612/2012

D, sem hafði með höndum starfsrækslu gagnavers, varðveislu rafrænna gagna og tölvuþjónustu, þ. á m. í þágu S sem rak alþjóðlega starfsemi undir heitinu W, gerði samning um greiðsluþjónustu við greiðslukortafyrirtækið V 15. júní 2011. Með tölvubréfi 8. júlí sama ár rifti V samningnum með vísan til þess að D hefði brotið gegn almennum viðskiptaskilmálum og að alþjóðlegar kortasamsteypur heimiluðu ekki þjónustu sem D sinnti fyrir W sem ekki hefði verið tilgreind í umsókn. D höfðaði mál gegn V og krafðist þess að félaginu yrði gert að opna greiðslugátt samkvæmt samningi þeirra að viðlögðum dagsektum. Eins og atvikum málsins var háttað taldi Hæstiréttur að D hefði í framhaldi af umsókn sinni um þjónustu V veitt upplýsingar sem bæru greinilega með sér til hvers D hefði ætlað að nota greiðslugáttina. Með því að V hefði allt að einu opnað fyrir aðgang að greiðslugáttinni hefði D mátt leggja til grundvallar að V liti svo á að starfsemin félli innan marka þeirrar lýsingar sem fram kom í umsókn D og samningi þeirra og væri samrýmanleg ákvæðum almennra viðskiptaskilmála V. Samkvæmt því var talið að V hefði brostið heimild til að rifta samningi þeirra og að ekki væru efni til að telja V geta losnað undan samningnum vegna atvika sem valdið gætu ógildingu hans. Var V því gert að opna greiðslugátt samkvæmt samningi aðilanna að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 800.000 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. september 2012 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt málatilbúnaði stefnda, sem mun hafa verið stofnaður á árinu 2009, hefur hann haft með höndum starfrækslu gagnavers, varðveislu rafrænna gagna og tölvuþjónustu, þar á meðal með rekstri gagnagrunna, póstþjóna, vefsíðna og svonefndra greiðslugátta. Meðal viðskiptavina stefnda hafi verið Sunshine Press Productions ehf., sem hafi rekið alþjóðlega starfsemi undir heitinu WikiLeaks, en þar hafi verið tekið við upplýsingum frá uppljóstrurum um margvísleg efni og þær birtar almenningi. Eftir að stofnað hafi verið til þessa viðskiptasambands hafi Sunshine Press Productions ehf. gert samning á árinu 2010 við stefnda um að taka á móti styrktarframlögum til WikiLeaks og hafi þau verið innt af hendi með greiðslukortum um greiðslugátt hans. Í þessu skyni hafi stefndi gert samning við danskt fyrirtæki, sem nú heiti Teller A/S og veiti þjónustu með greiðslur af debetkortum og kreditkortum, en Kortaþjónustan hf. hafi komið fram af hálfu þess hér á landi. Danska fyrirtækið mun hafa stöðvað þessa starfsemi stefnda í desember 2010 og virðist óumdeilt í málinu að það hafi verið gert samkvæmt kröfu alþjóðlegra greiðslukortafyrirtækja, meðal annars VISA Europe og MasterCard International, sem hafi ekki viljað veita atbeina til að miðla styrktarfé af greiðslukortum til WikiLeaks. Fyrir liggur í málinu að Teller A/S hafi í skilmálum fyrir samninga um greiðsluþjónustu áskilið sér heimild til slíkrar aðgerðar við aðstæður sem þessar.

Stefndi sendi áfrýjanda 14. júní 2011 rafræna umsókn um samstarfssamning með því að fylla út form í því skyni frá þeim síðarnefnda. Þar var meðal annars tiltekið að „tegund verslunar“ stefnda fælist í gagnaveri, hýsingu og tækniþjónustu, svo og að umsóknin sneri meðal annars að því að fá þjónustu um greiðslugátt. Degi síðar fyllti starfsmaður áfrýjanda út eyðublað fyrir samstarfssamning við stefnda og kom þar fram að „tegund verslunar“ væri „tölvuforritun“, svo og að greiðslur til stefnda gætu hvort heldur verið boðgreiðslur eða farið um greiðslugátt. Í samningnum var meðal annars tekið fram að með undirritun hans gengist stefndi undir almenna viðskiptaskilmála áfrýjanda eins og þeir væru á hverjum tíma, svo og að stefndi hefði kynnt sér þá. Í 4. kafla þessara skilmála, þar sem fjallað var um skyldu til móttöku korta, kom meðal annars fram í lið 4.2 að svonefndum söluaðila væri „óheimilt að móttaka kort sem greiðslu fyrir klám, vændi, eiturlyf, eða hvers konar ólöglega vöru eða þjónustu og/eða sem lið í fjármögnun hryðjuverka eða peningaþvætti.“ Þá sagði í lið 4.3 að óheimilt væri „að taka við greiðslum vegna viðskipta korthafa við þriðja aðila á grundvelli samningsins og skilmálanna.“ Í 21. kafla skilmálanna voru fyrirmæli um gildistíma og lok samnings. Þar kom fram í lið 21.2 að hvorum aðila samnings væri heimilt að segja honum upp og yrði að gera það skriflega, en þá félli hann úr gildi að liðnum tveimur mánuðum frá næstu mánaðamótum eftir að uppsögnin bærist. Í lið 21.3 sagði meðal annars eftirfarandi: „Öll misnotkun söluaðila á þeirri aðstöðu sem samstarfssamningurinn veitir honum eða á þeim búnaði sem hann leigir af félaginu, s.s. með óheimilum viðskiptum eða endurgreiðslum, er óheimil og réttlætir riftun samningsins og sérsamninga af hálfu félagsins.“ Þá var í lið 21.5 kveðið á um skyldu söluaðila til að tilkynna áfrýjanda um hvers konar breytingu á eðli starfsemi sinnar frá því, sem tilgreint hafi verið í umsókn, og tæki sú skylda jafnt til þess að „söluaðili býður til sölu nýja vöruflokka, nýja þjónustu eða hættir sölu á vöru eða þjónustu.“ Yrði vanrækt að tilkynna áfrýjanda um verulega breytingu af þessum toga væri honum heimilt að rifta samstarfssamningi.

Áðurnefndur samstarfssamningur mun strax hafa verið sendur fyrirsvarsmönnum stefnda og borist aftur undirritaður til áfrýjanda „fljótlega“, eins og sá starfsmaður hans, sem hafði verk þetta með höndum, komst að orði í vitnaskýrslu, sem hann gaf eftir áfrýjun héraðsdóms í máli þessu. Kvaðst starfsmaðurinn hafa að þessu loknu sent upplýsingar til fyrirtækisins Xodus ehf., sem stefndi hafi fengið til að gera fyrir sig greiðslugátt. Xodus ehf. sendi síðan starfsmanni þessum tölvubréf 27. júní 2011, sem auðkennt var þannig að það varðaði málefni stefnda, og sagði þar eftirfarandi: „Við erum hérna með gátt sem er tilbúin og þarf að komast í úttekt. Eigum við að tala beint við FGM eða sendið þið þetta áfram. https://secure.xodus.is/datacellweb/default.aspx“. Með „FGM“ í þessari orðsendingu mun hafa verið átt við Greiðsluveituna ehf., sem mun vera í eigu Seðlabanka Íslands, en samkvæmt skýrslum, sem starfsmenn áfrýjanda og þessa félags gáfu fyrir héraðsdómi, hafði það á hendi úttekt „á öryggismálum og tæknimálum í kerfinu“, svo sem forstjóri áfrýjanda komst að orði. Þá kom fram í vætti tveggja starfsmanna Xodus ehf., sem unnu að þessu verki fyrir stefnda, að síðastgreind setning í tölvubréfinu til starfsmanns áfrýjanda hafi verið vefslóð til að komast inn á svonefnda síðu, þar sem hafi mátt finna fyrirhugaða greiðslugátt stefnda. Stefndi hefur lagt fram í málinu útprentun af því, sem hann kveður hafa mátt sjá á þessari síðu, en textinn þar er á ensku og býður notanda upp á það eitt að senda framlag með fjárhæð að eigin vali til WikiLeaks með skuldfærslu af kreditkorti sínu eða innborgun á tilgreindan bankareikning stefnda. Þar er einnig að sjá stutta lýsingu á starfsemi WikiLeaks og stefnda. Í skýrslu fyrir héraðsdómi kannaðist fyrrnefndur starfsmaður áfrýjanda við að hafa fengið þetta tölvubréf, en kvaðst ekki hafa beitt þeirri vefslóð, sem þar kom fram, til að skoða fyrirhugaða greiðslugátt stefnda, enda fylgdi starfsmaðurinn þeirri reglu að forðast slíkt „út af vírusum og öðru“.

