669/2010

G höfðaði mál gegn L hf. og krafðist þess að sjálfskuldarábyrgð hennar á skuldabréfi, útgefnu af S ehf., yrði að öllu leyti vikið til hliðar eða að hluta. Einnig var þess krafist að fjárnám L hf. í eignarhluta G í tiltekinni fasteign yrði ógilt eða að höfuðstólsfjárhæð þess yrði lækkuð. Kröfu G um ógildingu fjárnámsins var vísað frá dómi með vísan til þess að samkvæmt 2. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989 um aðför yrði leyst úr ágreiningi um gildi aðfarargerðar samkvæmt sérreglum þeirra laga nema ágreiningur risi um hana við nauðungarsölu eða aðra lögmæta ráðstöfun eignar, sem fjárnám hefði verið gert í. Af þessum sökum og með vísan til 1. mgr. 1. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála yrði ekki krafist ógildingar eða breytingar á aðfarargerð í einkamáli, sem rekið væri eftir almennum reglum. G hafði upphaflega ábyrgst yfirdráttarlán S ehf. hjá forvera L hf. að fjárhæð allt að 2.000.000 krónur.  Með undirritun skuldabréfsins gekkst G ásamt tveimur forsvarsmönnum S ehf. í sameiginlega sjálfskuldarábyrgð fyrir skuld að höfuðstóli 7.300.000 króna en um leið lauk kröfu L hf. á grundvelli yfirdráttarlánsins og þar með ábyrgð G vegna hennar. G hélt því fram að henni hefði verið ókunnugt um að ábyrgð hennar breyttist að þessu leyti, starfsmenn L hf. hefðu ekki upplýst hana um hver áhrif undirritunar hennar yrðu og að þrýst hefði verið á hana að undirrita skuldabréfið. Hæstiréttur hafnaði því að litið yrði til samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem samtök ýmissa fjármálafyrirtækja gerðu við Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra í nóvember 2001 við mat á háttsemi starfsmanna L hf., enda hafði G ekki ábyrgst skuld einstaklings. Talið var að starfsmönnum L hf. hefði verið óviðkomandi hvaða ástæður bjuggu að baki því að G hefði ákveðið að takast á herðar sjálfskuldarábyrgð á skuldbindingum S ehf. og að ekki hefði verið hægt að ætlast til þess að þeir tækju fram fyrir hendur G þótt hún hefði að eigin sögn verið óreynd í viðskiptum. G hefði verið ljóst á þessum tíma að hvorki S ehf. né aðrir ábyrgðarmenn hefðu staðið skil á yfirdráttarskuld félagsins og gat því ekki farið fram hjá henni að veruleg áhætta gæti fylgt því að gangast frekar undir ábyrgð fyrir félagið. Starfsmenn L hf. hefðu ekki getað gert ráð fyrir því að G tæki ákvörðun um þetta án þess að hafa nægilega vitneskju um fjárhag annarra, sem átt hefðu í hlut. Varð ekki séð hverju starfsmenn L hf. hefðu átt að bæta að þessu leyti við með upplýsingagjöf til stefndu. Ákvæði skuldabréfsins sem G undirritaði um eðli og umfang ábyrgðar hennar þóttu einföld og auðskilin. Frásögn G um að hún hefði ritað undir skuldabréfið án þess að hafa lesið ákvæðin um hvaða skuldbindingu hún var að gangast undir eða vitað það af öðrum ástæðum þótti með ólíkindablæ. Hefði hún í raun hagað gerðum sínum á þann veg varð hún að bera ábyrgð á því, enda hefði henni verið í lófa lagið að láta ógert að rita nafn sitt án þess að afla nægilegrar vitneskju um þessa ráðstöfun. Ekkert þótti liggja fyrir um að starfsmenn L hf. hefðu beitt G þrýstingi til að aðhafast eitthvað sem hún var ekki fús til. Af þessum sökum var ekki fallist á að víkja bæri skuldbindingu G samkvæmt skuldabréfinu til hliðar með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. L hf. var því sýknaður af kröfum G um það.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. desember 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefndu. Til vara krefst áfrýjandi þess að „sjálfskuldarábyrgð stefndu verði einungis vikið frá að hluta, þannig að sjálfskuldarábyrgð stefndu nemi aldrei lægri fjárhæð en kr. 2.000.000, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 27. apríl 2007 til greiðsludags. Fjárnám áfrýjanda á 2. veðrétti í eignarhluta stefndu í fasteigninni Flétturima 9, Reykjavík, fastanr. 204-0163, hinn 18.6.2007, verði í því tilviki lækkað í sömu fjárhæð.“ Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Eftir uppsögu héraðsdóms hefur nafni áfrýjanda verið breytt í Landsbankinn hf.

