683/2016

G hf. höfðaði mál á hendur O ohf. til heimtu þess sem hann taldi skorta á fullar greiðslur eftir samningum aðila fyrir afnot af heitu vatni úr landi jarða í Reykjahverfi á nánar tilgreindu tímabili. O ohf. höfðaði gagnsök í héraði og krafðist þess að vikið yrði til hliðar nánar tilgreindum verðákvæðum samninga og samkomulags aðila og að teknar yrðu upp nánar tilgreindar breytingar á ákvæðunum. Var hvor aðili sýknaður af kröfum hins í héraði. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að ekki væru næg efni til að taka til greina kröfur O ohf. um að víkja til hliðar áðurnefndum ákvæðum sem giltu um greiðslur fyrir heitt vatn frá G hf. á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá gætu þau atriði sem O ohf. hefði borið fyrir sig heldur ekki haft áhrif á gildi samninganna eftir óskráðum reglum samningaréttar um ógildi löggerninga vegna brostinna forsendna. Var því niðurstaða héraðsdóms um sýknu G hf. staðfest. Hins vegar var fallist á hluta krafna G hf. og O ohf. dæmd til að greiða G hf. nánar tilgreindra fjárhæð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. október 2016. Hann krefst þess aðallega að vikið verði til hliðar ákvæði í samkomulagi 29. desember 1992 milli Hitaveitu Húsavíkur og gagnáfrýjanda um afnotarétt að heitu vatni, sem hljóðar svo: „skuli vera, að hámarki, 10% af söluverði vatns hjá Hitaveitu Húsavíkur“ og komi þess í stað svofellt ákvæði: „skuli vera, að hámarki 2% af söluverði vatns hjá Orkuveitu Húsavíkur“. Einnig krefst hann að vikið verði til hliðar eftirfarandi ákvæði í samkomulaginu: „Ef útreikningar á árlegri greiðslu skv. fyrri viðmiðun er lægri en sem nemur áðurgreindum 10% skal fyrri viðmiðun gilda, en að viðbættu 0,6% af söluverði vatns hjá Hitaveitu Húsavíkur, þó þannig að hámarksgreiðsla verði aldrei hærri en 10%.“ Enn fremur krefst aðaláfrýjandi þess að vikið verði til hliðar 1. málsgrein 3. greinar samnings 2. apríl 1970 milli Hitaveitu Húsavíkur og eigenda jarðanna Laufahlíðar og Bláhvamms í Reykjahverfi og komi í stað þess svohljóðandi ákvæði: „Fyrir afnot af heitu vatni úr hverunum svo og fyrir nefnd 10% þess viðbótarvatns, sem leigusali fær vegna borana, en þarf ekki á að halda og leigutaka er skylt að kaupa skv. 2. gr. greiðir leigutaki leigusala, að hámarki 2% af söluverði vatns hjá Orkuveitu Húsavíkur.“ Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að framangreindum ákvæðum í samkomulaginu 29. desember 1992 og samningnum 2. apríl 1970 verði vikið til hliðar, en ákvæði sem komi í þeirra stað verði á sama veg og greinir í aðalkröfu, þó þannig að föst hlutfallstala af söluverði vatns verði hærri en 2% og að hámarki 9%. Aðaláfrýjandi krefst þess jafnframt að staðfest verði ákvæði hins áfrýjaða dóms um sýknu hans af kröfu gagnáfrýjanda. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 13. desember 2016. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 20.216.973 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 6.291.016 krónum frá 1. janúar 2013 til 1. október sama ár, en af 20.216.973 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 8.927.736 krónur með sömu dráttarvöxtum og áður greinir frá 1. október 2013 til greiðsludags. Jafnframt krefst hann þess að héraðsdómur verði staðfestur um sýknu hans af kröfum aðaláfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Tildrög málsins eru þau að Húsavíkurkaupstaður stofnaði hitaveitu á árinu 1970, en til hennar fékk hún heitt vatn úr landi jarða í Reykjahverfi, þar á meðal Hveravalla, sem þá var í eigu gagnáfrýjanda, og Laufahlíðar og Bláhvamms, sem hann keypti á árinu 2002. Aflaði sveitarfélagið heimildar jarðeigenda til töku vatnsins með samningum sem það gerði í nafni hitaveitunnar 2. og 3. apríl 1970 og hóf í kjölfarið starfsemi hennar. Aðaláfrýjandi mun hafa tekið yfir starfsemi Hitaveitu Húsavíkur á árinu 1995, en hér í framhaldinu verður rætt um hann án tillits til þess hvort atvik hafi gerst fyrir þann tíma.

Með samningnum 3. apríl 1970 veitti gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda rétt til fullra afnota á tilgreindu magni af sjálfrennandi heitu vatni úr Ystahver í landi Hveravalla og úr hluta jarðarinnar í Syðstahver og Strútshver. Auk þess fékk aðaláfrýjandi heimild til að bora eftir heitu vatni í landi jarðarinnar gegn því að láta gagnáfrýjanda í té 10% af því vatni sem þannig fengist. Ákvæði samningsins um endurgjald fyrir þetta eru tekin upp orðrétt í héraðsdómi, en þau fólu meðal annars í sér að fyrir afnotin af sjálfrennandi vatni og þeim hluta af viðbótarvatni, sem gagnáfrýjandi fengi í sinn hlut úr borholum en nýtti ekki sjálfur, bar aðaláfrýjanda að greiða 10.000 krónur fyrir hvern árssekúndulítra. Þessi fjárhæð átti að taka breytingum í samræmi við breytingar sem yrðu á verði á gasolíu til húshitunar í Húsavík.

Eftir gerð samningsins hækkaði verð á olíu talsvert á heimsmarkaði, einkum á árunum 1973 og 1979, en allt fram til ársins 2007 mun verðið hér á landi hafa orðið hæst 1982 og lækkað svo að mun á árinu 1986. Óánægju mun hafa gætt af hendi aðaláfrýjanda vegna áhrifa af þessari þróun olíuverðs á greiðslur samkvæmt samningi aðilanna, en einnig vegna ákvæðis í samningnum um að heimildir hans til sölu vatns væru bundnar við húshitun. Af þessu tilefni gerðu aðilarnir fyrrnefnt samkomulag 29. desember 1992, en efni þess er einnig tekið orðrétt upp í hinum áfrýjaða dómi. Í samkomulaginu fólst meðal annars að aðaláfrýjanda var heimilað að selja vatn til hvers konar heimilisnota og allrar almennrar notkunar í atvinnurekstri. Jafnframt var ákveðið með samkomulaginu að greiðsla fyrir afnot á sjálfrennandi vatni og viðbótarvatni, sem gagnáfrýjandi fengi í sinn hlut úr borholum en léti aðaláfrýjanda í té, gæti að hámarki orðið 10% af söluverði vatns frá hitaveitu aðaláfrýjanda. Skyldi þá miðað við söluverð að frádregnum opinberum álögum og tæki það til „þess hlutfalls vatns úr Reykjarhverfi sem á hverjum tíma kemur af svæði Garðræktarfélagsins, nú 68,5%.“ Um þetta hlutfall var gerður sá fyrirvari að það yrði endurskoðað ef til þess kæmi að vatn yrði tekið til veitunnar utan hitasvæðisins í Reykjahverfi eða þar yrðu boraðar viðbótarholur til vatnsöflunar. Í samkomulaginu fólst að öðru leyti að greiðslur aðaláfrýjanda fyrir afnot vatns færu sem fyrr eftir ákvæðum samningsins frá 3. apríl 1970 ef þær næmu minna en 10% af söluverði vatnsins, en þá skyldi greiðsla til gagnáfrýjanda hækka sem svaraði 0,6% af söluverðinu. Samkomulagið tók gildi 1. janúar 1993, en í niðurlagi þess sagði að með því væri úr sögunni ágreiningur aðila um túlkun á samningi þeirra frá 3. apríl 1970.

Með samningnum 2. apríl 1970 tók aðaláfrýjandi á leigu af eigendum jarðanna Laufahlíðar og Bláhvamms heitt vatn úr hluta jarðanna í fyrrnefndum Syðstahver og Strútshver. Jafnframt fékk sveitarfélagið heimild til að bora eftir heitu vatni í landi jarðanna gegn því að láta eigendum þeirra í té 10% af því vatni sem fengist við borun. Þessum samningi er lýst í héraðsdómi en hann hafði að geyma samhljóða ákvæði og samningurinn við gagnáfrýjanda 3. sama mánaðar um greiðslur fyrir afnot vatns, þar á meðal að þær tækju breytingum eftir verði á gasolíu til húshitunar í Húsavík. Ekki gerðu aðaláfrýjandi og eigendur þessara jarða samkomulag hliðstætt því sem hann gerði samkvæmt áðursögðu við gagnáfrýjanda 29. desember 1992. Gagnáfrýjandi keypti þessar jarðir með samningum 28. febrúar og 4. mars 2002 en með þeim kaupum mun hlutdeild gagnáfrýjanda af heitu vatni sem aðaláfrýjandi aflar til starfsemi sinnar hafa aukist úr 68,5% í 94%.

Frá því að samkomulagið 29. desember 1992 tók gildi munu greiðslur til gagnáfrýjanda hafa tekið breytingum í samræmi við verð á gasolíu allt til ársins 2007, en þá fyrst munu þær hafa náð því hámarki sem kveðið var á um í samkomulaginu. Frá þeim tíma til ársins 2011 innti aðaláfrýjandi af hendi greiðslur í samræmi við það. Á þessu tímabili fór aðaláfrýjandi á hinn bóginn aftur að lýsa óánægju við gagnáfrýjanda vegna fjárhæðar greiðslna sinna en viðræður milli þeirra leiddu ekki til breytinga á þeim. Við athugun sem aðaláfrýjandi kveðst hafa gert á viðskiptum sínum við gagnáfrýjanda í tengslum við þær viðræður þeirra taldi hann sig verða þess áskynja að greiðslurnar hefðu ekki verið gerðar upp í samræmi við samkomulagið, heldur hefðu þær verið of háar allt frá árinu 2007. Þetta taldi aðaláfrýjandi að rekja mætti til þess að í fyrsta lagi hefðu greiðslur fyrir vatn frá jörðunum Laufahlíð og Bláhvammi verið reiknaðar miðað við breytingar á verði gasolíu án tillits til hámarksverðs samkvæmt samkomulaginu frá 29. desember 1992. Í öðru lagi hefði ekki verið dregið frá söluverði á vatni frá aðaláfrýjanda fastagjald vegna afnota af mælitækjum og álestri hjá notendum áður en 10% hlutur gagnáfrýjanda var reiknaður af því og í þriðja lagi hefðu tekjur vegna sölu á kælivatni, sem hitað væri með varma úr heitu vatni frá gagnáfrýjanda, ekki verið dregnar frá söluverðinu.

Með bréfi aðaláfrýjanda 16. janúar 2012 var gagnáfrýjandi krafinn um endurgreiðslu þess sem aðaláfrýjandi taldi sig hafa ofgreitt honum af framangreindum ástæðum vegna áranna 2008 til og með 2011, samtals 21.546.132 krónur. Var tekið fram að yrði gagnáfrýjandi ekki við þessari kröfu myndi aðaláfrýjandi skuldajafna hana við greiðslur vegna ársins 2012. Þessu svaraði gagnáfrýjandi með bréfi 9. febrúar 2012 þar sem því var andmælt að greiðslurnar hefðu verið ofreiknaðar. Í framhaldi af þessu ráðstafaði aðaláfrýjandi fjárhæðinni, sem hann taldi sig hafa ofgreitt, með skuldajöfnuði við greiðslur vegna ársins 2012 og að hluta vegna ársins 2013. Hann stóð síðan gagnáfrýjanda skil á eftirstöðvum greiðslna fyrir árið 2013 eftir eigin útreikningi.

Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta í héraði til heimtu þess sem hann taldi skorta á fullar greiðslur eftir samningum aðilanna fyrir afnot af vatni á árunum 2012 og 2013, en í málatilbúnaði hans er byggt á því að fjárhæð þess sé 20.216.973 krónur, svo sem fram kemur í aðalkröfu hans fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi höfðaði gagnsök í héraði með fyrrgreindum kröfum sem hann hefur uppi hér fyrir dómi. Með hinum áfrýjaða dómi var hvor aðili sýknaður af kröfum hins.

II

Fyrir Hæstarétti gerir aðaláfrýjandi sem fyrr segir kröfur um að vikið verði til hliðar ákvæðum um greiðslur fyrir afnot af heitu vatni frá gagnáfrýjanda samkvæmt áðurnefndum samningum frá 2. og 3. apríl 1970 og samkomulagi 29. desember 1992. Um stoð fyrir þessum kröfum vísar aðaláfrýjandi til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga ásamt óskráðum reglum samningaréttar um ógildi löggerninga vegna brostinna forsendna.

Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta honum ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á þessu skal líta til efnis samningsins, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar.

Með samningunum 2. og 3. apríl 1970 var fjárhæð greiðslna fyrir afnotarétt af heitu vatni frá jörðunum Hveravöllum, Laufahlíð og Bláhvammi bundin verði á gasolíu til húshitunar í Húsavík og skyldu þær taka breytingum í samræmi við það. Í matsgerð dómkvaddra manna, sem ítrekað er ranglega nefnd matsskýrsla í hinum áfrýjaða dómi, var talið að ekki hefði á þessum tíma verið óeðlilegt að binda fjárhæð greiðslna við olíuverð, enda hefði ríflega helmingur húsa landsmanna þá verið kynntur með olíu. Jafnframt hefði enginn getað séð fyrir mikla hækkun á olíuverði á heimsmarkaði eða að hlutdeild olíu við húshitun myndi lækka úr 53% á árinu 1970 í 7% árið 1982. Að þessu gættu verður efni samninganna í öndverðu hvorki talið hafa verið ósanngjarnt né andstætt góðri viðskiptavenju.

Að því er varðar stöðu aðila og atvik við samningsgerðina er til þess að líta að þótt aðaláfrýjandi hafi þá vart getað leitað annað til að afla vatns fyrir hitaveituna bjó hann yfir þekkingu á þessu sviði og fram er komið að hann hafi ritað texta samninganna. Aðaláfrýjandi gat þannig þegar í upphafi haft áhrif á samningsskilmálana og þarf því frekar en gagnáfrýjandi að axla áhættuna af efni þeirra. Er þess þá að gæta að meira þarf til gagnvart opinberum aðila til að samningi verði vikið til hliðar honum til hagsbóta heldur en þegar almennur neytandi á í hlut.

Við mat á því hvort samningum aðila verði vikið til hliðar vegna atvika sem hafa orðið eftir gerð þeirra skiptir mestu að miklar hækkanir urðu á verði olíu á heimsmarkaði og höfðu þær veruleg áhrif til hækkunar á greiðslum aðaláfrýjanda fyrir afnot af heitu vatni. Við gerð samkomulagsins 29. desember 1992 hafði aðaláfrýjandi þegar þurft að þola af þessum sökum miklar hækkanir á greiðslum sínum á árunum 1973 til 1985. Þrátt fyrir það ráðstafaði hann hagsmunum sínum með samkomulaginu án þess að það hefði nokkur áhrif á greiðslurnar fyrr en löngu síðar eða á árinu 2007. Þegar samkomulagið komst á mátti aðaláfrýjanda því bæði vera ljóst hvaða áhrif olíuverð gat haft á greiðslurnar og hvernig hann takmarkaði áhættu sína með því hámarki á greiðslunum sem kveðið var á um í samkomulaginu. Þegar loks reyndi á hámarkið á árinu 2007 kom það í framhaldinu í veg fyrir frekari hækkanir á greiðslunum. Þannig gat aðaláfrýjanda ekki dulist hvað fólst í samkomulaginu og hafa engin önnur atvik komið til eftir gerð þess sem geta haft áhrif í þessu sambandi. Að þessu virtu gat aðaláfrýjandi ekki gert samkomulagið í trausti þess að fá því síðar vikið til hliðar án þess að annað og meira kæmi til sem gæti haft áhrif á gildi þess.

Svo sem áður er rakið er ágreiningur með aðilum um hvort greiðslur fyrir heitt vatn frá jörðunum Laufahlíð og Bláhvammi eftir samningnum 2. apríl 1970 falli undir það hámark sem fólst í samkomulaginu við gagnáfrýjanda 29. desember 1992 og var gert áður en hann keypti nefndar jarðir. Jafnvel þótt niðurstaðan yrði sú að hámarkið eftir samkomulaginu tæki ekki til greiðslna fyrir afnot af heitu vatni frá þessum jörðum gæti það ekki haft sérstök áhrif á úrlausn um gildi samninga aðilanna, enda er hluti þess vatns sem kemur frá þessum jörðum verulega minni en það vatn sem aðaláfrýjandi tekur frá Hveravöllum eftir samningum við gagnáfrýjanda.

Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið eru ekki næg efni til að taka til greina kröfu aðaláfrýjanda um að víkja til hliðar ákvæðum í samningum sem gilda um greiðslur fyrir heitt vatn frá gagnáfrýjanda á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Framangreind atriði geta heldur ekki haft áhrif á gildi samninganna eftir óskráðum reglum samningaréttar um ógildi löggerninga vegna brostinna forsendna. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu gagnáfrýjanda af kröfum aðaláfrýjanda.

III

Svo sem áður er rakið taldi aðaláfrýjandi sig hafa innt af hendi of háar greiðslur fyrir heitt vatn frá gagnáfrýjanda á árunum 2008 til 2011 og ráðstafaði fjárhæð sem þessu svaraði með skuldajöfnuði við greiðslur vegna ársins 2012 og að hluta við greiðslur 2013. Gagnáfrýjandi hefur ekki borið því við að aðaláfrýjanda hafi verið þetta óheimilt eftir óskráðum reglum kröfuréttar um endurheimtu ofgreidds fjár. Hann andmælir því hins vegar að greiðslurnar hafi verið hærri en samningar aðilanna stóðu til og krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér fjárhæð sem hann hafi ranglega ráðstafað með skuldajöfnuði við greiðslur vegna áranna 2012 og 2013.

Við uppgjör til gagnáfrýjanda vegna afnota af heitu vatni frá jörðunum Laufahlíð og Bláhvammi fyrir árin 2008 til 2011 lagði aðaláfrýjandi til grundvallar að greiðslurnar tækju breytingum eftir verði á gasolíu. Að þessu leyti telur hann sig hafa greitt gagnáfrýjanda of háa fjárhæð á þessu tímabili þar sem að réttu lagi hefði átt að taka mið af hámarki greiðslna samkvæmt samkomulaginu frá 29. desember 1992. Í upphafi þess samkomulags var vísað til samningsins 3. apríl 1970 um afnot á heitu vatni frá jörðinni Hveravöllum og sneri samkomulagið að breytingum á efni hans. Þótt rætt hafi verið í samkomulaginu um að greiðslur til gagnáfrýjanda myndu taka mið af söluverði vatns af svæði hans í Reykjahverfi, sem þá var 68,5%, var tekið fram að þetta hlutfall yrði endurskoðað til hækkunar eða lækkunar ef aflað yrði vatns til hitaveitunnar utan hverfisins eða boraðar yrðu viðbótarholur þar. Var þannig greinilega ekki ætlast til að þetta hlutfall myndi breytast vegna þeirra ófyrirsjáanlegu atvika að gagnáfrýjandi myndi á síðari stigum eignast fleiri jarðir sem legðu aðaláfrýjanda til vatn. Er því ekki unnt að líta svo á að samkomulagið geti náð til afnota aðaláfrýjanda af heitu vatni frá öðrum jörðum en Hveravöllum eftir samningnum 3. apríl 1970. Samkvæmt þessu gat aðaláfrýjandi ekki lækkað greiðslur til gagnáfrýjanda með því að beita ákvæðum samkomulagsins frá 29. desember 1992 um afnot af heitu vatni frá jörðunum Laufahlíð og Bláhvammi. Verður aðaláfrýjandi því dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 10.229.816 krónur sem óumdeilt er að sé sú fjárhæð sem aðaláfrýjandi skerti greiðslur sínar ranglega um á þessum grunni.

Í annan stað taldi aðaláfrýjandi greiðslur sínar til gagnáfrýjanda vegna áranna 2008 til 2011 hafa orðið of háar þar sem hlutur gagnáfrýjanda af söluverði heits vatns hafi verið reiknaður af tekjum aðaláfrýjanda að meðtöldu svokölluðu fastagjaldi. Það gjald var innheimt vegna leigu á mælitækjum hitaveitunnar hjá notendum, sbr. 13. gr. þágildandi reglugerðar nr. 647/1995 um Orkuveitu Húsavíkur. Þetta gjald var þannig ekki hluti af söluverði heits vatns og átti því gagnáfrýjandi ekki tilkall til hlutdeildar í gjaldinu eftir samkomulaginu frá 29. desember 1992. Verður kröfu gagnáfrýjanda því hafnað að þessu leyti.

Loks greinir aðilana á um hvort reikna eigi hlutdeild gagnáfrýjanda í söluverði heits vatns af tekjum aðaláfrýjanda af sölu á kælivatni sem tekur varma úr heita vatni frá gagnáfrýjanda án blöndunar til að lækka hita þess áður en það er leitt inn í dreifikerfi hitaveitunnar. Þótt þetta kælivatn, sem mun koma úr vatnsbóli Húsavíkur, taki varma úr vatni frá gagnáfrýjanda verður kælivatnið ekki þar með hluti af heita vatninu frá honum. Gagnáfrýjandi getur því ekki krafist þess að tekjur aðaláfrýjanda af kælivatninu verði taldar með í söluverði heits vatns við ákvörðun greiðslna til gagnáfrýjanda. Þessum þætti í kröfu hans verður því hafnað.

Samkvæmt framansögðu verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 10.229.816 krónur með dráttarvöxtum eins og þeirra er krafist, en aðaláfrýjandi hefur ekki haft uppi rökstudd andmæli gegn vaxtakröfunni.

Eftir þessum úrslitum verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað sem ákveðinn er í einu lagi á báðum dómstigum eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um sýknu gagnáfrýjanda, Garðræktarfélags Reykhverfinga hf., af kröfum aðaláfrýjanda, Orkuveitu Húsavíkur ohf.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 10.229.816 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 6.291.016 krónum frá 1. janúar 2013 til 1. október sama ár, en af 10.229.816 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.