417/2011

Ó sf. höfðaði mál gegn V og krafðist viðbótargreiðslu vegna verks sem fyrrnefnda félagið hafði unnið fyrir það síðarnefnda. Samkvæmt samningi aðila voru verklaun tengd byggingarvísitölu Hagstofu Íslands. Lækkun vísitölunnar vegna lagabreytingar er varðaði endurgreiðslu virðisaukaskatts leiddi því til lækkunar verklauna Ó sf. þótt kostnaður fyrirtækisins af verkinu lækkaði ekki af þeim sökum. Hvorki var fallist á með Ó sf. að tiltekið ákvæði í samningsskilmálunum ÍST 30 tæki til slíkra breytinga né að önnur rök stæðu til þess að víkja ákvæðum samnings aðila um fjárhæð verklauna. Var V því sýknað af kröfum Ó sf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. júlí 2011. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 51.598.232 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilteknum fjárhæðum frá 1. maí 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Áfrýjandi hefur fallið frá dómkröfu á hendur íslenska ríkinu.

I

Samkvæmt gögnum málsins bauð stefndi í nóvember 2007 út verk við gerð jarðganga milli Hnífsdals og Bolungarvíkur, sem nefnd eru Óshlíðargöng, en að því skyldi unnið að árunum 2008 til 2010. Áfrýjandi, sem Íslenskir aðalverktakar hf. og Marti Contractors Ltd. í Sviss stóðu að, gerði tilboð í verkið og tók stefndi því. Eftir verksamningi þeirra 8. apríl 2008 átti stefndi að greiða 3.479.000.000 krónur fyrir verkið. Samkvæmt útboðslýsingu stefnda áttu einingarverð í tilboðum að taka breytingum í samræmi við breytingar á vísitölu byggingarkostnaðar, sem Hagstofa Íslands reikni út, frá nóvember 2007, en þó þannig að „einstakir reikningar“ yrðu aðeins verðbættir að því leyti, sem hækkun á vísitölunni yrði meiri en 0,24663% á mánuði, og áttu verðbætur að „falla niður verði byggingarvísitalan undir ofangreindum mörkum á viðkomandi tíma.“ Verð á asfalti átti þó að bera verðbætur eftir breytingum á verði þess „frá birgðatönkum Vegagerðarinnar frá útboðsmánuði“ eftir nánar tilteknum reglum. Aðilarnir munu síðan hafa gert samkomulag 18. september 2009 um uppgjör verðbóta vegna lækkunar á gengi íslensku krónunnar og hafi samkvæmt því átt að bæta 83% af gengismun vegna fjögurra tilgreindra verkliða eftir sérstökum reglum, en að öðru leyti hafi framangreind ákvæði í útboðslýsingu átt að gilda um verðtryggingu verklauna.

Með 2. gr. laga nr. 10/2009, sem birt voru í Stjórnartíðindum 13. mars 2009 en taka áttu gildi 1. sama mánaðar, var nýju ákvæði til bráðabirgða bætt við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Ákvæðið fól í sér þá tímabundnu breytingu á 2. mgr. 42. gr. síðarnefndu laganna að í stað þess að endurgreidd yrðu 60% af virðisaukaskatti af vinnu, sem leyst væri af hendi á byggingarstað við byggingu íbúðarhúsnæðis, endurbætur á því eða viðhaldi, skyldi skatturinn endurgreiddur að fullu. Jafnframt skyldi endurgreiða á sama hátt virðisaukaskatt af slíkum framkvæmdum við frístundahúsnæði. Samkvæmt tilkynningu, sem Hagstofa Íslands lét frá sér fara 21. apríl 2009, hafði þá verið reiknuð út vísitala byggingarkostnaðar fyrir maí á því ári og lækkaði hún um 3,4% frá fyrri mánuði. Í tilkynningunni kom fram að breytingin, sem gerð var með 2. gr. laga nr. 10/2009, hafi leitt til þess að „vinnuliðir vísitölunnar“ lækkuðu um 9,5% og hafi þetta valdið lækkun á henni um 3,1%. Í tilefni af þessu beindi áfrýjandi orðsendingu til stefnda 18. ágúst 2009, þar sem sagði meðal annars eftirfarandi: „Með lögum nr. 10/2009 frá 11. mars ... hafa opinberir aðilar með lagasetningu skert greiðslur til verktaka í Óshlíðargöngum. ... Verktaki fer fram á að þetta verði leiðrétt og bendir sínu máli til stuðnings á ÍST 30:2003, grein 31.12 ... Þessi stjórnvaldsaðgerð lækkar ekki framkvæmdakostnað verktaka við gerð Óshlíðarganga en lækkar byggingarvísitöluna um 3.1% og þar með greiðslur til verktaka. Verktaki fer fram á að vísitalan verði leiðrétt þannig að lækkun þessi eigi ekki við í þessu verki, verktaki rukki fullar verðbætur og að leiðrétting verði afturvirk til þess tíma sem lögin ná til.“ Þessari málaleitan hafnaði stefndi með bréfi 3. september 2009.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 9. nóvember 2010 og krafðist þess að stefnda ásamt íslenska ríkinu yrði gert að greiða sér 53.409.583 krónur eða sem svaraði 3,1% af 17% af fjárhæð reikninga, sem áfrýjandi gerði vegna verksins á tímabilinu frá 1. apríl 2009 til 1. ágúst 2010. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi aflaði áfrýjandi matsgerðar dómkvadds manns 11. mars 2011 um hver áhrif 2. gr. laga nr. 10/2009 hafi haft á vísitölu byggingarkostnaðar og hversu mikið verklaun áfrýjanda fyrir gerð Óshlíðarganga hefðu hækkað ef lögin hefðu ekki verið sett. Samkvæmt niðurstöðum matsgerðarinnar hefðu verklaun áfrýjanda hækkað um 51.598.234 krónur ef lögum hefði ekki verið breytt á þennan hátt. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi breytt dómkröfu sinni til samræmis við matsgerðina að teknu tilliti til reikniskekkju í henni.

II

Samkvæmt útboðslýsingu stefnda vegna verksins, sem málið varðar, töldust almennir útboðs- og samningsskilmálar um verkframkvæmdir í 5. útgáfu frá árinu 2003, nefndir ÍST 30, til útboðsgagna og skyldu þeir skoðast sem hluti af verksamningi hans við áfrýjanda. Í grein 31.12 í þessum skilmálum var svofellt ákvæði: „Báðir aðilar geta krafist breytinga á samningsfjárhæð ef fram koma á samningstímabilinu breytingar á lögum og/eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum er hafa áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki.“ Áfrýjandi reisir kröfu sína í málinu á þessu ákvæði, en einnig á því að brostið hafi forsendur fyrir því að miða í verksamningnum „við óbreytta byggingarvísitölu útgefna af Hagstofu Íslands“, svo og að bersýnilega sé ósanngjarnt í ljósi síðar tilkominna atvika að stefndi beri fyrir sig ákvæði samningsins um verðbætur án þess að þau verði leiðrétt vegna röskunar á grundvelli vísitölunnar, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum.

Framangreint ákvæði í grein 31.12 í ÍST 30 hefur að geyma sérreglu um heimild verktaka eða verkkaupa til að krefjast breytinga á fjárhæð verklauna ef breytingar verða á verktímanum á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum, sem hafa áhrif á kostnað án þess að þeirra gæti í þeim verðlagsmæli, sem kann að hafa verið samið um að láta verklaunin fylgja. Eftir efni ákvæðisins getur það eingöngu tekið til þeirra aðstæðna að breyting á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hafi áhrif á „kostnað“, sem hlýtur eðli máls samkvæmt að vera kostnaður verktaka af því að leysa verk af hendi. Fyrirmæli 2. gr. laga nr. 10/2009 höfðu engin áhrif á kostnað áfrýjanda af framkvæmd verksins fyrir stefnda, svo sem ráðið verður af áðurgreindri orðsendingu áfrýjanda til stefnda 18. ágúst 2009, heldur eingöngu á vísitölu byggingarkostnaðar, sem réði aftur fjárhæð verklauna. Þegar af þessum sökum getur þetta ákvæði ekki átt hér við.

Samkvæmt ólögfestum reglum fjármunaréttar geta brostnar forsendur leitt til þess að samningur verði ógiltur í heild eða að hluta, en þeim verður almennt ekki beitt til þess að breyta samningi að öðru leyti, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 21. júní 2011 í máli nr. 542/2010. Þessar reglur geta því ekki staðið til þess að krafa áfrýjanda verði tekin til greina.

Samkvæmt 1. og 2. gr. laga nr. 42/1987 um vísitölu byggingarkostnaðar, sbr. 17. gr. laga nr. 75/2007, reiknar Hagstofa Íslands hana út og birtir mánaðarlega, en hún skal reist á grunni, sem Hagstofan ákveður í samráði við Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Sá grunnur skal miðaður við tiltekna gerð íbúðarhúsnæðis og vísitalan við byggingarkostnað á höfuðborgarsvæðinu. Samkvæmt ákvæði II til bráðabirgða við fyrrnefndu lögin, sbr. 1. gr. laga nr. 137/1989, ber Hagstofunni við útreikning vísitölunnar að taka tillit til endurgreiðslu virðisaukaskatts af byggingu íbúðarhúsnæðis samkvæmt 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 og lækka byggingarkostnað sem þeirri endurgreiðslu svarar. Ljóst er af þessum lagaákvæðum að vísitala byggingarkostnaðar tekur ekkert mið af kostnaði af framkvæmd verks af þeim toga, sem áfrýjandi tók að sér fyrir stefnda, heldur af smíð íbúðarhúsnæðis, þar sem kostnaðarþættir geta verið af allt öðrum meiði. Með fyrrgreindu bráðabirgðaákvæði við lög nr. 42/1987 er að auki berlega vakin athygli á því að endurgreiðsla virðisaukaskatts af vinnu við gerð íbúðarhúsnæðis, eins og henni kann á hverjum tíma að vera hagað eftir lögum, hafi bein áhrif á útreikning vísitölunnar. Með því að semja um að fjárhæð verklauna fyrir verk áfrýjanda í þágu stefnda myndi hækka eða lækka í samræmi við breytingar á þessari vísitölu tóku báðir aðilarnir augljósa áhættu af því að atriði, sem á engan hátt tengdust framkvæmd þessa verks, gætu haft áhrif á endurgjald fyrir það. Að þessu virtu standa engin haldbær rök til að víkja frá ákvæðum verksamnings aðilanna um fjárhæð verklauna á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 sökum þess að sú áhætta hafi gengið eftir áfrýjanda í óhag. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Ósafl sf., greiði stefnda, Vegagerðinni, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.