429/2012

X var ákærður fyrir að hafa í þvottahúsi á heimili sínu káfað tvisvar innanklæða á rassi A, sem þá var 15 ára, strokið með fingrum um klof hennar innanklæða og í kjölfarið stungið þeim upp í sig og sagt að stúlkan væri flott. Var þetta talið varða við 199. gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. X hafði með dómi héraðsdóms verið sýknaður af ákæru, en Hæstiréttur ómerkti dóminn og meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar og vísaði málinu heim í hérað til meðferðar á ný með dómi Hæstaréttar 20. október 2011 í máli nr. 243/2011. Héraðsdómur tók málið til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný og sakfelldi X samkvæmt ákæru. Málinu var áfrýjað til Hæstaréttar sem vísaði til þess að um ætlaða háttsemi væru engin önnur vitni en X og A og því stæði orð gegn orði. Við mat á sönnunargildi framburðar þeirra yrði að líta til þess hvernig hann samræmdist öðrum gögnum málsins. Taldi Hæstiréttur að virtum öllum atvikum málsins, þ. á m. dagbókarskrifum A, mati sálfræðinga á andlegri líðan hennar og aðstæðum er ætluð atvik málsins gerðust, að framburður A hefði ekki þá stoð í öðrum gögnum málsins að hann nægði til þess, gegn eindreginni neitun X, að ákæruvaldið hefði axlað sönnunarbyrði sína samkvæmt 108. gr., sbr. 1. og 2. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var ákærði því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og einkaréttarkröfu A vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. júní 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu ákærða en að refsing hans verði þyngd.

Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný. Að þessu frágengnu krefst ákærði sýknu en verði ekki á það fallist að honum verði gerð svo væg refsing sem lög leyfa. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi en til vara að hún verði lækkuð.

A krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. maí 2010 til 7. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar á ákvæði héraðsdóms um skaðabætur.

I

Ákærða er gefið að sök kynferðisbrot með því að hafa að morgni 7. maí 2010, í þvottahúsi á heimili sínu að [...] á [...], tvisvar sinnum káfað innanklæða á rassi A, sem þá var 15 ára, strokið með fingrinum um klof hennar innanklæða og í kjölfarið stungið fingrunum upp í sig og sagt að stúlkan væri flott. Þetta er talið varða við 199. gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Með dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra 15. mars 2011 var ákærði sýknaður af þeim brotum sem honum eru gefin að sök. Ríkissaksóknari áfrýjaði héraðsdómi og með dómi Hæstaréttar 20. október 2011 í máli nr. 243/2011 var héraðsdómur ómerktur og meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar og því vísað heim í hérað til meðferðar á ný. Þessi niðurstaða var reist á því að dómur hefði verið lagður á málið án þess að tillit hefði verið tekið til allra gagna sem lágu fyrir dóminum. Voru taldar líkur á því að niðurstaða héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kynni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit máls, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Þegar málið var á ný tekið fyrir í héraði krafðist ákærði þess að því yrði vísað frá dómi. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði héraðsdóms 17. febrúar 2012 og leitar ákærði eftir endurskoðun á þeim úrskurði með áfrýjun sinni. Hinn áfrýjaði dómur gekk síðan 31. maí sama ár.

II

Ákærði færir fram tvenns konar rök fyrir kröfu sinni um að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Annars vegar telur hann að Hæstiréttur hafi með dómi í fyrrgreindu máli nr. 243/2011 í raun endurmetið sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir héraðsdómi án þess að ákærði og vitni, sem komu fyrir dóm, hafi gefið skýrslu hér fyrir dómi. Þetta fari í bága við 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Hins vegar heldur ákærði því fram að 2. mgr. og 3. mgr. 208. gr. laganna brjóti gegn meginreglunni um milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir dómi, en sú regla sé varin af 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. og d. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Í 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 kemur fram að Hæstiréttur geti ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafi gefið skýrslu hér fyrir dómi. Á hinn bóginn getur Hæstiréttur samkvæmt 3. mgr. sömu greinar fellt úr gildi héraðsdóm ef rétturinn telur líkur á að niðurstaða héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kunni að vera röng svo að einhverju skipti. Jafnframt verður þá felld úr gildi meðferð málsins í héraði í þeim mæli að munnleg sönnunarfærsla geti farið þar fram eftir þörfum og leyst verði úr máli á ný. Þessi ákvæði laganna eru sama efnis og 4. mgr. og 5. mgr. 159. gr. eldri laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, eins og greininni hafði verið breytt með 19. gr. laga nr. 37/1994.

Fyrirmæli 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð fyrir dómi hafa verið skýrð svo að þáttur í henni sé að sönnunarfærsla í sakamálum skuli vera milliliðalaus. Í því felst að ákærði og vitni, sem leidd eru fyrir dóm, skulu gefa skýrslu fyrir þeim dómendum, sem skera úr um sekt eða sýknu ákærða, auk þess sem skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn skulu lögð fyrir þá. Af reglunni leiðir að Hæstarétti er óheimilt að leggja mat á sönnunargildi munnlegs framburðar þeirra, sem gefið hafa skýrslu fyrir héraðsdómi, þegar leyst er efnislega úr máli, eins og beinlínis er kveðið á um í 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt þessu fara fyrrgreind ákvæði 3. mgr. sömu greinar ekki í bága við nefnd fyrirmæli stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu, enda metur Hæstiréttur aðeins hvort efni séu til að sönnunarfærsla fari fram á ný þar sem líkur standi til að annmarki hafi verið á niðurstöðu héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar svo að einhverju skipti fyrir úrslit máls.

Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 243/2011 er fjallað á gagnrýninn hátt um mat héraðsdóms á sönnunargögnum sem færð voru fyrir dóm við fyrri meðferð málsins í héraði. Svo sem áður er rakið fólst ekki annað og meira í þeim dómi Hæstaréttar en að efni stæðu til að sönnunarfærsla færi á ný fram í héraði og að leyst yrði úr málinu aftur. Verður því ekki fallist á það með ákærða að sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir héraðsdómi hafi í raun verið endurmetið með umræddum dómi Hæstaréttar. Af því leiðir jafnframt að dómurinn er ekki bindandi þegar endanlega er leyst úr um sekt eða sýknu ákærða.

Samkvæmt framansögðu verður ekki tekin til greina krafa ákærða um að málinu verði vísað frá héraðsdómi.

III

Ákærði reisir kröfu sína um heimvísun málsins á því að niðurstaða dómsins um sönnunargildi vitnisburðar B, sonar ákærða, hafi verið röng í ýmsum atriðum. Því til stuðnings bendir ákærði meðal annars á að A hafi staðfest að B hafi verið á ferli um húsið rétt eftir að hún kom á heimili ákærða og tvívegis komið í dyragætt þvottahússins þar sem ákærða er gefið að sök að hafa brotið gegn henni. Því skipti engu þótt ekki sé sjónlína úr herbergi B inn í þvottahúsið. Jafnframt telur ákærði ekki ósamræmi í samhljóða frásögn sinni og B um að drengurinn hafi verið sneggri til að vakna á morgnana til að fara á íþróttaæfingu en þegar hann var vakinn til að fara í skólann, enda séu á því eðlilegar skýringar. Þessi atriði hafi haft áhrif á mat héraðsdóms og því sé niðurstaða dómsins um sönnunargildi vitnisburðar B röng.

Samkvæmt 126. gr. laga nr. 88/2008 metur dómari sönnunargildi vitnisburðar við úrlausn máls, en í þeim efnum skal meðal annars hugað að afstöðu vitnis til ákærða. Umræddur sonur ákærða var á unglingsaldri þegar atvik gerðust. Þessi nánu tengsl vitnisins við ákærða draga úr sönnunargildi vitnisburðarins og verður eins og atvikum var háttað aðeins litið til hans að því marki sem hann styðst við önnur sönnunargögn. Við úrlausn fyrri héraðsdóms sem gekk í málinu var sýkna ákærða meðal annars reist á framburði drengsins. Var tekið fram í dóminum að nokkur atriði styrktu málstað ákærða, en þar hefði ekki haft minnst áhrif „einarður framburður sonar hans“. Það mikla vægi sem framburðurinn hafði samkvæmt þessu á niðurstöðu dómsins um sýknu ákærða var ásamt öðru talið valda því í nefndum dómi Hæstaréttar að líkur væru á að niðurstaða héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kynni að vera röng svo einhverju skipti um úrslit málsins. Var héraðsdómurinn því ómerktur með dómi Hæstaréttar eins og fyrr segir.

Þótt fallist yrði á það með ákærða að annmarki kynni að vera á niðurstöðu héraðsdóms að því er varðar nánar tilgreind atriði er lúta að mati á sönnunargildi munnlegs framburðar sonar hans getur sá vitnisburður einn og sér aldrei haft það vægi í málinu að ráðið gæti úrslitum þess, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Að því gættu eru engin efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm vegna niðurstöðu dómsins um sönnunargildi þessa framburðar.

Ákærði reisir ómerkingarkröfu sína einnig á því að héraðsdómur hafi ekkert litið til þess við mat á sönnunargildi munnlegs framburðar A fyrir dómi að hún hafi breytt framburði sínum við vettvangsskoðun og lýst því að ákærði hafi notað vinstri hönd sína til að taka buxur hennar frá til að koma hægri hendi ofan í buxurnar að framanverðu. Þótt A hafi aðspurð við aðalmeðferð málsins lýst þessu atviki nánar verður það ekki talið geta rýrt sönnunargildi framburðar hennar, enda er hann í samræmi við það sem fram hefur komið í fyrri skýrslum hennar. Hinn áfrýjaði dómur verður því heldur ekki ómerktur af þessum sökum og er þeirri kröfu ákærða hafnað.

IV

Ákærði hefur eindregið neitað sök allt frá upphafi rannsóknar málsins. Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi hafa önnur vitni en A ekki lýst þeirri háttsemi sem ákærða er gefin að sök. Því stendur orð gegn orði. Þegar sönnunargildi framburðar þeirra er metið verður meðal annars að líta til þess hvernig skýrslur þeirra samræmast öðru því sem fram hefur komið í málinu.

Í héraðsdómi er rakið að A hafi lýst atvikum á sama veg við rannsókn málsins hjá lögreglu og fyrir dómi. Taldi dómurinn hana skýra, einbeitta og trúverðuga í frásögn sinni. Einnig taldi dómurinn ljóst af framburði vitna og framkomu A fyrir dómi að hún væri vel gefin, hörð af sér, réttsýn og skýr. Þá var framburður hennar talinn fá stoð í framburði móður og systur stúlkunnar um ástand hennar þann dag sem ákærði á að brotið gegn henni og í vitnisburði kennara um líðan hennar í skólanum sama dag. Mat héraðsdóms á sönnunargildi framburðar þessara vitna verður ekki endurskoðað hér fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Aftur á móti kemur til endurskoðunar mat héraðsdóms á sönnunargildi annarra gagna málsins en munnlegs framburðar fyrir dómi.

Í málinu liggja fyrir ítarleg dagbókarskrif A sem hún ritaði á tölvu og eru frá 15. maí 2009 til 19. janúar 2010. Þann dag mun forvarnafulltrúi hafa átt fund í grunnskólanum [...] með nemendum og sendi stúlkan honum dagbókina með tölvupósti síðar sama dag. Forvarnafulltrúinn mun síðan hafa sent skólanum dagbókina, en fram kemur í héraðsdómi að ákæruvaldið hafi fengið hana frá skólanum. Í þessum skrifum lýsir stúlkan í löngu máli ýmsum hugrenningum sínum um tilfinningalíf sitt, félagsleg tengsl við fjölskyldu og jafnaldra og vandamál sem hún glímdi við. Án þess að einstök efnisatriði verði rakin verður ekki litið fram hjá þessum skrifum A þegar virt eru önnur gögn málsins um andlega líðan hennar sem aflað var við rannsókn lögreglu.

Að beiðni lögreglu fór fram sálfræðilegt mat á þroska og andlegu heilbrigði A. Sálfræðingurinn sem gerði matið ritaði skýrslu 6. september 2010, en þar kemur fram að matið byggi á tveimur viðtölum sem hann átti við stúlkuna, niðurstöðum sálfræðiprófa sem lögð voru fyrir hana og viðtali við móður hennar. Einnig segir að sálfræðingurinn hafi fengið aðgang að nánar tilgreindum rannsóknargögnum málsins. Að þessum gögnum virtum komst sálfræðingurinn að þeirri niðurstöðu að ekkert hefði komið í ljós sem gæfi til kynna að frásögn A um ætlað kynferðisbrot ákærða gegn henni væri ótrúverðug. Stúlkan var einnig í viðtölum hjá sérfræðingi Barnahúss og liggur fyrir greinargerð hans 12. janúar 2011. Þar kemur fram að hún hafði þegar greinargerðin var rituð sótt þrettán viðtöl og taldi sérfræðingurinn þau hafa leitt í ljós fjölmörg einkenni hjá henni sem væru þekkt meðal barna og ungmenna sem sætt hafa kynferðisbrotum. Hvorugur þessara sérfræðinga, sem tekið hafa saman skrifleg gögn um andlega líðan stúlkunnar, höfðu undir höndum dagbókarskrif hennar sem fyrr er vikið að. Verður ekki útilokað að þau skrif hefðu getað haft áhrif á mat sérfræðinganna og dregur það úr vægi þessara gagna.

Andspænis framburði A, sem metinn hefur verið trúverðugur, stendur afdráttarlaus neitun ákærða. Í hinum áfrýjaða dómi er tekið fram að ákærði hafi verið sjálfum sér samkvæmur og verður niðurstaða dómsins ekki skilin á annan veg en þann að ákærði hafi verið trúverðugur í frásögn sinni svo langt sem hún nær. Verður því heldur ekki vísað á bug að það sé að sínu leyti ósennilegt að ákærði hafi vakið son sinn rétt í aðdraganda þess að hann á að hafa framið þau brot sem lýst er í ákæru. Að því gættu og þegar haft er í huga það sem hér hefur verið rakið um sönnunargildi fyrrgreindra sérfræðigagna hefur framburður A ekki þá stoð í öðrum gögnum málsins að hann nægi til þess, gegn eindreginni neitun ákærða, að ákæruvaldið hafi axlað þá sönnunarbyrði sem á því hvílir samkvæmt 108. gr., sbr. 1. mgr. og 2. mgr. 109. gr., laga nr. 88/2008. Verður ákærði því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Af því leiðir að skaðabótakröfu á hendur honum verður vísað frá héraðsdómi, sbr. 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008.

Eftir þessum úrslitum málsins verður allur sakarkostnaður í héraði, eins og hann var þar ákveðinn, felldur á ríkissjóð. Hið sama gildir um sakarkostnað fyrir Hæstarétti, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru til hvors um sig með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ákærði, X, er sýkn af kröfu ákæruvaldsins.

Einkaréttarkröfu A er vísað frá héraðsdómi.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um fjárhæð málsvarnarlauna og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola eru staðfest.

Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, V-kk-ef H-kk-ef V-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 627.500 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, M-kvk-ef G-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur.