303/2013

Forveri L hf. og N hf. gerðu með sér fjóra afleiðusamninga um gjaldmiðla- og vaxtaskipti. Báðir aðilar efndu samningsskyldur sínar fram til október 2008, en frá þeim tíma framkvæmdi L hf. ekki greiðslur til að fullnægja skuldbindingum þeirra beggja svo sem hann hafði áður gert. Um miðjan október 2008 sendi L hf. út tilkynningu til viðskiptavina sinna þar sem kom fram að afleiðusamningum yrði lokað og að uppgjöri yrði hagað með tilteknum hætti. Í janúar 2009 sendi L hf. bréf til N hf. þar sem kom fram að afleiðusamningarnir fjórir væru skráðir opnir og var N hf. boðið að loka samningunum, en við það myndu þeir falla á gjalddaga og breytast í kröfur. N hf. brást hvorki við bréfinu né síðari greiðsluáskorun og í kjölfarið höfðaði L hf. mál og krafði N hf. um greiðslu skuldar á grundvelli afleiðusamninganna. Hæstiréttur vísaði m.a. til þess að tilkynning L hf. hefði verið einhliða yfirlýsing af hans hálfu og skuldbindandi fyrir hann auk þess sem efni hennar verið óljóst um hver afdrif afleiðusamninga N hf. yrðu. Þá hefði yfirlýsingin hvorki átt sér stoð í skilmálum sem um afleiðusamningana giltu né hefði hún verið reist á því að lokunin væri viðbrögð við vanefndum N hf. Hefði N hf. mátt líta svo á að með tilkynningunni hefði L hf. einhliða verið að fella niður afleiðusamningana og lýsa því yfir að framvegis myndi hann hvorki efna samningana af sinni hálfu né ætlast til efnda af hálfu N hf., enda hefði L hf. ekki framkvæmt greiðslur samkvæmt efni samninganna á nánar tilteknum gjalddögum. Hefði það ekki verið á valdi L hf. að lýsa einhliða og án vanefnda af hálfu N hf. yfir niðurfellingu samninganna, sem hefði falið í sér brottfall á gagnkvæmri efndaskyldu aðila, en gera samt sem áður kröfu um uppgjör samkvæmt efni þeirra. Yrði að líta til þess að lokadagar samninganna hefði verið á árunum 2010 og 2011 og hefði því verið ómögulegt í október 2008 að segja fyrir um hver staða íslensku krónunnar yrði þá gagnvart hinum erlendu gjaldmiðlum. Tölvupóstur N hf. með fyrirspurn um hvers vegna samningarnir fengju ekki að renna sitt skeið breytti engu í þessu sambandi. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu N hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. maí 2013. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 2.338.677.439 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 713.377.100 krónum frá 16. nóvember 2010 til 27. desember sama ár, af 1.252.192.394 krónum frá þeim degi til 29. sama mánaðar, af 1.961.486.203 krónum frá þeim degi til 18. janúar 2011 en af 2.338.677.439 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.275.015.188 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. apríl 2009 til greiðsludags, en að því frágengnu 1.819.874.332 krónur með sömu dráttarvöxtum frá 16. október 2008 til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður.

I

Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi hafði stefndi með höndum fjölþættan atvinnurekstur í mörgum löndum er atvik málsins urðu. Í skýrslu framkvæmdastjóra félagsins fyrir dómi kvað hún það hafa á þessum tíma átt umtalsverðar eignir í útlöndum og þótt það hafi skuldað eitthvað erlendis hafi nánast allar skuldir þess hér á Íslandi, eða um 75%, verið í íslenskum krónum. Háir vextir á lán í íslenskum krónum hafi því reynst félaginu þungir í skauti. Á árinu 2007 hafi fyrirsvarsmenn félagsins haft áhyggjur af þróun efnahagsmála bæði á Íslandi og á heimsvísu. Félagið hafi verið í svonefndri skuldastýringu hjá Landsbanka Íslands hf., sem nú ber heiti áfrýjanda, og notið sérfræðiráðgjafar bankans í þeim efnum. Meðal gagna málsins er kynning sérfræðinga á vegum bankans, sem flutt var á fundi með framkvæmdastjóra stefnda 1. ágúst 2007, um ætlaða þróun efnahagsmála næstu misseri, meðal annars um þróun gengis íslensku krónunnar gagnvart öðrum gjaldmiðlum og þróun vaxta. Eftir samráð við sérfræðinga bankans varð niðurstaðan sú, að skynsamlegt væri fyrir stefnda að gera afleiðusamninga um vaxta- og gjaldmiðlaskipti samanlagt að fjárhæð um 2.000.000.000 krónur. Við þá aðgerð myndi erlend skuldastaða félagsins fara í rúmlega 50%. Var ákveðið að gera fjóra afleiðusamninga og miða við að gera þá þegar gengi íslensku krónunnar væri sem lægst þannig að stefndi nyti hækkunar á gengi krónunnar. Afleiðusamningarnir fjórir, um gjaldmiðla- og vaxtaskipti, voru gerðir 18. nóvember 2007, tveir 28. desember sama ár og sá fjórði 11. janúar 2008. Efni samninganna er skilmerkilega lýst í héraðsdómi. Hver samninganna var með fjóra gjalddaga á ári á þriggja mánaða fresti. Samkvæmt samningunum átti stefndi að greiða áfrýjanda á hverjum gjalddaga fjárhæð sem svaraði til vaxta af tilgreindri fjárhæð í erlendri mynt, en áfrýjandi átti að greiða stefnda vexti af tiltekinni fjárhæð í íslenskum krónum. Á lokagjalddaga hvers samnings, sem voru 16. nóvember og 27. desember 2010 og 15. janúar 2011, skyldi stefndi greiða tilgreindar fjárhæðir í erlendum myntum, eftir fyrirmælum hvers samnings, en áfrýjandi greiða stefnda í öllum fjórum tilvikunum 500.000.000 krónur á hverjum gjalddaga.

II

Um samningssamband það sem stofnað var til með framangreindum samningnum giltu, auk ákvæða í samningnum sjálfum sem voru efnislega samhljóða, almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf. og samkvæmt tilvísun í 10. grein þeirra skilmála giltu einnig almennir skilmálar fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga. Ef misræmi væri á milli ákvæða skilmálanna tveggja gengju hinir fyrrnefndu framar.

Í öllum samningunum var kveðið á um að áfrýjandi myndi skuldfæra tiltekinn bankareikning stefnda vegna greiðslna sem hann átti að inna af hendi á gjalddögum og greiða inn á reikning stefnda það sem bankinn átti sjálfur að inna af hendi.

Í almennum skilmálum fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf. var ákvæði í 7. grein um heimildir bankans til að ,,gjaldfella skuldbindingar viðskiptamanns.“ Í greininni var einungis að finna reglur um úrræði bankans vegna vanefnda viðskiptamanns hans, en á hinn bóginn voru þar engin ákvæði um úrræði viðskiptamanns vegna vanefnda bankans. Í 2. mgr. 7. greinar sagði að bankanum væri ,,heimilt, en undir engum kringumstæðum skylt, að gjaldfella eða loka samningi og/eða samningum fyrirvaralaust þegar viðskiptamaður vanefnir skuldbindingar sínar verulega.“ Í 3. mgr. greinarinnar var svo skilgreint hvaða vanefndir teldust verulegar, en meðal þeirra var ef viðskiptamaður lenti í vanskilum við bankann, sem ekki hefði verið bætt úr innan sjö daga frá því þau hófust. Í 6. mgr. 7. greinar sagði að ef til gjaldfellingar eða lokunar samnings í heild eða að hluta kæmi væri ,,LÍ heimilt, án frekari fyrirvara, að leita fullnustu fyrir kröfum sínum í þeim tryggingum sem viðskiptamaður hefur sett.“ Í 4. grein almennu skilmálanna sagði að ef skuldbindingar viðskiptamanns væru gjaldfelldar samkvæmt 7. grein væri bankanum heimilt að beita skuldajöfnuði milli allra samninga sem féllu undir skilmálana og við slíkan skuldajöfnuð væri heimilt að umreikna allar skuldbindingar yfir í íslenskar krónur.

Í 3. og 9. grein almennu skilmálanna fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga voru ákvæði um vanefndir og úrræði vegna þeirra. Ákvæði þessara skilmála tóku efni sínu samkvæmt til vanefnda hvors samningsaðila um sig. Kveðið var á um það í greinunum að ef samningsaðili innti ekki af hendi samningsbundnar greiðslur á gjalddaga eða vanefndi önnur ákvæði samnings verulega ,,og bæti ekki úr innan þriggja bankadaga frá því að hann fékk um það skriflega kröfu frá hinum samningsaðilanum“ væri viðsemjanda hans heimilt að rifta öllum samningum milli þeirra. Í 4. og 10. grein skilmálanna var kveðið á um að ef samningur félli ,,úr gildi“ vegna ákvæða 3. eða 9. greinar skyldi sá samningsaðili, sem vanefnt hefði skyldur sínar, bæta viðsemjandanum það tjón sem hann yrði fyrir vegna samningsslitanna. Einnig sagði í þessum greinum að ef samningur félli úr gildi samkvæmt samkomulagi aðila skyldi reikna út hagnað og tap aðila vegna markaðsaðstæðna og kostnað sem samningsaðilar yrðu fyrir og skyldi mismunur gerður upp milli aðila.

