557/2017

A krafði R ohf. um skaða- og miskabætur og reisti kröfur sínar annars vegar á því að hann hefði mátt sæta einelti af hálfu yfirmanns í starfi sínu hjá R ohf og hins vegar á því að uppsögn hans úr starfi hefði verið ólögmæt þar sem ekki hefði verið fullnægt skilyrðum 12. gr. laga nr. 23/2013 um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að hvorki tilhögun lýsinga íþróttakappleikjum né breytingar á starfstilhögun A gætu hafa falið í sér einelti í skilningi þágildandi a. liðar 3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004 um aðgerðir gegn einelti á vinnustað. Hæstiréttur taldi jafnframt að sú málsástæða A að ekki hefði verið staðið við samkomulag um óbreytt launakjör A samhliða breytingu á starfi gæti ekki falið í sér ámælisverða og ótilhlýðilega háttsemi í merkingu a. liðar 3. gr. reglugerðar 1000/2004, enda hefðu málefnaleg sjónarmið getað búið að baki þeim skilningi þáverandi íþróttafréttastjóra R ohf. að henni hefði ekki verið heimilt að semja við A um greiðslu vaktaálags við nýjar starfsaðstæður. Þá gætu þeir ágallar sem voru á meðferð kvörtunar A um einelti ekki einir og sér hafa falið í sér einelti í skilningi a. liðar 3. gr. reglugerðarinnar. Þess utan hefði A ekki sýnt fram á að ágallar á meðferð kvörtunar hans hefðu haft í för með sér fjártjón fyrir hann né yrðu þeir taldir svo alvarlegir eða þess eðlis að miskabótaábyrgð yrði felld á R ohf. vegna þeirra. Að því er varðaði uppsögn R ohf. á ráðningarsambandi á milli aðila vísaði Hæstiréttur til þess að um opinber hlutafélög, líkt og R ohf., giltu almennt ekki reglur opinbers starfsmannréttar þótt frá því kynnu að vera undantekningar. Með hliðsjón af því stæðu ekki rök til þess að skýra sérreglu 1. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013 rýmra en leiddi af efni hennar og lögskýringargögnum. Óumdeilt væri að A hefði verið sagt upp vegna aðhaldsaðgerða í rekstri R ohf. og hefði uppsögn hans verið liður í hópuppsögn af því tilefni. Hefði ekki verið sýnt fram á annað en að þær forsendur hefðu verið málefnalegar eins og rekstri R ohf. hefði verið háttað. Hefði R ohf. því skýrt nægilega forsendur uppsagnarinnar, sbr. 2. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013. Að þessu virtu var R ohf. sýknað af kröfum A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og A-kvk-nf J-kvk-nf prófessor.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. september 2017. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi höfðaði stefndi mál þetta til heimtu bóta úr hendi áfrýjanda. Reisir stefndi kröfur sínar annars vegar á því að hann hafi mátt sæta einelti af hálfu yfirmanns í starfi sínu hjá áfrýjanda. Hafi áfrýjandi hvorki sinnt skyldum sínum á grundvelli þágildandi reglugerðar nr. 1000/2004 um aðgerðir gegn einelti á vinnustað né brugðist við umkvörtunum stefnda í þessu sambandi með fullnægjandi hætti. Hins vegar byggir stefndi á því að uppsögn áfrýjanda á ráðningarsamningi þeirra á milli hafi verið ólögmæt þar sem ekki hafi verið fullnægt skilyrðum 12. gr. laga nr. 23/2013 um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu.

II

Kröfu sína um bætur úr hendi áfrýjanda byggir stefndi sem fyrr segir meðal annars á því að hann hafi sætt einelti í starfi. Hafi það átt sér stað með ferns konar hætti. Í fyrsta lagi hafi yfirmaður hans sem var þáverandi íþróttafréttastjóri „markvisst útilokað [stefnda] frá kappleikjalýsingum“ með nánar tilteknum hætti. Í öðru lagi hafi áfrýjandi fyrir tilstilli íþróttafréttastjórans „verið færður af starfsstöð sinni ... og þannig útilokaður frá starfsbræðrum sínum þrátt fyrir að tilheyra ennþá hópi íþróttafréttamanna.“ Í þriðja lagi hafi nefndur íþróttafréttastjóri ekki staðið við samkomulag sem hann hafi gert þess efnis að stefndi héldi óbreyttum kjörum og vaktaálagsgreiðslum samhliða breytingum sem gerðar voru á starfi hans. Þá byggir stefndi loks á því í fjórða lagi að íþróttafréttastjórinn hafi ásamt þáverandi mannauðsstjóra áfrýjanda „séð til þess að eineltiskvörtun [stefnda] hafi aldrei fengið lögmæta málsmeðferð.“

Samkvæmt a. lið 3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004, sem í gildi var þegar atburðir máls þessa áttu sér stað, var með einelti átt við ámælisverða eða síendurtekna ótilhlýðilega háttsemi, það er athöfn eða hegðun, sem væri til þess fallin að niðurlægja, gera lítið úr, móðga, særa, mismuna eða ógna og valda vanlíðan hjá þeim sem hún beindist að. Þetta næði þó ekki til skoðanaágreinings eða hagsmunaáreksturs sem kynni að rísa á vinnustað milli stjórnanda og starfsmanns eða tveggja eða fleiri starfsmanna, enda leiddi slíkur skoðanaágreiningur eða hagsmunaárekstur ekki til fyrrgreindrar háttsemi. Í b. lið 3. gr. gildandi reglugerðar nr. 1009/2015 um aðgerðir gegn einelti, kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum segir á hinn bóginn að með einelti sé átt við síendurtekna hegðun sem almennt sé til þess fallin að valda vanlíðan hjá þeim sem fyrir henni verður, svo sem að gera lítið úr, móðga, særa eða ógna viðkomandi eða að valda honum ótta. Þannig gat háttsemi í skilningi eldri reglugerðar talist einelti þótt hún væri ekki endurtekin, svo sem nú er lagt til grundvallar skilgreiningu eineltis. Við mat á því hvort átt hafi sér stað einelti gagnvart starfsmanni í skilningi a. liðar 3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004 er það þó jafnan atvikabundið í hverju einstöku máli hvort einelti verði metið heildstætt út frá fleiri atburðum eða endurtekinni hegðun sem falið getur í sér einelti í skilningi ákvæðisins ellegar um einn einstakan atburð sé að ræða.

Staðfest er með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms sú niðurstaða að hvorki tilhögun lýsinga á íþróttakappleikjum né breytingar á starfstilhögun stefnda geti hafa falið í sér einelti í skilningi a. liðar 3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004.

Af hálfu stefnda er því haldið fram að ekki hafi af íþróttafréttastjóra hálfu verið staðið við samkomulag um óbreytt launakjör stefnda samhliða breytingu á starfi. Í því sambandi er til þess að líta að þegar hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi ekki sýnt fram á að breytingar á lýsingu á íþróttakappleikjum og starfstilhögun stefnda, sem áttu sér stað í aðdraganda þess að ætlað samkomulag um launakjör tókst með aðilum, geti falið í sér einelti í skilningi ákvæðis reglugerðarinnar. Að því gættu og án tillits til þess að áfrýjandi viðurkenndi síðar tilvist slíks samkomulags getur sá ágreiningur einn og sér ekki falið í sér ámælisverða og ótilhlýðilega háttsemi í merkingu a. liðar 3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004, enda gátu málefnaleg sjónarmið búið að baki þeim skilningi íþróttafréttastjórans að henni væri ekki heimilt að semja við stefnda um greiðslu vaktaálags við nýjar starfsaðstæður.

