229/2010

S starfaði sem bátsmaður hjá B á skipinu Á. Í byrjun júlí 2008 var honum tilkynnt að rekstri skipsins yrði hætt. Áður en skipið fór í síðustu veiðiferðina, eða 17. júlí 2008, ritaði S undir samkomulag þar sem tekið var fram að S lyki störfum eftir ferðina og B myndi  greiða honum kauptryggingu í einn mánuð án þess að krefjast vinnuframlags hans í uppsagnarfresti, enda færi S ekki fram á frekari greiðslur frá B vegna starfslokanna. Í málinu krafðist S greiðslu vangreiddra launa í þriggja mánaða uppsagnarfresti. Talið var að fyrrgreint samkomulag um greiðslu launa í einn mánuð í uppsagnarfresti væri um lakari kjör en kjarasamningur kvað á um og það því ógilt af þeim sökum samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. S ætti rétt á launum í þriggja mánaða uppsagnarfresti, sem svaraði samkvæmt 9. gr. og 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og ákvæðum kjarasamnings til meðallauna í einn mánuð og kauptryggingar aðra tvo, en S hefði þegar fengið greidda kauptryggingu vegna eins mánaðar. Óumdeilt var með aðilum að meðallaun skyldu reiknast frá heildarlaunum S frá 1. janúar til loka júlí 2008, en S byggði meðal annars á því að við útreikning þeirra bæri að miða meðaltal launa við lögskráningardaga, sem voru innan við helmingur þeirra daga sem hann var ráðinn til starfa hjá B, en ekki almanaksdaga. Þessu var hafnað í Hæstarétti og talið óhjákvæmilegt að beita meðallaunum fyrir hvern almanaksdag á fyrrnefndu sjö mánaða tímabili. Samkvæmt framansögðu var S gert að greiða 759.026 krónur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. apríl 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð, dráttarvextir dæmdir frá 23. nóvember 2008 og málskostnaður á báðum dómstigum felldur niður.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og nánar greinir í héraðsdómi kveðst stefndi hafa starfað sem bátsmaður á fiskiskipinu Árbaki RE 205 í eigu áfrýjanda, en samkvæmt gögnum málsins var hann ráðinn netamaður á skipinu með samningi aðila 14. desember 2007. Stefndi mun hafa verið fjarverandi 7. maí 2008 þegar útgerðarstjóri áfrýjanda hafi tilkynnt áhöfn skipsins að útgerð þess og rekstur væru í skoðun. Af þeim sökum yrði þeim, sem þess óskuðu, boðið að breyta ráðningarsamningum sínum í tímabundna samninga til 31. júlí 2008, en ráðningu yrði annars að segja upp með uppsagnarfresti hvers og eins og yrði þá miðað við starfslok síðastgreindan dag. Munu allir skipverjar, utan stefnda og eins annars sem hafi færst á annað skip í eigu áfrýjanda, hafa þá gert tímabundna ráðningarsamninga í samræmi við þetta. Stefndi kveðst hafa komið aftur til starfa 11. júní 2008 eftir að hafa verið í veikindaleyfi frá því í febrúar á því ári.

Fyrir héraðsdómi bar útgerðarstjóri áfrýjanda að þegar skipið hafi verið á Eskifirði 2. júlí 2008 hafi hann tilkynnt áhöfninni að rekstri þess yrði hætt í lok mánaðarins og hengt upp tilkynningu þess efnis í borðsal skipsins. Eftir fundinn hafi stefndi spurt um sína stöðu og hvort hann fengi uppsagnarbréf í pósti. Útgerðarstjórinn hafi þá áttað sig á því að stefndi hefði ekki gert tímabundinn ráðningarsamning eins og flestir hinna og sagst verða að fá að skoða þetta. Stefndi hafi verið á leið í frí, en þeir hafi síðan hist á Akureyri 17. júlí 2008 áður en skipið fór í síðustu veiðiferðina. Stefndi hafi þá verið vel að sér um réttindi sín og rætt um að hann ætti rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti, sem útgerðarstjórinn hafi verið sammála en viljað ljúka málinu með samningi um eingreiðslu, og hafi þeir því rætt hver fjárhæð hennar ætti að vera. Stefndi hafi í því sambandi tekið fram að hann væri að fara í sumarfrí og hefði ekki áhuga á að vinna sem vaktmaður á skipinu bundnu við bryggju. Niðurstaðan hafi orðið sú að þeir hafi undirritað samkomulag, þar sem tekið hafi verið fram að stefndi lyki störfum eftir veiðiferðina sem þá var að hefjast og myndi áfrýjandi síðan greiða honum kauptryggingu í einn mánuð án þess að krefjast vinnuframlags hans í uppsagnarfresti, enda færi stefndi ekki fram á frekari greiðslur frá áfrýjanda vegna starfslokanna. Þeir hafi einnig rætt hvort stefndi gæti fengið starf á öðru skipi í eigu áfrýjanda og útgerðarstjórinn sagst myndu tala við skipstjórann á Kaldbaki og fá hann til að setja stefnda þar á afleysingalista. Útgerðarstjórinn kvaðst hafa gert þetta og síðan heyrt frá skipstjóranum að stefnda hafi verið boðið að koma í veiðiferð en ekki haft tök á því. Aðspurður fyrir héraðsdómi staðfesti stefndi þetta.

II

Af lýsingu aðilanna á aðdraganda og gerð fyrrnefnds samkomulags um starfslok stefnda 17. júlí 2008 má ljóst vera að það hafi falið í sér uppsögn áfrýjanda á ráðningarsamningnum og ákvörðun um að stefndi lyki störfum á skipinu eftir veiðiferð, sem þá var að hefjast og stóð til 21. sama mánaðar. Ágreiningslaust er að stefndi átti þriggja mánaða uppsagnarfrest samkvæmt kjarasamningi. Áfrýjandi ákvað að halda skipinu ekki til veiða eftir nefnda veiðiferð og bar honum því að greiða stefnda laun í uppsagnarfrestinum eftir ákvæðum kjarasamningsins og sjómannalaga nr. 35/1985. Vegna starfs þess sem stefndi var ráðinn til gat áfrýjandi ekki krafist að hann ynni sem vaktmaður á skipinu á uppsagnarfrestinum. Samkomulag aðilanna um að stefndi fengi greidd laun í einn mánuð í uppsagnarfresti var um lakari kjör en kjarasamningurinn kvað á um og var það því ógilt af þeim sökum samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Vegna þessa á stefndi rétt á launum í þriggja mánaða uppsagnarfresti frá 17. júlí 2008, sem svari samkvæmt 9. gr. og 25. gr. sjómannalaga og ákvæðum kjarasamnings til meðallauna í einn mánuð og kauptryggingar aðra tvo, en þar af hefur hann þegar fengið greidda kauptryggingu vegna eins mánaðar. Aðalkrafa áfrýjanda um sýknu verður að þessu virtu ekki tekin til greina.

III

Til vara krefst áfrýjandi þess að fjárhæð kröfu stefnda verði lækkuð. Varakrafa þessi er í fyrsta lagi reist á því að ráðningarsamningi stefnda hafi í raun verið sagt upp 2. júlí 2008 þegar honum hafi orðið ljóst að vilji áfrýjanda stæði til að gera við hann tímabundinn ráðningarsamning eins og þá þegar hafði verið gerður við flesta aðra skipverja á Árbaki. Stefnda hafi verið greiddur aflahlutur frá 2. til 21. júlí 2008 og hafi því laun fyrir fyrsta mánuð uppsagnarfrestsins að mestu verið greidd. Eins og fyrr greinir er við úrlausn málsins lagt til grundvallar að stefnda hafi verið sagt upp störfum 17. júlí 2008. Við útreikning á fjárhæð dómkröfu hans hefur verið tekið tillit til þess að hann hafi þegar fengið greidd laun fyrir fimm fyrstu daga uppsagnarfrestsins. Að því virtu verður krafa stefnda ekki lækkuð af þessum sökum.

Í öðru lagi styður áfrýjandi varakröfu sína við það að stefndi hafi meðan hann var enn við störf fengið greitt orlofsfé í samræmi við ákvæði laga nr. 30/1987 um orlof. Stefnda hafi verið ljóst að ákveðið hefði verið að skipverjar tækju allir orlof frá 25. júlí til 11. ágúst 2008, svo sem áfrýjandi hafi tilkynnt með mánaðar fyrirvara, og geti stefndi því ekki krafist launa fyrir það tímabil. Gegn andmælum stefnda hefur áfrýjandi ekki sannað að stefndi hafi samþykkt að taka orlof á uppsagnarfrestinum og verður því að hafna þessari málsástæðu, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í máli nr. 187/1992, sem birtur er í dómasafni 1994, bls. 329.

Í þriðja lagi reisir áfrýjandi varakröfu sína á því að útreikningur stefnda á meðallaunum sé rangur vegna þess að hann miði meðaltal launa við lögskráningardaga en ekki almanaksdaga. Óumdeilt er með aðilum að laun stefnda frá 1. janúar til loka júlí 2008 hafi verið 4.407.456 krónur, svo og að laun hans á fyrsta mánuði uppsagnarfrests eigi samkvæmt kjarasamningi að reiknast sem meðallaun eftir þeirri fjárhæð. Almanaksdagar á þessu sjö mánaða tímabili voru 210 talsins, en sé þeim deilt í framangreinda fjárhæð launa stefnda yrðu meðallaunin 20.988 krónur á dag. Lögskráningardagar á sama tímabili voru á hinn bóginn 98 og yrðu meðallaun á hvern þeirra 44.075 krónur. Þegar fundið er hver fjárhæð launa stefnda eigi að vera fyrir þá 25 daga, sem hann hefur ekki fengið greitt fyrir vegna fyrsta mánaðar uppsagnarfrestsins, getur ekki staðist að fara þá leið að leggja til grundvallar meðallaun fyrir hvern lögskráningardag og reikna launin út eins og hann hefði verið lögskráður til starfa alla þá daga, en ljóst er að í raun var fjöldi lögskráningardaga stefnda á umræddu sjö mánaða tímabili innan við helmingur þeirra daga, sem hann var ráðinn til starfa hjá áfrýjanda. Til að bæta stefnda það tjón, sem slit á ráðningarsamningnum bökuðu honum, verður að gera hann eins settan og ef hann hefði á þessu tímabili verið við störf hjá áfrýjanda á sama hátt og áður. Til að ná því markmiði er af þessum sökum óhjákvæmilegt að beita meðallaunum fyrir hvern almanaksdag á fyrrnefndu sjö mánaða tímabili og reikna stefnda bætur fyrir sem svarar 25 dögum, en þær nema 524.700 krónum. Dómar Hæstaréttar í málum nr. 319/2002 og 292/2002, sem birtir eru í dómasafni þess árs á bls. 4277 og 4379 og stefndi hefur vísað til sem fordæma fyrir þeirri aðferð sem hann beitir við útreikning kröfu sinnar, geta hér engu breytt, enda var þar ekki tekin afstaða til ágreinings, sem beinlínis varðaði réttmæti þessarar útreikningsaðferðar við aðstæður, sem hliðstæðar geta talist þessu máli.

Stefndi hefur sem fyrr segir þegar fengið greidda kauptryggingu fyrir einn mánuð í uppsagnarfresti, en á samkvæmt áðurgreindu rétt til sams konar greiðslu fyrir annan mánuð til viðbótar meðallaunum fyrstu 25 daga uppsagnarfrestsins. Ekki er ágreiningur um að sú kauptrygging ásamt starfsaldursálagi og orlofi nemi samtals 234.326 krónum. Áfrýjanda verður því gert að greiða stefnda samtals 759.026 krónur með dráttarvöxtum eins og segir í dómsorði.

Áfrýjanda verður gert að greiða hluta af málskostnaði stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti með þeirri fjárhæð, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Brim hf., greiði stefnda, P-kk-þgf S. S-kk-þgf, 759.026 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. ágúst 2008 til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.