Í málinu liggur ekki fyrir svar áfrýjanda við áðurnefndu tölvubréfi frá Xodus ehf. Á hinn bóginn hefur verið lagt fyrir Hæstarétt skjal með fyrirsögninni: „Beiðni um úttekt“, þar sem Xodus ehf. fór þess á leit við Greiðsluveituna ehf. að tekið yrði út kerfi með heitinu „Xodus Donation, útgáfa 2.0“. Í upphafi þessa skjals var vísað á áðurgreinda vefslóð til að finna kerfið og getið um tölvupóstfang fyrrnefnds starfsmanns áfrýjanda og sendanda erindisins ásamt því að vísað var til þess að það varðaði áfrýjanda og stefnda. Umsóknin mun hafa verið færð inn á rafrænt eyðublað frá Greiðsluveitunni ehf., en í sérstökum lið hennar, sem sneri að lýsingu á kerfi, sagði meðal annars: „Um er að ræða hefðbundna sölusíðu, sem er notuð sem framlagssíða. Fyrirfram ákveðnar upphæðir eru í boði, og eftir að greiðsla hefur verið samþykkt, fær viðskiptavinur kvittun í pósti (email) ... Hámark framlags frá hverju greiðslukorti er 1000 evrur.“ Fyrir dómi kannaðist umræddur starfsmaður áfrýjanda ekki við að hafa fengið í tölvupósti samrit af þessari umsókn, en á hinn bóginn sendi Greiðsluveitan ehf. meðal annarra þessum starfsmanni tölvubréf 27. júní 2011, þar sem staðfest var að borist hafi „umsókn um úttekt“ á kerfi með heitinu „Xodus Donation, útgáfa 2.0“. Í málinu liggur ekki fyrir tilkynning frá Greiðsluveitunni ehf. um niðurstöðu þessarar úttektar, en lagt hefur verið fram í Hæstarétti tölvubréf frá margnefndum starfsmanni áfrýjanda til Xodus ehf. 29. júní 2011, þar sem sagði meðal annars: „Ég var að fá frá Greiðsluveitunni að allt væri komið ... allt í sambandi við Datacell er tilbúið okkar megin, þannig að það er í lagi að opna fyrir það.“

Stefndi mun hafa birt á heimasíðu sinni 7. júlí 2011 tilkynningu, þar sem fram kom að hann hafi nærri mánuði fyrr krafist þess að VISA Europe, MasterCard International og Teller A/S opnuðu á ný greiðslugátt fyrir framlög til WikiLeaks, en þeirri kröfu hafi ekki verið svarað. Á hinn bóginn hafi stefndi fengið því framgengt að annað fyrirtæki, sem hann hafi samið við, opnaði leið til að greiða slík framlög með greiðslukortum, meðal annars frá VISA og MasterCard. Vísað var á nánar tiltekna vefslóð stefnda, þar sem þetta mætti gera.

