638/2010

L hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem krafa N ehf. var viðurkennd sem forgangskrafa við slit L hf. Málið átti rætur að rekja til þess að L hf. og N ehf. gerðu með sér samning um virka gjaldmiðlastýringu og stöðutöku. Samhliða samningsgerðinni var N ehf. flokkaður sem fagfjárfestir í viðskiptum með óskráðar afleiður. N ehf. undirritaði yfirlýsingu þar sem L hf. var sett að handveði innstæða á tilteknum bankareikningi til tryggingar skuldum N ehf. hjá L hf. L hf. gekk síðar að hinum handveðsetta bankareikningi. N ehf. lýsti kröfu á hendur L hf. sem hafnað var af slitastjórn L hf. Í dómi Hæstaréttar segir m.a. að ljóst væri að N ehf. hefði verið í stöðu almenns fjárfestis hefði beiðni hans um flokkun sem fagfjárfestir ekki verið tekin til greina. Vegna undanþágunnar sem N ehf. var veitt komst L hf. hjá því að veita honum jafn ítarlegar upplýsingar og hann hefði ella notið til að geta sjálfur tekið svonefndar upplýstar fjárfestingarákvarðanir. Sérþekking starfsmanna L hf. gat með engu móti bætt upp þann skort á henni sem N ehf. bjó við án þess að hann fengi frá þeim upplýsingar og leiðbeiningar sem almennur fjárfestir. Var því ekki talið að fullnægt hefði verið skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti til að L hf. gæti tekið til greina umsókn N ehf. um að farið yrði með hann sem fagfjárfesti. Í lögum nr. 108/2007 væru á hinn bóginn engar reglur um ógildi samnings vegna annmarka af fyrrgreindum toga og gætu því slík málalok ekki komið til álita af þeim ástæðum einum. Ekki var talið að ólögfestar reglur um brostnar forsendur gætu valdið ógildingu þeirra samninga sem L hf. gerði fyrir N ehf. þar sem flokkun N ehf. gat aldrei hafa talist forsenda hans sjálfs fyrir að ganga til viðskiptanna heldur forsenda L hf. sem síðan réði hvernig viðskiptunum var hagað. Ekki var heldur fallist á að krafa N ehf. yrði studd við ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var því hafnað viðurkenningu á kröfunni sem N ehf. hafði lýst við slit L hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. nóvember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2010, þar sem viðurkennd var krafa varnaraðila við slit sóknaraðila að fjárhæð 49.842.444 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum og henni veitt staða í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfu varnaraðila verði hafnað, en til vara að hún verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 að fjárhæð 44.182.444 krónur. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms sem áður segir 2. nóvember 2010. Í framhaldi af því barst héraðsdómi jafnframt kæra vegna úrskurðarins frá 37 nánar tilgreindum erlendum fjármálafyrirtækjum, sem ekki höfðu átt aðild að málinu í héraði en skutu því allt að einu til Hæstaréttar í sama skyni og sóknaraðili. Með dómi Hæstaréttar 7. janúar 2011 var þessu máli samkvæmt kröfu varnaraðila vísað héðan frá dómi að því er varðar kæru annarra en sóknaraðila, en geymt til annars dóms í málinu að leysa efnislega úr ágreiningi þessara tveggja aðila. Það er nú gert með þessum dómi, en í fyrri dómi réttarins í málinu var atvikum þess lýst að því leyti, sem þörf krefur við úrlausn þessa ágreinings.

II

Eins og nánar greinir í dómi Hæstaréttar 7. janúar 2011 gerði varnaraðili samning við sóknaraðila 19. mars 2008 „um virka gjaldmiðlastýringu og stöðutöku“. Samkvæmt samningnum tók sóknaraðili að sér fyrir varnaraðila „stýringu á skammtíma stöðutöku í gjaldmiðlum ... með framvirkum samningum, valréttarsamningum eða öðrum afleiðusamningum og/eða samsetningu slíkra samninga“, en jafnframt veitti varnaraðili sóknaraðila umboð til að taka ákvarðanir fyrir sína hönd um að stofna til afleiðusamninga og loka þeim, svo og til að undirrita slíka samninga. Varnaraðili, sem mun hafa þann tilgang samkvæmt samþykktum sínum að fást við kaup, sölu, útleigu og rekstur fasteigna, leitaði eftir því við sóknaraðila sama dag að hann færi með sig sem svokallaðan fagfjárfesti á grundvelli 24. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, enda fullnægði varnaraðili ekki almennum skilyrðum til að teljast slíkur eftir 9. tölulið 1. mgr. 2. gr. sömu laga. Til stuðnings því að skilyrði væru til þeirrar undanþágu lýsti varnaraðili því meðal annars yfir með undirritun eyðublaðs frá sóknaraðila, sem hann fyllti út í þessu skyni, að hann hafi gegnt í að minnsta kosti eitt ár stöðu á fjármálamarkaði, sem krefðist sérþekkingar á fjárfestingum í verðbréfum, sbr. c. lið 1. mgr. 24. gr. laganna. Til skýringar á því hvar þessari stöðu hafi verið gegnt var ritað á eyðublaðið „Landsbankinn“, en einskis nánar getið. Sóknaraðili tók beiðni varnaraðila um þessa undanþágu til greina 17. apríl 2008, en þó þannig að hann yrði skilgreindur sem fagfjárfestir „að því er varðar ... óskráðar afleiður“. Sóknaraðili hefur ekki andmælt staðhæfingu varnaraðila um að hvorugur tveggja fyrirsvarsmanna hans hafi nokkru sinni gegnt starfi hjá sóknaraðila, sem krefðist sérþekkingar á fjárfestingum í verðbréfum. Á hinn bóginn liggur fyrir í málinu, meðal annars með vitnaskýrslu, sem fyrrum starfsmaður sóknaraðila gaf fyrir héraðsdómi, að þessar upplýsingar hafi verið gefnar í beiðni varnaraðila á þeim grunni að sérfræðingar í þjónustu sóknaraðila, sem fengið hafði umboð til ráðstafana í þágu varnaraðila, hefðu þá sérþekkingu, sem hér um ræðir.

Samkvæmt 14. gr. laga nr. 108/2007 ber fjármálafyrirtæki að veita viðskiptamönnum sínum upplýsingar meðal annars í þeim tilgangi að þeim verði fært að taka upplýsta fjárfestingarákvörðun, svo sem komist er að orði í niðurlagi 1. mgr. þessa lagaákvæðis. Eftir 3. þætti reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja er upplýsingagjöf þeirra misjöfn að umfangi eftir því hvort viðskiptamaður hafi verið flokkaður sem almennur fjárfestir, fagfjárfestir eða viðurkenndur gagnaðili, sbr. 21. gr. laga nr. 108/2007. Ljóst er að varnaraðili hefði verið í stöðu almenns fjárfestis hefði fyrrnefnd beiðni hans 19. mars 2008 ekki verið tekin til greina. Vegna undanþágunnar, sem varnaraðila var veitt 17. apríl sama ár, komst sóknaraðili þannig hjá því að veita honum jafn ítarlegar upplýsingar og hann hefði ella notið til að geta sjálfur tekið svonefndar upplýstar fjárfestingarákvarðanir. Sérþekking starfsmanna sóknaraðila gat til þessara þarfa með engu móti bætt upp þann skort á henni, sem varnaraðili bjó við, án þess að hann fengi frá þeim upplýsingar og leiðbeiningar sem almennur fjárfestir. Að því virtu var ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 108/2007 til að sóknaraðili gæti tekið til greina umsókn varnaraðila um að farið yrði með hann sem fagfjárfesti.

Í málinu krefst varnaraðili ekki skaðabóta vegna tjóns af því að sóknaraðili hafi ranglega flokkað hann sem fagfjárfesti, heldur ber hann fyrir sig að fjármálagerningar, sem gengist var undir í hans nafni í skjóli áðurnefnds samnings við sóknaraðila 19. mars 2008, séu af þessum sökum ógildir og sé þeim síðastnefnda því skylt að endurgreiða 49.842.444 krónur, sem hann hafi tekið til sín 10. mars 2009 af handveðsettum bankareikningi varnaraðila við NBI hf. til uppgjörs á skuld, sem myndast hafi með þessum gerningum. Um þennan málatilbúnað varnaraðila er þess að gæta að í lögum nr. 108/2007 eru engar reglur um ógildi samnings vegna annmarka af þeim toga, sem um ræðir í málinu, og geta slík málalok því ekki komið til álita af þessum ástæðum einum. Vegna þessa verður ekki leitað stoðar fyrir kröfu varnaraðila í öðrum réttarheimildum en ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum eða ólögfestum reglum fjármunaréttar um ógildingu samninga, en af þessum meiði hefur hann borið fyrir sig tvennt. Um þá málsástæðu, sem varnaraðili hefur annars vegar haldið fram, að forsendur hafi brostið fyrir afleiðuviðskiptunum, sem krafa sóknaraðila átti rætur að rekja til, með því að ekki hafi að réttu lagi mátt telja varnaraðila fagfjárfesti verður að líta til þess að sú flokkun hans á grundvelli 24. gr. laga nr. 108/2007 getur aldrei talist hafa verið forsenda hans sjálfs fyrir að ganga til viðskiptanna, heldur forsenda viðsemjanda hans, sem réði síðan hvernig þeim var hagað. Þegar af þeirri ástæðu geta ólögfestar reglur um brostnar forsendur ekki valdið ógildingu þessara samninga að kröfu varnaraðila. Ekki verður heldur fallist á með varnaraðila að krafa hans verði studd við ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936, svo sem hann hefur hins vegar haldið fram. Af þessum ástæðum verður að hafna viðurkenningu á kröfunni, sem varnaraðili hefur lýst við slit sóknaraðila.

Rétt er að málskostnaður milli aðilanna falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hafnað er viðurkenningu á kröfu að fjárhæð 49.842.444 krónur, sem varnaraðili, Njála ehf., hefur lýst við slit sóknaraðila, Landsbanka Íslands hf.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.

Kærumál. Fjármálafyrirtæki. Slitameðferð. Aðild. Meðalganga. Frávísun máls að hluta frá Hæstarétti.

L hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem krafa N ehf. var viðurkennd sem forgangskrafa við slit L hf. A o.fl., hópur alþjóðlegra fjármálafyrirtækja sem lýst höfðu almennum kröfum við slit L hf. og mótmælt kröfum sem forgangsréttar hafði verið krafist fyrir, kærðu einnig úrskurð héraðsdóms og kröfðust þess að kröfu N ehf. yrði hafnað sem forgangskröfu. A o.fl. áttu ekki aðild að ágreiningsmálinu fyrir héraðsdómi. Málið átti rætur að rekja til þess að L hf. og N ehf. gerðu með sér samning um virka gjaldmiðlastýringu og stöðutöku. Samhliða samningsgerðinni var N ehf. flokkaður sem fagfjárfestir í viðskiptum með óskráðar afleiður. N ehf. undirritaði yfirlýsingu þar sem L hf. var sett að handveði innstæða á tilteknum bankareikningi til tryggingar skuldum N ehf. hjá L hf. L hf. gekk síðar að hinum handveðsetta bankareikningi. N ehf. lýsti kröfu á hendur L hf. sem hafnað var af slitastjórn L hf. og var því mótmælt af hálfu N ehf. Í dómi Hæstaréttar var, með vísan til 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sbr. 4. mgr. 150. gr. laganna, einungis tekin afstaða til þess formsatriðis málsins er lýtur að kæru A o.fl. Talið var að þar sem A o.fl. hefðu ekki mótmælt afstöðu slitastjórnar til kröfu N ehf. gætu þeir þegar af þeirri ástæðu hvorki látið ágreining L hf. og N ehf. látið til sín taka fyrir héraðsdómi né gætu þeir það fyrir Hæstarétti á grundvelli almennra reglna 1. mgr. 120. gr. og 171. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í málinu hafi A o.fl. ekki krafist þess að þeim verði dæmt sakarefnið í skilningi 20. gr. laga um meðferð einkamá1a. Um heimild þeirra til meðalgöngu, ef á hana hefði reynt fyrir héraðsdómi, verði að líta til þess að málatilbúnaður þeirra sé að efni til reistur á málsástæðum sem L hf. hafi í engu hreyft en A o.fl. telji að færa megi fram til stuðnings því að kröfu N ehf. verði ekki skipað í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o. fl. Aukameðalganga veiti þriðja manni ekki heimild til að bera fram málsástæðu til stuðnings kröfu annars upphaflegs málsaðilans sem sá vill ekki sjálfur halda fram. Af þeim sökum hefðu lagaskilyrði ekki getað staðið til að A o.fl. hefði í héraði verið heimiluð meðalganga í málinu. Enn síður geti þeir gengið inn í málið fyrir Hæstarétti og haldið þessum málsástæðum fram fyrir æðra dómi, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga um meðferð einkamála. Var málinu því vísað frá Hæstarétti að því er varðar kröfur A o.fl.