14/2011

Dánarbú A, föður B, var tekið til gjaldþrotaskipta 16. júní 2009. A átti lögheimili erlendis en hafði fasta búsetu á Í er hann lést. Meðal lýstra krafna í búið var krafa H sem var tilkomin vegna lánasamnings við félagið G en A var einn eigandi þess og hafði tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á greiðslu vegna skuldbindinga G samkvæmt lánasamningnum. Krafan barst skiptastjóra 29. október 2009, tæpur tveimur mánuðum eftir að kröfulýsingarfresti lauk. Skiptastjóri taldi kröfuna ekki niður fallna vegna vanlýsingar og samþykkti hana inn á kröfulýsingarskrá. Í dómi Hæstaréttar var talið að H hefði ekki mátt vera kunnugt um að bú A hefði verið tekið til opinberra skipta og fallist á að ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. 58. gr. laga nr. 20/1991 ættu við. Fyrir lægi að íslensk lögmannsstofa á vegum H hóf innheimtuaðgerðir 27. ágúst 2009 vegna skuldbindinga A og miða bæri við að H yrði samsamaður lögmannsstofunni þegar metið væri hvort hann ætti að glata þeim rétti sem hann hefði samkvæmt fyrrnefndu lagaákvæði. Talið var að H yrði að bera hallann af því að hafa freistað þess að nýta hagræði leitarvélar á vefsvæði Lögbirtingablaðsins sem ekki skilaði árangri. Kröfulýsing H í dánarbúið var ekki móttekin fyrr en 29. október 2010 þótt krafan hafi verið send til innheimtu í ágústmánuði. Yrði að fallast á með B að H hefði ekki lýst kröfu sinni án ástæðulausra tafa frá því að honum mátti vera kunnugt um að bú hins látna hafi verið tekið til opinberra skipta. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2010, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila og hrundið ákvörðun skiptastjóra 4. febrúar 2010 í dánarbúi A um að krafa sóknaraðila að fjárhæð 472.616.289 krónur skuli komast að við skipti á dánarbúinu. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á kröfu hans um staðfestingu á framangreindri ákvörðun skiptastjóra. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

A, sem lést 12. apríl 2009, átti lögheimili í [...] í [...], en hafði einnig dvalarstað hér á landi, þar sem hann átti heimili með sambúðarkonu sinni. A átti [...] börn og varnaraðili er eitt þeirra. Hann var einn af eigendum félagsins G sem skráð var í [...]. Sóknaraðili og G gerðu með sér lánssamning 22. maí 2007, en samkvæmt honum veitti sóknaraðili félaginu lán að fjárhæð 8.400.000 evrur. Gerður var viðbótarlánssamningur sömu aðila 11. október 2007 þar sem sóknaraðili veitti lán að fjárhæð 3.300.000 evrur. Þá var gerður lánssamningur 2. júní 2008, en samkvæmt honum veitti sóknaraðili G lán að fjárhæð 2.500.000 evrur. Sama dag tókst A ásamt tveimur öðrum mönnum á herðar óskipta ábyrgð á láninu samkvæmt samningnum, en gjalddagi þess var 27. júní 2008.

