248/2005

K var dæmd til greiðslu sektar og sakarkostnaðar í opinberu máli. Hafði hún greitt sektina en ekki sakarkostnaðinn. Því var ómótmælt í málinu að K væri öryrki með lágmarkstekjur. L krafðist fjárnáms fyrir ógreiddum sakarkostnaði og lauk því fjárnámi sem árangurslausu á grundvelli yfirlýsingar um eignaleysi K. Freistaði K þess í málinu að fá umrætt fjárnám fellt úr gildi þar sem það væri andstætt 3. mgr. 168. gr. laga nr. 19/1991 um  meðferð opinberra mála, sem og c. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að krefja hana um greiðslu sakarkostnaðar í opinberu máli þegar fyrir lægi að hún hefði ekki getu til greiðslu slíks kostnaðar. Héraðsdómari féllst á kröfur K að hluta og felldi fjárnámið úr gildi varðandi þann hluta sakarkostnaðar sem laut að greiðslu málsvarnarlauna skipaðs verjanda K. Fyrir Hæstarétti krafðist K aðeins staðfestingar úrskurðar héraðsdóms þannig að kröfur hennar varðandi annan sakarkostnað voru ekki til úrlausnar fyrir réttinum. Talið var að skýra yrði 3. mgr. 168. gr. laga nr. 19/1991 með hliðsjón af c. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og við þá skýringu væri rétt að líta til þess hvernig mannréttindadómstóll Evrópu hefði skýrt ákvæðið, þótt dómar þess dómstóls væru ekki bindandi að íslenskum rétti. Samkvæmt skilningi mannréttindadómstólsins á nefndu ákvæði mannréttindasáttmálans, bæri íslenska ríkinu að sjá svo um að þegnum þess sé unnt að sanna vanhæfi sitt til greiðslu málsvarnarlauna í opinberu máli við innheimtu slíks kostnaðar. K hafði neitt heimildar í V. þætti laga nr. 90/1989 um aðför til að bera gildi hinnar árangurslausu aðfarargerðar undir dóm og þar sem K taldist hafa sannað að hún hefði hvorki eignir né tekjur til að standa straum af greiðslu málsvarnarlauna yrði á grundvelli framangreindrar lögskýringar að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. maí 2005, þar sem breytt var fjárnámi sýslumannsins í Reykjavík 2. desember 2004, sem gert var að kröfu sóknaraðila hjá varnaraðila, á þann hátt að það skuli ná til 201.201 krónu í stað 263.451 krónu. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991, en sóknaraðila hefur verið veitt kæruleyfi. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kærður úrskurður verði felldur úr gildi og málinu vísað frá héraðsdómi, en til vara að kröfu varnaraðila verði hafnað. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar kærðs úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I.

Málsatvikum er lýst í úrskurði héraðsdóms. Þar er það meðal annars rakið að varnaraðili var sakfelld 9. nóvember 1999 í opinberu máli og dæmd til greiðslu sektar og sakarkostnaðar. Hefur hún greitt sektina en ekki sakarkostnaðinn. Sóknaraðili fór því fram á það við sýslumanninn í Reykjavík að gert yrði fjárnám hjá varnaraðila til tryggingar greiðslu sakarkostnaðar. Fangelsismálastofnun hafði samkvæmt 3. mgr. 168. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála úrskurðað að þessi kostnaður næmi í heild 263.451 krónu, en þar af hafði héraðsdómur ákveðið verjanda hennar 50.000 króna málsvarnarlaun, sem að viðbættum virðisaukaskatti nam samtals 62.250 krónum. Mismunurinn, 201.201 króna, var útlagður kostnaður vegna rannsókna og læknisvottorða, svo sem nánar greinir í héraðsdómi.

Að kröfu sóknaraðila var gert fjárnám fyrir framangreindum sakarkostnaði 2. desember 2004. Við fjárnámið mætti eiginmaður varnaraðila fyrir hennar hönd og mótmælti framgangi þess. Eftir að sýslumaður hafði ákveðið að mótmælin skyldu ekki stöðva gerðina lýsti eiginmaðurinn því yfir að varnaraðili væri eignalaus og var fjárnáminu lokið án árangurs í samræmi við 8. kafla laga nr. 90/1989.

