472/2017

Fallist var á kröfu þrotabús L ehf. um riftun á greiðslu félagsins til N ehf. að tiltekinni fjárhæð sem fram fór á grundvelli tiltekins löggernings og með eftirfarandi útgáfu á skuldabréfi. Var talið að greiðslan hefði verið innt af hendi með óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og að N ehf. hefði ekki sýnt fram á að greiðslan hefði mátt virðast venjuleg eftir atvikum. Þá var einnig fallist á kröfu þrotabús L ehf. um að N ehf. yrði gert að endurgreiða fjárhæðina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf landsréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. júlí 2017. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda en til vara lækkunar endurgreiðslukröfu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Leiguvélar ehf. og Lýsing hf. gerðu með sér fimm fjármögnunarleigusamninga 3. október 2005 um jafn margar nýjar DAF-vörubifreiðir með fastanúmerunum LR-719, TY-608, SF-286, SM-606 og YT-487 og voru Leiguvélar ehf. leigutaki samkvæmt samningunum.

Leiguvélar ehf. leigðu áfrýjanda, sem þá bar heitið Úri ehf., vörubifreiðirnar LR-719, TY-608 og YT-487 með þremur samningum 6. júní 2012 og var samið um kauprétt áfrýjanda í lok leigutímans. Með samningsviðauka 5. október sama ár var ákveðið að allar leigugreiðslur gengju upp í kaupverð vörubifreiðanna ef áfrýjandi sæi sér hag í að kaupa þær að leigutíma liðnum. Leiguvélar ehf. leigðu áfrýjanda vörubifreiðirnar SF-286 og SM-606 með tveimur samningum 28. febrúar 2013 með sömu skilmálum og að framan greinir um kauprétt áfrýjanda í lok leigutíma og ráðstöfun leigugreiðslna upp í kaupverð. Samningarnir báru allir yfirskriftina „Samningur um útleigu á vinnuvél frá Leiguvélum ehf.“ Leigusali var tilgreindur sem „Leiguvélar ehf. … í samstarfi við VB Vörumeðhöndlun ehf. …“. Þá kom fram í öllum samningunum að vörubifreiðirnar væru eign Leiguvéla ehf., að framleiga á þeim væri óheimil án samþykkis hans, að leigugjald færi eftir gjaldskrá sem lægi frammi hjá Leiguvélum ehf. eða samkvæmt tilboði frá leigutaka og að Leiguvélar ehf. gætu sagt upp samningunum og sótt vörubifreiðirnar við tilteknar aðstæður. Þá sagði í samningunum að leigutaki greiddi fyrir olíunotkun vegna vörubifreiðanna samkvæmt áætlun „VB Vörumeðhöndlunar við skil“ og að leigutaki skyldi að leigutíma loknum skila þeim til „VB Vörumeðhöndlunar ehf.“ Áfrýjandi stóð við samningsskyldur sínar gagnvart Leiguvélum ehf. Félaginu var hins vegar ekki fært að efna þá samningsskyldu sína gagnvart áfrýjanda að yfirfæra eignarrétt að vörubifreiðunum til hans í lok samningstímans þar sem Lýsing hf. var enn þinglýstur eigandi þeirra.

Félagið Vélaborg Vörumeðhöndlun ehf., er ýmist nefnt því nafni eða VB Vörumeðhöndlun ehf. í gögnum málsins en fékk síðar nafnið V62 ehf.

Ágreiningur kom upp milli Leiguvéla ehf. og Lýsingar hf. um hvort framangreindir samningar teldust hafa verið leigu- eða lánssamningar og hvort tenging þeirra við gengi erlendra gjaldmiðla hefði verið ólögmæt. Í dómi Hæstaréttar 4. mars 2015 í máli nr. 121/2015 var meðal annars fjallað um fjármögnunarleigusamninga Leiguvéla ehf. og Lýsingar hf. um fyrrnefndar vörubifreiðir. Með dóminum var með vísan til forsendna héraðsdóms fallist á kröfu Lýsingar hf. um að vörubifreiðirnar, ásamt fleiri vélum og tækjum, yrðu teknar úr vörslum Leiguvéla ehf. með beinni aðfarargerð og fengnar Lýsingu hf. Í forsendum héraðsdóms sagði að ekki hafi verið samið svo um milli Leiguvéla ehf. og Lýsingar hf. að hið fyrrnefnda yrði, gegn greiðslu við lok grunnleigutíma, eigandi þeirra véla og tækja sem fjármögnunarleigusamningarnir tækju til. Leiguvélar ehf. hafi verið í slíkum vanskilum við Lýsingu hf. að heimilt hafi verið að rifta samningunum 7. maí 2013 eftir skilmálum þeirra.

