502/2005

G ehf., sem rak saltfiskverkun, og A hf., sem hafði tekið að sér að flokka, meta og pakka saltfisk frá G ehf. og koma honum á erlendan markað, höfðu átt viðskipti um nokkurt skeið þegar ágreiningur reis milli þeirra um magn saltfisks, sem G ehf. átti að hafa sent til A hf. árið 2001. Krafði G ehf. síðargreinda félagið um greiðslu fyrir það magn, sem það áleit að eftir væri að gera upp, og lagði fram ýmis gögn til stuðnings áætlun sinni á framleiddu magni saltfisks í vinnslu sinni. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að félögin hefðu gengið til samninga í mars 2002 um uppgjör á skuld G ehf. í árslok 2001, en þá lá fyrir að hluti hennar átti rætur að rekja til þess vigtarmunar sem deilan snerist um. Með því að semja með þessum hætti um uppgjör á skuld vegna viðskiptanna 2001, án þess að gera fyrirvara um að hafa uppi frekari kröfur vegna þeirra, var talið að G ehf. hefði firrt sig rétti til að gera síðar kröfur vegna álitamála í viðskiptunum, sem voru komin upp þegar samningurinn var gerður. Þegar af þessari ástæðu var A hf. sýknað af kröfu G ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf G-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. nóvember 2005. Hann krefst þess aðallega að stefndi greiði sér 29.862.535 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2002 til greiðsludags, en til vara að stefndi greiði sér 20.105.386 krónur með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Nafni stefnda var 9. febrúar 2006 breytt úr SÍF hf. í Alfesca hf.

I.

Málsaðilar áttu viðskipti með saltfisk frá árinu 1999 og fram á árið 2003. Varðar ágreiningur þeirra þessi viðskipti á árinu 2001. Áfrýjandi rekur saltfiskverkun á Bakkafirði. Hann rekur ekki eigin útgerð en kaupir hráefni, einkum þorsk, til vinnslunnar. Blautverkuðum saltfiski áfrýjanda var staflað á bretti sem send voru frá Bakkafirði til Húsavíkur. Þar var þeim safnað saman og síðan send í kæligámum með Eimskip ehf. til starfsstöðvar stefnda í Hafnarfirði. Hlutverk stefnda í viðskiptunum var tvíþætt. Annars vegar tók hann saltfiskinn úr gámunum þegar hann var fullverkaður, flokkaði hann, mat og pakkaði. Ekki er ágreiningur um að þetta hafi stefndi unnið sem verktaki fyrir áfrýjanda. Hins vegar tók stefndi að pökkun lokinni afurðirnar til sölumeðferðar. Telur áfrýjandi að stefndi hafi tekið saltfiskinn í umboðssölu, en stefndi telur sig hafa keypt hann af áfrýjanda. Er fallist á það með héraðsdómara að á grundvelli gagna málsins, meðal annars skýrslu forsvarsmanns áfrýjanda fyrir héraðsdómi, verði að miða við að um kaup hafi verið að ræða.

Áfrýjandi áætlaði vikulega framleitt magn saltfisks í vinnslu sinni og sendi stefnda skýrslur þar að lútandi. Er yfirlit yfir 48 slíkar skýrslur vegna ársins 2001 meðal gagna málsins. Samkvæmt þeim áætlaði áfrýjandi að hann hefði framleitt samtals 1.002.201 kg af saltfiski. Af málflutningi áfrýjanda er ljóst að þessi framleiðsla var áætluð út frá innvegnum afla, sem áfrýjandi keypti, og reynslu hans af nýtingu þess afla í vinnslunni. Áfrýjandi vigtaði ekki framleiðslu sína áður en hann sendi hana áleiðis til stefnda, enda telur hann að slíkri vigtun verði ekki við komið með hagkvæmum hætti á því stigi. Á grundvelli þessara framleiðsluskýrslna veitti stefndi áfrýjanda vikulega lán vegna framleiðslunnar miðað við áætlað jafnaðarverð afurðanna. Á árinu 2001 sendi áfrýjandi stefnda 72 kæligáma með saltfiski. Áfrýjandi heldur því fram að stefndi hafi á árunum 1999 og 2000 reglubundið vigtað saltfiskinn þegar hann tók hann út úr kæligámum og sent áfrýjanda þær upplýsingar, en í maí 2001 hafi þessar upplýsingar hætt að berast. Stefndi kveðst aldrei hafa vegið fiskinn út úr gámunum og hafi engin breyting orðið þar á vorið 2001. Hefur áfrýjanda gegn mótmælum stefnda ekki tekist að færa sönnur á framangreinda fullyrðingu. Stefndi kveðst frá upphafi viðskiptanna hafa vegið fiskinn eftir að hann var flokkaður og pakkaður enda hafi kaupverð fisksins verið við það miðað. Sendi stefndi áfrýjanda kaupnótu eða afreikning vegna hvers móttekins gáms með sundurliðari vigt einstakra pakkninga. Eru 72 slíkar nótur vegna viðskipta aðila 2001 meðal gagna málsins.

