256/2000

K var þjáður af miklum bakverkjum og var lagður inn á sjúkrahús. Eftir tvær sjúkrahúslegur og ítrekaðar tilraunir lækna til að greina ástand K leiddi rannsókn í ljós að ígerð í brjóstholi hefði breiðst inn í mænugang og valdið lömun í báðum fótum. K krafði Í um bætur og taldi lækna ekki hafa brugðist tilhlýðilega við ástandi sínu. Landlæknir beindi máli K til læknaráðs og komst siðamáladeild þess að þeirri niðurstöðu að læknar hefðu annast K af vandvirkni og beitt þeim aðgerðum sem þeir töldu réttar á hverjum tíma. Meirihluti læknaráðs var ósammála niðurstöðu siðamáladeildar og taldi að ekki hefði verið staðið tilhlýðilega að læknismeðferð K. Héraðsdómur sýknaði Í og áleit læknismeðferðina hafa verið eðlilega í ljósi staðreynda málsins, eins og þær lágu fyrir á hverjum tíma, og að læknar hefðu ekki gerst sekir um saknæm mistök. Hæstiréttur féllst á kröfu K um bætur. Var talið,  að sá dráttur, sem varð á að gera aðgerð eftir að í ljós hafi verið kominn ákveðinn grunur um ígerð í brjóstholi, hefði ekki verið skýrður til hlítar. K hefði sýnt fram á að mikil líkindi væru fyrir því að með markvissari meðferð á þessu stigi hefði farið á annan veg en raun varð á. Leiddu almennar sönnunarreglur til þess, að ríkið var látið bera fébótaábyrgð á tjóni K.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. júlí 2000. Hann krefst þess aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.953.910 krónur með 2% ársvöxtum frá 14. mars 1995 til 10. janúar 1998 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann annarrar og lægri fjárhæðar að mati dómsins en með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst staðfestingar á héraðsdómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Áfrýjandi var tvívegis lagður inn á St. Jósefsspítala í Hafnarfirði á öndverðu ári 1995 og lá þar í fyrra skiptið frá 26. janúar til 10. febrúar og í síðara skiptið frá 24. febrúar til 14. mars. Hann lamaðist þá í fótum og var lagður inn til aðgerðar á taugaskurðalækningadeild Borgarspítala að lokinni segulómun á Landspítala.

Þegar áfrýjandi var í fyrra skiptið lagður inn á St. Jósefsspítala var hann illa haldinn af verkjum í mjóbaki og teygðu þeir sig upp í miðjan brjósthrygg, eins og lýst er í innlagnarskýrslu. Þar kemur einnig fram, að hann hafi verið móður og stunið við hvern andardrátt. Í fyrstu rannsóknum var einkum leitast við að útiloka, að um væri að ræða bráða kransæðastíflu, rifu á ósæð eða lungnasjúkdóm. Í ljós kom íferð í hægra lunga, samfall og mikill vökvi, og jafnframt greindist hjá áfrýjanda verulega hækkaður blóðsykur. Þá sýndu rannsóknir mikla hækkun á sökki. A-kk-nf S-kk-nf sérfræðingur í lungnasjúkdómum taldi í upphafi líklegast, að um lungna- og brjósthimnubólgu væri að ræða og var áfrýjandi látinn á sýklalyf. Þá var reynt án árangurs að stinga á hægra brjósthol áfrýjanda til þess að ná vökvasýni til ræktunar.

Hinn 29. janúar 1995 var tekin tölvusneiðmynd af brjóstholi áfrýjanda. Segir í framvinduskrá K-kk-ef Ö-kk-ef sérfræðings í lyflækningum, sem aðallega annaðist áfrýjanda, að ekki sé unnt að útiloka empyema eða ígerð í brjóstholi. Jafnframt er skráð, að rætt verði við A-kk-þf S-kk-þf, „hvort ekki þurfi að setja inn thorax dren og drenera þetta.” Ómstýrð ástunga á fleiðruholi áfrýjanda var svo gerð 31. janúar og dregnir út 20 ml af tærum, grængulleitum vökva, en ræktun og smásjárskoðun sýndu ekki fram á bakteríugróður. Í bréfi K-kk-ef Ö-kk-ef til aðstoðarlandlæknis 31. mars 1996 kom fram, að ítarlegar rannsóknir hafi að öðru leyti verið gerðar, „m.a. urographia, ómskoðun af kvið og ýmsar blóðprufur, en ekkert nýtt kom fram við þær mælingar.“ Líðan hans hafi síðan lagast smám saman og endurtekin lungnamynd hafi sýnt mikla minnkun á vökva.

