52/2019

A höfðaði mál á hendur Í og krafðist skaðabóta vegna ýmissa aðgerða lögreglu og ákæruvalds sem höfðu átt sér stað á tímabilinu frá 29. janúar 2010 til 18. febrúar 2016 í tengslum við rannsókn á ætluðum brotum á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum settum samkvæmt þeim. Þá krafðist A miskabóta vegna ummæla saksóknara á opinberum vettvangi, bæði við upphaf rannsóknar og eftir að henni lauk. Einnig krafðist hann skaðabóta vegna atvinnutjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna rannsóknar og meðferðar málsins. Sakamál hafði verið höfðað gegn A og þremur öðrum mönnum vegna hinna ætluðu brota í mars 2013 en fallið var frá hluta sakargifta undir rekstri málsins þar sem lögáskilið samþykki ráðherra hefði ekki legið fyrir við setningu reglna nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál og því talið að reglurnar gætu ekki talist viðhlítandi refsiheimild. Með dómi héraðsdóms í desember 2014 voru fjórmenningarnir svo sýknaðir af þeim sakargiftum sem eftir stóðu. Þeim dómi var áfrýjað til Hæstaréttar en ákæruvaldið féll frá áfrýjuninni í febrúar 2016. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að unnt væri að dæma sökuðum manni miskabætur vegna yfirlýsinga ákæruvalds á þeim grunni að hann hefði við rannsókn og meðferð máls orðið fyrir ólögmætri meingerð sem beinst hefði gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans sbr. 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá var vísað til þess að greinarmunur væri gerður á ummælum þar sem fullyrt væri að sakborningur væri sekur um ákveðinn verknað og ummælum þar sem lýst væri grunsemdum um að hann hefði framið verknaðinn. Ummæli af fyrrnefnda taginu hefðu verið talin fara í bága við meginreglu 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu en þau síðari ekki. Taldi rétturinn að umrædd ummæli saksóknara hefðu hvorki falið í sér fullyrðingu um sekt A né að þau væru að öðru leyti því marki brennd að skylda Í til greiðslu miskabóta hefði stofnast vegna þeirra. Varðandi kröfu A um bætur vegna rannsóknaraðgerða kom fram að þótt skilyrði hefðu verið til að grípa til þeirra aðgerða og tryggingarráðstafana bæri Í eigi að síður hlutlæga ábyrgð á þeim samkvæmt 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var talið að innlánsvextir sem lagst hefðu á hið haldlagða og kyrrsetta fé hefði ekki veitt honum fulla bót og nægilega hefði verið leitt í ljós að hann hefði orðið fyrir frekara fjártjóni vegna þeirra aðgerða. Voru bætur ákveðnar að álitum eftir ólögfestum reglum skaðabótaréttar og að virtum ákvæðum 42. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. að fjárhæð 600.000 krónur. Þá var Í sýknað af kröfu A um bætur vegna atvinnutjóns þegar af þeirri ástæðu að ekki yrði annað ráðið en að lögregla og ákæruvald hefði ekki fengið upplýsingar um skort á samþykki ráðherra fyrir reglum nr. 1130/2008 fyrr en að liðnu því tímabili sem A miðaði kröfu sína við. Var Í því dæmt til að greiða A skaðabætur að fjárhæð 600.000 krónur

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf fyrrverandi hæstaréttardómarar.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. nóvember 2019. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 58.042.540 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 29. janúar 2010 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í málinu krefur áfrýjandi stefnda um skaðabætur vegna ýmissa aðgerða lögreglu og ákæruvalds sem áttu sér stað á tímabilinu frá 29. janúar 2010 til 18. febrúar 2016 í tengslum við rannsókn á ætluðum brotum á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum settum samkvæmt þeim. Þá krefst hann miskabóta vegna ummæla saksóknara á opinberum vettvangi, bæði við upphaf rannsóknar og eftir að henni lauk. Einnig krefst hann skaðabóta vegna atvinnutjóns sem hann hafi orðið fyrir vegna rannsóknar og meðferðar málsins.

Framangreind rannsókn hófst í lok árs 2009 og lauk með útgáfu ákæru 22. mars 2013 á hendur áfrýjanda og þremur öðrum mönnum fyrir að hafa í sameiningu á tímabilinu 25. mars til 2. nóvember 2009 haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi án lögmætrar heimildar eða leyfis frá Seðlabanka Íslands. Þá var þeim jafnframt gefið að sök að hafa á sama tímabili staðið að ólögmætum gjaldeyrisviðskiptum vegna fjármagnshreyfinga milli landa með úttektum af reikningum í íslenskum krónum í fjármálafyrirtækjum hér á landi. Við meðferð málsins féll ákæruvaldið frá síðara ákæruatriðinu og með dómi héraðsdóms 18. desember 2014 voru áfrýjandi og meðákærðu sýknaðir af því ákæruatriði sem eftir stóð. Ákæruvaldið áfrýjaði dóminum 14. janúar 2015 til Hæstaréttar en féll frá áfrýjuninni 18. febrúar 2016.

