138/2005

K gaf út fjóra víxla sem S keypti. Auk víxlanna gaf K út yfirlýsingar sem kváðu á um að allar greiðslur til K frá F skyldu lagðar inn á tilgreindan bankareikning hjá S. Fór svo að K taldi sig óbundinn af fyrrnefndri ráðstöfun fyrrverandi framkvæmdastjóra síns að hafa gefið út víxlana, svo og af yfirlýsingunum tveimur. Varð það til þess að greiðslur frá F voru lagðar inn á vörslureikning hjá lögmannsþjónustu þar til leyst yrði úr ágreiningnum. S höfðaði síðan mál meðal annars til innheimtu víxlanna. Lauk því máli með dómi Hæstaréttar þar sem greiðsluskylda K var staðfest vegna víxlanna en hafnað var kröfu S um staðfestingu veðréttar í fyrrnefndum greiðslum frá F. K höfðaði þá mál þetta og krafðist þess aðallega að viðurkennt yrði að S ætti engan rétt til greiðslnanna frá F en til vara að yfirlýsingunum yrði rift. F hafði þá þegar lagt féð inn á reikning K hjá S, sem getið hafði verið í yfirlýsingunum, og hafði S þegar ráðstafað því fé til að greiða skuld K samkvæmt víxlunum. Sökum þessa var kröfu K vísað frá dómi með vísan til 25. gr. laga um meðferð einkamála. Þá var talið að atvik hefðu tekið slíkum breytingum eftir höfðun málsins að óhjákvæmilegt væri að líta svo á að grundvöllur væri einnig brostinn undan því að því er varðaði varakröfu K.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. mars 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. apríl sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 17. mars 2005, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I.

Samkvæmt gögnum málsins gaf sóknaraðili út 11. apríl 2003 fjóra víxla, sem hver var að fjárhæð 7.500.000 krónur, og voru þeir samþykktir af Eignarhaldsfélaginu Brú ehf. til greiðslu á tímabilinu frá 20. júní til 20. september sama ár. Að þessari ráðstöfun stóð þáverandi framkvæmdastjóri sóknaraðila, sem jafnframt var stjórnarformaður Eignarhaldfélagsins Brúar ehf., en það var talið til dótturfélaga sóknaraðila. Víxlar þessir voru keyptir af varnaraðila til framlengingar á eldri víxli. Sama dag og fyrrnefndu víxlarnir voru gefnir út var undirrituð yfirlýsing sóknaraðila og Flugleiða hf. um að allar greiðslur til hans frá svokallaðri greiðslumiðlun Flugleiða hf. frá og með 15. apríl 2003 skyldu lagðar inn á nánar tilgreindan bankareikning hjá varnaraðila. Í yfirlýsingu þessari, sem jafnframt var árituð af varnaraðila, var tekið fram að ekki mætti breyta þeirri skipan, sem þar var kveðið á um, nema með samþykki hans og sóknaraðila. Að auki undirrituðu aðilar málsins aðra yfirlýsingu sama dag, þar sem sóknaraðili veitti varnaraðila heimild til að taka út af áðurnefndum bankareikningi greiðslur tiltekinnar fjárhæðar á tilgreindum dögum, sem svöruðu til fjárhæðar og gjalddaga víxlanna fjögurra.

Sóknaraðili fékk 14. júlí 2003 heimild til greiðslustöðvunar, sem síðan var framlengd allt til 13. janúar 2004. Fyrir lok hennar var sóknaraðila veitt heimild 8. janúar 2004 til að leita nauðasamnings, sem staðfestur var 29. apríl sama ár með því meginefni að samningskröfur á hendur honum yrðu greiddar að 20 hundraðshlutum. Skömmu eftir að sóknaraðili fékk upphaflega heimild til greiðslustöðvunar tilkynnti hann varnaraðila 17. júlí 2003 að hann teldi sig af nánar tilgreindum ástæðum óbundinn af þeirri ráðstöfun framkvæmdastjóra síns að hafa gefið út fyrrnefnda fjóra víxla, svo og af yfirlýsingunum tveimur frá 11. apríl sama ár. Hann tilkynnti jafnframt Flugleiðum hf. 17. júlí 2003 um þessa afstöðu sína til yfirlýsinganna og krafðist þess að fé frá greiðslumiðlun félagsins yrði ekki greitt varnaraðila, heldur beint til sín. Flugleiðir hf. tilkynntu málsaðilum sama dag að fé til sóknaraðila úr greiðslumiðlun félagsins yrði lagt á vörslureikning hjá LOGOS lögmannsþjónustu þar til leyst yrði úr þessum ágreiningi.

Varnaraðili fékk ekki áðurnefnda fjóra víxla greidda og höfðaði því mál á hendur sóknaraðila til heimtu þeirra 25. nóvember 2003. Krafðist varnaraðili þess jafnframt að staðfestur yrði veðréttur sinn í fé frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. í vörslum LOGOS lögmannsþjónustu, samtals 70.264.090 krónur. Dómur gekk í málinu fyrir Héraðsdómi Vesturlands 11. mars 2004 og voru kröfur varnaraðila teknar þar til greina, en þá lá fyrir samkvæmt málatilbúnaði hans að fjárhæðin, sem lögmannsþjónustan hafði í vörslum sínum, væri 45.205.934 krónur. Sóknaraðili áfrýjaði dóminum 24. maí 2004 og lauk málinu, sem var nr. 211/2004, með dómi Hæstaréttar 18. nóvember sama ár. Í honum var niðurstaða héraðsdóms staðfest um greiðsluskyldu sóknaraðila við varnaraðila, en um kröfu þess síðarnefnda um staðfestingu veðréttar sagði eftirfarandi í dóminum: „Þegar virt er framangreind yfirlýsing áfrýjanda og Flugleiða hf. 11. apríl 2003, sem einnig var undirrituð af stefnda, er ljóst að í henni er ekki tekið fram að um veðsamning sé að ræða og engin fjárkrafa er þar samkvæmt orðalagi hennar sett að veði, heldur lýsir áfrýjandi því yfir að allar greiðslur frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. fari inn á tiltekinn reikning hjá stefnda og að ekki sé heimilt að gera breytingu þar á nema með samþykki stefnda. Þótt hér sé um skýra viljayfirlýsingu að ræða af hálfu áfrýjanda, sem geymir skuldbindingu hans sem ekki verður breytt nema með samþykki stefnda, felur hún samkvæmt efni sínu ekki í sér að stefnda hafi verið veitt veð eða önnur tryggingarréttindi í hinum umræddu greiðslum frá Flugleiðum hf. Er því fallist á með áfrýjanda að hér sé ekki um veðsamning að ræða og verður krafa stefnda um staðfestingu veðréttar ekki tekin til greina.“

Á meðan framangreint mál var til meðferðar fyrir Hæstarétti höfðaði sóknaraðili mál þetta 7. júlí 2004. Í héraðsdómsstefnu krafðist hann þess aðallega að viðurkennt yrði að varnaraðili ætti engan rétt til greiðslna að fjárhæð samtals 70.264.090 krónur í vörslum LOGOS lögmannsþjónustu, en til vara að yfirlýsingunum tveimur frá 11. apríl 2003 yrði rift og varnaraðila gert að greiða sér 4.482.800 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. júní 2003 til greiðsludags. Varakrafan var reist á 1. mgr. 139. gr., 141. gr. og 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en í héraðsdómsstefnu var án nánari skýringa tiltekið að hún væri um „endurgreiðslu á kr. 4.482.800 sem fram fór þ. 23.6.2003“. Í greinargerð, sem varnaraðili lagði fram í héraði 18. janúar 2005, var þess aðallega krafist að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara að hann yrði sýknaður af kröfum sóknaraðila. Kom meðal annars fram í greinargerðinni að varnaraðili hafi áður en hann „varð gjaldþrota“ greitt umræddar 4.482.800 krónur inn á skuld samkvæmt einum víxlanna fjögurra, sem var á gjalddaga 20. júní 2003. Með hinum kærða úrskurði var fallist á aðalkröfu varnaraðila um frávísun málsins.

II.

Í bréfi LOGOS lögmannsþjónustu 29. desember 2004, sem beint var meðal annars til lögmanna málsaðila, var lýst þeirri skoðun að það leiddi af áðurnefndum dómi Hæstaréttar frá 18. nóvember sama ár að yfirlýsing sóknaraðila og Flugleiða hf. 11. apríl 2003 væri gild. Yrði því fé, sem lögmannsþjónustan tók í vörslur sínar vegna ágreinings aðilanna, lagt á þann bankareikning sóknaraðila hjá varnaraðila, sem getið var í yfirlýsingunni. Væri um að ræða höfuðstól að fjárhæð 45.535.800 krónur og 2.554.908 krónur í vexti eða samtals 48.090.708 krónur. Samkvæmt greinargerð varnaraðila fyrir héraðsdómi tók hann við þessari greiðslu og varði hluta hennar til að greiða skuld sóknaraðila samkvæmt áðurnefndum fjórum víxlum. Eftir þessa ráðstöfun er aðalkrafa sóknaraðila, sem lýtur eins og áður segir að því einu að viðurkennt verði að varnaraðili eigi engan rétt til nánar tiltekinnar fjárhæðar í vörslum LOGOS lögmannsþjónustu, andstæð ákvæði 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Ber því þegar af þeirri ástæðu að vísa henni frá héraðsdómi.

Eftir að sóknaraðili höfðaði mál þetta hefur því verið slegið föstu með dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004 að sóknaraðila hafi verið skylt að greiða varnaraðila skuld samkvæmt margnefndum fjórum víxlum. Þótt fallist yrði á við efnismeðferð varakröfu sóknaraðila að skilyrði væru til að rifta ráðstöfunum, sem fólust í yfirlýsingunum tveimur frá 11. apríl 2003 og greiðslum í skjóli þeirra, myndi skylda eftir sem áður hvíla á sóknaraðila til að efna þessa skyldu sína, eftir atvikum að teknu tilliti til nauðasamnings hans, sem áður er getið, en til þess er ekki tekin afstaða svo viðhlítandi sé í málatilbúnaði hans. Þá liggur nú fyrir að varnaraðili hefur tekið sér fulla greiðslu skuldarinnar samkvæmt víxlunum fjórum, en ekki aðeins fengið greiddar inn á hana 4.482.800 krónur, eins og kröfugerð sóknaraðila tekur mið af. Þótt sóknaraðila hafi ekki borið að beina varakröfu sinni, sem reist er á ákvæðum XX. kafla, sbr. 32. gr. laga nr. 21/1991, að Flugleiðum hf. samhliða varnaraðila, og ákvæði 116. gr. laga nr. 91/1991 standi því ekki í vegi að sóknaraðili hafi þessa kröfu nú uppi, hafa atvik tekið samkvæmt framansögðu slíkum breytingum eftir höfðun málsins að óhjákvæmilegt er að líta svo á að grundvöllur sé brostinn undan því að þessu leyti. Verður því jafnframt að vísa varakröfu sóknaraðila frá héraðsdómi.

Samkvæmt framangreindu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa málinu frá dómi. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.