132/1999

Á var vikið úr starfi forstjóra L af umhverfisráðherra, fyrst um stundarsakir, en síðar að fullu eftir að rannsóknarnefnd samkvæmt 27. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna hafði fjallað um mál hans. Til grundvallar frávikningunni um stundarsakir lá skýrsla ríkisendurskoðunar, þar sem taldar voru upp tólf ávirðingar vegna starfa Á, en í niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar var talið að fjórar þessara ávirðinga, sem allar vörðuðu fjárhagsleg samskipti Á við L, ættu við rök að styðjast og réttlættu lausn um stundarsakir. Á krafðist þess að ákvarðanir umhverfisráðherra yrðu ógiltar með dómi, en til vara, að viðurkenndur yrði bótaréttur hans á hendur Í. Þótt talið væri, að réttaráhrif dóms um ógildingu ákvarðana um frávikningu embættismanna gætu ekki orðið þau, að viðkomandi teldist settur inn í embættið á ný, sbr. 20. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, var talið að Á gæti átt aðra hagsmuni af því, að fá slíkan dóm. Þótti Á eiga lögvarða hagsmuni af kröfu sinni um ógildingu og vera sömuleiðis heimilt að krefjast viðurkenningar á skaðabótaábyrgð Í, eins og hann gerði með varakröfu sinni og kröfu Í um frávísun málsins því hafnað. Talið var, að ekki yrði komist hjá því að virða þær fjórar ávirðingar, sem rannsóknarnefndin hafði slegið föstum í greinargerð sinni, sem alvarlegar misfellur í starfi. Var á það fallist, að efnisleg skilyrði hefðu verið til þess, að umhverfisráðherra veitti Á lausn frá starfi um stundarsakir samkvæmt 3. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996 og ekki hefði verið skylt að veita honum fyrst áminningu samkvæmt 4. mgr. sömu greinar. Ekki var talið að þessi ákvörðun umhverfisráðherra hefði brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 eða jafnræðisreglum, en Á hélt því fram, að hann hefði verið óvinnufær vegna veikinda þegar þau atvik gerðust, sem brottvikningin var byggð á. Með hliðsjón af því, að ráðherra hafði haft fyrir sér skýrslu ríkisendurskoðunar og athugasemdir Á, þótti málið hafa verið nægilega upplýst til þess að ákvörðun um frávikningu um stundarsakir hefði mátt taka samkvæmt 10. gr. laga nr. 37/1993. Þótt talið væri að rétt hefði verið, að ráðherra tilgreindi í bréfi til Á hvaða ávirðingar hann teldi leiða til lausnar um stundarsakir þótti þessi annmarki ekki leiða til ólögmætis ákvörðunarinnar, en Á hefði átt þess kost að krefast nánari rökstuðnings samkvæmt 5. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996. Þá þótti ekki hafa verið brotinn andmælaréttur á Á, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1993. Á það var fallist með héraðsdómara, að engir þeir annmarkar hefðu verið á málsmeðferð ráðherra eða ákvörðun hans um að víkja Á að fullu úr starfi, sem leitt gætu til ógildis ákvörðunarinnar. Var Í því sýknað af kröfu Á um ógildingu umræddra ákvarðana ráðherra. Með því að ekki var talið að ákvarðanir ráðherra hefðu verið ólögmætar að efni eða formi, svo að leitt gæti til bótaskyldu Í, var Í einnig sýknað af varakröfu Á um viðurkenningu á bótarétti hans.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir P-kk-nf K-x-x H-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. mars 1999. Hann krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá leið, að ógilt verði með dómi ákvörðun umhverfisráðherra 16. apríl 1998 um að víkja honum úr starfi sem forstjóra Landmælinga Íslands um stundarsakir og ákvörðun umhverfisráðherra 15. september 1998 um að víkja honum að fullu úr því starfi. Til vara er þess krafist, að viðurkennt verði, að aðaláfrýjandi eigi skaðabótarétt á hendur gagnáfrýjanda vegna ólögmætrar brottvikningar úr starfi. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu 1. júní 1999. Hann krefst þess aðallega, að öllum kröfum aðaláfrýjanda verði vísað frá héraðsdómi, en til vara, að vísað verði frá héraðsdómi kröfum aðaláfrýjanda um að ákvarðanir umhverfisráðherra 16. apríl 1998 og 15. september 1998 verði ógiltar með dómi. Til þrautavara er krafist staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla.

Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt.

I.

Eins og nánar greinir í héraðsdómi reisir aðaláfrýjandi málatilbúnað sinn á því, að ákvarðanir umhverfisráðherra 16. apríl 1998 um að víkja honum úr starfi sem forstjóra Landmælinga Íslands um stundarsakir og 15. september 1998 um að víkja honum að fullu úr starfi hafi verið ólögmætar. Samkvæmt þessu séu bæði skilyrði til þess að ógilda ákvarðanirnar með dómi og viðurkenna rétt aðaláfrýjanda til skaðabóta, eins og varakrafa hans geri ráð fyrir. Fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandi nánar skýrt kröfur sínar um ógildingu nefndra ákvarðana á þá leið, að þess sé ekki krafist að sama réttarástandi verði komið á og var áður en ákvarðanirnar voru teknar, enda sé ekki gerð krafa um að hann verði að nýju settur í sitt fyrra starf. Það hafi hins vegar sjálfstæða þýðingu fyrir sig að fá ákvarðanirnar ógiltar. Ógilding þeirra leiði til þess að ráðherra verði að taka nýja ákvörðun um starf aðaláfrýjanda á réttum grundvelli.

Dómstólar eiga almennt úrskurðarvald um gildi stjórnvaldsákvarðana, sbr. meginreglu 60. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Verður ekki á það fallist, að 32. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins takmarki vald dómstóla til þess að dæma um gildi ákvarðana ráðherra um frávikningu embættismanna. Þótt réttaráhrif dóms um ógildingu slíkra ákvarðana geti ekki orðið þau, að viðkomandi teljist settur inn í embætti á ný, sbr. 20. gr. stjórnarskrárinnar, getur hann átt aðra hagsmuni af því að fá slíkan dóm. Í ljósi þessa verður ekki á það fallist með gagnáfrýjanda að aðaláfrýjanda skorti lögvarða hagsmuni af því að fá nefndar stjórnvaldsákvarðanir felldar úr gildi. Haggar það ekki þessum lögvörðu hagsmunum aðaláfrýjanda, að hann getur krafist skaðabóta samkvæmt 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996.

Á það verður fallist með héraðsdómara að aðaláfrýjanda sé heimilt að krefjast viðurkenningar á skaðabótaábyrgð gagnáfrýjanda, eins og hann gerir í varakröfu sinni, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt þessu eru ekki efni til þess að taka til greina aðal- og varakröfu gagnáfrýjanda um frávísun.

II.

Í héraðsdómi er fjallað um þær ávirðingar, sem aðaláfrýjanda voru bornar á brýn og leiddu til lausnar hans úr starfi, fyrst um stundarsakir 16. apríl 1998 og síðan að fullu 15. september sama ár. Í skýrslu ríkisendurskoðunar sem send var umhverfisráðuneytinu 24. mars 1998 og lá til grundvallar lausn um stundarsakir, voru taldar upp tólf ávirðingar, en eftir að greinargerð aðaláfrýjanda lá fyrir var ein þeirra felld niður. Í niðurstöðu rannsóknarnefndar samkvæmt 27. gr. laga nr. 70/1996 var talið að fjórar þessara ávirðinga ættu við rök að styðjast og réttlættu lausn um stundarsakir.

