208/2012

Í málinu krafðist þrotabú S ehf. riftunar á samningi S ehf. og SE ehf. um kaup fyrrnefnda félagsins á hlutafé í M ehf. Byggði þrotabúið á því að samningurinn hafi verið örlætisgerningur og falið í sér gjöf til SE ehf. í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafðist þrotabúið þess jafnframt að SE ehf. endurgreiddi sér mismuninn á raunverulegu verðmæti hins selda hlutafjár og kaupverðinu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Í Hæstarétti var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að samningurinn hafi rýrt eignir S ehf. og þar með þrotabúsins og leitt að sama skapi til eignaaukningar hjá SE ehf. Að teknu tilliti til þess að náin eigna- og stjórnunartengsl voru milli S ehf. og SE ehf. og mikill munur var á greiðslu S ehf. fyrir hlutaféð og verðmæti hlutafjárins á þeim tíma þegar það var keypti, taldi Hæstiréttur SE ehf. bera sönnunarbyrði fyrir því að umræddur samningur hafi ekki verið örlætisgerningur heldur hafi markmiðið með honum verið annað en að valda rýrnun á eignum S ehf. Taldi Hæstiréttur að SE ehf. hafi ekki tekist sú sönnun. Var því fallist á kröfu þrotabúsins um riftun samningsins og var SE ehf. gert að endurgreiða mismuninn á því sem greitt var fyrir hlutaféð og verðmæti þess á þeim tíma þar sem sú fjárhæð hafi sannanlega komið félaginu að notum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. mars 2012. Hann krefst þess að rift verði samningi Samson eignarhaldsfélags ehf. og stefnda 25. júní 2008 um kaup á MGM eignarhaldsfélagi ehf. og að stefnda verði gert að greiða sér 518.134.431 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. júní 2008 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Helstu málsatvik eru að á fundi í stjórn Samson eignarhaldsfélags ehf. 12. júní 2008 var ákveðið að taka lán hjá Straumi Burðarási fjárfestingabanka hf. að fjárhæð 4.743.753.734 krónur sem skyldi vera tvíþætt. Í fundargerð frá stjórnarfundinum segir: „Ætlunin er að nota lánsfé samkvæmt samningnum til að kaupa MGM eignarhaldsfélag ehf. ... af Straumi Burðarás fjárfestingabanka hf. Stendur svo til að selja MGM eignarhaldsfélag ehf. til Forsíðu ehf. ... sem verður aftur veitt lán til að fjármagna kaupin. Mun félagið fara fram á að Forsíða ehf. setji því að veði hlutina í MGM eignarhaldsfélagi ehf.”

Hinn 13. júní 2008 var gerður lánssamningur milli Samson eignarhaldsfélags ehf. sem lántaka og Straums Burðaráss fjárfestingabanka hf. sem lánveitanda. Var samningurinn undirritaður af Ó-kk-þgf P-kk-þgf, fyrir hönd lánveitanda, og Á-kk-þgf H. L-kk-þgf, fyrir hönd lántaka. Lánið nam alls 4.743.753.734 krónum og skiptist í tvo hluta, lánsheimild A að fjárhæð 3.921.325.000 krónur og lánsheimild B 822.428.734 krónur. Samkvæmt 2.3 grein samningsins var það meðal skilyrða fyrir lánveitingunni „að lántaki hafi innan 30 daga frá ádráttardegi, undirritað samning um kaup á hlutabréfum við lánveitanda varðandi kaup lántaka og sölu lánveitanda á öllum útistandandi hlutabréfum í MGM eignarhaldsfélagi ehf.” Í 1.5 grein samningsins var kveðið á um að lánið yrði greitt út í samræmi við fyrirmæli í ádráttartilkynningu. Gefnar voru út tvær ádráttartilkynningar af Samson eignarhaldsfélagi ehf. 13. og 18. júní 2008, undirritaðar af Á-kk-þgf H. L-kk-þgf, þar sem fram kom að öll lánsfjárhæðin skyldi greidd inn á reikning án þess að hann væri greindur nánar.

Hinn 25. júní 2008 var gerður samningur milli stefnda, sem þá nefndist Eignarhaldsfélagið Urriði ehf., sem seljanda, og Samson eignarhaldsfélags ehf., sem kaupanda, um kaup þess síðarnefnda á hlutafé í eigu hins fyrrnefnda. Var samningurinn undirritaður af Ó-kk-þgf P-kk-þgf, fyrir hönd seljanda, og Á-x-x H. L-kk-þgf, fyrir hönd kaupanda. Samkvæmt 1.1. grein samningsins lofaði seljandi að selja og kaupandi að kaupa allt hlutafé seljanda í MGM eignarhaldsfélagi ehf. að nafnvirði 388.500.000 krónur. Væri hið selda „100% af heildarhlutafé félagsins.” Í 2.1. grein samningsins var tekið fram að kaupverðið skyldi vera 822.428.734 krónur og greiðast að fullu við undirskrift hans.

Samdægurs voru gerðir tveir samningar milli Samson eignarhaldsfélags ehf. og Forsíðu ehf., annars vegar kaupsamningur og hins vegar lánssamningur. Voru samningarnir undirritaðir af einum manni, Á-x-x H. L-kk-þgf, fyrir hönd beggja félaganna. Samkvæmt kaupsamningnum seldi fyrrgreinda félagið því síðarnefnda allt hlutafé sitt í MGM eignarhaldsfélagi ehf., að nafnvirði 388.500.000 krónur. Skyldi kaupverð hlutafjárins vera 822.428.734 krónur og greiðast í reiðufé við undirritun samningsins. Tekið var fram að hið selda skyldi afhent við móttöku kaupverðs og að seljandi myndi lána kaupanda það í samræmi við ákvæði lánssamnings sem gerður yrði samhliða kaupsamningnum. Samkvæmt lánssamningnum veitti Samson eignarhaldsfélag ehf. lán, að fjárhæð 822.428.734 krónur, til Forsíðu ehf. Skyldi lánið greitt í einu lagi til lántaka við undirritun samningsins og renna óskipt til hans.

Áður en framangreind kaup voru gerð átti MGM eignarhaldsfélag ehf. samkvæmt gögnum málsins 16,7% í Árvakri hf. og var það eina eign félagsins. Forsíða ehf. átti fyrir 16,7% hlutafjár í Árvakri hf., þannig að eftir kaupin hafði fyrrgreinda félagið eignast 33,4% í því síðarnefnda. Forsíða ehf. var í eigu B-kk-ef G-kk-ef og sama átti við um enn annað félag sem átti 16,8% í Árvakri hf. Með kaupunum hafði B-kk-nf því óbeint tryggt sér eignarráð yfir meirihluta hlutafjár í síðastgreinda félaginu sem gaf meðal annars út Morgunblaðið.

Samson eignarhaldsfélagi ehf. var veitt heimild til greiðslustöðvunar 7. október 2008 og var bú félagsins síðan tekið til gjaldþrotaskipta 12. nóvember sama ár. Lýsti Straumur Burðarás fjárfestingabanki hf. kröfu á hendur áfrýjanda vegna lánssamningsins, sem gerður var 13. júní 2008, og nam krafan 2.199.636.009 krónum, að teknu tilliti til afborgana sem greiddar höfðu verið af láninu. Fram kom í kröfulýsingu stefnda að sá hluti lánsins, sem Samson eignarhaldsfélag ehf. notaði til kaupa á hlutafé í MGM eignarhaldsfélagi ehf., væri þegar að fullu greiddur. Forsíða ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 28. janúar 2009 og lýsti áfrýjandi kröfu í þrotabú félagsins samkvæmt lánssamningnum, sem gerður var 25. júní 2008, að fjárhæð 936.878.402 krónur. Engar eignir reyndust vera í búinu til greiðslu á almennum kröfum, þar á meðal kröfu áfrýjanda, og var skiptum þar af leiðandi lokið á grundvelli 155. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