Héraðsdómur féllst á kröfu áfrýjanda um miskabætur vegna rannsóknaraðgerða lögreglu samkvæmt IX. til XIII. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og vegna tilgreindra ummæla saksóknara í fjölmiðlum við rannsókn málsins. Voru miskabætur vegna þessa ákveðnar að álitum samtals 1.400.000 krónur. Með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar var stefnda gert að greiða áfrýjanda miskabætur að álitum vegna rannsóknaraðgerða lögreglu og tafa við rannsókn málsins, samtals 2.500.000 krónur.

Áfrýjandi undi dómi um miskabætur vegna framangreindra þvingunarúrræða og tafa við rannsókn málsins. Hann leitaði hins vegar eftir áfrýjunarleyfi 28. október 2019 hvað aðra þætti málsins varðaði og var leyfi veitt 19. nóvember sama ár á þeim grunni að úrslit málsins kynnu að hafa fordæmisgildi hvað varði mörk leyfilegrar opinberrar umfjöllunar lögreglu og ákæruvalds í sakamálum. Þá reyni í málinu á við hvaða aðstæður megi dæma bætur að álitum, annars vegar fyrir atvinnutjón og hins vegar vegna kyrrsetningar eða haldlagningar reiðufjár.

Kröfur sínar fyrir Hæstarétti sundurliðar áfrýjandi með svofelldum hætti: 1. Krafa um miskabætur 2.000.000 krónur vegna yfirlýsinga saksóknara um sekt hans 29. janúar og 2. febrúar 2010 og 500.000 krónur vegna yfirlýsingar saksóknara 23. febrúar 2016. 2. Bætur fyrir fjárhagslegt tjón vegna kyrrsettra og haldlagðra eigna, aðallega 3.388.773 krónur, en til vara 1.643.828 krónur og til þrautavara 1.089.885 krónur. 3. Bætur fyrir atvinnutjón 52.153.767 krónur.

II

1

Í kjölfar hruns þriggja stærstu viðskiptabanka landsins í byrjun október 2008 var eitt brýnasta verkefni stjórnvalda að tryggja stöðugleika á gengi íslensku krónunnar. Af þeim sökum var talið nauðsynlegt að grípa til tímabundinna takmarkana á gjaldeyrisviðskiptum. Með lögum nr. 134/2008 um breytingu á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál með síðari breytingum og reglum nr. 1082/2008 um gjaldeyrismál, sem settar voru á grundvelli þeirra laga, voru slík höft sett á gjaldeyrisviðskipti.

Í 8. gr. laga nr. 87/1992 er mælt fyrir um að öðrum en Seðlabanka Íslands sé óheimilt að hafa milligöngu um gjaldeyrisviðskipti og versla með erlendan gjaldeyri nema hafa til þess heimild í lögum eða samkvæmt ákvæðum í alþjóðlegum samningum sem Ísland er aðili að eða fengið til þess leyfi frá Seðlabanka Íslands. Samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í fyrrnefndum breytingarlögum var Seðlabanka Íslands heimilt fram til 30. nóvember 2010, þrátt fyrir ákvæði 2. gr. laga nr. 87/1992 og 9. gr. laga nr. 34/1991 um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, að ákveða að gefa út reglur, að fengnu samþykki viðskiptaráðherra, sem takmörkuðu eða stöðvuðu tímabundið einhverja eða alla flokka fjármagnshreyfinga, sem gerð var grein fyrir í ákvæðinu, og gjaldeyrisviðskipti sem þeim tengdust, ef slíkar hreyfingar fjármagns til og frá landinu myndu að mati bankans valda alvarlegum og verulegum óstöðugleika í gengis- og peningamálum. Til fjármagnshreyfinga samkvæmt þessu töldust meðal annars innlegg á og úttektir af reikningum í lánastofnunum og inn- og útflutningur innlends og erlends gjaldeyris. Seðlabanki Íslands nýtti þessa heimild með útgáfu framangreindra reglna nr. 1082/2008, sem tóku gildi 28. nóvember 2008. Þær féllu úr gildi 16. desember sama ár við gildistöku reglna nr. 1130/2008 um sama efni. Samkvæmt 4. mgr. 1. gr. síðargreindu reglnanna voru óheimil gjaldeyrisviðskipti vegna fjármagnshreyfinga samkvæmt framangreindu bráðabirgðaákvæði á milli landa með úttektum af reikningum í íslenskum krónum í fjármálafyrirtækjum hér á landi eða Seðlabanka Íslands. Þá var í 13. gr. reglnanna mælt fyrir um viðurlög vegna brota á þeim. Þessar reglur féllu úr gildi 30. október 2009 með gildistöku nýrra reglna um sama efni nr. 880/2009. Í 2. og 3. gr. þeirra voru ákvæði sem takmörkuðu gjaldeyrisviðskipti og fjármagnshreyfingar í tengslum við þau.

