811/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi um skyldu vitnis, löggilta endurskoðandans VRG, til að gefa skýrslu í héraði í tengslum við öflun VB á sönnunargögnum án þess að mál hefði verið höfðað samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fyrir Hæstarétti laut ágreiningur aðila að spurningu, sem VB beiddist að VRG yrði gert skylt að svara, um aðdraganda og ástæður að baki fundi er lýst var í tilteknu skjali. Hæstiréttur vísaði til þess að fyrrgreint skjal varðaði lögboðna upplýsingagjöf fjármálafyrirtækis til Fjármálaeftirlitsins samkvæmt ákvæðum laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og þágildandi lögum nr. 144/1994 um ársreikninga auk þess sem almennur aðgangur væri að efni skjalsins samkvæmt fyrirmælum laga nr. 3/2006 um ársreikninga. Að þessu virtu taldi rétturinn þagnarskylduákvæði laga nr. 161/2002, laga nr. 3/2006 og laga nr. 79/2008 um endurskoðendur ekki standa því í vegi að VRG yrði gert skylt að svara spurningu VB. Á hinn bóginn taldi Hæstiréttur að VRG væri ekki skylt að svara spurningunni að því marki sem slíkt kynni að fella á hann ábyrgð af því tagi sem greindi í 3. mgr. 52. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. og 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2013 þar sem leyst var úr ágreiningi um skyldu varnaraðilans V-kk-ef R-kk-ef G-kk-ef til að gefa skýrslu í tengslum við öflun sóknaraðila á sönnunargögnum án þess að mál hafi verið höfðað, sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. þeirra laga. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðilanum V-kk-þgf verði gert skylt að svara eftirfarandi spurningu: „Vitnið útskýri aðdraganda og ástæður að baki þeim fundi sem lýst er í minnisblaði frá 22. október 2005, dskj. nr. 21.“ Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðilans B-kk-ef T-kk-ef B-kk-ef.

Varnaraðilinn V-kk-nf hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Varnaraðilinn B-kk-nf krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Með dómi Hæstaréttar 15. maí 2013 í máli nr. 259/2013 var sóknaraðila, sem telur sig hafa orðið fyrir tjóni þegar hlutabréf hans í Landsbanka Íslands hf. urðu verðlaus við fall bankans 7. október 2008, heimilað að leita sönnunar fyrir dómi samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991. Um er að ræða heimild til öflunar sönnunargagna um tiltekin atriði sem sóknaraðili álítur að ráðið geti niðurstöðu um hvort hann láti verða af málshöfðun gegn varnaraðilanum B-kk-þgf. Telur sóknaraðili að tjón sitt megi að minnsta kosti að hluta rekja til ólögmætra og saknæmra athafna í starfsemi bankans sem varnaraðilinn B-kk-nf hafi stuðlað að eða átt þátt í og hafi að lokum leitt til þess að bankinn var tekinn til slita. Varnaraðilinn V-kk-nf var eitt þeirra sextán vitna sem sóknaraðili hugðist leiða fyrir dóm til skýrslugjafar í framangreindu skyni og var hann boðaður á dómþing Héraðsdóms Reykjavíkur 6. nóvember 2013 með skriflegri kvaðningu þar um samkvæmt 2. mgr. 54. gr. laga 91/1991. Þann dag voru á dómþingi lagðar fyrir varnaraðilann þær tvær spurningar sem nánar greinir í hinum kærða úrskurði en hann taldi sér hvorki skylt né heimilt að svara þeim. Sóknaraðili krafðist þess þá að úrskurður gengi um skyldu varnaraðilans til þess að svara spurningunum. Með hinum kærða úrskurði var varnaraðilanum gert skylt að svara þeirri spurningu hverjir af hálfu endurskoðunarfyrirtækisins PricewaterhouseCoopers ehf. (PwC), Landsbanka Íslands hf., Samson eignarhaldsfélags ehf. (Samson ehf.) eða Novators eignarhaldsfélags ehf. hefðu komið að vinnu við mat á því hvort varnaraðilinn B-kk-nf myndi teljast tengdur aðili að Landsbanka Íslands hf. Hins vegar var í hinum kærða úrskurði talið að varnaraðilanum V-kk-þgf væri óheimilt að svara spurningu sem laut að því að útskýra aðdraganda og ástæður að baki þeim fundi sem lýst er í minnisblaði frá 22. október 2005 en það er sú spurning sem kæra máls þessa lýtur að. Minnisblaðið er meðal gagna málsins.

