207/2013

C höfðaði mál gegn foreldrum sínum A og B í þeim tilgangi að sér yrði veitt forsjá níu ára dóttur sinnar D. E, sem var systir C, og F, þáverandi eiginmaður E, höfðu fengið forsjá D með forsjársamningi eftir að C flutti erlendis en þegar E og F skildu var gerður samningur um að A og B færu með forsjá D. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt orðalag 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, um úrlausn mála um forsjá fyrir dómi, gerði aðeins ráð fyrir að ákvæðinu yrði beitt um samning milli foreldra um forsjá yrði stuðst við ákvæðið eftir því sem við ætti. Með dómi héraðsdóms var C veitt forsjá D. Yfirmat hafði verið lagt fyrir Hæstarétt en í því mati var ekki lagt mat á alla þá þætti sem metnir voru í undirmatsgerð fyrir héraðsdómi. Vegna þessa taldi Hæstiréttur að enn stæði sú niðurstaða undirmatsgerðar að C hefði mjög góða forsjárhæfni. Talið var að C hefði betri skilning á þörfum D þegar kæmi að samvinnu við aðra sem tengdust henni. Tekið var fram að þegar vilji D væri skoðaður yrði að hafa í huga að högum hennar hefði ítrekað verið raskað auk ungs aldurs hennar. Loks var í dóminum rakið að í gögnum málsins kæmi fram að kennari D teldi að vel hefði verið séð um D á heimilum A, B og C. Þótt D hefði greinilega verið brugðið við að flytja til C hefði hún aðlagast fremur hratt, sýndi ekki álagseinkenni í skóla og væri enn sem fyrr vel stödd bæði félags- og námslega.  Að öllu framansögðu virtu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, var hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 25. mars 2013. Þau krefjast sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi eignaðist stefnda dóttur sína D [...] 2004. Stefnda var þá 18 ára að aldri. Á þeim tíma bjó hún í [...] hjá foreldrum sínum, áfrýjendum, og gekk þar í skóla. Í kjölfarið ákvað stefnda að forsjá D færi til systur sinnar, E og eiginmanns hennar F og var gengið frá forsjársamningi þeirra á milli um þá skipan sem staðfestur var af sýslumanni 6. október 2004. E og F fengu leyfi til skilnaðar að borði og sæng 18. desember 2008 og óskuðu eftir að forsjá telpunnar færi til áfrýjenda. Stefnda samþykkti þá ráðstöfun og var samningur þess efnis staðfestur hjá sýslumanni 6. október 2009.

Stefnda dvaldi við nám í [...] frá fæðingu dóttur sinnar þar til hún flutti til Íslands í júlí árið 2010. Á þeim tíma sem hún bjó í [...] kom hún tvisvar á ári til Íslands, að undanskildu einu ári, og dvaldi hjá áfrýjendum í mánuð í senn og hafði þá umgengni við D. Stefnda hefur frá ofangreindum tíma búið hér á landi ásamt eiginmanni og yngri dóttur.

Í máli þessu krefst stefnda þess að fyrrgreindum forsjársamningi við áfrýjendur verði rift og henni falin forsjá dóttur sinnar. Byggir stefnda kröfu sína einkum á þeim málsástæðum að forsendur fyrir forsjársamningnum séu brostnar auk þess sem hún vísar til 7. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga þar sem komi fram „sú meginregla að loforðsgjafi geti afturkallað áður gefið loforð sitt eftir að það kom til loforðsmóttakanda.“ Þá vísar stefnda einnig til 32. gr. barnalaga nr. 76/2003 kröfu sinni til stuðnings.

Af málatilbúnaði stefndu er ljóst að krafa hennar lýtur að því að henni verði falin forsjá dóttur sinnar. Verður því að líta svo á að fyrri liður kröfu hennar um riftun forsjársamnings sé í raun málsástæða fyrir þeirri kröfu hennar að henni verði falin forsjá telpunnar. Samkvæmt 2. mgr. 41. gr. barnalaga er dómari í dómsmáli vegna ágreinings um forsjá barns ekki bundinn af málsástæðum aðila. Stefnda samþykkti að áfrýjendur fengju forsjá dóttur sinnar en samkvæmt 3. mgr. 32. gr. barnalaga var henni slíkt heimilt. Um slíkan samning foreldra við aðra um forsjá barns gilda hliðstæð sjónarmið og um samning milli foreldra um forsjá og verður stuðst við 34. gr. barnalaga við úrlausn málsins eftir því sem við getur átt enda þótt orðalag greinarinnar geri aðeins ráð fyrir ágreiningi milli foreldra um forsjá.

