138/2002

S var ákærður fyrir ölvunarakstur eftir að lögregla hafði stöðvað hann við akstur með 2,24‰ áfengismagn í blóði. Af hálfu ákæruvalds var honum gefinn kostur á að ljúka málinu með viðurlagaákvörðun samkvæmt fyrirmælum ríkissaksóknara til allra lögreglustjóra um sáttaboð ákærenda við viðurlagaákvarðanir í ölvunarakstursmálum. S hafnaði því boði og taldi viðurlög samkvæmt því of þung og í ósamræmi við langa dómvenju um sviptingu ökuréttar vegna sambærilegra brota. Héraðsdómur dæmdi S til ökuleyfissviptingar í eitt ár, í samræmi við dómvenju. Ríkissaksóknari áfrýjaði málinu í því skyni að freista þess að fá þessari dómvenju breytt. Hæstiréttur taldi að ekki kæmi fram í lögum nr. 57/1997 um breytingu á umferðarlögum, eða lögskýringargögnum með þeim, að mat löggjafans varðandi sviptingu ökuréttar vegna ölvunarakstursbrota hafi breyst. Dómstólar hafi miðað við lágmarks ökuréttarsviptingu, eitt ár, í tilvikum sem þeim er um ræddi í málinu, þ.e. þegar um sé að ræða fyrsta brot ökumanns, vínandamagn í blóði sé yfir 1,20‰ og ekki brotin önnur ákvæði laga eða aðstæður að öðru leyti sérstaklega alvarlegar. Hafi þá ekki skipt máli hversu mikið yfir mörkunum vínandamagnið hafi verið. Löggjafinn hafi hins vegar tengt lengri sviptingu ökuréttar ítrekuðum brotum og komið hafi til frekari ökuréttarsviptingar við endurtekin brot. Þótti ríkissaksóknari ekki hafa sýnt fram á að efni væru til þess að óbreyttum lögum að hverfa frá fordæmum um ökuréttarsviptingu, sem farið hafi verið eftir frá setningu umferðarlaga 1987 og lengur. Var því niðurstaða héraðsdóms um eins árs ökuréttarsviptingu staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf B-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 18. mars 2002 að fengnu áfrýjunarleyfi 15. sama mánaðar. Ákæruvaldið krefst þess að sviptingartími ökuréttar ákærða verði lengdur frá því sem ákveðið var í héraðsdómi.

Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms.

I.

Atvik málsins eru þau að föstudaginn 31. ágúst 2001, klukkan 22.48, stöðvuðu lögreglumenn við eftirlitsstörf akstur ákærða í Hraunbæ við Bæjarbraut. Ákærði var að koma úr Kópavogi og var einn í bifreiðinni. Hann framvísaði ökuskírteini að ósk lögreglumanna, en þar sem mikinn áfengisþef lagði frá vitum hans var hann handtekinn grunaður um ölvun við akstur. Hefur hann játað sekt sína og er ekki um það deilt að brot hans sé réttilega heimfært til refsiákvæða í ákæru. Áfengismagn í blóði hans mældist 2,24‰.

Ákærði er fæddur í nóvember 1948 og hefur ekki sætt refsingu utan sektar vegna umferðalagabrots árið 1967, sem ekki skiptir hér máli. Af hálfu ákæruvalds var honum gefinn kostur á að ljúka málinu með viðurlagaákvörðun samkvæmt fyrirmælum ríkissaksóknara til allra lögreglustjóra frá 5. nóvember 2001 um sáttaboð ákærenda við viðurlagaákvarðanir í ölvunarakstursmálum. Var honum boðið að greiða 130.000 króna sekt í ríkissjóð og sæta sviptingu ökuréttar í tvö ár. Ákærði hafnaði þessu boði og taldi viðurlög samkvæmt því of þung. Sakarferill hans gæfi ekki tilefni til þeirra og einnig væru þau í ósamræmi við langa dómvenju um sviptingu ökuréttar vegna sambærilegra brota. Héraðsdómur er reistur á því að dómvenja sé að svipta mann ökuleyfi í eitt ár fyrir brot sem þetta. Eru brigður ekki á það bornar af ríkissaksóknara. Með málskoti hans til Hæstaréttar freistar hann þess að fá þessari dómvenju breytt.

II.

Með lögum nr. 57/1997 var umferðarlögum nr. 50/1987 breytt á þann hátt, að við 100. gr. þeirra var bætt þremur nýjum málsgreinum, sem urðu 4. - 6. mgr. hennar. Að auki var bætt nýrri málsgrein í 101. gr., er laut að sviptingu ökuréttar samkvæmt svonefndu punktakerfi vegna ítrekaðra brota á umferðarlögum. Punktakerfið átti að tengja ökuferilsskrá og í athugasemdum með lögunum var sagt að tilgangur þessa nýja ákvæðis væri sá að heimila sviptingu ökuréttar við síendurtekin brot þótt þau teldust ekki stórfelld. Hins vegar var ekki hróflað við 1. mgr. 101. gr. eða 103. gr. laganna, sem lúta að sviptingu ökuréttar, eða hefur það verið gert síðar svo að hér skipti máli.

