269/2000

A krafði Í um bætur vegna fjárhagslegs og ófjárhagslegs tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir. Opinbert mál hafði verið höfðað gegn A vegna gruns um að hann hefði dregið sér fé en hann verið sýknaður. Taldi A að Í hefði bakað sér tjón með rannsóknaraðgerðum lögreglu og málsmeðferð í sakamálinu sem hefði verið höfðað án nægjanlegs tilefnis. Fallist var á að Í hefði ekki fært fram viðhlítandi rök fyrir því að nauðsyn hefði borið til að halda A í gæslu í rúmar tvær klukkustundir á rannsóknarstigi hins opinbera máls. Þá var fallist á að ekki hefði verið ástæða til að endurtaka leit á heimili A og í sameign fjöleignarhúss, sem hann bjó í. Voru honum dæmdar miskabætur vegna þessa. Þá var fallist á að A bæru skaðabætur vegna skyrtu sem lögregla hafði lagt hald á við rannsókn málsins en ekki skilað. Hins vegar var hafnað að ákvæði XXI. kafla laga nr. 19/1991 fælu í sér heimild til að dæma bætur vegna þess að A hefði verið sóttur til sakar án nægjanlegs tilefnis. Þótti ekki sýnt að skilyrði væru til slíkra bóta á grundvelli sakarreglunnar. Þá var hafnað kröfu A um bætur vegna mismunar á lögmannskostnaði samkvæmt gjaldskrá og tildæmdum málsvarnarlaunum í sakamálinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júlí 2000. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 4.297.878 krónur, en til vara aðra lægri fjárhæð, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. júní 1999 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem hann hefur notið á báðum dómstigum.

Stefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa hans verði lækkuð og málskostnaður látinn niður falla.

I.

Í málinu hefur áfrýjandi uppi bótakröfu vegna tjóns, sem stefndi hafi bakað sér með rannsóknaraðgerðum lögreglunnar, ,,svo sem handtöku, fangelsun, skýrslutökum, húsleitum, útgáfu ákæru með tilheyrandi málsmeðferð fyrir dómi og annarri háttsemi“, eins og í héraðsdómsstefnu segir. Aðgerðir þessar gegn áfrýjanda hófust í kjölfar ráns [...] 1997, sem framið var í spilasalnum [...] að [...] í Reykjavík, en áfrýjandi annaðist daglegan rekstur salarins. Hinn 22. febrúar sama árs höfðu jafnframt horfið peningar úr rekstrinum, sem áfrýjandi átti að hafa þar í vörslum sínum. Var það kært til lögreglunnar 26. sama mánaðar sem þjófnaður. Það mál var óupplýst er fyrrnefnda atvikið átti sér stað. Í báðum tilvikum voru teknar umtalsverðar peningaupphæðir. Eru atvik rakin nánar í hinum áfrýjaða dómi.

Áfrýjandi telur að lögreglan og ákæruvald hafi haft hann fyrir rangri sök og farið offari gegn honum í allri meðferð málsins.

Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á þeim grunni að honum beri réttur til skaðabóta einkum með vísan til 175. gr., 176. gr., 178. gr. og 179. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, en einnig til sakarreglunnar og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Telur hann að lögreglan hafi ekki gætt réttra aðferða við rannsókn málsins og brotið þannig gegn ýmsum ákvæðum laga nr. 19/1991, sem tilgreind eru í héraðsdómi. Telur hann einnig að öll málsmeðferðin hafi brotið í bága við 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og nánar tilgreind ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu og alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi.

Áfrýjandi sundurliðar kröfu sína svo að 3.000.000 krónur séu vegna þess miska, sem hann hafi orðið fyrir, 1.000.000 krónur séu tjón vegna tapaðra vinnulauna, en 7.500 krónur séu tjón vegna skyrtu, sem lögreglan lagði hald á en hafi ekki skilað. Loks séu 290.378 krónur tjón hans vegna mismunar, sem verið hafi á tildæmdum málsvarnarlaunum lögmanns hans í máli ákæruvaldsins gegn honum, og þóknun, sem lögmanninum hefði borið samkvæmt gjaldskrá sinni.

II.

Skilyrði til skaðabóta í tilvikum eins og um ræðir í málinu lúta ákvæðum 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991. Ákvæði 175. gr. laganna var breytt með 42. gr. laga nr. 36/1999, sem tóku gildi 1. maí sama árs. Þótt atvik málsins hafi þannig gerst áður en sú breyting tók gildi eru aðilarnir báðir þeirrar skoðunar að skýra verði 175. gr. laga nr. 19/1991 til samræmis við hana. Fær þessi skoðun stoð í lögskýringargögnum.

Skýra ber 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991 svo að í síðarnefndu greininni, svo og 177. gr. laganna sem ekki á hér við, séu tæmandi taldar þær aðgerðir, sem leitt geta til bótaskyldu stefnda á grundvelli hlutlægrar ábyrgðarreglu. Jafnframt þurfi þó að vera fullnægt öðrum skilyrðum, sem greinir í 176. gr. laganna, og þeim skilyrðum, sem tilgreind eru í 175. gr. þeirra. Ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar með áorðnum breytingum hafa verið skýrð svo að þau veiti ekki ríkari bótarétt en reglur XXI. kafla laga nr. 19/1991. Á hinn bóginn eru reglur tilgreinds kafla laganna ekki tæmandi í þeim skilningi að bótakröfur verði ekki reistar á almennum reglum skaðabótaréttar, svo sem áfrýjandi gerir ef þær teljast eiga við.

Verður leyst úr kröfu áfrýjanda á framangreindum grundvelli.

III.

Í 176. gr. laga nr. 19/1991 er heimilað að dæma bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, rannsóknar á heilsu manns, gæsluvarðhalds og annarra aðgerða, sem hafa frelsisskerðingu í för með sér, þó ekki fangelsi, en um það gildir 177. gr. laganna. Áskilið er að brostið hafi lögmæt skilyrði til slíkra aðgerða eða ekki hafi eins og á stóð verið nægilegt tilefni til þeirra eða þær framkvæmdar á óþarflega særandi eða móðgandi hátt. Að auki getur, í tilvikum eins og hér um ræðir, 175. gr. laganna leitt til niðurfellingar eða lækkunar bóta ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á.

Af framangreindu leiðir að útgáfa ákæru og rekstur opinbers máls á hendur áfrýjanda getur ekki leitt til bótaskyldu á grundvelli 176. gr., sbr. 175. gr. laga nr. 19/1991, þótt fallast verði á með honum að rannsóknargögn hafi ekki gefið neitt tilefni til þess að opinbert mál yrði höfðað á hendur honum.

Ekki verður á það fallist að áfrýjandi hafi sýnt fram á að lögreglumenn hafi almennt farið offari í aðgerðum sínum gegn honum við rannsókn á brotum þeim, sem málið varðar, né heldur að ómálefnalegar ástæður hafi búið að baki því að grunur féll á hann.

Áfrýjandi mætti til skýrslugjafar hjá lögreglunni sem vitni vegna atburðarins aðfaranótt [...] 1997 kl. 19.15 þann dag. Við töku þeirrar skýrslu var honum tilkynnt kl. 20.50 að réttarstaða hans hefði breyst og hann væri handtekinn og yfirheyrður sem grunaður um aðild að ráninu. Eftir að honum hafði verið kynnt réttarstaða hans óskaði hann eftir því að nafngreindur lögmaður yrði kvaddur til sem réttargæslumaður sinn. Í skýrslu lögreglunnar var tekið fram að reynt hefði verið án árangurs að ná í lögmanninn og eftir það í vakthafandi lögmann hjá Lögmannafélagi Íslands, en það hafi heldur ekki borið árangur. Var skráð í skýrsluna að töku hennar væri hætt kl. 21.05 ,,á meðan reynt er að ná í réttargæslumann og mætti færður í fangageymslu á meðan“. Eftir það var næst bókað ,,Kl. 23.10 er skýrslutöku framhaldið en ekki hefur náðst í vakthafandi lögmann hjá lögmannafélaginu.“ Áfrýjandi var því næst áminntur um sannsögli og neitaði hann aðild að málinu og kvaðst enga vitneskju hafa umfram það sem hann hafi þegar skýrt frá. Var því næst tekið fram að hann leyfði leit á heimili sínu og í bifreið, sem hann átti. Í skýrslu lögreglunnar um leitina kemur fram að hún hafi verið árangurslaus og henni lokið klukkan 00.22. Hafi áfrýjandi þá verið frjáls ferða sinna. Eins og að framan greinir var áfrýjanda haldið í fangaklefa í meira en tvær klukkustundir á meðan reynt var að ná í réttargæslumann að beiðni hans. Í ljósi þess að réttargæslumaður var ekki skipaður fyrr en 27. ágúst 1997 þegar skýrsla var næst tekin af áfrýjanda, svo og að ekki sýnist hafa verið talin ástæða til að taka frekari skýrslu af honum að kvöldi 3. sama mánaðar, hafa ekki verið færð viðhlítandi rök fyrir því að nauðsyn hafi borið til að halda honum í gæslu í umræddar tvær klukkustundir. Ber því að bæta honum þann miska, sem telja má að hann hafi hlotið vegna gæslu þessarar, enda verður ekki litið svo á að hann hafi á nokkurn hátt valdið eða stuðlað að þessari aðgerð.

Ekki verður talið að leitin á heimili áfrýjanda og í bifreið hans umrætt sinn hafi verið tilefnislaus eða framkvæmd með þeim hætti að það baki stefnda bótaskyldu. Á hinn bóginn hafa ekki verið færð rök fyrir því að ástæða hafi verið til þess að framkvæma aftur leit [...] 1997 á heimili áfrýjanda og í sameign fjöleignarhúss þess, er hann bjó í, en þetta var gert að undangenginni skýrslutöku, sem áfrýjandi hafði verið kvaddur til. Verður fallist á að honum beri miskabætur vegna þessarar aðgerðar þótt verjandi hans, sem þá hafði verið skipaður, væri viðstaddur og áfrýjandi samþykkti leitina.

Hinn [...] 1997 var lagt hald á skyrtu í eigu áfrýjanda, sem hann klæddist er atburðurinn [...] sama mánaðar varð. Haldlagning skyrtunnar var eðlilegur þáttur í rannsókn málsins. Áfrýjandi hefur á hinn bóginn ekki fengið hana aftur þótt hann eigi rétt til þess samkvæmt 82. gr. laga nr. 19/1991 og hafi leitað eftir því. Hann krefst bóta að fjárhæð 7.500 krónur vegna skyrtumissisins, en þeim kröfulið hefur verið mótmælt sem ósönnuðum. Fallist er á að bæta beri áfrýjanda tjón hans vegna þessa og er það hæfilega ákveðið 3.000 krónur.

Ekki verður fallist á að áfrýjandi hafi fært sönnur að því að hann hafi beðið frekara fjártjón af þeim aðgerðum, sem raktar eru að framan. Er fram komið í málinu að hann samdi sjálfur við vinnuveitanda sinn um hálf laun í uppsagnarfresti, er hann lét af störfum sínum í spilasalnum, en þurfti ekki að vinna á þeim tíma. Er ekki sannað að hann hafi tapað launatekjum af framangreindum ástæðum.

Fallist er á forsendur héraðsdómara fyrir því að hafna kröfu um bætur vegna mismunar á lögmannskostnaði samkvæmt gjaldskrá og tildæmdum málskostnaði í sakamáli því, sem höfðað var á hendur áfrýjanda.

Ekki verður heldur fallist á að áfrýjandi hafi fært sönnur að því að lögreglan eða ákæruvald hafi með saknæmum hætti bakað honum tjón við rannsóknaraðgerðir eða höfðun opinbers máls á hendur honum, þótt ekki hafi verið tilefni til hennar. Á hann því ekki rétt til bóta á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar. Ekki eru því heldur rök til að beita 26. gr. laga nr. 50/1993.

Miskabætur til áfrýjanda vegna tveggja framangreindra tilvika eru hæfilega ákveðnar 50.000 krónur, auk tilgreinds fjártjóns hans 3.000 krónur. Ber því stefnda að greiða honum 53.000 krónur ásamt dráttarvöxtum, eins og nánar greinir í dómsorði.

Vegna gjafsóknar áfrýjanda er ekki ástæða til að dæma stefnda til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, er renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði og ákveðst í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, A, 53.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. júní 1999 til greiðsludags.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, samtals 600.000 krónur.