190/2015

X var ákærður fyrir kynferðisbrot samkvæmt 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft samræði og endaþarmsmök við A sem ekki gat spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga auk þess að hafa beitt hana ofbeldi. Í héraði komst meiri hluti dómenda að þeirri niðurstöðu á grundvelli framburðar fyrir dómi með tilliti til annarra gagna að sök X væri ekki sönnuð. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála gæti Hæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði gæfu skýrslu þar fyrir dómi. Kom því aðalkrafa ákæruvaldsins um sakfellingu X ekki frekar til athugunar heldur einungis hvort önnur gögn málsins gætu leitt til ómerkingar héraðsdómsins, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Með hliðsjón af því að ekki nýtu við haldbærra sýnilegra sönnunargagna í málinu og að virtum öðrum gögnum var talið að ákæruvaldið hefði ekki fært líkur fyrir því að niðurstaða héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kynni að vera röng svo að einhverju skipti um málsúrslit né að frekari sönnunarfærsla þar fyrir dómi fengi breytt þeirri niðurstöðu. Var X því sýknaður.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar af hálfu ákæruvaldsins 20. febrúar 2015 og krefst þess aðallega að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur.

Ákærði krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa.

I

Í málinu er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 11. september 2011 á heimili sínu haft samræði og endaþarmsmök við brotaþola sem ekki hafi getað spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga auk þess að hafa beitt hana ofbeldi. Fyrir Hæstarétti reisir ákæruvaldið kröfu sína um sakfellingu ákærða einkum á því að héraðsdómur hafi ekki fellt dóm á málið með tilliti til allra fyrirliggjandi gagna og að auki hafi mat hans á sönnunargildi framburða ekki verið rétt. Eigi það að leiða til sakfellingar ákærða en ella að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur.

Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála getur Hæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði gefi skýrslu hér fyrir dómi. Ákærði og brotaþoli eru ein til frásagnar um atvik á heimili ákærða umrætt sinn en hann hefur bæði hjá lögreglu og fyrir dómi staðfastlega neitað því að hafa haft kynmök við brotaþola. Í hinum áfrýjaða dómi komst meiri hluti dómenda að þeirri niðurstöðu á grundvelli framburðar fyrir dómi með tilliti til annarra gagna að sök ákærða væri ekki sönnuð. Þegar af þessum ástæðum getur aðalkrafa ákæruvaldsins ekki komið frekar til álita.

Ríkissaksóknara hefði samkvæmt c. lið 2. mgr. 201. gr. laga nr. 88/2008 verið rétt að tilgreina þegar í áfrýjunarstefnu varakröfu sína um ómerkingu héraðsdóms og heimvísun málsins. Þótt þess hafi ekki verið gætt stendur það ekki því í vegi að til athugunar komi hvort ómerkja eigi hinn áfrýjaða dóm, sbr. 1. mgr. 204. gr. og 3. mgr. 208. gr. sömu laga.

II

Fyrir liggur í málinu að brotaþoli hafði samskipti í tölvu við vini sína á svonefndri Facebook í framhaldi af ætluðum atvikum fyrrgreinda nótt, en brotaþoli bar fyrir dómi að hún hafi eytt öllum slíkum gögnum, líklega í lok árs 2012. Þá kvaðst hún hafa hent sokkabuxum og nærbuxum sem hún hafi klæðst þá nótt. Ekki er útilokað að framangreind gögn hefðu getað varpað skýrara ljósi á atvik málsins. Ekki verður heldur fram hjá því litið að sönnunargögn eru takmarkaðri en ella kynni að hafa verið vegna tafa á því að brotaþoli leitaði til Neyðarmóttöku Landspítalans fyrir þolendur kynferðisofbeldis, svo og að hún kærði ekki atvik til lögreglu fyrr en 16. janúar 2013. Þannig kom fram í niðurstöðum M læknis, sem skoðaði brotaþola á neyðarmóttöku að kvöldi 12. september 2011, að „þar sem málið er gamalt er ekki hægt að leita eftir byrlun eða sæðisfrumum.“