Í 4. mgr. 100. gr. umferðarlaga er dómsmálaráðherra, eftir áðurgreindar breytingar, heimilað að fengum tillögum ríkissaksóknara að ákveða í reglugerð sektir allt að 100.000 krónum. Gildir nú um þetta efni reglugerð nr. 575/2001 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim. Reglugerðinni fylgir viðauki, sem er skrá yfir sektir og önnur viðurlög. Kemur slík skrá í staðinn fyrir leiðbeiningar ríkissaksóknara, sem lögregluyfirvöld fóru áður eftir við beitingu heimilda sinna til ákvörðunar sekta og annarra viðurlaga samkvæmt 115. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skrá þessi hefur meðal annars að geyma töflu yfir stighækkandi sektir og ökuleyfissviptingu eftir vínandamagni vegna brota á 1., sbr. 2. mgr., 45. gr. umferðarlaga, sem á við sé vínandamagn í blóði ökumanns 0,50 - 1,20‰, en þá telst hann ekki geta stjórnað ökutæki örugglega. Erlendar vísindarannsóknir, sem ríkissaksóknari hefur lagt fram, benda til þess að eftir að vínandamagn ökumanns í blóði hefur náð 0,50‰ markinu aukist hættan á því að hann valdi slysum margfalt með auknu áfengismagni í blóði ökumanns í að minnsta kosti 1,50‰. Eftir að því marki er náð eru ekki samkvæmt þessum gögnum fyrir hendi nægar rannsóknir á þessu, svo að óyggjandi niðurstöður verði á þeim byggðar. Samkvæmt 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga telst sá ökumaður óhæfur til að stjórna ökutæki, sem hefur 1,20‰ vínandamagn í blóði eða meira.

Ríkissaksóknari sendi samkvæmt heimild í 2. mgr. 27. gr. laga um meðferð opinberra mála bréf til allra lögreglustjóra 5. nóvember 2001 um sáttaboð ákærenda samkvæmt 1. mgr. 124. gr. sömu laga við viðurlagaákvarðanir í ölvunarakstursmálum. Í bréfinu segir að það sé ritað í tilefni breytinga, sem felist í reglugerð nr. 575/2001, hækkun sekta og takmörkun á heimild til að ljúka málum með lögreglustjórasátt. Fram kemur að sakborningi skuli gefinn kostur á að ljúka máli varðandi fyrsta brot sé vínandamagn í blóði hans 1,51‰ - 2‰ með 130.000 króna sekt og 18 mánaða ökuréttarsviptingu. Sé vínandamagn í blóði hans 2,01‰ eða meira skuli bjóða sömu sekt og ökuréttarsviptingu í 2 ár, en svo hagaði til með ákærða eins og áður er rakið.

III.

Í héraðsdómi er getið um mikinn fjölda umferðarlagabrota, þar á meðal ölvunarakstursbrota, og þá miklu hættu sem er þessum brotum samfara, sérstaklega þeim síðast töldu. Þar er einnig nefnd sú þörf sem hefur skapast til þess að staðla þau viðurlög sem beitt er við slík brot. Eðlilegt verður að telja þegar svona háttar til að ákæruvald og lögregla vinni samkvæmt föstum og stöðluðum skrám til að gæta samræmis og jafnræðis við ákvarðanir sínar, enda samrýmist þær umferðarlögum. Hins vegar leiðir það af ákvæði 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 að dómstólar verða ekki bundnir við þannig skrár og ber þeim, þegar málum af þessu tagi er skotið til þeirra, að meta viðurlög sjálfstætt á grundvelli umferðarlaga, og má þá meðal annars líta til ákvarðana lögregluyfirvalda á þessu sviði og leiðbeininga ríkissaksóknara.

Í lögum nr. 57/1997, athugasemdum með frumvarpi til þeirra laga eða öðrum lögskýringargögnum kemur ekki fram að mat löggjafans varðandi sviptingu ökuréttar vegna ölvunarakstursbrota hafi breyst, að því er hér skiptir máli, frá setningu umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt 2. mgr. 102. gr. laganna var lágmarks ökuréttarsvipting þá ákveðin eitt ár væri brotið gegn 1., sbr. 3. mgr., 45. gr. þeirra, en undir það ákvæði heyrir akstur sé vínandamagn í blóði ökumanns 1,20‰ eða meira og telst hann þá óhæfur til að stjórna ökutæki, svo sem að framan greinir. Hafa dómstólar miðað ökuréttarsviptingu við þetta lágmark sé um að ræða fyrsta brot ökumanns, vínandamagn í blóði yfir þessum mörkum og ekki brotin önnur ákvæði laga eða aðstæður að öðru leyti sérstaklega alvarlegar. Hefur þá ekki skipt máli hversu mikið yfir mörkunum vínandamagnið hefur verið. Löggjafinn hefur hins vegar, sbr. 3. mgr. 102. gr. umferðarlaga, tengt lengri sviptingu ökuréttar ítrekuðum brotum og breytingin á 101. gr. laganna 1997 laut einnig að slíkri tengingu. Hefur því komið til frekari ökuréttarsviptingar við endurtekin brot.

Ákærði átti að baki margra ára áfallalausan feril sem ökumaður, þegar hann framdi brot sitt. Það eitt og sér var vissulega alvarlegt og hann skapaði með því mikla hættu. Þegar litið er til alls framanskráðs, og þess að ekki var um önnur brot á lögum að ræða, þykir ríkissaksóknari hins vegar ekki hafa sýnt fram á að efni séu til að óbreyttum lögum að hverfa frá fordæmum um ökuréttarsviptingu, sem farið hefur verið eftir frá setningu umferðarlaga 1987 og lengur. Ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um sviptingu ökuréttar.

Staðfest er ákvæði héraðsdóms um greiðslu sakarkostnaðar, en áfrýjunarkostnaður skal greiðast úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkisjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, S-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 175.000 krónur.