814/2016

K ehf. krafðist riftunar á greiðslu skuldar K hf. við RZ á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, en K ehf. byggði á því að greiðslan hafi verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var og hafi ekki virst venjuleg eftir atvikum. RZ rann saman við RI í mars 2017 og tók RI við öllum réttindum og skyldum hans. RZ hafði ásamt þremur öðrum bönkum í nóvember 2007 lagt K hf. til svokallað brúarlán en lánið skyldi endurgreiðast að fullu ári síðar. Í júní 2008 tók K hf. nýtt sambankalán og að því stóð meðal annars RZ. Drjúgum hluta síðara lánsins var ráðstafað af hálfu K hf., meðal annars til endurgreiðslu á lánshluta RZ í hinu fyrra láni. Ágreiningur aðila laut einnig að því hvort líta bæri til ensks réttar við úrlausn málsins en RZ taldi að í báðum lánssamningunum og fylgiskjölum með þeim væri mælt svo fyrir að um þá færi eftir enskum rétti sem því ætti að gilda um sakarefnið framar íslenskum lögum. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að sá mismunur sem hefði verið á hlutdeild RZ í upphaflegu brúarláni frá nóvember 2007 og hlutdeild bankans í sambankaláninu frá júní 2008 hefði falið í sér greiðslu á skuld í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Í dómaframkvæmd réttarins hefði ítrekað verið lagt til grundvallar að greiðsla við þessar aðstæður hefði verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var í skilningi ákvæðisins og ekki verið talið skipta máli þótt heimilt hefði verið að greiða skuldina fyrir gjalddaga. Var því talið að umrædd greiðsla K hf. hefði verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Við mat á því hvort greiðslan væri venjuleg eftir atvikum yrði að líta heildstætt á þær tvær áðurnefndar lántökur K hf. og hvernig staðið hefði verið að endurgreiðslu á hluta fyrra lánsins til RZ í júní 2008. Með síðara láninu hefði verið um mikilvæga viðbótarfjármögnun að ræða fyrir K hf. og jafnframt framlengingu á fjármögnun hans hvað varðaði stærstan hluta upphaflegs láns. Var fallist á með RI að miða yrði við að lánið sem tekið hefði verið í júní 2008 hefði falið í sér ávinning fyrir K hf. þótt vaxtakjör þess hefðu verið lakari en á fyrra láni. Var hin umþrætta greiðsla því talin venjuleg eftir atvikum samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 og því þyrfti ekki að taka afstöðu til þess hvort líta bæri til enskra laga við úrlausn málsins. Var RI sýknaður af kröfu K ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf og landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 12. október 2016 en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 23. nóvember sama ár og var áfrýjað öðru sinni 8. desember 2016. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda, en til vara að kröfur stefnda verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Með samkomulagi 24. janúar 2017 mun hafa verið ákveðið að sameina Raiffeisen Bank International AG og Raiffeisen Zentralbank Österreich AG, sem var meðstefndi í héraði, og var það tilkynnt fyrirtækjaskrá Austurríkis 18. mars sama ár. Raiffeisen Bank International AG mun með þessu hafa yfirtekið réttindi og skyldur Raiffeisen Zentralbank Österreich AG. Er Raiffeisen Bank International AG því áfrýjandi málsins. Þá varð sú breyting að gengnum héraðsdómi að stefndi er nú einkahlutafélag í stað hlutafélags áður.

I

Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi eru málavextir þeir að fjórir bankar lögðu stefnda, sem þá bar heitið Kaupþing banki hf., til 300.000.000 evrur 12. nóvember 2007. Auk Raiffeisen Zentralbank Österreich AG stóðu að lánveitingunni, Bayerische Landesbank, Bayerische Hipo-und Vereinsbank AG og Fortis Bank S.A./N.V. Hlutur hvers banka í lánveitingunni var jafn, eða 75.000.000 evrur, og var tilgreint í lánssamningnum að lánið skyldi nýtt til almennrar fjármögnunar í rekstri stefnda og greiðast að fullu ári síðar eða 11. nóvember 2008. Vextir af láninu skyldu greiddir í fyrsta sinn 20. febrúar 2008, síðan á þriggja mánaða fresti fram til 20. ágúst það ár en eftir það mánaðarlega. Réttindi og skyldur lánveitenda voru skiptar, þannig að hver og einn þeirra bar sjálfstæðar skyldur og átti sjálfstæðan rétt samkvæmt samningnum. Þá voru meðal annars í honum ákvæði sem tryggja áttu lánveitendum jafnræði um hvernig bregðast skyldi við atvikum sem upp gætu komið á lánstímanum. Einnig kom fram í samningnum að stefndi gæti greitt lánið að hluta til eða að öllu leyti fyrir lokagjalddaga, eða á síðasta degi hvers vaxtatímabils, að undangenginni tilkynningu með minnst tíu daga fyrirvara til Bayerische Landesbank, sem var umsýslubanki lánsins.

Stefndi tók nýtt sambankalán 13. júní 2008. Að því stóðu tveir af áðurnefndum lánveitendum, Raiffeisen Zentralbank Österreich AG og Bayerische Landesbank, auk Bank of America N.A. og Lloyds TSB Bank plc. Var tilgangur lánsins sagður til almennrar fjármögnunar í rekstri stefnda. Kjörum lánsins er nægilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Var lánstíminn lengri og nú til tveggja ára en lánsfjárhæð 275.000.000 evrur. Hlutur Raiffeisen Zentralbank Österreich AG í lánveitingunni var 50.000.000 evrur, en lánshlutur hvers hinna bankanna þriggja 75.000.000 evrur. Var Bayerische Landesbank umsýslubanki þessa láns eins og hins fyrra. Óumdeilt er að drjúgum hluta lánsins, eða 150.659.912,50 evrum, var ráðstafað af hálfu stefnda 20. júní 2008. Annars vegar var það til endurgreiðslu á lánshlutum umsýslubankans sjálfs í hinu fyrra láni og Raiffeisen Zentralbank Österreich AG, 75.000.000 evrur til hvors, og hins vegar til greiðslu vaxta að fjárhæð 659.912,50 evrur. Hinir bankarnir tveir sem tóku þátt í fyrri lánveitingunni en ekki þeirri síðari, Bayerische Hipo-und Vereinsbank AG og Fortis Bank S.A./N.V, fengu á hinn bóginn ekkert greitt.

Hinn 9. október 2008 neytti Fjármálaeftirlitið heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í stefnda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Slitameðferð stefnda, með frestdegi 15. nóvember 2008, var lokið með nauðasamningi 23. desember 2015. Við hana var áfrýjanda og Raiffeisen Zentralbank Österreich AG ritað bréf 7. febrúar 2012 þar sem krafist var riftunar á greiðslu skuldar við Raiffeisen Zentralbank Österreich AG á lánshluta hans í sambankaláninu 12. nóvember 2007 umfram hlutdeild bankans í hinu nýja láni 13. júní 2008, samtals 25.000.000 evrur. Var krafan reist á 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002. Þessu erindi mun ekki hafa verið svarað og höfðaði stefndi mál þetta 30. maí 2012.

II

Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi vísar stefndi einkum til þess að framangreind endurgreiðsla til Raiffeisen Zentralbank Österreich AG 20. júní 2008 á 25.000.000 evrum hafi verið greiðsla á skuld innan sex mánaða fyrir frestdag 15. nóvember 2008 og fyrir umsaminn gjalddaga 11. sama mánaðar og fyrr en eðlilegt megi teljast í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002. Umsaminn gjalddagi lánsins hafi verið eftir að stefnda var skipuð skilanefnd af Fjármálaeftirlitinu. Með greiðslunni hafi jafnræði kröfuhafa verið raskað en óvenjulegt sé að lán sem þetta greiðist fyrir gjalddaga eða að krafa sé sett fram um slíka greiðslu af hálfu lánveitanda bankastofnunar. Ráða megi af samskiptum aðila að ástæða þess að Raiffeisen Zentralbank Österreich AG hafi krafist greiðslu á hinu eldra láni hafi tengst vaxandi áhyggjum hans af stöðu efnahagsmála á Íslandi. Versnandi ástand á lánamörkuðum með minna trausti til stefnda og möguleikum hans til að standa við skuldbindingar sínar séu ekki atvik sem réttlætt geti greiðslu á láni fyrir gjalddaga samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

Þá telur stefndi sér í lagi óvenjulegt að þeir fjármunir sem hann greiddi til Raiffeisen Zentralbank Österreich AG hafi verið teknir að láni á umtalsvert óhagstæðari kjörum en hann hafi notið fyrir hjá þeim síðarnefnda. Hvatinn að greiðslunni hafi því ekki verið sá að lækka vaxtagreiðslur bankans. Byggir stefndi á því að áfrýjanda beri samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 að endurgreiða sér þá fjárhæð sem fengist hafi greidd með þeim hætti sem að framan er rakið, eða 25.000.000 evrur, og með dráttarvöxtum eins og dæmdir voru í héraði samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laganna, enda hafi fjármunirnir verið nýttir af Raiffeisen Zentralbank Österreich AG til ávöxtunar.

III

Eins og ítarlega er rakið í hinum áfrýjaða dómi er ágreiningur milli aðila um hvort líta beri til ensks réttar við úrlausn málsins. Byggir áfrýjandi á því að ákvæði 104. gr. laga nr. 161/2002, sem innleitt hafi 2. mgr. 10. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2001/24/EB um endurskipulagningu og slit lánastofnana, kveði á um að farið skuli eftir íslenskum lögum um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunar um slitameðferð fjármálafyrirtækis, sem hafi staðfestu og starfsleyfi á Íslandi, með þeim takmörkunum er greini í 2. mgr. 99. gr. sömu laga. Í n. lið 2. mgr. 99. gr. laganna, sem innleiða átti 30. gr. tilskipunarinnar, komi fram að löggerningur verði þó ekki ógiltur ef sá sem hefur hag af því að löggerningurinn haldi gildi sínu leggi fram fullnægjandi sönnun um að gerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og að í lögum þess ríkis sé ekki að finna ógildingarreglu er taki til þess tilviks sem um ræði. Vísar hann meðal annars til dóms EFTA dómstólsins 17. október 2014 í máli nr. E-28/13. Telur áfrýjandi að í báðum lánssamningunum og fylgiskjölum með þeim sé mælt fyrir að um þá fari eftir enskum rétti sem því eigi að gilda um sakarefni þetta framar íslenskum lögum.

Efnisvarnir áfrýjanda eru einkum á því reistar að greiðslan 20. júní 2008 hafi verið hluti af fyrirframákveðnum viðskiptum til hagsbóta fyrir stefnda við öflun lánsfjár og hafi því ekki verið innt af hendi óvenjulega snemma. Þetta megi sjá af gögnum um aðdraganda lánveitinganna beggja. Hið fyrra lán 12. nóvember 2007 hafi einkum verið ætlað að brúa bil uns tekið yrði sambankalán til lengri tíma. Hafi lánið 13. júní 2008 þannig ekki einungis verið ætlað til almennrar fjármögnunar í rekstri stefnda heldur átt að endurfjármagna brúarlánið frá 12. nóvember 2007 með lánstíma í tvö ár til hagsbóta fyrir stefnda. Þannig hafi í skilmálum brúarlánsins verið ákvæði um heimild til greiðslu fyrir lokagjalddaga 11. nóvember 2008. Síðari lánið hafi verið hagfellt stefnda með tilliti til aðstæðna allra og greiðsla hluta fyrra lánsins verið venjuleg eftir atvikum öllum en ekki á skjön við aðstæður á markaði, enda hafi ráðstöfunin notið samþykkis annarra aðila hins fyrra láns, sem séu sérfræðingar á sviði lánamála. Af framangreindu leiði að ráðstöfun þessari verði ekki rift að íslenskum rétti og enn síður samkvæmt reglum ensks réttar.

IV

Krafa stefnda um riftun greiðslu hans 20. júní 2008 til handa Raiffeisen Zentralbank Österreich AG að fjárhæð 25.000.000 evrur er einvörðungu reist á 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, en samkvæmt síðargreinda ákvæðinu verður riftunarreglum XX. kafla laga nr. 21/1991 beitt ef sýnt er að eignir fjármálafyrirtækis muni ekki nægja til að efna skuldbindingar þess við slit. Samkvæmt fyrrgreinda ákvæðinu má krefjast riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Eins og áður segir var frestdagur við slit stefnda 15. nóvember 2008 og liggur fyrir að greiðsla skuldarinnar samkvæmt láninu 12. nóvember 2007 var innt af hendi fyrir lokagjalddaga þess eða 20. júní 2008 og innan þeirra tímamarka sem greinir í ákvæðinu.

Samkvæmt gögnum málsins hafði stefndi frá miðju ári 2007 átt í viðræðum við Raiffeisen Zentralbank Österreich AG og fleiri alþjóðlega banka um að þeir veittu stefnda hærra sambankalán og til lengri tíma en raunin varð með lánveitingunni 12. nóvember 2007. Mun vilji stefnda hafa staðið til þess að fá allt að 500.000.000 evra lán til allt að fimm ára, en hugmyndir Raiffeisen Zentralbank Österreich AG munu þá hafa verið nær því að koma að slíkri lánveitingu með 30.000.000 til 50.000.000 evrum og þá til skemmri tíma eða tveggja ára. Ekki náðist samkomulag á árinu 2007 um annað en 300.000.000 evra lán til eins árs með 75.000.000 evra hlut hvers lánveitanda. Var tekið fram í samþykki stjórnar Raiffeisen Zentralbank Österreich AG fyrir láninu að það væri brúarlán (Bridge Loan Club Loan Facility) veitt í samræmi við samþykktar áætlanir um áhættumörk, en yrði leyst af hólmi með sambankaláni um leið og markaðsaðstæður yrðu betri. Einnig sagði í skipunarbréfi (Mandate Letter) 28. september 2007 með láninu að um væri að ræða tímabundinn lánssamning sem ætlað væri að vera brúarfjármögnun til að mæta fjárþörf lántaka í eitt ár en að lántaki áformi að taka nýtt sambankalán leið og honum byðust betri kjör á alþjóðlegum skulda- og fjármagnsmörkuðum, þó eigi síðar en eftir eitt ár. Til viðbótar þessu var í skilmálaskrá í viðauka við lánssamninginn tiltekið að um væri að ræða brúarlán sem heimilaði lántökum að greiða upp nýtta lánsheimild við lok hvers vaxtatímabils samkvæmt lánssamningnum.

Framburður vitna og ýmis tölvubréf, sem að nokkru eru rakin í héraðsdómi, bera með sér að eftir mikil samskipti milli starfsmanna stefnda og starfsmanna Raiffeisen Zentralbank Österreich AG á árinu 2008 um stöðu á lánamarkaði og umfang viðskipta bankanna tveggja hafi það loks orðið niðurstaða stjórnar síðarnefnda bankans á fundi 23. maí 2008 að bjóða fram 50.000.000 evra hlutdeild í hinu nýja láni í stað 75.000.000 evra. Samkvæmt svokölluðu ákvörðunarblaði 23. maí 2008 voru lagðar fyrir stjórn bankans tvær tillögur, annars vegar frá yfirmanni deildar, sem fór með samskipti bankans við aðrar fjármálastofnanir, um lánveitingu að fjárhæð 75.000.000 evrur og hins vegar frá áhættudeild bankans um 50.000.000 evra lánveitingu. Af gögnum málsins verður og ráðið að stefndi hafi verið mjög stór viðskiptavinur Raiffeisen Zentralbank Österreich AG og lánveitingar þess síðarnefnda til stefnda hafi aukist umtalsvert frá því brúarlánið var veitt.

Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir að sá mismunur sem var á hlutdeild Raiffeisen Zentralbank Österreich AG í upphaflegu brúarláni til stefnda 12. nóvember 2007 og hlutdeild bankans í sambankaláninu 13. júní 2008, fól í sér greiðslu á 25.000.000 evra skuld í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Greiðslan fór fram innan sex mánaða fyrir frestdag sem var 15. nóvember 2008 og jafnframt var hún innt af hendi fyrir umsaminn gjalddaga brúarlánsins sem var 11. nóvember 2008. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur ítrekað verið lagt til grundvallar að greiðsla við þessar aðstæður hafi verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 og hefur ekki verið talið skipta máli þótt heimilt hafi verið að greiða skuldina fyrir gjalddaga, sbr. dóma Hæstaréttar 11. maí 2017 í málum nr. 189/2016, 200/2016 og 621/2016 og 19. desember 2017 í máli nr. 86/2017. Í samræmi við það telst umrædd greiðsla stefnda hafa verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

V

Riftun greiðslu eftir 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 verður ekki komið við ef greiðsla virðist venjuleg eftir atvikum og ber móttakandi greiðslu sönnunarbyrðina fyrir því að svo hafi verið.

Við mat á því hvort fyrrnefnd greiðsla stefnda til Raiffeisen Zentralbank Österreich AG geti talist venjuleg eftir atvikum verður að líta til þess að megingrundvöllur riftunarreglna laga nr. 21/1991, þar á meðal 134. gr. laganna, er að tryggja jafnræði kröfuhafa við gjaldþrotaskipti en sömu sjónarmið eiga við um slit fjármálafyrirtækja. Önnur sjónarmið ganga aftur á móti í gagnstæða átt svo sem grundvallarregla samningaréttar um frelsi manna til að ráðstafa hagsmunum sínum með löggerningum og sjónarmið um öryggi í viðskiptum.

Skilyrðið um að greiðsla teljist ekki venjuleg eftir atvikum vísar til þess að aðeins sé rétt að fallast á riftun greiðslu ef hún er óvenjuleg í sjálfu sér eða innt af hendi við óvenjulegar aðstæður. Í því sambandi er rétt að líta til eðlis viðkomandi viðskipta og hvort greiðslan sé óvenjuleg í þeim viðskiptum sem um ræðir.

Við mat á því hvort greiðsla teljist venjuleg eftir atvikum skiptir máli hvort hún hafi á sér þann blæ að með henni sé verið að ívilna móttakanda greiðslunnar á kostnað annarra kröfuhafa. Virða verður málsatvik heildstætt en í því samhengi kann huglæg afstaða þess sem móttók greiðslu að skipta máli og þá einkum hvort telja megi að slæm fjárhagsleg staða greiðanda hafi haft áhrif á greiðsluna og jafnvel ráðið úrslitum um hana. Greiðsla fyrir gjalddaga getur þó talist venjuleg eftir atvikum þótt hún hafi átt sér stað þegar fjárhagsstaða greiðanda var slæm, ef atvik gefa þrátt fyrir það ekki til kynna að til hafi staðið að ívilna einum kröfuhafa á kostnað annarra.

Litið verður heildstætt á þær tvær lántökur stefnda sem um er fjallað í málinu og hvernig staðið var að endurgreiðslu á hluta fyrra lánsins til Raiffeisen Zentralbank Österreich AG 20. júní 2008. Niðurstaðan af þessum tveimur lánsviðskiptum varð sú að í stað 300.000.000 evra fjármögnunar til 11. nóvember 2008 tryggði stefndi sér 425.000.000 evra fjármögnun til þess dags en jafnframt nýja 275.000.000 evra framhaldsfjármögnun til tveggja ára. Þótt kjör síðara lánsins væru lakari en þess fyrra var um mikilvæga 125.000.000 evra viðbótarfjármögnun að ræða fyrir stefnda á erfiðum tímum í rekstri bankans og jafnframt framlengingu á fjármögnun hans hvað varðar stærstan hluta upphaflegs láns í rúma átján mánuði. Að þessu virtu verður fallist á með áfrýjanda að miða verði við að lánið sem tekið var 13. júní 2008 hafi falið í sér ávinning fyrir stefnda þótt vaxtakjör þess hafi verið lakari en á fyrra láni. Verður umdeild greiðsla því talin venjuleg eftir atvikum í skilningi niðurlags 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Þarf þá ekki að taka afstöðu til þess hvort líta beri til enskra laga við úrlausn málsins. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfum stefnda.

Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Raiffeisen Bank International AG, er sýkn af kröfum stefnda, Kaupþings ehf.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 10.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.