118/2007

Árið 2004 gerðu Samtök atvinnulífsins kjarasamning við nokkur verkalýðsfélög, þar á meðal E, þar sem kveðið var á um að frá 1. janúar 2005 skyldi framlag launagreiðenda í samtryggingarlífeyrissjóð hækka úr 6% í 7% og frá sama degi 2007 í 8%. Félagsmenn í E, sem þessi kjarasamningur tók til voru almennt sjóðsfélagar í lífeyrissjóðnum G. Fyrirtækið Í taldi sér ekki skylt að standa skil á þessum hækkuðu iðgjöldum til G vegna starfsmanna sinna, sem þar voru sjóðfélagar, þar sem það væri ekki aðili að Samtökum atvinnulífsins og væri því einungis skylt að greiða 6% iðgjald eins og lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða kváðu á um. Höfðaði G mál á hendur Í þar sem þar sem krafist var viðurkenningar á að Í bæri að greiða iðgjöld samkvæmt fyrrgreindum kjarasamningi vegna þeirra starfsmanna er völdu að borga í lífeyrissjóð G. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að ákvæði 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu, þar sem kveðið er á um að kjarasamningur ráði lágmarkskjörum fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein, yrði ekki skýrt svo að það, eitt út af fyrir sig, gæti bundið hendur launagreiðenda og starfsmanns um sérhvert atriði ráðningarsamnings, heldur yrðu starfskjör, metin í einni heild, að nema því lágmarki sem kjarasamningur tryggir. Þar sem G hefði ekki hnekkt staðhæfingum Í um að með ráðningarsamningum hefðu starfsmennirnir búið við talsvert hagstæðari starfskjör en þeim hefði borið samkvæmt kjarasamningnum, gæti Í ekki verið bundið af þessu eina afmarkaða atriði kjarasamningsins vegna ákvæða laga nr. 55/1980. Ennfremur sagði að um ráðningarkjör starfsmanna Í giltu hvorki sérlög né væru þau byggð á kjarasamningi, heldur væru þau ákveðin með ráðningarsamningum, sem gætu ráðið atriðum varðandi þátttöku launamanna í lífeyrissjóðum, eins og skýrt væri kveðið á um í 1. og 2. mgr. 2. gr. laga nr. 129/1997. Í ráðningarsamningum starfsmanna Í var skýrlega kveðið á um að iðgjald í lífeyrissjóð skyldi vera 10%, þar af 6% úr hendi Í. Gat kjarasamningur, sem Í var ekki aðili að og varðaði ekki af öðrum ástæðum ráðningarkjör starfsmanna þess, engu þar breytt. Var Í sýknað af kröfu G.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. mars 2007 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins gerðu Samtök atvinnulífsins kjarasamning 7. mars 2004 við Eflingu - stéttarfélag og tvö önnur verkalýðsfélög, sem gilda átti frá 1. sama mánaðar til 31. desember 2007. Í grein 10.4. í kjarasamningnum voru ákvæði um lífeyrissjóði, þar sem meðal annars var vísað til þess að samningar tiltekinna samtaka launþega og vinnuveitenda um lífeyrissjóði frá 19. maí 1969 og um lífeyrismál frá 12. desember 1995 skyldu gilda milli aðila kjarasamningsins eftir því, sem við ætti. Skyldi starfsmaður greiða iðgjald til lífeyrissjóðs, sem næmi 4% af öllum launum, en atvinnurekandi með sama hætti 6%. Frá 1. janúar 2005 skyldi framlag launagreiðenda „í samtryggingarlífeyrissjóði“ hækka í 7% og frá sama degi 2007 í 8%, en samhliða því yrði létt af þeim tilteknum skyldum, sem ekki er ástæða til að geta hér nánar.

Við gerð framangreinds kjarasamnings var starfandi Lífeyrissjóðurinn Framsýn, en samkvæmt samþykktum hans 23. apríl 2002, sem staðfestar voru af fjármálaráðherra 21. júní sama ár, áttu aðild að honum þeir launamenn, sem náð höfðu 16 ára aldri og byggðu starfskjör sín eða ráðningarkjör á kjarasamningum Eflingar - stéttarfélags eða þriggja annarra nafngreindra verkalýðsfélaga, án tillits til þess hvort þeir væru þar félagsmenn, ef þeir ættu ekki rétt á að velja aðild að öðrum lífeyrissjóði. Í 9. kafla samþykktanna var mælt svo fyrir að iðgjöld til lífeyrissjóðsins skyldu vera 10% af heildarfjárhæð greiddra launa og endurgjalds fyrir vinnu sjóðfélaga á tilteknu aldursbili og ættu þau að mynda rétt til samtryggingarverndar eftir ákvæðum samþykktanna. Væri um launamann að ræða ætti hann að greiða þessi iðgjöld að 4/10 hlutum, en launagreiðandi að 6/10. Þess var þó getið að með samþykki stjórnar sjóðsins mætti í kjarasamningi „semja um hærra iðgjald og fer um það og réttindaávinnslu þess með sama hætti, nema öðru vísi sé ákveðið í viðkomandi kjarasamningi.“ Lífeyrissjóðurinn Framsýn starfaði enn eftir óbreyttum samþykktum að þessu leyti 1. janúar 2005 og allt þar til stefndi, Gildi - lífeyrissjóður, tók til starfa samkvæmt samþykktum 1. júní sama ár við sameiningu Lífeyrissjóðsins Framsýnar og Lífeyrissjóðs sjómanna. Í 9. kafla þessara samþykkta stefnda voru ákvæði um iðgjöld, þar sem sagði að til samtryggingardeildar hans skyldu þau vera samkvæmt kjarasamningi eða ráðningarsamningi, þó ekki lægri en 12% og ekki hærri en 15,5% af launatekjum sjóðfélaga á aldursbilinu 16 til 70 ára. Sett var það ákvæði til bráðabirgða að lágmarksiðgjald yrði 11% til 31. desember 2006. Tekið var fram að sjóðfélaga væri heimilt að hækka eða lækka iðgjaldið innan framangreindra marka með skriflegum samningi við stefnda. Þá var mælt svo fyrir að við innheimtu iðgjalda skyldi miðað við að iðgjaldahluti launamanns væri 4%, en launagreiðanda það, sem umfram væri, þó að lágmarki 6%, ef annað lægi ekki fyrir.

Þegar fyrrgreind ákvæði kjarasamnings um iðgjöld til lífeyrissjóða komu til framkvæmdar 1. janúar 2005 gilti sú regla samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða að lágmarksiðgjald skyldi vera 10%, en að öðru leyti yrði það ákveðið í sérlögum, kjarasamningi, ráðningarsamningi eða með öðrum sambærilegum hætti. Í 2. mgr. sömu lagagreinar var mælt svo fyrir að um aðild að lífeyrissjóði, greiðslu iðgjalds og skiptingu þess milli launamanns og launagreiðanda færi eftir þeim kjarasamningi, sem réði lágmarkskjörum í hlutaðeigandi starfsgrein, eða sérlögum ef við ætti. Tæki kjarasamningur ekki til starfssviðs eða væru ráðningarbundin starfskjör ekki byggð á kjarasamningi kæmi í hlut viðkomanda að velja sér lífeyrissjóð eftir því, sem reglur einstakra sjóða leyfðu. Aðild að lífeyrissjóði skyldi tiltekin í skriflegum ráðningarsamningi. Með 1. gr. laga nr. 167/2006, sem tóku gildi 1. janúar 2007, var áðurnefnt lágmarksiðgjald til lífeyrissjóðs samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 129/1997 hækkað úr 10% í 12% af iðgjaldsstofni.

Á tímabilinu frá ágúst 1998 til ársloka 2004 gerði áfrýjandi, sem stendur utan Samtaka atvinnulífsins og óumdeilt er að eigi ekki af öðrum sökum aðild að kjarasamningum við einstök stéttarfélög, sem hér skipta máli, skriflega ráðningarsamninga meðal annars við tíu starfsmenn. Í þessum samningum var kveðið á um tiltekna fjárhæð mánaðarlauna, sem fæli í sér fullnaðargreiðslu fyrir vinnu, sem starfsmaður innti af hendi, þar á meðal utan reglulegs vinnutíma og fyrir hvers kyns verkefni í tengslum við vinnu. Þá voru efnislega sams konar fyrirmæli í þessum samningum um að starfsmaður greiddi 4% iðgjald af heildarlaunum í lífeyrissjóð „að eigin vali“, en áfrýjandi 6% af sömu fjárhæð. Í ráðningarsamningunum var í engu vísað til kjarasamnings, en fyrir liggur að meðal þessara tíu starfsmanna voru einhverjir félagsmenn í Eflingu - stéttarfélagi. Óumdeilt er að starfsmennirnir, sem hér um ræðir, völdu eftir ákvæðum ráðningarsamninga sinna Lífeyrissjóðinn Framsýn til að greiða iðgjöld í, þótt ekkert hafi verið tiltekið um það í samningunum, svo og að áfrýjandi hafi til ársloka 2004 staðið full skil á iðgjöldum vegna þessara starfsmanna til sjóðsins, bæði iðgjaldahluta þeirra og sínum. Frá ársbyrjun 2005 greiddi áfrýjandi á hinn bóginn sama umsamda hundraðshluta launa þessara starfsmanna til lífeyrissjóðsins án tillits til þeirrar hækkunar, sem kveðið var á um í kjarasamningi og síðar í samþykktum stefnda. Í apríl og júlí 2005 gerði áfrýjandi jafnframt ráðningarsamninga við tvo nýja starfsmenn, þar sem voru sams konar ákvæði og áður var getið um heildarlaun og þátttöku í lífeyrissjóði, og völdu þessir starfsmenn að greitt yrði í þeirra þágu í Lífeyrissjóðinn Framsýn eða eftir atvikum til stefnda. Gegndi sama máli og áður getur um greiðslu áfrýjanda á iðgjöldum til sjóðanna vegna þessara tveggja starfsmanna. Lífeyrissjóðurinn Framsýn, sem sent hafði iðgjaldagreiðendum dreifibréf 20. janúar 2005 til að vekja athygli á hækkun iðgjalda frá 1. sama mánaðar, krafði áfrýjanda 10. mars 2005 um iðgjöld, sem hann taldi vangoldin vegna janúar á því ári og svöruðu til 1% af iðgjaldsstofni þeirra tíu starfsmanna áfrýjanda, sem þá voru sjóðfélagar þar. Þessu hafnaði áfrýjandi 6. apríl 2005. Að undangengnum frekari bréfaskiptum höfðaði stefndi mál þetta 23. nóvember 2005 til viðurkenningar á því að áfrýjanda bæri að standa sér skil á 4% iðgjaldahluta starfsmanna sinna, sem áður er getið, ásamt 7% mótframlagi sínu á starfstímabili hvers þeirra frá byrjun árs til og með september 2005, sem nánar er getið í héraðsdómsstefnu. Ekki er ágreiningur um að stefndi sé réttur aðili til að gera þessa kröfu vegna þess tímabils á árinu 2005, sem iðgjöld vegna umræddra starfsmanna voru greidd til Lífeyrissjóðsins Framsýnar.

II.

Á þeim tíma, sem dómkrafa stefnda tekur til, var lögbundið lágmarksiðgjald til lífeyrissjóða 10% af iðgjaldsstofni, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 129/1997. Þá er sem fyrr segir óumdeilt að áfrýjandi standi utan samtaka atvinnurekenda og hafi ekki á annan hátt gengist undir kjarasamninga, sem geta varðað stefnda eða snúið að kjörum launþega í starfsstéttum þeirra starfsmanna hans, sem dómkrafa stefnda tekur til. Ræðst þannig niðurstaða málsins af því hvort áfrýjandi geti allt að einu verið bundinn að lögum af þeirri ákvörðun um hækkun iðgjalda til lífeyrissjóða, sem tekin var með kjarasamningi 7. mars 2004 og leidd var í samþykktir stefnda 1. júní 2005.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sbr. 5. gr. laga nr. 69/1993, skulu laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um, vera lágmarkskjör fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á því svæði, sem samningurinn tekur til. Ákvæði þetta verður ekki skýrt svo að það bindi hendur launagreiðanda og starfsmanns um sérhvert atriði ráðningarsamnings eitt út af fyrir sig, heldur verði starfskjör metin í einni heild að nema því lágmarki, sem kjarasamningur tryggir, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 3. febrúar 2000 í máli nr. 351/1999, sem birtur er í dómasafni 2000 bls. 423. Áfrýjandi heldur því fram að með þeim heildarlaunum, sem kveðið var á um í ráðningarsamningum starfsmanna hans sem dómkrafa stefnda varðar, hafi þeir búið við talsvert hagstæðari starfskjör en þeim hefðu borið eftir kjarasamningum, sem ella hefðu tekið til starfa þeirra. Breyti þar engu þótt starfskjör samkvæmt þeim kjarasamningum hafi verið bætt sem svarar þeirri hækkun á framlagi launagreiðenda í lífeyrissjóði, sem kjarasamningur mælti fyrir um frá 1. janúar 2005 að telja. Þessum staðhæfingum hefur stefndi ekki hnekkt. Samkvæmt þessu getur áfrýjandi ekki verið bundinn af þessu eina afmarkaða atriði kjarasamningsins frá 7. mars 2004 vegna ákvæða laga nr. 55/1980.

Eins og 1. mgr. 2. gr. laga nr. 129/1997 hljóðaði fyrir gildistöku 1. gr. laga nr. 167/2006 var lágmarksiðgjald til lífeyrissjóðs sem áður segir 10% af iðgjaldsstofni, en að öðru leyti átti iðgjaldið að ráðast af sérlögum, kjarasamningi eða ráðningarsamningi eða á annan sambærilegan hátt. Um starfsmenn áfrýjanda, sem málið varðar, giltu ekki sérlög og voru ráðningarkjör þeirra ekki byggð á kjarasamningi, heldur ráðningarsamningum, sem einnig geta ráðið öðrum atriðum varðandi þátttöku launamanna í lífeyrissjóðum, svo sem berum orðum kemur fram í 2. málslið 2. mgr. 2. gr. laga nr. 129/1997. Í ráðningarsamningunum var skýrlega kveðið á um að iðgjald vegna starfsmannanna í lífeyrissjóð skyldu vera 10%, þar af 6% úr hendi áfrýjanda. Gat kjarasamningur, sem varðaði ekki ráðningarkjör þeirra, engu þar breytt. Þótt samþykktum stefnda hafi verið breytt frá 1. júní 2005 á þann veg að lágmarksiðgjald varð 11% af iðgjaldsstofni gat sú ákvörðun ekki bundið áfrýjanda, sem var ekki samningsbundinn stefnda um aðild starfsmanna sinna, enda voru þeir þar sjóðfélagar eftir eigin vali, svo sem leiddi af orðalagi ráðningarsamninga þeirra. Stefnda var í sjálfsvald sett að neita að taka við iðgjöldum vegna starfsmanna áfrýjanda frá þeim tíma, sem stefndi taldi þau orðin lægri en nam tilskildu lágmarki samkvæmt ákvörðun hans eða samþykktum, en sú afstaða hans að telja starfsmenn þessa áfram til sjóðfélaga gat ekki lagt skuldbindingu á áfrýjanda til að greiða hærri iðgjöld fyrir sitt leyti. Getur dómkrafa stefnda því heldur ekki sótt stoð til laga nr. 129/1997.

Samkvæmt framangreindu verður áfrýjandi sýknaður af dómkröfu stefnda, sem dæmdur verður til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Íslensk erfðagreining ehf., er sýkn af kröfu stefnda, Gildis - lífeyrissjóðs.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.