555/2016

Afi H, Þ, og meðeigendur hans að jörðinni Elliðavatni í Seltjarnarneshreppi seldu R 7/8 hluta jarðarinnar á árinu 1927. Í afsali var Þ áskilinn réttur til að fá hluta úr landi jarðarinnar til að byggja á sumarhús og skyldi hann hafa afnotin meðan hann, eiginkona hans og börn lifðu. Það barna Þ sem lengst lifði lést á árinu 2013. Í málinu krafðist H viðurkenningar á afnotarétti sínum af lóðinni og byggði á því að í kjölfar viðræðna við fyrirsvarsmenn OR á árinu 2004 hefði komist á samningur um afnotarétt hans þótt ekki hefði verið gengið frá honum skriflega. Hæstiréttur vísaði til þess að vilji hefði verið til staðar af hálfu fyrirsvarsmanna OR til að yfirfæra réttindi sem Þ, konu hans og börnum voru tryggð með afsalinu frá 1927 til móður H, barna hennar og barnabarna. Á hinn bóginn hefði aldrei verið gengið frá samningi milli aðila um þessi réttindi. Þá var ekki fallist á að með því að byggingaryfirvöld hefðu veitt samþykki til endurbyggingar sumarhússins á árinu 2004 hefði OR samþykkt afnot H af lóðinni til framtíðar. Var OR því sýknuð af kröfu H.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. ágúst 2016. Hann krefst þess að viðurkennt verði að hann eigi afnotarétt af lóð að Elliðavatnsbletti 3 í Reykjavík, aðallega ótímabundinn en til vara til 75 ára, í báðum tilvikum frá uppkvaðningu dóms Hæstaréttar í málinu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 28. september 2016. Hann krefst aðallega sýknu, en til vara staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómendur fóru á vettvang 29. september 2017.

I

Málavextir eru raktir í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir er forsaga máls þessa sú að afi aðaláfrýjanda, Þ-kk-nf S-kk-nf, og meðeigendur hans að jörðinni Elliðavatni í Seltjarnarneshreppi, seldu Reykjavíkurborg með afsali 30. júní 1927, 7/8 hluta jarðarinnar. Í afsalinu var ákvæði þess efnis að Þ-kk-þgf S-kk-þgf væri áskilinn réttur til að fá allt að 1 hektara úr landi jarðarinnar til að byggja á sumarhús og að hann hefði afnotin meðan hann, eiginkona hans og börn lifðu. Þá var tekið fram að réttindi þessi væru án endurgjalds. Landspilda þessi er nefnd Elliðavatnsblettur 3 og er ekki ágreiningur um ytri mörk hennar. Þá er og ágreiningslaust að gagnáfrýjandi er núverandi eigandi landspildunnar.

Framangreind landspilda gekk síðan til sonar Þ-kk-ef, G-kk-ef, og konu hans, H-kvk-ef Þ-kvk-nf, foreldra aðaláfrýjanda. Byggðu þau hjón sumarhús á henni sem mun hafa verið fullbyggt á árinu 1962. Faðir aðaláfrýjanda lést á árinu 1998 og urðu þá aðaláfrýjandi og móðir hans eigendur sumarhússins. Í febrúar 2004 brann sumarhúsið og fengu eigendur þess leyfi byggingaryfirvalda í Reykjavík til að byggja nýtt hús á grunni þess eldra, en byggingarleyfi mun hafa verið gefið út 13. desember 2004. Ber aðilum ekki saman um hvenær byggingu hins nýja sumarhúss lauk en vottorð um lokaúttekt á húsinu var ekki gefið út fyrr en 13. ágúst 2014.

Móðir aðaláfrýjanda fór þess á leit í bréfi 25. maí 2004 til G-kk-ef M-kk-ef, starfsmanns gagnáfrýjanda, að fallist yrði á að réttur sá sem Þ-kk-þgf S-kk-þgf hafði verið tryggður með afsalinu 30. júní 1927 yrði framlengdur þannig að hann næði jafnframt til barna hennar og barnabarna. Þá bera gögn málsins með sér að aðaláfrýjandi hafi einnig verið í samskiptum við G-kk-þf vegna þessa. Móðir aðaláfrýjanda bar erindið einnig upp við þáverandi stjórnarformann gagnáfrýjanda, A-kk-þf Þ-kk-þf, sem ræddi málið við þáverandi forstjóra félagsins, G-kk-þf Þ-kk-þf. Þá liggur fyrir að aðaláfrýjandi var í samskiptum varðandi þetta málefni við H-kk-þf K-kk-þf hæstaréttarlögmann en hann var á þeim tíma starfsmaður gagnáfrýjanda.

Með bréfi 27. desember 2004 tilkynnti gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda að réttur sá sem fyrrgreint afsal veitti Þ-kk-þgf og fjölskyldu hans væri ekki lengur fyrir hendi og að gagnáfrýjandi væri reiðubúinn til að gera leigusamning við hann um lóðina með ýmsum skilyrðum. Aðaláfrýjandi svaraði bréfi þessu 11. júlí 2005 og mótmælti því að rétturinn samkvæmt afsalinu væri fallinn niður enda væru þrír synir Þ-kk-ef enn á lífi og einn þeirra, S-kk-nf, meðeigandi að umræddu sumarhúsi. S-kk-nf var það barn Þ-kk-ef sem síðast lést en það mun hafa verið í byrjun árs 2013.

II

Aðaláfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að á árinu 2004 hafi komist á samningur um afnotarétt hans að lóðinni þótt láðst hafi að ganga frá honum skriflega og vísar hann einkum til vitnisburðar þáverandi stjórnarformanns og forstjóra gagnáfrýjanda máli sínu til stuðnings. Þá vísar hann jafnframt til þess að yfirvöld byggingarmála í Reykjavík hafi veitt byggingarleyfi fyrir húsinu án þess að nefna efasemdir um rétt aðaláfrýjanda til lóðarinnar.

Vitnið A-kk-nf Þ-kk-nf, þáverandi stjórnarformaður gagnáfrýjanda, staðfesti fyrir héraðsdómi skriflega yfirlýsingu sem hann gaf út 2. júlí 2015 að ósk lögmanns aðaláfrýjanda. Þar kom fram að móðir aðaláfrýjanda, H-kvk-nf, hefði óskað eftir því við hann að réttur sá sem Þ-kk-þgf S-kk-þgf og börnum hans var tryggður með afsalinu frá árinu 1927 yrði framlengdur „til barna hennar og barnabarna“ og hafi hann tjáð henni að hann vildi verða við þessari beiðni hennar og bent henni á að H-kk-nf K-kk-nf hæstaréttarlögmaður væri sá starfsmaður gagnáfrýjanda sem gengi frá málum sem þessum. Þá kvaðst hann ekki hafa vitað betur en að gengið hefði verið frá málinu á þann hátt sem H-kvk-nf hafði óskað eftir og hann samþykkt. Aðspurður fyrir dómi kvað hann að meiriháttar ákvarðanir hefðu verið teknar á stjórnarfundum gagnáfrýjanda en „svona smærri mál eins og þetta voru ekki afgreidd á stjórnarfundum.“ Þegar hann var spurður um hvort það hafi verið vaninn að stjórnarformaður einn tæki ákvarðanir um að ráðstafa hagsmunum fyrirtækisins án þess að slíkar ákvarðanir væru lagðar fyrir stjórn þess svaraði hann því til að ekki hefði verið hægt að leggja öll mál fyrir stjórn félagsins þar sem gagnáfrýjandi væri gríðarlega stórt fyrirtæki „þannig að það var margt sem rak á fjörur stjórnarformanns svona til þess að gefa svona einhverja leiðsögn eða leiðbeiningar ef borgarbúar leituðu til hans og í þessu tilviki var það þannig að ég tók vel í þetta en eðli málsins samkvæmt þá vísaði ég viðkomandi á lögfræðing Orkuveitunnar svona til frekari meðhöndlunar. Ef eitthvað yrði meira úr málinu þá myndi það koma fyrir stjórn Orkuveitunnar.“ Spurningu lögmanns gagnáfrýjanda um hvort skilja mætti orð hans með þeim hætti að ákvörðunin hefði ekki verið tekin, heldur að hann hefði tekið vel í málið og vísað því áfram svaraði vitnið: „Já mér fannst þetta bara sanngjörn ósk sem þarna kom fram og lýsti því yfir að ég væri því hlynntur og bað viðkomandi bara um að hafa samband við H-kk-þf K-kk-þf sem þá var lögfræðingur Orkuveitunnar til svona frekari vinnslu málsins.“

Þáverandi forstjóri gagnáfrýjanda, G-kk-nf Þ-kk-nf, lýsti aðkomu sinni að málinu í skriflegri yfirlýsingu 28. ágúst 2015 sem hann staðfesti fyrir dómi. Þar kom fram að hann hefði engin persónuleg afskipti haft af málinu en þó minntist hann þess að A-kk-nf Þ-kk-nf hefði rætt málið lauslega við sig sumarið 2004. Hafi vitnið verið sammála A-kk-þgf um að litlu máli skipti þótt samningurinn yrði endurnýjaður þar sem fjöldi bústaða væri þarna í kring, bústaðurinn væri á fjarsvæði vatnsverndar og neðan aðrennslisstrauma vatnstökusvæða þannig að ekki væri ástæða til að leggjast gegn afstöðu formanns. Að öðru leyti kvaðst hann ekki reka minni til þess að hafa haft afskipti af málinu.

H-kk-nf K-kk-nf hæstaréttarlögmaður gaf skýrslu fyrir dómi og kvaðst minnast þess að hafa átt í viðræðum við aðaláfrýjanda á þessum tíma og að vel hefði getað komið til greina að gera leigusamning við hann en það mál hafi aldrei klárast. Hann kvaðst minnast þess að þeir hefðu rætt um leigusamning en að aðaláfrýjandi hefði ekki verið þeirrar skoðunar að hann ætti að borga leigu ef gerður yrði leigusamningur. Hafi umræður þeirra meðal annars snúist um það hvort greiða ætti leigu fyrir landið í framtíðinni en það mál hafi aldrei klárast. Sérstaklega spurður um hvort hann teldi að í raun hafi komist á langtímasamningur við a-kk-þf sagði hann: „Nei það kláraðist aldrei.“

Af því sem nú hefur verið rakið er ljóst, að á þeim tíma sem aðaláfrýjandi og móðir hans áttu í viðræðum við fyrirsvarsmenn gagnáfrýjanda um þær óskir að réttindi þau sem Þ-kk-þgf S-kk-þgf, konu hans og börnum, voru tryggð með afsalinu frá 1927 myndu yfirfærast á börn hennar og barnabörn, að vilji var til staðar af þeirra hálfu að samþykkja það. Á hinn bóginn er ljóst af gögnum þessum að aldrei var gengið frá samningi milli aðila um þessi réttindi. Þá verður ekki fallist á þá málsástæðu aðaláfrýjanda að með því að byggingaryfirvöld hafi veitt samþykki til endurbyggingar sumarhússins á árinu 2004 hafi gagnáfrýjandi samþykkt afnot aðaláfrýjanda af umræddri lóð til framtíðar, en á þeim tíma sem byggingarleyfið var gefið út voru þau réttindi sem tryggð voru með afsalinu 1927 enn í gildi. Runnu þau ekki út fyrr en við andlát S-kk-ef Þ-kk-ef. Að öllu framangreindu virtu verður gagnáfrýjandi sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, Orkuveita Reykjavíkur, er sýkn af kröfum aðaláfrýjanda, H-kk-ef G-kk-ef.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.000.000 krónur.