610/2007

Í málinu kröfðust T og S að viðurkennt yrði með dómi að eignarhluti þeirra sem eigenda jarðarinnar Ytri-Sólheima 3 í óskiptu landi svokallaðrar Sólheimatorfu í Mýrdalshreppi væri 25% af öllu óskiptu landi og landsnytjum í jarðatorfunni. Byggðu T og S á því að samkvæmt ýmsum heimildum sem þau höfðu lagt fram í málinu mætti ráða að undir jörðina Ytri-Sólheima 3 félli í dýrleika 25 hundruð samkvæmt fornu mati í hinu óskipta landi. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 2. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 væri aðalreglan sú að skipta bæri sameign, sem lögin tækju til samkvæmt 1. gr. laganna, eftir jarðamati frá 1861, þar sem því yrði við komið. Væru hins vegar tvær eða fleiri jarðir metnar þar í einu lagi og aðgreint mat væri að finna í jarðatali J-kk-ef frá 1847, skyldi það lagt til grundvallar, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna. Að þessum kostum frágengnum yrði lagt til grundvallar mat samkvæmt fasteignabók frá 1922 eða síðari fasteignabókum, en þó þannig að alltaf yrði notað elsta matið, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Samkvæmt 4. mgr. greinarinnar væri heimilt að leggja til grundvallar önnur eignarhlutföll en leiddi af þessum heimildum, ef þau hefðu gilt manna á meðal í minnst 20 ár og allir eigendur samþykkt að þau skyldu haldast. Talið var að af lögskýringargögnum yrði ekki annað ráðið en að löggjafinn hefði talið áreiðanleika eldri heimilda en þeirra, sem ákvæði 2. gr. laganna tæki til, orka svo tvímælis að ekki væri fært að styðjast við þær í þessum efnum. Í málinu lá fyrir að eldri heimildir um dýrleika jarða í Sólheimatorfu væru misvísandi. Yrði því ekki annað séð en að þær forsendur, sem ákvæði 2. gr. landskiptalaga væru reist á, ættu við um óskipt land Ytri-Sólheimajarða. Þar sem T og S hefðu ekki sýnt fram á að skilyrði væru til að beita 4. mgr. 2. gr. laganna við úrlausn málsins var niðurstaða héraðsdóms um sýknu annarra landeigenda að öðru leyti staðfest með vísan til forsendna hans.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 16. nóvember 2007. Þau krefjast þess að viðurkennt verði að eignarhluti þeirra sem eigenda jarðarinnar Ytri-Sólheima 3 sé 25% af öllu óskiptu landi og landsnytjum í jarðatorfunni að Ytri-Sólheimum í Mýrdalshreppi. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi þeirra stefndu, sem hafa tekið til varna gegn kröfu þeirra hér fyrir dómi, eins og getið er nánar hér á eftir.

Stefndu E-kk-nf Þ-kk-nf, E-kvk-nf S-kvk-nf, E-kvk-nf E-kvk-nf, M-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf, H-kvk-nf Þ-kvk-nf, K-kvk-nf Þ-kvk-nf, Ó-kk-nf Þ-kk-nf, S-kvk-nf Þ-kvk-nf, S-kvk-nf R. Þ-kvk-nf og Þ-kk-nf M-kk-nf krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjendum gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti.

Stefndu A-kvk-nf G. E-kvk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, E-kk-nf G-kk-nf Þ-kk-nf, Ó-kk-nf S-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ó-kk-nf hafa lýst yfir fyrir Hæstarétti að þau samþykki dómkröfu áfrýjenda, en að öðru leyti hafa þau ekki látið málið til sín taka hér fyrir dómi.

Stefnda I-kvk-nf Á-kvk-nf hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi er ágreiningur í málinu um hlutdeild jarðanna Ytri-Sólheima 1, 2, 3, 3a og 4, Framness, Sólheimahjáleigu og Sólheimatungu í óskiptu landi svokallaðrar Sólheimatorfu. Áfrýjendur reisa kröfu sína um viðurkenningu á fjórðungs hlutdeild jarðar sinnar, Ytri-Sólheima 3, í þessu óskipta landi öðru fremur á því að sýnt sé fram á að undir hana hafi um langan aldur verið talið falla þetta hlutfall alls lands á Sólheimatorfu, en þetta megi meðal annars ráða af dýrleika jarðarinnar og allrar torfunnar til hundraða að fornu mati samkvæmt ýmsum heimildum, sem lagðar hafa verið fram í málinu. Geti ákvæði landskiptalaga nr. 46/1941 ekki breytt því að hlutföll, sem eigi stoð í slíkum heimildum, verði lögð til grundvallar. Stefndu, sem tekið hafa til varna fyrir Hæstarétti, reisa á hinn bóginn kröfu sína um sýknu öðru fremur á því að með 2. gr. landskiptalaga sé mælt fyrir um hverjar heimildir geti komið til álita við úrlausn um eignarhlutföll jarða aðilanna í óskiptu landi Sólheimatorfu og leiði engin þeirra til niðurstöðunnar, sem dómkrafa áfrýjenda tekur mið af, en til hennar stæðu heldur ekki aðrar eldri heimildir.

Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. landskiptalaga gildir sú aðalregla að skipta skuli sameign, sem lögin taka til eftir ákvæðum 1. gr. þeirra, eftir jarðamati frá 1861, þar sem því verður við komið, en séu tvær eða fleiri jarðir metnar þar í einu lagi og aðgreint mat sé að finna í jarðatali J-kk-ef frá 1847 skuli það lagt til grundvallar, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna. Að þessum kostum frágengnum verði lagt til grundvallar mat samkvæmt fasteignabók frá 1922 eða síðari fasteignabókum, en þó þannig að alltaf verði notað elsta matið, sem við verður komið, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar. Með 4. mgr. hennar er að auki heimilað að leggja til grundvallar önnur eignarhlutföll en leiðir af framangreindu ef þau hafa gilt manna á meðal í minnst 20 ár og allir eigendur samþykkja að þau haldist. Af lögskýringargögnum er ljóst að þessi fyrirmæli voru sett til að leggja grunn að eignarhlutföllum við landskipti og þætti „sjálfsagt að lögákveða skiptahlutföll jarða eftir jarðamatinu frá 1861, þar sem því verður við komið, enda verður ekki komizt nær hinu rétta á annan hátt“, svo sem sagði í athugasemdum við frumvarp til landskiptalaga. Ekki verður annað ráðið en að löggjafinn hafi með þessu talið áreiðanleika eldri heimilda en þeirra, sem um getur í 2. gr. landskiptalaga, orka svo tvímælis að ekki væri fært að styðjast við þær í þessum efnum. Í máli þessu háttar svo til að eldri heimildir um dýrleika Ytri-Sólheimajarða samanlagðra sýnast misvísandi, enda var gerð sú athugasemd um þetta efni í áðurnefndu jarðatali frá 1847 að „1806 er jörð þessi (hálf bænda eign og hálf eign kirkjunnar) talin aðeins 100 h., og hjáleigan sér 76/12 h.; sýslumaður þar á móti telur alla jörðina 100 h., en í jarðabókunum (enum eldri, 1760) er hún sögð 1201/6 h.“ Verður því ekki annað séð en að þær forsendur, sem ákvæði 2. gr. landskiptalaga voru reist á samkvæmt framansögðu, eigi meðal annars við óskipt land Ytri-Sólheimajarða. Með því að áfrýjendur hafa ekki sýnt fram á að skilyrði séu til að beita fyrirmælum 4. mgr. 2. gr. landskiptalaga við úrlausn málsins verður að gerðum þessum athugasemdum hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans.

Áfrýjendum verður gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, T-kk-nf Í-kk-nf og S-kvk-nf R-kvk-nf R-kvk-nf, greiði í sameiningu stefndu E-kk-þgf Þ-kk-þgf, E-kvk-þgf S-kvk-þgf, E-kvk-þgf E-kvk-þgf, M-kk-þgf Þ-kk-þgf S-kk-þgf, H-kvk-þgf Þ-kvk-þgf, K-kvk-þgf Þ-kvk-þgf, Ó-kk-þgf Þ-kk-þgf, S-kvk-þgf Þ-kvk-þgf, S-kvk-þgf R. Þ-kvk-þgf og Þ-kk-þgf M-kk-þgf samtals 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Að öðru leyti fellur málskostnaður fyrir Hæstarétti niður.