182/2003

Héraðsdómur hafði dæmt M forsjá fjögurra barna málsaðila en fyrir Hæstarétti snérist ágreiningur aðeins um forsjá tveggja yngri barnanna þar sem samkomulag hafði tekist með aðilum um sameiginlega forsjá þeirra eldri. Börnin höfðu frá samvistarslitum aðila árið 2001 átt lögheimili hjá K. Talið var, með vísan til þess að breyting hafi orðið til batnaðar á högum K og barnanna frá því að héraðsdómur gekk og meiri stöðugleiki kominn í líf þeirra, að það hefði minnsta röskun í för með sér fyrir börnin að þau yrðu áfram saman hjá henni.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 16. maí 2003. Hún krefst forsjár barna málsaðila, þeirra C, [fædds] 1994, og D, f. [fæddrar] 1996. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en hún hefur gjafsókn fyrir báðum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms að því er varðar forsjá C og D og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Í héraði deildu málsaðilar einnig um forsjá eldri barna sinna, A, [fædds] 1987, og B, [fæddrar] 1988. Við málflutning fyrir Hæstarétti var því lýst yfir af hálfu málsaðila, að þeir hefðu samið svo um, að forsjá þeirra skyldi vera sameiginlega í höndum beggja, og skyldi B eiga lögheimili hjá áfrýjanda en A hjá stefnda.

Mörg ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt.

I.

Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram gengu málsaðilar í hjúskap á árinu 1981 en slitu samvistum [...] 2001. Allan þann tíma bjuggu þau í [...] og eignuðust sjö börn. Eru sex þeirra á lífi og tvö þau elstu orðin lögráða. Við samvistaslit flutti áfrýjandi með fjögur yngstu börnin til [...], en stefndi varð eftir í [...]. Hafa yngstu börnin tvö, sem hér er deilt um, gengið í skóla í [...] frá hausti 2001, fyrst í [S], svo í [R], en frá 1. desember 2002 hafa þau gengið í [T]. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, dæmdi stefnda forsjá barnanna fjögurra. Hann taldi, að áfrýjandi ætti við veruleg sálfræðileg vandamál að stríða, meðal annars óhóflega tölvunotkun, og virtist hafa takmarkað innsæi í vanda sinn. Hún hefði vanrækt skólasókn barna sinna og hefði verið kvartað til [barnaverndaryfirvalda] vegna þess.

Héraðsdómur gekk 2. maí 2003 og var honum áfrýjað 16. sama mánaðar. Þrátt fyrir niðurstöðu hans hafa börnin áfram átt lögheimili hjá áfrýjanda í [...]. Umgengni stefnda við börnin hefur gengið hnökralaust, þau hafa verið hjá honum aðra hvora helgi, auk þess sem þau hafa dvalist hjá honum að mestu leyti sumrin 2002 og 2003.

II.

Fyrir héraðsdóm var lögð álitsgerð dómkvadds matsmanns, E-kk-ef I-kk-ef M-kk-ef sálfræðings, um aðstæður foreldra og hæfni þeirra svo og aðstöðu barnanna og þarfir, tengsl þeirra við foreldra og innbyrðis.

Niðurstöður sálfræðilegra prófana sýndu, að áfrýjandi hefði nokkuð jákvæða og styrka sjálfsmynd og góða hæfni til aðlögunar með getu til að takast á við dagleg viðfangsefni. Kvíði mældist innan eðlilegra marka svo og einkenni þunglyndis. Matsmaður taldi áfrýjanda hafa raunhæfa sýn á þarfir barnanna samfara vaxandi aldri og auknum þroska og hvernig hún sjálf geti mætt kröfum þeirra og þörfum. Að því er stefnda varðar sýndu niðurstöður sálfræðilegra prófana sterk þunglyndiseinkenni, svo sem svartsýni, reiði og óyndi. Hann skorti talsvert sjálfstraust, væri afar næmur fyrir tilfinningalegu áreiti og auðsæranlegur. Félagslyndi mældist langt neðan viðmiðunarmarka og benti til allmikillar hlédrægni. Í áliti matsmannsins, sem hann staðfesti fyrir dómi, taldi hann að stefndi hefði gefið dekkri mynd af sér í sálfræðilegu prófunum en raunin var. Matsmaðurinn taldi báða foreldra hæfa til að hafa á hendi forsjá barnanna.

Eftir að héraðsdómur gekk var sami matsmaður dómkvaddur að nýju að beiðni áfrýjanda til að framkvæma viðbótarmat á tilgreindum atriðum, sem varða hagi barnanna með tilliti til framtíðarskipunar forsjár þeirra. Var óskað eftir því, að hann kannaði önnur þau atriði málsins, sem hann teldi mikilvæg og gætu haft gildi fyrir niðurstöðu þess.

Í viðbótarmatinu kemur fram, að breytingar hafa orðið á lífi áfrýjanda. Hún er komin í vinnu í [...]. Hún hefur leitað sér læknisaðstoðar, en samkvæmt vottorði heimilislæknis hennar 9. ágúst 2003 hefur hún haft einkenni þunglyndis með svefntruflunum, og er hún komin á lyfjameðferð vegna þess, sem hefur gefið góða raun. Telur læknirinn hana hafa gott innsæi í veikindi sín og horfur á fullum bata séu góðar. Þá hefur áfrýjandi einnig leitað aðstoðar [félagsþjónustu] og farið í viðtöl við sálfræðing hennar til að styrkja sig og bæta líðan sína. Jafnframt hefur hún fengið leiðbeiningar og stuðning í uppeldishlutverki sínu frá tveimur öðrum ráðgjöfum [félagsþjónustu], sem segja að börnin hafi virst í góðu jafnvægi, er ráðgjafarnir sáu þau í júní og ágúst sl., og hefðu sagt, að þeim liði vel. Með bréfi [barnaverndaryfirvalda] 2. september 2003 var tilkynnt, að máli áfrýjanda hjá stofnuninni væri lokið. Þótti ekki ástæða til frekari barnaverndarafskipta en áfrýjanda var bent á félagslegan stuðning og ráðgjöf hjá [félagsmálayfirvöldum]. Vitnisburður frá skóla barnanna á mið- og vorönn skólaársins 2002-2003 ber með sér hægar framfarir, en stundvísi þeirra er enn mjög ábótavant. C kvaðst vilja búa í [...] hjá föður sínum, þar sem besti vinur hans ætti heima, en einnig ætti hann fjölmarga vini í [...]. Hann kvað móðurina vera með miklu strangari reglur en föðurinn og væri hún nánast alltaf í tölvunni. D kvaðst vilja búa bæði hjá mömmu sinni og pabba. Sagðist hún myndu sakna móður sinnar ef hún byggi hjá föður sínum, en var ekki alveg eins ákveðin varðandi föður sinn, ef hún byggi hjá móður sinni. Fram kom hjá öllum börnunum, að elsta systir þeirra, sem býr á heimili stefnda, tæki mikinn þátt í heimilishaldinu hjá honum, hún tæki oftast til og setti húsreglur um umgengni.

Matsmaðurinn staðfesti viðbótarmat sitt fyrir dómi 2. október 2003. Hann taldi að skoða þyrfti hag yngri barnanna út frá fleiri þáttum en eingöngu viljayfirlýsingum þeirra. Það yrði að skoða þá þætti, sem hefðu hugsanlega breyst frá grunnmatinu. Nefndi hann sérstaklega þá breytingu, sem orðið hefði á persónulegum högum áfrýjanda, sem hefði í millitíðinni leitað sér lækninga og fengið lyf við þunglyndi og kvíða og farið að vinna utan heimilis. Fannst honum hún vera breytt manneskja frá því sem áður var. Þá velti hann einnig fyrir sér, hvernig staðan yrði á heimili stefnda, ef elsta dóttirin færi þaðan, en fyrir liggur, að hún hyggst fara í nám erlendis. Hann taldi mikilvægt, að börnin næðu tökum á samfelldri skólagöngu, en það væri þýðingarmikið fyrir börn á þeirra aldri. Hann taldi C ekki geta haft sjálfstætt mat á tölvusetu móður sinnar, hann færi yfirleitt snemma að sofa og hefði ekki forsendur til þess að meta hvort hún sæti við tölvuna á kvöldin. Spurður að því, hvort einhver sérstök þörf væri á því að breyta stöðu barnanna frá því, sem nú væri, svaraði hann: „Miðað við þessar forsendur sem ég rakti, breyttar forsendur á heimili móður og það sem ég sagði um að mér finnist það vera í raun og veru jafnt á foreldrum komið þegar allar aðstæður eru skoðaðar þá er svarið nei.“

III.

Fyrir Hæstarétt hefur verið lagður vitnisburður [T-skóla] og yfirlit um ástundun C og D á haustönn skólaársins 2003-2004. Ber hann með sér, að skólasókn þeirra hefur lagast og fá þau einkunnina 8 og 9 í ástundun. Þá er einnig fram komið, að áfrýjandi er flutt í fjögurra herbergja félagslega leiguíbúð á vegum [sveitarfélags].

Eins og að framan hefur verið lýst hefur orðið breyting til batnaðar á högum áfrýjanda og barnanna frá því að héraðsdómur gekk. Meiri stöðugleiki sýnist kominn á líf þeirra og þeim vegnar nú betur í skóla en áður. Af gögnum málsins má ráða, að áfrýjandi hafi tekist á við vanda sinn og virðist nú hafa betra innsæi í hann. Lítill aldursmunur er á börnunum og þau hafa alist upp saman. Verður að telja, að það hafi minnsta röskun í för með sér fyrir börnin, að þau verði áfram saman hjá móður sinni. Umgengni þeirra við föður sinn hefur verið mikil og gengið vel þau tæpu 2½ ár, sem liðin eru frá samvistaslitum málsaðila, og er ekkert sem bendir til annars en að svo muni vera áfram. Með hliðsjón af öllu framansögðu er fallist á kröfu áfrýjanda og henni dæmd forsjá beggja barnanna.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður málsaðila greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, K, skal fara með forsjá barnanna C, [kt.], og D, [kt.].

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms skal vera óraskað.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur.

Gjafsóknarkostnaður stefnda, M, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 400.000 krónur.