554/2009

H, eigandi jarðarinnar Hofs, annars vegar og D, GP, SB og APG hins vegar, deildu um eignarland á landspildu í merkjum jarðarinnar Hofs. Eldri deila eigenda jarðanna Hofs og Þrastarstaða um sömu landspildu var leyst með landamerkjadómi Skagafjarðarsýslu 2. október 1920 en við svo búið afsalaði eigandi Hofs landspildunni úr jörðinni til eiganda Þrastastaða. Hvorki var fallist á að H teldist þinglýstur eigandi spildunnar á þeim grundvelli að heimildaskjöl vísuðu til landamerkjalýsingar sem þinglýst var 1882, né að ráðstöfun spildunnar hefði gengið til baka. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að H hefði ekki sýnt fram á að skurður í merkjum landspildunnar hefði verið grafinn til að koma á umráðum hennar og að girðingar spildunnar hefðu lengst af ekki verið fjárheldar. Að þessu virtu og þegar í heild væru metin þau not sem H, og þeir sem það leiddi rétt sinn frá, hefðu haft af landspildunni var ekki talið að H hefði tekist sönnun um óslitið eignarhald þess á landspildunni í 20 ár  í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Var héraðsdómur því staðfestur með vísan til forsendna hans og eignarréttur D, GP, SB og APG að landspildunni staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf dómstjóri.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. október 2009. Hann krefst þess að viðurkenndur verði eignarréttur hans á landspildu sem afmörkuð er í afsali sem þinglesið var á manntalsþingi á Hofsósi 20. júní 1922 og ber þinglýsingarnúmerið 4824 og landnúmerið 214232. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í þessu máli er ekki til úrlausnar hvernig afmarka beri hið umþrætta land í merkjum jarðarinnar Hofs. Hér verður einvörðungu skorið úr um hverjum beri eignarréttur að því landi sem lýst er í kröfugerð áfrýjanda.

Af gögnum málsins verður ráðið að deila hafi verið á milli eigenda jarðanna Hofs og Þrastarstaða á Höfðaströnd um landamerki jarðanna. Úr ágreiningnum var leyst í landamerkjadómi Skagafjarðarsýslu 2. október 1920. Í framhaldi af niðurstöðu málsins keypti P-kk-nf E-kk-nf, eigandi Þrastarstaða, landspildu úr jörðinni Hofi af J-kk-þgf J-kk-þgf. Í afsali 18. júní 1922 kemur fram að J-kk-nf afsalaði landspildu til P-kk-ef úr landi Hofs er takmarkaðist „ ... að norðan af Urriðalæk, að vestan af sýsluveginum að austan af Kýlalæk, að sunnan af beinni áframhaldslínu er sker sundur þrætulandið í flóanum milli Hofs og Þrastarstaða eins og getið er um í kaupsamningi dags. 19. ágúst 1921 á kr. 1.250,00“. Afsalið var fært í þinglýsingabók á blað Hofs með svofelldum hætti: „Landsspilda seld P-kk-þgf E-x-x (undir Þrastastaði)“. „Sama landsspilda leyst úr veðböndum“. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var afsalsins ekki getið á blaði Þrastarstaða í þinglýsingabók og því var landspildan ekki seld með Þrastarstöðum þegar jörðin var seld á uppboði árið 1939. Skiptayfirlýsingu erfingja P-kk-ef um að spildan væri eign þeirra í jöfnum hlutföllum var þinglýst 29. febrúar 2008 og var spildan þá færð sem sérgreind eign. Með úrskurði héraðsdóms 11. júlí 2008 var hafnað kröfu áfrýjanda um að spildan yrði afmáð úr þinglýsingabók og bókinni breytt til þess horfs sem hún var í fyrir hina kærðu úrlausn. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar 18. september 2008 í máli nr. 468/2008.

II

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hvorki fallist á með áfrýjanda að hann teljist þinglýstur eigandi spildunnar á þeim grundvelli að heimildarskjöl vísi í landamerkjalýsinguna sem þinglýst var 1882 né að ráðstöfun spildunnar hafi gengið til baka þannig að hann teljist eigandi hennar.

Áfrýjandi byggir kröfu sína á því til vara að áfrýjandi og fyrri eigendur jarðarinnar Hofs á Höfðaströnd hafi eignast landspilduna fyrir hefð. Því til sönnunar að áfrýjandi, og þeir sem hann leiðir rétt sinn frá, hafi haft óslitið eignarhald á landspildunni fullan hefðartíma, bendir áfrýjandi á að landspildan hafi í tvígang fylgt með við sölu á jörðinni Hofi, annars vegar 1981 og hins vegar 2003, auk þess sem jörðin hafi verið veðsett þannig að tæki einnig til landspildunnar. Þá hafi hún verið afmörkuð sem hluti af Hofi með girðingum og skurði. Hafi eigendur Hofs beitt hestum og nautgripum á umrædda landspildu. Þeir hafi einnig sáð lúpínu í hluta spildunnar. Þá hafi hún verið nýtt til torfristu í sex til sjö sumur. Ennfremur hafi eigendur Hofs nýtt námu sem er á landspildunni og haft af henni tekjur. Loks hafi áfrýjandi gert samning við Skagafjarðarveitur ehf. vegna heitavatnslagnar sem liggur um jörðina og sýni þetta umráð áfrýjanda yfir landspildunni.

Af hálfu stefndu er þessari málsástæðu áfrýjanda vísað á bug og því meðal annars haldið fram að áfrýjandi hafi ekki haft umráð eignarinnar í skilningi 1. mgr. 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905. Í þessu sambandi er á því byggt að þar sem stefndu, og sá sem þau leiða rétti sinn frá, hafi ávallt haft þinglýsta eignarheimild fyrir landspildunni verði að gera strangar kröfur um eignarhald áfrýjanda.

Fyrir héraðsdómi gáfu vitni skýrslur um umráð og landnot á hinni umþrættu landspildu. Í skýrslu D-kvk-ef Á-kvk-ef Þ-kvk-ef, eiganda Þrastarstaða, kom fram að engar hömlur hefðu verið á því hvaða skepnur gátu farið inn á landið þangað til það var girt. Í skýrslu S-kk-ef S-kk-ef, ábúanda að Hofi 1972 til 1977, kom fram að hann hefði sett upp girðingu meðfram þjóðveginum, sennilega á árinu 1973, ásamt L-kk-þgf B-kk-þgf og hefði Vegagerðin staðið straum af kostnaði. Í skýrslu D-kvk-ef Á-kvk-ef kom einnig fram að girðingarnar hefðu ekki verið fjárheldar í langan tíma og hefði ástand þeirra lengi verið slæmt. Í meginatriðum staðfesti Þ-kk-nf Þ-kk-nf, fyrrum eigandi Þrastarstaða, þessa frásögn um ástand girðinganna í skýrslu sinni. Í skýrslu J-kk-ef F-kk-ef, eiganda Hofs frá 1981 til 2002, kom fram að girðingarnar hefðu verið í niðurníðslu þegar hann keypti jörðina Hof 1981 og hefði hann síðar gert við þær. Girðingarnar hefðu ekki verið fjárheldar þannig að fé frá nágrannabæjum hans hefði í sjálfu sér haft aðgang að landspildunni. Eiginkona hans E-kvk-nf S-kvk-nf, eigandi Hofs frá 1981 til 2002, skýrði frá á sömu lund. Við smölun hefði komið í ljós að fé var þar frá Þrastarstöðum, Engihlíð á meðan þar var fé, Vogum og jafnvel utan frá Bæ og Mýrarkoti. D-kvk-nf Á-kvk-nf bar í skýrslu sinni að fé frá Þrastarstöðum hefði leitað niður á landspilduna.

