566/2016

Ágreiningur aðila laut að því hvort jörðin Traðir á Snæfellsnesi, sem var í eigu Á ehf., ætti veiðirétt í Staðará eða hvort veiðirétturinn tilheyrði óskipt jörðinni Staðastað í eigu K. Fyrir lá að Traðir og Traðabúð hefðu lengst af verið hjáleigur frá heimajörðinni Staðastað og þær ekki notið annarra hlunninda en þeirra sem sérstaklega hafði verið getið í heimildum, þar á meðal í landamerkjaskrá frá árinu 1884, og hefði réttur til lax- og silungsveiði í Staðará ekki verið á meðal þeirra. Í landskiptum árið 1939 var hjáleigunum skipt út úr Staðastað og þær sameinaðar í eina jörð undir nafninu Traðir. Við skiptin kom í hlut T-x-ef afmarkað ræktarland og engjaland en beitiland í óskiptri sameign með Staðastað. Þá var kveðið á um að veiði í Staðará og reki fyrir landi jarðanna skyldi áfram fylgja Staðastað eins og verið hefði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með því að beitiland Staðastaðar og Traða skyldi samkvæmt framansögðu vera í óskiptri sameign beggja jarðanna og sameignarlandið náði að Staðará hefði það fyrirkomulag um veiðiréttinn, sem mælt hafði verið fyrir um í landskiptagerðinni 1939, ekki verið í samræmi við ákvæði 1. mgr. 4. gr. þágildandi laga nr. 61/1932 um lax- og silungsveiði um jafnan veiðirétt þeirra, sem land ættu í óskiptri sameign. Þá var vísað til þess að í byggingarbréfi frá árinu 1947, sem umboðsmaður kirkjujarða í Snæfellsnessýslu gaf út til þáverandi ábúanda jarðarinnar Traða og var staðfest og áritað í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, hefði verið kveðið á um að Tröðum fylgdi veiðiréttur í Staðará að sínum hluta í samræmi við ákvæði laga. Talið var að með þessu hefði landeigandi og þar til bærir handhafar ríkisvaldsins fært skipan veiðiréttar í Staðará fyrir sameiginlegu landi jarðanna í lögmætt horf. Að virtum gögnum málsins var ekki séð að á því sameignarfyrirkomulagi hefði síðar verið gerð breyting af hálfu þeirra sem til þess væru bærir og stæði það því óbreytt. Samkvæmt framansögðu var Á ehf. sýknaður af kröfu K um viðurkenningu á því að allur veiðiréttur í Staðará fyrir landi Staðastaðar tilheyrði óskipt þeirri jörð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. ágúst 2016. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda um að allur veiðiréttur í Staðará fyrir landi jarðarinnar Staðastaðar tilheyri óskipt þeirri jörð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi hefur ekki gagnáfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti og kemur krafa hans um málskostnað í héraði því ekki til álita fyrir Hæstarétti.

I

Jörðin Staðastaður á Snæfellsnesi hefur um aldir verið kirkjustaður og prestssetur og tilheyrðu henni lengst af nokkrar hjáleigur og þeirra á meðal Traðir og Traðabúð. Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1714 sagði meðal annars um Staðastað að hann væri kirkjustaður og beneficium. Þar sagði einnig: „Kvaðir öngvar eður ískyldur að fornu eður nýju ... Lax og silúngsveiði í Staðará; er laxveiðin mjög lítil en silúngsveiði stundum merkilega góð.“ Um Traðir sagði meðal annars: „Heimaland staðarins. Hjer hefur bygð verið um lángvarandi aldur ... Fóðrast kann á öllu heimabýlinu iv kýr, xxx ær, xvi lömb, ii hestar. Þetta því so, að engi, sem jörðin á fyrir sunnan Staðará, getur hún ekki brúkað fyrir fólkleysi síðan mannfallið 1708. Hagar eru óskiptir við heimastaðinn ... Engi, sem þessari jörð hefur fylgt fyrir sunnan Staðará, og fyr er getið að landsetarnir ei hafi megnað að verja síðan bóluna, er ein orðsökin til hvar fyrir landskuldin er aftur færð, og er það ekki reiknað hjer að framan til að setja þar á kvikfje.“ Um Traðabúð sagði að hún væri „afgömul hjáleiga af áðurskrifuðu staðarins heimalandi Tröðum ... Kvaðir sömu sem segir heima á Tröðum ... Bæði heimajörðin Traðir og þessi hjáleiga nýta sjer af sölvafjörunni slíkt sem þeir geta, en ekki er hún til þess að hún geti í burtu selt.“ Í jarðabókinni var hvorki getið um veiðirétt Traða né Traðabúða í Staðará.

