433/2006

P krafðist þess að þrír hlutar gerðardóms um slit á samrekstri, uppgjör skulda og skiptingu eigna málsaðila í B yrðu ógiltir á grundvelli 6. töluliðar 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma. Hann krafðist þess jafnframt að dánarbú J yrði gert að greiða honum tiltekna fjárhæð í samræmi við það. Fallist var á að annmarkar væri á úrlausn meiri hluta gerðardóms í tveimur kaflanna. Talið var að við skýringu á framangreindu ákvæði yrði að taka tillit til þess að í þeim erlendu reglum, sem vísað var til í athugasemdum með frumvarpi til laganna, væru miklar skorður settar við því að gerðardómur yrði ógiltur vegna efnislegra annmarka á niðurstöðu hans. Þá yrði að líta til þess að með gerðarsamningi tæki málsaðili þá áhættu af gerðardómsmeðferð að réttaröryggi yrði ekki tryggt á sama hátt og við rekstur máls fyrir dómi, meðal annars sökum verulegra takmarkana á því að leitað yrði endurskoðunar eða ógildingar á niðurstöðu. Þótt annmarkar væru á röksemdum meiri hluta gerðardóms fyrir niðurstöðu sinni var ekki talið bersýnilegt að ekki hefði mátt komast að sömu niðurstöðu og þar var gert á grundvelli annarra atriða, sem lágu fyrir við gerðarmeðferðina. Að öllu þessu virtu var ekki talið sýnt fram á að niðurstaða meirihluta gerðardóms hefði bersýnilega verið reist á ólögmætum sjónarmiðum í skilningi ákvæðisins. Ekki var heldur talið að fyrirmæli ákvæðisins um tilvik þar sem niðurstaða gerðardóms færi í bága við allsherjarreglu gætu átt við.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 31. maí 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 12. júlí 2006 og var áfrýjað öðru sinni 8. ágúst sama ár. Hann krefst þess að ógiltir verði eftirfarandi þrír hlutar gerðardóms 4. apríl 2002 um slit á samrekstri, uppgjör skulda og skiptingu eigna málsaðila í Brautarholti á Kjalarnesi: Kafli I að því er varðar mat á verðmismun milli lands og húseigna sem komu í hlut gagnáfrýjanda annars vegar og aðaláfrýjanda hins vegar, kafli II.3 að því er varðar rekstur kaffistofu og kafli II.4. Aðaláfrýjandi krefst þess einnig að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 11.752.663 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. apríl 2002 til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 18. október 2006 og krefst þess að hann verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sér verði dæmdur í héraði og fyrir Hæstarétti.

I.

Aðaláfrýjandi styður dómkröfur sínar þeim rökum að þeir bræður, hann og J-kk-nf heitinn Ó-kk-nf, sem rekið hafi í sameiningu bú að Brautarholti, hafi gert samning 15. mars 2000, þar sem kveðið hafi verið á um slit á samrekstri og uppgjör skulda er honum tilheyrðu, svo og um skiptingu sameigna. Gert hafi verið ráð fyrir því að skipting eigna yrði eins jöfn og kostur væri, en aðilar skyldu jafna verðmætismun með peningagreiðslu. Í samningnum hafi verið ákveðið að nánar tiltekin atriði yrðu lögð fyrir gerðardóm þriggja manna til úrlausnar, en hann yrði skipaður þáverandi lögmanni hvors aðila ásamt oddamanni, sem yrði „dómkvaddur“ ef samkomulag yrði ekki um val á honum. Gerðardómur hafi verið kveðinn upp 4. apríl 2002, en niðurstaða hans hafi ekki verið í neinu samræmi við forsendur samningsins. Af þeim sökum hafi aðaláfrýjandi upphaflega gert þá aðalkröfu í máli þessu að gerðardómurinn yrði ógiltur í heild, en til vara þær kröfur, sem áður er getið. Sakarefni í málinu hafi verið skipt og aðalkröfunni hafnað með dómi héraðsdóms 19. desember 2003, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004 í máli nr. 186/2004, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 4386. Nú sé til úrlausnar krafa aðaláfrýjanda um ógildingu gerðardómsins að hluta. Heimilt sé að ógilda gerðardóm ef bersýnilega hafi verið vikið frá gerðarsamningi og einnig þegar gerðarmenn hafi slegið föstum málsatvikum, sem enginn fótur sé fyrir í gögnum málsins, en gerðin sé þá reist á ólögmætum sjónarmiðum, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma. Gagnáfrýjandi hafi fengið miklu verðmætari eignir í sinn hlut samkvæmt I. kafla gerðardómsins og niðurstöður í kafla II.3 og II.4 að því er varði kaffistofu og ætlaða úttekt aðaláfrýjanda úr sameiginlegum rekstri séu beinlínis rangar. Þetta hafi aðaláfrýjandi sannað, meðal annars með matsgerð dómkvaddra manna 8. desember 2005. Gerðardómsmeðferð tryggi ekki réttaröryggi á sama hátt og málsmeðferð fyrir dómstólum. Af því leiði ríkari nauðsyn að fylgt sé þeim lágmarkskröfum, sem gerðar séu í lögum nr. 53/1989. Þegar aðaláfrýjandi hafi fallist á að leggja ágreining þeirra bræðra í gerð hafi hann mátt ætla að almennum reglum um sönnunarmat yrði fylgt í gerðardóminum, jafnframt því sem gerðarmenn myndu afla tilhlýðilegra gagna um ágreiningsefnin. Sérstaklega ríkar kröfur verði að gera til þess að gerðarsamningurinn sé virtur, enda feli hann í sér þann grundvöll, sem beita eigi við úrlausn máls, og forsendur að baki því að aðilar fóru ekki með það fyrir dómstóla. Aðaláfrýjandi telur og að ekki fái staðist sú forsenda héraðsdóms að hugtakið allsherjarregla í 6. tölulið 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989 feli í sér skírskotun til ordre public hugtaksins í alþjóðlegum einkamálarétti. Að réttu lagi heimili þetta lagaákvæði dómstólum að endurskoða innlendan gerðardóm efnislega og meta hvort hann samrýmist meginreglum íslensks réttar, þar á meðal um sönnun og sönnunarbyrði. Aðaláfrýjandi byggi á því að gerðin hafi brotið gegn allsherjarreglu, meðal annars með því að ganga bersýnilega þvert á almennar reglur um sönnun og sönnunarbyrði og leggja röng atvik til grundvallar.