Með ákvörðun dómstóls í [...] 12. desember 2008 var sóknaraðili tekinn til slita og félaginu skipuð slitastjórn. Hún sendi G bréf 21. janúar 2009 þar sem krafist var aukinna trygginga fyrir láni því, sem veitt var 22. maí 2007. Var veittur frestur til að skila viðbótartryggingu til 6. febrúar 2009. Þessari kröfu mun ekki hafa verið sinnt. Í héraðsgreinargerð sóknaraðila kemur fram að starfsmaður hans hafi verið í sambandi við A um innheimtu skuldarinnar og uppgjör skulda hans við bankann, en þær viðræður hafi ekki leitt til niðurstöðu þegar A lést.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 16. júní 2009 var fallist á kröfu um að dánarbú hins látna yrði tekið til opinberra skipta. H-kk-nf B-kk-nf hæstaréttarlögmaður, var skipaður skiptastjóri í búinu sama dag. Á skiptafundi 25. júní 2009 lýstu erfingjar hins látna yfir því, að þeir tækju ekki á sig ábyrgð á skuldbindingum búsins. Á fundinum leitað skiptastjóri einnig upplýsinga hjá erfingjum um efnahag dánarbúsins og er bókað að erfingjum sé ekki kunnugt um eignir þess í [...]. Þá eru tilgreindar í nokkrum liðum eignir hins látna en meðal þeirra er sagður hlutur í ,,I, sem síðan á hlut í G ehf. (56%).“ Jafnframt er bókað ,,Þá mun A vera í 30 mkr. sjálfskuldarábyrgð við I vegna G. ... Skiptastjóri upplýsir umboðsmenn erfingja að hann hafi átt fund með starfsmanni skilanefndar Landsbanka um málefni G ehf. og þar hafi komið fram ósk nefndarinnar um að dánarbúið setti fulltrúa sinn í stjórn félagsins.“ Hvorki kemur fram að hinn látni hafi verið í ábyrgð fyrir skuldbindingu G né að hann hafi verið í ábyrgð vegna skuldbindinga sem stofnað hafi verið til hjá sóknaraðila.

Skiptastjóri gaf út innköllun til skuldheimtumanna 26. júní 2009, sem birt var í Lögbirtingablaði fyrra sinni 2. júlí sama ár. Kröfulýsingafresti lauk 2. september 2009.

Í gögnum málsins kemur ekki fram hvenær í ágústmánuði 2009 sóknaraðili fól lögmannsstofu hér á landi að innheimta kröfu sína vegna ábyrgðarinnar á hendur hinum látna. Lögmannsstofan sendi út innheimtubréf 27. ágúst 2009, sem stílað var á dánarbú hins látna, og var því beint til síðasta dvalarstaðar hans á Íslandi og á skrifstofu sem hann mun hafa haft í Reykjavík. Kröfu sóknaraðila um greiðslu ábyrgðarfjárhæðarinnar var lýst í dánarbúið og móttekin af skiptastjóra 29. október 2009, tæpum tveimur mánuðum eftir að kröfulýsingafresti lauk. Hefur sóknaraðili skýrt síðbúna kröfulýsingu sína svo, að það sé erlent félag, sem hvorki hafi vitað né mátt vera kunnugt um að fram færu opinber skipti á dánarbúi hins látna og sér hafi ekki verið um það kunnugt fyrr en í þann mund er kröfulýsing var send. Hafi rafræn leit í Lögbirtingarblaði ekki gefið til kynna að innköllun hefði verið birt.

Á skiptafundi í dánarbúinu 4. febrúar 2010 lagði skiptastjóri meðal annars fram kröfuskrá þar sem fram kom að krafa sóknaraðila væri samþykkt af hans hálfu. Rökstuddi skiptastjóri það með vísan til 2. töluliðar 1. mgr. 58. gr. laga nr. 20/1991 þar sem kröfuhafi væri erlendur og bæri því við að sér hefði ekki verið kunnugt um hin opinberu skipti á dánarbúinu. Varnaraðili andmælti þessari afstöðu. Haldinn var sérstakur skiptafundur 28. apríl 2010 til að fjalla um ágreininginn og þar sem ekki tókst að jafna hann, ákvað skiptastjóri að vísa ágreiningnum til úrlausnar héraðsdóms, sbr. 3 mgr. 71. gr. og 122. gr. laga nr. 20/1991.

II

Sóknaraðili reisir kröfu sína einkum á því að skilyrðum 2. töluliðar 1. mgr. 58. gr. laga nr. 20/1991 sé fullnægt. Félagið leggur áherslu á að það sé með lögheimili og starfsemi í [...], en hafi aldrei haft starfsemi á Íslandi. Tengsl þess við móðurfélagið, I hf., hafi rofnað þegar félagið fékk greiðslustöðvun 8. október 2008 og var síðar tekið til slita 12. desember sama ár, eins og fyrr segir. Þeir sem farið hafi með málefni félagsins eftir þetta hafi verið til þess skipaðir af dómstól í [...] og ekki haft þekkingu á íslenskum málefnum. Þá telur sóknaraðili að skiptastjóra hafi borið að kanna sérstaklega eignir og skuldir hins látna og í því skyni hafi hann átt að kanna skuldbindingar sem hann kynni að hafa stofnað til í útlöndum, en alkunna hafi verið að þar hefði hinn látni verið með umfangsmikil viðskipti. Vísar sóknaraðili til þess að í 55. gr. laga nr. 20/1991 sé mælt fyrir um að skiptastjóri skuli leita vitneskju um skuldbindingar búsins meðal annars hjá þeim sem vitað er, eða telja má líklegt, að hafi átt í viðskiptum við hinn látna. Telur sóknaraðili að af þessu leiði að skiptastjóra hafi borið að leita vitneskju um skuldbindingar búsins erlendis eftir atvikum með því að auglýsa skiptin í löndum þar sem vitað var að hinn látni hafði viðskipti.

Varnaraðili telur að staðfesta beri hinn kærða úrskurð þar sem kröfu sóknaraðila hafi verið lýst alltof seint. Ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. 58. gr. laga nr. 20/1991 sé undantekningarregla, sem skýra verði þrengjandi lögskýringu. Varnaraðili bendir á að sóknaraðili sé fjármálafyrirtæki sem gera megi þær kröfur til að það gæti sérstaklega að hagsmunum sínum að þessu leyti. Ábyrgðarskuldbinding hins látna hafi verið há og í vanskilum fyrir andlátið. Að auki hafi sóknaraðili tengsl við atvinnulíf á Íslandi. Mestu skipti þó að innheimtuaðgerðir sóknaraðila hér á landi hafi verið hafnar af íslenskri lögmannsstofu áður en kröfulýsingarfresti lauk. Lögmannsstofunni hafi verið í lófa lagið að lýsa kröfunni innan kröfulýsingafrests. Eigi því ekki að koma til álita að beita undantekningarreglu þeirri, sem sé að finna í síðastgreindu ákvæði laga nr. 20/1991. Þá mótmælir varnaraðili þeirri málsástæðu, sem sóknaraðili hefur einnig teflt fram, að gallar á leitarvél á vef Lögbirtingablaðs hafi þýðingu. Kveður varnaraðili að almennt sé ekki unnt að leita eftir kennitölu á vef blaðsins. Loks áréttar varnaraðili að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að staða hans sé slík að beita beri framangreindri undantekningarreglu.

III

Atvik máls þessa eru óumdeild að því leyti sem þýðingu hefur. Sóknaraðili var í sambandi við A fyrir andlát hans vegna skuldbindinga hans við bankann. Sóknaraðili sendi kröfu þá, sem mál þetta varðar, til innheimtu hjá íslenskri lögmannsstofu í ágúst 2009 og var innheimtubréf sent 27. þess mánaðar. Þá þegar var fyrir hendi vitneskja um andlát A, en ekki um að bú hans hefði verið tekið til opinberra skipta og innköllun þegar birt. Kröfulýsingarfresti lauk nokkrum dögum síðar, 2. september sama ár.

Ekki kemur fram í gögnum málsins að hvaða marki skiptastjóri í dánarbúinu leitaði vitneskju um skuldbindingar hins látna erlendis. Innköllun til þeirra, sem töldu til réttinda á hendur dánarbúinu, sbr. 56. gr. laga nr. 20/1991, var aðeins birt á Íslandi, enda stóð ekki skylda til annars, sbr. 3. mgr. greinarinnar. Í 56. gr. laganna er ekki að finna fyrirmæli til skiptastjóra um að honum beri að tilkynna þekktum lánardrottnum um innköllun og kröfulýsingarfrest. Tilgangur innköllunar er að afla á skömmum tíma tæmandi upplýsinga um skuldbindingar dánarbúsins. Til þess að vanlýsing hafi þau réttaráhrif að krafa á búið falli niður, sé henni ekki lýst innan kröfulýsingarfrests, verður kröfuhafi að hafa átt þess raunahæfan kost að lýsa kröfu sinni. Innköllun var ekki birt í [...] þar sem sóknaraðili hefur starfstöð og aðsetur og ekki er um það deilt að hann fékk ekki sérstaka tilkynningu um að bú hins látna hefði verið tekið til opinberra skipta og hvaða réttarárhrif það hefði. Honum mátti því ekki vera um það kunnugt. Á því við ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. 58. gr. laga nr. 20/1991. Fyrir liggur að íslensk lögmannsstofa á vegum sóknaraðila hóf innheimtuaðgerðir 27. ágúst 2009, sex dögum áður en kröfulýsingarfrestur rann út, en af gögnum málsins verður ekki ráðið hvenær lögmannsstofan fékk kröfuna til innheimtu. Miða ber við að sóknaraðili verði samsamaður lögmannsstofunni þegar metið er hvort hann eigi að glata þeim rétti, sem framangreint lagaákvæði getur veitt honum, þar sem hann hafi vitað eða mátt vita um opinberu skiptin, þegar lögmannsstofan hóf innheimtuna, en ekki lýst kröfunni án ástæðulausra tafa.

Samkvæmt 3. mgr. 56. gr. laga nr. 20/1991 ber að birta innköllun til skuldheimtumanna í dánarbú í Lögbirtingablaði. Með reglugerð nr. 623/2005 um útgáfu Lögbirtingablaðs var ákveðið að útgáfan skyldi vera rafræn og eru réttaráhrif auglýsinga í því miðuð við rafræna birtingu þeirra á vefsvæði þess, sbr. 1. gr. reglugerðarinnar. Sóknaraðili hefur lýst viðleitni sinni til þess að nýta hagræði leitarvélar og leita með rafrænum hætti á vefsvæði blaðsins eftir því hvort gefin hafi verið út innköllun til skuldheimtumanna dánarbúsins. Sú leit hafi ekki skilað árangri. Kveður hann það hafa verið gert bæði eftir kennitölu hins látna og nafni hans. Af hálfu sýslumannsins í Vík, sem hefur samkvæmt reglugerðinni umsjón með útgáfu blaðsins, hefur verið upplýst að ekki sé unnt að leita eftir kennitölu á vefsvæðinu. Á hinn bóginn sé unnt að ,,leita eftir nafni.“ Því andmælir sóknaraðili og hefur til staðfestingar lagt fram útprentanir um svör á vefnum við einstökum þrepum í slíkri leit. Þótt útgáfa Lögbirtingablaðs sé samkvæmt framasögðu rafræn, er unnt að leita í hverju eintaki þess síðu fyrir síðu með sama hætti og áður. Sóknaraðili verður að bera hallann af því í þessu máli að hafa freistað þess að nýta hagræði leitarvélar, sem ekki skilaði árangri. Eins og áður segir var kröfulýsing hans í dánarbúið ekki móttekin fyrr en 29. október 2010 þótt krafan hafi verið send til innheimtu í ágústmánuði. Verður fallist á með varnaraðila að sóknaraðili hafi ekki lýst kröfu sinni án ástæðulausra tafa frá því að honum mátti vera kunnugt um að bú hins látna hafði verið tekið til opinberra skipta.

Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

Sóknaraðili greiði kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, H, greiði varnaraðila, B, 200.000 krónur í kærumálskostnað.