546/2012

SE og SS kröfðust þess að felld yrðu úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðin Eyvindarstaðaheiði og Hraunin væru þjóðlenda, að hluta til í afréttareign SE og SS. Var krafa þeirra á því reist að landsvæðin væru eignarland í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Hæstiréttur taldi að sakarefni í málinu væri ekki hið sama og sakarefni sem fjallað var um í dómi réttarins 10. apríl 1997 í máli nr. 67/1996 þar sem þrír tilgreindir hreppar höfðuðu gegn L og Í til réttargæslu og varðaði rétt hreppanna til bóta annars vegar fyrir fallréttindi í Blöndu fyrir Eyvindarstaðaheiði og hins vegar fyrir land á heiðinni sem L hafði fengið til umráða og afnota. Hefði dómurinn því ekki þau áhrif sem um ræddi í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en á hinn bóginn hefði hann fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greindi, þar til það gagnstæða væri sannað, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. Því næst vísaði Hæstiréttur til þess að í málinu hefði því hvorki verið haldið fram að byggð hefði nokkru sinni verið á landsvæðunum né að land þar hefði verið nýtt til annars en hefðbundinna afréttarnota. Þá hefði því ekki verið borið við að þau teldust vera hluti af jörðinni Eyvindastöðum eða öðrum jörðum. Taldi Hæstiréttur að tilteknar lýsingar í Landnámabók mæltu gegn því að stofnað hefði verið með landnámi til beins eignarréttar yfir landi sem félli innan Eyvindastaðaheiðar og Hraunanna. Af heimildum um Eyvindarstaði og afrétt jarðarinnar frá 14. og 15. öld yrði ekki annað ráðið en að jörðinni hefðu fylgt þau óbeinu eignarréttindi, sem fólust í upprekstrarrétti á tveimur takmörkuðum svæðum á heiðinni langt fyrir sunnan merki jarðarinnar. Þá taldi Hæstiréttur að af tilteknum heimildum frá 15. til 18. öld yrði ekki séð að efni væru til að álykta að greiðsla fjallatolla til Eyvindarstaða, sem viðgengist hefði öldum saman vegna upprekstrar búfjár til sumarbeitar á heiðinni, hefði verið leidd af því að heiðin hefði verið talin háð beinum eignarrétti eigenda jarðarinnar. Ekkert annað lægi fyrir í málinu sem styddi að stofnað hefði verið á lögmætan hátt til slíkra réttinda yfir heiðinni og yrði því að leggja til grundvallar að land innan merkja Eyvindastaðaheiðar hefði aldrei verið háð beinum eignarrétti. Gegndi sama máli um Hraunin. Með vísan til þessa var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 11. júní 2012. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 25. júlí 2012 og áfrýjuðu þeir öðru sinni 16. ágúst sama ár. Þeir krefjast þess aðallega að felld verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 í máli nr. 5/2008 um að landsvæðin Eyvindarstaðaheiði og Hraunin séu þjóðlendur, en samkvæmt honum eru merki þess fyrrnefnda sem hér segir: „Upphafspunktur er í Syðra-Rolluhvammsgreni við Blöndu. Þaðan er línan dregin beint austur, sunnanvert við Rugludalsbungu í svokallaðan syðri Austurdal. Þaðan er línan dregin í Hanskafell þar sem það er hæst. Frá Hanskafelli er haldið í Hlóðarstein sem stendur á Fossadalsbrún að vestan og þaðan beina stefnu í botn Smjörmoksgils. Smjörmoksgili er fylgt að Fossá og Fossá síðan að punkti sem liggur beint vestur af þeim stað þar sem Aðalsmannsvatnalækur rennur úr Aðalsmannslækjarvatni. Þaðan er læknum fylgt þar til hann fellur í Svartá. Síðan er Svartá fylgt og svo Vestari-Bugakvísl til upptaka. Frá upptökum Vestari-Bugakvíslar er línan dregin á fjallið Sátu þar sem það er hæst og áfram sömu stefnu að jaðri Hofsjökuls. Þaðan er jökuljaðrinum fylgt til upptaka Blöndu. Loks er Blöndu fylgt til norðurs að Syðra-Rolluhvammsgreni.“ Merkjum landsvæðisins, sem kallast Hraunin, var lýst á eftirfarandi hátt í úrskurðinum: „Upphafspunktur er þar sem Fremri-Hraunlækur fellur í Vestari-Jökulsá. Þaðan er læknum fylgt þar til komið er að skurðpunkti við línu sem dregin er úr Goðdalakistu fram hábrúnir til fjalla milli Svartárdalanna og Goðdalalands. Frá skurðpunktinum er nefndri línu fylgt til norðurs þar til komið er á móts við Kvíslarupptök. Þaðan er línan dregin í upptök Runukvíslar. Þaðan er Runukvísl fylgt að ármótum hennar og Pollakvíslar við Hrauntungu. Frá ármótunum er Pollakvísl fylgt að upptökum. Þaðan er línan dregin til norðurs í botn Gullreitsgils og Gullreitsgili síðan fylgt til norðurs þar til það beygir til norðausturs. Þaðan er línan dregin til suðvesturs í hæsta punkt Sandhóla. Frá Sandhólum er haldið til norðurs í klettabelti sem er sunnan í Vatnafelli ... Þaðan er haldið í upptök Brunnabrekkulækjar og línan dregin þaðan beina stefnu að þeim stað þar sem Aðalsmannsvatnalækur rennur í Svartá. Síðan er Svartá fylgt og svo Vestari-Bugakvísl til upptaka. Frá upptökum Vestari-Bugakvíslar er línan dregin á fjallið Sátu þar sem það er hæst og áfram sömu stefnu að jaðri Hofsjökuls. Þaðan er jökuljaðrinum fylgt til upptaka Vestari-Jökulsár. Loks er Vestari-Jökulsá fylgt að upphafspunkti þar sem Fremri-Hraunlækur fellur í hana.“ Áfrýjendur krefjast þess einnig að viðurkennt verði að „enga þjóðlendu sé að finna innan þinglýstra landamerkja Eyvindarstaðheiðar þ.m.t. þess landsvæðis sem nefnt hefur verið Hraunin“. Til vara krefjast þeir að úrskurður óbyggðanefndar verði felldur úr gildi að því er varðar land á Eyvindarstaðaheiði norðan og vestan við línu frá Fossá vestur í Galtará, eftir Galtará vestur í Blöndulón, síðan norður yfir lónið í Blöndu, sem ráði svo að merkjum Eyvindarstaðaheiðar og Rugludals, en þaðan liggi línan „á móti aðliggjandi jörðum að norðan“ eins og nánar sé sýnt í framlögðum uppdráttum. Verði jafnframt viðurkenndur beinn eignarréttur áfrýjenda að landi innan þessara merkja. Að því frágengnu krefjast þeir að viðurkennt verði að þeir eigi einkarétt án endurgjalds til beitar, veiða og annarrar venjubundinnar hagnýtingar á öllu því landi Eyvindarstaðaheiðar, sem talið var til þjóðlendu í úrskurði óbyggðanefndar, að því marki, sem slík hagnýting hefur ekki áður verið skilin frá landinu. Til ítrustu vara krefjast áfrýjendur þess að viðurkennt verði að landsvæðið Hraunin með áðurgreindum merkjum sé í afréttareign þeirra. Loks krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 29. mars 2007 til meðferðar landsvæði á vestanverðu Norðurlandi, sem náði yfir alla Eyjafjarðarsýslu og Skagafjarðarsýslu ásamt Hofsjökli og Austur-Húnavatnssýslu austan Blöndu. Að beiðni stefnda ákvað nefndin 28. desember sama ár að skipta svæðinu í tvennt og taka að svo stöddu aðeins til meðferðar syðri hluta þess. Sá hluti svæðisins var nánar afmarkaður þannig að til norðurs fylgdi hann norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps og Seyluhrepps, Norðurá og Norðurárdal, Öxnadalsheiði og Öxnadalsá þar til hún fellur í Hörgá og síðan þeirri á til ósa í Eyjafirði. Austurmörk fylgdu Fnjóská frá ósum í sama firði til suðurs þar til hún sker sveitarfélagamörk Eyjafjarðarsveitar að austan, en þaðan var farið eftir þeim mörkum áfram til suðurs í Fjórðungakvísl. Að sunnan réðist svæðið af suðurmörkum Eyjafjarðarsveitar og suðurjaðri Hofsjökuls. Til vesturs var Blöndu fylgt sunnan frá upptökum hennar í Hofsjökli til norðurmarka fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 14. mars 2008, sem vörðuðu allan syðri hluta svæðisins, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Nefndinni bárust fjölmargar kröfur og athugasemdir. Hún ákvað síðan að fjalla um þennan syðri hluta svæðisins í fimm aðskildum málum og var eitt þeirra nr. 5/2008, sem náði til Húnavatnshrepps austan Blöndu og Skagafjarðar vestan Vestari-Jökulsár ásamt Hofsjökli. Það mál tók meðal annars til landsvæðanna Eyvindarstaðaheiðar og Hraunanna, sem áfrýjendur töldu háð beinum eignarrétti sínum en stefndi taldi til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 var komist að þeirri niðurstöðu að bæði þessi svæði væru þjóðlendur með þeim mörkum, sem áður greinir í dómkröfum áfrýjenda, en viðurkennt var samkvæmt 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998 að Eyvindarstaðaheiði væri í afréttareign þeirra.

Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 21. janúar 2010 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerðu áfrýjendur efnislega sömu kröfur og þeir gera fyrir Hæstarétti, en með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af þeim.

II

Að vestan liggja fyrrnefnd landsvæði, Eyvindarstaðaheiði og Hraunin, syðst í Húnavatnshreppi og að austan í Sveitarfélaginu Skagafirði. Af uppdráttum verður ráðið að mörk þessara sveitarfélaga séu ekki fjarri merkjum milli landsvæðanna tveggja eins og þau voru tilgreind í úrskurði óbyggðanefndar.

Um Eyvindarstaðaheiði var gert landamerkjabréf 28. september 1886, þar sem fram kom í fyrirsögn að hún lægi undir Eyvindarstaði, og var merkjum hennar lýst sem hér segir: „Að norðanverðu milli Rugludals og Eyvindarstaðaheiðar eru merki við Blöndu frá syðra Kolluhvammsgreni; þaðan beint austur, sunnanvert við Rugludalsbungu í svokallaðan syðri Austurdal; þaðan rjettsýni austur í Hanzkafell, þar sem það er hæst; þaðan í Hlóðarstein, þann er stendur á Fossadalsbrún að vestan; þaðan beina stefnu í Hólmamýrarvatn; þaðan í austur, beina stefnu í Aðalsmannsvatnalækjarós; ræður svo lækurinn til Svartár; ræður svo áin fram í Svörtutjörn; þaðan beina stefnu í suðaustur upp að Hofsjökli; ræður svo jökullinn alla leið til Blöndu upptaka, en Blanda ræður að sunnan og vestan merkjum gagnvart fyrstskrifuðu syðra Kolluhvammsgreni.“ Í úrskurði óbyggðanefndar, sem málsaðilar deila ekki um að þessu leyti, voru merki Eyvindarstaðaheiðar í meginatriðum ákveðin í samræmi við hljóðan landamerkjabréfsins. Úr vestri liggja norðurmerki þessa landsvæðis fyrst í stað um 8 km í stefnu til norðausturs frá Blöndu og snúa að landi jarðanna Rugludals, Steinár og Hóls, en þaðan fara þau í suðaustur um 13 km með landi, sem áður átti undir jarðirnar Fossa, Kóngsgarð og Stafn en lagt hefur verið undir afrétt. Að endingu liggja svo norðurmerkin um 5 km austur að Svartá, þar sem er hornmark, en handan þeirra er land, sem fylgdi áður jörðinni Stafni og einnig hefur verið lagt undir afrétt. Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess ekki að land norðan eða austan þessara merkja yrði talið til þjóðlendu. Til austurs ná merki Eyvindarstaðaheiðar að öllu leyti að landsvæðinu Hraununum frá hornmarki í norðri við Svartá til suðsuðausturs að Hofsjökli og er sú vegalengd nærri 40 km í beinni loftlínu. Suðurmerki heiðarinnar ráðast síðan af Hofsjökli eftir jaðri hans til norðurs og vesturs á rúmlega 30 km leið til upptaka Blöndu, en samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar telst jökullinn allur innan þjóðlendu. Frá upptökum Blöndu fara vesturmerki Eyvindarstaðaheiðar norður eftir ánni og að hluta yfir Blöndulón allt til suðurmerkja jarðarinnar Rugludals og eru þar á milli rúmlega 60 km í beinni loftlínu. Vestan við Blöndu er landsvæðið Auðkúluheiði, sem óbyggðanefnd hefur nú til meðferðar, en stefndi hefur krafist að það verði talið þjóðlenda.

Eins og áður greinir gera áfrýjendur varakröfu um að úrskurður óbyggðanefndar verði að hluta felldur úr gildi þannig að nánar tilgreint svæði innan merkja Eyvindarstaðaheiðar, svo sem þeim var lýst hér að framan, verði ekki talið til þjóðlendu. Þetta svæði er nyrst og vestast á heiðinni, þar sem merki hennar liggja að Blöndu og Blöndulóni að vestan, jörðunum Rugludal, Steiná og Hóli að norðan og að austan landi úr jörðunum Fossum, Kóngsgarði og Stafni, sem lagt hefur verið til afréttar. Í varakröfu áfrýjenda felst að mörk þjóðlendu á heiðinni fari að þessu leyti ekki eftir landamerkjabréfinu frá 28. september 1886, heldur verði norðvesturhluti heiðarinnar skilinn frá eftir línu, sem dregin er úr vestri frá þeim stað, þar sem Galtará rennur í Blöndulón, og fylgir ánni austur til upptaka hennar, en þaðan liggur línan í beina stefnu norðaustur að hornmarki lands, sem áður átti undir Stafn en lagt hefur verið til afréttar. Svæðið, sem áfrýjendur leitast við að fá skilið undan þjóðlendu með varakröfu sinni, myndar eins konar ferhyrning, sem frá norðri til suðurs er á bilinu 11 til 13 km að lengd, en frá vestri til austurs 6 til 8 km að breidd.

Um Hraunin hefur ekki verið gert landamerkjabréf, en aðilana greinir ekki á um afmörkun þessa landsvæðis eins og hún kom fram í úrskurði óbyggðanefndar og getið var í dómkröfum áfrýjenda. Samkvæmt því ná norðurmerki þessa svæðis vestan frá Svartá, þar sem þau taka við af merkjum Eyvindarstaðaheiðar, á óreglulegri leið um 11 km í beinni loftlínu til austurs, en þaðan fara þau til suðurs um 6 km. Eftir það fylgja norðurmerkin Pollakvísl um 5 km í norðaustur og Runukvísl um 6 km í suðaustur, en fara síðan nærri 4 km eftir beinum línum, fyrst í austur og svo suðaustur, þar til komið er að Fremri-Hraunlæk, sem fylgt er um 2 km að austurmerkjum Hraunanna í Vestari-Jökulsá. Úr vestri talið ná þessi norðurmerki landsvæðisins að jörðunum Mælifelli, Gilhaga, Írafelli, sem á sumum uppdráttum virðist nefnt Ýrarfell, Ölduhrygg, Fremri-Svartárdal og Goðdölum. Til austurs ráðast merkin af Vestari-Jökulsá á um 25 km leið frá Fremri-Hraunlæk suður til upptaka hennar í Hofsjökli. Austan við ána er landsvæði, sem nefnt hefur verið vesturhluti Hofsafréttar og er þjóðlenda samkvæmt dómi Hæstaréttar 27. september 2012 í máli nr. 350/2011. Að sunnan fara merki Hraunanna eftir norðurjaðri Hofsjökuls um 10 km í vestur þar til komið er að fyrrnefndum suðausturmerkjum Eyvindarstaðaheiðar, en jökullinn er sem áður segir þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Loks eru svo vesturmerki Hraunanna þau sömu og austurmerki Eyvindarstaðaheiðar og hefur þeim þegar verið lýst.

Í úrskurði óbyggðanefndar var þess getið að landsvæðin, sem mál þetta tekur til, væru oft í einu lagi nefnd Eyvindarstaðaheiði. Í úrskurðinum var staðháttum á þessum svæðum lýst þannig að um sé að ræða mjög víðfeðma hásléttu, sem liggi í meira en 500 m hæð. Eyvindarstaðaheiði sé stundum talin skiptast í Útheiði, sem sé nyrst, þá taki við Ásgeirstungur eða Álfgeirstungur, því næst Guðlaugstungur og syðst séu Svörtutungur. Útheiði sé að mestu uppblásin, en tungurnar þrjár séu á hinn bóginn eitt samfelldasta gróðursvæðið á heiðinni. Syðsti hluti hennar frá Blöndu í vestri til Ströngukvíslar í austri sé að mestu ógróin hraun og sandar. Sama máli gegni að öllu leyti um Hraunin, sem einkennist af löngum urðarhryggjum með dældum og drögum á milli, en helst sé gróður í lægðum, þar sem vatn sé að finna.

III

Í bréfi 3. apríl 1380 lýstu sjö nafngreindir menn því yfir að þeir hafi verið viðstaddir þegar „b-e-x b-e-x ok gilz finnzson keẏptu logligha hiuskaparkaupe medal barna sinna þordar oc jarngerdar. gaf fyrrnefndr besse þorde sẏne sinum heiman jord a eyuindarstodum fyrir niutighe hundratha med þeim jardar spott er fylkt hafde adr bollastodum. aullum skoghe j blondugili med vmmerkium er breckur heita firir ofan þuergeil oc afʀiett er heita gudlaugstungur oc aunnur afriett j milli kuisla“. Í málinu liggur einnig fyrir uppskrift, sem E-kk-nf nokkur R-kk-nf kvaðst hafa gert 19. mars 1810 af vitnisburði í „Eirni mikid gamalli og Rotinni Copiu bók ... med miklum Spássiumm, og lærdri hönd, þerrar Tydar manna sem Bokina Skrifad hafa.“ Í vitnisburðinum, sem mun hafa verið gerður á Skarði í Langadal á árinu 1401, hafi þrír nafngreindir menn lýst yfir að þeir hafi lesið bréf með ósködduðum innsiglum góðra manna „Med So ordnu Datumm og articulis, Anno Domini Nomini 1380, ad Ejvindastödumm i Bløndudal, ad Eiga afriett, er GudlögsTúngur heita, og adra afriett, alla a mille kvysla og so heim ad Rugludal, sem Vötn drege á, Blöndu, Blöndugil firer austann med öllumm Skógi, selför á Skynanda, og Reit firer handann Blöndu.“ Í báðum þessum heimildum var að auki að finna lýsingu á merkjum Eyvindarstaða gagnvart öðrum jörðum, en merkin lágu hvorki þá né liggja þau nú að þeim landsvæðum, sem mál þetta varðar.

Í málinu eru nokkrar heimildir frá árunum 1461 til 1498, ýmist um kaup á Eyvindarstöðum, arftöku á jörðinni, bænahús eða kirkju á henni, en í þeim er ekkert að finna um merki jarðarinnar eða afrétt, sem tilheyri henni eða fylgi. Á hinn bóginn gekk dómur 2. október 1464 í máli E-kk-ef G-kk-ef á hendur M-kk-þgf J-kk-þgf um „lambarextvr a eyuindarstodum“, en þar bar sá fyrrnefndi sakir á þann síðarnefnda fyrir að hafa „ecke reked lambfe sitt aa eyvindarstada heidar edr toll gollded epter gavmlvm vana.“ Í dóminum sagði meðal annars eftirfarandi: „fyrnefndr egell let lesa þar transkriptarbref af vrskvrde einars gilssonar lavgmanz nordan ok vestan aa jslande ... suo latanda ad fyrr nefndr einar hafde vrskvrdat alla bęndr j mille gavngvskarzar j skagafirde firir vestan votnn ok laxar aa skagastrond firir nordan blavndv þa sem eige tiu lavmb ędr fleire frialslega j heimild ad reka sinn lambfenad vm svmar j eyvindarstada afrett enn lvka at havsti eitt lamb af rextre eyvindarstadamonnum er af fialle kemr suo framt sem þeir vilia fordazt þa sektt sem vid ligr ad rivfa lavgmanz urskurd og því dęmdvm vęr optnefndan magnvs skylldvgan at lvka fyrnefndan fialltoll opt nefndvm egle ok alla bęndr adra j fyrr savgdv takmarke at frialsv reka ok lvka optt nefndan toll til eyvindarstada“. Aftur gekk dómur 16. febrúar 1538 um sakir, sem J-kk-nf H-kk-nf bar á Þ-kk-þf Þ-kk-þf fyrir að hafa „ekki rekit lambfie sitt aa eyuindarstadar heidar. eda toll golldit epter gaumlum vana“, en í dóminum sagði meðal annars að lesinn hafi verið upp úrskurður E-kk-ef lögmanns G-kk-ef um að skylda „alla bæṅdr j millum gavnguskarsar j skagafirde fyrir vestan votṅ. og laxar a skagastrond fyrir nordan blondu. þa sem eiga x. lomb edr fleiri. frialslega mega og skyllduga at reka sinn lambfienad vmm sumar aa eyvindarstadar heidar enn luka ath hausti eitt lamb af rekstri eẏuindarstadamonnum. og þui dæmdu vær þollak skẏlldugan. og alla adra þa sem byggia edr bua j þessu tackmarke skẏllduga epter logmannzins vrskvrde at reka sitt lammbfie a eẏuindastada heidar. og luka ath hausti eit lamb. þeir sem ætti x fleira. at frafærum j-e-x h-e-x eda þeim. sem logradannde væri eẏuindastada. somvleidis þeir sem heima geyma edr annars stadar reka. skulu bæde suara tolli og suo gongu epter logum. Єnn ef þeir reka sem færri eigu enn .x. svari huorcki tolli ne gaungu. Єnn þeir sem ei hafa tollinn golldit edr halldit vppi þessvm rekstri epter logum ad forfallalausv svari kongdominvm sem þeir hafi rofit logmannz vrskurd.“ Á héraðsþingi, sem háð var á Bólstaðarhlíð 6. maí 1686, voru framangreindir tveir dómar lesnir upp og því síðan lýst að J-kk-nf Þ-kk-nf, ábúandi á Eyvindarstöðum, hafi óskað „gödra räda og vrlausnar, huorninn haga Skilldi og uidhondla þä lambarekstra, sem framannskrifudd doms vtskrifft ummgietur, ad skilldu lambaRekstrar, vera skilldu a Eivinda Stada heÿdi“. Af þessu tilefni var boðið að „allir buendur J adurnefnds Skriffs, tilnefndu platse, tilhlÿdelegumm Rekstrumm uppehalldi, góngum suare ef ey annars sechtunum er uid liggia mæta vilia“.

Í skrá S-kk-ef prests J-kk-ef frá 25. desember 1550 um eignir Hóladómkirkju og Hólastóls í föstu og lausu eptir J-kk-nf biskup A-kk-nf frá fallinn kom fram að Eyvindarstaðir, taldir 80 hundruð að dýrleika, hafi verið meðal jarða, sem biskupinn hafi fengið Hóladómkirkju í stað annarra, sem hann hafi selt undan henni. Það sama kom fram í skýrslum og reikningum frá 1. september 1552 um umsýslu biskupsins með eignir Hólastóls.

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1708 sagði meðal annar í kafla um Eyvindarstaði: „Eigandinn biskupsstóllinn Hólar í Hjaltadal.... Afrjett engin nema Eyvindastaðaheiði, sem liggur fram frá Ugludalslandi fyri austan Blöndu. Hjer hefur áður afrjettur verið, vide Selland ut supra. Skóg á jörðin í nefndri afrjett við Blöndugil, hefur áður verið nægur til kolgjörðar en er nú gjöreyddur, nema hvað fauska og fornviði má saman tína þar sem skógurinn hefur áður verið.... Hrísrif bjarglegt til eldiviðar á Blöndugili, en brúkast sjaldan sökum vegalengdar og torfærna, sem á leiðinni eru. Fuglveiði hefur áður verið á Eyvindastaðaheiði, sjerdeilis af álftum, hefur ei brúkast í margt ár; því aflögð að ekki þótti aflast. Grasatekja næg á sömu heiði og brúkast árlega, og brúkast þessi grasatekja bæði að norðan og sunnan í leyfisleysi, og þiggur ábúandi hjer öngvan toll fyri, og so hefur verið um lángan aldur. Selstöðu á jörðin sem brúkast hefur í gamallri tíð á Eyvindastaðaheiði, sem ekki hefur brúkast í manna minni sökum óbærilegrar vegalengdar.“ Í kafla um Stafn kom eftirfarandi fram: „Afrjett á jörðin fyri vestan Svartá að Fossá, sem kallast Háutungur, og tekur bóndinn afrjettartoll af hvörjum sem þangað rekur, eitt lamb af hvörjum tuttugu og ei meiri þó fleiri sjeu lömbin, en ef færri eru er eftir samkomulagi, oftast tveggja álna virði til tíu, sjeu færri þá gelst ei fyri.“ Í kafla um Selland sagði meðal annars: „Afrjett engin og gengur geldfje og lömb í heimalöndum. Áður hefur upprekstur verið, bæði frá þessari jörðu og öðrum í sveitinni, á Eyvindastaðaheiði, en í margt ár hefur þessi upprekstur smásaman aflagst og nú öldungis í næstu tvö ár. Afrjettartollur var meðan uppreksturinn varaði, eitt lamb af hvörjum tuttugu, og so þótt fleiri væri, til bóndans á Eyvindastöðum. Ekki þykir mönnum líklegt, að þessi afrjettur muni hjeðan í frá brúkast úr nálægum sveitum fyri grasleysi, því afrjettarlandið er mikinn part uppblásið í holt og sanda.“ Í köflum um Rugludal, sem væri „almennilega kallaður Ugludalur“, Bollastaði og Brandsstaði var vísað um afréttarnot til kaflans um Selland, en um Brandsstaði var því bætt við að frá þeirri jörð og öðrum í Svartárdal hafi verið notaður upprekstur á Stafnsheiði og greiddur fyrir afréttartollur til bóndans á Stafni, sem væri eitt lamb af hverjum tuttugu og „þótt einn maður eigi fleiri þá gelst ei framar.“ Um jörðina Brún var vísað til þess, sem sagði um Brandsstaði, en um Fossa sagði eftirfarandi: „Afrjett er hjer alt um kríng, sem brúkast nú almennilega úr sveitinni, en ábúandi tekur þó öngvan afrjettartoll.“ Um Kóngsgarð var vísað til þess, sem sagði um Fossa.

Á manntalsþingi 29. apríl 1739 var lesin upp lögfesta frá 20. sama mánaðar „fyrer Eyvindastodum og hennar afriett“, en ekki liggur fyrir hvers efnis lögfestan var. Þá var á manntalsþingi 23. apríl 1763 lesinn upp samningur frá 21. sama mánaðar milli ábúanda á Eyvindarstöðum og bóndans á Stafni „umm afriettartoll og Rekstur a Eyvindastada og Stafns hejdar“, en um efni hans liggur að öðru leyti ekkert fyrir í málinu. Lögfesta var gerð 14. júní 1773 fyrir Eyvindarstaðaheiði, sem lesin var á manntalsþingi 28. maí 1774. Merkjum heiðarinnar var þar lýst sem hér segir: „First ad Nordann verdu i Sydre Endann ä Rugludals büngu þadann Hanska fell. Þadan i þann H-kk-þf S-kk-þf sem stendur a Fossa dals brün. Beinleides þadann i Hoolma myrar votn, og þadan til Austurs i Adalsmanns vatna Lækiaroos, Rædur so Lækurenn til Svartár og so framm Svartä i Svórtu Tiórn, Þadann beinleides stefnu til Jókuls, rædur so J-kk-nf til Blóndu upptaka. Rædur So Blanda til FirrGreindrar Ruglu dals bungu.“ Þá var eftirfarandi tekið fram: „Hier med til bijdst ecke einasta Helldur tilseigest ollum sem Fiar rekstur lamba bruka effter Lógum, ad reka syn lómb ä Eivindarstada Heidi effter gamalli veniu og giordum dömum þar um til forna“. Aftur var gerð lögfesta 11. maí 1776 fyrir Eyvindarstaðaheiði, sem var lesin á fjórum manntalsþingum á tímabilinu frá 13. maí til 22. júní 1776, og var merkjum hennar lýst þar á sama hátt og í lögfestunni, sem getið var hér næst á undan. Þá sagði þar einnig: „Hier med tilbýdst ei alleinasta, heldur alvarlega tilseigest, öllum sem Upprekstur Lamba brúka effter Lögumm, ad Reka sín Lömb á Eivindarstada Heide, effter gammallre Veniu og giördumm Dómumm til forna, er til skyllda alla ábuendur i Millum, Blöndu og Heradsvatna fra L-kk-ef á Skagaströnd ad Vestann, enn Gaunguskardsá ad austann, sin Lömb á Eivindarstadarheidi ad reka, samt Veniulegumm Fiallskilumm uppe ad hallda.“ Enn var á manntalsþingi 31. maí 1790 lesið upp bréf bónda á Eyvindarstöðum, þar sem hann bað með vísan til gamalla skilríkja og dóma, sem varðveittir væru „í Stifttkistunne á Hólumm“ og lesnir höfðu verið upp á manntalsþingum, alla búandi menn frá Gönguskarðsá að austan til Blöndu út að Laxá að vestan, sem ættu 10 lömb í fráfærum eða fleiri, „að Reka sin lömb árlega á Eivindarstada Heide, so sem Lög afrett, hvad umm nockur Undannferenn ár vissra og líka vel mier óliósra orsaka Vegna forsómast og undanndreigest hefur; ... á nu yferstandande Sumre og eftter dags þeckia og Rækia Skylldu sina, á því, ad reka sín lömb á nefnda Eivindarstada Heide, So sem Lög afrett, samt audsyna þau Skil er vor gömlu Landslög Sier hvöriumm þeim á hendur seigia, er Skylldu Upprekstur á Lög afrett eiga; enn Eg tilbyd mig og lofa hier med ad standa i þeim Skilumm sem einumm afrettar bónda ber, epter sem Eg hefe frekast Efne og kraftta til, bæde i þvi ad hreinsa afrettenn, sem og láta Fiár Rettena vera i Forsvaranlegu Stande“. Í áritun sýslumanns um lestur þessa skjals á manntalsþinginu kom fram að þar hafi lofað „flester af næstverande þingsóknar mönnum ad fullnægja sinne hier ad framann anfærdre Skyldu, i ad Reka á afrettenn og syna öll Fjallskil, enn hiner fáu, sem vegna Fjarlægdar og annarar óhægdar treistast ej til ad Reka, lofa ad betala Fjalla T-x-x eda syna afrettar bóndanum adra eins þægd.“

Á-kk-nf nokkur J-kk-nf ritaði konungi bréf 10. júlí 1797, þar sem hann óskaði eftir að eiga makaskipti á jörð sinni Þorleifsstöðum ásamt tveimur tilgreindum hjáleigum og Eyvindarstöðum í eigu Hólabiskupsstóls. Í rökstuðningi fyrir þessu erindi var þess getið að Á-kk-þgf myndi sem sauðfjárbónda henta vel að eignast síðastnefnda jörð „som har en vidtlöftig bete-mark“. Í umsögn Hólabiskups um þetta erindi 21. september 1797 var meðal annars vísað til þess að „der er qvægdrivt til Fiælds til saakaldet Eyvindestader Heede, som burdte komme Holum Bispestoels Oeconomie til Jndtægt - Dog særdeeles Biskopen, saa som ombudet er ham udlagt i hans Lön.“ Í umsögn amtmanns 24. október sama ár var vikið sérstaklega að síðastgreindu atriði í umsögn biskupsins og sagt að það væri „vel fuldkommen rigtigt, at J-x-x E-e-x som en F-x-x, besidder en vidtlóvtig Strækning, eller saakaldet beeteland til F-x-x. Men dette har Bispestolen aldrig fórt, eller kan komme til at fóre sig til nogen nÿtte; dens brug og Benyttelse tilkommer desuden, og er inclusive med G-x-x, bortlejet til dens Opsidder, eller Leilænding, som fuldkommen er berettiget, til at bruge og benÿtte Gaardens beeteland, til græsning for sine Faar og kreaturer.“ Með bréfi 17. maí 1799 heimilaði konungur þessi makaskipti.

Í gögnum vegna jarðamats á árinu 1804 sagði meðal annars eftirfarandi um Eyvindarstaði: „S-e-x og S-x-x, sem her erholdes med liden umage i Gaardens Afreet, anslaaes mod Fordeelen af en Koe. Leilighed, som her haves til at samle Fieldgræs eller islandsk Mose ansettes mod Fordeel af en Koe. For Afret betales Opsidderen omtrent 10rd.“

Eftir gögnum málsins var á manntalsþingi 22. júní 1807 „upplesinn dóms afskrift fyrir Eivindarstadaheidi, hvöre þingsmenn segiast protestera ad gyldi edr geti gylldt nú“, en ekkert kemur fram um hvaða dómur þetta hafi verið. Deila virðist hafa staðið á þessum tíma um afnot heiðarinnar, því samkvæmt skjali, sem bar fyrirsögnina: „Samningur og Dómur milli Stafns og Eyvindarstaða“, kom upp ágreiningur 16. september 1813 við Stafnsrétt milli bænda á þessum jörðum um „tolla fyrir upprekstur á Eyvindarstaðaheiði“. Þeir hafi lagt ágreininginn í gerð sex manna, sem hafi komist að svofelldri niðurstöðu 20. ágúst 1814: „Að hvörnin sem upprekstri er hagað á heiðarnar þó eitt ár sé rekið flest allt fé á Eyvindarstaðaheiði enn hið annað á Stafnsland, skulu Tollarnir af báðum heiðunum skiptast í jafna tvo hluti, og taka sinn helmíng hvör Eyvindarstaðabóndi og Stafnsbóndi, en í sjálfræði skal þeim vera, hvört þeir telja menn í sundur, og taka hjá sínumm flokki hvör, eður þeir safna öllu í eitt og skipta svo í tvo hluti; en svo skal skiptum haga: að sitt ár skipti hvör, en hinn skal kjósa sem ekki skiptir, eður ef þeir vilja leggja á hluti, er þeim eins rétt.“ Þeir, sem áttu hér í deilu, rituðu undir svofellda yfirlýsingu neðan við þessa niðurstöðu: „Ofanskrifuðum gjörningi erum við vel samþykkir sem hlutaðeigendur“.

Í gögnum vegna jarðamats frá 1849 mun eftirfarandi hafa komið fram varðandi Eyvindarstaði: „Jörðin á svonefnda „Eyvindarstaðaheiði“, stórt afréttaland fyrir fleiri sveita upprekstur, fyrir fjallatolla, en á móti skyldu að hreinsa heiðarlandið fyrir refagrenjum.“

Á fundi, sem hreppstjórar Bólstaðarhlíðarhrepps, Lýtingsstaðahrepps og Seyluhrepps héldu 19. febrúar 1853, var gerð svofelld samþykkt: „Þareð Bóndin Mr. Ó-kk-nf T-kk-nf á Eyvindarstöðum hefur géfið þeim Hreppum sem eiga eptir hefð, venju og dómum upprekstur á Eyvindarstaðaheiði, kost á að kaupa þettað afréttarland; og géfið út skilmála fyrir sölunni, fyrst þann 26ta December næstl. og síðan aðra þeim fyrri ólíka; þá höfum við undirskrifaðir Hreppstjórar ... (ásamt fleiri mönnum) athugað þessa skilmála, og afleiðingar af þannig löguðu kaupi, og fundið kaupið uppá þennan máta miður aðgeingilegt, - það var heldur aldrej okkar meiníng að ábatast á kaupi þessu, heldur einúngis að góð regla feingist og stjórn, á allri brúkun heiðarinnar, Enn vér gétum heldur ekki dulist við, að eigna okkur og öllum þeim sem heiðina meiga með frjálsu brúka, þann rétt, að krefjast af hennar núverandi umsjónarmanni: 1. að hann skuldbindi sig og alla sína eptirkomendur ætíð til að fjártollur sá sem er og verið hefur og með dómum er ákveðinn verði aldrej hækkaður yfir höfuð. 2. að öllum sem leift verður á næstkomandi vori að reka geldpeníng sinn á Eyvindarstaða heiði sé ætíð héðan af frjálst, að brúka hana eptir þörfum sem afréttarland. 3. að hann haldi góðri stjórn og reglu í rekstri og brúkun heiðarlandsins, svo misbrúkun og hrossa rekstur óviðkomandi manna leifislaust, eða án samþykkis þeirra sem landið eiga að brúka, sé að öllu leiti fyrirbygður. 4. að heiðin sé vandlega hreinsuð af refum í grenjum, svo eingin hafi orðsök til að kvarta um hirðuleisi í því tilliti; ella sæti hann tiltali, og hreinsun verði gjörð uppá hans kostnað, eptir ráðstöfun Hreppstjóranna í áðurnefndum hreppum. 5. að hann fyrir sanngjarna borgun fái þessa Hreppstjóra til að afstýra eptir mögulegleikum allri óreglu í brúkun heiðar landsins, svo þeir geti orðið samtaka í að koma á góðri reglu og stjórn í þessu tilliti. Enn sökum þess að vér ætlumst til að nákvæmlega verði geingið eptir uppfyllíngu þessara skilmála, og reglur samdar um rekstur og brúkun landsins til að afstýra sem verður skaðlegum ágángi afréttarpeníngs á einstaka manna jarðarlöndum, viljum við eiga góðan hlut að því, að fjallatollar greiðist umsjónarmanninum tregðulaust, þó með því skilyrði, að þeir fái frýun frá venjulegum fjallatolli, sem liða megnan átroðning af afréttarpeníngi bæði að norðan og vestan, og skal það með skinsamra manna áliti ákveðið, hvörjar jarðir ætti að vera þessu gjaldi undan þeignar. Falli svo að umsjónarmaðurin eða hans afkomendur kunni að selja þettað afréttarland, sem þó alldrej má seljast útúr takmörkum þeirra manna hvörra lögafrétt heiðin er, þá skal það skilyrði ætíð fylgja sölunni að sá nýi umsjónarmaður eða umsjónarmenn séu í ytrasta máta skildugir til að uppfylla áðurgreinda skilmála. Að síðustu óskum vér að umsjónarmaðurin heiðarinar samþikki nú þegar þettað vort skilmálabréf með sinni undirskrift og innsigli, svo að allir hlutaðeigendur géti haft það til óhultleika réttindum sínum, og leiðarvísis til að efla hlutaðeigenda óhulta gagn; en fáist það ekki geimum við okkur rétt til að leita réttinda okkar og sveitarfélaga okkar með lögum og dómi.“ Bóndinn á Eyvindarstöðum ritaði 20. febrúar 1853 undir svofellda yfirlýsingu, sem var færð á skjal með þessari samþykkt: „Framann og ofann skrifaða skilmálakröfu lofa eg fullkomliga að uppfilla“. Á fundi, sem hreppstjórar sömu hreppa áttu með bændum á Eyvindarstöðum og Stafni 23. apríl 1853, var ítrekað að áðurgreindir skilmálar frá 19. febrúar sama ár væru í fullu gildi, ákveðið var hvaða jarðir ættu að verða undanþegnar fjallatollum vegna ágangs afréttarfjár í löndum þeirra og samið var um hvernig bændur á jörðunum tveimur stæðu að innheimtu fjallatolla.

Á manntalsþingi 27. júní 1860 var lesið upp skjal frá 26. maí sama ár um „forboð bændanna á Eyvindarstöðum ... um að reka hross eður fara til grasa á Eyvindarstaða heiði, að undanskildum þeim, er þangað reka fénað sinn, eður hafa leyfi til“. Þá var samþykkt á manntalsþingi 15. maí 1861 að „þeir sem eiga lönd að Eyvindarstaðaheiði frá Ölduhrygg út að Mælifelli skuli ganga og hreinsa heimafjöllin á haustum í félagi og fara allir framfyrir, en við Gilhagasel skuli bætast við þá 8 menn úr Tungusveitinni og Goðdalasókn utan til, en Goðdalafjall, Goðdaladalur og Runa skuli gangast frá Svartárdölum, Ánastöðum, Tunguhálsi og Goðdölum.“ Á manntalsþingi 30. maí 1862 var lesið upp „samþykktarskjal viðvíkjandi upprekstri fénaðar og hrossa á Eyvindarstaðaheiði og Stafnsafrétt, samt byggingu á réttum þar.“ Þá er þess að geta að á manntalsþingi 30. maí 1874 var þinglesið skjal frá 27. sama mánaðar „frá afrjettarbóndanum B-kk-þgf Ó-kk-þgf á Stafni ... er skýrir frá að svo framarlega sem þeir Skagfirðíngar er reka fjenað sinn til Eyvindastaða heiðar skilji hann eptir fyrir austan Svartá á Stafnsgili og utar á gilinu að vestan en í svokölluðum Sveig, þá finni hann sig orsakaðan til að kæra þá hina sömu fyrir hlutaðeigandi yfirvaldi.“

Í úrskurði óbyggðanefndar var greint frá því að á tímabilinu frá 12. apríl 1883 til 25. apríl 1890 hafi verið gerð landamerkjabréf fyrir jarðirnar Rugludal, Steiná, Hól, Fossa, Kóngsgarð, Stafn, Mælifell, Gilhaga, Írafell, Ölduhrygg, Fremri-Svartárdal og Goðdali, sem öll voru þinglesin á sama árabili, en þessar jarðir eiga sem áður segir merki að norðanverðri Eyvindarstaðaheiði og Hraununum. Landamerkjabréfin fyrir Steiná, Hól, Fossa og Kóngsgarð munu hafa verið árituð um samþykki af hálfu Eyvindarstaðaheiðar, en hin bréfin ekki árituð á þennan hátt vegna lands sunnan jarðanna. Áðurnefnt landamerkjabréf fyrir Eyvindarstaðaheiði 28. september 1886 var á hinn bóginn áritað um samþykki vegna jarðanna Rugludals, Fossa og Stafns.

Á fundi, sem hreppsnefnd Lýtingsstaðahrepps átti 27. mars 1897 með fulltrúum Bólstaðarhlíðarhrepps og Seyluhrepps, var kynntur samningur frá 1. febrúar sama ár um kaup H-kk-ef P-kk-ef á Eyvindarstaðaheiði af K-kk-þgf G-kk-þgf ásamt því að H-kk-nf hafi boðið hreppunum að ganga inn í kaupin. Færi svo að viðunandi samningar tækjust um kaupin var samþykkt að hrepparnir stæðu saman að þeim „til hlutfallslegrar notkunar og gjalda og tekna sem og að kaupverðinu sé jafnað nyður meðal hreppanna“. Einnig var ákveðið hvaða aðferðum yrði beitt til að finna hlutfall hvers hrepps af kaupverði heiðarinnar, svo og að fela nefnd þriggja manna að móta reglur um þessar aðferðir og semja jafnframt frumvarp til reglugerðar um „notkun heiðarlandsins, umsjón, skyldur og réttindi hvers sveitarfélags“. Ekki varð af slíkum kaupum að sinni, en eigandi Stafns gaf á hinn bóginn út afsal 13. október 1897 til Lýtingsstaðahrepps fyrir jörðinni Kóngsgarði ásamt Háutungum og Stafnseyrum með réttarstæði, sem alls teldist þriðjungur af jörðinni Stafni. Á fundi fulltrúa Lýtingsstaðahrepps, Bólstaðarhlíðarhrepps og Seyluhrepps 5. maí 1898 mun sá fyrstnefndi hafa boðið þessar eignir fram til félagseignar í Upprekstrarfélagi Eyvindarstaðaheiðar fyrir 2.000 krónur og H-kk-nf P-kk-nf jafnframt gefið félaginu kost á að kaupa heiðina á 2.100 krónur. Á öðrum fundi 6. ágúst sama ár ítrekaði Lýtingsstaðahreppur framangreint boð sitt og einnig H-kk-nf, sem lýsti sig þó reiðubúinn til að lækka kaupverð Eyvindarstaðaheiðar í 2.006 krónur. Ákveðið var að ganga að þessum boðum og myndi Bólstaðarhlíðarhreppur bera 1.106 krónur vegna kaupanna, Seyluhreppur 975 krónur, en Lýtingsstaðahreppur 1.925 krónur. Kaupsamningur var gerður á þessum fundi um eignirnar, sem hér um ræðir, en honum var ekki þinglýst fyrr en 14. október 1988. Þá héldu fulltrúar sömu hreppa fund 1. júlí 1899 til að koma sér saman um afnot landsins, sem fyrrgreindur samningur var gerður um, og var þar ályktað meðal annars um eftirfarandi: „Afréttin skal heita „Stafns- og Eyvindarstaða-afrétt,“ eins og hún hefur verið nefnd til þessa, og telst til hennar allt landið milli Blöndu og Jökulsár vestan fram til öræfa og að heimalöndum ásamt með tungunni milli Svartár í Svartárdal og Fossár, réttarstæðið, réttareyrinni og Vökuhvamminum og yfir höfuð þeim ítökum í Stafnslandi, sem kaupsamningur milli eigenda Stafns og hreppsnefndar í Lýtingsstaðahreppi getur um.... Á afréttin eiga heimilaðan upprekstur fyrir fénað sinn og fría grasatekju, allir fjáreigendur, er telja fram fénað sinn, sem lögheimili eiga á eftirgreindu svæði ... Sæki einhver, auk hinna umgetnu manna, um upprekstrarleyfi á afréttina, getur hann samið um það og fengið leyfi til þess hjá einhverri af hlutaðeigandi hreppsnefndum, en leyfið gildir þó aðeins um eins árs tíma, nema allar hreppsnefndirnar samþykki að það standi lengur. Þeir, sem slíkt leyfi fá skulu greiða í hagatoll fyrir skepnur.“

Samkvæmt gögnum málsins var reglugerð fyrir Upprekstrarfélag Eyvindarstaðaafréttar samþykkt á fundi fulltrúa Bólstaðarhlíðarhrepps, Lýtingsstaðahrepps og Seyluhrepps 6. júní 1916 og síðan á fundum sýslunefnda Skagafjarðarsýslu 5. mars 1917 og Austur-Húnavatnssýslu 24. sama mánaðar. Í reglugerðinni var meðal annars kveðið á um að afrétturinn væri sameign hreppanna þriggja og ætti Bólstaðarhlíðarhreppur þar 5/17, Lýtingsstaðahreppur 8/17 og Seyluhreppur 4/17. Tekið var fram að til „afréttarinnar telst alt land milli Blöndu og Jökulsár vestari frá heimalöndum fram til öræfa, ennfremur Kongsgarðsland og Háutungur, Vökuhvammur og Réttareyri í Stafnslandi. Réttinni til viðhalds er afréttarfélaginu heimil grjótupptekt í Stafnslandi án endurgjalds.“ Fyrir ágang af afréttarpeningi og átroðning við réttina átti bóndi á Stafni að fá ókeypis upprekstur á afréttinn. Fram kom að upprekstur ættu allar jarðir á tilteknum svæðum í hreppunum þremur. Þá sagði að hreppsnefndirnar hefðu yfirráð yfir afréttinum og „framkvæmdavald í öllum afréttarmálum“.

Stjórnarráðið sendi beiðni 29. desember 1919 til allra sýslumanna um að láta í té skýrslu um svæði „sem talin eru almenningar svo og um afrjettarlönd, sem ekki sannanlega hafa tilheyrt eða nú tilheyra nokkru lögbýli.“ Í svari sýslumanns Skagafjarðarsýslu 14. febrúar 1920 sagði að samkvæmt upplýsingum, sem hann hafi aflað, væru „ekki aðrir almenningar hjer eða afrjettarlönd af þeim, er um er spurt, en hin svonefndu Nýjabæjaröræfi austur undir Hofsjökli.“ Í svari sýslumanns Húnavatnssýslu 28. apríl sama ár sagði að „af hinum umspurðu svæðum“ væri svonefndur almenningur á Skagaheiði, en samkvæmt umsögnum, sem aflað hafi verið frá hreppstjórum, væru ekki önnur slík svæði. Í bréfi hreppstjóra Bólstaðarhlíðarhrepps, sem fylgdi bréfi sýslumanns, sagði að „afrjettin Eyvindarstaðaheiði, sem nú er notuð til upprekstrar afrjettarpeningi Bólstaðarhlíðarhrepps, svo og sveitanna Lýtingsstaðahreppi og hálfum Seiluhreppi í Skagafirði, var áður fyrir hjer um bil 30 árum síðan einstakramanna eign og tilheyrði þá jörðinni Eyvindarstöðum hjer í hreppi, eins og nafn hennar bendir til, en síðan nýnefndar sveitir sameinuðu sig um kaup á henni, er hún þeirra eign, eptir þeim hlutföllum er hver sveit fyrir sig, lagði fram mikið fje til kaupanna og tilheyrir því ekki lengur neinu sjerstöku lögbýli.“

Í málinu liggur fyrir óundirritað skjal, sem var dagsett 20. ágúst 1985 og bar fyrirsögnina: „Landamerkjaskrá fyrir Eyvindarstaðaheiði“, en það mun hafa verið meðal gagna við embætti sýslumannsins á Blönduósi. Í skjalinu var merkjum heiðarinnar lýst sem hér segir: „Að norðan: Frá syðra Kolluhvammsgreni við Blöndu ræður bein lína austur, sunnanvert við Rugludalsbungu í svokallaðan syðri Austurdal. Úr syðri Austurdal ræður bein lína austur í Hanskafell þar sem það er hæst. Þaðan ræður sjónhending í Hlóðarstein sem stendur á Fossárdalsbrún að vestan. Ráða svo hæstu brúnir Fossárdals að vestan fram í efri enda Smjörmálsgils (Smjörmoksgils). Síðan ræður Smjörmálsgil í Fossá. Fossá ræður svo fram í Arnarhól. Úr Arnarhóli liggja merkin austur á Þingmannaháls, en hann skiptir svo merkjum eftir því sem vatn fellur meðan hann endist. Að austan: Úr enda Þingmannaháls ræður svo sjónhending suður á Hraungarð og eftir honum suður á Hraungarðshaus. Þaðan ræður sjónhending sem framhald af Hraungarðinum í suður að Ströngukvísl. Síðan ræður austasta kvísl Ströngukvíslar að upptökum. Að sunnan: Frá upptökum austustu kvíslar Ströngukvíslar ræður Hofsjökull að syðstu kvísl Blöndu við upptök. Að vestan: Frá upptökum syðstu kvíslar Blöndu ræður Blanda alla leið að áðurnefndu syðra Kolluhvammsgreni.“ Neðan við þessa lýsingu var síðan tekið fram að „eigendur Eyvindarstaðaheiðar“ væru samþykkir henni.

Dóms- og kirkjumálaráðuneytið staðfesti 8. desember 2005 skipulagsskrá fyrir áfrýjandann Sjálfseignarstofnunina Eyvindarstaðaheiði. Samkvæmt 1. gr. skipulagsskrárinnar var Bólstaðarhlíðarhreppur stofnandi sjálfseignarstofnunarinnar og var þess getið að hann legði henni til eignar jarðirnar Rugludal og Selhaga ásamt eignarhluta sínum í Eyvindarstaðaheiði, sem væri 5/17 hlutar hennar.

Fasteignin Eyvindarstaðaheiði er samkvæmt gögnum málsins þinglýst eign áfrýjenda, en Sveitarfélagið Skagafjörður er nú komið í stað Lýtingsstaðahrepps og Seyluhrepps.

IV

Hæstiréttur felldi 10. apríl 1997 dóm í máli nr. 67/1996, sem Bólstaðarhlíðarhreppur, Lýtingsstaðahreppur og Seyluhreppur höfðuðu 5. október 1994 gegn Landsvirkjun og stefnda í máli þessu, íslenska ríkinu, til réttargæslu. Sveitarfélögin þrjú, sem voru áfrýjendur fyrir Hæstarétti, kröfðust þess að viðurkenndur yrði réttur þeirra til bóta annars vegar fyrir „fallréttindi (virkjunarréttindi) í Blöndu fyrir Eyvindarstaðaheiði, að fjárhæð 20.148.000 krónur“ og hins vegar fyrir land á heiðinni, sem Landsvirkjun hafi fengið til ótímabundinna umráða og afnota vegna Blönduvirkjunar á grundvelli nánar tiltekins samnings við áfrýjendurna. Fyrir Hæstarétti krafðist Landsvirkjun að staðfestur yrði héraðsdómur um sýknu hennar af kröfum áfrýjendanna, en íslenska ríkið, sem lét málið til sín taka, studdi þar „kröfugerð og sjónarmið stefnda Landsvirkjunar í málinu.“ Í dómi Hæstaréttar sagði meðal annars eftirfarandi: „Heimildir benda til þess, að Eyvindarstaðaheiði hafi nær einvörðungu verið notuð til beitar á fyrri tíð. Þegar heiðarinnar er getið í skriflegum heimildum, er það í tengslum við upprekstur og afréttarnot.... Þegar litið er til alls þess, sem rakið er hér að framan og í héraðsdómi um Eyvindarstaðaheiði og nýtingu hennar, verður ekki talið, að sönnur hafi verið leiddar að því, að heiðin hafi nokkurn tíma verið undirorpin fullkomnum eignarrétti einstaklinga eða kirkjunnar, hvorki fyrir nám né með löggerningum eða öðrum hætti. Ekki er leitt í ljós, að landamerkjabréfi fyrir Eyvindarstaðaheiði, þinglýstu 20. maí 1889, hafi fremur verið ætlað að ákveða mörk milli eignarlanda en landa í afréttareign. Yfirlýsingar í kaupsamningum og afsölum á síðustu öld nægja ekki einar sér til að dæma áfrýjendum eignarrétt að þessu afréttarlandi. Tiltækar heimildir benda hins vegar til þess, að um afréttareign eigenda heimalands Eyvindarstaða hafi verið að ræða í þeim skilningi, að aðrir hafi átt þar rétt til upprekstrar og ef til vill annarra nota, en gegn gjaldi til Eyvindarstaðamanna. Þá eru staðhættir og víðátta heiðalandsins þannig, að líkur mæla gegn óskoruðum eignarráðum jarðeigenda. Í kaupsamningi H-kk-ef P-kk-ef við áfrýjendur 6. ágúst 1898 gat ekki falist víðtækari eignarréttur þeim til handa en sannanlega var á hendi seljanda. Með hliðsjón af því og notkun afréttarlandsins hafa áfrýjendur ekki heldur unnið eignarhefð á Eyvindarstaðaheiði.“ Á þessum grunni, svo og með vísan til 2. gr., sbr. 1. og 49. gr. vatnalaga nr. 15/1923 og forsendna héraðsdóms í málinu var niðurstaða hans staðfest.

Bólstaðarhlíðarhreppur, Lýtingsstaðahreppur og Seyluhreppur áttu aðild að framangreindu dómsmáli á grundvelli eignarréttinda yfir Eyvindarstaðaheiði, sem þeir töldu sig njóta. Fyrstnefndi hreppurinn stofnaði sem áður segir áfrýjandann Sjálfseignarstofnunina Eyvindarstaðaheiði og framseldi til hans ætlaðan eignarhlut sinn í heiðinni með skipulagsskránni, sem var staðfest 8. desember 2005. Þá varð áfrýjandinn Sveitarfélagið Skagafjörður til á árinu 1998 við sameiningu eldri sveitarfélaga, þar á meðal síðarnefndu hreppanna tveggja. Áfrýjendur eru þannig komnir í stað hreppanna, sem voru aðilar að fyrra málinu. Gagnaðili þeirra var á hinn bóginn Landsvirkjun, en stefndi í þessu máli, íslenska ríkið, átti þar aðeins hlut að máli á grundvelli 1. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og var af þeim sökum ekki aðili að því í skilningi 1. mgr. 116. gr. sömu laga. Þótt hrepparnir þrír hafi reist áðurnefndar dómkröfur sínar í fyrra málinu á þeim grunni að þeir nytu beins eignarréttar yfir Eyvindarstaðaheiði sneru þær að viðurkenningu réttar hreppanna til bóta úr hendi Landsvirkjunar. Dómkröfur í þessu máli snúa á hinn bóginn að því hvort hnekkt verði úrskurði óbyggðanefndar um að Eyvindarstaðaheiði og Hraunin séu þjóðlenda og eftir atvikum ákvörðun um hvers konar réttindi áfrýjendur kunni að njóta að þessum landsvæðum. Í skilningi einkamálaréttarfars er sakarefnið í þessu máli þannig ekki það sama og í fyrra dómsmálinu. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 67/1996 hefur því ekki þau áhrif hér, sem um ræðir í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, en hann hefur á hinn bóginn fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greinir, þar til það gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar.

V

Í málinu hefur því ekki verið haldið fram að byggð hafi nokkru sinni verið á landsvæðunum, sem nefnd eru Eyvindarstaðaheiði og Hraunin, eða að land þar hafi verið nýtt til annars en hefðbundinna afréttarnota. Því hefur heldur ekki verið borið við að þessi landsvæði hafi að einhverju leyti eða öllu talist vera hluti af jörðinni Eyvindarstöðum eða öðrum jörðum, en að því verður að gæta að milli bæjarhúsa á Eyvindarstöðum og nyrstu marka heiðarinnar eru um 15 km og liggja þar á milli lönd fleiri jarða en einnar.

Samkvæmt Landnámabók nam E-kk-nf s-kk-nf Blöndudal. Þar var ekki getið um bústað hans, en talið hefur verið að landnámsjörð hans hafi verið Eyvindarstaðir. Þ-kk-nf v-kk-nf S-kk-nf var sagður hafa numið Vatnsskarð allt og Svartárdal í Húnaþingi, Á-kk-nf land Álfgeirsvalla upp til Mælifellsár, en H-hk-þf allan Svartárdal í Skagafirði, Ýrarfellslönd og ofan til Gilhaga og mun hann hafa búið á Ýrarfelli. Þ-kk-nf á að hafa numið land upp frá Mælifellsá til Giljár, sem mun vera talin sú sama og nú er nefnd Gljúfurá, en E-kk-nf H-kk-nf frá henni um Goðdali alla ofan til Norðurár og mun hann hafa búið á Hofi. V-kk-nf hinn h-kk-nf var sagður hafa numið land ofan frá Giljá til Mælifellsár og búið á Mælifelli. Í Landnámabók kom ekkert fram um hversu langt til suðurs þessi landnámssvæði eiga að hafa náð, en eins og áður greinir liggja norðurmerki Hraunanna meðal annars að landi jarðanna Mælifells, Gilhaga, Írafells og Goðdala. Þessi lýsing mælir þannig ekki út af fyrir sig gegn því að land innan svæðanna, sem málið varðar, kunni að hafa verið numið. Til þess verður á hinn bóginn að líta að í Landnámabók var jafnframt greint frá því að fyrrnefndur H-kk-nf hafi sent þræl sinn R-kk-þf upp eftir „Mælifellsdal í landaleitan suðr á fjǫll.“ Þrællinn hafi komið til gils, sem „verðr suðr frá Mælifelli ok nú heitir Roðreksgil“, og sett þar niður staf, sem menn „kǫlluðu Landkǫnnuð, ok eptir þat snýr hann aptr.“ V-kk-nf hinn h-kk-nf hafi spurt til þessarar ferðar R-kk-ef og farið „litlu síðar suðr á fjǫll í landaleitan.“ Hann hafi komið „til hauga þeira, er nú heita Vékelshaugar; hann skaut milli hauganna ok hvarf þaðan aptr.“ Þegar E-kk-nf H-kk-nf hafi haft spurnir af þessu hafi hann sent „þræl sinn suðr á fjǫll, er hét R-kk-nf; fór hann enn í landaleitan.“ Sá hafi komið „suðr til Blǫndukvísla“ og farið þaðan upp með á vestur á hraunið „milli Reykjavalla ok Kjalar“, þar sem hann hafi komið að fótsporum, sem hafi legið að sunnan. Þar hafi hann hlaðið vörðu, en snúið síðan aftur og fengið frelsi fyrir þessa för. Af þessum lýsingum í Landnámabók verður ekki annað séð en að þessar þrjár ferðir hafi verið farnar til að kanna áður óþekkt lönd, sem hafi verið utan marka landnámsjarða á svæðinu. Gilið, sem samkvæmt framansögðu dró heiti sitt af þrælnum R-kk-þgf, var sagt vera suður af Mælifelli og er það þannig þó nokkuð norðan við merki Hraunanna til þeirrar áttar. Vékelshaugar eru um 3 km fyrir austan Blöndu og um 12 km fyrir sunnan norðurmerki Eyvindarstaðaheiðar gagnvart landi, sem áður átti undir jörðina Stafn. Blöndukvíslar eru rúmlega 30 km sunnar og jafnframt innan merkja Eyvindarstaðaheiðar, en Reykjavellir, sem munu vera Hveravellir, eru fyrir vestan þær og handan Blöndu. Af Landnámabók, sem er talin hafa verið rituð á fyrri hluta 12. aldar, verður ekkert ráðið um að landið, sem þessar ferðir voru farnar á, hafi að einhverju leyti verið numið síðar eða lagt undir eldri landnámssvæði. Mælir þetta gegn því að stofnað hafi verið með landnámi til beins eignarréttar yfir landi, sem fellur innan marka Eyvindarstaðaheiðar og Hraunanna.

Í bréfi 3. apríl 1380 um kaupmála Þ-kk-ef B-kk-ef og J-kvk-ef G-kvk-ef kom sem fyrr segir fram að B-kk-nf B-kk-nf hafi gefið syni sínum Eyvindarstaði og var þess getið að jörðinni hafi fylgt „jardar spott“, sem áður hafi átt undir Bollastaði, allur skógur í Blöndugili og tveir afréttir, annar með heitinu Guðlaugstungur og hinn „j milli kuisla“. Svipaða lýsingu var að finna í áðurnefndu eftirriti af vitnisburði, sem mun hafa verið gefinn á Skarði á árinu 1401. Í báðum þessum heimildum var merkjum Eyvindarstaða lýst sérstaklega og er því ljóst að önnur áðurnefnd svæði, sem þar var getið, hafi verið utan við land jarðarinnar en talist fylgja henni. Bollastaðir eru næsta jörð sunnan Eyvindarstaða, en Blöndugil, þar sem skógur átti að vera, liggur með Blöndu á svæðinu, þar sem suðurmerki jarðarinnar Rugludals ná að Eyvindarstaðaheiði. Guðlaugstungur eru á Eyvindarstaðaheiði um 35 km fyrir sunnan merki hennar við Rugludal. Af gögnum málsins verður ekkert ráðið um hverjar kvíslarnar hafi verið, sem annar afréttur Eyvindarstaða á að hafa legið á milli eftir þessum heimildum, en hafi verið átt við Blöndukvíslar hefur hann verið meira en 15 km fyrir sunnan Guðlaugstungur. Um þessar heimildir verður að gæta að því að hvergi var þar rætt um að Eyvindarstaðir hafi átt Eyvindarstaðaheiði eða að hún hafi öll fylgt jörðinni, heldur var þvert á móti aðeins rætt um afnotarétt jarðarinnar að tveimur afmörkuðum og fremur litlum afréttarsvæðum á þeirri miklu víðáttu, sem heiðin er. Ekkert var þar heldur minnst á að jörðin hefði tekjur af fjallatollum vegna upprekstrar annarra á þessa tvo afrétti, hvað þá heiðina alla. Verður því ekki annað ráðið af þessum heimildum en að Eyvindarstöðum hafi aðeins fylgt þau óbeinu eignarréttindi, sem fólust í upprekstrarrétti á tveimur takmörkuðum svæðum á heiðinni langt fyrir sunnan merki jarðarinnar, og hafi jörðin ekki notið annarra réttinda yfir landi á heiðinni.

Eins og áður greinir gengu dómar á árunum 1464 og 1538 í málum, sem vörðuðu skyldu bænda á svæðinu vestan frá Laxá á Skagaströnd austur til Gönguskarðsár í Skagafirði til að reka fé sitt til sumarbeitar á Eyvindarstaðaheiði og greiða „eyvindarstadamonnum“ lambatoll eftir nánar tilgreindum reglum. Í dómunum var um þessa skyldu vísað til úrskurðar E-kk-ef lögmanns G-kk-ef, sem ekkert frekar liggur fyrir um í málinu. Sá maður mun hafa verið lögmaður norðan og vestan árin 1367 og 1368. Um uppruna þessarar skyldu verður ekkert annað séð í gögnum málsins, en hún var sem áður greinir meðal annars ítrekuð á héraðsþingi 1686, í lögfestum 1773 og 1776 og í bréfi, sem var lesið upp á manntalsþingi 1790. Hún virðist og hafa lagt grunn að því að eigendur Eyvindarstaða hafi á síðari stigum kallað til beins eignarréttar yfir Eyvindarstaðaheiði. Hennar var sem fyrr segir í engu getið í heimildunum frá 1380 og 1401, þar sem rætt var um afrétti Eyvindarstaða á Guðlaugstungum og milli kvísla á Eyvindarstaðaheiði, en þær eru sýnilega yngri en úrskurður lögmannsins, sem gegndi störfum 1367 til 1368. Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1708 var fjallað um upprekstur annarra jarða á Eyvindarstaðaheiði, sem hafi þó lítið eða ekkert verið nýttur síðustu árin, og skyldu bænda til að greiða til Eyvindarstaða afréttartoll vegna þessa. Rætt var þar um heiðina sem afrétt Eyvindarstaða, sem lægi fram frá landi Rugludals austan Blöndu, og getið um önnur hlunnindi, sem Eyvindarstaðir hafi haft af heiðinni vegna skógar, hrísrifs, fuglaveiða og grasatekju, svo og selstöðu, sem hafi ekki verið nýtt um langan aldur. Þegar þessar heimildir eru virtar í heild verður ekki séð að efni geti verið til að álykta að greiðsla fjallatolla til Eyvindarstaða, sem virðist hafa viðgengist öldum saman vegna upprekstrar búfjár til sumarbeitar á Eyvindarstaðaheiði, hafi verið leidd af því að heiðin hafi réttilega getað talist háð beinum eignarrétti eiganda jarðarinnar. Ekkert annað liggur fyrir í málinu, sem styður að stofnað hafi verið á lögmætan hátt til slíkra réttinda yfir heiðinni, og verður því eins og í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 10. apríl 1997 að leggja til grundvallar að land innan merkja Eyvindarstaðaheiðar hafi aldrei verið háð beinum eignarrétti. Orkar ekki tvímælis að sama máli gegni um Hraunin. Samkvæmt því verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af aðalkröfu áfrýjenda, svo og af fyrstu varakröfu þeirra.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um aðrar varakröfur áfrýjenda.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða látin standa óröskuð. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda hér fyrir dómi fer samkvæmt því sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, Sjálfseignarstofnunarinnar Eyvindarstaðaheiðar og Sveitarfélagsins Skagafjarðar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 1.000.000 krónur.