547/2012

Aðilar deildu um landamerki jarðanna Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi, Þeistareykja í Þingeyjarsveit og Áss og Svínadals í Norðurþingi á þríhyrndu landsvæði sunnan og suðaustan Hituhóla, sem markaðist af línu sem dregin var úr Eilífshnjúki í hornmark skammt norðan Éthóls, þaðan í vörðu norðan Hituhóla og úr vörðunni beina línu í Eilífshnjúk um hnitapunkt sem eigendur Reykjahlíðar töldu vera Gangnamannaskarð í Hrútafjöllum. Töldu G o.fl. að allt hið þríhyrnda landsvæði tilheyrði jörðinni Reykjahlíð, Þ taldi allt landsvæðið tilheyra jörðinni Þeystareykjum, en N taldi hluta svæðisins tilheyra jörðunum Ási og Svínadal. Hæstiréttur vísaði til þess að eldri heimildir sem lýstu merkjum Reykjahlíðar hefðu lítið breyst um aldir og hefði þar verið lýst beinum línum milli kennileita. Væri samræmi milli þessara lýsinga og landamerkjabréfs Reykjahlíðar frá 1891 sem og eldri og yngri heimilda um suðurmörk Þeistareykja. Mæltu þessar heimildir gegn því að eigendur Reykjahlíðar ættu tilkall til lands norðan þeirrar beinu línu, sem lægi úr Eilífshnjúki og vestur í Gæsadalsmó, nema talið yrði að eigendur jarðanna hefðu samið um merki þeirra, þannig að gildi hefði að lögum. Taldi Hæstiréttur að það sem kom fram um landamerki í tilteknum eldri heimildum fyrir Þeistareyki og Ás styddi að jörðinni Þeistareykjum hefði tilheyrt land austur í Eilífshnjúk og þar með hið umdeilda landsvæði. Hefðu eigendur Þeistareykja að lögum verið bærir til að ráðstafa landinu í heild eða að hluta til annarra með löggerningum. Að því er varðaði það álitaefni hvort eigendur jarðanna hefðu samið um aðra skipan landamerkja vísaði Hæstiréttur til þess að landamerkjabréf væru í eðli sínu samningar væru þau samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 457/2011. Taldi Hæstiréttur að með áritun sinni á landamerkjabréf Áss og Svínadals frá 1889 hefði umboðsmaður Þeistareykja samþykkt að merki milli jarðanna hefðu breyst með tilteknum hætti þannig að aukist hefði við land það sem tilheyrði Ási og Svínadal. Hefðu landamerki þessi verið ítrekuð í landamerkjaskrá Þeistareykjaafréttar 1948. Með hliðsjón af orðalagi landamerkjabréfs Áss og Svínadals, staðháttum við Hrútafjöll, skipulagi fjárleita og framburði vitna um ferðir yfir skarðið staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um að Gangnamannaskarð hið syðra, sem vísað var til í landamerkjabréfi Áss og Svínadals væri skarðið syðst í Hrútafjallahala. Féll því nyrðri hluti hins þríhyrnda landsvæðis innan merkja Áss og Svínadals. Að því er varðaði álitaefnið hvort syðri hluti hins þríhyrnda landsvæðis tilheyrði Þeistareykjum eða Reykjahlíð taldi Hæstiréttur að landamerkjabréf Þeistareykjaafréttar sem talið var frá 1915 yrði ekki lagt til grundvallar sem gild heimild við úrlausn málsins, enda fullnægði það ekki því formskilyrði þágildandi 4. gr. landamerkjalaga að vera fengið sýslumanni í hendur til þinglesturs. Hið þríhyrnda landsvæði hefði verið skilið frá landi Þeistareykja með landamerkjaskránni frá 1948, en eigendur Þeistareykja hefðu að lögum verið bærir til að ráðstafa landinu með þeim hætti. Var það lagt til grundvallar að í undirritun eigenda Þeistareykja og áritun eigenda Reykjahlíðar á landamerkjaskrána um samþykki, hefði falist ráðstöfun sem í eðli sínu væri samningur landeigenda um breytt merki milli jarðanna tveggja og hefði sú skipan mála staðið ágreiningslaus í ríflega hálfa öld. Fengi það hvorki haggað niðurstöðunni að ekki yrði séð af gögnum málsins að endurgjald hefði komið fyrir né að einn eigenda Reykjahlíðar hefði á árunum 1950 og 1966 lýst merkjum jarðarinnar með öðrum hætti í rituðu máli. Þá yrði ekki annað ráðið en að eigendur Reykjahlíðar hefðu frá árinu 1948 farið með þennan hluta landsvæðisins sem sitt land og m.a. gert samninga um borun eftir jarðhita á svæðinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendurnir G-kvk-nf M-kvk-nf V-kvk-nf, S-kk-nf J-kk-nf Þ-kk-nf, K-kvk-nf Ó-kvk-nf, A-kk-nf Ó-kk-nf, B-kvk-nf J-kvk-nf, S-kk-nf B-kk-nf, F-kk-nf B-kk-nf, P-kk-nf G-kk-nf, F-kk-nf S-kk-nf I-kk-nf, J-kk-nf I-kk-nf, S-kvk-nf I-kvk-nf, H-kk-nf S-kk-nf, D-kk-nf L-x-x F-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf, hér eftir nefnd eigendur Reykjahlíðar, skutu málinu til Hæstaréttar 16. ágúst 2012. Kröfur þeirra á hendur áfrýjandanum Þingeyjarsveit eru að viðurkennt verði að landamerki milli jarðanna Reykjahlíðar og Þeistareykja séu aðallega þessi: Úr vörðu á Bunguvegg norðan Hituhóla, hnit: A600913 N594615, hér eftir (P4), ráði Borgaveggur allt suður að beinni línu sem þversker hann og liggur í stefnu austan frá Eilífshnjúk og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Sé það merkjahorn sem hér myndast á Borgavegg, hnit: A600885 N590719, hér eftir (P5), stutt norður af Éthól. Þaðan verði fylgt beinni línu til vesturs á punkti þar sem Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norðan undan Gæsafjöllum, hnit: A592999 N589908, hér eftir (P6). Til vara krefjast eigendur Reykjahlíðar viðurkenningar á því að landamerki milli ofangreindra jarða séu eftirfarandi: Úr punkti við sunnanverða Hituhóla, hnit: A600903 N593309, hér eftir (P4a), þar sem lína dregin þvert vestur úr Gangnamannaskarði í Hrútafjöllum, hnit: A604149 N593251, hér eftir (P3), þversker í réttu horni línu dregna í suður frá Bunguvegg, ráði Borgaveggur allt suður að annarri beinni línu sem þversker hann og liggur í stefnu austan frá Eilífshnjúk og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Sé það merkjahorn sem hér myndast á Borgavegg (P5) stutt norður af Éthól. Þaðan verði fylgt beinni línu til vesturs þangað til Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norðan undan Gæsafjöllum (P6).

Gagnvart stefnda Norðurþingi krefjast eigendur Reykjahlíðar þess að viðurkennt verði að landamerki milli jarðanna Reykjahlíðar annars vegar og Áss og Svínadals hins vegar séu aðallega úr fyrrgreindri vörðu á Bunguvegg norðan Hituhóla (P4) í stefnu eftir línu sem dregin sé austur í Gangnamannaskarð í Hrútafjöllum (P3) og þaðan áfram í Eilífshnjúk, hnit: A608870 N591490, hér eftir (P2). Til vara krefjast eigendur Reykjahlíðar viðurkenningar á því að merkin séu úr punkti við sunnanverða Hituhóla (P4a) þar sem lína dregin þvert vestur úr Gangnamannaskarði í Hrútafjöllum (P3) þverskeri í réttu horni línu dregna í suður frá Bunguvegg, en frá Gangnamannaskarði í Hrútafjöllum (P3) í Eilífshnjúk (P2).

Auk framangreinds krefjast eigendur Reykjahlíðar málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi beggja gagnaðila.

Áfrýjandinn Þingeyjarsveit, hér eftir eigandi Þeistareykja, skaut málinu til Hæstaréttar 18. september 2012 að því er varðar ágreining um landamerki jarðanna Þeistareykja annars vegar og Áss og Svínadals hins vegar. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um landamerki milli Reykjahlíðar og Þeistareykja og málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi eigenda Reykjahlíðar. Þá krefst hann þess að viðurkennt verði að landamerki milli Þeistareykja og Áss og Svínadals liggi frá Eilífshnjúki (P2) í Gangnamannaskarð syðra í Hrútafjöllum (P3) og þaðan í vörðu á Bunguvegg (P4). Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi stefnda Norðurþings.

Stefndi Norðurþing krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms að því er varðar landamerki Áss og Svínadals og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi eigenda Reykjahlíðar og eiganda Þeistareykja.

