörkum Eyjafjarðarsveitar og Þingeyjarsveitar til norðvesturs þegar vatnaskil Fnjóskár og Eyjafjarðarár beygja til vesturs. Þaðan liggur línan í framangreindan punkt (7) á hornmarki við suðausturhorn Núpufellsdals og svo til norðurs eins og áður er lýst.

III

Í héraðsdómi er gerð nokkur grein fyrir landnámi í Eyjafirði. Svo sem þar kemur fram nam H-kk-nf magri Eyjafjörð og skipti síðar löndum, einkum til ættingja sinna. I-kk-þgf syni sínum gaf hann land út frá Arnarhvoli til Þverár hinnar ytri og setti I-kk-nf bú að Þverá. H-kk-nf gaf H-kk-þgf syni sínum öll lönd fyrir austan Eyjafjarðará frá Arnarhvoli upp. Arnarhvoll mun nú nefnast Arnarhóll og vera skammt neðan bæjarins Fellshlíð. H-kk-nf gerði bú að Gnúpufelli. Sonur hans, H-kk-nf inn ö-kk-nf, mun fyrstur hafa sett bú að Möðruvöllum, sem er innan þess landsvæðis, sem faðir hans fékk að gjöf frá H-kk-þgf m-kk-þgf.

Af lýsingu Landnámu verða ekki dregnar öruggar ályktanir um hvort þrætusvæðið í málinu, Möðruvallaafréttur, hafi verið numið eða ekki. Að teknu tilliti til þeirra staðhátta að dalbotnar Sandárdals, Hraunárdals og Sölvadals eru á láglendi ekki fjarri svæði, sem örugglega var numið, og þess að gróður hefur við landnám verið víðfeðmari og gróskumeiri en nú er, má draga þá ályktun að líklegt sé að dalirnir, sem áður greinir, hafi verið numdir.

Í héraðsdómi er einnig gerð grein fyrir ýmsum sögulegum heimildum þar sem jarðarinnar Möðruvalla er getið, en það mun fyrst hafa verið gert í máldaga A-kk-ef b-kk-ef rauða Þ-kk-ef frá 1318. Segir þar um Möðruvelli að jörðin eigi þriðjung í heimalandi og svo mikið í skógum sem þurfi til húsaumbóta. Þótt jarðarinnar sé getið í ýmiss konar skjölum, þar sem meðal annars kemur fram að Möðruvellir eigi jarðirnar Guðrúnarstaði og Björk, en síðarnefnda jörðin er utarlega í Sölvadal, er það fyrst í byrjun 18. aldar, sem fram kemur í skjölum að jörðinni fylgi réttindi til þrætusvæðisins í þessu máli.

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712 segir meðal annars svo um Möðruvelli: ,,Afrjettarland á staðurinn framm úr Sölvadal, sem heitir Sölvadalstúngur, og brúkast af öllum ábúendum Möðruvalla eigna til uppreksturs fyrir lömb og geldfje, og so eru þángað stundum látnir hestar á sumur.“ Í jarðabókinni eru einnig tilgreindar nokkrar jarðir, sem teljast til Möðruvalla og getið Sveinshúsa, Fjósakots, Kálfagerðis, Helgastaða og Sofíugerðis. Þá er þess að geta að í jarðabókinni kemur einnig fram að Möðruvallakirkja sé eigandi jarðanna Guðrúnarstaða og Bjarkar, auk þess sem í lýsingu í bókinni á jörðinni Ánastöðum segir meðal annars svo: ,,Agnuastader kallast fornt eyðiból fyrir framan þessrar jarðar land ... Þetta eyðiból liggur undir Möðruvelli í Eyjafirði og hefur nú í eyði legið undir 60 ár, og atla menn að það væri þar fyrir skamma stund bygt“. Agnúastaðir munu samkvæmt þessu hafa legið næst fyrir norðan Sandá og því að þrætusvæðinu þar sem nú er eignarland Ánastaða.