Gagnáfrýjandi telur gerðardóminn fullnægja öllum kröfum laga að formi til og efni. Ekkert skilyrða 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989 sé uppfyllt í málinu, svo sem ráðið verði af dómi Hæstiréttar 18. nóvember 2004 um upphaflega aðalkröfu aðaláfrýjanda.

II.

Fyrsti kröfuliður aðaláfrýjanda lýtur að ógildingu I. kafla gerðardómsins að því er varðar mismun á verði lands og húseigna, sem komu í hlut hvors aðila, en þar var komist að þeirri niðurstöðu að J-kk-nf Ó-kk-nf hafi fengið í sinn hlut slíkar eignir, sem hafi verið verðmætari sem nam 4.000.000 krónum en þær, sem aðaláfrýjandi fékk í sinn hlut. Aðaláfrýjandi telur þann verðmun að réttu lagi eiga að vera 20.000.000 krónur, sem fái stuðning í fyrrnefndri matsgerð dómkvaddra manna 8. desember 2005. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafna þessum lið í kröfu aðaláfrýjanda.

III.

Í öðrum kröfulið leitar aðaláfrýjandi ógildingar á kafla II.3 í gerðardóminum, sem varðaði ágreining aðilanna um kostnað af rekstri kaffistofu að Brautarholti. Meiri hluti gerðardómsins komst að þeirri niðurstöðu að sá kostnaður, 782.330 krónur, sem færður var í bókhaldi fyrir sameiginlegan rekstur bræðranna árið 1998, yrði að teljast úttekt aðaláfrýjanda, sem honum bæri að standa skil á til samrekstrarins, en fyrir þessu voru færð svofelld rök: „Meðal gagna málsins eru landbúnaðarframtöl aðila, sem þeir skiluðu sameiginlega. Við athugun framtala áranna 1993 til 1998 verður ekki séð að þar hafi verið talið fram til gjalda vegna reksturs kaffistofu. Dómurinn lítur því svo á að það sé P-kk-ef að sanna þá fullyrðingu sína að um sé að ræða kostnað vegna reksturs mötuneytis. Með því að hann hefur ekki gert það er fallist á þessa kröfu J-kk-ef að fjárhæð 782.330 krónur.“ Í atkvæði minni hluta gerðardómsins var á hinn bóginn vísað til þess að á árunum fyrir 1998 hafi verið færður gjaldaliður í bókhaldi vegna samrekstrarins, sem hafi verið nefndur „starfsmannahús, mötuneyti og hiti“, en með mötuneyti hafi verið átt við það sama og nefnt var kaffistofa í ársreikningi 1998. Fjárhæð þessa liðar hafi numið 570.000 til 640.000 krónum á hverju af næstu árunum fyrir 1998. Af þeim sökum yrði að leggja sönnunarbyrði á J-kk-þf Ó-kk-þf fyrir því að þetta væri einkaneysla aðaláfrýjanda, sem hann ætti að bera kostnað af. Með því að það hafi ekki verið sannað yrði aðaláfrýjanda ekki gert að endurgreiða fyrrnefnda fjárhæð.

Gögn málsins, sem varða þennan þátt í ágreiningi aðilanna, bera með sér að um árabil hafi kostnaður verið færður til gjalda í bókhaldi bræðranna vegna mötuneytis, svo sem aðaláfrýjandi hefur haldið fram og staðfest var í fyrrnefndri matsgerð frá 8. desember 2005. Ljóst er af atkvæði minni hluta gerðardómsins að gögn, sem þar lágu fyrir, hafi borið nægilega með sér að kostnaðurinn, sem hér um ræðir, ætti sér hliðstæðu í reikningsskilum á árunum fyrir 1998. Í matsgerðinni var jafnframt komist að þeirri niðurstöðu að einn gjaldaliður að fjárhæð 189.469 krónur, sem innifalinn var í áðurgreindum 782.330 krónum, hafi ekki átt rétt á sér, en að öðru leyti hafi kostnaður af rekstri kaffistofu eða mötuneytis átt að falla á sameiginlegan rekstur bræðranna og hafi hann numið 592.861 krónu á árinu 1998. Í málinu liggur fyrir hreyfingarlisti úr bókhaldi, þar sem tilgreindar eru á fjórða tug færslna að baki þeim 782.330 krónum, sem fyrr var getið, og verður ráðið af listanum að þær hafi flestar varðað úttektir í tilteknum verslunum eða á veitingahúsum. Skjölin að baki þessum færslum hafa á hinn bóginn ekki verið lögð fram í málinu og verður ekki ráðið af áðurnefndri matsgerð að matsmenn hafi fengið þau til sjálfstæðrar skoðunar.

Þriðji kröfuliður aðaláfrýjanda lýtur að ógildingu kafla II.4 í gerðardóminum, en þar kom til úrlausnar krafa J-kk-ef Ó-kk-ef um að aðaláfrýjanda yrði gert að endurgreiða til samrekstrar þeirra samtals 10.061.573 krónur vegna peningaúttekta, sem á árinu 1997 hafi verið að fjárhæð 5.977.114 krónur og 4.084.459 krónur 1998. Til þessarar kröfu tók meiri hluti gerðardómsins afstöðu með eftirfarandi orðum: „Dómurinn lítur svo á að sannað sé með gögnum, er lögð hafa verið fyrir dóminn að P-kk-nf hafi tekið þessar fjárhæðir út úr rekstrinum. Ber honum því að standa samrekstrinum skil á þeim.“ Í atkvæði minnihluta gerðardómsins var á hinn bóginn vísað til þess að löggiltur endurskoðandi hafi verið fenginn á árinu 1999 til að gera ársreikning vegna rekstrar bræðranna 1998. Fram að því hafi ekki verið fært tvíhliða bókhald fyrir reksturinn og hafi samanburðartölur vegna ársins 1997 af þeim sökum verið fengnar úr skattframtali, en höfuðstóll í ársbyrjun 1998 verið stilltur af þannig að efnahagsstaða í árslok 1997 stemmdi. Aðaláfrýjandi hafi viðurkennt tilteknar úttektir á þessu tveggja ára tímabili, samtals að fjárhæð um 6.500.000 krónur, en J-kk-nf hafi ekki lagt fram nein gögn til stuðnings því að aðaláfrýjandi hafi tekið meira út. Þessar úttektir hafi ekki verið hærri en svo að svarað gæti til hæfilegra launa, sem aðaláfrýjanda hafi ekki verið reiknuð. Taldi því minni hluti gerðardómsins að ekki væru efni til að aðaláfrýjandi endurgreiddi neitt vegna þessa liðar.

