305/2002

Ó hf. samdi við H um smíði á dráttar- og lóðsbát vorið 2000. Samkvæmt samningnum skyldi báturinn afhentur í desember sama árs. Í júlímánuði umrætt ár samdi Ó hf. við A hf. um framdrifs- og skrúfubúnað í bátinn. Var afgreiðslufrestur á búnaðinum tiltekinn „10 vikur frá staðfestri pöntun frá verksmiðju.“ Eftir að samningar náðust kom í ljós að gírbúnaðurinn, sem um hafði verið samið, var ekki nógu öflugur til að þola það álag sem hönnunarforsendur gerðu ráð fyrir. Í byrjun októbermánaðar sama árs rifti Ó hf. samningnum við A hf. þar sem síðarnefnda félagið væri ekki enn búið að staðfesta pöntun á búnaðinum. Höfðaði Ó hf. mál á hendur A hf. þar sem það krafðist í fyrsta lagi viðurkenningar á rétti sínum til að rifta samningnum, í öðru lagi endurgreiðslu á þeirri fjárhæð sem það hafði innt af hendi til A hf. vegna samningsins og í þriðja lagi nánar tiltekinnar fjárhæðar í skaðabætur. Í málinu var upplýst að áður en Ó hf. rifti samningnum hafði A hf. boðið breyttan búnað sem fullnægði þeim kröfum, sem til hans voru gerðar, og að A hf. tók á sig allan aukakostnað vegna breytinganna. Var riftun Ó hf. því eingöngu byggð á fyrirsjáanlegum afhendingardrætti A hf. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að upphaf afgreiðslufrestsins hafi verið háð pöntun, sem A hf. hafi átt að gera, en hafi ekki miðast við samningsgerð aðila. Forsenda þess að A hf. gæti gert slíka pöntun hafi verið sú að Ó hf. afhenti félaginu málsettar teikningar og aðrar grundvallar tækniupplýsingar. Samkvæmt framburði vitna verði að miða við að A hf. hafi ekki fengið slíkar teikningar í hendur. Afgreiðslufresturinn hafi því ekki byrjað að líða vegna atvika sem vörðuðu Ó hf. að minnsta kosti að verulegu leyti. Ó hafi ekki komið á framfæri við A hf. upplýsingum sem félaginu hafi verið nauðsynlegar til réttra efnda á samningnum. Með þessu hafi Ó hf. brugðist tillitsskyldu sinni, sem leiddi til þess að umsaminn afhendingarfrestur byrjaði ekki að líða. Hafi Ó hf. því ekki verið heimil riftun á kaupunum. Var A hf. því sýknað af kröfum Ó hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júlí 2002. Hann krefst þess í fyrsta lagi að viðurkenndur verði réttur sinn til að rifta kaupsamningi við gagnáfrýjanda 21. ágúst 2000 um framdrifsbúnað (vélbúnað) í 17 metra dráttar- og lóðsbát, sem hann hafi hafið smíði á fyrir Hafnarfjarðarhöfn á árinu 2000 og lokið við á árinu 2001. Í öðru lagi að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að endurgreiða sér 2.200.847 krónur, sem hann greiddi inn á kaupsamninginn, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 6. október 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Í þriðja lagi að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér skaðabætur, aðallega 13.247.400 krónur, en til vara 9.331.400 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 12. desember 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 17. október 2002. Hann krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað og aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða sér málskostnað í héraði að fjárhæð 735.724 krónur og fyrir Hæstarétti að mati réttarins.

I.

Málavextir eru þeir að Hafnarfjarðarhöfn bauð út smíði dráttar- og lóðsbáts vorið 2000. Aðaláfrýjandi reyndist lægstbjóðandi og var verksamningur um smíði bátsins milli hans og Hafnarfjarðarhafnar gerður 7. júlí þess árs. Var umsamið endurgjald fyrir verkið 48.523.230 krónur. Í tilboði verktakans, sem taldist hluti samningsins, var afhendingartími bátsins 20. desember 2000. Samkvæmt samningnum skyldu útboðsgögn er honum fylgdu einnig teljast hluti hans. Í útboðslýsingu kom meðal annars fram að um væri að ræða sérhannaðan dráttar- og vinnubát, sem skyldi hafa að lágmarki 13 tonna togkraft og 10 hnúta hraða. Heildarlengd bátsins skyldi vera 17 metrar og vélarafl aðalvéla samtals 1000 hestöfl. Í lýsingu á vélbúnaði kom fram að aðalvélar skyldu vera tvær af nánar tiltekinni gerð af tegundinni Mtu og skyldi skipið búið tveimur gírum af tegundinni ZF með nánar tilgreindu niðurfærsluhlutfalli afls. Meðal útboðsgagnanna var tilboð gagnáfrýjanda til Ráðgarðs 17. apríl 2000 í framdrifsbúnað, sem tók til véla og gíra af framangreindri gerð ásamt stefnisrörs og skrúfuöxuls. Hafði Ráðgarður skiparáðgjöf hf. annast hönnun skipsins og undirbúning útboðs fyrir Hafnarfjarðarhöfn og við þá vinnu meðal annars leitað framangreinds tilboðs í vélbúnað frá gagnáfrýjanda. Lagði hönnuður til að vélbúnaður samkvæmt því tilboði yrði notaður við smíði bátsins og var útboðslýsingin því í samræmi við það og tilboðið meðal útboðsgagna. Í tilboði aðaláfrýjanda var miðað við vélar af annarri gerð, en í verksamningnum 7. júlí 2000 var samið um að aðalvélar og annar framdrifsbúnaður bátsins skyldi vera samkvæmt framangreindum útboðsgögnum. Í verksamningi aðaláfrýjanda og Hafnarfjarðarhafnar var kveðið á um að verkáætlun verktakans, sem afhenda skyldi 20. júlí 2000, eða 13 dögum eftir undirritun samningsins, skyldi einnig teljast hluti hans.

Gagnáfrýjandi gerði aðaláfrýjanda tilboð í framdrifsbúnað bátsins 8. ágúst 2000. Var þar boðinn sams konar vél- og gírbúnaður og gagnáfrýjandi hafði áður boðið hönnuði skipsins og tekinn var upp sem hluti útboðsgagna eins og að framan er lýst. Þá var boðinn skrúfubúnaður frá framleiðandanum LIPS. Afgreiðslufrestur var samkvæmt tilboðinu „10 vikur frá staðfestri pöntun frá verksmiðju.“ Mun búnaður þessi hafa verið boðinn með þeim kjörum að 15% kaupverðs skyldu greiðast „við pöntun“, en 85% skyldu greiðast við framvísun farmbréfs og vera tryggð með nánar tilgreindri bankaábyrgð. Þá var í tilboðinu frávikstilboð þar sem skrúfubúnaður frá framleiðandanum RADICE var boðinn í stað skrúfubúnaðar í aðaltilboði og var heildarverð samkvæmt frávikstilboðinu 210.820 evrur. Þann 21. ágúst 2000 var frávikstilboðinu tekið af hálfu aðaláfrýjanda með áritun hans á tilboðið og var þar með kominn á samningur milli aðila. Sama dag greiddi aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda 2.200.847 krónur, sem er ágreiningslaust að hafi verið 15% samningsfjárhæðarinnar.

Samkvæmt framansögðu skyldi aðaláfrýjandi afhenda verkáætlun fyrir 20. júlí 2000 og skyldi hún teljast hluti verksamnings hans og Hafnarfjarðarhafnar. Meðal gagna málsins er ódagsett verkáætlun, sem aðaláfrýjandi lýsti yfir fyrir Hæstarétti að gengið hefði verið frá eftir að samningur um framangreindan vélbúnað komst á milli aðila máls þessa. Samkvæmt þessari áætlun var gert ráð fyrir að vél- og skrúfubúnaður yrði afhentur í síðustu viku september 2000, en báturinn afhentur Hafnarfjarðarhöfn í þriðju viku desember sama árs. H-kk-nf H-kk-nf framkvæmdastjóri aðaláfrýjanda bar í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að gagnáfrýjanda hafi ekki verið sýnd eða kunngerð þessi áætlun. Hann taldi hins vegar að g-kk-þgf hafi verið fullkunnugt um umsaminn afhendingartíma bátsins. M-kk-nf J-kk-nf S-kk-nf sölustjóri gagnáfrýjanda, sem sá að mestu um samskiptin við aðaláfrýjanda, sagði í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að sér hafi ekki verið kunnugt um verkáætlunina eða hvenær hún gerði ráð fyrir skilum á vélbúnaðinum. Hins vegar hafi hann vitað að til stóð að skila bátnum í desembermánuði.

Fyrir liggur að lokateikningar af bátnum voru ekki tilbúnar þegar verksamningur var undirritaður mill aðaláfrýjanda og Hafnarfjarðarhafnar. Aðaláfrýjandi heldur því fram að þeim hafi verið lokið á næstu vikum eftir samningsgerðina. Fyrir héraðsdómi skýrði V-kk-nf D-kk-nf, tæknifræðingur og starfsmaður aðaláfrýjanda, svo frá að hann hafi fengið svonefndar línuteikningar í hendur frá Ráðgarði skiparáðgjöf hf. tveimur til þremur vikum eftir að verksamningurinn við Hafnarfjarðarhöfn var gerður og sent þær rakleitt til skipsamíðastöðvar þeirrar í Póllandi, er annaðist smíði skipsskrokksins, en ekki hafi hann sent þessar teikningar til gagnáfrýjanda. Taldi hann gagnáfrýjanda aldrei hafa fengið þessar teikningar, enda hafi hann ekki beðið um þær. M-kk-nf J-kk-nf S-kk-nf skýrði svo frá í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að gagnáfrýjandi hafi aldrei fengið í hendur aðrar teikningar af bátnum en fyrirkomulagsteikningar þær sem fylgdu útboðsgögnum. Hafi gagnáfrýjandi því ekki fengið frá aðaláfrýjanda svonefndar línuteikningar og ekki fengið teikningar, sem sýndu nákvæma lengd á stefnisröri, skrúfuás og staðsetningu á gír og aðalvél.

Þann 8. september 2000 barst gagnáfrýjanda bréf frá vélaframleiðandanum Mtu, Motoren- und Turbinen-Union, í Þýskalandi. Var þar vísað til bréfs gagnáfrýjanda frá 5. sama mánaðar. Sagðist vélaframleiðandinn hafa fengið upplýsingar frá gírframleiðandanum ZF á Ítalíu um að sú gerð niðurfærslugíra, sem boðin hafi verið í bátinn, hafi að hámarki 5 tonna leyfilega skrúfuspyrnu. Þá sé vandamál við fyrirhugaða niðursetningu á gírunum, sem ekki standist átakið. Lagði fyrirtækið til að við þessu yrði brugðist annað hvort með því að halda fyrri niðurfærslugírbúnaði en bæta skrúfuáslegu á skrúfuásinn eða með því að setja í bátinn aðra og öflugri gerð gírbúnaðar frá sama framleiðanda í stað þess sem áður var boðinn. Var gagnáfrýjandi beðinn að athuga hvort þessar tillögur kæmu til álita.

M-kk-nf J-kk-nf S-kk-nf skýrði aðdraganda þessa bréfs svo fyrir héraðsdómi að hann hafi, eftir að samningur aðila komst á, yfirfarið öll atriði búnaðarins til að sannreyna að allt væri rétt. Hafi þá komið í ljós að sá gírbúnaður, sem um hafði verið samið, var ekki nógu öflugur til að þola það álag sem hönnunarforsendur gerðu ráð fyrir. Hafi vélaframleiðandinn í framangreindu bréfi þá strax komið með tillögu um tvær aðferðir til að leysa vandamálið. Kvaðst M-kk-nf hafa sent aðaláfrýjanda framangreindar tillögur samdægurs og reyndar verið í stöðugu símasambandi við hann á meðan á þessu stóð. V-kk-nf D-x-x kvaðst hafa fengið framangreint bréf í tölvupósti að kvöldi 13. september 2000 þegar hann var að undirbúa ferð sína til skipasmíðastöðvarinnar í Póllandi, en þangað hafi hann farið daginn eftir.

Meðal gagna málsins er bréf pólsku skipasmíðastöðvarinnar CRIST 20. september 2000 til aðaláfrýjanda. Þar sagðist stöðin geta breytt vélaundirstöðunum í samræmi við breyttar forsendur. Slíkt myndi seinka afhendingu á skipsskrokknum um viku og aukakostnaður yrði 3.500 bandaríkjadalir. Var aðaláfrýjandi beðinn um að bregðast við þessu. Fylgdi með bréfinu teikning af breytingu á vélaundirstöðum vegna nýs gírbúnaðar. V-kk-nf D-kk-nf sagði í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að hann hafi ekki skýrt gagnáfrýjanda frá þessu skriflega, en hann hafi talað við M-kk-þf í síma. Hinn síðastnefndi bar fyrir héraðsdómi að þessi staðfesting skipasmíðastöðvarinnar hafi aldrei borist gagnáfrýjanda. Hafi aðaláfrýjandi þrátt fyrir að eftir því væri leitað aldrei staðfest hvort nýr gír gæti komið í stað þess, sem um var samið, eða hvort fara þyrfti eftir þeim kosti vélaframleiðandans að setja þrýstilegu á skrúfuásinn.

Með bréfi 20. september 2000 bað aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda um ýmsar upplýsingar þar á meðal um stöðu mála varðandi breytingar á gír, tæknilegar upplýsingar um „gírinn sem nú er verið að bjóða“, kostnaðarauka vegna nýs gírs, áætlaðan afgreiðslutíma vegna nýs gírs „og þar með vélbúnaðarins í heild sinni“ og staðfestingu á pöntun á vélbúnaði. Þessu svaraði gagnáfrýjandi með bréfi 22. september 2000. Þar kemur fram að það hafi verið mistök hjá gírframleiðandanum ZF að bjóða upphaflegan búnað, sem ekki stæðist álag samkvæmt smíðalýsingu. Þar af leiðandi hafi verið boðinn fram stærri gír. Var í bréfinu vísað til símtals síðastliðinn fimmtudag en síðan segir: „Nýtt fyrirkomulag var þá sent og beðið er svara hvort þessi gír geti komið í stað þess sem áður var boðinn.“ Síðan segir að kostnaður, sem af því hljótist að skipta um gíra, falli á Mtu og muni allt verða gert til að liðka fyrir afhendingu og flýta henni eins og unnt væri. Þessu bréfi fylgdi bréf frá Mtu 21. sama mánaðar með tæknilegum upplýsingum um nýja gíra og kemur fram í því að áætlaður afgreiðslutími sé 10-11 vikur eftir móttöku skriflegrar pöntunar og frágangs allra tæknilegra atriða.

Með bréfi 25. september tilkynnti gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda að vegna samskiptaörðugleika við skrúfuframleiðandann RADICE hafi gagnáfrýjandi náð samkomulagi við framleiðandann LIPS að hann gengi inn í það tilboð, sem gefið hafi verið, en þetta var sá skrúfubúnaður sem við var miðað í aðaltilboði gagnáfrýjanda 8. ágúst 2000. Síðan sagði að meðfylgjandi séu nánar tilgreindar upplýsingar um þann þrýsting, sem hvor skrúfa muni skila, en þetta sé „þó fræðilegt gildi þar sem ekki liggur fyrir línuteikning af skipinu.“

Með bréfi aðaláfrýjanda 26. september 2000 var gagnáfrýjandi beðinn að staðfesta samdægurs verð á búnaði og afhendingartíma hans. Síðan sagði: „Vinsamlegast athugið að ofangreindar upplýsingar verða að liggja fyrir áður en pöntun á nýjum og breyttum búnaði verður staðfest.“ Þessu bréfi svaraði gagnáfrýjandi samdægurs og staðfesti að verð á búnaði væri óbreytt. Um afhendingartíma sagði svo í bréfinu: „Varðandi afhendingar tíma þá er um að ræða 10-11vikur frá staðfestingu, þrátt fyrir vélarnar séu nú þegar komnar í framleiðslu þá er um heildar afgreiðslu að ræða það er vélar og gírar eru sambyggðar einingar sem verða að afhendast í einu lagi.”

Sama dag barst Hafnarfjarðarhöfn staðfesting frá Ráðgarði skiparáðgjöf hf., hönnuði bátsins, um að sá breytti búnaður, sem gagnáfrýjandi bauð „uppfyllir því allar þær kröfur sem til hans eru gerðar.“ H-kk-nf H-kk-nf og V-kk-nf D-kk-nf staðfestu fyrir héraðsdómi að aðaláfrýjanda hafi borist afrit af þessu bréfi. M-kk-nf J-kk-nf S-kk-nf skýrði hins vegar svo frá að gagnáfrýjanda hafi engin vitneskja borist um þessa staðfestingu.

Aðaláfrýjandi krafðist þess með bréfi 27. september 2000 að gagnáfrýjandi aflaði skriflegrar staðfestingar frá framleiðendum einstakra hluta vélbúnaðarins um afhendingartíma hans fyrir 2. október 2000.

Með bréfi 6. október 2000 lýsti aðaláfrýjandi yfir riftun á samningi aðila vegna vanefnda gagnáfrýjanda. Voru ástæður riftunarinnar tilgreindar þær að hvorki væri enn búið að staðfesta pöntun á skrúfubúnaði né niðurfærslugírum. Gagnáfrýjandi andmælti riftuninni með bréfi 8. sama mánaðar. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta 12. desember 2000.

II.

