542/2007

C kærði úrskurð héraðsdóms sem tekið hafði til greina kröfu A og B um að sameiginleg erfðaskrá E og D 17. desember 2001 yrði metin ógild, þar sem D hafi skort andlegt hæfi til að gera umrædda erfðaskrá, sbr. 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Erfðaskráin var vottuð af lögbókanda en arfleiðsluvottorð lögbókandans uppfyllti ekki formkröfur 2. mgr. 42. gr. og 1. mgr. 43. gr. erfðalaga. Hvíldi sönnunarbyrði fyrir því að D hefði fullnægt hæfisskilyrði 2. mgr. 34. gr. erfðalaga því á C, sbr. 2. mgr. 45. gr. sömu laga. Í dómi Hæstaréttar sagði að vilji arfleifenda vægi þungt við mat á því hvort ógilda ætti erfðaskrá á grundvelli 2. mgr. 34. gr. erfðalaga. Mörg vitni hefðu borið um náin tengsl C við arfleifendur og renndi framburður vitnanna eindregnum stoðum undir það að erfðagerningurinn 17. desember 2001 hafi verið í samræmi við vilja, sem systurnar lýstu meðan þær voru báðar enn heilar heilsu. Við úrlausn um andlegt hæfi D var litið heildstætt á öll þau gögn sem fyrir lágu og framburð vitna. Framburður R öldrunarlæknis skipti mestu máli og benti hann frekar til þess að D hefði gert sér grein fyrir því sem hún var að gera við undirritun erfðaskrárinnar 17. desember 2001. Samkvæmt öllu framansögðu var krafa C tekin til greina og erfðaskráin 17. desember 2001 metin gild.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. september 2007, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að sameiginleg erfðaskrá E og D 17. desember 2001 yrði metin ógild. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að nefnd erfðaskrá verði metin gild. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I.

Systurnar E og D, sem báðar voru ógiftar og barnlausar, gerðu sameiginlega erfðaskrá 11. ágúst 1977 sem kvað á um að sú þeirra, sem lengur lifði, skyldi erfa hina. Samkvæmt annarri sameiginlegri erfðaskrá þeirra 17. desember 2001 skyldi sóknaraðili erfa allar eigur systranna eftir lát þeirrar, sem lifði lengur. E lést [...] 2003, en D [...] 2005.

F var systir E og D, en hún lést í ágúst 2005. Meðal sex barna hennar eru aðilar þessa máls, en við skipti á dánarbúi F, lögerfingja systranna, reis ágreiningur um gildi áðurnefndrar erfðaskrár E og D 17. desember 2001. Telja varnaraðilar að D hafi skort andlegt hæfi til að gera umrædda erfðaskrá sbr. 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Hún hafi ekki verið svo heil heilsu að hún hafi verið fær um að gera erfðaskrána á skynsamlegan hátt og því sé hún ógild. Sóknaraðili byggir á því að D hafi verið svo heil heilsu andlega að erfðaskráin sé gild. Þá sé hún vottuð af lögbókanda sem hafi staðfest með vottorði sínu að erfðaskráin sé formlega gild og þar með að systurnar hafi verið hæfar til að gera hana. Einnig er á því byggt að ljóst sé af gögnum málsins að erfðaskráin hafi verið í samræmi við vilja systranna. Málavöxtum og málsástæðum aðilanna er nánar lýst í hinum kærða úrskurði.

Fyrir héraðsdómi gáfu skýrslu sóknaraðili og varnaraðilinn A, en auk þeirra tíu vitni. Eftir kæru úrskurðar héraðsdóms til Hæstaréttar hafa enn verið teknar skýrslur af sex vitnum, ýmist að tilhlutan sóknar- eða varnaraðila. Hafa endurrit þeirra verið lögð fyrir Hæstarétt.

II.

Meginmál erfðaskrárinnar 17. desember 2001 hljóðar svo: „Að okkur báðum látnum skulu allar eigur okkar ganga að öllu leyti til systursonar okkar, C, ... Að öðru leyti gildir erfðaskrá okkar dagsett 11. ágúst 1977.“ Erfðaskráin er vottuð 17. desember 2001 af lögbókanda, M, fulltrúa sýslumannsins í Reykjavík, sbr. 1. mgr. 40. gr. og 43. gr. erfðalaga. Nafnritun hennar er undir arfleiðsluvottorði, sem hefur verið stimplað á erfðaskrána. Á þeim staðlaða texta hefur lögbókandinn gert handritaðar breytingar í samræmi við það að arfleifendur voru tveir en ekki einn og að vottun fór fram á heimili þeirra en ekki í starfstöð lögbókanda. Fram kemur í vottorðinu að arfleifendur hafi áðurnefndan dag komið fyrir lögbókanda, sagt á sér deili, lagt fram nefnda erfðaskrá og undirritað hana í viðurvist lögbókanda. Hafi þær gert það af fúsum og frjálsum vilja og kveðið erfðaskrána hafa að geyma hinsta vilja þeirra.

Í arfleiðsluvottorði lögbókanda er hins vegar ekki vikið að því hvort arfleifendur hafi verið svo heilar heilsu andlega að þær hafi verið hæfar til að gera erfðaskrána. Þessa atriðis bar þó að gæta, sbr. 2. mgr. 42. gr. og 1. mgr. 43. gr. erfðalaga. Fullnægjandi arfleiðsluvottorð hefur því ekki verið fært á skjalið og uppfyllir erfðaskráin að þessu leyti ekki formskilyrði, sem erfðalög áskilja. Af því leiðir, sbr. 2. mgr. 45. gr. erfðalaga, að sönnunarbyrði hvílir á sóknaraðila fyrir því að D hafi fullnægt hæfisskilyrðum samkvæmt 2. mgr. 34. gr. laganna er hún undirritaði erfðaskrána 17. desember 2001.

III.

Í hinum kærða úrskurði er vikið að því, sem fram er komið um tengsl aðilanna við E og D, móðursystur þeirra. Þar kemur meðal annars fram að sóknaraðili hafi að verulegu leyti alist upp á heimili með þeim fram yfir fermingaraldur. Hafa vitni borið um þessi tengsl, svo og um ætlaðan vilja arfleifenda um ráðstöfun eigna eftir þeirra dag meðan þær voru báðar enn heilar heilsu andlega.

Systkin málsaðila, I og H, gáfu skýrslu fyrir dómi. Í framburði I kom meðal annars fram að tilfinningabönd milli arfleifenda og sóknaraðila hafi verið „miklu sterkari“ en tengsl arfleifenda við systkin hans. Sagði vitnið það alltaf hafa verið trú sína að sóknaraðili myndi erfa allar eigur þeirra. Það hafi hann ráðið af ýmsu, þar á meðal ummælum arfleifendanna sjálfra. Hafi enginn vafi verið í huga hans um þetta. H greindi svo frá að allt frá því hún var unglingur hafi verið „óbeint sem var gert ráð fyrir því svona innan fjölskyldunnar“ að sóknaraðili myndi erfa móðursystur þeirra. Þær hafi einnig talað sjálfar þannig í sín eyru. Kvaðst hún alltaf hafa vitað um þá fyrirætlun þeirra að gera erfðaskrá í samræmi við það. Bar vitnið jafnframt um náin tengsl sóknaraðila við arfleifendur.

M gaf skýrslu fyrir dómi, en hún bjó frá 1986 í sama stigagangi og arfleifendur í fjöleignarhúsinu [...] í Reykjavík. Vitnið staðfesti yfirlýsingu sína frá 8. október 2007, þar sem segir meðal annars: „ ... þær sögðu mér margsinnis frá því að þær væru búnar að ganga þannig frá sínum fjármálum að sú langlífari erfði allt og að þeirri langlífari látinni færu allar þeirra eigur til C, sem þær kölluðu [...] og vísuðu alltaf til sem sonar síns. ... Þannig töluðu þær um fjármál sín og þær ráðstafanir sem þær væru búnar að gera alveg frá okkar fyrstu kynnum í ársbyrjun 1986. Ég minnist þess ekki sérstaklega að þær hafi sagt mér frá því hvenær þær hefðu gert erfðaskrá um þetta en það var af öllu þeirra tali algerlega skýrt að þær töldu sig hafa gengið þannig frá sínum málum að svona yrði þetta.“ N hefur búið í sama stigagangi og arfleifendur frá 1999. Í yfirlýsingu hans 22. október 2007, sem hann staðfesti fyrir dómi, segir að systurnar hafi verið vel meðvitaðar um öll sín mál og hafi oft rætt um stjúpson sinn, sem væri læknir á [...], og talað um hann „á allan hátt eins og hann væri þeirra sonur.“ O var einnig nágranni arfleifenda í [...] og þekkti þær frá 1965. Hann staðfesti fyrir dómi yfirlýsingu sína frá október 2007, en þar getur hann þess að „veturinn 2001 - 2002“ hafi erfðamál borið á góma í spjalli hans við þær. Hann hafi þá spurt hvort þær hafi ráðstafað eigum sínum með erfðaskrá og þær svarað því játandi. Eftir lát þeirrar sem lengur lifði „væri það [...] “fóstursonur“ þeirra eins og þær kölluðu hann, sem myndi erfa hana. Þetta væri allt klárt og frágengið samkvæmt ákveðnum vilja beggja.“

P gaf skýrslu fyrir dómi, en hann starfaði í mörg ár með D hjá X ehf. þar til hún lét af störfum 1997. Staðfesti vitnið yfirlýsingu sína frá 21. október 2007, þar sem fram kemur að D hafi stundum rætt á vinnustaðnum um fjölskyldu sína. Segir þar meðal annars: „Síðan talaði hún um [...]. Hann hafði alist upp hjá þeim systrum og var þeim kærari en allt. Öll þau ár sem við unnum saman talaði hún um hann og enginn komst með tærnar þar sem [...] hafði hælana. ... Það er ekki neinn vafi í mínum huga að [...] var sá sem stóð D næst á eftir systur hennar, E. Hún minntist aðeins á syni hans, en aðra ættingja heyrði ég hana ekki nefna.“ Annar fyrrum samstarfsmaður D, Q, bar fyrir dómi að D hafi oft rætt um varnaraðilann A meðan þær störfuðu saman, en einnig um sóknaraðila.

IV.

Í málinu nýtur við ýmissa gagna um andlegt heilsufar D eins og það var fyrir og eftir að hún undirritaði áðurnefnda erfðaskrá 17. desember 2001. Er um að ræða bæði læknisfræðileg gögn og skýrslur vitna, sem áttu samskipti við hana bæði fyrir og eftir nefnt tímamark. Verður gerð grein fyrir þessum sönnunargögnum hér á eftir, að því leyti sem þýðingu getur haft fyrir úrslit málsins.

R öldrunarlæknir skoðaði D fyrst í mars 2001 þegar hún kom til hans fyrir tilstuðlan heimahjúkrunar að sögn vitnisins. Hann skoðaði hana aftur í maí og í ágúst sama ár. Fyrir dómi kvaðst hann hafa greint hana í mars 2001 með „byrjandi Alzheimersjúkdóm.“ Hún hafi verið með minnistap og skert innsæi á eigið ástand. Þá hafi hún haft dálitlar tortryggnishugmyndir og verið vör um sig. Þó hafi hún ekki verið verri en það að hún ók bíl sjálf og keypti inn. Hann treysti sér ekki til að segja til um hvort hún hafi á þessum tíma getað gert sér grein fyrir fjárskuldbindingum. „Eins og ég segi, það er ekki hægt að svara þessu af eða á. Að einhverju leyti held ég að hún hafi alveg getað gert það. ... Þannig að ég get alveg ímyndað mér það að hún gæti hafa ákveðið hluti sem eru henni að skapi og í samræmi við hennar hug. En ég er ekkert viss um að það hafi verið hægt að plata hana sem hún hefði ekki gert ef hún væri með fullu viti.“ Kvað vitnið sjúkdóm D hafa verið hæggengan, en hann hafi líklega byrjað nærri 1996. Hafi hann sett hana á Alzheimerlyf og hún svarað því nokkuð vel sem alls ekki allir með þann sjúkdóm geri. Við læknisskoðun í ágúst 2001 hafi ástand hennar verið orðið betra, „hún er bara með vægan Alzheimersjúkdóm þarna.“ Skráning R í skýrslur við læknisskoðanir á D á árinu 2001 er að öðru leyti rakin í úrskurði héraðsdóms, sem og framburður hans fyrir dómi. Hið sama á við um læknisvottorð og framburð S öldrunarlæknis fyrir dómi.

Áður er fram komið að M ritaði nafn sitt undir arfleiðsluvottorð á erfðaskrá E og D sem lögbókandi. Fyrir dómi var hún spurð um andlegt ástand D og svaraði því neitandi að hún hefði sýnt einhver merki þess að vera ekki andlega hæf til að gera erfðaskrá. Þær systur hefðu verið „bara afskaplega venjulegar fullorðnar konur“ og vitað að þær voru að fara að undirrita erfðaskrána og voru tilbúnar með skilríki. Viðdvöl hjá þeim hafi staðið yfir í sem næst hálfa klukkustund og sitthvað fleira en erfðagerningurinn borið á góma í spjalli við þær.

Mörg önnur vitni hafa gefið skýrslu fyrir dómi og greint frá samskiptum sínum við D og hvað af þeim megi ráða um andlegt heilsufar hennar. H kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir að D væri veik fyrr en eftir að E var flutt á sjúkrahús og D hafði búið lengi ein. M kvaðst ekki hafa orðið vör við neitt sérstakt eða óeðlilegt í framkomu D fyrr en nærri 2003. O svaraði því játandi að í áðurnefndu samtali hans við systurnar um erfðamál hafi þær virst algerlega klárar á hvað þær hafi gert í þeim efnum. Honum hafi fundist andlegt ástand D þá vera gott og ekki unnt að merkja byrjandi Alzheimersjúkdóm hjá henni eða elliglöp. Síðar hafi hann orðið þessa var hjá henni og sjúkdómurinn ágerst nokkuð hratt eftir það. N taldi sig ekki merkja breytingu á ástandi D, „það var eins og að tala við hverja aðra persónu“. Hann hafi ekki fundið fyrir neinu hjá henni fyrr en eftir að hún var farin að búa ein. T var framkvæmdastjóri X ehf. þegar D hætti störfum þar 1997. Hann taldi að afköst hennar í starfi hafi minnkað undir lok starfstíma hennar, en hann hafi ekki orðið var við dómgreindarleysi hjá henni.

Q var samstarfsmaður D hjá X ehf. í mörg ár. Bar hún að rétt áður en sú síðarnefnda lét af starfi hafi vitnið talið sig merkja að skrift hennar hafi breyst. Í heimsóknum D á vinnustaðinn eftir það taldi vitnið sig merkja að hún væri ekki fyllilega með á nótunum og nefndi dæmi því til stuðnings. L gaf skýrslu fyrir dómi þar sem lýst var verulegum elliglöpum í háttsemi D, en skýrsla hennar er rakin í hinum kærða úrskurði. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð gögn sem sóknaraðili telur sýna að vitnið hafi ekki haft það hlutverk í starfi sínu að aðstoða D á heimili hennar heldur aðeins E. Þá séu vitnið og varnaraðilinn A skólasystur og vináttutengsl þeirra á milli. Varnaraðilar mótmæla því síðastnefnda.

V.

Við úrlausn um andlegt hæfi D til að gera erfðaskrá 17. desember 2001 verður litið heildstætt til þess, sem fram er komið og rakið er í III. og IV. kafla að framan. Af því skiptir framburður R öldrunarlæknis mestu máli, en hann mat ástand D þrisvar á árinu 2001 áður en hún undirritaði erfðaskrána. Gefur framburður hans nokkuð glögga mynd af andlegu ástandi hennar þá og bendir einn og sér frekar til þess að hún hafi gert sér grein fyrir því sem hún var að gera heldur en hins gagnstæða. Framburður flestra vitna, sem rakinn er í IV. kafla að framan, rennir stoðum undir sömu niðurstöðu. Aðeins eitt vitni, L, bar afdráttarlaust á annan veg. Þótt ekki sé í ljós leitt að þau tengsl séu á milli vitnisins og varnaraðilans A að áhrif geti haft á mat á framburði vitnisins verður ekki litið framhjá því að lýsing L á andlegri færni D er verulega öndverð því, sem flest önnur vitni báru. Framburður S öldrunarlæknis skiptir ekki máli, en hann skoðaði D fyrst um 14 mánuðum eftir að hún undirritaði erfðaskrána og ályktanir vitnisins um andlegt ástand hennar 2001 sýnast í reynd ekki reistar á öðru en læknisvottorðum R frá sama tíma.

Vilji arfleifenda vegur þungt við mat á því hvort ógilda eigi erfðaskrá á grundvelli 2. mgr. 34. gr. erfðalaga. Mörg vitni hafa borið um náin tengsl sóknaraðila og arfleifenda og um vilja þeirra síðarnefndu til að arfleiða hann að eigum þeirra, sbr. III. kafla að framan. Meðal þeirra eru H og I, systkin allra málsaðila. Verður þá einnig litið til þess að framburður þeirra er þeim sjálfum síst í hag, enda hefðu þau sömu hagsmuni og varnaraðilar af því að erfðaskráin yrði metin ógild. Rennir framburður þessara vitna og annarra eindregið stoðum undir að erfðagerningurinn 17. desember 2001 hafi verið í samræmi við vilja, sem systurnar lýstu meðan þær voru báðar enn heilar heilsu.

Samkvæmt öllu framanröktu verður krafa sóknaraðila tekin til greina og erfðaskráin 17. desember 2001 metin gild. Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hafnað er kröfu varnaraðila, A og B, um að erfðaskrá E og D 17. desember 2001 verði metin ógild.

Varnaraðilar greiði óskipt sóknaraðila, C, samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.