271/1999

E var handtekinn síðdegis þar sem hann var á ferð með manni, sem grunaður var um fíkniefnabrot. Var E færður á lögreglustöð en skýrsla var ekki tekin af honum fyrr en sex klukkustundum síðar. Þegar E hafði gefið skýrslu taldi lögregla að hann væri ekki viðriðinn umrædd brot. Honum var þó ekki sleppt fyrr en seint um nóttina þar sem lögregla taldi hugsanlegt að hann gæti spillt fyrir rannsókn málsins. Það var talið andstætt ákvæðum laga um meðferð opinberra mála að halda honum án þess að grunur léki á um að hann hefði framið lögbrot og voru E dæmdar miskabætur úr ríkissjóði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, A-kk-nf B-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júlí 1999. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 150.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. mars 1998 til 19. september sama árs, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt fyrir báðum dómstigum.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á kröfu áfrýjanda.

Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um miskabætur á grundvelli XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála vegna handtöku og eftirfarandi vistar í fangaklefa.

Svo sem greinir í héraðsdómi var áfrýjandi handtekinn um kl. 16.30 hinn 9. mars 1998 vegna gruns um að hann væri viðriðinn brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Áfrýjandi var strax fluttur í fangageymslu á lögreglustöð, en skýrsla var ekki tekin af honum fyrr en kl. 22.30. Lauk skýrslutöku rúmri klukkustund síðar og var hann þá færður aftur í fangageymslu, þar sem honum var haldið til um kl. 4.30 aðfaranótt 10. mars 1998.

Lögreglufulltrúi sá, sem tók skýrsluna af áfrýjanda, bar fyrir héraðsdómi að eftir skýrslutöku hafi niðurstaða sín verið sú að áfrýjandi væri saklaus. Lögreglufulltrúinn tók fram að þótt komið hafi í ljós að áfrýjandi hafi ekki verið viðriðinn málið hafi lögreglunni ekki þótt hættandi á að sleppa honum vegna þess „að við höfðum grun um að hann gæti hugsanlega látið vita hvað um væri að vera.” Af hálfu stefnda er því meðal annars haldið fram, að vegna rannsóknarhagsmuna hafi verið réttlætanlegt að halda áfrýjanda svo lengi, sem raun ber vitni, af því að ella kynni nafngreindur grunaður maður að hafa haft samband við hann og þannig hugsanlega torveldað rannsókn málsins.

Í 97. gr. laga nr. 19/1991 eru meginreglur um skilyrði til handtöku. Í 1. mgr. greinarinnar segir að lögreglu sé rétt að handtaka mann, ef rökstuddur grunur sé á að hann hafi framið brot, sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Af lagaákvæði þessu leiðir að lögreglu er óheimilt að halda manni föngnum eftir að í ljós hefur komið í kjölfar handtöku að grunur er ekki lengur fyrir hendi um að hinn handtekni hafi framið brot það, sem var tilefni hennar. Skiptir þá ekki máli, hvort talið er nauðsynlegt að tryggja návist hans eða öryggi.

Samkvæmt þessu voru ekki lagaskilyrði til að svipta áfrýjanda frelsi eftir að lögregla lauk skýrslutöku af honum 9. mars 1998 kl. 23.45. Þá hefur ekki komið fram viðhlítandi skýring á því hvers vegna dróst í um það bil sex klukkutstundir frá því að áfrýjandi var tekinn höndum að taka skýrslu af honum.

Stefnda verður því gert að greiða áfrýjanda bætur fyrir hina ólögmætu frelsisskerðingu, sbr. a. lið 1. mgr. 176. gr. laga nr. 19/1991. Miskabætur til hans þykja hæfilega ákveðnar 20.000 krónur, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Um gjafsóknarkostnað fyrir Hæstarétti fer svo sem greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, E-kk-þgf E-kk-þgf E-kk-þgf, 20.000 krónur með 0,8% ársvöxtum frá 9. mars til 1. maí 1998 og 0,7% ársvöxtum frá þeim degi til 19. september 1998. Frá þeim degi greiðast dráttarvextir samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, 150.000 krónur.