211/2017

R ehf. höfðaði mál á hendur SÍ og gerði þá kröfu að ógilt yrði ákvörðun SÍ um að tilteknir lánssamningar á milli R ehf. og B Corp. teldust til aflandskrónueigna í skilningi laga nr. 37/2016 um meðferð krónueigna sem háðar eru sérstökum takmörkunum. Fólst m.a. í samningunum að B Corp. framseldi R ehf. kröfur sína á hendur K ehf. samkvæmt nauðasamningi síðastgreinds félags. Héraðsdómur vísaði málinu frá dómi á grundvelli 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem fyrir lægi að gjalddagi umræddra lánssamninga væri ekki fyrr en í júní 2024, en óvíst væri hvort, og þá að hvaða marki, gjaldeyristakmarkanir myndu gilda um umrædd réttindi þá. Hugsanlegir hagsmunir R ehf. af úrlausn um afstöðu SÍ væru því svo fjarlægir og háðir svo mikilli óvissu að kröfugerð hans í málinu yrði í reynd jafnað til beiðni um lögfræðilegt álit. Í dómi Hæstaréttar var bent á að R ehf. hefði einnig höfðað mál á hendur SÍ til ógildingar á stjórnvaldsákvörðun SÍ um stjórnvaldssekt sem reist hefði verið á því að umrætt framsal B Corp. á kröfum sínum í K ehf. til R ehf. hafi farið í bága við ákvæði laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál. Fæli sú málshöfðun í sér að freistað væri að hnekkja þeim lagagrundvelli sem ákvörðunin væri reist á. Hins vegar hefði R ehf. ekki gert viðhlítandi grein fyrir því að hann hefði, þrátt fyrir fyrri málshöfðun sem ekki væri til lykta leidd, einnig lögvarða hagsmuni af því að fá hnekkt þeim lagaskilningi SÍ sem lægi til grundvallar þeirri afstöðu hans að telja bæri lánssamningana til aflandskrónueigna. Var úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins samkvæmt því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. mars 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 6. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2017 þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Til vara er þess krafist að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður verði felldur niður.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Klakki ehf., sem áður mun hafa borið heitið Exista ehf., gerði nauðasamning við kröfuhafa sína sem staðfestur var í héraðsdómi 10. október 2010. Basway Corp., félag með aðsetur á Bresku Jómfrúareyjunum, átti kröfur á hendur Klakka ehf., en þær hafði fyrrnefnda félagið fengið framseldar eftir 28. nóvember 2008. Samkvæmt nauðasamningnum skyldu kröfuhafar fá 10% krafna sinna greidd með hlutum í Klakka ehf. en afganginn skyldi greiða í íslenskum krónum samkvæmt sérstöku skuldaskjali, sem út var gefið 17. október 2010. Í því skjali munu hafa verið sérstök ákvæði sem skylduðu Klakka ehf. til að greiða kröfuhöfum eftir því sem laust fé félagsins hrykki til og í tengslum við sölu einstakra eigna. Þá mun þar hafa komið fram að ef reglur nr. 370/2010 um gjaldeyrismál, eða aðrar reglur sem kæmu í þeirra stað, bönnuðu Klakka ehf. að greiða kröfuhafa, bæri félaginu í staðinn að greiða þær fjárhæðir, sem um ræddi, inn á sérstakan vörslufjárreikning. Þegar skuldaskjalið var gefið út gilti sú regla samkvæmt 4. tölulið 3. mgr. 2. gr. reglna nr. 370/2010 að þrátt fyrir meginregluna um að allar fjármagnshreyfingar, sem lýst var í 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis I í lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál, á milli landa í innlendum gjaldeyri væru óheimilar var samt heimilt að greiða samningskröfur samkvæmt nauðasamningi, sem gerður var á grundvelli laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., færi greiðsla fram með úttektum af reikningi í eigu greiðanda hjá fjármálafyrirtæki á Íslandi. Með lögum nr. 17/2012 og nr. 67/2014 voru gerðar þær breytingar á lögum nr. 87/1992 að Klakka ehf. var eftir það óheimilt að inna af hendi greiðslur til erlendra kröfuhafa sinna og runnu þær greiðslur, sem til þeirra áttu að fara samkvæmt nauðasamningnum, því inn á vörslufjárreikning.

Svo sem fyrr greinir átti Basway Corp. samningskröfur á hendur Klakka ehf. samkvæmt nauðasamningnum. Sóknaraðili er íslenskt dótturfélag Basway Corp. og var stofnað í nóvember 2013. Sóknaraðili og Basway Corp. gerðu með sér þrjá samninga, 3. júní og 17. september 2014 og 2. janúar 2015, sem allir voru nefndir lánssamningar. Samkvæmt 2. gr. þeirra skyldi Basway Corp. lána sóknaraðila kröfur sem það átti á hendur Klakka ehf. samtals að fjárhæð 4.730.585.141 króna. Í stefnu sóknaraðila til héraðsdóms kemur fram að auk þess hafi lánssamningarnir tekið til hluta í Klakka ehf. að fjárhæð 645.503.629 krónur og inneignar á vörslufjárreikningi að fjárhæð 651.205.325 krónur, en þessara fjárhæða er ekki getið í samningunum. Skyldi sóknaraðili fá þessi fjármunaréttindi framseld og fara með öll réttindi og skyldur samkvæmt þeim. Sóknaraðili skyldi í öllum tilvikum endurgreiða lánin 1. júní 2024 eða fyrr ef um semdist. Endurgreiðslan skyldi fara fram með framsali fjármunaréttindanna aftur til Basway Corp. og sambærilegum kröfum á hendur Klakka ehf. að því marki sem greiðslur hefðu borist. Í því felst að sögn sóknaraðila að í stað peninga ætti hann að kaupa kröfur á Klakka ehf. til þess að geta efnt samningana réttilega og skyldu þær vera sambærilegar þeim sem hann fékk framseldar. Samkvæmt 11. gr. hvers samnings var hvorum samningsaðilanum heimilt að segja samningnum upp skriflega með 15 daga fyrirvara. Við uppsögn skyldi endurgreiðsla fara fram.

Sóknaraðili kveður ástæður þessara samninga hafa verið margvíslegar, meðal annars að legið hafi fyrir að lög nr. 87/1992 mæltu fyrir um að greiðslur Klakka ehf. á samningskröfum til erlendra aðila yrðu lagðar á vörslufjárreikning sem lotið hafi umsjá Klakka ehf. og erlendir eigendur samningskrafna hefðu engan ráðstöfunarrétt yfir hlutdeild sinni í innstæðunni. Unnt hefði verið að leysa þennan vanda með því að lána fjármunaréttindin til íslensks dótturfélags Basway Corp. Þannig hefði verið mögulegt að fjárfesta til lengri tíma þeim greiðslum sem bærust frá Klakka ehf. Því hafi verið rökrétt að endurgreiðsla lánsins til Basway Corp. færi ekki fram fyrr en um 10 árum eftir gerð lánssamninganna.

Í málinu liggur fyrir stjórnvaldsákvörðun varnaraðila 19. ágúst 2016. Þar kemur fram að varnaraðili hafi frá því um mitt ár 2014 haft til athugunar mál um ætlað brot sóknaraðila gegn lögum nr. 87/1992. Niðurstaða rannsóknar, sem fylgdi í kjölfarið, hafi verið sú að framsal samningskrafna Basway Corp. á hendur Klakka ehf., samkvæmt nauðasamningi þess félags, til varnaraðila með framangreindum lánssamningum, samtals að fjárhæð 4.730.585.141 króna, færi í bága við 3. tölulið 1. mgr., sbr. 3. mgr., 13. gr. b. og 1. mgr. 13. gr. g. laga nr. 87/1992. Um hafi verið að ræða fjármagnshreyfingar milli landa í innlendum gjaldeyri sem ekki hafi verið heimilar samkvæmt tilvitnuðum lögum. Var felld stjórnvaldssekt að fjárhæð 75.000.000 krónur á sóknaraðila vegna brotsins.

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði hefur sóknaraðili höfðað mál til ógildingar þessarar stjórnvaldsákvörðunar en ella til lækkunar á sektarfjárhæð.

II

Tildrög þess máls, sem hér er til úrlausnar, voru þau að sóknaraðili ritaði varnaraðila bréf 8. júní 2016 og spurðist fyrir um hvort varnaraðili liti svo á að fjármunaréttindi þau sem sóknaraðili ætti á hendur Klakka ehf. samkvæmt áðurnefndum lánssamningum teldust ,,aflandskrónueign“ í skilningi 2. gr. laga nr. 37/2016 um meðferð krónueigna sem háðar eru sérstökum takmörkunum. Rökstuddi sóknaraðili í nefndu bréfi hvers vegna hann hefði hagsmuni af því að fá svar við þessari spurningu. Varnaraðili svaraði fyrirspurninni 15. júní 2016 og kom fram í svarinu ,,það mat Seðlabankans að framangreindir lánssamningar á milli Rasks ehf. og Basway Corp. teljist til aflandskrónueigna“ í skilningi e. liðar 1. töluliðar 2. gr. laga nr. 37/2016. Var jafnframt tekið fram að leggja bæri allar greiðslur ,,á grundvelli lánssamninganna á reikninga háða sérstökum takmörkunum í innlendum gjaldeyri.“

Sóknaraðili höfðaði mál þetta til ógildingar á ákvörðun sem hann kveður felast í þeirri afstöðu varnaraðila að telja beri lánssamningana milli sóknaraðila og Basway Corp. til aflandskrónueigna.

III

Eins og áður greinir hefur sóknaraðili höfðað mál til ógildingar á stjórnvaldsákvörðun varnaraðila um að sóknaraðili skuli greiða 75.000.000 krónur í stjórnvaldssekt. Sú stjórnvaldsákvörðun var á því reist að framsal samningskrafna, sem Basway Corp. átti á hendur Klakka ehf. á grundvelli nauðasamnings þess félags við kröfuhafa sína, til sóknaraðila hafi farið í bága við tilgreind ákvæði 13. gr. laga nr. 87/1992. Málshöfðun til ógildingar á þeirri stjórnvaldsákvörðun felur í sér að þess er freistað að hnekkja þeim lagagrundvelli sem ákvörðunin er reist á. Nái sóknaraðili engum árangri með þeirri málssókn stendur stjórnvaldsákvörðunin óhögguð og sá lagaskilningur, sem hún er reist á. Sóknaraðili höfðar þetta mál í því skyni að hnekkja þeim lagaskilningi varnaraðila að lánssamningar sóknaraðila og Klakks ehf. teljist til aflandskrónueigna. Sóknaraðili hefur ekki gert viðhlítandi grein fyrir því að hann hafi, þrátt fyrir fyrri málshöfðun sem ekki er leidd til lykta, einnig lögvarða hagsmuni af því að fá hnekkt þeim lagaskilningi varnaraðila sem liggur til grundvallar þeirri afstöðu hans að telja beri lánssamningana til aflandskrónueigna. Hann hefur því ekki sýnt fram á að hann hafi við svo búið lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um stefnukröfu sína í málinu. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Rask ehf., greiði varnaraðila, Seðlabanka Íslands, 350.000 krónur í kærumálskostnað.