492/2017

L höfðaði mál gegn GA til heimtu skuldar samkvæmt átta skuldabréfum sem GR gaf út á árunum 1988 til 1989 og GA hafði gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Námslok GR voru árið 1991 og við þau voru lánin sameinuð í eitt lán. Árið 1993 hóf GR nám að nýju og gaf hann þá út annað skuldabréf til L. Höfðu lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna þá leyst af hólmi eldri lög nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki. Í lögum nr. 21/1992 var mælt svo fyrir um að stæði lántaki í skuld við L vegna námslána sem tekin hefðu verið eftir reglum þeirra laga og einnig í skuld vegna námslána sem tekin höfðu verið eftir reglum eldri laga nr. 72/1982 skyldi skuldin sem lyti ákvæðum laga nr. 21/1992 fyrst endurgreidd að fullu og greiðsla af eldri skuldinni frestast þar til það hefði verið gert. L kvað að innheimta krafna samkvæmt skuldabréfinu frá 1993 hefði lokið án árangurs og í framhaldi af því hefði skuld samkvæmt eldra skuldabréfinu verið tekin aftur til innheimtu á árinu 2013. Ekkert fékkst hins vegar greitt af skuldinni og höfðað L því á árinu 2014 mál til heimtu skuldarinnar á hendur GA óskipt með GR og öðrum nafngreindum ábyrgðarmanni en málið var fellt niður. Höfðaði L síðan mál þetta á árinu 2016. Í dómi Hæstaréttar kom fram að fyrirmæli 18. gr. laga nr. 21/1992 tækju eingöngu mið af tilvikum þar sem skuld við L vegna námsláns eftir ákvæðum laga nr. 21/1992 fengist greidd að fullu en hvergi væri nokkuð sagt um afdrif eldri skuldar ef viðleitni til innheimtu þeirri yngri bæri ekki árangur og enn síður hvað þyrfti nánar að koma til svo að unnt væri að slá föstu að yngri skuldin fengist ekki greidd. Ófært væri að L gæti gagnvart ábyrgðarmanni á skuld sem stofnað var til í tíð laga nr. 72/1982 haft í þeirri aðstöðu sjálfdæmi um hvenær sá tími gæti talist vera kominn að hefja mætti innheimtu á henni vegna árangurslausrar innheimtu á yngri skuld. Yrði því að leggja til grundvallar að L hefði borið að gera það þegar eftirstöðvar kröfu hans á hendur GR samkvæmt skuldabréfinu frá 1993 voru allar gjaldfallnar vegna vanskila á greiðslu afborgunar á gjalddaga á árinu 2009. Þegar L höfðaði fyrrgreint mál á árinu 2014 hefði verið liðinn fjögra ára fyrningartími kröfu hans á hendur GA samkvæmt 3. tölulið 3. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Var GA því sýknuð af kröfu L.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. ágúst 2017. Hann krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér 2.237.533 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. mars 2013 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins tók G-kk-nf R. L-kk-nf námslán hjá áfrýjanda á árunum 1987 til 1991 og gaf vegna þeirra út tólf skuldabréf sem hvert um sig var auðkennt með bókstafnum T og mismunandi númerum eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Stefnda gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir endurgreiðslu lána samkvæmt átta af þessum skuldabréfum en hún var á þeim tíma sambýliskona G-kk-ef. Samkvæmt skilmálum skuldabréfanna sem gefin voru út á grundvelli þágildandi laga nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki var fjárhæð þeirra bundin lánskjaravísitölu en þau báru ekki vexti. Endurgreiðsla láns átti að hefjast þremur árum eftir námslok og fara fram með árlegum greiðslum sem ákveðnar yrðu í tvennu lagi, annars vegar sem föst greiðsla með tiltekinni fjárhæð sem skyldi innt af hendi 1. mars ár hvert og hins vegar sem svonefnd viðbótargreiðsla sem tæki á nánar tiltekinn hátt mið af útsvarsstofni lánþegans á næsta ári á undan, en standa átti skil á henni 1. september á hverju ári. Ljúka átti endurgreiðslu lánsins á 40 árum en dygðu ekki afborganir fyrir fullri greiðslu áttu eftirstöðvar skuldar að falla niður að þeim tíma liðnum. Í skuldabréfunum sagði að endurgreiðslur væru lögtakskræfar ef vanskil yrðu. Þá sagði enn fremur að stæði lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana á réttum tíma væri lánið allt gjaldfallið án uppsagnar. Í samræmi við 3. mgr. 7. gr. laga nr. 72/1982 ákvað áfrýjandi að námslok G-kk-ef hafi orðið á árinu 1991 en við þau voru lánin sameinuð í eitt lán sem fékk númerið S-941652. Virðist fjárhæð lánsins hafa þannig numið 2.048.669 krónum að meðtöldum áföllnum verðbótum á fyrsta gjalddaga þess 1. mars 1994 en þar af hafi stefnda staðið í ábyrgð fyrir greiðslu á 944.520 krónum. Áður en kom að þeim gjalddaga hafði G-kk-nf á hinn bóginn hafið nám að nýju í ágúst 1993 og kveður áfrýjandi hann hafa fengið af þeim sökum undanþágu frá árlegri endurgreiðslu lánsins á meðan nýja námið stóð yfir, sbr. 5. mgr. 8. gr. laga nr. 72/1982. Því námi hafi lokið í janúar 1995 og G-kk-nf verið krafinn um fyrstu afborgun af láninu með gjalddaga 1. mars 1996. Hafi hann staðið skil á henni 15. apríl sama ár en svo virðist sem tekjur hans á árinu 1995 hafi verið það lágar að ekki hafi verið skilyrði til að krefja hann um viðbótargreiðslu af skuldabréfinu á gjalddaga 1. september 1996.

Þegar G-kk-nf hóf nám að nýju höfðu lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna leyst af hólmi áðurnefnd lög nr. 72/1982 og tók hann í því námi frekari lán hjá áfrýjanda sem lutu ákvæðum nýju laganna. Gaf G-kk-nf út í því skyni skuldabréf til áfrýjanda 12. desember 1993 sem fékk auðkennið R-008156. Fjárhæð skuldar samkvæmt því skuldabréfi var bundin vísitölu neysluverðs og átti að bera breytilega vexti sem yrðu þó ekki hærri en 3% á ári. Endurgreiðslur áttu að fara fram með áþekkum hætti og lýst var í skuldabréfum fyrir eldri lánum G-kk-ef og hefjast tveimur árum eftir námslok en miðað var þó við að lánið yrði endurgreitt að fullu og var ekki settur hámarkstími til þess. Í skuldabréfinu var mælt fyrir um heimild til að gera fjárnám fyrir kröfu samkvæmt því án undangengins dóms eða sáttar, sbr. 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, og sagði þar jafnframt að ef ekki yrði staðið í skilum með greiðslu afborgana væri lánið gjaldfellt án sérstakrar uppsagnar. Áfrýjandi kveður G-kk-þf sem áður segir hafa lokið þessu nýja námi í janúar 1995 og hafi þá heildarfjárhæð lána til hans í því námi, 819.188 krónur, verið fært inn á skuldabréf R-008156. Því til samræmis hafi fyrsti gjalddagi afborgunar af því skuldabréfi átt að verða 1. mars 1997.

Í lögum nr. 21/1992 sem tóku samkvæmt framansögðu til skuldabréfs G-kk-ef frá 12. desember 1993 var mælt svo fyrir í 18. gr. að væri skuldari samkvæmt þeim lögum jafnframt að endurgreiða námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982 eða eldri lögum skyldi hann fyrst endurgreiða að fullu lán sem tekin hefðu verið eftir lögum nr. 21/1992 en greiðslur af eldri námsskuldum skyldu frestast þar til þau lán væru að fullu greidd. Þessu til samræmis kveðst áfrýjandi hafa krafið G-kk-þf um afborganir eingöngu af skuldabréfi R-008156 frá og með gjalddaga 1. mars 1997 en engra afborgana krafist af skuldabréfi S-941652 eftir þá greiðslu sem G-kk-nf stóð samkvæmt áðursögðu skil á 15. apríl 1996. Óumdeilt er að stefndu var ekki kynnt þetta sem ábyrgðarmanni á hluta skuldar samkvæmt skuldabréfi S-941652. Eftir gögnum málsins greiddi G-kk-nf afborganir af skuldabréfi R-008156 sem féllu í gjalddaga til og með 1. mars 2008 en upp frá því virðist það skuldabréf hafa verið í vanskilum. Áfrýjandi höfðaði mál á hendur G-kk-þgf og ábyrgðarmanni samkvæmt skuldabréfi R-008156 með stefnu 13. júní 2012 til heimtu gjaldfallinna afborgana sem áfrýjandi kvað nema alls 274.332 krónum og var stefnan árituð um aðfararhæfi 10. október sama ár. Af gögnum málsins verður ekkert ráðið um hvað áfrýjandi hafi aðhafst frekar til að innheimta kröfur samkvæmt skuldabréfi R-008156 en í stefnu í máli þessu kveður hann þeirri innheimtu hafa lokið án árangurs og hafi þær kröfur verið settar „á kröfuvakt þegar talið var að frekari innheimtutilraunir væru þýðingarlausar.“ Segist áfrýjandi þá hafa tekið lán samkvæmt skuldabréfi S-941652 aftur til innheimtu og krafist greiðslu afborgunar eftir ákvæðum bréfsins á gjalddaga 1. mars 2013. Ekkert hafi fengist greitt af því skuldabréfi og höfðaði áfrýjandi mál 14. og 20. maí 2014 á hendur G-kk-þgf til heimtu heildarskuldar samkvæmt því að fjárhæð 4.990.037 krónur, svo og stefndu til greiðslu á 2.237.533 krónum af þeirri skuld óskipt með G-kk-þgf og öðrum nafngreindum ábyrgðarmanni samkvæmt skuldabréfinu til greiðslu skuldarinnar að öðru leyti. Það mál var fellt niður 9. febrúar 2016. Mál þetta var svo höfðað um sömu kröfur 9. ágúst 2016 gegn stefndu, G-kk-þgf og fyrrnefndum ábyrgðarmanni, en málinu lauk gagnvart þeim tveimur síðarnefndu með dómsátt 26. sama mánaðar.

