245/2009

D krafði olíufélögin S, K og O skaðabóta vegna tjóns, sem hann taldi sig hafa orðið fyrir við kaup á eldsneyti á árunum 1996 til 2001 vegna ólögmæts samráðs þeirra, en þau hefðu samkvæmt ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004 og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005 brotið gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 með víðtæku samráði sínu um verðlagningu á olíuvörum og skiptingu markaðar á árunum, sem krafa D laut að. D hefði þurft að taka á sig hærra eldsneytisverð, sem stafað hefði af hinu ólögmæta samráði og leitt til aukins rekstrarkostnaðar hans á þessu tímabili, en krafa hans væri um bætur sem því nam. Talið var að þrátt fyrir umfangsmikla öflun gagna við málsmeðferð stjórnvalda á sviði samkeppnismála, sem D hefði að nokkru fengið aðgang að, hefði hann ekkert lagt fram, sem sýndi að S, K og O hefðu sérstaklega haft samráð um viðskipti við hann. Hann hefði heldur ekki vísað til gagna eða rökstutt á annan hátt svo að viðhlítandi væri að S, K og O hefðu gagngert haft samráð um verðlagningu gasolíu til útgerðarmanna, en hefði þess í stað að mestu látið við það sitja að draga almennar ályktanir af ákvörðun samkeppnisráðs. Til þess að S, K og O gætu borið skaðabótaskyldu gagnvart D yrði hann að leiða í ljós að félögin hefðu haft samráð annaðhvort beinlínis um viðskipti við hann eða almennt um verðlagningu á þeim vörum, sem hann keypti af einhverju þeirra á umræddu tímabili. Að því er varðaði skipagasolíu hefði D hvorugt tekist og voru því ekki efni til að fallast á aðalkröfu D eða þann þátt í varakröfu, sem laut að kaupum á gasolíu fyrir skip. Varakrafa D, að því leyti sem hún laut að verðlagningu á bensíni sem samráð S, K og O hafði tekið til, þótti haldin slíkum annmörkum að ófært var að taka hana til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar hver fyrir sitt leyti 15. maí, 30. júní og 1. júlí 2009.

Aðaláfrýjandinn Skeljungur hf. krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Aðaláfrýjandinn Ker hf. krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda en til vara að hún verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Aðaláfrýjandinn Olíuverzlun Íslands hf. krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð og málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 10. ágúst 2009 og krefst þess aðallega að aðaláfrýjendur verði dæmdir til að greiða sér óskipt 8.348.357 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. mars 2003 til 22. mars 2007, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Í báðum tilvikum krefst hann þess að aðaláfrýjendur verði dæmdir til að greiða sér óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Svo sem nánar greinir í héraðsdómi krefst gagnáfrýjandi skaðabóta í málinu vegna tjóns, sem hann telur sig hafa orðið fyrir við kaup á eldsneyti á árunum 1996 til 2001 vegna ólögmæts verðsamráðs aðaláfrýjenda, en þeir hafi samkvæmt ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004 og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005 brotið gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 með víðtæku samráði sínu um verðlagningu á olíuvörum og skiptingu markaðar á árunum, sem krafa gagnáfrýjanda lúti að. Hann hafi þurft að taka á sig hærra eldsneytisverð, sem hafi stafað af hinu ólögmæta samráði og leitt til aukins rekstrarkostnaðar hans á þessu tímabili, en krafa hans sé um bætur sem því svari. Aðalkrafan um bætur að fjárhæð 8.348.357 krónur tekur til tjóns, sem hann kveðst hafa orðið fyrir vegna kaupa á gasolíu til skipa sem hann gerði út á tímabilinu, en við útreikning þeirra var lagður til grundvallar samanburður á söluverði slíks eldsneytis annars vegar hér á landi og hins vegar í Færeyjum. Með varakröfu leitar gagnáfrýjandi staðfestingar á þeirri niðurstöðu héraðsdóms að hann eigi rétt til skaðabóta að fjárhæð 2.300.000 krónur, sem ákveðnar voru að álitum með tilliti til útreikninga á tjóni hans samkvæmt svokallaðri kostnaðar- eða framlegðaraðferð, en í þeim var tjón hans vegna kaupa á gasolíu til skipa talið nema 2.375.145 krónum og á bensíni 12.857 krónum.

