304/2001

B varð fyrir fyrir alvarlegu slysi í starfi sínu hjá H hf. Lenti vinstri fótur hans í viftuspaða með þeim afleiðingum að nokkru síðar þurfti að aflima hann neðan við hné. Var B metin 50% varanleg örorka og 40% varanlegur miski vegna slyssins. Deilt var um hvort skilyrði væru til að fella skaðabótaskyldu á H hf. vegna tjóns B. Í ljós var leitt að gangsetningarbúnaði umræddrar vélar var áfátt og mátti rekja slysið til þess að hluta. Ábyrgð á þessu var felld á H hf. Jafnframt var félagið látið bera ábyrgð á breytingu sem framkvæmd hafði verið án þess að mæta jafnframt aukinni hættu sem þessu fylgdi. Við úrlausn  málsins var ekki framhjá því litið að B hafði með háttsemi sinni í umrætt sinn brotið gegn fyrirmælum og öryggisreglu og var ekki talinn hafa getað treyst því að straumur væri aftengdur, svo sem hann kvaðst hafa gert, án þess að ganga beinlínis úr skugga um það. Þótti samkvæmt þessu hæfilegt að B bæri sjálfur þriðjung tjóns síns en H hf. tvo þriðju hluta þess. Til grundvallar tjóni var miðað við meðaltekjur vélfræðinga á sjó og í landi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. ágúst 2001. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst aðaláfrýjandi að tildæmdar bætur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður fyrir báðum dómstigum.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 12. október 2001. Krefst hann þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 26.577.512 krónur með 2% ársvöxtum frá 26. október 1998 til 27. mars 2000, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms um annað en vexti fyrir tímabilið 1. maí 1999 til 27. apríl 2000, en fyrir það tímabil krefst hann 2% ársvaxta. Til þrautavara krefst hann lægri fjárhæðar að mati dómsins. Gagnáfrýjandi krefst þess ennfremur að málskostnaðarákvörðun héraðsdóms verði staðfest og honum tildæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti úr hendi aðaláfrýjanda án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi.

I.

Hinn 26. október 1998 varð gagnáfrýjandi fyrir alvarlegu slysi í starfi sínu hjá aðaláfrýjanda. Lenti vinstri fótur hans þá í viftuspaða með þeim afleiðingum að nokkru síðar þurfti að aflima hann neðan við hné. Hefur gagnáfrýjanda verið metin 50% varanleg örorka og 40% varanlegur miski vegna slyssins.

Nánari tildrög þessa atviks voru þau að gagnáfrýjandi var í umrætt sinn staddur á þaki svokallaðs loftkælivirkis, sem rekið er í tengslum við orkuver aðaláfrýjanda í Svartsengi. Er þetta mannvirki reist á súlum, en ofan á því í um sjö metra hæð eru 36 láréttir viftuspaðar, hver innan sérstaks viftuhrings, sem er um 4 metrar í þvermál og með upphækkaðri brún. Er lofti dælt inn í orkuverið með þessum spöðum og hvílir hver þeirra á lóðréttum öxli, sem tengdur er við rafmótor fyrir hverja viftu er knýr spaðann áfram. Hafði gagnáfrýjandi áðurnefndan dag verið sendur upp á loftkælivirkið til að bæta olíu á gír á viftu, en til þess þurfti að stöðva hana og fara ofan í viftuhringinn. Áður voru gerðar ráðstafanir í stjórnhúsi, sem stendur í um 100 metra fjarlægð frá loftkælivirkinu, til að slá út rafmagni af viftunni. Voru spaðarnir nálægt mittishæð, þegar staðið var inni í hringnum. Að loknu verki varð gagnáfrýjandi þess var að önnur vifta hafði stöðvast og sá hann á sérstöku mæliglasi að komið var að mörkum þess að næg olía væri á gír hennar. Steig gagnáfrýjandi inn í viftuhringinn til að bæta úr þessu þegar viftuspaðinn fór skyndilega af stað og skall á vinstri fæti hans með þeim afleiðingum, sem áður greindi.

II.

Í málinu deila aðilarnir um það hvort skilyrði séu til að fella skaðabótaskyldu á aðaláfrýjanda vegna tjóns gagnáfrýjanda. Heldur hinn síðarnefndi því fram að ástæður slyssins megi rekja til bilunar í endurgangsetningarbúnaði umræddrar viftu, auk þess sem breyting, sem gerð var frá upphaflegri hönnun viftanna, hafi aukið slysahættu þar sem fara þurfti niður á milli spaðanna til að bæta olíu á gír hverrar viftu í stað þess að það yrði gert neðan frá, eins og gengið hafi verið út frá í upphaflegri hönnun þeirra. Þá hafi verið óforsvaranlegt að senda gagnáfrýjanda einan í verkið og beri þá að líta til þess að hann hafi verið nemi með litla reynslu af störfum við þennan hættulega búnað. Hafi að auki skort verulega á leiðbeiningar af hálfu stjórnenda á vinnustaðnum og verkfyrirmæli verið óljós. Aðaláfrýjandi telur hins vegar að engu öðru en gáleysi gagnáfrýjanda sjálfs verði kennt um hve illa tókst til. Hafi hann farið ofan í viftuhringinn án þess að ganga fyrst úr skugga um að rafmagn til þessarar viftu hafi verið aftengt með því að slá út höfuðrofa fyrir hana, svo sem gert hafi verið með hina viftuna. Hefði þannig verið tryggt að viftan færi ekki í gang aftur. Með því að láta það undir höfuð leggjast hafi gagnáfrýjandi brotið gegn öryggisreglu og skýrum fyrirmælum yfirmanna sinna. Þá hafi gagnáfrýjandi verið kominn með verulega reynslu í þessu starfi og verkbeiðni yfirmanna til hans verið skýr. Málsástæður aðilanna eru að öðru leyti nánar raktar í hinum áfrýjaða dómi.

Fyrir liggur í málinu að sérstakur stjórnbúnaður var fyrir hverja viftu. Hluti hans var útsláttarrofi, sem snúið var handvirkt, og jafnframt yfirálagsvörn, sem ætlað var að verja vélina sjálfa fyrir straumbreytingum. Síðastnefndi þátturinn í búnaði viftunnar, sem gagnáfrýjandi slasaðist í, var stilltur á sjálfvirka endurgangsetningu. Um það var starfsmönnum aðaláfrýjanda ekki kunnugt og í skýrslu H-kk-ef H-kk-ef, viðhaldsstjóra hjá aðaláfrýjanda, fyrir dómi kom fram að þetta hafi ekki sést nema við nákvæma athugun eftir slysið. Þá hafi búnaðurinn verið stilltur á handvirka endurgangsetningu þegar hann var afhentur frá framleiðanda. Er jafnframt fram komið að stjórnbúnaður þessarar einu viftu var að þessu leyti stilltur á annan hátt en allra hinna, sem ekki gátu farið í gang aftur eftir stöðvun nema með sérstakri ákvörðun þeirra, sem fóru með stjórn vélanna í stjórnhúsi. Var búnaði vélarinnar þannig áfátt, sem aðaláfrýjandi verður að bera ábyrgð á.

Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf Vinnueftirlitsins 18. október 2001 til lögmanns gagnáfrýjanda. Kemur þar meðal annars fram að aðaláfrýjandi hafi ekki óskað eftir úttekt stofnunarinnar vegna breytinga, sem gerðar voru á viftunum frá upphaflegri hönnun þeirra. Er rakið í héraðsdómi að breytingin hafi falið í sér að fara þurfti ofan í viftuhringinn á milli spaðanna til að fylla á og skipta um olíu á drifbúnaðinum í stað þess að það yrði gert yfir neðan gólf loftkælivirkisins og þar með án hættu af því að lenda í spöðunum. Eftir slys gagnáfrýjanda breytti aðaláfrýjandi þessu aftur á þann veg að staðsetning olíuáfyllingar var færð út fyrir viftuhringinn. Fyrrnefnda breytingin, sem aðaláfrýjandi réðst í án þess að sérstök úttekt á öryggisatriðum fylgdi í kjölfarið, var til þess fallin að skapa óþarfa hættu, sem gat fylgt því að fara niður á milli spaðanna, sem síðar var bætt úr á einfaldan hátt og með litlum tilkostnaði. Verður aðaláfrýjandi að bera ábyrgð á þessari breytingu búnaðarins, sem var gerð án þess að mæta jafnframt aukinni hættu, sem þessu fylgdi.

Meðal málskjala er sérstök verklýsing aðaláfrýjanda fyrir gagnáfrýjanda, sem óumdeilt er að hinn síðarnefndi hafi fengið vegna reglulegs eftirlits, sem hann sinnti á þaki loftkælivirkisins fyrir slysið. Fól hún í sér að fylgjast með viftum á loftkælivirki, athuga olíuhæð á gírum og bæta á eftir þörfum. Á verklýsinguna er skráð: „Varúð: Taka út höfuðrofa fyrir viðkomandi viftur, framkvæma í samráði við vakthafandi vélstjóra“. Þá hafa vitnin Þ-kk-nf A-kk-nf, stöðvarstjóri, og áðurnefndur H-kk-nf H-kk-nf borið fyrir dómi að brýnt hafi verið fyrir starfsmönnum að ávallt skyldi rjúfa straum áður en vinna hæfist við viftu og gera vélstjóra á vakt í stöðvarhúsi viðvart. Gagnáfrýjandi gætti þessa ekki þegar hann steig inn í viftuhringinn og slasaðist. Hefur hann borið fyrir sig að hann hafi treyst því að viftan væri stillt á handvirka endurgangsetningu eins og allar hinar og gæti því ekki farið í gang aftur eftir stöðvun nema fyrir tilstilli vélstjóra á vakt, sem ekki myndi gerast meðan maður væri að störfum við vifturnar. Þótt þessi skýring hans verði ekki vefengd verður engu að síður ekki litið framhjá því að með háttsemi sinni braut gagnáfrýjandi gegn fyrirmælum og öryggisreglu og gat hann ekki treyst því að straumur væri aftengdur, svo sem hann kveðst hafa gert, án þess að ganga beinlínis úr skugga um það. Samkvæmt þessu ber gagnáfrýjandi einnig ábyrgð á því að slysið varð. Er hæfilegt að hann beri sjálfur þriðjung tjóns síns, en aðaláfrýjandi tvo þriðju hluta þess.

III.

Svo sem rakið er í héraðsdómi hafði gagnáfrýjandi lokið bóklegu námi í vélfræði er slysið varð, en átti enn ólokið verklegum hluta þess til að öðlast sveinsréttindi í þeirri grein. Gerði hann í því skyni námssamning við aðaláfrýjanda 15. október 1998 með gildistíma frá 15. júní sama árs og lifðu enn fimmtán mánuðir af námstímanum þegar hann slasaðist. Til viðmiðunar um fjárhagslegt tjón sitt vegna varanlegrar örorku leggur gagnáfrýjandi til grundvallar laun, sem hann telur að ætla megi að hann hefði haft heill heilsu að námi loknu. Tók hann í aðalkröfu sinni fyrir héraðsdómi mið af launum vélfræðinga í starfi á sjó, en í varakröfu af launum vélfræðinga almennt, hvort sem þeir starfa til sjós eða í landi. Í þrautavarakröfu var miðað við sömu forsendur og í aðalkröfu, en tekið tillit til hámarksfjárhæðar árslauna samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sem hann kveður hafa verið 4.948.355 krónur á slysdegi, sem hann leggur þá til grundvallar. Að þessu frágengnu tók gagnáfrýjandi í kröfugerð sinni mið af meðallaunum vélfræðinga í landi. Fyrir Hæstarétti lækkaði hann aðalkröfu sína fyrir varanlega örorku í 24.494.357 krónur með vísan til dóms réttarins 15. mars 2001 í máli nr. 395/2000, þar sem skorið hafi verið úr um gildi skerðingar samkvæmt áðurnefndri 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, auk þess sem dæmt hafi verið að hækkun vaxta samkvæmt 16. gr. þeirra eigi aðeins við um slys, sem urðu eftir að lögunum var breytt með lögum nr. 37/1999. Er krafa hans fyrir Hæstarétti sú, sem að framan er getið í þrautavarakröfu fyrir héraðsdómi, auk þess sem hann krefst bóta fyrir þjáningar og varanlegan miska. Aðaláfrýjandi vefengir hvorki fram komið mat á varanlegri örorku eða varanlegum miska gagnáfrýjanda né tölulegar forsendur, sem hinn síðarnefndi leggur til grundvallar einstökum liðum kröfu sinnar. Hann telur hins vegar að miða beri við laun, sem gagnáfrýjandi hafði fyrir slysið, en að öðrum kosti við byrjunarlaun vélfræðinga fyrir störf í landi.

Gagnáfrýjandi heldur fram að ætlan sín hafi verið að hefja störf á sjó þegar að loknu námi, en slysið hafi gert þau áform að engu. Hann hefur jafnframt lagt fram í málinu yfirlit yfir störf sín frá 17 ára aldri fram til slysdags, en þá var hann 26 ára gamall. Kveður hann það bera glögglega með sér að störf hans á þessu tímabili hafi fyrst og fremst verið á sjó þegar frá sé talinn námstími í skóla. Þegar aðstæður gagnáfrýjanda eru virtar og það jafnframt að algengt er að menn með sambærilega menntun og hann vinni í landi hluta starfsævi sinnar, er rétt að miða bætur til gagnáfrýjanda við meðallaun vélfræðinga á sjó og í landi. Hann var langt kominn í námi sínu þegar hann slasaðist og fer um ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku samkvæmt 5.-7. gr. skaðabótalaga, eins og þeim hafði verið breytt með lögum nr. 42/1996 þegar slysið varð. Í kröfugerð fyrir Hæstarétti hefur gagnáfrýjandi gætt ákvæða 3. mgr. 7. gr. og 1. mgr. 9. gr. laganna og er krafan þannig fram sett lægri en viðmiðun í varakröfu fyrir héraðsdómi um meðallaun vélfræðinga á sjó og í landi. Verður aðalkrafa gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti um bætur fyrir varanlega örorku lögð til grundvallar bótauppgjöri og hið sama á við um kröfu hans um bætur fyrir varanlegan miska að fjárhæð 1.890.555 krónur og þjáningabætur að fjárhæð 192.600 krónur. Nemur tjón gagnáfrýjanda samkvæmt framanröktu 26.577.512 krónum.

Gagnáfrýjandi hefur fengið greiddar 4.937.912 krónur úr slysatryggingu launþega samkvæmt kjarasamningi, sem koma til lækkunar tjóni hans, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Að þessu gættu og samkvæmt þeirri skiptingu sakar, sem fram kemur í I. kafla að framan, verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 14.426.400 krónur með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest og verður aðaláfrýjandi jafnframt dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð. Um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Hitaveita Suðurnesja hf., greiði gagnáfrýjanda, B-kk-þgf E. Í-kk-þgf, 14.426.400 krónur með 2% ársvöxtum frá 26. október 1998 til 27. apríl 2000 og með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.

Aðaláfrýjandi greiði 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur.