64/2011

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni V um heimild til að leita sönnunar um atvik með vitnaleiðslu og öflun skjala fyrir dómi, samkvæmt 2. málslið 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, án þess að mál væri höfðað. V, sem var hluthafi í G hf., taldi sig hafa orðið fyrir tjóni þegar hlutafé hans varð verðlaust við fall bankans í október 2008 og taldi tjónið mega rekja til ólögmætra ákvarðana fyrrum stjórnenda G hf. Kvað V sér vera nauðsyn að fá tiltekin gögn til að geta tekið ákvörðun um málshöfðun til heimtu skaðabóta á hendur þeim sem ábyrgð bæru á hinum ólögmætu ákvörðunum. Í Hæstarétti var talið að engar skýringar væru fram komnar í málinu á dómsmáli sem hermt væri í forsendum hins kærða úrskurðar að G hf. hefði höfðað gegn fyrrum stjórnendum félagsins. Ósannað væri því um málshöfðun G hf. og þegar af þeirri ástæðu hefði það enga þýðingu við úrlausn málsins. Féllst Hæstiréttur á með V að um einstaklingsbundið tjón hans væri að ræða í skilningi 2. málsliðar 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 og að hann ætti lögvarða hagsmuni í málinu. Var engu talið breyta þó aðrir hluthafar kynnu einnig að eiga sambærilegar kröfur á hendur fyrri stjórnendum G hf. Á hinn bóginn var V ekki talinn hafa lögvarða hagsmuni af því að fá gögn um sátt G hf. og fyrrum forstjóra hans. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka 1. til 4. lið í kröfugerð V til meðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. janúar 2011 þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um heimild til að leita sönnunar um atvik með vitnaleiðslu og öflun skjala fyrir dómi án þess að mál hafi verið höfðað samkvæmt 2. málslið 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kæruheimild er í f. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfur hans teknar til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði auk kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Sóknaraðili fór þess á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur 15. september 2010 að hann fengi að leita sönnunar um atvik með vitnaleiðslu og öflun skjala fyrir dómi, sem varði lögvarða hagsmuni hans og geti ráðið úrslitum um málshöfðun, sbr. 2. málslið 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991. Þær upplýsingar, sem hann krefst að fá frá varnaraðila, eru í fimm liðum sem nánar er lýst í úrskurði héraðsdóms. Varða þrír þeir fyrstu gögn um eigin hlutabréf varnaraðila, sá fjórði kröfulýsingar varnaraðila í þrotabú Baugs Group hf. og BG Holding ehf. og fylgiskjöl með þeim og sá fimmti samkomulag varnaraðila og B-kk-ef Á-kk-ef fyrrum forstjóra varnaraðila frá nóvember 2009. Sóknaraðili kveðst hafa verið hluthafi í varnaraðila og orðið fyrir tjóni þegar hlutafé hans varð verðlaust við fall bankans í október 2008. Tjónið megi rekja til ólögmætra ákvarðana fyrrum stjórnenda hans og kveður sóknaraðili sér vera nauðsyn á að fá umrædd gögn til að geta tekið ákvörðun um málshöfðun til heimtu skaðabóta á hendur þeim, sem ábyrgð beri á hinum ólögmætu ákvörðunum. Hann kveðst hafa grun um að stjórn varnaraðila hafi ekki virt ákvæði laga og samþykkta fyrir félagið um hámark eigin hlutabréfa og farið langt umfram þá 10% heimild til eignarhalds á eigin bréfum, sem hún hafi haft. Fyrir liggi að bankinn hafi í raun verið eigandi að stóru safni hlutabréfa, sem hann hafi orðið að leysa til sín. Í stað þess að koma bréfunum á markað hafi varnaraðili „fundið vildarvini bankans“ og selt þeim bréfin eða lánað fyrir kaupum. Í raun hafi bankinn verið eigandi bréfanna áfram og það langt umfram heimildir. Með þessu hafi hlutabréfamarkaði verið gefnar villandi upplýsingar um stöðu félagsins og kaup bankans skekkt frjálsa verðmyndun hlutabréfa. Slík blekking á virði hlutabréfa hafi valdið því að hluthafar og þar með talinn sóknaraðili hafi talið virði hlutabréfa annað en það var í raun og veru og sé ekki útilokað að þeir hafi orðið fyrir tjóni með því annað hvort að kaupa bréf á of háu verði eða selja ekki bréf þegar þau áttu í raun að lækka en gerðu ekki vegna athafna bankans. Þannig sé um einstaklingsbundið tjón hjá sér að ræða og geti einstakir hluthafar átt skaðabótakröfu á hendur stjórnarmönnum varnaraðila.

Þá kveðst sóknaraðili hafa ástæðu til að ætla að stjórn varnaraðila hafi ekki virt varúðarreglur bankans í lánveitingum til Baugs Group hf. og BG Holding ehf., en eigendur þessara félaga hafi jafnframt verið fyrirsvarsmenn stærstu hluthafa í bankanum. Stjórnendur hans hafi gætt hagsmuna eigin félaga á kostnað varnaraðila, sem hafi leitt til ófarnaðar hans. Bankinn hafi lánað óheyrilegar fjárhæðir til Baugs Group hf. og fleiri tengdra félaga, en þær lánveitingar hafi aukist mjög eftir hluthafafund 30. apríl 2007. Í raun hafi þessi félög „ryksugað bankann upp af fjármunum“ með áðurnefndum afleiðingum. Sóknaraðili telur sig þannig hafa lögvarða hagsmuni af því að fá afrit kröfulýsinga varnaraðila í þrotabú þessara félaga og fylgiskjöl með þeim til að varpa ljósi á þær miklu lánveitingar, sem áður var getið. Til stuðnings þessu vísar sóknaraðili jafnframt til dóms Hæstaréttar 20. janúar 2010 í máli nr. 758/2009.

Fimmta liðinn í kröfu sóknaraðila rökstyður hann með því að í kjölfar dóms Hæstaréttar 29. október 2009 í máli nr. 228/2009 hafi fyrrverandi forstjóri varnaraðila samið við þann síðastnefnda um endurgreiðslu hárrar fjárhæðar á grundvelli gagna, sem ekki komu fram við meðferð málsins. Nauðsynlegt sé að fá þau vegna hugsanlegrar beiðni um endurupptöku hæstaréttarmálsins, en þessum gögnum hafi verið haldið leyndum við meðferð þess.

Sóknaraðili telur rétt sinn til skaðabóta eiga stoð í 2. málslið 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Um rétt sinn til þeirra upplýsinga, sem hann krefst, vísar hann til 91. gr. síðastnefndra laga og um rétt sinn til að afla gagna með þeim hætti sem hann gerir vísar hann til 2. mgr. 68. gr., sbr. einnig 1. mgr. 69. gr. laga nr. 91/1991 auk 2. mgr. 77. gr. sömu laga, sem áður var getið. Hann krefst þess að Á-kk-nf T-kk-nf, formaður skilanefndar varnaraðila, gefi skýrslu fyrir dómi til að veita umbeðnar upplýsingar.

Varnaraðili mótmælir kröfum sóknaraðila og telur lagaskilyrði ekki uppfyllt svo heimilt geti talist að verða við kröfum hans. Í úrskurði héraðsdóms var fallist á að hvorki ákvæði laga nr. 2/1995 né laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. stæðu því í vegi að sóknaraðili leitaði sönnunar um atvik, sem varði varnaraðila og störf fyrrum stjórnenda hans, eftir reglum XII. kafla laga nr. 91/1991. Hins vegar hafi varnaraðili þegar höfðað mál gegn fyrri stjórnendum félagsins á grundvelli 1. málsliðar 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 til heimtu skaðabóta. Þegar þannig standi á sé málsóknarréttur einstakra hluthafa samkvæmt 2. málslið ákvæðisins bundinn við tjón sem hann hafi orðið fyrir en ekki félagið. Tjón sóknaraðila sé „samrætt og samkynja tjóni félagsins í heild“ og þar með allra hluthafanna, en ekki óskylt og óháð því. Tjón hans sé því ekki einstaklingsbundið í skilningi 2. málsliðar 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995. Var sóknaraðili ekki talinn geta höfðað mál gegn fyrri stjórnendum varnaraðila samhliða þeirri málshöfðun, sem varnaraðili hafi sjálfur stofnað til gegn þeim. Þá sé sóknaraðili bundinn af sátt, sem varnaraðili hafi gert í nóvember 2009 við fyrrum forstjóra félagsins. Sóknaraðili var samkvæmt því ekki talinn hafa lögvarða hagsmuni af því að fá umbeðin gögn og kröfum hans hafnað.

II

Af hálfu varnaraðila eru engar skýringar fram komnar í málinu á því dómsmáli, sem hermt er í forsendum hins kærða úrskurðar að aðilinn hafi höfðað gegn fyrrum stjórnendum félagins. Ekki kemur fram að slíkt mál hafi verið höfðað fyrir íslenskum dómstólum. Ef með þessu er vísað til málshöfðunar fyrir erlendum dómstóli er engar upplýsingar að finna í málinu um hvort það hafi verið höfðað gegn stærstu eigendum varnaraðila, þegar þau atvik urðu sem hér um ræðir, eða gegn stjórnendum félagsins, en beiðni sóknaraðila um gagnaöflun verður ekki skilin á annan veg en þann að hann hafi uppi áform um kröfugerð á hendur fyrrum stjórnendum varnaraðila. Ekkert er heldur fram komið um það hvort mál fyrir erlendum dómstóli sé enn rekið þar eða því sé lokið og hver hafi þá orðið afdrif þess. Eins og málið liggur fyrir er ósannað um málshöfðun varnaraðila og hefur þetta atriði þegar af þeirri ástæðu enga þýðingu við úrlausn málsins.

Sóknaraðili telur sig eiga lögvarða hagsmuni af því að fá þau gögn, sem hann krefst. Hann telur að hann hefði sem hluthafi, sbr. 91. gr. laga nr. 2/1995, átt rétt til upplýsinga um þau atriði sem kröfugerð hans tekur til og verði þeirri lagagrein beitt um þá aðstöðu, sem nú sé fyrir hendi. Þegar litið er til síðastnefnds ákvæðis verður að ætla að varnaraðili hafi umbeðnar upplýsingar í fórum sínum í einu eða öðru formi. Fallist er á að tjón sóknaraðila vegna þess að hlutafé hans í varnaraðila fór forgörðum sé einstaklingsbundið tjón hans sjálfs og að hann eigi lögvarða hagsmuni í málinu og breytir engu hvort aðrir hluthafar kunni einnig að eiga sambærilegar kröfur á hendur fyrri stjórnendum varnaraðila. Að þessu leyti er önnur aðstaða fyrir hendi en í áðurnefndu hæstaréttarmáli nr. 228/2009 þar sem hagsmunirnir, sem krafist var, tilheyrðu varnaraðila en ekki sóknaraðila þessa máls. Af sömu ástæðu hefur sóknaraðili ekki lögvarða hagsmuni af því að fá gögn samkvæmt fimmta kröfulið sínum um sátt varnaraðila og fyrrum forstjóra hans, sem sóknaraðili telur sig þurfa í því skyni að leita eftir endurupptöku áðurnefnds hæstaréttarmáls. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka 1. til 4. lið í kröfugerð sóknaraðila til meðferðar.

Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og er sóknaraðila, V-kk-þgf B-kk-þgf, heimilt að leita sönnunar um þau atriði er 1. til 4. liður í kröfugerð hans taka til.

Varnaraðili, Glitnir banki hf., greiði sóknaraðila samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.