236/2004

X var ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 2. gr., sbr. 1. tölulið A-liðar 3. gr. og 1. mgr. 11. gr. reglna nr. 198/1983 um réttindi til að stjórna vinnuvélum, sbr. 1. gr. reglna nr. 24/1999 og 1. gr. reglna nr. 816/2000, sbr. 1. mgr. 99. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, með því að hafa stjórnað lyftara án tilskilinna réttinda. Í 1. mgr. 2. gr. reglna nr. 198/1983, eins og þeim var breytt með 1. gr. reglna nr. 816/2000, var kveðið á um að þeir einir mættu stjórna vinnuvélum sem til þess hefðu réttindi. Voru reglurnar settar af stjórn Vinnueftirlits ríkisins og staðfestar af félagsmálaráðherra. Brot gegn 1. mgr. 2. gr. reglnanna gat þá orðið refsivert samkvæmt 1. mgr. 11. gr. þeirra. Voru reglurnar settar með heimild í 3. mgr. 49. gr. laga nr. 46/1980, þar sem upphaflega var kveðið á um að stjórn Vinnueftirlits ríkisins skyldi setja reglur um kennslu, þjálfun og próf er gæfu til kynna næga þekkingu þeirra, sem óskuðu eftir leyfi til að mega stjórna eða fara með tilteknar vélar. Með 15. gr. laga nr. 68/2003, sem tóku gildi áður en meint brot X átti sér stað, var ákvæðinu breytt þannig að félagsmálaráðherra skyldi að fenginni umsögn stjórnar Vinnueftirlits ríkisins setja umræddar reglur. Talið var að löggjafanum hafi ekki verið heimilt að framselja Vinnueftirliti ríkisins vald til að ákveða hvaða háttsemi skyldi varða refsingu samkvæmt lögum nr. 46/1980. Var X því sýknaður af kröfu ákæruvaldsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. maí 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur.

Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfu ákæruvalds, en til vara að ákvörðun refsingar verði frestað.

Ákærða er í máli þessu gefið að sök að hafa brotið gegn ákvæðum 1. mgr. 2. gr., sbr. 1. tölulið A-liðar 3. gr. og 1. mgr. 11. gr. reglna nr. 198/1983 um réttindi til að stjórna vinnuvélum, sbr. 1. gr. reglna nr. 24/1999 og 1. gr. reglna nr. 816/2000, sbr. 1. mgr. 99. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, með því að hafa 14. maí 2003 við vinnu sína á lager Húsasmiðjunnar hf., Skútuvogi 16 í Reykjavík, stjórnað án tilskilinna réttinda lyftaranum JL 4880.

Samkvæmt 3. mgr. 49. gr. laga nr. 46/1980, svo sem ákvæðið hljóðaði áður en því var breytt með 15. gr. laga nr. 68/2003, skyldi stjórn Vinnueftirlits ríkisins setja reglur um kennslu, þjálfun og próf er gæfu til kynna næga hæfni og þekkingu þeirra, sem óskuðu eftir leyfi til að mega stjórna eða fara með tilteknar vélar, enda væri ekki kveðið á um slík leyfi í öðrum lögum. Reglur nr. 198/1983 voru settar með stoð í þessu lagaákvæði. Í 2. gr. þeirra kom fram að sá einn gæti öðlast rétttindi til að stjórna vinnuvélum samkvæmt reglunum sem uppfyllti nánar tilgreind skilyrði. Var í 1. tölulið A-lið 3. gr. reglnanna mælt svo fyrir að stjórnendur gaffallyftara með 1,2-10 tonna lyftigetu skyldu sækja svokallað frumnámskeið. Varðaði brot á reglunum nánar tilgreindri refsingu samkvæmt 1. mgr. 11. gr. þeirra. Fram kom í 3. mgr. sömu greinar að reglurnar væru settar samkvæmt áðurnefndu lagaákvæði en þær voru allt að einu undirritaðar af félagsmálaráðuneytinu. Með reglum nr. 24/1999 var 3. gr. áðurnefndra regla breytt. Sagði þar í 4. gr. að reglurnar væru settar af stjórn Vinnueftirlits ríkisins samkvæmt heimild í 49. gr. laga nr. 46/1980 og „staðfestast hér með til að öðlast þegar gildi.“ Voru þær undirritaðar af félagsmálaráðherra. Var hvorki í lögum nr. 46/1980, ákvæðum fyrrnefndra reglna nr. 198/1983 né breytingarreglunum nr. 24/1999 lagt bann við því að maður, sem ekki hefði hlotið sértök réttindi, stjórni gaffallyftara, þeirrar gerðar sem fjallað er um í þessu máli, sbr. dóm Hæstaréttar 5. október 2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 2957. Vegna skorts á viðhlítandi lagastoð var ákærði í því máli sýknaður af akstri gaffallyftara án réttinda. Í kjölfar dómsins var gerð breyting á reglum nr. 198/1983 með síðari breytingum með 1. gr. reglna nr. 816/2000. Var þar bætt við nýrri málsgrein á undan 1. mgr. 2. gr. sem kveður á um að þeir einir megi stjórna vinnuvélum, sem til þess hafi öðlast réttindi samkvæmt 2. mgr. greinarinnar. Í 2. gr. breytingarreglnanna kemur fram að þær séu settar af stjórn Vinnueftirlits ríkisins samkvæmt heimild í 49. gr. laga nr. 46/1980. Reglurnar voru samt sem fyrr undirritaðar af félagsmálaráðherra. Með reglum nr. 883/2002 var reglum nr. 198/1983 enn breytt. Segir í 2. gr. þeirra að reglurnar séu settar samkvæmt heimild í 3. mgr. 49. gr. laga nr. 46/1980 að fengnum tillögum frá stjórn Vinnueftirlits ríkisins. Umræddri 3. mgr. 49. gr. laganna var svo breytt með 15. gr. laga nr. 68/2003, sem tóku gildi 7. apríl 2003, á þann veg að í stað stjórnar Vinnueftirlits ríkisins skuli félagsmálaráðherra, að fenginni umsögn stjórnarinnar, setja reglur um þau atriði sem kveðið er á um í ákvæðinu.

Í ákæru er vísað til refsiákvæðis 1. mgr. 99. gr. laga nr. 46/1980. Sú grein hefur að geyma refsireglu sem vísar til verknaðarlýsingar í öðrum ákvæðum laganna eða reglugerðum samkvæmt þeim. Í lögunum er hvergi að finna efnisreglur sem fjalla um verknaðarlýsingu á því broti, sem ákærði er sakaður um í málinu. Hafa þau því ekki að geyma sérstaka heimild til að refsa ákærða fyrir brotið. Reglur nr. 198/1983 með breytingum samkvæmt reglum nr. 24/1999, voru sem fyrr segir settar með heimild í 3. mgr. 49. gr. laganna eins og hún hljóðaði áður en henni var breytt með lögum nr. 68/2003. Í reglum þessum var heldur ekki að finna lýsingu á slíkri refsiverðri háttsemi. Gátu þær því ekki heldur orðið víðhlítandi refsiheimild fyrir ætluðu broti ákærða. Það var fyrst með 1. gr. reglna nr. 816/2000, sem kveðið var á um að þeir einir mættu stjórna vinnuvélum sem til þess hefðu réttindi. Líta verður svo á að þær reglur hafi, svo sem lagaheimildin stóð til, verið settar af stjórn vinnueftirlitsins og staðfestar af félagsmálaráðherra. Brot gegn því ákvæði gat þá orðið refsivert samkvæmt 1. mgr. 11. gr. reglnanna.

Vinnueftirliti ríkisins var með 3. mgr. 49. gr. laga nr. 46/1980 veitt víðtæk heimild til að setja reglur um kennslu, þjálfun og próf þeirra, sem mega stjórna tilteknum vinnuvélum. Löggjafinn gat hins vegar ekki framselt stofnuninni það vald að ákveða hvaða háttsemi skyldi varða refsingu. Staðfestingu ráðherra á reglum vinnueftirlits varð heldur ekki jafnað til þess að hann setti þær sjálfur. Samkvæmt framansögðu skortir viðhlítandi lagastoð fyrir því að ákærði hafi unnið til refsingar fyrir þá háttsemi, sem honum er að sök gefin í ákæru, sbr. 69. gr. stjórnarskrárinnar, eins og henni var breytt með 7. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Verður ákærði því sýknaður af kröfu ákæruvalds í málinu.

Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, X, er sýkn af kröfu ákæruvaldsins.

Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans í héraði og fyrir Hæstarétti, A-kk-ef K-kk-ef hæstaréttarlögmanns, samtals 250.000 krónur.