134/2004

Með dómi héraðsdóms í júní 2002 var A sýknaður af ákæru um brot gegn lögum um eftirlit með útlendingum. A krafðist skaðabóta fyrir að hafa með gæsluvarðhaldi og farbanni vegna rannsóknar málsins verið sviptur frelsi að ósekju. Þegar A var handtekinn höfðu fundist í vörslum hans m.a. tvö slóvensk vegabréf og tvö ökuskírteini, með nöfnum rétthafa alls ótengdra honum, sem hann gaf fjarstæðukenndar skýringar á. Þegar farbanns yfir A var krafist lá orðið fyrir að skilríkin væru fölsuð og að fólkið, albönsk hjón, sem myndir voru þar af, var hér á landi og hafði beðið skilríkjanna. Í dómi í refsimálinu var A sýknaður með vísan til síðbúinna breytinga á framburði hjónanna, um að þau hafi vegna áritana í albönskum vegabréfum sínum ekki þurft á hinum fölsuðu slóvensku vegabréfum að halda til að dveljast hér á landi, svo sem A hafði verið gefið að sök að hafa ætlað að hjálpa þeim að gera. Var talið ótvírætt að A hafi stuðlað sjálfur að því að nauðsyn þótti bera til þeirrar skerðingar á frelsi hans sem um ræddi í málinu. Var ríkið sýknað af kröfu A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. apríl 2004. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 2.303.100 krónur en til vara aðra lægri fjárhæð með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. maí 2002 til 15. desember sama ár og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I.

Samkvæmt gögnum málsins komu hingað til lands 30. apríl 2002 með flugi frá Amsterdam átta manns frá Albaníu, sem farpöntun hafði verið gerð fyrir í einu lagi, og munu þau síðan hafa dvalist í tveimur herbergjum á gistiheimili í Reykjavík. Meðal þeirra var maður að nafni S-x-x N-x-x, svo og hjónin A-x-x L-x-x og V-x-x L-x-x ásamt tveimur börnum þeirra fæddum 1995 og 1999. Samferðarmenn þeirra, þrjú að tölu, héldu til Bandaríkjanna með flugi 2. maí 2002. Voru tvö þeirra stöðvuð nokkru síðar við eftirlit á landamærum Bandaríkjanna og Kanada, þar sem þau höfðu framvísað fölsuðum vegabréfum frá Slóveníu, en þau munu einnig hafa haft meðferðis sín eigin vegabréf frá Albaníu. Um þann þriðja liggur ekkert frekar fyrir í málinu. Hinn 6. maí 2002 var pantað flugfar héðan til Bandaríkjanna 10. sama mánaðar fyrir hjón að nafni R-x-x B-x-x og B-x-x B-x-x ásamt tveimur nafngreindum börnum þeirra. Fram er komið að áðurnefndur S-x-x N-x-x hafi gert þessa farpöntun með aðstoð albansks manns að nafni A-x-x S-x-x, sem búsettur var hér á landi.

Áfrýjandi kom til landsins með flugi frá Amsterdam 8. maí 2002. Starfsmenn tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelli leituðu í farangri hans og fundu þar tvö slóvensk vegabréf, sem gefin voru út á nöfn R-x-x B-x-x og B-x-x B-x-x, en í þeim báðum voru jafnframt nöfn fjögurra barna ásamt ljósmyndum af þeim. Einnig voru í farangrinum tvö slóvensk ökuskírteini með sömu nöfnum, ljósrit af síðu úr albönsku vegabréfi og miði, sem á var ritað íslenskt farsímanúmer, svo og fatnaður fyrir konu og börn, en með honum var handritað bréf á albönsku. Aðspurður af tollvörðum kvaðst áfrýjandi ætla að dveljast á landinu í 4 daga sem ferðamaður og sagðist engan þekkja hér. Hann kvað eigendur vegabréfanna hafa fengið far í bifreið hans í Albaníu og gleymt þeim þar, en fyrrnefnt ljósrit væri úr vegabréfi frænda hans. Sagðist hann ekkert vita um farsímanúmerið, sem skráð væri á miða í farangri hans. Fatnaðinn fyrir konu og börn hafi hann ætlað að taka með sér til Albaníu og nota til gjafa. Áfrýjandi var handtekinn af lögreglu að þessu fram komnu.

Við lögreglurannsókn, sem fór í hönd í framhaldi af framangreindu, var leitt í ljós að vegabréfunum, sem fundust í farangri áfrýjanda, hafi verið stolið í Slóveníu 3. eða 4. maí 2002 og lögreglu þar verið tilkynnt um það. Skipt hafi verið um ljósmyndir af rétthöfum vegabréfanna og bætt við myndum af tveimur börnum ásamt nöfnum þeirra, en myndir af tveimur öðrum börnum hafi verið látnar þar óhreyfðar. Ökuskírteinunum, sem áfrýjandi var með, hafi verið stolið óútfylltum, færðar í þau upplýsingar um rétthafa og falsaðar þar stimplanir. Reyndust ljósmyndir, sem settar voru í vegabréfin og ökuskírteinin, vera af A-x-x L-x-x og V-x-x L-x-x, auk þess sem myndir af tveimur börnum þeirra höfðu verið settar í vegabréfin. Þau hjónin gáfu sig fram við lögreglu 10. maí 2002 og sóttu um hæli hér á landi. Í skýrslum þeirra kom fram að þau hafi fengið vegabréfsáritun í Albaníu til að koma inn á Schengensvæðið með heimild til dvalar þar í 3 mánuði. Þau hafi farið frá heimalandi sínu til Grikklands 15. apríl 2002 og lagt svo leið sína hingað til þess að leita atvinnu og setjast hér að, en ekki til þess eins að eiga hér viðkomu. Hafi þau póstsent vegabréf sín tilbaka til Albaníu, þar sem þau hafi talið vegabréfin ekkert mundu nýtast sér, en vegabréfum barna sinna hafi þau þó haldið eftir. Fyrir milligöngu föður V-kk-ef hafi þau átt að fá send hingað slóvensk vegabréf ásamt fatnaði með manni, sem þau kváðust ekki vita hver væri en höfðu þó lýsingu á. Kvaðst A-x-x hafa farið einn síns liðs til flugstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli 8. maí 2002 til að hitta þennan mann, en sá hafi ekki gefið sig fram. Kannaðist V-x-x við að fyrrnefnt bréf, sem fannst í farangri áfrýjanda, væri ritað af móður hennar. Þau neituðu því að ætlun þeirra hafi verið að ferðast héðan til Bandaríkjanna og könnuðust ekki við að far hafi verið pantað þangað fyrir þau. Fyrrnefndur A-x-x S-x-x kvaðst í lögregluskýrslu hafa hitt S-x-x N-x-x á veitingastað í Reykjavík í byrjun maí 2002, en þeir hafi ekki þekkst áður. Sagðist hann hafa aðstoðað S-x-x við áðurgreinda farpöntun 6. maí 2002 og jafnframt ekið bifreið, sem S-x-x tók á leigu, til Keflavíkurflugvallar 8. sama mánaðar, en auk þeirra tveggja hafi albönsk hjón ásamt tveimur börnum verið með í för. Af ljósmyndum kannaðist hann við að um hafi verið að ræða A-x-x L-x-x, V-x-x L-x-x og börn þeirra. Hafi ætlunin verið að sækja mann í flugstöðina, en sá hafi ekki komið og þau snúið þá aftur til Reykjavíkur. Farsímanúmerið, sem fannst í farangri áfrýjanda, reyndist ekki vera skráð. A-x-x S-x-x tjáði lögreglu að þetta gæti verið símanúmer S-x-x N-x-x, en samkvæmt upplýsingum, sem aflað var hjá símafyrirtæki, höfðu símtöl farið milli þess og farsíma þess fyrrnefnda á tímabilinu 4. til 8. maí 2002 og einnig milli þess og farsíma áfrýjanda frá 3. til 7. sama mánaðar. Kannaðist áfrýjandi ekki við slík símtöl fyrir lögreglu. Í lögregluskýrslu taldi A-x-x L-x-x að ljósmynd af manni á ljósriti úr vegabréfi, sem fannst í farangri áfrýjanda, gæti verið af S-x-x N-x-x. Fyrir liggur að sá síðastnefndi keypti 10. maí 2002 farmiða með flugi frá landinu til Amsterdam, sem hann nýtti sér daginn eftir. Náðist ekki til hans við þessa lögreglurannsókn.

Samkvæmt kröfu sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli var áfrýjanda gert með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 10. maí 2002 að sæta gæsluvarðhaldi til 14. sama mánaðar. Að því liðnu var áfrýjanda með dómsúrskurði bönnuð för úr landi, fyrst til 28. maí 2002 og síðan til 28. júní sama ár. Hann gaf skýrslur fyrir dómi þegar krafa um gæsluvarðhald var tekin fyrir, svo og þegar krafist var farbanns yfir honum í fyrra skiptið. Þá gaf hann skýrslur fyrir lögreglu 9., 13. og 17. maí 2002. Í meginatriðum voru skýringar hans í samræmi við það, sem hann greindi frá í öndverðu og áður var getið. Að lokinni lögreglurannsókn gaf sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli út ákæru á hendur áfrýjanda 29. maí 2002, þar sem honum var gefið að sök að hafa brotið gegn 5. tölulið 2. mgr., sbr. 4. mgr. 17. gr., sbr. 1. mgr. 17. gr. þágildandi laga nr. 45/1965 um eftirlit með útlendingum, eins og þeim var breytt með 8. gr. laga nr. 25/2000, með því að hafa við komu til landsins 8. sama mánaðar haft meðferðis áðurgreind fölsuð vegabréf í því skyni að hjálpa A-x-x L-x-x, V-x-x L-x-x og tveimur börnum þeirra að dveljast ólöglega hér á landi, en þau væru hér án löglegra ferðaskilríkja og dvalarheimilda á Schengensvæðinu. Málið var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjaness 31. maí 2002 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 12. júní sama ár, þar sem meðal annarra gáfu skýrslur áfrýjandi, A-x-x L-x-x og V-x-x L-x-x. Áður en dómur var kveðinn upp í málinu mættu tvö þau síðastnefndu aftur fyrir dóm. Kom þá fram að þau höfðu fallið frá beiðni sinni um hæli hér á landi og jafnframt að þau hafi haft albönsk vegabréf sín undir höndum allt frá komu til landsins. Hafi þau af þessum sökum haft heimild vegna áritunar í þeim vegabréfum til dvalar hér á landi, sem þau hafi þó ekki ætlað sér nema um skamman tíma, því að ráðgert hafi verið að þau myndu nota fölsuðu slóvensku vegabréfin til að komast héðan til Bandaríkjanna, enda hafi Slóvenar ekki þurft vegabréfsáritun þangað. Dómur var kveðinn upp í málinu 21. júní 2002. Var þar vísað til þess að komið hafi fram að A-x-x L-x-x og V-x-x L-x-x hafi vegna áritana í albönsku vegabréfunum sínum ekki þurft á fölsuðu slóvensku vegabréfunum að halda til að dveljast hér á landi, svo sem áfrýjanda hafi verið gefið að sök að hafa ætlað að hjálpa þeim að gera. Var hann því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Dóminum var ekki áfrýjað.

II.

Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um skaðabætur fyrir það að hann hafi með gæsluvarðhaldi og banni við för úr landi, sem staðið hafi samfleytt sem að framan greinir, verið sviptur frelsi að ósekju.

Þegar áfrýjandi var handtekinn höfðu fundist í vörslum hans tvö vegabréf og tvö ökuskírteini, sem báru nöfn rétthafa alls ótengdra honum. Hafði einnig fundist í farangri hans miði með íslensku símanúmeri, svo og fatnaður fyrir aðra en hann sjálfan. Á öllu þessu gaf hann fjarstæðukenndar skýringar, sem hlutu enn frekar að fella á hann grun um ólögmæta háttsemi. Þegar fjallað var fyrir dómi um kröfu um að áfrýjandi sætti gæsluvarðhaldi kom fram að tæknileg rannsókn lögreglu á vegabréfunum benti eindregið til þess að skipt hafi verið þar um ljósmyndir af rétthöfunum og bætt við myndum af börnum og nöfnum þeirra. Hafði lögregla einnig fengið upplýsingar frá Slóveníu um að tilkynnt hafi verið um hvarf þessara vegabréfa, en formleg staðfesting á því hafði þó ekki borist. Gegn þessu hélt áfrýjandi fast við frásögn sína um hvernig vegabréfin komust í hendur hans og bar að auki fram langsótta skýringu á ástæðu þess að hann hafi haft þau meðferðis í stutta skemmtiferð hingað til lands. Þegar krafist var banns við för áfrýjanda úr landi 14. maí 2002 lá orðið fyrir að vegabréfin og ökuskírteinin væru fölsuð og að fólkið, sem myndir voru þar af, var hér á landi og hafði beðið þessara skilríkja úr hendi sendiboða, en fyrir það hefði verið pantað flugfar til Bandaríkjanna. Einnig hafði verið staðfest að fatnaður fyrir konu og börn í farangri áfrýjanda var ætlaður þessu fólki. Þrátt fyrir allt þetta hélt áfrýjandi enn fast við þær bersýnilegu rangfærslur, sem fólust í skýringum hans, og hafði þar engu breytt þegar skerðing á frelsi hans gekk um garð.

Þegar ákæra var gefin út á hendur áfrýjanda 29. maí 2002 lá ekki annað fyrir en að A-x-x L-x-x og V-x-x L-x-x, sem þá höfðu sótt um hæli hér á landi, hefðu látið frá sér fara vegabréf sín, sem nauðsynleg voru til löglegrar dvalar, áður en áfrýjandi kom hingað. Því til samræmis var hann borinn þar sökum um að hafa með háttsemi sinni ætlað að hjálpa þessum útlendingum til að eiga ólöglega dvöl hér á landi. Slíkt athæfi, ef sannað yrði, varðaði fangelsi allt að sex mánuðum, sbr. 1. mgr. 17. gr. þágildandi laga nr. 45/1965. Fer af þessum sökum fjarri, sem áfrýjandi hefur borið við í máli þessu, að engin refsing hafi legið við þeirri háttsemi, sem honum var gefin að sök, enda stafaði sýkna hans í refsimálinu af síðbúnum breytingum á framburði áðurnefndra hjóna, sem fyrst komu fram eftir að það hafði verið dómtekið fyrra sinni.

Að virtu öllu framangreindu er ótvírætt að áfrýjandi stuðlaði sjálfur með framferði sínu að því að nauðsyn þótti bera til þeirrar skerðingar á frelsi hans, sem um ræðir í málinu. Með vísan til lokamálsliðar 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 42. gr. laga nr. 36/1999, verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða látin standa óröskuð. Um málskostnað fyrir Hæstarétti og gjafsóknarkostnað fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A-x-x L-x-x, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 200.000 krónur.