Vegna framleiðslu áfrýjanda árið 2001 kom fram munur á því framleiðslumagni, sem hann hafði samkvæmt framansögðu áætlað, og því magni veginna afurða sem stefndi greiddi fyrir. Af þessu tilefni meðal annars fékk áfrýjandi S-kk-þf B-kk-þf til að gera greinargerð um viðskiptin dagsetta 27. febrúar 2002 þar sem fjallað var um nýtingarhlutfall á innvegnum fiski og gengistap vegna fyrrgreindra lána. Þá hefur áfrýjandi lagt fyrir Hæstarétt bréf sitt til stefnda 4. febrúar 2002 þar sem beðið var um upplýsingar til að skýra „frávik sem hefur orðið á láni og afurðum.“

Þann 21. mars 2002 undirrituðu aðilar tvo samninga. Laut annar að uppgjöri skuldar áfrýjanda við stefnda vegna fyrri viðskipta en hinn laut að áframhaldandi samstarfi þeirra. Samkvæmt 1. gr. fyrrnefnda samningsins skuldaði áfrýjandi stefnda 314.277 evrur miðað við viðskiptastöðu 31. desember 2001 „sem aðallega skýrist af gengismun sem að mestu myndaðist á árinu 2001 á viðskiptareikningi framleiðanda ...“ Samkvæmt 2. gr. samningsins skyldi þriðjungur skuldarinnar afskrifaður eða 104.759 evrur en tveir þriðju hennar eða 209.518 evrur skyldu settar á sérstakan lánsreikning áfrýjanda hjá stefnda. Skyldi sú skuld endurgreidd með því að draga tiltekna fjárhæð af hverjum gámi af þurrkuðum hausum sem áfrýjandi seldi stefnda. Samkvæmt áætluðu framleiðslumagni af þeirri afurð miðuðu aðilar við að skuldin yrði greidd upp á tveimur árum. Í 4. gr. var síðan kveðið á um vexti af skuldinni.

Í málatilbúnaði aðila hefur nokkuð verið fjallað um hvernig sú skuld, sem hér var samið um uppgjör á, hafi myndast. S-kk-nf B-kk-nf, sem samdi fyrrnefnda greinargerð fyrir áfrýjanda, taldi í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að hluti skuldarinnar hefði myndast vegna gengismunar. Taldi hann aðspurður að sá þriðjungur hennar sem niður var felldur hafi ríflega samsvarað gengismuninum. Nánar aðspurður af lögmanni áfrýjanda kvaðst hann ekki hafa farið yfir greinargerð sína og því ekki getað staðfest að svo væri en vildi þó ekki draga þann framburð til baka. Forsvarsmaður áfrýjanda sagði í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að umrædd skuld hafi stafað annars vegar af gengismuni og hins vegar af óútskýrðum muni á ætluðu framleiðslumagni og þeim afurðum sem stefndi hafi vigtað og greitt fyrir og hafi sá hluti skuldarinnar sem eftir var gefinn nákvæmlega samsvarað gengismuninum.

Í bréfi 24. mars 2003 rakti áfrýjandi þann mun sem hann taldi vera á magni saltfisks, sem hann hefði sent stefnda, og því sem stefndi hefði greitt fyrir. Óskaði hann eftir upplýsingum um hvernið stefndi hygðist standa að uppgjöri vegna þessa. Eru bréfaskipti aðila í framhaldi af því rakin í hinum áfrýjaða dómi.

Áfrýjandi reisir kröfugerð sína á að nýtingarhlutfall hans í vinnslu sé 54% miðað við slægðan þorsk og telur það hóflegt þar sem rannsókn á nýtingarhlutfalli í rekstri sínum frá vori 1999 til vors 2000 hafi sýnt 55,9% meðalnýtingu. Stefndi mótmælir því sem röngu og ósönnuðu að nýtingarhlutfall áfrýjanda hafi verið 54% á árinu 2001. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt bréf Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins 28. febrúar 2006. Kemur þar meðal annars fram að miðað við þá aðferð sem áfrýjandi notaði til verkunar saltfisks og staðsetningu fyrirtækisins á Norðausturlandi eigi áfrýjandi að geta náð 54% nýtingu.

II.

Eins og að framan er rakið gengu aðilar til samninga í mars 2002 um uppgjör á skuld áfrýjanda í árslok 2001 og um áframhaldandi viðskipti. Áfrýjandi heldur því fram að með fyrrnefnda samningnum hafi stefndi samþykkt að fella niður þann þriðjung skuldarinnar sem rekja mátti til gengisbreytinga en að öðru leyti hafi ágreiningsefni aðila ekki verið gerð upp, þar sem stefndi hafi hafnað að ræða þau en áfrýjandi hafi á þessum tíma verið honum háður. Stefndi heldur því hins vegar fram að gera hafi þurft upp viðskipti aðila vegna ársins 2001. Hafi það verið gert með umræddum samningi sem tekið hafi til viðskiptanna í heild og hafi ekki legið fyrir að eftir stæði óleystur ágreiningur vegna þeirra.

Í framangreindri skýrslu S-kk-ef B-kk-ef 27. febrúar 2002 um viðskipti aðila á árinu 2001 var meðal annars fjallað um aukningu á rýrnun í vörusendingum milli áranna 2000 og 2001, sem og nýtingarhlutfall áfrýjanda á innvegnum fiski í samanburði við sölu á fullunnum vörum. Þessa skýrslu hafði áfrýjandi haft undir höndum í tæpan mánuð er umræddur samningur var gerður. Þá hafði áfrýjandi eins og að framan var rakið 4. febrúar 2002 beðið um upplýsingar varðandi pökkun stefnda og talið nauðsynlegt að sem allra fyrst fengjust trúverðugar skýringar „á fráviki á láni og birgðum og öðrum atriðum sem kunna að vera álitaefni.“ Skuld áfrýjanda í árslok átti aðeins að hluta rót sína að rekja til gengismunar og var hluti hennar vegna þess munar sem var á framleiðsluskýrslum áfrýjanda, sem lán stefnda höfðu miðast við, og greiðslum stefnda fyrir afurðirnar sem byggðust á vigtun þess síðarnefnda eftir pökkun þeirra. Jafnframt liggur fyrir að áfrýjanda var ljóst þegar gengið var til samninga um uppgjör á skuldinni að hluti hennar átti rót sína að rekja til þess vigtarmunar sem um er deilt í máli þessu.

Með samningi aðila var kveðið á um uppgjör á allri þeirri skuld áfrýjanda sem myndast hafði vegna viðskipta aðila á árinu 2001. Kveður samningurinn ekki aðeins á um niðurfellingu á þriðjungi skuldarinnar, sem áfrýjandi telur stafa af gengismun, heldur einnig um greiðslu áfrýjanda á tveimur þriðju hlutum hennar með nánar tilteknum hætti á tveimur árum, en sá hluti virðist samkvæmt gögnum málsins að mestu stafa af vigtarmun þeim sem aðilar deila nú um. Með því að semja með þessum hætti um uppgjör á skuld vegna viðskipta aðila 2001, án þess að gera fyrirvara um að hafa uppi frekari kröfur vegna þeirra, firrti stefni sig rétti til að gera síðar kröfur vegna þeirra álitamála í viðskiptunum sem upp voru komin þegar samningurinn var gerður. Verður stefndi þegar af þessari ástæðu sýknaður af kröfu áfrýjanda og niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um annað en málskostnað

Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði .

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Áfrýjandi, Gunnólfur ehf., greiði stefnda, Alfesca hf., samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.