87/2010

J höfðaði mál gegn GG og krafðist viðurkenningar á eignarrétti sínum að landspildu úr jörð sem systkinin GG, M og GBG höfðu erft eftir GKG, föður sinn og stjúpföður J. Ekki var talið sannað að J hefði fengið landspilduna alla að lífs- eða dánargjöf frá GKG. Á hinn bóginn lágu fyrir yfirlýsingar og afsal þar sem M og GBG lýstu því meðal annars yfir að J væri réttur og löglegur eigandi landsins hvað varðaði eignarhlutdeild þeirra. Ráðstöfuðu M og GBG sínum eignarhlutum síðan á ný og þá til GG. Undir rekstri málsins var lögð fram yfirlýsing sem ritað var undir með nafni J um að fyrrnefndar yfirlýsingar og afsal M og GBG væru ógild og hefðu ekkert lagalegt gildi. Sú yfirlýsing var ekki lögð til grundvallar úrlausn málsins, enda var talið að J hefði leitt nægar líkur að því að hann hefði ekki undirritað hana og GG ekki sýnt fram á að hið gagnstæða. Talið var að GG hefði verið grandsamur um rétt J þegar M og GBG ráðstöfuðu landspildunni í annað sinn og gat GG því ekki hrundið óþinglýstum rétti J með því að þinglýsa afsali. Var því viðurkenndur eignarréttur J að tveimur þriðju hlutum landspildunnar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og E-kk-nf T-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. febrúar 2010. Hann krefst þess aðallega að viðurkenndur verði eignarréttur hans að landspildu úr Hróarsholti 2 í Flóahreppi, landnúmer 186037, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 26. maí 2010 og krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Hinn 11. október 2007 lést G-kk-nf K-x-x G-kk-nf. Hann var kvæntur og átti þrjú börn með eiginkonu sinni en þau eru gagnáfrýjandi, M-kvk-nf G-kvk-nf G-kvk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf G-kvk-nf. Aðaláfrýjandi er sonur eiginkonu G-kk-ef en hún eignaðist hann fyrir hjúskapinn. Eftir að öll börnin voru uppkomin skildu hjónin.

Meðal eigna G-kk-ef var rúmlega 120 hektara landspilda úr jörðinni Hróarsholti 2 í Flóahreppi, en þá spildu undanskildi hann við sölu jarðarinnar árið 1998. Hinn 8. febrúar 2008 ritaði M-kvk-nf undir yfirlýsingu þar sem fallist var á að G-kk-nf hefði í dánargjöf gefið aðaláfrýjanda landspilduna til eignar. Skjalið undirritaði M-kvk-nf einnig fyrir hönd G-kvk-ef systur sinnar samkvæmt umboði frá henni 7. sama mánaðar. Gert var ráð fyrir að yfirlýsingin yrði einnig undirrituð af gagnáfrýjanda en hann skrifaði ekki undir skjalið. M-kvk-nf ritaði síðan undir afsal og yfirlýsingu 3. maí sama ár fyrir sína hönd og G-kvk-ef samkvæmt fyrrgreindu umboði, en þar lýstu þær því yfir að aðaláfrýjandi hefði eignast landið að gjöf frá hinum látna. Einnig sagði að nægði þetta ekki sem fullgild eignarheimild væri aðaláfrýjandi lýstur réttur og löglegur eigandi landsins með skjalinu hvað varðaði eignarhlutdeild þeirra systra.

Aðaláfrýjandi ritaði gagnáfrýjanda bréf 21. maí 2008 þar sem þess var meðal annars krafist að gengið yrði frá dánargjöfinni á landspildunni hjá sýslumanni svo fljótt sem verða mætti. Til stuðnings þessu vísað aðaláfrýjandi til fyrrgreindra yfirlýsinga hálfsystra sinna. Hinn 30. sama mánaðar munu gagnáfrýjandi og systur hans hafa fengið leyfi til einkaskipta á búinu og lauk skiptunum 10. júní sama ár.

Við skipti á dánarbúi G-kk-ef var landspildunni ráðstafað með skiptayfirlýsingu 29. maí 2008 til barna hans þriggja að jöfnum hlut. Var yfirlýsingin móttekin til þinglýsingar 19. desember sama ár og þinglýst 22. þess mánaðar. Eftir að spildunni hafði verið skipt milli systkinanna var henni skipt í tvær spildur og önnur þeirra seld með kaupsamningi 18. desember 2008. Mál þetta lýtur að hinni spildunni, en gagnáfrýjandi keypti hana af systrum sínum með kaupsamningi 19. sama mánaðar. Í þeim samningi var tekið fram að þær systur teldu sig hvorki skuldbundnar af fyrrgreindri yfirlýsingu og afsali 3. maí 2008 né af öðrum skjölum sem þær hefðu undirritað um eignarhald aðaláfrýjanda á jörðinni. Einnig kom fram að samningurinn væri gerður með fyrirvara um eignarhald systranna. Auk þess sagði að kaupverðið yrði greitt eftir nánara samkomulagi eða mati fasteignasala ef aðilar kæmu sér ekki saman um það. Samhliða kaupsamningnum gáfu systurnar út samdægurs afsal fyrir jörðinni til gagnáfrýjanda og var það móttekið til þinglýsingar 22. desember 2008 og þinglýst daginn eftir.

Aðaláfrýjandi reisir málatilbúnað sinn einkum á því að hann hafi fengið landið sem stjúpfaðir hans átti úr jörðinni Hróarsholti 2 að lífs- eða dánargjöf frá honum, en hluti af því sé landspildan sem samkvæmt framasögðu hefði verið ráðstafað til gagnáfrýjanda. Auk þess byggir hann á því að systur hans hafi ráðstafað landinu til sín með fyrrgreindum skjölum 8. febrúar og 3. maí 2008. Þessu andmælir gagnáfrýjandi og telur aðaláfrýjanda engan rétt eiga til landsins.

Í stefnu til héraðsdóms krafðist aðaláfrýjandi þess að sér yrði með úrskurði heimilað að þinglýsa stefnunni eða útdrætti úr henni á hina umþrættu landspildu. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði héraðsdóms 9. júlí 2009 og var hann staðfestur með dómi Hæstaréttar 31. ágúst sama ár í máli nr. 433/2009. Þegar þing var háð í héraði til að fjalla um þessa kröfu var ekki mætt af hálfu gagnáfrýjanda. Þrátt fyrir það var málið ekki dómtekið, heldur tekið fyrir á reglulegu dómþingi 1. september 2009 en þá var sótt þing fyrir gagnáfrýjanda. Með úrskurði héraðsdóms 29. sama mánaðar var gagnáfrýjanda veittur frestur til að skila greinargerð í málinu en úrskurðurinn var felldur úr gildi með dómi Hæstaréttar 6. nóvember 2009 í máli nr. 597/2009. Í samræmi við þann dóm var málið dómtekið og gekk hinn áfrýjaði dómur 11. febrúar 2010. Að honum gengnum leitaði gagnáfrýjandi eftir endurupptöku málsins í héraði samkvæmt XXIII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en féll frá þeirri kröfu eftir að aðaláfrýjandi hafði áfrýjað dóminum, sbr. 4. mgr. 137. gr. laganna. Sú viðbára aðaláfrýjanda hér fyrir dómi að gagnáfrýjandi hafi með því fallið frá öllum kröfum í málinu er haldlaus.

II

Meðan mál þetta var rekið í héraði höfðuðu M-kvk-nf G-kvk-nf G-kvk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf G-kvk-nf mál á hendur aðaláfrýjanda til að fá ógilta fyrrgreinda yfirlýsingu 8. febrúar 2008 auk yfirlýsingarinnar og afsalsins 3. maí sama ár. Eftir að mál þetta hafði verið munnlega flutt fyrir Hæstarétti 14. febrúar 2011 var tekin sú ákvörðun á grundvelli síðari málsliðar 3. mgr. 102. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 að fresta málinu þar til dómur hefði gengið í hinu málinu.

Umræddu máli um gildi skjalanna lauk með dómi Hæstaréttar 26. janúar 2012 í máli nr. 84/2011 og var aðaláfrýjandi sýknaður af kröfum systra sinna. Var niðurstaðan reist á því að systurnar hefðu ekki verið að rástafa arfi sem þær áttu í vændum, heldur arfi sem þeim hefði tæmst við lát föður síns áður en skjölin voru undirrituð. Einnig var komist að þeirri niðurstöðu að skuldbindingunni sem fólst í yfirlýsingunum yrði ekki vikið til hliðar eftir ógildingarreglum samningaréttar.

III

Meðal málsgagna er yfirlýsing 20. febrúar 2012 þar sem fram kom að aðaláfrýjandi myndi hvorki nýta sér fyrrgreinda yfirlýsingu 8. febrúar 2008 né yfirlýsinguna og afsalið 3. maí sama ár um landspilduna úr Hróarsholti 2. Einnig var tekið fram að samkvæmt „hér ótilgreindu samkomulagi“ aðaláfrýjanda við hálfsystur sínar bæri að líta svo á að tilgreind skjöl væru ógild og hefðu ekkert lagalegt gildi. Skjal þetta virðist bera undirritun aðaláfrýjanda en á því eru ekki vottar þótt gert sé ráð fyrir því á skjalinu.

Aðaláfrýjandi ritaði lögmanni gagnáfrýjanda bréf 23. febrúar 2012 þar sem fullyrt var að yfirlýsingin 20. sama mánaðar væri ekki undirrituð af sér. Einnig tók aðaláfrýjandi fram að hann kannaðist ekki við það samkomulag sem vísað væri til í skjalinu. Loks sagði í bréfinu að mál þetta yrði kært til lögreglu. Þessu fylgdi aðaláfrýjandi eftir með því að mæta hjá lögreglu 27. febrúar 2012 og kæra skjalafals með undirritun á nafni sínu á yfirlýsinguna.

Þegar málið var munnlega flutt öðru sinni fyrir Hæstarétti 1. júní 2012 vefengdi aðaláfrýjandi undirritun sína á umrædda yfirlýsingu 20. febrúar 2012 og upplýsti að hann hefði kært fölsun á nafnritun sinni til lögreglu. Af þessum sökum tók Hæstiréttur aftur ákvörðun á sama lagagrundvelli og áður um að fresta málinu þar til rannsókn lögreglu væri lokið.

Með bréfi 28. júní 2012 óskuðu gagnáfrýjandi, M-kvk-nf G-kvk-nf G-kvk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf G-kvk-nf eftir rannsókn lögreglu á ætluðum röngum yfirlýsingum aðaláfrýjanda hjá lögreglu og fyrir dómi. Í bréfinu kom fram að M-kvk-nf hefði haft samband símleiðis við aðaláfrýjanda eftir að dómur Hæstaréttar í máli nr. 84/2011 gekk í því skyni að kanna hvort systkinin gætu náð samkomulagi um kröfu hans til hinnar umþrættu landspildu. Hinn 17. febrúar 2012 hefði M-kvk-nf tekið út 1.000.000 krónur af reikningi sínum og sömu fjárhæð af reikningi G-kvk-ef systur sinnar til að hafa handbært fé ef samkomulag næðist við aðaláfrýjanda gegn greiðslu fjármuna. M-kvk-nf hefði síðan hitt ákærða tvívegis og fengið frá honum yfirlýsinguna 20. febrúar 2012 gegn greiðslu fyrrgreindrar fjárhæðar, en þau hefðu orðið ásátt um að systkinin greiddu honum samtals 20.000.000 krónur fyrir landið. Í bréfinu var síðan fullyrt að systkini aðaláfrýjenda teldu staðhæfingu hans um að hafa ekki undirritað yfirlýsinguna ranga en með þeirri yfirlýsingu kynni hann að hafa gerst brotlegur við ákvæði XV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 25. janúar 2012 var gagnáfrýjanda og systrum hans tilkynnt að rannsókn í tilefni af kæru þeirra hefði verið hætt, sbr. 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Eftir að lögregla hafði hafnað kröfu um að hefja rannsókn á ný var ákvörðun hennar um að hætta rannsókn kærð til ríkissaksóknara. Með úrskurði hans 22. mars 2013 var ákvörðun lögreglu staðfest. Var sú niðurstaða meðal annars reist á því að miklar líkur væru á miðað við rannsóknargögn að aðaláfrýjandi hefði ekki undirritað yfirlýsinguna. Því yrði ekki talið að hann hefði greint rangt frá.

Hinn 17. febrúar 2014 tók lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu síðan þá ákvörðun að fella niður rannsókn í tilefni af kæru aðaláfrýjanda á ætlaðri fölsun á undirritun hans á yfirlýsinguna 20. febrúar 2012 og var honum send tilkynning um þær lyktir málsins.

IV

Við rannsókn lögreglu vegna kæru aðaláfrýjanda um skjalafals og vegna sakargifta á hendur honum fór fram rithandarrannsókn hjá sænskum lögregluyfirvöldum á undirritun fyrrgreindrar yfirlýsingar 20. febrúar 2012. Í sérfræðiáliti 24. október sama ár kom fram að vefengd undirritun aðaláfrýjanda svipaði myndrænt til nafnritunar hans. Frávik sæjust þó varðandi strikagæði og form nokkurra atriða. Þau væru þess eðlis að líta mætti á þau ásamt undirbúnum ritstíl sem merki um að þetta væri ekki undirritun hans, heldur gerð af einhverjum öðrum sem hefði verið með eina eða fleiri undirskriftir sem fyrirmynd og hefði reynt að líkja eftir henni. Samkvæmt þessu voru niðurstöður rannsóknarinnar taldar benda til þess að vefengda undirskriftin á skjalinu væri ekki rituð af aðaláfrýjanda.

Hinn 18. desember 2012 var að ósk gagnáfrýjanda dómkvaddur sérfróður maður um rithandarrannsóknir til að meta undirritun á yfirlýsingunni 20. febrúar 2012. Var H-kk-nf Á-kk-nf fyrrverandi rannsóknarlögreglumaður kvaddur til starfans og skilaði hann matsgerð 22. janúar 2013. Í henni kom fram að fyrirsynjuð nafnritun væri afar lík rithandarsýnum frá aðaláfrýjanda. Þó væri nokkuð skriftarlegt misræmi sem nánar var lýst. Taldi matsmaður allt benda til tæknilegrar fölsunar en eitt form hennar væri að ósvikin nafnritun væri lögð undir skjal sem ætti að falsa og ljós látið skína í gegn og ritunin dregin eftir fyrirmyndinni. Í niðurstöðum matsgerðarinnar sagði síðan að vefengda nafnritun skorti það skriftarflæði sem samanburðargögn hefðu og eins væri misræmi í formi einstakra stafa. Nafnritunin bæri merki tæknilegrar fölsunar og væri ekki í skriftarlegu samræmi við samanburðargögn. Því væru ekki efni til að draga í efa sannleiksgildi fyrirsynjunar aðaláfrýjanda á nafnrituninni. Þá sagði í niðurlagi matsgerðarinnar að matsmaður tæki ekki afstöðu til matsspurningar sem laut að því hvort aðaláfrýjandi kynni vísvitandi að hafa ritað undir yfirlýsinguna á þann hátt að draga mætti í efa að undirritunin væri ósvikin.

Með beiðni 9. nóvember 2012 fór gagnáfrýjandi þess á leit við héraðsdóm að aflað yrði sönnunargagna með skýrslutöku fyrir dómi samkvæmt heimild í XI. kafla laga nr. 91/1991. Fjögur af þeim vitnum sem tilgreind voru í beiðninni gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi 27. nóvember 2012 og 11. febrúar 2013. Með málsaðilum reis aftur á móti ágreiningur um hvort leiða ætti fyrir dóm nafngreindan lögreglumann sem annast hefði af hálfu lögreglu rannsókn á tölvu aðaláfrýjanda. Með dómi Hæstaréttar 3. júní 2013 í máli nr. 321/2013 var hafnað þeirri kröfu að lögreglumaðurinn kæmi fyrir dóm sem vitni. Var sú niðurstaða reist á því að gagnáfrýjandi hefði ekki leitt í ljós að það hefði þýðingu fyrir úrlausn málsins að vitnið svaraði spurningum um hvernig staðið hefði verið að rannsókninni að þessu leyti, enda lægi fyrir skýrsla um hana.

Með matsbeiðni gagnáfrýjanda 19. júní 2013 var þess farið á leit að kvaddur yrði til sérfróður maður að skoða tölvu aðaláfrýjanda og gera grein fyrir því hvort nánar tilgreind skjöl væri að finna í henni. Ef ekki yrði unnt að rannsaka tölvuna skyldi matsmaður leggja mat á fyrrgreinda rannsókn lögreglu og láta í té álit á því hvort hún samræmdist viðteknum aðferðum við rannsókn rafrænna gagna. Með dómi Hæstaréttar 24. janúar 2014 í máli nr. 16/2014 var hafnað kröfu gagnáfrýjanda um dómkvaðningu matsmanns. Var niðurstaðan byggð á því að gagnáfrýjandi hefði ekki sýnt fram á hvaða tilgangi matsgerðin ætti að þjóna til sönnunar um atvik sem þýðingu gætu haft við úrlausn þessa máls.

V

Krafa gagnáfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi er reist á því að kröfugerð aðaláfrýjanda sé óljós og málatilbúnaður allur ruglingslegur. Skortur sé á viðhlítandi samhengi málsástæðna auk þess sem ósamræmis gæti að ýmsu leyti.

Aðaláfrýjandi hefur flutt mál sitt sjálfur og verður að fallast á það með gagnáfrýjanda að málatilbúnaðurinn sé á köflum óglöggur. Þess er á hinn bóginn að gæta að héraðsdómur vísaði frá dómi ýmsum kröfum aðaláfrýjanda þannig að eftir standa kröfur hans um viðurkenningu á eignarrétti að hinni umþrættu landspildu. Að því leyti eru ekki þeir annmarkar á málatilbúnaðinum að dómur verði ekki lagður á málið. Kröfu gagnáfrýjanda um að málinu verði vísað frá héraðsdómi er því hafnað.

VI

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að hann hafi fengið að dánargjöf frá G-kk-þgf K-x-x G-kk-þgf alla þá landspildu sem um er deilt í máli þessu. Þá er ósannað að aðaláfrýjandi hafi fengið spilduna alla að lífsgjöf frá G-kk-þgf, enda liggja ekki fyrir í málinu nein gögn sem rennt geta viðhlítandi stoðum undir þá staðhæfingu. Samkvæmt þessu verður aðalkrafa aðaláfrýjanda ekki tekin til greina.

Gagnáfrýjandi reisir kröfu sína um sýknu á því að aðaláfrýjandi hafi 20. febrúar 2012 lýst yfir skriflega að fyrrgreind yfirlýsing 8. febrúar 2008 og yfirlýsingin og afsalið 3. maí sama ár væru ógild og hefðu ekkert lagalegt gildi. Telur gagnáfrýjandi að engu hafandi staðhæfingar aðaláfrýjanda um að fyrstnefnda yfirlýsingin væri fölsuð, enda hefði glögglega komið fram við rekstur málsins að trúverðugleiki hans væri enginn.

Svo sem rakið hefur verið liggur fyrir sérfræðiálit 24. október 2012 um rithandarrannsókn sænskra lögregluyfirvalda á undirritun yfirlýsingarinnar 20. febrúar sama ár með þeirri niðurstöðu að undirskriftin á skjalinu væri ekki rituð af aðaláfrýjanda. Einnig liggur fyrir matsgerð 22. janúar 2013, sem gagnáfrýjandi aflaði, þar sem sérfræðingur á sviði rithandarannsókna komst að þeirri niðurstöðu að undirritunin bæri merki tæknilegrar fölsunar og ekki væri ástæða til að draga í efa fyrirsynjun aðaláfrýjanda á nafnrituninni. Að þessu virtu verður aðaláfrýjandi talinn hafa leitt nægar líkur að því að hann hafi ekki undirritað yfirlýsinguna til að sönnunarbyrði um hið gagnstæða verði lögð á gagnáfrýjanda. Þar sem hann hefur ekki axlað þá sönnunarbyrði verður yfirlýsingin ekki lögð til grundvallar úrlausn málsins.

Eins og áður greinir keypti gagnáfrýjandi hluta systra sinna M-kvk-ef og G-kvk-ef í umdeildri landspildu með kaupsamningi 19. desember 2008 og fékk afsal frá þeim sama dag. Í kaupsamningnum var tekið fram að þær systur teldu sig ekki bundnar af yfirlýsingunni og afsalinu 3. maí sama ár til aðaláfrýjanda. Einnig liggur fyrir að gagnáfrýjandi hafði átt aðild að dómsmáli vegna ágreinings um þinglýsingu þessa skjals eins og vikið er að í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt þessu var gagnáfrýjandi grandsamur um rétt aðaláfrýjanda þegar hann öðlaðist rétt sinn með kaupsamningnum og afsalinu 19. desember 2008 og gat hann því ekki hrundið óþinglýstum rétti aðaláfrýjanda með því að þinglýsa afsalinu til sín 23. sama mánaðar, sbr. 2. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Samkvæmt þessu verður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að viðurkenna eignarrétt aðaláfrýjanda að tveimur þriðju hlutum landspildunnar.

Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Viðurkenndur er eignarréttur aðaláfrýjanda, J-kk-ef A-kk-ef T-kk-ef, að tveimur þriðju hlutum landspildu úr Hróarsholti 2 í Flóahreppi, landnúmer 186037.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.