585/2012

Með samningi 10. maí 2011 seldi V hf. eigin hluti, sem jafngiltu 2,5% af heildarhlutafé í félaginu, til U ehf., EG og EJ gegn afhendingu hlutafjár í U ehf., sem jafngilti 28,88% af heildarhlutafé þess félags. Í kaupsamningnum var meðal annars tiltekið að forsendur viðskiptanna væru þær að V hf. og U ehf. yrðu sameinuð eins fljótt og auðið væri og eigi síðar en 31. desember 2011. Þá var í kaupsamningnum mælt fyrir um að gengi sameiningin ekki eftir hefðu samningsaðilar rétt til að lýsa því yfir að samningurinn væri niður fallinn. Tillaga um að samþykkja fyrirliggjandi kaupsamning var samþykkt á hluthafafundi V hf. 20. maí 2011 og hin seldu hlutabréf í V hf. voru afhent 14. júní sama ár. Á hluthafafundi V hf. 21. september 2011 voru samþykktar tillögur um samruna félagsins og U ehf. og hækkun hlutafjár í V hf. í tengslum við samrunann, þar sem fallið var frá forgangsrétti hluthafa í V hf. til áskriftar að nýju hlutafé. Einungis S ehf., K ehf. og G greiddu atkvæði gegn tillögunum og atkvæði, sem fylgdu eigin hlutum V hf. sem seldir voru með kaupsamningnum 10. maí 2011, réðu úrslitum um hvort tilskilinn meirihluti væri fyrir tillögunum. S ehf., K ehf. og G höfðuðu mál á hendur V hf. og kröfðust ógildingar á ákvörðunum hluthafafundarins um fyrrgreindar tillögur, einkum með vísan til ætlaðs annmarka á atkvæðagreiðslu fundarins. Báru aðilarnir því við að greidd hefðu verið atkvæði í skjóli hlutafjárins sem selt var 10. maí 2011 í andstöðu við 3. mgr. 82. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Reglu þess ákvæðis, um að atkvæðisréttur fylgi ekki eigin hlutum félags, væri ætlað að tryggja minnihlutavernd hluthafa. Hæstiréttur taldi að líta yrði svo á að samningur V hf. við U ehf. 10. maí 2011 hefði engan annan tilgang haft en þann að virkja atkvæðisrétt eigin hluta í V hf. og sniðganga þannig það jafnræði og um leið atkvæðavægi sem 3. mgr. 82. gr. laga nr. 2/1995 væri ætlað að tryggja hluthöfum. Því hafi á hluthafafundi V hf. 21. september 2011 borið að líta á þá hluti, sem kaupsamningurinn tók til, sem eigin hluti V hf., sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 22. febrúar 2005 í máli nr. 48/2005, sem birtur var í dómasafni réttarins árið 2005 á bls. 730. Þar sem atkvæði hefðu verið greidd í skjóli þessara hluta um fyrrgreindar ákvarðanir, yrði fallist á með S ehf., K ehf. og G að þær hefðu verið teknar með ólögmætum hætti og sættu því ógildingu samkvæmt 4. mgr. 96. gr. laga nr. 2/1995.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 5. september 2012. Þeir krefjast ógildingar á ákvörðun hluthafafundar í stefnda 21. september 2011 um að samþykkja svohljóðandi tillögur: „Hluthafafundurinn samþykki samruna Ufsabergs-útgerðar ehf. við Vinnslustöðina hf. Greiðsla skal innt af hendi með afhendingu eigin bréfa Vinnslustöðvarinnar, sem eru í dag að nafnverði EUR 237.611 og afhendingu á ný útgefnu hlutafé, sbr. 5. lið dagskrár að nafnverði EUR 299.057“ og „Hluthafafundurinn samþykkir að hækka hlutafé félagsins um EUR 299.057 vegna samruna Ufsabergs-útgerðar ehf. og Vinnslustöðvarinnar hf. Forgangsréttur hluthafa til áskriftar gildir ekki um hið nýja hlutafé. Stjórn félagsins skal nýta hlutaféð sem greiðslu í tengslum við samruna Ufsabergs-útgerðar ehf. og Vinnslustöðvarinnar. Heildarhlutafé Vinnslustöðvarinnar hf. eftir hlutafjáraukninguna nemur EUR 17.459.145“. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Ufsaberg-útgerð ehf., E-kk-nf G-kk-nf og E-kvk-nf J-kvk-nf sem kaupendur og stefndi sem seljandi gerðu kaupsamning 10. maí 2011. Hið selda var eigið hlutafé stefnda að nafnvirði 429.002 evrur, sem jafngilti 2,5% af heildarhlutafé í félaginu. Kaupverðið skyldi greitt með afhendingu hlutafjár í Ufsabergi-útgerð ehf. að nafnverði 15.800.000 krónur, sem var 28,88% af heildarhlutafé félagsins. Samningurinn var gerður með fyrirvara um samþykki hluthafafundur í stefnda, en afhending hins selda og greiðsla kaupverðs skyldi ekki fara fram fyrr en fyrir lægi að Samkeppniseftirlitið teldi kaupin ekki tilkynningarskyld og gerði ekki athugasemdir við viðskiptin. Þegar þetta hvort tveggja lægi fyrir skyldi greiða kaupverðið með afhendingu á uppfærðri hluthafaskrá í Ufsabergi-útgerð ehf. og afhenda hin keyptu hlutabréf í stefnda inn á svonefnda VS-reikninga kaupendanna þriggja. Í samningnum var kveðið á um að öll réttindi sem fylgdu seldu hlutafé skyldu flytjast til kaupenda við afhendingu hlutanna, svo sem réttur til arðs og forgangsréttur að nýju hlutafé, og hið sama skyldi gilda varðandi það hlutafé í Ufsabergi-útgerð ehf. sem afhent væri sem greiðsla kaupverðs. Í kaupsamningnum var sérstakur kafli um forsendur kaupanna. Sagði þar í grein 3.1. að það væru forsendur kaupenda fyrir gerð samningsins að stefndi og Ufsaberg-útgerð ehf. yrðu sameinuð eins fljótt og auðið væri og eigi síðar en 31. desember 2011. Skyldi í tillögu til sameiningar miða við sama skiptihlutfall og lagt væri til grundvallar í kaupsamningnum þannig að kaupendur myndu fá til viðbótar hlutafé í stefnda, sem næmi 3,074% heildarhlutafjár í félaginu eftir samrunann. Var tekið fram að samkvæmt því myndu „kaupendur fá hlutafé í VSV að nafnverði 965.670 eða sem nemur 5,53% af heildarhlutafé VSV eftir samruna.“ Þá var í grein 3.2. kveðið á um að gengi sameiningin ekki eftir í samræmi við grein 3.1. hefðu báðir aðilar rétt til að lýsa því yfir að kaupsamningurinn væri niður fallinn. Í því fælist að hvor aðili gæti skilað hlutafénu sem hann hefði fengið sem gagngjald og væri þá gagnaðilinn skuldbundinn til að skila því hlutfé sem hann hefði fengið á grundvelli samningsins. Niðurstaðan yrði sú sama og samningurinn hefði aldrei verið gerður og gæti hvorugur aðilinn öðlast bótakröfu á hendur hinum. Tengd þessum ákvæðum var grein 2.4. í samningnum, þar sem kveðið var á um að greiðsla arðs af hlutafé í stefnda sem félli í skaut kaupenda skyldi geymd hjá honum þar til sameining félaganna væri um garð gengin, en renna til stefnda ef kaupin gengju til baka.

