669/2013

E og Þ deildu um landamerki milli jarðanna Ásgarðs 1 og Tungu í Landbroti í Skaftárhreppi. Fyrir Hæstarétti laut deila þeirra að merkjum milli jarðanna frá Réttarvaðshóli, sem þeir voru á einu máli um, til norðausturs í Skaftá, með viðmið í skerinu Heimsenda, en í landamerkjabréfum fyrir jarðirnar var því ekki lýst hvert á Heimsenda merkin ættu að taka stefnu. Byggði E á því að landamerkin ættu að taka stefnu í það sker á Heimsenda sem best sjónlína væri í frá Réttarvaðshóli en Þ taldi þau eiga að taka stefnu beint í vörðu syðst á Heimsenda. Hæstiréttur taldi, með hliðsjón af staðháttum, að slíkar líkur stæðu til þess að merkin væru á þann veg sem E gerði kröfu um, að leggja yrði sönnunarbyrði á Þ um að miða ætti við annan punkt á skerinu Heimsenda. Hefði sú sönnun ekki tekist. Var því fallist á kröfu E um landamerki milli jarðanna.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. október 2013. Hann krefst þess að viðurkennt verði að landamerki milli jarðanna Ásgarðs 1 og Tungu í Skaftárhreppi séu meðal annars frá Réttarvaðshól með hnitunum A549431.9 og N363924.7 í stefnu að punkti í Heimsendaskeri við Skaftá með hnitunum A549837.3 og N365813.9. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar á báðum dómstigum, en til vara að málskostnaður í héraði verði felldur niður og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjanda.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 2. júní 2014.

I

Jarðirnar Ásgarður 1 og Tunga eru í Landbroti í Skaftárhreppi suðaustan við Kirkjubæjarklaustur og liggja lönd þeirra þannig saman að merki Ásgarðs 1 til norðvesturs eru jafnframt merki Tungu til suðausturs. Að norðanverðu markast land beggja jarðanna af Skaftá.

Í landamerkjabréfi fyrir þjóðjörðina Ásgarð 14. júní 1889 var merkjum hennar lýst á eftirfarandi hátt: „Að vestan úr Rjettarvaðshól við Tungulæk til norðausturs í sker, sem kallað er Heimsendir fyrir ofan Skaftá, þaðan beina línu að Keldunúpslandi. Að austan og sunnan: aftur úr Rjettarvaðshól í Beinaklett, þaðan í Dagmálaþúfu beina línu í Skaftá.“ Sunnan við Ásgarð lágu þjóðjarðirnar Kársstaðir og Refsstaðir og var landamerkjabréf fyrir þær einnig gert fyrrgreindan dag, þar sem merkjum þeirra beggja var í einu lagi lýst sem hér segir: „Að norðan frá Skaftá í Dagmálaþúfu, úr henni í Beinaklett; þaðan í þúfu á Rjettarvaðshól. Að sunnan: úr Söðulskeri við Tungulæk og í Myrkvastofu, þaðan í Hliðskjálf, þaðan í Arnarþúfu, svo beina stefnu í Skaftá.“ Samkvæmt bréfi sýslumannsins í Vík 21. júlí 2010 eignaðist nafngreindur maður þessar þrjár jarðir með afsali 1. júlí 1923 og hafi þær upp frá því verið skráðar í einu lagi í þinglýsingabókum þótt þær hafi ekki runnið saman „með formlegum hætti“. Þessu til samræmis verður að líta svo á að framangreind landamerkjabréf leiði til þess að merki jarðanna þriggja gagnvart öðrum jörðum, eins og þeim var þar lýst, teljist nú lýsing á merkjum jarðarinnar Ásgarðs 1 að teknu tilliti til þess að merki milli jarðanna þriggja innbyrðis séu fallin niður.

Landamerkjabréf var gert í einu lagi fyrir þjóðjarðirnar Eystri-Tungu og Ytri-Tungu 2. október 1889. Samkvæmt því voru merki þessara jarða eftirfarandi: „Að vestan úr Tripphól til norðausturs í Markhól; þaðan stefna eptir engjamörkum upp yfir Skaptá í Kirkjubæjarklausturslandi. Að sunnan og austan: aptur úr áður nefndum Tripphól til suðurs í Tungulæk eptir honum til austurs, og svo til norðurs í Rjettarvaðshól austan megin við Tungulæk, þaðan beint í svo kallaðan Heimsendir fyrir ofan Skaptá, þaðan sömu stefnu að Keldunúpslandi.“

Landamerkjabréfin þrjú, sem að framan greinir, voru öll gerð af sama manni, sem mun hafa farið með umráð þessara þjóðjarða, og þinglesin á manntalsþingi 19. júní 1890. Ekkert þessara bréfa var áritað um samþykki vegna aðliggjandi jarða.

Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum reis ágreiningur með áfrýjanda og stefnda um merki milli Ásgarðs 1 og Tungu, sem var beint til sýslumannsins í Vík til sáttaumleitana 28. janúar 2008. Þær umleitanir báru ekki árangur og þingfesti áfrýjandi af því tilefni mál þetta á hendur stefnda 5. september 2012. Í héraðsdómsstefnu krafðist áfrýjandi þess að viðurkennt yrði að landamerki milli jarðanna væru úr hnitasettum punkti við Söðulsker í beinni línu norðaustur í Réttarvaðshól við Tungulæk, en þaðan í sömu átt í nánar tilgreindan hnitapunkt við skerið Heimsenda. Áfrýjandi stefndi jafnframt sjö nafngreindum mönnum til réttargæslu í málinu, þar á meðal réttargæslustefnda B-kk-þgf G-kk-þgf sem einum af þremur eigendum landspildu með heitinu Stjórnarsandur, sem stendur andspænis landi Ásgarðs 1 og Tungu norðan Skaftár, en hann lét málið til sín taka í héraði svo sem hann gerir einnig hér fyrir dómi. Stefndi tók til varna gegn framangreindum kröfum áfrýjanda og höfðaði jafnframt gagnsök 28. september 2012, þar sem hann krafðist að viðurkennt yrði að landamerki jarðanna væru frá hnitasettum punkti í miðjum Tungulæk á móts við Söðulsker, þaðan eftir miðlínu lækjarins að tilgreindum punkti móts við Réttarvaðshól, þaðan á þann hól og síðan beina línu norður í farveg Skaftár með viðmiðun í hnitasettum punkti í vörðu syðst á skerinu Heimsenda.

Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að um landamerki jarðanna færi svo sem greindi í kröfugerð stefnda. Áfrýjandi unir niðurstöðu dómsins að því er varðar landamerki jarðanna milli punkts í miðlínu Tungulækjar við Söðulsker í punkt á Réttarvaðshóli. Ágreiningur aðilanna fyrir Hæstarétti lýtur því aðeins að merkjum milli jarðanna frá hnitapunkti á Réttarvaðshóli, sem þeir eru á einu máli um, til norðausturs í skerið Heimsenda í Skaftá. Við meðferð málsins hér fyrir dómi voru jafnframt tekin af öll tvímæli um að kröfur áfrýjanda og stefnda taki einungis til landamerkja jarða þeirra að Skaftá og að hnitapunktar, sem tilgreindir eru á skerinu Heimsenda, séu einungis til viðmiðunar um stefnu úr hnitapunkti á Réttarvaðshóli.

II

Skerið Heimsendi er sandorpinn hraunhryggur, sem mun áður hafa verið áfastur eystri bakka Skaftár, og mynda hraunhólar sker upp úr sandinum. Skerið er nú umlukið vatni, en Skaftá mun þannig hafa brotið sér að hluta leið til austurs á síðustu árum. Landsvæðið, sem deilt er um í málinu, myndar á þennan hátt þríhyrnda landspildu við syðri bakka Skaftár móts við skerið Heimsenda, en fjarlægðin milli þeirra tveggja stefnupunkta í skerinu, sem aðilar miða kröfur sínar við, virðist vera um 100 m í beinni línu.

Áfrýjandi byggir á því að landamerki úr Réttarvaðshóli að Skaftá eigi að taka stefnu „í það sker á Heimsenda sem best sjónlína er í frá Réttarvaðshóli“. Fari landamerkin þannig um gamla hleðslugirðingu á syðri bakka Skaftár í stefnu að skeri á miðjum Heimsenda. Skipti í þessu sambandi ekki máli að lína þessi skeri Tungulæk á tveimur stöðum á leiðinni milli Réttarvaðshóls og Skaftár, enda hafi farvegur lækjarins breyst frá því sem megi sjá af eldri heimildum. Stefndi telur á hinn bóginn að merkin milli jarðanna eigi að taka stefnu frá Réttarvaðshóli í átt beint að vörðu syðst á Heimsenda, enda sé hún á hæsta hluta skersins og því nærtækasta kennileitið þar. Fyrir áratugum síðan hafi þáverandi eigandi jarðarinnar Tungu athugasemdalaust reist girðingu á mörkum jarðanna að Skaftá til móts við þennan stað og sett við enda hennar rammgerðan járnstaur á árbakkanum.

