172/2014

Þ, sem var löggiltur endurskoðandi að mennt, var sagt upp starfi sínu hjá S. Var uppsögnin rökstudd með því að samkvæmt fyrirliggjandi frumvarpi til fjárlaga væri S gert að sæta niðurskurði á fjárheimildum og því hefði verið ákveðið að leggja niður starf endurskoðanda hjá embættinu. Mánuði áður en uppsagnarfrestur Þ var liðinn var á hinn bóginn hætt við fyrrnefndan niðurskurð og höfðaði Þ í kjölfarið mál gegn Í til heimtu bóta vegna ætlaðrar ólögmætrar uppsagnar hans hjá S. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væru efni til að hnekkja því mati S að réttmætt hefði verið, í ljósi skertra fjárveitinga, að segja Þ upp starfi sínu miðað við fyrirliggjandi þarfir embættisins og verkefnastöðu. Á hinn bóginn hefði fyrirhugaður niðurskurður á fjárheimildum embættisins verið dreginn til baka og með því hefði brostið hinn lögmæti grundvöllur sem ákvörðunin hefði upphaflega verið reist á. Var því fallist á að Í bæri bótaábyrgð á því tjóni sem Þ hefði orðið fyrir. Við ákvörðun bóta var litið til þess að Þ hafði verið ráðinn ótímabundið til starfa með gagnkvæmum þriggja mánaða uppsagnarfresti og hafði fengið greidd laun í uppsagnartíma. Hann hefði við uppsögnina verið 62 ára, en leggja yrði til grundvallar að á þeim aldri væri almennt erfitt að koma að nýju undir sig fótunum á almennum vinnumarkaði. Voru bætur hans vegna fjártjóns því metnar að álitum 6.000.000 krónur. Þá var talið að í þeirri háttsemi S, að bjóða ekki Þ starf sitt aftur eftir að fyrir lá að hætt var við hina skertu fjárveitingu, hefði falist ólögmæt meingerð samkvæmt 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Voru honum því dæmdar miskabætur að fjárhæð 500.000 krónur.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. mars 2014. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar á tildæmdri fjárhæð og að málskostnaður verði látinn falla niður á báðum dómstigum.

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 25. apríl 2014. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér samtals 58.462.661 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. apríl 2013 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Gagnáfrýjandi, sem er löggiltur endurskoðandi að mennt, hóf störf hjá embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins í september 2007 og var fastráðinn þar frá 12. nóvember sama ár. Með bréfi skattrannsóknarstjóra 17. september 2012 var gagnáfrýjanda sagt upp starfi hjá embættinu með þriggja mánaða fyrirvara, en ekki var óskað eftir vinnuframlagi hans á uppsagnarfrestinum. Gagnáfrýjandi óskaði sama dag eftir rökstuðningi fyrir uppsögninni og lá hann fyrir 1. október 2012. Þar kom meðal annars fram að samkvæmt fyrirliggjandi frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2013 væri embættinu gert að sæta niðurskurði á fjárheimildum, sem næmi um 5.000.000 krónum, og því til viðbótar væri ekki gert ráð fyrir að það fengi viðbótarfjárveitingu nema að hluta til að sinna þeim verkefnum, sem fyrir lægju miðað við það sem verið hefði síðastliðin tvö ár. Næmi sú lækkun 36.000.000 krónum. Samtals væri því ráðgert að lækka fjárveitingar til embættisins um 41.000.000 krónur. Jafnframt væri gert ráð fyrir að sú heimild myndi lækka frekar á árinu 2014 og falla niður árið 2015. Við mat á því hvar unnt væri að hagræða til þess að það hefði sem minnst áhrif á starfsemi embættisins og þau verkefni, sem það stæði frammi fyrir og fyrirséð væru í nánustu framtíð, hefði verið horft til þeirra verkefna sem hvert starfssvið og einstakir starfsmenn hefðu með höndum. Sérstaklega hefði verið farið yfir það hvort unnt væri að leggja upp með að framhald yrði ekki á ráðningu tveggja starfsmanna embættisins, sem væru með tímabundna samninga við það, til viðbótar starfsmanni á lögfræðisviði, sem ekki hefði verið talið fært að framlengja ráðningarsamning við. Hafi niðurstaðan orðið sú að ekki væri unnt að draga úr þeim verkefnum, en um væri að ræða starf lögfræðings á lögfræðisviði og hlutastarf við rannsóknir vanskilamála. Starf gagnáfrýjanda hjá embættinu hefði að miklu leyti verið fólgið í greiningu ársreikninga og undirbúningi fyrir rannsóknir einstakra mála, en sambærileg verkefni hefðu einnig verið á höndum viðskiptafræðings á stoðsviði og í sumum tilvikum einstakra rannsóknarmanna. Hafi verkefni gagnáfrýjanda því ekki verið nema að hluta fólgin í störfum, þar sem sérþekkingar endurskoðanda væri þörf. Í ljósi þessa og þegar horft væri til þess að embættið hefði tök á að sækja sérþekkingu endurskoðanda í einstökum rannsóknarverkefnum, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, hafi verið ákveðið að leggja niður starf endurskoðanda. Þá hafi einnig verið horft til þess að launakostnaður embættisins vegna stöðu endurskoðanda væri all nokkuð hærri í samanburði við hvort heldur kostnað vegna stöðu viðskiptafræðings á stoðsviði eða stöðu rannsóknarmanna hjá embættinu.