Af ýmsum lögfestum frá 18. öld og vitnisburði umboðsmanns eigna Möðruvalla má sjá, að ágreiningur hefur verið um Agnúastaði og ,,túngurnar fyrir vestan ána í Sölvadal.“ Gerði eigandi Ánastaða tilkall til þessa lands.

Í lögfestu fyrir Möðruvelli 9. maí 1755 er getið um afrétt jarðarinnar þannig: ,,Jtem lögfeste eg Nefndrar Jardar af Riett, sem ad fornu og Niju henne filgt hefur, Nefnelega frá Sandá framm ad Hrauná, Sölvadal millumm þeirra, fyrer austann Sölvadalz á, Jtem Sandárdal allann fyrer vestann framm, ásammt Hraunárdal allann bádumm meigenn, og frá Hrauná framm í dalz drag, beggia vegna, heim i þann gamla gard sem tilsiest hefur, hiá so kölludum Hrafnabiörgumm, og kalladar Eru Hraunár Túngur.“ Í fimm lögfestum frá árunum 1760, 1763, 1770, 1777 og 1780 er afréttarlands jarðarinnar getið með áþekkum hætti.

Af gögnum málsins má sjá að eigandi Möðruvalla keypti Ánastaði ásamt eyðijörðinni Agnúastöðum ,,með öllum eignum og ítökum“ 20. júní 1786.

Þá er þess getið í jarðamötum 1804 og 1849 um Möðruvelli að jörðin eigi afrétt, sem í síðara tilvikinu er nefndur Sölvadalstungur.

Gert var landamerkjabréf fyrir Möðruvelli 28. apríl 1886, sem þinglýst var tveimur árum síðar. Í því er með ítarlegum hætti lýst merkjum heimalands jarðarinnar og óskiptu landi hennar með öðrum tilgreindum jörðum þar nærri. Í landamerkjabréfinu segir einnig svo: ,,Afrjettarland á jörðin frá Sandá, allan Sölvadal að austan og Sandárdal að vestanverðu og Hraunárdal allan báðu megin og þaðan suður á fjall, að svo nefndu ,,Laugafelli“ ... Einnig hafa hinar fornu hjáleigur jarðarinnar brúkað afrjettarland hennar handa geldpeningi sínum á sumrum borgunarlaust.“

Ekki hefur þýðingu að geta síðari heimilda um Möðruvelli og Möðruvallaafrétt að því frátöldu að í máli því sem um er fjallað í dómi Hæstaréttar 20. apríl 1969, sem birtur er á síðu 510 í dómasafni réttarins það ár, var meðal annars deilt um hluta þess landsvæðis, sem gagnáfrýjandi telur til Möðruvallaafréttar og telur til eignarréttar yfir. Af dóminum má meðal annars draga þá ályktun að ekki hafi verið talið sannað, að sá málsaðili sem leiddi rétt sinn frá eiganda Möðruvalla, hefði ,,fært fram gögn fyrir fullkominni eignatöku að fornu eða nýju á landsvæði því, sem um er að tefla í máli þessu.“ Síðar í dóminum sagði um yfirlýsingar í afsölum fyrr og síðar, sem eigi styddust við önnur gögn, að þær nægðu ekki til að dæma öðrum hvorum aðilanna eignarrétt ,,til öræfalandsvæðis þessa.“

IV

Þess var áður getið að líkur hafi verið til þess að dalirnir Sandárdalur, Hraunárdalur og Sölvadalur hafi verið numdir við landnám. Ekki er upplýst hvenær Möðruvallaafréttur komst undir Möðruvelli. Af gögnum um jörðina, sem getið hefur verið og staðháttum liggur ekki annað fyrir en að sá hluti Möðruvallaafréttar, sem gróinn hefur verið, hafi frá öndverðu verið nýttur til sumarbeitar fyrir búfé. Er þessa hluta svæðisins, sem getið er í framangreindum lögfestum og jarðamötum, ævinlega getið sem afréttarlands. Hið sama er gert í landamerkjabréfi fyrir jörðina. Þótt það ráði ekki úrslitum um eignarréttarlega stöðu lands að það sé nefnt afréttur í landamerkjabréfi veitir það engu að síður vísbendingu um hvernig svæðið hefur verið nýtt.

