218/2014

SM ehf. og G hf. gerðu samning 11. júní 2007 um framvirk verðbréfaviðskipti, sem tóku til svonefnds fjármagnaðs afleiðutengds skuldabréfs, en ávöxtun þess átti að tengjast markaðsverði hlutabréfa í SB hf. Kaupverð skuldabréfsins úr hendi SM ehf. átti að vera 215.707.500 krónur, en félagið kvað G hf. hafa veitt sér lán fyrir. Í framhaldi af uppgjöri samningsins á lokadegi hans tóku ein viðskipti aðilanna við af öðrum þar til þeir gerðu samning 7. ágúst 2008 um gjaldeyrisstýringu, en hann var ótímabundinn og fól í sér að G hf. tók við framlagi SM ehf. að fjárhæð 84.000.000 krónur til fjárfestinga í gjaldeyri. Viðskiptum samkvæmt síðastgreindum samningi lauk í október 2008, er FME hafði neytt heimildar í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki til að víkja stjórn G hf. frá störfum, taka yfir vald hluthafafundar í honum og setja yfir hann skilanefnd, en síðla þess mánaðar setti SM ehf. G hf. að handveði innstæðu á bankareikningi sínum. G hf. var síðar tekinn til slita og krafði SM ehf. um greiðslu skuldar samkvæmt samningnum 7. ágúst 2008, en samkvæmt fyrirmælum samningsins takmarkaðist sú skuld við fjárframlag SM ehf. að fjárhæð 84.000.000 krónur. SM ehf. hafnaði greiðsluskyldu og svo fór að G hf. leysti til sín fjárhæðina af hinu handveðsetta fé SM ehf., en félagið hafði á hinn bóginn lýst kröfu við slit G hf. á þeim grundvelli að það nyti réttar til skaðabóta úr hendi G hf. sökum þess að samningar þeirra væru ógildir. Ekki tókst að jafna ágreining um kröfu SM ehf. og var honum því beint til héraðsdóms, sem í hinum kærða úrskurði viðurkenndi kröfu SM ehf. að fjárhæð 74.000.000 krónur og skipaði henni í réttindaröð við slitin samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í dómi Hæstaréttar var rakið að SM ehf. héldi því fram að félagið hefði ekki fengið frekari upplýsingar eða kynningu á viðskiptum sínum við G hf. 11. júní 2007 en fram hefði komið í stuttu símtali við starfsmann G hf., sem hefði að eigin frumkvæði haft samband við SM ehf. af þessu tilefni, en að því búnu hefðu viðskiptin verið bundin fastmælum. Þá greindi aðilana á um hvernig hefði verið háttað uppgjöri á þessum samningi, eða hvernig viðskiptin hefðu leitt af sér önnur í einstökum atriðum. Í því samhengi hélt G hf. því fram að samningurinn 11. júní 2007 hefði verið gerður upp og aðilarnir fært viðskiptin yfir í gjaldmiðlaskiptasamning. G hf. hélt því enn fremur fram að það sama hefði gerst í tvígang eftir það, fyrst með öðrum hliðstæðum gjaldmiðlaskiptasamningi og síðar með gerð samningsins um gjaldeyrisstýringu 7. ágúst 2008. Af gögnum málsins varð ekki annað ráðið en að fjárframlag SM ehf. í síðastgreindum samningi hefði í raun verið tapið af fyrri viðskiptum aðilanna, sem velt hefði verið yfir í þennan síðasta samning. Hæstiréttur vísaði til þess að leggja yrði til grundvallar að mjög hefði skort á að G hf. hefði veitt SM ehf. viðhlítandi upplýsingar í aðdraganda viðskiptanna 11. júní 2007, sem að auki hefðu verið af slíkum toga að ekki hefði verið á færi almenns fjárfestis að ráðast í þau, en ljóst var að SM ehf. hefði alla tíð haft slíka stöðu í viðskiptum við G hf. Þá taldi rétturinn, að virtri yfirlýsingu starfsmanns G hf., að þær upplýsingar sem G hf. þó veitti SM ehf. hefðu falið í sér að félagið þyrfti að bera áhættu í viðskiptunum 11. júní 2007 af tapi sem gæti að hámarki numið 10.000.000 krónum. Þegar af þeirri ástæðu og í ljósi aðdraganda að gerð samningsins 11. júní 2007 var fallist á að 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga hefði staðið til þess að víkja til hliðar skuldbindingu SM ehf. að því marki sem hann hefði borið halla af samningnum umfram fyrrgreinda fjárhæð. Vegna þessa var talið óhjákvæmilegt að komast að sömu niðurstöðu um lögskiptin sem urðu milli aðilanna í beinu framhaldi, þar á meðal síðasta samninginn 7. ágúst 2008. Með því að G hf. tók sér greiðslu til efnda síðastgreinds samnings umfram það sem hann gat með réttu staðið til, taldi Hæstiréttur að G hf. hefði bakað sér bótaskyldu gagnvart SM ehf. og viðurkenndi kröfu félagsins að fjárhæð 74.000.000 krónur við slit G hf. Hvað rétthæð skaðabótakröfunnar við slitin varðaði hafnaði Hæstiréttur því að skipa henni í réttindaröð samkvæmt 109. gr. 21/1991, enda hefði löggjafinn með 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 tekið af skarið um að réttur til innstæðufjár væri í reynd kröfuréttur, ekki eignarréttur, en taldi kröfuna eiga undir 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991 ásamt dráttarvöxtum allt til greiðsludags.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. mars 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. febrúar 2014, þar sem viðurkennd var krafa, sem varnaraðili lýsti við slit sóknaraðila, að fjárhæð 74.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. febrúar 2012 til greiðsludags og henni skipað í réttindaröð við slit sóknaraðila samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði að viðurkenna þessa kröfu varnaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 27. mars 2014. Hann krefst þess að við slit sóknaraðila verði viðurkennd krafa sín aðallega að fjárhæð 84.000.000 krónur, en til vara 74.000.000 krónur, og henni skipað í réttindaröð aðallega samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 en til vara samkvæmt 3. tölulið 110. gr. sömu laga. Í öllum tilvikum krefst varnaraðili þess að sóknaraðila verði gert að greiða sér kröfuna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2012 til greiðsludags. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

I

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gerðu málsaðilar 3. nóvember 2006 með sér samning um einkabankaþjónustu, þar sem sóknaraðili tókst á hendur fjárvörslu, eignastýringu og alhliða fjármálaþjónustu í þágu varnaraðila. Samdægurs undirritaði varnaraðili almenna skilmála sóknaraðila vegna markaðsviðskipta. Á þeim tíma voru í gildi lög nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Aðilarnir gerðu 11. júní 2007 samning um framvirk verðbréfaviðskipti, sem tók til svonefnds fjármagnaðs afleiðutengds skuldabréfs, en ávöxtun þess átti að tengjast markaðsverði á hlutabréfum í Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. Fyrir liggur í málinu að af hendi sóknaraðila var litið svo á að viðskipti sem þessi væru eingöngu ætluð fagfjárfestum. Varnaraðili kveðst ekki hafa fengið frekari upplýsingar eða kynningu á þessum viðskiptum en fram hafi komið í stuttu símtali við starfsmann sóknaraðila, sem hafi að eigin frumkvæði haft samband við varnaraðila af þessu tilefni, en að því búnu hafi viðskiptin verið bundin fastmælum. Í samningi um þau kom það eitt fram að samningsdagur væri 11. júní 2007, afhendingardagur 11. desember sama ár, upphafsgengi væri 1,0, vaxtagrunnur 13,95%, vaxtaálag 150 punktar og framvirkt gengi 1,078538. Þá kom þar fram að „tegund skuldabréfa“ væri „SPR073“, nafnverð þess 200.000.000 krónur, en kaupverð úr hendi varnaraðila 215.707.500 krónur. Varnaraðili ber því við í málatilbúnaði sínum að sóknaraðili hafi veitt lán til þessara viðskipta, enda hafi þau verið um „fjármagnað afleiðutengt skuldabréf“.

Svo sem nánar kemur fram í úrskurði héraðsdóms eru aðilarnir ekki á einu máli um hvernig háttað hafi verið uppgjöri á samningi þeirra, sem að framan greinir, eða hvernig þessi viðskipti hafi leitt önnur af sér í einstökum atriðum. Sóknaraðili byggir á því að fyrrnefnd viðskipti hafi verið gerð upp 11. desember 2007, eins og kveðið hafi verið á um í samningnum. Þann dag hafi aðilarnir fært þessi viðskipti í gjaldmiðlaskiptasamning, þar sem kveðið hafi verið á um að varnaraðili legði til 215.707.500 krónur og skyldi fjárhæðin taka mið af þróun á gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla fram að gjalddaga samningsins 7. ágúst 2008, en á móti því yrði sóknaraðili skuldbundinn til að greiða varnaraðila fjárhæð, sem svaraði til hækkunar á verðmæti áðurnefnds skuldabréfs. Þrátt fyrir fyrirmæli um gjalddaga samningsins hafi farið fram uppgjör á honum 7. janúar 2008 og nýr gjaldmiðlaskiptasamningur verið gerður með gjalddaga 7. ágúst sama ár, en efni hans hafi verið hliðstætt þeim fyrri. Síðastnefndan dag hafi gjaldmiðlaskiptasamningurinn verið gerður upp, en samkvæmt uppgjöri hafi tap varnaraðila af þessum viðskiptum numið samtals 81.834.148 krónum. Samhliða þessu uppgjöri hafi aðilarnir gert með sér enn annan samning, nú um gjaldeyrisstýringu. Samkvæmt honum hafi „framlag til fjárfestinga (upphafleg tryggingarfjárhæð)“ verið 84.000.000 krónur, sem sóknaraðili hafi tekið við „til sérstakrar fjárfestingar í gjaldeyri samkvæmt skilmálum samnings þessa“, en hann hafi verið ótímabundinn með eins mánaðar gagnkvæmum uppsagnarfresti. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að þetta framlag varnaraðila hafi í raun verið tapið af fyrri viðskiptum aðilanna, sem hafi verið velt yfir í þennan nýja samning til að vinna það upp, en ekkert fjárframlag hafi komið úr hendi varnaraðila. Í ákvæðum samningsins um uppgjör kom meðal annars fram að við lok gildistíma hans bæri sóknaraðila að afhenda varnaraðila fyrrgreinda tryggingarfjárhæð að viðbættum þeim hagnaði, sem kynni að hafa myndast af gjaldeyrisstýringunni, eða að frádregnu tapi af henni. Þó skyldi „tap viðskiptamanns takmarkast við tryggingarfjárhæð eins og hún er á hverjum tíma og verði tap umfram tryggingarfjárhæð ber Glitnir banki hf. það tap.“ Í framhaldi af þessu undirritaði varnaraðili yfirlýsingu 24. september 2008, þar sem sóknaraðila voru sett að handveði verðbréf varnaraðila á tilteknum vörslureikningi hans hjá sóknaraðila til tryggingar öllum skuldbindingum hans við bankann.

Á því tímabili, sem fyrrgreind viðskipti aðilanna stóðu yfir, tóku lög nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti gildi 1. desember 2007 og leystu þau af hólmi lög nr. 33/2003. Í málinu liggur fyrir skjal frá 7. maí 2008, undirritað af fyrirsvarsmanni varnaraðila, sem ber heitið: „Upplýsingar til að meta hentuga fjárfestingarþjónustu og fjármálagerninga lögaðila“, en þar veitti varnaraðili upplýsingar um þekkingu sína og reynslu af fjármálagerningum og upplýsti um fjárfestingarmarkmið sín. Var varnaraðili að því virtu í skjalinu flokkaður sem almennur fjárfestir af sóknaraðila.

Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að víkja stjórn sóknaraðila frá störfum, taka yfir vald hluthafafundar í honum og setja yfir hann skilanefnd. Samkvæmt gögnum málsins mun viðskiptum málsaðila á grundvelli samningsins um gjaldeyrisstýringu frá 7. ágúst 2008 hafa lokið í október sama ár. Með yfirlýsingu, sem varnaraðili gaf út 30. október 2008, var sóknaraðila sett að handveði innstæða á tilgreindum bankareikningi varnaraðila, en af yfirlýsingunni er ljóst að innstæða reikningsins hafi myndast með andvirði verðbréfa, sem fyrri handveðsyfirlýsing varnaraðila frá 24. september sama ár hafði tekið til.

Sóknaraðili var tekinn til slita 22. apríl 2009. Með bréfi 13. nóvember sama ár krafði hann varnaraðila um greiðslu skuldar samkvæmt samningnum um gjaldeyrisstýringu frá 28. ágúst 2008 að fjárhæð 84.000.000 krónur. Var þetta sú fjárhæð, sem sóknaraðili kvað nema „framlagi“ varnaraðila til fjárfestingarinnar sem tap hans takmarkaðist við, en í bréfinu var tekið fram að tap varnaraðila af viðskiptunum hefði við lok þeirra í október 2008 samtals numið 440.300.000 krónum. Varnaraðili hafnaði að greiða þessa kröfu með tölvubréfi 21. nóvember 2009. Sama dag lýsti varnaraðili kröfu við slit sóknaraðila, sem slitastjórn sóknaraðila virðist ekki hafa tekið afstöðu til fyrr en með bréfi 15. nóvember 2010, en í því var hafnað að viðurkenna kröfuna vegna vanreifunar. Ekki tókst að jafna ágreining um hvort viðurkenna ætti kröfu varnaraðila við slit sóknaraðila og var honum beint til héraðsdóms 16. mars 2012, þar sem mál þetta var þingfest af því tilefni 30. apríl sama ár.

Með bréfi til varnaraðila 24. maí 2011 áréttaði sóknaraðili kröfu sína um greiðslu á 84.000.000 krónum á grundvelli samnings þeirra um gjaldeyrisstýringu frá 28. ágúst 2008. Með öðru bréfi 15. júlí 2011 lýsti sóknaraðili yfir að hann hygðist til fullnustu þessarar skuldar ganga að innstæðu á reikningi varnaraðila, sem hann hafi fengið handveðrétt yfir með fyrrnefndri yfirlýsingu 30. október 2008. Loks upplýsti sóknaraðili í bréfi til varnaraðila 24. febrúar 2012 að fyrrgreind skuld varnaraðila við sig væri að fullu greidd eftir að sóknaraðili hefði þennan sama dag leyst til sín fjárhæð af handveðsettum innlánsreikningi varnaraðila hjá sér, sem nam 84.000.000 krónum.

II

Í málinu byggir varnaraðili einkum á því að efni séu til að ógilda samninga aðilanna um framangreind viðskipti, en af þeim sökum njóti hann réttar til bóta úr hendi sóknaraðila, sem hafi tekið til sín greiðslu á ætlaðri skuld vegna viðskiptanna af handveðsettum verðmætum í eigu varnaraðila. Telur hann að skipa eigi kröfu sinni af þessu tilefni í réttindaröð við slit sóknaraðila aðallega samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991, en til vara 3. tölulið 110. gr. sömu laga.

Með vísan til þess, sem greinir í hinum kærða úrskurði, verður að leggja til grundvallar að mjög hafi skort á að sóknaraðili hafi veitt varnaraðila viðhlítandi upplýsingar í aðdraganda viðskiptanna 11. júní 2007. Þau voru að auki af slíkum toga að ekki var á færi almenns fjárfestis að ráðast í þau, en ljóst er að varnaraðili hafði alla tíð slíka stöðu í viðskiptum sínum við sóknaraðila og á það jafnt við í gildistíð eldri laga nr. 33/2003 og núgildandi laga nr. 108/2007. Viðskiptin, sem málið varðar, komust á fyrir atbeina starfsmanns sóknaraðila að nafni H-kk-nf S-kk-nf S-kk-nf. Í yfirlýsingu, sem hann gaf 6. september 2010 í tilefni af ágreiningi aðilanna og rakin er í hinum kærða úrskurði, segir meðal annars: „Við söluna til Stefnumiða ehf., sem fór fram í gegnum síma, hafði ég ekki fengið afhentan neinn kynningarbækling frá bankanum um afurðina. Enginn greinarmunur var gerður hjá bankanum hvaða fjárfestum mætti bjóða afurðina, þ.e. hvort einungis mætti bjóða hana fagfjárfestum eða ekki. Málið var kynnt fyrir okkur í Einkabankaþjónustunni af hálfu markaðsviðskipta bankans að gjörningurinn gæti gefið arð ef hlutafé í Straumi myndi hækka á samningstímabilinu en á móti gæti reynt á höfuðstólstrygginguna ef gengi hlutabréfanna myndi lækka. Við söluna til Stefnumiða ehf. var varan kynnt þannig að heildaráhættan væri 5% af undirliggjandi samningsfjárhæð. Í tilviki Stefnumiða ehf. var undirliggjandi samningsfjárhæð kr. 200.000.000,- þannig að hámarksáhætta Stefnumiða ehf. var kynnt sem kr. 10.000.000,- Ég minnist þess ekki að við kynningu á vörunni var komið inn á að fjármagnskostnaður kæmi til viðbótar og áhættan gæti orðið meiri vegna hans. Ekki var skrifað upp á nein skjöl vegna þessara viðskipta fyrr en löngu síðar og þá miðað við þá dagsetningu sem viðskiptin áttu að hafa farið fram á.“ Sem fyrr greinir sinnti sóknaraðili ekki upplýsingaskyldu sinni gagnvart varnaraðila í aðdraganda viðskipta þeirra 11. júní 2007, en upplýsingarnar, sem sóknaraðili veitti þó varnaraðila samkvæmt framangreindri yfirlýsingu, fólu í sér að hann þyrfti að bera áhættu í viðskiptunum af tapi sem gæti að hámarki numið 10.000.000 krónum, færi allt á versta veg. Þegar af þessum ástæðum verður að fallast á með héraðsdómi að 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga hafi staðið til þess, í ljósi þessa aðdraganda að gerð samnings aðilanna 11. júní 2007, að vikið yrði til hliðar skuldbindingum varnaraðila að því marki sem hann bar halla af samningnum umfram fyrrgreinda fjárhæð.

Með því að samningurinn 11. júní 2007 var haldinn þeim annmörkum, sem áður greinir, er óhjákvæmilegt að komast að sömu niðurstöðu um lögskipti, sem urðu milli aðilanna í beinu framhaldi, þar á meðal síðasta samning þeirra 7. ágúst 2008. Leiðir sú niðurstaða til þess að skilyrði voru til að víkja til hliðar skuldbindingum varnaraðila samkvæmt þeim samningi að því leyti, sem þær voru umfram 10.000.000 krónur. Sóknaraðili hefur þrátt fyrir þessa annmarka tekið sér greiðslu til að fá af handveðsettu fé varnaraðila efndir samningsins 7. ágúst 2008, sem verður því ekki vikið sem slíkum til hliðar úr því sem komið er. Af þeim sökum hefur sóknaraðili bakað sér skaðabótaskyldu að því marki, sem hann gekk að greiðslu umfram þær 10.000.000 krónur sem samningurinn hefði með réttu getað staðið til. Verður því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að viðurkenna kröfu varnaraðila að fjárhæð 74.000.000 krónur við slit sóknaraðila.

III

Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 ræðst rétthæð krafna við slit sóknaraðila af ákvæðum XVII. kafla laga nr. 21/1991 og öðrum lagaákvæðum, sem í gildi voru við upphaf slitanna, en þó skulu kröfur um innstæður samkvæmt lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta jafnframt teljast til krafna sem njóta rétthæðar samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Með 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 hefur löggjafinn tekið af skarið um að réttur til innstæðufjár sé í reynd kröfuréttur, ekki eignarréttur. Þegar af þeirri ástæðu kemur ekki til greina að skipa kröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991.

Sóknaraðili tók sem áður segir til sín greiðslu á skuldinni, sem hann taldi varnaraðila bera gagnvart sér, með því að ganga að handveði 24. febrúar 2012 eða löngu eftir að slitastjórn hafði tekið yfir forræði á sóknaraðila. Skaðabætur, sem slitastjórnin bakaði sóknaraðila skyldu til að greiða með þessari háttsemi, eiga því undir 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991 við slit hans. Gagnstætt því, sem á við um tilkall á grundvelli eignarréttinda sem nýtur rétthæðar samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991, getur krafa, sem skipuð er í réttindaröð eftir 3. tölulið 110. gr. sömu laga, borið dráttarvexti, sem geta samkvæmt gagnályktun frá 1. tölulið 114. gr. laganna að auki fallið á kröfuna allt til greiðsludags, en í lýsingu kröfu um slíka vexti verða þeir eðli máls samkvæmt ekki reiknaðir út með tiltekinni fjárhæð, sbr. 2. mgr. 117. gr. laganna, svo sem sóknaraðili hefur þó borið við að skylt sé.

Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest um annað en málskostnað. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.

Sóknaraðili, Glitnir hf., greiði varnaraðila, Stefnumiðum ehf., samtals 4.000.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.