Í upphaflegu frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2013 var gert ráð fyrir að 254.300.000 krónur rynnu til embættis skattrannsóknarstjóra ríkisins, en í meðförum Alþingis var sú fjárhæð hækkuð í 290.300.000 krónur. Var því hætt við fyrrnefndan niðurskurð á fjárveitingum til embættisins.

Með bréfi skattrannsóknarstjóra 5. júní 2012 var gagnáfrýjanda tilkynnt að fyrirhugað væri að áminna hann fyrir ætlað brot á þagnarskylduákvæðum 18. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sem áréttuð væru í 117. gr. laga nr. 90/2003. Að fengnu andmælabréfi gagnáfrýjanda 15. júní 2012 var gagnáfrýjanda tilkynnt 14. ágúst sama ár að fallið væri frá að áminna hann.

II

Samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996 ber forstöðumaður ábyrgð á að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunar, sem hann stýrir, sé í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt. Ef út af þessu er brugðið er ráðherra eftir sömu málsgrein heimilt að áminna forstöðumanninn. Forstöðumaður embættis skattrannsóknarstjóra ríkisins komst að þeirri niðurstöðu í ljósi fyrirliggjandi fjárlagafrumvarps fyrir árið 2013 að nauðsynlegt væri að fækka starfsmönnum og til að ná fram hagræðingu í rekstri vegna niðurskurðar á fjárveitingum hafi verið ákveðið að leggja niður starf gagnáfrýjanda. Verður að játa forstöðumönnum rúmar heimildir við þær aðstæður og sætir slík ákvörðun ekki öðrum takmörkunum en þeim að aðgerðir, sem gripið er til, þurfa að vera í samræmi við lög og meginreglur stjórnsýsluréttar. Í lögum nr. 70/1996 eru ekki reglur um hvað skuli ráða vali forstöðumanns á starfsmanni, einum eða fleiri, sem segja skal upp við þær aðstæður sem hér um ræðir. Þótt ákvörðun um þetta ráðist þannig að meginstefnu af mati aðaláfrýjanda eru valinu settar skorður af grunnreglum stjórnsýsluréttar. Ein þeirra er réttmætisreglan, en samkvæmt henni verða stjórnvöld ávallt að reisa matskenndar ákvarðanir á málefnalegum sjónarmiðum. Í því tilviki að starfsmönnum er fækkað í hagræðingarskyni þarf að leggja mat á hvernig þeir nýtast í starfsemi viðkomandi stofnunar og hæfni þess starfsmanns, sem ráðgert er að segja upp, í samanburði við aðra starfsmenn, meðal annars með tilliti til þekkingar og starfsreynslu á viðkomandi sviði. Þá þurfa forstöðumenn að gæta að meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar með því að fara ekki strangar í sakirnar en nauðsyn ber til við töku hinnar íþyngjandi ákvörðunar.

Í ljósi þeirra sjónarmiða, sem fram koma í áðurnefndum rökstuðningi skattrannsóknarstjóra fyrir uppsögn gagnáfrýjanda, eru ekki efni til að hnekkja því mati sem þar kemur fram um að réttmætt hafi verið að segja gagnáfrýjanda upp starfi miðað við fyrirliggjandi þarfir embættisins og verkefnastöðu. Þá var ekki farið strangar í sakirnar en nauðsyn bar til miðað við aðstæður. Verður því fallist á með aðaláfrýjanda að við ákvörðunina hafi bæði verið byggt á málefnalegum sjónarmiðum og gætt meðalhófs. Tilefni þess að áminna gagnáfrýjanda var tiltekið ætlað brot hans í starfi, en uppsögnin var reist sjálfstætt á því að fækka þyrfti starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri. Var uppsögnin því í samræmi við fyrri málslið 43. gr. og síðari málslið 44. gr. laga nr. 70/1996 og er ósannað af hálfu gagnáfrýjanda að tengsl hafi verið á milli fyrirhugaðrar áminningar og uppsagnar hans.

Á hinn bóginn liggur fyrir í málinu að um mánuði áður en uppsagnarfrestur gagnáfrýjanda var liðinn hafði hin skerta fjárveiting, sem ráðgerð var í upphaflegu frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2013, verið dregin til baka. Af þeim sökum var brostinn hinn lögmæti grundvöllur, sem ákvörðun um uppsögn gagnáfrýjanda var reist á. Ber aðaláfrýjandi því bótaábyrgð á því tjóni sem gagnáfrýjandi hefur orðið fyrir vegna hinnar ólögmætu uppsagnar.

III

Kröfugerð gagnáfrýjanda um bætur vegna fjártjóns, sem reist er á útreikningi tryggingastærðfræðings á ævitekjum hans, er fjarri lagi og á sér ekki stoð í dómvenju um bætur til handa þeim, er sæta ólögmætri uppsögn eða frávikningu úr starfi, sbr. dóm Hæstaréttar 18. mars 2004 í máli nr. 275/2003. Við ákvörðun bóta til handa gagnáfrýjanda verður horft til þess að hann var ráðinn ótímabundið til starfa með gagnkvæmum þriggja mánaða uppsagnarfresti og fékk greidd laun á uppsagnartíma. Þá ber að taka tillit til þess að gagnáfrýjandi var orðinn 62 ára þegar honum var sagt upp starfi, en telja verður að á þeim aldri sé almennt erfitt að koma að nýju undir sig fótunum á almennum vinnumarkaði. Að þessu virtu og þegar litið er til menntunar og starfsreynslu gagnáfrýjanda, hliðsjón höfð af meðaltals mánaðarlaunum hans ári fyrir starfslok og tekjum hans ári eftir uppsögnina eru bætur vegna fjártjóns metnar að álitum 6.000.000 krónur.

Gagnáfrýjandi ber sönnunarbyrði fyrir því að í hinni ólögmætu uppsögn hafi falist meingerð, sem beinst hafi að friði hans, æru eða persónu, sbr. 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Gagnáfrýjandi færir þau rök fyrir kröfu um miskabætur að honum hafi verið tilkynnt um fyrirhugaða áminningu í byrjun júní 2012, en ekki tilkynnt um að fallið hefði verið frá þeirri ráðagerð fyrr en tveimur og hálfum mánuði síðar og einungis mánuði síðar verið sagt upp starfi. Þá hafi framkoma aðaláfrýjanda verið sérstaklega meiðandi, þannig að skaðað hafi æru gagnáfrýjanda og sé ekki augljóst að gagnáfrýjandi finni sér að nýju stöðu innan síns fags eftir þá ómaklegu framkomu sem hann hafi mátt þola af hálfu aðaláfrýjanda. Áður hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að ósannað sé að tengsl hafi verið milli hinnar fyrirhuguðu áminningar og uppsagnarinnar og jafnframt að uppsögnin hafi á sínum tíma verið í samræmi við lög. Var uppsögn gagnáfrýjanda því eingöngu að rekja til þeirrar skertu fjárveitingar, sem boðuð var í frumvarpi til fjárlaga, en ekki ávirðinga í starfi vegna ástæðna, sem tilgreindar eru í 21. gr. laga nr. 70/1996. Þegar fyrir lá að hin skerta fjárveiting, sem var eins og áður segir uppsagnarástæðan, hafði verið dregin til baka var gagnáfrýjanda ekki boðið að halda starfi sínu, svo sem eðlilegt hefði verið. Verður að telja að sú framkoma aðaláfrýjanda sé til þess fallin að vera meiðandi fyrir gagnáfrýjanda. Á hann því rétt á miskabótum, sem eru hæfilega ákveðnar 500.000 krónur.

Samkvæmt framansögðu verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 6.500.000 krónur með vöxtum frá þingfestingardegi í héraði eins og nánar segir í dómsorði.

Eftir úrslitum málsins verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, Þ-kk-þgf H-kk-þgf, 6.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. apríl 2013 til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.