Í niðurstöðu dómkvadds matsmanns, B, sérfræðings í kvensjúkdómum, staðfesti hún að einhvers konar kynmök hafi átt sér stað um leggöng brotaþola innan 72 klukkustunda áður en hún sætti læknisskoðun á neyðarmóttöku. Byggði matsmaður þessa niðurstöðu á sári sem blæddi frá í meyjarhafti brotaþola við skoðun. Ekki væri unnt að sýna fram á hvort um hafi verið að ræða fullar samfarir með lim í leggögnum og sáðláti þar sem sýnum hafi verið fargað. Þá taldi matsmaðurinn hugsanlegt að annað hvort fingri eða aðskotahlut hafi verið stungið upp í leggöng brotaþola og áverki orðið þess vegna. Aðrir áverkar á brotaþola, svo sem mar, rispur og sár við endaþarm, gætu hafa orðið til við kynmök án samþykkis en ekki væri unnt að sanna það út frá útliti eða staðsetningu áverkanna. Þessi niðurstaða matsmannsins fær nokkra stoð í framburði M læknis en hann bar fyrir dómi að á kynfærum brotaþola hafi verið ferskir áverkar sem tákni að samræði hafi átt sér stað. Nánar aðspurður sagði hann þó að raunverulega gæti „maður ekki leyft sér að staðhæfa að endilega hafi verið samræði.“ Kvað hann áverkana á kynfærum og við endaþarm geta hafa verið innan við eins eða tveggja sólarhringa gamlir en hann héldi að aðrir áverkar á brotaþola hafi verið innan við þriggja daga gamlir.

Framangreind matsgerð og framburður M rennir stoðum undir að brotaþoli hafi haft einhvers konar kynmök um leggöng innan þriggja sólarhringa áður en hún kom til skoðunar á neyðarmóttöku að kvöldi 12. september 2011. Á hinn bóginn staðfesta gögn þessi ekki að ákærði hafi haft kynmök við hana.

Af því sem nú hefur verið rakið nýtur ekki við haldbærra sýnilegra sönnunargagna í málinu. Verður að þessu virtu að gæta að því hvort í málinu liggi fyrir önnur atriði sem áhrif geta haft við mat á því hvort niðurstaða héraðsdóms um sönnun kunni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit máls, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008.

III

Vitnið F, sem var vinur ákærða og var með honum á veitingastaðnum [...] að kvöldi 10. september 2011, bar hjá lögreglu að ákærði hafi sagt sér daginn eftir að brotaþoli hafi farið með sér heim um nóttina og þau sofið saman. Fyrir dómi dró hann úr því að ákærði hafi sagt sér að hann og brotaþoli hafi sofið saman. Ákærði hafi ekki sagt þetta beinum orðum, heldur hafi vitnið dregið þá ályktun af því að brotaþoli hafi farið heim með honum.

Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að framburður ákærða væri eindreginn um að kynferðismök hafi ekki átt sér stað umrætt sinn. Þá væri framburður brotaþola um að ákærði hafi haft við hana kynferðismök í greint sinn „í sjálfu sér ekki ótrúverðugur, einkum þegar litið er til þeirra ummerkja sem í ákæru greinir og kunna að hafa komið til vegna kynmaka við ákærða“. Á hinn bóginn væri framburður brotaþola um ölvun sína misvísandi og ótrúverðugur að því leyti.

Gögn málsins bera ekki með sér að framburður brotaþola um ölvun sína hafi verið misvísandi, en henni og ákærða bar saman um að hún hafi ekki verið mikið drukkin á veitingastaðnum [...] og er það í samræmi við framburð vitna. Hún lýsti því á hinn bóginn að hún hafi fundið fyrir vanlíðan þegar hún var stödd í verslun þar sem hún og ákærði hafi komið við á leiðinni heim til hans. Þá bar henni og ákærða saman um að hún hafi þegar heim til ákærða var komið fallið í djúpan svefn. Taldi brotaþoli líklegt að sér hafi verið byrlað einhverju sem skýrt hafi svefndrungann þar sem hún hafi ekki drukkið það mikið af áfengi.

Ekki liggja fyrir óyggjandi gögn um hversu mikið áfengi brotaþoli drakk umrætt sinn og engin sönnun liggur fyrir um að henni hafi verið byrlað einhverju sem olli því að hún sofnaði svo þungum svefni heima hjá ákærða sem bæði hún og ákærði lýsa. Á hinn bóginn er ljóst að ölvun hennar gat haft áhrif á hvað hún mundi og hversu trúverðugur framburður hennar var í því ljósi en hegðun brotaþola í kjölfar þess að hún fór frá ákærða, svo sem samskipti hennar við vinkonur sínar daginn eftir, það sem haft var eftir henni á neyðarmóttöku, grein hennar á vefmiðli og framburður hennar hjá lögreglu og fyrir dómi bera þess glögg merki að hún var ekki alls kostar samkvæm sjálfri sér.

Vitnið H, kunningi brotaþola, kvaðst fyrir dómi hafa hitt hana á [...] umrætt sinn og strax morguninn eftir um klukkan 6 eða 7 hafi þær talað saman á Facebook. Hafi þá komið fram hjá brotaþola að hún hafi farið heim með ákærða en aðspurð um hvort þau hafi sofið saman hafi brotaþoli sagt eitthvað í þá áttina „nei, ha, ha, ég er ekki drusla“. Hins vegar hafi brotaþoli um tveimur vikum seinna sagt sér frá því að ákærði hafi nauðgað henni. Í skýrslu um réttarlæknisfræðilega skoðun á brotaþola á neyðarmóttöku var haft eftir henni að hún hafi farið á Facebook eftir að hún kom heim til sín frá ákærða og sagt þar að hún hafi farið heim með honum en ekkert hafi gerst. Þá var í sömu skýrslu haft eftir brotaþola að hún myndi að þau ákærðu hafi verið að kyssast þótt hún myndi ekki hvar það hafi verið. Þá kom fram hjá brotaþola í Facebook samskiptum við vinkonu hennar, C, að brotaþoli hafi farið heim með „einhverjum gaur“ og hafi hún verið „fyrst að kyssa hann og svona en ég var bara dauð“. Fyrir dómi kvaðst brotaþoli á hinn bóginn halda að hún hafi ekki kysst ákærða.

Í málinu liggja fyrir útprentuð Facebook samskipti brotaþola við C, sem sú síðarnefnda mun hafa afhent lögreglu. Fyrri samskiptin munu hafa átt sér stað eftir hádegi 11. september 2011. Þar kom meðal annars fram hjá brotaþola að hún myndi eftir því að ákærði hafi sett á sig verju því hún hafi sagt við hann „þú ert ekki einu sinni með smokk, ég þarf að fara ég er að deita annan“. Fyrir dómi kannaðist brotaþoli ekki við þetta, enda hafi hún aldrei sagt „við hann neitt.“ Þegar vinkonan spurði hana í Facebook samskiptunum hvort hún væri „á pillunni“ kvaðst brotaþoli vera hætt en fyrir dómi bar hún á hinn bóginn að á þessum tíma hafi hún aldrei verið á pillunni. Þá kom fram hjá brotaþola í Facebook samskiptum hennar og C, að því er virðist daginn eftir, að hún hafi farið til læknis og hafi fundist smjörsýra í blóði hennar. Aðspurð um það fyrir dómi kvaðst brotaþoli hafa sagt þetta til að komast hjá því að þurfa að ræða þennan atburð. Fyrir liggur sem fyrr segir að blóðsýni var ekki tekið úr brotaþola á neyðarmóttöku í þeim tilgangi að leita efnis sem þessa.

Brotaþoli skrifaði grein í október 2014 í veftímariti og lýsti þar ætlaðri nauðgun. Þar kom fram að þegar hún væri spurð út í atburðinn segðist hún ekkert muna þar sem henni hafi verið byrlað nauðgunarlyf. Sannleikurinn væri hins vegar sá að hún myndi miklu meira en hún hafi sagst gera. Í grein þessari lýsti hún þeirri nauðgun sem ákærði er sakaður um og að hann hafi byrlað henni smjörsýru.

Eins og að framan er rakið er ósannað að brotaþola hafi verið byrlað smjörsýru eða annarri ólyfjan umrætt skipti. Í fyrrgreindum Facebook samskiptum spurði vinkona hennar hvort hún héldi að ákærði hafi sett eitthvað í drykkinn hennar og því svaraði brotaþoli „ekki hann sko“. Fyrir dómi bar brotaþoli að hún vissi ekki hver hafi sett eitthvað í drykk hennar.

Þegar allt framangreint er virt hafa hvorki verið færðar líkur fyrir því af hálfu ákæruvaldsins að niðurstaða héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kunni að vera röng svo að einhverju skipti um málsúrslit né að frekari sönnunarfærsla þar fyrir dómi fái breytt þeirri niðurstöðu. Verður hinn áfrýjaði dómur því látinn standa óraskaður og áfrýjunarkostnaður málsins felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.

Það athugast að af gögnum málsins verður ráðið að rannsókn lögreglu hafi legið niðri frá því í lok júní 2013 þar til um miðjan maí 2014. Á því hefur engin skýring fengist.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, E-kvk-ef B. H-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, 1.736.000 krónur.