I

Samkvæmt gögnum málsins var Seadata Sjógögn ehf. stofnað 9. apríl 2003 og var tilgangur félagsins „hugbúnaðarrekstur, rekstur fasteigna og lánastarfsemi“, svo sem sagði í tilkynningu til hlutafélagaskrár. Stjórnarmaður í félaginu var Þ-kk-nf Á-kk-nf, en framkvæmdastjóri G-kk-nf E-kk-nf. Félagið átti bankaviðskipti við Landsbanka Íslands hf., þar sem það fékk meðal annars heimild til yfirdráttar á tékkareikningi. Áfrýjandi kveður þá heimild hafa verið komna í 5.000.000 krónur í mars 2004, en vegna hennar hafi áðurnefndir forráðamenn félagsins 7. maí sama ár gengist í óskipta sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldinni. Heimildin hafi síðan verið hækkuð í 7.000.000 krónur í janúar 2005. Í tengslum við það ritaði stefnda 24. þess mánaðar undir yfirlýsingu um að hún gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuld félagsins við bankann vegna yfirdráttar á tékkareikningnum að fjárhæð allt að 2.000.000 krónur auk vaxta og kostnaðar af innheimtu. Í málinu virðist vera óumdeilt að yfirdráttarheimildin hafi átt að renna sitt skeið á enda í nóvember 2005.

Fyrir liggur að frétt birtist í fjölmiðli 14. júní 2005 um að gerður hafi verið „samningur um kaup TrackWell á lausnum og rekstri SeaData.“ Samkvæmt gögnum, sem áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt, beindi Landsbanki Íslands hf. innheimtubréfum 29. nóvember 2005 til Seadata Sjógagna ehf., Þ-kk-ef Á-kk-ef, G-kk-ef E-kk-ef og stefndu vegna yfirdráttarskuldar á tékkareikningi félagsins, en í tilviki stefndu var gerð krafa um greiðslu á 2.000.000 krónum auk 156.870 króna vegna innheimtukostnaðar. Samkvæmt minnispunktum, sem starfsmaður bankans ritaði á blað með viðskiptayfirliti fyrir félagið, átti hann fund með Þ-kk-þgf og G-kk-þgf 20. febrúar 2006. Í þessum minnispunktum sagði meðal annars að „Trackwell keypti hugbúnaðinn af Seadata og skuldin í LÍ greiðist með höfundarétti af framhaldandi sölu.“ Útbúið yrði skuldabréf að fjárhæð 7.300.000 krónur til 42 mánaða, sem afborganir yrðu greiddar af á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 15. maí 2006, en Þ-kk-nf og G-kk-nf ásamt stefndu yrðu ábyrgðarmenn fyrir þeirri skuld. Óumdeilt er að ætlast hafi verið til að yfirdráttarskuld félagsins yrði gerð upp með þessari ráðstöfun. Til samræmis við þetta gaf Seadata Sjógögn ehf. út skuldabréf 22. febrúar 2006 og ritaði stefnda ásamt áðurnefndum tveimur forráðamönnum félagsins undir það til staðfestingar á ákvæðum þess um sjálfskuldarábyrgð, sem var óskipt á herðum þeirra þriggja og tók til allrar fjárhæðar skuldarinnar. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda voru greiddar tvær fyrstu afborganirnar af skuldabréfinu, sem féllu í gjalddaga 15. maí og 15. ágúst 2006, en eftir það hafi orðið greiðslufall.