Í fyrrnefndri ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004, sem í meginatriðum var staðfest með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005, voru aðaláfrýjendur taldir hafa brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga með samráði um verðlagningu á fljótandi eldsneyti, gasi, smurolíu og tengdum vörum og aðrar aðgerðir, sem gætu haft áhrif á verð þessara vara, um aðgerðir til að auka álagningu og bæta framlegð af sölu á fljótandi eldsneyti, um gerð tilboða í útboðum tiltekinna viðskiptavina og markaðsskiptingu, svo og verðsamráði vegna sölu til einstakra viðskiptavina, tiltekinna hópa viðskiptavina eða á einstökum landsvæðum. Ákvörðunin og úrskurðurinn voru reist á viðamikilli gagnaöflun samkeppnisstofnunar, sem meðal annars gerði húsleit hjá aðaláfrýjendum. Í framlögðu bréfi samkeppniseftirlitsins 23. febrúar 2007 kemur fram að gagnáfrýjandi hafi farið þess á leit 19. desember 2006 að hann fengi afrit af nánar tilteknum gögnum, sem lágu til grundvallar ákvörðun samkeppnisráðs, svo og gögnum, sem varði hann sjálfan, sbr. 9. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996. Síðastnefndu atriði í erindi gagnáfrýjanda var svarað með þeim orðum að hjá samkeppniseftirlitinu væri „ekki að finna í gögnum þeim sem liggja til grundvallar ákvörðun samkeppnisráðs ... nein gögn er tengjast Dala-Rafni“, en að öðru leyti voru gagnáfrýjanda látin í té nánar tilgreind skjöl, sem hann hafði óskað eftir. Þrátt fyrir umfangsmikla öflun gagna við málsmeðferð stjórnvalda á sviði samkeppnismála, sem gagnáfrýjandi hefur samkvæmt þessu að nokkru fengið aðgang að, hefur hann ekkert lagt fram, sem sýnir að aðaláfrýjendur hafi sérstaklega haft samráð um viðskipti við hann. Hann hefur heldur ekki vísað til gagna eða rökstutt á annan hátt svo að viðhlítandi sé að aðaláfrýjendur hafi gagngert haft samráð um verðlagningu gasolíu til útgerðarmanna, hvort heldur er staðbundið í Vestmannaeyjum eða á stærra landsvæði, en hefur þess í stað að mestu látið við það sitja að draga almennar ályktanir af ákvörðun samkeppnisráðs. Til þess að aðaláfrýjendur gætu borið skaðabótaskyldu gagnvart gagnáfrýjanda verður hann að leiða í ljós að þeir hafi haft samráð annaðhvort beinlínis um viðskipti við hann eða almennt um verðlagningu á þeim vörum, sem hann keypti af einhverjum þeirra á umræddu tímabili. Að því er varðar skipagasolíu hefur gagnáfrýjanda hvorugt tekist, en að því verður og að gæta að hann hefur ekki gegn andmælum aðaláfrýjenda sýnt fram á að hann hafi árangurslaust leitað eftir tilboðum þeirra um olíukaup, svo sem hann hefur haldið fram. Af þessum sökum eru ekki efni til að fallast á aðalkröfu gagnáfrýjanda eða þann þátt í varakröfu, sem lýtur að kaupum á gasolíu fyrir skip.

Varakrafa gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti um staðfestingu hins áfrýjaða dóms tekur sem fyrr greinir meðal annars til skaðabóta, sem hann hefur krafist vegna ætlaðs tjóns síns af samráði aðaláfrýjenda um verðlagningu á bensíni sem hann keypti á árunum 1996 til 2001. Í héraðsdómsstefnu segir að við útreikning á tjóninu hafi verið beitt kostnaðar- eða framlegðaraðferð, sem leiði í ljós að tjón gagnáfrýjanda hafi numið 12.857 krónum, en þessi viðskipti mun hann hafa átt við aðaláfrýjendurna Skeljung hf. og Olíuverzlun Íslands hf. Af gögnum málsins er ljóst að samráð aðaláfrýjenda tók meðal annars til verðlagningar á bensíni, sbr. og dóm Hæstaréttar 30. apríl 2008 í máli nr. 309/2007. Í héraðsdómsstefnu er á hinn bóginn mjög ófullkomin reifun á atriðum, sem lúta að framangreindri aðferð til útreiknings á ábata aðaláfrýjenda af samráði um verð á þeirri vörutegund og beitingu hennar í tilviki gagnáfrýjanda, og að auki eru fjárhæðir án viðhlítandi skýringa sagðar framreiknaðar til verðlags í lok tímabilsins, sem kröfugerð gagnáfrýjanda tekur mið af. Vegna þessa er dómkrafa gagnáfrýjanda að því er þetta varðar haldin slíkum annmörkum að ófært er að taka hana til greina.

Í ljósi þess, sem að framan greinir, verða aðaláfrýjendur sýknaðir af kröfum gagnáfrýjanda, en rétt er að hver aðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Aðaláfrýjendur, Skeljungur hf., Ker hf. og Olíuverzlun Íslands hf., eru sýknir af kröfu gagnáfrýjanda, Dala-Rafns ehf.

Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti.