494/2009

Árið 1971 óskuðu þau J, H og Þ eftir einkaskiptum á búi látinna foreldra sinna með þeim hætti að J gegnst einn við skuldum búsins og eignaðist einn aðaleign hennar, Jörðina K. Á móti skuldbatt J sig til þess að selja þeim H og Þ 1/3 hluta jarðarinnar hvoru um sig á hlutfallslegu verði við það sem hann eignaðist jörðin á, færi svo að þau eða erfingjar þeirra vildu hefja búskap á jörðinni. Í málinu var deilt um hvort H gæti neytt réttar samkvæmt skiptagerðinni til kaupa á 1/3 hluta jarðarinnar, og hvaða verð honum bæri þá að greiða fyrir hlutann. Talið var að fyrrgreint skilyrði um að stunda búskap á jörðinni fæli það í sér að ásetningur stæði til þess að stunda atvinnustarfsemi sem teldist til landbúnaðar. Hugtakið landbúnaður yrði að skýra í ljósi atvinnuhátta á þeim tíma sem kaupréttar væri krafist. Ekki væri unnt að fallast á þann skilning H að kaupréttur hans á jörðinni væri skilyrðislaus. Þar sem H, eða afkomendur hans, hefðu ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að markmið þeirra eða vilji stæði til þess að hefja búskap á jörðinni K,  var ekki talið uppfyllt skilyrði skiptagerðarinnar frá 1971 um kauprétt H.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. ágúst 2009. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjendum hvoru fyrir sig verði gert að gefa út afsal fyrir 1/6 hluta jarðarinnar Ketilsstaða I á Fljótsdalshéraði ásamt samsvarandi hluta jarðarinnar í eftirtöldum mannvirkjum: einbýli, ræktuðu landi, fjárhúsum, hlöðu, votheysgryfju, véla- og verkfærageymslu og hesthúsi, gegn greiðslu kaupverðs til gagnáfrýjenda, sem skiptist til helminga milli þeirra, aðallega samtals að fjárhæð 95.551 króna, til vara 891.770 krónur en að því frágengnu fjárhæðar að mati dómsins. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjandanum E-kvk-þgf G. Þ-kvk-þgf, vegna óskipts bús hennar og J-kk-ef B-kk-ef, verði einni gert að gefa út afsal fyrir 1/3 hluta fyrrgreindrar jarðar og mannvirkja gegn greiðslu sömu fjárhæða og greinir í aðalkröfu, aðallega, til vara og þrautavara. Loks krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjendur áfrýjuðu fyrir sitt leyti 3. nóvember 2009 og krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað sem þau krefjast úr hendi aðaláfrýjanda. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Með skiptagerð 12. maí 1965 var jörðinni Ketilsstöðum á Fljótsdalshéraði skipt í tvo hluta, Ketilsstaði I og Ketilsstaði II. Skipt var ræktuðu landi og flestum mannvirkjum, en mjólkurhús og verkfærageymsla skyldu vera í óskiptri sameign ásamt tilgreindri lóð undir og umhverfis mannvirki, beitilandi og veiðiréttindum. Eigendur Ketilsstaða I eru tilgreind hjónin B-kk-nf J-kk-nf og S-kvk-nf H-kvk-nf, en eigendur Ketilsstaða II hjónin J-kk-nf B-kk-nf, sonur B-kk-ef og S-kvk-ef, og kona hans gagnáfrýjandinn E-kvk-nf G. Þ-kvk-nf. Sama dag var gerður kaupsamningur þar sem hjónin B-kk-nf og S-kvk-nf selja syni sínum J-kk-þgf helming jarðarinnar Ketilsstaða og helming húsakosts í samræmi við skiptagerðina.

Hjónin S-kvk-nf og B-kk-nf létust á árunum 1967 og 1970. Erfingjar voru þrjú börn þeirra, fyrrnefndur J-kk-nf, Þ-kvk-nf og aðaláfrýjandi. Hinn 4. nóvember 1970 mættu bræðurnir J-kk-nf og aðaláfrýjandi H-kk-nf í skiptarétt Suður-Múlasýslu fyrir sína hönd og Þ-kvk-ef systur sinnar og voru eignir dánarbúsins þá skrifaðar upp og virtar. Aðaleign dánarbúsins var jörðin Ketilsstaðir I en samtals voru eignir metnar á 127.486 krónur, en skuldir á 343.227,40 krónur. Lýkur bókun sýslumanns með þessum hætti: „Fleira segja þeir bræður að ekki sé til að skrifa upp og virða eftir því sem þeir helzt vita. Þ-kvk-nf systir þeirra, sem býr á Seyðisfirði, hafi eigi getað verið viðstödd þessa gerð, en áður hafi þau systkinin gert með sér það samkomulag, að J-kk-nf, nú bóndi á Ketilsstöðum, gengist einn við skuldum búsins, en fengi á móti full umráð og eignarhald óskert á jarðarhelftinni Ketilsstaðir I ásamt öllum tilheyrandi mannvirkjum.“ Hinn 23. febrúar 1971 var tekin fyrir framhaldsuppskrift á dánarbúi þeirra S-kvk-ef og B-kk-ef og voru systkinin þá öll mætt. Er þá bókað að ótalin hafi verið í fyrra skiptið veðskuld að fjárhæð 68.000 krónur og auk þess séu öll lánin í vanskilum tveggja gjalddaga sem muni nema um 60.000 krónum. Samkvæmt þessu námu heildarskuldir búsins samtals um 471.227 krónum. Óska systkinin síðan eftir einkaskiptum á þann veg að J-kk-nf gangist einn við skuldum búsins og eignist einn „jarðarhelftina, Ketilsstaðir I, með öllum mannvirkjum.“ Síðan er bókað: „Á móti skuldbindur J-kk-nf sig til þess að selja þeim H-kk-þgf og Þ-kvk-þgf 1/3 hluta jarðarhelftarinnar hvoru um sig á hlutfallslegu verði við það, sem hann eignast jörðina á nú, fari svo að þau eða erfingjar þeirra vilji hefja búskap á Ketilsstöðum I.“

Í máli þessu er deilt um hvort aðaláfrýjandi geti neytt réttar samkvæmt skiptagerðinni til kaupa á 1/3 hluta Ketilsstaða I og hvaða verð honum beri þá að greiða fyrir hlutann. Gagnáfrýjendur mótmæla ekki kauprétti aðaláfrýjanda, en telja hann skilyrtan og að aðaláfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að hann uppfylli skilyrði sem þar er sett. J-kk-nf B-kk-nf er nú látinn en aðaláfrýjandi bar fram kröfu sína fyrir andlát hans.

Í vætti systkinanna, aðaláfrýjanda og Þ-kvk-ef, kom fram að þau hefðu ekki viljað selja jörðina, en J-kk-nf bróðir þeirra hefði viljað taka alla jörðina með skuldum eða þá ekki. Einnig bar Þ-kvk-nf, að hún hefði talið kjör þau sem J-kk-nf fékk jörðina á jafngilda því að vera gjöf. Hefði sýslumaður sett kaupréttarákvæðið inn í skiptagerðina að hennar beiðni til hagsbóta fyrir þau H-kk-þf, enda hefðu þau ekki verið að fullu sátt en þó viljað stuðla að því að J-kk-nf byggi áfram á jörðinni. Eins og að framan greinir voru skuldir búsins verulega miklu hærri en matsverð eigna samkvæmt uppskriftargerðinni. Í fasteignamatsskrá frá 1971, sem er meðal gagna málsins, var fasteignamat Ketilsstaða I á hinn bóginn miklu hærra en þar segir. Árið 1965 keypti J-kk-nf heitinn B-kk-nf helming jarðarinnar, Ketilsstaði II, land og mannvirki, á 243.041 krónu.

Ekki liggur fyrir mat á þeim kjörum sem J-kk-nf fékk jarðarhelminginn Ketilsstaði I á við skiptagerðina 1971. Orðalag hennar er hins vegar skýrt um það, að kaupréttur aðaláfrýjanda sé við það skilyrði bundinn, að hann „vilji hefja búskap á Ketilsstöðum I“. Fallast verður á með héraðsdómi að í þessu orðalagi felist að ásetningur standi til að stunda atvinnustarfsemi sem teljist til landbúnaðar. Hugtakið landbúnaður verður hins vegar að skýra í ljósi atvinnuhátta á þeim tíma sem kaupréttar er krafist. Í skýrslu fyrir dómi lýsti aðaláfrýjandi því að hann ætti „20 til 30 hross, tryppi í uppvexti“ og að þeir feðgar hefðu áform um að hefja hrossarækt. Nánar spurður kvað hann þetta þó vera „bara áhugamál“. Sonur hans, B-kk-nf H-kk-nf, kvaðst fyrir dómi eiga um 10 til 15 hross og 10 með öðrum. Af framburði aðaláfrýjanda og vætti Þ-kvk-ef systur hans má ráða að þau líti svo á að kauprétturinn sé skilyrðislaus. Eins og áður greinir verður ekki á þann skilning fallist. Staðfest verður sú niðurstaða héraðsdóms að aðaláfrýjandi eða afkomendur hans hafi ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að markmið þeirra eða vilji sé að hefja búskap á Ketilsstöðum I. Verður hinn áfrýjaði dómur því þegar af þeirri ástæðu staðfestur eins og nánar greinir í dómsorði.

Eins og atvikum máls þessa er háttað þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Gagnáfrýjendur, E-kvk-nf G. Þ-kvk-nf og B-kk-nf J-kk-nf, eru sýkn af kröfu aðaláfrýjanda, H-kk-ef B-kk-ef.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.