326/2006

Deilt var um hvar merki sameiginlegs lands Ytra-Njarðvíkurhverfis og Vatnsness væru í Stapafelli, en útlit fjallsins er nú mjög breytt vegna malartöku frá því að landamerkjabréf voru gerð. Samkvæmt landamerkjabréfum fyrir landið og aðrar jarðir sem liggja umhverfis fjallið var Stapafell hornpunktur fyrir aðliggjandi jarðir. Í aðalkröfu L var miðað við að tvö merki væru í fjallinu. Ekki var fallist á það og meðal annars vísað til þess að það landamerkjabréf, sem krafan var byggð á, hefði ekki að geyma lýsingu á þeirri línu sem L taldi vera á milli punktanna tveggja, auk þess sem aðeins væri miðað við einn stað í fjallinu í öðrum landamerkjabréfum. Í varakröfu L var miðað við að punkturinn væri þar sem verið hefði hæsti hnjúkur í fjallinu austan Stapafellsgjár. Í forsendum Hæstaréttar var vísað til þess að í lýsingu verkfræðingsins Z, sem kannaði á árinu 1953 hvar á fjallinu lönd jarða mættust, væri augljóslega vísað til kennileitis vestan Stapafellsgjár. Hefðu síðari mælingar á því hvar þetta kennileiti hefði verið leitt til þeirrar niðurstöðu að það hefði verið á norðausturhluta meginfjallsins vestan gjár. Þá hefði kennileiti líkt því, sem landamerkjabréf og lýsing Z vísuðu til, ekki sést frá sumum þeirra jarða, sem landamerkjabréfin taka til, hefði það verið staðsett á fjallinu austan gjár. Auk þess yrði ráðið af ljósmyndum að einungis hluti fjallsins austan Stapafellsgjár hefði sést úr Ytri-Njarðvík, en meginfjallið skyggt á það að öðru leyti. Tekið var fram að ekki réði úrslitum þótt í landamerkjabréfi fyrir Ytra-Njarðvíkurhverfi og Vatnsnes væri vísað til hæstu þúfu á austurhluta fjallsins, enda ekki tekið fram að þúfan væri austan Stapafellsgjár og fjallið legið í norðaustur og suðvestur. Var samkvæmt því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að miða skyldi merki við punkt þar sem Stapafell var hæst áður en malartekja hófst þar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og H-kk-nf H-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. júní 2006. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði að landamerki milli sameiginlegs lands Ytra-Njarðvíkurhverfis með Vatnsnesi og aðliggjandi jarða gagnáfrýjenda og stefndu liggi frá punkti úr Stapafellsgjá með hnitin 327960 og 384732 í punkt á austurenda Stapafells með hnitin 327313 og 383061, þaðan í punkt við Stapafellshnjúk með hnitin 326846 og 382987, þaðan beina línu í punkt við Kirkjuvogsklofninga með hnitin 325731 og 386161 og þaðan í punkt við Þrívörður með hnitin 324672 og 388298. Til vara krefst hann viðurkenningar á því að merkin liggi frá fyrrgreindum punkti í Stapafellsgjá í punkt á austurenda Stapafells með hnitin 327313 og 383061 og þaðan í fyrrgreindan punkt við Kirkjuvogsklofninga. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi gagnáfrýjenda og stefndu.

Gagnáfrýjandinn íslenska ríkið áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 11. júlí 2006. Hann krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sér verði dæmdur í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjendurnir H-kk-nf, J-kk-nf, V-kvk-nf, G-kk-nf, M-kvk-nf E-kvk-nf, H-kvk-nf, K-kvk-nf, M-kk-nf, B-kk-nf, G-kvk-nf og M-kvk-nf A-kvk-nf áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 25. júlí 2006. Þau krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað, sem þeim verði dæmdur í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi Landeigendafélag Járngerðarstaða og Hópstorfu krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndu S-kvk-nf og S-kvk-nf hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Dómarar Hæstaréttar gengu á vettvang 17. apríl 2007.

I.

Í málinu er deilt um hvar merki sameiginlegs lands Ytra-Njarðvíkurhverfis og Vatnsness eru í Stapafelli á Reykjanesi, en í héraðsdómi er tekið upp orðalag í landamerkjabréfum fyrir það land og aðrar jarðir, sem liggja umhverfis fjallið. Í öllum tilvikum er Stapafell hornpunktur fyrir aðliggjandi jarðir og er í einstökum landmerkjabréfum lýst tilgreindum stað í fjallinu þótt notuð séu mismunandi nöfn eða orð fyrir þann stað, sem miðað er við. Í tilviki Ytra-Njarðvíkurhverfis og Vatnsness heldur aðaláfrýjandi fram að landamerkjabréf fyrir það lýsi tveimur stöðum í fjallinu, það er „hæðsta hnjúk á austurenda Stapafells“ og „Stapafellshnjúk“ og að landamerkjalínan liggi frá öðrum í hinn. Í landamerkjabréfum fyrir aðrar jarðir er ótvírætt að aðeins er miðað við einn stað í fjallinu. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á að landamerkjabréf Ytra-Njarðvíkurhverfis og Vatnsness beri að skýra á þann veg að þar sé lýst einum stað í Stapafelli en ekki tveimur. Eru bréfin að því leyti eins og landamerkjabréf fyrir aðrar jarðir, þar sem tilgreindum stað í fjallinu er lýst sem hornmarki. Kemur aðalkrafa aðaláfrýjanda samkvæmt þessu ekki til frekari álita í málinu.

II.

Aðaláfrýjandi hefur gert varakröfu fyrir Hæstarétti, sem felur í sér að landamerkjapunktur Ytra-Njarðvíkurhverfis og Vatnsness í Stapafelli verði ákveðinn þar sem verið hafi hæsti hnjúkur í fjallinu austan Stapafellsgjár og þaðan liggi landamerkjalínan í Kirkjuvogsklofninga. Landamerki, sem yrðu þannig ákveðin, falla innan aðalkröfu aðaláfrýjanda og kemur varakrafa hans til úrlausnar í málinu.

Í héraðsdómi er lýst aðstæðum á Stapafelli, sem eru nú gjörbreyttar frá því áðurnefnd landamerkjabréf voru gerð. Mjög mikil malartekja hefur farið þar fram allt frá árinu 1953, sem leitt hefur til þess að öll kennileiti eru horfin og fjallið lækkað um tugi metra. Er nú svo komið að einungis lítill hluti þess er enn óhreyfður. Í málinu nýtur hins vegar við uppdrátta af Stapafelli og umhverfi þess og loftmynda, einkum frá seinni árum, auk þess sem ljósmyndir, teknar 1942 og 1943 frá Ytri-Njarðvík, sýna útlínur fjallsins að hluta áður en því var raskað. Þá hafa verið lagðar fyrir Hæstarétt loftljósmyndir frá árinu 1945, sem einnig sýna Stapafell í upprunalegri mynd. Fjallið liggur í stefnu norðaustur og suðvestur og klauf Stapafellsgjá efri hlutann í sundur eftir fjallinu endilöngu. Þar mótar nú aðeins óljóst fyrir gjánni. Hún sést hins vegar glöggt á þeim loftljósmyndum, sem lagðar hafa verið fyrir Hæstarétt. Þær sýna jafnframt að mun stærri hluti fjallsins lá vestan og norðan við gjána en handan hennar. Þá er óumdeilt að fjallið var einnig mun hærra norðvestan við gjána en suðaustan hennar. Verður ráðið af gögnum málsins að hæstu punktar á fyrrnefnda hlutanum hafi verið í 110 til 120 metra hæð, en suðaustan gjár hafi hæð fjallsins einungis náð 75 til 80 metrum. Þá liggur fyrir að á árinu 1953 fól gagnáfrýjandinn íslenska ríkið Z-kk-þgf P-kk-þgf verkfræðingi að kanna nánar hvar á Stapafelli lönd jarða mættust, en fyrir dyrum stóð að hefja vinnslu malarefna úr fjallinu. Er í héraðsdómi tekin upp lýsing Z-kk-ef á staðháttum þegar komið var upp á fjallið. Sagði hann meðal annars að þar hafi verið nærri láréttur, rennisléttur melur og að eina sjáanlega mishæðin hafi verið stuttur klapparhryggur, um einn metri á hæð, sem nokkur sandur hafði safnast að, en uppi á klöppinni hafi verið allstór grasi vaxin þúfa. Enga vörðu eða mishæð hafi hins vegar verið að sjá vestast á fjallinu. Hann hafi haft hornamæli meðferðis og mælt afstöðuna til nokkurra kennileita svo unnt yrði að setja þessa þúfu inn á kort.

Mælingar, sem gerðar hafa verið á því hvar það kennileiti var, sem Z-kk-nf P-kk-nf lýsti, hafa leitt til þeirrar niðurstöðu að það hafi verið á norðausturhluta meginfjallsins vestan gjár. Verður að skilja málatilbúnað aðaláfrýjanda svo að ekki sé vefengt að hnitasetning samkvæmt niðurstöðu héraðsdóms sýni þann punkt á fjallinu, sem Z-x-x lýsti. Mælingin fellur saman við lýsingu hans sjálfs á aðstæðum, en hann kvað þúfuna vera á austurhluta fjallsins og nærri þeim stað þar sem fjallið var hæst. Augljóslega var þar vísað á stað vestan Stapafellsgjár. Lýsing hans er skýr og afdráttarlaus og er ekkert fram komið, sem dregið getur úr gildi hennar. Ekki nýtur við annarra heimilda um staðhætti ef undan er skilin lýsing G-kk-ef A. F-kk-ef frá 1972, en hann var fulltrúi landeigenda í Ytri-Njarðvík á fundi sem haldinn var að þeirra frumkvæði um landamerki í Stapafelli og við vettvangsgöngu á fjallið, sem þá þegar hafði verið raskað verulega. Þar fjallar hann um „þúfuna“ á Stapafelli með þeim hætti að hún hafi verið austan við gjána. Um það voru fulltrúar annarra landeigenda honum ósammála, svo sem hermt er í frásögn af nefndum fundi og vettvangsgöngu. Lýsing G-kk-ef gefur hins vegar enga vísbendingu um annað en að hann hafi talið einungis eina þúfu geta hafa verið kennileiti á fjallinu.

Í héraðsdómi er tekið upp orðalag í landamerkjabréfum jarða, sem land eiga í Stapafell, en merkjum er þar gjarnan lýst svo að miðað sé við þúfu eða vörðu á fjallinu. Kennileitið, sem Z-kk-nf P-kk-nf lýsti, var á meginfjallinu þar sem það sást úr öllum áttum og virðist öðrum slíkum ekki hafa verið til að dreifa. Sú aðferð er alþekkt í landamerkjabréfum að miða mörk jarða við sýnileg og augljós einkenni í landslagi, sem skera sig úr og sjást langt að. Kennileiti líkt því, sem landamerkjabréf og lýsing Z-kk-ef vísa til, hefði ekki sést frá sumum þeirra jarða, sem landamerkjabréfin taka til, hefði það verið staðsett á fjallinu austan gjár. Þá verður ráðið af ljósmyndum frá 1942 og 1943, sem áður var getið, að einungis hluti fjallsins austan Stapafellsfjár hafi sést úr Ytri-Njarðvík, en meginfjallið skyggt á það að öðru leyti. Kennileitið, sem áður er lýst, var á norðausturhluta fjallsins. Getur engum úrslitum ráðið þótt í landamerkjabréfi fyrir Ytra-Njarðvíkurhverfi og Vatnsnes sé vísað til hæstu þúfu á austurhluta fjallsins, en þar segir ekki að þúfan sé austan Stapafellsgjár.

Eftir rannsókn sína og vettvangsferð gerði Z-kk-nf P-kk-nf uppdrátt af Stapafelli og nágrenni 1955, sem sýnir hornmark allra jarða í Stapafellsþúfu á norðausturhluta fjallsins. Þá hefur aðaláfrýjandi lagt fram ljósmynd af Stapafelli frá árinu 1953 sem sýnir að þá þegar hófst mikil efnistaka ofan af fjallinu. Eins og málið liggur fyrir hlýtur einstökum landeigendum í Ytri-Njarðvík og síðar aðaláfrýjanda að hafa verið fullljóst að rétti til efnistöku var frá upphafi stýrt miðað við landamerki, sem aðrir eigendur fjallsins gengu út frá í samræmi við niðurstöðu Z-kvk-ef. Engu að síður sáu þeir ekki ástæðu til að aðhafast fyrr en 1972 þegar sá fundur var haldinn, sem áður var getið, þar sem gagnstæðum sjónarmiðum var lýst. Enn leið langur tími þar til aðaláfrýjandi hreyfði málinu næst við gagnáfrýjandann íslenska ríkið á árinu 2000 og höfðaði loks málið 2005. Var landeigendum og síðar aðaláfrýjanda þó í lófa lagið að aðhafast fyrr og áður en kennileitum var spillt og hefur tómlæti þeirra þannig með öðru stuðlað að því að um aðstæður á Stapafelli áður en efnisvinnsla hófst er ekki við annað að styðjast en lýsingu Z-kk-ef P-kk-ef.

Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans staðfest, þar á meðal um málskostnað. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Aðaláfrýjandi, Landeigendur Ytra-Njarðvíkurhverfis með Vatnsnesi sf., greiði gagnáfrýjandanum íslenska ríkinu 500.000 krónur og gagnáfrýjendunum H-kk-þgf K-kk-þgf, J-kk-þgf K-kk-þgf, V-kvk-þgf Ó-kvk-þgf, G-kk-þgf A. P-kk-þgf, M-kvk-þgf E-kvk-þgf K-kvk-þgf, H-kvk-þgf K-kvk-þgf, K-kvk-þgf K-kvk-þgf, M-kk-þgf K-kk-þgf, B-kk-þgf J-kk-þgf, G-kvk-þgf J-kvk-þgf og M-kvk-þgf A-kvk-þgf J-kvk-þgf og stefnda Landeigendafélagi Járngerðarstaða og Hópstorfu 40.000 krónur hverjum í málskostnað fyrir Hæstarétti.