Í kjölfarið gerði áfrýjandi kaupleigusamning við Lýsingu hf. 29. apríl 2015 um fjórar af fyrrnefndum fimm vörubifreiðum og var leigugrunnur samkvæmt samningnum 10.400.000 krónur auk virðisaukaskatts. Í kaupleigusamningnum fólst að þegar áfrýjandi hefði innt af hendi allar greiðslur og uppfyllt önnur skilyrði samningsins færðist eignarrétturinn yfir til hans. Fimmtu vörubifreiðinni skilaði áfrýjandi til Lýsingar hf.

II

Hinn 26. júní 2015 undirritaði G-kk-nf V-kk-nf B-kk-nf fyrirsvarsmaður Leiguvéla ehf. og Vélaborgar Vörumeðhöndlunar ehf. tvo löggerninga á sama skjali fyrir hönd félaganna en J-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf fyrirsvarsmaður áfrýjanda ritaði samþykki sitt á skjalið. Annar löggerningurinn bar yfirskriftina „Skuldaviðurkenning“ og fól í sér að Leiguvélar ehf. viðurkenndu að skulda áfrýjanda 12.123.125 krónur vegna uppgjörs á fyrrnefndum fimm vörubifreiðum. Í skuldaviðurkenningunni segir: „Þar sem Leiguvélar gátu ekki leyst þessi tæki út hjá Lýsingu vegna ágreinings um skuldir og uppgjör þá var farin sú leið að Norðnorðvestur keypti 4 bíla aftur beint frá Lýsingu og samið var um matsverð á fimmta bílnum og því skulda Leiguvélar ehf. Norðnorðvestur ehf. andvirði þessara kaupa með kostnaði.“ Fjárhæðin var sundurliðuð þannig að um væri að ræða andvirði fjögurra bifreiða 10.400.000 krónur, 1.600.000 króna matsverð fimmtu bifreiðarinnar og 123.125 króna kostnað Lýsingar hf. Hinn löggerningurinn bar yfirskriftina „Yfirtaka skuldar“ og fól í sér yfirlýsingu Vélaborgar Vörumeðhöndlunar ehf. um að félagið samþykkti að „yfirtaka neðangreinda skuld Leiguvéla ehf. og að Norðnorðvestur ehf. sé heimilað að skuldajafna reikningum Vélaborgar Vörumeðhöndlunar ehf. upp á þjónustureikninga og aðra reikninga sem Vélaborg Vörumeðhöndlun ehf. gefur út á Norðnorðvestur ehf. … Samkomulag er um að gert sé skuldabréf til 24 mánaða sem uppgjör á þessari skuld. Öll vörukaup og þjónustukaup dragast þó frá afborgunum á þessu skuldabréfi.“

Sama dag og fyrrnefnt skjal var undirritað var skuld Vélaborgar Vörumeðhöndlunar ehf. við Leiguvélar ehf. á viðskiptamannareikningi í bókhaldi Leiguvéla ehf. færð niður um 12.123.125 krónur, eða um sömu fjárhæð og skuld Leiguvéla ehf. við áfrýjanda sem Vélaborg Vörumeðhöndlun ehf. yfirtók. Færslutexti með bókhaldsfærslunni var „Yfirtaka VBV v. NorðNorðVestur“.

Í samræmi við fyrrnefnda yfirtöku Vélaborgar Vörumeðhöndlunar ehf. á skuld Leiguvéla ehf. við áfrýjanda gaf fyrrnefnda félagið út skuldabréf til áfrýjanda 14. júlí 2015 en samkvæmt því skuldbatt það sig til að greiða áfrýjanda 12.123.125 krónur með 24 afborgunum á mánaðarfresti. Fyrsti gjalddagi skuldabréfsins var 24. júlí 2015 en vextir voru reiknaðir frá 29. apríl sama ár. Skuldabréfið var sent Íslandsbanka hf. til innheimtu og greiddust sex fyrstu afborganirnar, sú fyrsta 7. ágúst 2015 en fimmta og sjötta afborgunin 10. febrúar 2017. Nafnverð greiddra innborgana var samtals 3.030.780 krónur en með vöxtum og kostnaði greiddust alls 3.877.505 krónur.

Bú Leiguvéla ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 7. janúar 2016. Stefndi beindi riftunaryfirlýsingu að áfrýjanda 24. ágúst 2016 og krafði hann um greiðslu á 12.123.125 krónum.

Bú Vélaborgar Vörumeðhöndlunar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 19. apríl 2017 en árangurslaus fjárnám höfðu verið gerð hjá félaginu 12. ágúst 2014 og 3. ágúst 2016.