Varnaraðilinn B-kk-nf hefur með afskiptum sínum af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti gengið inn í mál sóknaraðila og varnaraðilans V-kk-ef þannig að jafna má til meðalgöngu í skilningi 20. gr. laga nr. 91/1991 og telst hann því aðili málsins.

II

Í bókun sem varnaraðilinn V-kk-nf lagði fram og las upp er hann var kvaddur fyrir dóm til skýrslugjafar 6. nóvember 2013 kemur fram að hann sé löggiltur endurskoðandi, einn eigenda PwC sem annaðist endurskoðun ársreikninga og könnun á árshlutareikningum Landsbanka Íslands hf. frá 1998 til 2008, og einn þeirra endurskoðenda sem unnið hafi þessi störf fyrir bankann. Með vísan til ákvæða 108. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga, 1. mgr. 30. gr. laga nr. 79/2008 um endurskoðendur og 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki sé honum hvorki skylt né heimilt að svara spurningum um hag Landsbanka Íslands hf. eða málefni bankans eða viðskiptamanna hans, sem hann kunni að hafa komist að eða fengið vitneskju um við framkvæmd starfa sinna fyrir bankann. Þá kemur einnig fram í bókuninni að slitastjórn Landsbanka Íslands hf. hafi höfðað einkamál á hendur PwC og krefji fyrirtækið skaðabóta vegna tjóns sem slitastjórnin telji að bankinn hafi orðið fyrir vegna háttsemi PwC við endurskoðun og könnun á reikningsskilum bankans. Þar sem varnaraðilinn sé einn eigenda og starfsmanna PwC megi ljóst vera að áfellisdómur í umræddu skaðabótamáli væri til þess fallinn að valda sér tilfinnanlegu fjárhagstjóni og geti hann því einnig með vísan til 3. mgr. 52. gr. laga nr. 91/1991 skorast undan að svara spurningum sóknaraðila. Loks bendir varnaðili á að hafi þær athafnir, sem leitað er upplýsinga um í málinu, gerst með þeim hætti sem sóknaraðili heldur fram í beiðni sinni, kynnu þær að varða refsingu samkvæmt hlutafélagalögum og lögum um fjármálafyrirtæki, en samkvæmt lögum nr. 91/1991 verði vitni ekki gert að svara spurningu ef í því geti falist bending um að hann hafi framið refsiverðan verknað.

III

Með spurningu þeirri sem mál þetta varðar er þess krafist að varnaraðilinn V-kk-nf útskýri aðdraganda og ástæður að baki þeim fundi, sem lýst er í minnisblaði frá 22. október 2005, en minnisblaðið er sem fyrr segir meðal gagna málsins. Það stafar frá varnaraðilanum V-kk-þgf, var sent Landsbanka Íslands hf. og ber heitið „Minnisatriði vegna birtinga [á] upplýsingum við tengda aðila í reikningsskilum Landsbankans.“ Fyrrgreindan fund sátu B-kk-nf M-kk-nf R-kk-nf framkvæmdastjóri Samsonar ehf. og auk hans samkvæmt því sem í minnisblaðinu segir „V-kk-nf R-kk-nf G-kk-nf og H-kk-nf S-x-x löggiltir endurskoðendur hjá [PwC], H-kk-nf Þ-kk-nf H-kk-nf framkvæmdastjóri rekstrarsviðs Landsbankans og Þ-kk-nf Þ-kk-nf aðstoðarframkvæmdastjóri lögfræðisviðs og útlánaeftirliti.“

Í upphafi minnisblaðsins er tilgangi fundarins lýst og hann sagður haldinn svo unnt sé „að leggja mat á þörf á upplýsingagjöf um venslaða aðila í reikningsskilum Landsbanka Íslands hf. m.t.t. alþjóðlegs reikningsskilastaðals nr. 24 (IAS 24).“ Þá segir að Samson ehf. sé stærsti hluthafi Landsbanka Íslands hf. og nemi eignarhluturinn rúmlega 40% af heildarhlutafé bankans. Í upphafi árs 2005 hafi hluthafar í Samson ehf. verið þrír og eignarhlutföll skipst þannig að B-kk-nf G-kk-nf hafi átti 42,5% hlutafjár, varnaraðilinn B-kk-nf 42,5% og M-kk-nf Þ-kk-nf 15%. Upplýst hafi verið í tilkynningu til Kauphallar Íslands 9. ágúst 2005 að M-kk-nf hafi selt hlut sinn í félaginu og í kjölfar þess hafi vaknað spurningar um hvort það breytti einhverju um fyrri niðurstöðu hvað varðar upplýsingar um tengda aðila í reikningsskilum.

Í framhaldinu er þess getið í minnisblaðinu að fyrri niðurstaða hafi verið „byggð á áfangaskýrslu hóps sem fjallaði um upplýsingar um venslaða aðila m.t.t. IAS 24 og viðræðum fulltrúa PwC í Bretlandi og Íslandi við formann hópsins, sem jafnframt er innri endurskoðandi Landsbankans. Samkvæmt þeirri niðurstöðu var álitið [að] bæði Samson og B-kk-nf G-kk-nf væru venslaðir aðilar í skilningi 9. gr. IAS 24. Samson á grundvelli þess að félagið ætti það stóran eignarhlut í félaginu að það hefði s.k. mikilvæg áhrif (e: significant influence) á rekstur og stefnu Landsbankans en B-kk-nf á grundvelli þess að hann var bankaráðsformaður. Hins [vegar] var það niðurstaðan að hvorki B-kk-nf T-kk-nf né M-kk-nf vær[u] venslaðir aðilar þar sem áhrif þeirra í Samson væru ekki það mikil að þeir gætu haft mikilvæg áhrif ... á rekstur [og] stefnu Landsbankans þar sem óbeint eignarhald þeirra í Landsbankanum í gegnum Samson nægði ekki til þess. Skilgreining á mikilvægum áhrifum er ekki alltaf fullkomlega ljós en taka má mið af skilgreiningum bæði í staðli IAS 24 (9. gr.) sem og í IAS 28 þar sem fjallað er um reikningsskil hlutdeildarfélaga. Við skilgreiningu á mikilvægum áhrifum er oft stuðst við 20% eignarhlut sbr. IAS 28 og hjá B-kk-þgf T-kk-þgf reiknaðist óbeinn eignarhlutur 19% (44,79*42,5%). Hlutfallsútreikningurinn hér miðast við eignarhlutföll í upphafi árs 2005.“

Þá segir í minnisblaðinu að „B-kk-nf M-kk-nf ... upplýsti að Samson eignarhaldsfélag ehf. hefði sjálft keypt hlutinn af M-kk-þgf en sú ráðstöfun væri einungis tímabundin. Á meðan félagið á hlut í sjálfu sér falla atkvæði tengd honum niður á hluthafafundum þannig að tímabundið fara þeir B-kk-nf og B-kk-nf T-kk-nf með 50% atkvæða í Samson. B-kk-nf M-kk-nf var hins vegar mjög vel meðvitaður um að það gæti mögulega orsakað mikla breytingu á upplýsingum um venslaða aðila í reikningsskilum Landsbankans. Hann greindi frá því að það væri fyrirætlan Samson að breyta eignarhaldinu í félaginu fyrir árslok þannig að eignarhlutur B-kk-ef T-kk-ef myndi fara í sama eða lægra hlutfall og það var í upphafi árs. Honum var gerð grein fyrir því á fundinum að ef það gerðist ekki væri líklegt að skilgreina yrði B-kk-þf T-kk-þf sem venslaðan aðila á grundvelli 9. gr. IAS 24 þannig að upplýsa þyrfti um viðskipti hans við bankann á grundvelli ákvæða í staðlinum og mögulega í öðrum IAS/IFRS stöðlum.“ Loks segir í minnisblaðinu að niðurstaða fundarins hafi verið sú „að breyta ekki skýringum á vensluðum aðilum gagnvart Samson og hluthöfum hans í árshlutauppgjöri 30. september 2005 nema í stað þess að segja frá því að Samson sé í eigu þriggja einstaklinga verður að koma fram að Samson sé í eigu þriggja aðila. Fyrir áramót verður síðan að fá frekari upplýsingar um stöðu á eignarhaldi í Samson og meta málið upp á nýtt m.t.t. ákvæða IAS 24 og þess sem hér hefur komið fram.“

Undir minnisblaðið ritaði varnaraðilinn V-kk-nf og fylgiskjal með því var tilkynning til Kauphallar Íslands „vegna sölu á hlutum í Samson ehf., Samson Holdings og Topaz Equities 9.8.2005 15:17:55.“ Í tilkynningunni sagði að eignarhaldsfélög í eigu M-kk-ef Þ-kk-ef hefðu þann dag „selt hluti sína í félögunum Samson eignarhaldsfélag ehf., Samson Global og Topaz Equities. Samson ... er eigandi að 44,78% hlutafjár í Landsbanka Íslands hf., Samson Global er eigandi að 22,45% hlutafjár í Burðarási hf og Topaz Equities er eigandi að um 7,1% hlut í Straumi fjárfestingarbanka hf. Eftir viðskiptin eru Samson eignarhaldsfélag ehf., Samson Global og Topaz Equities í eigu eignarhaldsfélaga í eigu B-kk-ef G-kk-ef og B-kk-ef T-kk-ef B-kk-ef. B-kk-nf G-kk-nf er formaður bankaráðs Landsbanka Íslands hf. og B-kk-nf T-kk-nf B-kk-nf er stjórnarformaður Burðaráss hf.“ Í framhaldi þessa voru taldir upp hluthafar, stærð hluta og hlutfallstala hlutafjár.

IV

Eins og fyrr greinir telur varnaraðilinn V-kk-nf sér hvorki heimilt né skylt að svara þeirri spurningu sem kæra málsins lýtur að og vitnar í því sambandi til ákvæða laga nr. 79/2008, laga nr. 161/2002 og laga nr. 3/2006. Samkvæmt 1. mgr. 30. gr. laga nr. 79/2008 eru endurskoðendur, starfsmenn þeirra, eftirlitsaðilar og hverjir þeir sem taka að sér verk í þágu endurskoðenda eða eftirlitsaðila bundnir þagnarskyldu um allt það er þeir kunna að komast að vegna starfa sinna og leynt skal fara samkvæmt lögum eða eðli máls, nema dómari úrskurði að skylt sé að veita upplýsingar fyrir dómi eða lögreglu eða skylda sé til að veita upplýsingar lögum samkvæmt. Þagnarskylda helst þótt látið sé af starfi. Í 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002 kemur fram að stjórnarmenn fjármálafyrirtækis, framkvæmdastjórar, endurskoðendur, starfsmenn og hverjir þeir sem taka að sér verk í þágu fyrirtækisins séu bundnir þagnarskyldu um allt það sem þeir fá vitneskju um við framkvæmd starfa síns og varðar viðskipta- og einkamálefni viðskiptamanna þess, nema skylt sé að veita upplýsingar samkvæmt lögum. Þagnarskylda helst þótt látið sé af starfi. Samkvæmt 108. gr. laga nr. 3/2006 er endurskoðendum, skoðunarmönnum og samstarfsmönnum þeirra óheimilt að veita einstökum félagsaðilum eða óviðkomandi aðilum upplýsingar um hag félagsins.

Gegn framangreindum rökum í bókun varnaraðilans V-kk-ef bendir sóknaraðili á að minnisblað það sem um ræði í spurningunni og efni þess liggi fyrir í málinu og lúti spurningin að því hver hafi verið aðdragandi fundarins sem þar sé vísað til og ástæða þess að hann var haldinn. Með því að svara spurningunni sé varnaraðilinn ekki að upplýsa um einkahagi Landsbanka Íslands hf. Í fyrsta lagi af þeirri ástæðu að upplýsingar um tengda aðila og hvernig þær rati inn í reikninga bankans séu ekki einkahagir Landsbanka Íslands hf. í skilningi b. liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 og í öðru lagi þar sem upplýsingarnar séu þegar opinberar. Í þriðja lagi telur sóknaraðili að það felist ekki í svörum við spurningunni að varnaraðilinn sé að upplýsa um atvik eða hagi Landsbanka Íslands hf. sem hann hafi komist að í starfi sínu sem endurskoðandi fyrir bankann. Loks heldur sóknaraðili því fram að verði komist að þeirri niðurstöðu að spurningin varði upplýsingar sem leynt skuli fara séu hagsmunir hans af því að varnaraðilinn svari spurningunni miklu meiri en hugsanlegir hagsmunir Landsbanka Íslands hf. af því að sömu upplýsingar fari leynt. Skipti þar mestu að bankinn sé í slitameðferð og hlutabréf hans ekki lengur skráð í kauphöll. Þá liggi fyrir að ítarlegar upplýsingar um starfsemi bankans, áður en hann var tekinn til slitameðferðar, hafi verið birtar opinberlega, meðal annars í rannsóknarskýrslu Alþingis. Því sé vandséð hvaða hagsmuni bankinn hafi af því að ekki sé fjallað um sömu atvik fyrir dómi í máli þessu. Verði ekki séð hvernig hægt sé að hafa hagsmuni af því að eitthvað fari leynt eftir að það hafi verið gert opinbert.

V

Spurning sú sem kæra málsins lýtur að varðar aðdraganda og ástæður þess að fundur sá var haldinn 20. október 2005 um málefni Landsbanka Íslands hf. sem frá greinir í minnisblaði varnaraðilans V-kk-ef 22. október sama ár en efni þess er áður rakið. Á þeim tíma sem umræddur fundur var haldinn laut Landsbanki Íslands hf. í starfsemi sinni meðal annars ákvæðum laga nr. 161/2002. Um fjármálafyrirtæki hafa um nokkurt skeið gilt hér á landi sérstakar reglur sem setja eignarhaldi þeirra þrengri skorður en almennt gilda um eignarhald annarra fyrirtækja. Birtast takmarkanirnar einkum í reglum laga nr. 161/2002 um virka eignarhlutdeild en þær voru upphaflega leiddar í lög hér á landi með lögum nr. 43/1993 um viðskiptabanka og sparisjóði.

Í gögnum málsins kemur fram að Samson ehf. sótti um samþykki Fjármálaeftirlitsins fyrir kaupum félagsins á virkum eignarhlut í Landsbanka Íslands hf. með bréfi 12. nóvember 2002 og féllst eftirlitið á umsóknina með ákvörðun 3. febrúar 2003. Eins og áður er rakið kom fram í fyrrgreindu minnisblaði að Samson ehf. væri stærsti hluthafi Landsbanka Íslands hf. og næmi eignarhlutur hans rúmlega 40% af heildarhlutafé bankans. Þá sagði þar að í upphafi árs 2005 hefðu hluthafar í Samson ehf. verið þrír en upplýst hefði verið í tilkynningu til Kauphallar Íslands 9. ágúst 2005 að einn af þremur hluthöfunum, M-kk-nf Þ-kk-nf, hefði þann dag selt hlut sinni í félaginu. Í kjölfarið hefðu vaknað spurningar um hvort þetta breytti einhverju um fyrri niðurstöðu gagnvart upplýsingum um tengda aðila í reikningsskilum bankans. Samkvæmt þessu er ljóst að tilefni fundarins 20. október 2005 var framangreind breyting á eignarhaldi í Samson ehf. og tilgangi fundarins var lýst svo í minnisblaðinu að hann væri haldinn til „að fá upplýsingar frá B-kk-þgf [M-kk-þgf R-kk-þgf] um stöðu eignarhalds í Samson svo hægt væri að leggja mat á þörf á upplýsingagjöf um venslaða aðila í reikningsskilum Landsbankans m.t.t. alþjóðlegs reikningsskilastaðals nr. 24 (IAS 24).“

Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 161/2002, eins og ákvæðið var þegar Samson ehf. fékk samþykki Fjármálaeftirlitsins fyrir kaupum félagsins á virkum eignarhlut í Landsbanka Íslands hf., skyldi aðili sem hafði í hyggju að eignast virkan eignarhlut í fjármálafyrirtæki leita samþykkis Fjármálaeftirlitsins fyrir fram. Þá skyldi samþykkis Fjármálaeftirlitsins enn fremur aflað þegar einstaklingur eða lögaðili yki svo við eignarhlut sinn að bein eða óbein hlutdeild hans í eigin fé, stofnfé eða atkvæðisrétti færi yfir 20, 33 eða 50% eða næmi svo stórum hluta að fjármálafyrirtæki yrði talið dótturfyrirtæki hans. Í 2. mgr. 40. gr. var virkur eignarhlutur skýrður svo að átt væri við beina eða óbeina hlutdeild í fyrirtæki sem næmi 10% eða meira af eigin fé, stofnfé eða atkvæðisrétti, eða aðra hlutdeild sem gerði kleift að hafa veruleg áhrif á stjórnun viðkomandi fyrirtækis. Í athugasemdum greinargerðar með frumvarpi því er varð að lögum nr. 161/2002 sagði meðal annars í skýringum við 40. gr. að til þess væri ætlast að samþykkis Fjármálaeftirlitsins væri aflað hverju sinni er aðili færi yfir tilgreind mörk. Færi hann niður fyrir þau, þótt aðeins í skamman tíma væri, skyldi honum eftir sem áður skylt að beina nýrri umsókn til Fjármálaeftirlitsins hygðist hann fara yfir mörkin að nýju. Hugtakið virkur eignarhlutur var nánar skýrt með dæmum og sagt að hvers konar samstilltar aðgerðir, hverju nafni sem nefndust, kynnu þannig að falla undir virka eignarhlutdeild. Þá sagði í athugasemdunum að óbein hlutdeild aðila nægði til þess að hann yrði talinn eigandi virks eignarhluta í skilningi ákvæðisins. Með óbeinni hlutdeild væri átt við að ekki væri nauðsynlegt að aðili væri sjálfur eigandi hlutanna eða atkvæðisréttarins, heldur nægði að hann réði með einhverjum öðrum hætti yfir virka eignarhlutanum. Aðili gæti til dæmis öðlast slík yfirráð með því að eignast ráðandi hlut í móðurfélagi ef samanlagður eignarhlutur þess og dótturfélags í fjármálafyrirtæki væri yfir þeim mörkum sem ákvarði hvað teljist virkur eignarhlutur. Að öðrum kosti væri fjárfestum hægðarleikur að dreifa eignarhaldi sínu á ýmis félög í sömu félagasamstæðunni og komast þannig hjá reglunum. Undir óbeina hlutdeild félli einnig það tilvik þegar tveir eða fleiri hluthafar kæmu sér saman um samræmda beitingu samanlagðs atkvæðisréttar. Ljóst væri að örðugt kynni að vera að færa sönnur á að slíkt samkomulag væri fyrir hendi en Fjármálaeftirlitinu væri hins vegar ætlað að nýta rannsóknarheimildir sínar til að grafast fyrir um hvort svo væri.

Varnaraðilinn V-kk-nf hefur sem fyrr segir vikist undan því að svara spurningu þeirri sem kæra málsins lýtur að meðal annars með vísan til þagnarskylduákvæða í lögum nr. 161/2002, lögum nr. 3/2006 og lögum nr. 79/2008. Í því sambandi er þess að gæta að svo unnt væri að fá heimild Fjármálaeftirlitsins til að eignast virkan eignarhlut í Landsbanka Íslands hf. þurfti Samson ehf. að veita eftirlitinu ítarlegar upplýsingar samkvæmt VI. kafla laga nr. 161/2002, þar á meðal um eignarhald félagsins og tengsl þess við aðra lögaðila. Jafnframt hvíldi sú viðviðarandi skylda á félaginu og eigendum þess að veita Fjármálaeftirlitinu allar upplýsingar um breytingar á eignarhaldinu og atriði sem að því lutu svo sem nánar var rakið í þágildandi 107. gr. laga nr. 161/2002 og 52. gr. laga nr. 144/1994 um ársreikninga sem þá giltu. Þá er til þess að líta að stjórn Landsbanka Íslands hf. skyldi samkvæmt ákvæðum XI. kafla laga nr. 161/2002 semja ársreikning félagsins fyrir hvert rekstrarár sem ásamt skýrslu stjórnar myndaði eina heild. Í skýrslu stjórnar bankans skyldi meðal annars upplýsa um hundraðshluta hlutafjár þeirra hluthafa sem áttu a.m.k. 10% hlutafjár í félaginu í loks ársins. Af þessu leiddi að upplýsingar um breytingar á eignarhaldi í Samson ehf. gátu eftir atvikum ratað í ársreikning Landsbanka Íslands hf. Ársreikningur bankans ásamt skýrslu stjórnar hans skyldi sendur Fjármálaeftirlitinu og liggja frammi á afgreiðslustað bankans og afhentur hverjum viðskiptaaðila sem þess óskaði innan tveggja vikna frá samþykkt aðalfundar. Þá hvíldi sú skylda á Landsbanka Íslands hf. samkvæmt ákvæðum X. kafla laga nr. 3/2006 að senda ársreikning sinn með þeim upplýsingum sem þar komu fram til ársreikningaskrár og samkvæmt 3. mgr. 109. gr. laga nr. 3/2006 skyldi ársreikningaskrá veita aðgang að þeim gögnum sem skilaskyld voru samkvæmt þeirri grein.

Eins og áður greinir ber minnisblaðið 22. október 2005 það með sér að fundurinn 20. sama mánaðar var haldinn til þess að meta hvaða áhrif þær breytingar, sem orðið höfðu á eignarhaldi í Samson ehf., hefðu á tilgreiningu tengdra aðila í reikningsskilum Landsbanka Íslands hf. og hvernig fullnægt skyldi lögbundinni upplýsingagjöf til Fjármálaeftirlitsins af sama tilefni. Þegar virtar eru framangreindar reglur um skyldu fyrirsvarsmanna Samsonar ehf. og Landsbanka Íslands hf. til að veita réttar upplýsingar af þessu tilefni, og hafðar í huga þær reglur sem giltu um aðgang að þeim upplýsingum, verður ekki talið að þar sé um að ræða upplýsingar sem leynt skyldu fara samkvæmt lögum eða eðli máls í skilningi 1. mgr. 30. gr. laga nr. 79/2008. Þá verða umræddar upplýsingar af sömu ástæðum hvorki taldar hafa varðað viðskipta- eða einkamálefni Samsonar ehf. og Landsbanka Íslands hf. í skilningi 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002 né hafa varðað hag þessara fyrirtækja í skilningi 108. gr. laga nr. 3/2006 þannig að um efni þeirra hvíldi þagnarskylda. Af þessu leiðir að hafi fundurinn 20. október 2005 verið haldinn til þess að meta með hvaða hætti lögum samkvæmt skyldi brugðist við þeim aðstæðum sem upp voru komnar getur varnaraðilinn V-kk-nf, með vísan til þeirrar meginreglu sem fram kemur í 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991, ekki skorast undan að svara þeirri spurningu hver var aðdragandi þess að fyrrgreindur fundur var haldinn og ástæður þar að baki.

Til þess er á hinn bóginn að líta að varnaraðilinn V-kk-nf telur einnig að sér sé ekki skylt að svara spurningu þeirri sem kæra málsins lýtur að með vísan til 3. mgr. 52. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því ákvæði getur vitni skorast undan því að svara spurningu ef ætla má að í svari þess gæti falist játning eða bending um að það hafi framið refsiverðan verknað eða atriði sem valdi því siðferðislegum hnekki eða tilfinnanlegu fjártjóni. Af þessu leiðir að hafi í aðdraganda fyrrgreinds fundar með einhverjum hætti verið rætt, hvort ástæða væri til að fara á svig við framangreindar lagareglur um skyldu til upplýsingagjafar og birtingu upplýsinga vegna breytinga á eignarhaldi í Samson ehf., getur varnaraðilinn V-kk-nf með vísan til 3. mgr. 52. gr. laga nr. 91/1991 að því marki vikist undan að svara spurningu þeirri sem kæra málsins lýtur að.

Eftir þessum málsúrslitum verður varnaraðilanum B-kk-þgf gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Það athugast að í hinum kærða úrskurði er ítrekað rætt um vitnastefnanda og vitnastefnda en þessi hugtök eiga sér ekki stoð í réttarfarslögum eftir gildistöku laga nr. 91/1991.

Dómsorð:

Varnaraðilanum V-kk-þgf R-kk-þgf G-kk-þgf er skylt að svara spurningu sóknaraðila, V-kk-ef B-kk-ef, um aðdraganda og ástæður að baki fundi þeim er haldinn var 20. október 2005 og frá greinir á dómskjali nr. 21. Þó er varnaraðilanum V-kk-þgf ekki skylt að svara spurningunni að því marki sem slíkt kann að fella á hann ábyrgð af því tagi sem greinir í 3. mgr. 52. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Varnaraðilinn B-kk-nf T-kk-nf B-kk-nf greiði sóknaraðila 250.000 krónur í kærumálskostnað.