32/2012

Þ krafðist viðurkenningar á því að hann ætti rétt til lífeyrisgreiðslna úr B-deild L fyrir tímabil er hann gegndi starfi framkvæmdastjóra S og greiddi í A-deild sjóðsins. Starf Þ hjá S uppfyllti skilyrði laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins til aðildar að L. Með vísan til 8. mgr. 24. gr. laganna átti Þ því ekki, auk launa, jafnframt rétt til ellilífeyris úr hendi L meðan hann gegndi starfi hjá S. Taldi Hæstiréttur að með því að synja Þ um greiðslu ellilífeyris úr B-deild meðan hann gegndi enn starfi sem veitti rétt til aðildar að L hefði sjóðurinn ekki skert áunninn lífeyrisrétt hans. Þá þóttu engin rök standa til þess að gagnálykta frá lagaskilareglu 1. mgr. 37. gr. laganna á þann veg að Þ hafi, þrátt fyrir áðurnefnda 8. mgr. 24. gr. laganna, átt rétt til töku ellilífeyris samhliða því starfi sem hann gegndi, þar sem hann hafi ekki átt kost á að velja á milli þess að greiða iðgjöld til A- eða B-deildar L. Var L því sýknaður af kröfu Þ.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf og E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2012. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi ávann stefndi sér lífeyrisréttindi hjá áfrýjanda á árunum 1971 til 1973, 1980 til 1983 og 1990 til 1997. Stefndi hóf störf 1. september 1998 sem framkvæmdastjóri Sinfóníuhljómsveitar Íslands og óskaði þá eftir að fá að greiða iðgjald til B-deildar áfrýjanda, en því var synjað þar sem iðgjaldagreiðslur hans höfðu fallið niður í lengri tíma en tólf mánuði. Greiddi hann því eftir það í A-deild áfrýjanda vegna starfa sinna fyrir hljómsveitina.

Stefndi varð 67 ára 4. október 2006 og sótti 23. júlí 2007 um að fá greiddan lífeyri úr B-deild áfrýjanda samhliða starfi sínu hjá Sinfóníuhljómsveitinni. Þeirri umsókn fylgdi stefndi eftir með bréfi 30. ágúst sama ár til stjórnar áfrýjanda þar sem hann fór fram á að fá greidd uppsöfnuð réttindi sín í B-deildinni frá 1. nóvember 2006 til 30. september 2007 og síðan mánaðarlega eftir það. Með bréfi áfrýjanda 8. október 2007 var því erindi hans synjað.

II

Frá því að lög nr. 101/1943 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins leystu af hólmi lög nr. 51/1921 um lífeyrissjóð embættismanna og ekkna þeirra og þar til lög nr. 141/1996 um lífeyrisréttindi starfsmanna ríkisins tóku gildi 1. janúar 1997 var lagaumgjörð og starfsemi áfrýjanda um margt frábrugðin því sem almennt gerist nú um lífeyrissjóði. Þannig áunnu sjóðfélagar sér ekki réttindi á grundvelli innborgaðra iðgjalda, heldur var mælt fyrir um þau í lögum, óháð iðgjöldum. Einnig var búið svo um hnúta að ríkissjóður og aðrir launagreiðendur stæðu undir skuldbindingum áfrýjanda gagnvart sjóðfélögum, þar á meðal var ríkissjóður í bakábyrgð fyrir öllum lífeyrisgreiðslum hans, sbr. 20. gr. laga nr. 29/1963 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins.

Í 1. mgr. 12. gr. laga nr. 29/1963, sbr. 6. gr. laga nr. 98/1980, sagði að hver sjóðfélagi, er greitt hefði iðgjöld til áfrýjanda og orðinn væri fullra 65 ára að aldri, ætti rétt á árlegum ellilífeyri úr honum. Í lagagreininni var augljóslega gengið út frá, eins og áður hafði verið gert, að sjóðfélagi ætti því aðeins rétt á að fá ellilífeyri greiddan að hann hefði látið af starfi sem veitt hafði honum rétt til lífeyris. Í samræmi við það var kveðið á um í 6. mgr. greinarinnar að upphæð ellilífeyris væri hundraðshluti af kjarasamningsbundnum launum og persónuuppbót er á hverjum tíma fylgdi starfi því sem sjóðfélaginn gegndi síðast. Að auki kom þar fram að hundraðshlutinn, sem upphæð ellilífeyris sjóðfélaga miðaðist við, yrði hærri fyrir hvert starfsár eftir að iðgjaldagreiðslu lyki „og þar til sjóðfélaginn öðlast rétt til að láta af störfum og fá ellilífeyri.“ Enn fremur var svo fyrir mælt í 9. mgr. sömu lagagreinar að á meðan starfsmaður gegndi áfram starfi, eftir að hann hefði verið frá því leystur, eða hann fengi af öðrum ástæðum áfram greidd óskert laun, sem starfinu fylgdu, ætti hann ekki jafnframt rétt til lífeyris. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 29/1963, sbr. 1. gr. laga nr. 65/1990, var stjórn áfrýjanda veitt heimild til að taka meðal annarra í tölu sjóðfélaga starfsmenn Sinfóníuhljómsveitar Íslands, enda væru uppfyllt skilyrði sem kveðið var á um í a. lið 3. gr. I um ráðningartíma og aðalstarf.

Með lögum nr. 141/1996 voru gerðar gagngerar breytingar á lagaumgjörð áfrýjanda og þar með lífeyrisréttindum sjóðfélaga í honum. Komið var á nýju réttindakerfi, sem nýráðnir starfsmenn skyldu greiða iðgjald til, og var um það stofnuð sérstök deild í áfrýjanda, A-deild. Var að því stefnt, eins og fram kom í athugasemdum með frumvarpi til laganna, að sjóðfélagar áynnu sér rétt í hinu nýja kerfi á grundvelli innborgaðra iðgjalda. Eldra réttindakerfi var hins vegar lokað fyrir nýjum starfsmönnum og því skipað í sérstaka deild, B-deild. Meginreglan var sú að sjóðfélagar, sem áttu aðild að áfrýjanda við gildistöku laga nr. 141/1996, yrðu í B-deildinni, þar sem réttindareglur héldust að mestu leyti óbreyttar frá eldri lögum, nema þeir kysu að færa sig yfir í A-deildina.

Með heimild í 2. mgr. 34. gr. laga nr. 141/1996 var meginmál breytinga samkvæmt þeim lögum fellt inn í lög nr. 29/1963 og þau síðan gefin út sem lög nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Eftir 1. mgr. 4. gr. síðastgreindra laga skulu iðgjaldagreiðslur sjóðfélaga og réttindaávinnsla til ársloka 1996 varðveitt í B-deild áfrýjanda. Í 2. mgr. 4. gr. þeirra segir að sjóðfélagar, sem greiddu iðgjald til áfrýjanda eða áunnu sér réttindi án iðgjaldagreiðslu við árslok 1996, skuli eiga rétt til aðildar að B-deild áfrýjanda á meðan þeir gegna störfum hjá ríkinu, enda séu þeir skipaðir, settir eða ráðnir til að minnsta kosti eins árs eða ráðnir með minnst þriggja mánaða uppsagnarfresti og starf þeirra sé eigi minna en hálft starf. Kjósi sjóðfélagi að greiða fremur iðgjald til A-deildar áfrýjanda sé honum það þó heimilt, enda hafi hann tilkynnt um þá ákvörðun sína fyrir 1. desember 1997, eins og segir í 4. mgr. sömu greinar. Samkvæmt málsgreininni fellur þá niður réttur hans til að greiða iðgjald til B-deildarinnar. Þar kemur enn fremur fram að sjóðfélagi geti einungis hafið greiðslu til A-deildar ef iðgjaldagreiðslur hans hafa fallið niður í tólf mánuði eða lengur. Í lagagreininni, einkum 5. mgr. hennar, er tekið af skarið um að sams konar reglur og að framan greinir skuli gilda um þá starfsmenn sem öðlast höfðu aðild að áfrýjanda á grundvelli 4. gr. laga nr. 29/1963, þar á meðal starfsmenn Sinfóníuhljómsveitar Íslands. Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 1/1997 segir enn fremur að sjóðfélagi, sem ekki greiddi iðgjald til áfrýjanda við árslok 1996, án þess þó að formlegu ráðningarsambandi hans og launagreiðanda sem tryggir starfsmenn sína hjá sjóðnum hafi verið slitið, hafi sama rétt til aðildar að B-deild áfrýjanda og þeir einstaklingar sem falli meðal annars undir 2. og 5. mgr. 4. gr. laganna. Í niðurlagi 2. mgr. 5. gr. er kveðið á um að falli iðgjaldagreiðslur til áfrýjanda niður lengur en tólf mánuði eigi viðkomandi einstaklingur ekki framar rétt á aðild að B-deild áfrýjanda.

Í III. kafla laga nr. 1/1997 eru ákvæði um B-deild áfrýjanda. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laganna á hver sjóðfélagi, sem greitt hefur iðgjald til sjóðsins, rétt á lífeyri frá næstu mánaðamótum eftir að hann verður 65 ára „enda hafi hann þá látið af þeim störfum sem veitt hafa honum aðild að sjóðnum.“ Þá segir í fyrri málslið 8. mgr. sömu greinar: „Sjóðfélagi, sem gegnir starfi sem uppfyllir aðildarskilyrði að sjóðnum skv. 4. gr., á ekki auk launa jafnframt rétt til lífeyris meðan hann gegnir því starfi.“

Með lögum nr. 141/1996 var svofellt ákvæði tekið upp í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 29/1963 sem síðar varð 1. mgr. 37. gr. laga nr. 1/1997: „Sjóðfélagar, sem rétt eiga á að greiða iðgjald til B-deildar lífeyrissjóðsins skv. 4. gr. en kjósa fremur að greiða til A-deildar, eiga ekki rétt til töku ellilífeyris úr B-deild á meðan þeir gegna störfum sem uppfylla aðildarskilyrði 4. gr.“ Ákvæði þetta var að finna í IV. kafla laganna, sem bar heitið „Gildistaka og lagaskil“, og fylgdu því svohljóðandi skýringar í athugasemdum með frumvarpi til þeirra: „Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. ... eiga sjóðfélagar í B-deild sjóðsins ekki rétt á lífeyri á meðan þeir gegna störfum sem uppfylla aðildarskilyrði að sjóðnum. Greinin er að þessu leyti óbreytt frá gildandi lögum sjóðsins. Ákvæði 1. mgr. 37. gr. frumvarpsins er til áréttingar því að sama gildi þó svo að sjóðfélagi, sem aðild hefur átt að B-deild sjóðsins, hefji iðgjaldagreiðslu til A-deildar hans. Þetta gildir um þá sjóðfélaga sem aðild eiga að sjóðnum við gildistöku þessara laga og færa sig yfir í A-deildina. Og þetta gildir einnig um þá sjóðfélaga sem eiga geymdan rétt í sjóðnum við gildistöku þessara laga en hefja síðar iðgjaldagreiðslu til A-deildar sjóðsins vegna starfa þar sem aðildarskilyrðum B-deildar um ráðningartíma og starfshlutfall er fullnægt.“ Umræddu ákvæði 1. mgr. 37. gr. laga nr. 1/1997 hefur verið breytt með 1. gr. laga nr. 48/2010. Samkvæmt því eiga sjóðfélagar ekki rétt til töku ellilífeyris úr B-deild áfrýjanda á meðan þeir gegna störfum sem veitt hefðu rétt til aðildar að áfrýjanda fyrir stofnun A-deildar hans. Breytingin var meðal annars skýrð á þann veg í athugasemdum með frumvarpi til laganna að henni væri ætlað að taka af öll tvímæli um að þeir, sem væru í störfum er heimiluðu aðild að B-deild, gætu ekki samhliða slíkum störfum tekið ellilífeyri úr deildinni, jafnvel þótt greitt væri af því starfi í annan lífeyrissjóð.

III

Samkvæmt 5. mgr., sbr. 2. mgr., 4. gr. laga nr. 1/1997 áttu þeir starfsmenn Sinfóníuhljómsveitar Íslands, sem greiddu iðgjald til áfrýjanda eða áunnu sér réttindi hjá honum án iðgjaldagreiðslu við árslok 1996, rétt til aðildar að B-deild hans og áframhaldandi réttindaávinnslu hjá deildinni. Sem fyrr greinir höfðu iðgjaldagreiðslur stefnda til áfrýjanda fallið niður í meira en tólf mánuði er hann hóf störf hjá Sinfóníuhljómsveitinni. Af þeim sökum uppfyllti hann ekki lagaskilyrði til aðildar að B-deildinni, sbr. 2. mgr. 5. gr. sömu laga, og átti þar af leiðandi ekki val um hvort hann greiddi iðgjöld til hennar eða A-deildar áfrýjanda er hann hóf þar störf.

Eins og áður segir er svo fyrir mælt í 8. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, sem eftir 22. gr. þeirra á sérstaklega við um B-deild áfrýjanda, að sjóðfélagi, sem gegnir starfi er uppfyllir aðildarskilyrði að áfrýjanda samkvæmt 4. gr., eigi ekki auk launa jafnframt rétt til lífeyris meðan hann gegnir því starfi. Ágreiningslaust er að starf framkvæmdastjóra Sinfóníuhljómsveitar Íslands, sem stefndi gegndi þegar hann fór fram á að fá greiddan ellilífeyri frá 67 ára aldri, uppfyllti skilyrði 2. mgr., sbr. 5. mgr., 4. gr. laganna til aðildar að áfrýjanda. Samkvæmt fyrrgreindu ákvæði 8. mgr. 24. gr. þeirra átti stefndi því ekki rétt til ellilífeyris úr hendi áfrýjanda meðan hann gegndi því starfi.

Þegar stefndi greiddi iðgjöld til áfrýjanda fram til 1. janúar 1997 gilti sem áður greinir sú meginregla samkvæmt 12. gr. laga nr. 29/1963 að sjóðfélagar áttu þá fyrst rétt á að fá greiddan ellilífeyri er þeir létu af starfi sem veitti rétt til aðildar að áfrýjanda. Með því að synja stefnda um greiðslu ellilífeyris meðan hann gegndi enn slíku starfi var áfrýjandi því ekki að skerða áunninn lífeyrisrétt hans. Af þeim sökum standa engin rök til þess að gagnálykta frá lagaskilareglu 1. mgr. 37. gr. laga nr. 1/1997, eins og hún hljóðaði upphaflega, á þann veg að stefndi hafi, þrátt fyrir fyrrgreint ákvæði 8. mgr. 24. gr. laganna, átt rétt til töku ellilífeyris samhliða því starfi, sem hann gegndi, þar sem hann hafi ekki átt kost á að velja á milli þess að greiða iðgjöld til A- eða B-deildar áfrýjanda. Þá er til þess að líta að þeir starfsmenn Sinfóníuhljómsveitarinnar, sem áttu rétt til aðildar að B-deildinni og gátu þar með kosið að færa sig úr henni yfir í A-deildina, áttu samkvæmt fyrirmælum laganna ekki rétt á ellilífeyri úr fyrrgreindu deildinni meðan þeir gegndu störfum hjá hljómsveitinni, hvorn kostinn sem þeir völdu. Væri fallist á kröfu stefnda með gagnályktun frá áðurnefndu ákvæði yrði honum veittur rýmri réttur en umræddum starfsmönnum vegna þess að iðgjaldagreiðslur hans höfðu fallið niður um meira en tólf mánaða skeið.

Samkvæmt öllu framansögðu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda í máli þessu, en rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, er sýkn af kröfu stefnda, Þ-kk-ef Ó-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.