50/2013

P ehf. og L hf. greindi á um uppgjör lánssamnings milli P ehf. og S hf., sem L hf. tók síðar yfir, þar sem mælt var fyrir um ólögmæta gengistryggingu. Við endurútreikning lánsins hafði S hf. miðað við vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. dóm Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010. Þar sem um jafngreiðslulán var að ræða leiddi hærri vaxtaviðmiðun til þess að vægi milli afborgana og vaxta breyttist þannig að vextir voru hærra hlutfall af hverri greiðslu á fyrri hluta lánstímans en vera átti samkvæmt upphaflegu greiðsluyfirliti. Í yfirliti um endurútreikninginn var reiknuð ný heildargreiðsla fyrir hvern gjalddaga lánsins, sem skipt var upp í afborgun og vexti og munurinn á þeirri heildargreiðslu og þeirri fjárhæð sem P ehf. greiddi á hverjum gjalddaga færður á svonefndan veltureikning, til skuldar eða til tekna eftir atvikum. Af stöðu veltureikningsins á hverjum tíma voru svo reiknaðir vextir samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. P ehf. mótmælti þessum útreikningi og höfðaði mál þar sem félagið krafðist þess annars vegar að viðurkennt yrði að við endurútreikning lánsins væri óheimilt að krefja sig um frekari greiðslur en þegar hefðu verið inntar af hendi og hins vegar að L hf. yrði gert að standa honum skil á mismun þeirra greiðslna sem hann innti af hendi og fjárhæðum sem fram komu í endurútreikningi S hf. á skuldbindingu hans, vegna þeirra gjalddaga sem sá mismunur var félaginu í hag. Hæstiréttur vísaði til meginreglu kröfuréttar um að kröfuhafi, sem hefði fengið minna greitt en hann hefði átt rétt til ætti kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt hefði verið. Frá meginreglunni væru þó undantekningar, m.a. um að fullnaðarkvittun gæti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að kröfuhafi glataði frekari kröfu. Greiðslutilkynningum S hf. og yfirliti vegna hverrar greiðslu P ehf. með millifærslu í heimabanka var jafnað til þess að fyrir lægi fullnaðarkvittun vegna hverrar greiðslu. Hefði P ehf. verið í góðri trú um lögmæti skuldbindingarinnar og þar með að greiðslurnar fælu í sér réttar og fullar efndir af hans hálfu. Þá taldi Hæstiréttur að ljóst væri að aðstöðumunur hefði verið á S hf. og P ehf. við lántökuna og að það stæði L hf. nær en P ehf. að bera áhættu af þeim mistökum sem hefðu leitt til þess að vextirnir hefðu verið vangreiddir. Að öllum þessum atriðum virtum gæti L hf. ekki krafið P ehf. um viðbótargreiðslur vegna þegar greiddra vaxta aftur í tímann. Lög nr. 151/2010 gætu ekki haggað þessari niðurstöðu, enda væri ekki með almennum lögum unnt að hrófla svo að íþyngjandi væri  með afturvirkum hætti við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslur skulda frá því sem gilti þegar til þeirra hefði verið stofnað og af þeim greitt, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012. Hæstiréttur féllst hins vegar ekki á fjárkröfu P ehf. þar sem ljóst væri að P ehf. hefði ekki að öllu samanlögðu ofgreitt af skuld sinni á því tímabili sem um ræddi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. janúar 2013. Hann krefst þess að viðurkennt verði að við endurútreikning lánssamnings nr. SBB019700 sé stefnda óheimilt að krefja hann um frekari greiðslur en þegar hafi verið inntar af hendi vegna gjalddaga frá og með 1. mars 2007 til og með 1. júní 2010. Þá krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 908.711 krónur með vöxtum samkvæmt „4. gr., sbr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu“ af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. mars 2009 til 27. júní 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 22. júní 2011 gegn SP-Fjármögnun hf. Félagið tók til varna með greinargerð, sem lögð var fram í héraði 4. október 2011, og var í hinum áfrýjaða dómi leyst úr kröfum áfrýjanda á hendur því. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð auglýsing frá Fjármálaeftirlitinu, þar sem fram kemur að það hafi 8. júní 2011 veitt samþykki sitt fyrir samruna Avant hf. og SP-Fjármögnunar hf. við stefnda og tæki samruninn gildi frá þeim degi. Þá hefur verið lagt fram vottorð úr fyrirtækjaskrá þar sem fram kemur að SP-Fjármögnun hf. hafi verið afskráð úr hlutafélagaskrá 21. nóvember 2011.

Í ljósi þess, sem að framan greinir, hefði áfrýjandi að réttu lagi átt að beina málsókn sinni frá öndverðu að stefnda, enda lá þá þegar fyrir að SP-Fjármögnun hf., sem áfrýjandi átti þau lögskipti við sem mál þetta varðar, hefði verið sameinað stefnda. Þótt svo hafi ekki verið gert og aðilarnir hafi heldur ekki fært málið í rétt horf undir rekstri þess fyrir héraðsdómi verður að gæta að því að samkvæmt sameiginlegri yfirlýsing áfrýjanda og stefnda var greint frá sameiningu SP-Fjármögnunar hf. og stefnda við munnlegan flutning málsins í héraði og kveða þeir fullt samkomulag vera með þeim um að stefndi sé réttur aðili að málinu. Að þessu virtu eru ekki alveg næg efni til að vísa málinu frá héraðsdómi af þessum sökum, enda verður að líta svo á að stefndi hafi í raun komið fram sem aðili að málinu frá öndverðu og hefur aðild að málinu nú verið komið í rétt horf fyrir Hæstarétti.

II

SP-Fjármögnun hf. og áfrýjandi gerðu 29. janúar 2007 með sér samning sem ber fyrirsögnina „Bílasamningur Kaupleiga“. Áfrýjandi var í samningnum nefndur leigutaki en SP-Fjármögnun hf. leigusali. „Leigumunur“ var tilgreindur bifreið af gerðinni Mercedes Benz M með skráningarnúmerið SZ-949 og var svonefnt samningsverð 4.547.959 krónur. Samkvæmt samningnum átti áfrýjandi að inna af hendi mánaðarlegar leigugreiðslur í 84 skipti, í fyrsta sinn 1. mars 2007, og samningstími þannig að standa til 1. febrúar 2014. Mánaðarleg leiga var 62.284 krónur að meðtöldu greiðslugjaldi og skyldi hún taka breytingum eftir gengi myntkörfu þar sem svissneskur franki og japanskt jen vógu hvort um sig 50%. Skuldbinding áfrýjanda átti að bera LIBOR-vexti auk fasts álags. Samningnum fylgdi greiðsluyfirlit þar sem tilgreind var fyrir hvern hinna 84 gjalddaga fjárhæð afborgunar, vaxta og eftirstöðvar skuldar. Þar sem um jafngreiðsluskuldbindingu eða svokallað annuitet var að ræða fór hlutfall vaxta af mánaðarlegri heildargreiðslu á hverjum gjalddaga lækkandi eftir því sem leið á samningstímann en hlutfall afborgunar hækkandi að sama skapi. Í október 2008 var gerð skilmálabreyting á skuldbindingunni þannig að aðeins skyldu greiddir vextir á fjórum gjalddögum frá og með 1. nóvember 2008 en samningstíminn lengdist sem því nam. Áfrýjandi stóð í skilum samkvæmt skilmálum samningsins til og með gjalddaga 1. júní 2010. Hafði hann þá greitt samkvæmt samningnum á 40 gjalddögum, en afborganir einungis á 36 þeirra vegna skilmálabreytingarinnar.

Með dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 var leyst úr lögmæti skuldbindinga í íslenskum krónum vegna svonefndra bílalána sem skyldu breytast eftir gengi íslenskrar krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Niðurstaðan varð sú að slík gengistrygging væri óheimil. Með dómi réttarins 16. september sama ár í máli nr. 471/2010 var til úrlausnar hvernig færi um vexti af slíkum skuldbindingum og var dæmt að í stað umsaminna vaxta skyldu þeir miðast við 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Um er að ræða vexti, sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum. Óumdeilt er í málinu að áðurnefndur samningur áfrýjanda við SP-Fjármögnun hf. hafi falið í sér lánsskuldbindingu hans í íslenskum krónum með þess háttar ólögmætri gengistryggingu.

Í kjölfar framangreindra dóma endurreiknaði SP-Fjármögnun hf. skuldbindingu áfrýjanda samkvæmt fyrrgreindum samningi og sendi honum yfirlit um það 31. janúar 2011. Útreikningurinn var miðaður við þá vexti Seðlabanka Íslands sem til er vitnað í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010, en þeir eru mun hærri en umsamdir vextir af hinni gengistryggðu fjárhæð. Þar sem um jafngreiðslulán var að ræða leiddi hærri vaxtaviðmiðun til þess að vægi milli afborgana og vaxta breyttist og voru vextir þannig hærra hlutfall af hverri greiðslu á fyrri hluta lánstímans en vera átti samkvæmt upphaflegu greiðsluyfirliti. Með þessum hætti var í yfirliti um endurútreikninginn reiknuð ný heildargreiðsla fyrir hvern gjalddaga lánsins, sem skipt var upp í afborgun og vexti. Fundinn var munur á þannig endurreiknaðri mánaðargreiðslu og því sem áfrýjandi raunverulega greiddi á hverjum gjalddaga lánsins og sá munur færður á svonefndan veltureikning áfrýjanda til skuldar fyrir þá mánuði, sem raungreiðslan var lægri en endurreiknuð greiðsla, og honum til tekna fyrir þá mánuði sem raungreiðslan var hærri. Af stöðu veltureikningsins á hverjum tíma reiknaði SP-fjármögnun hf. síðan vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt þessu var staða samningsins fyrir endurútreikninginn 6.216.695 krónur, höfuðstóll samkvæmt endurútreikningnum 2.992.208 krónur og staða veltureiknings neikvæð um 41.546 krónur. Áfrýjandi andmælti þessum útreikningi með bréfi 27. maí 2011. Hann höfðaði mál þetta 22. júní sama ár eins og að framan er rakið. Hluta af dómkröfum hans var vísað frá héraðsdómi með úrskurði 8. maí 2012 og er hann ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti.

III

Áfrýjandi krefst þess í fyrri lið kröfugerðar sinnar að viðurkennt verði að stefnda sé óheimilt við endurútreikning skuldbindingar samkvæmt framangreindum lánssamningi að krefja sig um frekari greiðslur en þegar hafa verið inntar af hendi vegna gjalddaga frá og með 1. mars 2007 til og með 1. júní 2010. Málsástæður áfrýjanda varðandi þennan þátt kröfugerðarinnar eru í grundvallaratriðum hinar sömu og komu til úrlausnar í dómum Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 og 18. október 2012 í máli nr. 464/2012.

Í þeim málum reyndi á hvort kröfuhafi gæti eftir almennum reglum kröfuréttar krafið skuldara um viðbótargreiðslur vegna mismunar á umsömdum vöxtum, sem hann hafi þegar greitt af láni í íslenskum krónum með ólögmætu ákvæði um gengisviðmiðun, og þeim vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Eins og rakið er í fyrrgreindum dómum er meginreglan sú að kröfuhafi, sem hefur fengið minna greitt en hann átti rétt til, á kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Frá meginreglunni eru þó undantekningar, meðal annars um að fullnaðarkvittun geti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að kröfuhafi glati frekari kröfu, en tilkalli hans um viðbótargreiðslu verður af þeim sökum þó einungis hafnað við sérstakar aðstæður. Þau atriði sem líta verður til við mat á því hvort svo standi á eru í fyrsta lagi hvort skuldari hafi verið í góðri trú, það er hafi hvorki vitað né mátt vita að greiðsla hans var ófullnægjandi þegar hann innti hana af hendi. Í öðru lagi hvort sá aðstöðumunur hafi verið á samningsaðilum að það réttlæti að hafna beri viðbótarkröfu. Í þriðja lagi hvorum aðilanum standi nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiða til þess að vangreitt hefur verið. Í því sambandi skiptir einkum máli hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hversu langur tími líði frá því að mistök komi fram þar til krafa er höfð uppi, hvort öðrum samningsaðila megi fremur kenna um að mistök hafi orðið, hvort samningssambandið sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert sé umfang viðbótarkröfu. Ekkert eitt þessara atriða getur ráðið úrslitum um það hvort kröfuhafi eigi rétt á viðbótargreiðslum, heldur ræður þar heildarmat á aðstæðum öllum, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari eru rökin til að víkja megi frá meginreglunni.

