724/2009

E var ákærður fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum og almennum hegningarlögum í starfi sínu fyrir þrjú einkahlutafélög. Talið var sannað að E hefði í reynd farið með stjórn þessara félaga á þeim tímabilum er ákæra málsins tók til og hann hefði gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefið að sök að undanskildum einum þætti ákæruliðar. Hafði E verið gefið að sök að hafa komið sér undan greiðslu tekjuskatts vegna einkahlutafélagsins A að fjárhæð 945.614 krónur vegna gjaldársins 2003, en þar sem ekki hefðu komið fram skýringar á þeim mismun sem var á úrskurði ríkisskattstjóra 30. mars 2007 og skattbreytingarseðli sama dag þar sem tekjuskattur félagsins hefði verið talinn 0 krónur var hann sýknaður. Talið var að það hefði verið ótvírætt undir E komið að annast skil vegna reksturs einkahlutafélaganna þriggja. Á þessu hefði E borið sjálfstæða refsiábyrgð að lögum. Þegar virt væru lagaákvæði sem kvæðu skýrt á um fésektarlágmark væru ekki efni til að líta til fullyrðinga E um ætlaða samábyrgð annars einstaklings vegna starfa hans í þágu félags. Slíkt kæmi eingöngu til greina ef fleiri menn hefðu verið ákærðir og sakfelldir fyrir sömu brot. Voru brot E talin stórfelld og yrði því að miða við þrefalda fjárhæð vanskila við ákvörðun sektar. Var E gert að sæta fangelsi í 15 mánuði og greiða 90.300.000 krónur í sekt til ríkissjóðs en sæta ella fangelsi í 12 mánuði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, P-kk-nf H-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. desember 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða en að refsing ákærða verði þyngd.

Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing hans verði milduð.

I

Ákærði reisir kröfu sína um sýknu af fyrsta kafla ákæru málsins á því að þar sé hann ákærður fyrir brot í starfi sem framkvæmdastjóri A ehf. en ljóst megi vera að hann hafi aldrei verið framkvæmdastjóri félagsins.

Stofngerð, stofnskrá og samþykktir einkahlutafélagsins A eru dagsettar 20. mars 2002 og hlutafélagaskrá tilkynnt um stofnun þess degi síðar. Í gögnum málsins er samningur 9. ágúst 2002 á milli ákærða annars vegar og C og D hins vegar um að hin tvö síðarnefndu selji ákærða hlut sinn í A ehf. Var svo um samið að skuldbindingar félagsins væru frá og með undirritunardegi samningsins seljendum óviðkomandi og að seljendur segðu sig úr stjórn og skiluðu inn prókúruumboði frá og með sama tíma. Á samninginn er síðan handskrifað að C láti af störfum sem framkvæmdastjóri og við það skráðir stafirnir „[...]“. Ákærði sendi hlutafélagaskrá bréf 26. ágúst 2002 þar sem tilkynnt var að úr stjórn hefði gengið D, en ákærði hefði verið kosinn nýr stjórnarmaður með prókúru. Varamaður í stjórn væri C. Samkvæmt vottorði úr Fyrirtækjaskrá hefur ákærði einn skipað stjórn félagsins frá 8. ágúst 2002 og verður ráðið af vottorðinu að enginn framkvæmdastjóri hafi verið hjá félaginu frá sama tíma.

Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög fer félagsstjórn með málefni félagsins og skal annast um að skipulag félags og starfsemi sé jafnan í réttu og góðu horfi. Sé framkvæmdastjóri ráðinn fara félagsstjórn og framkvæmdastjóri með stjórn félagsins, sbr. 2. mgr. 41. gr. Þar sem enginn framkvæmdastjóri starfaði hjá A ehf. á því tímabili, sem fyrsti kafli ákærunnar lýtur að, er ljóst að eini stjórnarmaður félagsins, ákærði, fór einn með stjórn þess, þar á meðal daglegan rekstur sem að öðrum kosti hefði heyrt undir framkvæmdastjóra. Þótt ákærði sé í ákæru titlaður framkvæmdastjóri en ekki stjórnarmaður þykir mega leggja dóm á fyrsta kafla ákæru enda verður ekki séð að vörn hafi verið áfátt af þessum sökum, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest samkvæmt framansögðu um að ákærði hafi farið með stjórn A ehf. á því tímabili sem ákæra málsins tekur til.

Ákærði hefur borið fyrir sig að rannsókn málsins hafi verið áfátt. Þannig hefur hann meðal annars dregið í efa, með almennum orðum og án þess að vísa til dæma, að rétt sé að útgefnir reikningar hafi allir fengist greiddir nema einn. Í því sambandi telur hann skorta hreyfingalista, dagbókarlista og bankareikninga sem sýni fjármagnshreyfingar. Þá mótmælir hann því að á honum hafi hvílt skylda til að færa bókhald félagsins. Ennfremur telur ákærði að bókhaldið hafi ekki verið rétt fært um viðskipti A ehf. við G ehf. en á móti hefði átt að koma reikningur frá J ehf. en við það hefði skapast innskattur sem lækkað hefði fjárhæð hins vangoldna virðisaukaskatts.

Ákærða bar samkvæmt stöðu sinni sem stjórnarmanni A ehf. að sjá um að bókhald félagsins væri fært í samræmi við lög og venjur og það varðveitt, sbr. 3. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994, svo og 1. og 2. töluliður 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr., laga nr. 145/1994 um bókhald. Hann getur ekki velt þessum skyldum á skattrannsóknarstjóra ríkisins eða aðra rannsóknaraðila, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 10. febrúar 2011 í máli nr. 77/2010. Ákærði hefur heldur ekki útskýrt grundvöll og forsendur viðskipta G ehf., A ehf. og J ehf. með þeim hætti að unnt sé að taka afstöðu til þess hvort J ehf. hafi borið að gefa út umræddan reikning á hendur A ehf. svo sem hann heldur fram. Hefur hann því ekki sýnt fram á að forsendur séu til lækkunar á vangoldnum virðisaukaskatti félagsins við úrlausn málsins.

Rannsókn á sakarefnum þeim, sem fjallað er um í fyrsta kafla ákæru, hófst formlega hjá skattrannsóknarstjóra 12. maí 2005. Með bréfi 3. febrúar 2006 framsendi skattrannsóknarstjóri ríkisins ríkisskattstjóra skýrslu um rannsókn á bókhaldi og skattskilum A ehf. rekstrartímabilið mars 2002 til og með desember 2002. Ríkisskattstjóri úrskurðaði um endurákvörðun opinberra gjalda og virðisaukaskatts á grundvelli skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins í máli A ehf. 30. mars 2007. Í þeim kafla úrskurðarins þar sem fjallað er um opinber gjöld segir að í skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins komi fram að ekki hafi verið staðið skil á skattframtali og fylgigögnum af hálfu gjaldanda vegna gjaldársins 2003. Við álagningu opinberra gjalda það gjaldár hafi tekjuskattstofn gjaldanda verið áætlaður 3.450.000 krónur að meðtöldu álagi og eignarskattstofn 5.750.000 krónur að meðtöldu álagi. Í skýrslu sinni hafi skattrannsóknarstjóri komist að þeirri niðurstöðu að vanframtaldar rekstrartekjur næmu 18.133.129 krónum, þá næmu möguleg rekstrargjöld utan launa og launatengdra gjalda 9.409.686 krónum. Ríkisskattstjóri hækkaði tryggingagjald um 380.530 krónur og fram kom að miðað væri við að laun næmu 11.979.428 krónum í rekstri gjaldanda á rekstrarárinu 2002. Samkvæmt þessu taldi ríkisskattstjóri að tap hefði verið á rekstri gjaldanda á rekstrarárinu 2002 sem næmi 3.940.096 krónum. Að þessu virtu var tekjuskattstofn A ehf. gjaldárið 2003 endurákvarðaður af ríkisskattstjóra þannig að hann yrði 0 krónur og yfirfæranlegt tap yrði 3.940.096 krónur.

Í þriðja lið fyrsta kafla ákærunnar er ákærða meðal annars gefið að sök að hafa komið sér undan greiðslu tekjuskatts að fjárhæð 945.614 krónur vegna gjaldársins 2003. Þrátt fyrir spurningar dómara um þetta atriði við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti komu ekki fram skýringar á þeim mismun sem er annars vegar á úrskurði ríkisskattstjóra 30. mars 2007 og skattbreytingarseðli sama dag þar sem tekjuskattur A ehf. er talinn 0 krónur og hins vegar, eins og segir í ákæru, þar sem vangoldin tekjuskattur fyrirtækisins er talinn 945.614 krónur. Verður ákærði því sýknaður af þessum þætti þriðja liðar I. kafla ákærunnar með vísan til 108. gr. og 109. gr. laga nr. 88/2008.

Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða vegna þeirrar háttsemi sem honum er gefin að sök samkvæmt fyrsta kafla ákæru að undanskildum þeim þætti þriðja liðar I. kafla ákærunnar þar sem ákærða er gefið að sök að hafa komið sér undan greiðslu tekjuskatts að fjárhæð 945.614 krónur vegna gjaldársins 2003.

II

Ákærði reisir kröfu sína um sýknu af öðrum kafla ákæru einkum á því að þar sé hann ákærður fyrir brot í starfi sem framkvæmdastjóri J ehf. á árinu 2001 en ljóst megi vera að hann hafi aðeins verið framkvæmdastjóri fyrirtækisins fyrstu 11 daga janúarmánaðar 2001.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans staðfest um það að ákærði hafi í reynd farið með stjórn einkahlutafélagsins J ehf. á því tímabili sem ákæra málsins tekur til svo og um sakfellingu ákærða fyrir þau brot sem honum eru gefin að sök samkvæmt þessum kafla ákæru.

III

Ákærði reisir kröfu sína um sýknu af þriðja kafla ákæru á því að þar sé hann ákærður fyrir brot í starfi sem framkvæmdastjóri B ehf. á árinu 2004 en hann hafi aðeins verið skráður stjórnarmaður og framkvæmdastjóri félagsins frá 27. ágúst 2004. Samkvæmt framburði F liggi fyrir að hún hafi sem eini eigandi félagsins ekki setið þann fund þar sem ákveðið var að skipa ákærða í stjórn og sem framkvæmdastjóra frá 27. ágúst 2004. Sé tilkynningin og skipun ákærða í þessi störf því markleysa.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans staðfest um að ákærði hafi í reynd farið með stjórn einkahlutafélagsins B á því tímabili sem ákæra málsins tekur til svo og um sakfellingu ákærða fyrir þau brot sem honum eru gefin að sök samkvæmt þessum kafla ákæru.

IV

Ákærði byggir einnig kröfu sína um sýknu á því að jafnræðisreglur hafi verið brotnar þar sem lögregla og ákæruvaldið hafi látið undir höfuð leggjast að taka jafnframt skýrslur af og ákærða C framkvæmdastjóra A ehf. svo og aðra sem komu að stjórn og málefnum félagsins. Hið sama gildi um aðra stjórnendur J ehf.

Ákvæði 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt kveða öll á um fésektarlágmark í tilvikum eins og þeim sem hér um ræðir, er nemur tvöfaldri þeirri skattfjárhæð sem undan var dregin og vanrækt var að greiða, en heimilt er að ákveða refsingu allt að tífaldri þeirri skattfjárhæð sem undan var dregin, vanrækt var greiðsla á eða endurgreidd var um of.

Samkvæmt framansögðu var það ótvírætt undir ákærða komið að annast þessi skil vegna reksturs einkahlutafélaganna A, J og B. Á þessu bar ákærði sjálfstæða refsiábyrgð að lögum. Þegar virt eru framangreind ákvæði sem kveða skýrt á um fésektarlágmark eru ekki efni til að líta til fullyrðinga ákærða um ætlaða samábyrgð annars einstaklings vegna starfa hans í þágu félags. Slíkt kæmi eingöngu til greina ef fleiri menn hafa verið ákærðir og sakfelldir fyrir sömu brot. Ekki kemur til álita að dómstóll fjalli um mögulega sakfellingu manns á slíkum grundvelli sem ekki hefur verið ákærður, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 3. mars 2011 í málum nr. 71/2010 og 78/2010.

V

Brot ákærða voru framin í sjálfstæðri atvinnustarfsemi J ehf. á árinu 2001, í starfsemi A ehf. á árinu 2002 og í starfsemi B ehf. á árinu 2004. Brot ákærða voru samkynja og eðlislík. Formlega hófst rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins á máli A ehf. 12. maí 2005, á máli J ehf. 13. maí 2005 og á máli B ehf. 19. maí sama ár. Var fyrningarfrestur þá rofinn, sbr. 4. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. mgr. 41. gr. laga nr. 50/1988, 7. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003, 4. mgr. 41. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald og 8. mgr. 110. gr. laga nr. 90/2003, sbr. áður 6. mgr. 108. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Skattrannsóknarstjóri ríkisins tilkynnti ákærða 20. apríl 2007 að mál fyrrnefndra þriggja einkahlutafélaga hefði verið vísa til opinberrar rannsóknar hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjórans. Nokkrar tafir urðu á rannsókn málanna hjá ríkislögreglustjóra, þó ekki slíkar að með þeim hafi fyrningarfrestur ekki rofnað eftir 5. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga, enda ber til þess að líta að rannsókn málsins var nokkuð umfangsmikil og gagnaöflun tafsöm meðal annars vegna þess að mikið skorti á að hægt væri að ganga að bókhaldsgögnum vísum. Þá verður að taka tillit til þess að samkvæmt 143. gr. laga nr. 88/2008 bar að saksækja fyrir þessi brot í einu máli eftir því sem við varð komið. Háttsemi ákærða, sem hann er fundinn sekur um, samkvæmt 1., 2. og 3. tölulið kafla I og II í ákæru og 1. og 2. töluliðar kafla III varða við 1. mgr. 262. almennra hegningarlaga. Háttsemi ákærða samkvæmt 4. tölulið I. og II. kafla ákæru og 3. tölulið III. kafla varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Er fyrningarfrestur þeirra samkvæmt því 10 ár, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 81. gr. sömu laga, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 10. apríl 2008 í máli nr. 132/2007. Eru brot ákærða samkvæmt þessu ófyrnd.

Með þeim athugasemdum, sem að framan greinir, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða og heimfærslu brota hans til refsiákvæða. Staðfest er niðurstaða hins áfrýjaða dóms um ákvörðun fangelsisrefsingar. Jafnframt er staðfest niðurstaða hans um að brot ákærða sé stórfellt og að miða verði við þrefalda fjárhæð vanskila við ákvörðun sektar samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 2. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003, sbr. áður 2. og 6. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981. Verður ákærði dæmdur til að greiða 90.300.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dómsins. Vararefsing verður ákveðin í samræmi við almennar reglur eins og í dómsorði greinir, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 31. maí 2007 í máli nr. 392/2006 og 3. mars. 2011 í máli nr. 78/2010.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest.

Ákærði verður dæmdur til að greiða áfrýjunarkostnað málsins þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, E-kk-nf G-kk-nf G-kk-nf, sæti fangelsi í 15 mánuði.

Ákærði greiði 90.300.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 12 mánuði.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað er óraskað.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 467.355 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, J-kk-ef E-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur.