242/2010

Á árunum 1987 til 1991 gaf LÍN út þrettán skuldabréf vegna námslána sem veitt voru H. V-hk-nf

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. apríl 2010. Hann krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér 2.754.295 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. mars 2005 til 15. september 2008, en af framangreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, en að því frágengnu að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í öllum tilvikum krefst stefnda málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Í héraði gerði stefnda kröfu um að málinu yrði vísað frá dómi. Með úrskurði héraðsdóms 28. september 2009 var þeirri kröfu hafnað með vísan til þess að dómkrafa áfrýjanda væri nægilega reifuð í héraðsdómsstefnu, enda gætu aðilarnir við efnismeðferð málsins komið að málsástæðum og gögnum varðandi hana. Ekki eru efni til að hnekkja því mati og verður því hafnað aðalkröfu stefndu fyrir Hæstarétti, sem reist er á sömu rökum.

Svo sem í héraðsdómi greinir er krafa áfrýjanda byggð á þrettán skuldabréfum, sem umboðsmaður stefndu gaf út á tímabilinu frá 30. mars 1987 til 11. september 1991 vegna námslána, sem veitt voru stefndu vegna tónlistarnáms í Kanada, en að höfuðstóli voru þessi skuldabréf samtals að fjárhæð 1.477.924 krónur. Samkvæmt skilmálum skuldabréfanna, sem gefin voru út á grundvelli þágildandi laga nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki, var krafa samkvæmt þeim bundin lánskjaravísitölu miðað við fyrsta dag næsta mánaðar eftir veitingu láns, en ekki var kveðið á um vexti af skuldinni. Endurgreiðsla láns átti að hefjast þremur árum eftir námslok og fara fram með árlegum greiðslum, sem ákveðnar yrðu í tvennu lagi, annars vegar sem föst greiðsla með tiltekinni fjárhæð, sem skyldi innt af hendi 1. mars ár hvert, og hins vegar sem svokölluð viðbótargreiðsla, sem tæki á nánar tiltekinn hátt mið af útsvarsstofni lánþegans á næsta ári á undan, en standa átti skil á henni 1. september á hverju ári. Ljúka átti endurgreiðslu á þennan hátt á 40 árum, en dygðu ekki afborganir fyrir fullri greiðslu áttu eftirstöðvar skuldar að falla niður að þeim tíma liðnum. Í skuldabréfunum sagði að auki meðal annars eftirfarandi: „Endurgreiðslur eru lögtakskræfar ef um vanskil er að ræða. Sama máli gegnir um eftirstöðvar námslána sem felld eru í gjalddaga ... Standi lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana á réttum tíma er lánið allt gjaldfallið án uppsagnar.“

Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda mun stefnda hafa lokið námi skólaárið 1991 til 1992 og hafi því endurgreiðslur á skuld hennar hafist 1. mars 1995. Af yfirlitum, sem áfrýjandi hefur lagt fram um stöðu stefndu gagnvart sér, voru greiddar afborganir af skuld hennar 1. mars á hverju áranna 1995 til og með 1998, en áfrýjandi staðhæfir að engin viðbótargreiðsla hafi verið ákveðin vegna þessara ára þar sem tekjur stefndu hafi ekki náð tilskildu lágmarki til þess. Afborgun af skuld stefndu, sem var í gjalddaga 1. mars 1999, var ekki innt af hendi og engar greiðslur af skuldinni upp frá því. Fyrir liggur að stefnda hafi verið með lögheimili erlendis allar götur síðan og kveðst áfrýjandi hvorki hafa haft vitneskju um heimilisfang hennar né fengið upplýsingar um tekjur hennar til að ákveða árlega viðbótargreiðslu af skuldinni, sem hafi því verið reist á áætlun tekna. Samkvæmt því hafi áfrýjandi reiknað út afborganir af skuld stefndu tvívegis á ári frá og með 1999 til 1. september 2008, en eftir þann dag hafi aðeins 373 krónur verið ógjaldfallnar af skuldinni. Þær eftirstöðvar felldi áfrýjandi í gjalddaga vegna vanskila og höfðaði mál þetta 13. janúar 2009 til heimtu samanlagðrar fjárhæðar gjaldfallinna afborgana og eftirstöðva skuldarinnar ásamt dráttarvöxtum frá 1. mars 2005.

Samkvæmt héraðsdómsstefnu höfðaði áfrýjandi mál þetta sem skuldabréfamál á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í framlögðum skuldabréfum, sem áfrýjandi reisir kröfu sína á samkvæmt áðursögðu, er mælt fortakslaust fyrir um að lán sé allt gjaldfallið án uppsagnar ef ekki séu staðin skil á greiðslu afborgana á réttum tíma. Samkvæmt hljóðan skuldabréfanna féllu þannig allar eftirstöðvar skuldar stefndu sjálfkrafa í gjalddaga í framhaldi af vanskilum 1. mars 1999. Undan þessu getur áfrýjandi ekki vikist sér til hagsbóta með því að skírskota til 1. málsliðar 11. gr. laga nr. 72/1982, þar sem stjórn hans var veitt heimild til að gjaldfella eftirstöðvar skuldar vegna verulegra vanskila, enda var það ákvæði sýnilega sett skuldara til verndar en ekki áfrýjanda. Af þessum sökum er áfrýjandi bundinn af því að krafa hans á hendur stefndu hafi öll fallið í gjalddaga á árinu 1999, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 22. október 1998 í máli nr. 480/1997. Í 3. tölulið 3. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda fyrndust á fjórum árum kröfur, sem lögtaksrétt hafa. Með 3. mgr. 9. gr. laga nr. 72/1982 var áfrýjanda veittur lögtaksréttur fyrir vangoldnum endurgreiðslum af skuld, svo og gjaldfelldum eftirstöðvum námslána, og nægði sú lagaheimild ein út af fyrir sig til að gera mætti aðför fyrir skuld stefndu án undangengins dóms eða sáttar. Krafa áfrýjanda í heild var þannig fyrnd á árinu 2003. Niðurstaða héraðsdóms verður því staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, greiði stefndu, H-kvk-þgf K-kvk-þgf B-x-x, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.