387/2001

Fyrirtækið N krafði R um skaðabætur fyrir tjón sem N taldi hafa orðið í fiskeldisstöð sinni vegna opnana R á botnloku stíflu í Fljótaá í Skagafirði í mars 1994 og júní 1995. R krafði N um greiðslu á rafmagnsreikningum í gagnsök. Fram hafði komið að við opnunina á botnlokunni vegna viðgerða í mars 1994 hljóp fram mikið efnismagn úr miðlunarlóni. Voru þá aðrir eigendur að fiskeldisstöðinni, en N keypti stöðina síðari hluta ársins 1994. Hafði bótakrafa fyrri eigenda ekki fylgt með í kaupunum og gerði N heldur ekki kröfur vegna hennar á hendur R. Reyndi því ekki á bótaskyldu R vegna affalla á fiski í stöðinni vorið 1994. Í apríl 1995 urðu enn töluverð afföll í stöðinni og taldi N þau stafa af framkvæmdum R árið áður. Afföll þessi voru rakin til eitrunar af völdum brennisteinsvetnis. Sýnt var að dæmi voru um að slík eitrun hafði myndast í vatninu sem fiskeldisstöðin stóð við, sökum náttúrulegra aðstæðna við vatnið, sérstaklega þegar ís og snjór lágu yfir líkt og var þegar eitrunin varð. Ekki hafði verið sýnt fram á að aðgerðir R hefðu getað valdið þessu tjóni N svo löngu síðar, eða um ári eftir að viðgerðin fór fram. Var N ekki talinn hafa sannað að tjón hans hafi mátt rekja til umræddra aðgerða R. N reisti kröfur sínar einnig á því að tjón af völdum nýrnaveiki í fiski í stöðinni í júní 1995 mætti rekja til þess að opnað hafi verið að nýju fyrir botnlokuna. Af gögnum málsins varð hins vegar ráðið að flóð höfðu orðið í Fljótaá af völdum mikilla vorleysinga það árið. Höfðu leysingarnar m.a. valdið því að á sem rann í miðlunarlón stíflunnar braut sér leið fram hjá stíflumannvirkjum með miklum framburði aurs og grjóts í ána neðan þeirra. Voru þetta atburðir sem voru ekki á valdi R og hann gat ekki borið ábyrgð á. Var R sýknaður af skaðabótakröfum N. N var gert að greiða R fyrir raforku samkvæmt varakröfu R í gagnsök.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 10. október 2001. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjandi greiði sér 491.515.951 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. ágúst 1995 til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann greiðslu 489.147.103 króna með sömu dráttarvöxtum og til þrautavara annarrar og lægri fjárhæðar að mati dómsins. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði 19. desember 2001. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms með þeirri breytingu að aðaláfrýjandi greiði 3.836.926 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af 241.952 krónum frá 3. janúar 1996 til 1. febrúar sama ár, af 991.988 krónum frá þeim degi til 12. sama mánaðar, af 994.968 krónum frá þeim degi til 1. mars sama ár, af 1.712.255 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 2.365.949 krónum frá þeim degi til 10. sama mánaðar, af 2.368.848 krónum frá þeim degi til 2. maí sama ár, af 2.981.368 krónum frá þeim degi til 3. júní sama ár, af 3.491.647 krónum frá þeim degi til 10. júlí sama ár, af 3.836.926 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001 og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I.

Með lögum nr. 98/1935 um virkjun Fljótaár var bæjarstjórn Siglufjarðar heimilað að reisa og reka raforkustöð við Fljótaá í Skagafjarðarsýslu. Var orkuver reist við ána 1945. Fyrir mannvirkjagerðina hafði Fljótaá runnið eftir nokkuð sléttum dalbotni um tvö vötn og síðan eftir gili, sem stíflað var við gerð orkuversins, áfram nokkra vegalengd eftir dalnum og loks út í Miklavatn. Myndaðist við þessar framkvæmdir stórt miðlunarlón ofan stíflunnar, sem hefur fengið nafnið Stífluvatn. Meðalvatnsrennsli á ári í gegnum virkjunina er um 5 rúmmetrar á sekúndu. Virkjunin er tvískipt, annars vegar efri virkjun og hins vegar neðri virkjun. Milli virkjananna myndast lítið uppistöðulón. Er efri virkjunin 3,4 megawött en hin neðri 1,7. Hlutverk miðlunarlónsins er að safna vatni yfir sumarmánuðina svo að nota megi það til raforkuframleiðslu yfir veturinn. Lónið verður stórt þar sem nýta þarf leysingavatn sumarsins yfir vetrarmánuðina en þá rennur mjög lítið vatn í lónið. Hins vegar er sérstaklega snjóþungt í Fljótum, svo að mikið vatn getur safnast yfir sumarið. Við rekstur stöðvarinnar er af þessum sökum reynt að hafa lónið fullt að hausti. Á vatnsforðann gengur yfir veturinn og til vorleysinga, en eðlilega fer það þó nokkuð eftir veðurlagi.

Gagnáfrýjandi keypti orkuverið við Fljótaá 1991 af Sigulufjarðarkaupstað og hefur rekið það síðan. Eftir kaupin réðst hann í viðgerðir á stíflumannvirkjum. Meðal þess sem endurnýja þurfti var botnloka stíflunnar en til þess að koma fyrir nýrri loku var miðlunarlónið tæmt 21. mars 1994 og var gamla botnlokan opnuð. Sá tími á að hafa verið valinn því að þá hafi verið verulega gengið á vetrarforða Stífluvatns. Aðaláfrýjandi byggir málatilbúnað sinn á því að við opnun botnlokunnar hafi gífurlegt magn leðju og aurs flætt niður Fljótaá, gömul setlög, dauður fiskur, jurtaleifar og önnur lífræn efni, sem safnast hefðu saman fyrir ofan stífluna í áranna rás. Hafi þessi framburður flætt allt út í Miklavatn og valdið tjóni á laxeldisstöð sem var um 5 kílómetrum frá ósum árinnar. Ágreiningur er með aðilum um magn þessa efnis og samsetningu þess. Telja starfsmenn gagnáfrýjanda að framburðurinn hafi fyrst og fremst verið til kominn vegna sets sem komið hafi vegna landrofs þegar farvegi Skeiðsár var breytt á síðari hluta sjöunda áratugar síðustu aldar þannig að áin félli í Stífluvatn. Aðaláfrýjandi heldur því fram að lónið hafi aldrei verið tæmt frá því að stíflan var reist en af hálfu gagnáfrýjanda er talið að það hafi verið algjörlega tæmt um 1960. Hugsanlega hafi botnlokan einnig verið lítillega opnuð af og til þegar mikið var í vatninu til að minnka yfirfall. Engin könnun fór fram á innihaldi og magni efnis þess sem hafði safnast við stífluna, áður en botnlokan var opnuð eða rannsókn gerð á því hvaða áhrif þessar framkvæmdir myndu hafa á lífríki vatnahverfisins neðan stíflunnar. Ekki var sótt um leyfi fyrir þeim til yfirvalda, en veiðifélagi Fljótaár var skýrt frá því hvað til stæði.

Haustið 1986 hafði Miklilax hf. hafið rekstur seiðaeldisstöðvar á jörðinni Lambanesreykjum við Miklavatn. Allur úrgangur frá seiðaeldisstöðinni fór í gegnum setþró og síðan út í vatn. Þurfti að hreinsa setþróna að minnsta kosti tvisvar á ári. Upphaflega var ætlunin að framleiða í stöðinni gönguseiði til útflutnings. Erlendir markaðir reyndust hins vegar ekki vera fyrir hendi þegar fyrstu gönguseiðin voru framleidd í stöðinni vorið 1988 og voru seiðin því alin áfram í kvíum í Miklavatni meðan reist var matfiskseldisstöð í landi jarðarinnar Hrauna, sem einnig er við vatnið. Næstu ár var sú tilhögun á eldinu að gönguseiði voru tekin úr seiðaeldisstöðinni seint í júní eða byrjun júlí og alin í kvíum í vatninu fram á haust er þau voru flutt í ker á Hraunum. Var þetta gert til ársins 1995, en það ár voru seiði flutt beint úr seiðaeldisstöðinni í eldisstöðina á Hraunum. Þannig var kvíaeldi stundað í Miklavatni 1987-1994 eða í átta ár. Flest árin voru um 300 - 400.000 fiskar í eldi.

Þannig hagar til í Miklavatni að sjór gengur inn í vatnið, en í mismiklum mæli og fer það eftir því hversu opinn ósinn er sjávarföllum og brimi. Léttara ferskvatnslag liggur ofan á sjónum í vatninu og er þykkt þess mismikil milli ára. Sé ferskvatnslagið ekki of þykkt og endurnýjun sjávarins ekki of mikil verða nokkurs konar gróðurhúsaáhrif í sjávarlaginu. Ljósgeislar sólar ná niður í seltuna og breytast þar í varmaorku, en vegna mikils munar á eðlisþyngd blandast ferskvatnslagið ekki sjónum, nema lagið sé mjög þunnt og vindur mikill, og virkar því einangrandi. Þannig getur myndast hitaforði í sjávarlaginu. Miklilax hf. ætlaði sér að byggja framhaldseldi sitt á Hraunum á þessu og taka vatn til eldisstöðvarinnar úr sjávarlaginu. Sú hætta gat þó verið þessu samfara að mjög gat gengið á súrefnisinnihald sjávarins einkum í skammdeginu þegar ís og snjór lá yfir, því að þá verður engin ljóstillífun í sjávarlaginu, einungis rotnun. Þegar súrefnið þverr myndast brennisteinsvetni við niðurbrot lífrænna efna, en brennisteinsvetni er mjög eitrað. Til að draga úr þessari hættu opnuðu starfsmenn eldisstöðvarinnar ós vatnsins á hverju vori. Ósinn grefur síðan niður í vorleysingum, en vill lokast aftur í brimi á veturna. Erfitt er við þessar aðstæður að hafa nákvæma stjórn á því hve mikil endurnýjun sjávar er í Miklavatni á hverju ári. Þurftu því starfsmenn eldisstöðvarinnar að finna bestu lausn hvað varðar sjótökuna. Því grynnra sem þeir tóku sjó úr Miklavatni því kaldari var hann og eftir því sem dýpið var meira því meiri hætta var á eituráhrifum vegna myndunar brennisteinsvetnis. Af gögnum málsins má ráða að þótt starfsmenn sýndu ítrustu varkárni gátu eiturverkanir vegna brennisteinsvetnis valdið usla og eru heimildir fyrir því frá árinu 1992. Hins vegar á ástandið að hafa verið orðið betra frá því ári en starfsmenn Vegagerðar ríkisins hófu þá malartöku í ósnum og aðstoðuðu þannig við opnun hans með stórvirkari vélum en áður höfðu verið notaðar til þess.

Vorið 1994 um líkt leyti og botnlokan var opnuð fór að bera á dauða í eldisstöðinni á Hraunum, en fyrir liggur að í kjölfar opnunarinnar komst mikið grugg inn í stöðina um vatnsinntak hennar. Um mánaðarmótin maí/júní það ár var staðfest að nýrnaveiki hafði brotist út í stöðinni, mest í fiski af norskum stofni. Nýrnaveiki sem og fleiri sjúkdómar geta leynst í fisknum, en hún brýst ekki út nema fisknum líði illa og hann sé undir álagi. Af gögnum málsins verður ekki að fullu ráðið hvaða áhrif framburður úr Stífluvatni kann að hafa haft á framrás nýrnaveikinnar og afföll af hennar völdum í eldisstöðinni á Hraunum 1994 en samkvæmt áliti vísindamanna, sem að þessu máli hafa komið, getur mikið grugg haft þessi áhrif. Til þess að slá þessu föstu hefðu þurft að fara fram miklu yfirgripsmeiri rannsóknir fyrir og eftir þessa aðgerð gagnáfrýjanda, en afföllin hafi orðið á þeim tíma sem vatnshiti í eldinu hafi verið lægstur, súrefnisinnihald sjávarins í Miklavatni hvað lægst og því mest hætta á eituráhrifum vegna myndunar brennisteinsvetnis. Afföllin í matfiskseldisstöð Miklalax hf. vorið 1994 urðu fyrirtækinu dýrkeypt og var það tekið til gjaldþrotaskipta 3. ágúst 1994.

NFO-Gruppen A/S keypti fisk í seiðiseldisstöðinni að Lambanesreykjum, fisk í sex sjóeldiskvíum í Miklavatni og allan fisk í matfiskseldisstöðinni að Hraunum 23. ágúst 1994 af þrotabúinu. Þegar aðaláfrýjandi, Norræna sjóeldið hf., var stofnað 29. ágúst sama ár var fiskurinn lagður fram sem hlutafé NFO-Gruppen í það félag og 16. janúar 1995 var undirritaður samningur um kaup hans á öðrum eignum, en hann hafði tekið við rekstrinum strax eftir kaupin á fisknum. Var reksturinn áfram undir framkvæmdarstjórn þess sem með hana hafði farið fyrir Miklalax hf. Aðaláfrýjandi fékk ekki framseldar hugsanlegar bótakröfur á hendur gagnáfrýjanda vegna affallanna vorið 1994 og samkvæmt yfirlýsingum hans fyrir Hæstarétti eru engar kröfur gerðar þeirra vegna.

Í apríl 1995 urðu enn tölverð afföll í stöðinni og voru þau rakin til eitrunar af völdum brennisteinsvetnis. Vill aðaláfrýjandi kenna því um að mikið lífrænt set hafi borist í vatnið þegar botnlokan var opnuð í mars 1994 og hafi rotnun setsins í Miklavatni veturinn 1994-1995 valdið myndun þess brennisteinsvetnis, sem barst í stöðina vorið 1995, og olli þar fiskdauða. Í júní 1995 greindist aftur nýrnaveiki í eldisfiski að Hraunum og urðu afföll vegna sjúkdómsins. Starfsmenn gagnáfrýjanda höfðu þá opnað aftur fyrir botnlokuna. Töldu þeir sig nauðbeygða til þess vegna gífurlegra leysinga en nauðsynlegt hafi verið að létta á stíflumannvirkjunum. Vatni hafi því verið hleypt úr miðlunarlóninu smátt og smátt til að “tempra toppinn” á leysingunum. Þá hafi leysingarnar verið það miklar að Skeiðsá, sem renna eigi í miðlunarlónið, hafi brotið sér leið fram hjá stíflumannvirkjunum og sameinast Fljótaá tölvert neðan við þau. Hafi þetta valdið miklu landrofi. Er þetta staðfest af T-kk-þgf T-kk-þgf fiskifræðingi, sem segist hafa kannað ástandið 13. júní 1995 og hafi Fljótaá þá verið mjög dökk og moldarlituð þar sem Skeiðsá féll í hana, en ofar hafi áin verið lítillega lituð vegna leysinganna.

Aðaláfrýjandi hætti allri starfsemi í Fljótum undir lok febrúar 1996 eftir viðræður við gagnáfrýjanda um bætur vegna tjóns, sem hann telur stafa af þessum tveimur síðasttöldu atvikum.

II.

Gagnáfrýjandi, Rafmagnsveitur ríkisins, starfar samkvæmt IX. kafla orkulaga nr. 58/1967 með áorðnum breytingum. Verkefni hans er að framleiða, dreifa og selja raforku. Áður en fyrirtækið reisir, kaupir eða leigir orkuver eða orkuveitu, eða eykur við það sem fyrir er, þarf að leggja fyrir ráðherra tillögur þar um og hann að leita heimildar Alþingis, sbr. 63. og 64. gr. orkulaga. Ákvæði VI. kafla vatnalaga nr. 15/1923 gilda um vatnsmiðlun. Sé vatnsmiðlunin til afnota handa orkuveri skal líta svo á að miðlunarfyrirtækið sé einn liður í orkuverinu, þannig að öll ákvæði V. kafla sömu laga, 58. - 65. gr., nái til miðlunarfyrirtækisins að því leyti sem þau geta átt við, sbr. 70. gr. laganna. Þó skal ávallt þurfa leyfi til miðlunar. Samkvæmt 1. mgr. 68. gr. og 69. gr. laganna er ráðherra heimilt að gera, eða veita öðrum heimild til að gera, mannvirki og aðrar ráðstafanir til miðlunar á vatnsmagni í vatnsfalli til orkunýtingar og þegar ákveðið hefur verið að framkvæma miðlun hefur ráðherra heimild til lögnáms samkvæmt 55. gr. laganna eða til að heimila það öðrum. Í þeirri grein segir að landeigendur og leiguliðar á því svæði, sem mannvirkin eiga að ná yfir, séu skyldir að þola þau á löndum sínum og lóðum, svo og að láta af hendi land og mannvirki og að þola hvers konar afnot af landi, takmarkanir á umráðarétti og óþægindi, sem nauðsynleg eru vegna framkvæmdar verksins, viðhalds þess og starfsrækslu, gegn fullu endurgjaldi, sem skal ákveða með mati, ef samkomulag næst ekki. Samkvæmt 70. gr. þarf ávallt sérstakt leyfi til vatnsmiðlunar ef fyrirtækið getur haft í för með sér skaðleg áhrif á umferð um vatnsfall eða veiði eða notkun vatnsins til annars. Gildir þetta einnig um breytingar á eldri miðlunarmannvirkjum.

Ekki liggur annað fyrir en að gagnáfrýjandi hafi lagaheimild til reksturs orkuvers síns í Fljótum og hafði orkuverið og vatnsmiðlunin verið starfrækt þar lengi þegar seiða- og eldisstöðin var reist, sem aðaláfrýjandi eignaðist síðar. Af framangreindum lagaákvæðum verður hins vegar ráðið að gagnáfrýjanda var almennt rétt að óska eftir leyfi ráðherra ætti að ráðast í breytingar eða verulega endurnýjun á miðlunarmannvirkjunum, sérstaklega væri hætta á því að framkvæmdir gætu haft skaðleg áhrif á hagsmuni annarra. Ekki liggur fyrir að aðgerðir gagnáfrýjanda vorið 1994 hafi út af fyrir sig verið meiri en falli undir venjulegt viðhald. Hins vegar má af gögnum málsins ráða að verulegt set hafði myndast í lóninu. Var því rétt að kynna framkvæmdirnar vandlega með góðum fyrirvara svo að aðrir hefðu tækifæri til að draga sem mest úr hugsanlegu tjóni af þeim. Síðan bar að haga þeim á þann hátt að öðrum yrði af sem minnstur bagi, enda eru ákvæði vatnalaga á því reist að þeir sem vatns njóta taki fullt tillit til annarra við vatnsfallið, eftir því sem tök eru á.

III.

