47/2005

Í málinu var deilt um landamerki milli jarða í Vogatorfu og Brunnastaðahverfi í Vatnsleysustrandarhreppi. Snerist deilan um staðsetningu tveggja kennileita, sem getið var í landamerkjabréfum frá 1890 og eldri heimildum, þ. á m. um staðsetningu á vörðu, sem samkvæmt landamerkjalýsingunum stóð við tiltekinn veg. Talið var að vörðunni hafi ekki verið haldið við eftir að vegurinn lagðist af sem samgönguleið og merki fallið í gleymsku. Engar haldbærar skýringar lágu fyrir um hvers vegna girðing, sem eigendur jarða í Vogatorfunni reistu árið 1928, og eigendur jarða í Brunnastaðahverfi töldu rétt að miða landamerkjalínuna við, var ekki reist í þeirri línu sem þeir fyrrnefndu vildu leggja til grundvallar. Þessarar girðingar var getið í landskiptagerð frá 1940, þar sem óskiptu landi í Vogatorfunni var skipt. Kom þar fram að tiltekið landsvæði innan torfunnar skyldi afmarkast af landamerkjalínu hennar og Brunnastaðahverfis frá kennileitinu Vatnsskeri sjónhending eftir girðingu í vörðu sem málsaðilar voru sammála um að línan lægi um. Óháð því hvar hin gömlu merki kunni að hafa verið var því talið að eigendur Vogajarða hafi á þeim tíma sem girðingin var reist lagt þann skilning í fyrirliggjandi lýsingu merkjanna að landamerkjalínan lægi því sem næst í beinni línu frá Vatnsskeri í umrædda vörðu, eins og eigendur jarða í Brunnastaðahverfi töldu rétt að leggja til grundvallar. Var því fallist á kröfugerð þeirra síðarnefndu um legu landamerkjanna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 4. febrúar 2005 og krefjast þess, að viðurkennt verði að landamerki milli óskipts lands Vogajarða, sem er í þeirra eigu, og óskipts lands jarða í Brunnastaðahverfi í Vatnsleysustrandarhreppi, eign stefndu, skuli vera sem hér segir: Frá sjó úr Dýpsta-ósi í Djúpavogi, punktur nr. 1 (334491,64 m 392147,00 m) í vörðu fyrir sunnan Presthóla, punktur nr. 3 (335553,39 m 391717,99 m) þaðan í kennileitið L-kk-þf Þ-kk-þf, punktur nr. 4 (336781,64 m 390110,94 m), allt samkvæmt uppdrætti sem unninn var af S-kk-þgf S-kk-þgf landfræðingi, þaðan í Markhól og þaðan í Vatnskatla á nyrðri brún Fagradals-Vatnsfells. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefjast þeir málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt nýtt skjal sem er ofangreindur uppdráttur. Á hann eru markaðar kröfulínur aðila að kennileitinu L-kk-þgf Þ-kk-þgf ásamt hnitaskrá, en þar koma fram hnit og merkingar punkta á kröfulínum.

Dómarar Hæstaréttar hafa gengið á vettvang ásamt lögmönnum aðila.

I.

Deila aðila, sem eru eigendur jarða í Vogatorfu og Brunnastaðahverfi, lýtur að tveimur fyrstu merkjapunktunum í landamerkjalínu milli þeirra, sem dregin er úr fjöru til fjalls samkvæmt landamerkjabréfum frá 1890.

Svo sem í héraðsdómi greinir reisa áfrýjendur kröfu sína á merkjalýsingum í hinum þinglesnu landamerkjabréfum frá 1890, sem afmarka land milli jarða í Vogatorfu og Brunnastaðahverfi. Í eldra heimildarbréfi, sem er frá 20. ágúst 1840 og varðar jörðina Stóru-Voga, er merkjum lýst þannig:

„Úr Djúpavogi sjónhendingu í vörðu við ... eningsveginn fyrir sunnan Presthól ... þaðan í ... sem stendur á Hrafnargjárbarmi og kölluð er L-kk-nf Þ-kk-nf þaðan í Markhól; þaðan sjónhending uppí Fjall.“

Í landamerkjabréfi fyrir Brunnastaðahverfi frá 22. maí 1890 er merkjum lýst þannig:

„Úr dýpsta ós sem til sjáfar fellur í djúpavogi, uppí vörðu sem stendur fyrir sunnan presthóla, þaðan beina línu í vörðu sem stendur á Hrafnagjá og kölluð er leifur Þ-kk-nf, þaðan í markhól og þaðan beina línu uppí fjall, svo langt sem Vatnsleysustrandarhreppsland er talið.“

Í landamerkjabréfi fyrir Stóru- og Minni-Voga frá 23. maí 1890 segir:

„Að norðan og austan, úr Dýpsta ós í djúpavogi sjónhending í vörðu við almenningsveginn fyrir sunnan presthóla; þaðan í vörðu sem stendur á Hrafnagjárbarmi, og kölluð er leifur Þ-kk-nf, þaðan í Markhól, þaðan sjónhending uppí fjall.“

Í málinu greinir ekki frá skriflegum heimildum um landamerki eftir að bréf þessi voru gerð þar til 1921, að þess er getið í landamerkjalýsingu fyrir Brunnastaðahverfi að enginn ágreiningur sé á milli jarða, hvorki um tún né fjörumörk, en þar er um landamerki milli hverfa vísað til „sýslubókana frá 16. júní 1890, þá gjörð landamerkji milli Voga, Brunnastaða og Hlöðuneshverfis, eftir samkomulagi þáverandi hlutaðeigenda.“

Fyrir liggur að árið 1928 settu bændur í Vogum upp girðingu úr Djúpavogi og upp í land en sú girðing var endurnýjuð 1976 með girðingu Landgræðslu ríkisins, sem framlengd var upp fyrir Strandarveginn en tók svo aðra stefnu rétt þar hjá, inn á land Vogajarða. Næsta skriflega heimildin í málinu er landskiptagerð á Vogatorfunni frá júní 1940. Í endurriti úr gjörðabók landskiptanefndar Gullbringusýslu kemur fram að oddamaðurinn hafi verið útnefndur af sýslumanni þegar í mars 1929. Einnig, að landið, sem til skipta ætti að koma, hafi verið skoðað af landskiptanefnd að viðstöddum eigendum jarðanna. Segir í endurritinu, að hinn 5. júní 1940 hafi á fundi nefndarinnar landskiptin verið ákveðin þannig:

„Minni-Vogatorfan fær sameiginlega 36,37 ha. er takmarkast að norðan af landamerkjalínu Vogatorfunnar og Brunnastaðahverfisins frá Vatnsskeri sjónhending eftir girðingu er stefni í vörðu, er stendur í Hrafnargjárbarmi „Viðaukur“ sem kölluð er „Leifur hepni“. Austurtakmörk landsins frá girðingarhorni neðan þjóðvegar fylgi girðingu að vegi niður í Voga.“

Stefndu hafa reist kröfu sína á þessari línu og var á hana fallist í héraði. Deila aðila lýtur að því hvort landamerkjabréfin frá 1890 marki aðra línu, sem telja beri réttari.

II.

Af framangreindum skriflegu heimildum um landamerki má leiða að því líkum, að 1890 hafi menn í báðum hverfum, Voga og Brunnastaða, sett landamerki í Djúpavogi, sem hefur verið nokkurn veginn miðja vegu milli hverfanna, en bréfin frá 1890 bera ekki með sér að merkin hafi verið ákvörðuð þá heldur miklu fyrr. Af bréfunum frá 1840 og 1890 má telja líkur fyrir því að menn hafi verið ásáttir um að setja mörkin beint upp af ströndinni inn til lands og síðan eftir nefndum kennileitum alla leið upp í fjall. Má því gera ráð fyrir að línan hafi brotnað í fyrsta kennileiti frá ströndinni en ekki legið beina leið í vörðuna, sem sögð var standa á barmi Hrafnagjár. Presthóll eða -hólar hafa verið vel sýnilegir frá upphafsstaðnum í Djúpavogi og valin hefur verið sem merkjapunktur varða við almenningsveginn, sem farinn var eftir Vatnsleysuströnd, en hann var aðeins vegarslóði. Við gerð bréfsins 1840 má gera ráð fyrir því að varðan hafi verið sýnileg úr Djúpavogi. Fimmtíu árum síðar, 1890, hefur í landamerkjabréfum upphafsstaðurinn í Djúpavogi verið nánar tilgreindur sem „dýpsti ós“. En þegar girðing var sett úr þessum upphafsstað frá strönd inn í land af bændum í Vogum 1928, var hún í línu, sem ekki var beint upp af ströndinni heldur nokkuð til suðurs, eins og lína sú sem stefndu hafa haldið fram og fallist var á í héraðsdómi.

Þegar þetta er virt kann að vera að upphaflega hafi sem merki verið valin varða við almenningsveginn, eins og áfrýjendur halda fram. Hins vegar er alls óvíst hvaða varða það hafi verið, en í gögnum málsins er getið um þrjár vörður sem stóðu við veginn sunnan Presthóla. Þegar vegurinn lagðist af sem samgönguleið var hvorki honum né vörðunum haldið við og merki féllu í gleymsku. Þegar síðan bændur í Vogum reistu girðingu úr Djúpavogi og inn í land árið 1928 lögðu þeir hana frá klöpp á Vatnsskeri sjónhending eftir línu er stefndi í vörðu sem málsaðilar hafa fallist á að sé kennileitið „Viðaukur“ eða „L-kk-nf Þ-kk-nf“. Þessarar girðingar er getið í þeirra eigin landskiptagerð frá 1940, sem eigendur jarða í Brunnastaðahverfi komu hvergi nærri, en þar er sagt að Minni-Vogatorfan fái sameiginlega 36,37 ha er takmarkast að norðan af landamerkjalínu Vogatorfunnar og Brunnastaðahverfisins frá Vatnsskeri sjónhending eftir girðingu er stefni í nefnda vörðu. Engin haldbær skýring hefur komið af hálfu áfrýjenda á því hvers vegna þessi girðing var ekki reist í þeirri línu sem þeir halda fram í málinu, en aðstæður á vettvangi bentu ekki til þess að það hefði átt að vera sérstökum erfiðleikum bundið. Óháð því hver hin gömlu merki kunni að hafa verið hafa eigendur jarða í Vogahverfi í verki lagt þann skilning í fyrirliggjandi lýsingu merkjanna að landamerkjalínan lægi því sem næst í beinni línu frá Vatnsskeri í vörðu við Viðauk þegar girðingin var reist 1928 og til hennar var vísað í landskiptagerð 1940 og hún endurreist á þessum stað frá sjó 1976. Vegna þessa verður að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um annað en málskostnað, sem rétt er að aðilar beri hver fyrir sig í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti.