389/2014

B var sagt upp starfi sínu sem deildarstjóri í launadeild fjárhags- og stjórnsýslusviðs S vegna endurskipulagningar á starfsemi sviðsins. Hún höfðaði í kjölfarið mál til heimtu bóta vegna ætlaðrar ólögmætrar uppsagnar. Talið var að þótt ákvörðun um fækkun starfsmanna í hagræðingarskyni réðist að meginstefnu af mati S þyrfti slík ákvörðun að vera í samræmi við grunnreglur stjórnsýsluréttar og byggja á málefnalegum sjónarmiðum. Fyrir lá að í framhaldi af því að starf B, sem borið hefði starfsheitið fjárhagsfulltrúi launamála, var lagt niður hefði starf mannauðsstjóra verið auglýst til umsóknar, en af auglýsingunni yrði ráðið að það starf sem B hefði haft með höndum átti að flytjast til viðkomandi mannauðsstjóra, en auk þess myndi umfang starfsins aukast nokkuð vegna mannauðsmála. Nafngreindur einstaklingur hefði verið ráðinn í starfið en sagt sig frá því og mannauðsstjóri enn ekki verið ráðinn, þrátt fyrir að liðið væri á fjórða ár frá því staðan var auglýst. Ráðinn hefði verið verkefnastjóri mannauðsmála sem þó sinnti ekki nákvæmlega sama starfi og auglýst hefði verið og annar starfsmaður S aðstoðað við launaútreikninga eftir að B lét af störfum eins og starfsmaðurinn hafði gert áður en það átti sér stað. S hefði ekki sýnt fram á að uppsögn B og tilfærsla þeirra verkefna, sem hún hefði haft með höndum hjá sveitarfélaginu, til fyrirhugaðs mannauðsstjóra hefði verið afrakstur faglegrar vinnu til undirbúnings þeirri ákvörðun að segja henni upp störfum. Þá hefði ekki verið framkvæmt mat á starfi og hæfni B með tilliti til þess hvort hún gæti sinnt því starfi. Að þessu virtu hefði S ekki sýnt fram á að gætt hefði verið málefnalegra sjónarmiða við uppsögn B. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um bætur henni til handa.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2014. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu, en til vara lækkunar á dæmdri fjárhæð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Stefnda hóf störf á leikskóla hjá áfrýjanda árið 1982. Árið 1986 hóf hún störf á skrifstofu áfrýjanda á innheimtusviði og 1997 í launadeild hans og starfaði þar sem deildarstjóri er atvik málsins gerðust. Í lok vinnudags 30. september 2011 var stefnda boðuð á fund fjármálastjóra áfrýjanda, en fundinn sat jafnframt að ósk fjármálastjórans trúnaðarmaður starfsmanna. Á fundinum var stefndu afhent bréf áfrýjanda sama dag, þar sem fram kom að tekin hefði verið ákvörðun um að endurskipuleggja og gera breytingar á starfsemi fjárhags- og stjórnsýslusviðs sveitarfélagsins, en stefnda heyrði undir það svið. Af þeim breytingum leiddi að starf stefndu yrði lagt niður frá og með þeim degi sem fundurinn var haldinn. Yrðu stefndu greidd föst mánaðarlaun samkvæmt kjarasamningi í 12 mánuði frá sama tímamarki og lyki þeim greiðslum ári síðar. Þess var jafnframt óskað að stefnda tæki sínar persónulegu eigur á vinnustaðnum í beinu framhaldi af fundinum.

Starfsmannafélag áfrýjanda óskaði 21. október 2011 eftir rökstuðningi hans vegna niðurlagningar stöðu stefndu. Í því sambandi var sérstaklega óskað eftir að tilgreint yrði hvort verkefni stefndu hefðu dregist saman eða lagst af, en væri þeim enn til að dreifa var óskað eftir upplýsingum um hver sinnti þeim. Einnig var óskað eftir upplýsingum um hvort farið hefði fram mat á hæfni stefndu í samanburði við aðra starfsmenn sem mögulega tækju við verkefnum hennar. Enn fremur var óskað eftir öllum gögnum, sem orðið hefðu til við undirbúning og töku ákvörðunarinnar. Að lokum var óskað upplýsinga um hver hefði tekið umrædda ákvörðun.

