315/2006

H vann á speglunardeild Landakotsspítala frá 1988 til 1996 og á sömu deild Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi frá þeim tíma til 13. nóvember 1997. Í starfi sínu þurfti hún að nota sótthreinsiefnið glútaraldehýð til þess að hreinsa speglunartæki. H krafðist skaðabóta þar sem hún taldi að óvarleg meðferð glútaraldehýðs á spítölunum hefði ollið því að hún sýktist af astma sem gerði henni ókleift að sinna starfi sínu áfram. Dómkvaddir matsmenn og yfirmatsmenn töldu að H hefði hlotið atvinnusjúkdóm og að glútaraldehýðmengun væri líklegasta ástæða sjúkdómsins. Í niðurstöðu Hæstaréttar var vísað til reglna nr. 401/1989 um mengunarmörk og aðgerðir til að draga úr mengun á vinnustöðum, og talið að forráðamenn Landakotsspítala hefðu ekki leitt í ljós að þeir hefðu uppfyllt skyldur sínar samkvæmt reglunum. Þá var talið að forráðamönnum spítalans hefði borið að kynna hættulega eiginleika glútaraldehýðs fyrir þeim sem notuðu efnið í störfum sínum. Varðandi aðstöðuna á Sjúkrahúsi Reykjavíkur var vísað til reglna nr. 496/1996 um efnanotkun á vinnustöðum, sem tóku gildi 1. janúar 1997. Þær reglur lögðu enn ríkari skyldur á forráðamenn spítalans til að tryggja að mengunarvaldandi efni sem unnið var með stofnuðu ekki öryggi og heilsu starfsmanna í voða og að starfsmönnum væri kynntar nauðsynlegar verklagsreglur og öryggisleiðbeiningar. Af gögnum málsins var ekkert ráðið um að þessa hefði verið gætt á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Vegna alls þessa var lagt á Í að sanna að aðstaðan á speglunardeildum framangreindra spítala hefði verið fullnægjandi á þeim tíma sem H vann þar, að mengun af völdum glútaraldehýðs hefði verið undir leyfilegum mörkum og að meðferð efnisins á Sjúkrahúsi Reykjavíkur hefði uppfyllt kröfur reglna nr. 496/1996. Var talið að Í hefði ekki tekist sú sönnun og bæri hann því skaðabótaábyrgð á tjóni H. Varanleg örorka og varanlegur miski H var í yfirmatsgerð metin 15% og var sú niðurstaða lögð til grundvallar í dómi Hæstaréttar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. júní 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður falli niður.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 18. ágúst 2006. Hún krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 7.383.129 krónur með 2% ársvöxtum frá 13. nóvember 1997 til 29. júní 2004, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hún staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Svo sem í héraðsdómi greinir höfðaði gagnáfrýjandi mál þetta til heimtu skaðabóta vegna varanlegrar örorku og varanlegs miska, sem hún hafi hlotið í starfi sínu á speglunardeild Landakotsspítala frá hausti 1988 til nóvember 1996 og á sömu deild Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi frá þeim tíma til 13. nóvember 1997, en óumdeilt er að aðaláfrýjandi beri nú skaðabótaábyrgð vegna starfsemi þessara sjúkrastofnana. Gagnáfrýjandi kveðst í þessu starfi hafa þurft að nota sótthreinsiefnið glútaraldehýð til þess að hreinsa speglunartæki, en það sé sterkt, rokgjarnt og hættulegt og óvarlega hafi verið farið með það. Vegna þessa hafi hún sýkst af astma, sem hafi gert henni ókleift að sinna áfram starfi sínu á speglunardeild sjúkrahússins í Fossvogi. Þrír dómkvaddir menn hafi í matsgerð 2. apríl 2004 komist að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjandi hafi hlotið svokallaðan atvinnuastma af vinnu og vinnuaðstæðum á nefndum speglunardeildum. Glútaraldehýð sé vel þekkt orsök þess sjúkdóms og ertingareinkenna á slímhimnur í munni, nefi, afholum nefsins, koki, augum og berkjum. Ekki hafi komið fram vísbendingar um aðrar orsakir astmasjúkdóms gagnáfrýjanda eða öndunarfæraeinkenna svo að óyggjandi sé og hafi hún ekki haft þennan sjúkdóm áður en hún hóf fyrrgreind störf. Um varanlega örorku gagnáfrýjanda hafi í matsgerðinni verið vísað til þess að hún hafi í reynd látið af starfi sínu sem deildarstjóri á speglunardeild sjúkrahússins í Fossvogi þegar hún fór í veikindaleyfi um miðjan nóvember 1997, því hún hafi ekki treyst sér aftur til starfsins að leyfi loknu, þar sem sýnt hafi verið að mati lækna hennar að tengsl væru milli astmans og vinnuaðstæðna þar. Hafi varanleg örorka hennar verið metin 25% og varanlegur miski sá sami.

Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi leitaði aðaláfrýjandi yfirmats, sem lokið var 17. nóvember 2005. Þar var komist að þeim niðurstöðum að miklar líkur væru á að gagnáfrýjandi hafi í áðurgreindum störfum hlotið atvinnusjúkdóm í læknisfræðilegum skilningi, að glútaraldehýðmengun væri líklegasta ástæða einkenna hennar og engin önnur orsök líklegri. Varanlega örorku hennar og miska mátu yfirmatsmenn 15%. Fyrir héraðsdómi lýsti aðaláfrýjandi því yfir að hann gerði ekki athugasemdir við þessa niðurstöðu yfirmatsgerðar, en ítrekaði að jafnvel þótt sannað væri að gagnáfrýjandi hafi fengið einkenni af glútaraldehýðmengun væru ekki orsakatengsl milli tjóns hennar og þeirrar saknæmu háttsemi, sem hún héldi fram að sjúkrahúsin tvö hefðu sýnt af sér.

II.

Aðaláfrýjandi hafnar því að hann beri sök á veikindum gagnáfrýjanda, enda sé ósannað að starfsmenn Landakotsspítala eða Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi hafi sýnt af sér háttsemi, sem telja megi saknæma eða ólögmæta. Í starfsemi þeirri, sem fram hafi farið á speglunardeildum sjúkrahúsanna, hafi ætíð verið farið eftir lögum og reglum, þar á meðal um leyfilegt magn glútaraldehýðs í andrúmslofti. Á árinu 1988, þegar gagnáfrýjandi kom til starfa á speglunardeild Landakotsspítala, hafi engin mengunarmörk gilt um þetta efni, en á árunum 1990 til 1999 hafi gilt reglur nr. 401/1989 um mengunarmörk og aðgerðir til að draga úr mengun á vinnustöðum. Samkvæmt þeim hafi efnið ekki mátt fara yfir 0,8 mg/m3 í andrúmslofti og gildi þau mörk enn. Aðstæður hafi verið góðar þar á speglunardeildinni, engar kvartanir hafi borist og engar mælingar séu til frá þeim tíma. Meðferð glútaraldehýðs hafi verið í samræmi við þá þekkingu, sem verið hafi fyrir hendi, og starfsmönnum deildarinnar fullkunnugt um hættueiginleika efnisins og hagað sér eftir því. Sama hafi verið á speglunardeildinni í Fossvogi, þar sem starfsmenn hafi verið hvattir til að nota gúmmíhanska, öryggisgleraugu og andlitsgrímur við hreinsun áhalda og tækja. Viðunandi loftræsting hafi verið til staðar og nýjungar í tækni átt að tryggja sem best aðstöðu starfsmanna, meðal annars sérstakar þvottavélar, sem teknar hafi verið í notkun á sjúkrahúsunum. Mengunarmæling, sem gerð hafi verið á speglunardeildinni í Fossvogi 29. apríl 1987, hafi sýnt magn glútaraldehýðs í andrúmslofti undir 0,1 mg/m3. Tveim árum síðar eða 30. mars 1989 hafi tvær mælingar verið gerðar þar og önnur sýnt 0,58 mg/m3, en hin undir 0,1 mg/m3. Fjórða mælingin hafi verið gerð 5. mars 1998, eftir að gagnáfrýjandi hætti störfum, og niðurstaðan orðið 0,12 mg/m3. Af þessu megi ráða að magn glútaraldehýðs í andrúmslofti á speglunardeildinni í Fossvogi hafi aldrei á þessu tímabili farið yfir viðmiðunarmörkin, sem í gildi voru, heldur verið langt undir þeim. Þar hafi gagnáfrýjandi aðeins unnið í eitt ár frá nóvember 1996 og bendi ekkert í málinu til saknæmrar háttsemi sjúkrahússins á þeim tíma. Tjón gagnáfrýjanda verði því ekki rakið til atvika, sem aðaláfrýjandi beri ábyrgð á.

