318/2001

Deilt var um hvort G, sem var matsveinn á rækjuskipi I, hefði fengið leyfi skipstjóra til að fara ekki í veiðiferð sem hófst 19. nóvember og lauk 23. desember 1998, eða hvort líta skyldi á það sem uppsögn af hans hálfu að hann mætti ekki til skips 19. nóvember, en þá mun hann hafa verið farinn til Thaílands. Þegar G kom aftur til landsins í byrjun árs 1999 og hafði samband við framkvæmdsstjóra I, kvað framkvæmdastjórinn hann ekki lengur vera í áhöfn skipsins, þar sem hann hefði sjálfur sagt upp með háttalagi sínu í nóvember 1998. Talið var, með vísan til framburðar skipstjóra og háseta á viðkomandi skipi auk annarra gagna málsins, að G hefði tekist að sanna að hann hefði fengið leyfi skipstjóra til fjarvista á þessum tíma en hann var talinn hafa haft stöðuumboð til að veita G leyfi, sbr. 3. mgr. 6. gr. sjómannalaga. Yrði að líta svo á að G hefði verið vísað úr skiprúmi fyrirvaralaust þegar honum var tilkynnt að hann væri ekki lengur í áhöfn skipsins, og sú uppsögn væri ólögmæt. Ekki var á það fallist með héraðsdómi að G hefði glatað bótakröfu sinni vegna tómlætis. Var talið að um bætur til handa G vegna ólögmætrar uppsagnar færi samkvæmt 25. gr. sjómannalaga og náði því aðalkrafa G um bætur eftir almennum reglum skaðabótaréttar ekki fram að ganga. Þá var ekki talið að G hefði sýnt fram á að hann ætti að njóta lögkjara yfirmanns við uppsögn og var því varakröfu hans hafnað. Fallist var á þrautavarakröfu G og honum dæmd laun í 14 daga uppsagnarfresti samkvæmt 1. mgr. 9. gr. sjómannalaga og ákvæði í kjarasamningi Sjómannasambands Íslands og LÍÚ.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf B-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. ágúst 2001. Hann krefst þess aðallega, að gagnáfrýjandi greiði sér 1.352.692 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. júní 1999 til 1. júlí 2001 en III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist, að gagnáfrýjandi greiði 1.019.019 krónur með dráttarvöxtum frá 1. maí 1999 til greiðsludags eftir sömu lagaákvæðum og í aðalkröfu. Til þrautavara er krafist 224.280 króna með dráttarvöxtum samkvæmt framangreindum ákvæðum frá 1. mars 1999 til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Málinu var gagnáfrýjað 29. október 2001. Gagnáfrýjandi krefst staðfestingar héraðsdóms að öðru leyti en því, að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað í héraði. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt endurrit vitnamáls í Héraðsdómi Reykjavíkur frá 7. nóvember 2001. Þar var að nýju tekin skýrsla af V-kk-þgf B-kk-þgf skipstjóra, en hann hafði undir meðferð málsins verið yfirheyrður í síma, þar sem hann var staddur um borð í fiskiskipi. Fór þessi síðari skýrslutaka fram að tillögu lögmanns aðaláfrýjanda og með samþykki lögmanns gagnáfrýjanda.

I.

Haustið 1996 var aðaláfrýjandi ráðinn matsveinn á rækjuskip gagnáfrýjanda, Helgu RE 49, sem var 1.800 brúttórúmlesta skip með 22 manna áhöfn. Veiðiferðir þess tóku að jafnaði 30 til 45 daga og fór aðaláfrýjandi aðra hvora veiðiferð. Fyrir þær fékk hann greiddan aflahlut, sem nam 1,25. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við aðaláfrýjanda, eins og gagnáfrýjanda bar að gera samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985.

Í héraðsdómi er gerð grein fyrir veikindum aðaláfrýjanda sumarið 1998. Ágreiningur þessa máls lýtur hins vegar að því, hvort aðaláfrýjandi hafi fengið leyfi skipstjóra til að fara ekki í veiðiferð, sem hófst 19. nóvember og lauk 23. desember 1998, eða hvort litið verði á það sem uppsögn af hans hálfu, að hann mætti ekki til skips 19. nóvember, en hann mun þá hafa verið farinn til Thaílands. Þegar aðaláfrýjandi kom aftur til landsins í byrjun árs 1999 og hafði samband við framkvæmdastjóra gagnáfrýjanda um mánaðamót janúar - febrúar í því skyni að hefja störf að nýju, kvað framkvæmdastjórinn hann ekki lengur vera í áhöfn skipsins, þar sem hann hefði sjálfur sagt upp með háttalagi sínu í nóvember 1998.

