15/2004

G hafði á árunum 1998 til 2000 hlotið fjóra sektardóma og gengist undir tvö sektarboð, þar af í fjögur skipti vegna aksturs undir áhrifum áfengis. G sótti um að vararefsing þessara fésekta yrði fullnustuð með samfélagsþjónustu og var fallist á umsókn hans eftir að hann hafði gengist undir áfengismeðferð. Skömmu síðar þurfti lögregla tvívegis að hafa afskipti af G vegna ölvunar og afturkallaði fangelsismálastofnun ákvörðun sína um samfélagsþjónustu í kjölfarið. G taldi afturköllunina hafa verið ólögmæta. Talið var að umrædd afturköllun hafi verið lögmæt, enda sé það skilyrði þess að samfélagsþjónusta komi til álita, að dómþoli eigi ekki mál til meðferðar hjá lögreglu, ákæruvaldi eða dómstólum, þar sem hann sé kærður fyrir refsiverðan verknað. Nægi í því sambandi að upp hafi komið mál þar sem viðkomandi sé grunaður um refsiverðan verknað. Þá var einnig talið að ákvörðun fangelsismálastofnunar um að afplánun G á vararefsingunni skyldi hefjast 11. apríl 2001 en ekki 18. sama mánaðar, líkt og tilkynnt hafði verið með bréfi stofnunarinnar, væri lögmæt. Þótti ekki varhugavert að leggja framburð starfsmanns stofnunarinnar til grundvallar um það, að G hafi sjálfur óskað eftir því að hefja afplánun þegar í stað. Var Í því sýknað af bótakröfu G.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 12. janúar 2004. Hann gerir þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 15.200.000 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 25. júní 2001 til 1. júlí sama ár, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður fyrir Hæstarétti verði látinn niður falla.

I.

Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram hafði áfrýjandi á árunum 1998 til 2000 hlotið fjóra sektardóma og gengist undir tvö sektarboð, sem árituð voru af dómara, þar af í fjögur skipti vegna aksturs undir áhrifum áfengis. Vararefsing þessara fésekta var samtals 77 daga fangelsi. Með umsóknum 15. nóvember 2000 og 16. janúar 2001 sótti áfrýjandi um að vararefsingin yrði fullnustuð með samfélagsþjónustu samkvæmt IV. kafla A laga nr. 48/1988 um fangelsi og fangavist, sbr. lög nr. 22/1999. Eftir að starfsmaður fangelsismálastofnunar hafði kannað persónulega hagi áfrýjanda, sbr. 2. mgr. 23. gr. laganna með áorðnum breytingum, var ákveðið að fresta erindi hans þar til hann hefði farið í áfengismeðferð. Að henni lokinni ákvað fangelsismálastofnun 4. apríl 2001 að verða við umsókn áfrýjanda að því tilskildu, að hann féllist á þau skilyrði, sem sett yrðu fyrir samfélagsþjónustunni. Samkvæmt þeirri ákvörðun átti áfrýjandi að inna af hendi 100 klukkustunda samfélagsþjónustu á þremur til fjórum mánuðum. Fáum dögum síðar, eða 9. og 10. apríl, þurfti lögregla tvívegis að hafa afskipti af áfrýjanda vegna ölvunar og var hann í bæði skiptin handtekinn og færður í fangageymslur. Er þetta gerðist var áfrýjandi ekki búinn að undirrita samfélagsþjónustuskírteini, sbr. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 48/1988, þar sem fram koma öll þau skilyrði, sem menn gangast undir, enda hafði ekki enn verið ákveðið hvaða vinnu hann skyldi inna af hendi. Hinn 11. apríl 2001 afturkallaði fangelsismálastofnun ákvörðun sína frá 4. apríl um samfélagsþjónustu með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 48/1988 og tók þá ákvörðun að áfrýjandi skyldi afplána vararefsinguna með refsivist. Í öðru bréfi sama dag tilkynnti stofnunin að afplánun skyldi hefjast 18. apríl, en í báðum tilvikum var áfrýjanda veittur andmælafrestur til 17. apríl. Áfrýjandi telur, að framangreind afturköllun fangelsismálastofnunar hafi verið ólögmæt. Einnig hafi það verið ólögmætt að láta hann hefja afplánun þegar 11. apríl í stað 18. apríl sem ákveðið hafði verið.

II.

Samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 48/1988 er það skilyrði þess að samfélagsþjónusta komi til álita, að dómþoli eigi ekki mál til meðferðar hjá lögreglu, ákæruvaldi eða dómstólum, þar sem hann er kærður fyrir refsiverðan verknað. Þá er það einnig skilyrði samkvæmt 3. tölulið sömu greinar, að dómþoli sé hæfur til samfélagsþjónustu. Eins og að framan greinir hafði fangelsismálastofnun metið áfrýjanda hæfan til samfélagsþjónustu eftir að hann hafði gengist undir áfengismeðferð. Í þeim tveimur viðtölum, sem starfsmaður stofnunarinnar átti við áfrýjanda, var honum gerð ítarleg grein fyrir því skilyrði, að hann neytti ekki áfengis, það væri grundvallarskilyrði þess að hann væri hæfur til samfélagsþjónustu.

Fangelsismálastofnun reisti afturköllun sína á 2. mgr. 26. gr. laga nr. 48/1988 þar sem segir, að stofnunin geti afturkallað ákvörðun sína um samfélagsþjónustu, ef dómþoli er kærður fyrir að hafa framið refsiverðan verknað eftir að ákveðið er að fullnusta fangelsisrefsingu með samfélagsþjónustu. Áfrýjandi telur, að ekki sé unnt að líta svo á, að hann hafi verið kærður fyrir refsiverðan verknað í skilningi þessa ákvæðis. Það þurfi að liggja fyrir sterkar vísbendingar í formi gagna og upplýsinga um að háttsemi brotaþola hafi falið í sér verknað sem að lögum teljist refsinæmur. Telur hann að háttsemi hans 9. og 10. apríl hafi ekki fallið undir verknaðarlýsingu 21. gr. áfengislaga nr. 75/1998. Jafnframt telur hann, að það hefði átt að veita honum áminningu, sbr. 3. mgr. 26. gr. laga nr. 48/1988, áður en tekin var ákvörðun um afturköllunina.

Eins og að framan greinir er það skilyrði þess að samfélagsþjónusta komi til álita, að dómþoli eigi ekki mál til meðferðar hjá lögreglu, ákæruvaldi eða dómstólum þar sem hann er kærður fyrir refsiverðan verknað. Það nægir því til að útiloka samfélagsþjónustu, að upp hafi komið mál þar sem viðkomandi er grunaður um refsiverðan verknað. Telja verður, að lögregluskýrslurnar 9. og 10. apríl um ölvun áfrýjanda hafi veitt fangelsismálastofnun nægar upplýsingar um brot hans og ekki hafi verið þörf á að kanna málið frekar af stofnunarinnar hálfu, en ósannað er annað en að lögregluskýrslurnar hafi legið fyrir áður en ákvörðun var tekin um afturköllun. Lögregla hafði tvívegis verið kölluð til að hafa afskipti af áfrýjanda vegna ölvunar hans á almannafæri og háttsemi hans gat varðað við 21. gr. áfengislaga og 3. gr. og 17. gr., sbr. 2. gr., lögreglusamþykktar fyrir Reykjavík nr. 625/1987. Þar sem vararefsing sú, sem áfrýjandi hafði fengið heimild til að afplána með samfélagsþjónustu, var að mestu leyti tilkomin vegna refsiverðra brota hans undir áhrifum áfengis og honum var ljóst, að hann fengi ekki að gegna samfélagsþjónustu nema að undangenginni áfengismeðferð, verður að líta svo á að brot hans hafi verið alvarleg. Var því ekki skylt að veita áfrýjanda áminningu áður en ákveðið var að hann skyldi afplána fangelsisrefsinguna. Með ölvun sinni 9. og 10. apríl hafði áfrýjandi brotið gegn því grundvallarskilyrði að neyta ekki áfengis til að teljast hæfur til að gegna samfélagsþjónustu, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 48/1988. Er fallist á það með héraðsdómi, að afturköllun fangelsismálastofnunar á ákvörðun sinni um samfélagsþjónustu hafi verið lögmæt.

III.

Fram er komið, að forvarnarfulltrúi lögreglu hafði samband við starfsmann fangelsismálastofnunar 11. apríl 2001 og tilkynnti að áfrýjandi óskaði eftir að hefja afplánun strax og myndi ekki nýta sér andmælarétt sinn. Að morgni 11. apríl var áfrýjanda birt bréf fangelsismálastofnunar dagsett sama dag þess efnis, að fyrri ákvörðun um samfélagsþjónustu væri afturkölluð og var honum veittur frestur til 17. apríl til að koma fram andmælum. Áfrýjandi undirritaði bréfið um móttöku og var ritað á bréfið, að hann félli strax frá andmælum. Áfrýjanda var einnig birt 11. apríl 2001 ákvörðun fangelsismálastofnunar, sem dagsett var sama dag, þess efnis að afplánun 77 daga vararefsingar skyldi hefjast 18. apríl. Áfrýjandi undirritaði bréf þetta um móttöku þess. Starfsmaður fangelsismálastofnunar, sem birti honum framangreind bréf, fullyrti fyrir dómi, að áfrýjandi hafi verið hæfur til að meta aðstæður og falla frá andmælum og það hafi verið eindregin ósk hans sjálfs að fara strax í afplánun, enda hafi hann verið húsnæðislaus. Áfrýjandi bar fyrir dómi, að það væri ekki rétt að hann hefði óskað eftir því að hefja afplánun strax 11. apríl og taldi sig hafa verið í mjög slæmu ástandi, hann myndi ekki einu sinni eftir því hvað hann hefði sagt. Í kæru sinni til dómsmálaráðuneytis 18. apríl 2001 gerði áfrýjandi enga athugasemd við það að hann hafi verið settur í afplánun fyrr en staðið hafi til, og kom það fyrst fram í kæru lögmanns hans 8. maí 2001. Þykir ekki varhugavert að leggja framburð starfsmanns fangelsismálastofnunar til grundvallar um það, að áfrýjandi hafi sjálfur óskað eftir því að hefja afplánun þegar í stað. Telst ákvörðunin því vera lögmæt.

Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur.

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.