509/2004

X var gefið að sök að hafa vanrækt skyldur sínar sem löggiltur endurskoðandi með því að hafa eftir endurskoðun á ársreikningum Tryggingasjóðs lækna á nánar tilteknu árabili áritað þá án fyrirvara og með yfirlýsingu um að þeir gæfu glögga mynd af efnahag og breytingu á eign, án þess að hafa aflað fullnægjandi gagna til að byggja slíkt álit á og kannað nægilega fyrirliggjandi gögn. Hafi hann ekki hagað endurskoðun sinni í samræmi við góða endurskoðunarvenju eins og nánar var lýst í fjórum liðum ákærunnar. Í dómi Hæstaréttar var talið að til þess að rætt yrði um refsivert brot, sem stafi af vanrækslu um að gæta góðrar endurskoðunarvenju, væri ekki nægilegt að líta til þess eins, sem sá maður, sem sökum væri borinn, væri talinn hafa gert eða vanrækt að gera, heldur yrði að horfa til þess samhliða hvað sú góða venja hefði krafist af honum eða heimilað honum að láta ógert. Þetta yrði jafnframt að skoðast með tilliti til einstakra og nánar tiltekinna atriða varðandi rækslu starfa endurskoðanda, en ekki með heildstæðu mati á störfum yfir lengra tímabil. Talið var að mjög hafi skort á að rannsókn lögreglu hafi náð því markmiði, sem mælt er fyrir um í 67. gr. laga nr. 19/1991. Þá væri verknaðarlýsing í ákæru verulegum annmörkum háð, en X væri gefið þar meðal annars að sök að hafa á tilteknu árabili ekki gætt góðrar endurskoðunarvenju og brotið á þann hátt gegn tilgreindum lagaákvæðum með því að „hafa ekki kannað á fullnægjandi hátt gögn sem lágu að baki skuldabréfalistum sem fyrir hann voru lagðir á umræddu tímabili”. Væri þar ekkert frekar vikið að því um hvaða gögn gæti hér verið að ræða eða hvað hefði átt að mega finna í þeim, hversu oft þetta var talið hafa gerst og þá hvenær á níu ára tímabili, í hverju ætluð háttsemi X fólst nánar í hvert skipti og hvað skorti þá á að störf hans teldust fullnægjandi. Önnur atriði, sem tilgreind væru í upptalningu fjögurra liða í ákæru, væru þessu sama marki brennd. Vegna þessara annmarka væri ófært að fella efnisdóm á málið og yrði ekki komist hjá því að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. desember 2004 af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en til vara að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum ákveðin refsing og gert að sæta sviptingu réttinda sem löggiltur endurskoðandi.

Ákærði krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur.

I.

Samkvæmt gögnum málsins varð ákærði löggiltur endurskoðandi 1985 og vann sem slíkur til ársloka 1993, þegar hann hvarf til starfa á öðrum vettvangi. Á árinu 1986 tók hann að sér að endurskoða reikninga Tryggingasjóðs lækna og hélt því verki áfram til 2001, þótt hann hafi annars látið af störfum sem endurskoðandi. Ákærði endurskoðaði þannig síðast ársreikning tryggingasjóðsins fyrir árið 2000, sem hann áritaði 11. júní 2001.

Í byrjun maí 2002 beindi L-kk-nf H-kk-nf því til ríkislögreglustjóra að tekin yrðu til rannsóknar brot, sem hann hefði framið í starfi framkvæmdastjóra Tryggingasjóðs lækna, en því hafði hann gegnt frá árinu 1969 og annast rekstur sjóðsins sem verktaki. Kvaðst L-kk-nf, sem jafnframt var löggiltur endurskoðandi, hafa dregið sér fé, farið gáleysislega með fjármuni, brotið gegn lögum um bókhald og ársreikninga og blekkt stjórn sjóðsins og endurskoðanda, en þetta hafi hann einkum gert á árunum 1984 til 1994. Í skriflegri samantekt, sem L-kk-nf hafði gert í tengslum við þetta 30. apríl 2002, kom fram að honum væri ekki ljóst hversu mikið fé hann hafi dregið sér frá tryggingasjóðnum, þar sem bókhald hans væri í slíku horfi að ekki yrði komist að því nema með tímafrekri rannsókn. L-kk-nf kvaðst hafa endurgreitt sjóðnum samtals 27.100.000 krónur, sem hann teldi geta svarað til fjárdráttarins, en til þess hafi hann varið öllum eignum sínum. Varðandi brot á lögum um bókhald og ársreikninga sagði í samantektinni að ekki væri heil brú í bókhaldi sjóðsins. Daglegar færslur væru að vísu í lagi og afstemmingar bankareikninga, en allt væri löngu gengið úr skorðum varðandi reikningsskil, svo og tengsl sérstaks skuldabréfabókhalds og bókhalds séreignasjóðs við aðalbókhald, sem ekki hafi stemmt saman um árabil. Útreikningur vaxta í séreignasjóði hafi að litlu leyti stuðst við raunverulega afkomu tryggingasjóðsins, en þessu kvaðst L-kk-nf hafa hagað þannig til að ekki yrði kvartað undan henni. Af því leiddi að skuldabréfaeign tryggingasjóðsins væri stórlega ofmetin. Einnig var tekið fram í sambandi við þetta að daglegt bókhald hafi verið fært af starfsmönnum á skrifstofu L-kk-ef, en sjálfur hafi hann sinnt allri vinnu við uppgjör og gerð ársreikninga. Um fyrrnefndar blekkingar sagði meðal annars eftirfarandi í samantektinni: „Það, að þessi afglöp hafi getað staðið allan þennan tíma, án þess að upp kæmist, er fyrst og fremst vegna þess að stjórn sjóðsins og endurskoðandi hafa ranglega dregið þá ályktun að ég væri trausts þeirra verður.... Um núverandi endurskoðanda sjóðsins gildir það að ég tel að hann hafi, vegna gamallar vináttu við mig, áritað reikninga sjóðsins enda hefur hann alla tíð talið að ekkert væri athugavert við rekstur sjóðsins. Ég hef auk þess lagt fyrir hann fölsuð gögn, sem áttu að sýna að rétt væri að öllu staðið.“

L-kk-nf gaf skýrslu fyrir lögreglu vegna framangreinds 8. maí 2002. Þar ítrekaði hann það, sem áður sagði um að fjárdráttur hans frá Tryggingasjóði lækna hafi byrjað 1984, en hann taldi þetta jafnvel hafa staðið yfir fram á árið 1996. Hann hafi dregið sér fé með þrennu móti, í fyrsta lagi með því að taka það af bankareikningi og færa fjárhæðina í bókhaldi sem kaup á verðbréfum, í öðru lagi með því að greiða sjálfum sér fyrir vinnu umfram það, sem honum bar, og færa þær greiðslur á sama hátt í bókhaldi og í þriðja lagi með því að taka til sín tékka fyrir greiðslu á iðgjöldum til sjóðsins, en ráðstöfun á andvirði iðgjaldanna hafi hann fært í bókhaldi sem kaup á verðbréfum eða endurgreiðslur á iðgjöldum til sjóðfélaga, sem hafi þá ekki verið tengdar bókhaldi yfir séreignarsjóði þeirra. Varðandi blekkingar í garð ákærða og sjóðstjórnar var eftirfarandi meðal annars bókað eftir L-kk-þgf í lögregluskýrslunni: „Hann vill sérstaklega geta þess að hann hafi lagt fölsuð gögn fyrir endurskoðanda sjóðsins, X. X hafi lært til endurskoðanda hjá honum á sínum tíma og verið samstarfsmaður hans um nokkurra ára skeið auk þess sem persónuleg vinátta var til staðar. Samstarfi þeirra hafi verið þannig háttað að X hafi borið til hans fyllsta traust. L-kk-nf kveðst alltaf hafa verið nálægur þegar X hafi farið yfir bókhaldið, vitandi það sem löggiltur endurskoðandi, hvað það væri sem X myndi hugsanlega spyrja um. Hann hafi því haft þau gögn tilbúin sem til þurfti vegna endurskoðunarinnar.“

