70/2017

H höfðaði mál á hendur V hf. og Í ehf. til heimtu skaðabóta fyrir varanlega örorku vegna afleiðinga umferðarslyss sem hann varð fyrir árið 2011. Laut deila aðila að því hvort árslaun H samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skyldu við útreikning skaðabóta ákvörðuð á grundvelli meginreglu 1. mgr., sbr. 3. mgr., greinarinnar, og þannig miðuð við lágmarkslaun, eða hvort beita ætti undantekningarreglu 2. mgr. og miða árslaun H við meðaltekjur verkafólks. Í dómi Hæstaréttar kom fram að H hefði sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðum 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga væri fullnægt til þess að ákveða árslaun sérstaklega. Þau skilyrði væru í meginatriðum tvenns konar. Annars vegar að óvenjulegar aðstæður hefðu verið fyrir hendi hjá H að því er atvinnuþátttöku eða atvinnutekjur varðaði, eða hvort tveggja. Hins vegar að ætla mætti að annar mælikvarði væri réttari á líklegar framtíðartekjur hans. Var talið að atvinnuþátttaka H fyrir slysið og eftir að óvinnufærni hans lauk og launatekjur hans, að því leyti sem upplýst var um þær í málinu, renndu ekki stoðum undir að meðallaun verkafólks væru réttari mælikvarði á framtíðartekjur H en lágmarkslaun þau, sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og leiddu af meginreglu 1. mgr. greinarinnar. Væru því ekki uppfyllt bæði skilyrði, sem þyrfti til að beita undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. laganna. Voru V hf. og Í ehf. því sýknaðir af kröfu H.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf dómstjóri.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 31. janúar 2017. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

I

Ágreiningsefni málsins hér fyrir dómi lúta að uppgjöri skaðabóta fyrir varanlega örorku stefnda, vegna afleiðinga umferðarslyss sem hann varð fyrir 7. september 2011. Einungis er deilt um hvort árslaun stefnda samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skuli við útreikning skaðabóta ákvörðuð á grundvelli meginreglu 1. mgr., sbr. hér 3. mgr., greinarinnar, eða hvort beita skuli undantekningarreglu 2. mgr. á þann hátt sem felst í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Beiting meginreglunnar felur í sér að miða beri árslaun stefnda við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr., en hann hefur fengið uppgjör skaðabóta vegna slyssins á þeim grundvelli. Niðurstaða héraðsdóms felur í sér að við uppgjör bóta til hans fyrir varanlega örorku vegna slyssins skuli árslaun ákvörðuð samkvæmt 2. mgr. 7. gr. og talin vera jöfn meðaltekjum verkafólks.

Stefndi er fæddur á árinu 1984. Að loknu grunnskólanámi var hann samkvæmt gögnum málsins við nám í húsasmíði við Fjölbrautaskólann í Breiðholti, en lauk því námi ekki. Hann hóf atvinnuþátttöku í litlum mæli á árinu 2000 og hafði einnig launatekjur á síðari hluta ársins 2001. Hann hafði einnig launatekjur á árunum 2002 og 2003, sem námu bæði árin tæpum þriðjungi af meðaltekjum verkafólks og tæplega helmingi af lágmarkslaunum samkvæmt 3. mgr. 7. gr. eins og þau voru á þeim árum. Á árinu 2004, þegar stefndi var 20 ára, hafði hann ekki launatekjur í janúar og hluta febrúar, en fékk þær aðra mánuði ársins. Samtals námu laun hans það ár rúmlega helmingi af meðallaunum verkafólks og voru nokkru hærri en lágmarkslaun. Stefndi var í launuðum störfum allt árið 2005 og voru launatekjur hans það ár hærri en meðallaun verkafólks og um tvöfalt hærri en lágmarkslaun. Hið sama á við að öllu leyti um árið 2007. Á árinu 2006 var stefndi samkvæmt gögnum málsins ekki í launuðum störfum síðustu fjóra mánuði ársins. Heildarlaun hans það ár voru um þriðjungi lægri en meðallaun verkafólks, en hærri en lágmarkslaun. Samkvæmt staðgreiðsluskrá ríkisskattstjóra vann stefndi einungis launuð störf á fyrri hluta árs 2008 og námu heildarlaun hans fyrir þá vinnu um helmingi af meðallaunum verkafólks það árið, en voru þó ívið hærri en lágmarkslaun. Stefndi þáði atvinnuleysisbætur frá árslokum 2008 og allt árið 2009, 2010 og 2011, en hann varð sem fyrr segir fyrir slysi því sem ágreiningur málsaðila reis af 7. september 2011. Tímabundinni óvinnufærni hans vegna afleiðinga slyssins lauk samkvæmt mati dómkvaddra manna 7. janúar 2012. Hann þáði atvinnuleysisbætur allt árið 2012 og um mitt það ár jafnframt styrk frá velferðarsviði Reykjavíkur. Hann þáði greiðslur þaðan allt árið 2013 og 2014, en hóf aftur störf á vinnumarkaði í ársbyrjun 2015. Heildarárslaun hans fyrir það ár voru verulega lægri en meðallaun verkafólks, en um 30% hærri en lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.

II

Við ákvörðun árslauna samkvæmt meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga ber að leggja til grundvallar meðalatvinnutekjur stefnda að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til batahvarfa. Samkvæmt þessu átti að nota sem grundvöll við ákvörðun árslauna stefnda atvinnutekjur hans árin 2008, 2009 og 2010. Á þessu tímabili aflaði stefndi einungis launatekna, svo sannað sé, á fyrri hluta árs 2008. Þessi grundvöllur er því ekki tækur þar sem lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laganna leiða til hærri árslauna.

Stefndi hefur sönnunarbyrði fyrir því að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga til þess að ákveða árslaun sérstaklega. Þau skilyrði eru í meginatriðum tvenns konar. Annars vegar að óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendi hjá stefnda að því er atvinnuþátttöku eða atvinnutekjur varðar eða hvort tveggja. Hins vegar að ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans. Í hinum áfrýjaða dómi er skilmerkilega gerð grein fyrir því að stefndi hafi lokið hluta náms í húsasmíði og aflað sér ýmissa réttinda sem kunni að nýtast honum í starfi í framtíðinni og líklega veita honum færi á hærri tekjum en ella. Þar er jafnframt gerð grein fyrir því að stefndi hafi fyrst og fremst unnið við húsasmíði. Verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að þau efnahagsáföll sem urðu haustið 2008 og atvinnuleysi einkum í byggingariðnaði í kjölfar þeirra hafi leitt til sérstakra aðstæðna á vinnumarkaði ekki síst árin 2009 og 2010. Voru því óvenjulegar aðstæður fyrir hendi í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Við mat á því hvort skilyrðinu um að önnur laun en lágmarkslaun séu réttari mælikvarði á líklegar framtíðartekjur stefnda verður fyrst og fremst að líta til atvinnuþátttöku hans og launatekna fram á mitt ár 2008. Jafnframt verður í ljósi takmarkaðra varanlegra afleiðinga slyssins fyrir stefnda, en varanleg örorka hans var metin 10% og varanlegur miski 8 stig, einnig að taka tillit til atvinnuþátttöku hans og launatekna eftir slysið 7. september 2011. Eins og rakið hefur verið voru launatekjur stefnda hærri en meðallaun verkafólks á árunum 2005 og 2007, en verulega lægri 2004, 2006 og 2008. Það leiddi ekki síst af stopulli atvinnuþátttöku hans. Eftir slysið vann hann, samkvæmt því sem leggja verður til grundvallar í málinu, ekkert frá því að tímabili óvinnufærni lauk 7. janúar 2012 og þar til í byrjun janúar 2015 eða um þriggja ára skeið. Hann var á vinnumarkaði árið 2015 og fyrstu þrjá mánuði ársins 2016, en gögn um atvinnuþátttöku hans eftir það hafa ekki verið lögð fram í málinu. Samanlagðar launatekjur stefnda árið 2015 voru mun hærri en lágmarkslaun en verulega lægri en meðallaun verkafólks. Atvinnuþátttaka stefnda fyrir slysið og eftir 7. janúar 2012 og launatekjur hans, að því leyti sem upplýst er um þær í málinu, renna ekki stoðum undir að meðallaun verkafólks séu réttari mælikvarði á framtíðartekjur hans en lágmarkslaun þau, sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og leiða af meginreglunni í 1. mgr. greinarinnar. Eru því ekki uppfyllt bæði skilyrði, sem þarf til að beita undantekningareglu 2. mgr. 7. gr. laganna.

Samkvæmt öllu framansögðu verða áfrýjendur sýknaðir af kröfu stefnda.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest.

Um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Hæstarétti fer sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjendur, Vátryggingafélag Íslands hf. og Íllgil ehf., eru sýknuð af kröfu stefnda, H-kk-ef Ó-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað þar fyrir dómi er staðfest.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, O-kk-ef E-kk-ef, 700.000 krónur.