311/2014

A höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda Í vegna ólögmætrar nauðungarvistunar hennar frá 16. júní 2010 til 1. júlí sama ár. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tilefni hefði verið fyrir lögreglu til að óttast um andlega heilsu A og því verið heimilt með vísan til 15. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 að fara inn á heimili hennar. Var því ekki fallist á að lögregla hefði brotið gegn réttindum hennar samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Þá var talið að heimilt hefði verið að flytja A nauðuga á geðdeild og vista hana þar á grundvelli 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Að virtu vottorði utanaðkomandi sérfræðings og upplýsinga í sjúkraskrá A var á hinn bóginn talið að ekki hefðu verið efni til að vista A nauðuga á geðdeildinni eftir 27. júní 2010. Var því viðurkennd skaðabótaskylda Í frá greindu tímamarki til loka vistunarinnar.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. maí 2014. Hún krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna ólögmætrar nauðungarvistunar hennar frá 16. júní 2010 til 1. júlí sama ár. Þá krefst áfrýjandi staðfestingar á málskostnaðarákvörðun héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Upphaf máls þessa er að rekja til þess að bróðir áfrýjanda og barnsfaðir hennar leituðu 15. júní 2010 til nafngreinds læknis á Fjórðungssjúkrahúsinu á [...] til að fá hjálp fyrir hana, en hún hefði verið að einangra sig æ meira síðasta ár, ekki tekið símtöl frá dætrum sínum frá áramótum og yfirleitt ekki viljað tala við nokkurn mann. Þá hafi hún verið ógnandi í framkomu undanfarið, steytt hnefann að fólki og sveigt að því þegar hún væri á ferð á reiðhjóli sínu.

Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á [...] óskuðu umræddur læknir og forstöðumaður Skóla- og fjölskylduskrifstofu [...] síðdegis 16. júní 2010 eftir aðstoð lögreglu að heimili áfrýjanda vegna þess að hún hefði ekki opnað fyrir þeim. Sagði í skýrslunni að þegar að íbúðinni var komið hafi mátt sjá að búið var að taka hurðarhún af hurðinni að íbúðinni. Á hurðina voru rituð skilaboðin „ég er ekki ein“ og „engir rasistar hér.“ Bankað var ítrekað á hurðina og dyrabjöllu sömuleiðis hringt margsinnis án þess að svarað yrði. Eftir stutta stund heyrðist kveikt á útvarpi og byrjað að syngja með. Við svo búið var hurðinni sparkað upp og tók áfrýjandi á móti lögreglumönnum og fyrrgreindum lækni og forstöðumanni með hrópum og hótunum. Áfrýjandi var handtekin og færð í handjárn. Sýndi hún mikinn mótþróa við handtökuna og jós svívirðingum yfir viðstadda. Ákvað læknirinn að gefa áfrýjanda róandi lyf, en þau virkuðu ekki sem skyldi. Eftir vistun í fangaklefa klukkan 18.31 var áfrýjandi flutt klukkan 20.20 á [...]. Samkvæmt dagnótu læknisins klukkan 21.21 sama kvöld var áfrýjandi „klárlega í geðrofsástandi, mjög æst og agiteruð“ og ákvað læknirinn bráðainnlögn á geðdeild í „samráði við fjölskyldu [áfrýjanda], geðlækna og félagsmálayfirvöld“. Í framhaldinu var flogið með áfrýjanda til Reykjavíkur, þar sem hún var lögð inn á geðdeild Landspítalans.

Í beiðni Skóla- og fjölskylduskrifstofu [...] 16. júní 2010 um nauðungarvistun áfrýjanda kom meðal annars fram að hún þjáðist af geðröskunum og hefði henni verið mjög uppsigað við „læknamafíuna“ og „lögregluofríkið.“ Hún hefði samkvæmt dagbók lögreglu sýnt af sér ofbeldisfulla hegðun og meðal annars ráðist að fólki í verslunum á [...] með formælingum og sent fjölmörg bréf, þar sem hún hefði lýst vissu sinni á að einhverjir væru á ferli í íbúð hennar þegar hún væri ekki heima. Þá væri hún búin að fjarlægja snerilinn á útidyrahurð íbúðar sinnar og setja á hana nokkra smekklása að innan. Hún væri algerlega mótfallin allri meðferð eða aðstoð frá læknum og teldi þá ætla að eitra fyrir sér. Hafi ástandið farið hríðversnandi og þarfnaðist áfrýjandi geðhjálpar hið fyrsta. Samkvæmt vottorði fyrrgreinds læknis 16. júní 2010, sem fylgdi með beiðninni um nauðungarvistun, sagði eftirfarandi um andlegt ástand áfrýjanda: „Psykosuástand, æst og agiteruð, sparkar og slær frá sér með fúkyrðum. Ekkert innsæi til staðar. Hættuleg öðrum og sjálfri sér og svipting algerlega nauðsynleg.“ Um væri að ræða alvarlegan geðsjúkdóm og sjúkdómsgreining væri „Paranoid geðklofi“.

Dómsmála- og mannréttindaráðuneytið samþykkti 17. júní 2010 að verða við beiðni um nauðungarvistun áfrýjanda. Áfrýjandi krafðist þess 20. sama mánaðar að nauðungarvistunin yrði felld úr gildi, en með úrskurði héraðsdóms 24. júní 2010 var kröfunni hafnað. Áfrýjandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar, sem felldi hann úr gildi með dómi 30. sama mánaðar í máli nr. 409/2010. Í dómi réttarins sagði meðal annars að í hinum kærða úrskurði væru rakin þau gögn, sem lágu til grundvallar ákvörðun um að vista áfrýjanda á sjúkrahúsi, en þegar á hinn bóginn væri litið til nýjustu upplýsinga um áfrýjanda, sem kæmu fram í vottorði nafngreinds utanaðkomandi geðlæknis 27. júní 2010, hafi ekki verið sýnt fram á nauðsyn þess að vista skyldi hana nauðuga á sjúkrahúsi. Efni þessa vottorðs er rakið skilmerkilega í héraðsdómi.

II

Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt sjúkraskrá sína frá Landspítalanum vegna tímabilsins frá 16. maí til 21. júlí 2010. Samkvæmt innlagnarskrá var sjúkdómsgreining áfrýjanda brátt margbreytilegt geðrof án geðklofaeinkenna og tilgreind ástæða komu geðrofseinkenni. Jafnframt kom þar fram að grunur væri um hugvilluröskun (delusional disorder). Áfrýjandi hafi komið mjög vel fyrir og verið prúð í framkomu. Ekki hafi komið „beinlínis“ fram ranghugmyndir eða ofskynjanir. Hún hafi verið „aðeins confronteruð með sumum af ofannefndum einkennum, en hún hefur eðlilegar skýringar á öllu saman.“ Þegar líða hafi farið á dvöl hennar hafi hún farið að tala um að hún væri „tómstundargaman heilbrigðisstarfsfólks og yfirvalda á [...], en a.ö.l. bar ekki á paranoid ranghugmyndum eða öðrum geðrofseinkennum.“ Þá sagði þar að áfrýjandi hafi alltaf komið mjög eðlilega fyrir og átt eðlileg samtöl við starfsfólk og samsjúklinga. Í dagál sérfræðings, sem skoðaði áfrýjanda 18. júní 2010, sagði að hún hafi verið dálítið kvíðin og spennt og viljað fá lyf við þeim einkennum, en að öðru leyti hafi hún komið mjög vel fyrir. Í niðurlagi dagálsins sagði svo: „Að öllum líkindum er hér um einhvers konar geðrofsprocess að ræða, gæti verið delusional disorder eða paranoid persónuleikaröskun.“ Í dagál annars sérfræðings, sem skoðaði hana fyrst 21. sama mánaðar, sagði eftirfarandi: „Frá upphafi hefur þetta mál verið allt svolítið óljóst. Erfitt er að segja að hún hafi sýnt geðrofseinkenni hér á deildinni með vissu í beinum skilningi þess hugtaks, enda var hún meira vistuð á grunni þess að það væri um að ræða jafngildi alvarlegs geðsjúkdóms eða verulegur grunur að alvarlegur geðsjúkdómur sé á ferðinni, metið eftir þeim klínísku upplýsingum sem við fengum frá heimabyggð hennar á [...] og ættingjum ... Ekki er hægt að útiloka vægt örlyndi sem mismunagreiningu því hún hefur verið nokkuð ör í framkomu á köflum, en ef til vill skýrist það að einhverju leyti af því óréttmæta mótlæti sem hún telur sig eiga í við kerfið.“ Sami sérfræðingur kom fyrir dóm vegna meðferðar nauðungarvistunarmálsins. Um framburð hans sagði í úrskurði héraðsdóms að þær upplýsingar, er hann hefði aflað sér, gæfu tilefni til að ætla að verulegar líkur væru fyrir því að áfrýjandi væri haldin alvarlegum sjúkdómi og væri hún vistuð á geðdeild til að ganga úr skugga um hvort svo væri. Væri það álit sitt að fullnægt væri skilyrðum 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 til að áfrýjandi yrði nauðungarvistuð áfram, en ástand hennar einkenndist af almennum hugsanatruflunum og hugröskunum og félli undir að vera alvarlegur geðsjúkdómur.

III

Í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, svo sem henni var breytt með 9. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, er svo fyrir mælt að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Í samræmi við það er kveðið á um í 2. mgr. 71. gr. að ekki megi gera leit í húsakynnum manns nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Eins og tekið var fram í greinargerð með frumvarpi til áðurnefndra stjórnarskipunarlaga er heimild til húsleitar sem hér um ræðir ekki einskorðuð við það að fyrir liggi grunur um að framið hafi verið refsivert brot. Skýra ber þessi ákvæði stjórnarskrárinnar með hliðsjón af fyrirmælum mannréttindasáttmála Evrópu sem lögtekinn hefur verið hér á landi, sbr. 1. gr. laga nr. 62/1994. Í 1. mgr. 8. gr. sáttmálans segir að sérhver maður eigi rétt til friðhelgi einkalífs síns og heimilis. Samkvæmt 2. mgr. hennar skulu stjórnvöld eigi ganga á þann rétt nema samkvæmt því sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, þar á meðal til verndar heilsu manna.

Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er lögreglu heimilt að hafa afskipti af borgurunum til að gæta öryggis einstaklinga og eftir 2. mgr. þeirrar lagagreinar að fara meðal annars í því skyni inn á svæði í einkaeign. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna kom fram að með því að lögfesta þessi ákvæði væri verið taka í lög áður óskráða reglu þess efnis að lögregla hafi almenna heimild til að grípa innan vissra marka til nauðsynlegra ráðstafana til þess að halda uppi lögum og reglu í landinu. Að teknu tilliti til þessa verður að játa lögreglu heimild til þess á grundvelli 2. mgr., sbr. 1. mgr. 15. gr. þeirra laga að fara, ef nauðsyn krefur, inn á heimili manna þótt ekki liggi fyrir samþykki þeirra til að ganga úr skugga um hvort eitthvað alvarlegt ami að þeim eða öðrum sem þar kunna að dvelja. Slík heimild til handa lögreglu samrýmist því viðhorfi sem ríkir í íslensku þjóðfélagi að stjórnvöldum beri að láta sig varða velferð fólks, svo framarlega sem ekki sé vegið að grundvallarréttindum borgaranna. Þó verður að setja heimild sem þessari þröngar skorður, meðal annars með tilliti til sjónarmiða um meðalhóf. Þannig verður að gera þá kröfu til lögreglu að hún fari ekki inn á heimili nema ærin ástæða sé til. Einnig er lögreglumönnum skylt að knýja á dyr og tilkynna að þar sé lögregla á ferð áður en þeir fara inn.

Ráðið verður af þeim gögnum, sem fyrir liggja í málinu og gerð er grein fyrir að framan, að réttmæt ástæða var til að óttast um andlega heilsu áfrýjanda þegar ákveðið var 16. júní 2010 að hafa afskipti af henni. Eins og fram er komið var bæði margsinnis knúið dyra og hringt dyrabjöllu hjá áfrýjanda, án nokkurra eðlilegra viðbragða af hennar hálfu, áður en ákveðið var að ráðast til inngöngu í íbúð hennar. Samkvæmt framansögðu hafði lögregla heimild að lögum til að fara inn á heimili áfrýjanda greint sinn. Vegna ofsafenginna viðbragða áfrýjanda við komu lögreglu, læknis og fulltrúa félagsmálayfirvalda í íbúðina var og lögmætt að handtaka hana, handjárna og flytja á lögreglustöð.

IV

Samkvæmt 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, má engan svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Þá er svo fyrir mælt í 5. mgr. 67. gr. að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Í 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu eru tæmandi taldar þær ástæður sem verða að vera fyrir hendi til þess að maður verði sviptur frelsi, þar á meðal má gera það í því tilviki að um sé að ræða löglega gæslu manns sem er andlega vanheill, sbr. e. lið málsgreinarinnar. Eftir 1. mgr. 19. gr. lögræðislaga verður sjálfráða maður ekki vistaður nauðugur í sjúkrahúsi. Samkvæmt fyrsta málslið 2. mgr. þeirrar lagagreinar getur læknir þó ákveðið að sjálfráða maður skuli færður og vistaður nauðugur í sjúkrahúsi ef hann er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru taldar á að svo sé eða ástand hans er þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms. Í athugasemdum með frumvarpi til lögræðislaga var tekið fram að alvarlegur geðsjúkdómur í merkingu þessa ákvæðis væri samheiti yfir geðraskanir sem einkenndust af verulegum hugsanatruflunum og dómgreindarbresti og samsvaraði nokkurn veginn hugtakinu geðrof (psychosis) sem í íslensku máli væri einnig nefnt geðveiki. Sem dæmi um alvarlega geðsjúkdóma mætti nefna geðklofa (schizophrenia), aðsóknargeðrof (paranoid psychosis), geðlægð (depression) með geðrofseinkennum og geðhæð (mania) með geðrofseinkennum. Fyrir utan hugtakið féllu hins vegar hugraskanir og streitutengdar raskanir sem einkennst gætu af kvíða, fælni og þráhyggju, enn fremur persónuleikaraskanir og þroskahefting. Hent gæti að sá sem haldinn væri hugröskun, persónuleikaröskun eða þroskaheftingu sýndi jafnframt sjúkdómseinkenni sem bent gætu til alvarlegs geðsjúkdóms og mætti þá vista hann gegn vilja sínum í sjúkrahúsi til rannsóknar og meðferðar ef læknir teldi það óhjákvæmilegt. Heimildin til að vista mann nauðugan í sjúkrahúsi ef verulegar líkur væru taldar á að hann væri haldinn alvarlegum geðsjúkdómi væri á því byggð að oftar en ekki þegar um bráðageðveiki væri að ræða væri ógjörningur að koma við nákvæmri greiningu á ástandi hans áður en honum yrði komið í sjúkrahús.

V

Leysa þarf úr því hvort áfrýjandi hafi verið svipt frelsi að ósekju í umrætt sinn þannig að stefndi hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart henni samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 32. gr. lögræðislaga.

Að virtum þeim gögnum, sem fyrir lágu 16. júní 2010, þegar umræddur læknir á [...], lögregla og fulltrúi félagsmálayfirvalda þar í bæ höfðu afskipti af áfrýjanda og gerð hefur verið grein fyrir, er nægjanlega leitt í ljós að heimilt hafi að ákveða á grundvelli 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga að áfrýjandi skyldi flutt nauðug á sjúkrahús. Jafnframt var heimilt að láta áfrýjanda sæta þvingaðri lyfjagjöf, sbr. 3. mgr. 28. gr. sömu laga, þar sem telja verður að hún hafi á þeim tíma verið hættuleg sjálfri sér og öðrum.

Eins og lýst er í kafla II hér að framan eru gögn úr sjúkraskrá áfrýjanda eftir að hún var lögð inn á geðdeild Landspítalans 16. júní 2010 ekki með öllu afdráttarlaus um að áfrýjandi hafi verið haldin alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur hafi verið á að svo væri eða ástand hennar væri þannig að jafna mætti til alvarlegs geðsjúkdóms. Má sem dæmi nefna að þar kom fram að áfrýjandi hafi komið mjög vel fyrir og verið prúð í framkomu, átt eðlileg samtöl við starfsfólk og samsjúklinga og ekki hafi komið „beinlínis“ fram ranghugmyndir eða ofskynjanir hjá henni. Þegar líða hafi verið farið á dvöl hennar hafi hún þó farið að tala um að hún væri „tómstundargaman heilbrigðisstarfsfólks og yfirvalda á [...]“, en að öðru leyti hafi ekki borið á ranghugmyndum eða öðrum geðrofseinkennum hjá henni. Í dagál sérfræðings, sem skoðaði hana 18. júní 2010, sagði einungis að áfrýjandi hefði verið dálítið kvíðin og spennt og viljað fá lyf við þeim einkennum, en að öðru leyti hefði hún komið mjög vel fyrir. Í niðurlagi dagálsins sagði á hinn bóginn svo: „Að öllum líkindum er hér um einhvers konar geðrofsprocess að ræða, gæti verið delusional disorder eða paranoid persónuleikaröskun.“ Í dagál annars sérfræðings sagði að málið hafi frá upphafi verið svolítið óljóst og væri erfitt að segja með vissu að áfrýjandi hafi sýnt geðrofseinkenni í beinum skilningi þess orðs í sjúkrahúsinu, enda hafi hún verið meira vistuð á grunni þess að um væri að ræða jafngildi alvarlegs geðsjúkdóms eða verulegur grunur léki á að alvarlegur geðsjúkdómur væri á ferðinni eftir læknisfræðislegum upplýsingum frá heimabyggð hennar og ættingjum. Þessi sérfræðingur kom sem áður greinir fyrir dóm og sagði það álit sitt að fullnægt væri skilyrðum 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga til að áfrýjandi yrði nauðungarvistuð áfram, en ástand hennar einkenndist af almennum hugsanatruflunum og hugröskunum og félli undir að vera alvarlegur geðsjúkdómur.

Að framan er því slegið föstu að heimilt hafi verið með vísan til 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga að flytja áfrýjanda nauðuga í sjúkrahús vegna þeirra geðrofseinkenna, sem hún var með að mati læknisins á [...] þegar fyrrgreind afskipti voru höfð af henni. Mat sérfræðings þess, sem kom fyrir dóm við meðferð nauðungarvistunarmálsins var á sömu leið, en hann skoðaði áfrýjanda samkvæmt áðursögðu 21. júní 2010. Verður því að telja að heimilt hafi verið í upphafi að vista áfrýjanda á geðdeildinni á grundvelli 3. mgr. sömu lagagreinar. Eins og áður greinir var utanaðkomandi sérfræðingur fenginn til að skoða áfrýjanda, sem hann gerði 26. og 27. júní 2010, og komst hann að þeirri niðurstöðu að hvorki væru fyrir hendi einkenni, sem bentu til þess að áfrýjandi væri haldin alvarlegum geðsjúkdómi, né mætti jafna ástandi hennar til slíks sjúkdóms. Að því virtu og í ljósi þeirra upplýsinga í sjúkraskrá, sem samræmst geta þessari niðurstöðu, verður að telja að ekki hafi verið heimilt að vista áfrýjanda nauðuga á geðdeildinni eftir að vottorð hins utanaðkomandi sérfræðings lá fyrir 27. júní 2010. Var vistun hennar eftir þann tíma því ólögmæt. Samkvæmt því verður fallist á viðurkenningarkröfu áfrýjanda á þann hátt sem í dómsorði greinir.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest.

Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Viðurkennd er skaðabótaskylda stefnda, íslenska ríkisins, vegna ólögmætrar nauðungarvistunar áfrýjanda, A, frá 27. júní 2010 til 1. júlí sama ár.

Málskostnaðarákvæði hins áfrýjaða dóms er staðfest.

Stefndi greiði áfrýjanda 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.