Af gögnum málsins verður ráðið að ríkislögreglustjóri hafi 22. október 2002 leitað eftir því að Grant Thornton endurskoðun ehf. kannaði meðferð fjármuna og bókhald Tryggingasjóðs lækna, en ætla verður eftir málflutningi fyrir Hæstarétti að þetta hafi verið gert í samvinnu við Fjármálaeftirlitið og tryggingasjóðinn, sem jafnframt hafi falið sömu endurskoðunarstofu að starfa fyrir sig. Með bréfi til ríkislögreglustjóra 4. febrúar 2003 skilaði endurskoðunarstofan skýrslu um rannsókn á bókhaldi sjóðsins vegna ætlaðs fjárdráttar L-kk-ef H-kk-ef, en rannsókn þessi tók að ósk lögreglu aðeins til áranna 1992 til 2002. Í skýrslunni var meðal annars greint frá því að umrædd ár hafi verið fært bókhald fyrir sjóðinn, en afstemmingum verið verulega áfátt. Í mörgum tilvikum hafi færslur ýmist ekki stuðst við fullnægjandi fylgiskjöl eða engin gögn verið þar að baki. Þá hafi skort tengingar og tengsl við undirkerfi í bókhaldi. Við undirbúning ársreiknings fyrir árið 2001 hafi komið í ljós óskýrður mismunur milli fjárhagsbókhalds og skuldabréfakerfis að fjárhæð 24.787.670 krónur. Þá hafi kröfur „í verulegri áhættu“ numið 34.154.668 krónum, en staðfestar eignir 10.956.000 krónum. Í bókhaldi hafi á móti þessu verið færðar inneignir sjóðfélaga í séreignarsjóði að fjárhæð 52.867.301 króna og vegna örorkusjóðs 17.031.037 krónur. Undirkerfi í bókhaldi, sem hafi átt að halda um séreignir sjóðfélaga, hafi á hinn bóginn sýnt samanlagðar skuldbindingar tryggingasjóðsins við þá að fjárhæð 124.928.738 krónur. Þótti ljóst að ekki væri unnt að byggja á því, sem fram kæmi í þessu undirkerfi. Tekið var fram í skýrslunni að í þessum fjárhæðum væri búið að taka tillit til endurgreiðslna frá L-kk-þgf. Heildarniðurstöður endurskoðunarstofunnar voru þær að á umræddu árabili hafi L-kk-nf dregið sér af tveimur tilgreindum bankareikningum tryggingasjóðsins samtals 75.874.755 krónur, af tilteknu skuldabréfi 1.192.367 krónur, með svokölluðum blekkingarfærslum í bókhaldi 759.730 krónur, með færslum í bókhaldi án fylgiskjala 581.586 krónur og af greiðslu iðgjalda fyrir sjóðfélaga 8.517.653 krónur, eða alls 86.926.091 krónu. Frá þeirri fjárhæð höfðu endurgreiðslur L-kk-ef ekki verið dregnar.

L-kk-nf H-kk-nf gaf skýrslur hjá lögreglu 5. og 6. febrúar 2003, þar sem honum var kynnt framangreind rannsóknarskýrsla og gefinn kostur á að gera athugasemdir og gefa skýringar. Að þeim fram komnum var niðurstaða rannsóknarskýrslunnar endurskoðuð þannig að heildarfjárhæðin, sem L-kk-nf var talinn hafa dregið sér, nam 75.330.552 krónum. Lýsti hann því yfir að hann samþykkti þessa niðurstöðu að öllu öðru leyti en því að hann gerði fyrirvara um einn tiltekinn lið. Ríkislögreglustjóri höfðaði mál á hendur L-kk-þgf með ákæru 6. febrúar 2004, en þar var honum gefið að sök að hafa dregið sér frá Tryggingasjóði lækna samtals 75.865.553 krónur, auk þess að hafa framið nánar tilgreind bókhaldsbrot. Fyrir dómi gekkst L-kk-nf við sakargiftum um fjárdrátt og jafnframt að verulegu leyti að því er varðar bókhaldsbrot. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júlí 2004 var L-kk-nf sakfelldur fyrir þau brot, sem hann gekkst við, og honum gert að sæta fangelsi í tvö ár og sex mánuði, auk þess sem hann var sviptur löggildingu sem endurskoðandi og dæmdur til að greiða Tryggingasjóði lækna 47.565.553 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum og kostnaði, svo og til að greiða sakarkostnað. Dómi þessum var ekki áfrýjað til Hæstaréttar.

if !supportEmptyParas endif

if !supportEmptyParas endif

II.

Samkvæmt gögnum málsins mun ríkislögreglustjóri í september 2003 hafa leitað til Á-kk-ef T-kk-ef löggilts endurskoðanda um aðstoð við undirbúning skýrslutöku af ákærða vegna málefna Tryggingasjóðs lækna. Tók lögregla síðan skýrslu í fyrsta sinn af ákærða 24. september 2003. Við upphaf skýrslutöku var honum tjáð að við rannsókn á ætluðum brotum L-kk-ef H-kk-ef hafi vaknað grunur um að ákærði kynni í störfum sínum sem löggiltur endurskoðandi Tryggingasjóðs lækna að hafa gerst sekur um brot gegn lögum nr. 18/1997 um endurskoðendur, lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, lögum nr. 144/1994 um ársreikninga og 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Í lögregluskýrslunni staðfesti ákærði að hann hafi áritað ársreikninga tryggingasjóðsins fyrir árin 1992 til og með 2000. Hann kvaðst í starfi sínu fyrir sjóðinn aldrei hafa orðið var við verulega galla á rekstri hans eða á atriðum varðandi innra eftirlit, innheimtu iðgjalda, tryggingu útlána eða meðferð fjármuna. Umfang starfsins hafi verið það sama á hverju ári og það beinst að því að staðfesta og bera saman gögn, sem hann hafi fengið til endurskoðunarinnar, en hann hafi gengið lengra en almennt gerðist við öflun gagna, þrátt fyrir að framkvæmdastjóri sjóðsins væri löggiltur endurskoðandi. Við endurskoðunina hafi hann fengið gögn úr bókhaldi, svo sem aðalbókarlista og hreyfingalista, sem L-kk-nf hafi lagt til. Kvaðst ákærði hafa borið þau saman við önnur gögn, meðal annars varðandi bankareikninga, en hann hafi engra gagna aflað sjálfur, heldur fengið þau öll hjá L-kk-þgf. Hann hafi staðreynt tilvist skuldabréfa í eigu sjóðsins, sem greint var frá í ársreikningum, með því að fara yfir aðalbókarlista og afstemmingu úr skuldabréfakerfi. Ekki hafi hann farið sérstaklega yfir tryggingar fyrir þessum skuldabréfum, en að vanskilum af þeim hafi hann gætt með því að fara yfir lista úr skuldabréfakerfinu. Aðspurður um bókfærða eign sjóðsins í ríkistryggðum skuldabréfum samkvæmt ársreikningi 2000 sagðist ákærði ekki hafa farið yfir þetta atriði í þeim reikningi, en hann hafi gert úrtaksathugun á þessum eignum gegnum árin, meðal annars 1993 þegar honum hafi verið sýnd ljósrit af spariskírteinum ríkissjóðs, sem L-kk-nf hafi sagst varðveita í bankahólfi. Ákærði kvaðst aðspurður ekki hafa farið sérstaklega yfir lífeyrisgreiðslur, endurgreiðslur iðgjalda, réttindaflutning eða útborganir inneigna hjá sjóðnum, en þeir hlutir hafi verið í höndum L-kk-ef. Hafi ákærði ekki borið upplýsingar um þetta í bókhaldi saman við það, sem fram kæmi í ársreikningum. Þá sagðist hann ekki hafa farið sérstaklega yfir inneign sjóðfélaga hjá tryggingasjóðnum, en um það hafi L-kk-nf séð, auk þess sem sjóðfélagar hafi árlega fengið yfirlit um inneign sína og ákærði aldrei fengið athugasemdir frá þeim. Við þessa skýrslugjöf var ákærða kynnt fyrrnefnd rannsóknarskýrsla Grant Thornton endurskoðunar ehf. og samantekt frá Á-kk-þgf T-kk-þgf, svo og hvað L-kk-nf hefði í meginatriðum borið fyrir lögreglu um fjárdrátt sinn. Þá afhenti ákærði lögreglu við þetta tækifæri vinnugögn, sem hann hafði undir höndum vegna endurskoðunarstarfs fyrir Tryggingasjóð lækna.

Að fenginni framangreindri skýrslu leitaði ríkislögreglustjóri álits Á-kk-ef T-kk-ef á framburði ákærða. Í minnisblaði 26. september 2003 lét Á-kk-nf uppi þá skoðun að margt benti til að ekki stæðist að ákærði hafi fylgt góðri endurskoðunarvenju í starfi sínu fyrir Tryggingasjóð lækna, en um þetta var nánar vísað til ýmislegs, sem fram hafði komið í skýrslu ákærða. Í lok minnisblaðsins benti Á-kk-nf á að tryggja mætti betur grundvöll málsins með því að leita álitsgerðar endurskoðendaráðs eða álitsnefndar Félags löggiltra endurskoðenda um hvort ákærði hafi í starfi sínu fylgt góðri endurskoðunarvenju. Einnig var vakin athygli á því að L-kk-nf H-kk-nf hafi borið að hann hafi lagt fölsuð skjöl fyrir ákærða, en ef það ætti að „rannsaka það sem má verða X til málsbóta jafnt hinu sem miður hefur farið, má segja að þeim mun meira af vel fölsuðum gögnum sem L-kk-nf hefur látið hann fá sem ætla mátti að væru frá utanaðkomandi aðilum, þeim mun betra fyrir X”.

Fyrir liggur að ríkislögreglustjóri fól Grant Thornton endurskoðun ehf. 20. október 2003 að fara yfir vinnugögnin, sem ákærði afhenti við skýrslugjöf 24. september sama ár, og bera þau saman við bókhald og önnur gögn varðandi Tryggingasjóð lækna. Í skýrslu endurskoðunarstofunnar um þetta 3. nóvember 2003 var talið upp án frekari skýringa eða athugasemda hver þessi vinnugögn væru nánar varðandi hvert ár, sem störf ákærða tóku til. Að þeirri talningu lokinni sagði eftirfarandi um niðurstöður athugunarinnar: „Í þeim vinnugögnum sem lögð hafa verið fram eru eingöngu staðfestingar um stöðu bankareikninga um áramót og útprentanir úr bókhaldi sjóðsins. Útprentanir úr bókhaldi sjóðsins á viðskiptareikningum, stöðulistum og útprentanir úr skuldabréfakerfi sjóðsins geta ekki talist staðfestingar einar sér. Upplýsingar um endurskoðun allra annarra þátta í starfsemi lífeyrissjóðsins vantar ... Framangreind gögn geta ekki talist nægilegur rökstuðningur fyrir áliti endurskoðandans og fyrirvaralausri áritun hans á ársreikninga lífeyrissjóðsins fyrir árin 1992-2000.”

Ákærði var kvaddur á ný til skýrslugjafar hjá lögreglu 27. nóvember 2003, þar sem honum var meðal annars kynnt framangreind skýrsla Grant Thornton endurskoðunar ehf. Kom fram að hann teldi rangt að hann hafi ekki aflað fullnægjandi gagna til stuðnings því áliti, sem hann hafi látið uppi í áritun á ársreikningum Tryggingasjóðs lækna, enda hafi hann gengið úr skugga um eignir sjóðsins, svo sem staðfest væri með gögnum í vinnuskjölum hans um skuldabréfaeign og bankareikninga, ásamt því að leggja ýmsar spurningar fyrir L-kk-þf H-kk-þf. Þótt skuldabréfalista hafi vantað fyrir einstök ár í vinnugögnum ákærða hafi hann allt að einu farið yfir þá, en ekki séð ástæðu til að taka afrit af þeim. Í lok skýrslunnar óskaði ákærði eftir því að rannsakað yrði frekar hvernig samræmi hafi verið milli skuldabréfakerfis tryggingasjóðsins og raunverulegrar skuldabréfaeignar hans þegar uppgjör fór fram, svo og hvort eitthvað í gögnum sjóðsins benti til að fyrirliggjandi skuldabréfalistar væru rangir eða falsaðir. Bar ríkislögreglustjóri þessi atriði undir Grant Thornton endurskoðun ehf. 28. nóvember 2003 og fékk þaðan skýrslu 8. desember sama ár, þar sem gefin voru svör um þau, þar á meðal að við nánari athugun hefði komið í ljós að samtölur í sumum skuldabréfalistum, sem voru í vinnugögnum ákærða,væru augljóslega rangar.