Í formála við fyrrnefndan ársreikning löggilts endurskoðanda, þar sem gefnar voru skýringar um forsendur reikningsskila fyrir sameiginlegan rekstur aðaláfrýjanda og J-kk-ef Ó-kk-ef á árinu 1998, sagði meðal annars: „Upphafsstaða ársins er ekki byggð á færðu bókhaldi og er því fyrirvari um hana og áhrif hennar á rekstur ársins.... Samanburðartölur vegna 1997 byggja á skattframtali vegna ársins 1997 að teknu tilliti til ákveðinna leiðréttinga sem fyrir lágu.... Höfuðstóll í ársbyrjun 1997 (sic) er stilltur af þannig að efnahagsstaða í árslok 1997 stemmi. Ekki liggja fyrir forsendur til að skipta úttekt úr rekstri milli rekstraraðila.“ Í sundurliðun höfuðstóls í efnahagsreikningi 31. desember 1998, sem var hluti þessa ársreiknings, kom fram að úttektir eigenda á því ári hafi numið 4.031.228 krónum, en á árinu 1997 hafi þær verið samtals 6.174.994 krónur. Af hálfu J-kk-ef Ó-kk-ef var aflað umsagnar annars löggilts endurskoðanda 15. júní 2001, sem laut meðal annars að úttektum bræðranna úr rekstrinum. Í umsögninni sagði að endurskoðandinn hafi litið á bókhaldsgögn frá 1997 og 1998, sem hafi verið á skrifstofu graskögglaverksmiðju í Brautarholti, og hafi hann notið þar leiðsagnar beggja bræðranna um nokkur atriði. Um úttektir þeirra sagði að hjá aðaláfrýjanda hafi þær numið 5.977.114 krónum á árinu 1997 og 4.084.459 krónum 1998, en hjá J-kk-þgf Ó-kk-þgf hafi þær verið 197.880 krónum fyrra árið og engar síðara árið. Væri þetta „samkvæmt upplýsingum úr landbúnaðarskýrslum fyrir árin 1997 og 1998“, en tekið var fram að „erfitt er að sannreyna þessar fjárhæðir þar sem ekki fæst aðgangur að færðu bókhaldi verksmiðjunnar.“ Meðal gagna málsins er sameiginleg landbúnaðarskýrsla bræðranna vegna 1997, þar sem þeir skiptu neikvæðu eigin fé vegna rekstrarins í lok þess árs til helminga milli sín, en af henni verður á hinn bóginn ekkert ráðið um úttektir hvors þeirra á árinu. Landbúnaðarskýrsla vegna ársins 1998 liggur ekki fyrir í heild í málinu, en af þeim hluta hennar, sem lagður hefur verið fram, verður ekkert ráðið um úttektir bræðranna eða stöðu eigin fjár í lok þess árs. Við meðferð málsins fyrir gerðardómi var því borið við af aðaláfrýjanda að úttektir hans úr rekstri bræðranna hafi numið samtals 2.396.295 krónum á árinu 1997 og 4.281.065 krónum 1998, en úttektir J-kk-ef Ó-kk-ef hafi alls verið 773.377 krónur fyrra árið og engar á því síðara. Af atkvæði minni hluta gerðardómsins verður ráðið að gögnin, sem að framan er getið, hafi legið fyrir þegar þar var leyst úr málinu.

IV.

Eins og áður var rakið komst meiri hluti gerðardóms að niðurstöðu í kafla II.3 um ágreining aðaláfrýjanda og J-kk-ef heitins Ó-kk-ef varðandi rekstur kaffistofu á þeirri forsendu að kostnaður af slíku hafi ekki verið færður í sameiginlegum landbúnaðarskýrslum þeirra á árunum 1993 til 1998. Yrði því að fella sönnunarbyrði á aðaláfrýjanda fyrir því að útgjöld af þessum sökum 1998 heyrðu að réttu lagi til samrekstrar þeirra, en henni hafi hann ekki fullnægt. Þessi forsenda fyrir sönnunarbyrði aðaláfrýjanda átti sér ekki haldbæra stoð í fyrirliggjandi gögnum, enda hafði kostnaður af þessum rekstrarþætti um árabil verið færður undir öðru heiti í landbúnaðarskýrslum.

Niðurstaða meiri hluta gerðardómsins í kafla II.4 var samkvæmt áðursögðu reist á því einu að sannað væri með gögnum, sem lögð hefðu verið fyrir hann, að aðaláfrýjandi hefði tekið alla fjárhæðina, sem þar var deilt um, samtals 10.061.573 krónur, út úr samrekstri bræðranna á árunum 1997 og 1998. Ekkert var vikið nánar að því hver þessi gögn væru. Samkvæmt því, sem að framan var rakið, lá fyrir gerðardóminum ársreikningur vegna samrekstrarins 1998, þar sem fram kom að úttektir eigenda á þessum tveimur árum hafi verið samtals 10.206.222 krónur, en veigamiklir fyrirvarar voru þar gerðir um áreiðanleika þessarar fjárhæðar, sem að auki var ekki skipt milli eigendanna tveggja. Á hinn bóginn lá fyrir gerðardóminum umsögn frá löggiltum endurskoðanda 15. júní 2001, þar sem fram kom að úttektir aðaláfrýjanda á árunum 1997 og 1998 hafi samtals numið 10.061.573 krónum, en úttektir J-kk-ef Ó-kk-ef á sama tímabili 197.880 krónum. Fram kom í umsögninni að þetta væri stutt við landbúnaðarskýrslur frá umræddum árum, en eins og málið liggur fyrir verður þessu ekki fundin stoð. Þá er til þess að líta að fyrir gerðardóminum viðurkenndi aðaláfrýjandi að hafa tekið út úr rekstrinum samtals 6.677.360 krónur á þessu tímabili. Þótt verið geti að meiri hluti gerðardómsins hafi lagt til grundvallar niðurstöðu sinni umsögnina frá 15. júní 2001 gáfu önnur fyrirliggjandi gögn fullt tilefni til efasemda um réttmæti hennar að því leyti, sem aðaláfrýjandi hafði ekki viðurkennt úttektir af sinni hendi, auk þess sem afstaða var ekki tekin berum orðum til þeirrar mótbáru hans að þær hafi svarað til launa fyrir vinnu hans við samrekstur bræðranna.

Samkvæmt því, sem að framan er rakið, verður að fallast á að annmarkar hafi verið á úrlausn meiri hluta gerðardómsins í köflum II.3 og II.4. Kemur þá til álita hvort taka eigi kröfu aðaláfrýjanda um ógildingu gerðardómsins að þessu leyti til greina á þeim forsendum að hann sé bersýnilega reistur á ólögmætum sjónarmiðum eða fari í bága við allsherjarreglu, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989.

Í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum þessum, segir um 12. gr. að aðalreglan sé sú að gerðardómur sé endanleg niðurstaða um sakarefni og verði honum ekki hnekkt. Aðilar gerðarsamnings verði því að jafnaði að sætta sig við þá niðurstöðu, sem gerðardómur komist að, og geti ekki fengið hana endurskoðaða. Ákveðnar ástæður geti þó leitt til þess að ógilda megi gerðardóm, en þeim sé þó þröngur stakkur skorinn og komi þær fram í sex töluliðum 1. mgr. greinarinnar. Að því er varðar 6. tölulið er tekið fram sérstaklega að gerðardómur verði ekki ógiltur nema í undantekningartilviki þótt niðurstaða hans sé ekki í samræmi við hefðbundna túlkun eða beitingu réttarreglna. Það sé í samræmi við nánar tilgreinda fyrirmynd að alþjóðlegum reglum um gerðardóma, svokallaðar UNCITRAL reglur, svo og norsk, dönsk og sænsk gerðardómslög. Þegar ákvæði 6. töluliðar 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989 eru skýrð með hliðsjón af þessum lögskýringargögnum verður að taka tillit til þess að í þeim erlendu reglum, sem þar er vísað til, eru miklar skorður settar við því að gerðardómur verði ógiltur vegna efnislegra annmarka á niðurstöðu hans, hvort sem þeir varða villu um staðreyndir máls, sönnun eða beitingu réttarreglna. Verður jafnframt að líta sérstaklega til þess, sem getið er í héraðsdómi, að með gerðarsamningi tekur málsaðili þá áhættu af gerðardómsmeðferð að réttaröryggi verður þar ekki tryggt á sama hátt og við rekstur máls fyrir dómi, meðal annars sökum verulegra takmarkana á því að leitað verði endurskoðunar eða ógildingar á niðurstöðu.

Svo sem leitt verður af ákvæði 8. gr. laga nr. 53/1989 verða ekki gerðar sömu kröfur til röksemdafærslu fyrir niðurstöðu gerðardóms og gerðar eru til úrlausnar í dómsmáli. Þótt annmarkar hafi verið samkvæmt áðursögðu á röksemdum, sem meiri hluti gerðardómsins færði fyrir niðurstöðu sinni er ekki bersýnilegt að ekki hefði mátt komast að sömu niðurstöðu og þar var gert á grundvelli annarra atriða, sem lágu fyrir við gerðarmeðferðina. Að öllu þessu virtu verður ekki fallist á með aðaláfrýjanda að sýnt hafi verið að niðurstaða meiri hluta gerðardómsins hafi bersýnilega verið reist á ólögmætum sjónarmiðum í skilningi 6. töluliðar 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989. Af þeim ástæðum, sem greinir í héraðsdómi, verður ekki litið svo á að hér geti átt við fyrirmæli þessa ákvæðis um tilvik, þar sem niðurstaða gerðardóms fer í bága við allsherjarreglu. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.

Rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

if !supportEmptyParas endif

if !supportEmptyParas endif