547/2006

Við skipti á dánarbúum A og B greindi erfingja á um hvort fasteignin X, sem A og B byggðu á árunum 1973 til 1977, hafi átt að teljast séreign B á grundvelli kaupmála frá 1967, þar sem húseignin Y var gerð að séreign hennar. Ennfremur var deilt um hvort lögmæltur erfðaréttur A eftir B hefði fallið niður samkvæmt 1. málsl. 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Talið var að arður af húseigninni Y og andvirði af sölu á þeirri eign hefði verið notað til að byggja X. Var áætlað að sá hluti ásamt eigin vinnu við húseignina X hefði svarað til 60% af verðmæti hennar. Séreignarfé B og annað framlag, sem jók séreign hennar, var því talið hafa staðið undir meirihluta kostnaðar við hina nýju fasteign. Í samræmi við það og vilja hjónanna taldist hún hafa verið séreign hennar í heild sinni þar sem hún kom í stað eldri séreignar. Ekki var gerð endurgjaldskrafa samkvæmt 107. gr. hjúskaparlaga vegna þess hluta andvirðis eignarinnar, sem taldist hafa verið greiddur af hjúskapareign, og varð því ekki skorið úr um það atriði í málinu. Þar sem A hafði ekki aflað leyfis til setu í óskiptu búi auk þess sem hann lést skömmu eftir andlát B var ekki fallist á að 1. málsl. 2. mgr. 19. gr. erfðalaga ætti við um skiptin.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar og 7. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. september 2006, þar sem fallist var á að fasteignin X, Reykjavík, yrði talin séreign B, móður varnaraðila, í samræmi við kaupmála, sem hún og A, faðir sóknaraðila, gerðu 27. maí 1967, og að 1. málsliður 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962 ætti ekki að gilda um skipti á dánarbúum þeirra. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt á þá leið að viðurkennt verði að fasteignin X í Reykjavík teljist hafa verið hjúskapareign B og A við andlát þeirra. Þá krefjast þau staðfestingar úrskurðar héraðsdóms um að 1. málsliður 2. mgr. 19. gr. erfðalaga gildi ekki við skipti á dánarbúum B og A. Sóknaraðilar krefjast málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar kærðu úrskurðinn fyrir sitt leyti 6. október 2006. Þau krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt á þá lund að viðurkennt verði að við skipti á dánarbúi B og A gildi 1. málsliður 2. mgr. 19. gr. erfðalaga og að staðfest verði niðurstaða hans um að fasteignin X í Reykjavík verði talin hafa verið séreign B í samræmi við áðurnefndan kaupmála. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilar hafa lagt fyrir Hæstarétt bréf Ö-kvk-ef S-kvk-ef J-kvk-ef, löggilts endurskoðanda, 10. október 2006, sem er svar við erindi lögmanns þeirra í málinu. Þá hafa varnaraðilar lagt fyrir réttinn bréf S-kk-ef H-kk-ef, löggilts endurskoðanda, 31. október 2006, sem er svar við erindi lögmanns þeirra í málinu.

Ágreiningur aðila lýtur annars vegar að því hvort fasteignin X eigi við skipti á dánarbúum B og A að teljast hafa verið séreign B á grundvelli kaupmála, sem þau gerðu 27. maí 1967. Hins vegar greinir aðila á um hvort lögmæltur erfðaréttur A, sem lést 29. desember 2004, eftir B, en hún lést 12. nóvember sama ár, hafi fallið niður, sbr. 1. málslið 2. mgr. 19. gr. erfðalaga, þar sem skipti á dánarbúi hins skammlífara fari fyrst fram eftir lát þess sem lifði lengur.

I.

Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði er þess getið í áðurnefndum kaupmála að húseign B að Y í Ytri-Njarðvík eigi að vera séreign hennar ásamt öllu því sem eigninni fylgir og leigutekjum af henni. Sama eigi við um andvirði eignarinnar ef hún yrði seld svo og aðra húseign sem yrði keypt ef téð eign yrði seld. B og A hófu byggingu húseignarinnar að X árið 1973. B seldi fasteignina að Y hinn 15. maí 1974 og var söluverð hennar 4.700.000 krónur. Kaupandi yfirtók áhvílandi lán samtals að fjárhæð 573.943 krónur og greiddi kaupverðið að öðru leyti með 1.200.000 krónum í peningum og víxli að upphæð 600.000 krónur ásamt skuldabréfi, sem gefið var út fyrir eftirstöðvunum að fjárhæð 2.328.056 krónur.

Þegar þessi viðskipti fóru fram stóð bygging húseignarinnar að X yfir. Verður að leggja til grundvallar að það fjármagn, sem fékkst fyrir fasteignina að Y, hafi verið notað til að greiða byggingarkostnað húseignarinnar að X. Samkvæmt skattframtali A og B árið 1975 fyrir skattárið 1974 voru greiðslur, sem féllu til á því ári vegna sölu fasteignarinnar, samtals 2.124.460 krónur. Fram til ársloka 1977, en á því ári virðist byggingu hússins við X hafa lokið, námu afborganir og vextir af áðurnefndu skuldabréfi samtals 1.421.550 krónum. Skuldabréfið var síðan greitt upp á næstu fjórum árum og námu þá afborganir og vextir af því samtals 1.686.522 krónum.

Gögn málsins gefa enn fremur til kynna að árið 1973 hafi fasteignin að Y verið veðsett fyrir 300.000 króna láni frá Sparisjóði Keflavíkur. Í ljósi þess að þá voru framkvæmdir að hefjast við X verður að líta svo á að þetta lán hafi verið tekið í tengslum við þær enda verður ekki ráðið af fyrirliggjandi gögnum að þeir fjármunir kunni að hafa verið notaðir í annað. Við sölu fasteignarinnar 1974 yfirtók kaupandi þetta lán og nokkur eldri lán, þar á meðal annað lán frá Sparisjóði Keflavíkur. Ekki liggur fyrir hverjar eftirstöðvar fyrstgreinda lánsins hafi þá verið, en fram kemur í skattframtali A og B að kaupandi Y hafi meðal annars yfirtekið 321.000 króna lán frá Sparisjóði Keflavíkur. Má ætla að meginhluti þessarar skuldar, sem kaupandi fasteignarinnar yfirtók, verði samkvæmt framansögðu rakin til framkvæmdanna við X. Ber því að líta svo á að B hafi lagt þennan hlut af söluverði séreignar sinnar að Y til byggingar húseignarinnar að X. Bætist þetta við aðrar greiðslur, sem hún fékk á byggingartímanum vegna sölu fasteignarinnar. Nemur framlagið því í heild nálægt 3.800.000 krónum.

Varnaraðilar hafa enn fremur vísað til þess að B hafi frá 1968 til 1973 haft miklar leigutekjur af séreign sinni við Y. Hafi húseignin á þessum tíma verið leigð út til hermanna á Keflavíkurflugvelli og fjölskyldna þeirra og fyrir það hafi verið greitt í bandaríkjadölum. Þessar tekjur hafi í heild numið að minnsta kosti 1.660.000 krónum og hafi þeim fjármunum verið varið til byggingar á húseigninni að X. Samkvæmt skattframtölum A og B fyrir þessi ár töldu þau fram tekjur vegna útleigu húsnæðis að fjárhæð samtals 220.000 krónur. Gegn mótmælum sóknaraðila verður að telja ósannað að B hafi haft meiri leigutekjur af séreign sinni en sem þessu nemur.

Samkvæmt því sem að framan greinir virðist B að hafa lagt til um 4.020.000 krónur af leigutekjum og þeim fjármunum, sem komu til vegna sölu áðurnefndrar séreignar hennar, til byggingar X. Af skattframtölum fyrir árin 1973 til 1977 verður ráðið að byggingarkostnaður X hafi numið rúmlega helmingi hærri fjárhæð eða 8.767.830 krónum ef ekki er tekið tillit til eigin vinnu við bygginguna. Þennan mismun hefur þurft að brúa með lántöku eða með því að greiða af hjúskapareignum B og A. Af framlögðum skattframtölum verður ráðið að skuldir þeirra hafi aukist umtalsvert á byggingartímanum. Í árslok 1977 voru þær 4.247.900 krónur en höfðu verið 415.747 krónur árið 1972. Þá liggur fyrir að A tók umrædd lán, sem voru tryggð með veði í X. Við athugun skattframtala frá þessum tíma verður ekki annað ráðið en að þessar lántökur megi rekja til byggingar húseignarinnar við X. Má ljóst vera að framangreindar afborganir og vaxtagreiðslur af fyrrgreindu skuldabréfi, sem Bhafði fengið við sölu Y, og til féllu eftir árslok 1977, hafi að hluta náð að standa undir afborgunum og greiðslu vaxta af ofangreindum lánum. Þegar á framangreint er litið má áætla að ríflega helmingur byggingarkostnaðar húseignarinnar að X hafi verið greiddur með fjármunum, sem fengust sem arður af B og við sölu á þeirri eign.

II.

Varnaraðilar reisa kröfu sína um að X eigi að teljast hafa verið séreign B á framangreindum kaupmála 27. maí 1967. Telja þau að orðalag kaupmálans um að húseign, sem yrði keypt ef húseignin að Y yrði seld, ætti að teljast séreign hennar, sé í samræmi við ígildisreglu 75. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 og 3. tölulið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 20/1923 um réttindi og skyldur hjóna, en síðargreinda ákvæðið var í gildi þegar kaupmálinn var gerður. Í því ákvæði sagði að það sem komi í stað séreignar samkvæmt 1. og 2. tölulið málsgreinarinnar teljist vera séreign nema öðru vísi sé ákveðið svo gilt sé. Ljóst er að B var einni úthlutað lóð við X árið 1973 auk þess sem hún var ein þinglýstur eigandi fasteignarinnar. Í framlögðum skattframtölum þeirra hjóna frá þessum árum til og með 2004 er þess ávallt getið að umrædd fasteign væri séreign B. Með hliðsjón af þessu og öðrum gögnum málsins verður að teljast upplýst að þau hafi bæði litið svo á að téð fasteign hefði komið í stað séreignar B að Y og teldist því séreign hennar á grundvelli kaupmálans 27. maí 1967. Af þessum sökum og með vísan til framburðar vitna í málinu verður ennfremur að líta svo á að í flestum tilvikum hafi þeir, sem lögðu eigin vinnu af mörkum við byggingu fasteignarinnar, ætlast til að fasteignin yrði séreign B. Samkvæmt skattframtölum nam þessi hluti af framkvæmdunum í heild 1.381.000 krónum.

Eins og að framan greinir náðu þeir fjármunir, sem fengust við sölu séreignar B við Y, ekki að fullu að standa undir kostnaði við byggingu húseignarinnar við X. Að viðbættum leigutekjum af séreigninni og eigin vinnu við X telst séreign B svara til samtals 60% af verðmæti síðarnefndu fasteignarinnar. Séreignarfé og annað framlag, sem jók séreign hennar hefur þannig staðið undir meirihluta kostnaðar við hina nýju fasteign. Telst hún í samræmi við það og vilja hjónanna hafa verið séreign B í heild sinni, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í málinu nr. 377/1991, blaðsíðu 526 í dómasafni réttarins 1994. Sóknaraðilar hafa ekki gert endurgjaldskröfu samkvæmt 107. gr. hjúskaparlaga vegna þess hluta andvirðis eignarinnar, sem telst hafa verið greiddur af hjúskapareign. Eins og málið er lagt fyrir verður því ekki skorið úr um það atriði. Með hliðsjón af því sem að framan greinir verður þessi hluti af hinum kærða úrskurði staðfestur.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða hans að 1. málsliður 2. mgr. 19. gr. erfðalaga eigi ekki við um skipti á dánarbúi B og A. Þá er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að hver aðila eigi að bera sinn kostnað af málinu í héraði.

Rétt er að aðilar beri hver sinn kostnað af kærumáli þessu.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.