218/2016

Í málinu krafðist L hf. þess að sér yrði heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt í fasteign í eigu A o.fl. samkvæmt tryggingarbréfi til tryggingar kröfu á hendur Á vegna yfirdráttar hans á tékkareikningi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væri ljóst af gögnum málsins hvenær krafa L hf. hefði stofnast. Yfirlit um færslur á tékkareikningnum hefðu ekki verið lagðar fram í málinu að öðru leyti en því að fram kæmi að staða reikningsins hefði í júní 2009 numið sömu fjárhæð og L hf. hefði lýst við gjaldþrotaskipti á búi Á í september sama ár. Með vísan til 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. var talið að nýr tveggja ára fyrningarfrestur hefði byrjað að líða á þeim degi er skiptum búsins lauk í september 2011. Samkvæmt því hefði krafa L hf. verið fyrnd þegar málið var höfðað í desember 2014. Voru A o.fl. sýknuð af kröfu L hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og E-kk-nf T-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 17. mars 2016. Þau krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að þau verði sýknuð af kröfu stefnda. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi reisa áfrýjendur á því að stefndi hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um kröfu sína, þar sem hann eigi enga fjárkröfu til að leita tryggingar á, enda hafi allar slíkar kröfur á hendur skuldaranum, Á-kk-þgf P-kk-þgf, fyrnst á tveimur árum eftir lok skipta á þrotabúi hans. Þau hafi verið 6. september 2011 og þess vegna hafi krafan fyrnst sama dag á árinu 2013. Kröfu þessari til stuðnings vísa áfrýjendur til 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Stefndi kveður í þessu felast nýja málsástæðu, sem hann andmælir að tekið verði tillit til. Álitaefni um hvort stefndi eigi ófyrnda fjárkröfu á hendur Á-kk-þgf, sem honum verði heimilað að gera fjárnám fyrir, lúta að efnisatriðum máls og verða tekin til úrlausnar á þeim grundvelli. Verður kröfu um frávísun málsins frá héraðsdómi því hafnað.

II

Samkvæmt gögnum málsins keypti fyrrgreindur Á-kk-nf P-kk-nf, bróðir áfrýjenda, húsið að Lækjarbraut 3, sem nú er í Rangárþingi ytra, með kaupsamningi 28. september 1993. Seljendur voru foreldrar hans og var umsamið kaupverð 4.300.000 krónur, sem greiða skyldi með þrennum hætti. Í fyrsta lagi með sex peningagreiðslum, samtals 2.300.000 krónur, í öðru lagi með yfirtöku áhvílandi veðskuldar að fjárhæð 311.640 krónur og í þriðja lagi með útgáfu skuldabréfs, sem tryggt skyldi með veði í hinni seldu eign, að fjárhæð 1.688.360 krónur og átti það að greiðast með tíu afborgunum, tveimur á ári, í fyrsta sinn 1. janúar 1995. Kaupsamningnum var þinglýst í beinu framhaldi af gerð hans.

Á-kk-nf mun á árinu 2001 hafa stofnað tékkareikning, sem fékk númerið 353, við útibú Landsbanka Íslands hf. á Hvolsvelli, og fengið heimild til þess að yfirdraga reikninginn. Á-kk-nf gaf út tryggingarbréf 3. apríl 2006 til bankans að höfuðstól 5.000.000 krónur, sem taka skyldi breytingum til samræmis við breytingar á vísitölu neysluverðs frá grunnvísitölunni 252,3. Það skyldi vera til tryggingar á skilvísri greiðslu á ,,öllum skuldum og fjárskuldbindingum“ hans við bankann. Tryggingarbréfinu var þinglýst á 2. veðrétt á húsinu Lækjarbraut 3 og samþykkti faðir áfrýjanda veðsetninguna sem þinglýstur eigandi þess, en hann var þá 70 ára að aldri. Áfrýjandi heldur því fram að þess hafi hvorki verið gætt að meta greiðslugetu Á-kk-ef né kynna fyrir föður hans þann rétt sem hann átti til upplýsinga og leiðbeininga samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Það samkomulag var á milli stjórnvalda annars vegar og Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja, sem Landsbanki Íslands hf. var þá aðili að, Sambands íslenskra sparisjóða og Neytendasamtakanna hins vegar. Samkomulagið átti einnig við þegar maður veitti leyfi til þess að fasteign hans yrði veðsett til tryggingar skuld annars manns.