Aðilar máls þessa deila um hvort aðaláfrýjanda hafi verið heimilt að rifta samningi þeirra. Fyrir liggur að breyttur búnaður uppfyllti þær kröfur, sem til hans voru gerðar og að gagnáfrýjandi tók á sig allan aukakostnað vegna breytinganna. Riftun aðaláfrýjanda byggðist því eingöngu á fyrirsjáanlegum afhendingardrætti á vélbúnaðinum af hálfu gagnáfrýjanda.

Í framangreindum samningi aðila var sérstakt ákvæði um afhendingartíma búnaðarins. Þar segir að afgreiðslufrestur sé „10 vikur frá staðfestri pöntun frá verksmiðju.“ Samkvæmt orðanna hljóðan liggur ljóst fyrir að umsamið upphaf tíu vikna afgreiðslufrestsins miðaðist ekki við samningsgerð aðila, eins og aðaláfrýjandi heldur fram, heldur staðfestingu framleiðanda um að pöntun á búnaðinum lægi fyrir. Upphaf frestsins var þannig háð pöntun, sem gagnáfrýjandi skyldi gera eftir að samningur komst á milli aðila. Í niðurstöðum héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðómendum, segir að forsenda þess að gagnáfrýjandi gæti gert slíka pöntun hafi verið sú að aðaláfrýjandi afhenti honum málsettar teikningar og aðrar grundvallar tækniupplýsingar. Verður á því byggt við úrlausn málsins. Samkvæmt framburði V-kk-ef D-kk-ef og M-kk-ef J-kk-ef S-kk-ef, sem að framan er rakinn og bréfi gagnáfrýjanda 25. september 2000, verður við það að miða að gagnáfrýjandi hafi ekki fengið slíkar teikningar í hendur. Afgreiðslufresturinn byrjaði því ekki að líða vegna atvika er vörðuðu aðaláfrýjanda að minnsta kosti að verulegu leyti.

Þegar gagnáfrýjandi komst að því að sá gírbúnaður, sem hann hafði boðið og um hafði verið samið, uppfyllti ekki gerðar kröfur brást hann við, eins og að framan er rakið, og bauð fram tvo kosti til úrbóta. Þurfti að velja milli þessara kosta og fyrir liggur að annar þeirra að minnsta kosti hafði í för með sér að breyta þurfti vélaundirstöðum í skrokki bátsins. Er því ljóst að gagnáfrýjanda var nauðsynlegt að fá afstöðu aðaláfrýjanda til þess hvorn kostinn skyldi velja og hvort unnt væri að gera breytingar á undirstöðum vélbúnaðarins vegna nýrra gíra ef sá kostur yrði valinn. Aðaláfrýjandi fékk tafarlaust álit skipasmíðastöðvarinnar í Póllandi á því að unnt yrði að gera breytingar vegna nýs gírbúnaðar, sem og hvaða tafir og kostnað þær hefðu í för með sér. Hann kom þeim upplýsingum hins vegar ekki til gagnáfrýjanda svo sannað sé og sést af bréfi þess síðarnefnda 22. september 2000 að hann beið þá enn svara um hvort nýr gír gæti komið í stað þess sem áður var boðinn. Aðaláfrýjandi kom því ekki á framfæri við gagnáfrýjanda upplýsingum, sem honum voru nauðsynlegar til réttra efnda á samningsskuldbindingu sinni. Með þessu brást hann tillitskyldu sinni, sem leiddi til þess að umsaminn afhendingarfrestur byrjaði ekki að líða. Verður því ekki talið að stefnda hafi verið heimil riftun á kaupunum, sbr. 21. gr. þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um fyrsta kröfulið aðaláfrýjanda.

Af málatillbúnaði aðaláfrýjanda verður ekki annað ráðið en að annar kröfuliður hans um endurgreiðslu á þeim 2.200.847 krónum, sem hann greiddi upp í umsamið endurgjald samkvæmt kaupsamningi aðila, sé eingöngu reistur á þeirri forsendu að samningnum hafi réttilega verið rift af hans hálfu. Var fullyrðingu gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti um að svo væri ekki andmælt af hálfu aðaláfrýjanda. Þá er þriðji kröfuliður aðaláfrýjanda um skaðabætur einnig á því reistur að riftun hafi verið heimil. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna beri gagnáfrýjanda af þessum liðum í kröfu aðaláfrýjanda.

Niðurstaða héraðsdóms um málskostnað verður staðfest.

Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Það athugast að samning héraðsdóms fram að niðurstöðukafla er ekki í samræmi við ákvæði 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Aðaláfrýjandi, Ósey hf., greiði gagnáfrýjanda, Atlas hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.