Eins og fyrr greinir eru ekki upplýsingar um annað en að sá hluti svæðisins sem gróinn hefur verið hafi verið nýttur til sumarbeitar fyrir búfé. Engar haldbærar upplýsingar eru um að nokkru sinni hafi verið föst búseta á svæðinu. Örnefni á þrætusvæðinu, sem gerð er grein fyrir í héraðsdómi, veita ekki aðrar vísbendingar en að um beitarafnot hafi verið að ræða og ef til vill grasatekja. Þá er landið fjarri heimalandi Möðruvalla, en um 12 kílómetrar í beinni loftlínu eru frá Möðruvallabænum að norðurmörkum þrætusvæðisins. Þótt tekið sé tillit til þess að undir Möðruvelli og kirkjuna á staðnum hafi, að minnsta kosti um tíma, legið jarðir eða hjáleigur í utanverðum Sölvadal, meðal annars hjáleigan Agnúastaðir í þeim hluta lands Ánastaða sem liggur að norðurmörkum þrætusvæðisins, breytir það ekki þeirri staðreynd að fjarlægð þrætusvæðisins frá heimalandi Möðruvalla bendir ásamt öðru, sem rakið hefur verið, eindregið til þess að um afréttarnot hafi verið að ræða. Verður einnig talið að landið hafi verið numið í því skyni. Þegar upp úr botnum dalanna þriggja er komið tekur við mikil víðátta, sem gróðurlaus er nú að mestu.

Við þær aðstæður, sem lýst hefur verið, verður að gera kröfu til þess að gagnáfrýjandi færi sönnur á atvik, sem leiða eigi til þess að landið hafi verið numið til eignar og sé undirorpið beinum eignarrétti. Eins og atvikum er háttað verður ekki talið að landamerkjabréfið frá 1886, sem gagnáfrýjandi reisir einkum kröfu sína á, renni nokkrum stoðum undir kröfu um að líta beri á landsvæðið sem eignarland. Hefur í dómaframkvæmd í þjóðlendumálum verið slegið föstu að það sé ekki á valdi eiganda jarðar að auka með landamerkjabréfi við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður hafi verið. Gegn andmælum aðaláfrýjanda getur landamerkjabréf Möðruvalla því hvorki verið fullnægjandi heimild um beinan eignarrétt gagnáfrýjanda til þrætusvæðisins né um afmörkun Möðruvallaafréttar til suðurs, en í því efni gengur landamerkjabréfið lengra en aðrar heimildir.

Þá verður með framangreindum rökum talið að gagnáfrýjandi hafi ekki getað unnið frekari rétt til þrætusvæðisins á grundvelli hefðar en viðurkennt var með úrskurði óbyggðanefndar.

Samkvæmt framansögðu hefur gagnáfrýjandi ekki sannað að Möðruvallaafréttur sé í heild eða hluta undirorpinn beinum eignarrétti hans. Verður kröfu hans í málinu því hafnað og hrundið þeirri niðurstöðu héraðsdóms að nyrsti hluti Möðruvallaafréttar sé eignarland. Aðaláfrýjandi verður því sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda. Samkvæmt því stendur sú niðurstaða óbyggðanefndar að Möðruvallaafréttur sé þjóðlenda, en sá hluti svæðisins sem liggur norðan beinnar línu, sem dregin er í norðvestur frá sveitarfélagamörkum Eyjafjarðarsveitar og Þingeyjarsveitar þar sem vatnaskil Eyjafjarðarár og Fnjóskár taka að beygja í vestur og í punkt (7) sem er hornmark við suðausturhorn lands Núpufellsdals, sé þjóðlenda í afréttareign gagnáfrýjanda, sbr. 1. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms og niðurstaða hans um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda verður staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda fer sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, J-kk-ef G-kk-ef K-kk-ef.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda skal vera óraskað.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 750.000 krónur.