661/2013

Aðilar deildu um það hvort L hf. hefði krafið G um of háa vexti við endurútreikning lánssamnings sem aðilar gerðu sín á milli á árinu 2007. Var lánið að fullu greitt af hálfu G á árinu 2008, en á grundvelli þess að í samningnum hefði verið mælt fyrir um ólögmæta gengistryggingu þess endurreiknaði L hf. lánið á árinu 2011 og miðaði við að lánið skyldi bera vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 463/2013 var ekki fallist á með L hf. að almennar reglur um skilyrði fyrir endurheimt ofgreidds fjár stæðu því í vegi að fallist yrði á kröfu G, enda hefði félagið átt frumkvæði að því að taka skuldasamband aðila upp að nýju með því að endurgreiða G þá fjárhæð sem það taldi nema inneign hans vegna ólögmætrar gengistryggingar og þannig viðurkennt í verki að G ætti rétt á endurheimt ofgreidds fjár. Þá var ekki fallist á það með G að vextir af láninu skyldu reiknaðir miðað við LIBOR vexti af tveimur tilgreindum myntum með 1,95% álagi, eins og um hafði verið samið í lánssamningnum og var um það m.a. vísað til dóms réttarins í máli nr. 471/2010. Var því næst leyst úr því hvort L hf. hefði verið heimilt að krefja G um viðbótargreiðslu vegna mismunar á umsömdum vöxtum sem hann hafði þegar greitt af láninu og vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Um það álitaefni vísaði Hæstiréttur til dóma réttarins í málum nr. 600/2011, 464/2012, 50/2013, 337/2013 og 430/2013 og þeirra sjónarmiða sem þar komu fram um heimild til að víkja frá meginreglu kröfuréttar um að kröfuhafi, sem hefur fengið hefði minna greitt en hann hefði átt rétt til, ætti kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt hefði verið. Yrði tilkalli kröfuhafa um viðbótargreiðslu þó einungis hafnað við sérstakar aðstæður. Heildarmat þyrfti að eiga sér stað í slíkum tilvikum, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari væru rökin til að víkja frá meginreglunni. Taldi Hæstiréttur ljóst að G hefði verið í góðri trú um að greiðslur hans hefðu falið í sér fullar efndir. Þá hefði aðstöðumunur verið með aðilum og því staðið L hf. nær að gæta þess að samningurinn væri í samræmi við ófrávíkjanleg ákvæði laga nr. 38/2001. Hins vegar var það mat Hæstaréttar að ekki hefði verið komin á slík festa á framkvæmd lánssamningsins að réttlætt gæti frávik frá meginreglunni. Þá þótti verða að líta til þess að fjárhæð viðbótarkröfu L hf. var óveruleg miðað við höfuðstól lánsins auk þess að G hefði þegar greitt kröfuna, en L hf. hefði haft hana uppi án ástæðulauss dráttar þegar hann dró hana frá við útreikning á inneign G. Með vísan til þessa voru ekki talin skilyrði til að víkja frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu. Var L hf. sýknaður af aðal- og varakröfu G, en ýtrustu varakröfu þess síðarnefnda var vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. október 2013. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 17. október 2013. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði að eftirstöðvar skuldar sinnar við aðaláfrýjanda samkvæmt lánssamningi 22. nóvember 2007 hafi fyrir greiðslu hennar 27. nóvember 2008 verið með áföllnum vöxtum 34.415.689 krónur. Einnig krefst hann þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 47.573.149 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. nóvember 2008 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 11. ágúst 2011 að fjárhæð 53.538.097 krónur. Til vara krefst gagnáfrýjandi þess að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um viðurkenningu á fjárhæð eftirstöðva skuldar hans við aðaláfrýjanda á áðurgreindu tímamarki. Verði aðaláfrýjanda jafnframt gert að greiða sér 46.437.313 krónur, aðallega með dráttarvöxtum eins og í aðalkröfu greinir en til vara með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 27. nóvember 2008 til 11. ágúst 2011 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, í báðum tilvikum að frádreginni sömu innborgun og í aðalkröfu greinir. Að öllu þessu frágengnu krefst hann þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 235.300 krónur með dráttarvöxtum svo sem í aðalkröfu greinir. Í öllum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Málsaðilar gerðu samning 22. nóvember 2007, þar sem kveðið var á um að aðaláfrýjandi lánaði gagnáfrýjanda 37.092.732 krónur „í tveimur gjaldmiðlum“ þannig að helmingur lánsins væri í japönskum jenum og helmingur í svissneskum frönkum. „Samningstími“ lánsins skyldi vera frá 21. desember 2007 til 20 desember 2014 og höfuðstóll þess þá greiddur að fullu, en gagnáfrýjanda var þó heimilt að greiða inn á höfuðstólinn á vaxtagjalddögum ef hann tilkynnti um það með tíu daga fyrirvara. Vextir af láninu áttu að vera breytilegir og miðast við sex mánaða LIBOR vexti auk 1,95% álags. Skyldu þeir reiknast frá 21. desember 2007 og greiðast eftir á með sex mánaða millibili þannig að vaxtagjalddagar yrðu 14 talsins.

Lánið var greitt út 23. nóvember 2007 og stóð gagnáfrýjandi 20. desember sama ár skil á vöxtum af því fyrir tímabilið frá útborgun þess til 19. desember 2007, en þeir námu samkvæmt útreikningi aðaláfrýjanda 109.928 krónum. Gagnáfrýjandi greiddi því næst 20. júní 2008 vexti af láninu samkvæmt útreikningi aðaláfrýjanda vegna tímabilsins 20. desember 2007 til 19. júní 2008 að fjárhæð 900.917 krónur, svo og 2.901.509 krónur í afborgun af höfuðstól lánsins. Gagnáfrýjandi greiddi síðan lánið að fullu 27. nóvember 2008 með samþykki aðaláfrýjanda, en samkvæmt útreikningi hans voru áfallnir vextir af láninu þann dag 1.360.301 króna og eftirstöðvar höfuðstóls 80.628.536 krónur. Aðaláfrýjandi gaf út kvittanir fyrir þessum greiðslum.

Í dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og nr. 153/2010 var komist að þeirri niðurstöðu að óheimilt væri að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Í dómi réttarins 16. september sama ár í máli nr. 471/2010 var dæmt að slíkar skuldbindingar bæru vexti sem Seðlabanki Íslands ákveður samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Óumdeilt er að áðurnefndur samningur aðila hafi falið í sér skuldbindingu í íslenskum krónum sem á ólögmætan hátt var bundin við gengi erlendra gjaldmiðla.

Í kjölfar framangreindra dóma og setningar laga nr. 151/2010, sem meðal annars breyttu 18. gr. laga nr. 38/2001, endurreiknaði aðaláfrýjandi lán sitt til gagnáfrýjanda. Samkvæmt þeim útreikningi hafði gagnáfrýjandi greitt 20. júní og 27. nóvember 2008 af höfuðstól lánsins samtals 83.530.045 krónur eða 46.437.313 krónur umfram upphaflega fjárhæð þess. Frá þeirri ofgreiðslu var dreginn munurinn annars vegar á reiknuðum vöxtum á lánstímanum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, 6.523.464 krónum, og hins vegar þeim vöxtum sem gagnáfrýjandi hafði í raun greitt, 2.371.146 krónum, eða 4.152.318 krónur. Taldist hann samkvæmt þessu hafa ofgreitt aðaláfrýjanda 42.284.995 krónur. Þessi útreikningur var miðaður við 14. apríl 2011 og taldist aðaláfrýjanda svo til að vextir af ofgreiddu fé úr hendi gagnáfrýjanda væru 10.707.794 krónur þannig að inneign hans væri samtals 52.992.789 krónur. Gagnáfrýjandi óskaði eftir því 11. ágúst 2011 að þessari inneign, sem þá nam með vöxtum 53.889.250 krónum, yrði ráðstafað með nánar tilgreindum hætti til greiðslu skuldar samkvæmt kaupleigusamningum tveggja félaga sem hann mun hafa verið í forsvari fyrir. Gagnáfrýjandi, sem telur aðaláfrýjanda hafa krafið sig um of háa vexti með framangreindum útreikningi, höfðaði mál þetta 7. janúar 2013.

II

Gagnáfrýjandi hagar kröfugerð sinni í aðalkröfu og varakröfu með þeim hætti að annars vegar leitar hann viðurkenningar á því að eftirstöðvar skuldar sinnar við aðaláfrýjanda samkvæmt lánssamningi þeirra hafi numið tiltekinni fjárhæð á greiðsludegi lánsins og hins vegar krefst hann greiðslu tiltekinna fjárhæða auk vaxta en að frádreginni innborgun. Fyrri hluti kröfugerðarinnar um viðurkenningu á fjárhæð eftirstöðva skuldarinnar er í eðli sínu málsástæða fyrir fjárkröfunum í seinni hluta dómkrafnanna, en í munnlegum málflutningi gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti kom fram að hann hafi ekki sjálfstæða hagsmuni af því að fá dóm um þessar viðurkenningarkröfur. Í héraði hefði því að réttu lagi átt að vísa þeim frá dómi. Það var ekki gert, heldur tók héraðsdómur til greina varakröfu gagnáfrýjanda um viðurkenningu á fjárhæð eftirstöðva skuldarinnar á greiðsludegi hennar, en sýknaði aðaláfrýjanda af fjárkröfu sem reist var á þeirri viðurkenningu. Líta verður svo á að í héraðsdómi felist að aðaláfrýjandi hafi í raun verið sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda.

III

Gagnáfrýjandi leitar í málinu endurgreiðslu á því sem hann telur sig hafa ofgreitt aðaláfrýjanda vegna ólögmætra ákvæða um bindingu fjárhæðar skuldar sinnar við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla í lánssamningi þeirra 22. nóvember 2007. Lán þetta var sem áður segir endurgreitt að fullu 27. nóvember 2008 og var skuldasambandi aðila á grundvelli samningsins þar með lokið. Aðaláfrýjandi heldur því fram að við þessar aðstæður standi almennar reglur kröfuréttar því í vegi að fallist verði á kröfu gagnáfrýjanda. Í því efni verður til þess að líta að aðaláfrýjandi átti sjálfur frumkvæði að því að taka skuldasamband aðila upp að nýju með því að endurgreiða gagnáfrýjanda það sem hann taldi nema inneign gagnáfrýjanda vegna ólögmætra ákvæða í lánssamningnum um gengistryggingu og viðurkenna þar með í verki að sá síðarnefndi ætti rétt á endurheimt ofgreidds fjár. Getur aðaláfrýjandi að þessu gættu ekki borið því við að almennar reglur um skilyrði fyrir endurheimt ofgreidds fjár standi því í vegi að gagnáfrýjandi leiti nú úrlausnar um það hvort aðaláfrýjandi hafi beitt röngum aðferðum við útreikning vaxta við þá endurgreiðslu eða ranglega dregið frá óréttmæta viðbótarkröfu um vangreidda vexti af láninu, sbr. dóm Hæstaréttar 12. desember 2013 í máli nr. 463/2013.

Aðalkröfu sína reisir gagnáfrýjandi á því að þrátt fyrir að gengisviðmiðun í lánssamningnum teljist ólögmæt skuli vextir af ógengistryggðum höfuðstól lánsins reiknaðir eins og um var samið eða sem LIBOR vextir af skuld í japönskum jenum og svissneskum frönkum með 1,95% álagi. Í dómi Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 var talið að bein og órjúfanleg tengsl væru milli ákvæðis samnings um gengistryggingu skuldar sem talin var ólögmæt og fyrirmæla þar um vexti, en af þeim sökum væri óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðisins um gengistryggingu leiddi til þess að líta yrði fram hjá ákvæðinu um vexti og miða þess í stað við vexti sem Seðlabanki Íslands ákveður samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Að þessu gættu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu aðaláfrýjanda af aðalkröfu gagnáfrýjanda staðfest með vísan til forsendna hans.

Að fenginni framangreindri niðurstöðu varðandi reglur um endurheimt ofgreidds fjár snýst ágreiningur aðila um varakröfu gagnáfrýjanda í eðli sínu um hvort aðaláfrýjanda hafi eftir almennum reglum kröfuréttar verið heimilt að krefja gagnáfrýjanda um viðbótargreiðslu vegna mismunar á umsömdum vöxtum sem hann hafði greitt af láni í íslenskum krónum með ólögmætu ákvæði um gengistryggingu og þeim vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Þessi ágreiningur er því í grundvallaratriðum hliðstæður þeim sem kom til úrlausnar meðal annars í dómum Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011, 18. október 2012 í máli nr. 464/2012, 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013, 14. nóvember 2013 í máli nr. 337/2013 og 12. desember 2013 í máli nr. 430/2013.

Eins og rakið er í áðurgreindum dómum er meginreglan sú að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann átti rétt til, eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Frá meginreglunni eru þó undantekningar, meðal annars að fullnaðarkvittun geti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að kröfuhafi glati frekari kröfu, en tilkalli hans um viðbótargreiðslu verður þó einungis hafnað við sérstakar aðstæður. Að baki undantekningunum búa sjónarmið um öryggi í viðskiptum og að það geti haft í för með sér mikla röskun á fjárhagslegri stöðu skuldara að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð þvert á væntingar sínar.

Við mat á því hvort svo standi á að efni séu til að víkja frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu hefur í fyrsta lagi verið litið til þess hvort skuldari hafi verið í góðri trú og þannig hvorki vitað né mátt vita að greiðsla hans væri ófullnægjandi þegar hann innti hana af hendi. Ljóst er að aðilar gengu út frá því í þau þrjú skipti sem greiðslur voru inntar af hendi af láninu að ákvæði lánssamningsins um gengistryggingu höfuðstóls þess væru gild. Gagnáfrýjandi var því í góðri trú um að greiðslur hans fælu í sér fullar efndir.

Þá hefur í annan stað verið litið til þess hvort sá munur hafi verið á aðstöðu aðila að það réttlæti að hafna viðbótarkröfu og í framhaldi af því hvorum þeirra stæði nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiddu til þess að vangreitt var. Í þeim efnum hefur einkum verið litið til þess hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hversu langur tími hafi liðið frá því að mistök komu fram þar til krafa var höfð uppi, hvorum aðila megi fremur kenna um að mistök hafi orðið, hvort samningssamband sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert sé umfang viðbótarkröfu. Öll eru þessi atriði ásamt öðrum til viðmiðunar og ekkert eitt þeirra getur ráðið úrslitum um hvort vikið skuli frá meginreglunni um að kröfuhafi eigi rétt til viðbótargreiðslu. Þar ræður heildarmat, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari eru rökin til að víkja frá meginreglunni.

Þótt ekki njóti í málinu gagna um reynslu gagnáfrýjanda af viðskiptum eða umsvif hans á þeim vettvangi verður að líta svo á að aðstöðumunur hafi verið með aðilum með því að aðaláfrýjandi var fjármálafyrirtæki. Vegna þessa stóð það jafnframt a-kk-þgf nær að gæta þess að ekki væru í samningi aðila skilmálar sem stönguðust á við ófrávíkjanleg ákvæði laga nr. 38/2001. Á hinn bóginn er til þess að líta að gagnáfrýjandi greiddi lánið upp rétt rúmu ári eftir að það var veitt, löngu fyrir umsaminn gjalddaga. Höfðu áður tvívegis verið greiddir af því vextir og einu sinni afborgun af höfuðstól. Fer því fjarri að slík festa hafi verið komin á framkvæmd lánssamningsins að réttlætt geti frávik frá meginreglunni, sbr. dóm Hæstaréttar 14. nóvember 2013 í máli nr. 337/2013. Viðbótarkrafa aðaláfrýjanda vegna vaxta við endurreikning lánsins nam samkvæmt framansögðu 4.152.318 krónum. Er sú fjárhæð að vísu veruleg ef litið er til hennar sem hlutfalls af greiddum vöxtum en á hinn bóginn óverulegur hluti, eða einungis um 11%, af höfuðstól lánsins, sem taka verður mið af í þessu tilviki vegna hins skamma lánstíma. Þá verður við mat á því hversu mikla röskun á fjárhagslegri stöðu gagnáfrýjanda viðbótarkrafan veldur að líta til þess að hann hefur í raun þegar greitt hana. Loks hafði aðaláfrýjandi viðbótarkröfuna uppi án ástæðulausra tafa þegar hann dró hana frá við útreikning á inneign gagnáfrýjanda 14. apríl 2011. Að öllu þessu gættu eru ekki skilyrði til að víkja frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu. Aðaláfrýjandi verður því sýknaður af varakröfu gagnáfrýjanda.

IV

Í héraðsdómsstefnu hafði gagnáfrýjandi uppi ýtrustu varakröfu um greiðslu á 1.160.798 krónum ásamt dráttarvöxtum. Var krafan skýrð þannig í stefnu að hún væri reist á útreikningi Talnakönnunar hf. sem væri miðaður við að reikna bæri vexti af láni því sem málið varðar samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, en vextir sem gagnáfrýjandi greiddi af láninu komi til frádráttar. Útreikningurinn miðist við 14. apríl 2011, en krafan væri mismunur á niðurstöðum þessa útreiknings Talnakönnunar hf. og niðurstöðu aðaláfrýjanda um inneign gagnáfrýjanda þann dag. Við þingfestingu málsins var lagt fram bréf Talnakönnunar hf. 16. júní 2011 ásamt útreikningi sem vísað var til í stefnu. Við aðalmeðferð málsins í héraði lögðu aðilar fram sameiginlega bókun. Samkvæmt henni breytti gagnáfrýjandi ýtrustu varakröfu sinni í þá mynd sem hún er höfð uppi hér fyrir dómi og krafðist greiðslu á 235.300 krónum auk dráttarvaxta. Ekki fylgdu útreikningar eða skýringar breyttri kröfugerð aðrar en þær að aðilar lýstu því sameiginlega yfir að ekki væri ágreiningur um útreikning kröfunnar og væru þeir sammála um „að hin umkrafða fjárhæð endurspegli viðbótarofgreiðslu stefnanda miðað við réttan endurútreikning lánsins á grundvelli 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 ... sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 50/2013.“ Fyrir Hæstarétti hafa málsaðilar ítrekað þetta. Aðaláfrýjandi krefst þó sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og sýnist að þessu leyti reisa þá kröfu meðal annars á því að leggja beri til grundvallar útreikningsaðferð sem leiði af ákvæðum laga nr. 151/2010, sem þó er ekki útskýrð nánar af hans hálfu. Engin frekari gögn eða skýringar liggja til grundvallar ýtrustu varakröfu gagnáfrýjanda eins og hún er nú sett fram og er því ófært að sjá í hverju ágreiningur um aðferð við útreikning hennar liggur. Er því óhjákvæmilegt að vísa þessari kröfu frá héraðsdómi.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Lýsing hf., er sýkn af aðalkröfu og varakröfu gagnáfrýjanda, G-kk-ef J. F-kk-ef.

Ýtrustu varakröfu gagnáfrýjanda er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.