229/2015

Í málinu var deilt um það hvort E o.fl. sem erfingjar í dánarbúi SH, sem hafði verið skipt einkaskiptum, bæru gagnvart L ábyrgð á skuldbindingum hans sem sjálfskuldarábyrgðarmanns á námslánum SNS en á því var dómkrafa L á hendur þeim reist. Ekki var fallist á með E o.fl. að ábyrgðarskuldbinding SH yrði með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga vikið til hliðar í heild eða að hluta, hvorki vegna atvika við samningsgerðina, atvika sem síðar komu til né vegna efnis ábyrgðarskuldbindinganna. Þá var ekki fallist á að efnisreglu 4. mgr. 9. gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna, er kveður á um að endurgreiðslur af námslánum sem koma í gjalddaga eftir andlát lánþega falla sjálfkrafa niður, yrði beitt með lögjöfnun við andlát ábyrgðarmanns. Talið var að E o.fl. hefðu ekki sýnt fram á að fastmótuð stjórnsýsluframkvæmd hefði verið til staðar hjá L við innheimtu námslána eftir andlát ábyrgðarmanns og að henni hefði verið breytt á óheimilan hátt. Þá hefðu E o.fl. ekki getað haft réttmætar væntingar um að innheimtu gagnvart þeim í skjóli ábyrgðarskuldbindingar SH yrði hagað með öðrum hætti en birtar reglur L hefðu kveðið á um. Fallist var á með E o.fl. að L hefði vanrækt tilkynningarskyldu gagnvart þeim samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, en um afleiðingar þess ræddi í 2., 3. og 4. mgr. lagagreinarinnar. Talið var að þótt L hefði gjaldfellt lánið gagnvart SNS, áður en hann hefði gefið E o.fl. sem ábyrgðarmönnum kost á að koma því í skil og gefa út nýtt skuldabréf fyrir eftirstöðvunum, hefði L með því boði sínu til E o.fl. fullnægt skyldu sinni samkvæmt 4. mgr. 7. gr. laganna. Þá hefði L, með því að gagnáfrýja ekki niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um greiðslu dráttarvaxta af hinni gjaldfelldu skuld og málskostnaðar, axlað gagnvart E o.fl. skyldur lánveitanda samkvæmt 3. mgr. sömu greinar. Gæti þetta því ekki ekki leitt til sýknu þeirra. Loks var ekki talið að um verulega vanrækslu L hefði verið að ræða í skilningi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 23/2009. Samkvæmt framansögðu var fallist á dómkröfu L

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 24. mars 2015. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi tók S-kk-nf N-kk-nf S-kk-nf 28 námslán hjá stefnda á árunum 1983 til 1987. Var faðir hans, S-kk-nf H-kk-nf, umboðsmaður lántaka við lánveitingarnar, undirritaði lánsskjöl og var sjálfskuldarábyrgðarmaður á öllum þeim skuldabréfum sem út voru gefin í tilefni lánveitinganna. Áfrýjandinn H-kvk-nf sem er dóttir S-kk-ef H-kk-ef og hálfsystir lántaka var vottur að undirritunum föður síns á einu skuldabréfi sem út var gefið af þessu tilefni 22. ágúst 1987. Endurgreiðslur framangreindra lána sem samkvæmt reglum stefnda miðuðust við námslok lántaka hófust 1. september 1991 og voru lánin í skilum til gjalddaga 1. mars 2010 en frá og með honum hefur ekkert verið greitt af skuldinni.

S-kk-nf H-kk-nf lést 1. febrúar 2010 og 18. sama mánaðar fékk ekkja hans, áfrýjandinn E-kvk-nf, leyfi til setu í óskiptu búi. Erfingjum S-kk-ef H-kk-ef var veitt leyfi til einkaskipta 23. desember 2010 og lauk skiptum dánarbúsins 30. sama mánaðar. Lántakanum S-kk-þgf N-x-x var með bréfi stefnda 3. júlí 2012 tilkynnt að vegna verulegra vanskila hefði öll skuldin verið gjaldfelld og var jafnframt skorað á hann að greiða hana án tafar að fullu. Áfrýjendunum H-kk-þgf, G-kk-þgf og H-kvk-þgf var með bréfum lögmanns stefnda 23. október 2012 tilkynnt um vanskilin og gjaldfellingu skuldarinnar. Athygli þeirra var jafnframt vakin á því að samkvæmt 97. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. bæru þau sem erfingjar í dánarbúi S-kk-ef H-kk-ef óskipta ábyrgð á umræddri skuld á grundvelli framangreindrar sjálfskuldarábyrgðar. Voru þau beðin um að hafa samband við skrifstofu lögmannsins við fyrsta tækifæri til greiðslu eða samninga um uppgjör ábyrgðarskuldbindingarinnar. Í bréfum lögmanns stefnda 7. janúar 2013 til áfrýjendanna E-kvk-ef, H-kk-ef, H-kvk-ef og G-kk-ef voru rakin samskipti aðila og þeim boðið að koma skuldinni í skil með því að greiða vanskilin upp. Þá sagði einnig að áfram stæði boð stefnda um að þau gæfu út nýtt skuldabréf til allt að 10 ára fyrir eftirstöðvum skuldarinnar. Af gögnum málsins verður ekki séð að áfrýjendur hafi brugðist við þessu erindi og með bréfum lögmanns stefnda 9. júlí 2013 til sömu áfrýjenda var skorað á þau að greiða skuldina við fyrsta tækifæri því ella mætti búast við því að hún yrði innheimt fyrir atbeina dómstóla.

II

Í málinu er ágreiningur um hvort áfrýjendur sem erfingjar í dánarbúi S-kk-ef H-kk-ef, sem eins og áður getur var skipt einkaskiptum, beri gagnvart stefnda ábyrgð á skuldbindingum hans sem sjálfskuldarábyrgðarmanns á námslánum S-kk-ef N-kk-ef S-kk-ef en á því er dómkrafa stefnda á hendur þeim reist. Áfrýjendur telja að svo sé ekki og eru varnir þeirra í aðalatriðum þríþættar. Þau halda því í fyrsta lagi fram að samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sé það ósanngjarnt af hálfu stefnda og andstætt góðri viðskiptavenju að bera ábyrgðina fyrir sig. Í öðru lagi að stefndi hafi með ólögmætum hætti breytt stjórnsýsluframkvæmd við innheimtu lána gagnvart erfingjum þegar búi ábyrgðarmanns er skipt einkaskiptum og geti stefndi af þeirri ástæðu ekki borið sjálfskuldarábyrgð S-kk-ef H-kk-ef fyrir sig gagnvart áfrýjendum. Í þriðja lagi sé ábyrgð áfrýjenda fallin niður þar sem stefndi hafi vanrækt verulega tilkynningarskyldu sína gagnvart þeim samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn.

III

Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að kröfu stefnda í máli þessu, sem rekið er samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sé réttilega beint að áfrýjendum á grundvelli þeirra 28 skuldabréfa sem áður er getið og að útreikningi stefnda á fjárhæð dómkröfunnar hafi ekki verið hnekkt. Þá er og með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms staðfest sú niðurstaða að ábyrgðarskuldbindingum þeim sem S-kk-nf H-kk-nf gekkst í fyrir S-kk-þf N-x-x S-kk-þf og áður er lýst verði ekki með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 vikið til hliðar í heild eða að hluta, hvorki vegna atvika við samningsgerðina, atvika sem síðar komu til né vegna efnis ábyrgðarskuldbindinganna.

Samkvæmt 4. mgr. 9. gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna falla endurgreiðslur af námslánum sem koma í gjaldaga eftir andlát lánþega sjálfkrafa niður. Samkvæmt orðalagi sínu tekur lagaákvæðið eingöngu til þeirrar stöðu sem kemur upp þegar lántaki andast en lætur ósagt hver reglan sé þegar ábyrgðarmaður láns andast. Með sjálfskuldarábyrgð S-kk-ef H-kk-ef á námslánum S-kk-ef N-kk-ef stofnuðust stefnda til handa tryggingarréttindi í formi persónulegrar skuldbindingar S-kk-ef H-kk-ef og er þar um að ræða eignarréttindi sem varin eru af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 25. nóvember 2010 í máli nr. 274/2010. Stendur þetta eðli réttindanna því í vegi að 4. mgr. 9. gr. laga nr. 21/1992 verði gefin rýmri merking með skýringu en felst í bókstaflegum skilningi orða hennar og girðir jafnframt fyrir að efnisreglu ákvæðisins verði með lögjöfnun beitt um önnur tilvik en þau sem beinlínis heyra undir það, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 4. júní 2015 í máli nr. 475/2014. Er samkvæmt þessu staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að efnisreglu 4. mgr. 9. gr. laga nr. 21/1992 verði ekki beitt með lögjöfnun við andlát ábyrgðarmanns.

Í hinum áfrýjaða dómi er rakið efni rafbréfs er lögfræðingur í starfi hjá stefnda sendi lögmanni áfrýjenda 7. október 2013 sem svar við fyrirspurn hins síðarnefnda. Af hálfu stefnda er því haldið fram að efni rafbréfsins sé efnislega rangt. Því til stuðnings hefur stefndi lagt fram minnisblað lögmanns sem annast hefur innheimtu fyrir hann en minnisblaðið er frá 17. janúar 1997 og var beint til þáverandi forstjóra hans. Þar var vikið að áhrifum þess að ábyrgðarmaður að námsláni andast og sagði að við það hafi verið miðað að félli ábyrgðarmaður frá kæmi tvennt til greina. Annars vegar að lánþega væri gefinn kostur á að setja annan ábyrgðarmann í stað hins látna og hefði stefndi útbúið sérstakt eyðublað þar að lútandi. Hins vegar ef aðalskuldari eða ábyrgðarmenn hlutuðust ekki til um að skipt yrði um ábyrgðarmann að erfingjar hins látna tækju við ábyrgð hans á námsláninu eftir almennum reglum ef þeir hefðu á annað borð tekið á sig ábyrgð á skuldum dánarbúsins, sbr. 97. gr. laga nr. 20/1991. Af því sem hér var rakið verður í mesta lagi ráðið að framkvæmd stefnda við innheimtu gjaldfallinna námslána í framhaldi af andláti ábyrgðarmanns kunni að hafa verið á reiki. Hafa áfrýjendur því ekki sýnt fram á að fastmótuð stjórnsýsluframkvæmd hafi verið til staðar hjá stefnda við innheimtu námslána eftir andlát ábyrgðarmanns.

Hvað staðhæfingar áfrýjenda um breytta stjórnsýsluframkvæmd varðar er einnig til þess að líta að samkvæmt 4. tölulið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 21/1992 er það meðal hlutverka stjórnar stefnda að setja reglur um úthlutun námslána. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laganna setur sjóðstjórn reglur um atriði er greinir í lögunum og reglugerð samkvæmt 1. mgr. lagagreinarinnar og skulu þær samþykktar af ráðherra og birtar í Stjórnartíðindum. Slíkar úthlutunarreglur hafa verið settar árlega. Í þeim hefur um langt árabil verið samhljóða ákvæði í grein 5.3.3 þess efnis að látist ábyrgðarmaður geti lántakandi útvegað nýjan ábyrgðarmann en að öðrum kosti taki erfingjar hins látna við ábyrgðinni eftir almennum reglum ef erfingjar hafa á annað borð tekið á sig ábyrgð á skuldum dánarbús. Af þessu leiðir að það stendur ekki í valdi stjórnar stefnda að víkja í framkvæmd frá þeim reglum um úthlutun og innheimtu námslána sem ráðherra hefur samþykkt og birtar hafa verið í Stjórnartíðindum. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að sýknukrafa áfrýjenda geti ekki náð fram að ganga á þeim grundvelli að áratugalangri stjórnsýsluframkvæmd hafi verið breytt á óheimilan hátt. Af hinu sama leiðir að þegar áfrýjendur skiptu dánarbúi S-kk-ef H-kk-ef einkaskiptum í árslok 2010 gátu þau ekki haft réttmætar væntingar um að innheimtu gagnvart þeim í skjóli ábyrgðarskuldbindingar S-kk-ef yrði hagað með öðrum hætti en birtar reglur stefnda kváðu á um. Getur þetta því heldur ekki leitt til sýknu áfrýjenda.

Loks er sýknukrafa áfrýjenda á því reist að ábyrgðarskuldbinding þeirra, sem er leidd af sjálfskuldarábyrgð S-kk-ef H-kk-ef, sé samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 fallin niður, þar sem stefndi hafi vanrækt verulega tilkynningarskyldu samkvæmt 1. mgr. lagagreinarinnar gagnvart áfrýjendum. Í 2. gr. laga nr. 32/2009 er afdráttarlaust kveðið á um að þau gildi um lánveitingar stefnda. Samkvæmt 12. gr. laganna taka þau til ábyrgðarskuldbindinga sem stofnað hefur verið til fyrir gildistöku þeirra með þeim takmörkunum sem fram koma í ákvæðinu en þar er þess getið að ákvæði 4. gr., 5. gr., 1. mgr. 6. gr. og 8. gr. laganna taki ekki til eldri ábyrgða. Af þessu leiðir að stefnda bar gagnvart áfrýjendum að fullnægja tilkynningarskyldu samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laganna og innan þeirra tímamarka sem þar greinir. Það gerði stefndi á hinn bóginn ekki. Um afleiðingar vanrækslu á tilkynningarskyldu ræðir í 2., 3. og 4. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Í 4. mgr. 7. gr. laganna kemur fram að lánveitandi getur ekki þannig að gildi hafi gagnvart ábyrgðarmanni gjaldfellt lán í heild sinni nema honum hafi áður verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir þess. Þótt stefndi hafi samkvæmt því sem fyrr er rakið gjaldfellt lánið gagnvart lántakanum S-kk-þgf N-kk-þgf, áður en hann gaf áfrýjendum sem ábyrgðarmönnum kost á að koma því í skil og gefa út nýtt skuldabréf fyrir eftirstöðvunum, hefur stefndi með því boði sínu til áfrýjenda fullnægt skyldu sinni samkvæmt 4. mgr. 7. gr. laganna, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 29. október 2015 í máli nr. 196/2015. Getur þessi vanræksla stefnda því með engu móti leitt til sýknu áfrýjenda af kröfu hans.

Samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 verður ábyrgðarmaður ekki krafinn um greiðslu dráttarvaxta eða annars innheimtukostnaðar lántaka sem fellur til eftir gjalddaga nema liðnar séu tvær vikur frá því að ábyrgðarmanni var sannanlega gefinn kostur á að greiða gjaldfallna afborgun. Með hinum áfrýjaða dómi var áfrýjendum gert að greiða stefnda dráttarvexti af hinni gjaldfelldu skuld frá þingfestingardegi málsins í héraði og málskostnaður gagnvart þeim felldur niður. Stefndi sem ekki gagnáfrýjaði héraðsdómi unir þeirri niðurstöðu og hefur með þeirri afstöðu meira en axlað gagnvart áfrýjendum skyldur lánveitanda samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Getur þetta heldur ekki leitt til sýknu áfrýjenda.

Í 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 kemur fram að ábyrgðarmaður skuli vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldu samkvæmt 1. mgr. 7. gr. og ef vanræksla er veruleg skal ábyrgð falla niður. Eins og áður getur stofnuðust með sjálfskuldarábyrgð S-kk-ef H-kk-ef á námslánum sonar hans S-kk-ef N-x-x tryggingarréttindi stefnda til handa í formi persónulegrar skuldbindingar og er þar um að ræða eignarréttindi sem varin eru af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í því ljósi og með hliðsjón af orðalagi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 er ljóst að þau eignarréttindi stefnda geta ekki á grundvelli fyrrgreinds lagaboðs fallið niður nema áfrýjendur sýni fram á að stefndi hafi við beitingu réttinda sinna valdið áfrýjendum sem ábyrgðarmönnum öðrum og meiri skaða en bættur verður með úrræðum 3. og 4. mgr. 7. gr. laganna. Áfrýjendur sem samkvæmt framansögðu mátti vera kunnugt um tilvist sjálfskuldarábyrgðarinnar hafa ekki sýnt fram á það með málatilbúnaði sínum. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að ekki hafi verið um að ræða verulega vanrækslu stefnda í skilningi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009.

Af öllu framangreindu leiðir að hinn áfrýjaði dómur verður staðfestur.

Rétt er að hver aðili beri sinn kostnað af rekstri máls þessa fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.