133/2009

J starfaði sem leikskólastjóri hjá R og greiddi iðgjöld til L frá 1959. Hún lét af störfum og sótti um ellilífeyri hjá L í júlí 2002. Í samþykktum sjóðsins frá 2001 er gert ráð fyrir að um breytingar á fjárhæð lífeyris sjóðfélaga skuli farið eftir meðaltalsreglunni, það er breytingar skuli ákveðnar til samræmis við meðalbreytingar sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu samkvæmt launavísitölu. Samkvæmt samþykktunum geta þó sjóðfélagar, sem hefja töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi, valið eftirmannsregluna, það er að fjárhæð lífeyris fylgi breytingum sem verða á launum fyrir það starf sem þeir gegndu síðast. Sjóðfélagar verða að taka ákvörðun um að velja þennan kost í síðasta lagi þremur mánuðum eftir að greiðsla lífeyris hefst. Með bréfi 23. júlí 2002 var J tilkynnt að hún ætti rétt á ellilífeyri sem tæki mánaðarlegum breytingum samkvæmt launavísitölu fastra launa opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu. Ef hún óskaði eftir því að lífeyrisgreiðslur tækju breytingum eftir eftirmannsreglunni bæri henni að senda meðfylgjandi bréf aftur til sjóðsins innan þriggja mánaða. Í meðfylgjandi bréfi voru kynntar þær tvær leiðir sem í boði væru og var jafnframt tekið fram að til lengri tíma litið ættu þessar leiðir að vera jafnverðmætar fyrir sjóðfélaga. J óskaði ekki eftir því innan tilskilins frests að eftirmannsreglunni yrði fylgt varðandi ellilífeyri hennar og tók hann breytingum samkvæmt meðaltalsreglunni. J leitaði til starfsmanns L í september 2005 með ósk um að ellilífeyrir hennar tæki breytingum eftir eftirmannsreglunni eftir umfjöllun í stjórn L um samsvarandi beiðni frá öðrum sjóðfélaga, sem áður hafði gegnt hliðstæðu starfi við J. Stjórn L hafnaði erindi hennar endanlega á fundi 27. maí 2008. J höfðaði mál og krafðist þess að ákvörðun L um að ellilífeyrir hennar skyldi taka breytingum eftir meðaltalsreglunni væri ógild. Talið var að með dómi Hæstaréttar í máli nr. 286/2007 hefði því verið slegið föstu að gera yrði ríkar kröfur til þess að lífeyrissjóðir veiti sjóðfélögum sínum ráðgjöf og tryggi að þeir hafi lágmarksupplýsingar til að geta tekið ákvörðun um þá kosti sem þeim standi til boða. Þá var ennfremur talið að ljóst væri að í mörgum tilvikum gæti L eingöngu gefið almennar upplýsingar um kosti og galla tveggja viðmiðana sem í boði væru því erfitt væri að ætla hver launaþróun yrði varðandi einstök störf. Í máli þessu lægi hins vegar fyrir að í tengslum við gerð samnings um breytingar á kjarasamningi yrði föst yfirvinna leikskólastjóra að hluta til færð inn í föst dagvinnulaun og launaflokkum endurraðað til samræmis. Um þetta hefði L mátt vera kunnugt. Þar sem þessar upplýsingar hefðu getað skipt verulegu máli fyrir val J yrði að telja að því færi fjarri að L hefði fullnægt skyldu sinni til upplýsingagjafar með bréfi sínu 23. júlí 2002. Var krafa J tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. mars 2009. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í grein 12.4 í samþykktum áfrýjanda frá 30. nóvember 2001 er mælt svo fyrir að eftir að sjóðfélagi byrjar að taka lífeyri úr sjóðnum skulu breytingar á fjárhæð hans ákveðnar til samræmis við meðalbreytingar, sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu samkvæmt launavísitölu Hagstofu Íslands. Eftir gögnum, sem stafa frá áfrýjanda, hefur þetta verið nefnt meðaltalsreglan. Samkvæmt grein 12.8 í samþykktunum geta þó sjóðfélagar, sem hefja töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi, í stað meðaltalsreglunnar valið að fjárhæð hans fylgi breytingum, sem verða á launum fyrir það starf sem þeir gegndu síðast. Þetta hefur verið nefnd eftirmannsreglan, en samkvæmt síðastnefndu ákvæði samþykkta áfrýjanda verður sjóðfélagi að taka ákvörðun um að velja þennan kost í síðasta lagi þremur mánuðum eftir að greiðsla lífeyris hefst. Í máli þessu krefst stefnda þess að viðurkennt verði að ákvörðun áfrýjanda frá 23. júlí 2002 um að ellilífeyrir hennar skuli taka breytingum eftir meðaltalsreglunni sé ógild.

Samkvæmt gögnum málsins starfaði stefnda sem leikskólastjóri hjá Reykjavíkurborg og greiddi iðgjöld til áfrýjanda frá 1959. Hún lét af störfum 15. júlí 2002 og sótti um ellilífeyri hjá áfrýjanda 8. sama mánaðar. Á eyðublaði, sem stefnda fyllti út í þessu skyni, var ekki gert ráð fyrir að valið væri milli meðaltalsreglu og eftirmannsreglu. Með bréfi 23. júlí 2002 tilkynnti áfrýjandi stefndu að hún ætti rétt á ellilífeyri, sem næmi 79.67% af föstum launum og tæki upp frá því mánaðarlegum breytingum samkvæmt launavísitölu fastra launa opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu. Síðan sagði í bréfinu: „Ef þess er óskað að um ellilífeyri fastra launa fari skv. eftirmannsreglu sjóðsins vinsamlega endursendu meðfylgjandi bréf til lífeyrissjóðsins innan 3ja mánaða.“ Loks var tekið fram að ellilífeyrir greiddist frá 15. júlí 2002. Það skjal sem vísað var til í bréfinu er eyðublað fyrir svarbréf stefndu til sjóðsins dagsett 22. júlí 2002. Texti þess er svohljóðandi: „Þar sem þú ert nú að hefja töku lífeyris úr Lífeyrisjóði starfsmanna Reykjavíkurborgar er athygli þín vakin á því að samkvæmt samþykktum sjóðsins geta lífeyrissjóðsgreiðslur þínar tekið breytingum með tvennum hætti: Hið sjálfgefna er að lífeyrisgreiðslur taki sömu breytingum og verða að meðaltali á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu. Þessi leið hefur verið nefnd meðaltalsregla. Önnur leið er að þær fylgi föstum dagvinnulaunum sem greidd eru fyrir það starf sem þú vannst síðast eða eftir atvikum vegna 10 ára í hærra launuðu starfi. Þessi leið hefur verið nefnd eftirmannsregla. Það skal tekið fram að til lengri tíma litið eiga þessar leiðir að vera jafnverðmætar fyrir sjóðfélaga. Óskir þú eftir að með lífeyrisgreiðslur þínar fari samkvæmt eftirmannsreglu þá vinsamlega sendið bréf þetta aftur til sjóðsins innan 3ja mánaða. Sé það ekki gert verður litið svo á að óskað sé óbreytts fyrirkomulags greiðslu og er ekki hægt að óska breytinga á viðmiði eftir þann tíma.“ Neðst á eyðublaðinu var ráðgert að stefnda gæti dagsett og undirritað ósk um að greiðsla lífeyris fylgdi eftirmannsreglu, en að endingu var tekið fram að væri frekari upplýsinga óskað væri stefndu velkomið að hafa samband við starfsmenn áfrýjanda í tilgreindu símanúmeri. Ekki er ágreiningur um að stefndu hafi borist þessi gögn. Stefnda óskaði ekki eftir því innan tilskilins frests að eftirmannsreglunni yrði fylgt varðandi ellilífeyri hennar og tók hann breytingum samkvæmt meðaltalsreglunni.

