52/2004

Stjórnvöld kusu að sækja stoð fyrir ákvörðun sinni um brottvísun K úr landi í lagaheimild, sem háð var því að dvöl hans hér á landi yrði talin hættulega hagsmunum almennings. Í ljósi þess var talið að þeim hafi borið að rannsaka sérstaklega, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993, hvort geðheilsu K var svo komið að þessu skilyrði væri fullnægt, eftir atvikum með þeim úrræðum, sem um ræðir í d. lið 1. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991. Gátu stjórnvöld ekki látið þetta hjá líða vegna hugsanlegs kostnaðar eða tafa sem af þessu myndi leiða og þess í stað stuðst við ályktanir um heilsufar K, sem dregnar voru af læknisfræðilegum gögnum frá árinu 1995, án þess að gæta um leið að því að hann hafi fengið lausn undan öryggisgæslu í heimalandi sínu fjórum árum síðar. Voru þannig taldir slíkir annmarkar á málsmeðferð útlendingaeftirlitsins að óhjákvæmilegt væri að ógilda úrskurð dóms- og kirkjumálaráðuneytisins um staðfestingu ákvörðunar útlendingaeftirlitsins um afturköllun á dvalarleyfi K, brottvísun hans úr landi o.fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. janúar 2004 og krefst þess aðallega að ógiltur verði úrskurður dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 8. febrúar 2002 um staðfestingu ákvörðunar útlendingaeftirlitsins 26. nóvember 2001 um afturköllun á dvalarleyfi áfrýjanda, brottvísun frá Íslandi sem jafnframt gildir á Norðurlöndum, ævilangt endurkomubann til Íslands og skráningu í Schengen-upplýsingakerfið næstu þrjú árin. Til vara að ævilangt endurkomubann til Íslands verði fellt úr gildi. Hann krefst og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar hans fyrir réttinum.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins kom áfrýjandi, sem er ríkisborgari Litháen, hingað til lands seint á árinu 1999. Fékk hann hér tímabundið dvalarleyfi og atvinnuleyfi 15. mars 2000, sem standa skyldi til 1. febrúar 2001.

Fyrir liggur að lögreglu í Reykjavík bárust í byrjun maí 2001 spurnir um að áfrýjandi kynni að hafa einhverjum árum áður gerst sekur um alvarlegt afbrot í heimalandi sínu. Að þessu fram komnu leitaði lögregla nánari upplýsinga um áfrýjanda og kom þá fram að hann hafi gerst sekur á árinu 1995 um manndráp og kynferðisbrot. Hann hafi verið talinn ósakhæfur og því vistaður á geðsjúkrahúsi, en þaðan hafi hann verið útskrifaður á árinu 1999. Lögregla kvaddi áfrýjanda af þessu tilefni á sinn fund 20. september 2001, þar sem hann kannaðist við framangreind atvik. Sagðist hann hafa átt við geðræn vandamál að stríða, en gæti nú með töku lyfja stundað vinnu og átt eðlilegt líf.

