102/2002

Þ, sem var bóndi að atvinnu en rak einnig vörubifreið í atvinnuskyni, hafði komist í samband við Á í gegnum blaðaauglýsingu og taldi Á sig geta útvegað Þ vörubifreið frá Danmörku. Þ gerði Á grein fyrir verðhugmyndum sínum og að bifreiðin þyrfti að vera búin svokölluðum loftbúkka. Bauð Á Þ til Danmerkur að skoða vörubifreið sem Á kvað fást fyrir endurgjald sem væri í samræmi við verðhugmyndir Þ, að meðtöldum þeim breytingum sem gera þyrfti á bifreiðinni við að búa hana loftbúkka. Í Danmörku ritaði Þ samþykkivokölluðum loftbúkka. Bauð Á Þ til Danmerkur að skoða vörubifreið sem Á kvað fást fyrir endurgjald sem væri í samræmi við verðhugmyndir Þ, að meðtöldum þeim breytingu sitt án fyrirvara á reikning seljandans, P, fyrir bifreiðinni ásamt fylgihlutum, m.a. loftbúkka. Eftir komu Þ til Íslands kom í ljós að kostnaður við að útbúa bifreiðina loftbúkka var mun meiri en Á hefði talað um og þegar í kjölfarið tilkynni Þ Á að ekki gæti orðið af kaupunum. P taldi samning hafa verið kominn á um kaupin og krafði Þ um greiðslu á reikningnum. Var talið að Þ hafi haft réttmæta ástæðu til að líta svo á að Á hefði haft stöðuumboð sem sölumaður fyrir P í viðskiptunum. Var Þ því heimilt að beina tilkynningu sinni um að ekki yrði úr kaupunum að Á. Þá var fallist á með P að formlega gildur samningur hafi komist á milli aðilanna en ekki aðeins gefin út viljayfirlýsing, svo sem Þ hélt fram. Var talið að gera hafi mátt þá kröfu til P, sem hefði atvinnu af því að selja vörbifreiðir og gámabifreiðir, að hann kannaði rækilega hvort forsendur Þ um útbúnað bifreiðarinnar og verð stæðust, en hins vegar hafi hann látið það sig einu gilda. Ófullnægjandi upplýsingar af hálfu P hafi leitt til þess að Þ gekk til kaupanna í trausti þess að kostnaður við að breyta bifreiðinni væri mun minni en raun varð á. Var fallist á með Þ að ósanngjarnt væri af hálfu P að bera samninginn fyrir sig og að honum yrði því vikið til hliðar í heild með stoð í 36. gr. samningalaga.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. febrúar 2002. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 180.000 danskar krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. ágúst 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Ágreiningur málsaðila á rætur að rekja til þess að um sumarið 2000 sá stefndi auglýsingu í dagblaði, þar sem boðin var til sölu notuð vörubifreið af árgerð 1992, ekin 340.000 kílómetra. Var ásett verð 2.200.000 krónur auk virðisaukaskatts. Er stefndi bóndi að atvinnu, en rekur einnig vörubifreið í atvinnuskyni samhliða því starfi. Hringdi hann í símanúmer, sem gefið var upp í auglýsingunni, þar sem Á-kk-nf S-kk-nf varð fyrir svörum. Reyndist bifreiðin þá vera seld. Á-kk-nf taldi sig hins vegar geta útvegað aðra vörubifreið frá Danmörku og bað stefndi hann að athuga fyrir sig með slíka bifreið, búna svokölluðum loftbúkka og með burðargetu fyrir 26 tonn til vöruflutninga. Er komið fram að með loftbúkka sé átt við að tveir öxlar eru undir bifreið að aftan og sé hún þannig útbúin að lyfta megi öðrum þeirra upp ef lítil eða engin byrði er á bifreiðinni. Nokkru síðar hafði Á-kk-nf samband við stefnda og bauð fyrir hönd áfrýjanda að selja honum aðra vörubifreið, sem uppfyllti kröfur stefnda um gæði. Ásett verð var hins vegar hærra en stefndi taldi sig hafa bolmagn til að greiða og varð ekki af viðskiptunum. Við skýrslutöku fyrir dómi taldi stefndi að sú bifreið hafi átt að kosta 2.500.000 krónur.