Stendur þá eftir sú málsástæða stefnda að íþróttafréttastjórinn hafi ásamt þáverandi mannauðsstjóra áfrýjanda komið í veg fyrir að eineltiskvörtun stefnda 18. júní 2010 hlyti lögmæta meðferð. Upphaflega beindi stefndi kvörtun sinni til þáverandi fréttastjóra Ó-kk-ef J-kk-ef sem með tölvuskeyti 21. júní 2010 fól mannauðsstjóra málið til „skoðunar“. Sá mun í framhaldinu hafa átt fund með stefnda og íþróttafréttastjóranum, fyrst hvoru í sínu lagi en síðan saman. Fyrir dómi bar mannauðsstjórinn að það hafi orðið niðurstaða sín að um samskipta- og samstarfsörðugleika væri að ræða. Í framhaldi þessara samskipta var 15. september 2010 gert minnisblað sem bæði stefndi og íþróttafréttastjórinn undirrituðu þar sem tilgreind voru nánar atriði sem þau þyrftu bæði að bæta vegna samstarfs síns og samskipta. Fyrir liggur að á þessum tíma var ekki til staðar hjá áfrýjanda áætlun í samræmi við 5. gr. reglugerðar nr. 1000/2004 og málinu var ekki af hálfu mannauðsstjóra markaður sá farvegur sem ráðgerður var í 7. gr. hennar. Allt að einu verður það ekki talin ólögmæt nálgun af hennar hálfu að kanna fyrst af öllu með sjálfstæðum hætti hvort hugsanlega væri um skoðanaágreining eða hagsmunaárekstur að ræða fremur en einelti, hvað sem leið efnislegri niðurstöðu hennar þar að lútandi. Þá fær hvorki stoð í gögnum málsins né framburði annarra sú staðhæfing stefnda að honum hafi verið hótað uppsögn skrifaði hann ekki undir minnisblaðið. Þeir ágallar sem voru á meðferð eineltiskvörtunar stefnda geta ekki einir og sér, og með hliðsjón af því að einelti á hendur honum telst að öðru leyti ósannað, hafa falið í sér einelti í skilningi a. liðar 3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004. Þess utan hefur stefndi hvorki sýnt fram á að umræddir ágallar á meðferð kvörtunar hans hafi haft í för með sér fjártjón fyrir hann né verða þeir taldir svo alvarlegir eða þess eðlis að vegna þeirra verði miskabótaábyrgð felld á áfrýjanda á grundvelli b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

III

Í annan stað gerir stefndi kröfu um bætur á þeim grundvelli að uppsögn áfrýjanda á ráðningarsamningi þeirra hafi verið ólögmæt þar sem ekki hafi verið fullnægt skilyrðum 12. gr. laga nr. 23/2013.

Með lögum nr. 6/2007 um Ríkisútvarpið ohf. var stefnda breytt í opinbert hlutafélag í eigu íslenska ríkisins. Um slík félög gilda almennt ekki reglur opinbers starfsmannaréttar, sbr. 1. tölulið 2. mgr. 2. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Frá því kunna þó að vera undantekningar á grundvelli lagaákvæða, samkomulags eða vegna annarra atvikabundinna aðstæðna. Í 1. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013 er sú regla lögfest að útvarpsstjóri skuli í samráði við starfsmannasamtök Ríkisútvarpsins setja starfsreglur fyrir starfsmenn fréttastofu og dagskrárgerðarmenn og skilyrði áminningar og starfsloka. Í þeim reglum skal meðal annars kveðið á um að málefnalegar ástæður þurfi ætíð að liggja að baki brottrekstri starfsmanns. Þá segir í 2. mgr. 12. gr. að telji starfsmaður ástæður brottrekstrar ekki málefnalegar eigi hann rétt á skriflegri skýringu. Óumdeilt er að við uppsögn stefnda 27. nóvember 2013 höfðu slíkar reglur ekki verið settar.

Stefndi reisir kröfu sína á því að með umræddu ákvæði 1. mgr. 12. gr. laga 23/2013 sé þeim starfsmönnum áfrýjanda sem þar um ræðir ætluð sérstök vernd og þá þannig að áfrýjanda beri að rökstyðja sérstaklega uppsögn þeirra og hvaða málefnalegu sjónarmið hafi ráðið henni. Sé sú skylda almenn og eigi þar að lútandi jafnframt við undir þeim kringumstæðum þegar uppsögn er sögð hluti af aðhaldsaðgerðum í rekstri en óumdeilt sé að samhliða uppsögn stefnda hafi komið til hópuppsagnar af hálfu áfrýjanda. Af hálfu hans hafi ekki verið færður fram málefnalegur rökstuðningur fyrir því hvers vegna til þess kom að stefnda var sagt upp störfum. Að auki vísar stefndi til þess að „félagsstjórn“ áfrýjanda hafi borið að taka ákvörðun um hópuppsögn starfsmanna þar sem slík ákvörðun teljist „mikils háttar“ og geti ekki fallið undir daglegan rekstur. Af áfrýjanda hálfu er þessum sjónarmiðum stefnda hafnað og vísað til þess að regla 12. gr. hafi að geyma sérreglu hvers verndarandlag sé eingöngu að verja fréttamenn fyrir því að verða sagt upp störfum vegna skoðana sinna og tjáningar og með því vega að frelsi fjölmiðlamanna og mikilvægi þeirra í lýðræðisþjóðfélagi. Þá hafi ákvörðun um uppsögn stefnda og annarra starfsmanna áfrýjanda rúmast innan starfsheimilda útvarpsstjóra og annarra yfirmanna áfrýjanda.

Fallist er á með héraðsdómi að það hafi verið útvarpsstjóra að ákveða, eftir atvikum í samráði við aðra stjórnendur, til hvaða aðgerða þurfti að grípa til þess að hagræða í rekstri áfrýjanda.

Að því er varðar skýringu á 1. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013 var í hinum áfrýjaða dómi fallist á sjónarmið stefnda og þrengri skilningi áfrýjanda hafnað. Þar sagði að þegar tekin væri afstaða til ágreinings aðila þessa efnis væri ekki „óvarlegt“ að líta til þess hvernig dómstólar hafi skýrt reglur stjórnsýsluréttarins um að málefnalegar ástæður þyrftu að búa að baki uppsögn almennra ríkisstarfsmanna við hagræðingu. Taldi héraðsdómur að ekki væru komnar fram fullnægjandi skýringar á því hvers vegna stefndi var tekinn í hóp þeirra sem sagt var upp störfum í nóvember 2013 og leiddi það til þess að uppsögn hans hafi verið ólögmæt. Voru stefnda dæmdar skaða- og miskabætur af þeim sökum.

Við skýringu á 1. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013 verður litið til lögskýringargagna en þar segir meðal annars: „Greinin, sem er nýmæli, kveður á um réttindi og skyldur starfsmanna fréttastofu og dagskrárgerðarmanna. Um viðkomandi starfsmenn gilda ákveðin sérsjónarmið vegna ritstjórnarlegrar ábyrgðar þeirra. Ástæðan er sú að talið er nauðsynlegt að veita þeim sem vinna við að veita „lýðræðislegt aðhald“ vernd umfram aðra starfsmenn.“

Fyrirmæli í framangreinda veru eiga sér beina samsvörun í ýmsum sérstökum réttindum blaða- og fréttamanna samkvæmt V. kafla laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Áréttað er það sem fram er komið að almennt gilda hvorki reglur opinbers starfsmannaréttar né reglur stjórnsýsluréttar um réttarstöðu, þar með talið um uppsögn, starfsmanna opinberra hlutafélaga heldur reglur hins almenna vinnumarkaðar. Þegar af þeirri ástæðu standa ekki rök til þess að skýra umrædda sérreglu rýmra en augljóslega leiðir af efni hennar og lögskýringargögnum og felst í því að vernda starfsmenn fréttastofu og dagskrárgerðarmenn gegn því að vera sagt upp vegna skoðana sinna og tjáningar. Fæli rýmri skýring jafnframt í sér ósamrýmanlega mismunun gagnvart öðrum starfsmönnum áfrýjanda sem ekki njóta verndar sérreglu 1. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013. Óumdeilt er að stefnda var sagt upp vegna aðhaldsaðgerða í rekstri áfrýjanda og uppsögn hans liður í hópuppsögn af því tilefni. Hefur ekki í málinu verið sýnt fram á annað en að þær forsendur hafi verið málefnalegar eins og rekstri áfrýjanda var háttað. Hefur áfrýjandi, að kröfu stefnda, því skýrt nægilega forsendur uppsagnarinnar, sbr. 2. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013. Er samkvæmt framansögðu ekki fallist á með stefnda að uppsögn hans úr starfi hafi verið ólögmæt og verður fjárkröfum hans af því tilefni hafnað.

Að öllu framangreindu virtu verður áfrýjandi sýknaður af kröfum stefnda í málinu.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Ríkisútvarpið ohf., er sýkn af kröfu stefnda, A-kk-ef I-kk-ef E-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.