501/2004

J starfaði sem prófessor við H og voru launakjör hans ákvörðuð af kjaranefnd. Auk fastra launa átti J þess kost að sækja um úthlutun úr ritlauna- og rannsóknasjóði prófessora, en sjóðurinn naut framlaga frá ríkissjóði sem nam tilteknu hlutfalli af föstum launum prófessora við H. Fallist var á með J að óheimilt hafi verið að draga tiltekin launatengd gjöld frá þeirri fjárhæð sem hann hafði fengið úthlutað úr sjóðnum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 17. desember 2004 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér 128.700 krónur með vöxtum samkvæmt II. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2001 til 28. janúar 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laganna frá þeim degi til greiðsludags, og að viðurkennt verði með dómi, að stefndu sé óheimilt að draga eftirtalin launatengd gjöld frá úthlutunum til áfrýjanda af heildarframlagi ritlauna- og rannsóknasjóðs prófessora:

Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendi stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti. Við málflutning fyrir Hæstarétti féll áfrýjandi frá varakröfu sinni í héraði.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Með 6. gr. laga nr. 150/1996 um breytingar á sérákvæðum í nokkrum lögum er varða réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, var kjaranefnd falið að ákveða laun og starfskjör prófessora, enda yrði talið að þeir gegndu því starfi að aðalstarfi. Í úrskurði nefndarinnar um launakjör prófessora 2. júlí 1998 kemur fram, að prófessorar hafi fram til þessa tekið laun samkvæmt kjarasamningum einhvers hinna þriggja félaga háskólakennara við Háskóla Íslands, Kennaraháskóla Íslands og Háskólans á Akureyri og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs, en auk þess átt kost á að sækja um greiðslu fyrir rannsóknir umfram vinnuskyldu úr svokölluðum vinnumatssjóði innan hvers háskóla. Mun vinnumatssjóður Háskóla Íslands hafa verið stofnaður 27. apríl 1989. Í úrskurði nefndarinnar var kveðið á um, að nýtt launakerfi skyldi taka gildi frá 1. janúar 1998. Eftir því skyldi prófessorum raðað í flokka á grundvelli stigafjölda samkvæmd matsreglum nefndarinnar og þeir taka mánaðarlaun eftir niðurstöðu þeirrar röðunar. Jafnframt skyldi greiða prófessorum nánar tiltekinn fjölda eininga fyrir fasta yfirvinnu, og heimilt var að greiða þeim nánar tiltekinn fjölda stunda fyrir aðra yfirvinnu. Þá var mælt fyrir um, að 1. janúar 1999 skyldi taka til starfa ritlauna- og rannsóknasjóður prófessora. Var tekið fram, að prófessorar gætu sótt um greiðslur úr sjóðnum fyrir nýsköpun og árangur í rannsóknum, en fram til 1. janúar 1999 gætu þeir sótt um greiðslur úr vinnumatssjóðum þeirra háskóla þar sem þeir störfuðu. Um fjármögnun sjóðsins var svofellt ákvæði í 6. tölulið IX. kafla úrskurðarins: „Ríkissjóður skal leggja til sjóðsins (Sum M + Sum E) ' 0,125, þar sem M eru mánaðarlaun prófessors og E eru fastar einingagreiðslur prófessors.” Í málinu er óumdeilt, að í framangreindu ákvæði felist, að ríkissjóður skuli leggja til sjóðsins 12,5% af föstum launum prófessora, það er mánaðarlaunum og einingum.

Reglur um sjóðinn voru samþykktar á fundi kjaranefndar 3. nóvember 1999. Í 1. gr. þeirra segir: „Úr sjóðnum renna allar greiðslur frá ríkissjóði samkvæmt ákv. 6. tl. IX. kafla úrskurðarins.” Er þar vísað til úrskurðar kjaranefndar 2. júlí 1998. Samkvæmt 3. gr. reglnanna geta prófessorar sótt árlega um greiðslur úr sjóðnum fyrir nýsköpun og árangur í rannsóknum á liðnu almanaksári. Samkvæmt 5. gr. úthlutar kjaranefnd greiðslum úr sjóðnum 1. september ár hvert.

Samkvæmt gögnum málsins sótti áfrýjandi um greiðslur úr sjóðnum fyrir árin 1997, 1998, 1999 og 2000, en úthlutun vegna fyrstu tveggja áranna var samkvæmt bráðabirgðaákvæði verklagsreglna kjaranefndar 3. nóvember 1999. Með bréfi kjaranefndar 24. nóvember 1999 var honum úthlutað 408.552 krónum úr sjóðnum fyrir árin 1997 og 1998, án nokkurs frádráttar. Í bréfi nefndarinnar til áfrýjanda 9. ágúst 2000 vegna rannsókna á árinu 1999 segir, að samkvæmt fjárlögum séu 75.600.000 krónur til úthlutunar úr sjóðnum. Engin úthlutun komi í hlut áfrýjanda, en tekið er fram, að öll launatengd gjöld dragist frá úthlutuninni, þar á meðal tryggingagjald og framlag ríkisins í lífeyrissjóð. Í bréfi nefndarinnar til áfrýjanda 17. ágúst 2001 vegna rannsókna á árinu 2000 er með sama hætti lýst, að samkvæmt fjárlögum séu 93.700.000 krónur til ráðstöfunar úr sjóðnum, en í hlut áfrýjanda komi 1.042.620 krónur. Er tekið fram, að frá þeirri fjárhæð dragist öll launatengd gjöld, þar á meðal tryggingagjald og framlag ríkisins í lífeyrissjóð. Að teknu tilliti til frádráttarins nam endanleg fjárhæð úthlutunarinnar 913.900 krónum. Er fyrri liður í kröfu áfrýjanda mismunur framangreindra tveggja fjárhæða. Frádráttur þessi er 12,35% af úthlutuninni. Stefndu halda því fram að hann hefði átt að nema 19,68%, en sökum mistaka af hálfu stefnda Háskóla Íslands, sem annaðist útborgunina, hafi áfrýjandi fengið meira í sinn hlut úr sjóðnum en til stóð.

Kjaranefnd tók nýja ákvörðun um laun og önnur starfskjör prófessora 11. desember 2001. Um ritlauna- og rannsóknasjóð prófessora voru svofelld ákvæði í 4. tölulið VIII. kafla ákvörðunarinnar: „Ríkissjóður leggur 12,5% af föstum launum prófessora, þ.e. mánaðarlaunum og einingum, í ritlauna- og rannsóknasjóð prófessora. Prófessorar geta sótt um greiðslur úr sjóðnum fyrir nýsköpun og árangur í rannsóknum. Greitt er úr sjóðnum samkvæmt reglum sem kjaranefnd setur.”

II.

Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 120/1992 um Kjaradóm og kjaranefnd með áorðnum breytingum skal kjaranefnd ákveða laun og starfskjör prófessora, enda verði talið að þeir gegni því starfi að aðalstarfi. Skal nefndin ákvarða föst laun fyrir dagvinnu og kveða á um önnur starfskjör, sbr. 1. mgr. 11. gr. laganna. Er nefndinni þannig ætlað að ákvarða mánaðarlaun og aðrar greiðslur, sem prófessorar taka fyrir störf sín. Eins og að framan er getið tók nýtt launakerfi prófessora gildi 1. janúar 1998, en liður í því var stofnun ritlauna- og rannsóknasjóðs prófessora.

Ritlauna- og rannsóknasjóður prófessora var stofnaður til að greiða prófessorum fyrir vissa tegund yfirvinnu, það er rannsóknir umfram rannsóknarskyldu. Verður því að skýra ákvæði í úrskurði kjaranefndar 2. júlí 1998 og ákvörðun hennar 11. desember 2001, þar sem kveðið er á um framlag stefnda íslenska ríkisins til sjóðsins, í tengslum við önnur ákvæði þeirra, þar á meðal um mánaðarlaun, einingar og aðra yfirvinnu. Ekki er gert ráð fyrir að þessi laun sæti þeim frádrætti, sem um ræðir í þessu máli. Í úrskurði kjaranefndar og reglum þeim, sem hún hefur sett um sjóðinn, er hvergi minnst á launatengd gjöld heldur eingöngu rætt um greiðslur. Í 1. gr. áðurnefndra reglna kjaranefndar um sjóðinn segir, að úr honum renni allar greiðslur ríkissjóðs samkvæmt ákvæði 6. töluliðar IX. kafla úrskurðar nefndarinnar. Samkvæmt orðanna hljóðan er nærlægast að skýra ákvæðið á þann veg, að allar greiðslur ríkissjóðs í sjóðinn skuli renna úr honum aftur til rétthafa án frádráttar. Miðað við hið lögbundna hlutverk kjaranefndar verður að telja að orðið hefði að taka fram með skýrum hætti, ef ætlunin var að draga launatengd gjöld frá úthlutun úr sjóðnum. Við fyrstu úthlutun til áfrýjanda með bréfi kjaranefndar 24. nóvember 1999 var engum frádrætti beitt vegna launatengdra gjalda, en við næstu úthlutun 9. ágúst 2000 var tekið fram, að frá skyldi draga öll launatengd gjöld. Ekki verður séð, að breytt framkvæmd styðjist við formlega ákvörðun kjaranefndar um að breyta þeim reglum, sem hún setti um sjóðinn. Samkvæmt því var óheimilt að skerða úthlutun til áfrýjanda vegna rannsókna hans á árinu 2000 um þá fjárhæð, sem hann sækir í máli þessu. Verður því fallist á fyrri lið í kröfu áfrýjanda.

Eins og hér hagar til má líta svo á, að annar hluti aðalkröfu áfrýjanda gangi lengra en fyrsti hluti hennar og að áfrýjandi hafi af því hagsmuni að lögum að sérstaklega verði fjallað um þá kröfu. Þennan lið í kröfu áfrýjanda verður að skilja þannig, að hann taki aðeins til úthlutana úr ritlauna- og rannsóknasjóði prófessora samkvæmt framangreindum úrskurði kjaranefndar 2. júlí 1998 og ákvörðun hennar 11. desember 2001. Á þeim grundvelli ber að fallast á síðari lið kröfu áfrýjanda.

III.

Stefndi Háskóli Íslands reisir sýknukröfu sína fyrst og fremst á aðildarskorti, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hinn umdeildi frádráttur hafi verið ákveðinn af kjaranefnd, sem sé stjórnvald, er heyri undir íslenska ríkið, og beri stefndi Háskóli Íslands ekki stjórnýslulega ábyrgð á lögmæti þeirrar ákvörðunar. Stefndi íslenska ríkið leggi sjóðnum til fjármuni og hafi þeir aldrei verið í vörslu háskólans. Við framkvæmd úthlutana úr sjóðnum fái starfsmenn háskólans bindandi fyrirmæli frá kjaranefnd, sem þeim sé skylt að hlýta.

Það er lögbundið hlutverk kjaranefndar að ákvarða laun og kjör prófessora við Háskóla Íslands. Launin eru ákvörðuð á grundvelli starfa prófessoranna við háskólann, og stefndi Háskóli Íslands er vinnuveitandi og launagreiðandi áfrýjanda. Stefndi Háskóli Íslands átti í samskiptum við kjaranefnd vegna hagsmuna sinna áður en ákvörðun um ritlauna- og rannsóknasjóð prófessora var tekin með úrskurði nefndarinnar 2. júlí 1998 og annaðist framkvæmd úthlutunarinnar, þar á meðal ákvörðun um þau launatengdu gjöld, sem draga skyldi frá greiðslu. Verður að telja, að stefndi Háskóli Íslands sé réttur aðili málsins.

Samkvæmt framansögðu verða báðir stefndu dæmdir til að greiða áfrýjanda óskipt 128.700 krónur með vöxtum, svo sem í dómsorði greinir. Þá verður viðurkenningarkrafa áfrýjanda tekin til greina.

Stefndu greiði óskipt áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndu, íslenska ríkið og Háskóli Íslands, greiði óskipt áfrýjanda, J-kk-þgf S-kk-þgf, 128.700 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2001 til 28. janúar 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags.

Viðurkennt er að óheimilt sé að draga eftirtalin launatengd gjöld frá úthlutunum til áfrýjanda samkvæmt úrskurði kjaranefndar 2. júlí 1998 og ákvörðun hennar 11. desember 2001 af heildarframlagi ritlauna- og rannsóknasjóðs prófessora:

Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.