Í skýrslu sinni bar D-kvk-nf Á-kvk-nf að skurður sá sem áfrýjandi telur varða merki Hofs og Þrastarstaða sé ekki merkjaskurður heldur hafi hann verið grafinn í því skyni að ræsa fram land í Engihlíð, næsta bæ sunnan við Þrastarstaði. Skýrsla Þ-kk-ef var á sama veg. Í skýrslu E-kk-ef B-kk-ef, fyrrverandi ráðunautar, sem mældi út fyrir skurðinum, kom einnig fram að skurðurinn hefði ekki verið merkjaskurður á milli Hofs og Þrastarstaða. Áréttaði hann að lega skurðarins hefði ráðist af landfræðilegum aðstæðum.

A-kk-nf Þ-kk-nf, bóndi á Litlu-Brekku frá 1953 til 1978, bar að á þeim árum hefði nánast engin nýting verið á landspildunni, einhver hrossabeit hefði þó verið frá Hofi. S-kk-nf S-kk-nf bar að landspildan hefði ekki verið notuð. Í skýrslu J-kk-ef F-kk-ef kom fram að þar sem girðingin hefði ekki verið fjárheld hefði hann ekki nýtt landspilduna til fjárbeitar heldur eingöngu fyrir hross. Það hefði hann hins vegar að jafnaði ekki gert árið um kring heldur aðallega á vorin og nokkur haust þegar byrjað var að gefa hrossum úti. Aðspurður taldi hann að beit á svæðinu hefði ekki verið fullnýtt.

J-kk-nf F-kk-nf kveðst hafa sáð lúpínu í þrjá hektara af landspildunni með fram girðingu upp með afleggjaranum í Þrastarstaði, heimreiðinni að Þrastarstöðum og út með girðingunni fram með Siglufjarðarvegi á árinu 1997. Í skýrslu Þ-kk-ef Þ-kk-ef kom aftur á móti fram að sáð hefði verið í landsvæði sunnan hins umþrætta lands og hefði lúpínan síðan dreift sér nokkuð norður fyrir mörk þess. D-kvk-nf Á-kvk-nf bar í meginatriðum á sömu leið.

Þá báru Þ-kk-nf og D-kvk-nf Á-kvk-nf að torfrista hefði ekki farið fram á hinu umþrætta landi heldur í Illholti í landi Þrastarstaða. Á sama veg bar A-kk-nf Þ-kk-nf sem kvaðst hafa unnið að torfristunni.

J-kk-nf F-kk-nf kvaðst hafa selt efni úr malarnámu á landspildunni til Vegagerðarinnar þegar Siglufjarðarvegur var byggður upp. G-kk-nf F-kk-nf, sem vann hjá Vegagerðinni frá 1960 til 1998, bar að leitað hefði verið leyfis hjá eiganda Hofs þegar sótt hefði verið efni í malarnámuna. Efnið hefði verið notað í næsta nágrenni og því sjálfsagt ekki farið í hana á hverju ári. Meðal gagna málsins er aðeins ein greiðslukvittun 17. nóvember 1998 fyrir kaupum Vegagerðarinnar á möl frá J-kk-þgf F-kk-þgf.

Ekki verður talið að leitt hafi verið í ljós af hálfu áfrýjanda að sá skurður, sem hann vísar til, hafi verið grafinn til að koma á umráðum hins umþrætta lands. Þá verður ráðið að girðingar spildunnar hafi lengst af ekki verið fjárheldar og að fé frá öðrum bæjum leitaði þangað, þannig að aðrir voru ekki útilokaðir frá ákveðnum nytjum að svæðinu. Að þessu virtu og þegar í heild eru metin þau not sem áfrýjandi, og þeir sem hann leiðir rétt sinn frá, höfðu af hinni umþrættu landspildu verður ekki talið að honum hafi tekist sönnun um það að hann hafi haft óslitið eignarhald á landspildunni í 20 ár í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905.

Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

Áfrýjandi skal greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Hofstorfan slf., greiði stefndu, dánarbúi G-kvk-ef P-kvk-ef, G-kvk-þgf P-kvk-þgf, S-kvk-þgf B-x-x og Ö-kvk-þgf P-kvk-þgf G-kvk-þgf, samtals 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.