360/2000

H höfðaði mál gegn vátryggingafélaginu V og krafðist slysabóta vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir þegar bifreið, sem hann ók, valt. Bifreiðina hafði H tekið í heimildarleysi. Þegar H náði að gera vart við sig um 4 klukkustundum eftir slysið og lögregla kom á vettvang var H talsvert ölvaður. Bar H að hann hefði neytt áfengis eftir slysið vegna kulda sem að honum hefði sótt. Ekki var fallist á að heimildarlaus notkun H á bifreiðinni ætti ein og sér að valda því að slysatrygging ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 næði ekki til H, enda hefði þurft að kveða sérstaklega á um það í tilvitnuðu ákvæði. Talið var að H bæri sönnunarbyrðina fyrir því að ölvunarástand hans yrði rakið til áfengisneyslu hans eftir slysið. Í ljósi þess, að engin ummerki voru um áfengisneyslu á vettvangi og að staðhæfing H um áfengisneyslu eftir slysið kom fyrst fram við skýrslugjöf í refsimáli sem höfðað var á hendur honum, var lagt til grundvallar að vínandinn í blóði H hefði átt rætur að rekja til áfengis, sem hann neytti fyrir slysið. Með hliðsjón af matsgerð dómkvadds matsmann var talið ljóst að áfengismagn í blóði H hefði verið slíkt er slysið varð, að samkvæmt vátryggingarskilmálum ætti hann ekki rétt til bota úr hendi V. Var V því sýknað af kröfum H.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. september 2000. Krefst hann þess að viðurkenndur verði réttur hans til slysabóta úr hendi stefnda ásamt vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 7. ágúst 1996 til 1. október sama árs, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði aðeins viðurkennd að hluta og málskostnaður falli niður.

I.

Samkvæmt gögnum málsins var áfrýjandi staddur á Sauðárkróki 6. ágúst 1996 vegna starfa sinna sem skipverji á togaranum Skagstrendingi SK 4, sem þar lá við bryggju. Að kvöldi þess dags mun hann í félagi við tvo eða þrjá aðra skipverja hafa drukkið hátt í heila flösku af sterku áfengi, en haldið síðan á veitingahús, þar sem hann kveðst hafa drukkið eitt glas af bjór. Þegar veitingahúsinu var lokað aðfaranótt 7. ágúst 1996 hafi hann haldið til skips og lagt sig, en farið á fætur um kl. 5 að morgni. Nokkru eftir það hafi hann farið aftur í land til að leita skipsfélaga, en enga fundið. Hann hafi þá komið að mannlausri bifreið með skráningarnúmeri F 915 og séð þar lykil í kveikjulási. Hafi sótt að honum þrá til að fara heim til sín á Grundarfjörð og hann fallið í þá freistni að taka bifreiðina í því skyni. Hann hafi ekið henni áleiðis frá Sauðárkróki um kl. 6 sem leið lá um Varmahlíð, en ákveðið skammt þar frá að snúa við. Á bakaleiðinni, rétt sunnan við bæinn Bergsstaði, hafi eitthvað rekist í framrúðu bifreiðarinnar og áfrýjandi misst stjórn á henni. Fór bifreiðin út af veginum og hafnaði í skurði, en áfrýjandi kastaðist út og lá skammt frá henni í grasi. Af veginum mun hvorki hafa verið unnt að sjá til áfrýjanda né bifreiðarinnar nema úr háum bifreiðum. Áfrýjandi kveður slysið hafa orðið um kl. 7 umræddan morgun, en vegna áverka, sem hann hlaut, gat hann ekki gert vart við sig. Lá hann á vettvangi þar til um kl. 11 um morguninn þegar ökumaður olíuflutningabifreiðar varð bifreiðarinnar var og kvaddi til lögregluna. Hún kom skömmu síðar og fann áfrýjanda. Samkvæmt frumskýrslu hennar var nokkur áfengisþefur úr vitum hans og var tekið blóðsýni úr honum laust eftir kl. 12. Reyndist vínandi í því vera 1,03‰. Við slysið hlaut áfrýjandi meðal annars brot og liðhlaup í hálsi með mænuskaða. Af þeim sökum mun hann vera lamaður upp að holhönd og einskis frekari bata vænta.

Með ákæru 24. mars 1997 var áfrýjandi sóttur til saka fyrir að hafa ekið ölvaður og óvarlega umrætt sinn, svo og fyrir að hafa tekið bifreiðina F 915 í heimildarleysi. Áfrýjandi gekkst við síðastnefnda brotinu, en neitaði sök að öðru leyti. Í því máli skýrði hann svo frá fyrir dómi að fljótlega eftir slysið hafi hann reynt að vekja athygli vegfarenda á sér, en það hafi ekki borið árangur. Honum hafi orðið kalt og hann farið að hagræða fatnaði sínum. Þá hafi hann orðið var við pela af sterku áfengi, sem hafi verið í vasa á yfirhöfn hans. Vegna kuldans hafi hann fengið sér sopa. Eftir því, sem leið á morguninn, hafi hann af sömu ástæðu fengið sér meira af áfenginu, en þó kastað upp miklu af því. Hann hafi lokið við pelann og reynt að því búnu að henda honum upp á veg þegar bifreið var í nánd, en ökumaður hennar hafi ekki veitt honum athygli. Eftir þetta hafi liðið nokkur tími þar til lögreglan kom á vettvang. Skýrði áfrýjandi frá því að þessi atvik hefðu ekki rifjast upp fyrir sér fyrr en hann leitaði aðstoðar geðlæknis út af martröðum, sem sóttu að honum eftir slysið. Hann hafi því ekki munað eftir þessum atvikum á fyrri stigum, hvorki þegar lögreglan tók af honum skýrslu 14. nóvember 1996 né þegar hann kom fyrst fyrir dóm í þessu máli. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 1997 var áfrýjandi sakfelldur fyrir nytjastuld og honum gerð refsing fyrir það brot, en hins vegar sýknaður af öðrum sakargiftum. Þessum dómi var ekki áfrýjað.

Í máli þessu, sem áfrýjandi höfðaði 29. september 1999, leitar hann viðurkenningar á rétti sínum til bóta úr hendi stefnda vegna framangreinds slyss. Reisir áfrýjandi kröfu sína á 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en eigandi bifreiðarinnar F 915 hafði tryggt ökumann hennar lögboðinni slysatryggingu samkvæmt því ákvæði hjá stefnda.

II.

Í 92. gr. umferðarlaga, eins og ákvæðið hljóðaði áður en því var breytt með 2. gr. laga nr. 32/1998, var ekki mælt fyrir um að þargreind slysatrygging tæki ekki til ökumanns, sem notaði ökutæki í heimildarleysi. Um slíkt var heldur ekki rætt í skilmálum stefnda, sem giltu á þeim tíma um slysatryggingu ökumanns. Þá getur 2. mgr. 90. gr. umferðarlaga ekki samkvæmt efni sínu tekið til þeirrar slysatryggingar, eins og stefndi hefur borið við, enda er þar gagngert fjallað um undanþágu frá skaðabótaskyldu eiganda ökutækis samkvæmt 88. gr. og 89. gr. laganna. Þótt fallast megi á með stefnda að haldbær rök gætu almennt staðið til þess að undanskilja frá slysatryggingu samkvæmt 92. gr. umferðarlaga ökumann, sem slasast við heimildarlausa notkun á ökutæki, verður ekki litið fram hjá því að skylda hvíldi á eiganda ökutækis til að afla sér slíkrar vátryggingar, sem gilda átti „fyrir hvern ökumann sem tækinu stjórnar“, svo sem komist var að orði í ákvæðinu. Hefði beinlínis orðið að taka þar fram ef undantekning ætti að gilda í tilviki eins og hér um ræðir, en engu geta breytt í því efni ummæli þessu tengd, sem stefndi hefur vísað til, í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 32/1998. Að þessu gættu verður stefndi ekki sýknaður af kröfu áfrýjanda vegna þess eins að hann hafi ekið bifreiðinni F 915 í heimildarleysi þegar hann varð fyrir slysinu 7. ágúst 1996.

Eins og áður greinir reyndist vínandi í blóði, sem tekið var úr áfrýjanda um hádegi síðastnefndan dag, vera 1,03‰. Voru þá liðnar um fimm klukkustundir frá því að akstri hans lauk. Í máli þessu leitar áfrýjandi viðurkenningar á rétti sínum til slysabóta samkvæmt vátryggingarsamningi. Verður hann því sjálfur að bera sönnunarbyrði fyrir að vínandinn, sem mældist samkvæmt áðursögðu í blóði hans, verði rakinn til neyslu áfengis eftir slysið. Staðhæfing hans um það efni kom sem áður segir fyrst fram þegar hann gaf skýrslu fyrir dómi í opinberu máli, þar sem hann var meðal annars sóttur til saka fyrir ölvunarakstur, en þá voru liðnir rúmlega sextán mánuðir frá slysdegi. Fyrir liggur í málinu að lögreglumenn könnuðu vettvang rækilega þegar áfrýjandi hafði verið fluttur af slysstað. Hvorki fundust þar ummerki eftir áfengisneyslu né hefur neitt annað komið fram í málinu, sem stutt getur fyrrgreinda staðhæfingu áfrýjanda. Verður því að leggja til grundvallar að vínandinn í blóði hans hafi átt rætur að rekja til áfengis, sem hann neytti fyrir slysið.

Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi leitaði stefndi eftir því að dómkvaddur yrði sérfróður lyflæknir eða eiturefnafræðingur til að láta uppi rökstutt álit um hvert gæti hafa verið vínandamagn í blóði áfrýjanda kl. 7 að morgni 7. ágúst 1996 að því gefnu að hann hefði ekki neytt áfengis eftir þann tíma og vínandi í blóði reynst vera 1,03‰ fimm klukkustundum síðar. Í matsgerð dr. Þ-kk-ef J-kk-ef frá 10. mars 2000 var að gefnum þessum forsendum talið að ætla mætti að „þéttni etanóls í blóðinu hefði verið ca. 1.60‰ kl. 7:00“. Tekið var fram í matsgerðinni að leggja yrði áherslu á að „slíkir afturreikningar hljóta að geta verið með umtalsverðum frávikum.“ Í skýrslu, sem matsmaðurinn gaf fyrir héraðsdómi, var meðal annars skýrt nánar á hvaða grunni svonefndur afturreikningur væri reistur og hvaða þættir gætu haft áhrif á áreiðanleika hans. Sagði matsmaðurinn aðspurður að frávik frá því, sem almennt mætti ætla að eyddist af vínanda í blóði á hverri klukkustund og miðað hafi verið við í matsgerðinni, gætu „sem hægast verið 40% ... í báðar áttir“. Af þessu er ekki óvarlegt að ætla að þegar akstri áfrýjanda lauk að morgni 7. ágúst 1996 hafi vínandi í blóði hans að minnsta kosti numið þeim 1,20‰, sem um ræðir í 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga, og hann þannig verið óhæfur til að stjórna ökutæki.

Áfrýjandi hefur sem fyrr segir borið því við í málinu að eitthvað hafi rekist í framrúðu bifreiðarinnar rétt fyrir slysið, hugsanlega fugl. Þetta hafi valdið því að hann missti stjórn á henni. Af rannsókn lögreglunnar á vettvangi verður ekkert ráðið, sem styrkt getur staðhæfingu áfrýjanda um þetta efni. Samkvæmt því hefur ekkert komið fram um að annað geti hafa valdið slysinu en ölvun hans.

Vegna þeirra atvika, sem að framan greinir, og með vísan til dóms Hæstaréttar í dómasafni 1995 bls. 2249 verður að telja áfrýjanda hafa sökum ölvunar verið svo á sig kominn við akstur í umrætt sinn að fyrirmæli 20. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga eigi við um hann. Samkvæmt framangreindu verður að líta svo á að stefndi hafi með vátryggingarskilmálum undanskilið sig ábyrgð þegar þannig stendur á fyrir ökumanni. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda skulu vera óröskuð. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, H-kk-ef G. G-kk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 250.000 krónur.