2

Hinn 19. nóvember 2009 kærði Fjármálaeftirlitið til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra ætluð brot á lögum nr. 87/1992 og reglum settum á grundvelli þeirra. Tilefni kærunnar var tilkynning Seðlabanka Íslands 11. sama mánaðar í samræmi við þágildandi ákvæði 15. gr. a. laganna. Í tilkynningunni kom fram að grunur beindist að sænska fyrirtækinu B AB vegna meiriháttar brota á lögunum á tímabilinu 25. mars til 5. október 2009. Fælust ætluð brot í óheimilli milligöngu um gjaldeyrisviðskipti í atvinnuskyni af hálfu félagsins. Fjórir nafngreindir Íslendingar, þeirra á meðal áfrýjandi, væru einnig grunaðir um brot á lögunum vegna tengsla sinna við félagið, en þeir hefðu á tímabilinu fengið verulega fjármuni greidda frá félaginu inn á persónulega reikninga sína. Talið var að þessir aðilar hefðu haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi án heimildar og þannig brotið gegn 8. gr. laga nr. 87/1992. Þá laut kæran að ætluðum brotum gegn 4. mgr. 1. gr. reglna nr. 1130/2008, sbr. 3. gr. laganna og 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis I í sömu lögum.

Með úrskurði héraðsdóms 28. janúar 2010 var að kröfu efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra heimiluð húsleit í húsnæði að [...] í Kópavogi, sem talið var starfsaðstaða B AB og tengdra félaga, og á heimilum þeirra fjögurra manna er rannsókn beindist að, þar á meðal áfrýjanda. Sama dag var einnig með úrskurði héraðsdóms heimiluð haldlagning og rannsókn gagna í vörslum Símans hf. er vörðuðu sömu aðila. Með úrskurði héraðsdóms 29. sama mánaðar var enn fremur heimiluð leit í bifreiðum í eigu eða umráðum fjórmenninganna þar af í tveimur bifreiðum í umráðum áfrýjanda. Sama dag kyrrsetti sýslumaður að kröfu ríkislögreglustjóra eignarhlut áfrýjanda í þremur fasteignum og innstæðu á tveimur bankareikningum hans til tryggingar kröfu að fjárhæð 42.610.000 krónur. Þá lagði efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra hald á innstæðu á einum bankareikningi áfrýjanda til viðbótar sem sýslumaður hafði ákveðið að undanþiggja kyrrsetningu með vísan til 15. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 41. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Áfrýjandi og tveir aðrir grunaðir voru jafnframt handteknir þennan dag og yfirheyrðir síðdegis eftir að leit hafði farið fram á grundvelli fyrrgreindra úrskurða.

Ríkislögreglustjóri, í samstarfi við Fjármálaeftirlitið og gjaldeyriseftirlit Seðlabanka Íslands, boðaði til blaðamannafundar 29. janúar 2010. Fyrir hönd þessara stofnana voru á fundinum saksóknari efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra, forstjóri Fjármálaeftirlitsins og forstöðumaður gjaldeyriseftirlits Seðlabanka Íslands. Í máli saksóknara kom meðal annars fram að þau brot sem væru til rannsóknar vörðuðu fyrst og fremst ólögmæta miðlun á gjaldeyri. Það væri háð leyfi Seðlabanka Íslands að hafa milligöngu um miðlun gjaldeyris og viðskiptin sem um ræddi væru umfangsmikil og líkleg til að hafa haft neikvæð áhrif á tilraunir stjórnvalda og Seðlabanka Íslands til að vinna gegn veikingu krónunnar. Sagði saksóknari sterkar grunsemdir um að brotin væru með þessum hætti, en rannsókn málsins beindist að félaginu B AB sem skrásett væri í Svíþjóð og fjórum Íslendingum, sem saksóknari vildi ekki nafngreina. Væru þessir menn með skráð lögheimili erlendis og taldir raunverulegir eigendur félagsins með stjórn þess á hendi þótt tveir erlendir einstaklingar væru skráðir eigendur. Aðspurður í kjölfarið um hvort lögheimili sakborninga hefði áhrif á stöðu þeirra við rannsóknina svaraði saksóknari að hann teldi svo ekki vera. Rannsóknaraðilar teldu brotin hafa átt sér stað, en þó yrði að hafa þann fyrirvara að rannsókn stæði yfir og ekkert hefði enn verið sannað. Á fundinum kom einnig fram að fyrr sama dag hefði lögregla gert leit á heimilum fjórmenninganna og starfsstöð félagsins og að unnið hefði verið að því að tryggja upptöku ávinnings af ætluðum brotum með kyrrsetningum hérlendis og erlendis. Þrír væru í haldi og í yfirheyrslum en lögregla hefði mælt sér mót við þann fjórða sama dag. Hinn 2. febrúar 2010 veitti saksóknari viðtal við Morgunblaðið þar sem meðal annars kom fram það álit hans að sakborningar hefðu virst gera sér far um að halda sig formlega innan ramma laganna en rannsóknaraðilar væru ekki á þeirri skoðun.

Með samkomulagi ríkislögreglustjóra og áfrýjanda var kyrrsetningargerð hjá áfrýjanda endurupptekin 18. maí 2011 og aflétt kyrrsetningu af tveimur þeirra fasteigna sem áður höfðu verið kyrrsettar. Þess í stað voru kyrrsettir fjármunir sem lagðir höfðu verið til viðbótar inn á annan áður kyrrsettan bankareikning jafnframt sem kyrrsettur var eignarhluti eiginkonu hans í tilgreindri fasteign en eignarhluti áfrýjanda í þeirri fasteign hafði áður verið kyrrsettur. Með dómi 25. janúar 2012 í máli nr. 682/2011 felldi Hæstiréttur kyrrsetninguna úr gildi með þeim rökum að dráttur á rannsókn málsins hefði verið í bága við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 2. og 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008.

3

Embætti sérstaks saksóknara tók við rannsókn málsins 1. september 2011 við sameiningu efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra og embættis sérstaks saksóknara. Hinn 14. júní 2012 voru áfrýjandi og aðrir grunaðir yfirheyrðir í annað sinn við rannsókn málsins og á ný 29. nóvember 2012. Rannsókn lauk hjá embætti sérstaks saksóknara 22. janúar 2013.

Hinn 22. mars 2013 var ákæra gefin út á hendur áfrýjanda og áðurnefndum þremur mönnum og þann sama dag var aftur kyrrsettur hlutur áfrýjanda í tilgreindri fasteign fyrir kröfu að fjárhæð allt að 164.000.000 króna. Með ákærunni var áfrýjanda og meðákærðu gefið að sök að hafa í sameiningu á tímabilinu 25. mars til 2. nóvember 2009 haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi án lögmætrar heimildar eða leyfis frá Seðlabanka Íslands. Með því voru þeir taldir hafa brotið gegn 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992, sbr. 186. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, að því er tók til tímabilsins 25. mars til 13. júlí 2009, en frá þeim tíma og til 2. nóvember sama ár var háttsemin sögð varða við 1. mgr. 8. gr., sbr. 3. tölulið 16. gr., laga nr. 87/1992, sbr. 3. gr. laga nr. 73/2009 um gjaldeyrismál. Jafnframt var þeim gefið að sök að hafa á sama tímabili staðið að ólögmætum gjaldeyrisviðskiptum vegna fjármagnshreyfinga á milli landa með úttektum af reikningum í íslenskum krónum í fjármálafyrirtækjum hér á landi. Var þessi háttsemi sögð varða við 4. mgr. 1. gr., sbr. 13. gr., reglna nr. 1130/2008, sbr. 1. mgr., sbr. 5. mgr., bráðabirgðaákvæðis I og 16. gr. áðurnefndra laga um gjaldeyrismál vegna tímabilsins 25. mars 2009 til og með 30. október sama ár, en vegna tímabilsins 31. október til 2. nóvember sama ár hafi þessi háttsemi varðað við 2. og 3. gr., sbr. 16. gr., reglna nr. 880/2009, sbr. sömu málsgrein bráðabirgðaákvæðis I í lögum nr. 87/1992.

Samkvæmt úrskurði héraðsdóms 14. mars 2014 var sakamálinu vísað frá dómi með þeim rökum að ákæran væri of óskýr til að dómur yrði lagður á málið. Með dómi Hæstaréttar 4. apríl 2014 í máli nr. 206/2014 var frávísunarúrskurðurinn felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar með vísan til þess að ákæran uppfyllti skilyrði c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Við fyrirtöku málsins á ný í héraði 5. maí 2014 lagði ákæruvaldið fram bókun þar sem tekið var fram að lögáskilið samþykki ráðherra hefði ekki legið fyrir við setningu framangreindra reglna nr. 1130/2008. Vegna þessa annmarka gætu reglurnar ekki talist viðhlítandi refsiheimild og væri því fallið frá heimfærslu háttsemi ákærðu til þeirra. Þá var jafnframt bókuð sú yfirlýsing ákæruvalds að hið sama ætti við um reglur nr. 880/2009. Einskorðuðust sakargiftir í málinu því við brot gegn 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992 og þá verknaðarlýsingu sem lá þeirri heimfærslu til grundvallar, þannig að framangreindum fjórum einstaklingum var gefið að sök að hafa í sameiningu á tímabilinu 25. mars 2009 til 2. nóvember 2009 haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi „án lögmætrar heimildar eða leyfis frá Seðlabanka Íslands.“

Hinn 18. desember 2014 voru áfrýjandi og meðákærðu sýknaðir af því ákæruatriði sem eftir stóð. Í niðurstöðu dómsins kom fram að áfrýjandi og meðákærðu hefðu átt gjaldeyrisviðskipti með því að kaupa íslenskar krónur af erlendum fjármálafyrirtækjum fyrir erlendan gjaldeyri sem mótaðilar þeirra hefðu lagt inn á gjaldeyrisreikning í nafni B AB í Svíþjóð. Krónurnar hefðu síðan verið lagðar inn á bankareikning félagsins hér á landi og þaðan inn á bankareikning sem mótaðilinn hefði stofnað hér. Í því hefðu hin eiginlegu gjaldeyrisviðskipti falist og þau viðskipti ekki farið fram hér á landi. Því væri ekki fullnægt skilyrði refsiábyrgðar samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992 að viðskiptin færu fram hér á landi.

Ákæruvaldið áfrýjaði dóminum til Hæstaréttar, 14. janúar 2015 en féll frá áfrýjuninni 18. febrúar 2016 eins og áður segir. Hinn 23. þess mánaðar veitti vararíkissaksóknari viðtal í Ríkisútvarpinu þar sem kom fram að fallið hefði verið frá áfrýjun málsins því líklegt hefði þótt að sakir væru fyrndar. Hefði fjárskortur og mannekla rannsóknaraðila meðal annars orðið til þess að málið dróst á langinn. Einnig hefði mun vægari hluti sakargiftanna staðið eftir þegar sá hluti sem varðaði brot gegn gjaldeyrishöftum hefði fallið niður vegna mistaka Seðlabanka Íslands sem ekki hefði fengið lögboðið samþykki viðskiptaráðherra fyrir setningu reglna sinna um gjaldeyrishöft.

III

1

Samkvæmt 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, skal hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. Ákvæðið er efnislega samhljóða 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 1. gr. laga nr. 62/1994, en vísað er til þessa ákvæðis í athugasemdum greinargerðar með frumvarpi því er varð að stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995.

Í 2. mgr. 18. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um það hlutverk ákærenda að tryggja, í samvinnu við lögreglu, að þeir sem afbrot fremja verði beittir lögmæltum viðurlögum. Einnig segir að þeir taki ekki við fyrirmælum frá öðrum stjórnvöldum um meðferð ákæruvalds nema sérstaklega sé kveðið á um það í lögum. Þá er í 3. mgr. greinarinnar mælt fyrir um hlutlægnisskyldu ákærenda með þeim hætti að þeir skuli vinna að því að hið sanna og rétta komi í ljós og gæta jafnt að þeim atriðum sem horfa til sýknu og sektar. Þeim ber jafnframt að hraða meðferð mála eftir því sem kostur er. Loks segir í 4. mgr. greinarinnar að ákærendur séu bundnir þagnarskyldu samkvæmt X. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Tekur þetta til upplýsinga um einkahagi manna sem eðlilegt er að leynt fari, upplýsinga sem varða starfshætti ákæruvalds og lögreglu og fyrirhugaðar aðgerðir í þágu rannsóknar, og annarra upplýsinga sem leynt skulu fara samkvæmt lögum, stjórnvaldsfyrirmælum eða eðli máls.

Þótt upplýsingalög nr. 140/2012 gildi ekki um rannsókn sakamáls eða saksókn, sbr. 1. mgr. 4. gr. þeirra, og réttur almennings til upplýsinga nái almennt ekki til slíkra upplýsinga sem að framan greinir verður með hliðsjón af rétti almennings til að taka við upplýsingum samkvæmt 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, að líta svo á að eðlilegur hluti starfs yfirmanna lögreglu og ákæruvalds sé að gera fjölmiðlum nokkra grein fyrir stöðu máls meðan á rannsókn þess stendur og þeim ákvörðunum sem teknar eru, sbr. til hliðsjónar dóm mannréttindadómstóls Evrópu 24. janúar 2017 í máli P-x-x gegn Litháen og þá dóma sem þar er vísað til. Fer það þó nokkuð eftir eðli mála hverju sinni og hversu mjög málefni telst eiga erindi við almenning, en gæta verður nauðsynlegs skýrleika og varfærni í yfirlýsingum svo ummæli teljist ekki andstæð framangreindri meginreglu 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.