Enn hafði Á-kk-nf samband við stefnda, þar sem hinn fyrrnefndi var staddur í Danmörku, og bauð honum fyrir hönd áfrýjanda til kaups Scania vörubifreið af árgerð 1990, sem ekið hafði verið 450.000 kílómetra. Fengist hún fyrir endurgjald, sem væri í samræmi við verðhugmyndir stefnda. Kveður stefndi Á-kk-þf hafa hvatt sig til að koma tafarlaust til Danmerkur til að skoða bifreiðina og jafnframt boðist til að greiða flugfargjaldið hvort sem af kaupunum yrði eða ekki. Hélt stefndi utan 15. ágúst 2000 og skoðaði umrædda bifreið samdægurs. Var hún ekki búin loftbúkka, en að öðru leyti virðist stefndi í meginatriðum hafa sætt sig við ástand hennar og verð. Er meðal málskjala reikningur áfrýjanda 16. ágúst 2000 til stefnda fyrir bifreiðinni ásamt fylgihlutum, sem voru loftbúkki, gámagrind og vindstýri. Samanlagt verð bifreiðarinnar og fylgihlutanna á reikningi áfrýjanda var 180.000 danskar krónur. Undirritaði stefndi skjalið þar sem skráð er: „Køber accepterer hermed købet.“ Hélt áfrýjandi til Íslands 17. ágúst 2000. Sama dag var fylgihlutunum komið fyrir á palli annarar vörubifreiðar, sem áfrýjandi seldi til Íslands, og lagði skip úr höfn í Danmörku með þá tveimur dögum síðar. Er komið fram að fylgihlutirnir voru ekki nýir og keyptir á bílapartasölu í samráði við stefnda. Ekki liggur fyrir um verð þeirra, en stefndi telur verðmæti þeirra vera lítið.

Stefndi kveðst hafa kannað hjá nokkrum bifreiðaverkstæðum þegar að morgni föstudags 18. ágúst 2000 hver kostnaður yrði af því að útbúa bifreiðina með loftbúkka. Hafi hann einnig haft samband við Heklu hf., sem hafði umboð fyrir Scania bifreiðir. Þau svör hafi fengist að styrkja þyrfti grind bifreiðarinnar verulega og að kostnaður yrði milli 500.000 til 1.000.000 krónur. Væri auk þess alls ekki víst að unnt yrði að breyta bifreiðinni með þessum hætti. Kveðst stefndi hafa hringt samdægurs í Á-kk-þf og sagt honum að með þessu væri nú í ljós leitt að kostnaður við að breyta bifreiðinni væri margfalt hærri en gengið hafi verið út frá við samningsgerðina. Gæti samkvæmt því ekki orðið af kaupunum. Hafi hann jafnframt endurgreitt Á-kk-þgf kostnað vegna utanferðarinnar og búist við að málinu væri þar með lokið. Skýrði Á-kk-nf áfrýjanda frá þessari breyttu afstöðu stefnda og ákvað áfrýjandi að senda bifreiðina ekki til Íslands við svo búið. Er hún enn á starfsstöð áfrýjanda og hefur hann ekki reynt að selja hana öðrum. Við meðferð málsins hafa aðilar ekki orðið á eitt sáttir um það hvenær stefndi tilkynnti Á-kk-þgf ákvörðun sína að hætta við kaupin. Í stefnu áfrýjanda til héraðsdóms var það sagt hafa gerst 18. eða 19. ágúst 2000, en í skýrslu sinni fyrir dómi taldi Á-kk-nf stefnda ekki hafa haft samband við sig fyrr en 21. sama mánaðar. Hefur áfrýjandi eftir það haldið sig við þá dagsetningu. Stefndi heldur fast við að samtalið hafi orðið 18. ágúst 2000 og að áfrýjandi hefði samkvæmt því getað náð fylgihlutunum til sín aftur áður en skip lagði úr höfn með þá 19. sama mánaðar.

Af hálfu áfrýjanda var stefndi krafinn um greiðslu á áðurnefndum reikningi með bréfi þáverandi lögmanns þess fyrstnefnda 15. september 2000. Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um efndir á samningi þeirra og var stefnan þingfest fyrir héraðsdómi 1. mars 2001.

II.

Aðilana greinir á um það hver staða Á-kk-ef S-kk-ef hafi verið í samskiptum þeirra. Hefur stefndi skýrt svo frá að hann hvorki tali né lesi dönsku og hafi viðskiptin í Danmörku orðið fyrir milligöngu Á-kk-ef, sem túlkaði fyrir stefnda allt, sem fram fór. Á-kk-nf hafi orðið fyrir svörum þegar stefndi gaf sig upphaflega fram vegna auglýsingar í dagblaði á Íslandi og síðan boðið honum til kaups fyrir hönd áfrýjanda tvær aðrar bifreiðir. Hafi stefndi aldrei haft tilefni til að ætla annað en að Á-kk-nf kæmi fram sem umboðsmaður áfrýjanda í viðskiptunum. Áfrýjandi reisir kröfur sínar hins vegar á því að Á-kk-nf hafi ekki haft stöðu umboðsmanns í viðskiptunum við stefnda. Sjálfur tali áfrýjandi ekki íslensku og hafi milliganga Á-kk-ef eingöngu verið kunningjagreiði við sig. Fyrir dómi skýrði áfrýjandi svo frá að hann stundi verslun með notaðar vörubifreiðir og gámabifreiðir og hafi Á-kk-nf haft milligöngu fyrir sig við sölu nokkurra slíkra bæði í Danmörku og á Íslandi. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var því lýst yfir af hálfu áfrýjanda að Á-kk-nf geti hafa haft stöðu umboðsmanns í einhverjum fyrri tilvikum þar sem áfrýjandi seldi bifreiðir, en það hafi ekki átt við nú. Á-kk-nf skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi enga bifreið selt fyrir áfrýjanda því það hafi hann jafnan gert sjálfur. Hlutverk sitt hafi eingöngu verið að túlka og gefa upplýsingar ef menn hafi viljað leita eftir þeim. Þetta hafi hann gert í greiðaskyni við áfrýjanda og aldrei fengið neitt fyrir það í sinn hlut ef undan sé skilinn flugfarmiði í eitt skipti.

Um nánari samskipti sín við Á-kk-þf segir stefndi að frá upphafi hafi hinum fyrrnefnda verið ljóst hvaða kostum sú bifreið yrði að vera búin, sem stefndi hygðist kaupa. Hinu sama gegndi um það verð, sem hann teldi sig geta greitt. Hafi Á-kk-nf staðhæft að unnt yrði að útbúa Scania bifreiðina, sem um ræðir í málinu, með loftbúkka fyrir 50.000 til 150.000 krónur og að forsendur sínar um heildarverð stæðust því. Á-kk-nf hafi komið sér í samband við E-kk-þf J-kk-þf, sem reki bifreiðaverkstæði í Köldukinn, og talið að hann væri reiðubúinn að vinna verkið fyrir greiðslu á þessu verðbili. Þegar stefndi hafi sjálfur talað við E-kk-þf í síma frá Danmörku hafi hinn síðastnefndi hins vegar ekki viljað tjá sig neitt um kostnað við verkið fyrr en eftir skoðun á bifreiðinni og loftbúkkanum. Engu að síður hafi Á-kk-nf staðið fast á því að þetta væri unnt og lagt hart að sér að ganga til samninga um kaup á bifreiðinni. Hafi stefndi treyst orðum Á-kk-ef og því undirritað reikning áfrýjanda. Á-kk-nf staðfesti í framburði sínum fyrir dómi að stefndi hafi viljað fá bifreið með loftbúkka. Hann mótmælti því hins vegar að hafa fullyrt neitt um kostnað við að útbúa bifreiðina þannig að hún fullnægði kröfum stefnda. Hann hafi komið honum í samband við E-kk-þf og svör fengist frá honum. Stefndi hafi sjálfur skoðað bifreiðina og að öðru leyti fengið þær upplýsingar um hana, sem óskað var eftir og að því búnu tekið ákvörðun um kaupin. Þá hafi stefndi fengið senda mynd af bifreiðinni og skoðunarvottorð fyrir hana áður en hann hélt til Danmerkur 15. ágúst 2000.

III.

Meðal málsgagna er yfirmatsgerð 15. október 2001, sem aflað var undir rekstri málsins í héraði að tilhlutan stefnda. Er hún gerð af H-kk-þgf G-kk-þgf, bifreiðasmíðameistara og G-kk-þgf B-kk-þgf, vélvirkjameistara og rekstrartæknifræðingi, sem svöruðu þar þeim spurningum hvort unnt væri að festa loftbúkkann á bifreiðina þannig að hún fengi fullnægjandi burðargetu og yrði skráningarhæf, hver kostnaður yrði af verkinu og hvort breytingin svaraði kostnaði þegar litið væri til þess hvað sambærileg vörubifreið, útbúin með loftbúkka, kostaði. Í matsgerð þeirra kom fram að fara yrði nákvæmlega eftir leiðbeiningum framleiðanda bifreiðarinnar. Grind hennar væri úr 8 millimetra þykku stáli, en það væri veikasta grindin, sem notuð var á þeim tíma þegar bifreiðin var smíðuð. Í loftbúkkanum væri hins vegar 9,5 millimetra þykkt stál og væru aldrei soðnir saman grindarbitar úr misjafnlega þykku stáli því mikil hætta væri á að sprungur mynduðust í þynnri grindinni á samskeytum. Var síðan ítarlega lýst hvernig styrkja yrði grind bifreiðarinnar og breyta hemlakerfi hennar til þess að unnt væri að útbúa hana með loftbúkka. Töldu þeir kostnað við breytinguna nema 824.572 krónum. Verð bifreiðarinnar á kaupdegi væri 2.221.653 krónur þegar tillit hefði verið tekið til uppskipunargjalds, gjalda vegna ökurita, virðisaukaskatts og annars óhjákvæmilegs kostnaðar auk sjálfs kaupverðsins. Heildarverð bifreiðarinnar, eftir að hafa verið útbúin með loftbúkka, væri því 3.046.225 krónur. Söluverð sambærilegrar bifreiðar á Íslandi í ágúst eða september 2000 töldu þeir hafa verið 2.116.500 til 2.365.500 krónur. Ekki sé teljandi munur á verði bifreiðar af þessari gerð eftir því hvort hún sé með eða án loftbúkka þegar hún sé orðin jafn gömul og sú, sem hér var um að ræða, en þann mun töldu þeir geta numið um 200.000 krónum. Síðustu spurningunni í matsbeiðninni svöruðu þeir neitandi. Yfirmatsmenn staðfestu matsgerðina fyrir dómi.

E-kk-nf J-kk-nf gaf skýrslu fyrir dómi, en hann gerði stefnda tilboð í júní 2001 um að festa loftbúkkann undir bifreiðina fyrir 45.000 krónur auk virðisaukaskatts. Kom fram við skýrslutökuna að hann hafi sent þáverandi lögmanni áfrýjanda tilboðið. Staðfesti E-kk-nf að í boði hans fælist ekki annað en að rafsjóða loftbúkkann fastan, en ekki væri þar gert ráð fyrir að styrkja grind bifreiðarinnar eða gera neitt annað en „það sem beðið var um.“

Áfrýjandi reisir kröfur sínar á þeirri málsástæðu að samningur hafi komist á milli aðilanna, sem stefndi sé bundinn af. Vísar hann um það til reikningsins, sem áður var getið, og fyrirvaralausrar undirritunar stefnda á hann. Stefndi hafi skoðað bifreiðina vandlega fyrir kaupin og fylgihlutirnir hafi verið keyptir samkvæmt ósk hans sjálfs, sem hafi ráðið vali á þeim. Þá séu engar aðstæður fyrir hendi, sem geti leitt til þeirrar niðurstöðu að stefndi geti lýst sig óbundinn af samningnum. Hann hafi átt þess kost að kynna sér eftir þörfum kostnað við að útbúa bifreiðina með loftbúkka, þar á meðal hjá Heklu hf., áður en hann gekk til kaupanna. Með því að gera það ekki hafi hann tekið áhættu og verði hann sjálfur að bera ábyrgð á því að forsendur hans um kostnað hafi ekki staðist. Er því loks mótmælt að Á-kk-nf S-kk-nf hafi gefið bindandi yfirlýsingar eða loforð um kostnað við að breyta bifreiðinni, auk þess sem hann hafi ekki haft umboð til að koma fram fyrir hönd áfrýjanda við kaupin.

Í málatilbúnaði sínum byggir stefndi aðallega á því að bindandi samningur hafi ekki komist á milli aðilanna. Hafi hann ekki litið á reikning áfrýjanda sem kaupsamning eða ígildi hans, heldur sem viljayfirlýsingu um kaup þar sem átt hafi eftir að kanna betur hver kostnaður fylgdi þeim. Forsendur hans fyrir kaupunum hafi legið alveg ljósar fyrir og eftir heimkomu hans hafi strax fengist upplýsingar um að þær stæðust ekki. Hafi það verið tilkynnt umboðsmanni áfrýjanda án tafar. Þá hafi ýmis atriði enn verið óútkljáð, sem ekki sé kveðið á um í reikningnum. Verði hins vegar komist að þeirri niðurstöðu að samningur hafi komist á telji hann sig óbundinn af honum. Vísar hann um það til III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum og þá einkum til 33. gr. og 36. gr. laganna, sem hann telur eiga hér við. Málsástæður aðilanna eru að öðru leyti raktar í héraðsdómi.

IV.

Í bréfi þáverandi lögmanns áfrýjanda til stefnda 15. september 2000 var tekið fram að hinn síðastnefndi hafi upphaflega sett sig í samband við umboðsmann áfrýjanda, Á-kk-þf S-kk-þf. Í stefnu var stöðu Á-kk-ef hins vegar lýst svo að hann hafi verið aðstoðarmaður áfrýjanda hér á landi. Undir rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti var hlutverki hans lýst með þeim hætti, sem nánar var gerð grein fyrir í II. kafla að framan. Er þar einnig rakið hvað Á-kk-nf lagði sjálfur til mála um það atriði í skýrslu sinni fyrir dómi. Að öllu virtu verður fallist á með stefnda að hann hafi haft réttmæta ástæðu til að líta svo á að Á-kk-nf hefði stöðuumboð sem sölumaður fyrir áfrýjanda í viðskiptunum. Var stefnda heimilt að beina tilkynningu sinni um að ekki yrði úr kaupum að Á-kk-þgf.

Af hálfu áfrýjanda er komið fram að hann hafi í starfsemi sinni jafnan haft þann hátt á að gera kaupanda bifreiðar reikning og hafi þá ekki verið gerður eiginlegur kaupsamningur. Í tilviki stefnda hafi ekki verið um staðgreiðsluviðskipti að ræða, heldur gert ráð fyrir að stefndi greiddi kaupverðið inn á bankareikning áfrýjanda, sem skyldi senda hið selda um hæl. Heldur hann fram að sú aðferð sé í samræmi við algenga viðskiptahætti. Stefndi undirritaði reikninginn um samþykki sitt án fyrirvara. Að virtu því, sem að framan er rakið, verður fallist á með áfrýjanda að formlega gildur samningur hafi komist á milli aðilanna en ekki aðeins gefin út viljayfirlýsing, svo sem stefndi heldur fram. Breytir engu um það þótt ekki hafi samkvæmt hljóðan reikningsins eða með öðru móti verið gengið frá alveg öllum atriðum, sem tengdust viðskiptum aðilanna.

Svo sem áður er komið fram stundar áfrýjandi verslun með notaðar vörubifreiðir og gámabifreiðir. Í málatilbúnaði hans er viðurkennt að stefndi hafi frá upphafi gert þær kröfur að sú bifreið, sem hann hugðist kaupa, hefði burðargetu fyrir 26.000 tonna farm og að verð hennar mætti ekki fara yfir 2.500.000 krónur. Engu að síður átti umboðsmaður áfrýjanda frumkvæði að því að bjóða fram bifreið, sem hann vissi að væri ekki í samræmi við forsendu stefnda um burðargetu þeirrar bifreiðar, sem hann vildi kaupa. Þegar litið er til þessarar vitneskju áfrýjanda, efni samningsins og stöðu aðilanna við kaupin mátti gera þá kröfu til áfrýjanda að hann kannaði rækilega hvort þessar forsendur stefnda stæðust áður en hann seldi hinum síðarnefnda bifreiðina. Það gerði hann hins vegar ekki, en lét sig einu gilda hvort bifreiðin uppfyllti væntingar stefnda. Leiddu ófullnægjandi upplýsingar af hálfu áfrýjanda til þess að stefndi gekk til kaupanna í trausti þess að kostnaður við að breyta bifreiðinni væri sá, sem áður hefur verið greint frá. Kom í ljós strax eftir kaupin að kostnaðurinn og þar með heildarverð bifreiðarinnar færi langt fram úr áður gefnum forsendum og um leið verðmæti slíkra bifreiða í kaupum og sölum. Verður samkvæmt öllu því, sem að framan er rakið, fallist á með stefnda að ósanngjarnt sé af hálfu áfrýjanda að bera samninginn fyrir sig og að honum verði samkvæmt því vikið til hliðar í heild með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms samkvæmt því staðfest um annað en málskostnað. Verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Áfrýjandi, P-x-x N-x-x, greiði stefnda, Þ-kk-þgf H-kk-þgf, samtals 650.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.