850/2015

Í úrskurði Óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Hólaafréttur að meðtöldum svonefndum Jórunnarstaðatungum væri þjóðlenda, svo og að nyrsti hluti landsvæðisins væri í afréttareign eigenda jarðanna Hóla og Jórunnarstaða í Eyjafjarðarsveit. Að úrskurðinum gengnum féllu eigendur Jórunnarstaða frá tilkalli sínu til Jórunnarstaðatungna og viðurkenndu að það svæði ætti réttilega undir jörðina Hóla samkvæmt þinglýstri heimild. Þáverandi eigendur Hóla höfðuðu mál til að fá úrskurði Óbyggðanefndar hnekkt vegna þessa landsvæðis í heild, en S og G tóku síðar við aðild að málinu á grundvelli kaupa á jörðinni. Fyrir Hæstarétti kröfðust S og G þess að úrskurður Óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því er þann hluta Hólaafréttar varðaði, sem talinn hafði verið þjóðlenda í afréttareign Hóla, og að viðurkennt yrði að þar væri enga þjóðlendu að finna. Í dómi Hæstaréttar var greint frá frásögn í Landnámabók um landnám í Eyjafirði og tiltekið að þar væri syðst getið Villingadals, þaðan sem væru um 10 km suður til norðurmerkja Hólaafréttar. Vísaði rétturinn til þess að hvorki nyti við annarra ritheimilda um hugsanlegt landnám í Eyjafjarðardal né lægju fyrir gögn um fornleifarannsóknir innan merkja landsvæðisins eða í nálægð við það. Þetta taldi Hæstiréttur ekki standa því í vegi að leiða mætti á annan hátt nægilegar líkur að því að land hefði verið numið á svæðinu og þar með háð beinum eignarrétti. Við mat á því væri til þess að líta að norðurmerki landsvæðisins væru um 50 km frá sjó og þar væri Eyjafjarðardalur orðinn þröngur og umlukinn bröttum hlíðum, nýtanlegt land þar lítið, svo og að um 14 km skildu milli landsvæðisins og jarðarinnar Hóla og lægju margar jarðir þar á milli. Hæstiréttur taldi að álykta mætti af fyrirliggjandi heimildum að nánar tilgreindar jarðir í Eyjafirði, þar á meðal Hólar, væru fornar þótt þeirra hefði ekki verið getið í heimildum meðal fyrstu landnámsjarða, en gögn málsins veittu á hinn bóginn engar vísbendingar um að Hólar væri elst þessara jarða og upphaflega stærri en nú væri og að aðrar nánar tilgreindar jarðir austan og vestan Eyjafjarðarár hefðu byggst úr henni. Gegn því mælti og frásögn í Landnámabók um landnámssvæði í Eyjafjarðardal, en heimildir um eignarhald á áðurgreindum jörðum á 16. öld gætu ekki verið til marks um uppruna þeirra eftir landnám. Því taldi rétturinn ekki unnt að líta svo á að líklegt væri að land, sem nú væri innan Hólaafréttar, hefði í öndverðu verið syðsti hlutinn af stóru landnámi jarðarinnar Hóla og hefði síðar greinst frá henni með tilurð nýrra jarða í landi hennar. Þá taldi Hæstiréttur að jarðakaupabréf frá 1375 benti ekki til annars en að landsvæðið hefði verið upprekstrarland, sem fylgt hefði Hólum og verið háð umfangsmiklum ítaksréttindum annarra. Aðrar yngri heimildir ættu það sammerkt að vísa ýmist til afréttar Hóla á Eyjafjarðardal eða heimildar annarra til að reka þangað búfénað. Þegar heimildirnar væru virtar í heild komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að réttindi eigenda Hóla hefðu verið bundin við hefðbundin afréttarnot og var niðurstaða hins áfrýjaða héraðsdóms því staðfest um að nyrsti hluti Hólaafréttar væri þjóðlenda í afréttareign S og G.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 22. desember 2015. Þau krefjast þess að felld verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 í máli nr. 1/2008 um að landsvæði, sem þar er afmarkað á eftirfarandi hátt, sé þjóðlenda: „Frá trippagarði þeim, sem stendur vestan Eyjafjarðarár, á móti Klaufá, er dregin lína yfir Strangalækjarfjall og Kerlingarhnjúk, að mörkum Akrahrepps og Eyjafjarðarsveitar í suðurenda Urðarvatns nyrðra. Þaðan er sveitarfélagamörkum fylgt til suðurs þar til komið er ... í skurðpunkt við línu sem liggur milli syðsta hluta Urðarvatna og 975 m hæðarpunkts upp af Eyjafjarðardal. Þaðan er farið með fyrrnefndri línu til suðausturs í áðurnefndan 975 m hæðarpunkt. Úr þeim punkti er farið í norðaustur í 974 m hæðarpunkt í kröfulínu gagnaðila íslenska ríkisins. Þá er kröfulínunni fylgt til vesturs í Klaufá og með henni til vesturs og í fyrstnefndan punkt.“ Áfrýjendur krefjast þess einnig að viðurkennt verði að engin þjóðlenda sé innan þessara merkja. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur fóru á vettvang 1. september 2016.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 29. mars 2007 til meðferðar landsvæði á vestanverðu Norðurlandi, sem náði yfir alla fyrrum Eyjafjarðarsýslu og Skagafjarðarsýslu ásamt Hofsjökli og Austur-Húnavatnssýslu austan Blöndu. Að beiðni stefnda ákvað nefndin 28. desember sama ár að skipta svæðinu í tvennt og taka að svo stöddu einungis til meðferðar syðri hluta þess. Sá hluti svæðisins var nánar afmarkaður þannig að til norðurs fylgdi hann norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps og Seyluhrepps, Norðurá og Norðurárdal, Öxnadalsheiði og Öxnadalsá þar til hún fellur í Hörgá og síðan þeirri á til ósa í Eyjafirði. Austurmörk fylgdu Fnjóská frá ósum í sama firði til suðurs þar til hún sker sveitarfélagamörk Eyjafjarðarsveitar að austan, en þaðan var farið eftir þeim mörkum áfram til suðurs í Fjórðungakvísl. Að sunnan réðst svæðið af suðurmörkum Eyjafjarðarsveitar og suðurjaðri Hofsjökuls. Til vesturs var Blöndu fylgt sunnan frá upptökum hennar í Hofsjökli til norðurmarka fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps.

Óbyggðanefnd bárust 14. mars 2008 kröfur stefnda um þjóðlendur á öllum þessum syðri hluta svæðisins og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Nefndinni bárust af því tilefni fjölmargar kröfur, þar á meðal frá þáverandi eigendum jarðarinnar Hóla í Eyjafjarðarsveit og eigendum Jórunnarstaða í sama sveitarfélagi. Krafa þeirra fyrrnefndu tók til landsvæðis, sem nefnt var Hólaafréttur í úrskurði óbyggðanefndar, og þeirra síðarnefndu til svæðis með heitinu Jórunnarstaðatungur eða Torfur, en í báðum tilvikum kröfðust eigendur jarðanna að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur þeirra að þessum svæðum. Fyrir óbyggðanefnd beindist krafa eigenda Hóla að landi, sem að norðan var afmarkað með hornpunkti til austurs í upptökum Klaufár, þaðan eftir henni vestur að mótum við Eyjafjarðará og síðan áfram handan síðarnefndu árinnar í sömu átt frá svonefndum trippagarði upp úr Eyjafjarðardal yfir Strangalækjarfjall og Kerlingarhnjúk allt til sveitarfélagamarka í suðurenda Urðarvatns nyrðra. Frá þeim hornpunkti að norðan var þess krafist að mörk landsins til vesturs fylgdu sveitarfélagamörkunum suður að upptakakvíslum Geldingsár og áfram þaðan allt til upptaka Jökulkvíslar í Hofsjökli. Frá þeim stað lægju merki landsvæðisins gegnt landi Möðruvalla eftir línu til norðausturs að upptökum Klaufár. Tekið var fram í kröfu eigenda Hóla að undanskilið væri landsvæðið Jórunnarstaðatungur, en það væri hluti af landinu innan þessara merkja. Samkvæmt kröfu eigenda Jórunnarstaða áttu merki Jórunnarstaðatungna til norðurs að ráðast af Fremri-Strangalæk frá upptökum hans austur að þeim stað, þar sem hann fellur í Eyjafjarðará, austurmörk þaðan af Eyjafjarðará suður til móta við Sandá, suðurmörkin síðan af Sandá vestur til upptaka hennar, en vesturmörkin af vatnaskilum.

Þegar kröfur höfðu borist á framangreindan hátt ákvað óbyggðanefnd að fjalla um syðri hluta vestanverðs Norðurlands í fimm aðskildum málum. Meðal þeirra voru mál nr. 1/2008, sem náði til Eyjafjarðarsveitar austan Eyjafjarðarár ásamt vestanverðum Bleiksmýrardal, og mál nr. 2/2008, sem tók til Eyjafjarðarsveitar vestan sömu ár. Ákveðið var að leysa úr kröfu eigenda Hóla, sem tók til lands bæði austan og vestan Eyjafjarðarár, í einu lagi í máli nr. 1/2008 og fylgdu þá einnig með Jórunnarstaðatungur þótt það svæði liggi að öllu leyti vestan árinnar. Óbyggðanefnd komst að þeirri niðurstöðu í úrskurði í málinu 19. júní 2009 að allt land, sem framangreindar kröfur eigenda Hóla og Jórunnarstaða náðu til, teldist til þjóðlendu. Gerður var þó greinarmunur á þessu landi á þann hátt að Jórunnarstaðatungur skyldu teljast í afréttareign eigenda Jórunnarstaða samkvæmt 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Jafnframt teldist nyrðri hluti þess lands, sem krafa eigenda Hóla sneri að, á sama hátt í afréttareign þeirra, en syðri hlutinn á hinn bóginn ekki.

Að gengnum úrskurði óbyggðanefndar lýstu eigendur Jórunnarstaða því yfir 26. ágúst 2009 að þau hafi fallið frá tilkalli til lands innan áðurgreindra marka Jórunnarstaðatungna og viðurkenndu að það ætti með réttu undir jörðina Hóla samkvæmt þinglýstri heimild, sem þeim hafi ekki áður verið kunnugt um. Eigendur Hóla höfðuðu síðan mál þetta 20. janúar 2010 til að fá í einu lagi felld úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landið, sem þau og eigendur Jórunnarstaða höfðu gert tilkall til, væri þjóðlenda, en ekki er deilt um að málið hafi verið höfðað innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Dómkröfur eigenda Hóla tóku aðallega til alls landsins, sem kallað hafði verið til fyrir óbyggðanefnd samkvæmt áðursögðu, til vara til landsvæðis, sem náði nokkuð skemur til suðurs, en til þrautavara til landsins, sem taldist vera í afréttareign þeirra og eigenda Jórunnarstaða samkvæmt úrskurði nefndarinnar. Undir rekstri málsins í héraði munu áfrýjendur hafa eignast Hóla með kaupsamningi 10. maí 2014 og tekið við aðild að málinu af forverum sínum í þinghaldi 18. ágúst sama ár. Í því þinghaldi var jafnframt fallið frá aðalkröfunni, sem gerð hafði verið í héraðsdómsstefnu. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af báðum kröfum áfrýjenda, sem þá stóðu eftir. Fyrir Hæstarétti halda áfrýjendur eingöngu uppi þeirri dómkröfu, sem upphaflega var gerð til þrautavara í héraði. Ekki er deilt um afmörkun landsins, sem lýst er í þeirri dómkröfu, en af þeim ástæðum, sem áður greinir, er hvorki þörf á að fjalla nánar um merki landsins, sem fyrri kröfur áfrýjenda sneru að, né að gera hér á eftir frekari greinarmun á landi, sem í úrskurði óbyggðanefndar taldist ýmist eiga undir Hólaafrétt eða Jórunnarstaðatungur.

II

Jörðin Hólar er í Eyjafjarðardal austan Eyjafjarðarár, en frá bæjarhúsum þar eru rúmlega 35 km í beinni loftlínu norður til sjávar í Eyjafirði. Í dalnum fyrir sunnan Hóla munu vera jarðirnar Hólakot, Vatnsendi, Jökull, Halldórsstaðir og Tjarnir. Handan Eyjafjarðarár en litlu sunnar eru Jórunnarstaðir og þar fyrir sunnan jarðirnar Leyningur, Ytri-Villingadalur, Syðri-Villingadalur, Torfufell, Hólsgerði og Úlfá, en síðan landsvæðið Arnarstaðatungur, sem deilt er um hvort teljist þjóðlenda í hæstaréttarmáli nr. 20/2016. Að Arnarstaðatungum frátöldum stendur ekki ágreiningur um að land fyrrgreindra jarða, sem liggur í Eyjafjarðardal, sé háð beinum eignarrétti. Fyrir sunnan öll þessi lönd tekur á hinn bóginn við landsvæðið, sem í máli þessu hefur verið nefnt Hólaafréttur, og eins og fyrr segir liggja Jórunnarstaðatungur eða Torfur innan þess. Frá bæjarhúsum á Hólum eru um 15 km í beinni línu suður til norðurmerkja Hólaafréttar, sem áður var lýst. Um þetta landsvæði, eins og það er nú afmarkað í dómkröfum áfrýjenda, liggur Eyjafjarðardalur um sem næst miðju þess á 9 km leið úr norðri til suðurs, en svæðið nær þó að auki nokkuð lengra inn til landsins en dalurinn, þannig að syðstu merki þess, sem eru á hornpunkti í ónefndu fjalli í 975 m hæð, eru um 13 km frá norðurmerkjum Hólaafréttar við Eyjafjarðará. Svæðið nær einnig upp til fjalla ofan við dalinn þegar norðar dregur og hefur það nokkuð óreglulega lögun, sem svipar þó helst til þríhyrnings, en milli ystu ummerkja að norðanverðu frá vestri til austurs eru einnig um 13 km.

Að norðurmerkjum Hólaafréttar liggja áðurnefndar Arnarstaðatungur að vestanverðu, en land jarðarinnar Tjarna að austan. Á stuttu bili til norðausturs eru merki Hólaafréttar gegnt landsvæðinu Þormóðsstaðaseli, sem er háð beinum eignarrétti samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 1/2008. Til suðausturs liggur síðan Hólaafréttur að Möðruvallaafrétti allt til fyrrnefnds hornpunkts syðst á svæðinu, en sá afréttur er þjóðlenda samkvæmt dómi Hæstaréttar 19. september 2013 í máli nr. 656/2012. Loks liggja merki Hólaafréttar til suðvesturs og síðan vesturs að Nýjabæjarafrétti, sem einnig er þjóðlenda samkvæmt dómi réttarins 22. október 2015 í máli nr. 743/2014. Í úrskurði óbyggðanefndar er landi á Hólaafrétti utan Eyjafjarðardals lýst þannig að það liggi að mestu í meira en 900 m hæð yfir sjávarmáli og rísi skarpt upp frá dalnum, hæst í 1069 m í Torfufellshnjúki. Landið sé víðfeðmt, hallalítið, gróðursnautt og öldótt.

III

Eftir gögnum málsins virðist mega finna elstu rituðu heimild um jörðina Hóla í máldögum A-kk-ef b-kk-ef rauða Þ-kk-ef fyrir Hólabiskupsdæmi frá 1318. Þar var greint frá því að „Kẏrckia ad ʜolum j ᴇẏiafirde“ ætti nánar tilgreinda lausafjármuni, en hvorki var þar né virðist í yngri heimildum um kirkjuna hafa verið rætt um að hún ætti jörðina eða hlut í henni.

Sex menn vottuðu í bréfi 14. mars 1375 að þeir hafi 13. apríl 1374 séð „uppa handlag g-kk-ef bonda p-kk-ef oc j-e-x o-e-x. undir þann skilmala. at g-e-x seldi j-e-x jỏrd at holum med þeim gỏgnum oc gædum sem hann vard eigandi at. ut aa midian markgard. þar med eyiafiardardal fram fra klifsaa jardareign. eiga jardir lambarekstr utan fra gerdi oc upp til tiarna. oc eigi verit at talit þo at farit hafi eldri saudir. torfskurd j arnarstadi sem landinu þarfnaz. selfỏr j tiarna land. svo morgu fe sem heima at holum fædiz þremr kuum oc hrossi. skogar part j leynings jord oc þar med selldi hann honum jord at ᴠatnsenda med þeim gognum ok gædum sem hann vard eigandi at. aa jỏrdin attfedminga skurd i ʟeynings jord.“ Að endurgjaldi lét J-kk-nf af hendi jörðina Auðbrekku í Hörgárdal.

Með bréfi 18. september 1501 staðfestu fimm menn að þeir hafi þremur dögum fyrr að Möðruvöllum í Eyjafirði séð og heyrt „aa ord og handaband þessarra manna þ-e-x e-e-x laugmanz sunnan og austan aa jslande af einne alfu en grims palssonar af annarre ath suo firir skildu. ath grimur og þoruardr keyptu og skiptu med handabañdi og fullu jayrde þessum eignum er suo heita. jn primis holar j eyiafirdi firir hundrad hundrada. arnarsteder firir fimtigi. c. uazender xx. c. jỏkull xx. c. tiarner fiorotige c. ulua xvj. c. torfufell fimtigi .c. v-e-x bader xx. c. med aullum þeim gaugnum og gædum sem greindum jỏrdum fylger og fylgt hefer att fornu og nyiu og þoruardr uard fremzt eigande ath ordinn.“

Í bréfi 2. júní 1546 staðfestu fimm menn að þeir hafi séð og heyrt þegar „Þ-kk-nf B-x-x G-kk-nf gaf G-x-x sẏne sinum til æfeñlegrar eignar jordena H-e-x i Eẏafijrdi og þar med xl M-e-x kugillde og þessar jarder med vj kugilldum hver Vatnsendi. Jokull. H-kk-nf. T-x-x. Torfufell. Villingadaler ij. Joruñarstader. Skallstader. Kolgrijmastader og iij jarder nordur a Melrackaslettu ... med ollum þeim gỏgnum og giædum sem þessum jordum hefur filgt“.

P-kk-nf S-kk-nf höfuðsmaður og Ó-kk-nf biskup H-kk-nf á Hólum tilefndu tólf menn á Möðruvöllum í Eyjafirði 2. september 1560 til að „giora riett lagaskipti ȁa þeim peningum og aullu arfagossi. huerir ad fiellu epter Þ-kk-nf G-kk-þf og hans son G-e-x. hverra saler ad gud nadi.“ Í bréfi um þetta var í byrjun greint frá því hvernig fara ætti með skuldir, sem „voru laugliga fram sagdar. og krafdar“, en þær skyldu goldnar með „fyrst .lxxx. og .v. kugilldi. med H-e-x og Hola jordum og þar til med .viijc. j j-e-x P-x-x.“ Síðan kom fram hvernig erfingjar hafi fengið einstakar jarðareignir í sinn hlut, þar á meðal „Hola fyrir .llc. Torfufell med Villingadal .lxc.... Vatzeñda fyrir .xxc. Jokull .xxc. Halldorstader .xxc. T-x-x .x-x-x. J-x-x .x-x-x. Kolgrimastader .xxc.“ Skipti þessi voru tekin upp og þeim lokið á nýjan leik með samkomulagi 5. júlí og 2. september 1569, þar sem meðal annars var kveðið á um ráðstöfun eftirtalinna jarðeigna: „Arnastader xvjc.... Vatnsende xxc.... Skalldstader xxxc.... Holar fyrir llc.... Jorunarstader xlc.... Torfufell lc. Tiarner xlc. Jokull xxc. Villingadalur xc. Kolgrimastader xxc.... H-x-x xxxc.... Fornhage med Ulfä lc.“

Í kafla um Hóla í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712 sagði meðal annars: „Selstöðu með haga fyrir ásauð, sem elst í Hólum, iii kýr og i hest í stokki í Tjarnaland, hefur áður brúkast, en nú ekki í nokkur ár. Afrjett á staðurinn fram frá Tjarnalandi og botninn á Eyjafjarðardal. Þángað á Hóla kirkjusókn fyrir austan Eyjafjarðará skylduupprekstur fyrir afrjettartoll, brúkast stundum, stundum ei, sakir harðinda og grasleysis. Skógarhögg á staðurinn eður kirkjan í Leyníngsskógi á Hrafnsnesi á milli Járnhryggjar og Torfufellsár. Sá skógur er eyddur til kolgjörðar, en bjarglegur til tróðs og eldiviðar.“

Að ósk eiganda Hóla fór fram skoðun 12. nóvember 1765 á ástandi jarðarinnar, sem fram að því hafði verið metin til 100 hundraða. Í greinargerð um þessa skoðun var lýst verulegum spjöllum á landi jarðarinnar vegna skriðufalla, en síðan sagði: „Leingra frá liggur ad sönnu land under Þessa Jörd, sem kallast Eyafiardardalur, sem Abuendar vegna fiarlægdar gete ei notid sier nema til Beitar, fyrer Hross og gielldfie umm Ha Sumar, er þó stórum af sier geinged af margfollnum Skridum sem sijfelldt á þad falla.“ Virði jarðarinnar var fært niður í 60 hundruð.

Maður tilgreindur sem „g-x-x J-x-x S-x-x B: S-x-x“ seldi 29. maí 1809 „prestinum til Miklagards og Hóla herra H:E: T-x-x“ jörðina Hóla með hjáleigunni Hólakoti og eyðihjáleigunum Kringlu og Geldingagerði. Í kaupbréfi sagði að jörðin væri 60 hundruð að dýrleika og var tekið fram hún væri seld „samt öllum þeim gögnum og giædum, húsum, Túni, Slægium, Landi og afrétti, sem þessari Torfu fylgt hefur og fylgia ber ad lögum frá aldödli, og ecki er að lögum frágeingid“.

Á manntalsþingi 5. júní 1822 var lesin upp svofelld lögfesta H-kk-ef T-kk-ef: „Eg, Proprietarius H-x-x T-kvk-ef, Liggande innann E-x-x S-kvk-þgf og Saurbæar Hrepps, Lögfeste hermed, under Nefnda Torfu allann E-x-x D-x-x, til Jtstu Takmarka sem adrir Menn í móte eíga, og her med á nafn nefne. Vestann Ejafiardar ár adskilia So Kalladur Straungu lækur Hoola og Arnarstada Land, hvarum Næstumm samann falla i Ejtt ad Nedann, enn kliúfast umm graslausa meela ofann fialls, þó skal sú kvyslinn hvert þad er sú fremri eda nordari, sem stærri og rettari er, landamerkjum ráda, og þaðann frá allt Land, hveriu nafne sem hejtir framm í dragsbotn. Austann Ejafiardar ár adskilur Hoola og Tiarnaland, So nefnd Selskál, við hveria stendur nidur vid ána, frá aldödla so kallad heimara Hóla-sel, er hefur á Næstu Týmum nýtt nafn feíngid innann Hóla-sóknar af Tjarna-seli, skal klettabukta í midre Selskál þessare, first umm sinn, vera Landamerke mille Strax tedra Jarda. Beint i Ejafiardar á Nidur og þadann frá og framm, Klaufamyrar, Klaufá, Klifsheídi, Klifsá, Svýnheide, Svýná, Stakkar, allt i dragsbotn.“ Degi síðar var fært í þingbók að svofelld mótmæli hafi verið borin upp gegn lögfestunni: „Lögfestunni andæpti P-x-x og ábúande T-x-x, S-kk-nf P-kk-nf, ad hann varast skylde, en tiast hid forbodna Land ad yrkia; ad ödru leite qvadst hann protestera Lögfestunnar innihald, þar hann fyrir víst meinte ad land Tiarna sinna næde ad Klifsá, hvört Prótest lögfestandi siálfur var áheyrande.“

H-kk-nf T-kk-nf og S-kk-nf P-kk-nf mættu 1. júlí 1822 fyrir sáttanefnd vegna deilu um suðurmerki Tjarna gagnvart landi í Eyjafjarðardal, sem lögfestan fyrir Hóla 5. júní sama ár sneri að. Svo sem fram kom í fyrrgreindum andmælum S-kk-ef á manntalsþingi síðastnefndan dag taldi hann Tjarnir eiga land suður til Klifsár, en H-kk-nf taldi á hinn bóginn land Hóla ná lengra norður eftir dalnum. Um það vísaði H-kk-nf til ummæla gamalla manna og þess að Hólar ættu selstöðu í Eyjafjarðardal talsvert norðan við Klifsá. Á sáttafundinum gerðu H-kk-nf og S-kk-nf samning, sem sáttanefnd færði í orð á eftirfarandi hátt: „S-kk-nf fullkomliga samþyckir, ad Landamerki millum tédra jarda, Hóla- og Tjarna-Lands á Eyafjardardal, skuli hér eptir vera ecki Klífsá, heldur svo nefnd Klaufá, sem heimar liggur á dalnum, enn sú fyrri; svo Hóla afréttarland, aldeilis átølulaust, byrji strags fyrir framar sagda Klaufá, hvar Klífsárheidi tekur til eda byrjar. Þará móti áskilur Presturinn: a, ad Hólar eigi fría (þ.e. betalíngslausa:) Selstødu, til allrar brúkunar á dalnum, fyrir heiman nefnda Klaufá, þar sem hentast sýnist, allt heim ad Glerá. b, ad Tjarna ábúendur edur Eigari reki aldrei sínar Sképnur, saudfé edur Hross, geldfé edur Búsmala, sinn edur annara, framyfir nefnda Klaufá, og c, ad svo framarliga ad Presturinn, núverandi Hóla Proprietarius, edur adrir sídarmeir, géti, med Løggildum Skiølum edur Røkum, sannad þá ádur áminstu Sögn sumra gamallra manna: ad Hólar hafi átt og eigi Land heim í Glerá á Eyafjardardal, skuli þessi Forlíkunar Samníngur eckert hindra þess Lands Tilkall Hóla vegna; hvørju Prestsins uppástandi, svo vel sem þeim fyrri Póstum, S-kk-nf er fullkomliga samþyckur.“ Samningur þessi var þinglesinn á manntalsþingi 5. júní 1850.

Samkvæmt gögnum málsins mun hafa komið fram í jarðamati 1849 að afréttur fyrir Hóla, og fáa aðra, væri á Eyjafjarðardal beggja megin.

Á fundi 16. júlí 1852 leystu ábúendur Hóla og Hólakots og P-kk-nf S-kk-nf bóndi á Tjörnum ágreining „útaf trippum þeim og ödrum géldpeníngi, sem í vor var rekid á Hóla og Tjarna afréttir“ með svohljóðandi samningi: „Fyrst er þad samkomulag med trippin, ad Msr. P-kk-nf hefur med því skilyrdi ad veita þeim eftirleidis fyrerstödu án borgunar, ad þau séu af allri Torfunni ei fleiri enn 8 og þarnæst ad þeir taki ei austanfram á Hóla afrétt fleira enn svarar hierumbil 50 roskid og 70 lömb, en í Torfurnar er ætlast til þeir taki svo sem svarar frá Vatnsenda og Haldórsstöðum. Þarámóti áskilur Msr. P-kk-nf sér ad hafa jafnmörg trippi á samlögum í dalnum, og eins fríheit fyrir lömb og géldfé sitt þann ársins tíma, sem honum kynni ad vera þad hagur, án þess ad taka af ödrum nokkurt géldfé í afréttina. Ad öllu því leiti, sem ekki hér ummrædir, er beggja málspartanna réttur óskértur.“

Landamerkjabréf var gert fyrir Hóla 23. maí 1889 og lesið á manntalsþingi degi síðar. Þar var lýst merkjum milli svonefndrar Hólatorfu til suðurs móti Vatnsenda og til norðurs móti Arnarstöðum, en til vesturs voru merki miðuð við Eyjafjarðará. Jafnframt sagði eftirfarandi: „Hólar eiga afrjett í Eyjafjarðardal að austan verðu árinnar fram frá Klaufá, við hana er byggður trippagarður, og að vestan verðu árinnar fram frá trippagarði þeim, sem byggður er rjett á móti garðinum að austan verðu árinnar og fram til jökla að austan og vestan til sýslumóta. Þess skal getið, að garðurinn að vestan verðu við Eyjafjarðará stendur framar en í miðju Stangalækjarfjalli, en Stangalækjarfjall hefur verið þrætuland milli Hóla og Arnarstaða, nú hafa hlutaðeigendur komið sjer saman um að láta merkin vera um trippagarðinn í móti Klaufá, og eiga Arnarstaða ábúendur að hafa frían upprekstur fyrir 2 trippi í Hólaafrjett með því að viðhalda trippagarðinum að vestan verðu Eyjafjarðarár (þá eru undan skildir gamlir og grimmir graðfolar). Hólar eiga þrjá betalingslausa selstöðu til allrar brúkunar í dalnum fyrir heiman nefnda Klaufá, þar sem hentast sýnist, allt heim að Glerá. Samkvæmt þinglýstum sáttagjörningi frá 1. júlí 1822.“ Bréfið var áritað um samþykki af hálfu Vatnsenda og Arnarstaða.

Í málinu liggur fyrir skjal, sem hefur að geyma skrá „um afrétti og fjárréttir í Eyjafjarðarsýslu, eins og hún er prentuð aftan við sýslufundargjörðina 1894.“ Þar sagði meðal annars: „Í Saurbæjarhreppi eru þessir afréttir: ... 8. Tjarnadalur frá Glerá. 9. Hóladalur.“

Í virðingargerð frá 25. maí 1903, þar sem lagt var mat á jörðina Hóla „með hjáleigunni Hólakoti og nýbýlinu Nýjabæ“, var eftirfarandi meðal annars tekið fram: „Búfjárhagar eigi miklir eptir jarðarstærð; en stór afrjettur fylgir jörðinni.“ Þá var tekið fram í virðingargerð um Hóla 14. nóvember 1916 að jörðinni „fylgir afrjettur Hólsdalur.“

Í bréfi til sýslumannsins í Eyjafjarðarsýslu 8. mars 1920 lýsti hreppstjóri Saurbæjarhrepps því að „allir afrjettir hjer í hreppi eru einstakra manna eign, en almenningar eru hjer engir.“ Þess var og getið um „öræfin fram af Eyjafirði“ að í landamerkjabréfi Möðruvalla stæði að sú jörð ætti „land fram öræfin, alt fram að „Laugarfelli“, en óvíst er hvort greinileg merki eru til umhverfis landeign þessa. Ekki er mjer kunnugt um, að aðrar jarðir hjer í hreppi tileinki sjer land þar suður frá.“ Sýslumaður lét þetta bréf fylgja svari sínu til stjórnarráðsins 27. september 1920, sem gert var í tilefni af fyrirspurn þess 29. desember 1919 um almenninga og afréttarlönd í Eyjafjarðarsýslu.

Nýtt landamerkjabréf var gert fyrir Hóla 15. júní 1923. Í bréfinu var fyrst lýst merkjum jarðarinnar að sunnan, vestan og norðan, en því næst sagði eftirfarandi: „Beitiland Hóla, Hólakots og Nýabæjar, liggur austan (ofan) við vörzlugirðingu jarðanna, út og suður það sem löndin ná og til fjalls, allt austur á miðja brún. Beitilandið er sameiginlegt fyrir áðurnefndar jarðir. Afréttarland er sem hér segir: Á Eyjafjarðardal austanverðum, er þverá, er Klaufá heitir. Við hana er hlaðin fyrirstöðugarður. Gegnt þessum garði, er annar garður vestan megin árinnar. Eiga Hólar afrétt frá Klaufá og garðinum vestan megin, og fram það, sem dalurinn nær, á efstu fjallsbrún að austan og að sýslumörkum að vestan.“ Í framhaldi af þessu voru ákvæði í bréfinu um vörslugirðingu „fyrir framan Tjarnir, norðan við svonefndan Glerárdal“, þar á meðal um kostnað af henni, og tekið fram að á meðan hún stæði „á sama stað, hafa Tjarnir og Hólatorfan (Hólar, Hólakot og Nýibær), gjaldfrían upprekstur fyrir afréttarpening sinn á Eyjafjarðardal austanverðum, eins og að undanförnu, framan við girðinguna ... Rétt til að taka fénað á dalinn af öðrum, hafa Tjarnir og Hólar að sínum helmingi hvor.“ Í niðurlagi bréfsins sagði síðan: „Með framanritaðri merkjalýsingu og samþykkt hlutaðeigenda um sameiginleg afnot Eyjafjarðardals, austan megin árinnar, eru allar eldri merkjalýsingar og samþykktir um landamerki á milli Tjarna og Hóla úr gildi numdar, og sömuleiðis ágreiningur sá, sem verið hefur, um ítök eða afnotarétt annarar hvorrar jarðarinnar í landi hinnar, fallinn niður.“ Bréfið var áritað um samþykki af hálfu Tjarna, Arnarstaða, Skáldstaða, Kolgrímsstaða, Vatnsenda og Þormóðsstaða og var það lesið á manntalsþingi 19. júní 1923.

Í málinu liggur fyrir afsal frá 26. júní 1944, sem virðist hafa verið gert í nafni eiganda Hóla, en þar sagði eftirfarandi: „Við undirritaðir gerum með bréfi þessu kunnugt, að við seljum og afsölum til A-kk-ef T-kk-ef, bónda, Jórunnarstöðum, Saurbæjarhreppi, svonefndar „Torfur“, sem er afréttarsvæði, sem tilheyrt hefir jörðinni Hólum í Saurbæjarhreppi og takmarkast þannig: Að norðan af fyrirstöðugarði úr grjóti, gegnt Klaufá, að sunnan af Sandá, að vestan af fjallsbrún og að austan af Eyjafjarðará. Hinu selda fylgir tilheyrandi hluti í fyrirstöðugirðingu sunnan eyðibýlisins Úlfár.“ Afsali þessu var þinglýst 18. ágúst 1944, en eins og áður var getið er óumdeilt að landi þessu, sem einnig hefur verið nefnt Jórunnarstaðatungur, hafi aftur verið afsalað til eigenda Hóla 5. maí 1997 og var þeirri ráðstöfun þinglýst degi síðar.

Sýslumaðurinn í Eyjafjarðarsýslu sendi nafngreindum manni bréf 1. ágúst 1979 ásamt drögum að skrá um afrétti í sýslunni, sem virðast hafa verið gerð við embætti þess fyrrnefnda. Þar var að finna sérstakan lið um: „Afréttir á Eyjafjarðardal“, þar sem sagði meðal annars: „1. Glerárdalur að sunnan og Tjarnadalur fram að Trippagarði í Klifsheiði. Heyrir undir Tjarnir og Halldórsstaði. 2. Klifsheiði frá trippagarði, Svínheiði og Botn að austan og vestan að Sandá. Heyrir undir Hóla.“

Í bréfi, sem oddviti Saurbæjarhrepps ritaði til félagsmálaráðuneytisins 8. janúar 1990 í tilefni af fyrirspurn þess frá 20. febrúar 1989, var því lýst að engin afréttarlönd væru í hreppnum „önnur en fjallshlíðarnar ofan við girt heimalönd og dalskorur sem ganga inn í hálendið út frá byggðum dölum“ en þau væru öll „í einkaeigu“.

IV

Í dómi Hæstaréttar 29. apríl 1969 í máli nr. 128/1967, sem birtur er í dómasafni 1969 á bls. 510, var tekin afstaða til kröfu, sem Upprekstrarfélag Saurbæjarhrepps gerði á hendur eigendum jarðanna Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli í Akrahreppi í Skagafirði, um að viðurkennt yrði „að landamerki fyrir umráðasvæði félagsins, að vestan, gagnvart löndum Skagfirðinga á hálendinu vestan og sunnan Eyjafjarðardala verði viðurkennd og ákveðin þannig: Nyrzt ráði merkjum Fossá frá upptökum nyrðri kvíslar til ármóta hennar og Jökulsár eystri, síðan ráði Jökulsá eystri merkjum suður að ármótum hennar og Strangalækjar, þaðan ráði bein lína suður í Miklafell í Hofsjökli.“ Gagnaðilar upprekstrarfélagsins í málinu kröfðust þess á hinn bóginn að viðurkennt yrði að landamerki áðurnefndra jarða þeirra „og þar með talin sýslumörk Skagafjarðarsýslu á þessu svæði séu að austan vatnaskil á hálendinu og að endamark við Hofsjökul sé fjallið Klakkur.“ Í dómi Hæstaréttar sagði meðal annars: „Í máli þessu er deilt um eignarrétt að landsvæði því, sem um er að tefla, en eigi um upprekstrarrétt. Áfrýjandi, Upprekstrarfélag Saurbæjarhrepps, reisir kröfur sínar á því, að hann hafi tekið heimildir á landsvæði þessu frá fyrri eigendum jarðanna Möðruvalla og Hóla í Saurbæjarhreppi, sem frá fornu fari hafi talizt taka yfir landsvæðið. Stefndu, eigendur Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli, reisa dómkröfur sínar á afsali fyrir hálfri jörðinni Nýjabæ frá 29. janúar 1464, þar sem landið sé talið vera hluti jarðarinnar. Hvorki áfrýjandi né stefndu hafa fært fram gögn fyrir fullkominni eignatöku að fornu eða nýju á landsvæði því, sem um er að tefla í máli þessu. T.d. verður eigi séð, að eigendur Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli eða eigendur Möðruvalla og Hóla hafi fyrrum innt af hendi smölun og fjallskil á landsvæðinu, svo sem eigendum jarða var boðið að gera á jörðum sínum, sbr. Jónsbók, landsleigubálk 49. Yfirlýsingar í afsölum fyrr og síðar, sem eigi styðjast við önnur gögn, nægja eigi til að dæma öðrum hvorum aðilja eignarrétt til öræfalandsvæðis þessa. Verða því kröfur hvorugs aðilja í málinu teknar til greina.“

Af gögnum þessa máls verður ekki skýrlega ráðið í hvaða mæli Hólaafréttur, eins og áfrýjendur hafa afmarkað hann í dómkröfum sínum fyrir Hæstarétti, falli undir landsvæðið, sem framangreindur dómur 29. apríl 1969 snerist um, en ljóst er þó að svo er að einhverju leyti. Á hinn bóginn eru aðilar þessara tveggja mála hvorki þeir sömu né hafa aðilar þessa máls komið á einhvern hátt í stað aðila að máli nr. 128/1967. Dómkröfur í fyrra málinu lutu að ákvörðun landamerkja, en í þessu máli beinast þær að gildi úrskurðar óbyggðanefndar um að land innan tiltekinna merkja Hólaafréttar sé þjóðlenda. Dómur í máli nr. 128/1967 hefur því ekki þau áhrif hér, sem um ræðir í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en hann getur á hinn bóginn samkvæmt 4. mgr. sömu lagagreinar haft sönnunargildi um atvik, sem í honum greinir.

V

Í Landnámabók er greint frá því að H-kk-nf hinn magri hafi numið „allan Eyjafjǫrð milli Sigluness ok Reynisness“. Eftir fyrstu tvo veturna á Íslandi hafi hann fært bú sitt að Kristnesi, en síðan „tóku menn at byggja í landnámi H-kk-ef at hans ráði.“ Nánar um þetta segir meðal annars í Landnámabók að H-kk-nf hafi gefið H-kk-þgf mági sínum „land milli Merkigils ok Skjálgdalsár“ og hafi hann búið að „Espihóli enum syðra“. Sú jörð mun síðar hafa fengið nafnið Litlihóll, en Skjálgdalsá mun nú heita Skjólsdalsá og fellur hún úr vestri í Eyjafjarðará um 17 km fyrir sunnan strönd Eyjafjarðar við Akureyri. Einnig hafi H-kk-nf gefið Þ-kvk-þgf dóttur sinni og G-kk-þgf manni hennar Ú-kk-þgf „land upp frá Skjálgdalsá til Háls“ og hafi þau búið í Djúpadal. Sú jörð mun nú bera heitið Stóridalur, sem er nokkuð vestan við Eyjafjarðará, og er bærinn þar um 11 km fyrir sunnan Litlahól. H-kk-nf hafi jafnframt gefið dóttur sinni H-kvk-þgf og manni hennar A-kk-þgf r-kk-þgf Þ-kk-þgf „land upp frá Hálsi til Villingadals“ og hafi þau búið að Saurbæ, en hann er á vesturbakka Eyjafjarðarár, um 11 km fyrir sunnan Litlahól og 9 km fyrir norðan Hóla. Villingadalur skerst á hinn bóginn inn í landið til suðvesturs frá Eyjafjarðardal, um 4 km fyrir sunnan Hóla. Í Landnámabók segir síðan að H-kk-nf hafi gefið H-kk-þgf syni sínum „ǫll lǫnd fyrir austan Eyjafjarðará frá Arnarhváli upp, ok hann bjó í Gnúpufelli“. Bærinn á Gnúpufelli er um 8 km fyrir norðan bæinn á Hólum, en Arnarhváll, nú Arnarhóll, mun vera skammt frá Öxnafelli, um 7 km fyrir norðan Gnúpufell. Loks kemur þar fram að H-kk-nf hafi gefið syni sínum I-kk-þgf „land út frá Arnarhváli til Þverár ennar ytri“, en hann mun hafa búið þar sem nú er Munkaþverá, um 6 km fyrir norðan Öxnafell og um 12 km sunnan sjávar í Eyjafirði.

Í framangreindri lýsingu á ráðstöfun lands úr landnámi H-kk-ef hins magra vestan við Eyjafjarðará er syðst getið Villingadals, en frá honum eru um 10 km suður til norðurmerkja Hólaafréttar. Ráðstöfun lands austan árinnar er á hinn bóginn ekki lýst á hliðstæðan hátt, en frá syðsta býlinu þar, sem nefnt er í Landnámabók, Gnúpufelli, eru nærri 23 km til norðurmerkja Hólaafréttar. Að öðru leyti en þessu eru engar beinar ritheimildir í málinu um hugsanlegt landnám í Eyjafjarðardal. Þá liggja ekki fyrir í málinu gögn um fornleifarannsóknir í landi sunnan Villingadals og Gnúpufells og hefur ekkert komið fram um að slíkar rannsóknar hafi verið gerðar innan merkja Hólaafréttar eða í nálægð við þau. Slíkra heimilda nýtur því heldur ekki við í málinu um upprunalega byggð sunnar í Eyjafjarðardal en að framan greinir, þótt í gögnum málsins sé vikið að því að til forna hafi verið til býlið Granastaðir, um 9 km fyrir sunnan Hóla, og enn sunnar Klaufárgerði. Þetta stendur því á hinn bóginn að engu leyti í vegi að leiða megi á annan hátt nægilegar líkur að því að land hafi verið numið á þessu svæði og þar með orðið háð beinum eignarrétti. Þegar metið er hvort slíkt hafi verið gert er óhjákvæmilegt að taka tillit til þess að þegar komið er að norðurmerkjum Hólaafréttar, sem eru um 50 km frá sjó, er Eyjafjarðardalur orðinn all þröngur og umlukinn bröttum hlíðum, en land er þar lítið, vart til annars nýtanlegt en beitar, og skorið af Eyjafjarðará, sem er nokkuð vatnsmikil. Ofan við dalinn mun innan merkja Hólaafréttar vera gróðursnautt hálendi. Þá verður ekki síður að taka tillit til þess að frá suðurmerkjum Hóla eru um 14 km til norðurmerkja Hólaafréttar og liggur þar á milli land fimm jarða, en milli Jórunnarstaða, sem eru sem fyrr segir vestan Eyjafjarðará, og Hólaafréttar liggja sex jarðir.

Varðandi þessa fjarlægð milli merkja Hóla og Hólaafréttar er þess að gæta að um þá jörð og þær, sem sunnar liggja austan og vestan Eyjafjarðarár, eru ekki eldri samtímaheimildir í málinu en frá 14. öld. Þótt þessara jarða hafi ekki verið getið í Landnámabók má finna í gögnum málsins tilvísanir til fornsagna og Sturlungu, þar sem vikið var að Jórunnarstöðum, Leyningi og Torfufelli. Í fyrrnefndri máldagabók frá 1318 var Hóla getið og síðan Tjarna og Vatnsenda að auki í jarðakaupabréfinu frá 14. mars 1375. Af þessu má álykta að fyrrnefndar jarðir og hugsanlega fleiri á þessu svæði séu fornar, þótt í heimildum hafi þeirra ekki verið getið meðal landnámsjarða. Gögn málsins veita á hinn bóginn engar vísbendingar um að Hólar sé af þessum jörðum elst, hún hafi upphaflega verið verulega stærri en nú er og allar hinar jarðirnar tólf, jafnt austan og vestan Eyjafjarðarár, byggst út úr henni, svo sem áfrýjendur hafa haldið fram í málinu. Gegn því mælir og að landnámssvæði í Eyjafjarðardal, sem getið var í Landnámabók, voru talin þar upp aðgreind af Eyjafjarðará svo langt til suðurs sem sú lýsing náði. Á móti þessu getur ekki vegið að flestar þessar jarðir hafi verið á einni hendi á 16. öld, svo sem má sjá af fyrrnefndu jarðakaupabréfi frá 18. september 1501, gjafabréfi 2. júní 1546 og gögnum um skipti eftir Þ-kk-þf G-kk-þf og G-kk-þf Þ-kk-þf frá 2. september 1560 og 5. júlí og 2. september 1569, enda getur slík aðstaða á sjöundu öld eftir ætlað landnám ekki verið höfð til marks um uppruna þrettán aðskilinna jarða. Ekki verður séð að nokkurt vægi geti haft í þessu sambandi að rætt hafi verið í skiptagerðinni 2. september 1560 um að tilteknar skuldir hafi verið gerðar upp með kúgildum „med Holum og Hola jordum“, en af texta skiptagerðarinnar er heldur ekki ljóst hvað nánar hafi verið átt við með Hólajörðum. Að þessu öllu virtu er ekki unnt að líta svo á að líklegt sé að land, sem nú er innan merkja Hólaafréttar, hafi í öndverðu verið syðsti hlutinn af stóru landnámi jarðarinnar Hóla og hafi síðar greinst frá henni með tilurð nýrra jarða í upphaflegu landi hennar.

Í áðurnefndu bréfi frá 13. mars 1375 um jarðakaup G-kk-ef P-kk-ef og J-kk-ef Ó-kk-ef 13. apríl 1374 er eftir gögnum málsins að finna elstu heimild um land, sem nú er innan merkja Hólaafréttar. Þar sagði sem fyrr greinir að G-kk-nf seldi J-kk-þgf jörðina Hóla með þeim gögnum og gæðum, sem G-kk-nf varð eigandi að, en meðal þeirra hafi verið Eyjafjarðardalur fyrir sunnan Klifsá, torfskurður í landi Arnarstaða, selför í landi Tjarna og skógarhögg í landi Leynings. Orðalagið í þessari lýsingu gefur ekki til kynna að landið sunnan Klifsár hafi verið hluti af jörðinni Hólum, heldur hafi það verið meðal þeirra gagna og gæða, sem fylgdu henni á sama hátt og ítaksréttindin í Arnarstöðum, Tjörnum og Leyningi. Um eðli þessa lands sunnan Klifsár er þess einnig að gæta að í bréfinu var tekið fram að jarðir í Eyjafjarðardal, frá „gerdi“, sem óvíst er hvaða jörð hafi verið, suður til Tjarna hafi átt rétt til að reka þangað lömb og átölulaust hafi verið látið að eldri sauðir færu einnig inn á landið. Bendir þetta til að landið sunnan Klifsár hafi verið upprekstrarland, sem hafi fylgt Hólum og verið háð umfangsmiklum ítaksréttindum annarra.

Í heimildum um Hóla, sem er að finna í áðurnefndum bréfum frá 16. öld um jarðakaup, gjöf og arfsskipti, var ekki vikið beint eða óbeint að Hólaafrétti. Eftir gögnum málsins var það á hinn bóginn næst gert í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712 í upptalningu ítaksréttinda, sem fylgdu Hólum. Svo sem áður var getið kom þar fram að Hólar ættu skógarítak í landi Leynings og sel í landi Tjarna, en jafnframt: „Afrjett ... fram frá Tjarnalandi og botninn í Eyjafjarðardal.“ Á þennan afrétt ættu bændur í sókn Hólakirkju austan Eyjafjarðarár skylduupprekstur gegn afréttartolli, en vegna harðinda og grasleysis væri afrétturinn stundum notaður og stundum ekki. Í skoðunargerð frá 12. nóvember 1765 var vísað til þess að undir Hóla lægi land „sem kallast Eyafiardardalur“, en vegna fjarlægðar væri ekki unnt að nýta það nema til beitar um hásumar og sæi mjög á því vegna skriðufalla. Þá sagði í bréfi, sem gert var 29. maí 1809 um kaup H-kk-ef T-kk-ef á jörðinni Hólum, að hún væri seld meðal annars með „afrétti, sem þessari Torfu fylgt hefur og fylgia ber ad lögum frá aldödli“. H-kk-nf lýsti því síðan sem fyrr segir á manntalsþingi 5. júní 1822 að hann lögfesti undir Hólatorfu allan Eyjafjarðardal sunnan Strangalækjar að vestan og Selskálar að austan „allt i dragsbotn.“ Um þessa lögfestu er þess að gæta að slíkur einhliða gerningur getur almennt ekki haft nema takmarkað heimildargildi. Af orðum hennar er heldur ekki ljóst hvers eðlis þau eignarréttindi hafi átt að vera, sem hermt var að fylgdu Hólum, en óhjákvæmilegt er að meta efni lögfestunnar að þessu leyti með hliðsjón af fyrrgreindu orðalagi í kaupbréfi H-kk-ef frá 29. maí 1809. Sátt sem hann síðan gerði 1. júlí 1822 við eiganda Tjarna um merki Hólaafréttar getur engu um það breytt. Yngri heimildir, sem áður hefur verið getið og eru einkum jarðamat 1849, samningur 16. júlí 1852, landamerkjabréf Hóla 23. maí 1889 og 15. júní 1923 og virðingargerðir um jörðina 25. maí 1903 og 14. nóvember 1916, eiga það jafnframt allar sammerkt að rætt var um afrétt Hóla á Eyjafjarðardal og eftir atvikum heimildir annarra til að reka þangað búfénað.

Þegar framangreindar heimildir, sem ná allar götur aftur til 13. mars 1375, eru virtar í heild verður ekki séð að eigendur Hóla hafi notið beins eignarréttar yfir landi innan merkja Hólaafréttar, heldur óbeinna eignarréttinda, sem hafi verið bundin við hefðbundin not á landi til upprekstrar búfjár og annars þess, sem afréttir hafa í aldanna rás almennt verið hafðir til. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 21. janúar 2010, en stefndi tók þar til varna með greinargerð, sem var lögð fram 8. apríl sama ár, og fékk síðan frest til frekari gagnaöflunar, sem hann lauk í þinghaldi 3. júní 2010. Málið var því næst tekið fyrir 28. júní 2010 og var farið á vettvang 7. september sama ár. Eftir það liðu nærfellt fjögur ár þar til málið var næst tekið fyrir 18. ágúst 2014 og var það þá munnlega flutt. Ekki var þó felldur dómur á málið í framhaldi af því, heldur var það tekið aftur til munnlegs flutnings meira en ári síðar 25. september 2015 og var hinn áfrýjaði dómur síðan kveðinn upp 30. sama mánaðar. Þessi málsmeðferð, sem tók samkvæmt framansögðu meira en hálft sjötta ár, er stórlega vítaverð.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, S-kk-ef R-kk-ef S-kk-ef og G-kvk-ef Ó-kvk-ef, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 800.000 krónur.