Varakrafa aðaláfrýjanda er reist á því að lækka verði kröfu gagnáfrýjanda vegna eigin sakar verði hann talinn hafa sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi gagnvart henni. Hún hafi verið deildarstjóri, með menntun og reynslu til starfsins. Hún hafi vitað af einkennum sínum allt frá 1990 og átt að bregðast við þeim með því að gera athugasemdir og krefjast úrbóta, sem hún hafi ekki gert. Auk þessa verði að miða skaðabótakröfu gagnáfrýjanda við niðurstöðu yfirmatsgerðar um varanlega örorku hennar, en ekki undirmats, eins og gert hafi verið í héraðsdómi.

III.

Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, lagði til grundvallar að efnið glútaraldehýð, sem notað var við sótthreinsun áhalda á speglunardeildum Landakotsspítala og Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi, gæti valdið astma auk annarra einkenna, en athygli hafi verið vakin á þessu í erlendum læknisfræðiritum þegar á árunum 1984 og 1986, áður en gagnáfrýjandi hóf þar störf. Ekki er ágreiningur í málinu um þá niðurstöðu yfirmatsgerðar að glútaraldehýðmengun sé líklegasta ástæða einkenna gagnáfrýjanda. Þessu til samræmis verður að líta svo á að gagnáfrýjandi hafi vegna vinnu sinnar með þetta efni fengið svokallaðan atvinnuastma og orðið að láta af störfum í nóvember 1997. Aðaláfrýjandi hafnar því á hinn bóginn að hann beri sök á þessum veikindum gagnáfrýjanda.

Í gögnum málsins eru einkenni veikinda gagnáfrýjanda rakin allt til ársins 1992, þótt hún hafi ekki greinst með astma fyrr en 1997. Í upphafi þessa tímabils starfaði hún á speglunardeild Landakotsspítala, þar sem hún var deildarstjóri. Hún deildi því starfi með öðrum hjúkrunarfræðingi, sem bar vitni í málinu. Þær lýstu báðar fyrir dómi hvernig áhöld voru hreinsuð á deildinni, svo og lykt, munnþurrki, höfuðverkjum og öðrum óþægindum, sem fylgt hafi starfinu.

Áðurnefndar reglur nr. 401/1989, sem settar voru með heimild í nánar tilteknum ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, tóku gildi 1. janúar 1990. Í 3. gr. reglnanna sagði að vinnu skyldi skipuleggja og framkvæma þannig að mengun yrði eins lítil og kostur væri. Mengun í andrúmslofti starfsmanna skyldi ekki fara yfir mörk, sem fram komu í skrá með reglunum, en þar voru mörk glútaraldehýðs sett 0,8 mg/m3. Samkvæmt 5. gr. reglnanna bar þegar í stað að rannsaka aðstæður ef vafi lék á því hvort mengun væri innan leyfilegra marka. Eftir gögnum málsins voru engar mælingar gerðar á vinnustað gagnáfrýjanda á Landakotsspítala og er því ekkert vitað um hvort mengun í andrúmslofti af völdum glútaraldehýðs hafi farið þar yfir þessi mörk. Vegna þeirrar sérþekkingar, sem ætlast verður til að forráðamenn sjúkrahússins hafi búið yfir, áttu þeim ekki að dyljast upplýsingar, sem komið höfðu fram í ritum á sviði læknisfræði um hættulega eiginleika þessa efnis og að það gæti valdið astma. Þeim bar að kynna þessa hættu fyrir þeim, sem notuðu efnið í störfum sínum, og gera það, sem unnt var, til að draga úr henni, þar á meðal að fá gerðar mælingar til að staðreyna að mengun færi ekki yfir þau mörk, sem greindi í reglum nr. 401/1989. Aðaláfrýjandi hefur ekki leitt í ljós að neins þessa hafi verið gætt.

Í gögnum málsins er að finna ýmsar athugasemdir Vinnueftirlits ríkisins um vinnuaðstöðu á speglunardeild Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi, þar sem meðal annars var ítrekað bent á að auka þyrfti loftræstingu, en á þeirri deild starfaði gagnáfrýjandi sem áður segir um eins árs skeið frá nóvember 1996. Fyrir héraðsdómi gaf skýrslu nafngreindur læknir, sem virðist af gögnum málsins hafa á þessum tíma gegnt starfi rekstarstjóra deildarinnar. Hann bar að deildin hafi verið flutt í nýtt húsnæði 1997, sem mun hafa verið í apríl á því ári. Fyrra húsnæði hafi verið mjög lítið og tækin handþvegin þar og lögð í glútaraldehýðlög. Vitað hafi verið um mengun af efninu og ljóst að aðstöðuna þyrfti að lagfæra verulega. Loftræsting hafi verið vandamál, en hún þó virkað í sérstökum „stinkskáp“. Hann bar einnig að aðstaðan á speglunardeildinni hafi verið ófullkomin „til margra ára“, hún væri ekki enn orðin viðunandi og þess hafi ekki verið gætt að hafa nógu góða loftræstingu. Í 5. gr. reglna nr. 496/1996 um efnanotkun á vinnustöðum, sem settar voru með heimild í lögum nr. 46/1980 og tóku gildi 1. janúar 1997, var meðal annars lögð skylda á atvinnurekanda til að ganga úr skugga um áður en efni yrði tekið í notkun að unnt væri að nota það þannig að það stofnaði ekki öryggi og heilsu starfsmanna í voða, svo og að þeim hafi verið kynntar nauðsynlegar verklagsreglur og öryggisleiðbeiningar. Af gögnum málsins verður ekkert ráðið um að þessa hafi verið gætt á sjúkrahúsinu í Fossvogi eða áðurgreindra ákvæða reglna nr. 401/1989.

Vegna alls þess, sem að framan greinir, verður að leggja á aðaláfrýjanda að sanna að aðstaðan á speglunardeildum Landakotsspítala og Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi hafi verið fullnægjandi og mengun af völdum glútaraldehýðs undir leyfilegum mörkum, svo og að meðferð efnisins á speglunardeild síðarnefnda sjúkrahússins hafi uppfyllt áðurgreindar kröfur samkvæmt reglum nr. 496/1996. Aðaláfrýjanda hefur ekki tekist sú sönnun. Verður því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um að hann beri skaðabótaskyldu gagnvart gagnáfrýjanda.

Í málinu liggur ekkert fyrir um að forráðamenn Landakotsspítala eða Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi hafi gert reka að því að upplýsa gagnáfrýjanda um hættueiginleika glútaraldehýðs samkvæmt læknisfræðilegum rannsóknum, sem lágu fyrir áður en hún hóf þar störf. Þótt hún sé hjúkrunarfræðingur að mennt getur hún ekki borið halla af því að hafa ekki aflað sér þekkingar um þetta, sem sérfróðir læknar í þjónustu sjúkrahússins virðast aldrei hafa varað við. Er því ekki unnt að meta henni til sakar að hafa ekki fyrr en síðla árs 1997 áttað sig á hver væri orsök veikinda hennar, enda verður heldur ekki séð að læknar, sem hún leitaði til allt fram til þess tíma, hafi greint þessa rót veikindanna.

Í héraðsdómi er niðurstaða um varanlega örorku gagnáfrýjanda reist á undirmatsgerð, en um varanlegan miska á yfirmatsgerð. Matsgerðirnar varða báðar sömu atriði. Samkvæmt 2. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála metur dómari sönnunargildi matsgerða. Að öllu jöfnu hlýtur sönnunargildi yfirmatsgerðar fjögurra dómkvaddra manna, sem ekki hefur verið hnekkt með öðrum gögnum, að vega þyngra við mat á sönnun en undirmatsgerð þriggja manna, að því tilskildu að ekki hafi verið sýnt fram á galla á henni. Í málinu er ekkert komið fram um að ekki hafi verið gætt réttra aðferða við mat hinna dómkvöddu yfirmatsmanna eða að niðurstaða þeirra sé reist á röngum forsendum. Að þessu virtu verður yfirmatsgerðin lögð til grundvallar í málinu við ákvörðun varanlegrar örorku og miska gagnáfrýjanda, hvort tveggja 15%. Bætur vegna varanlegrar örorku hennar reiknast því 3.585.602 krónur og vegna varanlegs miska 844.275 krónur, en um þessar fjárhæðir er ekki ágreiningur í málinu. Verður aðaláfrýjanda því gert að greiða gagnáfrýjanda samtals 4.429.877 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir.

Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, H-kvk-þgf S-kvk-þgf, 4.429.877 krónur með 2% ársvöxtum frá 13. nóvember 1997 til 29. júní 2004, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.