II

Með hinum áfrýjaða dómi var stefndu falin forsjá D og í kjölfarið flutti telpan til hennar. Fyrir dyrum stendur að áfrýjendur flytjist búferlum til [...] en áfrýjandinn B hefur þegar hafið störf þar.

Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Meðal þeirra eru gögn um umgengni telpunnar við áfrýjendur, E og F á þeim tíma sem liðinn er frá því að stefnda fékk forsjá hennar og af þeim gögnum verður ekki annað ráðið en að sú umgengni hafi gengið vel. Þá er meðal nýrra gagna svonefnd yfirmatsgerð sálfræðinganna G-kvk-ef O-kvk-ef og D-kk-ef V-kk-ef 18. september 2013 sem áfrýjendur öfluðu eftir að dómur gekk í héraði. Matsgerð þessi vísar að miklu leyti til og tekur að hluta undir niðurstöður þeirrar matsgerðar sem aflað var í héraði. Við það mat sem aflað var í héraði lagði matsmaður alls 11 próf fyrir aðila málsins þar af lagði hann eitt fyrir D. Yfirmatsmenn lögðu þrjú próf fyrir D en engin fyrir aðila. Þá verður ekki fram hjá því litið að í matsbeiðni til yfirmatsmanna var aðeins óskað eftir mati á forsjárhæfni áfrýjenda, hvernig háttað væri tilfinningarlegu sambandi og tengslum áfrýjenda og telpunnar og hver væri skilningur þeirra á þörfum hennar. Þá var spurt hvort það samræmdist hagsmunum telpunnar að forsjáin væri hjá áfrýjendum. Af þessum sökum var ekki lagt mat á þessa þætti hvað snertir stefndu en í fyrri matsgerð voru þessi atriði metin með tilliti til allra aðila. Verður til þessa litið við mat á sönnunargildi þessara gagna.

Í yfirmatsgerð er varðandi forsjárhæfni áfrýjenda vísað til niðurstöðu undirmatsgerðar um að þau hefðu góða forsjárhæfni. Þar sem forsjárhæfni stefndu var ekki metin sérstaklega í yfirmatsgerð stendur sú niðurstaða undirmatsgerðar, sem er vel rökstudd og hefur ekki verið hnekkt, að stefnda mældist með mjög góða forsjárhæfni. Varðandi spurninguna um hvernig háttað sé tilfinningarlegu sambandi og tengslum milli áfrýjenda og telpunnar segja yfirmatsmenn að áfrýjendur hafi sýnt ágætan skilning á þörfum D. Þá sé D skýr í þeirri afstöðu sinni að vilja helst búa hjá E og F en annars hjá áfrýjendum. Þá hafi hún lýst því yfir að hana langi að flytja með áfrýjendum til [...] og þegar henni líði illa langi hana að tala við áfrýjendur. Á fjölskyldutengslaprófi komi fram að telpan hafi mest tengsl við áfrýjendur næst á eftir E. Séu tengslin kærleiksrík og gagnkvæm. Ekki er í yfirmatsgerð vikið að tilfinningalegu sambandi og tengslum stefndu við telpuna eða hver skilningur stefndu sé á þörfum hennar enda ekki um slíkt beðið. Í undirmatsgerð segir meðal annars að auðsýnilega sé nánd og væntumþykja á milli telpunnar og allra aðila. Virðist stefnda vel meðvituð um alla þá þætti sem skipti máli varðandi uppeldi og aðbúnað barna, hvort sem þeir snúi að öruggum heimilisaðstæðum, líkamlegum eða tilfinningalegum þörfum, stuðningi eða samvinnu við aðra aðila sem tengist telpunni. Þá telji hún brýnt að rjúfa mynstur þess ósamlyndis í fjölskyldunni sem valdið hafi telpunni langvarandi kvíða. Hvað snerti áfrýjendur þá virðist þau vel meðvituð um flest alla þætti sem skipti máli varðandi uppeldi og aðbúnað barna, hvort sem þeir snúi að öruggum heimilisaðstæðum, líkamlegum eða tilfinningalegum þörfum og stuðningi. Helsti veikleiki þeirra sem foreldra snúi að samvinnu við aðra aðila sem tengist telpunni. Þá telji áfrýjendur jafnvel æskilegt að draga úr umgengni stefndu við telpuna. Þegar litið er til þeirra veikleika áfrýjenda sem matsmaður tiltekur í þessu efni þykir stefnda hafa betri skilning á þörfum telpunnar þegar kemur að samvinnu við aðra sem tengjast henni.

Þá var það niðurstaða yfirmatsmanna að í ljósi þeirrar afdráttarlausu afstöðu telpunnar að fá að búa hjá áfrýjendum þjónaði það best hagsmunum hennar að fá að alast upp með þeim sem hún ætti hvað sterkust geðtengsl við og lengst af hafi verið hennar aðal umönnunaraðilar. Telja yfirmatsmenn að byggi telpan hjá áfrýjendum myndi hún hafa góðan aðgang að móðursystur sinni sem hafi alla tíð verið móðirin í huga hennar en ekki virðist vera mikið rými fyrir þau tengsl á heimili stefndu. Eins og að framan greinir hafa verið lögð fram gögn um umgengni telpunnar við E, F og áfrýjendur eftir að D fluttist til móður sinnar. Verður af þeim gögnum ekki annað ráðið en að stefnda hafi lagt sig fram við að rækja þær skyldur sínar að sjá til þess að þau fái að umgangast telpuna.

Við mat á því hvernig forsjá skuli háttað þarf að hafa að leiðarljósi hvað sé barni fyrir bestu. Af gögnum málsins er ljóst að högum telpunnar var raskað umtalsvert þegar áfrýjendum var falin forsjá hennar við skilnað E og F, sem höfðu alið hana upp nánast frá fæðingu í rúm fjögur ár. Þá var högum hennar enn fremur raskað í kjölfar uppkvaðningar hins áfrýjaða dóms er hún flutti strax til móður sinnar eftir að hafa búið hjá áfrýjendum á fjórða ár. Verður að horfa til þessa þegar vilji telpunnar er skoðaður auk þess sem líta verður til ungs aldurs hennar.

Eins og rakið hefur verið eru áfrýjendur um þessar mundir að flytja austur á [...]. Í undirmati segir meðal annars að það að alast upp hjá afa og ömmu feli í sér ákveðna tilfinningalega áhættuþætti ef litið sé til framtíðar sem snúi að kvíða og efasemdum D um eigið ágæti. Fyrir ömmuna og afann fylgi því aukið álag að taka aftur á sig uppeldisábyrgð á miðjum aldri, þegar flestir fara að huga að því að sinna eigin heilsu og líðan. Þá sé spennan í sambandi áfrýjenda og stefndu einnig mikill streituvaldur. Svo segir í undirmati að í dag vegi þungt breytingar á búsetu áfrýjenda og ef telpan flytti með áfrýjendum hefði það óneitanlega í för með sér breytingar á flestum aðstæðum hennar. Hún þyrfti að skipta um skóla, flytja úr öruggu umhverfi, missa tengsl við vini og hætta væri á tengslarofi við móður, systur og fyrrum fósturforeldra. Við það gæti hættan á sálrænum vanda margfaldast. Þá er það mat undirmatsmanns að ef telpan færi aðra hvora helgi til Reykjavíkur til að hitta móður sína, móðursystur og F, verði ekki annað séð en að því fylgi mun meira tilfinningarlegt rót en nú er í lífi telpunnar. Yfirmatsmenn taka að hluta til undir það með undirmatsmanni að slíkur flutningur í annan landshluta muni óhjákvæmilega fela í sér rofin tengsl við núverandi félagsumhverfi þó fyrirheit séu um að viðhalda þeim tengslum flytji D austur til áfrýjenda. Á hinn bóginn bíði telpunnar engu að síður að skipta um skóla að þessu skólaári loknu.

Yfirmatsmenn ræddu meðal annars við umsjónarkennara D. Kom fram hjá henni að hún merkti engan mun á aðbúnaði og „utanumhaldi“ telpunnar frá því að hún fór frá áfrýjendum í umsjá móður sinnar. Vel sé hugsað um telpuna á báðum heimilum auk þess sem málsaðilar hafi verið í ágætum samskiptum við skólann. Þá kom fram hjá henni að hennar upplifun væri sú að telpan upplifði mikla togstreitu og væri í því hlutverki að reyna að þóknast öllum. Helsta ósk telpunnar væri að friður ríkti þannig að hún gæti notið samskipta við sína nánustu á frjálslegan hátt. Þá lýsti kennarinn því að telpunni hefði greinilega verið brugðið og fyrst eftir flutning til móður sinnar hefði hún verið miður sín en hún hefði aðlagast fremur hratt og að ekki sé að sjá í dag að breytingarnar hafi valdið henni varanlegum skaða, en hún sýni ekki álagseinkenni í skóla og sé enn sem fyrr vel stödd bæði félags- og námslega.

Að öllu framansögðu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, verður hann staðfestur um annað en málskostnað á þann hátt sem greinir í dómsorði.

Verður áfrýjendum gert óskipt að greiða stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefnda, C, skal fara með forsjá dóttur sinnar, D.

Áfrýjendur, A og B, greiði stefndu óskipt samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.