244/2011

A hf. höfðaði mál gegn MI ehf., MÁ og K til innheimtu á láni sem M ehf. hafði tekið hjá forvera A hf. til kaupa á hlutabréfum. Hlutabréfin voru sett A hf. að handveði til tryggingar skuldinni og gengust MÁ, K og Þ að auki í skipta sjálfsskuldarábyrgð fyrir henni. Ekki þóttu efni til að vísa málinu frá héraðsómi á þeim grunni að útreikningur stefnufjárhæðar væri rangur, enda hafði A hf. lagt fyrir héraðsdóm sundurliðaðan útreikning á kröfu sinni og hvorki höfðu mótmæli þá komið fram af hálfu MI ehf., MÁ eða K né hefði verið sýnt fram á að kröfugerð A hf. væri röng. Ekki var heldur fallist á að A hf. hefði vegna ákvæða 18. gr. laga nr. 91/1991 borið að beina kröfum að öllum ábyrgðarmönnum lánsins í einu dómsmáli. Einnig var því hafnað að A hf. hefði þurft að tiltaka hvernig bankinn hefði nýtt sér hlutabréfin sem sett voru til tryggingar greiðslu lánsins en fram kom í greinargerð MI ehf., MÁ og K fyrir Hæstarétti að bréfin hefðu verið verðlaus þegar A hf. gjaldfelldi lánið. Með vísan til framangreinds var ekki fallist á kröfu MI ehf., MÁ og K um frávísun málsins frá héraðsdómi. Þá var hvorki fallist á að A hf. hefði ranglega gjaldfellt lánið gagnvart MI ehf. né að A hf. hefði vanrækt að beina greiðsluáskorun að MÁ og K. Ekki þótti ástæða til að víkja samningum aðila til hliðar eða breyta þeim á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá var ekki talið hafa þýðingu að allar síður samningsins höfðu ekki verið undirritaðar af hálfu K með upphafsstöfum hans, að tveir menn höfðu ekki ritað undir samninginn af hálfu lánveitanda, að vottar höfðu ekki staðfest undirskriftir eða að K hafði aldrei fengið til undirritunar nein önnur gögn varðandi viðskiptin. Fyrir Hæstarétti komu of seint fram málsástæður af hálfu MI ehf., MÁ og K og komust þær því ekki að í málinu. Var því MI ehf. gert að greiða A hf. 6.391.527.484 krónur ásamt dráttarvöxtum en þar af MÁ og K hvorum um sig 240.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum sameiginlega með MI ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 20. apríl 2011. Þeir krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnda. Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að þessu frágengnu krefjast áfrýjendur þess að kröfur stefnda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins gerðu áfrýjandinn Materia Invest ehf. og Kaupþing banki hf. samning 16. nóvember 2005 um lán að fjárhæð 4.200.000.000 krónur, sem félagið tók hjá bankanum, en áfrýjendurnir M-kk-nf Á-x-x og K-x-x G-x-x S-x-x munu ásamt Þ-kk-þgf M. J-kk-þgf hafa verið hluthafar í því. Lán þetta, sem bar svokallaða tólf mánaða REIBOR vexti með 2,2% álagi, átti að endurgreiða í einu lagi 16. nóvember 2008, en vexti skyldi greiða árlega sama dag, í fyrsta sinn á árinu 2006 og síðast á gjalddaga höfuðstóls skuldarinnar. Í samningnum var tekið fram að verja ætti lánsfénu til kaupa á hlutabréfum í FL Group hf., hlutabréf í því félagi að nafnverði 404.411.765 krónur yrðu sett bankanum að handveði til tryggingar skuldinni og fyrrnefndir þrír hluthafar gengjust að auki í sjálfskuldarábyrgð fyrir henni pro rata. Þar voru einnig ákvæði um að lántakinn ábyrgðist að „tryggingarþekja í upphafi samnings“ væri að lágmarki 142% og 170% að teknu tilliti til sjálfskuldarábyrgða, svo og að tryggingin færi aldrei á lánstímanum niður fyrir 125% af skuldinni. Yrði misbrestur á því eða greiðsludráttur á vöxtum varað fimmtán daga eða lengur frá gjalddaga yrði bankanum heimilt „að segja öllu láninu upp einhliða og fyrirvaralaust og án aðvörunar eða sérstakrar uppsagnar“. Kaupþing banki hf. gerði samhliða þessu tvo samninga 16. nóvember 2005, annars vegar við áfrýjandann K-x-x G-x-x S-x-x og hins vegar við áfrýjandann M-kk-þf Á-kk-þf og Þ-kk-þf M. J-kk-þf, þar sem kveðið var á um sjálfskuldarábyrgð hvers þeirra pro rata fyrir 240.000.000 krónum af skuld samkvæmt lánssamningnum. Ábyrgðin tæki til greiðslu höfuðstóls, vaxta og sérhverra annarra skuldbindinga lántakans eftir samningnum og bæri ábyrgðarmönnunum að standa skil á henni tafarlaust ef bankinn gerði kröfu um það. Loks gaf áfrýjandinn Materia Invest ehf. út yfirlýsingu sama dag, þar sem félagið setti áðurnefnd hlutabréf að handveði til Kaupþings banka hf. Í yfirlýsingunni voru meðal annars ákvæði um heimildir bankans til að ráðstafa veðinu að undangenginni áskorun til veðsalans með minnst fimm daga fyrirvara ef vanskil yrðu á greiðslu hvers kyns skuldbindinga hans við bankann. Það sama ætti við ef markaðsverð veðsins færi niður fyrir 150% þeirra skulda, sem veðréttur næði til, og veðsali yrði ekki innan fimmtán daga við kröfu bankans um að setja frekari tryggingar eða greiða niður skuld sína svo að það hlutfall héldist.

Áfrýjandinn Materia Invest ehf. og Kaupþing banki hf. gerðu 27. desember 2006 viðauka við framangreindan lánssamning, þar sem mælt var fyrir um frestun gjalddaga vaxta samkvæmt honum, sem átti að vera 16. nóvember sama ár, til 10. maí 2007. Síðastgreindan dag gerðu þeir sömu annan viðauka við lánssamninginn, þar sem ákveðið var að vextir, sem þá voru á gjalddaga, legðust við höfuðstól lánsins, gjalddagi vaxta 16. nóvember 2007 myndi falla niður, en nýr gjalddagi þeirra yrði 10. maí 2008.

Óumdeilt er að engar greiðslur hafi verið inntar af hendi til Kaupþings banka hf. samkvæmt því, sem kveðið var á um í lánssamningnum og viðaukum við hann. Í málatilbúnaði áfrýjenda fyrir Hæstarétti er því haldið fram að verðmæti hlutabréfa í FL Group hf., sem Kaupþing banki hf. naut veðréttar í samkvæmt framansögðu, hafi í desember 2007 verið komið niður fyrir þau mörk, sem áskilin voru í yfirlýsingunni um handveð frá 16. nóvember 2005. Þessu hefur stefndi ekki mótmælt, en fyrir liggur að bankinn kallaði hvorki eftir frekari tryggingum frá áfrýjandanum Materia Invest ehf. né neytti heimildar til að gjaldfella skuld samkvæmt lánssamningnum og leita fullnustu í veðinu af þessum sökum.

Í framhaldi af því að vextir voru ekki greiddir á gjalddaga 10. maí 2008 tilkynnti Kaupþing banki hf. áfrýjandanum M-kk-þgf Á-kk-þgf með bréfi 24. júní sama ár að áfrýjandinn Materia Invest ehf. væri í vanskilum samkvæmt lánssamningnum 16. nóvember 2005. Af því tilefni var skorað á fyrrnefnda áfrýjandann að greiða bankanum innan fimm daga þær 240.000.000 krónur, sem hann hafi gengist í ábyrgð fyrir, að því viðlögðu að bankinn myndi fylgja eftir réttindum sínum gagnvart honum. Kaupþing banki hf. beindi sambærilegri áskorun til áfrýjandans K-x-x G-x-x S-x-x með bréfi 23. október 2008. Í málinu liggur ekki annað fyrir en að þessar áskoranir hafi borist áfrýjendunum.

Áður en síðastgreind áskorun var send hafði Fjármálaeftirlitið 9. október 2008 neytt heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Kaupþingi banka hf., víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Fjármálaeftirlitið tók síðan ákvörðun 21. sama mánaðar um ráðstöfun eigna og skulda bankans til Nýja Kaupþings banka hf., sem nú ber heiti stefnda. Óumdeilt er að réttindi Kaupþings banka hf. samkvæmt lánssamningnum 16. nóvember 2005 hafi á þessum grundvelli fallið til stefnda.

Stefndi höfðaði mál þetta með stefnu 9. febrúar 2009 og krafðist þess að áfrýjandanum Materia Invest ehf. yrði gert að greiða sér 6.407.779.008 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. maí 2008 til greiðsludags auk málskostnaðar. Þá krafðist stefndi þess einnig að áfrýjendurnir M-kk-nf Á-kk-nf og K-x-x G-x-x S-x-x yrðu ásamt Þ-kk-þgf M. J-kk-þgf dæmdir hver um sig til að greiða sér 240.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum og málskostnaði eins og að framan greinir. Við þingfestingu málsins 14. maí 2009 lýsti stefndi því yfir að hann félli „frá öllum kröfum á hendur stefnda Þ-kk-þgf M. J-kk-þgf að svo stöddu“ og hefur málið staðið upp frá því milli stefnda og áfrýjenda einna. Í héraðsdómsstefnu sagði að kröfur þessar væru reistar á lánssamningi 16. nóvember 2005, sem var lýst stuttlega með því að getið var um dagsetningu hans, fjárhæð, vaxtakjör og gjalddaga ásamt því að sagt var frá áðurgreindum viðaukum við hann. Þess var og getið að vextir hafi ekki verið greiddir af láninu á umsömdum gjalddaga 10. maí 2008 og „var lánið gjaldfellt“, en ekki var tiltekið hvenær það hafi verið gert. Þá var tekið fram að áfrýjendurnir M-kk-nf Á-kk-nf og K-x-x G-x-x S-x-x hafi með Þ-kk-þgf M. J-kk-þgf gengist 16. nóvember 2005 í sjálfskuldarábyrgð hver um sig fyrir 240.000.000 krónum af skuldinni. Loks var greint frá því að „gjaldfallin skuld þann 27.01.2009 var ... kr. 5.090.238.725,- auk vaxta kr. 1.317.540.283,- samtals kr. 6.407.779.008,- sem er stefnufjárhæð máls þessa.“ Frekari lýsingu var þar ekki að finna á málsástæðum stefnda eða öðrum atvikum málsins.

Í héraði kröfðust áfrýjendur þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi. Þegar málið var munnlega flutt um þá kröfu 25. september 2009 var fært í þingbók að stefndi breytti kröfum sínum gagnvart öllum áfrýjendum á þann hátt að krafist væri dráttarvaxta frá 17. nóvember 2008. Héraðsdómur hafnaði kröfu áfrýjenda um frávísun málsins með úrskurði 14. október 2009. Þegar málið var tekið fyrir 30. nóvember sama ár breytti stefndi kröfu sinni á hendur áfrýjandanum Materia Invest ehf. á þann hátt að krafist væri að honum yrði gert að greiða 6.391.527.484 krónur með dráttarvöxtum frá 17. nóvember 2008. Einnig lagði stefndi fram útreikning á kröfunni, þar sem sundurliðað var hvernig umsamdir vextir hafi verið reiknaðir af skuldinni frá 17. nóvember 2005 til sama dags á árinu 2008, þar á meðal af höfuðstólsfærðum vöxtum, sem gjaldfrestur hafi verið veittur á. Eftir þetta var málinu tvívegis frestað þar til það var loks munnlega flutt að efni til 7. desember 2010, en við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms 21. janúar 2011, þar sem kröfur stefnda voru teknar til greina, var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

II

Aðalkrafa áfrýjenda um að málinu verði vísað frá héraðsdómi er í fyrsta lagi reist á því að áfrýjandinn Materia Invest ehf. kveðst vera „þeirrar skoðunar að útreikningur stefnufjárhæðar sé rangur svo skeiki tugum milljóna“, svo sem komist er að orði í greinargerð þeirra fyrir Hæstarétti. Eins og áður greinir lagði stefndi fram í þinghaldi í nóvember 2009 sundurliðaðan útreikning á kröfu sinni á hendur þessum áfrýjanda og um leið yfirlit um REIBOR vexti á tímabilinu frá 17. nóvember 2005 til 8. maí 2008. Í hinum áfrýjaða dómi segir að engin mótmæli hafi komið fram af hendi áfrýjenda varðandi efni þessara gagna og hafi þeir ekki sýnt fram á að kröfugerð stefnda væri „tölulega röng.“ Þegar að þessu virtu eru engin efni til að verða við kröfu áfrýjenda um að málinu verði vísað frá héraðsdómi á þessum grunni.

Í annan stað reisa áfrýjendur aðalkröfu sína á því að hvergi í málatilbúnaði stefnda hafi verið skýrt hvers vegna hann hafi fallið frá málsókn gegn Þ-kk-þgf M. J-kk-þgf og haldið samt til streitu kröfum gagnvart áfrýjendunum M-kk-þgf Á-kk-þgf og K-x-x G-x-x S-x-x sem ábyrgðarmönnum fyrir skuld áfrýjandans Materia Invest ehf., en hafi Þ-kk-nf greitt fjárhæðina, sem hann gekkst í ábyrgð fyrir, beri að draga hana frá kröfu á hendur síðastnefnda áfrýjandanum. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti lýsti stefndi yfir að Þ-kk-nf M. J-kk-nf hafi enga greiðslu innt af hendi og andmæltu áfrýjendur ekki þeirri staðhæfingu. Stefnda var í sjálfsvald sett hvort hann krefði einstaka ábyrgðarmenn um greiðslu þeirrar fjárhæðar, sem hver þeirra tók að sér með fyrrnefndum samningum 16. nóvember 2005, en ekki getur það haft nokkur áhrif á kröfu stefnda á hendur einum þeirra að látið sé hjá líða að beina kröfu að öðrum þeirra. Með öllu er haldlaust að stefnda hafi vegna ákvæða 18. gr. laga nr. 91/1991 borið að beina kröfum að öllum ábyrgðarmönnunum í einu dómsmáli, svo sem áfrýjendur héldu fram við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti, enda báru ábyrgðarmennirnir ekki óskipta skyldu í skilningi þess lagaákvæðis. Frávísun málsins kemur því ekki til álita á þessum grunni.

Loks styðja áfrýjendur aðalkröfu sína við það að hvorki komi fram í héraðsdómsstefnu né öðrum gögnum málsins hvort eða hvernig stefndi hafi nýtt sér tryggingu fyrir skuld áfrýjandans Materia Invest ehf., sem stefnda var sett með handveðsetningu hlutabréfa í FL Group hf., eða hvað hann hafi gert við þau, en andvirði þeirra þann dag, sem lánssamningur var gerður, hafi numið um 5.900.000.000 krónum. Um þessa röksemd er þess að gæta að í greinargerð áfrýjenda fyrir Hæstarétti segir meðal annars að loks „þegar stefndi gjaldfellir lánasamninginn í maí 2008 reynast bréfin í FL-Group verðlaus“ og er þá vandséð hverju það geti skipt að mati áfrýjenda hvað stefndi kunni að hafa gert við þessa tryggingu eftir þann tíma. Af málatilbúnaði stefnda orkar ekki tvímælis að þessi trygging hafi aldrei verið nýtt og hafa áfrýjendur ekki haldið því fram að hún sé nú nokkurs virði. Samkvæmt þessu og að virtu öðru því, sem að framan greinir, verður hafnað aðalkröfu áfrýjenda um að málinu verði vísað frá héraðsdómi.

III

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi báru áfrýjendur fyrir sig í héraði þær málsástæður fyrir kröfum um efni málsins að í fyrsta lagi hafi stefnda verið óheimilt að gjaldfella skuld áfrýjandans Materia Invest ehf. samkvæmt lánssamningnum frá 16. nóvember 2005 þegar í stað 13. maí 2008 vegna vanefnda á greiðslu vaxta af skuldinni 10. sama mánaðar, þar sem ekki hafi verið liðnir fimmtán dagar frá gjalddaga svo sem áskilið hafi verið í samningnum. Af þessum sökum gæti stefndi ekki haft uppi kröfu á hendur neinum áfrýjendanna. Þessu tengt var þess krafist til vara að stefnda yrði ekki dæmd hærri fjárhæð en sem næmi vöxtum, sem voru gjaldkræfir 10. maí 2008. Í öðru lagi bar áfrýjandinn Materia Invest ehf. að því er virðist fyrir sig að vegna krafna á hendur hinum áfrýjendunum tveimur um greiðslu á samtals 480.000.000 krónum væri stefndi að ofkrefja félagið um sömu fjárhæð. Í þriðja lagi báru áfrýjendurnir M-kk-nf Á-kk-nf og K-x-x G-x-x S-x-x fyrir sig að skylda þeirra gagnvart stefnda væri ekki orðin virk, þar sem hann hafi ekki beint að þeim greiðsluáskorun, svo sem áskilið hafi verið í samningum um ábyrgð þeirra á skuld þriðja áfrýjandans. Jafnframt að víkja ætti til hliðar ábyrgðarskuldbindingum þessara tveggja áfrýjenda á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum. Þess er loks að geta að áfrýjandinn K-x-x G-x-x S-x-x bar því einnig við að ábyrgð sín væri ekki gild, þar sem hann hafi ekki ritað undir hverja síðu yfirlýsingar um hana, ekki hafi tveir menn ritað undir samninginn af hálfu Kaupþings banka hf. svo sem nauðsyn hefði borið til, engir vottar hafi staðfest undirskriftir á samningnum og áfrýjandinn hafi aldrei fengið til undirritunar nein önnur gögn varðandi þessi viðskipti. Í hinum áfrýjaða dómi var þessum málsástæðum öllum hafnað. Til viðbótar þeim röksemdum, sem þar greinir, er þess að gæta að eins og málið lá fyrir í héraði þegar það var tekið til dóms var ekki unnt að líta svo á að stefndi bæri því í raun lengur við að skuld áfrýjenda við sig hefði verið gjaldfelld vegna vanefnda á greiðslu vaxta á gjalddaga 10. maí 2008, enda var skuldin öll komin í gjalddaga samkvæmt meginefni lánssamningsins, sem um ræðir í málinu, þegar það var höfðað með stefnu 9. febrúar 2009 og tók endanleg krafa stefnda um dráttarvexti af henni mið af því. Með þessari athugasemd eru ekki haldbær rök til annars en að fallast á niðurstöðu héraðsdóms um þessar málsástæður áfrýjenda.

Fyrir Hæstarétti hafa áfrýjendur til viðbótar framangreindu borið því við til stuðnings kröfum um sýknu að Kaupþing banki hf. hafi glatað rétti gagnvart þeim með því að hafa ekki gjaldfellt kröfu sína þegar verðmæti hlutabréfa í FL Group hf., sem sett voru að veði til tryggingar skuld við bankann, hafi fallið í verði umfram það, sem áskilið hafi verið í samningum þeirra, og notað andvirði bréfanna til greiðslu kröfunnar. Til vara halda áfrýjendur því fram að lækka eigi kröfur stefnda af þessum sökum. Þessari málsástæðu, sem ekki var haldið fram í héraði, verður ekki komið að fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Þá hélt áfrýjandinn K-x-x G-x-x S-x-x fram þeirri málsástæðu við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti að samningur, sem hann hafi gert við Kaupþing banka hf. 13. mars 2009 og lagður var fyrir réttinn með bréfi áfrýjandans 6. desember 2011, fæli í sér að fullnaðaruppgjör hefði farið fram milli þeirra meðal annars á þeirri skuld, sem málið tekur til. Ekki eru efni til annars en að ætla að áfrýjandanum hafi verið kunnugt um þennan samning sinn þegar hann tók til varna fyrir héraðsdómi með greinargerð, sem lögð var fram í þinghaldi 25. júní 2009, en þar var samningsins í engu getið fremur en í málatilbúnaði hans að öðru leyti, allt fram að munnlegum flutningi málsins fyrir Hæstarétti. Með vísan til síðastgreinds lagaákvæðis fer því fjarri að málsástæða á þessum grunni geti komist að í málinu.

Samkvæmt því, sem að framan greinir, verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Áfrýjendum verður í sameiningu gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, Materia Invest ehf., M-kk-nf Á-kk-nf og K-x-x G-x-x S-x-x, greiði í sameiningu stefnda, Arion banka hf., 2.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.