Áðurnefndir eigendur Reykjahlíðar hafa stefnt G-kk-þgf S-kk-þgf til réttargæslu fyrir Hæstarétti en hann er eigandi Reykjahlíðar að 1,562 hundraðshlutum. Fyrir liggur í málinu yfirlýsing hans um að hann geri ekki athugasemdir við kröfur þessara áfrýjenda en muni ekki láta málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Eftir höfðun málsins hefur sú breyting orðið á aðild þess að skiptum á dánarbúi Þ-kvk-ef S-kvk-ef er lokið og kom eignarhlutur hennar í Reykjahlíð 2 í hlut áfrýjandans S-kk-ef J-kk-ef Þ-kk-ef.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 2. september 2013.

I

Í Þingeyjarsýslu eru jarðirnar Reykjahlíð í Skútustaðahreppi, Þeistareykir í Þingeyjarsveit og Ás og Svínadalur í Norðurþingi og er ágreiningur milli eigenda þeirra um landamerki. Upphaf ágreiningsins má samkvæmt gögnum málsins rekja til þess er óbyggðanefnd tilkynnti þá ákvörðun sína 15. júní 2006 að nefndin myndi taka til umfjöllunar landsvæði á austanverðu Norðurlandi í samræmi við ákvæði laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta en þá varð ljóst að ágreiningur væri á milli eigenda Reykjahlíðar og eiganda Þeistareykja um landamerki jarðanna. Eftir höfðun málsins kom einnig í ljós að ágreiningur er um suðvesturmerki Áss og Svínadals og þar með um merki milli þeirrar jarðar og Reykjahlíðar annars vegar og Þeistareykja hins vegar. Samkvæmt úrskurðum óbyggðanefndar í málum nr. 1/2007 og 2/2007 er allt land á þrætusvæðinu eignarland, en í úrskurðunum var jafnframt tekið fram að þar væri ekki tekin afstaða til landamerkja. Af hálfu landeigenda og íslenska ríkisins var unað við niðurstöðu óbyggðanefndar.

Samkvæmt gögnum málsins eru Reykjahlíð, Þeistareykir og Ás forn býli en Svínadalur í Kelduhverfi mun hafa verið hjáleiga Áss. Reykjahlíð á land að norðan allt frá Gæsadalsmó í vestri að Dettifossi í austri en norðan Reykjahlíðar eiga Þeistareykir land að vestan og Ás og Svínadalur að austan. Nær land Þeistareykja frá Lambafjöllum í vestri og til austurs að línu sem að norðan er dregin úr Eyjólfshæð til suðurs um Bunguvegg og að Hituhólum, en austan línunnar er land Áss og Svínadals sem nær austur að Jökulsá á Fjöllum. Þeistareykir tilheyrðu lengi Múlakirkju í Grenjaðarstaðarsókn og mun fastri búsetu þar endanlega hafa lokið 1873. Eftir það munu tún jarðarinnar hafa verið nytjuð fram til 1955 en annað land sem afréttur. Reykdæla- og Aðaldælahreppar eignuðust jörðina með afsali frá landsjóði 1915 sem þinglesið var ári síðar. Þingeyjarsveit, sem kemur nú fram sem eigandi jarðarinnar, varð til við sameiningu Hálshrepps, Ljósavatnshrepps, Bárðdælahrepps og Reykdælahrepps, en Aðaldælahreppur sameinaðist sveitarfélaginu síðar. Kelduneshreppur var eigandi Áss og Svínadals þar til hreppurinn seldi ábúanda jarðarinnar heimaland hennar með afsali 29. apríl 1938. Undanskilið sölunni var allt land jarðarinnar sunnan og vestan línu úr Ásbyrgisbotni í Rauðhóla og var það nefnt afréttur hreppsins og liggur að þrætusvæði máls þessa. Norðurþing varð til 2006, er Kelduneshreppur sameinaðist fleiri sveitarfélögum, og kemur nú fram sem eigandi þess lands sem undanskilið var sölunni 1938.

Með konungsúrskurði 1841 var Þingeyjarsýslu skipt í Norður og Suður Þingeyjarsýslu. Samkvæmt henni skyldu allir hreppar sunnan og vestan Reykjaheiðar tilheyra suðursýslunni en aðrir hreppar norðursýslunni. Varnargirðing vegna mæðuveiki mun hafa verið reist árið 1941 og endurnýjuð á árabilinu 1970 til 1972. Liggur hún frá sandgræðslugirðingu vestan Gæsafjalla, austur um Gjástykki og áfram til austurs að Hafragili vestan Dettifoss. Eigandi Þeistareykja heldur því fram að girðingin sé á sveitarfélagamörkum og þar með nánast á þeim merkjum sem séu rétt landamerki milli Reykjahlíðar og Þeistareykja. Eigendur Reykjahlíðar andmæla því og telja að sveitarfélagamörk hafi verið ranglega skráð inn á landakort af því svæði sem um ræðir í málinu og sé það með öðru kveikjan að þeim ágreiningi sem uppi sé í málinu um landamerki.

II

Ekki er um það deilt að merki milli Reykjahlíðar og Áss og Svínadals liggja í beinni línu frá Dettifossi í austri, hnit: A619587 N593269, hér eftir (P1), að fjallinu Eilífi eða Eilífshnjúki í vestri (P2). Er land Reykjahlíðar sem fyrr segir sunnan línunnar en Áss og Svínadals að norðan. Þá er óumdeilt hvar merki milli Þeistareykja og Áss og Svínadals liggja úr Eyjólfshæð í norðri um Bunguvegg og suður undir Hituhóla. Einnig er ágreiningslaust að landamerki Reykjahlíðar og Þeistareykja liggja saman norðan Gæsafjalla og að hornmark milli þeirra er í (P6) á stað þeim „vestur í mó, þar til Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúkur ber rétt norðan undan Gæsafjöllum“ eins og segir í landamerkjabréfi Reykjahlíðar 8. apríl 1891 sem þinglesið var 29. maí sama ár. Hins vegar er ágreiningur um merki jarðanna þriggja sunnan og suðaustan Hituhóla. Í því sambandi deila málsaðilar meðal annars um hvort tilvísun í Hrútafjöll í Reykjahlíðarbréfinu merki hæsta tind á fjallinu eða hvort örnefnið Hrútafjöll taki til stærra svæðis sem nái lengra til suðurs og þar með til Hrútafjallahala. Þá er deilt um staðsetningu kennileitisins Gangnamannaskarðs, en kennileitið Gangnamannaskarð hið syðra kemur fyrir í landamerkjabréfi Áss og Svínadals 1. maí 1889 sem þinglesið var 24. júní 1890. Jafnframt er um það ágreiningur hvernig túlka ber orðin „þangað til bein stefna fæst útí Búnguveggi (rétt horn)“ í síðastnefndu landamerkjabréfi.

Af framangreindu leiðir að ágreiningur í málinu um merki milli jarðanna þriggja er í reynd þríþættur. Hann varðar þríhyrnt landsvæði, er markast af beinni línu sem dregin er frá Eilífshnjúki (P2) til vesturs í merkjapunkt (P5) stutt norður af Éthól. Þaðan af línu, sem dregin er beint til norðurs í vörðu á Bunguvegg norðan Hituhóla (P4), og þaðan af beinni línu sem dregin er til suðausturs um (P3), sem deilt er um hvort sé fyrrgreint Gangnamannaskarð, og aftur í Eilífshnjúk (P2).

Í fyrsta lagi leiðir af aðalkröfu eigenda Reykjahlíðar á hendur eiganda Þeistareykja og stefnda Norðurþingi, að eigendur Reykjahlíðar telja allt hið þríhyrnda landsvæði innan marka þeirrar jarðar. Samkvæmt varakröfu eigenda Reykjahlíðar er landsvæði það, sem þeir gera tilkall til innan hins þríhyrnda svæðis, heldur minna og markast af punktum (P2), (P5), (P4a), (P3) og aftur í (P2).

Í öðru lagi felst í kröfu eiganda Þeistareykja að hann telji allt hið þríhyrnda landsvæði innan marka sinnar jarðar. Samkvæmt því séu merki Reykjahlíðar og Þeistareykja á línu sem dregin sé úr Eilífshnjúki í austri (P2) og beina stefnu til vesturs að þeim stað norðan Bóndhóls, þar sem svo langt er farið fram í mó að Eilífshnjúkur er nærri genginn undir Gæsafjöll (P6). Til samræmis við það liggi merkjalína Þeistareykja og Áss og Svínadals úr Eilífshnjúki (P2) í Gangnamannaskarð (P3) og þaðan beina línu áfram í sömu stefnu í vörðu á Bunguvegg (P4) en þar með sé hið þríhyrnda svæði allt innan merkja Þeistareykja.

