411/2012

Í krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar að því er varðaði mörk þjóðlendu og eignarlanda jarðanna Sörlastaða og Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka auk ákvæða um að landsvæðin Mjóidalur og Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár væru eignarlönd utan þjóðlendna. Þá krafðist hann þess að viðurkennt yrði að landsvæði innan nánar tilgreindra marka væri þjóðlenda. Hæstiréttur taldi að ekki yrði ráðið hvort við landnám hefði verið stofnað til beins eignaréttar að landsvæðinu með námi, en hvorki frásagnir í Landnámu né staðhættir útilokuðu að svo hefði verið. Að því er varðaði landsvæðið Mjóadal taldi Hæstiréttur að ekki yrði dregið í efa að landsvæðið væri háð beinum eignarrétti. Hins vegar taldi Hæstiréttur að um merki Mjóadals til suðurs og vesturs yrði ekki byggt á landamerkjaskjali frá 1897 svo sem gert hafði verið í úrskurði óbyggðanefndar, þar sem leggja yrði til grundvallar að með því að eigandi jarðarinnar hefði látið útbúa og þinglýsa skrá yfir afréttarlönd árið 1904, sem tók m.a. til lands Mjóadals, hefði hann í raun fellt landamerkjaskjalið úr gildi að því leyti sem ekki gætti samræmis milli þeirra. Taldi Hæstiréttur því að rétt væri að draga mörk Mjóadals með öðrum hætti en gert var í úrskurði óbyggðanefndar, en það land sem féll utan þeirrar afmörkunar var talið þjóðlenda. Að því er varðaði mörk þjóðlendu og eignarlands jarðarinnar Sörlastaða vísaði H-kk-nf til þess að samkvæmt landamerkjabréfi jarðarinnar 1884 skyldu merki hennar að austan fylgja nánar tilgreindum kennileitum suður eftir Vallafjalli og enda í Pílagrímsfjalli, en merkjum hennar til suðurs hefði einungis verið lýst með þeim orðum að þar lægju „eyðigrjót og sandar.“ Pílagrímsfjall stæði nokkru norðan við þá punkta sem aðilar málsins miðuðu við og hefði hvorugur þeirra skýrt kröfu sína á viðhlítandi hátt með tilliti til landamerkjabréfsins. Þar sem dómkröfur Í voru Þ, E, ÞB og Ó til hagsbóta væri ekki annað fært en að leggja þær til grundvallar um það hvar hornmark syðst á austurmerkjum jarðarinnar væri. Skyldi það land sem féll innan marka jarðarinnar samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar en utan þeirra samkvæmt framangreindu teljast til þjóðlendu. Um merki Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka að sunnanverðu vísaði Hæstiréttur til þess að í landamerkjabréfi frá 1883 hefðu merki landsvæðisins átt að fylgja Timburvalladalsá að austan, en að vestan hefði „Fjallið“ átt að ráða. Um merki til suðurs hefði sagt að þar væru öræfi. Vísaði Hæstiréttur til þess að í eldri heimildum frá 15. og 16. öld hefði komið fram að Munkaþverárklaustur ætti jarðirnar Hjaltadal og Sörlastaði með báðum dölum, sem hljóti að hafa verið Hjaltadalur og Timburvalladalur. Þá mætti líta svo á að afmörkun á landi jarðarinnar Hjaltadals í yfirlýsingu um skiptingu jarðarinnar frá 1950 væri sú sama og fólst í hinum eldri heimildum. Kröfur aðila um merkin ættu sér hvorki stoð í landamerkjabréfinu frá 1883 né öðrum heimildum. Lýsingin í landamerkjabréfinu frá 1883 gæti hins vegar, svo langt sem hún náði, samrýmst því sem ráðið yrði af heimildum frá 15. og 16. öld og yfirlýsingunni frá 1950. Í ýmsum heimildum frá 19. öld hefði ítrekað mátt sjá rætt um afrétt, afréttarland og land fyrir afréttarpening, sem hafi tilheyrt eða legið undir jörðina Hjaltadal eða eftir atvikum Kambfell og að auki hefðu Hjaltadalur og Timburvalladalur í sumum tilvikum verið nefndir afdalir eða afréttardalir. Ekkert yrði þó ráðið með vissu af gögnum málsins um hvar slíkt afréttarland hefði nánar verið eða hvort mörk þess og annars lands jarðarinnar hefði að einhverju leyti eða jafnvel öllu legið sunnan við syðstu drög dalanna. Taldi Hæstiréttur að skýra ætti landamerkjabréfið frá 1883 á þann hátt að merki Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka fylgdu Timburvalladalsá að austan suður til upptaka hennar, þaðan færu þau til suðvesturs eftir beinni línu, sem lægi meðfram syðstu drögum Vestur Króka í Hjaltadal, allt þar til hún kæmi að vatnaskilum á fjalllendi milli Hjaltadals og Bleiksmýrardals, en fylgdi þar á eftir vatnaskilunum til norðurmerkja Hjaltadals. Voru merkin þannig dregin með öðrum hætti en gert var í úrskurði óbyggðanefndar og skyldi það land sem féll utan merkjanna teljast til þjóðlendu. Að því er varðaði Bleiksmýrardal eystri vísaði Hæstiréttur til þess að í gögnum málsins væru engar heimildir um að þar hefði nokkru sinni verið búseta. Af elstu heimildum yrði ekki ráðið að kirkjur í Hólabiskupsdæmi hafi talið til réttinda yfir Bleiksmýrardal eystri.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2012. Hann krefst þess að úrskurður óbyggðanefndar 6. júní 2008 í máli nr. 3/2007 verði felldur úr gildi að því er varðar mörk þjóðlendu og eignarlanda jarðanna Sörlastaða og Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka auk ákvæða um að landsvæðin Mjóidalur og Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár séu eignarlönd utan þjóðlendna. Hann krefst þess einnig að viðurkennt verði að land vestan og sunnan eftirfarandi marka sé þjóðlenda: Frá botni Mjóadals fylgi mörkin Mjóadalsá að mótum hennar við Syðri-Bótará, sem ráði þaðan allt til upptaka, frá þeim verði dregin bein lína til suðvesturs að upptökum Timburvalladalsár og þaðan í norðvestur í austasta drag Austurkróksár, sem verði svo fylgt í sömu átt í Hjaltadalsá, en frá þeim ármótum fari mörkin áfram í beinni línu að Hamarslækjargili, sem ráði vestur í Fnjóská. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

G-kk-nf F-kk-nf var meðal aðila málsins í héraði sem einn af eigendum Sörlastaða. Aðilarnir kveða það hafa komið fram að gengnum hinum áfrýjaða dómi að mistök hafi verið gerð við þinglýsingu eignarheimilda að jörðinni og eigi nefndur maður ekki að réttu lagi hlut í henni. Hann er því ekki aðili að málinu fyrir Hæstarétti.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 3. september 2013.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 15. júní 2006 til meðferðar landsvæði á austanverðu Norðurlandi, sem réðist að vestan af Fnjóská frá ósi hennar í Eyjafirði að þeim stað, sem hún sker vesturmörk Þingeyjarsveitar, þaðan eftir þeim mörkum til suðurs í Fjórðungakvísl, síðan eftir henni til austurs að Nýjadal og upp frá því áfram eftir nánar tilteknum punktum inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði suður að ármótum við Kreppu, þaðan var þeirri á fylgt að mótum hennar við Kverká, sem réði síðan mörkunum til upptaka í Brúarjökli. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur áfrýjanda 1. nóvember 2006, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Nefndinni bárust fjölmargar kröfur og athugasemdir. Hún ákvað síðan að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum og var eitt þeirra nr. 3/2007, sem náði til Þingeyjarsveitar vestan Skjálfandafljóts og sunnan Ljósavatnsskarðs. Í því máli var meðal annars leyst úr kröfum áfrýjanda um að til þjóðlendna yrði talið landsvæðið Mjóidalur, sem stefndi Þingeyjarsveit gerir tilkall til, hluti af jörðinni Sörlastöðum, sem er í sameign allra stefndu, hluti af jörðinni Hjaltadal ásamt Kambfellskjálka, sem er í eigu stefnda Þingeyjarsveitar, og landsvæði, sem í framlögðu þinglýsingarvottorði er nefnt Bleiksmýrardalur eystri og sami stefndi kallar til réttinda yfir. Í úrskurði óbyggðanefndar 6. júní 2008 var hafnað kröfum áfrýjanda, sem lutu að Mjóadal, Sörlastöðum og Hjaltadal ásamt Kambfellskjálka. Þá var einnig hafnað kröfu áfrýjanda um að Bleiksmýrardalur eystri yrði allur talinn innan þjóðlendu, en óbyggðanefnd dró á hinn bóginn mörk eignarlands á því svæði gegnt þjóðlendu til suðurs og suðausturs á annan hátt en stefndi Þingeyjarsveit hafði krafist. Áfrýjandi undi ekki niðurstöðum nefndarinnar um þessar jarðir og landsvæði. Hann höfðaði mál þetta 15. desember 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998.

II

Jarðirnar og landsvæðin, sem mál þetta varðar, eru í sveitarfélaginu Þingeyjarsveit suður af Bárðardal og Fnjóskadal á milli Mjóadalsár í austri og Fnjóskár í vestri.

Austast af þessum löndum er Mjóidalur, en 8. maí 1897 var gert „landamerkjaskjal fyrir jörðina Mjóadal í Ljósavatnshreppi“, sem var þinglesið 29. júní sama ár, svohljóðandi: „Að austan skilur Mjóadalsá lönd Mjóadals og Íshóls. Að sunnan skilur Tungufellsá, svo Þvergil og síðast bein stefna úr því vestur á hágrjót, Mjóadalsland og almenning. Þaðan liggja svo merkin norður háfjallið, eftir því sem vatnsföll deila sveita milli, norður gegnt upptökum Syðri-Bótarár, sem að norðan skilur lönd Mjóadals og Mýrar.“ Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi Þingeyjarsveit þess sem eigandi Mjóadals að land innan þessara merkja yrði talið utan þjóðlendu og féllst nefndin sem áður segir á þá kröfu. Mýri, sem liggur fyrir norðan Mjóadal, mun vera syðst jarða í Bárðardal, en frá merkjunum við upptök Syðri-Bótarár, sem lýst er í landamerkjaskjalinu, eru um 3 km í beinni loftlínu til suðausturs að þeim stað, sem hún rennur í Mjóadalsá, en um 70 km til sjávar við ós Skjálfandafljóts. Mjóadalsá ræður síðan austurmerkjum Mjóadals um 10 km í suður frá ármótum við Syðri-Bótará að þeim stað, þar sem Mjóadalsá myndast með því að Tungufellsá og Mosakvísl renna saman skammt fyrir norðan Tungufellssporð. Frá þessum merkjum eru um 5 til 6 km austur að Skjálfandafljóti, en handan Mjóadalsár liggur land eyðijarðarinnar Íshóls og er það háð beinum eignarrétti samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar, sem áfrýjandi unir við að þessu leyti. Frá þeim stað, þar sem Mjóadalsá myndast samkvæmt áðursögðu, ráðast suðurmerki Mjóadals af Tungufellsá tæplega 2 km í suðvestur að Þvergili, þau fylgja síðan gilinu rúmlega 1 km í vestur, en síðan beinni línu í sömu stefnu um 5 km að hágrjóti, sem nefnt er í landamerkjaskjalinu, og er þar hornpunktur til vesturs. Fyrir sunnan þessi merki er svonefnt afréttarland í Þingeyjarsveit, sem telst þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Eftir landamerkjaskjalinu liggja síðan vesturmerki Mjóadals eftir vatnaskilum frá hágrjóti „norður gegnt upptökum Syðri-Bótarár“, en samkvæmt uppdráttum, sem fylgja úrskurði óbyggðanefndar, er sú lína dregin í beinni stefnu um 12 km í norðnorðaustur að Syðri-Bótará. Syðst liggja þessi vesturmerki að landi, sem stefndi Þingeyjarsveit gerir tilkall til sem eigandi Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka, en nyrst liggja þau að landi, sem eigendur Sörlastaða telja tilheyra þeirri jörð. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að landsvæði þetta liggi í yfir 400 m hæð upp af Mjóadal, það halli til vesturs og sé fjalllent, en vesturhlið dalsins sé skorin giljum, sem nokkrar smáár renni um austur í Mjóadalsá.

Um Sörlastaði var gert landamerkjabréf 19. apríl 1884, sem var þinglesið 18. júní sama ár. Þar sagði meðal annars: „Til austurs á Vallnafjall eiga Sörlastaðir land að Bæjargilstjörn, að Grettistaki, að Fremraskarðsdragi, að Hvítárdragi, að Pílagrímsmosum og að Pílagrímsfjalli. Að sunnan liggja eyðigrjót og sandar. Að vestan skiftir Sörlastaðalandi frá Hjaltadalslandi og Snæbjarnarstaðalandi Timburvalladalsá og Bakkaá.“ Samkvæmt uppdráttum, sem fylgja úrskurði óbyggðanefndar, virðast stefndu við kröfugerð sína fyrir nefndinni hafa sett syðsta punkt á austurmerkjum Sörlastaða við Syðri-Bótará um 3 km fyrir sunnan Pílagrímsfjall, sem getið var um í landamerkjabréfinu. Eins og jörðin er þannig afmörkuð fara austurmerki hennar um 28 km eftir fjalllendi, lengst af eftir Vallafjalli úr norðri, en handan merkjanna er land sjö jarða, sem liggur til austurs niður í Bárðardal, og er Mýri þeirra syðst. Frá þessum merkjum á fjöllum liggur land Sörlastaða til vesturs að mestu niður í Timburvalladal, sem kemur nærri norðurmerkjum jarðarinnar saman við tvo dali úr vestri, Hjaltadal og Bleiksmýrardal, og tekur þá Fnjóskadalur við til norðurs, en þaðan eru um 20 km í beinni loftlínu til sjávar í Eyjafirði. Að vestan fylgja merki Sörlastaða Timburvalladalsá frá upptökum á um 28 km leið í norðnorðvestur, en frá ánni austur að merkjum jarðarinnar á fjöllum eru á bilinu frá 1 til 3 km. Nyrst á vesturmerkjum liggur land Sörlastaða á um 3 km leið að jörðinni Snæbjarnarstöðum, en þar fyrir sunnan tekur við land Kambfellskjálka, sem áður var hluti af jörðinni Hjaltadal, allt suður til upptaka Timburvalladalsár. Suðurmerki Sörlastaða, eins og stefndu hafa dregið þau inn á uppdrætti, liggja sem áður segir að nyrsta hluta vesturmerkja Mjóadals.

Landamerkjabréf var gert fyrir Hjaltadal 16. janúar 1883 og þinglesið 18. júní 1884. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að Kambfellskjálki hafi fyrst verið greindur frá öðru landi Hjaltadals með yfirlýsingu 27. ágúst 1950, sem nánar verður getið hér síðar, og tók því landamerkjabréfið í einu lagi til landsins, sem í málinu hefur verið kennt við þessi tvö heiti. Merkjum Hjaltadals var þar lýst á eftirfarandi hátt: „Að austan ræður Timburvallaá. Að norðan merkjagarður, er liggur miðja vegu milli Snæbjarnarstaða og Hjaltadals. Að vestan ræður Fjallið. Að sunnan eru Öræfi.“ Stefndi Þingeyjarsveit telur þessa lýsingu fela í sér að austurmerki Hjaltadals nái að Timburvalladalsá frá upptökum hennar og til norðnorðvesturs að merkjum jarðarinnar við Snæbjarnarstaði. Sú leið er nærri 26 km, en handan þessara austurmerkja er land Sörlastaða. Norðurmerki Hjaltadals eru skammt norðan við það svæði, þar sem Timburvalladalur og Hjaltadalur koma saman, stuttu áður en þeir sameinast síðan Bleiksmýrardal úr vestri, og liggja merkin frá ánni í dalnum um 2 km upp á norðurenda Tungufjalls. Samkvæmt uppdráttum, sem fylgja úrskurði óbyggðanefndar, hefur stefndi Þingeyjarsveit dregið merkin til suðausturs að landi Mjóadals eftir línu milli upptaka Timburvalladalsár og svonefnds hágrjóts, en látið síðan suðurmerki fylgja þaðan framhaldi beinu línunnar milli Þvergils og hágrjóts, sem ráða samkvæmt áðursögðu suðurmerkjum Mjóadals, um 3,5 km vestur að hornpunkti. Handan þessara suðurmerkja er landsvæðið Bleiksmýrardalur eystri. Vesturmerki Hjaltadals fylgja samkvæmt þessum uppdráttum vatnaskilum á fjalllendi austan Bleiksmýrardals allt til áðurnefndra merkja í norðri gegnt Snæbjarnarstöðum. Í beinni loftlínu eru þessi vesturmerki um 31 km og sem næst í stefnu frá suðri til norðurs. Á um ⅔ hlutum þeirrar leiðar liggja þau að landi Bleiksmýrardals eystri norður til Hamarslækjargils, en þá tekur við land jarðarinnar Tungu allt til enda. Landið, sem stefndi Þingeyjarsveit telur samkvæmt þessu liggja innan merkja Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka, nær þannig úr austri frá Timburvalladalsá og upp um vesturhlíðar þess dals til fjalla, síðan aftur af fjöllum niður í Hjaltadal, yfir á sem kennd er við hann og þaðan enn í vestur upp úr þeim dal til vatnaskila á fjöllum, sem standa austan Bleiksmýrardals. Þar sem mest er nær þetta svæði um 12 km frá austri til vesturs. Í úrskurði óbyggðanefndar er staðháttum í landi Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka að öðru leyti lýst þannig að það liggi í yfir 500 m hæð og skiptist að norðan í tvær tungur, sem Hjaltadalur skilji að. Sú eystri, Kambfellstunga, afmarkist af bröttum hlíðum Kambfells, sem nái 945 m hæð, en á þeirri vestari sé Austur-Króksfjall, 939 m hátt.

Eftir gögnum málsins hefur ekki verið gert landamerkjabréf fyrir landsvæðið Bleiksmýrardal eystri. Óbyggðanefnd komst að þeirri niðurstöðu að land í Bleiksmýrardal eystri væri innan nánar tiltekinna merkja háð beinum eignarrétti stefnda Þingeyjarsveitar og unir hann við þá niðurstöðu, bæði um afmörkun landsins og stöðu þess, en það gerir áfrýjandi á hinn bóginn ekki. Merki Bleiksmýrardals eystri, sem nefndin dró, fylgja að vestanverðu Fnjóská á um 36 km leið sunnan frá svonefndri Einstökutorfu til Hamarslækjar. Fnjóská rennur á þessu bili sem næst í beinni stefnu frá suðri til norðurs. Handan hennar er landsvæðið Bleiksmýrardalur vestri, sem er þjóðlenda samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 413/2012, en hann er kveðinn upp samhliða dómi í þessu máli. Að norðan ráðast merkin af Hamarslæk og gili, sem kennt er við hann. Þessi merki eru um 2 km að lengd og skilja þau Bleiksmýrardal eystri frá jörðinni Tungu. Til austurs snúa merki nyrðri hluta svæðisins að landi, sem stefndi Þingeyjarsveit gerir tilkall til sem eigandi Hjaltadals, allt til svonefnds hágrjóts, sem í beinni loftlínu er um 22 km fyrir sunnan Hamarslækjargil, en þessum merkjum var lýst hér að framan í umfjöllun um Hjaltadal ásamt Kambfellskjálka. Óbyggðanefnd dró merki landsvæðisins til suðausturs á móti svonefndu afréttarlandi í Þingeyjarsveit þannig að gil, sem liggur sunnan við Einstökutorfu á austurbakka Fnjóskár, réði til innstu draga þess, þaðan var dregin lína stystu leið í vatnaskil á fjalli og þeim loks fylgt til hágrjóts. Í beinni loftlínu eru um 18 km frá þessum suðurmerkjum við Fnjóská til hágrjóts. Að öðru leyti er þessu landsvæði lýst þannig í úrskurði óbyggðanefndar að það liggi í meira en 380 m hæð, en inn af dalnum nái gróðurteygingar upp í 650 til 700 m hæð með bökkum Fnjóskár. Upp af dölum og giljum á svæðinu sé land hallalítið, gróðursnautt og öldótt.

III

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá árinu 1712 sagði að „Mioadalskot og Holkot kallast tvö eyðiból á Mjóadal fyrir vestan ána, og sjást enn nokkur byggíngamerki á báðum þeim, bæði tóftarústa og túngarða. Ekki má þessi eyðiból aftur byggja fyrir heyskaparleysi og so fjarska við bygðina.“ Eftir gögnum málsins mun býli allt að einu hafa verið reist á ný á þessu svæði, að talið er á árinu 1812, og hlaut það heitið Mjóidalur, en samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar var eftirfarandi sagt um þetta í lýsingu Eyjardalsár- og Lundarbrekkusókna frá 1840: „Í Mjóadalnum, sem suður af Mýri liggur upp til landsins, stendur bærinn Mjóidalur, áður nefndur Mjóadalskot, hér um bil mílu sunnar en Mýri og er hjáleiga frá Mýri.“ Í jarðamati frá árinu 1849 sagði meðal annars: „Mjóidalur bygdur úr Mýrar landi fyrir 36 árum en ómetin.... Eingi á þurru helst af laufi, meiri partur lángsóktur og óviss, þar uppi er að blása eingi og hagbeit ... landrými er sæmilegt og landkostir til málnytu og þrifa í betra lagi“. Mjóidalur virðist hafi verið skilinn frá Mýri fyrir 1880, þar sem Mjóidalur var seldur á uppboði 21. maí á því ári.

Landamerkjabréf var gert fyrir Sörlastaði 19. apríl 1884, en þar var merkjum jarðarinnar til suðurs sem fyrr segir aðeins lýst með þessum orðum: „Að sunnan liggja eyðigrjót og sandar.“ Þetta bréf var áritað um samþykki meðal annars af hálfu Hjaltadals, en ekki fyrir Mjóadal. Í landamerkjabréfi fyrir jörðina Mýri 20. maí 1885, sem var þinglesið 14. júní 1890 og áritað um samþykki af hálfu Mjóadals og Sörlastaða, sagði meðal annars: „Að sunnan skilur Syðri-Bótará lönd Mýrar og Mjóadals. Frá norðvestustu upptökum Bótarár liggja svo merkin norður háfjallið eftir því sem vatnsföll deila sveita milli“. Landamerkjaskjalið, sem var gert fyrir Mjóadal 8. maí 1897 og áður hefur verið greint frá, var áritað um samþykki af eiganda ⅔ hluta Mýrar, ábúanda Mýrar og eiganda Íshóls, en hvorki af hálfu Hjaltadals né Sörlastaða.

Á vorhreppaskilaþingi fyrir Ljósavatnshrepp 16. júní 1892 var fjallað um „skort á nýtilegum afrjettarlöndum“, en hreppnum mun áður hafa borist tilboð um kaup á jörðunum Íshóli og Mjóadal. Sagði í fundargerð að fundarmenn hafi talið að vel myndi henta að leggja þessar jarðir í eyði og taka svo til upprekstrarnota. Aftur var fjallað um þetta á sams konar þingi 12. júní 1893, en ákveðið að fresta frekari aðgerðum. Mjóidalur mun hafa lagst í eyði á árinu 1894 og keypti Ljósavatnshreppur hann með samningi 4. júní 1897, sem var þinglesinn 29. sama mánaðar.

Í skjali, sem hreppsnefnd Ljósavatnshrepps gerði 23. mars 1904 með fyrirsögninni: „Skrá yfir afréttarlönd suður af Bárðardal vestan Skjálfandafljóts“, sagði meðal annars eftirfarandi: „Mjóadalsland (eign Ljósavatnshrepps). Takmörk eru þessi: Að austan er Mjóadalsá frá Syðri-Bótará að Tungufellsá. Að sunnan ræður Tungufellsá að Þvergili, þá ræður Þvergil uns það þrýtur. Að vestan ræður bein stefna vestan við öll drög er liggja að Lambám og Grjótá að botni Syðri-Bótarár. Að norðan ræður Syðri-Bótará að ósi hennar.“ Þetta skjal var þinglesið 31. maí 1904.

Í gögnum vegna fasteignamats frá árunum 1916 til 1918 sagði meðal annars um Mýri: „Jörðin liggur á sveitarenda með afrétt á aðra hönd, og er því ágangur af afréttarfé.“ Mjóadals virðist ekki hafa verið getið í þessu fasteignamati. Í bréfi, sem sýslumaður Þingeyjarsýslu ritaði til stjórnarráðsins 6. apríl 1920 í tilefni af fyrirspurn þess um svæði „sem talin eru almenningar, svo og um afréttarlönd sem ekki sannanlega hafi tilheyrt eða nú tilheyri nokkru lögbýli“, sagði að sýslumaður hafi heyrt að til almenninga á öræfum í sýslunni teljist meðal annars „vestan megin Skjálfandafljóts land alt suður af Íshóls og Mjóadals löndum.“

IV

Í máldögum A-kk-ef biskups rauða Þ-kk-ef fyrir Hólabiskupsdæmi frá árinu 1318 sagði meðal annars að „klaustur hins heilaga ᴃenedicti ad þuerä j ᴇyiafirdi“ ætti „saurlastader. geẏtabu.“ Í skrá um eignir Munkaþverárklausturs, sem rituð var 1446, voru „Saurlastadir“ taldir upp meðal jarðeigna þess. Í máldögum Ó-kk-ef biskups R-kk-ef um Hólabiskupsdæmi, sem gerðir voru á árabilinu 1461 til 1510, sagði að Munkaþverárklaustur ætti „hialltadal oc sollastade med badum dolunum.“ Í skrá S-kk-ef J-kk-ef prests á Grenjaðarstað um máldaga Hóladómkirkju, klaustra og nokkurra kirkna á Norðurlandi frá árinu 1525, sem nefnd hefur verið Sigurðarregistur, sagði að Munkaþverárklaustur ætti „hialtadal. stullastade. med badum dolum.“ Sörlastaðir töldust enn til eigna Munkaþverárklaustur þegar jarðamöt voru gerð 1804 og 1849, en í gögnum varðandi síðara matið sagði meðal annars eftirfarandi um jörðina: „Landvidd og landgædi til allra afnota í bestalagi; skogarland nokkurt, og vídir mikill til kolagerdar; afrettar hlunnindi, lika nokkur hestagánga, og fjallagrös til heimilis brúkunar.“

Samkvæmt gögnum málsins leitaði J-kk-nf nokkur G-kk-nf 20. maí 1851 eftir makaskiptum á tiltekinni jörð sinni og Sörlastöðum. Í umsögn, sem umboðsmaður Munkaþverárklausturs veitti amtmanni af þessu tilefni 25. júlí sama ár, sagði meðal annars að land Sörlastaða væri yfirmáta stórt, frjótt og grasgefið og fylgdi henni jafnframt „afrétt“, þar sem væru birki- og víðitré. Amtmaður ritaði í framhaldi af þessu bréf 29. sama mánaðar til danska innanríkisráðuneytisins, þar sem kom fram að Sörlastaðir væru vegna frjórra bithaga og víðáttumikils lands með tilheyrandi „afrétt“ ein af betri landbúnaðarjörðum, en mælt væri allt að einu með makaskiptum. Ráðuneytið heimilaði þessa ráðstöfun með bréfi til amtmanns 12. nóvember 1851. Af fyrirliggjandi gögnum verður ráðið að makaskiptin hafi náð fram að ganga, enda átti J-kk-nf þessi G-kk-nf, sem þá var nefndur bóndi á Sörlastöðum, í deilum á árunum 1859 og 1860 við ábúanda í Hjaltadal um réttindi yfir landi í Timburvalladal, en þeim ágreiningi lauk með sátt 3. október 1860, þar sem J-kk-nf lýsti því yfir að hann sleppti öllu tilkalli til lands vestan Timburvalladalsár gegn því að viðurkenndur væri eignarréttur hans að mýrarparti fyrir austan ána, sem nýttur hafi verið frá Hjaltadal.