Í yfirlýsingu V-kk-ef B-kk-ef, sem var skipstjóri á Helgu RE 49 á þessum tíma, segir meðal annars: „G-kk-nf hafði verið í veikindaleyfi þá veiðiferð sem farin var í desember 1998. Hann hafði síðan fengið launalaust leyfi frá störfum skv. samkomulagi við mig en átti að koma til starfa í febrúar 1999.“ Yfirlýsingu þessa undirritaði skipstjórinn í október 2000, en hann mun hafa látið af störfum hjá gagnáfrýjanda á fyrri hluta ársins 2001. Fyrir héraðsdómi lýsti skipstjóri þessu svo, að hann hefði veitt aðaláfrýjanda launalaust leyfi í umræddri veiðiferð en ekki veikindaleyfi og væri það ranglega orðað svo í yfirlýsingunni. Hann kvaðst jafnframt hafa greint framkvæmdastjóra gagnáfrýjanda frá leyfinu, en fyrir héraðsdómi vísaði framkvæmdastjórinn því algjörlega á bug. Af framburði Á-kk-ef K-kk-ef háseta fyrir héraðsdómi verður ráðið, að V-kk-nf B-kk-nf hafi haft samband við skipið í lok næstu veiðiferðar á undan þeirra erinda að fá hann til að hlaupa í skarðið fyrir aðaláfrýjanda sem matsveinn í veiðiferðinni, sem hófst 19. nóvember 1998.

II.

Framangreind yfirlýsing V-kk-ef B-kk-ef skipstjóra er að vísu nokkuð óljós um það, hvort um veikindaleyfi eða launalaust leyfi hafi verið að ræða í hinni umdeildu veiðiferð. Þegar framburður skipstjóra fyrir héraðsdómi, bæði í fyrra og síðara skipti, framburður Á-kk-ef K-kk-ef og önnur gögn málsins eru virt verður hins vegar að telja, að aðaláfrýjanda hafi tekist að sanna, að hann hafi fengið leyfi skipstjóra til fjarvista á þessum tíma, hvernig sem samskiptum skipstjóra og framkvæmdastjóra gagnáfrýjanda um þetta hefur verið háttað. Skipstjóri hafði stöðuumboð til að veita aðaláfrýjanda leyfi, sbr. 3. mgr. 6. gr. sjómannalaga. Verður því að líta svo á, að aðaláfrýjanda hafi verið vísað úr skiprúmi fyrirvaralaust, þegar framkvæmdastjóri gagnáfrýjanda tjáði honum í byrjun febrúar 1999, að hann væri ekki lengur í áhöfn skipsins, og var sú uppsögn ólögmæt. Verður ekki á það fallist með héraðsdómi, að aðaláfrýjandi hafi glatað bótakröfu sinni vegna tómlætis.

Um bætur til handa aðaláfrýjanda vegna ólögmætrar uppsagnar fer samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga, sbr. 9. gr., en ekki almennum skaðabótareglum. Nær aðalkrafa aðaláfrýjanda því ekki fram að ganga.

Í 9. gr. sjómannalaga er mælt fyrir um lengd uppsagnarfrests, sem vera skal þrír mánuðir hjá yfirmönnum en sjö dagar hjá öðrum skipverjum á íslenskum fiskiskipum. Aðaláfrýjandi heldur því fram, að starf sitt sem matsveinn um borð í Helgu RE 49 hafi verið sérhæft og sambærilegt starfi bryta í skilningi 2. mgr. 5. gr. sjómannalaga, sbr. 54. gr., og hann eigi því að njóta lögkjara yfirmanns við uppsögn, enda hafi aflahlutur hans verið 1,25. Þetta fái jafnframt stuðning af því, að í framburði sínum fyrir héraðsdómi hafi framkvæmdastjóri gagnáfrýjanda talið matsvein til yfirmanna. Enginn bar starfsheitið bryti um borð í skipinu fremur en tíðkað mun vera í íslenskum fiskiskipum. Aðaláfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að starfi hans hafi mátt jafna til stöðu bryta eða aflahlutur hans hafi verið til marks um, að hann teldist til yfirmanna í skilningi 2. mgr. 5. gr. sjómannalaga, sbr. 2. mgr. 9. gr. Getur uppsagnarfrestur hans því ekki ráðist af framngreindum lagaákvæðum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 12. júní 1997, bls. 1905 í dómasafni. Verður því ekki fallist á varakröfu aðaláfrýjanda.

Þrautavarakrafa aðaláfrýjanda lýtur að því, að bætur til hans nemi launum í 14 daga uppsagnarfresti samkvæmt 1. mgr. 9. gr. sjómannalaga og 2. mgr. í gr. 1.11 í kjarasamningi Sjómannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna. Hefur fjárhæð þrautavarakröfunnar ekki verið andmælt og verður hún lögð til grundvallar dómi í málinu. Rétt þykir, að dráttarvextir verði reiknaðir frá 25. október 2000, en þá var liðinn mánuður frá fyrsta kröfubréfi lögmanns aðaláfrýjanda.

Gagnáfrýjandi skal greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, Ingimundur hf., greiði aðaláfrýjanda, G-kk-þgf I-kk-þgf, 224.280 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 25. október 2000 til 1. júlí 2001 en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 400.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.