Í þriðja lagi felst í kröfugerð stefnda Norðurþings að hann telur Ás og Svínadal eiga nyrðri hluta hins þríhyrnda landsvæðis. Samkvæmt því séu merki Áss og Svínadals til suðvesturs á línu sem eigi upphafspunkt í Eilífshnjúki (P2) og þaðan beina stefnu til norðvesturs í Gangnamannaskarð hið syðra, hnit: A603862 N592465, hér eftir (PA), og liggi þaðan þvert í vestur þangað til bein stefna fæst út í Bunguvegg og rétt horn myndast í punkti með hnitum: A600898 N592552, hér eftir (PB).

Í héraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að merki milli Reykjahlíðar og Þeistareykja liggi úr Eilífshnjúki (P2) beint áfram í sem næst sömu stefnu til vesturs og línan frá Dettifossi í Eilífshnjúk í hornmark þar sem Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norðan undan Gæsafjöllum (P6). Var með þessu hafnað öllu tilkalli eigenda Reykjahlíðar til hins umþrætta landsvæðis. Þá var komist að þeirri niðurstöðu að merki milli Áss og Svínadals og Þeistareykja liggi úr Eilífshnjúki (P2) til norðvesturs í Gangnamannskarð hið syðra í Hrútafjöllum (PA) og þaðan til vesturs þangað til bein stefna fæst út í Bunguvegg þar sem rétt horn myndist í (PB). Af þeirri niðurstöðu héraðsdóms leiddi að hinu þríhyrnda landsvæði var skipt nokkurn veginn til helminga milli Þeistareykja og Áss og Svínadals og tilheyrði samkvæmt því suðurhlutinn Þeistareykjum en norðurhlutinn Ási og Svínadal.

III

Í máldaga A-kk-ef b-kk-ef rauða Þ-kk-ef fyrir Hólabiskupsdæmi frá árinu 1318 sagði að Reykjahlíðarkirkja „ä halft heima land. med ollum gognum oc giædum.“ Var þetta ítrekað í máldögum P-kk-ef biskups N-kk-ef fyrir kirkjum í Hólabiskupsdæmi frá 1394 og síðar. Í Reykjahlíðarmáldaga 17. febrúar 1573 sagði meðal annars að „J gudz Nafni A-x-x K-x-x J Reykiahlijd er helgud med gudi oc hinum heilaga L-x-x hun a halft heima land ... Lanndar merki J austan verdan SeliaDal og suo langt vt J mo sem Ilijfs fiall kemur fram vndan gasa Dals fiollum oc suo þaðann j Llijfs fiall/ og hafra gil sem er Austur vid Jokuls a/ Enn hid fremra J þa fiall garda Sem næstir eru fyrir austan Myvatn og eckj snertir bufiar hägagaungu“. Í máldagabók G-kk-ef biskups Þ-kk-ef frá 1590 til 1616 sagði að „Kÿrkian I Hlÿd vid Myuatn ... skal eiga aptur sitt hallft heimaland, so sem hun hefur aatt meir enn I 2 hndr. aar, og bÿvÿsat verdur “. Í prófastsvísitasíu Reykjahlíðarkirkju frá 1735 greindi frá því að „Kyrkiann j Reikiahlýd eigie hálft heimaland ... fiordung j langareka firir nordann Máná til Hvals og Vida landamerkie j austann verdann Seliadal og so langt uti mó sem Ýlýfs fiall kiemur framm undann Gásadals fiollum og so þadann j Ylýfsfiall og Hafragil, sem er austur vid Jökulsá.“ Í gögnum er varða jarðamat frá 1849 til 1850 var merkja Reykjahlíðar ekki getið en tekið fram að jörðin væri „½ Kyrkjueign og ½ Bondaeign, híngað til talin 40 hndr.... Kostir jarðarinnar eru: mikið fjallaland til hestagaungu sumar og vetur, hagarymi, landkostir til málnytu fyrir fé og kyr i betra lagi, mörland i besta lagi hér i hreppi og góð og áreiðanleg vetrarbeit fyrir fjenað i heimahögum og hross i selhögum og á ádurnefndum fjöllum; ... hjer er og dálítil grasatekja“.

Landamerkjabréf fyrir Reykjahlíð var gert 8. apríl 1891 og þinglesið 29. maí sama ár á Skútustöðum. Þar sagði meðal annars um merki jarðarinnar: „Að austan ræður Jökulsá alla leið norður að Dettifossi. Að norðan móti Svínadals- og Áslandi í Kelduhverfi, ræður bein stefna frá Dettifossi í Eilífshnjúk; þaðan bein stefna yfir Hrútafjöll og Gjástykki móti Þeystareykjalandi, vestur í mó, þar til Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúkur ber rjett norðan undan Gæsafjöllum. Frá merki þessu ræður bein stefna í Bóndhól, sem er beint vestur af Gæsadalsfjöllum og þaðan móti Grímsstaðalandi bein lína í Þverdalsbyrgi, þaðan yfir há Skjólbrekku í merkivörðu austast á Flatskalla, þaðan beina stefnu í Kvæk, sem er grashvammur við vatnið, er gengur inní hraunið vestarlega, milli Grímsstaða og Reykjahlíðar. Þá ræður Mývatn suður að Svínavog.“ Eigandi og ábúandi Reykjahlíðar skrifaði undir bréfið og var það áritað um samþykkt meðal annars fyrir Ás og Svínadal og af umráðamanni Þeistareykjalands.

Í gögnum vegna fasteignamats 1916 til 1918 var þess getið að landamerki Reykjahlíðar hafi verið þinglesin 1891 en að ágreiningur væri talinn gagnvart Ytri Neslöndum. Í örnefnaskrá Reykjahlíðar eftir P-kk-þf J-kk-þf í Reynihlíð frá 1950, sem er meðal gagna málsins, sagði að Gjástykkisveggur væri mót vestri suður frá Hrútafjöllum. Norður frá Leirhnjúkshrauni austanverðu og Hágöngum væri suðurendi Gjástykkis sem að mestu væri í Þeistareykjalandi og í Gjástykkinu suðvestur af Hrútafjöllum væru Éthólar. Hrútafjöll væru norðan merkja en sunnan við þau héti Hrútafjallahali og gegnum hann væri skarð nálægt merkjum, Gangnamannaskarð, og væri halinn sunnan við skarðið. Sami P-kk-nf skrifaði um jörðina Reykjahlíð í Árbók Þingeyinga 1966 og lýsti merkjum hennar í stórum dráttum meðal annars þannig að þau lægju „austan við Grímsstaði í norður vestan við Gæsafjöll og svo norðan við þau austur í Eilíf og þaðan í Dettifoss ... Lína í hánorður er 17 km. á merki norðan við Gæsafjöll. Lína í Dettifoss 31 km.“

IV

Þeistareykja var getið í máldaga A-kk-ef biskups fyrir Hólabiskupsdæmi frá 1318. Þar var merkjum ekki lýst en fram kom að Múlakirkju tilheyrði: „þeistareykia land oc mælifell.“ Hið sama var ítrekað í máldögum P-kk-ef biskups fyrir kirkjum í Hólabiskupsdæmi frá 1394. Í vísitasíugerð J-kk-ef H-kk-ef V-kk-ef frá 1431 sagði að Múlakirkja ætti „selfor j teistaræykia landi.“ Í máldögum Ó-kk-ef biskups R-kk-ef frá árabilinu 1461 til 1510 sagði að Múlakirkja ætti Mælifell og einnig Þeistareykjaland og að í Múla væri „þriggia presta skylld oc tueggia diakna. tekzt heima j leigu. iiij. merkr. en vtan gardz adrar. iiij. ef lykzt af þeistareykium.“ Fram kom í skrá S-kk-ef prests J-kk-ef á Grenjaðarstað um máldaga Hóladómkirkju, klaustra og nokkurra kirkna á Norðurlandi frá 1525, sem nefnd hefur verið Sigurðarregistur, að með Múlakirkju fylgdi Þeistareykjaland og Mælifell. Í jarðakaupabréfi frá 31. desember 1544 sagði að Reykir í Reykjahverfi væru seldir með öllum gögnum og gæðum, eignum og ítölum, að tilskildum nokkrum ítökum. Þar á meðal: „Mælifellzhaga utann so mykinn part sem E-e-x værj Mulakyrkiu ä millum tueggia G-e-x.“ Í máldögum Ó-kk-ef biskups H-kk-ef frá 1553 kom fram að Múlakirkju fylgdu Þeistareykir og í öðrum máldaga sem gerður var fyrir Múlakirkju 8. september 1563 var sagt að Múlakirkju fylgdi Þeistareykjaland og Mælifell.

Í lögfestu, sem gerð var fyrir Þeistareyki og Mælifell 1639, var merkjum ekki lýst en sagt meðal annars: „Anno 1639 ... Eg J-x-x G-x-x Lögfeste hier j dag eign mvla k(ir)kju liggjandj j Grenjadarstadar kýrkju soknn Er mælefell og þesta Reykia land heýter“. Í lögfestu Þ-kk-ef S-kk-ef prests í Múla frá 1744 á Þeistareykjum og Mælifellshögum var hins vegar getið merkja Þeistareykja og sagði þar meðal annars: „ad Sunnan So langt fram j Mó, þar til Ylÿfz fiall er nærre geinged under Giæsadals fioll, og So rett austur og Vestur, Ad Vestann räda Lambafiöll, að Norðan Raudhóll og rettsÿnis Vr hönum austur og Vestur, enn Ad austan rædur Land eign þeirra Manna er nærst kunna Sier landeign ad bevÿsa“. Í lögfestu S-kk-ef T-kk-ef fyrir Þeistareyki og þar með Mælifellshaga frá 13. maí 1854 sagði: „Jeg S-kk-nf T-kk-nf prestur að Múla lögfesti hjermeð í dag samkvæmt máldaga Múlakirkju ... af 1563 og lögfestum af datis 1712, 1725, 1749, 1753, 1744, 1767, 1806, 1809 og 1819, öllum upplesnum fyrir manntalsþingsrjetti og óátöldum - bæði á Húsavík og Helgastöðum, - Múlakirkju eign, eyðijörðina Þeistareyki, liggjandi í Grenjaðarstaða kirkju sókn, og Helgastaða þingsókn; Löfesti jeg nefndrar jarðar tún ... og allar landsnytjar, sem greindri jörðu fylgt hafa, og fylgja eiga með rjettu, að fornu og nýju, að öllu tilskildu; en engu fra: Hvar með meintir eru allir Mælifellshagar, að tilteknum þessum landamerkjum: Að sunnan svo langt fram í Gæsadalsmó, þar til Ylífs fjall er nærri gengið undir Gæsadalsfjöll, og svo rjett austur og vestur. Að vestan ráða Lambafjöll; að norðan Rauðhóll og rjettsýnis úr honum vestur til sæluhússtóttar og austur; En að austan ræður landeign þeirra manna, er löglega kunna sjer landeign að bevísa.“

Í auglýsingu Þ-kk-ef J-kk-ef prests í Múla 1809 um landamerki Þeistareykja sagði meðal annars: „Og til ad koma í veg fyrir slíkt ad nockru, þá eru þessi ummerki Þeistareika Lands ad medreiknuðum Mælifells högum: ad vestan ráda Lambafiöll réttlínis út og sudur, ad nordan Raudhóll austur og vestur, fyri víst allt á midia Dunareikihálsa, sudur undir Bóndólfs Skard, Takmörk ad sunnann Eilífshnúkur nærri gengenn undir Giæsadals Fioll, og þadan réttlínis úr sama Hniuk út aptur Móts vid ádurnefndt Bóndólfs Skard austur frá Þeistareikium.“ Í gögnum vegna jarðamats frá 1849 til 1850 var tekið fram: „Thestareykir, med Mælifellshögum sem selland staðarins Múla, eyðijörð, áður talin 20 hndr.; er nú brúkuð fyrir afrjett handa sauðfje og hrossum; graslendi er þar heimum sig á fyrrverandi túni og eingjum, víðlendi mikið af móum og hrauni“.

Til er landamerkjabréf Þeistareykjaafréttar sem er ódagsett og óþinglýst en talið gert 1915. Það mun ritað af B-kk-þgf J-kk-þgf bónda á Auðnum í Laxárdal eftir að Reykdæla- og Aðaldælahreppar keyptu Þeistareyki af landsjóði árið 1915. Landamerkjabréfið samþykktu með áritun sinni eigendur aðliggjandi jarða, þar með taldir eigendur Reykjahlíðar, en þó ekki eigendur Áss og Svínadals og Kelduness. Í bréfinu sagði: „Suðvesturhorn landsins er á Hólasandi þar sem norðurrönd Eilífshnjúks sér norður undan Gæsafjallahorni nyrðra. Þaðan ræður merkjum að sunnan gegnt Grímsstaða og Reykjahlíðar löndum, samkvæmt þinglesnum landamerkjaskrám þeirra jarða, bein stefna um Gæsafjallahorn nyrðra á Eilífshnjúk, gegnt Hrútafjöllum. Að austan gegnt Áss og Svínadals landi ráða merkjum Hrútafjöll, samkvæmt fornum máldögum og lögfestum Áss, og frá Hrútafjöllum í Kerlingarhól. Að norðan gegnt Áss, Kelduness, Garðs, Víkingavatns, Fjalla og Skarðs löndum eru samkvæmt þinglesnum og staðfestum landamerkjaskrám allra þessara jarða, landamerkin þannig: Úr Kerlingarhól um Sauðklett og Eyjólfshæð í syðri enda Lönguhlíðar; þaðan um Rauðhól eftir Bláskógavegi um Sæluhús í Höfuðreiðarmúla. Að vestan gegnt Skarða, Skóga, Þverár, Reykja, Brekknakots, Klambrasels, Langavatns, Geitafells, Kasthvamms og Hólalöndum, eru samkvæmt þinglesnum og staðfestum landamerkjaskrám allra þessara jarða, merkin þannig: úr Höfuðreiðarmúla um Lambafjöll í Gustahjnúk og þaðan um Þverárgilsdrög, Kröflugil og eftir Sandi í suðvestur hornmark það, sem í upphafi var nefnt. Land allt innan þessara merkja er óskoruð eign Reykdæla og Aðaldælahreppa, og eiga engir aðrir neins konar ítök í það eða réttindi til þess, önnur en landsjóður námur.“

Í landamerkjaskrá fyrir Þeistareykjaafrétt sem dagsett er 16. september 1948, innfærð í landamerkjabók Þingeyjarsýslu og þinglesin í júlí 1951 sagði um merki Þeistareykja: „Að norðan eru merki frá suðurodda Sæluhússmúla, bein stefna í norðurenda Rauðhóls, þaðan stefna í suðurenda Lönguhlíðar, (brún mót vestri) og þaðan bein lína austur á Eyjólfshæð. Að austan eru merki fyrst bein stefna af Eyjólfshæð suður í norðurenda Bunguveggjar, þar sem varða er. Þá ræður merkjum gjáveggurinn, Bunguveggur, þar til hann þrýtur, austur af Þeistareykjatungu sunnanvert. Frá veggjarenda á þessum stað ræður bein lína suður að Hituhólum miðjum, og sama stefna suður yfir hólana. Frá sunnanverðum Hituhólum ræður óslitinn gjáveggur, Borgaveggur, allt suður að beinni línu, sem þversker vegg þenna, stefnu austan frá Eilífshnúk og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Er það merkjahorn, sem hér myndast á Borgavegg stutt norður af Éthól. Að sunnan eru merki frá þessum stað á Borgavegg, vestur eftir fyrrnefndri línu, stefnu af Eilíf á norðurrætur Gæsafjalla og sömu stefnu frá þeim stað, er rætur fjallanna ganga lengst norður, og vestur mó og sand þar, sem Eilífshnúk ber við Gæsafjöll að norðan, allt vestur á merkihnúk á Klapparbrekku, en þaðan bein stefna á Gustaskarð. Að vestan ráða Lambafjöll merkjum úr Gustaskarði að sunnan norður á Jónsnípu á Höfuðreiðarmúla, og af Jónsnípu bein stefna í suðurodda Sæluhússmúla, sem í upphafi var nefndur.“

Síðastnefnt landamerkjabréf liggur fyrir í málinu í vélritaðri uppskrift. Samkvæmt þeirri uppskrift ritaði S-kk-nf B-kk-nf undir bréfið. Þá ritaði undir það Á-kk-nf S-kk-nf vegna Reykdælahrepps og S-kk-nf G-kk-nf vegna Aðaldælahrepps. Vegna Reykjahlíðar rituðu undir bréfið P-kk-nf J-kk-nf, I-kk-nf J-kk-nf, S-kk-nf E-kk-nf, Þ-kk-nf J-kk-nf og K-kvk-nf H-kvk-nf. Ó-kk-nf J-kk-nf ritaði undir vegna Fjalla, B-kk-nf H-kk-nf og Þ-kk-nf H-kk-nf sem eigendur Austurgarða og Laufáss, E-kk-nf J-kk-nf fyrir hönd Kelduneshrepps samkvæmt umboði vegna Ásheiðar, S-kk-nf G-kk-nf vegna Geitafells, A-kk-nf D-kk-nf vegna Langavatns, K-kk-nf J-kk-nf vegna Klambrasels, S-kk-nf H-kk-nf vegna Reykja samkvæmt umboði, S-kk-nf B-kk-nf vegna Víkingavatnstorfu samkvæmt umboði, G-kk-nf B-kk-nf vegna Sulta, og J-kk-nf Þ-kk-nf handsalað vegna Garðs. Vegna Grímsstaða rituðu undir bréfið J-kk-nf S-kk-nf, H-kk-nf S-kk-nf og R-kk-nf S-kk-nf, fyrir Þverá H-kk-nf Á-kk-nf, fyrir Skóga I G-kk-nf S-kk-nf, fyrir Skóga II P-kk-nf S-kk-nf og S-kk-nf P-kk-nf og fyrir Skörð J-kk-nf Þ-kk-nf. Í niðurlagi landamerkjabréfsins sagði: „Framanrituð merkjaskrá, gerð af S-kk-þgf B-kk-þgf eftir beiðni vegna Aðaldæla og Reykdælahreppa, eigenda afréttarlandsins, er hér staðfest með undirritun oddvita beggja þessara hreppa og jafnframt með undirritun allra aðila þeirra, er lönd eiga, eða umráð hafa á landi, umhverfis Þeistareykjaafrétt að öllum hliðum.“

Í ódagsettri örnefnaskrá A-kk-ef G-kk-ef fyrir Þeistareykjaafrétt var merkjum Þeistareykja lýst. Þar sagði meðal annars að merkin væru austan úr Eyjólfshæð suður í norðurenda á Bunguvegg. Hann þryti austur af Þeistareykjabungu sunnanvert. Frá enda veggjarins væri bein lína suður að miðjum Hituhólum og sama stefna suður yfir hólana. Frá þeim sunnanverðum réði óslitinn gjáveggur, Borgaveggur, allt þar til hann væri þverskorinn af línu frá Eilífshnjúki og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Merkjahornið sem hér myndaðist væri stutt norður af Éthól. Í ódagsettri örnefnaskrá K-kk-ef J-kk-ef í Klambraseli fyrir Þeistareykjaland var merkjum einnig lýst og sagði þar meðal annars: „Að síðustu förum við suðaustur í Þeistareykjalandshorn, þar kallast Hituhólar, yfir þá liggja merkin milli Keldhverfinga og Þeistareykja, svo þeir tilheyra ekki Þeistareykjum nema að hluta, og féllu Hituhólar niður í fyrra bréfi.“

V

Samkvæmt Landnámabók var jörðin Ás landnámsjörð Ö-kk-ef B-kk-ef og sagði þar að hann hefði numið Kelduhverfi frá Keldunesi og búið að Ási. Í máldaga A-kk-ef biskups frá 1318 var merkja Á-kk-ef ekki getið en þar sagði: „Kyrkia j Ase ä þridiung j heimalande.“ Þetta var ítrekað í máldögum P-kk-ef biskups N-kk-ef og Ó-kk-ef biskups R-kk-ef sem áður er getið. Í vitnisburði sex manna um reka- og landamerki milli Áss og Kelduness 28. júní 1494 kom fram: „að k-x-x skylldi eiga sionhending vr mel þeim er vt er fra fliotzdalzgarde og helldur vestann. og vpp j M-x-x h-x-x. Og vt vr m-x-x R-x-x j sio. Enn j millvum skoga landzmerkis og Ass kirkiv Reka. R-x-x vr sio nyagardur. er nv erv kalladar þufur. j J-x-x. vid Jlijfsfialle.“

Í máldagabók G-kk-ef biskups frá 1590 til 1616 sagði: „kirkian I A-e-x skal eiga þridiung I heima ... landj, so sem hun aatt hefur“. Í vitnisburði séra Þ-kk-ef I-kk-ef prófasts í Múla um landamerki Áss og Kelduness 4. ágúst 1620, sem ritaður var að beiðni G-kk-ef biskups, skýrði Þ-kk-nf svo frá að þegar hann fékk umboð H-kk-ef í norðurumboði þá hafi elstu menn sem þá voru í Kelduhverfi lýst fyrir honum eftirfarandi landamerkjum milli Áss og Kelduness: „fyrst vr þeÿrrj þufu Sem Hvalbein stendur J vid sioinn og Reka mark er A millumm Ass og Kiellduness þadann Riett Sÿnis J Fliots dalz gard, og aftvr Sion Hending J Reÿk J Holz Husvmm.“ Í lögfestu J-kk-ef J-kk-ef, sem lesin var á manntalsþingsrétti að Ási 25. júní 1789, lögfesti J-kk-nf eignarjörð sína Ás og hjáleigur hennar, Bakka, Þórunnarsel og Byrgissel ásamt Byrgi. Með lögfestunni sem skyldi gilda í ár var öllum bannað að nýta sér það land sem markað var meðal annars með eftirfarandi hætti: „þadan rétta stefnu i Meidavallahamar úr honum rétt til vesturs í þann austari Saudklett þadan í Hrútafjöll og austur í eilífshnjúk og svo beint austur í Jökulsá. og rædur hún svo landi ad austan til sjáfar úr.“ Í gögnum vegna jarðamats frá 1849 til 1850 kom meðal annars fram: „Ás með hjáleigunni Svínadal, bóndaeign hingaðtil talin 20 hndr. ... landrými mikið og landkostir góðir, vetrarbeit eins; kolaskógur mikill og afréttarland að því skapi, líka nokkur grastekja.“

Landamerkjasamningur var gerður milli Áss og Svínadals 27. ágúst 1887 og þinglesinn 28. júní 1911. Sagði þar meðal annars: „Við undirskrifaðir umboðsmenn eigenda jarðanna Áss og Svínadals í Kelduhverfi höfum komið okkur saman um það, að hin réttu landamerki milli nefndra jarða skuli vera þessi: 1. Frá Dettifossi að framan og austan, beina stefnu til vesturs í Eilífshnjúk.“

Í landamerkjabréfi Áss og Svínadals í Kelduhverfi sem gert var 1. maí 1889 og þinglesið 24. júní 1890 sagði: „Ás á land allt að utan og austan frá syðri enda á Svartbaksskeri við Jökulsá og með henni fram í Dettifoss, og þaðan beint vestur í Eilífshnjúk, og þaðan beint vestur á Gangnamannaskarð (hið syðra) í Hrútafjöllum, og þaðan þvert í vestur þangað til bein stefna fæst útí Búnguveggi (rétt horn) og úr Bunguveggjum beina línu útí Eyjólfshæð austur í Kerlingarhól, og svo austur í Merkiþúfu og Arndísarhóla og alla leið á Meiðavallahamar við Byrgisbotn, síðan ráða Byrgisbjörg landamerkjum á millum jarðanna Áss og Byrgis það sem björgin taka“. Bréfið var meðal annars undirritað af umboðsmanni eiganda Áss og áritað um samþykki eigenda nálægra jarða, þar á meðal af umboðsmanni Þeistareykja og ábúanda og eiganda Reykjahlíðar.

Í gögnum vegna jarðamats frá 1916 til 1918 sagði: „Ás á allt land utan og austan frá syðri enda á Svartbaksskeri við Jökulsá og með henni fram í Dettifoss, og þaðan beint í Eilífshnjúk; þaðan beint vestur í Gangnamannaskarð hið syðra í Hrútafjöllum og þaðan þvert vestur þangað til bein stefna fæst út í Bringuveggi (rétt horn), og úr Bringuveggjum beina línu út í Eyólfshæð, austur í Kerlingarhól og svo austur í Merkiþúfu og Arndísarhóla og alla leið í Meiðarvallahamar við Byrgisbotn.“ Í örnefnaskrá A-kk-ef G-kk-ef fyrir Ásheiði sem skráð var 1961 var meðal annars sagt að austan við Gjástykkið syðst væru Hrútafjöll og sunnan þeirra Gangnamannaskarð. Eilífur væri syðst og vestast á Svínadalshálsi og úr honum væri merkjalínan í Dettifoss.

VI

Eins og fyrr greinir var ekki gert landamerkjabréf fyrir Þeistareyki eftir setningu landamerkjalaga nr. 5/1882. Hins vegar var gert landamerkjabréf fyrir Ás og Svínadal 1. maí 1889 sem þinglesið var 24. júní 1890 og fyrir Reykjahlíð 8. apríl 1891 sem þinglesið var 29. maí sama ár. Landamerkjaskrá fyrir Þeistareykjaafrétt var á hinn bóginn gerð 1948, hún innfærð í landamerkjabók Þingeyjarsýslu og þinglesin í júlí 1951. Áður og að því er talið er árið 1915 hafði verið gert landamerkjabréf fyrir Þeistareykjaafrétt en því var ekki þinglýst, hvorki þá né síðar, og það var ekki áritað um samþykki af eigendum Áss og Svínadals og Kelduness. Þess er fyrr getið að samkvæmt úrskurðum óbyggðanefndar í málum nr. 1/2007 og 2/2007 er allt land á þrætusvæðinu eignarland og una landeigendur og íslenska ríkið þeirri niðurstöðu.

Ágreiningslaust er hvar lönd Reykjahlíðar og Þeistareykja liggja saman norðan Gæsafjalla, hvar lönd Þeistareykja og Áss og Svínadals liggja saman á línu sem dregin er úr Eyjólfshæð suður undir Hituhóla og hvar lönd Reykjahlíðar og Áss og Svínadals liggja saman á línu sem dregin er úr Dettifossi í Eilífshnjúk. Ágreiningsefni málsins varðar á hinn bóginn hvernig merki milli jarðanna skuli dregin á þríhyrndu landsvæði sem áður er lýst og markast af línu sem dregin er úr Eilífshnjúki (P2) í hornmark skammt norðan Éthóls (P5), þaðan í vörðu norðan Hituhóla (P4) og úr vörðunni beina línu í Eilífshnjúk (P2) um hnitapunkt (P3), sem eigendur Reykjahlíðar halda fram að sé Gangnamannaskarð í Hrútafjöllum.

Hér áður eru raktar heimildir sem fyrir liggja í málinu um merki milli jarðanna þriggja, Reykjahlíðar, Þeistareykja og Áss og Svínadals. Þessar heimildir eru frá ólíkum tímum og misjafnlega nákvæmar hvað lýsingu merkja varðar. Það er þó ótvírætt einkenni þeirra heimilda sem lýstu merkjum Reykjahlíðar að þær hafa lítið breyst um aldir. Þar var lýst með áþekku orðalagi beinum línum milli kennileita eins og lýsingar í Reykjahlíðarmáldaga frá 1573 og prófastsvísitasíu Reykjahlíðarkirkju frá 1735 bera með sér. Er samræmi milli þessara eldri heimilda og landamerkjabréfs Reykjahlíðar frá 1891. Í því bréfi kom fram að á móti Svínadals- og Áslandi í Kelduhverfi réði bein stefna frá Dettifossi í Eilífshnjúk og þaðan bein stefna yfir Hrútafjöll og Gjástykki móti Þeistareykjalandi vestur í mó þar til Bóndhóll væri genginn í hásuður og Eilífshnjúk bæri rétt norðan undan Gæsafjöllum. Þá er og til þess að líta að lýsingar framangreindra heimilda á norðurmörkum Reykjahlíðar eru í fullu samræmi við lýsingar eldri og yngri heimilda á suðurmörkum Þeistareykja, sem lýstu með áþekkum hætti beinni línu úr Gæsadalsmó austur með jaðri Gæsafjalla að norðan. Bera þessa merki lögfesta Þ-kk-ef S-kk-ef frá 1744, auglýsing Þ-kk-ef J-kk-ef prests í Múla frá 1809, lögfesta S-kk-ef T-kk-ef frá 1854, ódagsett og óþinglýst landamerkjabréf Þeistareykjaafaréttar frá 1915 og að hluta landamerkjaskrá Þeistareykjaafréttar frá 1948. Mælir allt þetta gegn því að eigendur Reykjahlíðar eigi tilkall til lands norðan þeirrar beinu línu, sem liggur úr Eilífshnjúki og vestur í Gæsadalsmó, nema svo verði litið á að eigendur Reykjahlíðar, Þeistareykja og Áss og Svínadals hafi með samningum sín í milli komið á annarri skipan mála um merki jarða sinna, þannig að gildi hafi að lögum.

Samanburður á heimildum um merki milli Þeistareykja og Áss og Svínadals sýnir á hinn bóginn að lýsingar á þeim hafa, hvað úrlausnarefni þessa máls varðar, tekið nokkrum breytingum í aldanna rás. Í því sambandi er þess fyrst að geta að merkjum Áss var í lögfestu J-kk-ef J-kk-ef, sem lesin var á manntalsþingi í Ási 25. júní 1789, lýst þannig að þau lægju í Meiðavallahamar og úr honum rétt til vesturs í þann austari Sauðklett, þaðan í Hrútafjöll og austur í Eilífshnjúk og svo beint austur í Jökulsá. Þá virðist með sama hætti gengið út frá því í auglýsingu Þ-kk-ef J-kk-ef prests í Múla frá 1809 að suðaustur hornmark Þeistareykja væri í Eilífshnjúki, sbr. orðalag auglýsingarinnar: „Takmörk að sunnan Eilífshnúkur nærri gengenn undir Giæsadals Fioll, og þadan réttlínis úr sama Hniuk “. Elsta fyrirliggjandi heimildin um merki Þeistareykja, lögfesta Þ-kk-ef S-kk-ef frá 1744, lýsti austurmörkum jarðarinnar ekki sjálfstætt með vísun til kennileita, heldur kom þar fram að austurmerkin réðust af landareign þeirra manna „er nærst kunna Sier landeign ad bevÿsa.“ Hið sama gerði S-kk-nf T-kk-nf í lögfestu frá 1854, en þar sagði hann einnig um austurmörkin að þar réði landareign þeirra manna „er löglega kunna sér sjer landeign að bevísa.“

Merkjalýsing í lögfestunni fyrir Ás frá 1789 sýnir að eigandi jarðarinnar á þeim tíma taldi að sú þríhyrnda landspilda sem um er deilt í málinu tilheyrði Þeistareykjum að stærstum hluta og kom sami skilningur fram í auglýsingu Þ-kk-ef J-kk-ef í Múla frá 1809 um merki Þeistareykja. Þá var í hinu óþinglýsta landamerkjabréfi Þeistareykja frá 1915 lagt til grundvallar að gegnt Áss- og Svínadalslandi réðu merkjum Hrútafjöll, samkvæmt fornum máldögum og lögfestum Áss, og frá Hrútafjöllum í Kerlingarhól. Þessar heimildir bera með sér að eigendur Þeistareykja og Áss töldu á þessum tíma að land Þeistareykja næði lengra til austurs en nú er. Að sama skapi töldu þeir að land Áss og Svínadals næði skemmra til vesturs heldur en landamerkjabréf þeirrar jarðar frá 1889 og landamerkjaskrá Þeistareykjaafréttar 1948 bera með sér, en síðastnefnda landamerkjaskráin skar þríhyrnda svæðið sem um er deilt frá Þeistareykjalandi.

Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóm sex vitni og höfðu fimm þeirra verið búendur í Kelduhverfi en einn í Aðaldælahreppi. Fjögur þessara vitna, Þ-kk-nf Þ-kk-nf í Vogum, S-kk-nf Í-kk-nf í Undirvegg og Ásbyrgi, S-kk-nf G-kk-nf í Lyngási og Þ-kk-nf J-kk-nf á Ingveldarstöðum, allir í Kelduhverfi, báru á þann veg að almennt hefði verið talið að Þeistareykir ættu land sunnan línu sem dregin væri úr Eilífshnjúki í Gangnamannaskarð í Hrútafjöllum og þaðan í Bunguvegg. Þá kvað eitt vitnanna, G-kk-nf H-kk-nf frá Grímshúsum í Aðaldal, það hafa komið sér á óvart við lestur örnefnaskrár K-kk-ef J-kk-ef í Klambraseli og lýsingu þar á merkjum Þeistareykja að K-kk-nf skyldi hafa skorið þríhyrninginn frá Þeistareykjalandi. Eitt vitnanna, A-kk-nf J-kk-nf í Tóvegg í Kelduhverfi taldi að landið sunnan línunnar væri Mývatnssveitarland eins og hann komst að orði og aðspurður hvort hann vísaði þar til Reykjahlíðar kvaðst hann ekki vita það en tók fram að víst væri að Reykjahlíð ætti land sunnan girðingar.

Hér að framan var rakið það sem fram kom um merki í lögfestum fyrir Þeistareyki 1744 og 1854, í auglýsingu Þ-kk-ef J-kk-ef í Múla frá 1809 um merki Þeistareykja, í hinu óþinglýsta landamerkjabréfi Þeistareykja frá 1915 og í lögfestu fyrir Ás frá 1789. Það sem þar kemur fram styður að jörðinni Þeistareykjum hafi tilheyrt land austur í Eilífshnjúk og þar með það landsvæði sem um er deilt og verður það lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Af því leiðir að eigendur Þeistareykja hafa að lögum verið bærir til að ráðstafa umræddu landi jarðarinnar í heild eða að hluta til annarra með löggerningum.

VII

Næst kemur til úrlausnar hvort eigendur Reykjahlíðar, Þeistareykja og Áss og Svínadals hafi samið um aðra skipan landamerkja milli jarða sinna en þá, sem gilti á þrætusvæði málsins samkvæmt því er fram kemur í kafla VI hér að framan. Ber í því sambandi að hafa í huga það sem segir í dómi Hæstaréttar 11. október 2012 í máli nr. 457/2011 að landamerkjabréf eru í eðli sínu samningar séu þau samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða.

Fyrst er til þess að líta sem áður greinir að Þeistareykir áttu land á móti Reykjahlíð og Ási og Svínadal allt austur í Eilífshnjúk, þar sem var sameiginlegt hornmark jarðanna þriggja. Landamerkjabréf Áss og Svínadals frá 1889 er elst þeirra landamerkjabréfa sem gerð voru fyrir jarðirnar þrjár. Það var undirritað af umboðsmanni og eiganda Áss og Svínadals og áritað um samþykki af eigendum nálægra jarða, þar á meðal fyrir hönd Þeistareykja og Reykjahlíðar. Í bréfinu var merkjum Áss lýst úr austri frá Dettifossi „beint vestur í Eilífshnjúk og þaðan beint vestur á Gangnamannaskarð (hið syðra) í Hrútafjöllum, og þaðan þvert í vestur þangað til bein stefna fæst útí Búnguveggi (rétt horn) og úr Bunguveggjum beina línu út í Eyjólfshæð austur í Kerlingarhól.“ Við þessa lýsingu á merkjum Áss og Svínadals, sem umboðsmaður Þeistareykja samþykkti sem fyrr segir með áritun sinni á bréfið frá 1889, færðist sameiginlegt hornmark Reykjahlíðar, Þeistareykja og Áss og Svínadals ekki úr Eilífshnjúki. Hins vegar sneiddist við þessa ráðstöfun austast af Þeistareykjum að sunnanverðu land, sem jörðinni hafði áður tilheyrt á svæðinu frá Hrútafjöllum vestur yfir Gjástykki og í Bunguvegg, og féll eftirleiðis innan marka Áss og Svínadals. Þá færðust merki Þeistareykja að norðan einnig með landamerkjabréfinu frá 1889 til vesturs frá Kerlingarhól og Fremri Sauðklett í Eyjólfshæð sem við þetta varð norðaustur hornmark Þeistareykja, og land Áss og Svínadals jókst að sama skapi til vesturs. Úr Eyjólfshæð liggja mörk Áss að vestan og Þeistareykja að austan samkvæmt landamerkjabréfinu frá 1889 til suðurs um Bunguvegg, yfir Hituhóla og þaðan um Gangnamannaskarð hið syðra í Hrútafjöllum og í Eilífshnjúk.

Framangreind skipan merkja í millum Þeistareykja og Áss og Svínadals, sem leggja verður til grundvallar að samið hafi verið um með landamerkjabréfinu 1889, hélst óbreytt til ársins 1948. Það ár var hún ítrekuð í landamerkjaskrá Þeistareykjaafréttar sem dagsett er 16. september 1948 og áritað um samþykki af Kelduneshreppi sem eiganda Áss.

VIII

Hér að framan er rakið hvernig eigendur Þeistareykja og Áss og Svínadals hafa ákvarðað merki sín í milli með landamerkjabréfunum frá 1889 og 1948, sem eru í eðli sínu samningar um landamerki eins og háttaði til í samskiptum þeirra. Kemur þessu næst til úrlausnar hvar kennileitið Gangnamannaskarð er að finna, en af staðsetningu þess ræðst hvernig merkjalína þessara tveggja jarða er nánar dregin. Eigandi Þeistareykja heldur því fram að Gangnamannaskarð sé í hnitapunkti (P3) í Hrútafjöllum en kröfugerð stefnda Norðurþings er á því reist að skarðið sé syðst í Hrútafjallahala (PA) og þar með syðsta skarðið af þeim fjórum sem til greina geta komið sem Gangnamannaskarð.

Kennileitið Gangnamannaskarð kom fyrir í landamerkjabréfi Áss og Svínadals og var þar nefnt Gangnamannaskarð hið syðra. Þessi tvö kennileiti, Gangnamannaskarð og Gangnamannaskarð hið syðra, komu hins vegar hvorki fyrir í landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá 1891 né Þeistareykjaskránni frá 1948 og heldur ekki í eldri heimildum um merki jarðanna þriggja. Í örnefnaskrá Reykjahlíðar eftir P-kk-þf J-kk-þf frá 1950 var hins vegar getið um örnefnið Gangnamannaskarð. Þar sagði að Hrútafjöll væru norðan merkja, sunnan við þau héti Hrútafjallahali og gegnum hann væri skarð nálægt merkjum sem heiti Gangnamannaskarð en halinn væri sunnan við skarðið. Einnig var Gangnamannaskarðs getið í örnefnaskrá A-kk-ef G-kk-ef fyrir Ásheiði frá 1961 en þar sagði að sunnan Hrútafjalla væri Gangnamannaskarð. J-kk-nf I-kk-nf einn af eigendum Reykjahlíðar gaf aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi. Hann kvaðst einvörðungu hafa heyrt talað um eitt Gangnamannaskarð og væri það milli Hrútafjalla og Hrútafjallahala í hnitapunkti (P3). Hann sagðist ekki kannast við það að menn hefðu hist í skarðinu og skipt þar leitum. Þá kvað hann aðspurður eigendur Reykjahlíðar með samningi hafa heimilað Landsvirkjun að bora holur eftir heitu og köldu vatni á þrætusvæðinu.

Af gögnum málsins verður ekki dregin ótvíræð ályktun um staðsetningu kennileitisins Gangnamannaskarðs. Samkvæmt framburði flestra þeirra sem vitni báru í málinu var skarðið fært hestum, mönnum og kindum og í því skiptu með sér leitum gangnamenn sem komu norðan úr Kelduhverfi og gengu suður með Hrútafjöllum að austan. Fóru sumir gangnamanna vestur yfir skarðið og leituðu í Gjástykki til norðurs en aðrir fóru austur undir Eilífshnjúk og leituðu þaðan til norðurs. Eitt vitnanna, A-kk-nf J-kk-nf í Tóvegg, kvaðst kannast við Gangnamannaskarð og sagðist hafa verið þar í göngum í fjölmörg ár. Hægt hafi verið að fara bæði gangandi og ríðandi um skarðið og Gjástykkismenn farið vestur yfir það með hesta sína og þaðan til norðurs vestan Hrútafjalla.

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi kom í ljós við vettvangsskoðun að fjögur skörð eða lægðir eru í Hrútafjöllum að meðtöldum Hrútafjallahala. Um hið nyrsta þeirra er ekki fær leið, hvorki mönnum né skepnum, og kemur það því samkvæmt framansögðu ekki til álita við úrlausn málsins. Hin þrjú eru í suðurhluta fjallsins. Um það þeirra sem nyrsta er (P3) og sum vitnanna nefndu ókleifa skarðið, er ekki reiðfær leið að austan og kemur það því heldur ekki til álita en tvö hin syðri eru reiðfær. Ef farið er um miðskarðið þarf eins og í héraðsdómi greinir að fara upp allbrattar brekkur en syðsta skarðið (PA) er sýnu lægst og um það auðveldust reiðleið. Með hliðsjón af orðalagi landamerkjabréfs Áss og Svínadals, staðháttum við Hrútafjöll, skipulagi fjárleita og framburði vitna um ferðir yfir skarðið verður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að Gangnamannaskarð hið syðra, sem til er vitnað í landamerkjabréfi Áss og Svínadals, sé skarðið syðst í Hrútafjallahala, en á því er kröfugerð stefnda Norðurþings reist. Þá leiðir einnig af hinu sama að staðfest verður sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að úr Gangnamannaskarði hinu syðra í punkti (PA) liggi merkjalínan þvert til vesturs í punkt (PB). Í því sambandi skal þess og getið að þegar merkjalínan er dregin með þessum hætti þvert í vestur úr (PA) myndast 90° horn á Bunguvegg í punkti (PB) á beinni línu sem dregin er frá síðarnefnda punktinum í punkt (P4), og er það í samræmi við orðalag landamerkjabréfs Áss og Svínadals.

IX

Að fenginni þeirri niðurstöðu sem áður greinir um landamerki milli Þeistareykja og Áss og Svínadals kemur næst til úrlausnar hvernig merki Reykjahlíðar verða nánar dregin. Er álitaefnið það hvort syðri hluti hinnar þríhyrndu þrætuspildu, sem liggur til norðvesturs úr Eilífshnjúki (P2) í Gangnamannaskarð hið syðra (PA), úr því þvert í vestur í punkt (PB) og úr honum til suðurs í punkt (P5), tilheyri Reykjahlíð eða Þeistareykjum. Þess er getið í kafla VI hér að framan að lýsing landamerkja milli Þeistareykja og Reykjahlíðar í eldri og yngri heimildum um merki jarðanna mælir gegn því að eigendur Reykjahlíðar eigi tilkall til lands norðan þeirrar beinu línu sem liggur úr Eilífshnjúki og vestur í Gæsadalsmó. Þarf því úrlausnar við hvort svo verði litið á að eigendur Reykjahlíðar og Þeistareykja hafi með samningum sín í milli komið á annarri skipan mála þannig að gildi hafi að lögum.

Sú ályktun verður ekki dregin af efni landamerkjabréfs Áss og Svínadals frá 1889, sem eigendur Reykjahlíðar og Þeistareykja samþykktu, að með því hafi mörk Reykjahlíðar með samningi landeigenda færst norður fyrir þá beinu línu sem samkvæmt eldri heimildum skildi jarðirnar tvær og lá úr Eilífshnjúki vestur í Gæsadalsmó. Þá kom fram í vettvangsgöngu að þótt Hrútafjöll og Hrútafjallahali séu tvö sjálfstæð kennileiti mynda þau eina heild þar sem halinn er syðsti og lægsti hluti fjallanna og gengur suður úr þeim. Framburður vitna um kennileiti og staðhætti styður þetta. Þá er ljóst af gögnum málsins að landfræðileg mörk Gjástykkis að norðan eru móts við Eyjólfshæð og að sunnan nær það allt að Sandmúla. Af þessu leiðir að staðhættir tengdir kennileitunum Hrútafjöllum og Gjástykki standa ekki í vegi þeirri ályktun að sú beina stefna yfir þau, sem til er vitnað í Reykjahlíðarbréfinu frá 1891, liggi áfram til vesturs úr Eilífshnjúki í sem næst sömu stefnu og merkjalínan frá Dettifossi í hnjúkinn, í stað þess að taka stefnu til norðvesturs úr honum. Verður samkvæmt þessu heldur ekki lagt til grundvallar að Reykjahlíðarbréfið frá 1891, sem eigendur Þeistareykja samþykktu, hafi falið í sér samning þeirra um breytt merki jarðanna miðað við það sem áður var talið.

Fyrr er getið hins ódagsetta landamerkjabréfs Þeistareykjaafréttar sem talið er gert 1915 í framhaldi af kaupum Aðaldæla- og Reykdælahreppa á Þeistareykjalandi. Þótt landamerkjabréf þetta geti eftir atvikum verið til stuðnings öðrum heimildum um merki Þeistareykja, verður það ekki lagt til grundvallar sem gild heimild við úrlausn ágreinings í þessu máli, enda fullnægði það ekki því formskilyrði þágildandi 4. gr. landamerkjalaga að vera fengið sýslumanni í hendur til þinglesturs. Til þess er á hinn bóginn að líta að árið 1948 gerðu þáverandi eigendur Þeistareykja, Aðaldæla- og Reykdælahreppir, landamerkjaskrá Þeistareykjaafréttar sem svo var nefnd. Var hún undirrituð 16. september það ár og þinglýst í júlí 1951 og er hún fyrsta þinglýsta landamerkjabréf þeirrar jarðar. Þótt merkjaskrá þessi hafi ekki verið árituð af öllum eigendum jarða í Kelduneshreppi og henni ekki þinglýst á manntalsþingi þar, haggar það ekki gildi hennar gagnvart þeim eigendum aðliggjandi jarða sem skrána árituðu um samþykki, sbr. lögskýringargögn er varða 4. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki. Landamerkjakrá þessi var árituð um samþykki af Kelduneshreppi sem eiganda Ásheiðar og af eigendum Reykjahlíðar. Hún lýsti eins og áður segir merkjum Þeistareykja að austan beina stefnu úr Eyjólfshæð um nánar tilgreind kennileiti allt suður að beinni línu sem þversker Borgavegg í stefnu frá Eilífshnjúki og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Í þeirri lýsingu merkja fólst ótvírætt að sá hluti hins þríhyrnda þrætusvæðis, sem tilheyrði Þeistareykjum eftir 1889, var með þessu skilinn frá landi jarðarinnar. Er áður komist að þeirri niðurstöðu að eigendur Þeistareykja hafi að lögum verið bærir til að ráðstafa þessu landi jarðarinnar með þeim hætti.

Af kröfugerð stefnda Norðurþings í málinu leiðir að hann gerir ekki tilkall til syðri hluta þrætusvæðisins. Þegar metið er hvort í framangreindri ráðstöfun eigenda Þeistareykja árið 1948, sem eigendur Reykjahlíðar samþykktu, hafi falist samningur um breytt merki jarðanna er fyrst að líta til efnis 1. mgr. 2. gr. laga nr. 41/1919. Þar kemur meðal annars fram að eigandi lands eða fyrirsvarsmaður skuli gera glöggva skrá um landamerki eins og hann veit þau réttust. Þá merkjalýsingu skal hann sýna hverjum þeim sem land á til móts við hann, eða fyrirsvarsmanni hans, og skulu þeir rita samþykki sitt á merkjaskrána nema þeir telji hana ranga, enda skal þess þá getið ef einhver þeirra vill ekki samþykkja hana. Að þessu loknu skal merkjaskrá afhent til þinglýsingar.

Eins og áður greinir er landamerkjabréf í eðli sínu samningur, ef það er samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða um þau atriði, sem þeir hafa forræði á að ráðstafa með löggerningi. Með hliðsjón af þessu verður lagt til grundvallar, að í undirritun eigenda Þeistareykja og áritun eigenda Reykjahlíðar á landamerkjaskrána frá 1948 um samþykki við efni hennar, hafi falist ráðstöfun sem í eðli sínu er samningur landeigenda um breytt merki milli Þeistareykja og Reykjahlíðar. Skráin var innfærð athugasemdalaust í landamerkjabók Þingeyjarsýslu og henni þinglýst á manntalsþingum í Aðaldæla- og Reykdælahreppum. Stóð sú skipan mála sem skráin mælti fyrir um ágreiningslaus í ríflega hálfa öld, eða allt þar til kröfum var lýst fyrir óbyggðanefnd eins og nánar er rakið hér að framan. Fær það ekki haggað þessari niðurstöðu að ekki verður séð af gögnum málsins að endurgjald hafi komið fyrir það land sem með þessari ráðstöfun færðist til Reykjahlíðar. Þá breytir það heldur ekki niðurstöðunni þótt P-kk-nf J-kk-nf, sem á þeim tíma var einn af eigendum Reykjahlíðar, hafi samkvæmt gögnum málsins á árunum 1950 og 1966 að sönnu lýst merkjum jarðarinnar með öðrum hætti í rituðu máli. Er í því sambandi til þess litið að ekki verður annað ráðið af málsgögnum en að eigendur Reykjahlíðar hafi frá árinu 1948 farið með þennan hluta þrætusvæðisins sem sitt land og meðal annars gert samninga um borun eftir jarðhita á svæðinu.

Samkvæmt öllu framansögðu verður það niðurstaða málsins að merki Reykjahlíðar gagnvart Þeistareykjum liggi úr punkti (P6) í Gæsadalsmó þar sem Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norðan undan Gæsafjöllum, til austurs í punkt (P5) skammt norðan Éthóls og úr þeim punkti til norðurs í punkt (PB) skammt sunnan Hituhóla. Merki Reykjahlíðar gagnvart Ási og Svínadal liggja síðan til norðvesturs frá punkti (P2) í Eilífshnjúki í punkt (PA) í Gangnamannaskarði hinu syðra í Hrútafjöllum og þaðan til vesturs í punkt (PB) skammt sunnan Hituhóla þar sem er hornmark jarðanna þriggja.

Rétt er að hver aðila ber sinn kostnað af rekstri máls þessa í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Viðurkennt er að landamerki Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi gagnvart Þeistareykjum í Þingeyjarsveit liggja úr þeim stað í Gæsadalsmó þar sem Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norðan undan Gæsafjöllum í punkti (P6), hnit A592999 N589908, til austurs í merkjahorn skammt norðan Éthóls í punkti (P5), hnit A600885 N590719, og þaðan til norðurs á stað skammt sunnan Hituhóla í punkti (PB), hnit A600898 N592552, þar sem er hornmark.

Viðurkennt er að merki Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi gagnvart Ási og Svínadal í Norðurþingi liggja til norðvesturs úr Eilífshnjúki í punkti (P2), hnit A608870 N591490, í Gangnamannaskarð hið syðra í Hrútafjöllum í punkti (PA), hnit A603862 N592465, og þaðan til vesturs á stað sunnan Hituhóla í punkti (PB), hnit A600898 N592552, þar sem er fyrrnefnt hornmark.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.