Hér áður var greint frá efni landamerkjabréfa, sem voru gerð fyrir Sörlastaði 19. apríl 1884, Mýri 20. maí 1885, Mjóadal 8. maí 1897 og Hjaltadal 16. janúar 1883. Bréfið fyrir Sörlastaði var samþykkt af hendi Hjaltadals en hvorki Mýrar né Mjóadals, bréf Mýrar var samþykkt fyrir Sörlastaði og Mjóadal en ekki Hjaltadal, bréf Mjóadals var samþykkt af hálfu Mýrar en hvorki Sörlastaða né Hjaltadals og bréf Hjaltadals var samþykkt vegna Sörlastaða en ekki Mýrar eða Mjóadals.

Sýslumaður fól tveimur mönnum 2. janúar 1891 að meta Sörlastaði til verðs, að virðist í tengslum við skipti á dánarbúi, og gerðu þeir grein fyrir niðurstöðum sínum í bréfi 2. maí sama ár. Þar var þess getið að undir jörðina lægi „góður og mikill afréttur með hinum bestu landgæðum.“

Í gögnum varðandi fasteignamat 1916 til 1918 sagði meðal annars eftirfarandi um Sörlastaði: „Á afrétt jarðarinnar eru slægjur grasgefnar og víðlendar í 3 - 10 km fjarlægð. Vegir þangað illir á sumrum ... Á afréttinni hefir heyið verið 100 - 150 hestar undanfarin ár. ... Jörðinni fylgir upprekstrarland. Hefir það gefið af sér 15 krónur árlega. ... Afréttarfé gerir usla í engjum, þar eð allt er ógirt.“

Samkvæmt gögnum málsins fóru Sörlastaðir í eyði á árinu 1959. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að í riti með heitinu Lýsing Þingeyjarsýslu, Suður-Þingeyjarsýsla, sé greint frá byggð á fyrri öldum á landi, sem stefndu telja innan merkja jarðarinnar, þar á meðal að Sörlastaðasel hafi verið undir Hellunúpi, en Skarðsel allmiklu sunnar og hafi verið búið þar öðru hverju. Fagraneskot hafi síðan verið 2 km sunnar, en Hvítárkot hafi verið nærri Hvítármýrum. Þær mýrar eru á eystri bakka Timburvalladalsár um 12 km sunnan við norðurmerki jarðarinnar.

V

Í skrá um eignir Munkaþverárklausturs frá 1446 var „Hialltadalr“ talinn upp meðal jarðeigna þess. Í máldögum Ó-kk-ef biskups R-kk-ef frá árabilinu 1461 til 1510 sagði að Munkaþverárklaustur ætti „hialltadal oc sollastade med badum dolunum.“ Þá sagði í svonefndu Sigurðarregistri frá 1525 að Munkaþverárklaustur ætti „hialtadal. stullastade. med badum dolum.“

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712 sagði meðal annars eftirfarandi í kafla um Hjaltadal: „Kambfell heitir örnefni á Hjaltadal hinumegin árinnar. Það eru munnmæli að þar hafi bygð verið í fyrndinni. Engin sjást þess nú merki, nema fáeinar tóftaleifar ekki ólíkar fornu bæjarstæði. Ekki má hjer aftur byggja, því túnstæðið er komið í skriðu, en heyskapur enginn.“ Í gögnum varðandi jarðamat frá árinu 1804 var þess á hinn bóginn getið að byggð hafi verið tekin upp á Kambfelli fimm árum fyrr, svo og að Hjaltadalur hefði tilteknar tekjur af upprekstri annarra á afrétt. Bæjarstæði Kambfells mun hafa verið á eystri bakka Hjaltadalsár skammt frá bæjarhúsum Hjaltadals, sem voru vestan árinnar. Um byggðina á Kambfelli var fjallað frekar í mati jarðarinnar til tíundar- og skuldaútsvars, sem sýslumaður gerði ásamt sex bændum 4. september 1804, en þess var þar getið að jörðin hafi þá verið byggð á fimmta ár eftir að hafa legið í eyði í meira en öld, svo og að land hennar hafi á því tímabili verið notað til afréttar. Við þetta mat var Kambfelli afmarkað land, sem lýst var á eftirfarandi hátt: „Klaustur Jördunni Kambfelli skal hér epter tilheýra þad Land sem liggur í Tungu þeirri er bærenn stendur i, og afmarkast af Hialltadalsá ad vestan, og Tymburvallna á ad austan, allt til þess þær renna samann ad nordannverdu. Skal þetta land fylgja Kambfelli, þess ábúanda til allra löglegra nytja, framm til mela og hér ad auki þridjungur ofannnefndra myra fyrer austann Tymburvallna á til Slægna“.

Að beiðni ábúanda Hjaltadals, sem var leiguliði Munkaþverárklausturs, tók sýslumaður fyrir 16. júlí 1819 að meta tjón á jörðinni „og nærliggjandi Eydi koti Kambfelli“, sem orðið hafi vegna skriðufalla 11. júlí 1818. Kom þar fram að land suður frá bænum á Hjaltadal til Stífluhóla, sem hafi verið nýtt til slægna og hagbeitar, hafi spillst mikið, en samkvæmt fyrirliggjandi uppdráttum eru Stífluhólar um 9 km fyrir sunnan áðurgreind norðurmerki jarðarinnar. Í matsgerð sýslumanns sagði einnig að fyrir sunnan Stífluhóla „hvar einkanlegast var Hjalltadal tilheyrande land fyrir Afréttarpeníng, líka til nockurrar grasatekju, má mestöll fjallshlídinn, fyrer vestann ána, fram til mela, segjast kominn i grjótskridur og Jardföll, enn Undirlendi i aur, grjót og Sand“. Sagði síðan að Kambfell „lagdest i Eydi nærstlided vor, vegna Jardspella, sem þar áféllu ofan tiltekenn dag“ og væri „af þeim Landbrotum hreint aftekinn sá litli heýskapur, sem kotinu tilheyrdi á sokölludum Sláttugilsmýrum, og ad ödru leyti beitar- og Afréttar-land þar frammfrá“. Því áliti var og lýst að það „vyrdist ólíklegt ad koted Kambfell byggist framar, sydst til gagnsmuna“. Komist var að þeirri niðurstöðu að tjón á landi Hjaltadals hafi orðið svo mikið að lækka bæri landskuld um þriðjung.

Í mati á eignum Munkaþverárklausturs 26. janúar 1825 kom fram að í eigu þess væri „Eydijördin Kambfell í Fnjóskadal med tilheyrandi Afrétt, nærstliggjandi klaustur Jördunni Hjaltadal, og máské med henni burtleigda at fá fyrir billegt Afgjald.“ Hinn 30. mars sama ár gerði umboðsmaður klaustursins byggingarbréf, þar sem nafngreindum manni var leigð jörðin Hjaltadalur ásamt eyðijörðinni Kambfelli „með undirliggiandi afrétt“. Í sóknarlýsingu frá árinu 1839 kom fram að suður af Fnjóskadal lægju „þrír afdalir sem fjöll aðskilja“, sem væru Timburvalladalur, Hjaltadalur og Bleiksmýrardalur, og væru þeir „hafðir fyrir afréttarlönd geldfjár og næst byggðum fyrir búsmala.“ Á manntalsþingi 22. maí 1846 var lesin upp skoðunargerð, þar sem mun hafa verið komist að þeirri niðurstöðu að taka mætti 1.200 fjár á „Hjaltadalsafrétt“. Í gögnum varðandi jarðamat frá 1850 var ekki rætt um afrétt í umfjöllun um Hjaltadal, en sagt að þar væri „landrými mikid og geldfjár upprekstur til gódra hlunninda.“ Í lýsingu á umboðsjörðum Munkaþverárklausturs í Hálshreppi 1. maí 1878 sagði á hinn bóginn um Hjaltadal að hafa mætti talsverðan heyskap á „Hjaltadalsafrétt“, svo og að mikið landrými væri fram til dala og fylgi jörðinni allnokkurt „afréttarland“.

Landamerkjabréf var sem áður segir gert fyrir Hjaltadal 16. janúar 1883 og var það áritað um samþykki af hálfu Sörlastaða, en ekki vegna annarra landareigna, sem lágu að jörðinni. Landamerkjabréf Sörlastaða frá 19. apríl 1884 var samþykkt vegna Hjaltadals, en svo var ekki um landamerkjaskjal fyrir Mjóadal frá 8. maí 1897.

Ábúandi í Hjaltadal mun 3. apríl 1891 hafa óskað eftir að fá jörðina keypta. Í lýsingu hennar, sem aflað var af því tilefni, sagði meðal annars eftirfarandi: „Jörðin á afrjettarland fyrir 1200 fjár, innan um það eru aðalslægjur jarðarinnar, reitingssamar og fjarlægar; en með nægum vinnukrafti má fá af þeim 140 hesta af heyji árlega. Búfjárhagar eru nægjir, en lyggja ásamt afrjéttarlandi fyrir skémdum af skriðuföllum og snjóflóðum.“ Ekki varð af sölu Hjaltadals í það sinn, en 13. mars 1911 létu dómkvaddir menn frá sér fara matsgerð um verðmæti jarðarinnar, sem aflað var vegna óskar Hálshrepps um kaup á henni til að fá „umráð afréttarlands þess, er henni fylgir.“ Í matsgerðinni kom fram að jörðin hafi þá verið í eyði í þrjú ár og væri ekki annað að sjá en að svo yrði til frambúðar. Jörðin lægi „innst í Fnjóskadalnum og gengur þar inn af afréttardalur, samnefndur henni, og líka heyrir henni til Timburvalladalur vestan megin, sem er afréttardalur austan við Hjaltadalinn.“ Væri unnt að fá allmikinn heyskap með því „að sækja hann afar langt, inn alla afréttina.“ Afnot jarðarinnar í framtíðinni yrðu „sára lítil, önnur en upprekstur sauðfjár í afréttina, vegna þess, hve afskekkt jörðin er“, en aðeins næstu tvær jarðir, Sörlastaðir og Snæbjarnarstaðir, kynnu að geta nýtt þar slægjur og beit. Talið var að reka mætti á landið um 1.500 fjár til sumarbeitar. Ráðherra Íslands gaf út afsal fyrir jörðinni til Hálshrepps 21. október 1912, þar sem þess var getið að hún væri seld „með þeim landamerkjum, sem tiltekin eru í landamerkjaskrá jarðarinnar“.

Í gögnum vegna fasteignamats frá árunum 1916 til 1918 sagði um Hjaltadal að landið væri „geysimikið, bæði sjálft heimalandið og afréttardalir, sem fylgja.“ Jörðin, sem hafi verið í eyði í átta ár, væri notuð sem upprekstrarland, en að auki væru nokkur slægjunot frá næstu bæjum.

Bændur á Snæbjarnarstöðum og Sörlastöðum munu hafa keypt Hjaltadal af Hálshreppi án þess að gögnum um þá ráðstöfun hafi verið þinglýst, en þeir gerðu 27. ágúst 1950 svohljóðandi yfirlýsingu um skiptingu jarðarinnar, sem var þinglýst á árinu 1951: „Við undirritaðir eigendur eyðijarðarinnar Hjaltadals ... höfum komið okkur saman um að skipta henni á milli okkar þannig: J-kk-nf Ó-kk-nf á Snæbjarnarstöðum á Hjaltadal, vestan Hjaltadalsár og Krókana, vestan fyrsta Hrauntungufjalls. Ó-kk-nf P-kk-nf á Sörlastöðum á Hjaltadal austan Hjaltadalsár og Austur Krók og Timburvalladal, vestan Timburvalladalsár. Landamerkin eru norðan í miðju fyrsta Hrauntungufjalli.“ Jarðarhlutinn, sem Ó-kk-nf P-kk-nf fékk með þessari yfirlýsingu, virðist upp frá þessu hafa verið nefndur Kambfellskjálki, þar á meðal í afsali Ó-kk-ef 23. júlí 1955 til annars manns, en þar var merkjum þessa landsvæðis lýst sem hér segir: „Að austan og sunnan háfjöll, að vestan í miðja fyrstu Hrauntungu, síðan Hjaltadalsá, að norðan lína um hæstan Kirkjuhól í norðvesturhorn Kambfellshnjúks.“ Hálshreppur eignast síðan Hjaltadal og Kambfellskjálka aftur með afsölum 24. júní 1958 og 9. maí 1966.

Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar kom fram í ritinu Lýsing Þingeyjarsýslu, Suður-Þingeyjarsýsla, að fornbýli með heitinu Bakkakot hafi verið vestan Timburvalladalsár nærri Hvítármýrum og hafi þar verið býlið Nýibær frá 1858 til 1862. Þá hafi staðið bær nokkru norðar á Timburvöllum og hafi verið búið þar síðast kringum 1870, en enn norðar hafi verið býlið Tungufell. Af fyrirliggjandi uppdráttum verður ráðið að Bakkakot hafi staðið um 6 km fyrir sunnan þann stað, þar sem Timburvalladalsá rennur saman við Hjaltadalsá rétt norðan við bæjarstæði Hjaltadals og Kambfells, þar sem skammt undan var jafnframt Tungufell, en Timburvellir hafi verið um 3 km fyrir norðan Bakkakot. Í sama riti mun jafnframt hafa verið sagt frá tveimur seljum í landi Kambfells austan Hjaltadalsár, annars vegar Bjarnarseli skammt frá bænum og hins vegar Smáhólaseli um 5 km sunnar. Vestan árinnar hafi verið merki um byggð í Grænutóttum um 4 km fyrir sunnan bæinn á Hjaltadal, Stífluhólasel hafi verið 2 km sunnar og loks hafi um 4 km enn sunnar verið tóttir í Bæjarstæðismýrum, sem hafi horfið undir skriðu kringum árið 1800.

VI

Í sálugjafabréfi, sem H-kk-nf prestur L-kk-nf gerði á Möðruvöllum 8. desember 1403, ánafnaði hann kirkjunni á Grund í Eyjafirði eftir sinn dag „lx. ẏxnaʀekstur j bleiksmẏrardal“, en ekki mun vera kunnugt um hvort þessi ítaksréttindi hafi verið austan Fnjóskár eða vestan. Í máldögum Ó-kk-ef biskups R-kk-ef frá árabilinu 1461 til 1510 sagði að Munkaþverárklaustur ætti „j fnioskadal jllugastader. bleiksmẏrardalr allr firir avstan aa. jardareign med ollum gædvm a mille soluagils oc seẏru þeirrar sem ofan fellr vm mitt brunagerde.“ Þá sagði í svonefndu Sigurðarregistri frá 1525 að Munkaþverárklaustur ætti „J fnioska dal illuga stadi. bleiksmẏrardal fyrir austan ἅ med jardar eign og ollum giædum ἅ milli soluagils og seyru þeirrar er fellur ofan vm mitt hraunagerdi.“ Í máldagabók G-kk-ef biskups Þ-kk-ef frá 1590 til 1616 voru taldar upp jarðir Munkaþverárklausturs, en ekki var þar vikið að Bleiksmýrardal. Við siðaskipti gengu eignir Munkaþverárklausturs undir Danakonung og mun hann 3. apríl 1674 hafa selt H-kk-þgf B-x-x jörðina Illugastaði, sem liggur vestan Fnjóskár nokkru fyrir norðan Bleiksmýrardal.

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712 sagði meðal annars eftirfarandi í umfjöllun um Munkaþverá: „Afrjettarland liggur undir klaustrið, Bleiksmýrardalur austan framm, er liggur fram frá Fnjóskadal. Þángað er rekið á sumur hross, og hefur so áður venja verið.“ Þá sagði um kirkjustaðinn Illugastaði: „Afrjettarland á kirkjan eður jörðin fram úr Fnjóskadal hálfan Bleiksmýrardal fyrir framan klausturlandið. Engin not hefur nú jörðin þessa afrjettar, en ýmsir láta þángað hesta sína í leyfisleysi.“ Á manntalsþingi 30. maí 1722 mun sýslumaður hafa boðið íbúum í Fnjóskadal „afréttardali“ Munkaþverárklausturs fyrir „billegan lambatoll“, nánar tiltekið hálfan Bleiksmýrardal, Timburvalladal og Hjaltadal, og mun það hafa verið þegið.

Lögfestur fyrir Munkaþverárklaustur voru gerðar 18. maí 1731, 25. maí 1762 og 20. maí 1785, sem lesnar voru upp á manntalsþingum, og voru þar efnislega samhljóða ummæli um að klaustrinu tilheyrði allur Bleiksmýrardalur fyrir austan á. Í lögfestunum voru næst á undan þessum ummælum talin upp sel í löndum annarra, sem Munkaþverárklaustur virðist hafa haft afnotarétt yfir, en næst á eftir var getið um upprekstrarrétt þess í Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár.

Í bréfi, sem sýslumaðurinn í Eyjafjarðarsýslu ritaði 28. júní 1771 til að svara fyrirspurn danskra yfirvalda, sagði meðal annars að í sýslunni væru margar eyðijarðir, sem fæstar væri unnt að byggja á ný vegna uppblásturs og skriðufalla, en öðru máli gegndi þó um nokkrar þeirra. Þar af „kunde virkelig paa saa kaldet Bleiksmyrardal, der tilhörer Munchethveraae Kloster og Rafnagils B-x-x, oppbiiges Gaarder siider der er een skiön Græsgang og eet heelstort Stykke Land.“

Í gögnum vegna jarðamats frá 1804 sagði eftirfarandi í tengslum við Munkaþverá: „Her til ligger en Afreet, nemlig den halve Bleegsmyredal ... hvorpaa fra fremmede Jorder indtager Beeder og Lam til Græsgang om Sommeren, mod Indtægt aarlig 3 rd“.

Samkvæmt beiðni leiguliða Munkaþverárklausturs á jörðinni Tungu, sem á eins og fyrr greinir merki að norðanverðum Bleiksmýrardal eystri, tók sýslumaður fyrir 16. júlí 1819 að meta ásamt tveimur tilkvöddum mönnum skemmdir, sem urðu á jörðinni 11. júlí 1818 af „Stórrigningum og Skriduföllum“. Í gerðabók sýslumanns var þess getið að riðið hafi verið suður Bleiksmýrardal til að kanna spjöll, sem urðu „á tjedrar Jardar bithaga og afréttarlandi“, en í framhaldi af því sagði meðal annars eftirfarandi: „Frá gamallri Tíd hefir þad vered venja, ad hjerumm 10 til 14 bændur í Fnjóskadal hafa árlega feinged afrétt, fyrer lömb sín og gélldfé, hjá ábúendum Túngu, hvörjer sjerilagi hafa leigt tvo þridjúnga af Bleiksmyrardals austare kjálka, enn sá eine þridjungur, sem nærst liggur byggdinni, fyrir austann Fnjóská, heim frá so nefndum Hamarslæk, er Jördinni afskamtad heimaland; þessa lands fremste og betste Partur ... af stórum Skridum og Jardföllum, ummturnadar og ofann hlaupenn; hvörs vegna ábúandenn á Túngu kann einganveigenn taka jafnmargt afréttar fé, sem ádur, i land sitt“.

Í matsgerð á eignum Munkaþverárklausturs 26. janúar 1825 var þess getið að meðal þeirra væri „Afréttar Land á Bleiksmýrardal, nærstliggjandi klaustur J-kvk-þgf T-kvk-þgf í Fnjóskadal, hvörs brúkun ýmsra náttúrlegra orsaka vegna, af engum hefur þád verid, lánga tíma.“

Biskup ritaði bréf 19. mars 1840 til prestsins á Hrafnagili, að virðist í tilefni af fyrirspurn þess síðarnefnda um eignarhald að Bleiksmýrardal, og vísaði til þess að kirkjunni á Hrafnagili væri eignaður Bleiksmýrardalur vestan Fnjóskár í nánar tilteknum máldögum frá 14. til 16. öld, en samkvæmt sömu heimildum væri Munkaþverárklaustur eigandi dalsins austan árinnar. Jafnframt sagði þar að í máldögum fyrir kirkjuna á Illugastöðum væri ekki getið um að hún ætti „nokkurt Itak eda Almenning í Bleiksmyrardal“, en Illugastaðir hafi lengi tilheyrt Munkaþverárklaustri og kunni að hafa helgað sér ítak í dalnum í skjóli klaustursins.

Maður að nafni H-kk-nf J-kk-nf mun hafa beint umsókn til rentukammers um leyfi til að reisa nýbýli í Bleiksmýrardal, en af því tilefni efndi sýslumaður samkvæmt kröfu umboðsmanns Munkaþverárklausturs til áreiðar- og skoðunargerðar 14. júlí 1841 „til nakvæmari ad tiltaka og áqvarda takmörk þess parts af dalnum sem Munkaþverár klaustri tilheirir og til Upplýsingar um hvad margar Nylendur géti þar uppbigst án skada fyrir Abúendann á Jördinni Tungu og adra vid komendur.“ Í bókun sýslumanns um þessa gerð var haft eftir umboðsmanninum að „klausturpartur Bleiksmirardalsins byri ad sögn fyrir framann so nefndann Hamarslæk sem tiáist skilja hann frá Tungulandi enn ekkert eigi klaustrid fyrir vestan Fnjóská, hvar Hrafnagils kyrkiu Partur af Bleiksmyrardal sé.“ Eigandi Illugastaða hafi komið því á framfæri að sú jörð gerði tilkall til hagbeitar í Bleiksmýrardal „fyrir austann Fnióska á sumardag.“ Umboðsmaðurinn hafi ekki kannast við þetta, en tekið fram að ekki væri ætlunin að fjalla um „Eiginndóms þrætur ad þessu sinni um Bleiksmírardal ... og uppástód sem fyrri ad Areidargiörd framfari yfir allann part dalsins fyrir austann Fnióská til þess ad sér giæfist hvort og hvad margar Nylendur þar yrdu bigdar“. Tilnefndir hafi verið áreiðarmenn, sem hafi síðan unnið eið eftir 8. gr. tilskipunar 15. apríl 1776 um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyðijarðir eða óbygð pláz á Íslandi. Sýslumaður tók gerðina aftur fyrir 16. júlí 1841 og var þá bókað að áreiðarmenn hafi lokið skoðun á austanverðum Bleiksmýrardal frá „Hamarslæk, hvar Klaustursins hluti álitst ad byria“. Staðnæmst hafi verið á Hamarslækjarbölum, en „þar fanst allra Orsaka vegna Nýlenda ómöguleg.“ Áfram hafi verið haldið suður dalinn og „aptur stadnæmst á sokalladri Bleiksmýri, hvar aptur var grasivaxid Undirlendi, er náqvæmlega var yfirskodad: Hér fanst ad allra sameiginlegu Áliti eingin afgiörandi Hindrun ámóti Nýlendubyggingu“, en í allnokkru máli var lýst kostum og göllum þessa lands, þar á meðal að um 3 mílur væru frá Bleiksmýri til byggða og væri vegur á þeirri leið illur yfirferðar. Frá Bleiksmýri hafi svo verið farið eina mílu enn suður undir Svartagil, en ekki fundist frekara land, þar sem bygging nýbýlis gæti komið til greina. Hafi ekki þótt ástæða til að halda lengra suður í þessu skyni. Að þessu fram komnu hafi umboðsmaður Munkaþverárklausturs óskað eftir að fært yrði til bókar „ad þo Nýlendustofnun sé á þessu Plátsi möguleg, sé hún samt óstofnandi fyrir Fátækling, sem ecki kunni þá almennustu og mest árídandi Sveitar og landvinnu, en H-x-x J-x-x á Ráeyrarkoti, sem um dalin hefur bedid, sé af Sveitúngum hans sagdur fullkomlega ókunnandi ad Slætti, Administrator álitur því stærsta Órád ad honum sem félausum og sem ei einusinni kann ad slá Hey og þar ad auki ad allra Sögn ecki eigi vid Alþýdu Skap gefist leyfi til Nýlendu Stofnunar, þetta sidarsta nl. ad H-kk-nf ecki eigi vid A-kvk-þf S-x-x seiger Administrator sé in confesso. Ad ödru leiti logdu Areidarmennirnir til ad þeir álitu ógiörandi ad reina Nýbyggingu á Bleiksmyri nema fyrir Efna- og Dugnadarmann, sökum Afstödu Platsins, serilagi vegarins leingd og Erfidleika frá Mannabygdum.“ Umsókn H-kk-ef mun síðan hafa verið hafnað á árinu 1842.

Lögfesta var gerð 31. maí 1844 fyrir Illugastaði, þar sem meðal annars var lýst að jörðin ætti „samqvæmt Sigurdarregistri Bleiksmýrardal fyrir austan fnjóská og land allt millum Sölvagils og Seiru sem fellur ofan um mitt Brúnagerdi.“ Lögfestan var þinglesin á manntalsþingi 1. júní 1844, þar sem henni var mótmælt af eiganda Brúnagerðis „ad því leyti snertir landspartinn milli Sölvagils og Seiru.“ Á manntalsþingi 22. maí 1849 mun hafa verið lesin upp friðlýsing ábúandans í Tungu á landi jarðarinnar og Bleiksmýrardals eystri. Þar mun einnig hafa verið lesin upp sættargerð milli ábúandans og prests í Ystafelli um sameiginleg „afréttarnot“ á Bleiksmýrardal eystri og mun presturinn hafa mótmælt friðlýsingunni að því leyti, sem hún var andstæð sættargerðinni. Um efni þessara skjala liggur ekkert frekar fyrir í málinu, en prestur sá, sem hér átti í hlut, kom fram sem umboðsmaður eigenda Illugastaða í deilum, sem risu á næsta ári og greint er frá hér á eftir.

Í bréfi amtmanns 21. maí 1850 til umboðsmanns Munkaþverárklausturs var vísað til þess að sá síðarnefndi hafi á manntalsþingi 16. sama mánaðar ætlað að leita eftir uppboði til leigu á „afréttinni Bleiksmýrardal austan Fnjótskár“, en þar hafi eigendur Illugastaða „látið gjöra forboð gegn uppboðinu“ af þeirri ástæðu að þeir hafi „keypt þetta afréttarland ásamt jörðunni Jllugastöðum“, svo sem fram kæmi í afsali fyrir henni. Af þessu tilefni lagði amtmaður fyrir umboðsmanninn að kæra málið fyrir sáttanefnd og leggja þar fram „heimildarskjöl klaustursins fyrir landinu“ ásamt því að heimta að sjá skilríki, sem eigendur Illugastaða bæru fyrir sig um „eignarrétt sinn til landsins.“ Fyrir sáttanefndinni bæri umboðsmanninum að krefjast þess að eigendur Illugastaða slepptu „öllu eignarhaldi yfir dalnum“, en þó mætti bjóða þeim „frjálsan upprekstur á dalinn fyrir lömb sín og géldfé“ til að koma á sáttum. Að undangenginni árangurslausri tilraun til sátta leitaði umboðsmaðurinn eftir því við sýslumann 17. ágúst 1850 að hann gæfi út vegna málsins stefnu fyrir aukahéraðsrétt Þingeyjarsýslu. Það mál var síðan þingfest 28. september sama ár og tóku eigendur Illugastaða til varna. Dómur gekk í málinu í aukahéraðsrétti 11. ágúst 1851, en samkvæmt honum höfðaði umboðsmaður Munkaþverárklausturs það gegn eigendum Illugastaða „útaf svomeintu heimildarlausu kaupi og eignarhaldi þeirra, á vissu Afrettarlandi á svokölludum Bleiksmýrardal fyrir austan Fnjótská, hvort Umbodsmadurinn þvj krefst ad tildæmist Múnkaþverá klaustri, med endurgjaldi fyrir uppborinn afnot afrettarins“. Eigendur Illugastaða hafi á hinn bóginn krafist að þeim „tildæmist eignarrjettur til Bleiksmyrardals fyrir austan Fnjótská og fyrir framann svokalladann Vothamar“. Niðurstaða aukahéraðsréttarins varð sú samkvæmt dómsorði að „sameigendum jardarinnar I-x-x ... ber Afrettarlandid á Bleiksmýrardal öllum austan ár frá Vothamar til Odeilu.“ Með dómi 4. október 1852 ómerkti Landsyfirréttur þennan dóm aukahéraðsréttarins sökum þess að meðdómsmenn höfðu ekki verið kvaddir til setu í dóminum.

Öðru sinni höfðaði umboðsmaður Munkaþverárklausturs mál gegn eigendum Illugastaða og var það þingfest 29. september 1853. Samkvæmt dómi, sem gekk í aukahéraðsrétti Þingeyjarsýslu 25. nóvember sama ár, krafðist stefnandinn þess að „afrjettar landid Bleiksmýrardalur allur austan Fnjóskár frá Hamarslæk til öræfa verdi tildæmdur Múnkaþverárklaustri, sem átölulaus og fullkomin eign þess“, svo og að eigendur Illugastaða yrðu „dæmd til ad standa allan kostnad málsins; og greida klaustrinu fullt endurgjald fyrir afnot og brúkun dalsins, frá því sókn var hafin í málinu og til málsloka“. Stefndu kröfðust þess á hinn bóginn að þeim yrði „dæmd fullkomin fridun eignar þeirra med jördinni Illugastödum nefnilega allur Bleiksmýrardalur fyrir austan Fnjóská, frá Vothamar til ódeilu v: öræfa og ad klaustrid yrdi dæmt ad borga ... kostnad og ómak sem þau hafi lidid vid málsvörn þessa“. Í dóminum sagði að stefnandinn hafi reist málsóknina á því að bæði í máldögum Ó-kk-ef b-kk-ef R-kk-ef og S-kk-þgf væri rætt um að Munkaþverárklaustur ætti Bleiksmýrardal allan austan Fnjóskár og það sama segði í þremur lögfestum klaustursins, sem hafi verið þinglesnar á 18. öld og aldrei mótmælt, gögnum varðandi jarðamat frá 1804 og matsgerð á eignum klaustursins 26. janúar 1825. Jafnframt hafi stefnandinn byggt á bréfi biskups, þar sem fram kæmi að hann hefði engin gögn undir höndum um réttindi Illugastaða yfir Bleiksmýrardal, og framburði vitna, sem sannaði að mati hans „í hvörs höndum brúkun og umrád dalsins hafi verid frá því seint á næstlidinni 18 öld og alt fram yfir árid 1840.“ Stefndu teldu á hinn bóginn að skilja yrði ummæli í máldögum á þann hátt að Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár hafi eins og jarðareign milli Sölvagils og Seyru fylgt Illugastöðum, enda hafi þær eignir verið taldar þar í beinu framhaldi af þeirri jörð. Þegar Illugastaðir hafi verið seldir undan klaustrinu 1675 hljóti þessar eignir að hafa fylgt í kaupunum, því þar hafi verið sagt að jörðin væri seld með öllu tilheyrandi. Einnig hafi amtmaður í bréfi 29. nóvember 1839 viðurkennt rétt Illugastaða til sumarbeitar á Bleiksmýrardal austan ár með vísan til þess, sem segði í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef. Þá hafi tvö vitni borið fyrir dómi að fyrrum eigandi Illugastaða hafi boðið þeim að taka fé á Bleiksmýrardal, auk þess sem dalurinn hafi verið lögfestur undir jörðina á árinu 1844. Dómara í aukahéraðsréttinum greindi á um niðurstöðu málsins og mynduðu þar meiri hluta fjórir meðdómsmenn, en sýslumaður greiddi sératkvæði. Í dóminum sagði meðal annars: „Vjer meiri hluti dómendanna verdum ad adhyllast þá meiníngu sækjanda ad Máldagar klaustursins sjeu yfirhöfud ad tala gyld heimildarskjöl fyrir eignum þess, alt svo lengi ad adrir, sem meina sig eiga eitthvað er því hefur tilheyrt, koma ekki fram med gagnstæd og ýngri heimildarskjöl sem sanni ad sá umþráttadi eigindómur, sje löglega geingin undan því, annad hvört med sölu, gjöf, umskiptum, sátt eda dómi, eda einhverju þesskyns móti, ellegar þá fyrir Langvint hyrdu og afskiptaleysi, sje komid i hefdarhald einhvors annars ... Verjandi hefur heldur ekki vefeingt eda efad, gyldi máldaganna, sem órækra heimildarskjala, sem vottast af því ad hann verjandinn vill antaka og álíta klaustur máldagana sem óræk heimildarskjöl Illugastada en einúngis med þeim mismun, ad hann leggur annan skilníng í viss ordatiltæki þeirra heldur en sækjendur gjöra, svo þad er ad vorri meiníngu eindregid og samhljóda álit bædi sækjanda og verjanda, ad Maldagarnir sjeu gyld heimildarskjöl, þad er ad segja þegar þeir eru rjettskyldir og ad eptir þeim rjettskyldum beri ad dæma.“ Í dóminum var hafnað rökum eigenda Illugastaða um að skilja yrði máldagana þannig að Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár hafi fylgt þeirri jörð. Því var og hafnað að ummæli í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef um að Illugastaðir ættu „Almindíng paa Bleiksmýrardal“ fælu í sér að lýst væri „eign á dalnum frá Illugastödum“, því „eptir brúkun ordsins „almenníngur“ er þad ad vorri meiníngu eingin eignar tiltala heldur einúngis rjettindi frá einstöku jördum ad mega reka geldfjenad sinn til sumargöngu á þær afrjettir, sem eru þó eignir annara jarda“. Í niðurstöðu dómsins sagði loks að „þared nú sækjendur málsins hafa sannad eignarrjett klaustursins til dalsins med gyldum og ómótmæltum máldögum þess, sannad umrád og stödug afskipti klausturhaldaranna yfir dalnum, smátt og smátt á næstlidinni öld, med ómótmæltum lögfestum og fridlýsingum, sannad þaráeptir med mörgum samhljóda eidfestum vitnisburdum, stöduga brúkun dalsins frá klaustursins hálfu nálægt 60 árum gegnum ábúendur á klaustur jördinni Túngu þá meinum vjer þad vafalaust, ad þad beri ad dæma hann undir Munkaþverárklaustur, sem fullkomna eign þess, og þegar líka á hina síduna ad verjandinn hefur ekki getad sannad ad Illugastadir hafi nokkurn tíma átt dalinn, ekki nokkurn tíma brúkad hann, eda nokkurn tíma eignad sjer hann fyrr en eptir 1840.... Eptir framantjedu verdur sameiginlegt doms atkvædi okkar meddómsmanna, ad afrjettarlandid Bleikmýrardalur allur fyrir austan Fnjóská frá Hamarslæk og sudur á öræfi tildæmist Múnkaþverárklaustri ásamt sanngjörnu endurgjaldi af nú verandi eigendum Illugastada fyrir brúkunarnot hans, sídan mál þetta var fyrst kært til sáttanefndar“. Í dómsorði sagði síðan eftirfarandi: „Afrjettarlandid Bleiksmýrardalur allur fyrir austan Fnjóská frá Hamarslæk og sudur á öræfi, á ad tilheyra Múnkaþverár klaustri, sem fullkomin og átölulaus eign, og eigindómur þess.“ Sýslumaður taldi á hinn bóginn í sératkvæði að sýkna ætti eigendur Illugastaða af kröfum Munkaþverárklausturs í málinu.

Dómi þessum var skotið til Landsyfirréttar, sem kvað upp dóm 25. júní 1855 í málinu, sem var auðkennt nr. 1/1855. Í dóminum sagði að áfrýjað væri dómi héraðsréttar Þingeyjarsýslu „út af eignarrétti Munka-Þverárklausturs til afréttarplázins Bleiksmýrardals austan Fnjóskár, sem áfrýjendur ætla, að liggi undir og tilheyri eignarjörð þeirra Illugastöðum. Með dómi héraðsréttarins er ofannefnt afréttarland austan Fnjóskár frá Hamarslæk og allt suður í öræfi dæmd fullkomin og átölulaus eign Munka-Þverárklausturs, og áfrýjendurnir skyldaðir til að greiða sanngjarna borgun fyrir afnot þau og brúkun, sem þeir hafi haft af dalnum“. Um röksemdir eigenda Illugastaða, sem lutu að því að klaustrið hafi „eignazt hið umþrætta afréttarland ásamt jörðunni Illugastöðum, en ekki með einstakri heimild“, sagði meðal annars eftirfarandi: „En eins og áfrýjendurnir ekki hafa fært rök að því, að Munka-Þverárklaustur hafi eignazt Bleiksmýrardal ásamt jörðinni Illugastöðum, þannig hefur innstefndi einnig mótmælt þessu atriði sem öldungis ósönnuðu, og sé litið á hlutarins eðli og sér í lagi það atriði, að það umþrætta afréttarland liggur öldungis aðskilið frá landareign Illugastaða, eru allar líkur fremur fyrir því, að klaustrið hafi eignazt dalinn austan Fnjóskár með sérstakri heimild samkvæmt því, sem hér á landi var á þeim tíma altítt, að klaustrin eignuðust ítök í landi og reka á ýmsum stöðum með sérstakri heimild að gjöf, kaupi eður á annan hátt, og hvað sem þessu líður, hljóta áfrýjendurnir, sem fara því fram, að jörðin Illugastaðir og það umþrætta afréttarland hafi með einni og sömu heimild orðið eign Munka-Þverárklausturs og gengið frá því aftur, að vera skyldir til að sanna, að þeir í þessu efni hafi rétt að mæla, og þar sem þeir ekki hafa komið þessari sönnun við, leiðir þar af, að á þessu atriði verður ekki byggð með nægum rökum nokkur eign Illugastaða til dalsins, sem í kaupbréfinu fyrir Illugastöðum, þegar þeir voru seldir undan klaustrinu, ekki heldur er tilgreindur sem fylgjandi jörðunni eður sem afsalaðir ásamt henni.“ Einnig var því hafnað með nánar tilgreindum rökum að ummæli í jarðabók um réttindi Illugastaða yfir Bleiksmýrardal gætu falið í sér sönnun fyrir því að dalurinn væri eign jarðarinnar. Þá þótti enn síður unnt að telja eigendur Illugastaða „geta sannað kröfu sína með tilvitnun þeirra framkomu máldaga“, þar sem þeir sýni „með ljósum og berum orðum, að Munka-Þverárklaustur átti á 15. og 16. öld það umþrætta afréttarland austan Fnjóskár, og það ekki sem eigandi Illugastaða, heldur ex titulo speciali“. Landsyfirréttur komst þannig að svofelldri niðurstöðu um aðalkröfu eigenda Illugastaða: „En þegar áfrýjendurnir þannig ekki hafa getað fært sönnur á eign þeirra til þess umþrætta afréttarlands, og málsfærsla þeirra að öðru leyti um afnot Illugastaðajarðar eiganda af landinu ekki kemur heim við það, sem undir málinu er upplýst með þeirri teknu vitnaleiðslu, sem yfir höfuð ber með sér, að eigendur téðrar jarðar aldrei hafa notað sér það umþrætta land eða notað það að öðru leyti en fyrir geldfé sitt á sumrum, getur aðalréttarkrafa þeirra ekki tekizt til greina.“ Rétturinn taldi á hinn bóginn efni til að verða við varakröfu eigenda Illugastaða og var dómsorð í dómi hans því sem hér segir: „Sá í þessu máli gengni undirréttardómur á óraskaður að standa, að því leyti honum hefur verið áfrýjað, þó þannig, að Illugastaða menn eiga upprekstur á Bleiksmýrardal austan Fnjóskár fyrir geldfénað sinn á sumrum ókeypis.“

Í lýsingu á umboðsjörðum Munkaþverárklausturs í Hálshreppi 1. maí 1878 sagði í sérstökum lið um Bleiksmýrardal austan Fnjóskár framan við Hamarslæk að þar væri „afréttarland allmikið og álitinn að vera heldur góður afréttur“, sem ekki væri of settur þótt þar gengju 20 trippi og 800 til 900 fjár. Þá sagði um jörðina Tungu að „langt fram á Bleiksmýrardal er notaður heyskapur, og mun þannig með mikilli fyrirhöfn mega ná hérum 100 hestum, en vanalega er þó heyskapur fenginn að.“

Landamerkjabréf var gert 1. apríl 1885 fyrir „afréttarland Akureyrarkirkju á Bleiksmýrardal“ og sagt að það væri „allur sá hluti dalsins, er liggur fyrir vestan Fnjóská, frá Skarðsá og suður á öræfi.“ Þetta bréf, sem var þinglesið 27. maí sama ár, var áritað um samþykki vegna jarðarinnar Reykja, svo og af hálfu Munkaþverár með svofelldri athugasemd: „Samkvæmt gömlum skjölum á Munkaþverá ítök í Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár, mánaðarbeit öllu fé annað dægur og 30 geldneyta rekstur.“

Umboðsmaður yfir Norðursýsluumboði, sem virðist hafa tekið við forræði yfir jörðum Munkaþverárklausturs, gerði 19. júní 1911 byggingarbréf við nafngreindan mann um jörðina Tungu ásamt hálfum Bleiksmýrardal. Merkjum jarðarinnar var lýst meðal annars með því að þau réðust að sunnan af Hamarslæk, en í framhaldi af því var tekið fram að „þar suður af, austan árinnar tekur við afrjettarland umboðsins á Bleiksmýrardal og nær eins langt suður og drög og teygjur.“

Í gögnum varðandi fasteignamat 1916 til 1918 sagði um Austur Bleiksmýrardal: „Þjóðeign. ... Land þetta, sem er afréttarland, liggur fram af Tungulandi austan Fnjóskár, fram til öræfa, og er afar langt en víðast hvar mjótt og fremur snögglent, einkum eftir því, sem fram dregur. Þó talið mikið fremur kjarnagott sauðland, en afréttin erfið vegna legu sinnar.“

Af gögnum málsins verður ráðið að ábúandi jarðarinnar Tungu hafi óskað eftir því að kaupa eignir, sem fyrrgreint byggingarbréf frá 19. júní 1911 var gert um. Í umsögn 1. mars 1916 lagðist sýslunefnd Suður Þingeyjarsýslu gegn því að selja ábúandanum „afréttarland það, sem hann hefir á leigu ásamt ábúðarjörð sinni, en hún lýsir yfir, að hún er samþykk því, að Hálshreppur kaupi þetta afréttarland.“ Í tengslum við þetta lögðu dómkvaddir menn 6. mars 1916 mat á jörðina Tungu „ásamt afréttarkjálkanum Austur-Bleiksmýrardal“, en í matsgerð þeirra sagði meðal annars: „Afréttardalurinn Austur-Bleiksmýrardalur liggur suður frá Tungu landi, austan Fnjóskár, og greinist, er fram dregur, í fleiri drög og teygjur fram á sanda. Hefur verið talið, að þangað mætti reka 12-14 hundruð fjár, og aðrar nytjar en upprekstur sauðfjár, verða eigi af afréttinni hafðar. Afréttina má telja sæmilega góða. Meðaltal eptirgjaldsins eptir Austur-Bleiksmýrardal, 12 álnir, nemur síðustu 10 árin kr. 6.96. Matsverð afréttarpartsins Austur-Bleiksmýrardals teljum við hæfilega sett kr. 200.oo.“ Ráðherra Íslands gaf út afsal 15. júní 1918 fyrir jörðinni Tungu til ábúandans og var kaupverð hennar 2.000 krónur, en tekið var fram að „afrjettarhlutinn Austur-Bleiksmýrardalur er ekki með í sölu þessari.“ Áður en þetta afsal var gefið út hafði hreppsnefnd Hálshrepps óskað eftir því í bréfi til stjórnarráðsins 6. maí 1918 að kaupa „afréttarkjálkann svo nefndan Austur-Bleiksmýrardal“ og var þar sérstaklega vísað til þess að það væri „ómótmælanlega eðlilegast og affarasælast, að hrepparnir geti haft fullt umráðavald yfir afréttum sínum.“ Í bréfi umboðsmanns Norðursýslu til stjórnarráðsins 3. júlí sama ár var lýst þeirri skoðun að mjög heppilegt væri að Hálshreppur fengi „keypt afrjettarlandið, sem fylgir þjóðjörðinni Tungu í Fnjóskadal, sem sje hálfan Bleiksmýrardal.“ Tók umboðsmaðurinn fram að hann teldi að þótt virðingarverð að fjárhæð 200 krónur hafi svarað ríflega til afgjalds undanfarinna 10 ára væri rétt að setja það nokkuð hærra miðað við upprekstur á landið eða 250 til 300 krónur. Ráðherra gaf út afsal 29. september 1919 til Hálshrepps fyrir „afrjettarlandinu Austur-Bleiksmýrardal ... eins og það var undan skilið sölu, er jörðin Tunga í sama hreppi var seld, til fullrar eignar og umráða án nokkurs álags.“ Kaupverð var 300 krónur.

Í bréfi, sem sýslumaður Þingeyjarsýslu ritaði til stjórnarráðsins 6. apríl 1920 í tilefni af fyrirspurn þess um svæði „sem talin eru almenningar, svo og um afréttarlönd sem ekki sannanlega hafi tilheyrt eða nú tilheyri nokkru lögbýli“, var eftirfarandi tekið fram: „Af öðrum afréttarlöndum mun Bleiksmýrardalur suður af Fnjóskadal ... eigi hafa tilheyrt neinu lögbýli.“

VII

Í Landnámabók segir frá því að Þ-kk-nf s-kk-nf K-kk-nf hafi komið að landi í ósum Skjálfandafljóts og numið síðan land milli Skuggabjarga og Ljósavatnsskarðs. Þar hafi hann ekki unað sér og því flutt sig um set og numið allan Fnjóskadal til Ódeilu, en búið að Lundi. B-kk-nf, sonur H-kk-ef, hafi komið að landi á sama stað og numið allan Bárðardal upp frá Kálfborgará og Eyjadalsá, en hann hafi búið um hríð að Lundarbrekku uns hann flutti suður í Fljótshverfi. Þ-x-x m-kk-nf Á-kk-nf hafi svo numið land neðan Eyjadalsár og búið að Öxará. Af gögnum málsins verður ekki ráðið hvað átt hafi verið við með Ó-kvk-þgf, sem Landnámabók kveður hafa ráðið suðurmörkum landnáms Þ-kk-ef s-kk-ef í Fnjóskadal, en Lundur er um 20 km norðan við þann hluta svæðisins í máli þessu, sem nyrst liggur. Jörðin Öxará, þar sem Þ-kk-nf m-kk-nf átti að hafa búið, er nyrst í Bárðardal og því í nokkurri fjarlægð frá landsvæðunum, sem málið tekur til. Lundarbrekka, þar sem B-kk-nf var sagður hafa búið, er á hinn bóginn sunnarlega í Bárðardal en austan Skjálfandafljóts. Bæjarstæði á þeirri jörð er sunnar inn til landsins en bæir stóðu á Sörlastöðum, Hjaltadal og Kambsfelli vestan Skjálfandafljóts og Vallafjalls. Af þessum frásögnum verður ekki ráðið hvort land kunni að einhverju leyti að hafa verið numið innan marka þeirra svæða, sem um ræðir í málinu, og stofnað hafi verið þannig til beins eignarréttar yfir því, en þær útiloka á hinn bóginn ekki frekar en staðhættir að svo kunni að hafa verið.

VIII

Landsvæðið Mjóidalur liggur sem fyrr segir sunnan við merki jarðarinnar Mýrar í Bárðardal, sem ráðast af Syðri-Bótará vestan frá upptökum að mótum hennar í austri við Mjóadalsá. Að austan liggur svæðið að síðastnefndri á suður að þeim stað, þar sem hún verður til á mótum Tungufellsár og Mosakvíslar, og er land eyðijarðarinnar Íshóls þar fyrir handan. Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi þess ekki að mörk þjóðlendu færu norður fyrir framangreind merki Mýrar, en nefndin hafnaði í úrskurði sínum kröfu áfrýjanda um að land Íshóls yrði talið innan þjóðlendu og hefur hann unað við þá niðurstöðu.

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712 var eins og áður greinir sagt frá eyðibýli með heitinu Mjóadalskot fyrir vestan Mjóadalsá. Í gögnum málsins liggur fyrir að byggð var aftur tekin upp í Mjóadal um 1812 og sagði í sóknarlýsingu frá 1840 að bærinn þar hafi áður verið nefndur Mjóadalskot, svo og að hann hafi verið byggður úr landi Mýrar. Í jarðamati 1849 var þess getið að Mjóidalur hafi verið byggður úr Mýri fyrir 36 árum. Í málinu eru ekki frekari heimildir um Mjóadalskot, en ætla verður af framangreindu að þar hafi fyrrum verið jörð. Henni hlýtur óhjákvæmilega að hafa fylgt land, sem háð var beinum eignarrétti sem stofnað var til með námi, á sama hátt og land jarðarinnar Íshóls, sem liggur samhliða landsvæðinu Mjóadal á einsleitu og samfelldu landi. Í þessu ljósi geta ekki staðið haldbær rök til að draga í efa að landsvæðið Mjóidalur sé háð beinum eignarrétti, þótt heimildir liggi ekki fyrir um hver hafi átt Mjóadalskot áður en sú jörð fór í eyði eða hvernig land hennar kunni síðan að hafa fallið undir Mýri og verið ráðstafað aftur undan henni á 19. öld. Eru því ekki efni til að verða við kröfu áfrýjanda um að allt landsvæðið Mjóidalur verði talið þjóðlenda.

Um merki þessa landsvæðis var eins og áður segir gert landamerkjaskjal 8. maí 1897 og var það áritað um samþykki af hálfu Mýrar og Íshóls, en ekki annarra landa, sem að því liggja. Landamerkjabréf Mýrar 20. maí 1885 var jafnframt samþykkt vegna Mjóadals og voru þessar heimildir samhljóða um merki milli landanna. Verður að byggja í málinu á þessum heimildum að því er varðar merki Mjóadals til norðurs og austurs. Í landamerkjaskjalinu frá 8. maí 1897 var merkjum Mjóadals að öðru leyti lýst þannig að til suðurs réði Tungufellsá, síðan Þvergil og loks bein stefna úr því vestur á svonefnt hágrjót, en þaðan færu merkin eftir vatnaskilum á háfjalli norður gegnt upptökum Syðri-Bótarár. Landamerkjaskjalið var ekki áritað um samþykki vegna þessara merkja til suðurs eða vesturs og er lýsingin á þeim hvorki í samræmi við landamerkjabréf Sörlastaða 19. apríl 1884 né Hjaltadals 16. janúar 1883, sem ekki voru heldur samþykkt af hálfu Mjóadals. Um þessi merki verður að gæta að því að eftir að Ljósavatnshreppur, sem stefndi Þingeyjarsveit er nú kominn í staðinn fyrir, hafði keypt Mjóadal 4. júní 1897 gerði hreppsnefnd áðurnefnt skjal 23. mars 1904, sem nefnt var skrá yfir afréttarlönd suður af Bárðardal vestan Skjálfandafljóts. Í skjali þessu, sem var þinglesið 31. maí 1904, var merkjum til norðurs og austurs lýst á sama hátt og í landamerkjaskjalinu 8. maí 1897. Í skránni frá 1904 sagði á hinn bóginn að suðurmerki Mjóadals réðust frá Mjóadalsá af Tungufellsá að Þvergili, þá réði Þvergil „uns það þrýtur“, en til vesturs færu merkin í beinni stefnu vestan við öll drög, sem liggi að Lambám og Grjótá, að botni Syðri-Bótarár. Þessi lýsing er í ósamræmi við þá, sem fram kom í landamerkjaskjalinu 8. maí 1897, að því leyti að suðurmerkin samkvæmt skránni náðu ekki lengra til vesturs en að innstu drögum Þvergils í stað þess að halda þaðan áfram í um 5 km vestur í svonefnt hágrjót. Þá áttu vesturmerki samkvæmt skránni að fara eftir beinni línu frá drögum Þvergils að upptökum Syðri-Bótarár, en ekki að fylgja vatnaskilum þar til komið væri gegnt þeim upptökum. Ekki verður komist hjá því að líta svo á að sem eigandi Mjóadals hafi Ljósavatnshreppur með gerð þessarar skrár 23. mars 1904 og þinglestri hennar í raun fellt úr gildi landamerkjaskjalið frá 8. maí 1897 að því leyti sem ekki gætti samræmis milli þeirra. Verða því merki Mjóadals til suðurs og vesturs að ráðast af því, sem fram kom í skránni frá 23. mars 1904, en ekki af landamerkjaskjalinu 8. maí 1897, svo sem óbyggðanefnd lagði til grundvallar í úrskurði sínum. Því til samræmis verða þessi merki ákveðin þannig að þau liggi frá mótum Tungufellsár og Mosakvíslar eftir fyrrnefndu ánni til suðvesturs að Þvergili, sem ráði svo merkjum að innstu drögum þess, en þaðan fari þau eftir beinni línu norður til upptaka Syðri-Bótarár.

IX

Áfrýjandi hefur hvorki fyrir óbyggðanefnd né í máli þessu dregið í efa að land, sem að réttu lagi fellur innan merkja jarðarinnar Sörlastaða, sé háð beinum eignarrétti. Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi þess á hinn bóginn að talsverður hluti landsins, sem stefndu töldu falla innan merkja þessarar jarðar sinnar, yrði talinn þjóðlenda, en nefndin hafnaði þeirri kröfu áfrýjanda með öllu. Með dómkröfum sínum í málinu hefur áfrýjandi að mestu fallið frá því, sem hann krafðist að þessu leyti fyrir óbyggðanefnd, en þó stendur eftir deila milli aðilanna um hvar mörk Sörlastaða verði dregin til suðurs.

Í landamerkjabréfi Sörlastaða 19. apríl 1884 var merkjum jarðarinnar til vesturs lýst svo að þau réðust nyrst af Bakkaá og síðan af Timburvalladalsá, en að austan áttu þau að fylgja nánar tilgreindum kennileitum suður eftir Vallafjalli og enda í Pílagrímsfjalli. Merkjum til suðurs var eingöngu lýst með þeim orðum að þar lægju „eyðigrjót og sandar.“ Á grundvelli þessarar lýsingar hafa stefndu dregið vesturmerki Sörlastaða suður til upptaka Timburvalladalsár, en eftir uppdráttum að dæma hafa þau sett hornmark á sunnanverðum austurmerkjum jarðarinnar við Syðri-Bótará, nokkuð fyrir sunnan upptök hennar. Samkvæmt dómkröfum áfrýjanda er hann sammála stefndu um að vesturmerki jarðarinnar nái suður til upptaka Timburvalladalsár, en á hinn bóginn hefur hann sett hornmark syðst á austurmerkjunum við upptök Syðri-Bótarár. Ágreiningur aðilanna í þessum þætti málsins er því bundinn við það eitt hvar þetta síðastnefnda hornmark skuli vera.

Í þessu ágreiningsefni hafa hvorki áfrýjandi né stefndu miðað við áðurnefnt Pílagrímsfjall, sem er þó talið upp syðst af kennileitum á austurmerkjum Sörlastaða í landamerkjabréfinu 19. apríl 1884, en lýsingin þar á suðurmerkjum jarðarinnar er að öðru leyti með þeim hætti að ógerlegt er að finna henni stað. Pílagrímsfjall stendur nokkru norðan við þá tvo punkta, sem aðilarnir miða hér við, og hefur hvorugur þeirra skýrt kröfu sína að þessu leyti á viðhlítandi hátt með tilliti til landamerkjabréfsins. Með því að dómkröfur áfrýjanda eru að þessu virtu stefndu til hagsbóta er ekki annað fært en að leggja þær til grundvallar og láta austurmerki Sörlastaða til suðurs enda í upptökum Syðri-Bótarár, en draga þaðan beina línu til suðvesturs í upptök Timburvalladalsár.

X

Um Hjaltadal ásamt Kambfellskjálka stendur ágreiningur áfrýjanda og stefnda Þingeyjarsveitar sem landeiganda um hvernig draga eigi merki að sunnanverðu. Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi þess að verulegur hluti landsins, sem stefndi telur innan merkjanna, yrði felldur undir þjóðlendu, en því hafnaði nefndin með öllu. Dómkröfur áfrýjanda ganga í þessum efnum skemur en kröfugerð hans fyrir nefndinni og snýst nú ágreiningur aðilanna í reynd um hvernig skýra eigi fyrrgreint landamerkjabréf fyrir Hjaltadal frá 16. janúar 1883 að því er varðar merki jarðarinnar ásamt Kambfellskjálka að sunnan og vestan. Samkvæmt bréfinu áttu merkin nánar tiltekið að fylgja Timburvalladalsá að austan, en að vestan átti að ráða „Fjallið“. Um merkin til suðurs sagði það eitt að þar væru öræfi. Aðilarnir eru á einu máli um að austurmerkin eigi að ráðast af Timburvalladalsá allt suður til upptaka hennar, en um annað í þessu sambandi er deilt. Áfrýjandi telur að frá upptökum Timburvalladalsár eigi að draga merkin í beinni línu norðvestur í upptök Austurkróksár og fylgja henni síðan í sömu átt þar til hún fellur í Hjaltadalsá, en þaðan eigi þau að fara í beinni línu í norðvestur upp á Tungufjall í átt að Hamarslækjargili þar til land Hjaltadals þrýtur á vatnaskilum. Stefndi hefur á hinn bóginn sem áður segir dregið merkjalínu frá upptökum Timburvalladalsár til suðvesturs að svonefndu hágrjóti og þaðan beint í vestur í hornpunkt á vatnaskilum á fjalllendi milli Hjaltadals og Bleiksmýrardals, en fylgt síðan þeim vatnaskilum allt til norðurmerkja jarðarinnar.

Bæði í máldögum Ó-kk-ef biskups R-kk-ef frá árabilinu 1461 til 1510 og svonefndu Sigurðarregistri frá 1525 var rætt um að Munkaþverárklaustur ætti jarðirnar Hjaltadal og Sörlastaði með báðum dölum. Þessir dalir hljóta að hafa verið Hjaltadalur og Timburvalladalur. Í fyrrgreindri yfirlýsingu 27. ágúst 1950 um skiptingu jarðarinnar Hjaltadals milli tveggja eigenda hennar var rætt um að í hlut annars þeirra kæmi Hjaltadalur vestan við Hjaltadalsá og Krókarnir vestan við fyrsta Hrauntungufjall, en í hlut hins Hjaltadalur austan við Hjaltadalsá, Austur Krókur og Timburvalladalur vestan árinnar, sem við hann er kennd. Samkvæmt uppdráttum skiptist Hjaltadalur sunnarlega í tvennt við Hrauntungufjall, annars vegar í Króka eða Vestur Króka og hins vegar í Austur Krók, og virðast þessi heiti vera notuð jöfnum höndum um dalinn allt til syðstu draga hans. Á milli þessara syðstu hluta Hjaltadals er fjalllendi og jafnframt milli hans og Timburvalladals. Líta má svo á að afmörkunin á landi jarðarinnar Hjaltadals í þessari yfirlýsingu hafi í reynd verið sú sama og fólst í framangreindum orðum máldaga Ó-kk-ef biskups og S-kk-ef. Merki Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka, sem áfrýjandi krefst að dregin verði frá upptökum Timburvalladalsár meðal annars um Austurkróksá og Hamarslækjargil, eiga sér enga stoð í landamerkjabréfi Hjaltadals frá 16. janúar 1883 eða öðrum áðurgreindum heimildum. Línan, sem stefndi telur að ráða eigi merkjum frá sama upphafspunkti, á sér ekkert fremur stoð í þessum heimildum. Svo langt sem lýsingin í landamerkjabréfinu frá 16. janúar 1883 náði getur hún á hinn bóginn samrýmst því, sem ráðið verður samkvæmt áðursögðu af máldögum Ó-kk-ef biskups, Sigurðarregistri og yfirlýsingunni 27. ágúst 1950, að gættu því að í landamerkjabréfinu var einnig fellt undir jörðina fjalllendi annars vegar milli Timburvalladals og Hjaltadals og hins vegar vestan síðarnefnda dalsins.

Í ýmsum áðurnefndum heimildum frá 19. öld mátti ítrekað sjá rætt um afrétt, afréttarland og land fyrir afréttarpening, sem hafi tilheyrt eða legið undir jörðina Hjaltadal eða eftir atvikum Kambfell og að auki voru Hjaltadalur og Timburvalladalur í sumum tilvikum nefndir afdalir eða afréttardalir. Þar verður einnig séð að aðrir bændur en ábúendur á þessum jörðum hafi fengið að reka þangað búpening til sumarbeitar gegn greiðslu. Í skoðunargerð frá 1846 var komist að þeirri niðurstöðu að taka mætti 1.200 fjár á Hjaltadalsafrétt og var það endurtekið í lýsingu á jörðinni 1891, þar sem rætt var um afréttarland í eigu jarðarinnar. Þá liggur fyrir að Hálshreppur, sem stefndi Þingeyjarsveit er nú kominn í staðinn fyrir, hafi leitað á árinu 1911 eftir kaupum á jörðinni til að fá umráð afréttarlands, sem fylgdi henni. Ekkert verður þó ráðið með vissu af gögnum málsins um hvar slíkt afréttarland hafi nánar verið eða hvort mörk þess og annars lands jarðarinnar hafi að einhverju leyti eða jafnvel öllu legið sunnan við syðstu drög fyrrnefndra dala.

Að virtu öllu því, sem að framan segir, eru ekki efni til annars en að skýra landamerkjabréfið frá 16. janúar 1883 á þann hátt að merki Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka fylgi að réttu lagi Timburvalladalsá að austan suður til upptaka hennar, þaðan fari þau til suðvesturs eftir beinni línu, sem liggur meðfram syðstu drögum Vestur Króka í Hjaltadal, allt þar til hún kemur að vatnaskilum á fjalllendi milli Hjaltadals og Bleiksmýrardals, en fylgi þar á eftir vatnaskilunum til norðurmerkja Hjaltadals. Eins og dómkröfum er háttað í málinu þarf ekki að taka afstöðu til norðurmerkja jarðanna.

XI

Í gögnum málsins eru engar heimildir um að búseta hafi nokkru sinni verið í Bleiksmýrardal eystri. Elsta heimildin, sem kann að hafa tekið til þessa landsvæðis, er fyrrnefnt sálugjafabréf 8. desember 1403, þar sem prestur á Möðruvöllum arfleiddi kirkjuna á Grund að rétti til upprekstrar 60 nautgripa í Bleiksmýrardal, sem ætla verður að bendi til að þar hafi ekkert býli verið. Af elstu máldögum virðist ekki verða ráðið að kirkjur í Hólabiskupsdæmi hafi talið til réttinda yfir Bleiksmýrardal eystri og var slíks tilkalls heldur ekki getið í skrám um eignir Munkaþverárklausturs frá 1446. Í máldögum Ó-kk-ef b-kk-ef R-kk-ef, sem ritaðir voru á árabilinu 1461 til 1510, og áðurgreindum heimildum, sem þar á eftir komu, var á hinn bóginn rætt um réttindi Munkaþverárklausturs í Bleiksmýrardal eystri, en klaustrið mun hafa verið stofnað 1155. Ekkert liggur fyrir í málinu um hvernig þessi réttindi komu til eða hver kunni áður að hafa haft þau á hendi, en upp frá þessu áttu þau undir klaustrið og síðar áfrýjanda allt þar til hann ráðstafaði þeim 29. september 1919 til Hálshrepps, sem stefndi Þingeyjarsveit hefur nú komið í staðinn fyrir.

Munkaþverá er í Eyjafjarðardal nærri 20 km frá Bleiksmýrardal eystri og er hún skilin frá honum af fjalllendi, sem Garðsárdalur og Gönguskarð skerast þó gegnum nokkru fyrir norðan þetta landsvæði, en ýmsar jarðeignir og afréttir liggja þar á milli. Hvergi í fyrirliggjandi heimildum er rætt um Bleiksmýrardal eystri sem jörð eða hluta af jörðinni Munkaþverá, enda verða áðurgreind ummæli um „jardar eign“, sem komu fram í tengslum við umfjöllun um Bleiksmýrardal í svonefndu Sigurðarregistri frá 1525, ekki skilin svo að þau hafi átt við þetta landsvæði, heldur land milli Sölvagils og Seyru, sem þar um ræddi. Í elstu heimildunum um landsvæðið, sem getið var hér áður, var ekki vikið að afnotum þess, en að því leyti, sem það var gert í heimildum frá og með Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá árinu 1712, var hvergi rætt um önnur not en beit fyrir búpening. Að þessu virtu eru ekki efni til annars en að líta svo á að Bleiksmýrardalur eystri hafi aðeins verið afmarkað landsvæði, sem eingöngu var haft til takmarkaðra afnota svo langt sem elstu heimildir ná.

