69/2009

J, D, V og A kröfðust þess að ógiltur yrði úrskurður óbyggðanefndar 29. maí 2007 að því er varðar þjóðlendu á nánar tilgreindu svæði innan marka fyrrum Skeggjastaðahrepps. Kröfðust þau jafnframt viðurkenningar á því að landsvæðið væri hluti jarðarinnar G og háð einkaeignarrétti þeirra. J, D, V og A studdu kröfur sínar við landamerkjabréf, sem gert var fyrir jörðina G árið 1921 og þinglesið ári síðar. Í byggði hins vegar á því að leggja bæri til grundvallar eldra landamerkjabréf fyrir jörðina, þinglesið 1891. Samkvæmt því bréfi náði jörðin mun skemmra til suðurs en í hinu yngra bréfi. J, D, V og A héldu því fram að yngra bréfið hefði komið í stað þess eldra, sem eftir það hefði ekkert gildi haft. Tengsl þeirra, sem undirrituðu eldra bréfið, við jörðina G væru óljós og vefengdu J, D, V og A að þeir hefðu haft umboð til þess verks. Þá hefði bréfið falið í sér málamyndagerning til að fullnægja formreglum gagnvart stjórnvöldum. Í hafnaði því að um málamyndagerning hefði verið að ræða, bréfið hefði þvert á móti verið í samræmi við ákvæði þágildandi landamerkjalaga að öðru leyti en því að það hefði ekki fremur en yngra bréfið verið áritað um samþykki vegna aðliggjandi svæða til suðurs. Hafnað var málsástæðu J, D, V og A um að þau sem undirrituðu bréfið hefðu ekki verið til þess bær, en einnig yrði heldur ekki framhjá því litið að slík bréf hefðu ekki átt að vera tæk til þinglestrar nema þau stöfuðu frá þeim, sem höfðu þinglesnar eignarheimildir yfir viðkomandi eignum. Þá var því ennfremur hafnað að um málamyndagerning hefði verið að ræða, þar sem ekkert væri fram komið um að lokið hefði verið við gerð landamerkjabréfs G til þess eins að komast undan viðurlögum án tillits til réttmætis þess, sem gert var. Ekki var fallist á að með yngra bréfinu hefði verið skýrður óljós texti eldra bréfs, enda væri texti eldra bréfsins skýr og engin þörf af þeim sökum á að gera nýtt bréf. Talið var að engra heimilda nyti við sem bent gætu til þess að landið, sem deilt var um, hefði nokkurn tíma verið háð beinum eignarrétti eða að það væri hluti jarðarinnar G. Áðurnefnd gögn málsins bentu þvert á móti til þess að merkjum jarðarinnar væri rétt lýst í hinu eldra bréfi og ekkert væri fram komið, sem rennt gæti stoðum undir lýsingu yngra bréfsins að því leyti sem þar var gengið lengra inn til landsins en gert var í eldra bréfi. Þá var málsástæðum J, D, V og A, sem studdust við hefð, væntingar þeirra og brot á meðalhófsreglu og jafnræðisreglu jafnframt hafnað með vísan til forsendna héraðsdóms. Var Í sýkn af kröfum J, D, V og A

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2009. Þeir krefjast þess að ógiltur verði úrskurður óbyggðanefndar 29. maí 2007 að því er varðar þjóðlendu á eftirgreindu landsvæði: „Frá þeim stað þar sem línan sem dregin er úr vörðu við Kistufellslæk og í Hölknárdrög sker sveitarfélagamörk er sveitarfélagamörkum fylgt til austurs þar til kemur að hornmarki Gunnarsstaða og Þorvaldsstaða í Hágangaurð svo sem það er teiknað í kröfulýsingum gagnaðila íslenska ríkisins. Þaðan er kröfulínu sömu aðila fylgt í Sellækjardrög en þaðan er farið í Sauðárdrög. Þá er Sauðá fylgt þar til hún fellur í Hölkná. Þaðan er farið með Hölkná í Hölknárdrög og þaðan á fyrstnefndan stað þar sem línan sem dregin er úr vörðu við Kistufellslæk og í Hölknárdrög, sker sveitarfélagamörk.“ Þá krefjast áfrýjendur viðurkenningar á því að framangreint svæði sé hluti jarðarinnar Gunnarsstaða í Langanesbyggð og háð einkaeignarrétti þeirra. Þeir krefjast einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt 7. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með áorðnum breytingum skal óbyggðanefnd kanna og skera úr um hvaða land teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Nefndin ákvað 1. mars 2004 að taka til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem hún afmarkaði með þeim hætti, sem nánar var lýst í dómi Hæstaréttar í máli nr. 102/2009 uppkveðnum 24. september 2009, en það var hið fyrsta sem kom til kasta réttarins vegna úrskurðar óbyggðanefndar um mörk þjóðlendu og eignarlanda í þessum landshluta. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið. Nefndin birti kröfugerð stefnda 28. desember 2004, 7. janúar 2005 og 9. sama mánaðar í samræmi við ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 og skoraði á þá, sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði sem féll innan kröfusvæðis stefnda, að lýsa kröfum sínum fyrir 31. mars 2005. Sá frestur var framlengdur til maí sama ár. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 kynnti óbyggðanefnd þá ákvörðun sína að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Var eitt þeirra nr. 4/2005 um þjóðlendur í Svalbarðshreppi, Þórshafnarhreppi og Skeggjastaðahreppi, en tveir hinir síðastnefndu hafa nú verið sameinaðir í eitt sveitarfélag, Langanesbyggð. Tók málið meðal annars til landsvæða sem áfrýjendur, eigendur jarðarinnar Gunnarsstaða í fyrrum Skeggjastaðahreppi og býlanna Hölknár, Veðramóta I og Veðramóta II, sem skipt hefur verið út úr Gunnarsstöðum, töldu til eignarlanda sinna.

Óbyggðanefnd kvað upp úrskurð í málinu 29. maí 2007 og varð niðurstaðan sú að fallist var á kröfur stefnda að hluta. Að því er varðar sérstaklega land innan marka fyrrum Skeggjastaðahrepps var niðurstaða nefndarinnar sú að þjóðlenda væri á fjórum nánar tilteknum svæðum, sem eigendur jarða höfðu í öllum tilvikum gert tilkall til beins eignarréttar yfir. Eitt þeirra tók til lands, sem áfrýjendur töldu hluta eignarlands Gunnarsstaða, en þar lagði óbyggðanefnd til grundvallar að land sunnan línu frá Sellækjardrögum að Sauðárdrögum og síðan með Sauðá þar til hún fellur í Hölkná teldist vera þjóðlenda. Krafa stefnda á þessum stað var þannig tekin til greina að hluta, en kröfulína hans hafði verið dregin nokkru norðar. Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar taldist þetta svæði innan þjóðlendu vera í afréttareign Gunnarsstaða.

Áfrýjendur höfðuðu málið 15. janúar 2008 og kröfðust þess í senn að „ógilt verði með dómi sú niðurstaða óbyggðanefndar, að landsvæði það sem afmarkað er hér á eftir þ.e. norðurhlíðar Ytra-Hágangs, sé þjóðlenda“ og jafnframt „viðurkenningar á því með dómi að framangreint svæði í norðurhlíðum Ytri-Hágangs ... sé hluti jarðarinnar Gunnarsstaða og sé háð einkaeignarrétti stefnenda sem eigenda Gunnarsstaða.“ Stefndi krafðist sýknu og lýsti yfir að hann myndi una því að ekki hafi verið fallist á kröfu hans um norðurmörk þjóðlendu. Með hinum áfrýjaða dómi var sýknukrafa stefnda tekin til greina. Krafa áfrýjenda fyrir Hæstarétti er sú sama og gerð var fyrir héraðsdómi.

II

Áfrýjendur styðja kröfur sínar við landamerkjabréf, sem gert var fyrir jörðina Gunnarsstaði 12. desember 1921 og þinglesið 31. júlí 1922. Samkvæmt því bréfi var merkjum jarðarinnar lýst til suðurs með þeim hætti að innan þeirra féll landsvæði, sem samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar telst til þjóðlendu, en afmörkunar jarðarinnar samkvæmt bréfinu er nánar getið í hinum áfrýjaða dómi. Áður hafði verið gert landamerkjabréf fyrir Gunnarsstaði, sem er ódagsett en þinglesið 9. júlí 1891. Samkvæmt því náði jörðin mun skemmra til suðurs en í hinu yngra bréfi. Mörkum var þar lýst svo að þau væru úr norðri þaðan sem Sellækur rennur í Hölkná, en síðan eftir Hölkná til suðurs þar til „Sauðá fellur í hana og upp eftir henni í efstu drög; þaðan í Sellækjardrög og eptir þeim læk aptur í Hölkná“, en lækurinn er óumdeilt í mörkum að austan og Hölkná að vestan. Í úrskurði óbyggðanefndar og héraðsdómi var niðurstaða um mörk þjóðlendu reist á þeirri lýsingu á suðurmörkum jarðarinnar, sem eldra landamerkjabréfið hafði að geyma.

Áfrýjendur halda fram að yngra bréfið hafi komið í stað þess eldra, sem eftir það hafi ekkert gildi haft. Þá séu tengsl þeirra, sem undirrituðu eldra bréfið, við jörðina Gunnarsstaði óljós og vefengja áfrýjendur að þeir hafi haft umboð til þess verks. Bréfið hafi falið í sér málamyndagerning til að fullnægja formreglum gagnvart stjórnvöldum og sýnt sé fram á að sá eða þeir, sem sömdu það, hafi verið lítt staðkunnugir. Kort, sem fylgt hafi úrskurði óbyggðanefndar, sé rangt, einkum að því er varði upptök Sauðár, sem séu mun sunnar en óbyggðanefnd hafi lagt til grundvallar og hið sama gildi um örnefnið Hölknárdrög. Lög um landamerki o.fl. nr. 41/1919 hafi leyst af hólmi landamerkjalög nr. 5/1882, en í yngri lögunum sé mælt fyrir um að landamerkjaskrá skuli afhent hreppstjóra til rannsóknar, sem auki gildi landamerkjabréfa. Yngra bréfið fyrir Gunnarsstaði hafi verið gert eftir gildistöku laga nr. 41/1919. Niðurstaða óbyggðanefndar gangi að auki gegn því, sem telja verði eðlileg landamerki til suðurs gagnvart næstu jörðum, vatnaskilum og sveitarfélagamörkum. Þá beri að skýra óljósan texta eldra landamerkjabréfsins stefnda í óhag en ekki áfrýjendum. Þeir síðastnefndu telja að allt deilusvæðið hafi verið numið í öndverðu og skilyrði séu jafnframt uppfyllt til að þeir hafi eignast landið fyrir hefð. Réttmætar væntingar þeirra leiði til sömu niðurstöðu. Þá hafi stefndi gengið of langt með kröfugerð sinni að því virtu að tilgangur með setningu laga nr. 58/1998 sé óljós og stefndi jafnframt brotið jafnræðisreglu gagnvart áfrýjendum.

Stefndi byggir á því að leggja beri eldra landamerkjabréfið til grundvallar niðurstöðu um mörk eignarlands og þjóðlendu, enda hafi ekki verið unnt með gerð nýs landamerkjabréfs að auka einhliða við rétt landeiganda umfram það, sem eldri heimildir kváðu á um. Engar heimildir séu fyrir því að deilusvæðið hafi verið numið í öndverðu og eldra landamerkjabréfið bendi jafnframt ótvírætt til að það hafi ekki verið undirorpið beinum eignarrétti. Stefndi hafnar því að eldra bréfið hafi falið í sér málamyndagerning, en það hafi þvert á móti verið í samræmi við ákvæði þágildandi laga nr. 5/1882 að öðru leyti en því að það hafi ekki fremur en yngra bréfið verið áritað um samþykki vegna aðliggjandi svæða til suðurs. Stefndi hafnar því jafnframt að landamerkjabréf, sem gerð voru eftir gildistöku laga nr. 41/1919, feli í sér ríkari sönnun um merki en bréf gerð í tíð eldri laga. Hann telur heimildir ekki benda til annars en að þrætulandið hafi eingöngu verið nýtt með takmörkuðum hætti og þá einkum til beitar og fjallskil hafi verið á hendi sveitarfélags. Gögnum, sem hér um ræðir, og málsástæðum aðilanna eru gerð nánari skil í hinum áfrýjaða dómi.

