237/2014

Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms þar sem tekin hafði verið til greina beiðni D um dómkvaðningu matsmanns í máli sem hún hafði höfðað á hendur Í til heimtu bóta og viðurkenningar á nánar tilgreindum rétti hennar, en kröfur sínar reisti D á 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Hæstiréttur taldi að í matsbeiðni D fælist að sérfróðum matsmanni væri í raun ætlað að leysa úr því álitaefni hvernig skýra bæri tilvitnað ákvæði stjórnarskrárinnar í því skyni að ákveða lágmarksfjárhagsaðstoð til D frá Í. Var matsbeiðninni hafnað með vísan til 2. mgr. 60. gr. og 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og E-kk-nf T-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. apríl 2014 sem barst héraðsdómi samdægurs og réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2014 þar sem tekin var til greina beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns í máli sem hún hefur höfðað á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns verði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Varnaraðili er öryrki sem rekja má til slyss er hún varð fyrir árið 1993 og þiggur bætur frá Tryggingastofnun ríkisins. Hefur varnaraðili höfðað mál á hendur sóknaraðila þar sem hún krefst þess að sér verði greiddar 2.135.080 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. janúar 2013 til greiðsludags. Jafnframt hefur varnaraðili uppi viðurkenningarkröfur, þar á meðal að viðurkennt verði að réttur sinn til bóta almannatrygginga árið 2012 skuli felast í mánaðarlegum greiðslum til sín að fjárhæð 399.482 krónum.

Af stefnu verður ráðið að fyrrgreindar kröfur varnaraðila taka mið af upplýsingum úr skýrslu sérfræðingahóps um neysluviðmið fyrir heimili á Íslandi, en skýrslan, sem gefin var út af velferðarráðuneyti árið 2011, var lögð fram af varnaraðila við þingfestingu málsins. Samkvæmt stefnunni reisir varnaraðili kröfurnar fyrst og fremst á þeirri málsástæðu að hún eigi rétt til þess samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 14. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, að fá aðstoð vegna sjúkleika og örorku sinnar. Telur varnaraðili „að í þessum rétti felist að hún eigi að geta lifað mannsæmandi lífi, með mannlegri reisn og virðingu.“ Til þess að svo megi verða þurfi aðstoð sóknaraðila að vera nægjanlega mikil til þess að varnaraðili „geti staðið undir eðlilegum útgjöldum í íslensku samfélagi.“ Í stefnunni er tekið fram að Alþingi fari með fjárstjórnarvaldið og sé það verkefni löggjafans að ákveða þá aðstoð sem varnaraðila og öðrum öryrkjum sé látin í té. Svigrúmi löggjafans í þessu efni séu þó sett þau takmörk að dómstólar séu bærir til að meta hvort lagasetning um þau málefni samrýmist grundvallarreglum stjórnarskrárinnar.

Í fyrrgreindri matsbeiðni varnaraðila er þess farið á leit að dómkvaddur verði hæfur og óvilhallur maður „til að meta hvort tekjur [hennar] eru fullnægjandi.“ Er þess óskað að matsmaður láti í ljós álit á eftirfarandi: „1. Hver eru eðlileg mánaðarleg útgjöld [varnaraðila] til þess að hún geti framfleytt sér og lifað venjulegu, mannsæmandi lífi? 2. Hver voru eðlileg mánaðarleg útgjöld [varnaraðila] til þess að hún gæti framfleytt sér og lifað venjulegu, mannsæmandi lífi á árinu 2012?“ Í svari við fyrri spurningunni „er óskað eftir umfjöllun um dæmigerð útgjöld fyrir manneskju í þeirri fjölskyldustöðu“ sem varnaraðili sé í. „Útgjöld skulu miðast við eðlilegt, mannsæmandi líf með lífsfyllingu.“ Eigi útgjöld ekki að miðast við að varnaraðili „lifi lúxuslífi en heldur ekki fátæktarlífi.“ Í dæmaskyni eru greind í beiðninni nokkur „hefðbundin mánaðarleg útgjöld“ og „tilfallandi árleg útgjöld“. Þrátt fyrir mótmæli sóknaraðila var í hinum kærða úrskurði fallist á beiðni varnaraðila um að dómkvaðning matsmanns skyldi fara fram á grundvelli hennar.

Fyrir Hæstarétti er því haldið fram af sóknaraðila að áðurgreindar matsspurningar séu óljósar og lítt fallnar til að þjóna sakarefni málsins. Um sé að tefla lagaatriði og mat á fjárhæðum sem eigi undir löggjafann. Því sé um að ræða atriði sem dómari verði að leysa úr, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Í greinargerð varnaraðila hér fyrir dómi segir að matsbeiðnin sé í fullu samræmi við málatilbúnað hennar. Hvað varnaraðili telji að felist í mannsæmandi lífi sé ítarlega útlistað í stefnu og matsbeiðni. Þá komi hugtakið „mannsæmandi“ auk þess fram í greinargerð með frumvarpi til stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 þar sem segi að auknar kröfur til mannréttinda eigi meðal annars að tryggja að einstaklingur „geti lifað mannsæmandi lífi í þjóðfélaginu“.

II

Í einkamáli lýtur sönnun einkum að því að leiða í ljós hvort staðhæfing um umdeild atvik teljist sönnuð, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Ef dómari telur bersýnilegt að atriði, sem aðili vill sanna, skipti ekki máli eða gagn sé tilgangslaust til sönnunar getur hann meinað aðila um sönnunarfærslu samkvæmt 3. mgr. 46. gr. laganna. Í IX. kafla sömu laga er fjallað um matsgerðir. Samkvæmt 2. mgr. 60. gr. leggur dómari sjálfur mat á atriði sem krefjast almennrar þekkingar og menntunar eða lagaþekkingar. Ef ekki verður farið svo að kveður dómari eftir 1. mgr. 61. gr. einn eða tvo matsmenn til að framkvæma mat eftir skriflegri beiðni aðila. Í beiðni skal koma skýrlega fram hvað eigi að meta, hvað það er sem meta á og hvað aðili hyggist sanna með mati.

Aðili að einkamáli á að meginstefnu rétt á því að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann telur þörf á. Það er því hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að aftra því nema með stoð í lögum. Af þeim sökum ber dómara að verða við beiðni málsaðila um að dómkveðja matsmann samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 nema formskilyrði síðari málsliðar 1. mgr. 61. gr. séu ekki fyrir hendi, leitað sé mats um atriði, sem dómari telur bersýnilegt að ekki skipti máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða að matsbeiðnin lúti einvörðungu að atriðum, sem dómara ber að leggja sjálfur mat á en ekki sérfróðum matsmönnum, sbr. 2. mgr. 60. gr. og fyrri málslið 1. mgr. 61. gr. Í síðastnefnda tilvikinu yrði matsgerð ávallt tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr.

Svo sem áður greinir eru kröfur varnaraðila á hendur sóknaraðila sem hér skipta máli reistar á þeirri málsástæðu að hún eigi rétt til þess samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, vegna sjúkleika og örorku sinnar, að fá aðstoð sóknaraðila til að geta lifað mannsæmandi lífi og þar með staðið undir eðlilegum útgjöldum. Með matsbeiðni varnaraðila er leitað svara við því annars vegar hver séu eðlileg útgjöld til þess að hún geti framfleytt sér og lifað venjulegu, mannsæmandi lífi og hins vegar hver þau útgjöld hafi verið á árinu 2012. Í greinargerð varnaraðila hér fyrir dómi kemur sem áður segir fram að skírskotunin til mannsæmandi lífs eigi sér stoð í greinargerð með frumvarpi til stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 sem breyttu 76. gr. stjórnarskrárinnar í núverandi horf. Samkvæmt því og eins og málatilbúnaður varnaraðila er úr garði gerður að öðru leyti er sérfróðum matsmanni í raun ætlað að skýra ákvæði 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem mælt er fyrir um að öllum sem þess þurfa skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar, meðal annars vegna sjúkleika og örorku, í því skyni að ákveða lágmarksfjárhagsaðstoð til handa varnaraðila frá sóknaraðila. Sökum þess að kveðið er á um það í 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 að dómari leggi sjálfur mat á atriði sem krefjast almennrar þekkingar og lagaþekkingar yrði hin umbeðna matsgerð samkvæmt framansögðu tilgangslaus til sönnunar. Með vísan til 3. mgr. 46. gr. laganna ber því að hafna matsbeiðni varnaraðila og fella hinn kærða úrskurð úr gildi.

Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.

Kærumálskostnaður fellur niður.