65/2012

Eigendur jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi, G o.fl., höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að ógilt yrðu ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að land innan nánar tiltekinna marka væri þjóðlenda sem að hluta væri í afréttareign jarðarinnar. Deila aðila laut að því hvernig draga skyldi mörk eignarlands Reykjahlíðar til suðurs gagnvart þjóðlendu á Mývatnsöræfum og í Ódáðahrauni. G o.fl. héldu því fram að suðurmörk Reykjahlíðar væru í Bræðraklifi, vestur af Herðubreið, sem lýst var í landamerkjaskrá jarðarinnar 8. apríl 1891, en Í taldi að Bræðraklif væri 25 km norðar í Hafragjá. Hæstiréttur vísaði til þess að af elstu heimildum um jörðina Reykjahlíð yrði ekkert ráðið um hvort henni hefði tilheyrt land handan fjallgarða sem liggja fyrir austan Mývatn og í málinu væri ekkert komið fram um að það landsvæði gæti hafa verið háð beinum eignarrétti annarra. Á hinn bóginn gæfu heimildir um Möðrudal frá 15. og 16. öld til kynna að sú jörð hefði haft tiltekin not af landi vestan Jökulsár á Fjöllum, þ. á m. í Herðubreiðartungum, án þess að nokkuð væri þar tiltekið um ítak í landi annarra jarða. Þá rakti Hæstiréttur efnislega samhljóða ummæli í heimildum frá 16. til 19. öld um tilkall Reykjahlíðar til ómerkinga á öræfum handan þeirra fjallgarða sem næstir liggja Mývatni að austanverðu og allt til Jökulsár á Fjöllum. Taldi Hæstiréttur að ef landið hefði verið háð beinum eignarrétti Reykjahlíðar hefðu ítrekuð ummæli um þetta tilkall jarðarinnar verið með öllu óþörf, enda hefði það leitt af lögum. Loks vísaði rétturinn til einnar þessara heimilda, úrskurðar frá árinu 1506, þar sem tilvísun var að finna til 26. kap. landsleigubálks Jónsbókar, og benti á að beinn eignarréttur að landi á grundvelli átölulausra afnota þess hefði ekki getað stofnast samkvæmt ákvæðinu, heldur væri um að ræða sönnunarreglu fyrir afnotarétti af fasteign án þess að slíkum afnotum fylgdi beinn eignarréttur, en að auki hefði verið ástæðulaust að styðja eignarrétt við slíka heimild ef landið hefði verið hluti af jörðinni frá öndverðu vegna landnáms. Samkvæmt þessu taldi Hæstiréttur að landsvæðið hefði ekki verið háð beinum eignarrétti fyrir 1506 og að fyrrgreindur úrskurður hefði í engu breytt um það, enda skyldu almenningar og afréttir vera svo sem að fornu hefði verið samkvæmt 52. kap. landsleigubálks Jónsbókar. Þar sem Í hefðu engu að síður fellt sig við niðurstöðu óbyggðanefndar um að hluti hins umþrætta landssvæðis teldist eignarland Reykjahlíðar, yrði á þeim grundvelli leyst úr ágreiningi um mörk þess gagnvart þjóðlendu. Um staðsetningu Bræðraklifs segir svo í dómi Hæstaréttar að til örnefnisins væri víða vísað í heimildum frá 16. til 19. öld, en af nokkrum þeirra yrðu ályktanir dregnar um hvorn hinna tveggja staða væri að ræða. Meðal annars með vísan til þess lagði Hæstiréttur til grundvallar að Bræðraklif væri í Hafragjá. Var niðurstaða óbyggðanefndar og héraðsdóms því staðfest um að suðurmörk Reykjahlíðar skyldu dregin eftir línu til austurs frá suðurenda Bláfjallshala til Bræðraklifs í Hafragjá og þaðan beint í Jökulsá á Fjöllum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 26. janúar 2012. Þau krefjast þess aðallega að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 6. júní 2008 í máli nr. 1/2007 um að land innan eftirgreindra marka sé þjóðlenda í afréttareign jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi: Úr Bræðraklifi í Hafragjá er farið í Veggjafell við austurjaðar Herðubreiðarfjalla og þaðan til suðausturs, í stefnu á Hlaupfell, þar til kemur að skurðpunkti við línu sem liggur frá ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum í Herðubreið. Frá þessum skurðpunkti er síðastnefndu línunni fylgt austur að ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum. Þaðan ræður Jökulsá á Fjöllum til norðurs þar til komið er beint austur af Bræðraklifi í Hafragjá og þeirri línu fylgt í Bræðraklif. Áfrýjendur krefjast einnig að fellt verði úr gildi ákvæði í sama úrskurði um að land innan eftirgreindra marka sé þjóðlenda: Frá upptökum Krossár er dregin lína beina stefnu í austsuðaustur í suðvesturhorn Dyngjufjalla ytri. Síðan er farið í Fjallöldu við norðvesturhorn Dyngjufjalla ytri. Frá þeim punkti er farið norðvestur í upptök Suðurár, þaðan beint í austur þar til Bláfjallshalar eru í norðri, en úr þeim punkti beint í norður í suðurenda Bláfjallshala. Þá er farið í austnorðaustur í Bræðraklif í Hafragjá. Þaðan er farið í Veggjafell, við austurjaðar Herðubreiðarfjalla, og þaðan til suðausturs í stefnu á Hlaupfell þar til kemur að skurðpunkti við línu sem liggur frá ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum í Herðubreið. Frá þessum skurðpunkti er síðastnefndu línunni fylgt austur að ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum. Þaðan ræður Jökulsá á Fjöllum að meginupptökum sínum í Dyngjujökli. Síðan er jökuljaðrinum fylgt til vesturs þar til komið er suður undir Gæsahnjúk og miðað við stöðu jökuls eins og hann var 1. júlí 1998. Úr þeim punkti er farið norður aftur í fyrstnefndan punkt í upptökum Krossár. Áfrýjendur krefjast þess að viðurkennt verði að innan landamerkja jarðarinnar Reykjahlíðar, eins og þau eru afmörkuð í landamerkjabréfi frá árinu 1891, sé engin þjóðlenda og sé landið háð beinum eignarrétti eigenda jarðarinnar, þannig að merki milli þjóðlendu að sunnan og eignarlands Reykjahlíðar að norðan fari um hnitasetta punkta frá skurðpunkti við þjóðlendulínu sunnan Bláfjalls, þaðan eftir beinni línu í Bræðraklif (Bræðrafell) fyrir vestan Herðubreið og þaðan eftir beinni línu austur í Jökulsá á Fjöllum sunnan við Herðubreiðartungu, sem aðallega liggi fyrir sunnan Herðubreið en til vara yfir tind fjallsins. Þá krefjast áfrýjendur þess að ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um málskostnað þeim til handa verði fellt úr gildi og stefnda gert að greiða þeim samtals 7.986.857 krónur vegna meðferðar málsins fyrir nefndinni. Að þessu öllu frágengnu krefjast áfrýjendur þess að viðurkenndur verði einkaréttur þeirra til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og annarrar nýtingar auðlinda í jörðu, án endurgjalds, á því svæði, sem úrskurðað var þjóðlenda innan merkja Reykjahlíðar samkvæmt landamerkjabréfi frá árinu 1891. Í öllum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda.