Máli áfrýjanda var beint til útlendingaeftirlitsins, sem tók skýrslu af honum 4. október 2001 og aflaði síðan frekari gagna að utan, þar á meðal um sjúkdóm þann, sem áfrýjandi var talinn hafa átt við að stríða. Liggur fyrir að útlendingaeftirlitið hafi fengið þannig upplýst að áfrýjandi hafi verið talinn haldinn ofsóknarkenndum geðklofa, („paranoia schitzophrenia“). Að fengnum þeim upplýsingum leitaði útlendingaeftirlitið eftir afstöðu dóms- og kirkjumálaráðuneytisins til málsins með orðsendingu 2. nóvember 2001, þar sem sagði meðal annars: „Undirrituð hefur tvisvar haft samband við geðsvið Landspítalans og rætt þar við vakthafandi lækna, sem báðir upplýstu að geðklofi væri sjúkdómur sem væri næsta ólæknanlegur og meðferð tæki mörg ár. Í gær ræddi undirrituð við vakthafandi geðlækni og tjáði honum að staðfesting hefði fengist á því að maðurinn „hefði verið með ofsóknarkenndan geðklofa“ og var læknirinn mjög undrandi á því að maðurinn gæti starfað og sinnt eðlilegum daglegum þörfum sínum. Þegar lækni var tjáð að maðurinn væri mjög ungur (fæddur 1976) varð undrun hans enn meiri og voru spekúlasjónir uppi um að röng sjúkdómsgreining hefði átt sér stað, því paranoia schitzophrenia er illvígur sjúkdómur sem ekki læknast af sjálfu sér og þarf fólk almennt að vera á lyfjum alla sína ævi, auk þess að vera undir stöðugu eftirliti lækna. Með tilliti til þessa er það álit undirritaðrar að krefja beri manninn um að ganga til geðlæknis, auk þess sem spurning er hvort ekki eigi að fara fram ítarleg rannsókn á geðrænum burðum hans, með tilliti til fyrri atburða og þeirrar sjúkdómsgreiningar sem hann fékk í heimalandi.“ Ekki liggur fyrir hver svör ráðuneytisins urðu við þessu erindi.

Með bréfi 6. nóvember 2001 fór útlendingareftirlitið þess á leit við Landspítala -háskólasjúkrahús að þar yrði lagt mat á geðheilsu áfrýjanda. Þessu neitaði sjúkrahúsið með bréfi 23. sama mánaðar, þar sem vísað var til þess að geðrannsókn færi þar ekki fram í sakamálum nema leitað væri eftir því af hendi dómstóla, ákæruvalds eða verjenda sakaðra manna.

Hinn 26. nóvember 2001 tilkynnt útlendingareftirlitið áfrýjanda bréflega um þá ákvörðun, sem áðurgreindar dómkröfur hans í málinu lúta að. Í ákvörðuninni var meðal annars vikið að framangreindum atriðum, þar á meðal að Landspítali - háskólasjúkrahús hafi ekki fengist til að framkvæma geðrannsókn á áfrýjanda af framangreindri ástæðu, auk þess sem fram hafi komið að útvega yrði læknisfræðileg gögn frá heimalandi hans og fá aðstoð túlks ef rannsaka ætti geðheilsu áfrýjanda hér á landi að eigin ósk hans. Með því að útlendingaeftirlitið ætti ekki tök á að krefjast þess við áfrýjanda að hann gengist undir slíka rannsókn væri það álit þess að taka yrði ákvörðun í málinu á grundvelli fyrirliggjandi gagna, enda yrði geðheilsa hans ekki könnuð frekar nema með kostnaðarsömum og tímafrekum aðgerðum. Líta yrði til þess að áfrýjandi nyti hér aðeins tímabundins dvalarleyfis og atvinnuleyfis, sem afturkalla mætti þegar útlendingaeftirlitið teldi ástæðu til. Væri það álit útlendingaeftirlitsins að áfrýjandi væri hættulegur sjálfum sér og umhverfi sínu með tilliti til sjúkdómsgreiningar hans í heimalandi, en það væri skylda útlendingareftirlitsins að gæta hagsmuna íslenskra borgara, þótt það kynni að hafa í för með sér brottvísun áfrýjanda. Var af þessum sökum og með vísan til 4. töluliðar 1. mgr. 11. gr. þágildandi laga nr. 45/1965 um eftirlit með útlendingum tekin ákvörðunin, sem áður getur, og hún kynnt áfrýjanda 3. desember 2001.

Áfrýjandi kærði framangreinda ákvörðun útlendingaeftirlitsins til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 14. desember 2001. Við meðferð kærumálsins aflaði áfrýjandi meðal annars læknisfræðilegra gagna frá heimalandi sínu varðandi útskrift hans af sjúkrahúsi 30. ágúst 1999. Kom meðal annars fram í þeim gögnum að við útskrift hafi áfrýjandi ekki talist hafa einkenni af geðsjúkdómum og heldur ekki þarfnast frekari læknismeðferðar.

Ákvörðun útlendingaeftirlitsins var staðfest með úrskurði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 8. febrúar 2002. Í samræmi við þá niðurstöðu mun áfrýjandi hafa haldið héðan af landi brott 2. mars sama ár.

II.

Samkvæmt fyrrnefndum 4. tölulið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 45/1965 var útlendingaeftirlitinu heimilt að vísa útlendingi úr landi ef áframhaldandi dvöl hans hér á landi teldist hættuleg hagsmunum ríkisins eða almennings eða vist hans var óæskileg af öðrum ástæðum. Því er borið við af hálfu stefnda að brottvísun áfrýjanda hafi helgast af þeirri heimild, sem hér um ræðir, vegna þeirrar hættu, sem almenningi var búin af dvöl hans á landinu.

Þegar útlendingaeftirlitið tók ákvörðun sína 26. nóvember 2001 hafði áfrýjandi dvalið hér á landi í nærfellt tvö ár. Virðist annað ekki hafa legið fyrir en að hann hafi stundað vinnu á því tímabili og hvorki leitað læknismeðferðar né tekið lyf vegna þess geðsjúkdóms, sem hann taldist haldinn samkvæmt læknisfræðilegum gögnum á árinu 1995. Þá er ekkert fram komið um framferði áfrýjanda hér á landi, sem bent gæti til geðrænna sjúkdóma hans eða að hættu stafaði af honum. Af áðurgreindri umleitan útlendingaeftirlitsins til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 2. nóvember 2001 verður séð að þá hafði verið leitað almennra upplýsinga sérfræðinga um þann sjúkdóm, sem áfrýjandi var talinn haldinn á árinu 1995. Var þar meðal annars greint frá því að sérfræðingur, sem rætt hafði verið við, hafi leitt að því getum að greining á sjúkdómi áfrýjanda í heimalandi hans kynni að vera röng að teknu tilliti til aðstæðna hans hér á landi.

Við töku íþyngjandi ákvörðunar um brottvísun áfrýjanda úr landi á grundvelli almennt orðaðrar heimildar í 4. tölulið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 45/1965 bar útlendingaeftirlitinu að rannsaka svo sem kostur var öll þau atriði, sem máli gátu skipt, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í því skyni stóð meðal annars heimild til þess að leita atbeina lögreglu til rannsóknar, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 45/1965. Úr því að stjórnvöld kusu í máli áfrýjanda að sækja stoð fyrir ákvörðun sinni um brottvísun hans úr landi í lagaheimild, sem háð var því að dvöl hans hér á landi yrði talin hættuleg hagsmunum almennings, bar að rannsaka sérstaklega hvort geðheilsu hans var svo komið að þessu skilyrði væri fullnægt, eftir atvikum með þeim úrræðum, sem um ræðir í d. lið 1. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Gátu stjórnvöld ekki látið þetta hjá líða vegna hugsanlegs kostnaðar eða tafa, sem af þessu myndi leiða, og þess í stað stuðst við ályktanir um heilsufar áfrýjanda, sem dregnar voru af læknisfræðilegum gögnum frá árinu 1995, án þess að gæta um leið að því að hann hafi fengið lausn undan öryggisgæslu í heimalandi sínu fjórum árum síðar. Voru þannig slíkir annmarkar á málsmeðferð útlendingaeftirlitsins og síðar dóms- og kirkjumálaráðuneytisins að óhjákvæmilegt er að taka aðalkröfu áfrýjanda til greina.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal standa óraskað, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ógiltur er úrskurður dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 8. febrúar 2002 um staðfestingu ákvörðunar útlendingaeftirlitsins 26. nóvember 2001 um afturköllun á dvalarleyfi áfrýjanda, K-x-x B-x-x, hér á landi, brottvísun hans héðan sem jafnframt gildir á Norðurlöndum, ævilangt endurkomubann til Íslands og skráningu í Schengen-upplýsingakerfið næstu þrjú árin.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal standa óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur.