388/2002

Afkomendur eigenda jarðarinnar Fífuhvamms kröfðust þess aðallega að viðurkenndur yrði eignarréttur þeirra á spildu úr jörðinni þar sem eignarnám hefði aldrei farið fram með fullnægjandi hætti, til vara að eignarnám Póst- og símamálastjórnarinnar á sömu eign yrði dæmt ógilt og til þrautavara að L hf. yrði dæmt til að greiða þeim fyrir spilduna. L hf. krafðist hins vegar viðurkenningar á eignarrétti sínum á umræddri spildu. Fallist var á það með héraðsdómi að ósannað væri að L hf. hefði greitt fyrir landspilduna en hann lét ekki þinglýsa eignarheimild sinni. Hins vegar yrði að telja sannað að L hf. hafi tekið við umráðum spildunnar 1946 eða 1947 og greitt af henni skatta og skyldur síðan. Hann hafi girt landið, reist þar fjarskiptavirki og byggt hús vegna starfseminnar. Þá virtust eigendur Fífuhvamms samkvæmt ýmsum skjölum málsins hafa viðurkennt eignarnámið auk þess sem 52 ár höfðu liðið þar til þau sneru sér til L hf. með fyrirspurn um eignarheimild hans að landsspildunni. Þegar allt framangreint væri virt væri hvorki unnt að líta svo á að eignarnámið hefði aldrei farið fram né að landið hefði ekki verið nýtt. Þá væri krafa um bætur vegna eignarnámsins fallin niður fyrir fyrningu, sbr. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skylda og annarra kröfuréttinda. Var því ekki fallist á kröfur afkomenda eigenda jarðarinnar en krafa L hf. hins vegar tekin til greina þar sem talið var ljóst að við eignarnámið hefði eignarrétturinn á spildunni færst yfir til Póst- og símamálastjórnarinnar þótt ekki nyti við þinglýstrar eignarheimildar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 22. ágúst 2002. Þeir krefjast þess aðallega, að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur þeirra á 51,5077 hektara spildu úr jörðinni Fífuhvammi, Kópavogi, sem Póst- og símamálastjórnin „hugðist taka eignarnámi“ í október 1945 og metin var af yfirmatsmönnum 21. desember 1946. Verði ekki fallist á aðalkröfu krefjast þeir þess, að eignarnám Póst- og símamálastjórnarinnar frá því í október 1945 á spildu úr landi Fífuhvamms verði dæmt ógilt. Til þrautavara krefjast þeir þess, að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða þeim 262.100.000 krónur fyrir framangreinda spildu með dráttarvöxtum frá 28. júní 2001 til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefjast aðaláfrýjendur þess, að gagnáfrýjandi greiði þeim málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu 29. október 2002. Hann krefst sýknu af öllum kröfum aðaláfrýjenda og að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur sinn á 51,5077 hektara spildu úr landi Fífuhvamms í Kópavogi, sem afmörkuð er á uppdrætti bæjarverkfræðingsins í Kópavogi 21. nóvember 1988, sbr. héraðsdómskjal nr. 24 („Eignarnám 4. febrúar 1947. Stærð í lögsögu Kópavogs: 51,5077 ha.“), þegar hlutafélaginu Landssíma Íslands var skipt á hluthafafundi samkvæmt 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, hinn 10. september 2001. Þá krefst hann málskostnaðar in solidum úr hendi aðaláfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og rakið er í héraðsdómi krafðist Póst- og símamálastjórnin eignarnáms á meðal annars þrætulandi Vífilsstaða og Fífuhvamms á árinu 1945, með heimild í 17. gr. þágildandi laga um fjarskipti nr. 30/1941. Samkvæmt yfirmatsgerð 21. desember 1946 var verð landsins metið 44.000 krónur. Aðaláfrýjendur máls þessa eru afkomendur þáverandi eigenda Fífuhvamms. Þeir halda því fram, að eignarnám þetta hafi aldrei farið fram með fullnægjandi hætti, þar sem bæturnar hafi aldrei verið greiddar og eignarheimild eignarnema aldrei verið þinglýst. Séu þeir því réttir eigendur landspildunnar, en ágreiningslaust er, að hún er 51,5077 ha að stærð og liggur öll í landi Kópavogskaupstaðar. Verði ekki á þetta fallist krefjast aðaláfrýjendur þess, að eignarnámið verði dæmt ógilt, þar sem engin greiðsla hafi verið innt af hendi auk þess sem eignarnemi hafi ekki nýtt landspilduna nema að afar litlu leyti undir starfsemi sína. Til þrautavara krefjast þeir þess, að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða raunverulegt verðgildi landspildunnar miðað við að hún væri seld á frjálsum markaði, sbr. matsgerð 1. nóvember 2001.

Fallist er á það með héraðsdómi, að ósannað sé, að gagnáfrýjandi hafi greitt fyrir landspilduna og hann lét ekki þinglýsa eignarheimild sinni. Hins vegar verður að telja sannað, að gagnáfrýjandi tók við umráðum spildunnar 1946 eða 1947 og hefur greitt af henni skatta og skyldur síðan. Hann girti landið, reisti þar fjarskiptavirki og byggði hús vegna starfseminnar, án þess að umráðatökunni væri nokkru sinni mótmælt. Samkvæmt ýmsum skjölum málsins virðast eigendur Fífuhvamms hafa viðurkennt eignarnámið, sbr. skiptagjörð erfingja eigenda Fífuhvamms 25. október 1962, og afsal eigenda Fífuhvamms til Kópavogskaupstaðar 22. ágúst 1980. Það er fyrst með bréfi lögmanns síns 30. júní 1999 sem áfrýjendur snúa sér til stefnda með fyrirspurn um eignarheimild hans að landspildunni, en þá voru liðin rúm 52 ár frá yfirmatsgerðinni 21. desember 1946. Þegar allt framangreint er virt er ekki unnt að líta svo á, að eignarnámið hafi aldrei farið fram, þótt ósannað sé að greiðslan hafi verið innt af hendi. Aðalkrafa aðaláfrýjenda verður því ekki tekin til greina.

Varakröfu sína um ógildingu eignarnámsins byggja aðaláfrýjendur á því, að greiðsla hafi ekki farið fram og landið ekki verið nýtt undir starfsemi gagnáfrýjanda nema að litlu leyti. M-kk-nf S-kk-nf W-kk-nf verkfræðingur, sem hefur verið starfsmaður gagnáfrýjanda frá 1964 og unnið við fjarskiptamannvirkin á Rjúpnahæð frá 1996 bar fyrir dómi, að það væri orðið verulega þrengt að loftnetum á Rjúpnahæðinni þar sem þeim hefði fjölgað mjög. Spurður um það, hve mikill hluti landspildunnar á Rjúpnahæð fari undir fjarskiptamannvirki og verndarsvæði, svaraði hann því til, að þeir væru alveg komnir á ýtrustu mörk. G-kk-nf G-kk-nf, sem starfaði hjá gagnáfrýjanda á Rjúpnahæð frá 1947 til 1995, bar fyrir dómi, að byrjað hefði verið að byggja stöðvarhús 1952 og eftir því sem árin liðu hefðu alltaf bæst við fleiri fjarskiptamannvirki. Hvorugur þessara manna minntist þess, að eigendur Fífuhvamms hefðu hreyft athugasemdum við það, að spildan hefði verið girt, sem líklega hefði verið 1951 eða 1952. Ó-kk-nf Á-kk-nf, starfsmaður gagnáfrýjanda, bar fyrir dómi, að á meiri hluta landspildunnar á Rjúpnahæð séu fjarskiptamannvirki og verndarsvæði þeirra og að hans mati sé hún alveg að verða fullnýtt. Samkvæmt framangreindu er ekki fallist á að landið hafi ekki verið nýtt. Með hliðsjón af þessu og því, sem að framan er rakið um aðalkröfuna, verður ekki fallist á varakröfu aðaláfrýjenda.

Þrautavarakrafa aðaláfrýjenda um greiðslu bóta að fjárhæð 262.100.000 krónur er byggð á niðurstöðu dómkvaddra matsmanna 1. nóvember 2001 um markaðsvirði landspildunnar. Eins og að framan greinir hefur verið komist að þeirri niðurstöðu, að landspildan hafi verið tekin eignarnámi í samræmi við yfirmatsgerðina 21. desember 1946, þar sem verðmæti hennar var metið 44.000 krónur. Ósannað er, að þær bætur hafi verið greiddar en aðaláfrýjendur hafa aldrei gert reka að innheimtu þeirra. Krafa um bætur vegna eignarnámsins er fallin niður fyrir fyrningu, sbr. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda.

Samkvæmt framansögðu er fallist á niðurstöðu héraðsdóms og gagnáfrýjandi sýknaður af öllum kröfum aðaláfrýjenda.

II.

Í gagnsök krefst gagnáfrýjandi þess, að viðurkenndur verði eignarréttur hans á framangreindri landspildu miðað við 10. september 2001, þegar Landssíma Íslands hf. var skipt á hluthafafundi.

Eins og að framan greinir hefur verið komist að þeirri niðurstöðu, að eignarnám hafi farið fram á landspildunni, sbr. yfirmatsgerð 21. desember 1946. Þótt ekki njóti við þinglýstrar eignarheimildar er ljóst, að við eignarnámið færðist eignarrétturinn á spildunni yfir til Póst- og símamálastjórnarinnar. Er krafa gagnáfrýjanda því tekin til greina og eignarréttur hans yfir landspildunni viðurkenndur miðað við 10. september 2001.

Samkvæmt framansögðu skal héraðsdómur vera óraskaður um annað en málskostnað, sem dæmist eins og í dómsorði segir. Í dómsorði héraðsdóms hefur fallið niður sú breyting, sem gagnáfrýjandi gerði á kröfugerð sinni við upphaf aðalmeðferðar í héraði, að eignarréttur hans yrði viðurkenndur miðað við 10. september 2001, þegar Landssíma Íslands hf. var skipt á hluthafafundi, eins og áður greinir.

Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, Landssími Íslands hf., skal vera sýkn af kröfum aðaláfrýjenda, Í-kk-ef Þ-kk-ef Þ-kk-ef, G-kk-ef Þ-kk-ef, dánarbús A-kk-ef Í-kk-ef, B-kvk-ef K-kvk-ef V-kvk-ef, J-kk-ef V-kk-ef, M-kvk-ef Ó-kvk-ef V-kvk-ef, dánarbús Í-kk-ef Þ-kk-ef V-kk-ef, M-kk-ef I-kk-ef, B-kvk-ef I-kvk-ef og dánarbús Þ-kvk-ef I-kvk-ef.

Viðurkenndur er eignarréttur gagnáfrýjanda á 51,5077 ha spildu úr landi Fífuhvamms, Kópavogi, sem afmörkuð er á uppdrætti bæjarverkfræðingsins í Kópavogi 21. nóvember 1988 („Eignarnám 4. febrúar 1947. Stærð í lögsögu Kópavogs: 51,5077 ha.“), þegar Landssíma Íslands hf. var skipt á hluthafafundi hinn 10. september 2001.

Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjanda in solidum samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.