Fyrir Hæstarétti hafa áfrýjendurnir K-kvk-nf Ó-kvk-nf og A-kk-nf Ó-kk-nf tekið við aðild að málinu af Ó-kk-þgf H. J-kk-þgf og áfrýjandinn D-kk-nf L-x-x F-kk-nf af S-kvk-þgf S-kvk-þgf. Þá hefur látist Þ-kvk-nf S-kvk-nf, sem átti aðild að málinu í héraði, og er dánarbú hennar komið í hennar stað.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 6. september 2012.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 15. júní 2006 til meðferðar landsvæði á austanverðu norðurlandi, sem réðist að vestan af Fnjóská frá ósi hennar í Eyjafirði að þeim stað, sem hún sker vesturmörk Þingeyjarsveitar, þaðan eftir þeim mörkum til suðurs í Fjórðungakvísl, síðan eftir henni til austurs að Nýjadal, en þaðan eftir nánar tilteknum punktum inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði suður að ármótum við Kreppu, þaðan var þeirri á fylgt að ármótum við Kverká, sem réði síðan mörkunum til upptaka sinna í Brúarjökli. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 1. nóvember 2006, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Nefndinni bárust fjölmargar kröfur og athugasemdir. Hún ákvað síðan að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum og var eitt þeirra nr. 1/2007, sem náði til Mývatnsöræfa og Ódáðahrauns. Það mál tók meðal annars til landsvæðis suður til Vatnajökuls, sem eigendur Reykjahlíðar töldu hluta af jörð sinni, en stefndi taldi það vera þjóðlendu. Í úrskurði óbyggðanefndar 6. júní 2008 var komist að þeirri niðurstöðu að syðri hluti þessa svæðis væri þjóðlenda, sem að hluta væri afréttareign Reykjahlíðar samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998, en afmörkun þjóðlendunnar kemur fram í áðurgreindum dómkröfum áfrýjenda.

Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 15. desember 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Fyrir héraðsdómi gerðu þau í meginatriðum sömu kröfur og þau gera nú fyrir Hæstarétti, en í hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af þeim öllum. Áfrýjendur, aðrir en Landeigendur Reykjahlíðar ehf., kveðast vera eigendur Reykjahlíðar og leita þau í því skjóli dóms um kröfur sínar. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjenda á fyrrnefnt félag aðild að málinu eingöngu varðandi þann þátt þess, sem lýtur að endurskoðun á ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um málskostnað.

II

Í landamerkjaskrá Reykjahlíðar 8. apríl 1891 er norðurmerkjum jarðarinnar lýst austan frá Dettifossi í Jökulsá á Fjöllum að Bóndhóli fyrir vestan Gæsafjöll og fylgja þau nánar tilteknum kennileitum, sem samkvæmt uppdráttum, sem óbyggðanefnd studdist við, mynda sem næst beina línu frá austri til vesturs, rúmlega 28 km að lengd. Á þeirri leið liggja þessi merki að jörðunum Svínadal, Ási og Þeistareykjum í sveitarfélaginu Norðurþingi. Frá hornpunkti að norðvestan ná merki Reykjahlíðar að landi Grímsstaða í Skútustaðahreppi á um 12 km leið suður til Ytriflóa í Mývatni eftir nánar tilgreindum kennileitum. Síðan nær land Reykjahlíðar að vatninu norðaustanverðu þar til komið er suður að jörðinni Vogum í sama hreppi, um 2,5 km í beinni loftlínu frá merkjum Reykjahlíðar og Grímsstaða á bökkum vatnsins, en á þessu svæði er bæjarstæði Reykjahlíðar. Í landamerkjaskránni er merkjum jarðarinnar á móti Vogum lýst þannig: „Að sunnan móti Vogum ræður fyrst Svínavogur og Kálfstjörn, þá Smáralág er Reykjahlíð á hálfa. Þaðan bein lína austur í Námakollu hina syðri; þaðan beint í þreingsli við Skessuhala, þrýtur þar Vogaland að austan.“ Syðri-Námakolla er um 5 km í austnorðaustur frá vatnsbakka, en þaðan eru síðan tæplega 12 km suðaustur til Þrengsla við Skessuhala. Um merkin þaðan segir eftirfarandi í landamerkjaskránni: „Fyrir sunnan Vogaland ráða fjallgarðar þeir til suðurs, er næstir liggja Mývatnssveit og frá þeim bein stefna suður í Bræðraklyf vestur af Herðibreið. Frá Bræðraklyfi ræður bein stefna austur í Jökulsá, sunnan við Herðibreiðartungu.“ Samkvæmt framlögðum uppdrætti, sem sýnir hluta af merkjum Reykjahlíðar eins og áfrýjendur telja þau vera eftir landamerkjaskránni, stefna þau rúmlega 7 km til suðvesturs frá Þrengslum norður fyrir Búrfell að Hvannfelli og þaðan um 3 km til suðurs í Stórahnjúk, en merkin þannig dregin snúa að landi Voga. Síðan fara þau um 8 km til suðvesturs í norðurenda Bláfjalls og þaðan um 4 km í tind þess. Á þessari leið liggja merki Reykjahlíðar samkvæmt uppdrættinum að landi Grænavatns í Skútustaðahreppi, en um merki jarðanna tveggja á þessu svæði mun standa ágreiningur, sem er máli þessu óviðkomandi. Frá tindi Bláfjalls telja áfrýjendur merki Reykjahlíðar samkvæmt landamerkjaskránni liggja um 30 km til suðausturs að þeim stað, sem þau halda fram að nefndur sé Bræðraklif í henni, en á uppdráttum frá Landmælingum Íslands er hann merktur heitinu Bræðrafell, sem er syðst í Kollóttudyngju. Frá þessum stað draga áfrýjendur merki Reykjahlíðar eftir beinni línu um 18 km austsuðaustur að Jökulsá á Fjöllum og liggja þau samkvæmt því rétt sunnan við Herðubreið. Á leiðinni frá tindi Bláfjalls til Jökulsár snúa merki Reykjahlíðar, eins og áfrýjendur telja þau vera samkvæmt landamerkjaskránni, að nokkru leyti að landi, sem ágreiningur er um hvort heyri til Grænavatns, en annars ekki að landi annarra jarða. Loks er austurmörkum Reykjahlíðar lýst þannig í landamerkjaskránni að Jökulsá ráði „alla leið norður að Dettifossi.“ Í beinni stefnu er fossinn um 77 km norðan við þann stað, sem áfrýjendur telja vera hornmark Reykjahlíðar til suðausturs á bökkum Jökulsár. Handan árinnar liggur syðst á um 5 km bili hluti af landsvæðinu Krepputungur, sem er þjóðlenda samkvæmt dómi Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 473/2009, en norðan við það svæði telst land austan Jökulsár til eignarlanda ýmissa jarða samkvæmt úrskurðum óbyggðanefndar 29. maí 2007 í málum hennar nr. 2/2005 og 5/2005.

Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess aðallega að mörk eignarlands Reykjahlíðar og þjóðlendu yrðu dregin um línu frá Tófuöxl í landi Grímsstaða að punkti í Hlíðarfjalli í landi Reykjahlíðar, þaðan í Námafjall og loks í Lúdent í landi Voga. Eigendur Reykjahlíðar kröfðust þess á hinn bóginn að land, sem þau töldu falla innan merkja jarðarinnar samkvæmt landamerkjaskránni frá 8. apríl 1891 og lýst var hér að framan, yrði talið til eignarlands jarðarinnar og að auki land, sem er austan við beina línu til suðurs frá tindi Bláfjalls til Vatnajökuls og vestan við Jökulsá á Fjöllum allt frá jökli og norður fyrir Herðubreið. Að þessu síðastnefnda leyti studdu eigendur Reykjahlíðar kröfur sínar við dóm frá 17. maí 1506, sem greint verður frá hér á eftir. Í úrskurði óbyggðanefndar var hafnað að draga mörk eignarlands jarðarinnar og þjóðlendu á áðurgreindan hátt, sem stefndi krafðist. Því var einnig hafnað að dómurinn 17. maí 1506 fengi því breytt að suðurmörk Reykjahlíðar yrðu talin í Bræðraklifi, svo sem lýst var í landamerkjaskrá jarðarinnar 8. apríl 1891. Í úrskurðinum var ekki fallist á að Bræðraklif væri á þeim stað, sem áfrýjendur halda fram samkvæmt áðursögðu, heldur var á því byggt að það væri að finna um 25 km norðar, í Hafragjá, eins og sýnt er á uppdráttum frá Landmælingum Íslands. Óbyggðanefnd taldi fyrrgreint orðalag landamerkjaskrárinnar um að hluti vesturmerkja Reykjahlíðar ráðist af þeim fjallgörðum „til suðurs, er næstir liggja Mývatnssveit“ leiða til þeirrar niðurstöðu að þau næðu til suðurenda Bláfjallshala, um 7 km fyrir sunnan tind Bláfjalls. Frá því hornmarki taldi nefndin merkin eiga að liggja um 20 km í austnorðaustur að Bræðraklifi, eins og hún hafði staðsett það, og þaðan 14 km beint austur í Jökulsá á Fjöllum. Samkvæmt þessari niðurstöðu taldist hornpunktur á merkjum Reykjahlíðar til suðausturs við Jökulsá vera því sem næst 30 km í beinni loftlínu fyrir norðan þann stað, sem áfrýjendur telja landamerkjaskrá jarðarinnar vísa til. Í úrskurði óbyggðanefndar var land innan þessara merkja talið vera háð beinum eignarrétti eigenda Reykjahlíðar. Að auki var þar komist að þeirri niðurstöðu að jörðin ætti fyrir sunnan þetta eignarland afrétt í þjóðlendu í svonefndum Grafarlöndum austari og Herðubreiðarlindum, sem að austanverðu næði að Jökulsá á Fjöllum allt til ármóta við Kreppu um 25 km fyrir sunnan mörk eignarlandsins, en að vestan voru mörk afréttarins dregin úr Bræðraklifi í Hafragjá suðaustur í Veggjafell og þaðan í stefnu suður að Hlaupfelli þar til komið var að línu beint í vestur frá ármótum Jökulsár og Kreppu, sem taldist ráða suðurmörkum afréttarins.

Í máli þessu unir stefndi við framangreindar niðurstöður óbyggðanefndar. Það gera áfrýjendur einnig að því er varðar land, sem ekki fellur innan landamerkjaskrár Reykjahlíðar 8. apríl 1891 eins og þau telja hana verða réttilega skýrða samkvæmt áðursögðu. Ágreiningur aðilanna tekur á hinn bóginn til landsvæðis, sem óbyggðanefnd féllst ekki á með eigendum Reykjahlíðar að talist gæti innan merkja jarðarinnar samkvæmt landamerkjaskránni, og lúta fyrrgreindar dómkröfur áfrýjenda að því.

Landsvæðið, sem deilt er um í málinu samkvæmt framansögðu, er á Mývatnsöræfum og í Ódáðahrauni. Frá norðvesturhorni þess sunnan við Bláfjallshala eru í beinni línu um 30 km að bæjarstæði Reykjahlíðar og liggur þar á milli fjallgarður, sem nær meira en 1.200 m hæð í Bláfjalli. Innan svæðisins eru meðal annars Hvammfjöll, Kerlingardyngja og Gjáfjöll, sem eru yfir 800 m að hæð, Herðubreiðarfjöll og Hrúthálsar, sem eru yfir 1.000 m, Kollóttadyngja yfir 1.100 m og E-kk-nf meira en 1.200 m, svo og Herðubreið, sem er nærri 1.700 m að hæð. Frá suðausturhorni svæðisins eru um 65 km að bæjarstæði Reykjahlíðar. Á svæðinu er nánast allt land í meira en 500 m hæð yfir sjávarmáli. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að það sé að mestu gróðursnautt og sé mikið jarðvegsrof, en helstu gróðursvæði séu í Grafarlöndum og Herðubreiðarlindum. Samkvæmt gögnum málsins eru ekki heimildir fyrir því að byggð hafi verið á þessu landsvæði að frátalinni búsetu F-kk-ef í Herðubreiðarlindum.

III

Í Landnámabók greinir frá því að Þ-kk-nf S-kk-nf, sonarsonur landnámsmannsins G-kk-ef, hafi fyrstur búið að Mývatni, en Þ-kk-nf h-kk-nf að Grænavatni. Sonarsonur Þ-kk-ef, A-kk-nf Þ-kk-nf, er þar kenndur við Reykjahlíð, en samkvæmt gögnum málsins hefur getum verið leitt að því að hún hafi jafnframt verið landnámsjörð Þ-kk-ef. Samkvæmt máldögum A-kk-ef b-kk-ef rauða Þ-kk-ef fyrir Hólabiskupsdæmi frá 1318 átti kirkjan í Reykjahlíð þá hálft heimaland jarðarinnar og var þess sama getið í máldögum P-kk-ef biskups N-kk-ef fyrir kirkjum í Hólabiskupsdæmi frá 1394 og síðar, en í hvorugum var greint frekar frá jörðinni svo að máli skipti eða merkjum hennar.

Í Íslensku fornbréfasafni er birt efni skjals með heitinu: „Gjörningr“ um máldaga og landamerki Möðrudals á Fjalli, dagsett 1. september 1408, og sú athugasemd gerð að það sé fengið úr gögnum í landamerkjamáli milli eigenda Möðrudals og Arnórsstaða á Jökulsdal, sem rekið hafi verið fyrir Landsyfirrétti 1891 til 1892, svo og að þetta bréf sé „að öllu formi og orðalagi falsbréf.“ Í bréfinu var meðal annars lýst merkjum Möðrudals, sem var að fullu í eigu kirkjunnar á staðnum, og réttindum utan þeirra, þar á meðal að kirkjan ætti „vij. hrossa gaungu yfir um Jỏkulsa og taka Єij folỏld undann, Omerkinga alla i Herdubreidstungum“. Í máldaga S-kk-ef biskups J-kk-ef fyrir kirkjuna í Möðrudal frá 1493 var þess meðal annars getið að hún ætti „vij kapla gongv: oc taka eigi vndan fololld. yfver vm jokvlsἁἁ.“

Snemma á 16. öld voru gefnir vitnisburðir um landareign og merki Reykjahlíðar. Í vitnisburði J-kk-ef M-kk-ef 26. september 1505 sagði meðal annars að hann hafi verið „heimilisfastur i reikiadal og vid mýuatn og j odrum hreppum j Þijngeýarþijngi meir enn lx vetra og hefer eg vitad fyrir full sannindi ad þeir dandimenn sem att hafa jordina reikiahlijd er liggur vid mývatnn hafa haft og halldid og sier eignad med jordunni og kirkiunni i reykiahlijd auræfi oll atolulaust fyrir austann fiallgarda þa sem næsta liggia vid mývatn fyrir austann vatnid ad jokulsἁἁ og omerkinga alla millumm Jlifsvatna og brædraklifs fyrir vtann herddibreid. hefi eg og heyrt mier marga skilvijsa ellre menn so seigia. ad þessi landareignn hafi fylgt j-x-x reẏkiahlijd langt fyrir mijna daga.“ Kvað hann föður sinn jafnframt hafa sagt „þetta jtolulaust verid hafa vtann þær kaplagongur sem bref og mἅldagar thil seigia er aa melana hefur hafft verid.“ Í vitnisburði Þ-kk-ef H-kk-ef 6. maí 1506 kvaðst hann hafa verið „heimilisfastur i þijngeẏarþijngi meir enn .l. vetra og veit eg fyrir full sannendi ad þeir dandimenn sem att hafa jordina reikiahlijd er liggur uid uatn hafa haft og halldid og sier eignnad j allann þennann tijma auræfi þau oll er liggia fyrir austann mẏuatn ad Jokulsaa og alla omerkinga a milli Jlifsvatna og brædrakliffs er liggur sudur a auræffumm.“ Þessi landamerki og eign jarðarinnar hafi hann heyrt sér eldri og skilríka menn segja að hafi verið eignuð jörðinni langt fyrir sinn aldur „af þeim sem þa attu reikiahlijd atolulaust vtann þær beitar jtolur sem skilrijki ad ganga er a melana hefur haft verid.“ F-kk-nf J-kk-nf lögmaður, M-kk-nf Þ-kk-nf og G-kk-nf Þ-kk-nf gáfu jafnframt efnislega sams konar vitnisburð 8. maí 1506, en þeir kváðust hafa verið heimilisfastir í Þingeyjarþingi meira en 40 vetur.