Svo sem áður hefur verið rakið var merkjum Ásgarðs lýst þannig í landamerkjabréfinu 14. júní 1889 að þau væru „úr Rjettarvaðshól við Tungulæk til norðausturs í sker, sem kallað er Heimsendir fyrir ofan Skaftá.“ Í landamerkjabréfi Eystri-Tungu og Ytri-Tungu 2. október 1889 sagði að þessi merki færu úr Réttarvaðshóli „beint í svo kallaðan Heimsendir fyrir ofan Skaptá“. Í hvorugu bréfinu var því lýst frekar hvert á Heimsenda merkin ættu að taka stefnu. Til þess verður að líta að þegar horft er til norðausturs frá Réttarvaðshóli sést til þess staðar á skerinu Heimsenda, sem áfrýjandi telur að miða beri merkin við, en á hinn bóginn ekki til vörðunnar þar, sem stefndi vill miða við. Þótt ekki sé tekið svo til orða í landamerkjabréfunum að sjónhending ráði merkjum á milli þessara staða verður að gæta að því að við gerð þeirra hlýtur eins og venjulegt var að hafa verið miðað við röð sýnilegra kennileita, sem rekja megi merkin eftir frá einum stað til annars, enda á þeim tíma ekki við aðra kosti að styðjast, svo sem uppdrætti eða hnitasetningu, sbr. dóm Hæstaréttar 20. maí 2010 í málinu nr. 338/2009. Þá verður einnig að líta til þess að merki milli jarðanna samkvæmt kröfu áfrýjanda liggja eftir hlöðnum grjótgarði á bakka Skaftár, þar sem þau taka stefnu að Heimsenda. Í landamerkjabréfi fyrir Eystri-Tungu og Ytri-Tungu var þess í engu getið að merkin ættu að taka mið af vörðu á Heimsenda, svo sem nærtækt hefði verið að gera hefði sú verið ætlunin, og verða ekki séð nokkur ummerki á suður bakka Skaftár um að merki jarðanna hafi verið á þeim stað, sem stefndi heldur fram, frá því fyrir þann tíma, sem eigandi Tungu setti þar niður járnstaur eins og áður var getið um. Þótt bein lína, sem áfrýjandi telur að ráða eigi merkjum frá Réttarvaðshóli í átt að skerinu Heimsenda, skeri tvívegis Tungulæk og myndi leggja þannig undir Ásgarð lítilsháttar land á norðurbakka hans verður að taka tillit til þess að lækurinn ræður ekki að öðru leyti merkjum milli jarðanna fyrir norðvestan Réttarvaðshól og er nú óumdeilt að Tungu tilheyri að nokkru leyti land sunnan lækjarins. Að öllu þessu virtu verður að telja slíkar líkur standa til þess að merkin séu að réttu lagi á þann veg, sem áfrýjandi gerir kröfu um, að leggja verði sönnunarbyrði á stefnda um að miða eigi stefnu merkjanna við annan punkt á skerinu Heimsenda. Sú sönnun hefur ekki tekist. Verður því tekin til greina krafa áfrýjanda um merkin milli jarðanna, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Eftir úrslitum málsins í héraði og hér fyrir dómi er rétt að málskostnaður í héraði falli niður milli áfrýjanda og stefnda, en stefnda verði gert að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað handa réttargæslustefnda verður staðfest og verður áfrýjanda jafnframt gert að greiða honum málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Viðurkennt er að merki milli jarðanna Ásgarðs 1 og Tungu í Skaftárhreppi frá Réttarvaðshóli að Skaftá ráðist af punkti á hólnum með hnit A549431.9 og N363924.7 og þaðan í suðurbakka Skaftár með stefnu í punkt með hnitunum A549837.3 og N365813.9 á skerinu Heimsenda.

Málskostnaður milli áfrýjanda, E-kk-ef V-kk-ef, og stefnda, Þ-kk-ef K-kk-ef, í héraði fellur niður. Stefndi greiði áfrýjanda 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað til réttargæslustefnda, B-kk-ef G-kk-ef, skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði réttargæslustefnda 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.