Eftir gerð kaupsamningsins ritaði stefndi bréf 13. maí 2011 til Samkeppniseftirlitsins og leitaði eftir afstöðu stofnunarinnar til þess hvort fyrirhugaður samruni væri tilkynningarskyldur. Í bréfinu var tekið fram að „samruna þennan verður að framkvæma fyrir 31. desember nk., ellegar munu viðskipti aðila ganga tilbaka.“ Samkeppniseftirlitið svaraði bréfinu 31. maí 2011 og upplýsti að það teldi ekki ástæðu til að aðhafast vegna samrunans. Hlutahafafundur var haldinn í stefnda 20. maí 2011, þar sem borin var upp tillaga um að samþykkja framagreindan kaupsamning. Á fundinum var mætt fyrir rúm 98,49% virkra atkvæða í félaginu og tillagan samþykkt með tæpum 66,2% greiddra atkvæða en tæp 33,8% voru á móti. Í samræmi við ákvæði kaupsamningsins var kaupverðið greitt 31. maí 2011 með afhendingu uppfærðar hluthafaskrár í Ufsabergi-útgerð ehf. og hin seldu hlutabréf afhent 14. júní sama ár með framsali þeirra inn á rafræna VS-reikninga kaupendanna. Kaupendurnir mættu á aðalfund stefnda 30. júní 2011 og hluthafafund 22. ágúst sama ár og virðast hafa nýtt atkvæðisrétt vegna hinna keyptu hluta án athugasemda. Á aðalfundinum var meðal annars samþykkt með rúmlega 2/3 hlutum atkvæða að stjórn stefnda nýtti eigin hluti í félaginu sem gagngjald fyrir hlutabréf í Ufsabergi-Útgerð ehf. „í tengslum við mögulega sameiningu félaganna“, svo sem komist var að orði í fundargerð.

Gögn varðandi samruna félaganna voru lögð fyrir stjórnarfund stefnda 29. júní 2011. Á fundinn mætti Þ-kk-nf G-kk-nf endurskoðandi stefnda og fór yfir gögnin. Samrunaáætlun var samþykkt á fundinum með atkvæðum þriggja stjórnarmanna gegn atkvæðum tveggja. Á hluthafafundi í stefnda 21. september 2011 voru teknar fyrir áðurgreindar tillögur um samruna félaganna og hækkun hlutafjár í stefnda í tengslum við samrunann, en þar var sem fyrr segir gerð tillaga um að fallið yrði frá forgangsrétti hluthafa í stefnda til áskriftar á nýju hlutafé. Fundarboð til þessa fundar er ekki meðal gagna málsins en áfrýjendur halda því fram að í því hafi hvorki verið að finna umfjöllun um ástæðu þess að vikið væri frá áskriftarrétti hluthafa á nýju hlutafé né rökstuðning fyrir tillögu um áskriftargengi svo sem boðið væri í 3. mgr. 33. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Þessum fullyrðingum um efni fundarboðsins hefur ekki sérstaklega verið andmælt af stefnda. Á hluthafafundinum létu áfrýjendur bóka athugasemdir við töku ákvarðana um samrunann og samrunagögn sem fyrir fundinum lágu. Í bókuninni var því meðal annars mótmælt að atkvæðisréttur á fundinum fylgdi þeim hlutum í stefnda sem seldir hefðu verið með kaupsamningnum 10. maí 2011, því haldið fram að áfrýjendur ættu forkaupsrétt að nýjum hlutum og að efnislegir annmarkar væru á samrunaskjölum. Þeir annmarkar fælust í því að ekki kæmi fram frá hvaða tíma réttur til arðs fylgdi hlutabréfum í stefnda sem væru gagngjald við samrunann, fyrir fundinum lægi sameiginleg skýrsla stjórna félaganna um samrunann og sameiginleg samrunaskýrsla matsmanns fyrir þau bæði, en hvort tveggja væri andstætt ákvæðum laga nr. 2/1995 auk þess sem ekki væri í síðastnefndu skýrslunni að finna yfirlýsingu matsmanns um hvort endurgjald fyrir hlutina í yfirtekna félaginu væri sanngjarnt. Á fundinum fór Þ-kk-nf G-kk-nf yfir þau samrunagögn er fyrir lágu, en hann var matsmaður vegna samrunans og hafði undirritað sameiginlega skýrslu vegna beggja félaganna um samrunaáætlunina. Í fundargerð hluthafafundarins er svofelld bókun um afstöðu hans til samrunagagnanna: „Að mati endurskoðenda var eðlilega staðið að samruna félaganna og hann rýri ekki möguleika lánardrottna á innheimtu krafna sinna.“ Við svo búið voru tillögur um samrunann og hækkun hlutafjár í stefnda bornar upp, að virðist í einu lagi, og samþykktar með 67,58% greiddra atkvæða eða sem svaraði 67,37% allra virkra atkvæða að teknu tilliti til eigin hluta stefnda, en á móti voru 32,42% greiddra atkvæða eða 32,32% virkra atkvæða. Krafa áfrýjenda í máli þessu beinist að því að fá þessar ákvarðanir ógiltar, en þær eru orðrétt teknar upp í kröfugerð þeirra hér að framan. Af gögnum málsins verður ráðið að áfrýjendur einir hafi greitt atkvæði gegn tillögunum, svo og að atkvæði er fylgdu þeim eigin hlutum í stefnda, sem seldir voru með kaupsamningnum 10. maí 2011, hafi ráðið úrslitum um hvort tveir þriðju hlutar atkvæða væru fyrir tillögunum, en mætt var af hálfu kaupendanna á hluthafafundinum.

II

Áfrýjendur reisa kröfu sína einkum á því að sá annmarki hafi verið á atkvæðagreiðslu um tillögur um samruna og hlutfjáraukningu á hluthafafundinum í stefnda 21. september 2011 að greidd hafi verið atkvæði í skjóli þess hlutafjár sem kaupsamningurinn 10. maí 2011 hafi fjallað um, en það hafi ekki verið heimilt. Líta verði svo á að hlutirnir hafi þá enn verið í eigu stefnda og þeim hafi því ekki fylgt atkvæðisréttur samkvæmt 3. mgr. 82. gr. laga nr. 2/1995, en reglunni um að atkvæðisréttur fylgi ekki eigin hlutum félags sé ætlað að tryggja minnihlutavernd hluthafa.

Samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins skyldu öll réttindi sem fylgdu hinu selda hlutafé flytjast til kaupenda við afhendingu hlutanna. Þegar fullnægt var skilyrðum samningsins, er lutu að afstöðu Samkeppniseftirlitsins og samþykki hluthafafundar í stefnda, fór afhending hlutanna í stefnda fram í samræmi við ákvæði samningsins með rafrænni skráningu þeirra á VS-reikninga á nöfnum kaupenda. Verður því hvorki fallist á með áfrýjendum að kaupsamningurinn hafi verið bundinn frestskilyrði né að hann hafi verið gerður til málamynda í þeim skilningi að honum hafi ekki verið ætlað að hafa þau réttaráhrif sem þar var kveðið á um. Í samningnum var á hinn bóginn ákvæði um að aðilar að honum hefðu hver fyrir sitt leyti rétt til að lýsa því yfir að hann væri fallinn niður ef ekki yrði af fyrirhuguðum samruna félaganna. Þannig var búið um hnútana að yrði þessi heimild nýtt féllu öll réttaráhrif samningsins niður og staðan yrði eins og hann hefði aldrei verið gerður. Að auki tryggði stefndi það að áfallinn arður af hlutunum yrði ekki greiddur kaupendunum með því að kveðið var svo á að þessi arður yrði geymdur hjá stefnda og kæmi ekki til greiðslu uns ljóst yrði hvort af samruna yrði. Í samningnum var um að ræða heimild aðilanna að honum til að lýsa hann niður fallinn ef ekki yrði af fyrirhuguðum samruna, en framangreind ummæli í bréfi stefnda til Samkeppniseftirlitsins 13. maí 2011 sýna að af hans hálfu var út frá því gengið að samningurinn félli niður ef ekki yrði af samrunanum. Í grein 3.1. í samningnum voru bein ákvæði er lutu að framkvæmdaratriðum við fyrirhugaðan samruna félaganna og hvert verða skyldi nafnverð heildarhlutar kaupenda í stefnda, þar með taldir hlutir sem fengnir yrðu með hlutafjáraukningu, svo og hlutfall kaupenda af heildarhlutafé félagsins eftir samrunann. Þetta sýnir að samningurinn var í raun hluti af samkomulagi aðila hans um samruna félaganna og verður ekki séð að hann hafi haft neinn sjálfstæðan tilgang, sem ekki hefði í öllum atriðum verið náð með eðlilegum hætti við samruna félaganna, annan en þann að virkja atkvæðisrétt eigin hluta stefnda.

Löggjöf um hlutafélög byggir ekki aðeins á þeirri meginreglu að meiri hluti hluthafa ráði að jafnaði ákvörðunum á hluthafafundi og fari þannig með æðsta vald í málefnum félags samkvæmt 1. mgr. 80. gr. laga nr. 2/1995, heldur einnig á meginreglu um jafnræði hluthafa og sér henni víða stað í þeim lögum. Í 3. mgr. 82. gr. laganna segir að eigin hlutir félags og hlutir, sem dótturfélag á í móðurfélagi, njóti ekki atkvæðisréttar og að slíkir hlutir skuli ekki taldir með þegar áskilið er samþykki allra hluthafa, ákveðins meiri hluta alls hlutafjár eða hlutafjár sem farið er með á hluthafafundi. Í lögskýringargögnum um 4. mgr. 65. gr. laga nr. 32/1978 um hlutafélög, sem var samhljóða 3. mgr. 82. gr. núgildandi laga um sama efni, sagði að samkvæmt eldri lögum fylgdi atkvæðisréttur þeim hlutum í hlutafélagi, sem það ætti sjálft, og færi félagsstjórn yfirleitt með atkvæðisrétt fyrir slíka hluti. Sú skipan væri mjög óheppileg og gæti leitt til óeðlilega mikils valds stjórnar, enda væri víðast hvar erlendis lagt bann við atkvæðisrétti fyrir eigin hluti, jafnframt því sem slíkri hlutabréfaeign væru yfirleitt settar miklar skorður. Samkvæmt áðursögðu verður að líta svo á að samningur stefnda við Ufsaberg-útgerð ehf. 10. maí 2011 hafi engan annan tilgang haft en þann að virkja atkvæðisrétt eigin hluta í stefnda og sniðganga þannig það jafnræði og um leið atkvæðavægi sem 3. mgr. 82. gr. laga nr. 2/1995 er ætlað að tryggja hluthöfum. Samkvæmt því verður lagt til grundvallar að á hluthafafundinum 21. september 2011 hafi borið að líta á þá hluti, sem kaupsamningurinn tók til, sem eigin hluti stefnda, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 22. febrúar 2005 í máli nr. 48/2005, sem birtur er dómasafni þess árs á bls. 730. Þar sem atkvæði voru greidd í skjóli þessara hluta um ákvarðanirnar, sem áfrýjendur krefjast að ógiltar verði, verður fallist á með þeim að þær hafi verið teknar með ólögmætum hætti og sæti því ógildingu samkvæmt 4. mgr. 96. gr. laga nr. 2/1995.

Stefndi verður dæmdur til að greiða hverjum áfrýjanda fyrir sig málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ógilt er ákvörðun hluthafafundar í stefnda, Vinnslustöðinni hf., 21. september 2011 um að samþykkja eftirfarandi tillögur: „Hluthafafundurinn samþykki samruna Ufsabergs-útgerðar ehf. við Vinnslustöðina hf. Greiðsla skal innt af hendi með afhendingu eigin bréfa Vinnslustöðvarinnar, sem eru í dag að nafnverði EUR 237.611 og afhendingu á ný útgefnu hlutafé, sbr. 5. lið dagskrár að nafnverði EUR 299.057“ og „Hluthafafundurinn samþykkir að hækka hlutafé félagsins um EUR 299.057 vegna samruna Ufsabergs-útgerðar ehf. og Vinnslustöðvarinnar hf. Forgangsréttur hluthafa til áskriftar gildir ekki um hið nýja hlutafé. Stjórn félagsins skal nýta hlutaféð sem greiðslu í tengslum við samruna Ufsabergs-útgerðar ehf. og Vinnslustöðvarinnar. Heildarhlutafé Vinnslustöðvarinnar hf. eftir hlutafjáraukninguna nemur EUR 17.459.145“.

Stefndi greiði áfrýjendum, Stillu útgerð ehf., KG fiskverkun ehf. og G-kk-þgf K-kk-þgf, hverjum fyrir sig samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.