420/2015

Ágreiningur aðila laut að merkjum jarðarinnar Bæjarstæðis í Seyðisfirði, sem var hjáleiga jarðarinnar Austdals, við þá jörð. Í málinu lá fyrir landamerkjabréf fyrir Austdal „með hjáleigunni Bæjarstæði“ frá árinu 1884 og tvær matsgerðir dómkvaddra manna frá árinu 1916 sem lýstu jörðunum tveimur og mátu þær til peningaverðs. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af gögnum málsins yrði helst ráðið að hjáleigan hefði verið stofnuð einhvern tíma á árabilinu 1761 til 1804. Hjáleigan myndi hafa verið skilin frá heimajörðinni við sölu hjáleigunnar 1926, en þá hefði ekki verið tilgreint hve mikið land fylgdi henni. Við mat á því hvaða land hefði talist til hjáleigunnar Bæjarstæðis væru ekki við önnur haldbetri gögn að styðjast en framangreindar matsgerðir, en báðir matsmanna hefðu búið á nábýlisjörðum og hefðu verið staðkunnugir. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af afsali jarðadeildar landbúnaðarráðuneytisins fyrir Bæjarstæði árið 1986 til J og kaupsamningi C og G og seljanda Austdals árið 2006 var fallist á kröfugerð C og G um landamerki jarðanna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. júní 2015 og tók áfrýjun hans í einu lagi til tveggja dóma Héraðsdóms Austurlands sem gengið höfðu í málinu 16. febrúar og 29. maí 2015. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði að landamerki milli jarðanna Austdals, landnúmer 154843, og Bæjarstæðis, landnúmer 154847, í Seyðisfirði liggi úr ósi Austdalsár við sjó og eftir árfarveginum að upptökum árinnar, hnit: A742.680 og N535.914, og þaðan í sjónhending í fjallsbrún að vatnaskilum vestanmegin Brekkugjár, hnit: A742.558 og N535.550. Til vara krefst hann þess að viðurkennt verði að landamerki jarðanna liggi úr ósi Stóralækjar við sjó og eftir farvegi lækjarins á meðan glöggt sést til hans og „eftir kemur nokkuð uppeftir rennur lækurinn óglöggt“ og beygir meir til vesturs í bugðuna á læknum, hnit: A743.742 og N540.868, þaðan beint í vestur í farveg Austdalsár, hnit: A743.143 og N540.807, þaðan eftir farvegi árinnar að upptökum hennar og þaðan sjónhending í fjallsbrún að vatnaskilum vestanmegin Brekkugjár, hnit: A742.558 og N535.550. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að landamerki jarðanna liggi úr ósi Austdalsár við sjó og eftir árfarveginum að ármótum við Hrútá og eftir árfarvegi Hrútár að upptökum hennar austan við Hádegisfell og þaðan sjónhending í vatnaskil við Mjóafjörð, hnit: A746.493 og N538.255. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar hinna áfrýjuðu dóma og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur fóru á vettvang 23. maí 2016.

Ágreiningsefni málsins lýtur að merkjum jarðarinnar Bæjarstæðis, sem var hjáleiga jarðarinnar Austdals, við þá jörð. Áfrýjandi er eigandi Bæjarstæðis en stefndu Austdals. Af gögnum málsins verður helst ráðið að hjáleigan hafi verið stofnuð einhvern tíma á árabilinu 1761 til 1804. Hjáleigan mun hafa verið skilin frá heimajörðinni við sölu hjáleigunnar 1926, en þá var ekki tilgreint hve mikið land fylgdi henni. Austan við þessar jarðir er Skálanes, en að vestan eru Þórarinsstaðir og nokkru vestar Hánefsstaðir.

Í landamerkjabréfi 3. júní 1884 fyrir Austdal ,,með hjáleigunni Bæjarstæði“ var merkjum lýst svo: ,,Hið ytra til móts við Skálanes svo kölluð „Fremri (c: innri) Sandá, en hið innra til móts við Þórarinsstaði eru á svæði því, er nefnist „Stóra Hlaup““. Ekki var gert sérstakt landamerkjabréf fyrir Bæjarstæði. Í nóvember 1915 voru tveir menn dómkvaddir til þess að lýsa hjáleigunni sérstaklega og meta hana til peningaverðs. Matsmenn voru V-kk-nf Á-kk-nf bóndi á Hánefsstöðum og S-kk-nf J-kk-nf, hreppstjóri, sem bjó á Þórarinsstöðum. Í matsgerð þeirra 18. mars 1916 var merkjum Bæjarstæðis lýst svo: ,,að austan hin svo nefnda Innri Sandá en að vestan eru landamerkin mjög óglögg. Venja mun þó hafa verið að telja að hinn svonefndi Stóri lækur skifti á milli Austdals og Bæjarstæðis á meðan glöggt sést til hans. Eptir kemur nokkuð upp eftir rennur lækurinn óglöggt og teygist meir til vesturs mun vera talin landa merki úr bugðunni á læknum og sjónhending í fjallsbrúnina rétt framan við hið svonefnda Sauðfell. Skóglendi eða fossar eru ekki til í landi jarðarinnar.“

Þáverandi ábúandi Austdals, O-kk-nf S-kk-nf, mun 27. mars 1916 hafa sótt um að kaupa jörðina af landsstjórninni. Af því tilefni voru dómkvaddir sömu menn og áður greinir til þess að lýsa þeirri jörð og meta til peningaverðs. Í matsgerð þeirra 30. maí 1916 var landamerkjum Austdals lýst svo: ,,Að vestanverðu svokallað Stórahlaup ... en að austan eru landamerkin í svokallaðan Stóralæk, sem eftir gamalli venju skifti á milli hjáleigunnar Bæjarstæðis og heimajarðarinnar Austdals.“

Við mat á því hvaða land taldist til hjáleigunnar Bæjarstæðis er ekki við önnur haldbetri gögn að styðjast en framangreindar matsgerðir, en báðir matsmanna bjuggu á nábýlisjörðum og voru staðkunnugir. Svo sem fyrr segir var merkjum Bæjarstæðis ekki lýst í heimildarskjölum er jörðin var skilin frá heimajörðinni við sölu hinnar fyrrnefndu 1926.

Er áfrýjandi falaðist eftir kaupum á Bæjarstæði frá íslenska ríkinu með bréfi 15. nóvember 1983 var honum ljóst, svo sem fram kom í bréfinu, að jörðin væri landlítil. Í bréfi landbúnaðarráðuneytis til landbúnaðarnefndar efri deildar Alþingis 30. mars 1984 var að finna umsögn ráðuneytisins, meðal annars um frumvarp til laga um sölu á Bæjarstæði. Þar kom fram að land Bæjarstæðis næði ekki inn í Austdal. Í afsali jarðadeildar landbúnaðarráðuneytis fyrir jörðinni 25. september 1986 til áfrýjanda sagði um merki hennar: ,,Um landamerki vísast til landamerkjaskrár Norður-Múlasýslu og hefur kaupandi kynnt sér merkin. Kaupanda er kunnugt um að landamerki gagnvart Austdal kunna að ýmsu leyti að vera óljós og að skv. örnefnabók S-kk-ef V-kk-ef eru landamerki talin við Stóralæk.“

Í kaupsamningi stefndu og seljanda Austdals 17. júlí 2006 var tilgreind sú lýsing á landamerkjum þeirrar jarðar ásamt Bæjarstæði, sem fram kom í landamerkjabréfinu frá 3. júní 1884. Jafnframt sagði: ,,Fyrrum hjáleigan Bæjarstæði á land utan svokallaðs Stóralækjar og rennur til sjávar utan við Austdalsá og skilur þar á milli jarðanna, þannig að sá hluti hinnar fornu landamerkjalýsingar sem lýsir mörkum við Skálanes á við mörk Skálaness og Bæjarstæðis, en Stórilækur ræður merkjum Bæjarstæðis og Austdals.“

Af öllu framangreindu verður lagt til grundvallar að merki Bæjarstæðis og Austdals séu um Stóralæk og að fyrrnefnda jörðin eigi landamerki við Skálanes um Innri Sandá. Um merki Austdals og Bæjarstæðis til suðurs verður einnig miðað við framangreindar matsgerðir. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um þennan hluta landamerkjanna.

Jafnframt verður staðfest niðurstaða dómsins um málskostnað.

Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Niðurstaða héraðsdóms 29. maí 2015 um landamerki jarðanna Austdals og Bæjarstæðis við Seyðisfjörð skal vera óröskuð.

Niðurstaða dómsins um málskostnað í héraði skal vera óröskuð.

Áfrýjandi, J-kk-nf S-kk-nf, greiði stefndu, C-x-x J-x-x B-x-x og G-kvk-þgf H-kvk-þgf M-kvk-þgf, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.