II

Við úrlausn málsins verður að gæta að því að réttarsamband aðilanna myndaðist með því að stefnda gekkst með áritun á átta skuldabréf sem G-kk-nf R. L-kk-nf gaf út í tímabilinu frá 2. febrúar 1988 til 18. apríl 1989 undir sjálfskuldarábyrgð gagnvart áfrýjanda á kröfum hans á hendur G-kk-þgf um endurgreiðslu námslána samkvæmt þeim skuldabréfum. Réttarsamband þetta réðist af ákvæðum skuldabréfanna og hafði tekið á sig fullnaðarmynd þegar þau höfðu verið gefin út. Gat stefnda þannig gengið út frá því að ábyrgð hennar tæki til greiðslu afborgana sem eftir nánari fyrirmælum í skuldabréfunum yrðu reiknaðar út tvívegis á ári á tímabili sem hæfist þremur árum eftir að G-kk-nf lyki námi og staðið gæti síðan að hámarki í 40 ár, að gættu því að endurgreiðslum gæti lokið á skemmri tíma, vanskil á greiðslu afborgunar hefðu sjálfkrafa í för með sér að allar eftirstöðvar skuldarinnar féllu í gjalddaga og áfrýjandi gæti orðið við umsókn G-kk-ef um að veita undanþágu frá árlegri endurgreiðslu af sérstökum ástæðum sem greindi í 5. mgr. 8. gr. laga nr. 72/1982. Með áðurnefndri 18. gr. laga nr. 21/1992 sem tók gildi 29. maí 1992 greip á hinn bóginn löggjafinn til íhlutunar í þetta réttarsamband með því að færa aftur um óákveðinn tíma upphafsmark tímabils endurgreiðslna aðalskuldarans af skuldabréfunum. Eftir meginreglum kröfuréttar getur krafa á hendur ábyrgðarmanni ekki orðið gjaldkræf fyrr en aðalskuldari lætur hjá líða að standa skil á greiðslu afborgunar á gjalddaga hennar og hafði þannig lagaákvæði þetta sjálfkrafa þau áhrif að einnig var því slegið á frest að krafa áfrýjanda á hendur stefndu gæti orðið gjaldkræf. Með því að þessar gerðir löggjafans sem handhafa ríkisvalds lutu að réttarsambandi einstaklings við áfrýjanda, sem heyrir undir framkvæmdarvald ríkisins og er borinn uppi af fé þess, verður að skýra og beita ákvæði 18. gr. laga nr. 21/1992 á þann hátt sem stefndu getur talist hagfelldastur, þar á meðal með tilliti til fyrningar kröfu áfrýjanda á hendur henni.

Í 18. gr. laga nr. 21/1992, sbr. nú 2. mgr. sömu lagagreinar eftir að henni var breytt með 6. gr. laga nr. 140/2004, var sem áður segir mælt fyrir um að stæði lántaki í skuld við áfrýjanda vegna námslána sem tekin voru eftir reglum þeirra laga og einnig í skuld vegna námslána sem tekin höfðu verið eftir reglum eldri laga nr. 72/1982 skyldi skuldin sem laut ákvæðum laga nr. 21/1992 fyrst endurgreidd að fullu og greiðslur af eldri skuldinni frestast þar til það hefði verið gert. Þessi fyrirmæli tóku þannig eingöngu mið af tilvikum þar sem skuld við áfrýjanda vegna námsláns eftir ákvæðum laga nr. 21/1992 fengist greidd að fullu, en hvergi var nokkuð sagt um afdrif eldri skuldar ef viðleitni til innheimtu á þeirri yngri bæri ekki árangur og enn síður hvað þyrfti nánar að koma til svo að unnt væri að slá föstu að yngri skuldin fengist ekki greidd. Ófært er að áfrýjandi geti gagnvart ábyrgðarmanni á skuld sem stofnað var til í tíð laga nr. 72/1982 haft í þeirri aðstöðu sjálfdæmi um hvenær sá tími geti talist vera kominn að hefja megi innheimtu á henni vegna árangurslausrar innheimtu á yngri skuld. Verður því að gættu öllu framangreindu að leggja til grundvallar að það hefði áfrýjanda borið að gera þegar eftirstöðvar kröfu hans á hendur G-kk-þgf samkvæmt skuldabréfi R-008156 voru allar gjaldfallnar eftir hljóðan bréfsins vegna vanskila á greiðslu afborgunar á gjalddaga 1. mars 2009. Þegar áfrýjandi höfðaði fyrrnefnt mál gegn stefndu í maí 2014 var liðinn fjögurra ára fyrningartími kröfu hans á hendur henni samkvæmt 3. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem hér á við samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, greiði stefndu, G-kvk-þgf A-kvk-þgf, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.