Faðir Á-kk-ef og áfrýjenda lést 9. desember 2008 og fengu erfingjar hans leyfi til einkaskipta á dánarbúinu. Á-kk-nf gerði 29. sama mánaðar samkomulag við dánarbúið um að kaupsamningi hans við hinn látna og móður Á-kk-ef frá 28. september 1993 um húsið að Lækjarbrekku 3 skyldi ganga til baka, þar sem kaupverð þess hefði aldrei verið greitt, og að fasteignin gengi til dánarbúsins. Í samkomulaginu sagði meðal annars: ,,Á eigninni hvílir tryggingarbréf frá Landsbanka Íslands hf. upphaflega að fjárhæð kr. 5.000.000,-. Aðilar eru sammála um að tryggingarbréfið fái að hvíla áfram á eigninni. Kaupandi skuldbindur sig til að aflétta öðrum óviðkomandi veðum.“ Undir þetta samkomulag rituðu Á-kk-nf og allir áfrýjendur. Skiptum á dánarbúinu lauk 18. febrúar 2009. Nokkru síðar afsalaði Á-kk-nf eignarhluta sínum í húsinu að Lækjarbraut 3 til systur sinnar, áfrýjandans R-kvk-ef. Bú Á-kk-ef var svo tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 16. júní 2009. Eins og gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi er stefndi nú réttur kröfuhafi vegna þeirrar skuldar sem Á-kk-nf stofnaði til með því að yfirdraga áðurnefndan tékkareikning. Stefndi lýsti nokkrum kröfum í þrotabúið, meðal annars kröfu að fjárhæð 10.570.307 krónur vegna yfirdráttar á tékkareikningi númer 353 við eitt útibúa hans. Skiptastjóri þrotabúsins tók ekki afstöðu til almennra krafna sem lýst var í þrotabúið og lauk skiptum 6. september 2011 án þess að nokkuð fengist greitt upp í lýstar kröfur. Stefndi höfðaði málið í héraði með stefnu sem birt var dagana 8. til 10. desember 2014 og krafðist þess að sér yrði heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt samkvæmt tryggingarbréfinu til tryggingar kröfu að fjárhæð 8.374.950 krónur á hendur Á-kk-þgf vegna yfirdráttarins.

III

Sýknukröfu sína reisa áfrýjendur meðal annars á því að ógilda beri loforð um veðsetningu samkvæmt tryggingarbréfinu frá 3. apríl 2006. Þau telja að það fari í bága við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að stefndi beri fyrir sig loforð föður þeirra, P-kk-ef H-kk-ef, um að veita veðleyfi. Ástæður þess kveða þau vera að vanrækt hafi verið sú skylda að gæta réttinda P-kk-ef samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem áður greinir, auk þess sem borið hafi að gæta sérstaklega að upplýsinga- og leiðbeiningaskyldu við P-kk-þf sökum aldurs hans. Þau telja það engu breyta þótt í tryggingarbréfinu hafi verið skilmáli um að veðsali hafi kynnt sér efni upplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðir og veðtryggingar fyrir skuldum annarra.

Svo sem áður er fram komið samþykktu áfrýjendur og Á-kk-nf P-kk-nf, þegar samið var um að kaup hans á Lækjarbraut 3 skyldu ganga til baka, að tryggingarbréfið mætti áfram hvíla á fasteigninni. Samkomulaginu var þinglýst. Í því felst yfirlýsing þeirra, sem það gerðu, um að þau gangist undir þá skuldbindingu sem tryggingarbréfið felur í sér fyrir eiganda fasteignarinnar. Þegar af þeirri ástæðu geta framangreind atvik sem urðu þegar upphaflegt loforð um veðleyfi í fasteigninni var gefið ekki staðið því í vegi að stefndi beri veðleyfið fyrir sig gagnvart áfrýjendum. Í því efni skiptir ekki máli þótt yfirlýsingu um efni samkomulagsins að þessu leyti hafi ekki verið beint sérstaklega til stefnda.

Þá byggja áfrýjendur sýknukröfu sína á því að þar sem ritað hafi verið undir tryggingarbréfið 3. apríl 2006 hafi ábyrgðin, sem í því fólst, fallið úr gildi 3. apríl 2010. Í greinargerð þeirra í héraði sagði að frá því tímamarki hafi ,,ekki verið unnt að ganga að skuld skv. yfirdrætti á grundvelli tryggingarbréfsins, skv. skýru orðalagi 6. gr. samkomulagsins.“ Óljóst er hvert inntak þessarar málsástæðu er, en að því leyti sem hún felur í sér að veðréttindi samkvæmt tryggingarbréfinu eigi að falla niður, fjórum árum eftir útgáfu þess vegna fyrningar, verður henni hafnað.

Ennfremur bera áfrýjendur fyrir sig, verði ekki fallist á síðastgreinda málsástæðu þeirra, að ,,3. apríl 2010 hafi fyrningarfrestur gagnvart ábyrgðarmönnum byrjað að líða“ eins og komist var að orði í greinargerðinni. Þar sagði jafnframt að samkvæmt meginreglu 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda fyrnist kröfur á fjórum árum. Krafa stefnda hafi því verið fyrnd 3. apríl 2014, meira en hálfu ári áður en málið var höfðað í héraði. Fyrir Hæstarétti hafa áfrýjendur einnig vísað til 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, eins og þeirri grein var breytt með 1. gr. laga nr. 142/2010, til stuðnings því að krafan sé niður fallin vegna fyrningar. Af hálfu stefnda var því lýst yfir að röksemdum um að regla þessarar málsgreinar ætti við hefði verið lýst af áfrýjanda við flutning málsins í héraði, en um hana hafi ekki verið fjallað í héraðsdómi. Um sé að ræða nýja málsástæðu, sem ekki eigi að komast að fyrir Hæstarétti.

Fjárkrafa stefnda er ekki á hendur áfrýjendum, enda eru þau ekki í ábyrgð fyrir kröfunni þótt þau hafi samþykkt, er þau eignuðust fasteignina Lækjarbraut 3, að veð í henni til tryggingar kröfum stefnda á hendur skuldaranum mætti standa. Málsástæða áfrýjenda, sem hér um ræðir, er um að fjárkrafa stefnda sem hann teflir fram í málinu sé niður fallin vegna fyrningar. Henni til stuðnings vísuðu þau í héraðsgreinargerð um lögfræðileg rök til 3. gr. laga nr. 150/2007, en við munnlegan málflutning í héraði og hér fyrir dómi einnig til 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 svo sem þeim hefur verið breytt. Í greinargerðinni vísuðu áfrýjendur einnig til þess að stefndi hefði ekki sýnt fram á að krafa hans á hendur skuldaranum væri fyrir hendi. Að teknu tilliti til alls þessa standa ákvæði 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála því ekki í vegi að tekið sé til úrlausnar hvort fjárkrafan sé niður fallin samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991.

Hvorki er ljóst af kröfulýsingu stefnda í þrotabú Á-kk-ef P-kk-ef né öðrum gögnum málsins hvenær krafan stofnaðist. Yfirlit um færslur á tékkareikning hafa ekki verið lagðar fram í málinu að öðru leyti en því að fram kemur hver staða reikningsins var um mitt ár 2009, meðal annars að 9. júní það ár hafi krafan verið 10.570.307 krónur, en það er sama fjárhæð og stefndi lýsti við gjaldþrotaskipti á búi Á-kk-ef. Engin gögn í málinu styðja að krafan hafi stofnast fyrir 31. desember 2007 og verður því að leggja til grundvallar að um fyrningu hennar gildi almennt reglur laga nr. 150/2007, sbr. 28. gr. þeirra. Samkvæmt 3. gr. laganna fyrnast kröfuréttindi á fjórum árum. Samkvæmt 2. mgr. 18. gr. sömu laga er fyrningu slitið þegar kröfu er lýst við gjaldþrotaskipti á búi skuldara innan kröfulýsingarfrests. Samkvæmt því sleit stefndi fyrningu kröfunnar 7. september 2009 er hann lýsti kröfum sínum, meðal annars þeirri sem mál þetta varðar, í þrotabú skuldarans. Í 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 er að finna sérreglu, sem var eins og áður greinir breytt með 1. gr. laga nr. 142/2010, sem tóku gildi 29. desember 2010. Eftir þá breytingu gildir sú regla að ef kröfu hefur verið lýst við gjaldþrotaskipti og ekki fengist greidd við þau, sé fyrningu slitið gagnvart þrotamanni og byrji þá nýr tveggja ára fyrningarfrestur að líða á þeim degi er skiptum lauk. Samkvæmt upphafsákvæði 2. gr. laga nr. 142/2010 taka lögin til krafna við gjaldþrotaskipti sem ólokið var þegar þau öðluðust gildi. Skiptum lauk sem fyrr segir á þrotabúi Á-kk-ef 6. september 2011. Samkvæmt framangreindu hófst þá nýr tveggja ára fyrningarfrestur, sem lauk á sama degi 2013. Þann dag féll fjárkrafa sú er málið varðar niður fyrir fyrningu. Verður því fallist á með áfrýjendum að krafa stefnda hafi verið fyrnd er málið var höfðað í desember 2014. Af þeim sökum verða þeir sýknaðir af kröfu stefnda.

Eftir 1. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991 greiði stefndi áfrýjendum sameiginlega málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjendur, A-kvk-nf L-kvk-nf P-kvk-nf, J-kvk-nf Ó-kvk-nf P-kvk-nf, R-kvk-nf P-kvk-nf og Þ-kk-nf H-kk-nf P-kk-nf, eru sýkn af kröfu stefnda, Landsbankans hf.

Stefndi greiði áfrýjendum sameiginlega málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í einu lagi, 1.500.000 krónur.