Bú Seadata Sjógagna ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 16. mars 2007. Landsbanki Íslands hf. ritaði 21. sama mánaðar greiðsluáskorun til stefndu, sem var birt henni sex dögum síðar. Þar kom fram að höfuðstóll skuldar samkvæmt skuldabréfinu frá 22. febrúar 2006 næmi 6.475.599 krónum, en fjárhæð hennar væri alls 7.706.494 krónur að meðtöldum áföllnum vöxtum og kostnaði, sem skorað var á stefndu að greiða innan 15 daga að því viðlögðu að neytt yrði heimildar samkvæmt bréfinu til að krefjast fjárnáms hjá henni fyrir kröfunni. Fjárnám var svo gert á þessum grundvelli 18. júní 2007 í eignarhluta stefndu í fasteigninni Flétturima 9 í Reykjavík. Af gögnum málsins verður ráðið að af hálfu stefndu hafi að minnsta kosti frá því í janúar 2008 verið leitað samninga við Landsbanka Íslands hf. vegna skuldarinnar. Þá liggur og fyrir að hún hafi ásamt Þ-kk-þgf Á-kk-þgf beint kvörtun 24. júní sama ár til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, þar sem leitað hafi verið úrlausnar nefndarinnar um hvort bankinn hafi fullnægt upplýsingaskyldu gagnvart þeim „samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem og samkvæmt góðum og sjálfsögðum viðskiptaháttum“, en nefndin vísaði þessu erindi frá sér með úrskurði 16. október 2008.

Með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Þá tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun 9. október 2008, sem breytt var 12. og 19. sama mánaðar, um ráðstöfun eigna og skulda bankans til Nýja Landsbanka Íslands hf., sem nú ber heiti áfrýjanda, en óumdeilt er að á þeim grunni fari hann nú með kröfuréttindi samkvæmt fyrrnefndu skuldabréfi, sem gefið var út 22. febrúar 2006.

Samkvæmt gögnum, sem áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt, var gjaldþrotaskiptum á búi Seadata Sjógagna ehf. lokið 7. nóvember 2008 og fengust greidd við þau 5,8236% almennra krafna. Áfrýjandi fékk með þessum hætti 446.989 krónur greiddar upp í kröfu samkvæmt skuldabréfinu, sem að framan er getið.

Stefnda höfðaði mál þetta á hendur áfrýjanda 19. febrúar 2010 og krafðist þess að vikið yrði til hliðar sjálfskuldarábyrgð hennar á skuldabréfinu, sem Seadata Sjógögn ehf. gaf út til Landsbanka Íslands hf. 22. febrúar 2006, aðallega að öllu leyti en til vara að hluta. Þá krafðist hún þess jafnframt að fjárnámið, sem gert var hjá henni 18. júní 2007 fyrir kröfu samkvæmt skuldabréfinu, yrði aðallega ógilt, en til vara að fjárhæðin, sem það tók til, yrði lækkuð. Með hinum áfrýjaða dómi voru báðar aðalkröfur stefndu teknar til greina.

II

Samkvæmt 15. kafla laga nr. 90/1989 um aðför getur aðili að aðfarargerð, svo og þriðji maður, sem hefur hagsmuni af henni, leitað úrlausnar héraðsdóms um ógildingu gerðarinnar. Um meðferð slíks máls, sem leggja verður fyrir dóm að meginreglu innan átta vikna frá því að aðfarargerð er lokið, fer eftir sérreglum þeirra laga, en þar er í 2. mgr. 92. gr. mælt svo fyrir að ekki verði leyst á annan hátt úr um gildi aðfarargerðar nema ágreiningur rísi um hana við nauðungarsölu eða aðra lögmæta ráðstöfun eignar, sem fjárnám hefur verið gert í. Af þessum sökum og með vísan til 1. mgr. 1. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður ekki krafist ógildingar eða breytingar á aðfarargerð í einkamáli, sem rekið er eftir almennum reglum. Ber því samkvæmt 2. mgr. 24. gr. sömu laga að vísa af sjálfsdáðum frá héraðsdómi kröfu stefndu um að ógilt verði fjárnám, sem Landsbanki Íslands hf. fékk gert hjá henni 18. júní 2007, svo og kröfu hennar um að dæmt verði að fjárnámið taki til lægri fjárhæðar en það var gert fyrir, en að því verður að gæta að yrði tekin til greina krafa um að skuldbindingu hennar samkvæmt skuldabréfinu frá 22. febrúar 2006 verði vikið til hliðar að öllu leyti eða nokkru nyti hún heimildar samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. 67. gr. laga nr. 90/1989 til að krefjast þess að fjárnámsgerðin yrði endurupptekin á þeim grunni.

III

Í héraðsdómsstefnu lýsti stefnda því að sjálfskuldarábyrgðin, sem hún gekkst undir 24. janúar 2005 vegna skuldar Seadata Sjógagna ehf. við Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð allt að 2.000.000 krónur, hafi verið „veitt í greiðaskyni fyrir aðila sem tengist henni óbeint. Sá er skyldur eiginmanni stefnanda og hún samþykkti að taka á sig ábyrgð til bráðabirgða, þar sem ekki reyndist mögulegt að ná í þann aðila sem upphaflega átti að takast þessa ábyrgð á herðar. Fullyrt var við stefnanda að félagið væri í söluferli, það myndi seljast fljótlega og að hennar ábyrgðar fyrir skuldinni yrði því ekki lengur þörf.“ Í aðilaskýrslu, sem stefnda gaf fyrir héraðsdómi, kvað hún frænda sambúðarmanns síns hafi hringt í hann og sagst vanta ábyrgð vegna yfirdráttar í „einhverja daga eða vikur“ og hafi hún orðið við ósk um að veita ábyrgðina, en ekki fengið umbun af nokkrum toga fyrir. Samkvæmt málatilbúnaði stefndu stóð hún að öðru leyti í engum tengslum við þetta félag, hluthafa þar eða starfsmenn. Dómkröfur stefndu snúa ekki að þessari ábyrgð, enda er óumdeilt að henni lauk þegar skuldabréfið hafði verið gefið út til Landsbanka Íslands hf. 22. febrúar 2006 með þeim ábyrgðum, sem áður er gerð grein fyrir.

Aðdraganda ábyrgðar stefndu á þeirri skuldbindingu var í héraðsdómsstefnu lýst með því að G-kk-nf E-kk-nf hafi beðið hana um að samþykkja fyrir sitt leyti „að skuldbreyta yfirdráttarláninu í skuldabréf“, en í framhaldi af því hafi starfsmaður bankans boðað hana til sín til að „ganga frá skuldbreytingunni.“ Hún hafi staðið í þeirri trú að breyta hafi átt skuldinni, sem hún var í ábyrgð fyrir, þannig að ekki yrði lengur um yfirdráttarlán að ræða, heldur skuldabréf með lægri vöxtum og reglulegum afborgunum. Hún hafi jafnframt staðið í þeirri trú að með þessu yrði ekki aukin ábyrgð hennar á skuldum félagsins „sem hún hafði enga aðkomu haft að“. Hún hafi mætt í útibú bankans rétt fyrir lokun, ekki fengið að sjá annað en „það blað sem ætlast var til að hún ritaði undir“, henni hafi ekki verið veittar upplýsingar um hvers konar ábyrgð hún væri að taka á sig og hafi verið lagður á hana „þrýstingur um að skrifa nafn sitt skjótt undir skuldabréfið.“ Það hafi hún svo gert án þess að gera sér grein fyrir því að hún væri þannig að gangast í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuld að höfuðstóli 7.300.000 krónur. Í málflutningi fyrir Hæstarétti var jafnframt vísað sérstaklega til þess að samkvæmt fram komnum gögnum hafi verið samið á fundi G-kk-ef E-kk-ef og Þ-kk-ef Á-kk-ef með starfsmanni Landsbanka Íslands hf. 20. febrúar 2006 um hvernig greitt yrði úr skuld vegna yfirdráttar á tékkareikningi Seadata Sjógagna ehf., þar á meðal að stefnda gengist í sjálfskuldarábyrgð ásamt þeim tveimur fyrstnefndu fyrir heildarskuldinni, en til þess fundar hafi stefnda hvorki verið boðuð né henni greint frá því, sem þar hafi farið fram. Í meginatriðum lýsti stefnda þessum atvikum á sama veg í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi.

Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá því hvernig fyrrum starfsmaður Landsbanka Íslands hf., sem ritaði undir skuldabréfið 22. febrúar 2006 sem vottur, lýsti í vitnaskýrslu þeim almennu vinnubrögðum, sem hún kvaðst hafa beitt þegar viðskiptamenn bankans mættu á hennar fund til að gangast undir skuldbindingar. Starfsmaðurinn minntist ekki atvika þessa máls, en kvaðst viss um að í þessu tilviki hafi ekki verið vikið frá því, sem almennt hafi verið gert. Verulegur munur er á þessari lýsingu starfsmannsins og frásögn stefndu af því, sem gerst hafi við undirritun skuldabréfsins. Lýsing Þ-kk-ef Á-kk-ef í vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi á atvikum við undirritunina var ekki með þeim hætti að á henni verði byggt við úrlausn málsins. Stefnda leiddi ekki G-kk-þf E-kk-þf fyrir dóm til að bera um þetta eða hvað farið hafi að öðru leyti þeim í milli áður en hún ritaði undir skuldabréfið. Eins og málið liggur fyrir eru því atvik að þessu leyti óljós.

Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem samtök ýmissa fjármálafyrirtækja gerðu 1. nóvember 2001 við Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra, tók ekki til þeirrar skuldbindingar, sem stefnda gekkst undir 22. febrúar 2006. Verður því að leggja mat á háttsemi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. í tengslum við þá ráðstöfun með tilliti til þess, sem almennt hafi mátt ætlast til. Þessum starfsmönnum var óviðkomandi af hvaða ástæðum stefnda ákvað að takast á herðar sjálfskuldarábyrgð á skuldbindingu Seadata Sjógagna ehf., þar á meðal hvort hún hafi haft af því einhverja hagsmuni, og gat hún ekki ætlast til að þeir tækju fram fyrir hendur hennar í því sambandi þótt hún hafi að eigin sögn verið óreynd í viðskiptum. Stefndu var ljóst á þessum tíma að hvorki hafi félagið né aðrir ábyrgðarmenn staðið skil á yfirdráttarskuldinni, sem hún gekkst að hluta í ábyrgð fyrir 24. janúar 2005, og gat því ekki farið fram hjá henni að veruleg áhætta gæti fylgt því að gangast frekar undir ábyrgð fyrir félagið. Starfsmenn bankans gátu ekki gert ráð fyrir því að stefnda tæki ákvörðun um þetta án þess að hafa nægilega vitneskju um fjárhag annarra, sem hér áttu í hlut. Verður þannig ekki séð hverju þessir starfsmenn hefðu átt að bæta að þessu leyti við með upplýsingagjöf til stefndu. Ákvæði skuldabréfsins frá 22. febrúar 2006 um eðli ábyrgðar stefndu og umfang hennar voru einföld og auðskilin hverjum þeim, sem gæfi sér stutta stunda til að virða þau fyrir sér. Sú frásögn stefndu að hún hafi ritað undir skuldabréfið án þess að hafa lesið undir hvaða skuldbindingu hún væri að gangast eða vitað það af öðrum ástæðum er með ólíkindablæ, en hafi hún í raun hagað gerðum sínum á þann veg verður hún að bera ábyrgð á því, enda var henni í lófa lagið að láta ógert að rita nafn sitt án þess að afla nægilegrar vitneskju um þessa ráðstöfun. Ekkert liggur fyrir til stuðnings því að starfsmenn bankans hafi beitt stefndu á einhvern hátt þrýstingi til að aðhafast eitthvað, sem hún var ekki fús til. Að þessu öllu virtu eru ekki skilyrði hér til að víkja skuldbindingu stefndu samkvæmt skuldabréfinu til hliðar að einhverju leyti eða öllu með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum. Áfrýjandi verður því sýknaður af kröfum stefndu um það.

Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi kröfum stefndu, G-kvk-ef H-kvk-ef, um að ógilt verði eða breytt fjárnámi, sem gert var hjá henni 18. júní 2007 fyrir kröfu Landsbanka Íslands hf.

Áfrýjandi, Landsbankinn hf., er að öðru leyti sýkn af kröfum stefndu.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.