421/2000

K gaf í febrúar 1995 út skuldabréf til Á. Var skuldin tryggð með veði í fasteign sem síðar var seld nauðungarsölu. Lýsti Á kröfu í söluverð fasteignarinnar á grundvelli skuldabréfsins, sem hún hafði þó ekki undir höndum. S bar brigður á eignarrétt Á að bréfinu og kvaðst hafa fengið það framselt frá henni. Á bakhlið bréfsins, neðan við undirritun stjórnarmanna K, hafði Á ritað nafn sitt, án þess að þar kæmu fram skýringar á undirrituninni. Var ekki talið að Á hefði með þeirri nafnritun sinni einni framselt skuldabréfið. G kvaðst hafa fengið bréfið afhent frá S sem tryggingu fyrir greiðslu vegna fasteignakaupa. L greiddi G síðar fyrir K fjárhæð sem var nokkru lægri en andvirði bréfsins. Bar K því við að þar sem L hefði þegar greitt G andvirði bréfsins væru ekki lengur til kröfuréttindi á grundvelli þess. Ekki var fallist á þá málsástæðu, enda gat greiðslan ekki hafa lokið kröfuréttindum samkvæmt bréfinu nema henni hefði verið beint til rétts kröfuhafa. Var eignarréttur Á að bréfinu staðfestur gagnvart K og S. Kom héraðsdómur ekki til endurskoðunar gagnvart G og L, þar sem þeir höfðu ekki gagnáfrýjað honum. Ekki var fallist á kröfu Á um endurskoðun á frávísun héraðsdóms á hluta krafna hennar í héraði, enda hafði Á ekki kært viðkomandi ákvæði héraðsdóms til Hæstaréttar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. nóvember 2000. Þeir krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að þeir verði sýknaðir af kröfu gagnáfrýjanda. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 29. janúar 2001. Hún krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur að öðru leyti en því að hrundið verði ákvæði hans um að vísa frá kröfu hennar um að staðfestur verði réttur hennar til að fá úthlutað 3.025.560 krónum af söluverði 1. hæðar eystri enda fasteignarinnar að Einholti 2 í Reykjavík við nauðungarsölu, svo og að sá réttur hennar verði viðurkenndur. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi aðaláfrýjenda.

Gagnstefndu Garðabær og Landsbréf hf. krefjast hvor fyrir sig sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málkostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og ráðið verður af kröfugerð gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti var hluta krafna hennar vísað frá héraðsdómi með hinum áfrýjaða dómi. Til að koma fram endurskoðun á niðurstöðu héraðsdóms um þetta atriði hefði gagnáfrýjandi þurft að kæra til Hæstaréttar ákvæði hans um frávísun eftir reglum XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar í dómasafni 1994, bls. 1293 og 2869, svo og dóm 31. maí 2000 í máli nr. 29/2000. Með því að þessa hefur ekki verið gætt verður ekki komið að fyrir Hæstarétti dómkröfum gagnáfrýjanda um að hrundið verði ákvæði héraðsdóms um frávísun fyrrgreindrar kröfu hennar og um að fallist verði á þá kröfu að efni til.

II.

Með héraðsdómi var tekin til greina gagnvart aðaláfrýjendum og gagnstefndu krafa gagnáfrýjanda um að viðurkenndur yrði eignarréttur hennar að verðtryggðu veðskuldabréfi útgefnu til hennar 10. febrúar 1995 af aðaláfrýjandanum Kvilt ehf., sem var upphaflega að fjárhæð 2.425.986 krónur og tryggt með veðrétti í nánar tilgreindum eignarhlutum í fasteigninni Einholti 2 í Reykjavík. Þá voru aðaláfrýjendur og gagnstefndu jafnframt dæmdir til að greiða gagnáfrýjanda í sameiningu 300.000 krónur í málskostnað. Samkvæmt þeirri meginreglu, sem kemur meðal annars fram í 2. og 3. málslið 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 166. gr. sömu laga eins og henni var breytt með 20. gr. laga nr. 38/1994, geta gagnstefndu ekki leitað breytinga á þessari niðurstöðu héraðsdóms sér í hag nema með því að gagnáfrýja honum. Það hafa gagnstefndu ekki gert. Kemur því ekki til álita fyrir Hæstarétti krafa þeirra um sýknu af kröfu gagnáfrýjanda.

III.

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var 1., 2. og 3. hæð eystri enda fasteignarinnar að Einholti 2, sem stóð að veði til tryggingar fyrrnefndu skuldabréfi, seld nauðungarsölu við uppboð 7. október 1998. Við uppboðið lýsti gagnáfrýjandi kröfu í söluverð fasteignarinnar á grundvelli veðskuldabréfsins, sem hún hafði þó ekki undir höndum. Í frumvarpi sýslumannsins í Reykjavík 23. desember 1998 til úthlutunar á söluverði 1. hæðar í eystri enda hússins að Einholti 2 var ráðgert að 3.025.560 krónur kæmu til greiðslu kröfu samkvæmt veðskuldabréfinu, en rétthafi þess væri óþekktur. Fyrir liggur í málinu bréf sýslumanns 25. maí 2000, þar sem staðfest var að heimildarskjal fyrir kröfunni hefði ekki borist honum, en fram væri komið að ágreiningur væri um hverjum hún tilheyrði. Meðan svo væri yrði fyrrnefnd greiðsla samkvæmt frumvarpinu varðveitt eftir ákvæði 2. mgr. 54. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.

Aðaláfrýjandinn S-kk-nf R-kk-nf ber því við að hann hafi fengið umrætt veðskuldabréf framselt frá gagnáfrýjanda. Í bréfi gagnstefnda Garðabæjar 15. febrúar 2000 til gagnstefnda Landsbréfa hf. kvaðst sá fyrrnefndi hafa fengið veðskuldabréfið afhent frá aðaláfrýjandanum S-kk-þgf sem tryggingu fyrir greiðslu vegna kaupa á fasteign. Ljóst er að þetta hefur gerst fyrir 11. desember 1997, en þann dag greiddi gagnstefndi Landsbréf hf. 2.500.000 krónur til gagnstefnda Garðabæjar fyrir aðaláfrýjandann Kvilt ehf. Af gögnum málsins verður ráðið að um þær mundir hafi gagnstefndi Landsbréf hf. komið í verð fyrir þann aðaláfrýjanda skuldabréfum og ráðstafað andvirði þeirra eftir fyrirsögn hans. Með bréfi 10. desember 1998 til gagnstefnda Garðabæjar óskaði gagnstefndi Landsbréf hf. eftir því að fá veðskuldabréfið afhent, þar sem krafa samkvæmt því hefði verið greidd á áðurnefndan hátt í desember 1997. Þrátt fyrir það var veðskuldabréfið áfram í vörslum gagnstefnda Garðabæjar, sem afhenti það ekki gagnstefnda Landsbréfum hf. fyrr en eftir að málið var höfðað í febrúar 2000. Hinn 10. apríl 2001 lagði sá síðastnefndi frumrit veðskuldabréfsins fram í Hæstarétti. Það ber ekkert með sér um greiðslu skuldarinnar.

Gagnáfrýjandi getur ekki krafist greiðslu frá sýslumanninum í Reykjavík á kröfu samkvæmt veðskuldabréfinu nema með því að leggja fyrir hann frumrit þess eða jafngild skilríki fyrir rétti sínum til greiðslunnar. Gagnáfrýjandi hefur ekki frumrit veðskuldabréfsins undir höndum. Eins og atvikum er hér háttað gat hún hvorki kallað eftir veðskuldabréfinu né aflað sér dómsúrlausnar um rétt sinn til þess eða greiðslu kröfunnar með því að reka fyrir héraðsdómi mál eftir XIII. kafla laga nr. 90/1991. Eru því ekki efni til að fallast á röksemd aðaláfrýjenda, sem að þessu lýtur, fyrir kröfu þeirra um að málinu verði vísað frá héraðsdómi.

Aðaláfrýjandinn Kvilt ehf. ber því við í málinu að krafa samkvæmt veðskuldabréfinu hafi verið gerð upp til fullnaðar með áðurnefndri greiðslu, sem fór milli gagnstefndu 11. desember 1997. Af þeim sökum séu ekki lengur til kröfuréttindi á grundvelli bréfsins og hafi þannig gagnáfrýjandi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um viðurkenningu eignarréttar síns að veðskuldabréfinu. Um þessa röksemd fyrir frávísunarkröfu aðaláfrýjenda verður að gæta að því að greiðslan 11. desember 1997 getur ekki hafa lokið kröfuréttindum samkvæmt veðskuldabréfinu nema henni hafi verið beint til rétts kröfuhafa. Í málinu ber gagnáfrýjandi brigður á að þar geti verið um annan að ræða en hana sjálfa, en verði á það fallist hefur kröfuréttur samkvæmt skuldabréfinu ekki fallið niður með umræddri greiðslu. Er því ekkert hald í þessari röksemd aðaláfrýjenda.

Samkvæmt framansögðu verður hafnað kröfu aðaláfrýjenda um frávísun málsins frá héraðsdómi, enda eru ekki að öðru leyti annmarkar á málatilbúnaði gagnáfrýjanda, sem leitt gætu til þeirrar niðurstöðu, svo sem aðaláfrýjendur héldu einnig fram fyrir héraðsdómi.

IV.

Veðskuldabréfið, sem um ræðir í málinu, var sem áður segir gefið út á nafn gagnáfrýjanda. Texti þess var ritaður á einu blaði, á framhlið þess og bakhlið, og ekki notast við prentað form. Hvergi var þar sérstaklega gert ráð fyrir áritun um framsal þess. Á bakhlið veðskuldabréfsins skrifuðu tveir menn nöfn sín sem stjórnarmenn útgefandans, aðaláfrýjandans Kviltar ehf. Neðan við undirskriftir þeirra rituðu tveir aðrir nöfn sín og kennitölur sem vottar að réttri dagsetningu veðskuldabréfsins, undirskrift og fjárræði aðila. Fyrir neðan þetta án nokkurrar fyrirsagnar eða skýringar var undirskrift gagnáfrýjanda, sem ritaði þar jafnframt kennitölu sína. Eins og hér var staðið að verki gat viðtakandi veðskuldabréfsins ekkert traust lagt á að gagnáfrýjandi hafi ritað nafn sitt á það til framsals réttindum samkvæmt því. Verður því ekki litið svo á að hún hafi framselt veðskuldabréfið með nafnritun sinni einni.

Af fyrirliggjandi gögnum verður ekki ráðið með vissu hvort gagnstefndi Garðabær hafi talið sig orðinn eiganda að veðskuldabréfinu fyrir framsal eða hafa það eingöngu undir höndum til tryggingar skuld aðaláfrýjandans S-kk-ef R-kk-ef við sig, svo sem gefið var til kynna í fyrrnefndu bréfi gagnáfrýjandans 15. febrúar 2000. Er þá enn síður ljóst hvort greiðslan í þágu aðaláfrýjandans Kviltar ehf., sem gagnstefndi Landsbréf hf. hafði samkvæmt áðursögðu milligöngu um, hafi verið innt af hendi til gagnstefnda Garðabæjar til að ljúka skuld aðaláfrýjandans S-kk-ef við hann eða kröfu samkvæmt veðskuldabréfinu. Án tillits til þess gat þó aðaláfrýjandinn Kvilt ehf. ekki losnað undan skuld samkvæmt veðskuldabréfinu með því að beina greiðslu til þess, sem hafði það undir höndum án viðhlítandi framsals frá nafnskráðum kröfuhafa samkvæmt hljóðan þess.

Með vísan til þess, sem að framan greinir, verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að eignarréttur gagnáfrýjanda að veðskuldabréfinu verður viðurkenndur gagnvart aðaláfrýjendum. Þar sem þetta atriði málsins kemur ekki vegna þess, sem áður segir, til endurskoðunar að því er gagnstefndu varðar verður héraðsdómur þegar af þeirri ástæðu látinn standa óraskaður, þar á meðal ákvæði hans um málskostnað.

Aðaláfrýjendur verða dæmdir til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði, en að öðru leyti bera aðilarnir hver sinn kostnað af málinu hér fyrir dómi.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Aðaláfrýjendur, S-kk-nf R-kk-nf og Kvilt ehf., greiði í sameiningu gagnáfrýjanda, Á-kvk-þgf E-kvk-þgf, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Að öðru leyti fellur málskostnaður fyrir Hæstarétti niður.