F-kk-nf J-kk-nf lögmaður útnefndi M-kk-þf Þ-kk-þf, Gamla Þ-kk-þf, H-kk-þf R-kk-þf, B-kk-þf H-kk-þf, E-kk-þf Í-kk-þf og H-kk-þf K-kk-þf 15. maí 1506 til „at skoda og Ransaka. dom a at leggia vm þau B-x-x. prof. vitni og skilriki Єʀ Þ-kk-nf F-kk-nf þar leiddi og framlagdi vndir vornn dom og løgmannsins laga skijpan huort hann skylldi at laugum hallda mega med jordinni Reykiahlid oll auræfi þau er liggia fyrir austann myvatnn og hann reiknade greindre jordu hefdi at fornnu fylt.“ Fyrir liggur að lögmaðurinn F-kk-nf var faðir Þ-kk-ef F-kk-ef. Í dómi þessara sex útnefndra manna 17. maí 1506 var meðal annars vísað til þess að fram hafi komið „fimm godra manna Bref med þeirra skilrijkustu manna jnnsiglumm sem i þui heradi hofdu i langann tijma heimilisfastir verid. so hliodanda. ad þeir vissu fyrir fvll sannindi ad þeir dandimenn. sem att hafa jordina Reikiahlijd sem liggur vid mýuatn hefdi haft og halldid og sier eignad meir enn xl vetra atolulaust i allann þennann tijma auræfi þau er liggia fyrir austann mýuatn ad Jökulsἁἁ og alla omerkinga i millumm Jleifsvatna og brædraklijfs er liggur sudur a auræfumm.“ Einnig hafi tveir skilríkir menn svarið „med fullum bokareidi þessi somu greind øræfi og landamerki hefdi verid hofd og halldinn eignn fyrr greindrar jardar reikiahlijdar. meir enn lx vetra atolulaust so onguann vissu þeir sier kalla annann nie akiæru veita j millumm J-x-x og fiallgardz þess er geingur næst fyrir austann mýuatnn og ei nemur bufiar haga med omerkingum fra J-x-x og thil brædraklijfs fyrir vtann herdibreid.“ Hafi þeir svarið að þeir hafi heyrt marga skilríka menn segja þessa landareign hafa fylgt jörðinni Reykjahlíð átölulaust langt fyrir þeirra daga „vtann þær kaplagaungur sem breff og maaldagar thil seigia er a melana hefur haft verid.“ Á þessum grunni kváðust sexmenningarnir dæma „med fullu doms adkuædi jordunni reikiahlijd thil fullrar Єignnar auræfi oll fyrir austann myvatn med þeirra ollumm Єndimaurkum sem þar hafa vitni vmm borit og eidar vmm geingid og hier i dominum standa og jordina fẏrr greinda obrigdugliga eiga og att hafa so hiedan af sem hijngad thil. vtan leidist med profum eda logligum vitnum ad nockura manna jtolur thil eignar verdi i sagda landareignn nema þær kaplagongur sem maldagar thil seigia.“

Með úrskurði 23. maí 1506 samþykkti og staðfesti F-kk-nf lögmaður framangreindan dóm. Í úrskurðinum kvaðst hann hafa séð dóminn og lesið yfir og litist hann „loglegur og skiælegur j allann handa mata med ollum sijnum greinum og articulis eptir þeim hefdarvitnumm sem leitt var med skilrijkustu manna brefum og jnnsiglum og suordum bokareidum.“ Vísað var til þess að í dóminum hafi verið sagt til um að jörðinni Reykjahlíð hafi í meira en 40 vetur fylgt átölulaust öll öræfi, sem liggi fyrir austan Mývatn að Jökulsá, og allir ómerkingar milli Eilífsvatna og Bræðraklifs, sem liggi suður á öræfum. Í úrskurðinum sagði síðan: „Stendur svo skriffad i vorri landzlaga bok. Єf madur hefur skog eing eda haga eda adrar landznẏtiar xx vetur edur leingur atolulaust þa ἅ sa er haft hefur vtann annar leidi thil þess loglig vitni ad hann a ef hann skal oræntur vera. Seigir og so ad med skapti og taugu skulu menn jordu skipta jnnann gardz enn sionhending vtan gardz. Er oc eigi skillt ad ganga a merki a fioll upp vr bufiarhogum þar sem vattnsfoll deilast i millumm herada. Þui fyrir allar þessar greinir og fleiri adrar sem hier aa laganna vegna ad luta og ad so profudu mἅli sem þa kom frjir mig og med þeirra bestu manna radi og samþycki sem þa voru hia mier sagda eg greindur f-kk-nf J-x-x logmann jn nomine domini amen. med fullum laga vrskurdi adur nefndann dom logligan og fullmegtugan med ollum sijnum greinum og articulis og nefndann Þ-kk-þf f-kk-þf sinna vegna og firrnefndrar S-x-x torfadottur eiga og att hafa og logliga hallda meiga med jordunne reikiahlijd alla fyrskrifada jardar eignn og hier fyrir greinir ad ollum oræfum thil greindumm þeim er liggia j millum J-kk-ef og bufiarhaga þeim er liggia austur fra þeim jordum er vid myuatn standa. og sionhending fyrir austann bufiarhaga fyrrnefnda sudur i oræfi so langt sem vatzfoll deilast og votn ad draga. eptir þui sem logbok utuijssar vtann þad synist med mἅldogum og logligum vitnum sem i dominum greinir ad nauckrer eigi hier vti þær jtolur eda itok sem logbok skipar j mot riettumm hefdarvitnum eiga ad koma epter logumm.“

Þremur dögum eftir að framangreindur úrskurður F-kk-ef lögmanns gekk, 26. maí 1506, var kveðinn upp dómur sex manna, sem hann hafði kvatt til að rannsaka, skoða og leggja dóm á sakir, sem Þ-kk-nf F-kk-nf hafði borið á M-kk-þf P-kk-þf. Sakir þessar lutu að því að M-kk-nf hafi ekki sjaldnar en tíu skipti grafið í landi Reykjahlíðar og tekið þaðan án heimildar að minnsta kosti sjö tunnur af brennisteini í hvert sinn. Af þessu tilefni hafi M-kk-þgf verið stefnt fyrir dóm, en ekki sótt þing. Í dóminum var M-kk-þgf gert að vinna að því eið innan sjö nátta að hann hafi hvorki grafið í jörð Þ-kk-ef né flutt þaðan brennistein, en yrði honum eiðfall bæri honum að greiða konungi þrjár merkur í sekt og flytja til Reykjahlíðar innan fjórtán nátta svo mikinn og góðan brennistein, sem hann hafi tekið brott. Fyrir þær sakir að Þ-kk-nf hafi „lỏgfesting a lagt fyrr neffnda jord reikiahlijd“ bæri M-kk-þgf jafnframt að gjalda Þ-kk-þgf „fullretti hans fyrir huoria þa thilferd er hann thil giordi ad taka sagdan B-kk-þf“ nema því aðeins að M-kk-nf ynni að því eið að hann hafi talið sér þetta „heimillt vera eptir þui heimilldartaki sem lỏgbok skipar“ og leiddi tvö vitni til staðfestingar því að hann hafi „so heimilldina tekid sem login skipa“, en þá skyldi hann bæta „jardar spioll ad Єins.“ Kveðið var á um þá greiðslu, sem M-kk-þgf bæri að inna af hendi til Þ-kk-ef, ef honum yrði eiðfall að þessu síðarnefnda leyti. Í gögnum málsins kemur ekki fram hver frekari afdrif þessa máls hafi orðið.