II

Áfrýjandi telur að við úrlausn málsins verði að líta til þess að samningur sá, sem hann krefst riftunar á, hafi verið gerður milli tengdra aðila, eins og komist var að orði í héraðsstefnu. Þar var vísað til þess að þáverandi framkvæmdastjóri lögfræðisviðs Straums Burðaráss fjárfestingabanka hf., Ó-kk-nf P-kk-nf, hafi átt sæti í stjórn stefnda. Einnig hafi Á-kk-nf H. L-kk-nf komið fram fyrir hönd Samson eignarhaldsfélags ehf. og Forsíðu ehf. við gerð samninga milli félaganna tveggja 25. júní 2008, en hann hafi verið eini stjórnarmaður síðarnefnda félagsins.

Fyrir liggur að margvísleg önnur tengsl voru milli þeirra félaga er komu að viðskiptunum sem gerð er grein fyrir í kafla I. Samson eignarhaldsfélag ehf. var í eigu tveggja erlendra félaga og var eigandi annars þeirra B-kk-nf G-kk-nf, en hins sonur hans, B-kk-nf T-kk-nf B-kk-nf. Þeir feðgar voru því óbeint eigendur áðurnefnds eignarhaldsfélags og sátu báðir í þriggja manna stjórn þess. Eins og áður er fram komið var B-kk-nf G-kk-nf eini hluthafi Forsíðu ehf. sem átti eftir kaup þess félags á hlutafé í MGM eignarhaldsfélagi ehf. 33,4% hlutafjár í Árvakri hf. Þá átti annað félag í eigu B-kk-ef 16,8% í síðastnefnda félaginu. Félagið Samson Global Holdings, sem mun hafa verið skráð í Lúxemborg og var óbeint í eigu þeirra feðga, átti stóran hlut í Straumi Burðarási fjárfestingabanka hf. Í skýrslu, sem Ó-kk-nf P-kk-nf gaf fyrir héraðsdómi, kom fram að Samson eignarhaldsfélag ehf. hafi verið „í eigu Björgólfsfeðga sem áttu jafnframt mjög stóran eignarhlut í Straumi gegnum annað félag í sinni eigu.” Stefndi, áður Eignarhaldsfélagið Urriði ehf., var dótturfélag Straums Burðaráss fjárfestingabanka hf., sem var eini hluthafinn í félaginu, og MGM eignarhaldsfélag ehf. var á sama hátt dótturfélag stefnda í eigu hans eins. Þá áttu sömu menn sæti í stjórnum margra þeirra félaga sem hér um ræðir. Þannig var S-kk-nf V-kk-nf Ó-kk-nf stjórnarformaður stefnda og átti að auki sæti í fimm manna stjórn Árvakurs hf.

Stefndi hefur andmælt að byggt verði á því í málinu af hálfu áfrýjanda að eignatengsl hafi verið milli Straums Burðaráss fjárfestingabanka hf. og þáverandi eigenda Samson eignarhaldsfélags ehf. Í sóknargögnum í héraði hafi hvorki verið gerð grein fyrir slíkum tengslum né stjórnunarlegum tengslum og sé þessari „viðbótarmálsástæðu” áfrýjanda mótmælt sem of seint fram kominni. Með vísan til þess að í héraðsstefnu hélt áfrýjandi því fram að samningur sá, sem hann krefst riftunar á, hafi verið gerður milli tengdra aðila og líta yrði til þess atriðis við úrlausn málsins verður talið að sú málsástæða hans, sem að þessu lýtur, hafi verið nægilega skýr í málatilbúnaði hans frá upphafi og sé því ekki of seint fram komin. Samkvæmt því verður horft til þess, þegar leyst verður úr málinu, að náin eigna- og stjórnunartengsl voru milli stefnda og Samson eignarhaldsfélags ehf. er þessi tvö félög gerðu með sér samninginn 25. júní 2008 um kaup þess síðarnefnda á hlutafé í MGM eignarhaldsfélagi ehf. Ekki ræður úrslitum í því sambandi hvort félögin tvö voru nákomin hvort öðru í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991 þótt það, sem rakið er hér að framan, bendi til að svo hafi verið, sbr. einkum 5. og 6. töluliði hennar.

III

Undir rekstri málsins í héraði fór áfrýjandi fram á að dómkvaddur yrði sérfróður maður til þess að meta virði alls hlutafjár í MGM eignarhaldsfélagi ehf. 25. júní 2008 þegar stefndi og Samson eignarhaldsfélag ehf. gerðu með sér áðurnefndan samning. Í matsgerð var því lýst að þar sem eina eign MGM eignarhaldsfélags ehf. hafi verið 16,7% í Árvakri hf. hafi verðmæti síðastnefnda félagsins verið metið í heild með nánar tilgreindri aðferð. Þannig komst hinn sérfróði maður, sem er löggiltur endurskoðandi, að þeirri niðurstöðu að virði alls hlutafjár í MGM eignarhaldsfélagi ehf. á umræddum degi hafi verið 304.294.303 krónur. Er endurgreiðslukrafa áfrýjanda á hendur stefnda miðuð við að verðmæti hins selda hlutafjár hafi í raun svarað til þeirrar fjárhæðar.

Stefndi heldur því fram að mat hins dómkvadda manns styðjist ekki við viðhlítandi rök, þar á meðal hafi hann ekki tekið tillit til þess að fjölmiðlar hafi sérstöðu sem líta verði til þegar lagt sé mat á verðmæti félaga er þá gefa út. Þrátt fyrir það hefur stefndi ekki leitað eftir yfirmati samkvæmt 64. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að fá fyrirliggjandi mati hnekkt. Að því gættu er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að leggja beri til grundvallar að verðmæti hlutafjár MGM eignarhaldsfélags ehf. hafi í raun verið 304.294.303 krónur þegar það var keypt af Samson eignarhaldsfélagi ehf. 25. júní 2008.

IV

Áfrýjandi reisir riftunarkröfu sína á því að margnefndur samningur milli stefnda og Samson eignarhaldsfélags ehf. um kaup á öllu hlutafé í MGM eignarhaldsfélagi ehf. hafi verið örlætisgerningur og því falið í sér gjöf til handa stefnda í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991, sem svari til mismunar á raunverulegu verðmæti hins selda hlutafjár, 304.294.303 krónum, og kaupverðinu, 822.428.734 krónum. Krefst áfrýjandi þess á grundvelli 1. mgr. 142. gr. sömu laga að stefndi endurgreiði sér mismuninn, 518.134.431 krónu.

Ákvæði 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 hefur verið skýrt svo að undir það falli hver sú ráðstöfun, sem rýrir eignir þrotamanns og leiðir til eignaaukningar hjá þeim er nýtur góðs af henni, nema hún falli undir 3. mgr. sömu lagagreinar, enda búi gjafatilgangur að baki ráðstöfuninni. Gagnkvæmir samningar geta talist örlætisgerningar í skilningi 1. mgr. 131. gr. ef umtalsverður munur er á greiðslu þrotamanns og því gagngjaldi sem hann hefur fengið í staðinn.

Fyrir liggur í málinu að Straumur Burðarás fjárfestingabanki hf., móðurfélag stefnda, öðlaðist gilda kröfu á hendur Samson eignarhaldsfélagi ehf. og síðar áfrýjanda samkvæmt lánssamningnum, sem gerður var 13. júní 2008 milli bankans og eignarhaldsfélagsins, en lánið var að hluta notað til greiðslu á kaupverði hlutafjárins í MGM eignarhaldsfélagi ehf. Eins og áður greinir lýsti bankinn kröfu á hendur áfrýjanda vegna lánssamningsins og kom þar fram að sá hluti lánsins væri þegar að fullu greiddur. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á þá niðurstöðu hans að samningurinn um kaup á öllu hlutafé í MGM eignarhaldsfélagi ehf. hafi rýrt eignir Samson eignarhaldsfélags ehf. og þar með áfrýjanda og leitt að sama skapi til eignaaukningar hjá stefnda.

