535/2008

A var ráðinn af B hf. í stöðu 2. vélstjóra á fiskiskipi með skriflegum ráðningarsamningi í a.m.k. eina veiðiferð, en þær urðu fjórar. Mönnunarnefnd veitti B hf. undanþágu til að skrá tvo vélstjóra með tilskilin réttindi á skipið í stað þriggja vegna nýs tæknibúnaðar í vélarrúmi þess og var staða 2. vélstjóra þá lögð niður. B hf. auglýsti eftir vélstjóra með full réttindi en fékk ekki. Sinnti A starfinu að fenginni undanþágu samkvæmt 8. gr. laga nr. 113/1984 um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða á íslenskum skipum. Var undanþága veitt þrisvar sinnum í mánuð í senn, en ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur um starfið við A. Var A síðan tilkynnt að vélstjóri með full réttindi hefði sótt um stöðu 1. vélstjóra og því gæti hann ekki lengur gegnt stöðunni. Var A um leið boðið að taka við stöðu háseta á skipinu eða stöðu vélstjóra á öðru skipi B hf. A hafnaði báðum störfunum og lét af störfum hjá B hf. Krafði hann B hf. um bætur með vísan til  25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Talið var að samkomulag hafi tekist á milli A og B hf. um að A tæki við starfi 1. vélstjóra á grundvelli undanþáguheimildar. Hafi honum ekki getað dulist að þessi ráðning væri háð slíkri undanþágu, sem veitt væri til takmarkaðs tíma og gat fallið fyrirvaralaust úr gildi ef maður með tilskilin réttindi til að gegna starfinu óskaði eftir því. Hafi A borið áhættuna af þessu. Þegar vélstjóri með full réttindi hafi óskað eftir stöðunni hafi loku verið fyrir það skotið að undanþága fengist fyrir A til að gegna henni áfram. Hafi ráðningu A því af sjálfu verið lokið, en 25. gr. sjómannalaga ætti ekki við í málinu þar sem A hefði ekki verið vikið úr skiprúmi. B hf. var því sýknað af kröfu A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. október 2008 og krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst áfrýjandi þess að krafa stefnda verði lækkuð og málskostnaður falli niður.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins leitaði áfrýjandi sem eigandi og útgerðarmaður fiskiskipsins Harðbaks EA 3 í desember 2005 eftir heimild mönnunarnefndar samkvæmt 6. gr. laga nr. 113/1984 um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða á íslenskum skipum til að víkja frá ákvæði 1. mgr. 2. gr. laganna með því að skrá tvo vélstjóra með tilskilin réttindi á skipið í stað þriggja vegna nýs tæknibúnaðar í vélarrúmi þess, en skipið var sagt vera 941 brúttólest með 2090 kW vél. Svar hafði ekki borist frá nefndinni þegar stefndi, sem hafði vélstjóraréttindi í flokki VS 1, var með skriflegum samningi 12. janúar 2006 ráðinn í stöðu 2. vélstjóra á skipinu í „amk eina veiðiferð“. Úr varð að stefndi gegndi þessari stöðu í fjórum veiðiferðum, sem tóku vikutíma hver, og var hann afskráður í lok þeirrar síðustu 7. febrúar 2006. Með úrskurði mönnunarnefndar 31. janúar 2006 var umsókn áfrýjanda tekin til greina. Urðu þá eftir stöður yfirvélstjóra og 1. vélstjóra, en atvinnuréttindi stefnda nægðu til hvorugrar.

Að fenginni heimild mönnunarnefndar mun áfrýjandi hafa hagað útgerð á Harðbaki þannig að ráðnir voru til skipsins þrír vélstjórar, sem skiptu með sér störfum þannig að tveir unnu í hverri veiðiferð og sá þriðji var í fríi. Fyrir liggur að áfrýjandi auglýsti ítrekað eftir vélstjóra með full réttindi, VF 1, til að gegna starfi 1. vélstjóra á skipinu, en án árangurs. Af þeim sökum sinnti stefndi, sem hafði næsta réttindastig fyrir neðan þau réttindi sem krafist var í starf 1. vélstjóra Harðbaks, því starfi með undanþágu samkvæmt 8. gr. laga nr. 113/1984, sbr. 6. gr. starfsreglna fyrir undanþágunefnd nr. 417/2003. Um slíka undanþágu sótti áfrýjandi fyrsta sinni til nefndarinnar 13. febrúar 2006 og var hún veitt í einn mánuð frá 21. þess mánaðar, sbr. 1. mgr. 6. gr. starfsreglnanna. Stefndi var lögskráður í starf 1. vélstjóra á skipinu 23. febrúar 2006, en ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur um þetta. Áfrýjandi sótti að nýju um undanþágu til nefndarinnar vegna stefnda 29. mars 2006 og var hún veitt í einn mánuð frá 30. sama mánaðar. Með sama aðdraganda fékkst aftur undanþága fyrir stefnda til að gegna stöðunni frá 2. maí til 2. júní 2006. Hinn 7. júní tilkynnti áfrýjandi á hinn bóginn stefnda að vélstjóri með full réttindi hefði sótt um stöðu 1. vélstjóra á Harðbaki og því gæti stefndi ekki lengur gegnt henni, en undanþágu samkvæmt 8. gr. laga nr. 113/1984 má aðeins veita ef skortur er á mönnum með nægileg réttindi, sbr. 6. gr. og 8. gr. starfsreglna nr. 417/2003. Áfrýjandi bauð um leið stefnda að taka við stöðu háseta á skipinu eða stöðu vélstjóra á öðru skipi áfrýjanda, sem stefndi hefði réttindi til að gegna. Stefndi hafnaði hvoru tveggja og lét af störfum hjá áfrýjanda.

II

Fallist verður á með áfrýjanda að nægilega sé fram komið að samkomulag hafi tekist milli hans og stefnda um að sá síðarnefndi tæki 21. febrúar 2006 við starfi 1. vélstjóra á Harðbaki á grundvelli heimildar undanþágunefndar, sem veitt var til eins mánaðar frá þeim degi. Stefnda gat ekki dulist að þessi ráðning var háð slíkri undanþágu, sem veitt var til takmarkaðs tíma og gat samkvæmt 8. gr. starfsreglna nr. 417/2003 fallið fyrirvaralaust úr gildi ef maður með tilskilin réttindi til að gegna starfinu óskaði eftir því. Af þessum skilmála fyrir ráðningunni varð stefndi að bera áhættu. Þegar vélstjóri með full réttindi óskaði eftir stöðunni í byrjun júní 2006 var loku fyrir það skotið samkvæmt framansögðu að undanþága fengist fyrir stefnda til að gegna henni áfram, en um stöðu 2. vélstjóra á skipinu var ekki lengur að ræða eins og áður segir. Ráðningu stefnda var því af sjálfu lokið, en ákvæði 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 á hér ekki við, þar sem honum var ekki vikið úr skiprúmi, sbr. dóm Hæstaréttar 1. desember 2005 í máli nr. 165/2005, bls. 4737 í dómasafni. Ber þegar af þessari ástæðu að sýkna áfrýjanda af kröfu stefnda.

Rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Einn dómenda, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, telur að dæma beri stefnda til að greiða áfrýjanda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Brim hf., er sýkn af kröfu stefnda, A-kk-ef V-kk-ef P-kk-ef.

Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti.