168/2015

A hélt því fram að hún hefði sætt illri meðferð í skilningi 1. mgr. 1. gr. laga nr. 47/2010, um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007, þann tíma sem hún sótti nám í Heyrnleysingjaskólanum, fyrst á árunum frá 1987 til 1991 og síðar frá 1997 til 2001. Að því er fyrra tímabilið varðaði vísaði hún til þess að svonefnd vistheimilanefnd, sem skipuð hafði verið á grundvelli síðargreindu laganna, hefði komist að þeirri niðurstöðu í skýrslu sinni um skólann að meiri en minni líkur væru á því að sumir nemendur hans hefðu sætt kynferðislegu ofbeldi. Þá hélt hún því fram að hún hefði á síðara tímabilinu í skólanum orðið bæði fyrir illri meðferð og ofbeldi, auk þess sem kennsla og kennsluefni hefði verið óviðunandi. Í málinu krafðist A ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur frá apríl 2013 þar sem hafnað var kröfu hennar um bætur. Var niðurstaða nefndarinnar reist á því að A hefði stundað nám við svonefnda athugunardeild Heyrnleysingjaskólans á árunum frá 1987 til 1991 og að ekki hefðu komið fram neinar frásagnir um meint ofbeldi eða harðræði sem börn á þeirri deild hefðu verið beitt. Væru því minni líkur en meiri á að þar hefði þrifist ofbeldi og harðræði. Hvað varðaði síðara tímabil A við skólann taldi úrskurðarnefndin að ekki væri fyrir hendi lagaheimild til greiðslu sanngirnisbóta vegna vistunar á því tímabili. Vistheimilanefnd hefði lagt til grundvallar að athuganir hennar tækju ekki til starfsemi vist- eða meðferðarheimila eftir 1. janúar 1992 og taldi úrskurðarnefndin sig ekki hafa vald til að endurmeta eða breyta þeirri ákvörðun. Hæstiréttur taldi að A hefði ekki tekist að færa sönnur á að hún hefði orðið fyrir illri meðferð er hún stundaði nám við Heyrnleysingjaskólann á árunum frá 1987 til 1991. Voru því ekki talin efni til að ógilda þann hluta úrskurðarins. Að því er varðaði síðara tímabilið leit Hæstiréttur svo á að ljóst væri af ákvæðum laga nr. 26/2007 að ráðherra hefði verið falið ákvörðunarvald um hvernig valdsvið vistheimilanefndar skyldi nánar afmarkað. Með erindisbréfi sínu til nefndarinnar hefði ráðherra á hinn bóginn án efnisraka framselt þetta vald til hennar. Af þeim sökum hefði vistheimilanefnd ekki verið til þess bær að lögum að takmarka könnun sína á skólanum með þeim hætti, sem hún gerði. Ekki væri skýrt kveðið á um í lögum nr. 47/2010 hvort það væri skilyrði sanngirnisbóta að það tímabil, sem krafa um bætur ætti rætur að rekja til, hefði áður verið kannað af nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007. Það að neita A um sanngirnisbætur vegna atvika, sem hún taldi hafa gerst á árunum frá 1997 til 2001, á þeirri forsendu að nefndin hefði ekki fjallað um það tímabil, hefði því falið í sér ólögmæta mismunun í hennar garð, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, að teknu tilliti til þess að slíkar bætur hefðu verið greiddar vegna atburða, sem hefðu átt sér stað löngu fyrr, á grundvelli ákvörðunar sem hefði eins og áður segir skort lagastoð. Þá væri með hliðsjón af ákvæðum laga nr. 47/2010 og reglum, sem settar hefðu verið á grundvelli þeirra, ekkert því til fyrirstöðu að úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur tæki afstöðu til kröfu A um slíkar bætur vegna náms hennar við skólann frá 1997 til 2001. Af þeim sökum var sá hluti úrskurðar nefndarinnar felldur úr gildi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. mars 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 20. maí 2015. Hún krefst þess aðallega að úrskurður úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur 2. apríl 2013 verði felldur úr gildi, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

I

Gagnáfrýjandi fæddist heyrnarlaus og var nemandi við Heyrnleysingjaskólann, fyrst á árunum frá 1987 til 1991, þegar hún var tæplega tveggja ára að aldri og þar til hún var fimm ára, og síðar á tímabilinu frá 1997 til 2001. Árið 1995 mun nafni skólans hafa verið breytt í Vesturhlíðaskóla og var hann síðan sameinaður Hlíðaskóla 1. september 2002 þegar hann var lagður niður sem sérskóli. Hér eftir verður heitið Heyrnleysingjaskólinn notað um skólann.

Gagnáfrýjandi heldur því fram að hún hafi sætt illri meðferð í skilningi 1. mgr. 1. gr. laga nr. 47/2010 um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007 þann tíma sem hún sótti nám í Heyrnleysingjaskólanum. Að því er fyrra tímabilið varðar vísar hún til þess að nefnd, sem skipuð var á grundvelli síðargreindu laganna, hafi komist að þeirri niðurstöðu í skýrslu sinni um skólann að meiri en minni líkur væru á því að sumir nemendur hans hafi sætt kynferðislegu ofbeldi af hendi annarra nemenda eða utanaðkomandi fullorðins manns. Sjálf kvaðst gagnáfrýjandi fyrir héraðsdómi hafa á umræddu tímabili orðið vitni að kynferðislegum tilburðum samnemenda sinna, enda bæru núverandi kvíðaeinkenni hennar, erfiðleikar í daglegu lífi og andlegir heilsubrestir vott um það. Gagnáfrýjandi heldur því fram að síðara tímabilið í skólanum hafi verið sér mjög erfitt. Hún hafi þann tíma orðið bæði fyrir illri meðferð og ofbeldi, auk þess sem kennsla og kennsluefni hafi verið óviðunandi. Þá kom fram í skýrslu gagnáfrýjanda fyrir dómi að hún hafi orðið fyrir kynferðislegri áreitni af hálfu sama manns og áður er nefndur og hafi það líklega verið á árinu 1998. Lýsti hún sérstaklega einu slíku atviki sem átt hefði sér stað á salerni skólans. Þetta hafi haft mjög slæm áhrif á sig og heilsu sína til langframa.

Í kjölfar þess að sýslumaðurinn á Siglufirði gaf út innköllun á grundvelli laga nr. 47/2010 þar sem meðal annars var skorað á þá sem dvöldu í Heyrnleysingjaskólanum „einhvern tíma á árabilinu 1947-1992 og urðu þar fyrir illri meðferð eða ofbeldi, sem olli varanlegum skaða, að lýsa kröfu um skaðabætur“ lýsti gagnáfrýjandi kröfu um bætur 13. maí 2011. Sýslumaður synjaði henni um bætur 2. september sama ár á þeim grundvelli að hún hefði ekki verið í skólanum á þeim tíma, sem rannsókn nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007 um skipan nefndar til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn hefði náð yfir, og því væri ekki lagaheimild til að greiða henni bætur. Í tilefni af beiðni gagnáfrýjanda um endurskoðun á ákvörðuninni ítrekaði sýslumaður hana 3. maí 2012 og vísaði meðal annars til þess að skýrsla nefndarinnar markaðist af tímabilinu frá 1947 til 1992. Gagnáfrýjandi hefði stundað nám við Heyrnleysingjaskólann eftir þann tíma þótt hún hefði verið „nemandi í athugunardeild skólans á árunum 1987 til 1989.“ Könnun nefndarinnar hefði á hinn bóginn verið „miðuð við skólann sjálfan“.

Samkvæmt 2. gr. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 47/2010 skaut gagnáfrýjandi ákvörðun sýslumanns til úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur 4. júní 2012. Í úrskurði nefndarinnar 2. apríl 2013, sem gagnáfrýjandi krefst að ógiltur verði, var talið sannað að hún hafi stundað nám við svonefnda athugunardeild Heyrnleysingjaskólans á árunum frá 1987 til 1991 og síðan stundað „hefðbundið nám við skólann“ árin 1997 til og 2001. Síðan sagði í niðurstöðu úrskurðarins: „Telur nefndin að þrátt fyrir að ekki liggi fyrir formleg skýrsla sem tekur beint til starfsemi athugunardeildar við Heyrnleysingjaskólann sé ekkert fram komið sem bendi til annars en að vistun barna þar hafi verið takmörkuð, almennt hafi aðeins verið um hluta dags, eða dagvistun að ræða. Ekki hafi komið fram neinar frásagnir um meint ofbeldi eða harðræði sem börn á athugunardeild hafi verið beitt og að með vísan til þess séu minni líkur en meiri á að þar hafi þrifist ofbeldi og harðræði gagnvart þeim börnum sem þar nutu kennslu ... Vegna hins unga aldurs nemenda telur úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur að ekki sé unnt að byggja á því að verulega hafi skort upp á gæði menntunar við athugunardeild Heyrnleysingjaskólans, í þeim mæli að það réttlæti að til greiðslu sanngirnisbóta komi. Hvað varðar nám [gagnáfrýjanda] við Heyrnleysingjaskólann á árunum 1997-2001, þá byggir úrskurðarnefndin á því að ekki sé fyrir hendi lagaheimild til greiðslu sanngirnisbóta vegna vistunar á því tímabili. Fellst úrskurðarnefnd á þau rök sem sýslumaður hefur byggt ákvörðun sína á varðandi þetta tímabil, þ.e. að með vísan til laga nr. 26/2007 hafi vistheimilanefnd verið falið ákveðið vald til að ákvarða til hvaða tímabila yrði litið við rannsókn sína. Telur úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur að nefndin hafi ekki vald til að endurmeta eða breyta þeirri ákvörðun vistheimilanefndar, enda sé gildissvið laga nr. 47/2010 um sanngirnisbætur skýrt afmarkað í 1. gr. laganna, og vísast þar um til laga nr. 26/2007. Það er því ekki hlutverk nefndarinnar að endurskoða matskenndar ákvarðanir vistheimilanefndar og af þeirri ástæðu verður afmörkun tímabila þeirra sem til skoðunar koma ekki breytt af úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur.“ Samkvæmt þessu hafnaði úrskurðarnefndin kröfu gagnáfrýjanda um sanngirnisbætur.

II

Með 1. mgr. 1. gr. laga nr. 26/2007 er ráðherra heimilt að setja á fót nefnd til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn, en heimildin tekur ekki til þeirra stofnana sem voru starfandi 29. mars 2007 þegar lögin tóku gildi. Í 2. mgr. er kveðið á um markmið könnunarinnar og meginverkefni nefndarinnar og er það meðal annars í því fólgið að leitast við að staðreyna eins og kostur er hvort og þá í hvaða mæli börn sem vistuð voru á viðkomandi stofnun hafi sætt illri meðferð eða ofbeldi meðan á dvölinni stóð, sbr. b. lið málsgreinarinnar. Í 3. mgr. er mælt fyrir um skil nefndarinnar á skýrslu um störf sín til ráðherra sem skal kynna Alþingi skýrsluna. Samkvæmt 2. gr. laganna skal nefndin vera sjálfstæð og óháð í störfum sínum. Þá er í 1. mgr. 3. gr. kveðið á um aðgang nefndarinnar að gögnum í vörslum stjórnvalda sem varða starfsemi vist- eða meðferðarheimilis og í 2. mgr. um heimild hennar til að taka skýrslur af fyrrverandi vistmönnum og hverjum þeim öðrum sem hún telur að búi yfir vitneskju sem komi að notum í starfi hennar, enda veiti þeir samþykki sitt. Enn fremur í 3. mgr. um skyldu lækna, annars heilbrigðisstarfsfólks og opinberra starfsmanna til að veita nefndinni upplýsingar sé þess óskað, eftir atvikum með því að gefa henni skýrslu. Samkvæmt 4. mgr. er þeim sem gefur skýrslu fyrir nefndinni heimilt að skorast undan því að svara spurningu ef ætla má að í svari hans geti falist játning eða bending um að hann hafi framið refsiverðan verknað eða það gæti orðið honum til mannorðsspjalla. Þá segir í 5. gr. laganna að ráðherra ákveði skipan nefndarinnar, skipunartíma og þóknun og setji henni erindisbréf þar sem nánar sé mælt fyrir um verkefni nefndarinnar. Skuli þar einkum kveðið á um það til hvaða starfsemi könnun nefndarinnar tekur og það tímabil sem könnunin beinist að.

Nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007 tók til starfa á árinu 2007 og var fyrsta verkefni hennar að kanna starfsemi vistheimilisins Breiðavíkur. Í kjölfar skýrslu nefndarinnar um þá starfsemi var henni afhent nýtt erindisbréf forsætisráðherra, sem hún heyrði undir, þar sem mælt var fyrir um áframhald á störfum hennar. Með erindisbréfinu 11. apríl 2008 var nefndinni falið að taka með almennum hætti afstöðu til þess hvaða stofnanir féllu undir gildissvið laga nr. 26/2007 og afmarka nánar það tímabil, sem nefndin beindi sjónum sínum að, meðal annars í ljósi gildandi barnaverndarlöggjafar á hverjum tíma. Ákvað nefndin að Heyrnleysingjaskólinn yrði tekinn fyrst til skoðunar ásamt tveimur öðrum stofnunum og skilaði hún áfangaskýrslu um könnun á starfsemi þessara þriggja stofnana 31. ágúst 2009. Í skýrslunni var meðal annars fjallað um gildissvið laga nr. 26/2007 og sagði þar að nefndin hefði haft það að leiðarljósi við nánari afmörkunum á þeim stofnunum, sem athugun hennar skyldi taka til, að samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laganna væri það ekki eitt af markmiðum með starfi hennar að kanna grunsemdir um refsiverða háttsemi einstaklinga, heldur að kanna með almennum hætti þau atriði, sem þar væru tilgreind, einkum hvort börn hefðu sætt illri meðferð eða ofbeldi við dvöl á umræddum stofnunum. Nefndinni hefðu auk þess ekki verið fengnar valdheimildir til að haga athugunum með slíkt markmið í huga, sbr. 3. gr. laganna. „Með þetta í huga hefur nefndin lagt til grundvallar að miða beri við að þær athuganir sem hún framkvæmir á starfsemi þeirra stofnana, sem falla undir gildissvið laganna, taki ekki til háttsemi þar sem sök kann að teljast ófyrnd samkvæmt almennum reglum hegningarlaga nr. 19/1940 ... Samkvæmt 4. tölul. 1. mgr. 81. gr. hegningarlaga fyrnist sök á 15 árum, þegar þyngsta refsing við broti er meira en 10 ára tímabundið fangelsi, en þau brot, sem hér koma annars til greina geta í mesta lagi fallið undir þessa sakarfyrningarreglu. Með þetta í huga hefur nefndin lagt til grundvallar að athuganir hennar taki ekki til starfsemi vist- eða meðferðarheimila eftir 1. janúar 1992.“ Í þeim hluta af skýrslu nefndarinnar, sem fjallaði um tímabilið frá því haustið 1982 og fram til vors 1992 í Heyrnleysingjaskólanum, taldi hún tilefni til að álykta að þegar á heildina væri litið yrði að telja meiri líkur en minni á því að sumir nemendur skólans á tímabilinu hefðu sætt kynferðislegu ofbeldi af hendi annarra nemenda og utanaðkomandi fullorðins manns. Þá tók nefndin sérstaklega fram að hún teldi ekki tilefni til að álykta að meiri líkur en minni væru á því að fyrrverandi nemendur skólans hefðu þurft að sæta illri meðferð eða ofbeldi af hálfu starfsmanna skólans á umræddu tímabili.

Eins og tekið er fram í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 47/2010 mæla lögin fyrir um greiðslu sanngirnisbóta úr ríkissjóði til þeirra sem urðu fyrir varanlegum skaða af illri meðferð eða ofbeldi á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007. Í 2. gr. laganna, þar sem fjallað er um skilyrði þess að krafa sé tekin til meðferðar, segir að sá sem vistaður var á stofnun eða heimili sem lögin taki til geti krafist sanngirnisbóta samkvæmt lögunum, enda liggi fyrir skýrsla nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007 og innköllun sýslumanns. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna skal greiða sanngirnisbætur úr ríkissjóði á grundvelli þeirra hafi vistmaður orðið fyrir illri meðferð eða ofbeldi meðan á vistun hans stóð sem olli honum varanlegum skaða. Í 2. og 3. mgr. er kveðið nánar á um skilyrði sanngirnisbóta og í 4. gr. laganna um fjárhæð þeirra. Í 1. mgr. 5. gr. segir að þegar nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007 hafi lokið störfum skuli ráðherra fela tilteknum sýslumanni að gefa út innköllun. Þar skuli skorað á þá sem dvalið hafa á tiltekinni stofnun eða heimili á tilgreindu tímabili er skýrslan tók til og telja sig eiga rétt til bóta samkvæmt lögunum að lýsa kröfum sínum innan þriggja mánaða frá síðari birtingu innköllunar í Lögbirtingablaði. Hafi kröfu verið lýst en henni verið hafnað getur bótakrefjandi innan þriggja mánaða leitað til úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur. Samkvæmt 7. gr. laganna er hlutverk úrskurðanefndar að taka afstöðu til krafna um sanngirnisbætur ljúki málum ekki á grundvelli 6. gr. þeirra, til dæmis með því að bótakrefjandi fallist á sáttaboð sýslumanns. Í 8. gr. laganna er fjallað um meðferð bótakrafna af hálfu úrskurðarnefndar. Eftir 1. mgr. getur nefndin kvatt þann sem leitað hefur til hennar til viðtals þar sem aflað verður nánari upplýsinga um grundvöll kröfunnar. Þá getur nefndin sömuleiðis leitað eftir afstöðu sýslumanns til kröfunnar eða kvatt aðra einstaklinga til viðtals, til dæmis fyrrverandi starfsfólk á stofnun eða heimili. Samkvæmt 2. mgr. er nefndinni heimilt að óska eftir umboði þess sem kröfu gerir til að afla læknisfræðilegra gagna um heilsufar hans, ef slík gögn skipta sérstöku máli að áliti hennar. Þá segir í 1. mgr. 9. gr. laganna að úrskurðarnefnd skuli kveða upp skriflegan úrskurð þar sem tekin sé afstaða til kröfu þess sem leitar til nefndarinnar um bætur og tilgreindar helstu röksemdir sem niðurstaðan sé reist á. Við mat á því hvort nægilega sé leitt í ljós að bótaskilyrði 3. gr. séu uppfyllt skal nefndin eftir 2. mgr. 9. gr. líta til fyrirliggjandi gagna og þess hvernig frásögn viðkomandi samræmist því sem vitað er um aðstæður á stofnun eða heimili, einkum á grundvelli skýrslu nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007.

Samkvæmt 14. gr. reglna nr. 345/2011 um sanngirnisbætur, sem settar hafa verið með heimild í 4. mgr. 12. gr. laga nr. 47/2010, er úrskurðarnefndinni heimilt með samþykki umsækjanda um greiðslu bóta að óska þess að læknir leggi mat á heilsufar hans ef telja má að það skipti máli við úrlausn nefndarinnar. Þá segir í 15. gr. reglnanna að nefndin meti sjálfstætt þau gögn sem hún hefur aflað og fyrir hana hafa verið lögð og tekur ákvörðun á grundvelli þeirra. Skuli nefndin við úrlausn máls hafa til hliðsjónar réttarframkvæmd við ákvörðun skaðabóta og dómafordæmi.

Í almennum athugasemdum með frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 47/2010, sagði meðal annars að við samningu þess hafi þurft að taka afstöðu til þess hver ætti að úrskurða um bætur og hafi niðurstaðan orðið sú að setja á fót sérstaka úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur. Sú spurning hafi einnig vaknað hversu mikið vægi skýrsla vistheimilisnefndar ætti að hafa við ákvörðun um rétt til bóta. Það sjónarmið hefði getað ráðið ferðinni að einungis yrði unnt að krefjast bóta þar sem nefndin hafi talið að um illa meðferð og ofbeldi hefði verið að ræða. Við nánari athugun hafi hins vegar ekki verið talið rétt að útiloka þannig fyrirfram að nýjar upplýsingar gætu komið fram sem gæfu tilefni til að endurmeta niðurstöðu nefndarinnar í einstaka tilvikum. Eftir sem áður myndi skýrsla nefndarinnar og niðurstöður hennar hafa mikið vægi við sönnunarmat þegar kæmi að því að leysa úr bótakröfum. Í samræmi við þetta var tekið fram í athugasemdum með 9. gr. frumvarpsins að málsmeðferðin hjá úrskurðarnefndinni yrði umfangsmeiri og kröfur til sönnunarfærslu ríkari en hjá sýslumanni þótt ætlast væri til að þar yrði einnig slakað nokkuð á hefðbundnum kröfum skaðabótaréttar, enda bæri tillaga að 2. mgr. 9. gr. með sér að nefndin mæti hvort „nægilega sé í ljós leitt“ að bótaskilyrði 3. gr. frumvarpsins væru uppfyllt. Við það mat skyldi úrskurðarnefndin líta til fyrirliggjandi gagna og þess hvernig frásögn viðkomandi samræmdist því sem vitað væri um aðstæður á viðkomandi stofnun eða heimili, einkum á grundvelli skýrslu nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007.

III

Í máli þessu krefst gagnáfrýjandi eins og áður greinir ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur, uppkveðnum 2. apríl 2013. Þar sem stefnt er að því með málsókninni að gagnáfrýjanda verði úrskurðaðar bætur úr ríkissjóði samkvæmt 1. gr. laga nr. 47/2010 er eðlilegt að íslenska ríkið sé aðili að máli þessu, enda þótt úrskurðarnefndinni hafi verið stefnt til fyrirsvars í málinu í samræmi við 4. mgr. 9. gr. laganna.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að ekki séu efni til að ógilda þann hluta af úrskurðinum sem lýtur að námi gagnáfrýjanda við Heyrnleysingjaskólann á tímabilinu frá 1987 til 1991.

