176/2011

A og B kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa C um að hún stæði ein til lögerfða eftir D við opinber skipti á dánarbúi hans. D var íslenskur ríkisborgari er hann lést og átti hér lögheimili. A og B, synir látinnar systur D, töldu sig standa eina til lögerfða eftir hann vegna skyldleika. C sem var japanskur ríkisborgari hélt því fram að hún hefði á árinu 2004 í heimalandi sínu stofnað til hjúskapar við D, sem enn hefði staðið við andlát hans og taldi hún sig þannig rýma út lögerfðarétti A og B. Í Hæstarétti var fallist á með héraðsdómi að C hefði nægilega í ljós leitt efni japanskra réttarreglna um stofnun hjúskapar að því leyti sem á þær reyndi í málinu. Leggja yrði til grundvallar að C hefði í málinu sýnt nægilega fram á að hún hefði stofnað á þann hátt til hjúskapar við D að gilt hefði verið að japönskum lögum. Eftir meginreglum íslensks sifjaréttar yrði viðurkenndur hér á landi hjúskapur sem stofnað hefði verið til erlendis svo gilt væri eftir löggjöf hlutaðeigandi ríkis enda hefði það ekki verið á neinn þann hátt sem stríddi gegn íslenskri réttarskipan. Við það yrði að miða að C hefði eftir japönskum lögum stofnað til hjúskapar við D með því að afhenda sameiginlega skriflega yfirlýsingu þeirra um það efni sem þar til bært stjórnvald hefði metið gilda og skráð á viðeigandi hátt. Því hefði ekki verið borið við að hjúskap þeirra hefði verið slitið að íslenskum eða erlendum lögum fyrir andlát D. Var C því talin standa ein til lögerfða gagnvart A og B við skipti á dánarbúi látins eiginmanns hennar. Var hinn kærði úrskurður staðfestur um annað en málskostnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 14. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2011, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að hún skuli standa ein til lögerfða eftir D við opinber skipti á dánarbúi hans. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast að þessari kröfu varnaraðila verði hafnað og henni gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

D, sem var bandarískur ríkisborgari fæddur 9. mars 1943, var veittur íslenskur ríkisborgararéttur með lögum nr. 16/2005, sem tóku gildi 22. mars 2005. Samkvæmt gögnum málsins átti hann lögheimili hér á landi frá þeim degi þar til hann lést 17. janúar 2008, en dánarbú hans var tekið til opinberra skipta með dómi Hæstaréttar 8. desember 2009 í máli nr. 661/2009. Við skiptin reis ágreiningur um erfðaréttindi eftir þann látna, en sóknaraðilar kveðast vera synir látinnar systur hans og standa einir til lögerfða eftir hann vegna skyldleika. Varnaraðili, sem er japanskur ríkisborgari, kveðst á hinn bóginn hafa á árinu 2004 stofnað í sínu heimalandi til hjúskapar við D, sem enn hafi staðið við andlát hans, og telji hún sig þannig rýma út lögerfðarétti sóknaraðila eftir hann samkvæmt 1. mgr. 3. gr. erfðalaga nr. 8/1962 með síðari breytingum. Skiptastjóri í dánarbúinu vísaði 26. janúar 2010 ágreiningi um erfðaréttindi eftir þann látna til úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur og var mál þetta þingfest af því tilefni 19. mars sama ár.

Fallast verður á með héraðsdómi að varnaraðili hafi leitt nægilega í ljós efni japanskra réttarreglna um stofnun hjúskapar að því leyti, sem á þær reynir í málinu, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við það verður að miða að í meginatriðum gildi þær reglur eftir IV. þætti japanskra einkamálalaga að stofnað sé þar í landi til hjúskapar með því að hjónaefni beini tilkynningu um það efni til stjórnvalds, sem fallist ekki á hana fyrr en það hafi gengið úr skugga um að nánar tilteknir hjúskapartálmar standi henni ekki í vegi, en sé slík tilkynning skrifleg skuli hún undirrituð af hjónaefnum báðum og tveimur vottum. Stjórnvaldið, sem þar eigi í hlut, sé héraðsstjóri, sem jafnframt hafi á hendi fjölskylduskráningu eftir sérstökum lögum um það efni. Síðastnefnd lög ásamt stjórnvaldsfyrirmælum á grundvelli þeirra geymi meðal annars nánari reglur um upplýsingar, sem skráðar verði í tengslum við stofnun hjúskapar, svo og um sérstaka upplýsingagjöf þegar hjónaefni sé erlendur ríkisborgari.

Varnaraðili hefur lagt fram í málinu ljósrit skriflegrar tilkynningar um stofnun hjúskapar, sem hún kveðst hafa undirritað ásamt D og tveimur vottum og móttekin hafi verið af héraðsstjóra í Ota í Tokyo í Japan 6. september 2004. Í tilkynningunni, sem gerð var með útfyllingu eyðublaðs, var greint frá upplýsingum um hjónaefnin og virðast hafa fylgt henni fæðingarvottorð D, ljósrit úr bandarísku vegabréfi hans og yfirlýsing, sem hann undirritaði 31. ágúst 2004, þar sem meðal annars kom fram að hann væri einhleypur og að engar hindranir stæðu að lögum eða venjum við því að hann gengi í hjúskap við varnaraðila. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili borið því við í málatilbúnaði sínum að héraðsstjóri hafi ekki talið sér fært að taka afstöðu til þessarar tilkynningar þegar í stað við afhendingu hennar sökum atriða, sem vörðuðu upplýsingar og gögn um D, en að fenginni leiðsögn frá japanska dómsmálaráðuneytinu hafi þessi tilkynning verið metin gild 28. janúar 2005 með þeim áhrifum að stofnað hafi verið til hjúskapar við afhendingu hennar 6. september 2004. Þessi lýsing varnaraðila á sér nægilega stoð í framlögðum gögnum og vitnaskýrslu, sem annar votturinn á tilkynningunni gaf við aðalmeðferð málsins í héraði. Þá hefur varnaraðili lagt fram vottorð sendiráðs Japan á Íslandi frá 30. janúar 2008 um að hún hafi stofnað til hjúskapar við D 6. september 2004 í Ota í Tokyo. Í því vottorði er tekið fram að það sé reist á útskrift úr fjölskylduskrá, sem staðfest sé af héraðsstjóra í Ota, en sú útskrift liggur einnig fyrir á frummáli og í þýðingu. Að þessu öllu virtu verður að leggja til grundvallar að varnaraðili hafi sýnt nægilega fram á að hún hafi stofnað á þennan hátt til hjúskapar við D þannig að gilt hafi verið eftir japönskum lögum.

Eftir meginreglum íslensks sifjaréttar verður viðurkenndur hér á landi hjúskapur, sem stofnað hefur verið til erlendis svo að gilt sé eftir löggjöf hlutaðeigandi ríkis, enda hafi það ekki verið á einhvern þann hátt, sem stríði gegn íslenskri réttarskipan. Samkvæmt framansögðu verður við það að miða að varnaraðili hafi eftir japönskum lögum stofnað til hjúskapar við D með því að afhenda sameiginlega skriflega yfirlýsingu þeirra um það efni, sem þar til bært stjórnvald hefur metið gilda og skráð á viðeigandi hátt. Þótt hjónaefnin hafi samkvæmt þessu ekki komið fyrir vígslumann og staðfest vilja sinn til að stofna til hjúskapar, svo sem þau hefðu gert við hjónavígslu hér á landi, getur það ekki staðið því í vegi að hann verði viðurkenndur, enda er það meginatriði ljóst af gögnum málsins að vilji beggja stóð til að ganga í hjónaband. Því hefur ekki verið borið við að hjúskap þeirra hafi verið slitið að íslenskum lögum eða erlendum fyrir andlát D. Ekki verður fallist á með sóknaraðilum að nokkru geti breytt um gildi hjónabandsins af hvaða ástæðu D kunni að hafa stofnað til þess eða hverju hann kunni að hafa lýst við aðra á síðustu árum ævi sinnar um hjúskaparstöðu sína eða samband sitt við varnaraðila. Að þessu öllu virtu verður varnaraðili talin gagnvart sóknaraðilum standa ein til lögerfða við skipti á dánarbúi látins eiginmanns hennar.

Samkvæmt framangreindu verður hinn kærði úrskurður staðfestur um annað en málskostnað, en eins og atvikum í málinu er háttað er rétt að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af því á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.