Í framhaldi af þeirri skýrslu, sem ákærði gaf fyrir lögreglu og síðast var getið, afhenti hann ríkislögreglustjóra tvær álitsgerðir J-kk-ef Þ. H-kk-ef endurskoðanda frá 16. desember 2003 og 3. febrúar 2004 um atriði, sem vörðuðu rannsókn málsins og fyrirliggjandi skýrslur Grant Thornton endurskoðunar ehf. Í tilefni af þessu leitaði ríkislögreglustjóri eftir því að endurskoðunarstofan gerði yfirlit um eignir Tryggingasjóðs lækna í árslok 2000 og bæri það saman við ársreikning fyrir sama ár miðað við upplýsingar í bókhaldi sjóðsins. Lét endurskoðunarstofan í té skýrslu um þetta 7. febrúar 2004 og komst að þeirri niðurstöðu að mismunur milli eigna, sem í reynd hafi verið fyrir hendi, og þeirra, sem greindi í ársreikningi 2000, hafi alls numið 55.968.681 krónu. Ríkislögreglustjóri leitaði einnig athugasemda Á-kk-ef T-kk-ef um atriði, sem fram komu í fyrrnefndum álitsgerðum, og gerði hann þær í minnisblaði 4. febrúar 2004. Skýrsla var síðan tekin af ákærða fyrir lögreglu 2. mars 2004. Þar ítrekaði hann fyrri athugasemdir um rannsókn málsins og fyrirliggjandi gögn. Lutu þær meðal annars að því að ekki hafi verið rannsakað á hvern hátt L-kk-nf H-kk-nf hafi blekkt ákærða. Í því sambandi benti hann sérstaklega á fimm atriði, nánar tiltekið fölsun afstemminga og skuldabréfalista, fölsun ljósrita spariskírteina ríkissjóðs, fölsun á tölvulistum skuldabréfa ársins 1998, færslu á tvöföldu bókhaldi og fölsun upplýsinga um vanskil í skuldabréfalistum. Verður ekki ráðið af gögnum málsins að þessar athugasemdir hafi leitt til frekari rannsóknar á málinu.

Ríkislögreglustjóri höfðaði mál þetta með ákæru 16. apríl 2004. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi var ákærða gefið þar að sök að hafa á árunum 1993 til 2001 vanrækt skyldur sínar sem löggiltur endurskoðandi með því að hafa eftir endurskoðun á ársreikningum Tryggingasjóðs lækna fyrir árin 1992 til 2000 áritað þá án fyrirvara og með yfirlýsingu um að þeir gæfu glögga mynd af efnahag og breytingu á eign, án þess að hafa aflað fullnægjandi gagna til að byggja slíkt álit á og kannað á fullnægjandi hátt fyrirliggjandi gögn. Hafi ákærði þannig ekki hagað endurskoðun sinni í samræmi við góða endurskoðunarvenju með því að hafa ekki í fyrsta lagi kannað á fullnægjandi hátt gögn að baki skuldabréfalistum, sem lagðir voru fyrr hann, þótt um 90% af eignum tryggingasjóðsins væru bundin í skuldabréfum, í öðru lagi aflað gagna um lífeyrisgreiðslur, endurgreiðslur, réttindaflutning og útborganir úr sjóðnum, í þriðja lagi aflað gagna um sundurliðaða inneign sjóðfélaga og borið þau saman við eign þeirra samkvæmt ársreikningi, og í fjórða lagi aflað að öðru leyti nægilegra gagna um eignastöðu og skuldbindingar sjóðsins til að geta endurskoðað ársreikningana í samræmi við reglur bankaeftirlitsins og síðar fjármálaeftirlitsins um endurskoðun lífeyrissjóða, en í ljós væri komið að raunvirði eigna tryggingasjóðsins í árslok 2000 hafi verið innan við 35% af verðmæti þeirra samkvæmt ársreikningi fyrir það ár. Ákærði hefur að öllu leyti neitað sök í málinu.

