10/2008

Skiptastjóri við opinber skipti til fjárslita milli sambúðarfólks beindi til héraðsdóms nánar tilgreindum ágreiningi við skiptin. Var talið að M hefði í kröfugerð sinni til héraðsdóms aukið við það sakarefni sem skiptastjóri hefði þannig vísað til úrlausnar dómsins og var þeim kröfum hans, sem þannig stóð á um, vísað frá héraðsdómi. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að við skiptin skyldi miðað við að tilteknar tvær sumarhúsalóðir væru sameign aðila í jöfnum hlutföllum, en að  M teldist einn eigandi tiltekins sumarhúss á Íslandi og tveggja sumarhúsa á Spáni.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. janúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. desember 2007, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi varðandi opinber skipti til fjárslita vegna loka óvígðrar sambúðar aðilanna. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði til grundvallar við fjárslitin að aðilarnir séu sameigendur í jöfnum hlutföllum að íbúð, sem auðkennd er A á Spáni, fasteign í B á Spáni og sumarbústað á lóð nr. [...] úr landi C í D, en staðfest verði niðurstaða hins kærða úrskurðar um að þau eigi að helmingi hvort lóðina undir síðastnefndum sumarbústað og leigulóðarréttindi að sumarbústaðarlóð merktri nr. [...] við E í landi F í G. Þá krefst sóknaraðili þess aðallega að vísað verði frá héraðsdómi kröfum varnaraðila um að lagt verði til grundvallar við fjárslitin að sóknaraðili sé eigandi íbúðar nr. 01-0202 ásamt bílgeymslu að H í I, að varnaraðili sé eigandi íbúðar nr. 01-0301 að J í I og að sóknaraðili standi í skuld við varnaraðila að fjárhæð 8.300.000 krónur. Til vara krefst sóknaraðili þess að hún verði sýknuð að svo stöddu af þessum síðastgreindum kröfum. Í öllum tilvikum krefst hún málskostnaðar í héraði ásamt kærumálskostnaði.

Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði aðallega staðfestur í öllum atriðum, en til vara um annað en áðurnefndar tvær fasteignir á Spáni, sem verði þá taldar í sameign aðilanna þannig að eignarhlutur sóknaraðila sé 5%, en varnaraðila 95%. Í báðum tilvikum krefst varnaraðili kærumálskostnaðar.

I.

Samkvæmt gögnum málsins hófu aðilarnir, sem bæði eru fædd 1941, óvígða sambúð í ágúst 1990 á heimili varnaraðila og var hún skráð í þjóðskrá [...] 1991. Varnaraðili mun hafa verið skipstjóri á fiskiskipi fram til ársins 2002, en sóknaraðili starfað utan heimilis til 1995. Eiginkona varnaraðila hafði látist snemma árs 1990 og áttu þau uppkomin börn. Sóknaraðili kveður barnabarn varnaraðila hafa dvalið mikið á heimili þeirra frá upphafi sambúðarinnar, en þau hafi tekið það í fóstur 1993 og hún annast um það. Aðilarnir eignuðust ekki börn saman og lauk sambúð þeirra á árinu 2005. Samkvæmt kröfu varnaraðila var kveðinn upp úrskurður í Héraðsdómi Reykjaness um opinber skipti til fjárslita milli þeirra 8. júní 2006.

Í málatilbúnaði varnaraðila er staðhæft að sóknaraðili hafi engar eignir átt við upphaf sambúðar þeirra og er ekki að sjá að því hafi verið andmælt. Varnaraðili hafi á hinn bóginn átt hlut í skipinu, sem hann var skipstjóri á, auk fasteignar. Aðilarnir gerðu samning 22. september 1997, þar sem meðal annars var tekið fram að á sambúðartíma þeirra hafi „orðið eignaaukning.“ Þar var ákveðið að ef til sambúðarslita kæmi yrði eignum skipt á þann hátt að sóknaraðila fengi í sinn hlut íbúð að H í I og yrði hún án veðbanda, en þinglýst á nöfn beggja aðilanna í jöfnum hlutföllum. Þá átti sóknaraðili einnig að fá alla innbúsmuni, sem væru í íbúðinni, auk bifreiðar af gerðinni BMW 318 árgerð 1991 eða samsvarandi verðmæti. Í hlut varnaraðila áttu á hinn bóginn að koma allar aðrar eignir, þar á meðal eignarhlutinn í fyrrnefndu skipi.

Í greinargerð varnaraðila fyrir héraðsdómi var greint frá tekjum aðilanna samkvæmt skattframtölum allt frá 1997, þegar þau gerðu fyrrnefndan samning, til ársins 2004 og er það yfirlit tekið upp í heild í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt því voru tekjur varnaraðila á þessu tímabili samtals 103.402.734 krónur auk arðs að fjárhæð 30.000.000 krónur. Tekjur sóknaraðila á sama tímabili voru alls 4.474.977 krónur, en á árinu 2004 fékk hún að auki greiddan arf að fjárhæð 3.533.012 krónur.

Af gögnum málsins verður ráðið að talsverðar breytingar hafi orðið á eignum aðilanna eftir gerð samningsins 1997. Varnaraðili kveður samstarfi um útgerð áðurnefnds fiskiskips hafa lokið á árinu 2002 og hluti hans í því þá orðið eign einkahlutafélagsins K, sem hann hafi einn verið eigandi að. Hann hafi síðan selt þetta félag í júlí 2005, en áður tekið þó til sín nokkrar eignir þess. Fyrir liggur að aðilarnir gerðu í sameiningu samning 14. september 2002 um kaup á íbúð í A á Spáni fyrir 154.760 evrur. Varnaraðili kveðst hafa greitt 79.930 evrur af kaupverðinu í sama mánuði og samningurinn var gerður, en fyrir eftirstöðvum þess hafi verið gefið út skuldabréf til tíu ára með veði í íbúðinni og hafi hann einn staðið straum af greiðslu afborgana og vaxta. Að auki gerðu aðilarnir bæði samning 13. maí 2003 um kaup á húsi í B á Spáni fyrir samtals 410.880 evrur. Varnaraðili kveður K ehf. hafa greitt 205.440 evrur af kaupverðinu 16. júní 2003 og 6.244,28 evrur 4. ágúst 2004, en þessi verðmæti hafi hann tekið til sín úr félaginu áður en hann seldi það. Varnaraðili kveðst hafa greitt eftirstöðvar kaupverðsins eftir að sambúð aðilanna var lokið og hafi þær að endingu numið 202.440 evrum. Staðhæfingum varnaraðila um þessar greiðslur á kaupverði fasteignanna tveggja á Spáni hefur ekki verið andmælt í málatilbúnaði sóknaraðila. Þá keypti varnaraðili á árinu 2005 íbúð að J í I, sem var þinglýst eign hans eins, en hann kveðst hafa greitt allt kaupverðið og er ekki að sjá að sóknaraðili hafi andmælt því. Auk þessa gerðu aðilarnir samning 4. ágúst 1999 um leigu á lóð undir sumarhús úr landi jarðarinnar F í G og fengu þau jafnframt afsal 29. ágúst 2004 fyrir sumarbústaðarlóð úr landi C í D. Ekki liggur fyrir hvernig staðið hafi verið að greiðslu leigu eða kaupverðs vegna þessara lóða, en aðilarnir eru nú á einu máli um að líta á þær sem sameign þeirra í jöfnum hlutföllum. Á síðarnefndu lóðinni hefur á hinn bóginn verið reist sumarhús, sem varnaraðili kveðst einn hafa greitt kostnaði af, en hann hafi fengið það ófullgert sem greiðslu skuldar í september 2003 og lagt síðan til fé til að ljúka smíð þess. Í gögnum málsins er þessu til viðbótar greint frá bifreiðum og hlutabréfum, sem aðilarnir höfðu eignast áður en sambúð þeirra lauk, en um þær eignir virðist ekki hafa staðið ágreiningur við fjárslitin. Þá liggur fyrir að við lok sambúðarinnar hafi aðilarnir enn verið þinglýstir eigendur áðurnefndrar íbúðar að H í I að helmingi hvort.

II.

Með bréfi 16. október 2006 beindi skiptastjóri við opinberu skiptin til fjárslita milli aðilanna ágreiningi, sem þar hafi risið, til úrlausnar Héraðsdóms Reykjaness og var mál þetta þingfest af því tilefni 14. desember sama ár. Í bréfinu var því lýst að ágreiningur stæði um hvaða dag aðilarnir hafi slitið sambúð, en að öðru leyti væru deilur uppi vegna krafna varnaraðila um að hann yrði einn talinn eigandi fyrrnefndrar íbúðar í A og húss í B á Spáni, svo og sumarhúsalóðarinnar úr landi F og sumarhússins og lóðarinnar úr landi C.

Í greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi var þess krafist að við fjárslitin yrði lagt til grundvallar að fasteignirnar tvær á Spáni og „sumarbústaðarlóð nr. [...] úr landi C í D, landnúmer lóðar [...]“ væru sameign aðilanna í jöfnum hlutföllum og auk þess leiguréttindi yfir sumarbústaðarlóðinni úr landi F. Varnaraðili krafðist þess á hinn bóginn í greinargerð í héraði að fasteignirnar á Spáni yrðu taldar að öllu leyti í hans eigu, svo og sumarbústaður á lóðinni úr landi C, en sumarbústaðarlóðirnar tvær í sameign aðilanna í jöfnum hlutföllum. Auk þessa krafðist varnaraðili þess að kveðið yrði á um að íbúðin að H í I ásamt bílgeymslu væri eign sóknaraðila, enda tæki hún að sér greiðslu tveggja tiltekinna veðskulda á íbúðinni, en varnaraðili myndi aflétta þremur tilgreindum veðskuldum. Enn fremur krafðist varnaraðili þess að lagt yrði til grundvallar við fjárslitin að íbúðin að J í I væri eign hans, svo og að sóknaraðili stæði í skuld við sig að fjárhæð 8.300.000 krónur.

Í máli, sem rekið er í héraði samkvæmt ákvæðum XVII. kafla laga nr. 20/1991 í tilefni af því að skiptastjóri við opinber skipti hafi beint ágreiningsefni til úrlausnar dómstóla eftir 122. gr. sömu laga, verða aðeins hafðar uppi kröfur um þau atriði varðandi skiptin, sem hann hefur lagt fyrir á þann hátt. Af framangreindu er ljóst að í máli þessu var aðilunum aðeins unnt að hafa uppi kröfur varðandi fasteignirnar tvær á Spáni, sumarbústað og lóð úr landi C og sumarbústaðarlóð úr landi F. Var þeim hvoru fyrir sig heimilt að hafa uppi sjálfstæðar kröfur um þessi efni, sbr. 4. mgr. 130. gr. laga nr. 20/1991, en á grundvelli þessa lagaákvæðis var varnaraðila á hinn bóginn ekki fært að auka við sakarefni, sem skiptastjóri hafði beint til héraðsdóms. Þegar af þessum sökum verður að vísa frá héraðsdómi kröfum varnaraðila, sem varða íbúðirnar að H og J í I, svo og ætlaða skuld sóknaraðila við hann að fjárhæð 8.300.000 krónur.

III.

Í málinu er ekki uppi ágreiningur um að fyrrnefnd sumarbústaðarlóð úr landi C í D og leiguréttindi yfir slíkri lóð úr landi F í G skuli við fjárslit milli aðilanna teljast sameign þeirra í jöfnum hlutföllum. Dómkröfur sóknaraðila í greinargerð fyrir héraðsdómi, sem áður er lýst, beindust ekki að sumarhúsi á lóðinni úr landi C, en varnaraðili krafðist þess á hinn bóginn að lagt yrði til grundvallar við fjárslitin að hann væri einn eigandi að því. Sóknaraðili getur ekki fyrir Hæstarétti gert nýja kröfu í þessum efnum, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum, sem hér á við samkvæmt 4. mgr. 150. gr. sömu laga og 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um sameign aðilanna í jöfnum hlutföllum að réttindum yfir báðum sumarhúsalóðunum, svo og að varnaraðili sé einn eigandi sumarhússins á lóðinni úr landi C.

Samkvæmt gögnum málsins, sem áður er lýst, stóðu aðilarnir bæði að gerð samninga á árunum 2002 og 2003 um kaup á íbúð í A og húsi í B á Spáni. Ekkert liggur fyrir um þinglýsingu eða aðra opinbera skráningu eignarréttinda að þessum fasteignum, en allt að einu verður að líta svo á að nægilega sé fram komið að heimildarskjöl um þessi réttindi kveði á um sameign aðilanna. Þótt þessar heimildir hafi sönnunargildi við úrlausn ágreinings aðilanna um eignarréttindi yfir fasteignunum geta þær ekki einar og sér leitt til niðurstöðu, en í þeim efnum ræður mestu, svo sem endranær við fjárslit við lok óvígðrar sambúðar, hver framlög aðilanna hafi í raun verið við öflun þessara eigna. Eins og áður kom fram hefur varnaraðili staðhæft að hann hafi einn staðið straum af þeim hluta kaupverðs fasteignanna, sem greiddur hafði verið fyrir lok sambúðar aðilanna. Þessum staðhæfingum, sem eiga stoð í gögnum málsins, hefur ekki verið andmælt og hefur því heldur ekki verið borið við að féð, sem varið var til kaupanna, hafi átt rætur að rekja til annars en tekna varnaraðila eða andvirðis fyrri eigna hans. Ekki verður litið svo á að varnaraðili hafi gefið sóknaraðila helmingshlut í þessum eignum með því einu að þau hafi bæði verið tilgreind sem kaupendur að þeim í samningum um kaupin. Þótt sambúð aðilanna hafi staðið á annan áratug og óumdeilt er að fjárhagsleg samstaða hafi tekist með þeim verður ekki séð að sóknaraðili hafi lagt nokkuð til þessarar eignarmyndunar, sem leitt gæti til þeirrar niðurstöðu að fasteignirnar ættu að teljast sameign aðilanna. Verður því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að varnaraðili skuli teljast eigandi þessara tveggja fasteigna við fjárslit milli aðilanna.

Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi kröfum varnaraðila, M, varðandi íbúð nr. [...] ásamt bílgeymslu að H og íbúð nr. [...] að J í I og um viðurkenningu á skuld sóknaraðila, K, við hann að fjárhæð 8.300.000 krónur.

Að öðru leyti er hinn kærði úrskurður staðfestur um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.