Um eðli réttinda Munkaþverárklaustur yfir þessu landsvæði er til þess að líta að í máldögum Ó-kk-ef R-kk-ef og Sigurðarregistri frá 15. og 16. öld var rætt um Bleiksmýrardal fyrir austan Fnjóská sem eign þess án þess að nokkuð frekar væri sagt. Í lögfestum fyrir Munkaþverárklaustur frá árunum 1731, 1762 og 1785 var einnig rætt um að því tilheyrði þetta landsvæði, en það var þó gert innan upptalningar á ýmsum ítaksréttindum klaustursins. Við áðurgreinda skoðunargerð sýslumanns í júlí 1841, sem fór fram að tilhlutan umboðsmanns Munkaþverárklausturs til að staðreyna hvort unnt væri að reisa nýbýli í Bleiksmýrardal eystri, sagði að gerðin tæki til „þess parts af dalnum sem Munkaþverár klaustri tilheirir“. Í þeim efnum verður þó að gæta að því að samkvæmt 3. og 4. gr. tilskipunar 15. apríl 1776 var unnt að fá útmælt land undir nýbýli hvort heldur í eignarlandi annarra, sem mótfallnir voru slíkri ráðstöfun, eða í afréttaralmenningum og óbyggðu landi fyrir ofan byggðir, en í bókunum um þessa skoðunargerð, þar sem meðal annars var rætt um að kanna yrði hvort stofna mætti nýbýli í dalnum án skaða fyrir „Abúendann á Jördinni Tungu og adra vid komendur“, kom hvergi fram um hvort af þessu tvennu gæti hér hafa verið að ræða. Á hinn bóginn var sagt í jarðabókinni frá 1712 að í Bleiksmýrardal austanverðum væri afréttarland, sem lægi undir Munkaþverárklaustur. Sýslumaður bauð bændum í Fnjóskadal árið 1722 að nota afréttardali klaustursins, þar á meðal Bleiksmýrardal, til upprekstrar gegn vægu endurgjaldi og í gögnum vegna jarðamats frá 1804 sagði að undir klaustrið ætti afréttur í dalnum, sem nýttur væri af öðrum til sumarbeitar búfjár gegn tilteknum greiðslum. Í samræmi við þetta kom fram í úttekt sýslumanns árið 1819 að ábúendur í Tungu hafi haft á leigu afréttarland á eystri kjálka Bleiksmýrardals sunnan við land jarðarinnar og veitt öðrum bændum jafnframt aðgang að því til sumarbeitar fyrir búfé. Í mati á eignum klaustursins frá 1825 var rætt um afréttarland á Bleiksmýrardal suður af landi Tungu, sem enginn hafi nýtt í langan tíma. Sættargerð frá 1849, sem ábúandinn í Tungu virðist hafa gert við umboðsmann eigenda Illugastaða, varðaði sameiginleg afréttarnot á Bleiksmýrardal eystri. Rætt var um mikið afréttarland og góðan afrétt á þessu svæði í lýsingu jarða Munkaþverárklausturs frá 1878, svo og um afréttarland þess í Bleiksmýrardal eystri, sem næði eins langt suður og drög og teygjur, í byggingarbréfi 1911 fyrir jörðinni Tungu, sem tók að auki til þessa lands. Í gögnum vegna fasteignamats frá 1916 til 1918 var Bleiksmýrardalur eystri kallaður afréttarland og afréttur. Eins var rætt í áðurnefndum gögnum frá sömu árum um óskir ábúandans á Tungu og Hálshrepps um kaup ýmist á afrétti, afréttarlandi, afréttarkjálka eða afréttardal á þessu svæði. Þar var einnig tekið svo til orða að farsælast væri að hrepparnir gætu haft fullt umráðavald yfir afréttum sínum og virðast þessi réttindi eingöngu hafa verið metin til verðs vegna hugsanlegrar sölu með tilliti til tekna, sem hafa mætti af upprekstri sauðfjár á landið. Þótt í afsali, sem ráðherra gaf út 29. september 1919 til Hálshrepps fyrir „afrjettarlandinu Austur-Bleiksmýrardal“, væri rætt um að það væri selt „til fullrar eignar og umráða“, virðist kaupverð þess eingöngu hafa tekið mið af verðmati á áðurgreindum grundvelli.

Þótt tekið hafi verið svo til orða í máldögum Ó-kk-ef biskups R-kk-ef og S-kk-þgf að Munkaþverárklaustur ætti Bleiksmýrardal allan fyrir austan Fnjóská geta þau ummæli ein og sér að virtu öllu öðru framangreindu í heild ekki gefið tilefni til að álykta annað en að réttindi klaustursins yfir þessu landsvæði hafi verið bundin við óbein eignarréttindi, sem fólust í rétti til upprekstrar búfjár til beitar og annarra hefðbundinna afréttarnota. Verður þá að huga að því hvort fyrrgreindur dómur Landsyfirréttar 25. júní 1855 fái þessu breytt, en með honum var staðfestur dómur aukahéraðsréttar Þingeyjarsýslu 25. nóvember 1853, þar sem eftirfarandi sagði í dómsorði: „Afrjettarlandid Bleiksmýrardalur allur fyrir austan Fnjóská frá Hamarslæk og sudur á öræfi, á ad tilheyra Múnkaþverár klaustri, sem fullkomin og átölulaus eign, og eigindómur þess.“ Aðilar að því máli voru ekki þeir sömu og aðilar að þessu máli og hafa þeir síðarnefndu heldur ekki á báða vegu komið í stað þeirra fyrrnefndu, enda hefur áfrýjandi ekki komið í stað stefndu í fyrra málinu, eigenda Illugastaða, þótt stefndi Þingeyjarsveit leiði rétt sinn frá stefnandanum þar, Munkaþverárklaustri. Í skilningi einkamálaréttarfars var sakarefnið í því máli ekki það sama og í þessu máli. Dómur Landsyfirréttar hefur því ekki þau áhrif hér, sem um ræðir í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en hann hefur á hinn bóginn fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greinir, þar til það gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. Sem fyrr segir krafðist Munkaþverárklaustur þess sem stefnandi í því máli að afréttarlandið Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár yrði dæmt sér sem átölulaus og fullkomin eign, en eigendur Illugastaða kröfðust þess sem stefndu að þeim yrði dæmd „fullkomin fridun“ þessarar eignar með jörð sinni. Af gögnum málsins, sem áður voru rakin, verður ekki annað séð en að ágreiningurinn, sem kom til úrlausnar í dómi Landsyfirréttar, hafi þrátt fyrir orðalag dómkrafna stefnandans beinst að því einu hvorir aðilarnir færu með umráð yfir og nytu þar með tekna af upprekstrarrétti á Bleiksmýrardal eystri, en þeir virðast áður hafa gert sátt á árinu 1849 um sameiginleg afréttarnot af landinu og vísuðu þeir í málatilbúnaði sínum ýmist á annan veg eða báða meðal annars til ummæla í jarðabók frá 1712, gögnum vegna jarðamats 1804 og matsgerð um eignir Munkaþverárklausturs 1825, þar sem þó var rætt um afrétt og afréttarland á þessu svæði og tekjur af upprekstri, svo og til framburðar vitna um hver hafi ráðið yfir þessum afnotum landsins. Einkum vísuðu þó aðilarnir til fyrrnefndra orða í máldögum Ó-kk-ef R-kk-ef og S-kk-þgf um að Munkaþverárklaustur ætti Bleiksmýrardal allan fyrir austan Fnjóská, en greindi á um hvort þau réttindi hafi verið bundin við eignarrétt að Illugastöðum og þar með fylgt í kaupum þegar konungur gaf út afsal fyrir jörðinni á árinu 1674. Bæði í dómi héraðsréttar og Landsyfirréttar var gengið út frá því að líta yrði á þessar tvær heimildir sem sönnun fyrir réttindum Munkaþverárklausturs og bæru eigendur Illugastaða þannig sönnunarbyrði fyrir því að þau réttindi hefðu færst til sín. Á báðum dómstigum var hafnað að sú sönnun hefði tekist og var því lagt til grundvallar að réttindi yfir Bleiksmýrardal eystri væru á hendi Munkaþverárklausturs. Að eðli þessara réttinda var lítt vikið í forsendum dóma héraðsréttar og Landsyfirréttar, en sem áður greinir sagði þó í þeim síðarnefnda að það væru „allar líkur fremur fyrir því, að klaustrið hafi eignazt dalinn austan Fnjóskár með sérstakri heimild samkvæmt því, sem hér á landi var á þeim tíma altítt, að klaustrin eignuðust ítök í landi og reka á ýmsum stöðum með sérstakri heimild að gjöf, kaupi eður á annan hátt“. Þótt dómsorð héraðsréttarins, sem Landsyfirréttur lét standa óraskað, hafi kveðið á um að afréttarlandið Bleiksmýrardalur fyrir austan Fnjóská tilheyrði Munkaþverárklaustri sem fullkomin og átölulaus eign, stóð í raun ekki annað að baki því en ályktanir, sem dregnar voru á framangreindan hátt. Úr því var á hinn bóginn ekki leyst að öðru leyti hvert inntak þessara réttinda væri. Að þessu virtu getur dómur Landsyfirréttar ekki haft sönnunargildi um það atriði samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, sem vikið getur til hliðar þeirri ályktun, sem hér var áður dregin af öðrum fyrirliggjandi heimildum í málinu, að Munkaþverárklaustur hafi aðeins notið óbeinna eignarréttinda yfir Bleiksmýrardal fyrir austan Fnjóská.

Þegar Hálshreppur fékk afsal frá áfrýjanda 29. september 1919 fyrir landsvæðinu, sem hér um ræðir, lágu fyrir dómar héraðsréttar Þingeyjarsýslu og Landsyfirréttar með þeim dómsorðum, sem fjallað er um að framan. Fram hjá því verður á hinn bóginn ekki litið að kaup þessi voru gerð á grundvelli óskar hreppsnefndar 6. maí 1918 um að fá að eignast „afréttarkjálkann svo nefndan Austur-Bleiksmýrardal“, sem eins og áður greinir var meðal annars rökstudd með vísan til þess að farsælast væri að „hrepparnir geti haft fullt umráðavald yfir afréttum sínum.“ Ekki verður annað séð en að söluverð í kaupunum hafi verið ákveðið eingöngu með tilliti til verðmætis upprekstrarréttar á þetta landsvæði og var afsal síðan gefið fyrir „afrjettarlandinu Austur-Bleiksmýrardal“. Þegar af þessum ástæðum gat hreppurinn ekki með réttu bundið væntingar við dómsorð umræddra dóma um að kaup hans tækju til annarra og víðtækari réttinda en áður var getið. Að virtu þessu og öðru því, sem að framan segir, verður að líta svo á að landsvæðið Bleiksmýrardalur eystri sé ekki háð beinum eignarrétti.

XII

Hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að draga verði merki Mjóadals, Sörlastaða og Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka á annan veg en lagt var til grundvallar í úrskurði óbyggðanefndar. Landið, sem nefndin taldi innan merkja þessara lendna en fellur utan þeirra samkvæmt dómi þessum, er ekki háð beinum eignarrétti og er það því þjóðlenda. Þá var hér einnig komist að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Bleiksmýrardalur eystri sé ekki háð beinum eignarrétti, gagnstætt því sem talið var í úrskurði óbyggðanefndar, og er það því jafnframt þjóðlenda. Áfrýjandi hefur í málatilbúnaði sínum samþykkt að landið, sem kynni að verða fellt undir þjóðlendu með dómi þessum, verði með vísan til 1. mgr. 5. gr. og b. liðar 7. gr. laga nr. 58/1998 talið í afréttareign jarða í fyrrum Bárðdæla- og Ljósavatnshreppum og skal því svo vera.

Að því leyti, sem að framan greinir, verður að fella úrskurð óbyggðanefndar úr gildi. Allt landið, sem með dómi þessum er fellt undir þjóðlendu, liggur í samfellu og þarf ekki að greina það að með tilliti til þess til hvaða landsvæðis eða jarðar óbyggðanefnd taldi það heyra í einstökum tilvikum. Að því leyti, sem það snýr að landi sem þegar var talið til þjóðlendu samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 3/2007, er ekki þörf á að lýsa merkjum til þeirrar áttar. Verður því eingöngu í einu lagi lýst nýjum mörkum eignarlanda og þjóðlendu á því svæði, sem mál þetta tekur til, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða látin standa óröskuð. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 5. febrúar 2009, en aðalmeðferð í því fór fram meira en hálfu þriðja ári síðar 26. ágúst 2011 og var það þá dómtekið. Málið var aftur tekið fyrir á dómþingi 20. janúar 2012 og fært til bókar að dómari hafi sökum anna ekki getað fellt dóm á það, en málið var þá munnlega flutt á nýjan leik og dómtekið. Ekki tókst þó enn að ljúka málinu innan tilskilins tíma, en við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms 13. mars 2012 var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Þessi málsmeðferð er aðfinnsluverð.

Dómsorð:

Úrskurður óbyggðanefndar 6. júní 2008 í máli nr. 3/2007 er felldur úr gildi að því er varðar mörk eignarlanda Mjóadals, Sörlastaða og Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka í Þingeyjarsveit og þjóðlendu, svo og ákvæði hans um að landsvæðið Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár teljist ekki þjóðlenda. Mörkum eignarlanda og þjóðlendu er að þessu leyti breytt þannig að þau liggja sem hér segir: Frá mótum Tungufellsár og Mosakvíslar fara þau eftir fyrrnefndu ánni til suðvesturs að Þvergili, sem ræður svo mörkum að innstu drögum þess, þaðan fara þau eftir beinni línu norður til upptaka Syðri-Bótarár og síðan eftir beinni línu þaðan til suðvesturs í upptök Timburvalladalsár, þaðan fara þau í suðvestur eftir beinni línu, sem liggur meðfram syðstu drögum Vestur Króka í Hjaltadal, allt þar til hún kemur að vatnaskilum á fjalllendi milli Hjaltadals og Bleiksmýrardals, en þar á eftir fylgja mörkin vatnaskilunum norður til Hamarslækjargils, þaðan fara þau um það gil vestur í Fnjóská, sem ræður loks mörkum suður að gili, sem liggur við sunnanverða Einstökutorfu. Land, sem samkvæmt þessu fellur undir þjóðlendu, er í afréttareign jarða í fyrrum Bárðdæla- og Ljósavatnshreppum.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Þingeyjarsveitar, E-kk-ef Þ-kk-ef, Þ-kk-ef B-kk-ef og Ó-kvk-ef E-kvk-ef, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, samtals 1.200.000 krónur.