Fram er komið að við opnun botnlokunnar í mars 1994 og tæmingu Stífluvatns hljóp fram mikið efnismagn úr vatninu og hefur gagnáfrýjandi gert samkomulag við veiðiréttareigendur í Fljótaá um tjón, sem talið er að af hafi hlotist. Hann hefur aftur á móti ekki bætt tjón það sem eigendur Miklalax hf. töldu hafa orðið í matfiskseldistöðinni á Hraunum. Þegar aðaláfrýjandi keypti stöðina síðari hluta 1994 fylgdi bótakrafa fyrri eiganda ekki með í kaupunum og hefur aðaláfrýjandi heldur ekki gert kröfur hennar vegna á hendur gagnáfrýjanda. Reynir því ekki á bótaskyldu gagnáfrýjanda vegna affalla á fiski í stöðinni vorið 1994.

Í apríl 1995 eftir að aðaláfrýjandi eignaðist stöðina urðu þar enn töluverð afföll og svo sem að áður greinir telur aðaláfrýjandi þau stafa af framkvæmdum gagnáfrýjanda árið áður. Afföll þessi voru rakin til eitrunar af völdum brennisteinsvetnis. Að framan er því lýst að ekki var dæmalaust að slík eitrun myndaðist í vatninu vegna þess hvernig þar hagar til, sérstaklega þegar ís og snjór liggja yfir því, svo sem er eitrunin varð. Þegar þetta tjón bar að höndum var um ár liðið frá aðgerðum gagnáfrýjanda við stíflumannvirkin. Ítarleg vísindarannsókn hefur ekki farið fram á því hvort þær aðgerðir gátu að þeim tíma liðnum valdið tjóni aðaláfrýjanda. Verður að telja að aðaláfrýjandi hafi ekki fært nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir þessu tjóni vegna aðgerða gagnáfrýjanda í mars 1994.

Í júní 1995 varð enn tjón af völdum nýrnaveiki í eldisfiski að Hraunum. Vill aðaláfrýjandi, svo sem að framan er sagt, rekja það til þess að opnað hafi verið að nýju fyrir botnlokuna og það og aðrar aðgerðir gagnáfrýjanda við stífluna hafi valdið tjóni hans. Af gögnum málsins verður hins vegar ráðið að flóð urðu í Fljótaá af völdum mikilla vorleysinga. Má af gögnum málsins ráða að starfsmenn gagnáfrýjanda hafi þurft að grípa til sérstakra ráðstafana þessa vegna. Leysingarnar urðu til þess að Skeiðsá braut sér leið fram hjá stíflumannvirkjunum og olli miklum framburði aurs og grjóts í Fljótaá neðan við stífluna, en þar fyrir ofan var litur árinnar eins og venjulega í leysingum. Verður að fallast á það með héraðsdómi að hér hafi orðið atburðir sem ekki voru á valdi gagnáfrýjanda og hann gat ekki borið ábyrgð á. Verður í þessu sambandi einnig að hafa í huga að orkumannvirki gagnáfrýjanda höfðu lengi verið starfrækt í Fljótaá þegar til fiskeldis var stofnað í og við Miklavatn. Við stofnun og starfrækslu þessa síðarnefnda fyrirtækis varð að taka tillit til eðlilegs atvinnureksturs þeirra sem þegar voru fyrir á vatnasvæðinu, og að þeir kynnu að þurfa að gera einhverjar ráðstafanir honum samfara við sérstakar aðstæður, svo sem þarna sköpuðust. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna gagnáfrýjanda af kröfu aðaláfrýjanda.

IV.

Gagnáfrýjandi reisir kröfur sínar á reikningsyfirlitum yfir selda orku frá 1. febrúar 1996 til 31. maí sama ár. Fyrir liggur að aðaláfrýjandi hætti starfrækslu í lok febrúar 1996 og kveðst framkvæmdarstjóri fyrirtækisins hafa kynnt það munnlega réttum starfsmanni gagnáfrýjanda. Sá maður mun nú látinn en ljóst er að það gat ekki farið fram hjá starfsmönnum gagnáfrýjanda að fyrirtækið var hætt störfum. Ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms varðandi þessa kröfu gagnáfrýjanda með dráttarvöxtum frá birtingu stefnu, svo sem þar greinir.

V.

Af öllu framangreindu leiðir að rétt þykir að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.