Með úrskurðinum hafnaði úrskurðarnefndin kröfu gagnáfrýjanda um sanngirnisbætur fyrir tímabilið frá 1997 til 2001, þegar hún stundaði sannanlega nám við skólann, á þeirri forsendu að þar sem nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007 hefði ákveðið að fjalla ekki um það tímabil við könnun sína á starfsemi skólans væri ekki lagaheimild til greiðslu bóta vegna tímabilsins. Taldi úrskurðarnefndin sig ekki hafa vald til að endurmeta eða breyta umræddri ákvörðun, enda væri gildissvið laga nr. 47/2010 skýrt afmarkað í 1. gr. þeirra og vísaði nefndin því til stuðnings til laga nr. 26/2007.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 26/2007 er ráðherra heimilt að setja á fót nefnd til að kanna vist- og meðferðarheimili fyrir börn. Eina takmörkunin, sem þeirri heimild er sett í lögunum, er að hún taki ekki til þeirra stofnana sem starfandi voru 29. mars 2007 þegar lögin tóku gildi. Heyrnleysingjaskólinn var sem fyrr segir lagður niður 1. september 2002 og nær því heimildin sem hér um ræðir til hans. Í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 47/2010 segir að lögin mæli fyrir um greiðslu sanngirnisbóta úr ríkissjóði til þeirra sem urðu fyrir varanlegum skaða af illri meðferð eða ofbeldi á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 47/2010 er það gert að skilyrði fyrir því að krafa um greiðslu sanngirnisbóta sé tekin til meðferðar að fyrir liggi skýrsla nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007. Ekki verður ráðið af þessu lagaákvæði hvort nægilegt sé að nefndin hafi tekið stofnun eða heimili til skoðunar svo að bótaréttur stofnist, að öðrum skilyrðum uppfylltum, eða hvort könnun nefndarinnar verður jafnframt að hafa beinst að því tímabili sem bótakrafa á rætur að rekja til. Önnur ákvæði laga nr. 47/2010, sem reifuð eru að framan, skera ekki úr um þetta eins og gerð er grein fyrir í héraðsdómi.

Í 5. gr. laga nr. 26/2007 segir að ráðherra skuli setja nefndinni, sem starfar samkvæmt lögunum, erindisbréf og þar skuli einkum kveðið á um til hvaða starfsemi könnun nefndarinnar tekur og það tímabil sem könnunin beinist að. Er ljóst að ráðherra er hér sem æðsta handhafa framkvæmdarvalds falið ákvörðunarvald um það hvernig valdsvið nefndarinnar skuli nánar afmarkað. Í erindisbréfi ráðherra 11. apríl 2008 kom ekki fram til hvaða starfsemi könnun nefndarinnar skyldi taka og það tímabil, sem könnunin skyldi beinast að, svo sem áskilið er í lögunum, heldur var vald til að ákveða þetta hvort tveggja framselt nefndinni. Engin efnisrök stóðu til þessa valdframsals ráðherra, enda í eðli sínu um að ræða almennar ákvarðanir um valdmörk stjórnsýslunefndar sem undir hann heyrði. Af þeim sökum var nefndin ekki til þess bær að lögum að takmarka könnun sína á Heyrnleysingjaskólanum með þeim hætti, sem hún gerði, þar á meðal að könnunin skyldi ekki taka til tímabilsins eftir 1. janúar 1992.

Svo sem að framan greinir er ekki kveðið skýrt á um í lögum nr. 47/2010 hvort það sé skilyrði sanngirnisbóta að það tímabil, sem krafa um bætur á rætur að rekja til, hafi áður verið kannað af nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007. Það að neita gagnáfrýjanda um sanngirnisbætur vegna atvika, sem hún telur hafa gerst á árunum frá 1997 til 2001, á þeirri forsendu að nefndin hefði ekki fjallað um það tímabil, fól því í sér ólögmæta mismunun í hennar garð, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, að teknu tilliti til þess að slíkar bætur hafa verið greiddar vegna atburða, sem áttu sér stað löngu fyrr, á grundvelli ákvörðunar sem skorti eins og áður segir lagastoð.

Samkvæmt 1. mgr. 7. gr., 8. gr. og 9. gr. laga nr. 47/2010 og reglum, sem settar hafa verið á grundvelli þeirra, er ekkert því til fyrirstöðu að úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur taki afstöðu til kröfu gagnáfrýjanda um slíkar bætur vegna náms hennar við Heyrnleysingjaskólann frá 1997 til 2001. Af þeim sökum og að öðru leyti með vísan til þess, sem að framan greinir, verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda hér fyrir dómi greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.000.000 krónur.