409/2012

Starfsmaður byggingarfulltrúa sveitarfélags hlaut líkamstjón þegar gólf vinnupalls brotnaði undan honum er hann var við úttekt á járnbindingu í veggjum og bitum einbýlishúss í byggingu. B ehf. hafði tekið að sér tiltekin verk við byggingu hússins og var með ábyrgðartryggingu hjá T hf., sem viðurkenndi bótaskyldu B ehf. gagnvart tjónþola og greiddi honum bætur á grundvelli örorkumats. Í kjölfarið höfðaði T hf. mál á hendur BE og V hf. til heimtu helmings þeirrar fjárhæðar sem greidd hafði verið tjónþola. Því var hafnað að BE sem byggingarstjóri hússins og þar með V hf. vegna lögboðinnar starfsábyrgðartryggingar byggingarstjóra bæru ábyrgð á tjóninu, þar sem af þágildandi skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 yrði ekki leidd skylda byggingarstjóra til að tryggja öryggi á byggingarstað auk þess sem fyrirmæli þessa efnis í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum voru ekki talin eiga við í málinu. Á hinn bóginn var talið að BE hefði sem húsasmíðameistara hússins borið skylda til að tryggja að smíði vinnupalla og frágangur þeirra væri forsvaranlegur og í samræmi við öryggiskröfur. Sýnt var að sú var ekki raunin og var BE því talinn meðábyrgur B ehf. vegna tjónsins. Talið var að frjáls ábyrgðartrygging BE hjá V hf. tæki til atviksins og því var fallist á greiðsluskyldu félagsins. Var krafa T hf. því tekin til greina gagnvart BE og V hf., þó þannig að tjónþola var gert að bera einn þriðja hluta tjóns síns sjálfur með vísan til stöðu hans sem starfsmanns byggingarfulltrúa og þess að honum hefði mátt vera ljóst að aðstæður voru varhugaverðar á byggingarstað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandinn B-kk-nf E-kk-nf skaut málinu til Hæstaréttar 12. júní 2012. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, að því er hann varðar, en til vara sýknu af kröfu stefnda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Að því frágengnu krefst hann lækkunar á kröfu stefnda og þess að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. áfrýjaði fyrir sitt leyti 13. júní 2012. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar á kröfu stefnda og þess að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi slasaðist starfsmaður byggingafulltrúa Mosfellsbæjar, Þ-kk-nf S-kk-nf, 28. mars 2007 þegar gólf vinnupalls brotnaði undan honum er hann vann að úttekt á járnabindingu í veggjum og bitum einbýlishússins að Stórakrika 26 í Mosfellsbæ. Eigandi hússins var áfrýjandinn B-kk-nf E-kk-nf, en hann var jafnframt byggingarstjóri hússins og húsasmíðameistari þess. BG smíðar ehf. höfðu tekið að sér uppslátt og uppsteypu hússins og höfðu starfsmenn þess félags smíðað vinnupall þann sem brotnaði undan starfsmanni byggingafulltrúa. BG smíðar ehf. voru með ábyrgðartryggingu hjá stefnda Tryggingamiðstöðinni hf. Viðurkenndi stefndi bótaskyldu verktakans gagnvart tjónþola og greiddi honum bætur á grundvelli örorkumats. Höfðaði stefndi mál þetta til heimtu helmings þeirrar fjárhæðar, sem það hafði greitt tjónþola, óskipt úr hendi áfrýjenda. Reisir hann kröfu sína gegn áfrýjandanum B-kk-þgf á því að hann sé meðábyrgur vegna tjónsins á grundvelli þess að hann hafi með saknæmum hætti vanrækt skyldur sínar bæði sem byggingarstjóri og húsasmíðameistari hússins að Stórakrika 26. Kröfu sína gegn áfrýjandanum Vátryggingafélagi Íslands hf. reisir stefndi á því að áfrýjandinn B-kk-nf hafi annars vegar haft hjá félaginu lögboðna starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra og hins vegar frjálsa ábyrgðartryggingu vegna atvinnureksturs.

II

Áfrýjandinn B-kk-nf reisir frávísunarkröfu sína í fyrsta lagi á því að stefndi vísi í málatilbúnaði sínum til óskiptrar ábyrgðar BG smíða ehf. og áfrýjandans og hafi stefnda því borið að stefna þeim báðum samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Fyrir liggur í málinu að stefndi greiddi 24. september 2009 starfsmanninum, sem fyrir slysinu varð, bætur úr frjálsri ábyrgðartryggingu sem félagið hafði veitt BG smíðum ehf. Samhliða bótauppgjörinu framseldi tjónþolinn „allar endurgreiðslur eða kröfur á hendur þriðja aðila vegna tjónsins“. Í 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 segir að stofnist skaðabótaábyrgð vegna tjóns sem skaðatrygging tekur til öðlist vátryggingafélagið rétt tjónþola á hendur hinum skaðabótaskylda að svo miklu leyti sem það hefur greitt bætur. Samkvæmt þessu standa engin rök til aðildar BG smíða ehf. að málinu.

Í öðru lagi krefst áfrýjandinn frávísunar málsins vegna vanreifunar, sbr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Dómkröfur stefnda séu kröfuréttarlegs eðlis, en þær virðist að öðru leyti byggjast á reglum skaðabótaréttar. Í málinu krefjist stefndi greiðslu á 6.385.132 krónum ásamt vöxtum, en af gögnum málsins sé ljóst að hann hafi greitt tjónþola skaðabætur. Þar sem stefndi hafi fært málið í kröfuréttarlegan búning sé vandséð hvernig áfrýjandinn geti tekið til varna og af þeirri ástæðu séu möguleikar hans til að taka til varna á grundvelli skaðabótareglna jafnframt mjög takmarkaðir. Einnig sé málið afar illa upplýst þar sem stefndi hafi ekki tryggt sér sönnun um málsatvik og mögulega eigin sök tjónþola og eigi áfrýjandinn þar með enga möguleika á að tryggja sér sönnun í málinu. Að lokum sé engin tilraun gerð af hálfu stefnda til að útlista hvernig kröfufjárhæð sé fundin út og heldur ekki sýnt fram á frádráttargreiðslur er beri að draga frá tjónsbótum samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga.

Krafa stefnda er reist á því að hann hafi veitt verktaka ábyrgðartryggingu og vegna skaðabótaábyrgðar hans hafi stefndi greitt þeim, er fyrir slysi varð, fullar bætur. Þar með hafi stefndi öðlast endurkröfurétt á hendur áfrýjandanum B-kk-nf sem sé meðábyrgur að tjóninu og Vátryggingafélagi Íslands hf. sem veitt hafi B-kk-þgf ábyrgðartryggingar. Kröfugrundvöllur málsins er því skýr. Hvað varðar möguleika áfrýjandans til að taka til varna er á það að líta að stefndi ber sönnunarbyrði fyrir skaðabótaábyrgð áfrýjandans B-kk-ef samkvæmt reglum skaðabótaréttar og ber hallann af sönnunarskorti í því efni. Fellur þessi röksemd því undir efnishlið málsins. Þá kom skýrt fram í málatilbúnaði stefnda í héraði að hann krefðist helmings þeirrar fjárhæðar sem hann hafði greitt úr ábyrgðartryggingunni og lagði hann fram fullnægjandi gögn um sundurliðun fjárhæðarinnar. Að lokum er þess að geta að bótakrafa tjónþola beindist ekki að vinnuveitanda hans og eiga ákvæði 2. málsliðar 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga frádrátt greiðslna frá samnings- eða lögbundinni atvinnuleysistryggingu launþega því ekki við hér.

Samkvæmt öllu framansögðu verður frávísunarkröfu áfrýjandans hafnað.

III

Áfrýjandinn B-kk-nf teflir fram þeirri málsástæðu að sýkna beri hann af kröfu stefnda vegna aðildarskorts með því að málsókn hafi eingöngu átt að beina að meðáfrýjanda. Í 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga er mælt svo fyrir að tjónþoli geti krafist bóta beint frá vátryggingafélagi vegna tjóns sem vátryggður ber ábyrgð á. Þar sem um heimildarákvæði er að ræða girðir það ekki fyrir að stefndi beini skaðabótakröfu sinni að báðum áfrýjendum. Verður þessari málsástæðu áfrýjandans því hafnað.

Þegar atvik máls þessa urðu voru í gildi skipulags- og byggingarlög nr. 73/1997 og byggingarreglugerð nr. 441/1998, sem sett var meðal annars á grundvelli þeirra laga. Ákvæði um byggingarstjóra er að finna í 51. gr. laganna, en samkvæmt 3. mgr. þeirrar greinar er hann framkvæmdastjóri byggingarframkvæmda. Hann ræður iðnmeistara í upphafi verks eða samþykkir ráðningu þeirra og ber ábyrgð á því að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Nánari ákvæði um verkefni og skyldur byggingarstjóra eru í byggingarreglugerð, einkum 31. til 36 gr. hennar. Hæstiréttur hefur í nokkrum dómum fjallað um skaðabótaábyrgð byggingarstjóra, sbr. dóma réttarins 20. desember 2005 í máli nr. 267/2005, 13. mars 2008 í máli nr. 318/2007, 5. nóvember 2009 í máli nr. 37/2009, 4. mars 2010 í máli nr. 369/2009 og 20. maí 2010 í máli nr. 459/2009. Af þeim dómum verður dregin sú ályktun að ábyrgð byggingarstjóra sé ekki eingöngu bundin við að honum beri að sjá til þess að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, heldur beri honum einnig skylda til að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum, sem hann stýrir meðal annars með því að iðnmeistarar sem að framkvæmdunum koma fyrir hans atbeina sinni skyldum sínum og að framkvæmdin sé tæknilega og faglega fullnægjandi. Í skipulags- og byggingarlögum eru á hinn bóginn ekki lagðar skyldur á byggingarstjóra er lúta að því að tryggja öryggi eða aðbúnað á byggingarstað. Þau verkefni, sem falin eru byggingarstjóra með lögunum og byggingarreglugerð, lúta að því mannvirki sem verið er að reisa og er þeim ætlað tryggja að framkvæmd við gerð þess fullnægi faglegum og tæknilegum kröfum. Þegar þessa er gætt og litið til tilgangs og gildissviðs skipulags- og byggingarlaga verður ekki af ákvæðum þeirra leidd skylda byggingarstjóra til að tryggja öryggi á byggingarstað eða ábyrgð á því ef út af er brugðið. Breytir þar engu þótt almennt ákvæði er lýtur að öryggisráðstöfunum á byggingarstað sé að finna í gr. 56.6 í byggingarreglugerð, enda er í upphafi þeirrar greinar vísað um byggingarvinnustaði til reglna um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir. Meðábyrgð áfrýjandans B-kk-ef verður því ekki reist á að hann hafi vanrækt skyldur sem á honum hvíldu sem byggingarstjóra á grundvelli þágildandi skipulags- og byggingarlaga.

Í 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga er kveðið á um skyldu byggingarstjóra til að hafa fullnægjandi ábyrgðartryggingu og eru nánari ákvæði þar að lútandi í 33. gr. byggingarreglugerðar. Sú lögboðna starfsábyrgðartrygging, sem áfrýjandinn B-kk-nf hafði hjá áfrýjandanum Vátryggingafélagi íslands hf., var bundin við að bæta tjón sem leiddi af ábyrgð B-kk-ef sem byggingarstjóra á grundvelli skipulags- og byggingarlaga. Í ljósi framangreindrar niðurstöðu verður greiðsluskylda áfrýjandans Vátryggingafélags Íslands hf. því ekki reist á hinni lögboðnu starfsábyrgðartryggingu.

Í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum er aðeins í einu ákvæði vikið að skyldum byggingarstjóra. Er það í 1. mgr. 36. gr. þeirra þar sem segir að starfi fleiri en einn verktaki við mannvirkjagerð samtímis skuli byggingarstjóri sjá um að samhæfðar séu ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir slys eða óhollustu. Verður að gagnálykta frá þessu ákvæði og telja þær skyldur sem lagðar eru á byggingarstjóra með lögunum þar tæmandi taldar. Í því tilviki sem hér um ræðir liggur ekki annað fyrir en að BG smíðar ehf. hafi eitt annast uppslátt og uppsteypu hússins og reist vinnupallinn sem slysinu olli í tengslum við það. Skorti á samhæfingu öryggisráðstafana vegna starfa fleiri verktaka verður því ekki um slysið kennt og ábyrgð áfrýjandans B-kk-ef verður því heldur ekki reist á að hann hafi vanrækt skyldur sínar sem byggingarstjóri samkvæmt þessu ákvæði.

Í annan stað reisir stefndi kröfu sína á hendur áfrýjandanum B-kk-þgf á því að hann hafi vanrækt skyldur þær sem á honum hvíldu sem húsasmíðameistari við byggingu hússins að Stórakrika 26. Í 13. gr. laga nr. 46/1980 segir að atvinnurekandi skuli tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað. Í öðrum ákvæðum laganna eru skyldur atvinnurekaenda í þessum efnum nánar tíundaðar, en ekki verður af ákvæðum þeirra ráðið hver staða húsasmíðameistara sé að þessu leyti á byggingarvinnustað. Kveðið var á um verksvið og skyldur iðnmeistara í 52. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga. Segir þar að iðnmeistari beri ábyrgð gagnvart byggingarstjóra og eiganda byggingarframkvæmda á að þeir verkþættir, sem hann tekur að sér að hafa umsjón með, séu unnir í samræmi við viðurkennda verkhætti, samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Um skyldur húsasmíðameistara eru nánari ákvæði í byggingarreglugerð. Í 38. gr. hennar er kveðið á um að húsasmíðameistari beri meðal annars ábyrgð á allri trésmíðavinnu við bygginguna, steypumótum svo og öllum stokkum og götum sem sett eru í steypumót. Þá segir í 119. gr. að á meðan á byggingarframkvæmdum stendur skuli tryggt að stöðugleiki burðarvirkja sé ávallt fullnægjandi og að ekki verið skaðleg áhrif af völdum veðurs. Bráðbirgðamannvirki svo sem steypumót, vinnupallar, stoðir, afstýfingar og svo framvegis skuli hafa fullnægjandi styrk. Það er því á ábyrgðarsviði húsasmíðameistara að þessa sé gætt. Af því sem að framan segir um tilgang og gildissvið skipulags- og byggingarlaga leiðir að fara verður varlega við að draga af þeim ályktanir um ábyrgð á öryggi á byggingarstað. Af framansögðu er hins vegar ljóst að á húsasmíðameistara eru ekki aðeins lagðar skyldur er lúta að endanlegum frágangi og eiginleikum þess mannvirkis sem verið er að reisa, heldur einnig sérstakar skyldur til að tryggja öryggi þeirra tímabundnu tilfæringa sem nauðsynlegar eru á byggingartíma þess, svo sem vinnupalla. Verður því að telja að húsasmíðameistara beri skylda til að tryggja að smíði vinnupalla og frágangur sé forsvanlegur og í samræmi við öryggiskröfur og geti hann ella orðið ábyrgur fyrir tjóni sem af hlýst. Verður hann ekki leystur undan þeirri ábyrgð þótt hann fái verktaka til að sinna einstökum verkþáttum. Ljóst er að smíði og frágangur vinnupalls þess, sem brotnaði undan starfsmanni byggingafulltrúa, var með öllu ófullnægjandi og er áfrýjandinn B-kk-nf sem húsasmíðameistari meðábyrgur fyrir því tjóni.

Áfrýjandinn B-kk-nf var með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá áfrýjandanum Vátryggingafélagi Íslands hf. þegar slysið varð. Samkvæmt vátryggingarskírteini hennar var sú starfsemi sem hún tók til byggingariðnaður og hið tryggða húsasmíði. Tryggingin tekur því til framangreinds tjóns og er því fallist á greiðsluskyldu áfrýjandans Vátryggingafélags Íslands hf. vegna þess.

Af hálfu áfrýjandans B-kk-ef var fyrir Hæstarétti fallið frá málsástæðu reistri á því að krafa stefnda væri fyrnd, en haldið við þá málsástæðu að sýkna bæri áfrýjandann sökum tómlætis stefnda. Skylda til að tilkynna áfrýjandanum um tjónið hvíldi á meðáfrýjanda, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004, en ekki stefnda. Þá liggur fyrir í málinu að meðáfrýjandinn og stefndi stóðu saman að öflun matsgerðar vegna umrædds líkamstjóns starfsmanns Mosfellsbæjar. Að þessu gættu eru engin efni til að telja að krafa stefnda sé niður fallin fyrir tómlætis sakir.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um eigin sök tjónþola og skiptingu tjónsins samkvæmt 25. gr. skaðabótalaga milli stefnda annars vegar og áfrýjenda hins vegar.

Samkvæmt öllu framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjendur verða dæmdir sameiginlega til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjandans B-kk-ef greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, B-kk-nf E-kk-nf og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., sameiginlega 700.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjandans B-kk-ef fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 400.000 krónur.