325/2003

A og B voru sakaðir um skjalafals og fjársvik með því að hafa blekkt viðskiptavini í nánar greindum tilvikum til að kaupa myndverk, sem þeir hafi átt þátt í fölsun á. P reisti aðalkröfu sína um frávísun málsins á því, að unnt hefði verið að rannsaka þau ákæruatriði, sem til meðferðar voru, áður en ákæra var gefin út í eldra máli á hendur honum, en A var með dómi Hæstaréttar árið 1999 sakfelldur fyrir sams konar brot í þremur nánar tilgreindum tilvikum. Talið var óhjákvæmilegt að líta til þess að málið væri umfangsmikið og ekki fljótrannsakað. Yrði það að vega þyngra en sjónarmið A um drátt á rannsókn og um rétt hans til þess að dæmt yrði um allar sakir á hendur honum í einu lagi. Þá yrði að líta svo á, að ætlað brot varðandi hvert myndverk væri sjálfstætt og gæti því sætt ákæru sem slíkt. Var frávísunarkröfu A því hafnað. Varðandi myndverk gerð á pappír var fallist á mat héraðsdóms um að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að sýna nægilega fram á að þau verk stöfuðu ekki frá þeim, sem þau voru kennd við með höfundarmerkingum. Voru A og B því sýknaðir af þeim ákæruliðum er þessi verk vörðuðu. Lögregla hafði við rannsókn málsins leitað til kunnáttumanna um rannsóknir og álitsgerðir vegna þeirra olíumálverka sem málið varðaði. Staða Listasafns Íslands sem eins kærenda í málinu var óhjákvæmilega talin valda því að þær sérfræðilegu álitsgerðir, sem lögregla hafði aflað hjá starfsmönnum listasafnsins fyrir útgáfu ákæru, gætu ekki talist tækar fyrir dómi til sönnunar um atriði sem vörðuðu sök ákærðu. Gilti þá einu hvort um væri að ræða myndverk, sem listasafnið hafi lagt fram kæru um, eða verk sem því væru óviðkomandi. Var ekki talið að þau sönnunargögn, sem eftir stæðu, nægðu til þess að ákæruvaldið gæti talist hafa axlað þá sönnunarbyrði, sem á því hvíli. Voru ákærðu því einnig sýknaðir af sakargiftum þeim er vörðuðu umrædd olíumálverk. Sératkvæði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 31. júlí 2003 að ósk beggja ákærðu en einnig af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að ákærði A verði sakfelldur samkvæmt A. hluta ákæru kafla I, II og IV, eins og hún er rakin í héraðsdómi, og refsing hans þyngd, að ákærði B verði sakfelldur samkvæmt B. og C. hluta ákæru og refsing hans þyngd og að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um skaðabætur úr hendi ákærða A vegna ákæruliðar 32 að fjárhæð 625.000 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 5. janúar 1999 til greiðsludags.

Ákærði A gerir þær dómkröfur aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi að öllu leyti eða að hluta, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.

Ákærði B krefst sýknu.

Fyrir Hæstarétti hefur ákæruvaldið fallið frá A. hluta ákæru kafla III og nær málið því nú til alls 45 ákæruliða. Einnig er fallið frá ákærulið 48 að því er varðar ákærða A. Þá eru ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti aðrar skaðabótakröfur en vegna ákæruliðar 32, sbr. 1. mgr. 173. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.

I.

Tildrög frávísunarkröfu ákærða A eru þau að með ákæru 1. júlí 1998 var höfðað refsimál á hendur honum vegna sölu á þremur myndverkum, en talið var að höfundarmerkingu þeirra hefði verið breytt. Hann var sakfelldur vegna þessa í Héraðsdómi Reykjavíkur með dómi 5. mars 1999, sem var staðfestur með dómi Hæstaréttar 4. nóvember sama ár í málinu nr. 161/1999, bls. 4035 í dómasafni. Í dóminum var talið sannað að verkin hafi ákærði A keypt á uppboðum hjá fyrirtækinu Bruun Rasmussen í Danmörku og hafi þau þá öll verið auðkennd sem verk danska málarans W-x-x W-x-x. Hér heima hafi verkin verið merkt íslenska listamanninum J-kk-þgf S-kk-þgf og þannig seld fyrir verulegar fjárhæðir. Báru kaupendur verkanna fyrir dómi að það hefði verið ákvörðunarástæða fyrir kaupunum að þau væru eftir íslenska málarann. Talið var að ákærða hefði ekki getað dulist að myndverkin væru seld með rangri höfundarmerkingu. Hafi hann með sölunni notfært sér villu kaupendanna um höfund verkanna og haft þannig fé af þeim. Voru brot hans heimfærð til ákvæða 3. mgr. 159. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Brotin voru talin ófyrnd, sbr. 3. mgr. 81. gr. sömu laga. Var ákærði A dæmdur til að sæta fangelsi í sex mánuði fyrir þessi brot auk brota á lögum um bókhald. Hann afplánaði þá refsivist að fullu, enda var óskum hans um reynslulausn hafnað, þar sem aðrar kærur fyrir svipuð brot væru til rannsóknar hjá lögreglu. Þegar ákæra 1. júlí 1998 var gefin út lágu þegar fyrir kærur á hendur honum vegna fjölmargra þeirra myndverka, sem ákært er fyrir í þessu máli. Samkvæmt málatilbúnaði ákærða voru það meðal annars verk, sem greinir í ákæruliðum 1 til 3, 6, 8, 12, 15 til 18, 20, 28 og 29. Þegar dómur var kveðinn upp í Hæstarétti 4. nóvember 1999 hafði verkum þessum enn fjölgað.

Ákærði A reisir frávísunarkröfuna á því að unnt hefði verið að rannsaka þau ákæruatriði, sem nú eru til meðferðar, áður en ákæra var gefin út í fyrra málinu, enda hafi lögregla vitað eða mátt vita um þau. Samkvæmt 77. gr. og 78. gr. almennra hegningarlaga hafi hann átt rétt á að gegn honum væri rekið eitt mál í stað tveggja eða fleiri og rannsókn og málsókn dregin í langan tíma meðan fyrsta málið var til meðferðar. Vísar hann um þetta til 77. gr. og 111. gr. laga nr. 19/1991 og telur að ekki hafi átt að gefa út ákæru í fyrra málinu fyrr en rannsókn væri lokið varðandi öll myndverkin. Heldur hann því fram að hann hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar svo sem áskilið sé í 70. gr. stjórnarskrárinnar, 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 3. mgr. 14. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Þá hafi málið verið dregið í 7 til 8 ár og þannig verið brotið gegn reglu um hæfilegan málshraða.

Í úrskurði héraðsdóms 14. febrúar 2003 um frávísunarkröfu ákærða A var fallist á sjónarmið hans um drátt á rannsókn málsins og um rétt hans til þess að dæmt yrði um allar sakir á hendur honum í einu lagi vegna refsimats og atriða tengdra reynslulausn. Hins vegar var talið óhjákvæmilegt að líta til þess að málið væri umfangsmikið og ekki fljótrannsakað auk þess sem kærur hefðu verið að berast lögreglu fram á árið 1999. Talið var að þetta yrði að vega þyngra en fyrrnefnd atriði og var kröfu ákærða því hafnað, en tekið fram að þau skyldu aftur á móti koma til skoðunar í sambandi við refsiákvörðun yrði hann sakfelldur.

Þegar ákæra var gefin út 1. júlí 1998 í fyrra máli ákæruvaldsins gegn ákærða A var rannsókn eingöngu talið lokið vegna þriggja myndverka í skilningi 77. gr. laga nr. 19/1991 og voru sakargiftir varðandi þau látnar fylgjast að, svo sem rétt var, sbr. 1. mgr. 23. gr. sömu laga, en líta verður svo á að ætlað brot varðandi hvert myndverk sé sjálfstætt og geti því sætt ákæru sem slíkt með hliðsjón af 111. gr. laganna. Með þessum athugasemdum verður fallist á röksemdir héraðsdóms og staðfest niðurstaða hans um frávísunarkröfu ákærða.

II.

Eins og málið liggur fyrir í Hæstarétti er ákærði A borinn sökum um skjalafals og fjársvik með því að hafa í 33 nánar greindum tilvikum blekkt viðskiptavini á listmunauppboðum og í verslun Gallerís Borgar hf. til að kaupa myndverk, sem hann hafi boðið eða látið bjóða til sölu eftir að hafa falsað eftir atvikum upplýsingar um tilurð verkanna, en ýmist hafi hann falsað eða látið falsa bæði myndverkin og höfundarmerkingu þeirra eða eingöngu höfundarmerkingu. Í tveimur tilvikum öðrum er ákærði sakaður um að hafa látið bjóða tvö fölsuð myndverk til sölu á listmunauppboðum í Danmörku. Snúa þannig samtals 35 liðir í ákæru að ákærða A og varða þeir jafnmörg myndverk. Í 30 tilvikum er um að ræða olíumálverk, en í 5 tilvikum hafa verkin verið gerð á pappír og ýmist unnin með blýanti, vatnslitum, tússlitum, pastellitum eða vaxkrít. Af þessum verkum eru 33 höfundarmerkt íslenskum listamönnum, en tvö dönskum listamanni.

Í málinu er ákærði B sakaður um skjalafals og fjársvik með því að hafa í 9 nánar greindum tilvikum blekkt viðskiptavini á listmunauppboðum og í verslun Gallerís Borgar hf. og við listmunauppboð tiltekinna fyrirtækja í Danmörku til að kaupa myndverk, sem hann hafi boðið eða látið bjóða til sölu eftir að hafa ýmist falsað eða látið falsa bæði myndverkin og höfundarmerkingu þeirra eða eingöngu höfundarmerkinguna. Í einu tilviki öðru er ákærði borinn sökum um að hafa látið bjóða til sölu falsað myndverk á listmunauppboði í Danmörku. Beinast því alls 10 liðir í ákæru að ákærða B. Varða þessir ákæruliðir 5 olíumálverk og 5 myndverk, sem gerð hafa verið á pappír með vatnslitum eða tússlitum. Í öllum tilvikum er um að ræða verk, sem hafa verið höfundarmerkt íslenskum listamönnum.

Við flutning málsins fyrir Hæstarétti hefur af hálfu ákæruvaldsins ekki verið leitast við að sýna fram á að ákærðu hafi hvor um sig í einhverju tilviki falsað sjálfir eða fengið aðra til að falsa fyrir sig nánar tiltekin myndverk. Því er á hinn bóginn haldið fram ákærðu hafi ekki getað dulist að einstök myndverk, sem hvorn þeirra varða, hafi verið boðin til sölu með falsaðri höfundarmerkingu, en með því hafi þeir hagnýtt sér rangar hugmyndir kaupenda og eftir atvikum haft af þeim fé. Verður að líta svo á að háttsemi, sem þannig er lýst, falli nægilega innan verknaðarlýsingar ákæru, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991.

III.

Sakargiftir, sem snúa að myndverkum gerðum á pappír, koma fram í ákæruliðum 2, 6, 16, 17 og 21 að því er ákærða A varðar, en 40 til 44 varðandi ákærða B. Eins og ítarlega er lýst í hinum áfrýjaða dómi var í öllum þessum tilvikum staðið þannig að tæknilegri rannsókn á vegum lögreglu á þessum myndverkum að R-kk-nf H. H-kk-nf, forvörður og varðveislustjóri Landsbókasafns Íslands - Háskólabókasafns, og enskur sérfræðingur að nafni P-x-x B-x-x gerðu athuganir á pappír í verkunum, einkum til að greina gerð hans og uppruna. Auk þessa var eftir gögnum málsins aflað álitsgerða listfræðinga um myndverkin, sem hér um ræðir, að undanskildu því fyrstnefnda.

Með vísan til forsendna héraðsdóms um einstaka ofangreinda ákæruliði verður fallist á það mat hans að af hálfu ákæruvalds hafi ekki tekist með framangreindum gögnum eða öðru því, sem fært hefur verið fram í málinu, að sýna nægilega fram á að myndverkin, sem þessir liðir í ákæru taka til, stafi ekki frá þeim, sem þau eru kennd við með höfundarmerkingum. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu beggja ákærðu af þeim ákæruliðum, sem hér um ræðir.

IV.

Sem fyrr segir eru ákærðu í alls 35 liðum ákæru bornir sökum, sem varða olíumálverk. Eru þetta nánar tiltekið liðir 1, 3 til 5, 7 til 15, 18 til 20, 22 til 34 og 38, sem beinast að ákærða A, en liðir 39 og 45 til 48, sem snúa að ákærða B.

Svo sem nánar greinir í héraðsdómi fylgdu mörgum kærum, sem vörðuðu þessi myndverk, forrannsóknarskýrslur frá Ó-kk-þgf I-kk-þgf J-kk-þgf forverði, sem jafnframt kom í ýmsum tilvikum fram sem umboðsmaður kærenda. Öllum framangreindum ákæruliðum er sammerkt að lögreglan fól V-kk-þgf S-kk-þgf S-kk-þgf, forverði hjá Listasafni Íslands, að annast tæknilega rannsókn á myndverkunum ásamt dr. S-kk-þgf J-kk-þgf efnafræðingi og sérfræðingi við Raunvísindastofnun Háskóla Íslands. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð ítarleg grein fyrir því hvernig staðið var að þessum rannsóknum, bæði almennt og nánar varðandi einstök myndverk, sem þessir ákæruliðir snúa að. Í meginatriðum fólst rannsókn V-kk-ef S-kk-ef í skoðun einstakra myndverka undir smásjá og síðan með útfjólubláu ljósi, innrauðu ljósi og röntgengeislum, auk þess að ljósmynda verkin. Með þessu leitaðist hann meðal annars við að kanna aldur og tegund málningar á yfirborði einstakra verka og hvað finna mætti undir yfirborðinu, en sjónum var einnig beint sérstaklega að höfundarmerkingum á þeim. Auk þessa rannsakaði hann atriði, sem vörðuðu frágang einstakra verka, þar sem það átti við, svo sem ummerki eftir breytingar á þeim eða blindrömmum, sem þau eru fest á. Tók hann jafnframt ásamt öðrum forverði á bilinu tvö til sex sýni af málningu á hverju myndverki. Þessi sýni rannsakaði síðan dr. S-kk-nf með svokallaðri innrauðri litrófsmælingu. Á grundvelli þessara rannsókna gerði V-kk-nf S-kk-nf skýrslu um hvert myndverk, sem hér um ræðir. Greindi hann þar ítarlega frá því, sem hann taldi fram komið um hvert verk, og dró meðal annars af því ályktanir um hvort þau gætu í raun stafað frá þeim, sem þau voru kennd við. Auk þessa leitaði lögregla álitsgerðar listfræðinga um þessi myndverk, en þar áttu hlut að máli H-kvk-nf S-kvk-nf, sem þá var starfsmaður Listasafns Einars Jónssonar, J-kvk-nf G-kvk-nf, sem þá var starfsmaður Listasafns Íslands, og K-kvk-nf G-kvk-nf, sem þá var starfsmaður Listasafns ASÍ. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir ályktunum þeirra í einstaka atriðum.

Með framangreindri gagnaöflun neytti lögregla heimildar í 1. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1991 til að leita til kunnáttumanna um sérfræðilega rannsókn. Verða á engan hátt með réttu bornar brigður á færni áðurnefndra manna til að gegna þessu hlutverki við rannsókn málsins og láta þar með í té álit, sem gerði ákæruvaldinu kleift að meta hvort tilefni væri til saksóknar, sbr. 1. mgr. 77. gr. og 112. gr. sömu laga. Af þessu leiddi á hinn bóginn ekki að niðurstöður rannsókna, sem leitað var á þessum grundvelli, yrðu sjálfkrafa taldar viðhlítandi til sönnunar fyrir dómi í opinberu máli. Gæta verður að því að kærur til lögreglu vegna myndverkanna, sem liðir 40 og 48 í ákæru taka til, komu fram í nafni Listasafns Íslands. Verkið, sem um ræðir í fyrrnefnda ákæruliðnum, mun listasafnið hafa keypt á uppboði hjá Gallerí Borg hf. 6. nóvember 1994, en kæra út af því var sett fram 18. júní 1997 af hálfu Ó-kk-ef I-kk-ef J-kk-ef sem umboðsmanns safnsins. Myndverkið, sem ákæruliður 48 snýr að, keypti Listasafn Íslands á uppboði hjá áðurnefndu dönsku fyrirtæki Bruun Rasmussen 25. september 1996, en forráðamaður safnsins beindi kæru út af verkinu til lögreglu 28. nóvember 2002.