Í svari áfrýjanda 9. nóvember sama ár kom meðal annars fram að „á liðnum misserum“ hafi farið fram skráning verkferla á fjárhags- og stjórnsýslusviði, sem leitt hafi af sér tillögur að sparnaði og hagræðingu. Fyrstu drög hafi verið kynnt í árslok 2009 og unnið áfram með ferlagreiningu allt árið 2010 og í ljós komið breytingar á starfsemi launadeildar og inntaki starfs deildarstjóra hennar, bæði að efni og umfangi. Þannig hafi verkefni deildarstjóra breyst, en um leið hafi þörf myndast fyrir annars konar þjónustu hjá sveitarfélaginu, meðal annars á sviði mannauðsmála. Í samræmi við ákvörðun áfrýjanda hafi starf deildarstjóra launadeildar verið lagt niður og það því ekki lengur til hjá sveitarfélaginu. Starf mannauðsstjóra hafi verið auglýst laust til umsóknar. Af auglýsingunni mætti ráða að starfsskyldur mannauðsstjóra væru aðrar og meiri en deildarstjóri launadeildar hafi haft með höndum, áherslur væru bæði aðrar og nýjar, auk þess sem kröfur og áskilnaður um menntun og sérhæfingu væru auknar. Eðli máls samkvæmt myndu tilteknar starfsskyldur, sem deildarstjóri launadeildar hafi haft með höndum, færast yfir til mannauðsstjóra, en áfrýjandi ráðgerði að um óverulegan hluta starfsins yrði að ræða. Sérstakt hæfnismat hafi ekki farið fram, hvorki gagnvart umsækjendum né öðrum starfsmönnum, sem mögulega tækju við verkefnum deildastjóra, enda lægi fyrir að slík skörun yrði einungis óveruleg ef þá nokkur. Vegna beiðni um gögn, sem til hefðu orðið í tengslum við ákvörðunartökuna, var upplýst að ekki væri til að dreifa skriflegum gögnum þar að lútandi, að frátöldum vinnuskjölum sem ekki hefðu að geyma „endanlega ákvörðun í máli.“ Að lokum kom fram í bréfi áfrýjanda að bæjarstjóri færi með endanlegt vald um ákvarðanir er lytu að endurskipulagningu og breytingum á skipulagningu sveitarfélagsins.

Eins og áður segir var starf mannauðsstjóra hjá áfrýjanda auglýst laust til umsóknar í framhaldi af því að starf stefndu var lagt niður. Í auglýsingunni kom fram að megin verkefni mannauðsstjóra yrðu ábyrgð og vinnsla launa og launaupplýsinga, starfsmannamál, svo sem starfsgreining, starfsþróun, gerð starfslýsinga, móttaka nýrra starfsmanna, upplýsingar um réttindi og starfsskyldur, ráðgjöf í starfsmannamálum, þátttaka í mótun og eftirfylgni með starfsmannastefnu, áætlanagerð, fræðslu- og símenntunarmál, samskipti við starfsmenn, stjórnendur og viðskiptavini, utanumhald starfsmannaupplýsinga og ýmis sérverkefni. Menntunar- og hæfniskröfur voru háskólamenntun á sviði mannauðsmála, viðskiptafræði eða sambærileg menntun, marktæk reynsla af starfsmannastjórnun/mannauðsmálum, reynsla af launavinnslu, skipulögð og sjálfstæð vinnubrögð, góð kunnátta í íslensku, mjög góð samskiptahæfni og góð almenn tölvukunnátta.

Nafngreindur einstaklingur mun hafa verið ráðinn í starfið og átt að hefja störf í janúar 2012, en sagt sig frá starfinu af persónulegum ástæðum. Þá kom fram hjá fjármálastjóra áfrýjanda við aðalmeðferð málsins í héraði að mannauðsstjóri hafi ekki verið ráðinn til starfa hjá áfrýjanda og var staðfest hér fyrir dómi að enn hafi ekki af því orðið. Ráðinn hafi verið verkefnastjóri mannauðsmála, en hann væri „ekki að sinna nákvæmlega“ því starfi sem auglýst hafi verið samkvæmt framansögðu, án þess að inntaki starfsins væri lýst nánar. Hafi stjórnsýslu- og launafulltrúi hjá áfrýjanda séð um að greiða út laun fyrstu mánuðina eftir að stefnda hætti störfum. Fram kom í skýrslu þessa starfsmanns fyrir dómi að hluti af starfi hennar væri að sinna launavinnslu, en hún hafði áður unnið í þeim málum með stefndu.

II

Áfrýjandi er sveitarfélag og taka stjórnsýslulög nr. 37/1993 til ákvarðana hans um rétt og skyldu manna, sbr. 2. mgr. 1. gr. laganna. Áfrýjandi á samkvæmt 78. gr. stjórnarskrárinnar mat á því hverra skipulagsbreytinga sé þörf til hagræðingar í rekstri og sætir það ekki öðrum takmörkunum en þeim að aðgerðir sem gripið er til þurfa að vera í samræmi við meginreglur stjórnsýsluréttar. Eins og áður greinir studdi áfrýjandi þá ákvörðun sína að leggja starf stefndu niður þeim rökum að á undanförnum misserum hafi farið fram skráning verkferla á fjárhags- og stjórnsýslusviði, sem leitt hafi af sér tillögur að sparnaði og hagræðingu. Fyrstu drög hafi verið kynnt í árslok 2009 og unnið áfram með ferlagreiningu allt árið 2010 og þar komið í ljós breytingar á starfsemi launadeildar og inntaki starfs deildarstjóra hennar, bæði að efni og umfangi. Ekki aðeins hafi starf hennar breyst heldur einnig myndast þörf fyrir annars konar þjónustu hjá sveitarfélaginu, meðal annars á sviði mannauðsmála. Væru starfsskyldur mannauðsstjóra aðrar og meiri en deildarstjóri launadeildar hafi haft með höndum, auk þess sem kröfur og áskilnaður um menntun og sérhæfingu væru auknar.

Enda þótt ákvörðun um fækkun starfsmanna í hagræðingar- og sparnaðarskyni ráðist að meginstefnu af mati áfrýjanda eru vali á þeim starfsmanni, sem segja þarf upp, settar skorður af grunnreglum stjórnsýsluréttar, þar með talinni réttmætisreglunni, en samkvæmt henni verða stjórnvöld ávallt að byggja matskenndar ákvarðanir á málefnalegum sjónarmiðum. Þessi regla kemur jafnframt fram í kjarasamningi þeim, sem í gildi var milli aðila, en þar sagði í grein 11.1.6.1 að óheimilt væri að segja starfsmanni upp án málefnalegra ástæðna.

Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt lýsingu á starfi stefndu og ábyrgð í því. Samkvæmt því skjali bar stefnda starfsheitið fjárhagsfulltrúi launamála. Sagði þar að stefnda bæri ábyrgð á framkvæmd launaútreiknings bæjarfélagsins. Hún hefði umsjón með launavinnslu og héldi utan um samningsbundin réttindi og skyldur starfsmanna samkvæmt kjarasamningum. Þá sæi hún um rafræn samskipti við starfsmenn og stjórnendur vegna launagreiðslna. Einnig hefði hún eftirlit með að launaupplýsingar væru réttar á hverjum tíma, annaðist launagreiðslur og hefði eftirlit með skráningu fastra og breytilegra launaupplýsinga. Jafnframt hefði hún með höndum í samvinnu við starfsmannastjóra ráðningarsamninga og starfslýsingar tengdar launaflokkum. Einnig sæi hún bæði um að skrá upplýsingar í gæðakerfi og afhenda þær starfsmanni. Að lokum skyldi hún vista allar upplýsingar um fyrirspurnir, samskipti og aðrar upplýsingar tengdar launamálum í málsnúmeri viðkomandi sviðs. Í kafla undir heitinu „Önnur verkefni“ kom fram að stefnda skyldi sinna öðrum tilfallandi verkefnum sem tengdust launabókhaldi sem framkvæmdastjóri og bæjarstjóri óskuðu eftir. Um samskipti sagði að fjárhagsfulltrúi launamála ynni náið með framkvæmdastjóra fjárhags- og stjórnsýslusviðs við úrlausn vandasamra og flókinna verkefna, sérstaklega þegar ekki væri við fordæmi að styðjast. Næsti yfirmaður væri framkvæmdastjóri og bæri stefndu að gera honum viðvart ef vafi væri um réttmæti fyrirmæla einstakra forstöðumanna um launamál, svo sem greiðslur á launum eða þóknun. Einnig ynni hún náið með stjórnendateymi sveitarfélagsins og sæi um að forstöðumenn skiluðu samþykktum vinnuskýrslum og stimpilkortum til launadeildar tímalega fyrir launavinnslu.