Í ritinu Jarðatal á Íslandi sem út kom 1847 sagði meðal annars um Staðastað að brauðið væri „metið á 105 rd. ... hagar góðir á svo nefndum Melum, hinum megin Staðarár, en örðugt er og óhaganlegt að reka búsmala yfir ána kvöld og morgna ... Eingjavegur er örðugur og yfir Staðará að sækja ... Laxveiði í Staðará launar töluverðan kostnað, manna- og hesta níðslu um hásláttinn ... Staðarhjáleigurnar eru byggðar þannig: ... Traðir 2v, 1½ kúg.; Traðarbúð 1v 20 f., 1 kúg.“. Ekki var þarna getið um veiðirétt Traða og Traðabúða í Staðará.

Í „skrá yfir landamerki allra Staðastaðarkirkjujarða“ frá 20. ágúst 1884 var merkjum Staðastaðar gagnvart aðliggjandi jörðum lýst og þau sögð vera frá „samnefndri Markrúst niður á Sandi, upp undan Rifsskéri ... Þaðan á Staðastaður með hjáleigum sínum: Árnesi, Bolavöllum, Tröð og Traðabúð, sem allar eiga óskipt land í Staðastaðarlandi, land og reka með sjó, allt inn að áðurnefndri Markrúst ... Framanskrifuð landamerkjalýsing er ... byggð á landamerkjaskrá þeirri, sem frá fornu stendur rituð í embættisbókum prestakallsins, og veit ég engan ágreining um nein þau landamerki, sem þar eru greind.“

Aðgreining í aðal- eða heimajarðir annars vegar og hjáleigur hins vegar þekktist hér á landi allt frá 13. öld og þegar framangreind landamerkjaskrá fyrir Staðastað var gerð 20. ágúst 1884 voru í gildi lög nr. 1 frá 12. janúar það ár um bygging, ábúð og úttekt jarða. Í þeim var hvorki að finna skilgreiningu á hugtakinu jörð né hjáleigu en um hjáleigur sagði í 2. mgr. 1. gr. laganna að þær mætti leggja niður og undir heimajörðina eða til annarrar hjáleigu hennar. Jarðir voru á þessum tíma almennt skilgreindar sem býli með afmörkuðu landi og metið til dýrleika. Hjáleigur voru hins vegar hlutar úr jörðum með sérstöku túni og ef til vill afmörkuðum engjum en sameiginlegu beitilandi með heimajörðinni. Þá var og lagt til grundvallar að væri hjáleigu úthlutað landi úr heimajörðinni að fullu væri hún þar með orðin sjálfstætt býli eins og hver önnur jörð, en meðan það hefði ekki verið gert mætti eigandinn leggja hana undir heimajörðina eða aðra hjáleigu þegar hann vildi.

