292/2012

C höfðaði mál á hendur A og B og krafðist skaðabóta vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna líkamsárásar af þeirra hálfu 5. nóvember 2006. Með dómi héraðsdóms höfðu A og B verið sakfelldir á grundvelli 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir líkamsárás á C og var B gert að greiða C miskabætur. Í málinu byggði C skaðabótakröfu sína á niðurstöðu matsgerðar dómkvaddra matsmanna þar sem fram kom að afleiðingar líkamsárásarinnar hafi verið mun alvarlegri en þau gögn sem byggt hafi verið á í sakamálinu gáfu til kynna. Mótmælti B því að matsgerðin hefði sönnunargildi við úrlausn málsins þar sem meinbugir hafi verið á dómkvaðningu matsmanna og framkvæmd matsins. Með vísan til niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna, sem fengi stuðning af fyrirliggjandi gögnum, taldi

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandinn B-kk-nf S-kk-nf skaut málinu til Hæstaréttar 30. apríl 2012 og áfrýjandinn J-kk-nf E-kk-nf 7. júní sama ár að fengnu áfrýjunarleyfi. Áfrýjandinn B-kk-nf krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms og að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að „héraðsdómaranum, K-kvk-þgf S-kvk-þgf, verði gert að víkja sæti.“ Að því frágengnu krefst hann sýknu og loks lækkunar á kröfu stefnda C. Þá krefst áfrýjandinn málskostnaðar í héraði „í samræmi við gjafsóknarleyfi“ og fyrir Hæstarétti. Áfrýjandinn J-kk-nf E-kk-nf krefst þess aðallega að réttarfarssekt, sem sér hafi verið gerð með hinum áfrýjaða dómi, verði felld úr gildi „og hegðun [sín] við flutning málflutningsræðu verði án nokkurra viðurlaga“, en til vara að öðrum og vægari úrræðum verði beitt af því tilefni. Að því frágengnu krefst hann þess að sektin verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandinn málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi C krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms, að öðru leyti en því að 2.500.000 krónur, sem sér hafi verið greiddar 3. apríl 2012 samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, komi til frádráttar kröfu sinni. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjandans B-kk-ef án tillits til gjafsóknar sem sér hafi verið veitt, en að málskostnaður milli sín og áfrýjandans J-kk-ef verði látinn niður falla.

I

Skýra verður kröfugerð áfrýjandans B-kk-ef S-kk-ef um málskostnað sér til handa í héraði „í samræmi við gjafsóknarleyfi“ á þann veg að með því krefjist hann þess hér fyrir dómi að honum verði dæmdur gjafsóknarkostnaður í héraði, þar á meðal verði ákveðin þóknun lögmanns hans fyrir flutning málsins í héraði, jafnvel þótt hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.

Í greinargerð í héraði 16. mars 2011 gerði áfrýjandinn kröfu um málskostnað úr hendi stefnda C án þess að hafa uppi þá kröfu sem að framan greinir. Hinn 24. febrúar 2012 var áfrýjandanum veitt leyfi til gjafsóknar til reksturs málsins fyrir héraðsdómi samkvæmt umsókn hans 3. janúar sama ár sem lögð var fram í málinu daginn eftir við lok aðalmeðferðar þess. Í þingbók er tekið fram að við flutning málsins í héraði hafi lögmaður áfrýjandans gert „sömu dómkröfur og tilgreindar eru í greinargerð.“ Stefndi naut gjafsóknar við rekstur málsins í héraði og krafðist hann málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 30. janúar 2012 og var áfrýjandanum gert að greiða hluta málskostnaðar stefnda í ríkissjóð. Að þessu virtu kemur framangreind krafa áfrýjandans, sem hann hefði getað haft uppi í héraði, ekki til álita við úrlausn máls þessa hér fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 163. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

II

Málsatvik eru skilmerkilega rakin í hinum áfrýjaða dómi, en þau eru í megindráttum að áfrýjandinn B-kk-nf S-kk-nf og A-kk-nf Þ-kk-nf Þ-kk-nf voru ákærðir „með því að hafa aðfaranótt ... 5. nóvember 2006, fyrir utan verslunina [...] í [...] í Kópavogi, ráðist í félagi á C ... þannig að hann féll í götuna og B-kk-nf þá sest ofan á hann klofvega og kýlt hann í andlit og í höfuð en A-kk-nf sparkað í fætur hans“ með nánar greindum afleiðingum. Í sakamálinu gerði stefndi þá kröfu að áfrýjandinn og A-kk-nf Þ-kk-nf yrðu dæmdir til að greiða sér miskabætur, auk bóta vegna tekjutaps, læknis- og sjúkrakostnaðar og lögfræðiaðstoðar. Í kröfugerð stefnda var tekið fram að kæmi síðar í ljós að hann hefði hlotið varanlegan miska eða örorku af völdum líkamsárásarinnar áskildi hann sér rétt til að láta meta það tjón sérstaklega og krefjast bóta vegna þess tjóns síðar í einkamáli. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 24. janúar 2008 voru áfrýjandinn og A-kk-nf Þ-kk-nf sakfelldir fyrir líkamsárásina á grundvelli 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæmdir til greiðslu sekta. Jafnframt var áfrýjandanum gert að greiða stefnda 100.000 krónur í miskabætur og 45.000 krónur vegna lögmannskostnaðar.

Með matsbeiðni til Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2009 fór stefndi þess á leit að dómkvaddir yrðu tveir menn til að láta í té skriflegt og rökstutt álit um afleiðingar fyrrgreindrar líkamsárásar. Í matsbeiðninni var tekið fram að „til þess að gæta hagsmuna sinna vegna matsbeiðni, matsútnefningar og matsgerðar“ væri óskað að nafngreindum lögmanni stefnda, áfrýjandanum og A-kk-þgf Þ-kk-þgf yrði „tilkynnt þar um“. Héraðsdómari sendi tilkynningu til áfrýjandans þar sem greint var frá því að áðurnefnd matsbeiðni hafi borist héraðsdómi og yrði matsmálið tekið fyrir 23. október 2009 á nánar tilgreindum stað og tíma. Myndi dómari þá dómkveðja Ö-kk-þf H-kk-þf hæstaréttarlögmann og T-kk-þf M-kk-þf heila- og taugasjúkdómalækni, nema fram kæmu rökstudd mótmæli við dómkvaðningu þeirra. Tilkynningin var send með skeyti á lögheimili áfrýjandans þar sem það var afhent af starfsmanni Íslandspósts hf. 13. október 2009. Hinn 23. þess mánaðar var málið tekið fyrir af héraðsdómara og fært í þingbók að matsbeiðnin væri lögð fram. Mætt væri af hálfu matsbeiðanda og matsþola A-kk-ef Þ-kk-ef. Til að framkvæma hið umbeðna mat væru kvaddir til þeir Ö-kk-nf H-kk-nf og T-kk-nf M-kk-nf.

Í bréfi A-kk-ef H-kk-ef til áfrýjandans 29. desember 2009 var skýrt frá dómkvaðningu matsmanna og tekið fram að ekki hafi verið sótt þing af hálfu áfrýjandans. Síðan sagði í bréfinu: „Matsfundur var haldinn 19. nóvember 2009. Þú varst ekki boðaður til matsfundarins þar sem ekki þótti rétt að fundum þínum og matsbeiðanda bæri saman. Þér er nú gefinn kostur á að kynna þér matsgögn og koma að athugasemdum þínum á skrifstofu minni h. 05.01. 2010 kl. 13:00.“ Í bréfinu kom fram hvar skrifstofan væri til húsa og á bréfsefninu voru ennfremur upplýsingar um heimilisfang og símanúmer hennar. Bréfið var birt fyrir áfrýjandanum sjálfum af stefnuvotti að kvöldi 4. janúar 2010.

Samkvæmt matsgerð hinna dómkvöddu manna 5. janúar 2010 var talið að stefndi hafi verið veikur í skilningi 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna árásarinnar 5. nóvember 2006 í þrjár vikur eftir hana. Varanlegur miski stefnda af völdum hennar samkvæmt 4. gr. laganna var metinn samtals 15 stig og varanleg örorka samkvæmt 5. gr. þeirra 5%. Í kjölfarið höfðaði stefndi mál þetta á hendur áfrýjandanum og A-kk-þgf Þ-kk-þgf og krafðist skaðabóta úr hendi þeirra á grundvelli matsgerðarinnar. Í greinargerð áfrýjandans í héraði var þess aðallega krafist að málinu yrði vísað frá dómi og var sú krafa reist „á meinbugum við dómkvaðningu matsmanna og framkvæmd mats.“ Var því meðal annars haldið fram að áfrýjandinn sem hafi verið matsþoli í skilningi laga hafi þrátt fyrir það ekki verið boðaður á dómþing þar sem matsbeiðni var tekin fyrir. Hann hafi því engan kost átt á að gera athugasemdir við val á matsmönnum eða hafa efnisleg áhrif á hvað skyldi lagt fyrir þá. Til vara krafðist áfrýjandinn sýknu, fyrst og fremst vegna þess að skilyrði skaðabótaábyrgðar væru ekki fyrir hendi.

Málið var þingfest í héraði 20. janúar 2011 og fór málflutningur um frávísunarkröfu áfrýjandans fram 29. apríl sama ár. Í þinghaldi 23. maí 2011 var bókað að málið væri endurupptekið á grundvelli 104. gr. laga nr. 91/1991. Ennfremur að dómari legði fram sem dómskjöl afrit af símskeyti til áfrýjandans vegna áðurnefnds matsmáls og endurrit úr þinghaldi í því. Væri aðilum veittur kostur á að koma með athugasemdir vegna þessa. Með úrskurði héraðsdóms 26. maí 2011 var kröfu áfrýjandans um frávísun málsins hafnað. Í þinghaldi 7. september sama ár var af hálfu áfrýjandans gerð krafa um að héraðsdómari viki sæti í málinu vegna vanhæfis. Að því búnu fór fram málflutningur um þá kröfu sem var reist á þeim röksemdum, sbr. b. og g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991, að dómarinn hefði með því að leggja fram fyrrgreind dómskjöl gætt réttar stefnda og þar með veitt honum ólögskyldar leiðbeiningar. Væru því fyrir hendi aðstæður sem væru til þess fallnar að áfrýjandinn gæti með réttu dregið óhlutdrægni dómarans í efa. Með úrskurði héraðsdóms 21. september 2011 var kröfu áfrýjandans hafnað og var sá úrskurður ekki kærður til Hæstaréttar.

Með hinum áfrýjaða dómi var krafa stefnda um skaðabætur úr hendi áfrýjandans tekin til greina, en A-kk-nf Þ-kk-nf sýknaður af henni. Á hinn bóginn var lögmanni hans, áfrýjandanum J-kk-þgf E-kk-þgf, gerð réttarfarssekt eftir e. og f. liðum 1. mgr. 135. gr. laga nr. 91/1991 fyrir að hafa í málflutningsræðu sinni hermt eftir stefnda á niðurlægjandi hátt. Áfrýjandinn kærði þetta ákvæði héraðsdóms til Hæstaréttar sem vísaði málinu frá réttinum með dómi 12. mars 2012 í máli nr. 103/2012.

III

Áfrýjandinn B-kk-nf S-kk-nf reisir kröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms og frávísun málsins frá héraðsdómi einkum á því að verulegir ágallar hafi verið á dómkvaðningu matsmanna og framkvæmd mats þeirra A-kk-ef H-kk-ef og T-kk-ef M-kk-ef. Ennfremur styðst krafa hans um sýknu við að matsgerð hinna dómkvöddu manna hafi verið ófullnægjandi, fyrst og fremst sökum þessara formgalla.

Í fyrsta lagi heldur áfrýjandinn því fram að sér hafi ekki verið gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna í þinghaldinu þegar dómkvaðning matsmanna fór fram. Eftir 2. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 skulu aðilar matsmáls kvaddir á dómþing þar sem matsbeiðni er tekin fyrir. Í samræmi við fyrirliggjandi matsbeiðni var áfrýjandanum sem fyrr segir tilkynnt um þinghaldið og tilkynningin sannanlega birt á lögheimili hans með tíu daga fyrirvara. Með því móti var honum gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna við dómkvaðninguna samkvæmt áðurnefndu lagaákvæði með þeirri aðferð sem boðin er í 1. mgr. 92. gr., sbr. a. lið 3. mgr. 85. gr. laga nr. 91/1991.

Í öðru lagi kveðst áfrýjandinn ekki hafa verið boðaður á matsfund, heldur hafi sér verið boðið að kynna sér gögn sem hinir dómkvöddu matsmenn höfðu undir höndum sama dag og matsgerð þeirra var undirrituð. Þar með hafi hann ekki getað gætt hagsmuna sinna við matið og haft áhrif á niðurstöðu þess. Í 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 er svo fyrir mælt að matsmaður skuli tilkynna aðilum svo fljótt sem verða má og með sannanlegum hætti hvar og hvenær verði metið. Sú ákvörðun hinna dómkvöddu matsmanna að boða áfrýjandann og stefnda ekki til sameiginlegs matsfundar af þeirri ástæðu, sem greind var í bréfi A-kk-ef H-kk-ef til áfrýjanda 29. desember 2009, fól út af fyrir sig ekki í sér brot á þessu lagaákvæði. Á hinn bóginn fór í bága við það sem þar er fyrir mælt að tilkynna áfrýjandanum sem matsþola fyrst um matið að kvöldi 4. janúar 2010, þegar honum var sannanlega afhent bréfið, aðeins degi áður en matsmenn gengu endanlega frá matsgerð sinni. Með bréfinu var áfrýjandanum þó gefið færi á að kynna sér matsgögn og koma að athugasemdum sínum, en hann hefði getað mætt hjá matsmanninum á tilsettum tíma þótt fyrirvarinn væri skammur eða boðað ella forföll og óskað eftir öðrum tíma. Að því gættu verður ekki litið framhjá umræddri matsgerð við úrlausn máls þessa.

Aðrar röksemdir sem áfrýjandinn hefur fært fyrir ómerkingarkröfu sinni og frávísun málsins frá héraðsdómi eru haldlausar. Krafa hans um ómerkingu hins áfrýjaða dóms á þeirri forsendu að dómsformaður héraðsdóms hafi verið vanhæfur til að fara með málið er sama marki brennd, en heimild héraðsdómara til að leggja sjálfur fram gögn í máli sem eru í vörslum dómsins, svo sem endurrit úr þingbókum og tilkynningum um þinghöld, styðst við rótgróna dómvenju.

Samkvæmt því sem að framan greinir verður fallist á með héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að matsgerð þeirra A-kk-ef H-kk-ef og T-kk-ef M-kk-ef verði lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Að því gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um bótafjárhæð og vexti, að teknu tilliti til breyttrar kröfugerðar stefnda hér fyrir dómi, eins og greinir í dómsorði.

Eftir þessum málsúrslitum verður áfrýjandanum gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði, auk þess sem um gjafsóknarkostnað stefnda hér fyrir dómi fer eftir því sem þar segir.

IV

Áfrýjandinn J-kk-nf E-kk-nf heldur því fram að það sé rangt sem fram komi í hinum áfrýjaða dómi að hann hafi hermt eftir stefnda C í málflutningsræðu sinni fyrir héraðsdómi og gert grín að honum. Áfrýjandinn kveðst einungis með látbragði sínu hafa verið að sýna fram á að stefndi hafi ekki uppfyllt skilyrði þess að vera með áfallastreituröskun, svo sem haldið hafi verið fram af hans hálfu. Þá byggir áfrýjandinn á því að sem lögmaður hafi hann rúmt tjáningarfrelsi til að gæta hagsmuna umbjóðanda síns, meðal annars í málflutningsræðu.

Í athugasemdum dómsformanns í héraði í fyrrgreindu kærumáli nr. 103/2012, sem lagðar hafa verið fram í þessu máli, sagði um framferði áfrýjandans í málflutningsræðunni að til að leggja áherslu á orð sín hafi hann leikið stefnda C að hringja í lögmann sinn, sett ímyndað símtól upp að öðru eyranu og endurtekið með kjökrandi röddu „ég hélt ég myndi deyja“. Í kæru sinni kvaðst áfrýjandinn hafa sýnt „lágstemmd hræðslutilþrif“ og ekki hækkað róminn eða hreyft líkamann, heldur sýnt „aðeins með andlitinu og breytingu á rödd, hræðslu manns sem væri dauðhræddur.“ Í athugasemdum dómsformanns kom ennfremur fram að eftir að hann hafi gripið fram í fyrir áfrýjandanum og ekki sagst kunna að meta svona leikræna tjáningu hafi áfrýjandinn beðist velvirðingar. Hann hafi þó ekki beðið stefnda eða lögmann hans afsökunar á framkomu sinni og heldur ekki lýst því yfir að það hafi á engan hátt verið ætlan sín að niðurlægja málsaðila.

Samkvæmt framansögðu verður að leggja til grundvallar fyrrgreinda frásögn dómsformanns af framferði áfrýjandans meðan á málflutningsræðu hans stóð og jafnframt það mat hins fjölskipaða héraðsdóms að áfrýjandinn hafi hermt eftir stefnda á niðurlægjandi hátt. Þá er ósannað að áfrýjandinn hafi beðið stefnda afsökunar á framkomu sinni.

Í samræmi við stöðu sína njóta lögmenn rúms tjáningarfrelsis þegar þeir tala máli umbjóðenda sinna og gæta hagsmuna þeirra fyrir dómi. Því frelsi eru þó takmörk sett, meðal annars vegna réttinda eða mannorðs annarra, sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt 34. gr. siðareglna Lögmannafélags Íslands, sem styðjast við 2. mgr. 5. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn, skal lögmaður sýna gagnaðilum skjólstæðinga sinna fulla virðingu í ræðu, riti og framkomu og þá tillitsemi sem samrýmanleg er hagsmunum skjólstæðinganna.

Áfrýjandinn hefur ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að þörf hafa verið fyrir hann að líkja eftir stefnda á þann hátt sem að framan er lýst til að tala máli umbjóðanda síns í máli því sem hér er til úrlausnar. Samkvæmt því og að teknu tilliti til þess sem áður greinir verður staðfest ákvæði hins áfrýjaða dóms um réttarfarssekt hans á grundvelli f. liðar 1. mgr. 135. gr. laga nr. 91/1991, en ekki verður litið svo á að ummæli hans sem slík hafi verið ósæmileg í garð stefnda þannig að þau falli undir e. lið sömu málsgreinar.

Vegna þess að hvorugur stefnda hefur gert kröfu um málskostnað úr hendi áfrýjandans ber hver aðili sinn kostnað af þessum þætti málsins.

Dómsorð:

Áfrýjandinn B-kk-nf S-kk-nf greiði stefnda C 3.319.794 krónur með 4,5% vöxtum af 1.341.027 krónum frá 5. nóvember 2006 til 5. apríl 2007 og af 3.306.598 krónum frá þeim degi til 20. febrúar 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 3.319.794 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 2.500.000 krónum sem áfrýjandanum voru greiddar 3. apríl 2012.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um réttarfarssekt áfrýjandans J-kk-ef E-kk-ef skal óraskað.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu óröskuð.

Áfrýjandinn B-kk-nf S-kk-nf greiði 505.063 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda C fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 500.000 krónur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur að öðru leyti niður.