509/2013

Á árinu 2008 gerðu málsaðilar með sér tvo framvirka afleiðusamninga um kaup E á hlutabréfum í E hf. af L hf. Samkvæmt þeim skyldi L hf. afhenda E nánar tilgreinda hluti í E hf. gegn greiðslu fjárhæða sem tóku mið af markaðsvirði þeirra á samningsdegi. Samningarnir voru hvorki efndir á gjalddaga né eftir það.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. júlí 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málsaðilar gerðu 25. júlí 2008 tvo framvirka afleiðusamninga um kaup áfrýjanda á hlutabréfum í Exista hf. af stefnda, sem þá bar heitið Landsbanki Íslands hf., en gjalddagi samkvæmt samningunum var ákveðinn 29. ágúst sama ár. Samkvæmt þeim skyldi stefndi afhenda áfrýjanda annars vegar 300.000 hluti og hins vegar 100.000 hluti í félaginu gegn greiðslu nánar tilgreindra fjárhæða sem tóku mið af markaðsvirði þeirra á samningsdegi. Í skilmálum samninganna fólst jafnframt að stefndi lánaði áfrýjanda allt kaupverð hlutabréfanna sem gert yrði upp á gjalddaga með því að áfrýjandi legði það inn á viðskiptareikning stefnda og sá síðarnefndi afhenti áfrýjanda hlutabréfin. Færi uppgjör ekki fram á gjalddaga skyldu reiknast dráttarvextir á samningsfjárhæðir, en ef áfrýjandi óskaði eftir að framlengja samningana á gjalddaga þyrftu aðilar að semja um það sérstaklega með tveggja daga fyrirvara. Samningarnir voru hvorki efndir á gjalddaga né eftir það og frekari samningar voru ekki gerðir á milli aðila. Markaðsvirði hlutabréfanna lækkaði verulega á samningstímanum. Með þessum samningum höfðu verið framlengdir eldri samningar sama efnis, en þeir voru ekki lagðir fram í málinu þótt ráða megi að þeir hafi verið gerðir 30. apríl 2008. Stefndi höfðaði mál þetta til innheimtu samningsfjárhæða með stefnu, sem þingfest var 5. nóvember 2009, en því lauk með dómi héraðsdóms 29. apríl 2013.

Þegar atvik málsins urðu höfðu aðilarnir á tímabilinu frá 4. febrúar 2005 gert 149 samninga um hlutabréf í ýmsum félögum og er óumdeilt að flestir þeirra hafi verið framvirkir afleiðusamningar um kaup áfrýjanda á slíkum bréfum. Munu 139 þessara samninga hafa verið gerðir í gildistíð laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, en 10 í gildistíð laga nr. 108/2007 um sama efni sem tóku gildi 1. nóvember 2007. Þá liggur fyrir að á gjalddaga hafi samningarnir ýmist verið gerðir upp með hagnaði eða tapi fyrir áfrýjanda eða þeir verið framlengdir með samkomulagi aðilanna. Auk áfrýjanda gaf Ó-kk-nf J-kk-nf H-kk-nf skýrslu fyrir dómi, en hann starfaði sem verðbréfamiðlari hjá stefnda á því tímabili sem að framan var getið og kom fram fyrir hans hönd í viðskiptum við áfrýjanda. Upphaf viðskiptanna kvað vitnið hafa verið að áfrýjandi leitaði til stefnda og óskaði eftir að fá lán til að kaupa hlutabréf. Honum hafi verið bent á tvo kosti í þeim efnum þar sem annar hafi verið sá að gera framvirk afleiðuviðskipti um kaup á slíkum bréfum. Áfrýjandi hafi viljað hafa þann háttinn á og í kjölfarið hafi honum verið gerð grein fyrir áhættu sem fylgdi slíkum viðskiptum og hann undirritað almenna skilmála fyrir öll markaðsviðskipti hjá stefnda, þar á meðal afleiðuviðskipti. Þá bar vitnið að í slíkum viðskiptum væri það jafnan viðskiptamaðurinn sem tæki ákvörðun um hvort hann vildi eiga eða selja þau hlutabréf sem samningur tæki til hverju sinni. Vitnið kvaðst jafnframt hafa metið það svo að áfrýjandi skildi eðli hinna framvirku samninga og vissi hvað hann var að gera. Aðspurður fyrir dómi um hið síðastnefnda svaraði áfrýjandi að „maður gerir sér grein fyrir því hvernig hagnaður og tap getur myndast í svona samningi.“

Fyrir Hæstarétti kveðst áfrýjandi einkum reisa kröfur sínar á því að skilyrði laga nr. 108/2007 hafi ekki verið uppfyllt svo hann gæti átt í viðskiptum af þeim toga sem um ræðir í málinu. Stefndi hafi brugðist skyldum sem lögin lögðu á hann gagnvart viðskiptamönnum sínum, sbr. einnig reglugerð nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þá hafi fjárhagsleg staða stefnda verið orðin mjög veik þegar samningarnir voru gerðir, en um það hafi áfrýjanda og flestum öðrum en stefnda sjálfum þá verið alls ókunnugt um. Verðmyndun hlutabréfa, sem stefndi bauð til sölu, hafi ekki verið í samræmi við veruleikann á árunum 2007 og 2008. Af þessum ástæðum og öðrum, sem nánar greinir í héraðsdómi, beri að ógilda nefnda samninga. Stefndi byggir á að skuldbindandi samningar hafi komist á milli aðila um framvirk kaup áfrýjanda á hlutabréfum og til grundvallar viðskiptunum hafi legið þeir almennu skilmálar sem áður var getið. Hann heldur einnig fram að ekkert í samningunum sjálfum, samskiptum aðilanna eða atvikum, sem síðar komu til, geti réttlætt að vikið verði frá samningum þeirra. Ekki er ágreiningur um að áfrýjandi hafi verið almennur fjárfestir í merkingu laga nr. 108/2007.

II

Samkvæmt samningum málsaðila skuldbatt stefndi sig til að selja og afhenda áfrýjanda á gjalddaga 29. ágúst 2008 nánar tilgreind hlutabréf í Exista hf. og þann dag skyldi áfrýjandi leggja samningsverðið inn á viðskiptareikning stefnda. Uppgjör samninganna átti að fara fram samdægurs fyrir klukkan 16. Áfrýjanda bar sem kaupanda að eiga frumkvæði að efndum með því að bjóða fram greiðslu af sinni hálfu og leita eftir því að fá afhent þau hlutabréf sem samningarnir tóku til, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 2. maí 2013 í máli nr. 631/2012. Fyrst þá bar stefnda að hafa bréfin tiltæk, en óumdeilt er að hann réði yfir og gat afhent áfrýjanda hlutabréf í Exista hf. á þeim tíma. Var honum heimilt að höfða mál og krefjast efnda gegn því að afhenda það gagngjald sem honum bar að láta af hendi, sbr. 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Í héraðsdómi er greint frá atvikum sem leiddu til þess að frá 28. október 2010 var stefnda ekki lengur unnt að afhenda umsamin hlutabréf. Exista hf. hafði þá nokkru áður verið breytt í einkahlutafélag, en fyrrnefndan dag var haldinn hluthafafundur í félaginu í þeim tilgangi að efna nauðasamning félagsins, sem staðfestur var af Héraðsdómi Reykjavíkur 10. sama mánaðar, svo sem greindi í tilkynningu þess til ríkisskattstjóra 4. nóvember 2010. Á fundinum var samþykkt að lækka hlutafé félagsins um 14.644.414.321 krónu til jöfnunar á tapi og jafnframt að hækka það um 13.562.336.251 krónu með útgáfu nýrra hluta að nafnverði ein króna hver. Í tilkynningunni kom einnig fram að kröfuhafar hafi greitt áskriftarverð hinna nýju hluta að fullu með skuldajöfnuði. Af þessu tilefni breytti stefndi kröfu sinni með bókun í þinghaldi 22. mars 2011 á þann veg að krafist var greiðslu úr hendi áfrýjanda án gagngreiðslu stefnda sjálfs, enda væri honum ekki lengur unnt að afhenda umsamin hlutabréf. Fjárhæð kröfunnar var óbreytt frá stefnu, en jafnframt gerði hann til vara kröfu um greiðslu lægri fjárhæðar. Varakrafan var fundin þannig að frá aðalkröfu var dregin fjárhæð sem svaraði til virðis umsaminna hlutabréfa í Exista hf. á gjalddaga. Héraðsdómur tók varakröfu stefnda til greina og unir hann þeirri niðurstöðu. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu.

Samkvæmt almennum skilmálum fyrir markaðsviðskipti stefnda var honum heimilt en ekki skylt að beita skuldajöfnuði milli allra samninga, sem féllu undir skilmálana, þannig að hagnaður og tap hvors aðila samningsins yrði gert upp í einu lagi. Krafa stefnda byggir á fjárhagslegu uppgjöri afleiðusamninganna með skuldajöfnuði eða nettun þeirra greiðslna sem málsaðilum var hvorum um sig skylt að inna af hendi. Samningar aðilanna voru ekki efndir á gjalddaga af ástæðum sem vörðuðu áfrýjanda og atvik, sem gerðu stefnda ókleift að inna umsamda gagngreiðslu af hendi, urðu eftir það tímamark. Uppgjör með skuldajöfnuði gerir áfrýjanda að minnsta kosti ekki verr settan en ef samningarnir hefðu verið efndir eftir efni sínu á gjalddaga. Eins og málið er vaxið stendur hvorki ákvæði 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 né aðrar ástæður því í vegi að krafa stefnda fái komist að í málinu.

III

Í upphafi viðskipta málsaðila með hlutabréf undirritaði áfrýjandi almenna skilmála fyrir viðskiptamenn stefnda. Aðilarnir gerðu síðan fjölmarga samninga um framvirk kaup áfrýjanda á hlutabréfum í ýmsum félögum og voru viðskiptin samfelld um þriggja og hálfs árs skeið. Áðurnefnd ummæli áfrýjanda um eigin hæfni til að stunda þessa tegund viðskipta fá samrýmst því að augljóslega hafði hann öðlast mikla reynslu af þeim á umræddu árabili. Í samningunum 25. júlí 2008 og eldri samningum aðila lýsti áfrýjandi sérstaklega yfir að hann hefði kynnt sér eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiráðgjafar annars en stefnda áður en hann undirritaði samningana. Hann átti einnig að baki langa reynslu í öðrum viðskiptum auk þess sem hann var stjórnarmaður og framkvæmdastjóri félags, sem hafði meðal annars þann tilgang að kaupa og selja hlutabréf og önnur verðbréf. Þá teljast framvirkir samningar sem þessir um hlutabréf ekki til flókinna fjármálagerninga, sbr. til hliðsjónar áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 631/2012.

Lög nr. 108/2007 fólu í sér veigamiklar breytingar frá eldri lögum, meðal annars um aukna vernd fyrir fjárfesta. Lögin leggja hins vegar ekki bann við því að almennir fjárfestar stundi afleiðuviðskipti, en hafa að geyma strangari fyrirmæli en eldri lög, meðal annars um upplýsingagjöf til viðskiptamanna, öflun upplýsinga um þá, ráðleggingar til þeirra og fleira. Um þetta verður að gæta að því að í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 108/2007 kemur fram í umfjöllun um þau ákvæði sem áfrýjandi vísar til að þau eigi aðeins við í þeim tilvikum þegar stofnað er til nýrra viðskipta eða nýrrar tegundar viðskipta eftir gildistöku laganna og ekki hafi áður verið aflað þeirra upplýsinga sem nýju lögin gera kröfu um. Þegar virtar eru framangreindar yfirlýsingar áfrýjanda um þekkingu sína og öflun sérfræðiráðgjafar, upphaf og umfang viðskiptanna og reynsla hans að öðru leyti verður að leggja til grundvallar að hann hafi skilið þá samninga sem um ræðir og gert sér grein fyrir áhættu í viðskiptum með hlutabréf. Ekkert er fram komið sem styður það að stefndi hafi ekki fylgt fyrirmælum laga um að upplýsa áfrýjanda um eðli og áhættu við gerð samninga um framvirk kaup á hlutabréfum eða ekki aflað þeirra upplýsinga um áfrýjanda sem honum bar að gera. Áfrýjandi hefur samkvæmt þessu ekki sýnt fram á að stefndi hafi brotið gegn fyrirmælum laga með því að heimila honum að eiga þau viðskipti sem um ræðir í málinu.

Loks ber að líta til þess að áfrýjandi gerir þá kröfu að samningarnir frá 25. júlí 2008 verði ógiltir á þeim grundvelli að ekki hafi verið gætt ákvæða laga nr. 108/2007. Í þeim eru hins vegar engar reglur um ógildi samninga vegna annmarka af þeim toga sem haldið er fram í málinu að verið hafi. Vegna þessa verður ekki leitað stoða fyrir kröfu áfrýjanda í öðrum réttarheimildum en ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða ólögfestum reglum fjármunaréttar um ógildi samninga, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 24. janúar 2011 í máli nr. 638/2010. Af slíkum ástæðum hefur áfrýjandi borið fyrir sig 30. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936, þar á meðal að aðstöðumunur hafi verið á málsaðilum, og að forsendur hafi brostið fyrir gerð samninganna. Þá hafi hlutabréfin verið gölluð í skilningi laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hafnað að málsástæður, sem á þessu eru reistar, leiði til þess að samningarnir verið ógiltir. Hinu sama gegnir um þá varnarástæðu áfrýjanda að hann hafi sjálfur rift samningum aðilanna 22. janúar 2009. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði.

Um rekstur málsins athugast að frá því það var endurupptekið 27. september 2010 liðu rúmlega tvö og hálft ár þar til dómur var kveðinn upp. Á því tímabili var málinu frestað alls átján sinnum, í flestum tilvikum til frekari gagnaöflunar. Þessi dráttur á málsmeðferð og margítrekaðar frestveitingar eru aðfinnsluverðar.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal óraskaður.

Áfrýjandi, E-kk-nf P-kk-nf, greiði stefnda, LBI hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.