III

Stefndi byggir riftunarkröfu sína aðallega á reglu 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. en samkvæmt ákvæðinu má krefjast rifturnar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Stefndi byggir á því að öll þrjú skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt og að greiðslan hafi ekki verið venjuleg eftir atvikum. Til vara byggir stefndi á riftunarreglu 141. gr. sömu laga.

Til þess að greiðslu verði rift á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 nægir að sá sem krefst riftunar sýni fram á að eitt af þremur skilyrðum ákvæðisins sé uppfyllt að því gefnu að sá sem riftunarkröfu er beint að geti ekki leitt að því nægilegum líkum að greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum.

Fyrir liggur að Leiguvélar ehf. gátu ekki staðið við þá skuldbindingu sína gagnvart áfrýjanda að yfirfæra eignarréttindi að vörubifreiðunum til hans í lok samningstímans. Eftir að Hæstiréttur staðfesti með dómi 4. mars 2015 í máli nr. 121/2015 rétt Lýsingar hf. til að fá umræddar vörubifreiðir afhentar átti áfrýjandi ekki annarra kosta völ en að semja við Lýsingu hf. um greiðslu fyrir þær eða að skila þeim til Lýsingar hf. Frá uppgjöri áfrýjanda við Lýsingu hf. var sem fyrr segir gengið 29. apríl 2015. Í skuldaviðurkenningu Leiguvéla ehf. gagnvart áfrýjanda 26. júní 2015 fólst þannig viðurkenning félagsins á skuld sem þegar hafði stofnast vegna vanefnda þess en þær leiddu til samtals 12.123.125 króna fjártjóns eins og nánar er lýst í skuldaviðurkenningunni. Upphafsdagur vaxta samkvæmt skuldabréfi því sem áfrýjandi fékk afhent var sem fyrr segir 29. apríl 2015 og rennir það frekari stoðum undir þá niðurstöðu að áfrýjandi og Leiguvélar ehf. hafi litið svo á að til skuldarinnar hafi stofnast ekki síðar en við uppgjör áfrýjanda gagnvart Lýsingu hf. Breytir engu þar um þótt skuld Leiguvéla ehf. við áfrýjanda hafi ekki komið fram í bókhaldi félagsins.

Samkvæmt yfirskrift fyrrnefndra leigusamninga áfrýjanda um vörubifreiðirnar fimm tók hann þær á leigu frá Leiguvélum ehf. Í samningunum kom fram að Leiguvélar ehf. væri eigandi vörubifreiðanna. Allar meginskyldur áfrýjanda samkvæmt samningunum voru við Leiguvélar ehf. og leigugreiðslur runnu til þess félags. Áfrýjandi átti þannig kröfu á Leiguvélar ehf. um útgáfu afsala og gat beint kröfu að félaginu um bætur fyrir tjón sem orsakaðist af því að það var ófært um að standa við skyldu sína um að yfirfæra eignarréttindi að bifreiðunum til áfrýjanda. Þennan skilning staðfesti fyrirsvarsmaður áfrýjanda með ritun samþykkis á skjal sem hafði að geyma yfirlýsingu Vélaborgar Vörumeðhöndlunar ehf. um yfirtöku á skuld Leiguvéla ehf. við áfrýjanda. Verður því ekki fallist á með áfrýjanda að það félag teljist hafa verið samskuldari eða borið samábyrgð með Leiguvélum ehf. þannig að líta beri svo á að skuldin hafi verið greidd af þriðja manni en ekki Leiguvélum ehf..

Ekki liggur fyrir í málinu að áfrýjandi hafi verið með í ráðum um að færa niður skuld Vélaborgar Vörumeðhöndlunar ehf. í bókhalda Leiguvéla ehf. Þegar litið er til þess tölulega og tímalega samhengis sem var milli yfirlýsingar Vélaborgar Vörumeðhöndlunar ehf., um yfirtöku skuldar Leiguvéla ehf. við áfrýjanda, útgáfu skuldabréfs til áfrýjanda og niðurfærslu á skuld Vélaborgar Vörumeðhöndlunar ehf. við Leiguvélar ehf. í bókhaldi þess félags, verður að leggja til grundvallar að Leiguvélar ehf. hafi greitt skuld sína gagnvart áfrýjanda með hluta af kröfu sinni á hendur Vélaborg Vörumeðhöndlun ehf. Um þá greiðslutilhögun höfðu áfrýjandi og Leiguvélar ehf. ekki samið þegar til skuldarinnar stofnaðist og ekki er að sjá að greiðslan hafi átt hliðstæðu á fyrri stigum. Með skírskotun til framangreinds er fallist á með stefnda að greiðslan hafi verið innt af hendi með óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, sbr. til hliðsjónar dóma réttarins í málum nr. 410/1994 í dómasafni réttarins 1996, bls. 892 og nr. 91/1995 í dómasafni réttarins 1996, bls. 1511 svo og dóm réttarins 20. janúar 2011 í máli nr. 277/2010.