Þrír menn gáfu vitnisburð 6. desember 1532 um að þeir hafi heyrt J-kk-þf nokkurn G-kk-þf lýsa landamerkjum Möðrudals á Fjalli á nánar tiltekinn veg, svo og að sú jörð ætti „atta hrossa gỏngu beit i Vegge ok Krokmel. ok taka ecke undan fololld. a Myvats auræfe fyrer nordan Jokulsἅ. ok halfar Herdebreidstungur.“

Hinn 2. maí 1562 gáfu þrír menn vitnisburð um að K-kk-nf A-kk-nf, bóndi á Grænavatni, hafi 28. apríl sama ár lýst fyrir þeim „ad hann hefdi soddan ojofnud feingid. lidid og vmbera ordit Þ-x-x heitnum F-kk-þgf huors sal Gud n-e-x. hans monnum og sonum nu epter hann frafallinn. nær og botalaust. sem hier epter skrifat stendur et cetera.“ Var síðan lýst níu slíkum tilvikum, þar sem meðal annars hafi verið sótt að K-kk-þgf eða mönnum hans með vopnum og þeim veittir nánar tilteknir áverkar. Að þeirri lýsingu lokinni sagði meðal annars eftirfarandi: „Yferlysti hann fyrir oss at hann hefdi Grænavatn optsinis logfest medan Þ-x-x lifdi og þar med fremre nama. og hefdi hann og hans sẏner haft samt vijsvitandi. Opt sagdist hann laga bedist hafa a fremre namum og annari landareign Grænavatz af A-kk-þgf J-kk-þgf logmanni og eigi feingid hafa. Sagdi hann Þ-x-x F-x-x hefdi stefnt M-kk-þgf P-x-x omaga fiar sins fyrir Brennisteininn j fremre namum. hier med sagdi hann at lẏst hefdi fyrer sier J-x-x l-e-x M-x-x og H-kk-nf S-kk-nf þeir sem vm oræfin soru. at þeir hefdo alldre annat suarit. enn þad Hlijdar kẏrkiu hefdi verid eignader aller omerkingar fẏrer austan fiallgarda j mille Jlijfsvatna og Brædraklifs. þeir sem mædur helgudu sier eij. enn eij vissu þeir huort kirkian ætti edur eij.“

Mennirnir þrír, sem gáfu síðastgreindan vitnisburð, gerðu annan slíkan sama dag, þar sem þeir kváðust hafa hlýtt á K-kk-þf A-kk-þf og M-kk-þf J-kk-þf staðfesta „allan þan kaupskap og skildaga“, sem nafngreindur stjúpsonur K-kk-ef hafi gert við M-kk-þf um jörðina Grænavatn, svo og önnur skipti þeirra. Í þessum vitnisburði var lýst merkjum Grænavatns og sagði meðal annars að þau lægju „austur i gard þann er skilur lond i milli Briamsnes og Grænavatz: og ur þeim gardi austur i sẏdri Burfellskord. þadan og austur i Hafragia. rædur þa giain og fram at Brædraklife og þadan sudaustur ȕnder Herdibreid og allan Heilagsdal. Rett vr Herdibreid og vestur i Sudurarbotna.“ Einnig hafi K-kk-nf sagt „Grænauatn eiga gielldfiarrekstur a Hlidar auræfi.“ Í vitnisburðinum var þess ekki getið að landi hvers þau merki kynnu að liggja, sem að framan greinir.

Í dómi sex manna 6. maí 1562 var því lýst að M-kk-nf J-kk-nf, sýslumaður í Þingeyjarþingi, hafi sama dag nefnt þá til að skoða, rannsaka og fella dóm á kaupbréf, sem hann hafi gert við K-kk-þf A-kk-þf um jörðina Grænavatn, svo og hvort M-kk-nf mætti ekki hafa, halda, byggja, selja og alla notkun hafa af henni innan þeirra landamerkja, sem „Kolbeirn tilskillde. einkade og ἅnafnade M-x-x J-x-x i þeirra kaupbrefe. og med þessum ỏrnefnum og ummmerkium.“ Þessi merki voru síðan tilgreind meðal annars á eftirfarandi hátt: „þadann og austur i gard þann. sem skilur land mille Briamsness og Grenavatns. þadann riettsynis ür þeim g-e-x og ustur i Burfellsskòrd hin sidre. þadann og austur i Hafragiȁ. rædur þȁ giȁin og framm ad Brædraklife. og þadann og austur under Herdebreid. og allann Heilagsdal. riett ur Herdebreid til vesturs. og so ȕt i Sudurἅrbotna.“ Þess var og getið að „Grenavatn ætte gielldfiἅrrekstur ἅ Hlijdar ỏræfe.“ Í dóminum sagði að enginn hafi komið fram á þingi, sem rengdi eða vildi rjúfa þessi kaup, eða „til greijndum landamerkiumm i mőte mælte.“ Var dæmt að M-kk-nf hefði „loglegt lagahalld a þeijrre iordu og ollu þui henne hefur fremst eijgnad verid og skrijfad stendur i þeijrra kaupbriefe þar med alla firskrifada landareijgn“.

Fjórir menn staðfestu með skjali 30. ágúst 1562 að þeir hafi þann dag séð handsöl og heyrt orð M-kk-ef J-kk-ef og K-kk-ef A-kk-ef um að efndir hafi verið skilmálar í kaupum þeirra um jörðina Grænavatn. K-kk-nf hafi þar á meðal handfest M-kk-þgf að hann myndi sverja hvenær sem M-kk-nf vildi að hann vissi ekki betur en að Grænavatn „ætti alla þa landareign. vmmerki. og jtölur“, sem greint hafi verið frá í kaupbréfi þeirra. Einnig hafi K-kk-nf lýst að „Þ-x-x heitinn F-kk-nf hefdi medur ongum logum sokt af sier fremri nama. Þui hann sagdist þἅ vngur og omagi nær verid hafa: og gamlir menn hefdi sier sagt. þad K-kk-nf Þ-kk-nf sinn afi hefdi haft og halldit og sier eignat og jordunni Grænavatni alla fremri nama: og þar hefdi einginn vpp a talat fra heidnum haug. suo nockur hefdi þad heyrt fẏri enn Þ-x-x F-x-x: og sagdur K-x-x Þ-kk-nf hefdi flutt B-kk-þf vr fremri namum og sudur i Straum. og vt til Flateyar þa ᴇingelsker hefdi þar leigit. og sellt i þessum badum stodum og heidarligur mann J-x-x B-x-x Þ-x-x og M-x-x P-x-x hefdi bodit F-e-x logmanni at sueria suo felldan eid og eigi feingit. Hier eptir gaf K-x-x M-x-x J-kk-þgf sok og sokn. at helmingi vid sig: edur sina erfingia. ef hann eigi til entist af ollum þeim oretti sem Þ-x-x heitin F-x-x hefdi sier giort. og hans syner F-e-x og N-e-x epter hann frafallin huort þad væri i ordum edur verkum άά sinni personu. fremri namum edur eingium. edur huoriu nafni nefndist þad orietti vid kiæmi.“ K-kk-nf vann síðan 18. september 1562 þann eið fyrir M-kk-þgf, sem hann hafði heitið honum samkvæmt framansögðu, um landareign Grænavatns, ummerki og ítölur.

Máldagi var gerður fyrir Reykjahlíðarkirkju 17. febrúar 1573 og sagði þar að hún ætti hálft heimaland jarðarinnar. Merkjum hennar var lýst meðal annars sem hér segir: „Lanndarmerki J austan verdan SeliaDal og suo langt vt J mo sem Jlijfs fiall kemur fram vndan gasa Dals fiollum oc suo þadann j Jlijfs fiall og harfragil sem er Austur vid Jokuls a Enn hid fremra J þa fiall garda Sem næstir eru fyri austan Myvatn og eckj snertir bufiar ägaungu oc suo Lanngt fram J oræfi sem vatnzfoll Deilast. Og alla Omerkinga Milli Jlijfs vatna og Brædra Klijfs“.

J-kk-nf Þ-kk-nf gaf vitnisburð 28. febrúar 1675, þar sem hann lýsti meðal annars merkjum Grænavatns á eftirfarandi hátt: „þadann Austur J þann gard, sem skilur Land millumm Grænavatnz og Briánzness, þadann riettsÿniss vr þeim garde Austur j Búrfellz Skörd, þadann Austur J Hafragiá, Rædur So hin Sama giá framm ad Brædrakliffe, og allt Austur vnder Herdebreÿd. á mótz vid KÿkiunnarLand J Reikiahlÿd Sem þar mæter Grænavatnz Lande ad vtanverdu vr Herdebreid og Austur J Jökulzá á Öræffumm. Jtem á Grænavatn allan Heilax dal og Fremre Náma (Grænavatnz Náma) alla. Sem Jnnefelast J greÿndu takmerke. Vr Herdebreid riett Siónhendÿng til ... Sudurárbotna“.

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef, sem gerð var á árunum frá 1702 til 1714, sagði meðal annars um Reykjahlíð að hestaganga á öræfum væri sæmileg og brygðist sjaldan í meðalárum, en þess á milli féllu þeir í harðindum. Oft hafi sveitarmönnum í Mývatnssveit og einnig úr Kelduhverfi verið leyfð hestaganga á öræfunum á veturna og „hefur tekið 5 álnir undir hvörn, so sem gömul venja er til.“

Í vísitasíu prófasts til kirkjunnar í Reykjahlíð á árinu 1735 var meðal annars greint frá því að þar hafi verið framvísað bréfi um vísitasíu 23. maí 1706 með upplýsingum um eignir hennar. Þar hafi komið fram að kirkjan ætti hálft heimaland jarðarinnar og væru merki hennar meðal annars „j austann verdann Seliadal og so langt uti mó sem Ýlýfs fiall kiemur framm undann Gásadals fiollum og so þadann j Ýlýfsfiall og Hafragil, sem er austur vid Jökulsá Enn hid fremra j þa fiallgarda sem næstir eru firir austann Mývatn og echie snerter búfiar gaungu, og so langt frammi Öræfe sem vatnzföll deilast og alla omerkingia j millum Ýlýfsvatna og Brædraklifs“.

Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá því að lögfesta fyrir Reykjahlíð hafi verið lesin upp á manntalsþingi 5. júní 1758. Lögfesta þessi hefur ekki verið lögð fram í málinu, en í úrskurðinum segir að landamerkjum jarðarinnar hafi þar verið lýst meðal annars sem hér segir: „Reykjahlídar Landamerki lögfesti eg i austanverdann Seljadal, og solángt úti mó, sem Ilýfs fiall kémur framm undan Gásadalsfjöllum, þadan I Ilýfs fiall og Hafragil sem er austr vid Jökulsá; en hid fremra Lögfesti eg Reykjahlídar Landeign í þá fiallgarda sem næstir eru fyrir austan Mývötn, en ecki snerta búfiárgaungu, og solángt frammí Öræfi sem vatnsföll deilast.“ Þess var og getið að „Reykjahlídar kyrkja epter hennar máldögum á alla Omerkínga sem hittast kunna milli Ilýfs vatna og Brædraklifs.“

Á manntalsþingi 15. júní 1767 var lesin upp lögfesta fyrir Grænavatn frá 21. júlí 1766, en í henni sagði meðal annars um merki jarðarinnar: „þadann og austur J Gard þann sem skilur Land mille Briamsness og Grænavatns, riettsÿnes, ur þeim Garde austur J Burfells Skörd hin Sydre, þadann og austur J Hafra-gia, sem Merkium rædur framm ad Brædraklife, þadann austur under Herdebreid, og allann Heilagsdal riettur Herdebreid til Vesturs, og so uti Sudurár-botna“. Þá var tekið fram að undanskilið væri „Eingia Take, sem svare þriggia K-x-x Fódre frá Jördunne Hrakströnd J Grænavatns Lande mót Gield-fiar rekstre á Hlydar Öræfe frá Grænavatne“.

Í vísitasíu biskups í Reykjahlíð 8. ágúst 1828 var vísað til fyrrnefnds skjals frá 23. maí 1706 um merki jarðarinnar og var lýsing þeirra tekin upp í vísitasíubók með sama efni og áður greinir.

Lögfesta fyrir Grænavatn frá 17. maí 1830 var lesin upp á manntalsþingi 25. sama mánaðar. Í henni var merkjum jarðarinnar meðal annars lýst þannig að þau færu um „sokallad Sidrajardfall á Flataskógarrönd þadann beint i Burfells-skördinn sidre, þadann austur i Hafragia, rædur þá giainn fram ad Brædraklifi, þadann austurunder Herdabreid, þadann til vesturs og i Sudurárbotna“. Einnig var tekið fram að jörðin ætti „géldfiárrekstur á Hlydar-Öræfi“.

Í gögnum til undirbúnings jarðamati frá 1849 til 1850 sagði meðal annars um Reykjahlíð að þar væri mikið fjallaland til hestagöngu sumar og vetur og áreiðanleg vetrarbeit fyrir fénað í heimahögum og hross í selhögum og á fjöllum. Einnig væri dálítil grasatekja.

Eins og áður segir var gerð landamerkjaskrá fyrir Reykjahlíð 8. apríl 1891 og var hún þinglesin 29. maí sama ár. Að því leyti, sem hér skiptir máli, voru ummæli um merki jarðarinnar svofelld: „Fyrir sunnan Vogaland ráða fjallgarðar þeir til suðurs, er næstir liggja Mývatnssveit og frá þeim bein stefna suður í Bræðraklyf vestur af Herðibreið. Frá Bræðraklyfi ræður bein stefna austur í Jökulsá, sunnan við Herðibreiðartungu.“ Landamerkjaskráin var árituð um samþykki af hálfu Áss, Svínadals, Þeistareykja, Ytri- og Syðri-Neslanda, Grímsstaða og Voga, en ekki fyrir hönd Grænavatns.

Eigandi Reykjahlíðar gerði samning 14. ágúst 1899 um að selja „á leigu alla fossa í landareign eignarjarðar minnar Reykjahlíðar“. Þessum réttindum var síðan afsalað til E-kk-ef B-kk-ef 22. nóvember 1907.

Í gögnum til undirbúnings fasteignamati 1916 til 1918 var meðal annars rætt um að land Reykjahlíðar væri „geysimikið að víðáttu“ og ætti jörðin „víðlenda afrétt á Mývatnsfjöllum, vestan Jökulsár“, þar sem margt sauðfé gengi að sumri og hross að vetri. Jörðinni fylgdi andavarp í eyjum og hólmum í Mývatni og „gæsavarp í Grafarlöndum, skammt frá Herðibreið.“

Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar var landamerkjabréf gert fyrir Grænavatn 20. maí 1921 og þinglesið á sama ári. Í bréfi þessu, sem ekki hefur verið lagt fram í málinu, mun merkjum jarðarinnar meðal annars hafa verið lýst þannig: „Að austan ræður fjallgarðurinn merkjum suður og svo Bláfjall. Úr suðaustur horni Bláfjalls liggur merkjalínan í hásuður þar til Suðurárbotnar efri eru í vestri. Að sunnan eru merkin frá nefndum punkti beint vestur í austustu upptök Suðurár.“

IV

Sem fyrr segir var í Landnámabók greint frá landnámi á Mývatni og Grænavatni, en í hvorugu tilviki var getið um svæðin, sem það tók til. Af áðurnefndum máldögum Hólabiskupa 1318 og 1394 er ljóst að kirkjan í Reykjahlíð átti þá orðið hálfa jörðina, en merkjum hennar var ekki lýst. Af þessum elstu heimildum um jörðina verður því ekkert ráðið um hvort henni hafi tilheyrt land handan þeirra fjallgarða, sem liggja fyrir austan Mývatn. Í málinu er heldur ekkert komið fram um að það landsvæði geti hafa verið háð beinum eignarrétti annarra. Áðurgreindar heimildir um Möðrudal frá 15. og 16. öld gefa á hinn bóginn til kynna að sú jörð hafi haft tiltekin not af landi vestan Jökulsár á Fjöllum, þar á meðal í Herðubreiðartungum, en ekki var þar rætt um ítak í landi annarra jarða.

Í fyrrnefndum vitnisburðum um Reykjahlíð frá árunum 1505 og 1506 var meðal annars rætt um að eigendur jarðarinnar hafi átölulaust eignað henni og kirkjunni þar öll öræfi handan við þá fjallgarða, sem næstir liggja Mývatni að austanverðu, allt til Jökulsár á Fjöllum. Í vitnisburðunum var þess og getið að eigendur jarðarinnar hafi átölulaust eignað henni og kirkjunni alla ómerkinga milli Eilífsvatna og Bræðraklifs. Ummæli um þetta tilkall til ómerkinga voru síðan endurtekin í fyrrnefndum máldaga Reykjahlíðarkirkju 1573, vísitasíum 1706, 1735 og 1828 og lögfestu 1758. Eilífsvötn eru um 2 km sunnan við norðurmerki Reykjahlíðar í fjallinu Eilífi samkvæmt landamerkjaskrá jarðarinnar 8. apríl 1891, þar sem hún mætir landi Svínadals að austan og Áss að vestan, en frá fjallinu eru um 11 km að Dettifossi, sem er austast á norðurmerkjunum, og um 17 km til Bóndhóls vestast á þeim. Frá Eilífsvötnum eru um 43 km til suðsuðausturs að Bræðraklifi, eins og það var staðsett í úrskurði óbyggðanefndar, en um 67 km suður að þeim stað, þar sem áfrýjendur telja Bræðraklif vera. Svæðið frá Eilífsvötnum í norðri til Bræðraklifs í suðri nær þannig yfir stóran hluta landsins, sem deilt er um í málinu. Að því verður að gæta að samkvæmt 47. kap. landsleigubálks Jónsbókar mátti bóndi, sem fann ómarkað fé í landi sínu eftir að átta vikur voru liðnar af sumri, leggja á það sitt mark og eigna sér það. Hefði land þetta með réttu verið háð beinum eignarrétti Reykjahlíðar hefðu ítrekuð ummæli um þetta tilkall jarðarinnar, sem hefði leitt beinlínis af lögum, verið með öllu óþörf, bæði í vitnisburðunum 1505 og 1506 og í yngri heimildum allt fram á 19. öld. Til þess verður einnig að líta að í úrskurði F-kk-ef J-kk-ef lögmanns 23. maí 1506, þar sem kveðið var á um eignarrétt Reykjahlíðar að öllum öræfum handan fjallgarðsins austan Mývatns að Jökulsá á Fjöllum og svo langt í suður sem vatnsföll deilast, var vísað til þess að fram hafi komið að jörðinni hafi í meira en 40 vetur átölulaust fylgt öræfin frá fjallgarðinum að vestan til Jökulsár að austan og allir ómerkingar frá Eilífsvötnum í norðri til Bræðraklifs í suðri, en skrifað væri í „vorri landzlaga bok. Єf madur hefur skog eing eda haga eda adrar landznẏtiar xx vetur edur leingur atolulaust þa ἅ sa er haft hefur vtann annar leidi thil þess loglig vitni ad hann a ef hann skal oræntur vera.“ Lagaheimildin, sem með þessu var vísað til, var í 26. kap. landsleigubálks Jónsbókar og hljóðaði svo: „Nú hefir maðr skóg, eng eða haga, reka eða aðrar landsnytjar .xx. vetr eða lengr átǫlulaust, þá á sá er haft hefir, nema hinn hafi lǫglig vitni til, at hann á, ef hann skal úræntr vera.“ Samkvæmt þessu ákvæði varð ekki til beinn eignarréttur að landi á grundvelli átölulausra afnota þess um tuttugu ára skeið, heldur geymdi ákvæðið einungis sérstaka reglu um sönnun fyrir rétti til tiltekinna nota af fasteign án þess að þeim fylgdi beinn eignarréttur að henni, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 7. október 2010 í máli nr. 379/2009. Auk þess sem úrskurðurinn 23. maí 1506 var þannig reistur á röngum grunni verður að gæta að því að ástæðulaust hefði verið að vísa þar til átölulausra nota eigenda Reykjahlíðar af öræfalandinu um áratugaskeið ef það hefði þá þegar verið hluti af jörðinni á grundvelli landnáms eða afsals úr hendi þess, sem leiddi beinan eignarrétt sinn að landinu fyrir nám. Af þessu verður ekki annað ályktað en að landsvæði þetta hafi ekki verið háð beinum eignarrétti fyrir 1506 og gat dómurinn 17. maí á því ári, sem var staðfestur með úrskurðinum 23. sama mánaðar, engu breytt um það, enda skyldu almenningar og afréttir vera svo sem að fornu hafði verið, sbr. 52. kap. landsleigubálks Jónsbókar.

Samkvæmt málatilbúnaði stefnda fellir hann sig eins og áður segir við þá niðurstöðu óbyggðanefndar að nánar tiltekinn hluti landsins á svæðinu, sem að framan er getið, teljist til eignarlands jarðarinnar Reykjahlíðar. Af þessum sökum verður án tillits til þess, sem áður segir, að leysa úr ágreiningi aðilanna í málinu um mörk þessa eignarlands gagnvart þjóðlendu á þeim grundvelli. Sá ágreiningur lýtur einkum að því hvar sé að finna Bræðraklif, sem vísað er til í ýmsum heimildum um jörðina.

Eins og ráðið verður af því, sem áður greinir, virðist fyrst hafa verið rætt um Bræðraklif í heimildum um Reykjahlíð í vitnisburði 26. september 1505, þar sem sagt var að það væri fyrir utan Herðubreið. Í vitnisburðum 6. og 8. maí 1506 var sagt að Bræðraklif lægi suður á öræfum og kom það sama fram í dómi og úrskurði 17. og 23. sama mánaðar. Bræðraklifs var getið í vitnisburði 2. maí 1562, en ekkert var frekar sagt um hvar það væri. Í öðrum vitnisburði frá síðastnefndum degi var lýst landamerkjum Grænavatns og hermt að þau lægju úr Syðri Búrfellsskörðum austur í Hafragjá, þaðan réði „giain og fram at Brædraklife“, en frá því færu merkin suðaustur undir Herðubreið. Sömu lýsingu var að finna í dómi 6. maí 1562 um kaupbréf um Grænavatn, en þó þannig að rætt var um að merkin færu úr Bræðraklifi austur undir Herðubreið. Í máldaga Reykjahlíðarkirkju frá 1573 var getið um Hafragjá í lýsingu á norðurmerkjum jarðarinnar og sagt að hún væri austur við Jökulsá, en Bræðraklif var einnig nefnt án þess að staðsetningu þess væri lýst frekar. Sama gegndi um vísitasíur 1706, 1735 og 1828, svo og lögfestu fyrir Reykjahlíð frá 1758. Í vitnisburði frá 1675 var merkjum Grænavatns lýst austur í Hafragjá og réði síðan „hin Sama giá framm ad Brædrakliffe, og allt Austur vnder Herdebreÿd. á mótz vid KÿkiunnarLand J Reikiahlÿd Sem þar mæter Grænavatnz Lande ad vtanverdu vr Herdebreid og Austur J Jökulzá á Öræffumm.“ Í lögfestum fyrir Grænavatn frá 1766 og 1830 var sagt að merki jarðarinnar lægju úr Syðri Búrfellsskörðum austur í Hafragjá, sem réði þeim fram að Bræðraklifi, en þaðan færu þau austur undir Herðubreið. Loks er þess að geta að í landamerkjaskrá fyrir Reykjahlíð frá 1891 sagði að merki jarðarinnar réðust af fjallgörðunum til suðurs, sem næstir liggi Mývatnssveit, frá þeim bein stefna suður í Bræðraklif, vestur af Herðubreið, og þaðan bein stefna austur í Jökulsá sunnan við Herðubreiðartungu. Í þessum heimildum er einna nákvæmast greint frá staðsetningu Bræðraklifs í tilvikum, þar sem rætt var um það í samhengi við Hafragjá, en sem fyrr segir komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að Bræðraklifi yrði réttilega fundinn staður í þeirri gjá. Í úrskurði nefndarinnar er gjánni lýst sem miklu jarðfalli með háum veggjum, um 5 til 6 km langri og á annan kílómetra að breidd, en hún nær suður að norðurenda Herðubreiðarfjalla og var því rangt farið með stað hennar í framangreindum heimildum um Reykjahlíð frá 16., 18. og 19. öld, þegar rætt var um að hún væri austur við Jökulsá. Í fyrrnefndum vitnisburði 2. maí 1562 og dómi 6. sama mánaðar sagði að merki Grænavatns færu um Hafragjá og fram að Bræðraklifi, en í vitnisburði og lögfestum frá 17., 18. og 19. öld sagði að gjáin réði þessum merkjum fram að klifinu. Þannig er vafalaust samkvæmt síðastnefndu heimildunum að Bræðraklif sé í Hafragjá, en þetta gæti á hinn bóginn orkað tvímælis eftir orðalagi heimildanna tveggja frá 1562. Af lýsingu á stefnum milli Bræðraklifs og annarra kennileita í framangreindum heimildum verða að öðru leyti vart dregnar haldbærar ályktanir, enda er rætt meðal annars í vitnisburðinum og lögfestunum, sem staðsetja Bræðraklif svo að víst sé í Hafragjá, að merkin fari þaðan austur í Herðubreið, en hún er sem næst beint í suður frá gjánni. Er því ekki unnt að byggja frekar á því að aðrar heimildir miði við að Bræðraklif sé suður á öræfum, fyrir utan Herðubreið eða norðvestan eða vestan við það fjall.

Þegar leyst er úr því hvar Bræðraklif sé réttilega að finna verður að öðru leyti að horfa til þess að fyrrgreindir vitnisburðir og dómsúrlausnir frá árunum 1505, 1506 og 1562 eiga augljósar rætur að rekja til deilna milli eigenda Reykjahlíðar og Grænavatns um heimildir yfir brennisteini í Fremrinámum, en þær eru skammt frá Ketilhyrnum, rúmlega 10 km austnorðaustan við suðurenda Bláfjallshala, sem er syðst í fjallgarðinum austan við Mývatn, og rúmlega 11 km vestnorðvestan við Bræðraklif, eins og óbyggðanefnd fann því stað syðst í Hafragjá. Með því að draga merkjalínu fyrir Reykjahlíð til austurs frá suðurenda Bláfjallshala til Hafragjár voru Fremrinámur í landi jarðarinnar. Samkvæmt fyrrgreindum vitnisburði 30. ágúst 1562 taldi eigandi Grænavatns námurnar með réttu vera í landi sinnar jarðar, sem samkvæmt öðrum vitnisburði 28. febrúar 1675 réðist af merkjum meðal annars eftir línu frá Búrfellsskörðum til Bræðraklifs. Væri Bræðraklif á þeim stað, sem áfrýjendur halda fram, gætu Fremrinámur hafa fallið utan merkja Grænavatns með því að draga þau að klifinu frá Búrfellsskörðum, en af gögnum málsins er ekki ljóst hvar merkjapunktur gæti hafa verið í þeim skörðum. Fram hjá því verður heldur ekki litið að í vitnisburði 26. september 1505 og dómi 17. maí 1506 var rætt um að eigendur Reykjahlíðar hafi átölulaust haft not af öræfalandi handan fjallgarðanna, sem næstir liggja Mývatni að austan, og allt austur að Jökulsá á Fjöllum. Með þessari afmörkun á landinu, sem þar var kallað til, var ekki lýst neinum vesturmerkjum lands þegar komið yrði suður fyrir Bláfjallshala, en þeir eru sem næst beint í vestur frá þeim stað í Hafragjá, sem óbyggðanefnd taldi vera Bræðraklif. Enn er til þess að líta að eins og ítarlega er rakið í hinum áfrýjaða dómi hefur verið álitið að landsvæðið í Ódáðahrauni, þar sem áfrýjendur telja Bræðraklif vera, hafi verið lítið þekkt af íbúum í Mývatnssveit fyrr en komið var fram á 19. öld. Hljóta þannig líkur að standa gegn því að merki Reykjahlíðar hafi átt að ráðast af örnefni á þessu svæði, en svo sem fram kemur í héraðsdómi hefur á hinn bóginn verið talið að forn ferðaleið hafi legið yfir Ódáðahraun um Hafragjá, þar sem klif hafi verið í gjárbarminum að vestanverðu, og hafi það verið nefnt Bræðraklif.

Samkvæmt öllu framangreindu verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að Bræðraklif sé með réttu að finna í Hafragjá á þeim stað, sem óbyggðanefnd taldi í úrskurði sínum. Að því leyti, sem Reykjahlíð er eignað land sunnan við þennan stað með landamerkjaskrá jarðarinnar 8. apríl 1891, verður ekki fundin viðhlítandi stoð fyrir því í fyrrgreindum heimildum um land hennar frá árunum 1505 og 1506, en við þær verður að styðjast sem grunnheimildir þegar dómur er felldur á mál þetta. Með því að lýsingu á vesturmörkum lands jarðarinnar til suðurs í þessum heimildum þraut við suðurenda fjallgarðsins austan Mývatns í Bláfjallshölum og þar var jafnframt rætt um að tilkall eigenda jarðarinnar til ómerkinga næði suður til Bræðraklifs eru ekki efni til annars en að draga suðurmörk hennar eftir línu til austurs frá suðurenda Bláfjallshala til Bræðraklifs í Hafragjá og þaðan beint í Jökulsá á Fjöllum. Samkvæmt þessu verður hafnað kröfum áfrýjenda um að ógilt verði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um mörk eignarlands Reykjahlíðar og þjóðlendu.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um kröfu áfrýjenda um endurskoðun ákvæðis í úrskurði óbyggðanefndar um málskostnað.

Krafa áfrýjenda um að viðurkenndur verði einkaréttur þeirra til endurgjaldslausrar beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar auðlinda í jörðu innan þjóðlendu á sér ekki viðhlítandi stoð í lögum. Héraðsdómur verður því jafnframt staðfestur að þessu leyti.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða óröskuð. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, G-kvk-ef M. V-kvk-ef, S-kk-ef J. Þ-kk-ef, dánarbús Þ-kvk-ef S-kvk-ef, K-kvk-ef Ó-kvk-ef, A-kk-ef Ó-kk-ef, B-kvk-ef J-kvk-ef, S-kk-ef B-kk-ef, F-kk-ef B-kk-ef, P-kk-ef G-kk-ef, S-kk-ef I-kk-ef, J-kk-ef I-kk-ef, S-kvk-ef I-kvk-ef, H-kk-ef S-kk-ef, D-kk-ef L-kk-ef F-kk-ef, K-kvk-ef S-kvk-ef, G-kk-ef S-kk-ef og Landeigenda Reykjahlíðar ehf., greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 3.000.000 krónur.