19/2019

G höfðaði mál á hendur L hf. til endurgreiðslu á vöxtum sem hún taldi sig hafa ofgreitt í tengslum við uppgjör tveggja veðskuldabréfa útgefnum af eiginmanni hennar 10. mars 2001 og 27. nóvember 2003 og tryggð með veði í fasteign G. Meginágreiningur málsins laut að túlkun á samkomulagi lántaka og L hf. um uppgjör á skuldbindingum samkvæmt veðskuldabréfunum og yfirlýsingu sem G gaf út sama dag. Á grundvelli samkomulagsins og yfirlýsingarinnar innti G af hendi greiðslur síðari hluta árs 2016 sem hún taldi hafa falið í sér greiðslu á kröfu sem hefði að hluta til verið fyrnd. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að í ljósi þess að lántaki hefði áður borið fyrir sig að vextir af lánunum væru fyrndir yrði samkomulagið skilið þannig að hann hefði fallið frá þeim andmælum og samið endanlega og með bindandi hætti um hvernig uppgjörinu yrði hagað. Tekið var fram að G hefði ekki átt beina aðild að umræddu uppgjörssamkomulagi og hefði hvorki gengist undir skyldur samkvæmt því gagnvart L hf. með yfirlýsingu þeirri sem hún hefði gefið út né með öðru móti. Af því leiddi að hún gæti haft uppi allar mótbárur sem fyrir hendi voru gegn kröfum L hf., enda væri sá réttur hennar sem veðþola sjálfstæður eftir meginreglum fjármunaréttar. Hins vegar hefði G, í stað þess að hafa uppi mótbárur gegn kröfum L hf., ráðstafað greiðslum til hans án fyrirvara. Til þess hefði þó verið brýnt tilefni í ljósi aðdragandans sem fólst meðal annars í því að L hf. beindi að henni greiðsluáskorunum. Einnig hefði hún veitt tveimur nafngreindum mönnum umboð til að fá allar upplýsingar um skuldir hjá L hf. sem hvíldu á eign hennar og ekkert hefði komið fram í málinu sem benti til að upplýsingum af hálfu L hf. hefði verið áfátt. Að þessu gættu var talið að G gæti ekki fyrirvaralaust gert upp við L hf. veðskuldina í trausti þess að geta síðar beint endurkröfu að honum. Var L hf. því sýknaður af kröfum G.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf E-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og G-kk-nf G-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. apríl 2019. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 41.696.543 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. júní 2017 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar á öllum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Meginágreiningur málsins lýtur að túlkun á samkomulagi eiginmanns áfrýjanda, J-kk-ef G-kk-ef Z-kk-ef, og stefnda 6. september 2016 um uppgjör á skuldbindingum samkvæmt tveimur veðskuldabréfum, útgefnum 10. mars 2001 og 27. nóvember 2003, er J-kk-nf G-kk-nf var skuldari að, sem og yfirlýsingu sem áfrýjandi gaf út sama dag og samkomulagið var gert, en skuldabréfin voru tryggð með veði í fasteign áfrýjanda að Reynimel 29, Reykjavík. Á grundvelli samkomulagsins og yfirlýsingarinnar innti áfrýjandi af hendi greiðslur síðari hluta árs 2016 sem hún telur hafa falið í sér greiðslu á kröfu sem hafi að hluta til verið fyrnd. Í samræmi við það hefur hún uppi endurkröfu á hendur stefnda.