III.

Samkvæmt ákæru er ákærði sakaður í málinu um að hafa brotið á áðurgreindan hátt gegn 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, 63. gr. og 85. gr., sbr. 82. gr. laga nr. 144/1994, 2. mgr. 7. gr. og 8. gr., sbr. 20. gr. laga nr. 18/1997, og nánar tilteknum stjórnvaldsfyrirmælum um endurskoðun lífeyrissjóða, sbr. 42. gr. og 55. gr. laga nr. 129/1997. Að auki eru tilgreind í ákæru ákvæði eldri laga um hliðstæð efni, sem voru í gildi á fyrri stigum starfa ákærða sem endurskoðanda Tryggingasjóðs lækna. Eins og ráðið verður af áðursögðu er hér í meginatriðum um að ræða ætluð brot á sömu lögum og ákærða var greint frá að hann væri grunaður um að hafa brotið gegn þegar hann gaf í fyrsta sinn lögregluskýrslu vegna málsins 24. september 2003. Verður þannig að líta svo á að rannsókn gagnvart ákærða hafi frá öndverðu beinst að þeim meginatriðum, sem fram koma í ákæru.

Eins og þeirri háttsemi, sem ákærða er gefin að sök, er lýst í ákæru varða sakargiftir á hendur honum vanrækslu um að gæta í störfum fyrir Tryggingasjóð lækna góðrar endurskoðunarvenju og vinnubragða, sem um ræðir í 1. mgr. 63. gr. og 2. tölulið 85. gr. laga nr. 144/1994 og 2. mgr. 7. gr. og 8. gr. laga nr. 18/1997, sbr. 42. gr. laga nr. 129/1997, þannig að til refsingar leiði samkvæmt öðrum áðurnefndum lagaákvæðum. Refsinæmi slíkrar vanrækslu, eins og henni er lýst í tilvitnuðum ákvæðum, er ekki háð því að hún hafi leitt til tjóns. Getur því ekki talist annmarki á rannsókn þessa máls eða saksókn að ekki hafi verið kannað af nákvæmni á hvaða hátt og að hvaða marki röng reikningsskil kunni að hafa stafað af ætlaðri vanrækslu ákærða eða það verið tíundað í ákæru, þótt það hefði áhrif við mat á refsinæmi vanrækslunnar og heimfærslu brots til refsiákvæða ef sök teldist sönnuð. Þetta breytir því á hinn bóginn ekki að til þess að rætt verði um refsivert brot, sem stafi af vanrækslu um að gæta góðrar endurskoðunarvenju, er ekki nægilegt að líta til þess eins, sem sá maður, sem sökum er borinn, er talinn hafa gert eða vanrækt að gera, heldur verður og að horfa til þess samhliða hvað sú góða venja hefði krafist af honum að gera eða heimilað honum að láta ógert. Verður þetta jafnframt að skoðast með tilliti til einstakra og nánar tiltekinna atriða varðandi rækslu starfa endurskoðanda, en ekki með heildstæðu mati á störfum yfir lengra tímabil.

Hér að framan er getið athugana og niðurstöðu þeirra kunnáttumanna, sem ríkislögreglustjóri leitaði til um aðstoð við rannsókn málsins, sbr. 1. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Í áðurnefndri skýrslu Grant Thornton endurskoðunar ehf. 3. nóvember 2003 voru í einu lagi færð stuttorð rök fyrir því að vinnugögn, sem ákærði hafði látið af hendi, gætu ekki talist nægilegur rökstuðningur fyrir áliti hans sem endurskoðanda og fyrirvaralausri áritun hans á ársreikninga Tryggingasjóðs lækna fyrir árin 1992 til 2000. Í minnisblaði Á-kk-ef T-kk-ef löggilts endurskoðanda frá 26. september 2003 var sem áður segir komist að þeirri niðurstöðu að margt benti til að ákærði hafi ekki fylgt góðri endurskoðunarvenju í starfi sínu fyrir tryggingasjóðinn, en þetta álit var reist á nánar tilgreindum atriðum, sem getið var í minnisblaðinu og fram komu í lögregluskýrslu ákærða 24. sama mánaðar. Þessar álitsgerðir kunnáttumanna beindust aðeins að litlu leyti að ætlaðri vanrækslu ákærða varðandi endurskoðun á nákvæmlega tilgreindum þáttum reikningsskila í nánar tilteknum ársreikningum, heldur fjölluðu þær að mestu með almennum orðum um fjölda atriða í senn á löngu árabili. Þá var þar að engu teljandi leyti brugðið ljósi á það hvernig endurskoðandi hefði nánar átt að bera sig að í starfi við sömu atriði ef gætt væri góðrar endurskoðunarvenju. Önnur gögn, sem liggja fyrir í málinu, ráða ekki bót á því, sem hér um ræðir. Auk þessa verður að gæta að því að allt frá upphafi lögreglurannsóknar á ætluðum brotum L-kk-ef H-kk-ef hefur legið fyrir frá hans hendi að hann hafi blekkt ákærða skipulega í sambandi við endurskoðun ársreikninga tryggingasjóðsins. Þrátt fyrir fyrrnefndar ábendingar Á-kk-ef T-kk-ef og ítrekaðar óskir ákærða lét lögregla undir höfuð leggjast að kanna þetta frekar ef frá er talið að seint og um síðir var leitað eftir því að Grant Thornton endurskoðun ehf. athugaði hvort fölsuð gögn væri að finna í vinnugögnum ákærða og var staðfest að svo hafi verið. Ófært er að leggja mat á það hvort ákærði hafi gætt góðrar endurskoðunarvenju í störfum fyrir tryggingasjóðinn án þess að fyrir liggi hvort verk hans kunni í einhverjum atriðum að hafa tekið mið af rangfærðum gögnum, sem honum verði ekki metið til lasts að hafa ekki tortryggt. Eins og lögregla hagaði hér rannsókn skorti þannig mjög á að hún hafi náð því markmiði, sem mælt er fyrir um í 67. gr. laga nr. 19/1991.

Auk þess, sem að framan greinir, er til þess að líta að verknaðarlýsing í ákæru er verulegum annmörkum háð. Þannig er ákærða gefið þar meðal annars að sök að hafa á árunum 1993 til 2001 ekki gætt góðrar endurskoðunarvenju og brotið á þann hátt gegn tilgreindum lagaákvæðum með því að „hafa ekki kannað á fullnægjandi hátt gögn sem lágu að baki skuldabréfalistum sem fyrir hann voru lagðir á umræddu tímabili”. Er þar ekkert frekar vikið að því um hvaða gögn gæti hér verið að ræða eða hvað hefði átt að mega finna í þeim, hversu oft þetta var talið hafa gerst og þá hvenær á níu ára tímabili, í hverju ætluð háttsemi ákærða fólst nánar í hvert skipti og hvað skorti þá á að störf hans teldust fullnægjandi. Önnur atriði, sem tilgreind eru í upptalningu fjögurra liða í ákæru, eru þessu sama marki brennd. Vegna þessara annmarka er ófært að fella efnisdóm á málið.

Vegna alls þessa verður ekki komist hjá því að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Verður allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti lagður á ríkissjóð, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærða, X, í héraði, J-kk-ef S-kk-ef G-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur, og K-kk-ef B-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 850.000 krónur, og málsvarnarlaun síðarnefnda hæstaréttarlögmannsins sem skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, 400.000 krónur.

if !supportEmptyParas endif

if !supportEmptyParas endif