495/2012

E ehf. hlaut fyrstu verðlaun í hönnunarsamkeppni um nýbyggingu hjúkrunarheimilis. Kærunefnd útboðsmála komst að þeirri niðurstöðu að E ehf. hefði ekki átt rétt til þátttöku í samkeppninni vegna viðskiptatengsla fyrirtækis eins dómnefndarmanns við E ehf. sem talið var valda vanhæfi hans. Var E ehf. svipt verðlaununum í kjölfar niðurstöðu kærunefndarinnar. Í málinu krafðist E ehf. þess að ákvörðunin yrði felld úr gildi, meðal annars vegna þess að F hafi skort vald til að svipta sig verðlaunasæti. Slík ákvörðun yrði aðeins tekin af dómnefnd þeirri er um tillögurnar hafði fjallað. Héraðsdómur felldi ákvörðun F úr gildi með vísan til þess að hún hafi ekki verið bær til svipta E ehf. verðlaunasæti. Þá taldi héraðsdómur dómnefndarmanninn ekki hafa verið vanhæfan til starfans og E ehf. hafi því átt þátttökurétt í samkeppninni. Var fallist á skaðabótaskyldu Í gagnvart E ehf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki yrði talið að F hafi farið út fyrir valdsvið sitt þegar hún ákvað fyrir hönd verkkaupa og í krafti stöðu sinnar samkvæmt lögum nr. 84/2001 um skipan opinberra framkvæmda að svipta E ehf. verðlaununum. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hans.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 16. og 17. júlí 2012. Áfrýjandinn Framkvæmdasýsla ríkisins krefst þess að stefndi greiði sér 4.392.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 3. mgr. 5. gr. og 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. janúar 2011 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandinn sýknu af kröfum stefnda auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Áfrýjandinn íslenska ríkið krefst aðallega sýknu auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að skaðabótaskylda hans verði einungis viðurkennd sem nemur 85% af fjárhagslegu tjóni stefnda auk þess sem málskostnaður verði felldur niður.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Atvikum málsins er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaði dómi. Eins og þar greinir bauð áfrýjandinn Framkvæmdasýsla ríkisins í mars 2010, fyrir hönd félags- og tryggingarmálaráðuneytisins og Fjarðabyggðar sem verkkaupa, til hönnunarsamkeppni um nýbyggingu hjúkrunarheimilis í sveitarfélaginu. Í samkeppnislýsingu kom meðal annars fram að veitt yrðu peningaverðlaun fyrir fyrsta til þriðja sæti og stefnt væri að því að ganga til samninga við höfunda þeirrar tillögu sem dómnefnd mælti með. Þá átti að ríkja nafnleynd um þátttakendur uns úrslit lægju fyrir. Samkvæmt samkeppnislýsingu var samkeppnin byggð á leiðbeiningum fjármálaráðuneytisins 27. nóvember 2007 um hönnunarsamkeppni. Í grein 3.2.4 í þeim leiðbeiningum sagði meðal annars að kæmi í ljós eftir að nafnleynd hefði verið aflétt að keppandi hefði ekki vakið athygli trúnaðar- og umsjónarmanns á hugsanlegu vanhæfi einstakra dómnefndarfulltrúa gæti dómnefnd í samráði við verkkaupa ákveðið að hann missti verðlaunasæti. Í grein 3.2.5 var að finna svofellt ákvæði: „Dómnefnd er óheimilt að endurskoða niðurstöðu sína eða röðun í sæti eftir að nafnleynd hefur verið rofin en komi í ljós að tillöguhöfundur hafi ekki rétt til þátttöku í samkeppni skal hann sviptur verðlaunum og verðlaunasæti færð upp.“ Samkvæmt grein 2.1 í samkeppnislýsingu var kveðið á um þátttökurétt og var þar tekið fram að þátttaka væri óheimil þeim sem ræki teiknistofu með dómnefndarmönnum, starfsmönnum nefndarinnar, ritara, trúnaðarmanni eða ráðgjafa, væri þeim nátengdur eða ynni „að verkefnum með þeim sem talist gætu hafa áhrif á árangur viðkomandi í samkeppninni.“

Frestur til að skila tillögum í samkeppninni rann út 7. júní 2010 og gekk dómnefnd frá áliti sínu á fundi 30. þess mánaðar þar sem nafnleynd þátttakenda var jafnframt rofin. Dómnefndarálitið mun hafa verið kynnt og verðlaun afhent 9. júlí sama ár. Í samkeppnislýsingu var gert ráð fyrir að rýnifundur með þátttakendum yrði haldinn innan mánaðar frá verðlaunaafhendingu, en ekki liggur fyrir í gögnum málsins hvort og þá hvenær slíkur fundur hafi verið haldinn. Niðurstaða dómnefndar varð sú að stefndi skyldi hljóta fyrstu verðlaun, en Studio Strik ehf. önnur verðlaun. Fékk stefndi verðlaunaféð greitt 27. júlí 2010. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi kærði Studio Strik ehf. til kærunefndar útboðsmála 6. ágúst sama ár þá ákvörðun að veita stefnda fyrstu verðlaun í samkeppninni og í kjölfarið að ganga til samningaviðræðna við hann. Með úrskurði kærunefndarinnar 14. október 2010 var felld úr gildi sú ákvörðun áfrýjandans Framkvæmdasýslu ríkisins að semja við stefnda á grundvelli áðurnefndrar samkeppni. Í kjölfarið tilkynnti áfrýjandinn stefnda með bréfi 14. desember 2010 að hann hafi, með vísan til niðurstöðu kærunefndarinnar, verið sviptur fyrstu verðlaunum í samkeppninni og var þess einnig krafist að hann endurgreiddi verðlaunaféð er honum hafði áður verið greitt.

II

Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 84/2001 um skipan opinberra framkvæmda fer um útboð þeirra eftir lögum nr. 84/2007 um opinber innkaup. Í 1. mgr. 19. gr. fyrrgreindu laganna segir að á vegum ríkisins skuli rekin stofnun, Framkvæmdasýsla ríkisins, sem fari með stjórn verklegra framkvæmda af hálfu ríkisins. Stofnunin heyri undir ráðuneyti, nú fjármála- og efnahagsráðuneyti, sem fer með mál er varða opinberar framkvæmdir, sbr. 4. tölulið B. liðar 3. gr. forsetaúrskurðar nr. 100/2012 um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Í 1. mgr. 20. gr. sömu laga er kveðið á um að Framkvæmdasýslan skuli beita sér fyrir að hagkvæmni sé gætt í skipan opinberra framkvæmda og til að sinna því hlutverki skuli hún meðal annars „undirbúa og annast framkvæmd útboða og samninga við verktaka“ og „sjá um reikningshald og greiðslur vegna verka nema öðruvísi um semjist eða ráðherra ákveði annað“, sbr. b. og c. liði málsgreinarinnar.

Krafa stefnda um að ákvörðun áfrýjandans Framkvæmdasýslu ríkisins verði felld úr gildi er öðrum þræði reist á að áfrýjandann hafi skort vald til að svipta sig sem verðlaunahafa í hönnunarsamkeppninni verðlaunasæti. Slík ákvörðun verði aðeins tekin af dómnefnd, sbr. áður tilvitnað ákvæði í grein 3.2.4 í leiðbeiningunum 27. nóvember 2007.

Eins og fram kemur í forsendum hins áfrýjaða dóms leikur enginn vafi á því að dómnefnd ein hefur heimild til að svipta keppanda verðlaunasæti í því tilviki sem um ræðir í grein 3.2.4, enda er þar berum orðum tekið fram að nefndin geti gert það í samráði við verkkaupa. Ákvæðið í grein 3.2.5, sem tekið er orðrétt upp hér að framan, tekur hins vegar ekki af skarið um hver hafi vald til að svipta tillöguhöfund verðlaunum komi í ljós eftir að nafnleynd hefur verið rofin að hann hafi ekki haft rétt til þátttöku í samkeppni. Í fyrri hluta ákvæðisins segir að vísu að dómnefnd sé óheimilt að endurskoða niðurstöðu sína eða röðun í sæti eftir að nafnleynd hefur verið rofin, en í síðari hlutanum kemur sem fyrr segir ekki fram hver hafi vald til að svipta höfund verðlaunum ef í ljós kemur að hann hafi ekki átt þátttökurétt. Þó er mælt svo fyrir í niðurlagi ákvæðisins að við það að höfundur er sviptur verðlaunum skuli verðlaunasæti færð upp.

Svo sem áður greinir var stefndi sviptur fyrstu verðlaunum í hönnunarsamkeppninni vegna þess að talið var að hann hefði ekki haft rétt til þátttöku í henni. Af þeim sökum ber að leggja ákvæðið í grein 3.2.5 til grundvallar þegar leyst er úr því álitaefni hvort áfrýjandinn Framkvæmdasýsla ríkisins hafi verið bær til að svipta stefnda verðlaununum. Úr því að orðalag ákvæðisins sker ekki úr ræðst niðurstaðan af eðlisrökum. Í því sambandi verður að líta til þess að aðstaðan kann oft að vera sú, eins og í því máli sem hér um ræðir, að ekki eru skilyrði til að svipta höfund samkeppnistillögu verðlaunum fyrr en eftir að dómnefnd hefur lokið störfum sem samkvæmt samkeppnisgögnum átti í síðasta lagi að gerast að afstöðnum rýnifundi. Ekki verður heldur séð að dómnefnd sé betur í stakk búin en verkkaupi til að skera endanlega úr um hvort lög og reglur standi til að taka svo íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun, ekki síst þegar litið er til þess að við þessar aðstæður er nefndinni óheimilt að endurskoða niðurstöðu sína eða röðun í sæti og í samræmi við það skulu verðlaunasæti færð sjálfkrafa upp án nokkurs atbeina hennar. Að öllu þessu virtu verður ekki fallist á að áfrýjandinn hafi farið út fyrir valdsvið sitt þegar hann ákvað, fyrir hönd verkkaupa og í krafti stöðu sinnar samkvæmt lögum nr. 84/2001, að svipta stefnda verðlaununum í kjölfar úrskurðar kærunefndar útboðsmála.

Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

Áfrýjendur skulu greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir.

Það athugist að engin efni voru fyrir stefnda til að beina kröfum sínum að áfrýjandanum Framkvæmdasýslu ríkisins samhliða íslenska ríkinu. Þá stóðu engin rök til þess að áfrýjandinn krefði stefnda um endurgreiðslu fjár sem greitt hafði verið úr ríkissjóði. Aðild hans að þessu máli var því óþörf.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, Framkvæmdasýsla ríkisins og íslenska ríkið, greiði sameiginlega stefnda, Einrúmi ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.