Áfrýjandi var útskrifaður 10. febrúar og skyldi fylgjast með honum á göngudeild vegna lungna og sykursýki. Í framvinduskrá meðferðarlæknis við útskrift segir, að um lungna- og brjósthimnubólgu virðist hafi verið að ræða. Í sjúkraskýrslu sama dag er skráð: „Obs. encapsulerað empyema í thorax.“

II.

Áfrýjandi var að nýju lagður inn á St. Jósefsspítala 24. febrúar 1995 og enn vegna mikilla verkja í baki. Í innlagnarskýrslu minnist aðstoðarlæknir meðal annars á grun um empyema í fyrri innlögn og segir síðar, þegar hann hefur lýst skoðun á áfrýjanda: „Það er spurning um hvað getur valdið þessum einkennum, e.t.v. einhver þrýstingur aftur á hrygg og mætti e.t.v. taka sneiðmynd af efri hluta kviðarhols m.t.t. þess og m.t.t. hins ómsnauða svæðis í lifur.” Í framvinduskrá sama dag er empyema eða gröftur í brjóstholi nefnt meðal þess í spurnarformi, er kynni að valda bakverkjum áfrýjanda. Fyrir héraðsdómi staðfesti K-kk-nf Ö-kk-nf læknir, að á tímabili hefði verið grunur um empyema, en læknar hafi talið sig hafa útilokað það.

Í síðari innlögn áfrýjanda eru enn gerðar ýmsar rannsóknir, svo sem beinskönnun, ómskoðun og tölvusneiðmyndataka. Um niðurstöðu ómskoðunar lifrar, gallvega og briss 28. febrúar 1995 segir meðal annars í umsögn S-kk-ef V. S-kk-ef sérfræðings í geislagreiningu, að í hægra brjóstholi hafi sést „ómsnauð fyrirferð sem mælist ca. 5.5 cm á þykkt og er 8-9 cm á lengd og breidd ...” Í áliti A-kk-ef S-kk-ef þennan sama dag kemur fram, að áfrýjandi sé enn með hátt sökk, og síðan segir: „Beinaskann er eðlilegt, væri mjög gagnlegt að reyna að ná pleuravökva til ræktunar. Þær ræktanir sem teknar voru í fyrri legu voru teknar meðan sj. var á fúkkalyfjameðferð þannig að bakterologisk diagnosa mun ekki hafa fengist. Slíkt er mjög æskilegt m.t.t. þess að sj. er með ofnæmi bæði fyrir Penecillini og Sephalosporinum. Bæði ég og aðrir læknar reyndu blindar ástungur án árangurs en hinsvegar gekk vel að stinga á þessu í ómskoðun sem því væri vænlegasta leiðin nú.” Tölvusneiðmynd af brjóstholi áfrýjanda var tekin 3. mars og í umsögn segir, að breytingar frá fyrri rannsóknum veki „ákveðinn grun um empyema ...”

Í málinu liggur fyrir álit V-kvk-ef H-kvk-ef sérfræðings í lyflækningum frá 7. mars 1995, þar sem fram kemur, að myeloma eða beinfrumuæxli sé ólíklegt, og leggur hún meðal annars til, að leitað sé að abscess eða ígerð. Í nánari útlistun hennar 9. mars segir hún líklegast, að blóðleysi áfrýjanda sé til komið vegna sýkingar eða „chronisks“ sjúkdóms.

Fyrir héraðsdómi lýsti K-kk-nf Ö-kk-nf því, að hann hafi í kjölfar þessa talið rétt að fá brjóstholsskurðlækni til að taka sýni með aðgerð úr áfrýjanda til ræktunar frekar en að endurtaka ómstýrða ástungu, eins og A-kk-nf S-kk-nf hafði lagt til 28. febrúar og hafi þetta verið „kannski síðasta hálmstráið af því að ég var viss um það á þessu stigi að ég yrði af fá sýni úr svæði.” Var haft samband við B-kk-þf T-kk-þf brjóstholsskurðlækni á Landspítala 7. mars 1995 og honum sendar tölvusneiðmyndir af áfrýjanda sama dag. Í héraðsdómi er því lýst, að ekki náðist frekar til B-kk-ef næstu daga og síðdegis á föstudegi 10. mars fengust fregnir af því, að hann væri farinn úr bænum en kæmi til baka á mánudegi. Fyrir héraðsdómi kvaðst K-kk-nf Ö-kk-nf hafa tekið þá ákvörðun að bíða B-kk-ef, þar sem hann hafi verið kominn inn í málin og engin merki þess, að heilsu áfrýjanda færi hrakandi á þessu stigi. Staðan hefði ekki verið verri þennan dag en dagana eða vikurnar á undan og ekki hefði verið réttlætanlegt að kalla inn nýjan mann, enda litlar líkur til þess, að aðgerðin yrði gerð um helgina. Á mánudegi var B-kk-nf veðurtepptur á Akureyri en kom til Reykjavíkur 14. mars og kvaðst hann þá myndu hafa samband við St. Jósefsspítala næsta dag að sögn K-kk-ef Ö-kk-ef. Að morgni 14. mars skoðaði K-kk-nf Ö-kk-nf áfrýjanda ítarlega, en um kl. 10.30 kom í ljós, að áfrýjandi hafði minnkandi afl í hægri fæti og ágerðist það. Var þá tekin tölvusneiðmynd af hrygg hans í Domus Medica í Reykjavík, en sú mynd leiddi ekkert í ljós. Eftir að áfrýjandi var aftur kominn til Hafnarfjarðar missti hann einnig afl í vinstri fæti. Þá var haft samráð við taugaskurðlækni á Borgarspítala og áfrýjandi lagður þar inn.

M-kk-nf K-kk-nf sérfræðingur á smitsjúkdómadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi lýsti afdrifum áfrýjanda 14. mars 1995 í bréfi til þáverandi lögmanns hans 24. nóvember 1997. Þar sagði meðal annars: „Það var síðan að morgni komudags að sjúkl. kvartaði um máttleysiskennd í fótum og á skömmum tíma varð hann máttlaus í hægri ganglim og nokkru seinna einnig í þeim vinstri. Fram kom dofi neðan við mitti. Haft var samráð við Þ-kk-þf R-kk-þf, taugaskurðlækni og var hann sendur á Landspítalann í bráða-segulrannsókn af hrygg og vegna niðurstöðu þeirrar rannsóknar kom hann síðan beint til aðgerðar á baki. Rannsóknin leiddi í ljós brjóskbólgu á milli IX. og X. brjóstholshryggjarliða og stóran epidural abscess á svæðinu frá VIII. thoraxlið og niður á X. Þar kom fram mikil þrýstingseinkenni á mænu en auk þess var geysistór paraspinal abscess hægra megin í thorax. Skoðun við komu sýndi að sjúklingur var veikindalegur en þó ekki toxiskur. Hann var með total paraplegiu frá því svæði sem að ofan getur. Það var hvorki hreyfing í hægri eða vinstri neðri útlimum sem voru algjörlega „flaccid” og án taugaviðbragða. Sjúklingur lá á heila- og taugaskurðlækningadeild þar sem losaðir voru u.þ.b. 2 lítrar af abscess úr thorax. Auk þess sem losaður var gröftur úr epidural bili, upp og niður thorax hryggjarliðinn. Úr öllum þessum sýnum ræktaðist Staphylococcus aureus með gott næmi fyrir hefðbundnum sýklalyfjum.”

III.

Landlæknir beindi máli áfrýjanda til læknaráðs á árinu 1996 og fékk siðamáladeild ráðsins það fyrst til meðferðar og samdi greinargerð og tillögu að svari læknaráðs. Þar kemur meðal annars fram, að eftir tölvusneiðmyndatökuna 3. mars 1995 hafi verið grunur um empyema eða ígerð, en það hafi dregist til 7. mars að taka ákvörðun um, að rétt væri að gera aðgerð vegna þessa, en hún hafi síðan dregist af ófyrirséðum ástæðum. Siðamáladeildin segir, að eftir á að hyggja megi halda þeirri skoðun fram, að eðlilegra hefði verið að vista áfrýjanda á sjúkrahúsi, þar sem lungnaskurðlækningar séu framkvæmdar, enda hafi verið um slæma lungnabólgu að ræða. Þá komi ennfremur til greina, að unnt hefði verið að fá annan brjóstholsskurðlækni til að annast áfrýjanda, þegar dráttur varð á komu þess, sem valinn hafði verið. Lokaniðurstaða siðamáladeildar 19. nóvember 1996 var svofelld: „Þegar á heildina er litið telur Siðamáladeild að þrátt fyrir að framvinda sjúkdómsins hafi leitt í ljós að aðgerðar var þörf og ekki tekist að koma henni í framkvæmd þá bera gögn sjúklings það með sér að læknar þeir sem önnuðust hann á St. Jósefsspítala í Hafnarfirði hafi gert það af vandvirkni og beitt þeim aðgerðum sem þeir töldu réttar á hverjum tíma. Niðurstaða Siðamáladeildar Læknaráðs er sú, að tilhlýðilega hafi verið staðið að meðferð sjúklings.” Að þessari ályktun stóðu þeir H-kk-nf T-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og S-kk-nf B-kk-nf.

Málið var tekið fyrir á tveimur fundum læknaráðs í byrjun árs 1997. Á fyrri fundinum 29. janúar var svo bókað: „Ó-kk-nf Ó-kk-nf, Þ-kk-nf H-kk-nf, S-kk-nf T-kk-nf og J-kk-nf M-kk-nf eru ósammála niðurstöðu siðamáladeildar og telja að of seint hafi verið brugðist við með aðgerð eftir að greining lá fyrir. Ákveðið er að bera málið upp í læknaráði á fundi er haldinn verður að þremur vikum liðnum.” Á síðari fundinum 19. febrúar var málið afgreitt með svofelldri bókun: „Tillaga siðamáladeildar að svari læknaráðs var rædd ítarlega. S-kk-nf B-kk-nf og H-kk-nf T-kk-nf staðfestu álit sitt. Meirihluti læknaráðs, þeir Ó-kk-nf Ó-kk-nf, T-kk-nf H-kk-nf, Þ-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf T-kk-nf eru ósammála niðurstöðu siðamáladeildar og telja að ótilhlýðilega hafi verið staðið að meðferð sjúklings. J-kk-nf M-kk-nf mun vera sammála meirihluta læknaráðs, eins og fram kemur í fundargerð frá fundi læknaráðs þann 29. janúar 1997. Málið er því afgreitt frá læknaráði með minnihluta þriggja ráðsliða siðamáladeildar og meirihluta fimm ráðsliða læknaráðs.” Fjarstaddir þessa afgreiðslu voru J-kk-nf M-kk-nf og G-kk-nf G-kk-nf, sem báðir voru erlendis.

Í héraðsdómi kemur fram sú afstaða hinna sérfróðu meðdómenda, að þeir fallast ekki á álit læknaráðs. Í röksemdum þeirra segir meðal annars: „Tilgangur fyrirhugaðrar aðgerðar brjóstholsskurðlæknis var að fá greiningu á sjúkdómi í brjóstholi sjúklingsins. Tilgangur aðgerðarinnar var ekki að koma í veg fyrir að ígerð brytist inn í mænugang þar sem ekki var staðfest að um ígerð væri að ræða og aðrar sjúkdómsgreiningar komu til greina allt þar til segulómrannsókn var gerð vegna lömunar í báðum fótum.“

IV.

Áfrýjandi reisir kröfugerð sína á því, að læknum á St. Jósefsspítala í Hafnarfirði hafi orðið á mistök við meðferð og greiningu á sjúkdómi hans og ekki hafi verið brugðist tilhlýðilega við, eftir að grunur hafði vaknað um ígerð í brjóstholi. Stefndi leggur áherslu á, að ekki hafi verið um vítavert og saknæmt gáleysi að ræða, þótt ekki hafi tekist að greina ígerðina fyrr en 14. mars 1995, enda hafi allt verið reynt til þess að greina sjúkdóminn og nánast allt annað verið útilokað.

Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er sú niðurstaða staðfest, að umönnun áfrýjanda á St. Jósefsspítala dagana 26. janúar til 10. febrúar 1995 og útskrift hans þann dag hafi verið fyllilega eðlileg.

Í héraðsdómi er því lýst, að í síðari innlögn áfrýjanda 24. febrúar hafi verið fyrir hendi grunur um illkynja æxli og margs konar rannsóknir hafi farið fram til að komast að raun um meinsemdir áfrýjanda. Hinir sérfróðu meðdómendur telja, að hugmyndir um mergæxli eða meinvarp skýri á fullnægjandi hátt þær langvinnu og ítarlegu rannsóknir, sem gerðar hafi verið á honum með tilliti til sérhæfðrar meðferðar.

Ekki eru efni til að ætla, að þessar rannsóknir hafi ekki verið nauðsynlegar og markvissar og nokkurn tíma hafi þurft til að sinna þeim. Á hinn bóginn verður að telja ljóst af gögnum málsins, sem rakin hafa verið, að frá febrúarlokum og eigi síðar en eftir tölvusneiðmyndatöku 3. mars 1995 hafi verið fram kominn svo ákveðinn grunur um ígerð í brjóstholi, að frekari aðgerða hafi verið þörf gagngert vegna hans. Undir þetta sýnist siðamáladeild læknaráðs taka með þeim orðum, að frá þessum tíma hafi dregist til 7. mars að taka ákvörðun um, að rétt væri að gera aðgerð, en hún hafi síðan dregist af ófyrirséðum ástæðum. Þessi dráttur hefur ekki verið skýrður til hlítar, en meirihluta læknaráðs og sérfróða meðdómendur virðist greina á um það, hvort greining á sjúkdómi í brjóstholi áfrýjanda hafi á þessu stigi verið fengin eða ekki.

Þegar allt er virt verður að telja, að áfrýjandi hafi nægilega sýnt fram á, að dráttur á frekari aðgerðum í byrjun mars 1995 hafi verið of langur og mikil líkindi séu fyrir því, að með markvissari meðferð á þessu stigi hefði farið á annan veg en raun varð á. Af hálfu stefnda hefur á hinn bóginn ekki verið sannað, að lömun í fótum áfrýjanda hefði allt að einu borið að höndum, þótt fullrar árvekni hefði verið gætt. Verður hann því eftir almennum sönnunarreglum að bera fébótaábyrð á tjóni áfrýjanda.

V.

J-kk-nf H-kk-nf læknir skilaði örorkumati um áfrýjanda 2. desember 1997. Í niðurstöðu hans segir, að ætla megi, að áfrýjandi hefði átt að ná sér til fulls, ef tekist hefði að koma í veg fyrir, að ígerð breiddist inn í mænugang. Til þess hefði þurft brjóstholsaðgerð og hefði mátt búast við sjúkralegu og veikindum í einn til tvo mánuði eftir þá aðgerð. Áfrýjandi hafi verið rúmliggjandi frá 26. janúar 1995, þar til hann útskrifaðist af Grensásdeild 1. september sama ár, eða í samtals 218 daga. Hann hafi svo meira og minna verið í sjúkraþjálfun fram til 1. júní 1997 og sé ekki að vænta frekari bata eftir þann tíma. Læknirinn mat varanlegan miska áfrýjanda samtals 50% og taldi hann allan stafa af afleiðingum sýkingarinnar í mænugangi.

Stefndi óskaði álits örorkunefndar 1. október 1998 samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Nefndin lét álit sitt í té 12. október 1999 og taldi varanlegan miska áfrýjanda hæfilega metinn 55%.

VI.

Áfrýjandi reisir kröfugerð sína á örorkumati J-kk-ef H-kk-ef læknis og niðurstöðu örorkunefndar, sbr. lög nr. 50/1993. Krafan er þannig sundurliðuð:

I. Þjáningabætur samkvæmt 3. gr.

a) Áfrýjandi rúmfastur í 218 daga, að frátöldum

30 dögum, x kr. 1.410 kr. 265.080

b) Áfrýjandi veikur frá 1.9.1995-1.6.1997,

638 dagar x kr. 760 kr. 484.880

II. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr.,

55% af kr. 4.378.900 kr. 2.407.900

Frádráttur vegna aldurs, 50% kr. 1.203.950

Samtals kr. 1.953.910

Stefndi hreyfir ekki öðrum andmælum við kröfugerð áfrýjanda en þeim, að ekki sé rétt að miða fjölda rúmlegudaga við upphaf fyrri innlagnar 26. janúar 1995.

Eins og hér háttar til þykir rétt að miða útreikning þjáningabóta samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga við 14. mars 1995, er áfrýjandi varð fyrir áfalli sínu, þótt ætla megi, að hann hefði á þessum tíma verið rúmfastur um nokkurt skeið við eðlilegar aðstæður. Verður þá dagafjöldi samkvæmt a. lið kröfugerðarinnar talinn 171 og bætur vegna þeirra 241.110 krónur. Að öðru leyti er fallist á kröfugerð áfrýjanda og verður stefndi þá dæmdur til að greiða honum samtals 1.929.940 krónur með vöxtum, eins og krafist er.

Þar sem áfrýjandi hefur gjafsókn á báðum dómstigum eru ekki efni til að dæma stefnda til að greiða honum málskostnað. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest, en um gjafsóknarkostnað fyrir Hæstarétti mælir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, K-kk-þgf S-kk-þgf, 1.929.940 krónur með 2% ársvöxtum frá 14. mars 1995 til 10. janúar 1998 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 450.000 krónur.