II.

Varnaraðili skaut málinu til héraðsdóms 27. desember 2004 og krafðist þess að framangreint fjárnám yrði ógilt. Sóknaraðili gerði hins vegar kröfu um að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara að einungis ágreiningi um þann hluta fjárnámsins, sem laut að málsvarnarlaunum, yrði vísað frá dómi. Til þrautavara gerði hann kröfu um sýknu. Fyrir Hæstarétti hefur hann breytt kröfugerð sinni með framangreindum hætti og varnaraðili krefst aðeins staðfestingar úrskurðar héraðsdóms. Reynir því einungis á það fyrir réttinum hvernig fara á um málsvarnarlaunin, sem Héraðsdómur Reykjavíkur dæmdi 9. nóvember 1999, og virðisaukaskatt af þeirri fjárhæð. Skiptir þannig ekki máli sú athugasemd varnaraðila að fangelsismálastofnun hafi ekki gætt andmælaréttar hennar áður en úrskurðað var um fjárhæð sakarkostnaðarins, því að upphæð málsvarnarlaunanna lá þegar fyrir með dómi héraðsdóms.

Varnaraðili byggir kröfu sína á því að vegna eignaleysis hennar sé það andstætt ákvæðum c. liðar 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög 62/1994 um sama efni, að innheimta málsvarnarlaunin.

Sóknaraðili reisir kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi á því að ágreiningur um málsvarnarlaunin verði ekki borinn undir hliðsettan dómstól, en með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. nóvember 1999 hafi verið skorið úr um skyldu varnaraðila til greiðslu þessa kostnaðar. Vísar hann til ákvæða 2. mgr. 88. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 94. gr. sömu laga og 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varakröfuna reisir hann á því að ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu og laga nr. 19/1991 tryggi að sakborningur fái haldið uppi vörnum án tillits til efnahags, en ekki verði dregin sú ályktun af ákvæðum þessum að óheimilt sé að endurkrefja efnalítinn mann um þann kostnað sem af þessu hlýst, heldur geri lög nr. 19/1991 þvert á móti ráð fyrir að endurkrefja megi um sakarkostnaðinn.

III.

Fallast ber á það með héraðsdómara að varnaraðili sé ekki að bera undir dómstóla niðurstöðu sakamálsins, heldur álitaefni um það hvort fjárnám verði látið ná fram að ganga fyrir fjárhæð málsvarnarlauna. Málinu verður því ekki vísað frá héraðsdómi. Niðurstaða málsins veltur því á hvort varnaraðili verður krafin um greiðslu málsvarnarlaunanna vegna efnaleysis hennar. Varnaraðili hefur fært fram ýmis gögn um getuleysi sitt til greiðslu. Því er ekki í móti mælt að hún er öryrki með lágmarkstekjur.

Samkvæmt c. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, svo sem mannréttindadómstóll Evrópu hefur skýrt það ákvæði, ber íslenska ríkinu að sjá svo um að þegnum þess sé unnt að sanna vanhæfni til greiðslu málsvarnarlauna í opinberu máli við innheimtu slíks kostnaðar. Þótt dómar mannréttindadómstóls Evrópu séu ekki bindandi að íslenskum landsrétti, sbr. 2. gr. laga nr. 62/1994, er rétt að líta til skýringa hans á áðurgreindu ákvæði. Samkvæmt V. þætti laga nr. 90/1989 er gerðarþola fjárnáms veitt tækifæri til að bera ágreining, sem varðar gerðina undir dóm, svo sem hér var gert. Þar sem varnaraðili þykir hafa sannað að hún hafi hvorki eignir né tekjur til að standa straum af greiðslu málsvarnarlaunanna ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdómara með vísan til þess rökstuðnings hans að skýra verði ákvæði 3. mgr. 168. gr. laga um meðferð opinberra mála með hliðsjón af tilvitnuðu ákvæði mannréttindasáttmálans.

Ákvæði úrskurðar héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað er staðfest.

Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, lögreglustjórinn í Reykjavík, greiði varnaraðila, K-x-x K. J-kvk-þgf, 150.000 krónur í kærumálskostnað.