382/2016

P gaf út tryggingarbréf til tryggingar öllum skuldum einkafirma síns D með allsherjarveði í fasteign A. Var bú P tekið til gjaldþrotaskipta og lauk skiptum 17. apríl 2009. Á grundvelli framsals höfðaði H ehf. mál þetta í því skyni að ganga að hinni veðsettu eign A. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 2. gr. laga nr. 142/2010, sem breyttu lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., hefði tveggja ára fyrningarfrestur krafna á hendur P, sem ekki hefðu fengist greiddar við skiptin, án tillits til þess hvort þeim hefði verið lýst við þau byrjað að líða við gildistöku fyrrnefndra laga eða þann 29. desember 2010. Þá kom fram að firmað teldist ekki sjálfstæð lögpersóna sem gæti átt réttindi eða borið skyldur og nyti því ekki aðildarhæfis í skilningi 1. mg. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og gætu því skipti á firmanu ekki farið fram með sjálfstæðum hætti. Í samræmi við það hefðu eignir og skuldir fallið til eiganda þess í samræmi við 72. gr. laga nr. 21/1991 og hefði fjárkrafa H ehf. því verið fallin niður fyrir fyrningu gagnvart skuldara og eiganda firmans þegar málið var höfðað á árinu 2015. Var A sýknað af kröfu H ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 16. mars 2016. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 27. apríl sama ár og var því áfrýjað öðru sinni 19. maí það ár. Áfrýjandi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur, en að því frágengnu að hún verði sýknuð af kröfu stefnda. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi sendi P-kk-nf S-kk-nf tilkynningu 16. apríl 1980 til firmaskrár Garðabæjar. Þar kom fram að hann hygðist stofna og reka sem einkafirma fyrirtæki með ótakmarkaðri ábyrgð sinni undir heitinu Dráttarbílar. Tilgangur fyrirtækisins væri rekstur dráttar- og flutningabíla og vinnuvéla, útleiga á slíkum tækjum, mannvirkjagerð og önnur skyld starfsemi.

Hinn 27. nóvember 2003 gaf P-kk-nf út skuldabréf til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis vegna Dráttarbíla að fjárhæð 58.224.163 japönsk jen. Jafnframt gaf hann út skuldabréf til sama sparisjóðs vegna fyrirtækisins 24. nóvember 2005 að fjárhæð 36.023.887 japönsk jen. Skilmálum þessara bréfa er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þar eru einnig raktar skilmálabreytingar sem voru gerðar á skuldabréfunum 20. nóvember 2008.

Til tryggingar öllum skuldum Dráttarbíla við sparisjóðinn gaf P-kk-nf út þrjú tryggingarbréf þar sem sparisjóðnum var sett að allsherjarveði fasteign áfrýjanda að Holtsbúð 22 í Garðabæ. Um var að ræða tryggingarbréf 15. apríl 1997 að fjárhæð 4.000.000 krónur, 16. október 2003 að fjárhæð 30.000.000 krónur og 17. ágúst 2005 að fjárhæð 13.000.000 krónur. Tryggingarbréfin voru bundin vísitölu og að viðbættum dráttarvöxtum og kostnaði af vanskilum. Bréf þessi voru árituð um samþykki áfrýjanda sem þinglýsts eiganda, en skilmálum bréfanna er lýst nánar í héraðsdómi.

Á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 21. mars 2009 tók Drómi hf. við eignum sparisjóðsins og tryggingaréttindum sem þeim fylgdu. Með framsali 31. desember 2013 á fyrrgreindum tryggingarbréfum var þeim og skuldum útgefanda þeirra ráðstafað til stefnda. Hann höfðaði síðan mál þetta í því skyni að ganga að eigninni, sem sett var að veði með bréfunum, til að leita fullnustu á kröfum samkvæmt áðurgreindum skuldabréfum.

II

Eins og fram kemur í héraðsdómi krafðist áfrýjandi þess að málinu yrði vísað frá dómi, en þeirri kröfu hafnaði dómurinn með úrskurði 2. júní 2015. Áfrýjandi gerir sem fyrr segir aðallega sömu kröfu hér fyrir dómi.

Áfrýjandi reisir kröfu sína um frávísun fyrst í stað á því að fjárkrafa stefnda, sem hann krefst að gert verði fjárnám fyrir, skorti lagastoð bæði gagnvart lántaka og áfrýjanda. Heldur áfrýjandi því fram að um hafi verið að ræða lán í íslenskum krónum bundið við gengi erlends gjaldmiðils, en það fari í bága við 14. gr., sbr. 13. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Telur áfrýjandi að leysa þurfi úr þessu vegna kröfu sinnar um frávísun, enda óhugsandi að málið verði rekið áfram nema fjárkrafan verði talin gild. Af þessu sökum hafi einnig verið nauðsynlegt að lántaki, P-kk-nf S-kk-nf, væri annað hvort aðili að þessu máli eða sérstakt mál rekið á hendur honum um þennan ágreining áður en áfrýjanda yrði með dómi gert að þola að fjárnám yrði gert í eign sinni.

Þótt talið yrði að skuldabréf 27. nóvember 2003 og 24. nóvember 2005, sem P-kk-nf gaf út vegna Dráttarbíla, hefðu verið bundin ólögmætri gengistryggingu gat það ekki valdið því að fjárkröfu samkvæmt bréfunum skorti lagastoð, eins og ítrekað hefur verið lagt til grundvallar í dómaframkvæmd Hæstaréttar. Þá var engin þörf á aðild útgefanda bréfanna að máli þessu eða að rekið yrði mál á hendur honum áður en gengið yrði að áfrýjanda með kröfu um að henni yrði gert að þola fjárnám í eign sem stóð að veði til tryggingar fyrir skuldabréfunum. Þessum málsástæðum áfrýjanda fyrir kröfu um frávísun málsins verður því hafnað.

Í annan stað reisir áfrýjandi kröfu sína um frávísun málsins á því að sú fjárkrafa sem stefndi leitar eftir að gert verði fjárnám fyrir hjá sér sé vanreifuð og ruglingsleg. Heldur áfrýjandi því einnig fram að allur málatilbúnaður stefnda sé mjög óglöggur þannig að ekki sé fullnægt áskilnaði d. og e. liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um skýran málflutning og fullnægjandi reifun máls.

Með málsókninni krefst stefndi að áfrýjanda verði gert að þola fjárnám í eign sinni vegna áðurgreindra tryggingarbréfa 15. apríl 1997, 16. október 2003 og 17. ágúst 2005, sem hvíla á eigninni. Stefndi telur að höfuðstóll fjárkröfunnar nemi samtals 98.941.250 krónum eftir að skuldin hafi verið umreiknuð úr japönskum jenum í íslenskar krónur samkvæmt heimild í skuldabréfunum. Við meðferð málsins í héraði lagði stefndi fram útreikninga á fjárhæð kröfunnar. Verður því ekki fallist á það með áfrýjanda að málið sé svo vanreifað að vísa beri því frá dómi. Þessi röksemd áfrýjanda fyrir frávísun málsins er því einnig haldlaus og verður þeirri kröfu hennar hafnað.

III

Krafa áfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er reist á því að við úrlausn málsins hafi ekki, í samræmi við fyrirmæli f. liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, verið leyst úr þeim málsástæðum sem áfrýjandi tefldi fram í málinu til stuðnings sýknukröfu sinni. Í þeim efnum vísar áfrýjandi til þess að hún hafi byggt vörn sína á því að Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, sem stefndi leiði rétt sinn frá, hafi við lánveitingar og veðsetningar borið að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í þeim efnum hafi sparisjóðnum meðal annars borið að gæta að fyrirmælum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 í lögskiptum við lántaka og áfrýjanda. Um þessa málsástæðu hafi ekki verið fjallað af þeirri ástæðu að dómurinn hafi ranglega komist að þeirri niðurstöðu að samkomulagið ætti ekki við vegna þess að áfrýjandi væri ekki ábyrgðarmaður í skilningi þess. Þá heldur áfrýjandi því fram að dómurinn hafi ekki leyst úr þeirri málsástæðu sinni að skuldabréfin 27. nóvember 2003 og 24. nóvember 2005, sem P-kk-nf S-kk-nf gaf út vegna Dráttarbíla til sparisjóðsins, hafi verið með ólögmætri gengistryggingu.

Áfrýjandi reisir kröfu sína um sýknu á því að víkja beri til hliðar veðsetningu á fasteign hennar samkvæmt tryggingarbréfum 15. apríl 1997, 16. október 2003 og 17. ágúst 2005 til forvera stefnda á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, enda sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera samningana fyrir sig. Til stuðnings þessari málsástæðu vísar áfrýjandi meðal annars til þess að ekki hafi við síðari tvær veðsetningarnar verið gætt að fyrirmælum fyrrgreinds samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að ekki væru efni til að fallast á sýknukröfuna á þessum grunni. Var því leyst úr þessari málsástæðu áfrýjanda. Skiptir þá ekki máli þótt dómurinn hafi talið að samkomulagið ætti ekki við þegar þriðji maður samþykkir að eign sín standi að veði fyrir skuld annars manns, en beinlínis er gert ráð fyrir því í síðari málslið 2. greinar samkomulagsins að það gildi um slíkar tryggingar.

Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að fjárkrafa stefnda væri reist á tveimur skuldabréfum í erlendri mynt. Því tók dómurinn afstöðu til og hafnaði þeirri málsástæðu að skuldabréfin hefðu verið með ólögmætri gengistryggingu. Var þetta í samræmi við efni skuldabréfanna þar sem fjárhæð þeirra var tilgreind í erlendum myntum. Þess utan gat umrædd málsástæða ekki haft áhrif á úrslit málsins eins og það liggur fyrir réttinum, enda ekki höfð uppi greiðslukrafa í málinu.

Samkvæmt framansögðu verður krafa áfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms ekki tekin til greina.

IV

Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða að stefndi sé réttur aðili málsins. Samkvæmt því verður áfrýjandi ekki sýknuð á grundvelli aðildarskorts stefnda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Eins og áður er rakið gaf P-kk-nf S-kk-nf út skuldabréf 27. nóvember 2003 og 24. nóvember 2005 vegna Dráttarbíla, sem var einkafirma hans. Með þessu stofnaði hann sjálfur til skulda vegna eigin atvinnurekstrar, enda telst slíkt firma ekki sjálfstæð lögpersóna sem getur átt réttindi eða borið skyldur. Af því leiðir að firmað nýtur ekki aðildarhæfis í skilningi 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, sbr. dóm Hæstaréttar 31. janúar 2008 í máli nr. 216/2007.

Með úrskurði 9. október 2008 var bú P-kk-ef tekið til gjaldþrotaskipta, en við það féllu allar kröfur á hendur því sjálfkrafa í gjalddaga, sbr. 1. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Við skipti á búinu var ekki lýst kröfu vegna skuldabréfanna en skiptum búsins lauk 17. apríl 2009.

Samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, svo sem þeim var breytt með lögum nr. 142/2010, ber þrotamaður ábyrgð á skuldum sínum sem ekki fást greiddar við gjaldþrotaskiptin. Hafi kröfu verið lýst við þau og ekki fengist greidd er fyrningu slitið gagnvart þrotamanninum og byrjar þá nýr tveggja ára fyrningarfrestur að líða á þeim degi sem skiptum er lokið. Þótt kröfu hafi ekki verið lýst við skiptin gildir þessi sami fyrningarfrestur um hana, enda fyrnist hún ekki á skemmri tíma. Umrædd breyting á lögum nr. 21/1991 öðlaðist gildi 29. desember 2010 og tók til krafna við gjaldþrotaskipti sem þá var ólokið. Ef skiptum á þrotabúi var lokið áður en lögin öðluðust gildi fyrndust kröfur, sem þar fengust ekki greiddar og ekki voru fyrndar, á tveimur árum frá gildistökunni nema skemmri tími stæði eftir af fyrningarfrestinum, sbr. 2. gr. laganna. Eftir eðli sínu getur þessi sérregla um fyrningu krafna í kjölfar gjaldþrotaskipta aðeins tekið til skulda einstaklinga, sbr. dóm réttarins 15. desember 2016 í máli nr. 306/2016.

Svo sem áður segir lauk skiptum á þrotabúi P-kk-ef 17. apríl 2009. Af því leiðir að tveggja ára fyrningarfrestur krafna á hendur honum, sem ekki fengust greiddar við skiptin, án tillits til þess hvort þeim var lýst við þau, tók að líða 29. desember 2010 við gildistöku laga nr. 142/2010 og rann út sama dag á árinu 2012. Fjárkrafa stefnda á hendur P-kk-þgf samkvæmt skuldabréfunum var því fyrnd þegar málið var höfðað á hendur áfrýjanda 19. janúar 2015.

Stefndi heldur því fram að fjárkrafa sín hafi ekki fallið niður vegna gjaldþrotaskipta á búi P-kk-ef, enda hafi skuldabréfin verið gefin út af Dráttarbílum. Það firma hafi ekki verið tekið til gjaldþrotaskipta og því sé krafan fyrir hendi gagnvart því. Til stuðnings þessu vísar stefndi til 1. mgr. 5. gr. laga nr. 21/1991 en þar segir að bú einkafirma manns eða félags verði ekki tekið til gjaldþrotaskipta nema bú þess manns eða þeirra sem bera ábyrgð á skuldbindingum firmans eða félagsins sé áður tekið til gjaldþrotaskipta. Svo sem fram kemur í skýringum við þetta ákvæði í athugasemdum með frumvarpi til laganna er tilgangur þess að útiloka sjálfstæð gjaldþrotaskipti af ákveðnu tagi. Er þá gert ráð fyrir að skipti nái í senn til hlutaðeigandi lögpersónu og þeirra sem bera ábyrgð á skuldbindingum hennar. Þetta fær hins vegar ekki haggað því að skipti á firma, sem skortir aðildarhæfi samkvæmt því sem áður er rakið, geta ekki farið fram. Af því leiðir að firmað getur ekki átt réttindi og borið skyldur heldur falla bæði eignir og skuldir til eiganda þess í samræmi við 72. gr. laga nr. 21/1991. Í samræmi við þetta féll fjárkrafa stefnda niður við fyrningu gagnvart skuldara og eiganda firmans. Þegar af þeirri ástæðu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda um að henni verði gert að þola fjárnám fyrir fjárkröfu samkvæmt skuldabréfunum í eign sinni á grundvelli tryggingarbréfanna 15. apríl 1997, 16. október 2003 og 17. ágúst 2005 þar sem veðréttur var veittur í eigninni.

Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Við ákvörðun málskostnaðar er litið til þess að samhliða þessu máli var rekið annað mál um samkynja ágreining.

Dómsorð:

Áfrýjandi, A-kvk-nf L-kvk-nf M-kvk-nf, er sýkn af kröfu stefnda, Hildu ehf.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.