Að þeirri niðurstöðu fenginni kemur til skoðunar hvort gjafatilgangur hafi búið að baki umræddum samningi eða hvort hann hafi verið gerður í öðrum tilgangi, eins og stefndi heldur fram. Því til stuðnings hefur hann meðal annars fært fram þau rök að hefði ætlun Samson eignarhaldsfélags ehf. verið sú að hygla Straumi Burðaráss fjárfestingabanka hf. eða dótturfélagi bankans, stefnda, hefðu fjármunirnir komið annars staðar frá en samstæðunni sjálfri. Nærtækara hefði verið að eignarhaldsfélagið, sem varð gjaldþrota nokkru síðar, greiddi skuldir sínar við bankann. Einnig hefur stefndi bent á að eignarhaldsfélagið hafi verið álitið sterkt félag þegar það keypti hlutafé MGM eignarhaldsfélags ehf. og hafi þeir, sem að félaginu stóðu, verið meðal valdamestu manna í íslensku viðskiptalífi. Með kaupum á hlutafénu hafi félög, tengd Samson eignarhaldsfélagi ehf., tryggt sér meirihlutavald í Árvakri hf. Bankinn hafi því verið í aðstöðu til að setja upp verð, sem eignarhaldsfélagið samþykkti, þar sem lánveiting bankans fyrir kaupverðinu hafi verið lykilatriði.

Eins og rakið hefur verið hér að framan voru náin eigna- og stjórnunartengsl milli Samson eignarhaldsfélags ehf. og stefnda. Einnig var mikill munur á greiðslu eignarhaldsfélagsins fyrir hlutaféð í MGM eignarhaldsfélagi ehf. og verðmæti hlutafjárins á þeim tíma þegar það var keypt. Að teknu tilliti til þessa tvenns ber stefndi sönnunarbyrðina fyrir því að samningur sá, sem áfrýjandi hefur krafist riftunar á, hafi ekki verið örlætisgerningur í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991, heldur hafi markmiðið með honum verið annað en að valda rýrnun á eignum Samson eignarhaldsfélags ehf. sem leitt gæti til þess við gjaldþrot félagsins að kröfuhafar í þrotabúið fengju minna í sinn hlut en þeir hefðu ella fengið. Þegar málsatvik eru virt í heild, þar á meðal horft til atvika sem gerðust í kjölfar þess að samningurinn var gerður, verður ekki talið að stefnda hafi tekist sú sönnun, enda þurfa aðrar hvatir, sem leitt hafa til þess að samningur sé gerður, ekki að útiloka að gjafatilgangur hafi búið að baki honum í þeirri merkingu sem hér um ræðir.

Samkvæmt þessu verður tekin til greina krafa áfrýjanda um riftun samningsins sem gerður var milli stefnda og Samson eignarhaldsfélags ehf. 25. júní 2008 um kaup á öllu hlutafé í MGM eignarhaldsfélagi ehf. Með skírskotun til 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 verður stefnda jafnframt gert að endurgreiða áfrýjanda mismuninn á því, sem greitt var fyrir hlutaféð, og verðmæti þess á þeim tíma þar sem sú fjárhæð hefur sannanlega komið honum að notum.

Áfrýjandi gerir kröfu um dráttarvexti frá 25. júní 2008 til greiðsludags. Eins og atvikum er háttað verður upphafstími dráttarvaxta miðaður við 15. júlí 2009 þegar mál þetta var höfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, enda er hér um endurgreiðslukröfu að ræða.

Samkvæmt þessum málsúrslitum ber stefnda að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Rift er samningi milli Samson eignarhaldsfélags ehf. og stefnda, Straums Equities ehf., sem gerður var 25. júní 2008 um kaup á öllu hlutafé í MGM eignarhaldsfélagi ehf. Stefndi greiði áfrýjanda, þrotabúi Samson eignarhaldsfélags ehf., 518.134.431 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. júlí 2009 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 5.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.