II

Samkvæmt gögnum málsins gaf eiginmaður áfrýjanda út þau veðskuldabréf sem mál þetta lýtur að, hið fyrra 10. mars 2001 til Búnaðarbanka Íslands hf. að fjárhæð 20.000.000 króna og hið síðara 27. nóvember 2003 til Landsbanka Íslands hf. (nú LBI ehf.) að fjárhæð 40.000.000 króna. Með tveimur viðaukum við veðskuldabréfin 2004 og 2005 var lánunum breytt þannig að eftirstöðvarnar skyldu miðast við gengi japansks jens. Fyrra veðskuldabréfið var framselt Landsbanka Íslands hf. árið 2005 og komust bæði veðskuldabréfin í eigu stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008, sem tekin var í kjölfar þess að Fjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf., vék stjórn félagsins frá og setti yfir það skilanefnd. Veðskuldabréfin voru bæði tryggð með veði í fasteign í eigu áfrýjanda að Reynimel 29 í Reykjavík.

Lántaki greiddi afborganir af lánunum til og með desember 2007 en eftir það var ekkert greitt fyrr en við uppgjör haustið 2016 er greiðsla barst vegna sölu áfrýjanda á þeirri eign, er stóð til tryggingar greiðslu skuldarinnar. Af hálfu stefnda er því haldið fram að skuldari hafi sótt um lækkun lánanna eftir svokallaðri 110% leið. Af hálfu áfrýjanda er því hins vegar haldið fram að lántaki hafi hafnað útreikningi stefnda byggðum á þeirri leið.

Samkvæmt gögnum málsins voru lán þau sem mál þetta lýtur að lækkuð í mars 2012 á grundvelli þess útreiknings. Þá endurreiknaði stefndi 27. ágúst 2013 þau lán sem málið lýtur að í kjölfar dóma Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 og 18. október sama ár í máli nr. 464/2012 með tilliti til fullnaðarkvittana vegna vaxta. Niðurstaða þess endurreiknings voru lántaka óhagfelldari en sá endurreikningur sem byggðist á fyrri útreikningi sem gerður var samkvæmt fyrrgreindri 110% leið og lagði stefndi síðarnefndan útreikning til grundvallar um ætlaða skuld lántaka við stefnda. Á milli lántaka og stefnda fóru fram bréfaskipti frá febrúar 2013 til febrúar 2014, þar sem lántaki óskaði eftir að endurfjármagna skuldbindingar sínar, en úr því varð ekki. Þá liggja fyrir í málinu greiðsluáskoranir sem lántaka og áfrýjanda voru sendar 4. mars 2014. Fór svo að lántaki höfðaði mál á hendur stefnda 20. mars 2014 og krafðist þess að viðurkennt yrði að skuld hans samkvæmt framangreindum veðskuldabréfum hefði verið að tiltekinni fjárhæð miðað við 10. desember 2007. Með héraðsdómi 30. júní 2015, sem ekki var áfrýjað, var viðurkennt að veðskuldabréf, upphaflega að höfuðstól 20.000.000 króna hefði verið að eftirstöðvum 13.428.465 krónur 10. desember 2007 og að veðskuldabréf, upphaflega að höfuðstól 40.000.000 króna hefði sama dag verið að eftirstöðvum 35.196.242 krónur.

Með bréfi 5. janúar 2016 til stefnda fór lántaki fram á að greiða framangreindar skuldir miðað við að höfuðstóll þeirra í ársbyrjun 2011 væri sá sami og hann hefði verið 1. janúar 2008 og að vextir fyrir árin 2008 til 2012 væru fyrndir. Stefndi hafnaði því, en með tölvubréfi 7. mars sama ár bauð hann lántaka að gera upp framangreindar skuldbindingar með eingreiðslu að fjárhæð 100.000.000 króna, ef greitt væri fyrir 31. mars 2016. Ekki varð af því og sendi stefndi greiðsluáskoranir til lántaka og áfrýjanda 13. apríl 2016. Með umboði 12. ágúst sama ár veitti áfrýjandi B-kk-þgf Z-kk-þgf og S-kk-þgf H-kk-þgf umboð til að fá ,,allar upplýsingar um ábyrgðarskuld mína hjá Landsbankanum hf., áhvílandi á 1. veðrétti fasteignarinnar, Reynimelur 29, Reykjavík, svo og að semja um framangreinda skuld.“ Mun stefndi hafa samþykkt að bíða með að krefjast nauðungarsölu á fasteigninni, svo að áfrýjandi gæti freistað þess að selja eignina frjálsri sölu. Eignin var seld á frjálsum markaði síðari hluta ársins 2016 og var greiðslum vegna hennar ráðstafað til stefnda, samtals 104.550.632 krónum.

