25/2019

G höfðaði mál þetta á hendur AG og Ú ehf. til réttargæslu vegna 30 ummæla AG sem birtust í tilgreindum fjölmiðlum. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness var AG sýknaður af kröfum G með vísan til þess að hann hefði í umfjöllun sinni ekki farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Í hinum áfrýjaða dómi var á hinn bóginn talið að AG hefði í 23 ummælum sinna vegið svo að vernd G til einkalífs að í bága hefði farið við 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Voru ummælin dæmd dauð og ómerk og AG gert að greiða G miskabætur, auk þess sem kveðið var á um birtingu forsendna og dómsorðs í miðlum Ú ehf. að viðlögðum dagsektum. Fyrir Hæstarétti voru ekki lengur til úrlausnar í málinu sjö þeirra ummæla sem stefnt hafði verið vegna í héraði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í ummælum þeim sem þar voru til umfjöllunar hefði G hvergi verið nafngreindur en í héraðsdómsstefnu hefði að engu leyti verið gerð grein fyrir því hvernig ummæli í einstökum liðum hefðu falið í sér meiðyrði í garð hans. Þannig hefði því ekki verið lýst hvers vegna telja ætti að þeir sem hefðu lesið umræddar greinar og séð eða hlýtt á frásagnir þar sem hin umstefndu ummæli hefðu komið fram hefðu getað dregið þá ályktun að G væri hinn ónefndi maður sem valdið hefði dauða A. Samkvæmt þessu hefði að engu leyti verið gerð grein fyrir því hvers vegna telja ætti að þau fjölmörgu ummæli hafi átt við G þannig að hann hefði lögvarða hagsmuni að gæta af því að þau yrðu ómerk. Var því talið að grundvöllur málsins hefði verið lagður í slíku ósamræmi við fyrirmæli e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og málinu vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, K-kk-nf A-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. maí 2019. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda en til vara sýknu af miskabótakröfu hans eða hún verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendi stefnda á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Stefndi höfðaði mál þetta í júní 2017 á hendur áfrýjanda og Útgáfufélaginu Stundinni ehf. til réttargæslu vegna 30 ummæla áfrýjanda sem birtust í tilgreindum fjölmiðlum. Um var að ræða 28 ummæli er birtust 1. og 2. desember 2016, þrettán í prentmiðlinum Stundinni, þrenn á vefsvæðinu www.stundin.is, tvenn í viðtali á útvarpsstöðinni X-ið 977 og tíu í viðtali við áfrýjanda í vefsjónvarpi. Loks krafðist stefndi ógildingar á tvennum ummælum áfrýjanda á fyrrnefndri útvarpsstöð 30. desember 2016. Stefndi krafðist þess að ummælin yrðu ómerkt og sér yrðu dæmdar 10.000.000 króna í miskabætur með nánar tilgreindum vöxtum og að forsendur og niðurstöður dóms yrðu birtar í prentmiðli Stundarinnar og á vefsvæðinu www.stundin.is að viðlögðum dagsektum.

Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 31. maí 2018 var áfrýjandi sýknaður af kröfum stefnda með vísan til þess að hann hefði ekki með umfjöllun sinni farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Í dómi Landsréttar 22. mars 2019 var á hinn bóginn talið að áfrýjandi hefði í 23 ummæla sinna vegið svo að vernd stefnda til einkalífs að í bága færi við 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Voru þau dæmd dauð og ómerk og áfrýjanda gert að greiða stefnda 1.200.000 krónur í miskabætur með nánar tilgreindum vöxtum, auk þess sem kveðið var á um birtingu forsendna og dómsorðs í prentmiðli Stundarinnar og á vefmiðlinum www.stundin.is að viðlögðum dagsektum. Í apríl 2019 birti Útgáfufélagið Stundin ehf. dóm Landsréttar á vef- og prentmiðlum sínum.

II

Að lokinni tilgreiningu á tölusettum ummælum og lýsingu á kröfugerð í stefnu í héraði var í kafla undir heitinu málsaðild og ábyrgðargrundvöllur sagt að áfrýjandi bæri refsi- og fébótaábyrgð á hinum umstefndu ummælum. Í fyrsta lagi á ummælum í töluliðum 1 til 16 og myndbirtingu og birtingu persónuupplýsinga um stefnda á grundvelli a. liðar 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla, en áfrýjandi hefði verið nafngreindur höfundur fréttarinnar þar sem ummælin, myndin og upplýsingarnar hefðu birst og bæri því ábyrgð á efni hennar og framsetningu. Í öðru lagi á ummælum í töluliðum 17 til 20 á grundvelli a. liðar 1. mgr. 50. gr. framangreindra laga, en áfrýjandi hefði viðhaft þau í eigin nafni í útvarpsviðtali. Í þriðja lagi á ummælum í töluliðum 21 til 30 á grundvelli 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en áfrýjandi hefði viðhaft þau í viðtali í hljóði og mynd sem meðal annars hefði verið birt á facebooksvæði fyrirsvarsmanns Útgáfufélagsins Stundarinnar ehf. og á vefsvæðinu www.suðurnes.net, en tekið var fram að ábyrgðarreglur laga nr. 38/2011 ættu ekki við um viðtalið.

Þá var í stefnunni stutt lýsing á málavöxtum með þeirri ályktun stefnda að áfrýjandi hefði með umfjöllun sinni í fjölmiðlinum Stundinni gefið stefnda að sök að hafa svipt nafngreindan Íslending lífi, afhausað hann og sýnt afskorið höfuð hans í samtali á Skype, jafnframt því að ásaka hann um að vera umfangsmikinn fíkniefnasmyglara og einn höfuðpaura alþjóðlegs glæpagengis. Hefði áfrýjandi í framhaldi af þessu farið í fjölda viðtala.

Í kafla stefnunnar um málsástæður og lagarök sagði að með ummælum áfrýjanda væri stefnda gefin að sök margvísleg háttsemi sem varðaði við almenn hegningarlög, en skipta mætti ummælunum í þrennt eftir efni þeirra ásakana sem þau hefðu að geyma. Þar sagði: „Í fyrsta lagi er stefnanda gefið að sök að hafa gerst sekur um svívirðilegt manndráp. Í öðru lagi er stefnandi ásakaður um það að villa á sér heimildir og nota til þess falsað vegabréf sem er skjalafals samkvæmt íslenskum lögum. Í þriðja lagi þá er stefnanda gefið að sök að vera stórtækur eiturlyfjasmyglari“, en líta yrði til þess að stefndi væri ekki með sakarferil samkvæmt sakavottorði.

Því næst voru hver og ein ummæli tilgreind með knöppum athugasemdum. Þá var vísað til þess að öll hin umstefndu ummæli fælu í sér ásökun um refsiverða og siðferðislega ámælisverða háttsemi sem væri ósönnuð með öllu og jafnframt brot gegn 235. gr. og 1. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga og bæri að ómerkja ummælin með vísan til 1. mgr. 241. gr. þeirra. Einnig var umfjöllun um að frétt áfrýjanda á vefsvæðinu www.stundin.is 2. desember 2016 hefði verið myndskreytt með ljósmynd af stefnda og vegabréfi hans og þyrfti stefndi ekki að sæta því bótalaust. Með þessu hefði verið brotið gegn 71. gr. stjórnarskrár, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 229. gr. almennra hegningarlaga og ætti stefndi því rétt á miskabótum úr hendi áfrýjanda. Einnig var stutt umfjöllun um kröfu um birtingu dómsins á prent- og vefmiðli Stundarinnar.

III

Eins og sést af kröfugerð stefnda fyrir Hæstarétti eru ekki lengur til úrlausnar í málinu sjö þeirra ummæla sem stefnt var vegna í héraði. Lúta þau að því að stefndi hafi verið eða sé meðlimur í glæpahring og umfangsmikill fíkniefnasmyglari, sbr. liði 3, 10 og 11 í ómerkingarkröfu stefnda, hann hafi jafnframt notað fölsuð skilríki og þóst vera þýskur fasteignasali, sbr. lið 12, en í öllum þessum ummælum er stefndi nafngreindur. Þá eru heldur ekki til umfjöllunar ummæli samkvæmt lið 13 þess efnis að „um hvarf A verður þó ekki skrifað án þess að minnast á nafn G-kk-ef“ og ummæli samkvæmt lið 16 að „um hvarf A verður þó ekki skrifað án þess að minnast á nafn G-kk-ef S-kk-ef.“ Loks eru heldur ekki til úrlausnar ummæli, sbr. lið 22 úr viðtali í vefsjónvarpi 1. desember 2016 „þetta morð er framið út í Paraguay“. Eftir standa því ummæli í liðum 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8 og 9 af þeim 13 sem birtust í grein í Stundinni 1. desember 2016, í liðum 14 og 15 sem birtust á vefsvæðinu www.stundin.is degi síðar, í liðum 17 og 18 úr viðtali á útvarpsstöðinni X-ið 977 sama dag, í liðum 19 og 20 á sömu stöð 30. desember 2016 og ummæli í liðum 21 og 23 til 30 sem sett voru fram í vefsjónvarpi 1. sama mánaðar.

Þau ummæli sem eftir standa eru svohljóðandi: 1. „Ónefndur Íslendingur er sagður hafa sýnt höfuðið á Skype.“ 2. „ ... ónefndan Íslending halda á afskornu höfði hans í samtali á Skype og hrósað sér af því að hafa myrt hann.“ 4. „Sá ónefndi segir að það hafi slegið í brýnu á milli þeirra með afleiðingum að hann hafi ákveðið að drepa A.“ 5. „Ónefndi Íslendingurinn sagðist einfaldlega ekki hafa getað gert annað en að drepa A“. 6. „„Hér er hann, hér er A,“ sagði ónefndi Íslendingurinn og lyfti plastpokanum í átt að vefmyndavélinni á fartölvunni.“ 7. „Hann sá afskorið höfuð í pokanum. Höfuð sem líktist A. Illa farið höfuð sem blóðið draup enn úr. Sundurskorið andlit, með brotinn kjálka og annað augað hékk út úr hauskúpunni.“ 8. „Sá ónefndi sagðist hafa fengið nóg af A og hér hafi höfuð hans endað. Afskorið í glærum plastpoka.“ 9. „ ... ónefnda Íslendingi sem J-kk-nf sagðist hafa séð halda á afskornu höfði A.“ 14. „Íslendingurinn í Paragvæ sem vitni segir að hafa sýnt höfuð A á Skype“. 15. „ ... átti hann samtal við ónefnda Íslendinginn í Paragvæ daginn eftir, sem samkvæmt vitnisburði J-kk-ef, sagðist hafa „ákveðið að drepa A.““ 17. „ ... með þessum ónefnda Íslendingi sem að er talinn hafa myrt A.“ 18. „ ... þessum ónefnda Íslendingi sem að er sagður hafa myrt hann og sýnt höfuð hans á Facebook“. 19. „Og sko, það er nú alveg hægt að tengja meira að segja þessi tvö mál saman, þetta ógeðslega nauðgunarmál ... og þennan Íslending sem að hérna ja er talinn hafa haldið þarna á afskornu höfði A.“ 20. „Og í raun og veru er hægt að tengja sko þessi nauðgunarmál ... og þetta mál með A sko að bæði maðurinn sem að hérna var talið að myndi gera mér eitthvert mein og maðurinn sem var talinn hafa haldið þarna höfði A bjó hjá þessum nauðgara þarna á meðan á dvöl hans stóð hér á Íslandi.“ 21. „ ... að hann hafi verið myrtur af Íslendingi í Paraguay og og sá morðingi gengur laus á Íslandi í dag.“ 23. „ ... og eftir stendur að A var að öllum líkindum myrtur út í Paraguay í algjörri lögleysu af Íslendingi sem að þar var atkvæðamikill í fíkniefnasmygli og var einn af þriggja manna teymi sem að við frá Stundinni greinum frá sem að stóðu að innflutningi á tugum kílóum fíkniefna frá Suður-Ameríku til meginlands Evrópu með hjálp íslenskra burðardýra sem að síðan var breytt yfir í erlend burðardýr þegar það átti að flytja þessi fíkniefni til Íslands.“ 24. „ ... og þessi ónefndi Íslendingur sem við tölum um í greininni sem að við teljum að séu allar líkur á að hafi myrt [...]“. 25. „ ... þar sem þessi ónefndi Íslendingur segist hafa fengið nóg af A og hafi þess vegna ákveðið að drepa hann“. 26. „ ... og þar nær hann í glæran plastpoka sem að í er afskorið höfuð sem að blóðið draup enn innan úr og það var illa farið og skorið og hérna brotinn kjálkinn og, og augað hékk út úr hauskúpunni“. 27. „ ... þar minnist hann á nafn þessa Íslendings sem að er talið að hafi myrt A.“ 28. „ ... að það hafi Íslendingur drepið A og afhöfðað hann.“ 29. „ ... og þá kemur upp úr krafsinu að morðinginn er staddur á Íslandi“. 30. „ ... um götur Reykjavíkurborgar gangi hugsanlega morðingi A.“

IV

Í stefnu í héraði sagði í rökstuðningi vegna framangreindra ummæla í lið 1 að hér væri stefnda gefið að sök að hafa sýnt afskorið höfuð A á Skype og líkur þannig leiddar að því að stefndi hefði fyrirkomið A. Um 2. lið vísaði stefndi til umfjöllunar vegna liðar eitt en bætti við að með þessum ummælum hefði stefndi hrósað sér af glæpnum en það væri til refsiþyngingar ef sök sannaðist í sakamáli. Þá sagði um lið 4 að þar væri því berum orðum haldið fram að stefndi hefði drepið A, en um rökstuðning var að öðru leyti vísað til umfjöllunar um lið 1.

Um liði 5, 6, 7, 8 og 9, sem vörðuðu grein áfrýjanda í Stundinni 1. desember 2016, var ekki fjallað sérstaklega umfram það sem að framan er nefnt og vísað til umfjöllunar vegna liða 1 og 4. Sami háttur var hafður á vegna liða 14, 15, 16, 17, 24, 25, 26, 27, 28, 29 og 30 auk þess sem við lið 18 var jafnframt vísað til umfjöllunar um lið 2, en um liði 19 og 20 var til viðbótar vísað til þess að áfrýjandi hefði með furðulegum hætti tengt stefnda við nauðgunarmál sem fjallað hefði verið um í fjölmiðlum og stefndi ekki á nokkurn hátt tengst og því væri um að ræða hugarburð og uppspuna frá rótum. Þá var til viðbótar við lið 21 sagt að þar væri fullyrt að A hefði verið myrtur af stefnda sem gengi laus í Reykjavík. Loks var vegna liðar 23 einnig vísað til umfjöllunar um liði 1 og 3.

V

Samkvæmt e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber í stefnu að greina svo glöggt sem verða má málsástæður sem málsókn er byggð á, svo og önnur atvik sem þarf að geta til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst svo ekki fari á milli mála hvert sakarefnið er. Í ummælum þeim sem til umfjöllunar eru hér fyrir dómi var stefndi hvergi nafngreindur en í héraðsdómsstefnu var að engu leyti gerð grein fyrir því hvernig ummæli í einstökum liðum fælu í sér meiðyrði í garð hans. Þannig var því ekki lýst hvers vegna telja yrði að þeir sem lásu umræddar greinar og sáu eða hlýddu á frásagnir þar sem hin umstefndu ummæli komu fram gætu dregið þá ályktun að stefndi væri hinn ónefndi maður er valdið hefði dauða A.

Í héraðsdómsstefnu var samkvæmt framansögðu að engu leyti gerð grein fyrir því hvers vegna telja ætti að þau fjölmörgu ummæli sem að framan eru rakin vörðuðu persónu stefnda þannig að hann hafi lögvarinna hagsmuna að gæta af því að þau verði ómerkt. Breytir þar engu þótt stefndi hafi í greinargerð sinni til Landsréttar leitast við að bæta úr málatilbúnaði sínum að þessu leyti. Var grundvöllur málsins því lagður í slíku ósamræmi við fyrirmæli e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 að vísa verður málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Eftir þessum úrslitum og með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða málskostnað í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti og Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir.

Það athugast að frágangi málsgagna fyrir Hæstarétti var mjög ábótavant þannig að afar erfitt var að lesa hvað stóð í mörgum þeirra. Er það ámælisvert.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Stefndi, G-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf, greiði áfrýjanda, A-kk-þgf M-kk-þgf G-kk-þgf, 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði.

Stefndi greiði samtals 1.600.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti og Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, samtals 1.600.000 krónur.