114/2008

V lagði fram tillögu að matsáætlun til S, í samræmi við ákvæði laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, vegna fyrirhugaðrar lagningar hringvegar um Hornafjarðarfljót. Komu sóknaraðilar málsins á framfæri athugasemdum við stofnunina og með hliðsjón af þeim athugasemdum meðal annars var tillagan samþykkt með breytingum, sem fólu í sér að lagt var fyrir V að kanna fleiri vegarstæði en tillaga að matsáætlun gerði ráð fyrir. V kærði umrædda ákvörðun S til umhverfisráðherra sem felldi ákvörðunina úr gildi að því leyti sem hún fól í sér mat á öðrum kostum en V hafði byggt tillögu sína að matsáætlun á. Var málið höfðað af sóknaraðilum til að fá þeim úrskurði umhverfisráðherra hnekkt. Talið var að þótt 14. gr. laga nr. 106/2000 takmarki kæruheimild við framkvæmdaraðila raskaði það ekki rétti manna til að bera mál undir dómstóla ættu þeir lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn máls. Með hliðsjón af því, að matsáætlun samkvæmt 8. gr. laga nr. 106/2000 afmarki í meginatriðum til hvaða atriða mat á umhverfisáhrifum taki og að endanleg ákvörðun um legu vegar verði að byggjast á vegleið sem sætt hafi slíku mati og með vísan til e. liðar 2. töluliðar 2. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 1123/2005 um mat á umhverfisáhrifum og að ráða megi af gögnum málsins að sóknaraðilar eigi lönd að þeim vegarstæðum sem S ákvað að koma skyldu til mats, var talið að sóknaraðilar ættu lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn dómkröfu sinnar. Var hinn kærði úrskurður um frávísun málsins því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 14. febrúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2008, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila.

Varnaraðili íslenska ríkið krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og að sóknaraðilar verði dæmd óskipt til greiðslu kærumálskostnaðar, en til vara að kærumálskostnaður verði felldur niður.

Varnaraðili Vegagerðin krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilar halda því fram að þau eigi beinna, verulegra, sérstakra og lögvarinna hagsmuna að gæta af því að fleiri kostir séu teknir til umhverfismats en Vegagerðin hefur lagt til svo tryggt sé að ákvörðun um vegarstæði byggist á raunhæfri og gagnsærri úttekt á öllum fyrirliggjandi kostum. Sóknaraðilar benda á að þær vegarleiðir sem Vegagerðin hefur lagt til muni hafa í för með sér stórfellda skerðingu á eignarréttindum og afkomu sóknaraðila þar sem það muni rýra mjög möguleika þeirra til landnýtingar. Af þessum sökum eigi þau lögvarinna hagsmuna að gæta af því að bera lögmæti úrskurðar umhverfisráðherra undir dómstóla, sem hafnað hafi að meta skyldi fleiri kosti en Vegagerðin lagði til. Í stefnu þeirra kemur fram að úrskurður umhverfisráðherra sé haldinn bæði form- og efnisannmörkum og sé af þeim sökum ógildanlegur.

Fallist er á með sóknaðilum að réttarfarsástæður standi til þess að gefa ráðherra kost á að láta mál þetta til sín taka. Þá verður krafa sóknaraðila ekki tekin til meðferðar án þess að framkvæmdaraðili eigi aðild að málinu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 231/2002 í dómasafni réttarins það ár, bls. 2241.

Varnaraðilar benda á að ákvæði 14. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum með áorðnum breytingum takmarki kæruheimild við framkvæmdaraðila að því er varðar ákvarðanir Skipulagsstofnunar um breytingu á matsáætlun. Þeir halda því fram að þar sem sóknaraðilar hafi ekki átt aðild að kærumálinu á stjórnsýslustigi geti þau heldur ekki átt aðild að dómsmáli er lýtur að lögmæti úrskurðar kærumálsins.

Í lögum nr. 106/2000 eru ekki sérákvæði um aðild að dómsmáli, sem höfðað er um ákvörðun stjórnvalds á grundvelli laganna. Fer því um aðild að slíku máli eftir almennum reglum, þar á meðal þeirri grunnreglu að baki ákvæðum laga nr. 91/1991 að dómstólar leysi ekki úr sakarefni nema sýnt sé að það skipti máli að lögum fyrir aðilana að fá dóm um það. Þótt mælt sé fyrir í lögum um þrengri aðild að kærumálum hjá æðri stjórnvöldum en leiðir af almennum reglum raskar slík skipan ekki þeim rétti manna að bera mál undir dómstóla eigi þeir lögvarinna hagsmuna að gæta, enda er sá réttur tryggður með 70. gr. stjórnarskrárinnar.

Matsáætlun samkvæmt 8. gr. laga nr. 106/2000 afmarkar í meginatriðum til hvaða atriða mat á umhverfisáhrifum tekur og verður ekki lagt mat á önnur vegarstæði en þar eru tiltekin nema með nýrri matsáætlun. Endanleg ákvörðun um legu vegar verður að byggjast á vegarleið, sem sætt hefur lögformlegu mati samkvæmt ákvæðum laga nr. 106/2000 og koma aðrar vegarleiðir ekki til greina. Í e. lið 2. töluliðar 2. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 1123/2005 um mat á umhverfisáhrifum segir: „upplýsingar um mögulega framkvæmdakosti sem til greina koma, m.a. núll-kosti, þ.e. að aðhafast ekkert, greina frá umfangi og tilhögun annarra kosta og staðsetningu þeirra.“ Ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að sóknaraðilar eigi lönd að þeim vegarleiðum sem varnaraðili Vegagerðin vildi takmarka matsáætlun við og er því ómótmælt af hálfu varnaraðila.

Samkvæmt öllu framangreindu verður talið að sóknaraðilar eigi lögvarinna hagsmuna að gæta að fá úr því skorið hvort matsáætlun Vegagerðarinnar um vegarleiðir um jarðir og lönd þeirra uppfylli það skilyrði að litið hafi verið til framkvæmdakosta sem til greina koma þannig að upplýst val á besta kosti á vegarleið, á grundvelli málefnalegra sjónarmiða, geti farið fram þegar matsskýrsla liggur endanlega fyrir. Af þessum sökum hafa sóknaraðilar jafnframt lögvarinna hagsmuna að gæta við að fá úr því skorið hvort úrskurður umhverfisráðherra 11. maí 2007 sé gildur að lögum. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðilar verða dæmdir til að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðilar, íslenska ríkið og Vegagerðin, greiði óskipt sóknaraðilum, R-kk-þgf S-kk-þgf, Á-kk-þgf N-kk-þgf Á-kk-þgf, Á-kk-þgf G-kk-þgf, H-kvk-þgf E-kvk-þgf, R-kk-þgf J-kk-þgf, H-kk-þgf E-kk-þgf, E-kk-þgf E-kk-þgf, B-kk-þgf H-kk-þgf, F-kvk-þgf H-kvk-þgf, K-kk-þgf J-kk-þgf, K-kk-þgf J-kk-þgf, L-kvk-þgf E-kvk-þgf, Meðalfelli ehf., Þ-kk-þgf H-kk-þgf, G-kvk-þgf Ó-kvk-þgf J-kvk-þgf, Ö-kvk-þgf L-kvk-þgf J-kvk-þgf og Þ-kk-þgf H-kk-þgf J-kk-þgf, hverju fyrir sig 15.000 krónur í kærumálskostnað.