702/2009

S starfaði sem sérfræðingur á skurðlækningadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur og rak jafnframt læknastofu utan sjúkrahússins. Hann var ráðinn sem yfirlæknir á tilgreindri deild LHS í júlí 2002 og ritaði af því tilefni undir tvö skjöl. Í öðru þeirra var meðal annars kveðið á um að hann myndi hætta stofurekstri utan sjúkrahússins fyrir árslok 2004 svo fremi sem aðstaða og starfsumhverfi til slíkrar starfsemi væri þá viðunandi innan veggja LHS að áliti samningsaðila. Snemma árs 2005 vöktu stjórnendur LHS máls á því við S að hann hætti rekstri læknastofu sinnar, en hann svaraði því til að fyrrgreind skilyrði væri ekki uppfyllt og honum það því óskylt. Ágreiningur reis á milli aðila sem leiddi til þess að LHS veitti honum áminningu og í kjölfarið var honum sagt upp störfum í nóvember 2005. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2006 var áminning LHS til S dæmd ólögmæt. Í kjölfarið leitaði S eftir því að uppsögnin yrði dregin til baka en því var hafnað. Hann höfðaði mál og krafði Í um greiðslu skaðabóta að fjárhæð 139.144.180 krónur, sem svaraði til tekna hans í starfi við sjúkrahúsið í tíu ár og jafnframt um 10.000.000 króna í miskabætur. Í málinu var óumdeilt milli aðila að uppsögn S hjá LHS hafi verið ólögmæt. Ágreiningur þeirra snérist því einungis um bætur til handa S. Talið var að samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar yrði að ákveða S bætur að teknu tilliti til aðstæðna, launatekna og kosta hans á störfum, allt miðað við þann tíma, þegar hann lét af störfum. Til þess yrði að líta að hann hafi látið af stöðu dósents við læknadeild Háskóla Íslands eftir að hann lét af störfum hjá LHS og mætti líta svo á að þessi stöðumissir hafi tengst uppsögn hans úr starfi. Við ákvörðun skaðabóta vegna fjártjóns S yrði ekki litið fram hjá því að hann hafði samið við upphaf starfa hjá LHS að hann léti af rekstri eigin læknastofu í árslok 2004. Þrátt fyrir ágreining um hvort LHS hefði fyrir sitt leyti efnt þær skyldur sem samið hefði verið um, hafi S engan veginn geta vænst þess að njóta um ókomna framtíð óbreyttra kjara með annars vegar launum frá LHS og hins vegar tekjum og hagnaði af eigin rekstri. Þegar framangreint var virt voru bætur til S taldar hæfilega ákveðnar 5.000.000 krónur. Þá var ekki fallist á með S að stjórnendur LHS hefðu sýnt ásetning um að brjóta rétt á honum eða beitt hann misgerð, né að rýrð hefði verið kastað á starfsheiður hans sem sérfræðilæknis. Var kröfu um miskabætur því hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. desember 2009 og krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 149.144.800 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. desember 2006 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 8. febrúar 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

Eins og nánar greinir í héraðsdómi mun aðaláfrýjandi hafa verið ráðinn til starfa 1996 sem sérfræðingur á skurðlækningadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Ríkisspítalar tóku 1. janúar 1999 við allri starfsemi sjúkrahússins, þar á meðal réttindum og skyldum starfsmanna þess, og varð til í framhaldi af því Landspítali-háskólasjúkrahús. Ári síðar mun hafa verið sett á fót sérstök æðaskurðlækningadeild á skurðlækningasviði hins nýja sjúkrahúss og starfaði aðaláfrýjandi þar eingöngu við slíkar lækningar eftir það. Jafnframt mun hann hafa rekið læknastofu utan sjúkrahússins samkvæmt samkomulagi við yfirmenn þess.

Samkvæmt gögnum málsins tók stjórn sjúkrahússins í árslok 2001 þá ákvörðun að allir yfirmenn þar skyldu vera í fullu starfi og ekki starfa utan þess. Auglýsing um laust starf yfirlæknis æðaskurðlækningadeildarinnar var birt 3. febrúar 2002 og tekið sérstaklega fram að um fullt starf væri að ræða, sem veitt yrði frá 1. júlí sama ár. Tvær umsóknir bárust og var önnur þeirra frá aðaláfrýjanda. Í viðtölum við umsækjendur mun hafa komið fram að báðir umsækjendur hefðu uppi efasemdir um þann skilmála sjúkrahússins að læknar væru ekki með eigin rekstur utan þess og léði hinn umsækjandinn ekki máls á því að hætta rekstri læknastofu. Af þeim sökum mun hann ekki hafa komið frekar til álita. Aðaláfrýjandi mun á hinn bóginn hafa lýst sig fúsan til samninga, sem tókust 16. júlí 2002, og var hann ráðinn í stöðuna. Þann dag undirrituðu aðaláfrýjandi og framkvæmdastjóri lækninga við sjúkrahúsið tvö skjöl, annars vegar viljayfirlýsingu um almennar forsendur ráðningarinnar, þar sem kveðið var í níu töluliðum á um fjölda stöðugilda við deildina, heimild til aukaafleysinga, stærð legudeildar, stofnun æðarannsóknastofu, stöðu skrifstofustjóra og skrifstofumál, eflingu rannsókna, kennslu og vísindavinnu og stofnun sjálfstæðrar Rannsóknastofu æðasjúkdóma. Hins vegar var um að ræða minnisblað í sjö töluliðum um laun og kjör, sem væru forsendur ráðningar aðaláfrýjanda í stöðuna. Þar var meðal annars kveðið á um að hann myndi hætta „stofurekstri“ utan sjúkrahússins innan tveggja ára frá næstu áramótum „svo fremi sem aðstaða og starfsumhverfi til slíkrar starfsemi sé þá viðunandi innan veggja LSH að áliti samningsaðila“.

Snemma árs 2005 munu stjórnendur sjúkrahússins hafa vakið máls á því við aðaláfrýjanda að honum bæri að hætta rekstri læknastofu sinnar, en hann svarað því til að hann teldi fyrrgreind skilyrði í minnisblaðinu ekki hafa verið uppfyllt af hálfu sjúkrahússins og væri honum það því óskylt. Þessi ágreiningur varð tilefni bréfaskipta milli aðaláfrýjanda og stjórnenda sjúkrahússins, sem leiddu til þess að þeir veittu honum 31. október 2005 áminningu „vegna óhlýðni við lögleg boð og fyrirmæli yfirmanna“ með vísan til 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þar var aðaláfrýjanda veitt færi á að bæta ráð sitt, en tekið fram að ítrekað brot í starfi kynni að varða uppsögn og þess krafist að hann legði fram innan tíu daga skriflega staðfestingu á uppsögn samnings síns við Tryggingastofnun ríkisins. Aðaláfrýjandi andmælti áminningunni og höfðaði mál 14. nóvember 2005 til að fá hana fellda úr gildi. Í bréfi til hans 21. sama mánaðar vísaði sjúkrahúsið til þess að fyrrgreind staðfesting, sem krafist hafi verið í áminningarbréfinu, hefði ekki borist og var honum tilkynnt að það áformaði að segja honum upp störfum. Aðaláfrýjandi svaraði með bréfi 23. nóvember 2005 og benti á að úr því að sjúkrahúsið hefði talið sér fært að semja við hann á sínum tíma um að hann mætti reka læknastofu í meira en tvö ár, þrátt fyrir ráðningu í stöðu yfirlæknis, yrði ekki séð hvað knýði á um þessa uppsögn meðan skorið væri úr því fyrir dómstólum hvort áminningin hafi verið lögmæt. Af þessum sökum skoraði hann á sjúkrahúsið að bíða með uppsögn þar til niðurstaða lægi fyrir, en ella áskildi hann sér rétt til skaðabóta. Sjúkrahúsið féllst ekki á þetta og sagði aðaláfrýjanda upp starfi 28. nóvember 2005 með þriggja mánaða uppsagnarfresti frá næstu mánaðamótum að telja. Með bréfi 7. desember sama ár var aðaláfrýjanda síðan tilkynnt að sjúkrahúsið félli frá kröfu um vinnuframlag hans í uppsagnarfresti og væri því óskað eftir að hann léti af störfum eins fljótt og kostur væri.

Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2006 var fyrrgreind áminning dæmd „ólögmæt“. Í framhaldi af því mun aðaláfrýjandi hafa leitað eftir því að fá uppsögnina dregna til baka, sem sjúkrahúsið hafnaði, en það undi þó við þennan dóm. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta 19. febrúar 2007 og krafðist þess annars vegar að gagnáfrýjanda yrði gert að greiða sér 139.144.800 krónur í skaðabætur, sem svari til tekna hans í starfi við sjúkrahúsið í tíu ár, og hins vegar 10.000.000 krónur í miskabætur. Í þinghaldi 11. september sama ár var fært til bókar að óumdeilt væri milli aðilanna að uppsögn aðaláfrýjanda hjá sjúkrahúsinu hafi verið ólögmæt. Ágreiningur þeirra snýst því einungis um bætur til aðaláfrýjanda.

II

Við ákvörðun bóta verður að líta til þess að aðaláfrýjandi naut réttinda og bar skyldur sem starfsmaður ríkisins samkvæmt lögum nr. 70/1996. Þótt hann hafi verið ráðinn með gagnkvæmum uppsagnarfresti mátti hann almennt búast við að fá að gegna starfi sínu þar til einhverjar sérstakar ástæður kæmu til, sem ýmist snertu hann sjálfan eða starf hans á þann veg að annaðhvort 43. gr. eða 44. gr. laganna yrði réttilega beitt um uppsögn hans. Við uppsögnina var aðaláfrýjandi 47 ára og hafði gegnt stöðu yfirlæknis í rúm þrjú ár. Fallist er á með héraðsdómi að ekki hafi annað komið fram en að aðaláfrýjandi hafi sinnt starfi sínu vel og kvartanir ekki komið vegna samskipta hans við sjúklinga. Einnig er fallist á að hann eigi ekki kost á sambærilegu starfi hér á landi, en af gögnum málsins verður ekkert ráðið um færi hans á atvinnu erlendis.

Samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar verður að ákveða aðaláfrýjanda bætur að teknu tillit til aðstæðna, launatekna og kosta hans á störfum, allt miðað við þann tíma, þegar hann lét af störfum. Við ákvörðun um þetta skipta engu framlagðar matsgerðir dómkvaddra manna 23. október 2008 og yfirmatsmanna 9. júní 2009, sem aflað var undir rekstri málsins í héraði í tilefni af deilum aðaláfrýjanda við nýjan yfirlækni æðaskurðlækningadeildarinnar um tilhögun á samskiptum aðaláfrýjanda sem sjálfstætt starfandi sérfræðilæknis við deildina, enda risu þær deilur löngu eftir starfslok hans. Til hins verður á hinn bóginn að líta að aðaláfrýjandi lét af stöðu dósents við læknadeild Háskóla Íslands eftir að hann hætti störfum við sjúkrahúsið og má líta svo á að þessi stöðumissir hafi tengst uppsögn hans úr aðalstarfi.

Eftir gögnum málsins hefur aðaláfrýjandi starfað við eigin læknastofu frá því að hann lét af störfum hjá sjúkrahúsinu. Af rekstraryfirlitum vegna læknastofunnar og skattframtölum aðaláfrýjanda verður séð að launatekjur hans frá gagnáfrýjanda á árinu 2003 voru 11.898.557 krónur, laun vegna eigin starfsemi 1.722.450 krónur og hagnaður af rekstri stofunnar 5.571.974 krónur eða samtals 19.192.981 króna. Árið 2004 voru launatekjur frá gagnáfrýjanda 11.893.415 krónur, laun vegna eigin starfsemi 2.502.950 krónur og hagnaður af rekstri stofunnar 6.302.146 krónur eða samtals 20.298.511 krónur. Árið 2005 voru launatekjur frá gagnáfrýjanda 12.780.184 krónur, laun vegna eigin starfsemi 1.372.493 krónur og hagnaður af rekstri stofunnar 7.676.280 krónur eða samtals 21.828.967 krónur. Árið 2006 voru launatekjur frá gagnáfrýjanda 14.960.591 króna, þar af vegna svokallaðs frítökuréttar í starfi hjá sjúkrahúsinu 10.137.117 krónur, laun vegna eigin starfsemi 3.561.930 krónur og hagnaður af rekstri stofunnar 12.389.114 krónur eða samtals 30.911.635 krónur. Á árinu 2007 hafði aðaláfrýjandi frá gagnáfrýjanda tekjur að fjárhæð 1.299.524 krónur, laun vegna eigin starfsemi námu 4.039.124 krónum og hagnaður af rekstri stofunnar varð 12.694.505 krónur, en samtals voru þetta 18.033.153 krónur. Ekki liggja fyrir upplýsingar um tekjur aðaláfrýjanda eða rekstur læknastofunnar árin 2008 og 2009. Á hinn bóginn hafa verið lagðar fram upplýsingar um komur á læknastofuna árin 2006 til 2008, sem sýna að þeim fjölgaði úr 1.849 árið 2007 í 2.466 árið 2008.

Af framangreindu er ljóst að tekjur aðaláfrýjanda lækkuðu eftir að launagreiðslum til hans frá sjúkrahúsinu lauk, en í þeim samanburði verður ekki horft til greiðslu til hans á árinu 2006 vegna svonefnds frítökuréttar. Við ákvörðun skaðabóta vegna fjártjóns aðaláfrýjanda verður ekki litið fram hjá því að hann samdi sem áður segir við upphaf starfa hjá sjúkrahúsinu um að hann léti af rekstri eigin læknastofu í árslok 2004. Þótt ágreiningur hafi risið í tengslum við áminningu til aðaláfrýjanda 31. október 2005 um hvort sjúkrahúsið hafi fyrir sitt leyti efnt skyldur sínar, sem voru forsendur fyrir því að hann hætti eigin rekstri, gat hann engan veginn vænst þess að njóta um ókomna framtíð óbreyttra kjara með annars vegar launum frá gagnáfrýjanda og hins vegar tekjum og hagnaði af þeim rekstri. Þegar allt þetta er virt eru bætur til aðaláfrýjanda vegna tekjumissis hæfilega ákveðnar 5.000.000 krónur, sem beri vexti eins og í dómsorði greinir.

Þegar virt er krafa aðaláfrýjanda um miskabætur verður að líta til aðdraganda uppsagnar hans, framkvæmdar hennar og synjunar um að fresta henni, svo og starfsloka hans, sem rakið er að framan. Ekki verður fallist á að stjórnendur sjúkrahússins hafi þar sýnt ásetning um að brjóta rétt á honum eða beitt hann meingerð. Ekki verður heldur séð að nokkuð í þeirri atburðarás hafi verið til þess fallið að kasta rýrð á starfsheiður hans sem sérfræðilæknis. Eru því ekki efni til að taka til greina kröfu hans um miskabætur.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest.

Gagnáfrýjanda verður gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, S-kk-þgf E-kk-þgf M-kk-þgf, 5.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. desember 2006 til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.