Samkvæmt framansögðu er unnt að dæma sökuðum manni miskabætur vegna yfirlýsinga ákæruvalds á þeim grunni að hann hafi við rannsókn og meðferð máls orðið fyrir ólögmætri meingerð, sem beinst hefur gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Verður í því tilliti að líta til efnis yfirlýsinga ákæruvalds með hliðsjón af aðstæðum hverju sinni, af hvaða tilefni þær eru settar fram og hvernig og í hvaða samhengi það er gert. Þannig er greinarmunur á ummælum þar sem fullyrt er að sakborningur sé sekur um ákveðinn verknað og ummælum þar sem lýst er grunsemdum um að hann hafi framið verknaðinn. Ummæli af fyrrnefnda taginu hafa verið talin fara í bága við meginreglu 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, en ummæli af síðarnefndum toga ekki. Eðli máls samkvæmt hvílir sérstaklega rík skylda á handhafa ákæruvalds að gæta orða sinna í þessum efnum, sbr. meðal annars dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 6. febrúar 2007 í máli G-x-x gegn Póllandi.

Ummæli saksóknara á blaðamannafundinum 29. janúar 2010, sem áfrýjandi vísar sérstaklega til, fólust í svari við spurningu blaðamanns um hvort lögheimili sakborninga hefði áhrif á stöðu þeirra við rannsóknina. Samkvæmt nýju og mikið leiðréttu endurriti, sem lagt hefur verið fyrir Hæstarétt, sagði saksóknari: „Ég sé það ekki að það geri það, það er ekki hefur ekki áhrif á hugsanlega refsiábyrgð og brot þessi teljast vera að okkar áliti alla vega, teljist þau sönnuð og ég vill nú hafa alltaf þennan fyrirvara og við erum að tala um mál sem er í rannsókn og það er ekki búið að sanna neitt og grunsemdir og annað slíkt. En þá eru þau talin vera fullframin á Íslandi. Með því að skila að sem sagt að viðskiptunum ljúki með því að íslenskum krónum sé skilað til Íslands til íslenskra aðila. Þar af leiðandi séu brot framin á Íslandi og sé þá í rauninni ekki atriði, skipti þá ekki máli hvort það eru íslenskir menn með lögheimili hér eða erlendis eða erlendir aðilar sem fremji brotin.“

Þótt nafn félagsins B AB hafi komið fram á blaðamannafundi sem haldinn var á sama degi og umfangsmiklar rannsóknaraðgerðir gegn áfrýjanda hófust viðhafði saksóknari afdráttarlaust þá fyrirvara er lög bjóða um ætlaða sekt ónafngreindra manna sem tengdust því félagi og tók fram að sök hefði ekki verið sönnuð. Að þessu gættu og í ljósi þess að rannsóknin varðaði þjóðfélagsmál sem átti brýnt erindi við almenning verður ekki talið að næg efni séu til að dæma áfrýjanda miskabætur vegna þessara ummæla.

Þá voru ummæli sem Morgunblaðið hafði eftir saksóknara 2. febrúar 2010 svofelld: „Þeir virðast hafa gert sér far um að halda sig formlega innan ramma laganna en við erum á þeirri skoðun að svo hafi ekki verið.“ Skilja verður ummælin svo að hér sé saksóknari að veita almenningi innsýn í rannsókn málsins eins og hún þá stóð og gengu ummælin ekki lengra en að fela það í sér að lýsa því viðhorfi að fyrir hendi væru grunsemdir lögreglu um brot, án þess að staðhæft væri að refsivert brot hefði verið framið. Í því ljósi verður ekki talið að ummælin séu þess eðlis að leiði til bótaskyldu stefnda.

Loks koma til skoðunar eftirfarandi ummæli saksóknarans í viðtali við Ríkisútvarpið 23. febrúar 2016: „Auðvitað tók þessi rannsókn miklu lengri tíma en að var stefnt. Og í ljósi þess að þá teljum við að miklar líkur séu á því að Hæstiréttur myndi telja þetta vera fyrnt, þessar sakir. Og að það sé þá réttara í ljósi allrar meðferðar málsins að láta hér við sitja.“ Hér er þess að gæta að áfrýjun máls felur einatt í sér að dómi sé ekki unað. Jafnframt vísaði saksóknari til þess að mun vægari hluti sakargifta hefði staðið eftir sökum þess að ákæra vegna brota gegn gjaldeyrishöftum hefði fallið niður vegna mistaka Seðlabanka Íslands sem ekki hefði fengið lögboðið samþykki viðskiptaráðherra fyrir setningu reglna sinna um gjaldeyrishöft. Í þessu samhengi verður hvorki talið að fyrrgreind ummæli hafi falið í sér fullyrðingu um sekt áfrýjanda né að þau séu að öðru leyti því marki brennd að skylda stefnda til greiðslu miskabóta hafi stofnast vegna þeirra.

2

Svo sem áður greinir unir áfrýjandi niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um dæmdar miskabætur samkvæmt 246. gr. laga nr. 88/2008, vegna rannsóknaraðgerða sem áttu sér stað samkvæmt IX. til XIII. kafla laganna. Eftir stendur því krafa hans um skaðabætur fyrir fjártjón, vegna kyrrsetningar og haldlagningar reiðufjár á bankainnstæðum.

Áfrýjandi byggir á því að honum beri bætur vegna haldlagningar og kyrrsetningar reiðufjár á hlutlægum grunni samkvæmt 246. gr. laga nr. 88/2008. Telur hann rétt að líta með tilgreindum hætti til laga nr. 38/2001 sem viðmiðs fyrir meðalhófsbætur vegna missis afnota reiðufjár, að virtri 1. mgr. 42. gr. laga nr. 31/1990 sem mælir fyrir um að bætur megi dæma að álitum vegna kyrrsetningar er fellur niður ef ljóst þykir að fjárhagslegt tjón hafi orðið, en ekki er unnt að sanna fjárhæð þess.

Eins og áður greinir liggur fyrir að rannsókn sú sem fór fram á starfsemi áfrýjanda og samstarfsfélaga hans á vettvangi B AB laut að afar umfangsmikilli milligöngu um gjaldeyrisviðskipti án þess að aflað hefði verið heimildar Seðlabanka Íslands samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992. Töldu stjórnvöld að starfsemi áfrýjanda og annarra sem að málinu komu græfi verulega undan því markmiði laganna að tryggja að skilaskyldur gjaldeyrir bærist til landsins. Þótt skilyrði hafi verið til að grípa til þeirra rannsóknaraðgerða og tryggingaráðstafana sem um ræðir, og komu í kjölfar úrskurða dómstóls, ber stefndi eigi að síður hlutlæga ábyrgð á þeim samkvæmt 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Þó má lækka bætur eða fella þær niður sýni stefndi fram á að áfrýjandi hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á, sbr. síðari málslið 2. mgr. 246. gr. laganna. Á það verður ekki fallist með stefnda að áfrýjandi hafi valdið eða stuðlað að því að fjármunir hans voru kyrrsettir og haldlagðir þann tíma sem um ræðir. Eru því ekki efni til að fella niður eða lækka bætur til hans af þeim sökum. Eftir sem áður ber honum að sanna fjártjón sitt vegna þessara aðgerða.

Hjá áfrýjanda voru kyrrsettir tveir bankareikningar með innstæðu samtals að fjárhæð tæpar fjórar milljónir króna auk þess sem haldlagður var reikningur hans með rúmlega sex milljón krónum. Við endurupptöku kyrrsetningar 18. maí 2011 voru svo 10 milljón krónur til viðbótar lagðar inn á annan hinna kyrrsettu reikninga. Kyrrsetningargerðir þessar voru loks felldar úr gildi með framangreindum dómi Hæstaréttar 25. janúar 2012 í máli nr. 682/2011 og verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að haldlagningunni hafi verið aflétt á sama tíma. Fallist er á með áfrýjanda að þeir innlánsvextir sem lögðust á hið haldlagða og kyrrsetta fé þann tíma sem um ræðir hafi ekki veitt honum fulla bót og nægilega sé í ljós leitt að hann hafi orðið fyrir frekara fjártjóni vegna þessara aðgerða.

Í lögum er ekki að finna ákvæði er kveða beinlínis á um hvernig reikna skuli fjárhæð bóta í tilviki sem þessu. Verða bætur því ákveðnar að álitum eftir ólögfestum reglum skaðabótaréttar og að virtum ákvæðum 42. gr. laga nr. 31/1990 um heimild til að ákveða bætur á þeim grunni. Þótt ákvæði laga nr. 38/2001 eigi samkvæmt efni sínu ekki við um kröfu sem þessa má við ákvörðun bóta líta til ákvæða 4. gr. laganna um almenna vexti á útlánum, að teknu tilliti til þeirra innlánsvaxta sem lögðust á innstæður þessar umrætt tímabil, en stefndi hefur ekki vefengt tölulega útreikninga áfrýjanda þar að lútandi. Að þessu virtu verða bætur ákveðnar 600.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. mars 2017 til greiðsludags, en nefndan dag var mánuður frá höfðun málsins.

3

Kröfu sína um bætur fyrir atvinnutjón reisir áfrýjandi á því að saknæm háttsemi lögreglu og ákæruvalds við rannsókn og meðferð sakamálsins hafi leitt til þess að sér hafi ekki verið unnt að fá atvinnu við hæfi. Hafi rannsókn verið haldið áfram þrátt fyrir vitneskju þessara aðila um að framangreindar reglur nr. 1130/2008 hefðu ekki getað orðið grundvöllur refsiábyrgðar. Annars vegar hafi falist í reglunum ólögmætt framsal lagasetningarvalds til handa Seðlabanka Íslands og hins vegar hafi skort á samþykki viðskiptaráðherra fyrir útgáfu þeirra. Að þessu fengnu hafi einungis staðið eftir ætlað brot hans gegn 8. gr. laga nr. 87/1992. Grunsemdir um það brot hefðu ekki átt að kalla á viðamikla rannsókn, enda ætíð legið fyrir að viðskiptin sem um ræðir hefðu átt sér stað erlendis og ekki verið háð samþykki Seðlabanka Íslands. Miðar áfrýjandi kröfu sína við tímabilið frá og með febrúar 2011 til og með apríl 2012 og takmarkar hana við aðgerðir lögreglu og ákæruvalds, en ekki annarra stjórnvalda.

Maður sem sakaður hefur verið um refsiverða háttsemi á ekki einvörðungu rétt á bótum á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu í 246. gr. laga nr. 88/2008, heldur getur hann einnig átt slíkan rétt eftir almennu sakarreglunni, sbr. til hliðsjónar meðal annars dóm Hæstaréttar 6. maí 2009 í máli nr. 445/2008. Skilyrði þess að slíkri ábyrgð verði komið fram eru þó að lögreglumenn eða handhafar ákæruvalds hafi valdið sökuðum manni tjóni sem rakið verður til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi sem stefndi ber ábyrgð á og fellur ekki undir gildissvið XXXIX. kafla laga nr. 88/2008 um bætur vegna sakamáls, sbr. dóm Hæstaréttar 6. mars 2019 í máli nr. 27/2018. Verður jafnframt að líta til þess að lögregla og handhafar ákæruvalds njóta að lögum verulegs sjálfstæðis við ákvörðun um rannsókn og höfðun refsimáls, sbr. III. og VII. kafla laga nr. 88/2008. Sætir mat þeirra um það ekki endurskoðun dómstóla, sbr. dóma Hæstaréttar 8. maí 2008 í máli nr. 207/2008 og 20. desember 2018 í máli nr. 30/2018.

Í málinu hefur komið fram að snemma árs 2011 var haldinn fundur í dómsmála- og mannréttindaráðuneytinu með ríkissaksóknara, ríkislögreglustjóra og fulltrúa frá Seðlabanka Íslands, meðal annars til undirbúnings sameiningar efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra og embættis sérstaks saksóknara 1. september það ár. Á fundinum mun meðal annars hafa verið rætt hvort reglur nr. 1130/2008 fælu í sér of víðtækt framsal lagasetningarvalds. Á hinn bóginn hefur ekkert komið fram um að þar hafi verið upplýst að ráðherra hefði ekki samþykkt reglur þessar. Þá er í gögnum málsins bréf sérstaks saksóknara 7. apríl 2014 til verjenda ákærðu í framangreindu sakamáli þar sem fram kemur að embættið hafi um haustið 2011 óskað eftir upplýsingum frá gjaldeyriseftirliti seðlabankans um lögáskilin samþykki ráðherra fyrir reglusetningu bankans um gjaldeyrismál. Hafi embættið fengið þau munnlegu svör frá bankanum að formlegar staðfestingar fyrir reglunum hefðu ætíð legið fyrir. Embættið hafi ekki séð ástæðu til að vefengja þau svör en vegna dómsmeðferðar í sakamálinu talið rétt að afla formlegra og skriflegra upplýsinga þar um. Í fyrstu hafi svör bankans gefið til kynna að samþykki ráðherra fyrir reglum um málefnið hafi legið fyrir, en samkvæmt síðasta svari bankans 27. janúar 2014 hafi ekki fundist formleg staðfesting ráðherra fyrir reglum nr. 1130/2008.

Samkvæmt þessu og öðrum gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að lögregla og ákæruvald hafi ekki fengið upplýsingar um skort á samþykki ráðherra fyrir reglum nr. 1130/2008 fyrr en eftir að áfrýjandi hóf störf á ný hjá fyrirtæki á fjármálamarkaði. Fékk lögregla og ákæruvald því ekki vitneskju um þetta fyrr en að liðnu framangreindu tímabili sem áfrýjandi miðar kröfu sína við. Ber honum þegar af þeim sökum ekki bætur á þeim grunni.

Ekki verður heldur fallist á með áfrýjanda að lögregla eða handhafar ákæruvalds hafi sýnt af sér skaðabótaskylt gáleysi við að ganga ekki harðar fram eftir réttum upplýsingum frá Seðlabanka Íslands eða viðskiptaráðherra um hvort framangreindar reglur sem birtar höfðu verið skorti lögboðið samþykki ráðherra. Enn síður verður talið að saknæm háttsemi lögreglu og ákæruvalds hefði getað falist í áframhaldandi rannsókn á brotum gegn reglunum enda um að ræða efnislegt atriði sem útkljáð yrði með dómi.

Samkvæmt því sem rakið hefur verið fer einnig fjarri að fallist verði á með áfrýjanda að rannsókn sú er laut að brotum gegn 8. gr. laga nr. 87/1992 og leiddi til ákæru geti hafa falið í sér skaðabótaskylda háttsemi gagnvart honum. Verður stefndi því sýknaður af kröfu áfrýjanda um bætur vegna atvinnutjóns.

4

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, A, 600.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2017 til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu óröskuð.

Stefndi greiði áfrýjanda 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.