III

Ágreiningslaust er að báðir aðilar efndu samningsskyldur sínar samkvæmt samningunum fjórum á gjalddögum þeirra allt fram í október 2008. Efndir fóru fram á þann hátt sem samið var um. Áfrýjandi framkvæmdi þær einhliða og skuldfærði reikning stefnda að því marki sem þurfti til að hann efndi réttilega. Í skýrslu framkvæmdastjóra stefnda fyrir dómi kom fram að ekki hafi alltaf verið næg innstæða á reikningi félagsins til fullra efnda, en áfrýjandi hafi þá yfirdregið reikninginn að því marki sem þurfti til að rétt greiðsla færi fram, og tilkynnt svo stefnda í framhaldinu að leggja þyrfti inn á reikninginn til þess að greiða upp yfirdráttinn.

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi ákvað Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 að taka yfir vald hluthafafundar í áfrýjanda, víkja stjórn hans frá og skipa honum skilanefnd sem tæki við öllum heimildum stjórnar samkvæmt ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Skyldi skilanefndin fara með öll málefni bankans þar á meðal hafa umsjón með allri meðferð eigna og annast rekstur hans. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var öllum eignum áfrýjanda að frátöldum þeim, sem sérstaklega voru tilgreindar í viðauka með ákvörðuninni, ráðstafað til Nýja Landsbanka Íslands hf. er stofnaður hafði verið til þess að taka við starfsemi áfrýjanda sem tengdist hinum framseldu eignum. Samkvæmt þessari ákvörðun Fjármálaeftirlitsins skyldu afleiðusamningar, eins og þeir er mál þetta varðar, flytjast yfir til nýja bankans. Þessu var breytt með nýrri ákvörðun eftirlitsins 12. október 2008. Í henni sagði meðal annars að ,,Nýja Landsbanka Íslands hf. er af ýmsum veigamiklum ástæðum ekki mögulegt að taka við réttindum og skyldum samkvæmt þeim afleiðusamningum sem ráð var fyrir gert í fyrri ákvörðun að hann gerði. ... Verði ákvörðuninni ekki breytt að þessu leyti er talið sýnt að Nýi Landsbanki Íslands hf. muni vanefna skuldbindingar samkvæmt þeim samningum með ófyrirsjáanlegum afleiðingum.“ Var svo í ákvörðuninni mælt fyrir um að Nýi Landsbanki Íslands hf. yfirtæki ekki réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum sem áfrýjandi var aðili að. Hann fór því áfram með þau réttindi og skyldur.

Gjalddagi var á einum afleiðusamninganna fjögurra 15. október 2008. Áfrýjandi framkvæmdi ekki greiðslur til að fullnægja skuldbindingum samningsaðila svo sem hann hafði áður gert. Hefur hann ekki borið því við að það hafi verið vegna atvika sem vörðuðu stefnda. Degi síðar sendi áfrýjandi út tilkynningu sem bar yfirskriftina: ,,Ákvörðun FME um afleiðusamninga í Landsbanka Íslands hf.“ Í tilkynningunni var tekið fram að samkvæmt ákvörðuninni skyldi áfrýjandi fara áfram með réttindi og skyldur vegna afleiðusamninga. Þá sagði: ,,Að óbreyttu liggur fyrir að umræddum afleiðusamningum verður lokað. Í því felst m.a. að sjóðstreymis- og gengisvarnir á lána- og eignasöfnum viðskiptavina falla niður. Í kjölfarið munu afleiðustöður í hagnaði mynda kröfu viðskiptavinar á hendur Landsbanka Íslands hf. en tapsstöður mynda kröfu Landsbanka Íslands hf. á viðskiptavini. Leitast verður við að samræma aðgerðir viðskiptabankanna til að tryggja að allir viðskiptavinir njóti sömu málsmeðferðar.“

Framkvæmdastjóri stefnda sendi áfrýjanda samdægurs fyrirspurn í tölvupósti, sem hljóðaði svo: ,,Góðan dag - af hverju fá afleiður ekki að lifa út líftímann og gert upp í lok tímans.“ Áfrýjandi svaraði samdægurs með tölvupósti þar sem sagði meðal annars: ,,sendi meðfylgjandi ákvörðun FME sem skýrir þessa ástæðu. Nýi Landsbanki Íslands mun kaupa flestar kröfur (tapstöður viðskiptavina) og vinna þær með viðkomandi, það verður ekkert framkvæmt án samþykkis viðskiptavina. Vinsamlegast vertu í sambandi við viðskiptastjóra ykkar með framhaldið.“ Stefndi mun ekki hafa haft samband við viðskiptastjóra sinn hjá áfrýjanda af þessu tilefni.

Áfrýjandi framkvæmdi hvorki greiðslur á afleiðusamningunum sem voru á gjalddaga 16. nóvember 2008, og tvær á gjalddaga 27. desember sama ár né greiðslu sem var á gjalddaga 15. janúar 2009. Hann hefur ekki borið því við að ástæður þessa hafi verið atvik er varða stefnda. Áfrýjandi sendi stefnda bréf 27. janúar 2009 sem bar yfirskriftina: ,,Tilkynning vegna afleiðu- og gjaldeyrisviðskipta við Landsbanka Íslands hf.“ Í bréfinu var vísað til afleiðuviðskipta stefnda við bankann og ákvarðana Fjármálaeftirlitsins. Þá var vísað til yfirlits um afleiðusamninga við áfrýjanda 23. janúar 2009 sem fylgdi bréfinu. Samkvæmt yfirlitinu voru afleiðusamningarnir fjórir skráðir ,,opnir“ en samkvæmt bréfinu fólst í því að þeir samningar hafi ,,ekki komið á lokunardag eða verið gjaldfelldir ... en staðan á þeim miðast við nýjustu upplýsingar.“ Þá sagði einnig svo: ,,Ef þér hafið opna afleiðu- og/eða gjaldeyrissamninga, er yður hér með boðið að loka þeim samningum. Við lokun falla samningarnir á gjalddaga og breytast í kröfur.“ Var stefnda veittur 14 daga frestur til að ganga frá greiðslu eða semja um hana en ella áskildi áfrýjandi sér rétt til að innheimta kröfuna. Í bréfinu var jafnframt gefið upp tiltekið netfang þar sem unnt var að óska eftir lokun á samningum við bankann. Stefndi brást ekki við þessu bréfi.

Áfrýjandi sendi 17. mars 2009 greiðsluáskorun til stefnda þar sem vísað var til bréfsins frá 27. janúar sama ár, og upplýst að afleiðusamningarnir hafi verið gjaldfelldir. Sagði að höfuðstóll skuldar stefnda væri þá 1.893.801.228 krónur auk dráttarvaxta. Var gefinn sjö daga frestur til greiðslu ella mætti búast við málshöfðun til heimtu kröfunnar.

Stefndi sendi áfrýjanda 15. apríl 2009 yfirlýsingu um ,,riftun/ógildingu“ á afleiðusamningunum. Var riftun annars vegar reist á því að áfrýjandi væri ófær um að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt samningunum en hins vegar á almennu skilmálunum um framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga. Ógilding var reist á því að skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga væri fullnægt.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 3. júní 2011 og er aðalkrafa hans á því reist að samningarnir fjórir hafi runnið sitt skeið á enda samkvæmt efni sínu allt til lokagjalddaga hvers þeirra. Varakrafan er á því reist að samningarnir verði gerðir upp samkvæmt efni þeirra eins og staða þeirra væri reiknuð út miðað við 15. apríl 2009 er stefndi sendi yfirlýsingu sína um riftun eða ógildingu. Þrautavarakrafan er reist á útreikningi á samningunum miðað við stöðu þeirra 16. október 2008 er áfrýjandi sendi tilkynningu þá sem áður greinir.

IV

Ágreiningslaust er að vaxtaskiptahluti samninganna, sem var á gjalddögum fyrir 15. október 2008 reyndist stefnda í öllum tilvikum afar hagfelldur og mismunur þess sem hann greiddi annars vegar og fékk úr hendi áfrýjanda hins vegar á hverjum gjalddaga talsverður. Í málinu liggja frammi gögn um greiðslur beggja aðila á ellefu gjalddögum á árinu og er mismunur þeirra í hverju tilviki frá tæplega 7.000.000 krónur til rúmlega 14.000.000 krónur stefnda í hag.

Tilkynning áfrýjanda 16. október 2008, sem rakin er að framan, var einhliða yfirlýsing af hans hálfu og skuldbindandi fyrir hann. Fjölmargir viðskiptamenn hans sem gert höfðu afleiðusamninga fengu sömu tilkynningu. Efni hennar var óljóst um hver afdrif afleiðusamninga viðtakanda eins og stefnda yrðu. Skýra verður því tilkynninguna og ákvarða réttaráhrif hennar í hverju tilviki fyrir sig. Í henni kom fram að afleiðusamningum ,,verður lokað“, án þess að tilgreint væri hvenær það skyldi gert. Þá sagði að í lokun fælist meðal annars að sjóðstreymis- og gengisvarnir á lána- og eignasöfnum viðskiptavina féllu niður. Viðbrögð stefnda við tilkynningunni voru þau að spyrja hvers vegna samningarnir mættu ekki ,,lifa út líftímann“ sem skýra ber svo að félagið hafi ekki samþykkt að fella samningana úr gildi, heldur viljað að þeir yrðu efndir áfram samkvæmt efni sínu. Svar áfrýjanda við spurningu stefnda var óljóst, en fól þó í sér tilvísun til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 12. október 2008 sem sögð var skýra ástæður þess að áfrýjandi hafði lýst því yfir að samningunum yrði lokað.

Eins og fram er komið aðhafðist áfrýjandi ekkert frá 15. október 2008 til að efna skyldur samningsaðila og hefur ekki borið því við að það hafi verið vegna atvika er varða stefnda. Yfirlýsing áfrýjanda um lokun afleiðusamninganna átti sér hvorki stoð í framanlýstum ákvæðum í almennum skilmálum fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf. né í almennum skilmálum fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga. Tilkynningin var heldur ekki reist á því að lokunin væri viðbrögð við vanefndum stefnda sem ætti sér stoð í lögum eða ólögfestum reglum kröfuréttar.

Stefndi mátti líta svo á, að með tilkynningunni væri áfrýjandi einhliða að fella niður afleiðusamningana og lýsa því yfir að framvegis myndi hann hvorki efna samningana af sinni hálfu né ætlast til efnda af hálfu stefnda. Sú staðreynd að áfrýjandi gerði engan reka að því að framkvæma greiðslur á gjalddögum í október, nóvember og desember 2008 eða janúar 2009 hlaut að renna nægum stoðum undir að stefndi mætti líta svo á að áfrýjandi hefði fellt samningana einhliða niður til samræmis við það sem sagði í tilkynningu hans 16. október 2008. Í því fólst að áfrýjandi gat ekki síðar krafist efnda á samningunum eða reist rétt til greiðslna á efni þeirra. Þótt áfrýjandi hafi í tilkynningunni sagt að í kjölfar lokunar myndu ,,afleiðustöður í hagnaði mynda kröfu viðskiptavinar á Landsbanka Íslands hf. en tapsstöður mynda kröfur Landsbanka Íslands hf. á hendur viðskiptavini“ gat þessi hluti tilkynningarinnar ekki haft réttaráhrif samkvæmt efni sínu. Það var hvorki á valdi áfrýjanda samkvæmt þeim reglum sem giltu um afleiðusamningana né almennum reglum kröfuréttar að lýsa, einhliða og án vanefnda af hálfu stefnda, yfir niðurfellingu samninganna sem fól í sér brottfall á gagnkvæmri efndaskyldu aðila, en gera samt sem áður kröfu um uppgjör samkvæmt efni samninganna, þar með talið gjaldmiðlaskiptum. Verður í því sambandi að hafa í huga að gjaldmiðlaskiptin áttu samkvæmt samningunum að fara fram á lokagjalddögum þeirra á árunum 2010 og 2011 og var ómögulegt í október 2008 að segja fyrir um hver staða íslensku krónunnar yrði þá gagnvart þeim gjaldmiðlum sem samningarnir tilgreindu. Tölvupóstur stefnda 16. október 2008 með fyrirspurn um hvers vegna afleiðusamningarnir fengju ekki að renna sitt skeið á enda verður ekki skýrður svo að stefndi hafi samþykkt að afsala sér þeim rétti sem almennar reglur veittu honum við þessar aðstæður.

Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, LBI hf., greiði stefnda, Norvik hf., 2.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.