349/2004

Í málinu var deilt um fjárhæð eignarnámsbóta vegna eignarnáms úr jörðinni Þ í tilefni af færslu á þjóðvegi númer eitt og smíði nýrrar brúar yfir Þjórsá. Matsnefnd eignarnámsbóta mat bætur fyrir land undir nýtt vegstæði 2.295.000 kr., bætur vegna verðrýrnunar lands í næsta nágrenni við hinn nýja veg 3.816.000 kr. og bætur vegna almennrar verðrýrnunar jarðarinnar 5.000.000 kr. Eignarnemi greiddi K, eiganda Þ, bætur vegna lands undir nýtt vegstæði, en féllst ekki á niðurstöðu matsnefndar að því er varðaði tvo síðarnefndu matsliðina. Fékk hann dómkvadda matsmenn sem mátu verðrýrnun vegna áhrifa á verð lands í tiltekinni fjarlægð frá þjóðvegi, heimreið og reiðvegi 1.268.000 kr. og vegna áhrifa, sem flutningur vegstæðis og vegarlagningin hefði á jörðina almennt 2.350.000 kr. Talið var að eignarnemi gæti borið ágreining um fjárhæð bótanna undir úrlausn dómstóla þótt hann hafi tekið umráð spildunnar. Úrskurðir matsnefndar eignarnámsbóta sættu endurskoðun dómstóla og væru ekki rétthærri matsgerðum dómkvaddra manna, heldur væru þeir metnir eftir verðleikum hverju sinni. Var fallist á niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna um að bætur vegna verðrýrnunar lands meðfram veginum væru hæfilega ákveðnar 1.268.000 kr. Aftur á móti var K ekki talinn hafa sýnt fram á, að lagning hins nýja vegar hafi haft í för með sér almenna verðrýrnun jarðarinnar. Voru K því ekki dæmdar bætur vegna þessa liðar. Var Í því gert að greiða K 1.268.000 kr. með nánar tilgreindum dráttarvöxtum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 17. ágúst 2004. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hann verði einungis dæmdur til að greiða stefndu 3.618.000 krónur með vöxtum samkvæmt IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. október 2003 til greiðsludags og málskostnaður látinn niður falla.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og lýst er í héraðsdómi ákvað Vegagerðin á árinu 2002 að taka eignarnámi spildu úr jörðinni Þjórsártúni í Ásahreppi vegna færslu þjóðvegar nr. 1 og byggingar nýrrar brúar yfir Þjórsá, sem er um það bil 800 m neðan við gömlu brúna. Heildarstærð hins eignarnumda lands er 7 hektarar, þegar tekið er tillit til lands undir eldra vegi, sem skilað var til stefndu, en jörðin er alls 225 hektarar að stærð.

Matsnefnd eignarnámsbóta heimilaði eignarnema að taka umráð landsins 27. september 2002, þótt mati á bótum væri ekki lokið, en nefndin kvað upp úrskurð um bætur til handa stefndu 7. janúar 2003. Taldi nefndin hæfilegar bætur vegna eignarnámsins vera samtals 11.111.000 krónur. Auk bóta fyrir land undir nýtt vegstæði, 2.295.000 krónur, taldi nefndin bætur vegna verðrýrnunar lands í næsta nágrenni við nýja veginn nema 3.816.000 krónum og bætur vegna almennrar verðrýrnunar jarðarinnar 5.000.000 krónum. Eignarnemi féllst ekki á niðurstöðu matsnefndar að því er varðar tvo síðarnefndu matsliðina en greiddi stefndu bætur vegna lands undir nýtt vegstæði auk málskostnaðar 31. janúar 2003, samtals 3.675.457 krónur.

E-kk-nf fór fram á dómkvaðningu matsmanna til að hnekkja niðurstöðu matsnefndar að því er varðar aðra þætti en hann greiddi bætur fyrir, og er matsgerð þeirra dagsett 30. september 2003. Töldu þeir, að fullar bætur til stefndu vegna verðrýrnunar jarðarinnar væru 3.618.000 krónur, sem þeir sundurliðuðu þannig, að 1.268.000 krónur væri verðrýrnun vegna áhrifa á verð lands í tiltekinni fjarlægð frá þjóðvegi, heimreið og reiðvegi, og 2.350.000 krónur væri verðrýrnun vegna áhrifa, sem flutningur vegstæðis og vegarlagningin hefði á jörðina almennt.

Ágreiningur málsaðila snýst um það, hvort áfrýjandi sé að lögum bundinn við að greiða stefndu bætur í samræmi við úrskurð matsnefndar eignarnámsbóta, og sé svo ekki talið, hvort og þá hvaða bætur áfrýjanda beri að greiða stefndu vegna ætlaðra áhrifa eignarnámsins á verðmæti jarðarinnar.

II.

Stefnda heldur því fram, að áfrýjanda sé að lögum skylt að greiða sér bætur í samræmi við úrskurð matsnefndar eignarnámsbóta 7. janúar 2003. Skýra verði 17. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms með hliðsjón af fyrirmælum 14. gr. og 15. gr. þeirra. Í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 11/1973, segi um 13. gr. og 14. gr. að hafi eignarnemi tekið umráð eignarnumins verðmætis geti hann ekki leitað úrlausnar dómstóla um fjárhæð bóta.

Í 13. gr. laga nr. 11/1973 er kveðið á um það, að eignarnemi geti, þegar mat liggur fyrir, tekið umráð eignarnumins verðmætis gegn greiðslu matsfjárhæðar. Undantekning frá þeirri reglu kemur fram í 14. gr. þar sem segir, að matsnefnd geti, þótt mati sé ekki lokið, heimilað eignarnema að taka umráð verðmætis, sem taka á eignarnámi, og ráðast í þær framkvæmdir, sem eru tilefni eignarnámsins. Í 17. gr. laganna segir, að leita megi úrlausnar dómstóla um ágreining út af lögmæti eignarnáms, þar á meðal ágreining um fjárhæð eignarnámsbóta, en um síðastgreint atriði þó ekki fyrr en úrlausn matsnefndar liggur fyrir. Allar takmarkanir á aðgangi manna að dómstólum verða að koma fram með skýrum hætti í lögum. Í 17. gr. laganna er ótvíræð heimild til að bera ágreining um fjárhæð eignarnámsbóta undir dómstóla og er þar ekki gerður greinarmunur á eignarnema og eignarnámsþola. Er fallist á með héraðsdómi, að áfrýjanda sé heimilt að bera ágreining þennan undir dómstóla.

III.

Eins og að framan greinir er í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta og matsgerð dómkvaddra manna komist að mismunandi niðurstöðu um fjárhæð eignarnámsbóta. Eru málsaðilar þó sammála um, að leggja skuli til grundvallar að verðmæti lands sé 300.000 krónur á hektara, og hefur Vegagerðin þegar greitt stefndu bætur fyrir land undir vegstæðið.

Bæði matsnefndin og hinir dómkvöddu matsmenn töldu að bæta bæri verðrýrnun lands meðfram vegi svo og almenna verðrýrnun jarðarinnar. Áfrýjandi telur sig þegar hafa greitt stefndu eðlilegar bætur að fullu, en reisir varakröfu sína á matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Stefnda reisir kröfu sína á úrskurði matsnefndar, sem hún telur vera rétthærri heimild en matsgerð um fjárhæð eignarnámsbóta. Matsnefndin starfi lögum samkvæmt á landsvísu og sé sérfróð um ákvarðanir eignarnámsbóta. Beri því að leggja úrskurði hennar til grundvallar ákvörðun bóta, nema þeim hafi verið hnekkt með fullnægjandi sönnunargögnum, og svo sé ekki í máli því, sem hér um ræðir.

Matsnefnd eignarnámsbóta er lögbundið stjórnvald. Úrskurðir hennar sæta endurskoðun dómstóla og eru ekki rétthærri matsgerðum dómkvaddra manna, heldur verða þeir metnir eftir verðleikum hverju sinni.

Í rökstuðningi matsnefndar eignarnámsbóta kemur fram, að jörðin Þjórsártún sé vel staðsett vegna nálægðar við þéttbýlið á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Jörðin sé ekki landmikil og sé því öll skerðing á nýtanlegu landi hennar til þess fallin að rýra heildarverðmæti jarðarinnar meira en ef um landmikla jörð væri að ræða. Nýi vegurinn komi til með að skera verðmæta hluta jarðarinnar eftir endilöngu og feli vegarlagningin sem slík í sér almenna verðlækkun á jörðinni, sérstaklega þar sem hluti af gamla veginum eigi að haldast opinn sem reiðleið. Nefndin telur að ekki skuli einungis taka tillit til þeirrar nýtingar, sem nú sé á jörðinni, því að ljóst þyki, að landið geti að einhverju leyti hentað fyrir lóðir undir sumarhús eða heilsársbyggð, þótt það hafi ekki verið sérstaklega skipulagt fyrir sumarhúsabyggð. Ekki er talið, að hin nýja veglagning feli í sér sérstakt hagræði fyrir stefndu, jafnvel þótt umferð færist fjær húsakosti á jörðinni. Nefndin telur ljóst, að land í allt að 150 m fjarlægð frá miðju hins nýja vegar muni aldrei nýtast undir byggð, en það sé þó unnt að nýta til hefðbundinna landbúnaðarnota, svo sem verið hefur. Heildarstærð þess lands utan vegstæðisins er 25,44 hektarar. Er verðrýrnun þess lands metin á 150.000 krónur á hektara, eða samtals 3.816.000 krónur.

Hinir dómkvöddu matsmenn telja, eins og matsnefndin, að áhrifa vegarins gæti út fyrir það svæði, sem tekið er eignarnámi, en þeir miða við að áhrifasvæði þetta sé í allt að 250 m fjarlægð frá miðju hans. Innan þessa svæðis hefði mátt byggja, en það sé ekki unnt lengur. Sömu áhrif nái 100 m út frá reiðveginum. Samtals er flatarmál þessa lands um það bil 53,7 hektarar. Matsmennirnir draga síðan frá áhrifasvæði gamla vegarins, sem einnig hafi verið 250 m út frá miðju hans, en land innan þess svæðis hafi ekki verið fallið til byggingar áður vegna nálægðar við umferðina. Flatarmál þessa lands er um það bil 36,8 hektarar. Eftir færslu vegarins verði því áhrifasvæði hins nýja vegar, heimreiðar og reiðvegar 16,9 hekturum stærra en áhrifasvæði gamla vegarins. Matsmenn benda á, að gamla vegstæðið hafi í raun verið afar óhagstætt fyrir eigendur jarðarinnar og hafi talsverð hætta verið fyrir búfénað og fólk, og telja að vegurinn í hinu nýja stæði muni ekki verða ábúendum óhagstæðari en gamli vegurinn var. Matsmenn miða við það, að samkvæmt aðalskipulagi, sem gildir til 2014, sé land Þjórsártúns landbúnaðarland. Þeir telja, að sumarbústaðalóðir verði ekki eftirsóttar í landinu, þótt skipulagðar yrðu, meðal annars vegna virkjunaráforma, auk þess sem landið sé tiltölulega flatt og bert og hafi ekki þá almennu kosti, sem slíkt land þurfi að hafa til að teljast eftirsóknarvert. Matsmenn telja því að meta skuli landið sem landbúnaðarland, en hugsanlegt sé, að á jörðinni verði í framtíðinni reist 2 til 5 frístunda- eða heilsárshús til annars en búskapar. Telja þeir, að verðfall lands vegna nálægðar vegarins sé hæfilega metið 25% af markaðsverði, og sé því verðrýrnun af þessum sökum 75.000 krónur á hektara, eða samtals 1.268.000 krónur.

Niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna um bætur fyrir verðrýrnun lands meðfram veginum er mjög ítarleg og vel rökstudd. Úrskurður matsnefndarinnar er aftur á móti lítt rökstuddur. Ekki virðist þar tekið tillit til þess, að hringvegurinn hefur legið í gegn um land Þjórsártúns um áratuga skeið. Við matið var einungis tekið að hluta tillit til þess landsvæðis, sem skilað var, en ekki til þess, að gamla veginum fylgdi líka áhrifasvæði, sem ekki var lengur fyrir hendi, og fór ekkert mat fram vegna þess. Um þetta var aftur á móti ítarlega fjallað í matsgerðinni.

Samkvæmt framansögðu er fallist á niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmann um, að bætur vegna verðrýrnunar lands meðfram veginum séu hæfilega ákveðnar 1.268.000 krónur.

IV.

Eins og að framan greinir komst matsnefnd eignarnámsbóta að þeirri niðurstöðu, að almenn verðrýrnun jarðarinnar Þjórsártúns vegna eignarnámsins væri 5.000.000 krónur. Dómkvaddir matsmenn töldu verðrýrnunina vera 2.350.000 krónur, en ekki hefur verið leitað yfirmats.

Rökstuðningur matsnefndar eignarnámsbóta að því er þennan lið varðar er ákaflega rýr. Eins og að framan er getið miðast mat nefndarinnar við þá framtíðarnýtingu landsins að það henti fyrir lóðir undir sumarhús eða heilsársbyggð. Nefndin bendir á það, að heildarverðmæti landsins rýrni vegna þess að nýi vegurinn skeri verðmætan hluta þess eftir endilöngu, en jörðin sé ekki landmikil. Þá feli það einnig í sér almenna verðlækkun á jörðinni að hluti gamla vegarins eigi að haldast opinn sem reiðleið. Ekki er rökstutt á hvaða grundvelli komist var að niðurstöðunni. Hér er þó um stefnubreytingu að ræða hjá nefndinni, að því er fram kom í málflutningi fyrir Hæstarétti, svo að enn ríkara tilefni hefði verið að gera ítarlega grein fyrir breyttri afstöðu nefndarinnar.

Niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna um að nýi vegurinn hafi í för með sér almenna verðrýrnun jarðarinnar er rökstudd með því, að með tilkomu nýs vegstæðis verði ábúendur að laga nýtingu jarðarinnar að hinum breyttu aðstæðum og því muni fylgja kostnaður, sem valdi verðrýrnun á jörðinni í heild. Þá sé reiðvegur og það, að hluta gamla þjóðvegarins verði haldið opnum sem neyðarleið, kvöð á jörðinni og valdi verðrýrnun og loks verði um aukinn rekstrarkostnað og óhagstæðari nýtingu að ræða. Gegn mótmælum áfrýjanda verður ekki fallist á, að þeir þættir, sem hér um ræðir, eigi við haldbær rök að styðjast. Hefur stefnda því ekki sýnt fram á, að lagning hins nýja vegar hafi haft í för með sér almenna verðrýrnun jarðarinnar. Verða því stefndu ekki dæmdar bætur vegna þessa liðar.

Niðurstaða málsins verður því sú, að áfrýjandi greiði stefndu 1.268.000 krónur með vöxtum svo sem í dómsorði greinir.

Rétt er, að áfrýjandi greiði stefndu samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefndu, K-kvk-þgf H-kvk-þgf, 1.268.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. febrúar 2003 til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefndu samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.