Af samanburði á framangreindri auglýsingu áfrýjanda á starfi mannauðsstjóra og starfslýsingu stefndu verður ráðið að það starf, sem stefnda hafði haft með höndum, átti að flytjast til mannauðsstjórans, sem fyrirhugað var að ráða, en auk þess myndi umfang starfsins aukast vegna mannauðsstjórnunar. Jafnframt liggur fyrir í málinu að fyrrnefndur stjórnsýslufulltrúi/launafulltrúi hefur aðstoðað við launaútreikninga einu sinni í viku eftir að stefndu var sagt upp störfum eins og hún gerði áður en það átti sér stað. Þar að auki hefur mannauðsstjóri enn ekki verið ráðinn til áfrýjanda, enda þótt liðið sé á fjórða ár frá því staðan var auglýst og óumdeilt er að starf verkefnastjóra mannauðsmála hjá áfrýjanda er ekki að öllu leyti sambærilegt því starfi sem auglýst var laust til umsóknar samkvæmt framansögðu.

Áfrýjandi hefur hvorki fært fram viðhlítandi rök né lagt fram haldbær gögn um að uppsögn stefndu og tilfærsla verkefna þeirra, sem hún hafði með höndum hjá áfrýjanda, til fyrirhugaðs mannauðsstjóra hafi verið afrakstur faglegrar vinnu til undirbúnings þeirri ákvörðun að segja stefndu upp störfum. Þá er viðurkennt af hálfu áfrýjanda að ekki var framkvæmt mat á starfi og hæfni stefndu áður en tekin var ákvörðun um að segja henni upp störfum með tilliti til þess hvort hún gæti sinnt því starfi, sem áfrýjandi taldi þörf á að koma á fót. Verður í því tilliti ekki horft fram hjá því að stefnda hafði á árinu 2005 lokið þriggja missera námi í mannauðsstjórnun hjá Endurmenntunarstofnun Háskóla Íslands, sem metið var til 15 eininga.

Að virtu öllu framangreindu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að gætt hafi verið málefnalegra sjónarmiða við að segja stefndu upp störfum. Var því ekki staðið réttilega að ákvörðun um uppsögn hennar.

III

Vegna hinnar ólögmætu ákvörðunar áfrýjanda á stefnda rétt á bótum úr hendi hans. Við ákvörðun bóta verður annars vegar litið til þess að stefnda þáði biðlaun í ár frá því starfi hennar lauk og að auki laun frá öðrum vinnuveitanda hluta þess tímabils. Á hinn bóginn verður tekið tillit til þess að laun hennar hafa lækkað eftir að hún hætti störfum hjá áfrýjanda. Að þessu gættu eru bætur til handa stefndu hæfilega ákveðnar í hinum áfrýjaða dómi.

Þegar áfrýjandi sagði stefndu upp störfum hafði hún unnið hjá honum í samtals 25 ár. Uppsögn hennar bar brátt að og var henni í beinu framhaldi af tilkynningu um starfslokin fyrirvaralaust og án nokkurs tilefnis gert að tæma skrifborð sitt og yfirgefa vinnustaðinn. Var þessi aðferð mjög meiðandi fyrir stefndu og til þess fallin að líta út eins og tilefni hefði verið verið til að víkja henni fyrirvaralaust úr starfi. Á stefnda því rétt á miskabótum samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og verður niðurstaða héraðsdóms þar um staðfest.

Eftir úrslitum málsins verður áfrýjanda gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Seltjarnarnesbær, greiði stefndu, B-kvk-þgf S-kvk-þgf R-kvk-þgf, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.