249/2014

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði í tvö ár. A var haldinn nýrnasjúkdómi og hafði neitað lífsnauðsynlegum lyfjameðferðum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með hliðsjón af þeirri óvissu sem var um hvort heilsu A væri þannig háttað að skilyrði a. liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 væru uppfyllt hefði hvílt sú skylda á dómara að rannsaka hvort synjun A á læknismeðferð ætti sér stoð í lögum nr. 74/1997 um réttindi sjúklinga eða hvort staða A væri með vissu sú að hann væri ófær um að ráða persónulegum högum sínum sökum geðræns heilsubrests og skorts á innsæi, sem félli undir ákvæði a. liðar 4. gr. lögræðislaga, og þyrfti því að sæta sviptingu sjálfræðis. Var hinn kærði úrskurður því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. apríl 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. mars 2014, þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í tvö ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að sjálfræðissviptingu verði markaður skemmri tími. Í báðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

I

Varnaraðili reisir kröfu sína um að sóknaraðili verði sviptur sjálfræði á a. lið 4. gr. lögræðislaga. Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði er sóknaraðili með nýrnabilun á lokastigi vegna erfðasjúkdóms. Að auki hefur hann verið greindur með athyglisbrest, ofvirkni og mótþróaþrjóskuröskun og hefur átt við hegðunarvanda að stríða frá unga aldri. Samkvæmt vottorði yfirlæknis bráðageðdeildar 32C á Landspítala er sóknaraðila bráður bani búinn án meðferðar við hinum alvarlega nýrnasjúkdómi sem hann er haldinn. Í vottorðinu kemur á hinn bóginn fram að unnt sé að bæta líf hans og lengja líftíma með nýrnaígræðslu, en sóknaraðili hafi vegna lélegrar meðferðarheldni og skorts á samvinnu aldrei komist á lista fyrir ígræðslu. Í kröfu um sviptingu sjálfræðis segir að sóknaraðili sé fullkomlega ófær um að sinna meðferð við nýrnasjúkdómi sínum, hann ,,sé afneitandi á alvarleika veikinda sinna og hafi mjög skert innsæi í eigin stöðu. Hann neiti lífsnauðsynlegum lyfjameðferðum, rannsóknum og innlögnum á lyfjadeildir. Endurtekið hafi verið reynt að gefa honum tækifæri til að taka sig á hvað þetta varði en án árangurs.“ Þá segir, að það sé mat læknis að óhjákvæmilegt sé að sóknaraðili dvelji á geðdeild næstu mánuði ,,til meðferðar á geðrænum vanda sínum, og til meðferðar á líkamlegum veikindum í samvinnu við nýrnalækna á Landspítala“.

Með kröfu um sviptingu sjálfræðis fylgdi framangreint vottorð yfirlæknis á bráðageðdeild Landspítala. Þar er meðal annars gerð skilgóð grein fyrir hegðunarvandamálum sóknaraðila og heilsufarssögu hans bæði vegna líkamlegra veikinda og geðheilsu. Í niðurstöðukafla vottorðsins segir, að mál sóknaraðila sé ,,mjög óvanalegt.“ Hann sé með alvarlegan líkamlegan sjúkdóm og bráður bani búinn án meðferðar. Þrátt fyrir þetta hafi hann sinnt meðferð illa. Sóknaraðili sé ,,í grunninn ekki með alvarlegan geðsjúkdóm“. Hann sé á hinn bóginn fullkomlega ófær um að sinna meðferð við alvarlegum sjúkdómi sínum. Hann sé hvatvís og hafi mikla vangetu til að standa með sjálfum sér í sínum líkamlegu veikindum. Hann sé fær um ,,að gera öðrum grein fyrir því hversu alvarlegur sjúkdómur hans er og hvað þurfi til að ná árangri í meðferð. Hins vegar [sé] hann fullkomlega ófær um að fylgja eftir því sem til þarf.“ Hann sé afneitandi á alvarleika veikinda sinna og hafi mjög skert innsæi í eigin stöðu. Hann sé sem fyrr segir hvatvís og hömlulaus og missi stjórn á sér þegar hann finni fyrir óþægindum þannig að hann hætti reglulega í blóðskilun eða mæti ekki þegar þurfi, en þau séu honum nauðsynleg. Hann neiti enn fremur lífsnauðsynlegum lyfjameðferðum, rannsóknum og innlögnum á lyfjadeildir. Endurtekið hafi verið reynt að gefa honum tækifæri til að taka sig á hvað meðferðina varðar en án árangurs. Sé fullreynt að hann geti haldið utan um eigin meðferð. Ljóst sé að sóknaraðili sé að deyja úr sjúkdómi sínum. Á hinn bóginn sé unnt að bjarga honum, auka lífsgæði hans og lífslíkur með meðferð og jafnvel með nýju nýra ef vel gangi. Telur yfirlæknirinn með vísan til þessa að óhjákvæmilegt sé að sóknaraðili dvelji á geðdeild næstu mánuði til meðferðar á geðrænum vanda sínum og til meðferðar á líkamlegum veikindum í samvinnu við nýrnalækna. Hann þurfi mikinn stuðning og stífan ramma í þeirri meðferð. Að því loknu telur hún rétt að hann dveljist heima, en að eftirfylgni verði áfram mikil ,,bæði af hálfu nýrnalækna og geðlækna. Þannig sé hægt að grípa inn [í] ef illa gengur. Ég tel í þessu sjónarmiði að nauðsynlegt sé að [sóknaraðili] verði sviptur sjálfræði í tvö ár.“

Yfirlæknirinn gaf skýrslu fyrir héraðsdómi og bar meðal annars að geðræn vandamál sóknaraðila gerðu það að verkum að hann gæti ekki sinnt sinni líkamlegu heilsu. Hann væri þó ekki á sérstökum geðlyfjum til meðferðar á sínum geðrænu vandamálum, heldur í viðamikilli atferlismeðferð og væri veittur stuðningur til að sinna sjúkdómi sínum. Markmiðið með meðferðinni væri að bæta heilsu sóknaraðila og bjarga lífi hans, en meðferðin hefði gengið mjög illa vegna mótþróaþrjóskuröskunar, athyglisbrests og mikils hegðunarvanda hans. Spurð að því hvort sóknaraðili væri ófær um að ráða persónulegum högum sínum sagði yfirlæknirinn hann vera ófæran um að fylgja eftir sinni lífsnauðsynlegu meðferð og hafi hann sýnt það endurtekið. Hún taldi hann hafa innsæi í sjúkdóm sinn en væri á hinn bóginn ekki fær um að bregðast við sínum veikindum og fylgja eftir meðferð vegna þeirra. Þá bar yfirlæknirinn að sóknaraðili væri vissulega með alvarlegan heilsubrest, en vegna sinna geðrænu vandamála, sem jafna mætti til alvarlegs geðsjúkdóms, væri hann ekki fær um að taka ábyrgð á sinni heilsu og hefði ekki innsæi í að hann yrði að fylgja meðferðinni. Aðalatriðið í henni væri hinn líkamlegi sjúkdómur hans.

Deildarlæknir á bráðageðdeild 32C á Landspítala gaf einnig skýrslu í héraði og kom þar meðal annars fram hans að hann teldi sóknaraðila hafa innsæi í sjúkdóm sinn og að hann vildi gera sitt besta í því sambandi en honum hafi á hinn bóginn ekki tekist það. Væri ástæðan sú að hann hefði ekki stjórn á tilfinningum sínum. Væri sóknaraðili að hans mati ófær um að ráða persónulegum högum sínum, en hann skorti innsæi að því er varðaði hegðun hans sjálfs og hvernig hún leiddi til þess að illa gengi í meðferð við hans sjúkdómi.

II

Óumdeilt virðist að sóknaraðili er ekki haldinn geðsjúkdómi í skilningi a. liðar 4. gr. lögræðislaga en í greinargerð varnaraðila til Hæstaréttar er á því byggt, að vottorð geðlæknis, sem áður er getið, og skýrslur geðlækna fyrir héraðsdómi, svo og skýrsla þar fyrir dómi af nýrnalækni sem meðhöndli sóknaraðila, ,,staðfesti að uppfyllt séu skilyrði a. liðar 4. gr. lögræðislaga þannig að jafna megi ástandi sóknaraðila til alvarlegs geðsjúkdóms auk líkamlegs heilsubrests.“ Í hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila þar sem talið var að öllu virtu að fullnægt væri skilyrðum 4. gr. lögræðislaga, án þess að tilgreint væri hvaða stafliður þeirrar greinar ætti við.

III

Samkvæmt 7. gr. laga nr. 74/1997 um réttindi sjúklinga skal virða rétt sjúklings til þess að ákveða sjálfur hvort hann þiggur meðferð eða ekki. Í 8. gr. laganna er mælt fyrir um að ef sjúklingur hafni meðferð skuli læknir upplýsa hann um hugsanlegar afleiðingar þess. Sjúklingur geti einnig stöðvað meðferð hvenær sem er, nema á annan hátt sé mælt fyrir um í öðrum lögum. Hafni sjúklingur meðferð skuli læknir hans eða sá heilbrigðisstarfsmaður sem stjórnar meðferðinni upplýsa sjúkling um hugsanlegar afleiðingar þeirrar ákvörðunar. Skrá skuli slíkar ákvarðanir sjúklings í sjúkraskrá og staðfest að hann hafi fengið upplýsingar um hugsanlegar afleiðingar þeirrar ákvörðunar.

Þótt fallast verði á með varnaraðila að lífi og heilsu sóknaraðila sé ógnað, sinni hann ekki þeirri meðferð sem honum er nauðsynleg vegna nýrnasjúkdóms síns, hefur varnaraðili ekki rökstutt með fullnægjandi hætti hvernig jafna megi ástandi sóknaraðila til geðsjúkdóms þannig að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 4. gr. lögræðislaga. Samkvæmt því ákvæði er það skilyrði lögræðissviptingar að maður sé ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum vegna andlegs vanþroska, ellisljóleika eða geðsjúkdóms eða vegna annars konar alvarlegs heilsubrests. Í athugasemdum með þessu ákvæði, sem fylgdi frumvarpi til lögræðislaga, þegar það var lagt fram á Alþingi, kemur fram að með lokaorðum a. liðarins ,,annars konar alvarlegs heilsubrests“, sé átt við ýmiss konar sjúkdóma eða ástand sjúklings, svo sem vegna heilablæðingar eða heilarýrnunar, eða annars konar heilasköddunar af völdum slyss eða sjúkdóms. Lögræðissvipting verði ekki reist á þessum ástæðum nema fyrir liggi vottorð læknis um andlegt heilsufar þess sem krafa um lögræðissviptingu beinist gegn, nema í algerum undantekningartilvikum.

Eins og áður greinir er það mat læknis að sóknaraðili sé ,,í grunninn ekki með alvarlegan“ geðsjúkdóm. Þá er ljóst af framangreindu að gögn eru misvísandi um hvert innsæi sóknaraðila er í sjúkdóm sinn og þörf á meðferð við honum. Loks er fram komið að hann á við margþætta andlega erfiðleika að stríða svo sem athyglisbrest, mótþróaþrjóskuröskun og hefur nokkrum sinnum lagst inn á barna- og unglingageðdeild Landspítala meðal annars vegna alvarlegs þunglyndis, sjálfsvígshættu og kvíða. Hann hefur sætt nauðungarvistun í tuttugu og einn dag á geðdeild á árinu 2013 og er sækinn í róandi lyf og verkjalyf. Af rökstuðningi varnaraðila fyrir kröfu um sjálfræðissviptingu sóknaraðila, læknisvottorði sem hún er reist á og skýrslum lækna fyrir dómi, verður ekki ráðið hvort krafan byggir á því að sóknaraðili sé ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum vegna geðveiki eða annars konar alvarlegs heilsubrests og þurfi því að svipta hann sjálfræði eða hvort nauðsyn sjálfræðissviptingar er í raun reist á því að honum sé brýnt að fá meðferð við líkamlegum sjúkdómi sínum. Því verður ekki ráðið af gögnum málsins, hvort ástand sóknaraðila sé með þeim hætti að teljist til alvarlegs heilsubrests í skilningi sama lagaákvæðis, eins og það ber að túlka samkvæmt framansögðu.

Í 11. gr. lögræðislaga er kveðið á um að dómara beri að tryggja að mál sé nægjanlega upplýst áður en hann kveður upp úrskurð um sviptingu lögræðis. Hann geti sjálfur aflað sönnunargagna svo sem vottorðs lækna og jafnframt kvatt vitni til skýrslugjafar.

Ekki er unnt að fallast á kröfu varnaraðila í málinu nema sýnt sé fram á að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 4. gr. lögræðislaga. Með hliðsjón af þeirri óvissu sem er um hvort heilsu sóknaraðila sé þannig háttað hvílir sú skylda á dómara að rannsaka, hvort synjun sóknaraðila á læknismeðferð við nýrnasjúkdómi sínum eigi sér stoð í framangreindum ákvæðum laga nr. 74/1997 eða hvort staða hans sé með vissu sú að hann sé ófær um að ráða persónulegum högum sínum sökum geðræns heilsubrests og skorts á innsæi, sem falli undir ákvæði a. liðar 4. gr. lögræðislaga og þurfi því að sæta sviptingu sjálfræðis. Samkvæmt öllu framansögðu verður að ómerkja hinn kærða úrskurð og vísa málinu aftur heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði og er hún ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila fyrir Hæstarétti, J-kk-ef E-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.