III

Við úrlausn málsins verður litið til þess að eftir gildistöku laga nr. 58/1998 hafa í Hæstarétti verið kveðnir upp dómar í allmörgum málum, þar sem skorið hefur verið úr ágreiningi um mörk þjóðlendna og eignarlanda á suður-, suðaustur- og austurlandi, en hinn fyrsti þessara dóma var í máli nr. 48/2004. Þeir eru fordæmi við úrlausn málsins að því leyti, sem í þeim var fjallað um almenn atriði sem reynir á með sama hætti nú. Í II. kafla dóms í máli nr. 48/2004 var rakið tilefni setningar laga nr. 58/1998, efni þeirra og réttarstaðan fyrir gildistöku þeirra að því er varðar eignarréttarlega stöðu lands utan eignarlanda. Meðal annars var fjallað sérstaklega um dóma Hæstaréttar í dómasafni 1981, bls. 1584 og 1955, bls. 108, þar sem deilt var um beinan eignarrétt að afrétti og fengin niðurstaða um lagalega stöðu slíkra landsvæða. Í dóminum var jafnframt gerð grein fyrir skilgreiningu laga nr. 58/1998 á þremur grundvallarhugtökum, sem notuð eru til að lýsa eignarréttindum yfir landi, en það eru eignarland, þjóðlenda og afréttur. Þar var einnig vikið að óbyggðanefnd, skipan hennar og hlutverki, svo og reglum sem gilda um meðferð mála fyrir nefndinni.

Í niðurstöðu í VII. kafla dómsins í máli nr. 48/2004 um mörk þjóðlendu gagnvart eignarjörðum tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Þar var sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði og einnig að landamerkjabréf fyrir jörð feli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þó var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið framhjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa, sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands, sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það, sem verið hafði. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir, sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Í síðari dómum réttarins hefur enn verið áréttuð þýðing þess að landsvæði teljist vera innan lýstra merkja samkvæmt landamerkjabréfum og að þau hafi stuðning af öðru og þá einkum eldri heimildum. Við úrlausn máls þessa ber að hafa þetta í huga.

IV

Jörðin Djúpilækur liggur að Gunnarsstöðum að austanverðu, en síðarnefnda jörðin mun hafa verið byggð úr landi Djúpalækjar á þriðja áratug 19. aldar og tilheyrt henni fram eftir þeirri öld. Austan Djúpalækjar eru Þorvaldsstaðir, en eins og merkjum Gunnarsstaða var lýst í landamerkjabréfi þinglesnu 1891 lágu lönd tveggja síðastnefndra jarða ekki saman. Skeggjastaðir eru austan Þorvaldsstaða. Vestan Gunnarsstaða er Miðfjörður og vestan að þeirri jörð liggur Kverkártunga. Allar framantaldar jarðir liggja inn af Bakkaflóa.

Eldra landamerkjabréfið fyrir Gunnarsstaði undirrituðu S-kk-nf P-kk-nf, M-kvk-nf Þ-kvk-nf og J-kk-nf H-kk-nf „fyrir hönd M-x-x. Ó-kvk-ef S-kvk-ef í Krossavík.“ Áfrýjendur byggja á því að tengsl þessa fólks við jörðina séu óljós, svo sem áður var getið, og meðal annars þess vegna eigi bréfið að víkja fyrir yngra landamerkjabréfi. Til stuðnings þessari málsástæðu hafa þeir lagt fyrir Hæstarétt bréf Héraðsskjalasafns Austfirðinga 23. október 2009, þar sem vísað var til heimilda um að J-kk-nf J-kk-nf og Þ-kvk-nf J-kvk-nf hafi verið ábúendur á Gunnarsstöðum 1864 til 1907. Barna þeirra er getið, en þeirra á meðal var E-kk-nf, sem undirritaði yngra landamerkjabréfið 1921. Í manntali 1880 og 1890 hafi J-kk-nf og Þ-kvk-nf verið skráð ábúendur á Gunnarsstöðum, en 1880 hafi verið tvíbýlt á jörðinni og þar hafi þá einnig búið H-kk-nf J-kk-nf og Ó-kvk-nf Þ-kvk-nf. Árið 1890 hafi aftur verið orðið einbýlt á Gunnarsstöðum. Í manntali 1901 hafi að þessu leyti verið óbreytt staða, en í manntali 1910 hafi E-kk-nf J-kk-nf verið nefndur „sjálfseignarbóndi“ á jörðinni, „sem bendir ótvírætt til þess að hann hafi átt Gunnarsstaði á þessum tíma, þó ekkert komi fram um hvenær hann eignaðist jörðina.“ Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var af hálfu áfrýjenda sérstaklega bent á að J-kk-nf J-kk-nf hafi ekki undirritað eldra landamerkjabréfið þótt hann hafi verið ábúandi á Gunnarsstöðum þegar bréfið var gert og sennilega eigandi jarðarinnar.

Í úrskurði óbyggðanefndar er vísað til gagna, sem veita upplýsingar um stöðu Gunnarsstaða um miðja 19. öld. Um það segir að samkvæmt jarðamati 1849 tilheyri afbýlið Gunnarsstaðir jörðinni Djúpalæk og jörðin eigi „afrétt“ fyrir sig. Í ritinu Sveitir og jarðir í Múlaþingi segi um Djúpalæk að jörðin sé bændaeign frá fornu fari og Gunnarsstaðir hjáleiga þaðan og vísað meðal annars um það til fasteignamats 1861. Landamerkjabréf hafi verið þinglesið fyrir Djúpalæk 9. júlí 1891, en áður er fram komið að landamerkjabréf fyrir Gunnarsstaði var þinglesið sama dag. Landamerkjabréf Djúpalækjar undirrituðu J-kk-nf H-kk-nf „fyrir hönd M-x-x. Ó-kvk-ef S-kvk-ef í Krossavík“, S-kk-nf P-kk-nf, M-kvk-nf Þ-kvk-nf og G-kvk-nf Á-kvk-nf, sem þá var eigandi Þorvaldsstaða. Að þeirri síðasttöldu undanskilinni undirrituðu hin sömu landamerkjabréf fyrir bæði Djúpalæk og Gunnarsstaði, sem þinglesin voru 9. júlí 1891.

Að því er varðar Þorvaldsstaði segir í úrskurði óbyggðanefndar að landamerkjalýsing fyrir jörðina 14. júlí 1890 og skýrsla um áreið á merki hennar og Djúpalækjar 22. júní 1883 hafi verið þinglesin 16. júlí 1892. Eigandi Þorvaldsstaða, fyrrnefnd G-kvk-nf Á-kvk-nf, og J-kk-nf H-kk-nf, eigandi Skeggjastaða og umráðamaður Skeggjastaðakirkju, hafi ritað undir landamerkjalýsinguna. Í skjali um áreiðina segir að hún hafi verið gerð „eptir beiðni eiganda og ábúanda Þorvaldsstaða Á-kk-ef bónda Þ-kk-ef og að viðstöddum G-kk-þgf presti H-kk-þgf sem umboðsmanni eiganda Djúpalækjar, Ó-kvk-ef S-kvk-ef í Krossavík“. Kom fram að þau, sem undirrituðu þetta skjal 1883, væru með því að lýsa áliti sínu um rétt landamerki milli Þorvaldsstaða og Djúpalækjar, en meðal þeirra hafi verið S-x-x P-kk-nf, J-kk-nf J-kk-nf, Á-kk-nf Þ-kk-nf og Ó-kvk-nf S-kvk-nf.

Meðal málskjala liggur loks fyrir landamerkjabréf fyrir jörðina Miðfjörð frá 1. apríl 1884. Undir það ritaði M-kvk-nf Þ-kvk-nf, en við önnur nöfn á skjalinu eru færðar svofelldar athugasemdir eða skýringar: Á-kk-nf Þ-kk-nf „eigandi Kverkártungu“, S-x-x P-x-x „eptir fullmakt“ og J-kk-nf J-kk-nf „ábúandi“.

Ljósrit af blaðsíðu Gunnarstaða í veðmálaregistri fyrir Norður-Múlasýslu er meðal málskjala en ekkert verður ráðið af því um eignarhald á jörðinni í lok 19. aldar, enda er fyrsta færslan þar um jörðina frá árinu 1924. Því er í þeim efnum ekki við annað að styðjast en þær heimildir, sem rannsókn óbyggðanefndar leiddi í ljós og að framan var getið. Skiptir þá máli bæði það, sem snýr beint að Gunnarsstöðum, og einnig það, sem fram er komið um jarðir, sem liggja næst þeim. Varðandi umboð þeirra, sem rituðu undir eldra landamerkjabréfið fyrir Gunnarsstaði, verður að álykta að M-kvk-nf Þ-kvk-nf hafi með því samþykkt landamerkin fyrir aðliggjandi jörð að vestan, Miðfjörð. Af gögnum málsins verður ráðið að S-kk-nf P-kk-nf hafi verið hreppstjóri, en nafn hans virðist koma víða fyrir á landamerkjabréfum, sem gerð voru á svæðinu á þessum tíma. Sá þriðji, sem undirritaði bréfið, var J-kk-nf H-kk-nf á Skeggjastöðum fyrir hönd Ó-kvk-ef S-kvk-ef. Hún var samkvæmt áðurröktum gögnum eigandi Djúpalækjar á þeim tíma, sem J-kk-nf H-kk-nf undirritaði fyrir hennar hönd landamerkjabréf fyrir báðar jarðirnar, sem þinglesin voru sama dag. Áður var þess getið að Gunnarsstaðir voru lengst af ekki sjálfstæð jörð heldur hjáleiga frá Djúpalæk og ekki er fram komið að á því hafi orðið breyting áður en landamerkjabréfið var gert, sem þinglesið var 1891. J-kk-nf J-kk-nf var í landamerkjabréfi fyrir Miðfjörð 1884 skráður sem ábúandi en ekki eigandi nágrannajarðarinnar Gunnarsstaða og hans er hvergi getið í fram komnum heimildum sem eiganda jarðarinnar. Sú heildarmynd, sem rannsókn óbyggðanefndar leiðir í ljós og að framan var lýst, rennir eindregið stoðum undir að Ó-kvk-nf S-kvk-nf hafi verið eigandi bæði Gunnarsstaða og Djúpalækjar þegar landamerkjabréfin voru gerð og þau þinglesin 1891. Framhjá því verður heldur ekki litið að slík bréf hefðu ekki átt að vera tæk til þinglestrar nema þau stöfuðu frá þeim, sem höfðu þinglesnar eignarheimildir yfir viðkomandi eignum. Samkvæmt því verður hafnað málsástæðu áfrýjenda, sem er á því reist að þau sem undirrituðu eldra landamerkjabréfið hafi ekki verið til þess bær og að J-kk-nf J-kk-nf hafi þá verið eigandi Gunnarsstaða.

V

Af hálfu áfrýjenda er jafnframt á því byggt að hafna beri eldra landamerkjabréfinu þar eð í því hafi falist málamyndagerningur til að fullnægja formreglum. Þegar það var gert hafi verið liðinn alllangur tími frá því lög nr. 5/1882 tóku gildi, en samkvæmt 5. gr. laganna skyldi það varða sektum ef skyldur samkvæmt 1. til 4. gr. þeirra væru vanræktar. Um þetta er þess að gæta að þegar bréfið var gert var ekki enn lokið við að semja og þinglesa landamerkjabréf fyrir allar nágrannajarðir, en bréf fyrir Þorvaldsstaði var þinglesið í júlí 1892. Ekkert er fram komið um að lokið hafi verið við gerð landamerkjabréfs Gunnarsstaða til þess eins að komast undan viðurlögum án tillits til réttmætis þess, sem gert var, en til þess verður og að líta að slík viðurlög hefðu fallið á eiganda eða umráðamann jarðarinnar, sem gat ekki haft hagsmuni af því að skerða réttindi sín með efni bréfsins. Í fyrri dómsmálum varðandi mörk þjóðlendu og eignarlanda er að finna dæmi um landamerkjabréf fyrir jarðir, sem gerð voru á árunum 1890 til 1900, en í engu tilviki hafa tafir á að ljúka gerð landamerkjabréfs að virtum áskilnaði laga nr. 5/1882 um tímamörk leitt til þess að dregið hafi úr gildi bréfsins. Þessi málsástæða áfrýjenda kemur því ekki frekar til álita við úrlausn málsins.

Í málatilbúnaði áfrýjenda er jafnframt á því byggt að með yngra landamerkjabréfinu hafi verið skýrður óljós texti eldra bréfs og að full þörf hafi verið á að gera nýtt bréf. Á þetta verður ekki fallist, enda er texti eldra bréfsins skýr og engin þörf af þeim sökum á að gera nýtt bréf. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður jafnframt hafnað þeim rökum áfrýjenda að taka beri yngra bréfið fram yfir hið eldra vegna formkrafna, sem gerðar séu í lögum nr. 41/1919 um það hvernig standa beri að gerð landamerkjabréfs, sem ekki hafi verið að finna í lögum nr. 5/1882.

Í Landnámabók greinir ekki frá því hve langt inn til fjalla landnám náði á þessu svæði, en í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að frá bæjarstæði Gunnarsstaða séu tæpir 14 km í beinni loftlínu suður að tindi Ytri-Hágangs, sem er yfir 900 m að hæð. Engra heimilda nýtur við sem bent geta til þess að landið, sem deilt er um í málinu, hafi nokkurn tíma verið háð beinum eignarrétti eða að það sé hluti jarðarinnar Gunnarsstaða. Áðurnefnd gögn málsins benda þvert á móti til þess að merkjum jarðarinnar sé rétt lýst í hinu eldra bréfi og ekkert er fram komið, sem rennt getur stoðum undir lýsingu yngra bréfsins að því leyti sem þar er gengið lengra inn til landsins en gert var í eldra bréfi. Skilyrði voru ekki til að færa mörk jarðarinnar einhliða út fyrir þau, sem áður höfðu verið, svo sem gert var í yngra bréfinu. Um það vísast að öðru leyti til þess, sem greinir í kafla III að framan um skýringu á landamerkjabréfum jarða í fyrri dómum Hæstaréttar, þar sem skorið hefur verið úr um mörk þjóðlendna og eignarlands. Málsástæðum áfrýjenda, sem styðjast við hefð, væntingar þeirra og brot á meðalhófsreglu og jafnræðisreglu er jafnframt hafnað með vísan til forsendna héraðsdóms.

Í úrskurði óbyggðanefndar er vikið að örnefninu Sauðárdrögum með þeim orðum að inn af Urðarbrúnum suður að Ytri-Hágangi halli landi til norðurs og kallist það Sauðárdrög, en þar falli allnokkrir lækir. Af þessari lýsingu og að virtum uppdrætti vatnamælingasviðs Orkustofnunar, sem óbyggðanefnd studdist meðal annars við, fæst ekki séð að hún hafi staðsett Sauðárdrög ranglega við úrlausn málsins.

Í úrskurði óbyggðanefndar er tekið fram að land, sem telst þjóðlenda og lýst er í kröfugerð áfrýjenda hér að framan, sé afréttareign Gunnarsstaða, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Sú niðurstaða hefur ekki verið borin undir dómstóla til endurskoðunar.

Samkvæmt öllu framanröktu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður, en gjafsóknarkostnaður áfrýjenda greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði.

Það athugast að í atvikalýsingu í héraðsdómi er greint frá kröfugerð stefnda fyrir óbyggðanefnd og hermt að hún varði Gunnarsstaði. Þessi misvísandi lýsing, sem tekin var upp úr héraðsdómsstefnu og áfrýjendur leituðust við að leiðrétta undir rekstri málsins í héraði, varðar að sönnu Gunnarsstaði, en sú jörð er í Svalbarðshreppi við Þistilfjörð og kemur úrlausnarefni málsins ekki við. Í málinu hafa aðilarnir að auki lagt fram fjölda skjala, sem snúa að þeirri jörð, og er þau enn að finna í málsgögnum, sem lögð voru fyrir Hæstarétt.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, J-kk-ef S-kk-ef, D-kvk-ef Á-kvk-ef, Vesturfara ehf. og Austurfara ehf., greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 600.000 krónur.

if !supportEmptyParas endif