Samkvæmt framansögðu hafði áfrýjandi orðið fyrir tjóni í viðskiptum sínum við Leiguvélar ehf. og átti eftir uppgjör við Lýsingu hf. 29. apríl 2015 kröfu á hendur hinu fyrrnefnda félagi. Þessa kröfu freistaði áfrýjandi að fá greidda með framangreindum hætti 26. júní 2015, innan sex mánaða fyrir frestdag sem var 21. október 2015 þegar beiðni um töku bús Leiguvéla ehf. til gjaldþrotaskipta var móttekin í Héraðsdómi Reykjavíkur. Með greiðslu kröfunnar var raskað því jafnræði milli kröfuhafa við gjaldþrotaskipti Leiguvéla ehf. sem lögum nr. 21/1991 er ætlað að tryggja. Þegar framangreint er virt verður ekki talið að áfrýjandi hafi sýnt fram á að greiðsla Leiguvéla ehf. hafi mátt virðast venjuleg eftir atvikum. Er því fullnægt skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftun greiðslunnar.

Áfrýjandi andmælir því að skilyrði 142. gr. laga nr. 21/1991 séu uppfyllt svo að taka megi til greina kröfu stefnda um endurgreiðslu. Samkvæmt gögnum málsins var skuldabréf það sem VB Vörumeðhöndlun ehf. gaf út til áfrýjanda til innheimtu hjá Íslandsbanka hf. Samkvæmt yfirliti frá bankanum voru sex af 24 afborgunum af skuldabréfinu greiddar á tímabilinu 7. ágúst 2015 til 10. febrúar 2017. Samtals námu innborganirnar 3.877.505 krónum, að meðtöldum dráttarvöxtum og kostnaði. Í fyrrnefndri yfirlýsingu Vélaborgar Vörumeðhöndlunar ehf. 26. júní 2015 var sérstaklega tilgreint að öll vörukaup og þjónustukaup myndu dragast frá afborgunum á skuldabréfinu. Áfrýjandi hefur ekki gert reka að því með framlagningu gagna eða munnlegri sönnunarfærslu að sýna fram á að skuld samkvæmt skuldabréfinu hafi einungis verið greidd með greiðslu afborgana fyrir milligöngu Íslandsbanka hf. þótt málatilbúnaður hans hafi gefið fullt tilefni til þess. Enda þótt árangurslaus fjárnám hafi verið gerð hjá Vélaborg Vörumeðhöndlun ehf. 12. ágúst 2014 og 3. ágúst 2016 greiddi félagið sex afborganir af skuldabréfinu, þar af tvær afborganir tæpum fimm mánuðum eftir síðara árangurslausa fjárnámið. Tæplega 21 mánuður leið frá útgáfu skuldabréfsins þar til bú Vélaborgar Vörumeðhöndlunar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 19. apríl 2017. Ekki verður séð að áfrýjandi hafi gert reka að því að fá skuldina greidda með öðrum hætti en að fela banka innheimtu skuldabréfsins. Með skírskotun til framangreinds verður að telja að það standi áfrýjanda nær að sanna að krafa sú sem hann fékk sem greiðslu frá Leiguvélum ehf. hafi ekki nýst honum með þeirri fjárhæð sem hún kvað á um og að hann hafi gert það sem í hans valdi stóð til að knýja á um greiðslu þess hluta kröfunnar sem kann að hafa verið ógreiddur. Samkvæmt framansögðu telst ósannað að greiðsla Leiguvéla ehf. hafi ekki orðið áfrýjanda að notum.

Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að Vélaborg Vörumeðhöndlun ehf. hafi verið ógjaldfær þegar félagið tók yfir skuld Leiguvéla ehf. gagnvart áfrýjanda og skuld félagsins við Leiguvélar ehf. var færð niður í bókhaldi þess félags. Verður því að líta svo á að stefndi hafi orðið fyrir tjóni sem samsvarar hinni greiddu skuld. Af öllu framangreindu leiðir að ekki eru skilyrði til að fallast á varakröfu áfrýjanda um lækkun á endurgreiðslukröfu stefnda.

Samkvæmt framansögðu er fullnægt skilyrðum 1. mgr. 134. gr., sbr. 1. mgr. 142. gr., laga nr. 21/1991 til að taka til greina kröfur stefnda um riftun og endurgreiðslu úr hendi áfrýjanda og verður niðurstaða héraðsdóms því staðfest.

Með því að verulegur vafi þykir hafa verið um ýmsa þætti málsins verður málskostnaður fyrir Hæstarétti felldur niður með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.