Ávirðingar þær, sem rannsóknarnefndin tilgreinir, varða greiðslur frá Landmælingum Íslands, án þess að fullnægjandi reikningar hafi verið lagðir fram, tímasetningu og greiðsluhátt reiknings vegna vinnu að sérverkefni um stjórnsýslumörk á hálendinu, drátt á framlagningu endanlegra ferðareikninga og ferðagagna og að lokum viðtöku og sölu aðaláfrýjanda á staðsetningartæki til stofnunarinnar, allt á árinu 1997. Er þessum atriðum nánar lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram eru þau misalvarleg. Við mat á þeim ber hins vegar að hafa í huga að aðaláfrýjandi var forstöðumaður stofnunarinnar og bar sem slíkur sérstaka ábyrgð á rekstri hennar og fjármálum. Umrædd tilvik vörðuðu fjárhagsleg samskipti hans sjálfs við stofnunina, en í niðurstöðu hinnar sérstöku rannsóknarnefndar sagði, að óafsakanlegt hefði verið af forstöðumanni stofnunar að sýna ekki meiri aðgæslu við umgengni fjármuna hennar en gert var við meðferð viðskiptareiknings hans. Verður ekki hjá því komist að virða framangreind atriði sem alvarlegar misfellur aðaláfrýjanda í starfi, eins og gert var í ítarlegri og vandaðri greinargerð rannsóknarnefndarinnar. Einkum var ámælisverð framganga hans við meðferð á tæki því, er hann lét stofnunina kaupa af sér, eins og nánar er lýst í héraðsdómi. Einnig verður að telja reikningsgerð hans til stofnunarinnar í desember 1997 vegna vinnu við framangreint sérverkefni og greiðslu samkvæmt henni hafa verið mjög athugaverða. Hlaut aðaláfrýjandi að vita á þessum tíma að með launagreiðslur sem þessar átti að fara eftir sérstökum reglum og að þær voru háðar ákvörðun kjaranefndar. Haggar það ekki þessu að ráðuneytið hafði samþykkt tilgreindan vinnustundafjölda.

Með vísan til forsendna héraðsdóms er á það fallist að efnisleg skilyrði hafi verið til þess af hálfu umhverfisráðherra að veita aðaláfrýjanda lausn úr starfi um stundarsakir á grundvelli 3. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996. Við þessar aðstæður var ekki skylt að veita áminningu áður en til lausnar kom, sbr. 4. mgr. sömu greinar. Verður ekki talið að þessi ákvörðun hafi brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Aðaláfrýjandi byggir á því að umhverfisráðherra hafi brotið gegn jafnræðisreglu stjórnskipunarréttarins, er hann vék honum úr starfi þótt hann hafi verið óvinnufær vegna veikinda þegar þau atvik gerðust, sem brottvikning var byggð á. Í héraðsdómi er greint frá þeim vottorðum, sem fyrir liggja um veikindi aðaláfrýjanda. Ekki þykir verða af gögnunum ráðið slíkt samband milli veikinda hans og ávirðinga í starfi að firrt hafi hann ábyrgð á þeim, þegar þær eru virtar í heild. Hefur ekki verið sýnt fram á að með frávikningunni hafi hann sætt mismunun. Eins og fram kemur í héraðsdómi var aðaláfrýjandi kominn í veikindaleyfi, er ákvörðun ráðherra var tekin. Ekki verður litið svo á að það hafi átt að standa frávikningunni í vegi. Líta ber þá meðal annars til eðlis þeirra ávirðinga, sem hún var byggð á, svo og til þess, að lausn úr starfi um stundarsakir var nauðsynlegur undanfari þess að nefnd sérfróðra manna tæki til starfa og rannsakaði réttmæti ávirðinganna, sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 70/1996.

Þegar umhverfisráðherra tók ákvörðun um lausn um stundarsakir hafði hann fyrir sér fyrrgreinda skýrslu ríkisendurskoðunar frá mars 1998, athugasemdir af hálfu aðaláfrýjanda 20. sama mánaðar, sem samdar voru af endurskoðanda, greinargerð aðaláfrýjanda 15. apríl 1998, sem lögmaður og endurskoðandi tóku saman, svo og umsögn ríkisendurskoðunar um þá greinargerð, en umsögnin barst sama dag og ákvörðunin var tekin, 16. apríl. Er og nægilega fram komið að ráðuneytið vissi af rannsókninni á meðan hún stóð yfir. Líta verður hér til hlutverks ríkisendurskoðunar, sem hefur víðtækar rannsóknarheimildir samkvæmt lögum nr. 86/1997 um ríkisendurskoðun og á að búa yfir sérþekkingu á sviði fjármála og bókhalds ríkisstofnana. Verður að telja að málið hafi legið nægilega upplýst fyrir ráðherra þegar öll framangreind gögn voru komin fram til að unnt væri að taka sjálfstæða ákvörðun í því, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga.

Í 4. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996 segir, að lausn um stundarsakir skuli vera skrifleg með tilgreindum ástæðum. Í bréfi umhverfisráðherra til aðaláfrýjanda 16. apríl 1998 var einungis vísað til skýrslna ríkisendurskoðanda og athugasemda aðaláfrýjanda. Telja verður að ráðherra hefði verið rétt að tilgreina í bréfinu hvaða ávirðingar hann teldi leiða til lausnar um stundarsakir. Hins vegar átti aðaláfrýjandi þess kost samkvæmt 5. mgr. 26. gr. að krefjast nánari rökstuðnings fyrir ákvörðuninni, en það gerði hann ekki. Verður ekki talið, eins og hér stóð á, að þessi annmarki á bréfi ráðherra leiði til þess að ákvörðunin skoðist ólögmæt.

Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á þá niðurstöðu hans að ekki hafi verið brotinn andmælaréttur á aðaláfrýjanda, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga.

Að öllu framangreindu virtu þykja ekki skilyrði til að ógilda ákvörðun umhverfisráðherra 16. apríl 1998 um lausn aðaláfrýjanda úr starfi um stundarsakir.

Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er fallist á niðurstöðu hans um lausn aðaláfrýjanda að fullu úr embætti 15. september 1998 og um málsmeðferð umhverfisráðherra henni tengda. Að því athuguðu verður ekki fallist á kröfu aðaláfrýjanda um ógildingu þessarar ákvörðunar.

Samkvæmt framansögðu verður gagnáfrýjandi sýknaður af aðalkröfu aðaláfrýjanda.

III.

Með vísan til niðurstöðu um aðalkröfu aðaláfrýjanda hér að framan verður ekki talið að margumræddar ákvarðanir umhverfisráðherra hafi verið ólögmætar að efni eða formi, svo að leitt geti til bótaskyldu gagnáfrýjanda. Ber því að sýkna hann af varakröfu aðaláfrýjanda um viðurkenningu skaðabótaréttar.

Ákvæði héraðsdóms um máls- og gjafsóknarkostnað er staðfest.

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, á að vera sýkn af öllum kröfum aðaláfrýjanda, Á-kk-ef G-kk-ef.

Máls- og gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun talsmanns hans fyrir Hæstarétti, 300.000 krónur.

I.

Það leiðir ekki af 20. gr. stjórnarskrárinnar einni saman, að menn verði ekki settir inn í embætti fyrir atbeina dómstóla, hafi þeim verið vikið þaðan, og vald dómstóla til úrskurðar um gildi stjórnvaldsákvarðana ræðst ekki aðeins af 60. gr. stjórnarskrárinnar, heldur einnig 70. gr. hennar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Með þessari athugasemd er ég sammála I. kafla atkvæðis annarra dómenda.

II.

Þegar aðaláfrýjanda var vikið um stundarsakir úr stöðu forstjóra Landmælinga Íslands með bréfi umhverfisráðherra 16. apríl 1998 var hann frá starfi í veikindaleyfi, sem hann hafði fengið 16. febrúar sama ár. Höfðu veikindin verið staðfest með læknisvottorði þann dag og síðar með öðru vottorði 14. apríl. Þegar leyfið kom til höfðu fulltrúar ríkisendurskoðunar byrjað athugun á fjárhagslegum samskiptum aðaláfrýjanda við stofnunina, í tengslum við venjubundna endurskoðun á fjárhag hennar. Ljóst virðist, að aðaláfrýjandi hafi í engu truflað starf þeirra, en skýrsla ríkisendurskoðunar um niðurstöður athugunarinnar var lögð fyrir umhverfisráðuneytið 24. mars 1998. Skýrslan var kynnt aðaláfrýjanda, sem afhenti ráðuneytinu hinn 15. apríl ítarlega greinargerð með skýringum, sem hann hafði tekið saman með aðstoð lögmanns og löggilts endurskoðanda á skömmum fresti, er til þess var veittur. Greinargerðin var jafnharðan lögð fyrir ríkisendurskoðun, sem veitti þá umsögn daginn eftir, að eftir mati sínu væri ekki ástæða til að breyta niðurstöðum skýrslunnar nema um eitt atriði.

Ákvörðun ráðherra um að leysa aðaláfrýjanda frá starfi var svo byggð á niðurstöðum ríkisendurskoðunar og þessari umsögn hennar um skýringar hans, án þess að séð verði af lausnarbréfinu, að ráðuneytið hafi lagt sjálfstætt mat á málið. Var ákvörðunin jafnframt tekin með vísan til 3. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sem heimila lausn án undanfarandi áminningar eða annars fyrirvara. Athugun á meintum misfellum á starfi aðaláfrýjanda við stofnunina virðist ekki hafa verið fram haldið af hálfu ráðuneytisins eða ríkisendurskoðunar með sérstökum hætti, enda var málinu þegar beint í þann farveg, sem um er mælt í fyrri málslið 1. mgr. 27. gr. umræddra laga, þannig að sérstakri nefnd samkvæmt þeirri lagagrein var falin rannsókn þess. Ríkisendurskoðun gerði skýrslu sína um hina almennu endurskoðun hjá stofnuninni vegna liðins árs í maímánuði 1998. Hvorki í þeirri skýrslu né í áðurgreindri skýrslu um frammistöðu aðaláfrýjanda er að finna athugasemdir þess efnis, að meint óregla á viðskiptum hans við stofnunina hafi verið tengd annarri óreiðu á málum hennar, og sem umsögn um starfsemi stofnunarinnar í heild hlýtur endurskoðunarskýrslan að teljast jákvæð.

Á það ber að fallast með gagnáfrýjanda, að ákvæði 3. mgr. 26. gr. geti eftir atvikum átt við um aðaláfrýjanda sem forstjóra Landmælinga Íslands, þótt bókhald stofnunarinnar og fjárreiður lytu stjórn forstöðumanns stjórnsýslusviðs, sem undir hann var settur. Á hinn bóginn er vandséð, hvaða rök gátu legið til að beita heimild þessa ákvæðis við þær aðstæður, sem hér var lýst. Könnun ríkisendurskoðunar á starfsháttum forstjórans var til lykta leidd og hann sjálfur auk þess í veikindaleyfi. Engin nauðsyn var á sérstökum ráðstöfunum til að tryggja fjarvistir hans, meðan málið væri metið frekar, né heldur viðeigandi framvindu á starfsemi stofnunarinnar, meðan á því stæði. Þvert á móti virðist ráðuneytið, sem gerst mátti til þekkja um störf aðaláfrýjanda og nauðsynjar stofnunarinnar, hafa átt eðlilegt færi á því að veita málinu vandlega athugun, áður en lengra yrði haldið. Eftir málsgögnum að dæma hefði slík athugun leitt í ljós, að þær misfellur á framgöngu hans í starfi, sem á var bent í skýrslu ríkisendurskoðunar, voru nær að öllu leyti þess eðlis, að athugasemdir og leiðbeiningar ásamt áminningu samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1966 hefðu átt við til úrlausnar á málinu. Sumar misfellnanna voru raunar svo lítils háttar, að engin efni voru til sérstakra athugasemda, og mátti ráðuneytinu vera það ljóst. Við mat sitt á því, hvaða gagn væri að úrræðum af þessu tagi, gat ráðuneytið litið til þess, að um var að ræða mann, sem átti að baki langan og flekklausan starfsferil hjá stofnuninni, þar af í rúman áratug sem forstjóri hennar.

Við þetta er því að bæta að veikindi þau, sem aðaláfrýjandi átti við að etja samkvæmt fyrrgreindum læknisvottorðum, voru með þeim hætti, að þau gátu sem best verið ein meginorsökin að þeim vandkvæðum hans, sem á var bent í skýrslu ríkisendurskoðunar. Jafnframt veikindunum hafði hann og þurft að starfa undir sérstöku álagi vegna afbrigðilegs ástands innan stofnunarinnar, sem var óviðkomandi fjármálum hennar og ekki af hans völdum. Þessi veikindi firra hann ekki ábyrgð á gerðum sínum í starfinu, en framhjá þeim verður á hinn bóginn ekki gengið sem staðreynd í málinu.

Að athuguðu því, sem hér var greint, verður að líta svo á, að ákvörðun umhverfisráðuneytisins um að veita aðaláfrýjanda lausn með vísan til 3. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996 hafi ekki verið tekin á gildum forsendum, jafnframt því sem sjálfstætt og viðeigandi mat af þess hálfu á máli hans hafi ekki legið henni til grundvallar. Er það einnig niðurstaða hinnar sérstöku nefndar samkvæmt 27. gr. laganna, að ákvörðunin hafi verið haldin þessum síðarnefnda annmarka. Úr honum hefur ekki verið bætt, þar sem það er ekki hlutverk nefndarinnar að lagfæra mistök veitingarvaldshafa að þessu leyti. Í lögunum er það orðað svo, að hún eigi að láta í ljós rökstutt álit á því, hvort rétt hafi verið að víkja manni frá störfum um stundarsakir, sbr. niðurlag 3. mgr. 27. gr., svo og upphaf 1. mgr., þar sem vikið er að meintum misfellum, er séu tilefni frávikningar. Samkvæmt því er hinni eftirfarandi rannsókn nefndarinnar ekki ætlað að koma í stað upphaflegs mats veitingarvaldshafa á ástæðum til ráðstöfunarinnar, heldur á hún að fela í sér prófun á því mati.

Í álitsgerð nefndarinnar um mál aðaláfrýjanda er hlutverki hennar réttilega lýst með svipuðum hætti, og í samræmi við það takmarkaði hún rannsókn sína við þær misfellur, sem taldar voru í skýrslu ríkisendurskoðunar. Taldi hún sér skylt að taka þær til athugunar þrátt fyrir umræddan annmarka. Má á það fallast eftir atvikum, að svo sé einnig rétt að gera hér fyrir dómi, enda varða misfellurnar jafnframt þá ákvörðun umhverfisráðherra að víkja aðaláfrýjanda úr embætti að fullu hinn 15. september 1998.

III.

Af hinum meintu ávirðingum aðaláfrýjanda taldi rannsóknarnefndin aðeins fjórar koma til álita sem ástæður að lausn um stundarsakir. Verður á það að fallast með nefndinni, að þær hafi verið alvarlegs eðlis, einkum þegar litið er til stöðu hans. Um réttmæti þeirra sem lausnarástæðna er ég hins vegar sammála minni hluta nefndarinnar, sem taldi þær ekki fullnægjandi, þegar alls væri gætt. Leit hann svo á um þrjár þeirra, að hvorki hver um sig né þær allar saman væru næg ástæða til beitingar svo alvarlegs úrræðis sem embættismissir væri. Af þessum ávirðingum varðaði hin fyrsta viðtöku á greiðslum frá stofnuninni án þess að fullnægjandi reikningar lægju fyrir jafnharðan, önnur laut að verulegum drætti á framlagningu reikninga og gagna vegna ferða á vegum stofnunarinnar, og hin þriðja varðaði gerð og greiðsluhátt á reikningi eða reikningum fyrir tímafrekt verkefni, sem aðaláfrýjandi vann á árinu 1997 fyrir starfshóp um stjórnsýslumörk á miðhálendinu.

Samkvæmt gögnum málsins er þó ástæða til að fjalla frekar um hið þriðja þessara aðfinnsluefna. Einsætt er, að um var að ræða sérverkefni, sem aðaláfrýjanda bar sérstök greiðsla fyrir. Óeðlilegt var, að hann ynni að því mánuðum saman án þess að fá greiðslu, og átti hann einn ekki að þurfa að sjá fyrir því, að laun fyrir verkið kæmu til skoðunar hjá kjaranefnd, sem fékk reikning frá aðaláfrýjanda til meðferðar í júní 1997, en vísaði honum frá að svo stöddu vegna skorts á rökstuðningi. Í málinu hefur ekki verið skýrt, hvað kjaranefnd átti við, og formaður vinnuhópsins, sem jafnframt var skrifstofustjóri í umhverfisráðuneytinu, hefur ekki heldur skýrt, af hverju ábendingu nefndarinnar var ekki fylgt eftir innan hæfilegs tíma, þannig að greiðslur til aðaláfrýjanda gætu orðið með eðlilegum hætti. Fyrir liggur, að greiðslur þær, sem aðaláfrýjandi fékk frá stofnun sinni, voru ekki umfram það, sem hann hafði unnið fyrir á hverjum tíma samkvæmt tímaskýrslum, er skrifstofustjórinn hefur síðar staðfest að fullu. Þessu til viðbótar er það fram komið, að kostnaðurinn af þessu verkefni var ekki lagður á Landmælingar Íslands fyrir þá sök, að það félli sjálfkrafa að hlutverki þeirra, heldur vegna þeirrar skoðunar umhverfisráðuneytisins, að fjárveitingar til stofnunarinnar á yfirstandandi ári væru með þeim hætti, að verkefnið ætti að rúmast innan þeirra, auk þess sem það myndi koma til góða við síðari vinnu hennar að þessum málum. Er þessu lýst í bréfi ráðuneytisins til aðaláfrýjanda 20. febrúar 1997, þar sem stofnuninni var falið að vinna verkefnið í samráði við umræddan starfshóp.

Ástæður ráðuneytisins til þeirrar ákvörðunar, sem hér greinir, hafa ekki verið rökstuddar frekar í málinu, en eru eflaust góðra gjalda verðar. Hins vegar hlýtur ákvörðunin að teljast umdeilanleg í ljósi þess, að aðrir en stofnunin áttu beinna hagsmuna að gæta af ákvörðun stjórnsýslumarka á hálendinu. Þegar litið er á málið eftir á verður að telja líklegt, að rekja megi vandkvæði aðaláfrýjanda og annarra varðandi verkefnið til þessarar ákvörðunar að meira eða minna leyti. Ef við það er miðað, svo sem eðlilegt virðist, var það bein yfirsjón af hálfu ráðuneytisins að láta þessi vandkvæði verða að tilefni til fyrirvaralausrar frávikningar úr starfi.

Ótalin er þá sú ásökun á hendur aðaláfrýjanda, að hann hafi misfarið með tiltekið mælingatæki, sem hann seldi stofnuninni í desember 1997. Virðist hann hafa tekið við því sem gjöf frá fyrirtæki, er átti kaup við stofnunina um önnur og dýrari tæki fyrr á árinu, og síðan ráðstafað því með fyrrgreindum hætti, eftir að það hafði staðið uppi við á skrifstofu hans nokkurn tíma. Um þessa ásökun er ég einnig sammála minni hluta rannsóknarnefndarinnar, sem taldi hana hafa sérstöðu, enda kynni að vera um að ræða refsiverða háttsemi, sem ein sér gæti hafa nægt til að réttlæta ákvörðun um lausn samkvæmt lokamálslið 3. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996. Hins vegar hefði ráðuneytið ekki fullnægt því skilyrði þeirrar réttlætingar að fylgja grunsemdum sínum eftir með kæru til réttra yfirvalda, en það væri hvorki hlutverk ráðuneytisins né nefndarinnar að kveða upp úr um refsinæmi meðferðar aðaláfrýjanda á tækinu. Niðurstaða nefndarmannsins á enn við, ekki síst þegar til þess er litið, að skýringum aðaláfrýjanda á tilkomu tækisins og ráðstöfun þess hefur ekki verið hnekkt í málinu að neinu leyti.

Með vísan til alls þess, sem hér hefur verið rakið, er það niðurstaða mín, að ákvarðanir umhverfisráðherra um að víkja aðaláfrýjanda úr starfi um stundarsakir og síðan að fullu hafi ekki verið lögmætar. Samkvæmt því eigi að taka aðalkröfu aðaláfrýjanda til greina, og þarf þá ekki að fjalla um varakröfu hans, sem varðar rétt til skaðabóta. Jafnframt verði gagnáfrýjanda gert að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en um gjafsóknarkostnað er ég sammála öðrum dómendum.