III

Stefndi og lántaki gerðu með sér uppgjörssamkomulag 6. september 2016. Í upphafsorðum þess greinir að samhliða samkomulaginu undirriti áfrýjandi, sem þinglýstur eigandi Reynimels 29, Reykjavík, yfirlýsingu þess efnis að hún samþykki að framselja Landsbankanum greiðslur samkvæmt kaupsamningi, alls 100.000.000 króna auk vaxta með kjörvaxtaflokki 0 frá 1. apríl 2016 til greiðsludags. Gegn greiðslu þeirrar fjárhæðar skyldi stefndi létta áhvílandi veðskuldum af fasteigninni. Í framhaldinu segir svo að stefndi ,,og viðskiptamaður hafa komist að samkomulagi, sem felur í sér að viðskiptamaður greiðir til Landsbankans alls kr. 100.000.000.- auk vaxta með kjörvaxtaflokki 0 frá 01.04.2016 til greiðsludags, um er að ræða fullnaðaruppgjör á skuldum sem eru áhvílandi á Reynimel 29 ... og staðfesta aðilar með undirritun sinni að þeir eigi ekki frekari kröfur hvor á annan í tengslum við og vegna þeirra skulda sem samkomulag þetta tekur til.“

Í 1. gr. samkomulagsins eru tilgreindar þær skuldir sem það nær til, en þær hafi 18. ágúst 2016 numið samanlagt 150.775.018 krónum og skiptist annars vegar í veðskuldabréf sem væri 38.641.780 krónur og hins vegar veðskuldabréf sem væri 112.133.238 krónur. Í 2. gr. samkomulagsins sem ber yfirskriftina ,,Skyldur viðskiptamanns“ segir að viðskiptamaður skuldbindi sig til að greiða Landsbankanum alls 100.000.000 króna auk tilgreindra vaxta til greiðsludags. Þá segir að greiðslan verði ,,greidd eftir því sem greiðslur berast vegna sölu á veðandlaginu Reynimel ... en heildargreiðslan skal vera að fullu greidd í síðasta lagi 01.02.2017.“ Í 4. gr. samkomulagsins eru tilgreindar þær veðskuldir sem Landsbankinn skuldbatt sig til aflétta að uppfylltum skilyrðum samkvæmt samkomulaginu, en þar á meðal voru þær skuldir sem mál þetta lýtur að. Í 5. gr. segir meðal annars að ,,[a]ðilar samnings þessa eru sammála um að um fullnaðaruppgjör er að ræða. Við greiðslu viðskiptamanns samkvæmt 2. gr. á hvorugur aðila kröfu á hinn umfram það sem kemur fram í samningi þessum.“ Ekki eru efni til að rekja aðrar greinar samkomulagsins, en undir það rituðu lántakinn og tveir starfsmenn Landsbankans.

Eins og greindi í upphafsorðum samkomulagsins ritaði áfrýjandi undir yfirlýsingu sama dag og það var gert. Í yfirlýsingunni segir að hún samþykki ,,að framselja Landsbankanum greiðslur skv. kaupsamningi að fjárhæð kr. 100.000.000.- auk vaxta samkvæmt kjörvaxtaflokki 0 frá 01.04.2016 til greiðsludags, vegna fasteignarinnar að Reynimel 29 ... í samræmi við skilyrt veðleyfi sem gefið verður út vegna sölu á fasteigninni auk greiðslna sem berast skv. kaupsamningi, að frádregnum sölukostnaði, eigi síðar en þann 01.02.2017. Að uppfylltu ofangreindu skilyrði og skilyrtu veðleyfi mun Landsbankinn aflétta neðangreindum veðskuldum þegar kaupsamningsgreiðslum kr. 100.000.000.- ... hefur verið ráðstafað inn á áhvílandi veðskuldir.“ Þá voru taldar þær veðskuldir sem stefndi skyldi aflétta, en þar á meðal voru veðskuldabréf þau sem málið lýtur að. Undir yfirlýsinguna ritaði áfrýjandi ásamt starfsmanni stefnda og vottur að henni var annar þeirra sem vottað hafði fyrrgreint samkomulag.

Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 22. febrúar 2019 og var með honum staðfestur héraðsdómur 21. júní 2018 um sýknu stefnda af kröfum áfrýjanda.

IV

1

Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því í fyrsta lagi að hluti kröfu stefnda feli í sér fyrnda vexti. Í öðru lagi geti stefndi eingöngu leitað fullnustu dráttarvaxta og innheimtukostnaðar hjá áfrýjanda tveimur vikum eftir að henni var sannanlega gefinn kostur á að greiða gjaldfallna afborgun, sbr. 3. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, en það hafi stefndi vanrækt. Áfrýjanda hafi fyrst í apríl 2016 verið tilkynnt um stöðu skuldarinnar og gefinn kostur á að greiða gjaldfallna afborgun og því sé eingöngu heimilt að reikna vexti og kostnað eftir það tímamark. Í þriðja lagi er á því byggt að stefndi geti eingöngu krafist vaxta sem féllu í gjalddaga einu ári áður en beiðni um nauðungarsölu var sett fram, sbr. b. lið 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð, en jafna megi þeirri aðferð sem stefndi hafi beitt í málinu til þess að fá fullnustu við nauðungarsölu.

Áfrýjandi bendir á að hún sé ekki aðili að samkomulagi stefnda og lántaka. Meginregla samningaréttar sé að enginn geti unnið beinan og sjálfstæðan rétt samkvæmt samkomulagi sem hann er ekki aðili að og breyti réttarreglur um þriðjamannslöggerninga ekki þeirri grundvallarreglu. Áfrýjandi sé því óbundin af samkomulaginu og ekki sé unnt að svipta hana réttinum til að hafa uppi mótbáru gegn fjárhæðinni. Geti hún því endurheimt þá fjárhæð sem ofgreidd hafi verið. Í yfirlýsingu þeirri er hún gaf samhliða samkomulaginu sé ekki að finna samþykki hennar eða viðurkenningu um réttmæti fjárhæðarinnar. Almenna reglan sé að ábyrgðarmaður geti haft uppi allar mótbárur, jafnvel þótt aðalskuldari hafi fallið frá þeim. Þessi regla eigi við um veðsala jafnt sem ábyrgðarmann, enda séu reglur veðréttar og kröfuréttar um ábyrgðir algerlega samhljóða um það.

Áfrýjandi vísar til þess að matið á því hvort endurgreiðslukrafa nái fram að ganga sé heildstætt og ráðist af atvikum. Telur áfrýjandi að leggja beri til grundvallar að stefndi hafi vitað frá upphafi innheimtuaðgerða sinna að skuldari bæri fyrir sig að vextir eldri en fjögurra ára væru fyrndir. Stefndi hafi því verið í vondri trú. Einnig hafi verið mikill aðstöðumunur með aðilum, stefndi sé ein stærsta fjármálastofnun á Íslandi en áfrýjandi eftirlaunaþegi. Þá hafi greiðsla hennar verið knúin fram í skugga hótana um nauðungarsölu fasteignarinnar. Jafnframt vísar áfrýjandi til sanngirnis- og réttlætisraka sem 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sé reist á.

2

Af hálfu stefnda er á því byggt að uppgjörssamkomulag lántaka og stefnda sem og fyrirvaralaus yfirlýsing áfrýjanda séu bindandi og standi kröfum hennar í vegi. Ekki sé unnt að líta á yfirlýsinguna án tengsla við uppgjörssamkomulagið. Í yfirlýsingunni hafi beinlínis falist samþykki og viðurkenning á fjárhæð skulda lántaka, sem tryggðar voru með veði í fasteign áfrýjanda og þar með viðurkenning hennar á réttmæti kröfu stefnda. Því séu ekki uppfyllt skilyrði endurheimtu. Áfrýjanda hafi hlotið að vera kunnugt um efnisinntak og forsendur uppgjörssamkomulagsins. Hafi áfrýjandi og lántaki, sem ekki hafi vefengt skuldbindingu sína samkvæmt uppgjörssamkomulaginu, því staðið saman að efndum fyrirvaralaust og án athugasemda. Hafi áfrýjandi því fyrirgert rétti til þess að bera fyrir sig meinta fyrningu vaxta eða bera brigður á framangreindar ráðstafanir og jafnframt hafa uppi endurheimtukröfu.

Þá bendir stefndi á að endurútreikningur lánanna og þar með uppgjörsdagur þeirra í skilningi laga nr. 151/2010 um breytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, hafi fyrst orðið til miðað við 20. september 2011 en sá endurútreikningur hafi verið endurtekinn 27. ágúst 2013 með tilliti til fullnaðarkvittana. Fyrningarfrestur samkvæmt bráðabirgðaákvæði XIV í lögum nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010 og lög nr. 38/2014, sem sé átta ár, reiknað frá 16. júní 2010, hafi því ekki verið liðinn við gerð uppgjörssamkomulagsins 6. september 2016.

Stefndi ítrekar málsástæðu sína um aðildarskort, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og mótmælir þýðingu laga nr. 32/2009 í þessu sambandi. Þá mótmælir stefndi því að uppgjörssamkomulagið hafi komist á vegna hótana stefnda um nauðungarsölu eignarinnar sem og tilvísun áfrýjanda til 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

V

Eins og rakið hefur verið var ekki greitt af skuldabréfum þeim sem málið lýtur að frá því í desember 2007 og þar til í október 2016 er greiðsla barst vegna sölu áfrýjanda á fasteign þeirri er sett hafði verið að veði til tryggingar skuldunum. Lánin voru endurreiknuð á árinu 2011, lækkuð í mars árið 2012 og endurreiknuð á ný 27. ágúst 2013. Þá höfðaði lántaki, sem eins og fyrr greinir er eiginmaður áfrýjanda, mál á hendur stefnda í mars 2014 þar sem þess var krafist að veðskuldabréfin væru að tilteknum eftirstöðvum miðað við síðasta greidda gjalddaga 10. desember 2007. Var fallist á þrautavarakröfu lántaka í málinu með dómi héraðsdóms 30. júní 2015 og viðurkennt að eftirstöðvar lánanna hefðu annars vegar verið 13.428.465 krónur og hins vegar 35.196.242 krónur eða samtals 48.624.707 krónur miðað við fyrrgreindan dag. Þá áttu lántaki og stefndi í bréfaskiptum og umræðum um greiðslu skuldarinnar á árinu 2016, þar sem umfjöllunarefnið var meðal annars sú skoðun lántaka að vextir vegna áranna 2008 til 2012 væru fyrndir. Þessi bréfaskipti leiddu ekki til samkomulags og fór svo að áfrýjanda og lántaka voru sendar greiðsluáskoranir í apríl 2016. Lántaki og stefndi gerðu síðan uppgjörssamkomulag 6. september 2016 en í upphafsorðum þess kemur fram að samhliða samkomulaginu riti áfrýjandi undir yfirlýsingu þess efnis að hún framselji stefnda greiðslur samkvæmt kaupsamningi um fasteignina, alls 100.000.000 króna, auk tilgreindra vaxta. Gegn greiðslunni skyldi stefndi létta áhvílandi veðskuldum af fasteigninni. Áfrýjandi gaf síðan út yfirlýsingu þessa sama dag og samkomulagið var undirritað.