IV

Af gögnum málsins verður ráðið að fyrir hvern gjalddaga hafi SP-Fjármögnun hf. sent áfrýjanda greiðslutilkynningu þar sem fram kom meðal annars fjárhæð afborgunar og gjaldfallinna vaxta. Áfrýjandi greiddi með millifærslu í heimabanka og liggur því til staðfestingar meðal gagna málsins yfirlit vegna hverrar greiðslu. Verður þessum greiðsluhætti jafnað til þess að fyrir liggi fullnaðarkvittun vegna hverrar greiðslu. Aðilar samningsins gengu út frá því við hverja greiðslu að útreikningur kröfuhafans á fjárhæð afborgunar og vaxta tæki mið af því að ákvæði um gengistryggingu höfuðstólsins væru gild. Var áfrýjandi því í góðri trú um lögmæti skuldbindingarinnar og þar með að umræddar greiðslur fælu í sér réttar og fullar efndir af hans hálfu. Þá er ljóst að aðstöðumunur var með samningsaðilum þar sem SP-Fjármögnun hf. var fjármálafyrirtæki sem starfaði á lánamarkaði og bauð viðskiptavinum sínum ýmis kjör, þar með talin lán með gengistryggingu sem reyndust ólögmæt. Við mat á því hvorum standi nær að bera áhættu af þeim vaxtamun sem myndaðist við endurútreikning á skuldbindingu áfrýjanda verður að líta til þess að hann greiddi jafnan í samræmi við greiðslutilkynningar kröfuhafa og hafði eins og að framan var rakið 1. júní 2010 greitt á 40 gjalddögum lánsins. Var því komin festa á framkvæmd samningsins. Eins og atvikum var hér háttað verður ekki litið svo á að óeðlilegur dráttur hafi orðið á að kröfuhafinn hefði uppi viðbótarkröfu á hendur áfrýjanda. Sem fjármálafyrirtæki stóð það SP-Fjármögnun hf. nær að gæta að því að samningurinn við áfrýjanda væri í samræmi við heimildir laga nr. 38/2001. Fyrir fjármálafyrirtækið hefði ekki átt að verða flókið að gæta að lögmæti samningsákvæða, en það sama á ekki við um áfrýjanda. Um umfang viðbótarkröfunnar er til þess að líta að vegna þess eðlis jafngreiðslulána að hæð vaxta hefur áhrif á greiðsludreifingu afborgana verður ekki beitt sömu aðferð og gert var í fyrrgreindum dómum Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012 til að meta hver sú viðbótargreiðslu vaxta sé sem af endurútreikningi lánsins leiðir. Við það mat verður að bera saman annars vegar þá vexti, sem SP-Fjármögnun hf. krafði áfrýjanda um með endurútreikningi lánsins til 1. júní 2010, en þeir voru samtals 1.966.854 krónur, og hins vegar þá vexti sem áfrýjandi greiddi í raun á þeim 40 gjalddögum sem hann stóð í skilum, en þeir voru samtals 711.773 krónur. Munurinn á þessum fjárhæðum er 1.255.081 króna og er sú fjárhæð umtalsverð hvort sem mið er tekið af upphaflegri fjárhæð lánsins eða litið er til hennar sem hlutfalls af greiddum vöxtum. Þótt ekkert eitt framangreindra atriða geti ráðið úrslitum verður að líta svo á þegar þau eru öll virt í heild að stefndi geti ekki krafið áfrýjanda um viðbótargreiðslur vegna þegar greiddra vaxta aftur í tímann. Ákvæði laga nr. 151/2010, sem breyttu lögum nr. 38/2001, geta ekki haggað þessari niðurstöðu, enda er ekki með almennum lögum unnt að hrófla svo að íþyngjandi sé með afturvirkum hætti við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslu skulda frá því sem gilti þegar til þeirra var stofnað og af þeim greitt, sbr. fyrrnefnda dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012.

Í síðari lið dómkrafna áfrýjanda er þess krafist að stefnda verði gert að standa honum skil á mismun annars vegar á greiðslum, sem hann innti í raun af hendi, og hins vegar fjárhæðum, sem fram komu í endurútreikningi á skuldbindingu hans, vegna þeirra gjalddaga einna sem sá mismunur er áfrýjanda í hag. Um þetta verður á sama hátt og við úrlausn um fyrri hluta dómkrafna áfrýjanda að virða lögskipti hans við SP-Fjármögnun hf. á tímabilinu frá 1. mars 2007 til 1. júní 2010 sem eina heild. Af gögnum málsins er ljóst að áfrýjandi hefur ekki að öllu samanlögðu ofgreitt af skuld sinni á þessu tímabili. Þegar af þeirri ástæðu eru ekki skilyrði til að verða við þessum hluta kröfu hans.

Eftir þessum úrslitum málsins verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Viðurkennt er að við endurútreikning lánssamnings nr. SBB019700 sé stefnda, Landsbankanum hf., óheimilt að krefja áfrýjanda, Plastiðjuna ehf., um frekari greiðslur en þegar hafi verið inntar af hendi vegna gjalddaga frá og með 1. mars 2007 til og með 1. júní 2010.

Stefndi er sýkn af kröfu áfrýjanda um greiðslu á 908.711 krónum.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.