Samkvæmt framansögðu voru Traðir og Traðabúð hjáleigur frá heimajörðinni Staðastað við gerð landamerkjaskrárinnar 1884, lutu eignarhaldi þess sama og heimajörðin, voru án sérstakra landamerkja, höfðu afmörkuð tún og engi en óskipt beitiland með heimajörðinni. Hjáleigurnar nutu ekki annarra hlunninda en þeirra sem sérstaklega var getið og var réttur til lax- og silungsveiði í Staðará ekki á meðal þeirra en hann tilheyrði samkvæmt því sem fram kemur í gögnum málsins Staðastað. Þá bera gögn málsins ekki með sér að á næstu áratugum eftir gerð landamerkjaskrárinnar hafi orðið önnur breyting á þeirri skipan en sú að í fasteignamati frá 1916 til 1918 var tekið fram að Traðir og Traðabúð væru byggðar hjáleigur frá Staðastað og að Tröðum fylgdi dálítil silungsveiði, án þess þó að inntak þess veiðiréttar væri frekar skilgreint. Þegar þetta fasteignamat fór fram voru í gildi lög nr. 22/1915 um fasteignamat. Samkvæmt 1. gr. þeirra skyldi allar jarðeignir, lóð og hús á landinu meta til peningaverðs tíunda hvert ár, þó svo að fyrsta mat eftir lögunum skyldi fara fram árin 1916 til 1918 og því næst 1930 og svo hvert ár er ártalið stæði á tug. Við matið skyldi samkvæmt 4. gr. laganna hver jörð sem hefði sérstök bæjarhús og afskipt tún og engi metin út af fyrir sig hvort sem jörðin hefði áður talist lögbýli eða hjáleiga.

II

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi voru hjáleigurnar Traðir og Traðabúð lausar til ábúðar í ársbyrjun 1938 og tók J-kk-nf G-kk-nf við ábúð þeirra þá um vorið. Með bréfi til sóknarprestsins að Staðastað 19. ágúst 1939 mun dóms- og kirkjumálaráðuneytið sem fyrirsvarsmaður kirkjujarða hafa lagt fyrir prestinn að sjá til þess að skipti færu fram á landi Staðastaðar í samræmi við þágildandi landskiptalög nr. 57/1927. Í bréfi J-kk-ef til ráðuneytisins 3. desember 1941 kom fram að í bréfinu 19. ágúst 1939 hafi verið við það miðað að útskipt land Traða og Traðabúða skyldi ekki ná að Staðará og allur veiðiréttur fylgja Staðastað. Tröð og Traðabúð var í framhaldinu skipt út úr Staðastað í landskiptum er fóru fram 13. september 1939 og yfirlandskiptum 6. október 1941 sem staðfestu undirlandskiptin. Var það niðurstaða skiptanna í fyrsta lagi að hjáleigurnar fengu afmarkað tún eða ræktarland sem var um 11 ha að stærð með nánar tilgreindri afmörkun. Í öðru lagi fengu þær afmarkaða engjabletti sem áður höfðu fylgt býlunum. Voru þeir í undirlandskiptagerðinni sagðir neðarlega á Staðastaðarengjum og hefði verið ákveðið að sameina þá þannig að slægjulandið yrði upp frá Vatnsflóa milli Stóru-Furu og lækjarins Balta, en landamerki að norðan væru frá vörðu sem hlaðin hefði verið á vestari bakka Stóru-Furu, sjónhending í Stekkhól að Balta. Í þriðja lagi að vegna staðhátta gæti skipting beitilands ekki komið til mála og skyldi hið sameinaða nýja býli, Traðir og Traðabúð, því hafa óskipt beitiland við Staðastað fyrir 4 nautgripi, 7 hross og 120 fjár. Í undirlandskiptagerðinni sagði að veiði í Staðará og reki fyrir landi jarðanna skyldi áfram fylgja Staðastað eins og verið hefði. Eftir landskiptin hafa hjáleigurnar Traðir og Traðabúð gengið undir nafninu Traðir enda er um eina jörð að ræða.

III

Þann 23. mars 1942 gerði sýslumaðurinn í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslum sem umboðsmaður kirkjujarða í Staðarsveit kunnugt að hann byggði „J-kk-þgf G-kk-þgf til heimilis á Tröðum ... til löglegrar ábúðar og erfðaleigu til stofnunar nýbýlis kirkjujarðirnar Traðir og Traðarbúð ... frá fardögum 1939 að telja ... Landamerki jarðarinnar eru ágreiningslaus ... Jarðirnar Traðir og Traðarbúð hafi framvegis, uns öðruvísi kann að verða ákveðið af ráðuneytinu, beitiland sameiginlegt í óskiptu með prestssetursjörðinni Staðarstað. Staðarstaður hafi framvegis fjörubeit fyrir landi Traðar og Traðarbúðar, þannig að fjörubeit verði sameiginleg fyrir Traðir og Traðarbúð og Staðarstað, og skal staðnum tryggð fjárgata að sjó til fjörubeitar eða umferðarréttur með fé til og frá fjörubeit.“ Byggingarbréfið var staðfest í dóms- og kirkjumálaráðuneyti 7. apríl 1942 með þeirri breytingu að „ábúandi hafi rekarétt þann fyrir landi jarðarinnar, sem honum ber samkvæmt lögum.“ Bréfið undirritaði ábúandinn J-kk-nf G-kk-nf degi síðar og var því þinglýst.

Við framangreind landskipti kom í hlut hins sameinaða nýja býlis Traða og Traðabúðar afmarkað ræktarland og engjaland en beitiland í óskiptri sameign með Staðastað. Mörk engjalandsins voru samkvæmt landskiptagerðum skýr og afmörkun ræktarlandsins þar bar með sér að það náði ekki að Staðará. Um mörk hins sameiginlega beitilands sem hjáleigurnar skyldu eiga í óskiptu með Staðastað sagði á hinn bóginn ekkert í landskiptagerðunum. Samkvæmt því sem fram kom við flutning málsins fyrir Hæstarétti er ágreiningslaust með aðilum að beitiland þetta náði fyrir landskiptin að Staðará beggja vegna árinnar en af hálfu stefnda er því haldið fram að óvíst sé hvort svo hafi verið eftir skiptin. Fyrir þeirri staðhæfingu hefur stefndi sönnunarbyrði og er ekkert í gögnum málsins sem rennir stoðum undir staðhæfingu hans um óvissu í þeim efnum. Þá er hafnað þeirri málsástæðu stefnda að Tröðum og Traðabúð hafi við landskiptin einungis verið veitt beitarítak í beitilandi Staðastaðar enda berum orðum tekið fram í landskiptagerð að beitiland væri óskipt fyrir jarðirnar.

Við landskiptin voru í gildi lög nr. 61/1932 um lax- og silungsveiði og samkvæmt 4. mgr. 2. gr. þeirra mátti ekki skilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu við landareign, hvorki fyrir fullt og allt né um tiltekinn tíma. Þó mátti skilja rétt til stangarveiði við landareign um tiltekið tímabil sem ekki mátti vera lengra en 10 ár, nema leyfi ráðherra kæmi til og veiðimálastjóri og veiðimálanefnd mælti með því að leyfi yrði veitt. Það fyrirkomulag veiðiréttar sem mælt var fyrir um í landskiptagerðinni 1939 fól ekki í sér breytingu á þeirri skipan sem samkvæmt gögnum málsins hafði tíðkast um aldir. Til þess er á hinn bóginn að líta að í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 61/1932 kom fram sú regla að væri landareign eða veiðiréttur í sameign væri öllum sameigendum veiði jafnheimil. Með því að beitiland Staðastaðar og Traða skyldi samkvæmt niðurstöðu landskiptanna vera í óskiptri sameign beggja jarðanna og sameignarlandið náði að Staðará var það fyrirkomulag um veiðiréttinn, sem mælt var fyrir um í landskiptagerðinni 1939, ekki í samræmi við reglu 1. mgr. 4. gr. laga nr. 61/1932 um jafnan veiðirétt þeirra, sem land áttu í óskiptri sameign, en sambærileg regla hafði áður verið í 1. mgr. 122. gr. vatnalaga nr. 15/1923.

IV

Umboðsmaður kirkjujarða í Snæfellsnessýslu byggði 14. júlí 1947 eins og í byggingarbréfi sagði „G-kk-þgf J-kk-þgf, til heimilis á Tröðum ... kirkjujarðirnar Traðir og Traðarbúð ... frá fardögum 1946 að telja ... Landamerki jarðarinnar eru ágreiningslaus, sem hér segir, samkv. landskiptagerð frá 13. sept. 1939 og yfirlandskiptum frá 6. okt. 1941, með þeim breytingum, að nýbýlinu fylgir reki fyrir þegar útskiptu landi jarðarinnar og veiðiréttur í Staðará að sínum hluta samkvæmt því, sem lög ákveða. Ennfremur er sú breyting gerð að ítala nýbýlisins í sameiginlegu beitilandi Staðarstaðar og Traða verði 10 nautgripir, 4 hross og 120 fjár ... Jarðirnar Traðir og Traðarbúð hafi framvegis, unz öðruvísi kann að verða ákveðið af ráðuneytinu, beitiland sameiginlegt í óskiptu með prestsetursjörðinni Staðarstað. Staðarstaður hafi framvegis fjörubeit fyrir landi Traðar og Traðarbúðar, þannig að fjörubeit verði sameiginleg fyrir Traðir og Traðarbúð og Staðarstað, og skal staðnum tryggð fjárgata að sjó til fjörubeitar eða umferðarréttur með fé til og frá fjörubeit ... Nýbýlinu fylgir reki fyrir útskiptu landi jarðarinnar. Nýbýlinu fylgir veiðiréttur í Staðará að sínum hluta samkv. því, sem lög ákveða.“ Byggingarbréfið undirritaði G-kk-nf J-kk-nf 14. júní 1948 með svofelldri athugasemd: „Undirritaður áskilur sér rétt til að krefjast lands og hlunninda fyrir Traðir og Traðarbúð eftir því sem þeim ber að réttu og lögin heimila.“ Þá var byggingarbréfið áritað í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu 2. september 1949 með svofelldri athugasemd: „Byggingarbréf þetta staðfestist hér með, að því tilskildu, að framanritaður ábúandi færi túngirðingu jarðarinnar að austanverðu, eins og landskiptagerð frá 13. sept. 1939 og yfirlandskiptagerð frá 6. okt. 1941 mælir fyrir um.“

Þegar byggingarbréfið 1947 var gefið út var eignarhald Staðastaðar og nýbýlisins Traða og Traðabúðar á hendi þess sama og var dóms- og kirkjumálaráðuneytið þar í fyrirsvari. Ákvæði bréfsins um að nýbýlinu fylgdi veiðiréttur í Staðará að sínum hluta í samræmi við ákvæði laga fól í sér breytingu á þeirri skipan sem gilt hafði í þeim efnum um aldir og var síðast áréttuð í landskiptunum 1939. Verður að leggja til grundvallar að með þeirri yfirlýsingu í byggingarbréfinu að beitiland Traða og Traðabúða skyldi vera sameiginlegt og í óskiptu með Staðastað og samhliða henni sú yfirlýsing að nýbýlinu fylgdi „veiðiréttur í Staðará að sínum hluta samkvæmt því, sem lög ákveða“ hafi landeigandi og þar til bærir handhafar ríkisvaldsins fært skipan veiðiréttar í Staðará fyrir sameiginlegu landi jarðanna í lögmætt horf og til samræmis við fyrirmæli 1. mgr. 4. gr. laga nr. 112/1941 um lax- og silungsveiði um jafnan veiðirétt þeirra sem landareign eða veiðirétt eiga í óskiptri sameign. Af gögnum málsins verður ekki séð að á því sameignarfyrirkomulagi hafi síðar verið gerð breyting af hálfu þeirra sem til þess væru bærir og stendur það því óbreytt. Samkvæmt þessu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda um viðurkenningu á því að allur veiðiréttur í Staðará fyrir landi Staðastaðar tilheyri óskipt þeirri jörð.

Að framangreindri niðurstöðu fenginni verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Á eyrunum ehf., er sýkn af kröfu stefnda, Kirkjumálasjóðs.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.