147/2015

A krafði Í um miskabætur vegna handtöku og rannsóknaraðgerða sem beindust að honum í tengslum við rannsókn lögreglu á ætluðum innflutningi A og nafngreinds manns á miklu magni fíkniefna. Fólust aðgerðirnar í því að hlustað var á símtöl í þremur símum A og aflað útskriftar af notkun tiltekins símanúmers í hans eigu auk þess sem leit var gerð í íbúð hans og bifreið. Var máli A lokið án þess að ákæra væri gefin út og það því fellt niður í skilningi 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A hefði verið sviptur frelsi í rúmar sex klukkustundir þegar hann var handtekinn. Ætti hann því rétt á miskabótum eftir 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Var jafnframt talið að hann ætti rétt til miskabóta á grundvelli sama ákvæðis laga nr. 88/2008 vegna framangreindra rannsóknaraðgerða. Með leit í íbúð og bifreið A hefði verið brotið gegn friðhelgi hans, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Enda þótt hann hefði samþykkt þær aðgerðir hefði hann ekki firrt sig rétti til bóta, þar sem hann hefði ella mátt búast við að lögregla færi fram á dómsúrskurð til leitar. Þá var ekki talið að rök stæðu til þess að lækka bætur á þeim grunni að A hefði sjálfur stuðlað að aðgerðunum. Var Í því gert að greiða A 800.000 krónur í miskabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. febrúar 2015. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 9.300.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 29. mars 2012 til 11. júlí 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 30. apríl 2015. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að tildæmdar bætur aðaláfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla.

I

Samkvæmt gögnum málsins heimilaði héraðsdómur með úrskurðum 21. febrúar 2012, að kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og með stoð í XI. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, meðal annars að hlustuð yrðu og hljóðrituð símtöl úr símanúmerum aðaláfrýjanda, komið yrði fyrir eftirfararbúnaði í bifreiðum, sem hann hefði umráð yfir, svo og búnaði á heimili hans til að hlusta, hljóðrita og nema samtöl og önnur hljóð sem þar færu fram og „taka þar myndir af fólki“. Skyldu heimildir til þessara rannsóknaraðgerða gilda til 20. mars 2012, en með úrskurðum þann dag voru þær framlengdar til 17. apríl sama ár. Farið var fram á aðgerðirnar vegna rannsóknar lögreglu á ætluðum innflutningi aðaláfrýjanda og nafngreinds manns á miklu magni fíkniefna, sem fyrirhugaður væri og félli undir 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Aðaláfrýjandi var handtekinn á bifreiðaverkstæði klukkan 10.45 hinn 29. mars 2012 og hafði því réttarstöðu sakbornings, sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 88/2008. Við handtökuna var honum kynntur réttur sinn til að fá sér tilnefndan verjanda. Í framhaldi af handtöku aðaláfrýjanda var með samþykki hans og að honum viðstöddum gerð leit í íbúð hans og bifreið, en ekkert saknæmt fannst við hana. Hann var síðan látinn laus klukkan 16.58 sama dag. Ekki var tekin skýrsla af aðaláfrýjanda vegna málsins og var rannsókn þess hætt þar sem ekki þótti grundvöllur til að halda henni áfram. Þá var a-kk-þgf tilkynnt 4. maí 2012 um fyrrnefndar rannsóknaraðgerðir eftir XI. kafla laga nr. 88/2008.

Í bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 21. maí 2015 um framkvæmd áðurnefndra rannsóknaraðgerða lögreglu kom fram að í umsögn embættisins um málið 15. ágúst 2013 hafi verið talið að öllum úrræðum, sem heimiluð voru samkvæmt framansögðu, hafi verið beitt. Við nánari athugun hafi svo ekki reynst vera. Þannig hafi hvorki verið settur eftirfararbúnaður í bifreiðir sem aðaláfrýjandi hafi haft til umráða né settur upp eða notaður hlustunar- og myndavélabúnaður á heimili hans. Á hinn bóginn hafi verið hlustað á símtöl í þremur símum hans, einum frá 21. febrúar til 17. apríl 2012, öðrum frá sama tíma til 20. mars 2012 og þeim þriðja frá 30. mars til 17. apríl sama ár. Þá hafi verið aflað útskriftar af notkun tiltekins símanúmers. Lögreglumaður sem kom að rannsókn málsins skýrði jafnframt svo frá fyrir dómi að hvorki hafi farið fram hlustun né myndataka í íbúð aðaláfrýjanda. Spurður um handtöku aðaláfrýjanda kvað hann að ákveðið hafi verið að fara í aðgerðir miklu fyrr en áætlað var, þar sem hinir grunuðu hafi komist að því að eftirfararbúnaður var í bifreið eins þeirra.

Fram er komið í málinu að leit hafi verið gerð 10. október 2012 í bifreið aðaláfrýjanda, en ekkert saknæmt fundist.

II

Samkvæmt meginreglu einkamálaréttarfars hafa aðilar í einkamáli forræði á röksemdum er þeir tefla fram til stuðnings kröfum sínum, sem og sönnunarfærslu. Einnig ber aðilum að greina málsástæður sínar svo fljótt sem verða má, meðal annars í greinargerð samkvæmt 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Í 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 segir að maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, eigi rétt til bóta eftir 2. mgr. sömu lagagreinar, meðal annars ef mál hans hefur verið fellt niður. Samkvæmt fyrri málslið 2. mgr. greinarinnar má dæma bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi, en eftir síðari málslið málsgreinarinnar má þó fella þær niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Ekki eru sett frekari skilyrði fyrir hinni hlutlægu bótaábyrgð samkvæmt XXXVII. kafla laga nr. 88/2008 og skiptir ekki máli í því sambandi hvort lögmæt skilyrði hefur brostið til aðgerða sem haft hafa í för með sér tjón eða ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til að grípa til þeirra eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.

Máli aðaláfrýjanda lauk sem áður segir án þess að ákæra væri gefin út og var það því fellt niður í skilningi 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Eins og rakið hefur verið var aðaláfrýjandi handtekinn klukkan 10.45 hinn 29. mars 2012 og látinn laus klukkan 16.58 sama dag. Var hann því sviptur frelsi í rúmlega sex klukkustundir. Samkvæmt því á aðaláfrýjandi eftir fyrri málslið 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, rétt á miskabótum vegna handtökunnar. Með leit í íbúð aðaláfrýjanda og bifreið hans 29. mars 2012 í tengslum við fyrrnefnda rannsókn var brotið gegn friðhelgi hans, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Hið sama gildir um leit í bifreið hans 10. október 2012. Enda þótt aðaláfrýjandi hafi samþykkt þessar rannsóknaraðgerðir við þær aðstæður sem um ræðir hefur hann ekki firrt sig rétti til bóta samkvæmt áðurnefndu lagaákvæði, þar sem hann mátti ella búast við að lögregla færi fram á dómsúrskurð til leitar.

Í greinargerð gagnáfrýjanda í héraði sagði að óumdeilt væri að lögregla hefði beitt þeim rannsóknaraðgerðum sem hún hefði fengið heimild til samkvæmt fyrrgreindum dómsúrskurðum. Í málflutningi aðaláfrýjanda hér fyrir dómi var því haldið fram að í þessari yfirlýsingu gagnáfrýjanda hefði falist að gripið hefði verið til allra rannsóknarúrræðanna og væri hann bundinn af henni. Umrædd yfirlýsing verður ekki skilin á þennan veg, heldur að beitt hafi verið ótilgreindum úrræðum á grundvelli úrskurðanna. Verður því lagt til grundvallar að um framkvæmd rannsóknaraðgerðanna, sem gripið var til eftir XI. kafla laga nr. 88/2008, hafi farið eins og fram kom í fyrrgreindu bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu frá 21. maí 2015 og gerð hefur verið grein fyrir, svo og vætti lögreglumanns þess sem áður getur. Ber aðaláfrýjanda réttur til miskabóta á grundvelli fyrri málsliðar 2. mgr. 228. gr. laganna vegna þessara aðgerða.

Engin rök standa til þess að lækka bætur til aðaláfrýjanda á þeim grunni að hann hafi stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á, sbr. síðari málslið 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Þá er á það að líta að af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að bæði handtaka aðaláfrýjanda og leit í íbúð hans og bifreið 29. mars 2012 hafi þjónað öðrum tilgangi en þeim sem kveðið er á um í lögum. Að öllu framangreindu virtu verða bætur til handa aðaláfrýjanda ákveðnar í einu lagi 800.000 krónur, sem bera vexti eins og í dómsorði greinir.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

Eftir úrslitum málsins verður gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður eins og í dómsorði segir. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til þess að samhliða þessu máli var flutt annað samkynja mál.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, A-kk-þgf K-kk-þgf Þ-kk-þgf, 800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. júlí 2013 til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.