360/2013

Eigendur Ásgrímsstaða, F, og Hrollaugsstaða, D, greindi á um landamerki milli jarðanna. Í fyrsta lagi var deilt um gildi landamerkjabréfs Hrollaugsstaða frá 1921, sem undirritað var af ábúendum jarðarinnar og um samþykki af ábúendum Ásgrímsstaða en ekki af eigendum jarðanna. Hæstiréttur skírskotaði til þess að landamerkjabréf væru í eðli sínu samningar væru þau samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða og að virtu því eðli þeirra var tekið undir með D að F gæti ekki nú, tæpum 90 árum eftir gerð landamerkjabréfsins og athugasemdalausan þinglestur þess haft uppi andmæli gegn gildi bréfsins vegna þess hvernig háttað var undirritunum á það. Í öðru lagi var deilt um merki milli jarðanna á svæði eftir að sleppti punkti þar sem landamerkjalína milli Hrollaugsstaða og Sands skar Jökullæk og endaði í Álftalækjarauga, þar sem áður mættist rennsli Jökul- og Álftalækjar. Taldi D að frá þeim punkti þar sem landamerkjalínan milli Hrollaugsstaða og Sands sker Jökullæk réði miður farvegur lækjarins milli jarðanna frá Markhólma, sem er í miðjum farvegi lækjarins, í Álftalækjarauga, sbr. 1. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923, en F taldi að með samningum landeigenda lægju merkin á eystri bakka Jökullækjar úr Markhól og eftir lækjarbakkanum í Álftalækjarauga. Talið var að virtri reglu 1. mgr. 3. gr. vatnalaga, sem var í samræmi við reglu sem áður kom fram í 56. gr. kapítula landsleigubálks Jónsbókar, að merkjalínu á fyrrgreindu bili lægi í miðjum farvegi Jökullækjar í Álftalækjarauga, en af kröfugerð málsaðila leiddi að frá síðastgreindum punktu lægu merkin áfram eftir miðjum farvegi Álftalækjar í Álftalækjarós. Í þriðja lagi var ágreiningur um merki jarðanna frá Álftalækjarósi í Kelduós, þar sem F byggði á því draga bæri merkin í beinni línu þvert til suðvesturs úr fyrrgreindu örnefni í hið síðargreinda. D vildi á hinn bóginn leggja til grundvallar að Ásgrímsstaðavatn réði merkjum jarðanna á þessu svæði, en í því fólst krafa um viðurkenningu á að bakki vatnsins frá Álftárósi í Kelduós að austanverðu tilheyrði Hrollaugsstöðum svo og um að Hrollaugsstöðum tilheyrðu að þessu leyti netlög í Ásgrímsstaðavatni. Hvað þetta atriði varðar vísaði H-kk-nf til 4. gr. vatnalaga, en regla svipaðs efnis hefði áður komið fram í 56. gr. kapítula landsleigubálks Jónsbókar, um þá niðurstöðu að bakki Ásgrímsstaðavatns réði merkjum milli jarðanna tveggja frá þeim stað í Álftalækjarósi þar sem merki jarðanna kæmu í vatnið eftir miðjum farvegi Álftalækjar og að Kelduósi. Þá var réttur Hrollaugsstaða til netlaga í Ásgrímsstaðavatni fyrir landi jarðarinnar á sama svæði viðurkenndur á grundvelli 4. og 5. gr. vatnalaga. Í fjórða lagi var deilt um hvernig landamerkin lægu um Merkidal, þar sem F lagði til grundvallar að á merkjalínunni væri hlykkur, en D taldi hana beina. Talið var að af landamerkjabréfum beggja jarða yrði ráðið að þar væri ekki lýst beinni línu, heldur línu sem fylgdi miðjum dalnum samkvæmt náttúrulegri lögun hans. Með hliðsjón af því og að virtum staðháttum í Merkidal var tekið undir sjónarmið F að þessu leyti, um að á merkjalínunni væri hlykkur. Einnig var deilt um hve langt fram dalinn línan næði, þar sem ágreiningur stóð um viðmið í landamerkjabréfum Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða þess efnis hvar fyrst mætti sjá mann á hesti af Ásgrímsstaðahlaði þá framan eða innan kæmi Bóndastaðaveg. Hæstiréttur taldi að síðastgreindur staður á Bóndastaðavegi væri á þeim stað þar sem tilgreint var hnit nefnt 36R í málatilbúnaði D. Að síðustu var í fimmta lagi deilt um hvar væri Vatnalækjarós hinn ytri í Víðastaðavatni, en rétturinn taldi að leggja yrði til grundvallar þann stað sem F hafði lagt til grundvallar í málatilbúnaði sínum

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. maí 2013. Hann krefst sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. ágúst 2013. Hann krefst aðallega viðurkenningar á því að landamerki milli Hrollaugsstaða og Ásgrímsstaða, eftir að landamerkjalína milli Hrollaugsstaða og Sands sker Jökullæk, liggi eftir miðjum farvegi Jökullækjar í Álftalækjarauga, þaðan eftir miðjum farvegi Álftalækjar í Álftalækjarós, þaðan ráði Ásgrímsstaðavatn merkjum í Kelduós sem fellur úr Merkidal í Ásgrímsstaðavatn, þaðan liggi landamerkin eftir miðjum Merkidal í nánar tilgreint hnit í punkti 27 á skjali F, sem aðaláfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt og unnið er af Loftmyndum ehf., um fyrrum vörðustæði utan á Hálsinum, og svo réttlínis í Vatnalækjarós hinn ytri í nánar tilgreint hnit í punkti 29 á skjali F.

Til vara krefst gagnáfrýjandi viðurkenningar á því að landamerki Hrollaugsstaða og Ásgrímsstaða liggi eins og í aðalkröfu greinir í Kelduós, þaðan eftir miðjum Merkidal í tilgreint hnit í punkti 31, um fyrrum vörðustæði utan á Hálsinum, og svo réttlínis í Vatnalækjarós hinn ytri í tilgreint hnit í punkti 29 á skjali F. Að þessu frágengnu krefst gagnáfrýjandi viðurkenningar á því að landamerki jarðanna liggi eins og í aðalkröfu greinir í Kelduós, þaðan eftir miðjum Merkidal í beinni línu um tilgreint hnit í punkti 28 og áfram að skurðpunkti línu og eftir þeirri línu sem liggur um tilgreint hnit í punkti 36, þar sem fyrst sést maður á hesti af Ásgrímsstaðahlaði þá framan kemur Bóndastaðaveg, og í Vatnalækjarós hinn ytri í tilgreint hnit í punkti 29 á skjali F. Að því frágengnu er krafist viðurkenningar á því að landamerki jarðanna liggi eins og í aðalkröfu greinir í Kelduós, þaðan eftir miðjum Merkidal í beinni línu um tilgreint hnit í punkti 28 og áfram að skurðpunkti línu og eftir þeirri línu sem liggur um tilgreint hnit í punkti 36 á skjali F, þar sem fyrst sést maður á hesti af Ásgrímsstaðahlaði þá framan kemur Bóndastaðaveg, og í ós lækjar sem rennur í Víðastaðavatn í hniti 569330-717116. Í öllum tilvikum er krafist viðurkenningar á því að Hrollaugsstöðum fylgi netlög í Ásgrímsstaðavatni, þar sem land jarðarinnar nær að vatninu samkvæmt dómkröfu gagnáfrýjanda, svo og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti.

Aðaláfrýjandi hefur stefnt S-kvk-þgf G-kvk-þgf til réttargæslu fyrir Hæstarétti, en hún hefur ekki látið málið til sín taka.

Aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandi hafa stefnt íslenska ríkinu til réttargæslu fyrir Hæstarétti.

Dómendur fóru á vettvang 3. september 2014.

I

Jarðirnar Ásgrímsstaðir og Hrollaugsstaðir eru í Hjaltastaðaþinghá á utanverðu Fljótsdalshéraði og er ágreiningur milli eigenda þeirra um landamerki. Hjaltastaðaþinghá liggur inn af austanverðum Héraðsflóa og ráðast landfræðileg mörk hennar af vatnaskilum á Austurfjallgarði, frá Gripdeild í Botnsdalsfjall, en þaðan ráða sýslumörk fyrrum Norður- og Suður-Múlasýslna í Lagarfljót sem síðan ræður mörkum til sjávar í Héraðsflóa. Hjaltastaðaþinghá skiptist því sem næst um miðju af Selfljóti sem fellur á um 55 km langri leið til sjávar á Héraðssöndum í Unaósi undir Ósfjöllum en upptök fljótsins eru undir Fjarðarheiði.

Bærinn á Ásgrímsstöðum stendur við klettabrún neðan þjóðvegar hjá bæjarlæk sem áður var virkjaður og rennur úr Víðastaðavatni í Ásgrímsstaðavatn en niður af síðarnefnda vatninu er grasgefið mýrlendi sem að hluta hefur verið framræst. Að nokkru ráðast mörk Ásgrímsstaða til norðurs af Jökullæk sem rann í um 50 m breiðum farvegi úr Lagarfljóti í Selfljót en Jökullækur á upptök sín í svökölluðum Aur norðan Steinboga. Úr Ásgrímsstaðavatni féll Álftalækur til austurs þar til hann mætti Jökullæk í Álftalækjarauga og saman runnu þeir í einum farvegi til austurs í Selfljót. Álftalækur hefur verið stíflaður og er afrennsli hans nú tekið í skurð í landi Ásgrímsstaða og eru farvegir Jökullækjar og Álftalækjar því þurrir á því svæði þar sem saman liggja merki Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða.

Bærinn á Hrollaugsstöðum stendur sunnan og austan Ásgrímsstaða undir klettaboga sem skagar norðaustur í Hrollaugsstaðablá milli Torfatjarnar og Ásgrímsstaðavatns. Bæjartjörn er þar neðan við tún og austan hennar hraunaröð og mýrlendi og þar fram hjá liðaðist Álftalækur úr Ásgrímsstaðavatni áður en afrennsli hans var tekið í skurð í Ásgrímsstaðalandi. Milli Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða liggur Merkidalur til suðurs upp frá Kelduósi við Ásgrímsstaðavatn en Kelduós gengur einnig undir heitunum Illakelda og Sortukelda. Nokkru sunnan Hrollaugsstaða eru Bóndastaðir og vestan þeirra og til norðurs liggur Bóndastaðaháls og í framhaldi af honum Hrollaugsstaðaháls sem nær að Ásgrímsstöðum. Vestan Bóndastaða og til norðurs eftir Bóndastaða- og Hrollaugsstaðahálsum lá Bóndastaðavegur, en það eru gamlar reiðgötur sem enn sést móta fyrir að hluta. Vestan við Hrollaugsstaðaháls er Víðastaðavatn og er sem fyrr segir afrennsli úr því í Ásgrímsstaðavatn. Jörðin Víðastaðir er vestan Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða og á merki með þeim. Norðan Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða er jörðin Sandur, áður Hóll og Hólshjáleiga, og á hún merki með bæði Ásgrímsstöðum og Hrollaugsstöðum. Austan Bóndastaða og Hrollaugsstaða að Jökullæk eru Hjaltastaða-, Bóndastaða- og Hrollaugsstaðablár sem saman mynda stærsta votlendissvæði austanlands.

II

Ágreiningur í málinu um merki milli Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða er margþættur en þó eru nokkur atriði óumdeild. Þannig er staðsetning örnefnanna Markhóll, Markhólmi, Álftalækjarauga, Hagaoddi, Álftalækjarós, Kelduós og Merkidalur ágreiningslaus þótt deilt sé um hnit og hvernig merki jarðanna liggi milli þeirra. Þá er og ágreiningslaust að miður farvegur Álftalækjar ráði merkjum milli jarðanna frá Álftalækjarauga í Álftalækjarós.

Hvað ágreiningsatriði málsins varðar er í fyrsta lagi deilt um hvert gildi hafi landamerkjabréf Hrollaugsstaða frá 15. desember 1921 sem þinglesið var 19. júlí 1922. Er eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi á því byggt af hálfu aðaláfrýjanda að landamerkjabréfið, sem undirritað var af ábúendum Hrollaugsstaða og um samþykki af ábúendum Ásgrímsstaða en ekki af eigendum jarðanna, sé hvorki lögmætt að efni til né formi og geti því ekki haft þýðingu við úrlausn málsins.

Í öðru lagi er deilt um merki milli jarðanna á svæði sem hefst eftir að landamerkjalína milli Hrollaugsstaða og Sands sker Jökullæk og endar í Álftalækjarauga þar sem áður mættist rennsli Jökullækjar og Álftalækjar. Ágreiningslaust er hvar landamerkjalína Hrollaugsstaða og Sands sker Jökullæk en gagnáfrýjandi heldur því fram að þaðan ráði miður farvegur Jökullækjar merkjum milli jarðanna frá Markhólma, sem er í miðjum farvegi lækjarins, í Álftalækjarauga, og vísar í því sambandi til þeirrar reglu 1. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923 að þar sem á eða lækur skilur landareignir eigi hvort land í miðjan farveg, og sé ekki vöxtur í vatni, nema önnur lögmæt skipun sé þar á gerð. Þessu hafnar aðaláfrýjandi og telur að þeirri skipan hafi verið komið á með samningum landeigenda að merki milli jarðanna liggi á eystri bakka Jökullækjar úr Markhól, sem er á eystri bakka lækjarins, og þaðan eftir lækjarbakkanum í Álftalækjarauga.

Í þriðja lagi er ágreiningur um hvernig merki milli jarðanna tveggja liggja frá Álftalækjarósi í Kelduós. Krafa aðaláfrýjanda er á því reist að merkin ráðist af beinni línu sem dregin sé þvert til suðvesturs úr Álftalækjarósi í Kelduós. Gagnáfrýjandi heldur því á hinn bóginn fram að Ásgrímsstaðavatn ráði merkjum milli jarðanna á þessu svæði, en í því felst krafa um viðurkenningu á því að bakki Ásgrímsstaðavatns frá Álftárósi í Kelduós að austanverðu tilheyri Hrollaugsstöðum. Í samræmi við það krefst gagnáfrýjandi viðurkenningar á því með vísan til 4. og 5. gr. vatnalaga að Hrollaugsstöðum tilheyri netlög í vatninu.

Í fjórða lagi er deilt um hvernig merki milli jarðanna liggja um Merkidal. Lýtur ágreiningurinn á þessu svæði í fyrsta lagi að því hvort merkjalínan um dalinn sé bein eða á henni hlykkur. Í öðru lagi er ágreiningur um hversu langt fram dalinn línan nær. Hvað seinna atriðið varðar snýst ágreiningurinn um hvar fyrst megi sjá mann á hesti af Ásgrímsstaðahlaði þá framan eða innan kemur Bóndastaðaveg, en eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi kemur það viðmið fram bæði í landamerkjabréfi Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða.

Kröfugerð aðaláfrýjanda í þessu sambandi er á því reist að línan suður Merkidal sé ekki bein heldur fari hún eftir dalnum miðjum eins og náttúrulegri lögun hans sé háttað og fylgi henni en af því leiði vegna staðhátta í dalnum að á henni sé hlykkur. Upphafspunkturinn sé í Sortukeldu í punkti 150 á uppdrætti aðaláfrýjanda á héraðsdómskjali 38, sem unnið sé að Loftmyndum ehf., og liggi úr honum í beinni línu til suðurs eftir miðjum dalnum að þeim stað þar sem er punktur 151 á sama skjali. Frá þeim stað fylgi línan áfram lögun Merkidals eftir honum miðjum og taki samkvæmt því sveigju til suðausturs að þeim stað þar sem er punktur 152 á skjalinu. Þaðan fylgi línan áfram lögun dalsins og stefni eilítið til suðvesturs í beinni línu að þeim stað þar sem er punktur 153 á skjalinu og frá þeim stað þvert í vestur um þann stað á skjalinu þar sem er punktur 155, en aðaláfrýjandi heldur því fram að þar sjáist fyrst á mann á hesti af Ásgrímsstaðahlaði þá framan eða innan kemur Bóndastaðaveg, í punkt 154 þar sem sé Vatnalækjarós hinn ytri í Víðastaðavatni.

Gagnáfrýjandi heldur því á hinn bóginn fram hvað þetta ágreiningsatriði varðar að merkin liggi í beinni línu með upphafspunkt við Kelduós og að þeim stað í dalnum þar sem línan taki stefnu þvert til vesturs að Víðastaðavatni á þeim stað þar sem er hnitapunktur 29 á skjali F (569577,4801-717350,7558), en þar telur gagnáfrýjandi að sé Vatnalækjarós hinn ytri. Aðalkrafa gagnáfrýjanda í gagnáfrýjunarstefnu er á því reist að beina línan eftir Merkidal taki stefnu þvert til vesturs úr þeim stað þar sem er hnitapunktur 27 á skjali F (569712,4871-71891,3654), um fyrrum vörðustæði utan á Hálsinum í hnitapunkt 29. Í fyrstu varakröfunni miðar gagnáfrýjandi við að beina línan í Merkidal taki stefnu þvert til vesturs úr hnitapunkti 31 (569575,5030-717897,0011), um fyrrum vörðustæði utan á Hálsinum, í hnitapunkt 29. Í annarri varakröfunni miðar gagnáfrýjandi við að beina línan í Merkidal liggi um hnitapunkt 28 (569493,5141-717900,2973) allt að skurðpunkti línu og eftir þeirri línu sem liggur um hnitapunkt 36 (569360,762-717805,5), þar sem fyrst sjáist maður á hesti af Ásgrímsstaðahlaði þá framan eða innan kemur Bóndastaðaveg, og þaðan í hnitapunkt 29. Í þriðju varakröfunni miðar gagnáfrýjandi við að línan í Merkidal liggi um hnitapunkt 28 allt að skurðpunkti línu og eftir þeirri línu sem liggur um hnitapunkt 36 með stefnu í ós lækjar sem fellur í suðurenda Víðastaðavatns, hnit 569330-717116. Sá staður er nokkru sunnar og vestar en hnitapunktur 29 og er það sami staður og aðaláfrýjandi miðar við að sé Vatnalækjarós hinn ytri. Samkvæmt gagnáfrýjunarstefnu er í þriðju varakröfu „byggt að efni til á niðurstöðu héraðsdóms og byggt á hniti við umdeildan Vatnalækjarós ytri eins og ósinn er tilgreindur í málatilbúnaði gagnstefnda.“

Í fimmta lagi er um það deilt hvar sé Vatnalækjarós hinn ytri í Víðastaðavatni. Gagnáfrýjandi heldur því fram að ósinn sé í hnitapunkti 29 samkvæmt hnitamerkingum hans, skammt austan við þann stað þar sem vatnið þrengist til suðurs. Aðalaáfrýjandi heldur því á hinn bóginn fram að Vatnalækjarós hinn ytri sé í punkti 154 á héraðsdómskjali nr. 38, en hann er við suðurenda vatnsins og nokkru sunnar og vestar en hnitapunktur 29 í hnitamerkingum gagnáfrýjanda.

III

Hér að framan var gerð grein fyrir kröfugerð gagnáfrýjanda eins og hún kemur fram í gagnáfrýjunarstefnu. Í greinargerð gagnáfrýjanda til Hæstaréttar eru aðalkrafa hans og fyrsta varakrafa óbreyttar frá gagnáfrýjunarstefnu. Er í aðalkröfu sem fyrr miðað við hnitapunkt 27 og þaðan um fyrrum vörðustæði utan á Hálsinum réttlínis í Vatnalækjarós hinn ytri í hnitapunkt 29. Í fyrstu varakröfunni er sem fyrr miðað við hnitapunkt 31 og þaðan um fyrrum vörðustæði utan á Hálsinum réttlínis í Vatnalækjarós hinn ytri í hnitapunkti 29. Í annarri varakröfunni er hins vegar sú breyting gerð frá gagnáfrýjunarstefnu að í stað þess að miða við hnitapunkt 36 miðar gagnáfrýjandi við hnitapunkt 36R (569371-717794), þar sem fyrst sjáist maður á hesti af Ásgrímsstaðahlaði þá framan eða innan kemur Bóndastaðaveg, og þaðan í Vatnalækjarós hinn ytri í hnitapunkti 29. Í þriðju varakröfunni miðar gagnáfrýjandi við hnitapunkt 28, allt að skurðpunkti línu og eftir þeirri línu sem liggur um hnitapunkt 36R, þar sem fyrst sjáist maður á hesti af Ásgrímsstaðahlaði þá framan eða innan kemur Bóndastaðaveg og í ós lækjar sem rennur í Víðastaðavatn með hnitin 569330-717116. Í fjórðu varakröfu samkvæmt greinargerðinni krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms með þeirri breytingu að hnit með lægra númer en 25 verði felld úr dómsorði.

Gagnáfrýjandi skýrir hina breyttu kröfugerð í greinargerðinni þannig að í ljós hafi komið að skekkja hafi verið í hnitasetningum hans í kröfugerð í héraði og í gagnáfrýjunarstefnu. Þar sem framlögð loftmynd aðaláfrýjanda á hæstaréttarskjali F sýni vel farveg Jökullækjar, Álftarauga, farveg Álftalækjar, Álftalækjarós og Kelduós og ekki sé deilt um legu og staðsetningu þessara kennileita sé í dómkröfum gagnáfrýjanda fallið frá hnitasetningu kröfulínu hans samkvæmt númerum hnitapunkta frá 1 til 26, sbr. dómskjal nr. 51 í héraði. Aðaláfrýjandi hefur ekki andmælt sérstaklega hinni breyttu kröfugerð gagnáfrýjanda að þessu leyti. Samkvæmt því og þar sem lega og staðsetning síðastgreindra örnefna er óumdeild er unnt að leggja dóm á landamerkjalínu milli Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða á svæðinu frá þeim stað þar sem landamerkjalína milli Hrollaugsstaða og Sands sker Jökullæk og í Kelduós, þótt ekki sé við hnitasetningu að styðjast.

Gagnáfrýjandi vísar til þess að þar sem skekkja í upphaflegum hnitasetningum hans hafi verið til suðsuðausturs og með því að land Hrollaugsstaða liggi fyrir austan Ásgrímsstaði sé ljóst að ónákvæmni hnitanna leiði til þess að umkrafin merkjalína í Merkidal gangi frekar á land Hrollaugsstaða. Þrátt fyrir það hafi gagnáfrýjandi á grundvelli forræðis síns yfir sakarefninu ákveðið að halda fast við upphaflega hnitasetningu sína á svæðinu í Merkidal, enda leiði skekkjan til ónákvæmni sem sé til hagsbóta fyrir aðaláfrýjanda. Frá þessu sé þó gerð undantekning vegna annarar og þriðju varakröfu gagnáfrýjanda og snerti hnitapunkt 36 (569360,762-71805,5) en það hnit hafi verið tekið í vettvangsgöngu héraðsdóms 17. október 2013. Skekkja hafi verið í þeirri hnitamælingu og sé þess í stað sett fram og miðað við leiðrétt hnit, 36R (569371-717794). Á nýju skjali J, sem gagnáfrýjandi lagði fyrir Hæstarétt, er að finna yfirlýsingu L-kk-ef H-kk-ef skógfræðings 16. september 2013 en hann annaðist hnitasetningu fyrir gagnáfrýjanda í upphafi. Staðfestir hann þar að um skekkju hafi verið að ræða, skýrir ástæður hennar og tekur fram að skekkja einstakra hnita sé mismunandi, allt frá 0 til 20 m. Aðaláfrýjandi mótmælir þeirri breytingu á kröfugerð gagnáfrýjanda sem leiðir af því að miða við hnitapunkt 36R í stað hnitapunkts 36 og bendir í því sambandi á að hnitapunktur 36R sé staðsettur á uppýttum Borgarfjarðarvegi eldri frá 1948. Með því að miða við hnitapunkt 36R í breyttri kröfugerð sinni í greinargerðinni í stað hnitapunkts 36 hafi gagnáfrýjandi fært kröfulínu sína á þessu svæði til, aukið við kröfur sínar frá því sem var í héraði og í gagnáfrýjunarstefnu og þannig raskað grundvelli málsins.

Aðaláfrýjandi hefur ekki andmælt sérstaklega réttmæti þess sem fram kemur í yfirlýsingu L-kk-ef H-kk-ef að skekkja hafi verið í upphaflegum hnitasetningum gagnáfrýjanda og í hverju skekkjan liggi. Samkvæmt því og þar sem gögn málsins bera með sér að um óverulega skekkju er að ræða í því tilviki sem hér um ræðir telst grundvelli málsins ekki raskað með þeim breytingum sem gagnáfrýjandi hefur gert á kröfum sínum í greinargerð sinni til Hæstaréttar, enda verður ekki séð að gagnáfrýjandi hafi með breyttri kröfugerð aukið við kröfur sínar frá því sem var í héraði og í gagnáfrýjunarstefnu.

IV

Eftir gildistöku laga nr. 41/1919 um landamerki var gert landamerkjabréf fyrir Hrollaugsstaði en það er dagsett 15. desember 1921 og var þinglesið án athugasemda 19. júlí 1922. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir efni bréfsins og hvernig háttað var undirritunum á það. Sú skipan mála um merki milli Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða sem þar er mælt fyrir um hefur staðið óbreytt frá upphafi og án þess að gögn málsins beri með sér að eigendur Ásgrímsstaða hafi nokkru sinni hreyft andmælum gegn gildi þess fyrr en í aðdraganda þess að mál þetta var höfðað. Hafa jarðirnar þó báðar gengið kaupum og sölum í millitíðinni. Eins og nánar greinir í dómum Hæstaréttar 11. október 2012 í máli nr. 457/2011 og 26. september 2013 í máli nr. 547/2012 eru landamerkjabréf í eðli sínu samningar séu þau samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða. Þegar litið er til þessa eðlis landamerkjabréfa er fallist á með gagnáfrýjanda að aðaláfrýjandi geti ekki nú, tæpum 90 árum eftir gerð landamerkjabréfs Hrollaugsstaða og athugasemdalausan þinglestur þess, haft uppi andmæli gegn gildi bréfsins vegna þess hvernig háttað var undirritunum á það. Er réttur hans í þeim efnum því fallinn niður fyrir tómlætis sakir af hálfu eigenda Ásgrímsstaða.

V

Sú regla hefur lengi gilt í íslenskum rétti að þar sem á eða lækur skilur að landareignir á hvort land í miðjan farveg vatns og sé ekki vöxtur í því, nema önnur lögmæt skipan hafi þar verið á gerð, sbr. 1. mgr. 3. gr. vatnalaga. Eins og greinir í dómi Hæstaréttar 12. júní 2014 í máli nr. 609/2013 er regla þessi í samræmi við þá sem áður kom meðal annars fram í 56. kapítula landsleigubálks Jónsbókar, en þar sagði að „ef á rennr millum bæja manna eða bekkr, ok eru fiskar í, þá eigu hálfa hvárir, ef þeir eigu svá jǫrð til tveim megin.“ Þá kemur og fram í síðastgreindum dómi að af reglu 1. mgr. 3. gr. vatnalaga leiði að sá, sem haldi því fram að annarri lögmætri skipan hafi verið komið á hafi sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu. Í ljósi þeirra lagareglna er hér hafa lengstum gilt samkvæmt framansögðu um merki milli jarða þegar straumvatn skilur að lönd, gildir einu hvort annarri skipan en þeirri sem lög mæla fyrir um var komið á fyrir eða eftir gildistöku vatnalaga, sbr. til hliðsjónar síðastgreindan dóm í máli nr. 609/2013. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða hans að eftir að landamerkjalína milli Hrollaugsstaða og Sands sker Jökullæk liggi landamerki Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða í miðjum farvegi Jökullækjar í Álftalækjarauga. Þá leiðir af kröfugerð beggja málsaðila að frá Álftalækjarauga liggja merki jarðanna eftir miðjum farvegi Álftalækjar í Álftalækjarós en samkvæmt málflutningsyfirlýsingum þeirra er staðsetning þessara örnefna sem fyrr segir óumdeild.

VI

Ef stöðuvatn skilur fasteignir og er ekki 230 metrar á breidd ræður miðlína þess merkjum, enda hafi önnur lögmæt skipan ekki verið á því gerð, sbr. 2. mgr. 4. gr. vatnalaga. Ef stöðuvatn er breiðara fylgir vatnsbotn þeim bakka, sem hann verður talinn framhald af, 115 metra út í vatn, sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna, og eru það netlög í stöðuvatni. Regla 4. gr. vatnalaga er í samræmi við þá fornu meginreglu íslensks réttar að hver maður eigi vatn og veiðistöð fyrir sinni jörðu, sbr. dóma Hæstaréttar 20. mars 1963 í máli nr. 163/1961, sem birtur er í dómasafni réttarins 1963 á bls. 173, og 18. október 2012 í máli nr. 233/2011. Regla svipaðs efnis kom áður fram í 56. kapítula landsleigubálks Jónsbókar en þar sagði meðal annars að „Hverr maðr á vatn ok veiðistǫð fyrir sinni jǫrðu ok á sem at fornu hefir verit, nema með lǫgum sé frá komit.“ Af framangreindu leiðir að sá, sem heldur því fram að annarri skipan hafi verið komið á, hefur sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu. Í ljósi þeirra lagareglna er hér hafa lengstum gilt samkvæmt framansögðu gildir einu hvort annarri skipan var komið á fyrir eða eftir gildistöku vatnalaga, sbr. til hliðsjónar áðurgreindan dóm í máli nr. 609/2013. Að þessu gættu en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða hans að bakki Ásgrímsstaðavatns ráði merkjum milli Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða frá þeim stað í Álftalækjarósi þar sem merki jarðanna koma í vatnið eftir miðjum farvegi Álftalækjar og að Kelduósi. Jafnframt er í samræmi við 4. og 5. gr. vatnalaga staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að viðurkenna rétt Hrollaugsstaða til netlaga í Ásgrímsstaðavatni fyrir landi jarðarinnar á sama svæði.

VII

Ágreiningur um merki milli Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða frá Kelduósi til suðurs eftir Merkidal og þaðan í Víðastaðavatn lýtur í aðalatriðum að þrennu. Í fyrsta lagi er um það deilt hvort merkin liggi í beinni línu fram dalinn að þeim stað þar sem línan breytir um stefnu yfir að Víðastaðavatni eða hvort á línunni sé hlykkur áður en hún breytir um stefnu. Í öðru lagi snýr ágreiningurinn að því hvar landamerkjalínan taki stefnubreytingu í Merkidal yfir að Víðastaðavatni og í þriðja lagi hvar í vatnið línan komi.

Við úrlausn þess hvort línan suður dalinn sé bein eða á henni hlykkur er fyrst til þess að líta að í landamerkjabréfi Ásgrímsstaða segir að línan liggi „fram eptir miðjum Merkidal og svo langt fram þar til fyrst sést maður á hesti af Ásgrímsstaðahlaði“ og í landamerkjabréfi Hrollaugsstaða segir að úr Kelduósi liggi línan „eftir miðjum Merkidal í vörðu utan á Hálsinum (eða þar sem fyrst sést maður á hesti af Ásgrímsstaðahlaði þá innan kemur Bóndastaðaveg)“. Af þessu orðalagi beggja landamerkjabréfanna leiðir að þar er ekki lýst beinni línu heldur línu sem fylgir miðjum dalnum samkvæmt náttúrulegri lögun hans. Við vettvangsgöngu kom glögglega í ljós að Merkidalur liggur í beinni stefnu frá norðri til suðurs í dalverpi milli hæðarbrúna frá Kelduósi og að þeim stað í dalnum þar sem er punktur 151 samkvæmt uppdrætti aðaláfrýjanda á héraðsdómskjali nr. 38. Þar sveigir dalurinn eilítið til suðausturs þar til komið er á þann stað þar sem er punktur 152 samkvæmt sama uppdrætti, en þar breytist lega dalsins aftur með stefnu til suðvesturs þar til komið er að þeim stað í dalnum þar sem er punktur 153 samkvæmt uppdrættinum. Eftir þessari línu milli punkta 150 og 153 gróf aðaláfrýjandi skurð og lagði þá til grundvallar miðju dalsins mælda milli hæðarbrúna. Er með hliðsjón af staðháttum í Merkidal og orðalagi landamerkjabréfa Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða fallist á með aðaláfrýjanda að þannig séu landamerki milli jarðanna í Merkidal réttilega ákvörðuð.

Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að hafna beri öllum kröfum og málsástæðum gagnáfrýjanda sem lúta að því að landamerkjalína milli Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða liggi „um fyrrum vörðustæði á Hálsinum“. Að teknu tilliti til þeirrar leiðréttingar sem gagnáfrýjandi hefur gert á rangri hnitasetningu í upphaflegri kröfugerð sinni er með skírskotun til forsendna héraðsdóms staðfest sú niðurstaða að sá staður á Bóndastaðavegi, þar sem fyrst megi af Ásgrímsstaðahlaði sjá mann á hesti þá framan eða innan kemur Bóndastaðaveg, sé á þeim stað þar sem er hnitapunktur 36R (569371-717794) á skjali F. Loks er með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms staðfest sú niðurstaða að gagnáfrýjandi hafi engar þær sönnur fært fyrir staðhæfingu sinni um staðsetningu örnefnisins Vatnalækjarós hinn ytri í Víðastaðavatni að unnt sé að fallast á kröfu hans um viðurkenningu á því að landamerki jarðanna liggi í hnitapunkt 29 á skjali F. Af framangreindu leiðir að merki Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða liggja um miðjan Merkidal eftir línu úr Kelduósi í punkt 153 allt að skurðpunkti línu og eftir þeirri línu sem liggur um hnitapunkt 36R í Vatnalækjarós hinn ytri á þeim stað þar sem er punktur 154 samkvæmt uppdrætti aðaláfrýjanda.

Eftir framangreindum úrslitum málsins er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri þess í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Viðurkennt er að landamerki milli Ásgrímsstaða og Hrollaugsstaða á Fljótsdalshéraði, eftir að landamerkjalína milli Hrollaugsstaða og Sands sker Jökullæk, liggja eftir miðjum farvegi Jökullækjar í Álftalækjarauga og þaðan eftir miðjum farvegi Álftalækjar í Álftalækjarós í Ásgrímsstaðavatni. Úr Álftalækjarósi ræður Ásgrímsstaðavatn merkjum að Kelduósi. Úr Kelduósi liggja merkin suður Merkidal eftir línu milli punkta 150 til 153, eins og línan er mörkuð af Loftmyndum ehf. á héraðsdómskjali nr. 38, allt að skurðpunkti línu og eftir þeirri línu sem liggur um hnitapunkt 36R á hæstaréttarskjali F, þar sem fyrst sést maður á hesti af Ásgrímsstaðahlaði þá framan kemur Bóndastaðaveg, í Vatnalækjarós hinn ytri á þeim stað þar sem er punktur 154 samkvæmt uppdrætti á héraðsdómsskjali nr. 38.

Viðurkennt er að Hrollaugsstöðum fylgir réttur til netlaga í Ásgrímsstaðavatni þar sem land jarðarinnar nær að vatninu.

Hvor aðila skal bera sinn kostnað af rekstri máls þessa í héraði og fyrir Hæstarétti.