Í uppgjörssamkomulaginu 6. september 2016 kemur fram að aðilar þess séu sammála um að það feli í sér fullnaðaruppgjör og að hvorugur aðila eigi kröfu á hinn umfram það sem kemur fram í samkomulaginu. Í ljósi þess að lántaki hafði áður borið fyrir sig að vextir af lánunum væru fyrndir verður samkomulagið skilið þannig að hann hafi fallið frá þeim andmælum og samið endanlega og með bindandi hætti um hvernig uppgjörinu yrði hagað.

Áfrýjandi átti ekki beina aðild að umræddu uppgjörssamkomulagi eiginmanns síns og stefnda þótt það gerði ráð fyrir að hún ráðstafaði til stefnda greiðslu við sölu á veðbundinni eign sinni. Þá gekkst hún hvorki undir skyldur samkvæmt því gagnvart stefnda með yfirlýsingu þeirri sem hún gaf út né með öðru móti. Af því leiðir að hún gat eftir sem áður haft uppi allar mótbárur sem fyrir hendi voru gegn kröfum stefnda, enda var sá réttur hennar sem veðþola sjálfstæður eftir meginreglum fjármunaréttar og var hún ekki bundin af því þótt lántaki hefði fallið frá einhverri mótbáru gegn kröfum á hendur sér. Í stað þess að hafa uppi mótbárur gegn kröfum stefnda ráðstafaði hún greiðslum til hans, eins og áður hefur verið rakið, en með málsókn þessari krefst hún endurgreiðslu á þeim grunni að vextir hafi verið fyrndir eða kröfu um greiðslu þeirra verði ekki beint að henni af öðrum ástæðum. Hvort slík krafa hafi stofnast á hendur stefnda ræðst af óskráðum reglum kröfuréttar um endurheimtu ofgreidds fjár. Er samkvæmt þessu haldlaus með öllu sú málsástæða stefnda að áfrýjandi geti ekki verið réttur aðili að endurkröfu vegna greiðslu sem hún sjálf innti af hendi.

Þegar áfrýjandi ráðstafaði greiðslum til stefnda með yfirlýsingunni 6. september 2016 gerði hún engan fyrirvara um lögmæti kröfunnar á hendur sér. Til þess var þó brýnt tilefni í ljósi aðdragandans sem fólst meðal annars í því að stefndi hafði beint að henni greiðsluáskorunum 4. mars 2014 og 13. apríl 2016. Einnig hafði hún veitt tveimur nafngreindum mönnum umboð 12. ágúst 2016 til að fá allar upplýsingar um skuldir hjá stefnda sem hvíldu á eign hennar og hefur ekkert komið fram í málinu sem bendir til að upplýsingum af hálfu stefnda hafi verið áfátt. Að þessu gættu gat hún ekki fyrirvaralaust gert upp við stefnda veðskuldina í trausti þess að geta síðar beint endurkröfu að honum. Um nauðsyn þess að gera fyrirvara við greiðslu kröfunnar breytir engu þótt stefndi hafi áður gefið til kynna að hann myndi leita fullnustu fyrir kröfum sínum í eign áfrýjanda fyrir skuldum sem voru löngu gjaldfallnar. Geta í þessu sambandi ekki átt við málsástæður áfrýjanda reistar á 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Jafnframt er þess að gæta að sú fjárhæð sem stefndi fékk greidda af söluandvirði eignar áfrýjanda í október og nóvember 2016 var rétt liðlega sú fjárhæð sem lántaka var gert að greiða með útreikningi rúmum fjórum árum áður miðað við uppgjör eftir svonefndri 110% leið. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um annað en málskostnað.

Eftir atvikum er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins á öllum dómstigum.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður á öllum dómstigum fellur niður.