Fallast verður á það með ákærðu að staða Listasafns Íslands sem kæranda í þessu máli valdi því óhjákvæmilega að sérfræðilegar álitsgerðir, sem lögregla aflaði á framangreindan hátt hjá starfsmönnum þess fyrir útgáfu ákæru, geti ekki talist tækar fyrir dómi til sönnunar um atriði, sem varða sök ákærðu, en einu verður að gilda í þeim efnum hvort um er að ræða myndverk, sem listasafnið lagði fram kæru um, eða verk, sem því voru óviðkomandi. Breytir engu í þessu sambandi að byggt hafi verið að nokkru á hliðstæðum sönnunargögnum frá starfsmönnum Listasafns Íslands í máli því, sem Hæstiréttur felldi áðurnefndan dóm á 4. nóvember 1999, enda voru myndverk þau, sem sakargiftir þar lutu að, safninu óviðkomandi. Verður af þessum sökum ekki komist hjá því að líta við sönnunarmat framhjá niðurstöðum rannsókna, sem unnar voru af starfsmönnum Listasafns Íslands fyrir atbeina lögreglu. Úr þeim bresti á sönnunarfærslu, sem hér um ræðir, hefði hins vegar af hálfu ákæruvalds mátt bæta undir rekstri málsins með því að leita eftir dómkvaðningu kunnáttumanna samkvæmt 1. mgr. 63. gr. laga nr. 19/1991 til að leggja mat á þau atriði, sem nauðsyn kann að hafa borið til, en til þess var fullt tilefni vegna athugasemda í málatilbúnaði ákærðu fyrir héraðsdómi.

Að því virtu, sem að framan greinir, geta staðið eftir til sönnunar um sakargiftir í málinu niðurstöður áðurnefndra tæknirannsókna, sem dr. S-kk-nf J-kk-nf annaðist, að því leyti, sem þær gætu staðið óháðar rannsóknarstörfum V-kk-ef S-kk-ef S-kk-ef, auk álitsgerða tveggja þeirra listfræðinga, sem áður er getið, og tveggja annarra listfræðinga, sem tjáðu sig fyrir dómi um einstök myndverk. Ennfremur rithandarrannsókn, sem H-kk-nf Á-kk-nf þáverandi lögreglumaður annaðist á höfundarmerkingu nokkurra myndverka, og vitnaskýrslur ættingja tiltekinna listamanna, sem verk í málinu hafa verið kennd við, og annarra manna, sem kunnugir voru störfum þessara listamanna. Auk þessa nýtur við gagna varðandi nokkur myndverk, sem snúa að skýringum ákærðu á uppruna þeirra. Þótt telja megi að nokkrar og í mörgum tilvikum verulegar líkur hafi verið færðar fram með þessu fyrir því að myndverk, sem hér um ræðir, stafi ekki frá þeim, sem þau hafa verið kennd við, geta þessi sönnunargögn í engu tilviki nægt til þess að ákæruvaldið geti talist hafa axlað þá sönnunarbyrði, sem um ræðir í 45. gr. laga nr. 19/1991. Verður því jafnframt að sýkna báða ákærðu af sakargiftum samkvæmt þeim ákæruliðum, sem varða umrædd olíumálverk.

Með vísan til þessa og 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 verður að vísa frá héraðsdómi skaðabótakröfu Fjárfestingarfélagsins Gaums ehf. á hendur ákærða A.

Samkvæmt þessum úrslitum málsins verður allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti lagður á ríkissjóð eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærðu, A og B, eru sýknir af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu.

Skaðabótakröfu Fjárfestingarfélagsins Gaums ehf. á hendur ákærða A er vísað frá héraðsdómi.

Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun, sem skipuðum verjendum beggja ákærðu voru ákveðin í héraðsdómi, og málsvarnarlaun skipaðra verjenda þeirra fyrir Hæstarétti, hæstaréttarlögmannanna R-kk-ef A-kk-ef og K-kk-ef G-kk-ef S-kk-ef, 1.200.000 krónur í hlut hvors.