Að morgni 8. júlí 2011 sendi áfrýjandi svohljóðandi tölvubréf til stefnda: „Hér með tilkynnist þér að Valitor hf. hefur ákveðið að segja upp samstarfssamningi milli Valitor og Datacell ehf., dags. 15. júní sl., og samningi um not þjónustuvefs Valitor, dags. 30. júní sl., vegna brota á almennum viðskiptaskilmálum söluaðila og þeirrar staðreyndar að alþjóðlegu kortasamsteypurnar heimila ekki þjónustu sem Datacell sinnir fyrir hönd WikiLeaks og ekki var tilgreind í umsókn. Uppsögnin tekur gildi samstundis.“ Aðdragandanum að þessu lýsti forstjóri áfrýjanda þannig í skýrslu fyrir héraðsdómi að sér hafi verið tjáð „nokkrum klukkutímum eða einhverjum klukkutímum eftir ... að viðskiptin hafi komist á“ að áfrýjandi væri farinn „að taka við færslum frá WikiLeaks í rauninni“. Einnig hafi hann fengið símtal frá starfsmanni VISA Europe, sem hafi upplýst „að þessar færslur frá WikiLeaks væru farnar að streyma í gegnum okkar kerfi“ ásamt því að benda á að Teller A/S hafi nokkru áður sagt upp viðskiptum við stefnda af samsvarandi ástæðu og spyrja hvað áfrýjandi hygðist gera. Stefndi mótmælti um hæl fyrrgreindri tilkynningu áfrýjanda með vísan til þess að starfsmenn þess síðarnefnda hafi verið „mjög vel upplýstir um það í hvaða tilgangi var verið að opna greiðslugáttina.“ Krafðist stefndi jafnframt svars við því gegn hvaða skilmálum áfrýjanda hafi verið brotið og afrits af „tilmælum stóru kortafyrirtækjanna.“ Þetta ítrekaði stefndi 11. júlí og 3. ágúst 2011. Í svari, sem áfrýjandi sendi 4. ágúst sama ár, var því hafnað að stefndi hafi veitt áfrýjanda upplýsingar „um með hvaða hætti ætti að nota greiðslugáttina“, en í umsókn stefnda hafi ekkert komið fram um að það yrði gert til „að taka á móti fjárframlögum.“ Þá var jafnframt vísað til fyrrnefndra liða 21.3 og 21.5 í almennum viðskiptaskilmálum áfrýjanda sem heimilda til að rifta samstarfssamningnum við stefnda.

Stefndi höfðaði mál þetta 6. febrúar 2012 og krafðist þess að áfrýjanda yrði gert að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 1.000.000 krónur að opna greiðslugátt samkvæmt samstarfssamningi þeirra frá 15. júní 2011, svo og að greiða málskostnað. Í hinum áfrýjaða dómi, sem var kveðinn upp 12. júlí 2012, var fyrrnefnda krafan tekin til greina þannig að áfrýjanda bæri að verða við henni innan fjórtán daga frá birtingu dómsins að viðlögum dagsektum að fjárhæð 800.000 krónur. Í bréfi til lögmanns stefnda 24. júlí 2012 vísaði áfrýjandi til þess að hann hafi 8. júlí 2011 rift samningi við stefnda frá 15. júní sama ár, en samkvæmt héraðsdómi 12. júlí 2012 bæri áfrýjanda að opna greiðslugátt, sem sá samningur tæki til. Áfrýjandi hygðist ekki una þeim dómi og myndi leita áfrýjunarleyfis, enda teldi hann að „riftunin hafi verið lögmæt“. Væri þess einnig að geta „að vegna afstöðu alþjóðlegu kortasamsteypanna“ væri áfrýjanda „ekki mögulegt að opna greiðslugáttina.“ Að þessu sögðu gaf áfrýjandi eftirfarandi yfirlýsingu í bréfinu: „Þar sem Héraðsdómur Reykjavíkur hefur með dómi sínum dags. 12. júlí sl. komist að þeirri niðurstöðu að Valitor sé skylt að opna greiðslugáttina í samræmi við ákvæði samningsins segir Valitor samningnum upp með bréfi þessu í samræmi við ákvæði 21.2 í viðskiptaskilmálum sem eru hluti samningsins“. Áfrýjandi sendi fyrirsvarsmanni stefnda afrit af þessu bréfi 30. ágúst 2012. Að veittu áfrýjunarleyfi var héraðsdómi sem áður segir áfrýjað 26. september sama ár.

II

Eins og áður greinir lýsti stefndi í umsókn 14. júní 2011 um samstarfssamning við áfrýjanda starfsemi sinni á þann hátt að hann ræki gagnaver, tæki að sér svonefnda hýsingu og veitti tækniþjónustu. Í málinu liggur fyrir að sú lýsing á starfseminni í samstarfssamningi aðilanna 15. sama mánaðar, að hún fælist í tölvuforritun, stafaði frá starfsmanni áfrýjanda, sem sagði í skýrslu fyrir dómi að „þessi mcc kóði“ hafi verið notaður fyrir „hýsingu og gagnaver og alls kyns tölvuþjónustu og tækniþjónustu“. Hvort sem horft er að þessu leyti til orðfæris í umsókninni eða samningnum er ekki nærtækt að líta svo á að viðtaka framlaga til Sunshine Press Productions ehf. í þágu WikiLeaks hafi fallið undir þargreinda starfsemi stefnda, þótt vissulega hafi mátt inna framlög af hendi með rafrænum skuldfærslum á greiðslukort.

Á hinn bóginn verður að gæta að því að í málinu hefur áfrýjandi hvorki gert því skil hverju það skipti fyrir hann að starfsemi viðsemjenda hans sé tilgreind af nákvæmni í gögnum sem þessum né hvernig þetta hafi almennt verið gert í öðrum tilvikum, en framangreind ummæli starfsmanns hans fyrir dómi gefa ekki til kynna að þessu hafi verið gefið teljandi vægi. Til þess verður þó enn frekar að líta að áður en áfrýjandi opnaði aðgang að viðskiptum annarra við stefnda á grundvelli samstarfssamnings þeirra sendi Xodus ehf. starfsmanni áfrýjanda fyrrgreint tölvubréf 27. júní 2011, þar sem fram kom vefslóð fyrirhugaðrar greiðslugáttar stefnda. Eins og málið liggur fyrir er sannað að efnið, sem þessi slóð leiddi til, sé það sama og stefndi hefur lagt fram í málinu og áður er getið. Hefði áfrýjandi nýtt slóðina til að kynna sér þetta efni, sem auðgert hefði verið, hefði blasað við að eini tilgangur greiðslugáttarinnar var að taka við framlögum til WikiLeaks. Jafnframt verður að leggja til grundvallar að Xodus ehf. hljóti að hafa sent áfrýjanda samrit tölvubréfs til Greiðsluveitunnar ehf., þar sem sá fyrstnefndi leitaði eins og áður var lýst eftir úttekt á væntanlegu kerfi vegna greiðslugáttar stefnda. Heiti kerfisins, sem þar var tilgreint, bar með sér að það væri gert til að taka við fjárframlögum, auk þess sem þetta kom skýrlega fram í stuttri lýsingu þar á kerfinu. Þessa heitis á kerfinu var að auki getið í áðurnefndri staðfestingu Greiðsluveitunnar ehf. á móttöku umsóknar um úttekt, sem send var meðal annarra starfsmanni áfrýjanda í tölvubréfi 27. júní 2011. Við aðalmeðferð málsins í héraði var leitað svara forstjóra áfrýjanda við því hvaða atriði kæmu almennt til skoðunar, annars vegar hjá áfrýjanda og hins vegar hjá Greiðsluveitunni ehf., áður en aðgangur væri opnaður að greiðslugátt og sagði hann starfsmenn áfrýjanda „fara bara yfir málin eins og þau koma fyrir“, svo og að þeir skoðuðu „það sem að snýr að viðskiptunum sjálfum“. Forstjórinn svaraði því jafnframt aðspurður að „það fór náttúrulega ekki framhjá okkur“ að Teller A/S hafi lokað fyrir greiðslugátt stefnda hjá sér í desember 2010. Að þessu virtu hefði ekki mátt ætla annað en að áfrýjandi hefði á sér vara þegar stefndi sótti um samstarfssamning milli þeirra. Efni, sem áfrýjandi fékk í hendur í framhaldi af umsókninni samkvæmt framansögðu, bar greinilega með sér til hvers stefndi ætlaði að nota fyrirhugaða greiðslugátt. Verður ekki séð að stefndi hafi haft ástæðu til að reikna með öðru en að efni þetta yrði tekið til skoðunar áður en samstarfssamningurinn kæmi til framkvæmda. Með því að áfrýjandi opnaði fyrir aðgang að greiðslugáttinni mátti stefndi samkvæmt þessu leggja til grundvallar að áfrýjandi liti svo á að viðtaka framlaga til WikiLeaks félli innan marka þeirrar lýsingar á starfsemi stefnda, sem fram kom í umsókn hans og samstarfssamningi þeirra, og væri samrýmanleg ákvæðum almennra viðskiptaskilmála áfrýjanda. Verður því ekki fallist á með áfrýjanda að stefndi hafi gagnstætt því, sem honum hafi verið heimilt, tekið gegnum greiðslugátt sína við greiðslum vegna viðskipta korthafa við þriðja mann í skilningi fyrrnefnds liðar 4.3 í þessum skilmálum, misnotað á annan hátt aðstöðu, sem samstarfssamningurinn veitti, svo sem um ræðir í lið 21.3, eða vanrækt skyldu samkvæmt lið 21.5 til að tilkynna áfrýjanda um breytingar, sem orðið hafi á starfsemi stefnda frá því, sem tilgreint var í umsókn hans.

Samkvæmt framansögðu brast áfrýjanda heimild til að rifta 8. júlí 2011 samstarfssamningnum við stefnda frá 15. júní sama ár. Jafnframt verður fallist á með héraðsdómi að ekki séu efni til að telja áfrýjanda geta losnað undan samningnum vegna atvika, sem valdið gætu ógildingu hans.

Fyrir Hæstarétti ber áfrýjandi fyrir sig að hvað sem öðru líði verði að sýkna hann af dómkröfu stefnda sökum þess að áfrýjandi hafi með fyrrnefndu bréfi 24. júlí 2012 sagt upp samstarfssamningi þeirra í samræmi við ákvæði liðar 21.2 í almennum viðskiptaskilmálum áfrýjanda og sé uppsagnarfrestur nú liðinn. Sé þannig ekki lengur stoð fyrir því að verða við kröfu stefnda um skyldu áfrýjanda til að opna greiðslugáttina, sem samningur þeirra tók til. Um þessa málsástæðu áfrýjanda verður að gæta að því að hann rifti sem fyrr segir samstarfssamningnum 8. júlí 2011 og var samningurinn því ekki við lýði 24. júlí 2012 þegar áfrýjandi ritaði uppsagnarbréfið, enda stóð riftun hans þá enn óhögguð af héraðsdóminum frá 12. sama mánaðar, þar sem hvorki var liðinn frestur til að áfrýja honum né hafði áfrýjandi lýst því yfir að hann myndi una dóminum. Uppsögn áfrýjanda verður því þegar af þessari ástæðu að skoðast marklaus. Uppsögnin getur heldur ekki valdið því að orðið verði við aðalkröfu stefnda um að málinu verði vísað frá Hæstarétti.

Eftir öllu framangreindu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að áfrýjanda sé skylt að opna greiðslugátt samkvæmt samstarfssamningi sínum við stefnda frá 15. júní 2011. Fjárhæð dagsekta til stefnda úr hendi áfrýjanda er hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi og skulu þær falla til að liðnum 15 dögum frá uppsögu þessa dóms hafi áfrýjandi þá ekki orðið við áðurnefndri skyldu, en engin stoð er fyrir því að kveða svo á að frestur þessi byrji að líða við birtingu dóms, svo sem gert var í hinum áfrýjaða dómi, sbr. 4. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að þargreindar dagsektir úr hendi áfrýjanda, Valitors hf., til stefnda, DataCell ehf., skulu falla á að liðnum 15 dögum frá uppsögu þessa dóms hafi áfrýjandi ekki orðið við skyldu til að opna greiðslugátt samkvæmt samstarfssamningi sínum við stefnda frá 15. júní 2011.

Áfrýjandi greiði stefnda 1.200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.