Fyrir liggur að stefnda leitaði til starfsmanns áfrýjanda í september 2005 með ósk um að ellilífeyrir hennar tæki breytingum eftir eftirmannsreglunni, en tilefni þessa mun hafa verið umfjöllun í stjórn áfrýjanda um samsvarandi beiðni frá öðrum sjóðfélaga, sem áður hafði gegnt hliðstæðu starfi við stefndu. Dómur Hæstaréttar í máli þess sjóðfélaga á hendur áfrýjanda nr. 286/2007 féll 17. janúar 2008 og í framhaldi af því óskaði stefnda 18. febrúar sama ár skriflega eftir „leiðréttingu á lífeyrisgreiðslum“ til sín á grundvelli niðurstöðu þess máls. Því erindi hafnaði áfrýjandi 1. apríl 2008. Eftir ítrekun stefndu var henni tilkynnt 25. júní 2008 að stjórn áfrýjanda hefði endanlega hafnað erindi hennar á fundi 27. maí sama ár.

II

Með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 286/2007 var því slegið föstu að samkvæmt grunnrökum að baki 5. mgr. 34. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sbr. 6. gr. laga nr. 56/2000, yrði að gera ríkar kröfur til þess að lífeyrissjóðir veiti sjóðfélögum sínum ráðgjöf og tryggi að þeir hafi lágmarksupplýsingar til að geta tekið ákvörðun um þá kosti sem þeim standi til boða, ekki aðeins varðandi ávöxtun lífeyrisiðgjalda og ávinnslu lífeyrisréttinda heldur einnig ella þar sem val milli fleiri en eins kosts getur skipt máli fjárhagslega fyrir sjóðfélaga. Ljóst er að í mörgum tilvikum er erfitt að ætla hver launaþróun verður varðandi einstök störf og því ekki hægt um vik fyrir áfrýjanda að gefa meira en almennar upplýsingar um kosti og galla framangreindra tveggja viðmiðana sem í boði eru fyrir þá sem eru að hefja töku lífeyris. Í máli þessu liggur hins vegar fyrir að í tengslum við gerð samnings um breytingar á kjarasamningi milli Launanefndar sveitarfélaga og Félags íslenskra leikskólakennara gaf Reykjavíkurborg yfirlýsingu 24. janúar 2001 um að hún myndi „færa fasta yfirvinnutíma leikskólastjóra að hluta til inn í föst dagvinnulaun og endurraða þeim í launaflokka til samræmis“. Um þetta hlýtur áfrýjanda að minnsta kosti að hafa mátt vera kunnugt. Í skýrslu fyrir héraðsdómi greindi formaður Kennarasambands Íslands frá því að sú kerfisbreyting að færa fasta yfirvinnu inn í grunnlaun hefði gerst í áföngum hjá skólastjórum grunnskóla frá 1998 til 2001, en hjá leikskólastjórum frá 2001 til 2005. Í fyrrgreindu ákvæði laga nr. 129/1997 er tekið fram að þess skuli gætt að ráðgjöf sé sett fram á hlutlægan og faglegan hátt og taki mið af hagsmunum hvers sjóðfélaga. Í ljósi þess og þar sem upplýsingar um framangreind atriði gátu skipt verulegu máli fyrir val stefndu verður að telja að því fari fjarri að áfrýjandi hafi fullnægt skyldu sinni til upplýsingagjafar með hinu stutta og mjög svo almennt orðaða bréfi sem stefndu var sent 23. júlí 2002 og að framan er lýst. Samkvæmt því og þar sem ekki verður fallist á að stefnda hafi fyrirgert rétti sínum með tómlæti verður héraðsdómur staðfestur.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Lífeyrissjóður starfsmanna Reykjavíkurborgar, greiði stefndu, J-kvk-þgf G-kvk-þgf B-kvk-þgf, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.