600/2015

Árið 2005 efndu Ríkiskaup fyrir hönd V til útboðs um áætlunar- og skólaakstur á fimm tilteknum landsvæðum. H ehf. bauð í tvær leiðir en fékk hvorugt verkið. Í október sama ár gerði V samning við K ehf. um akstur á Suðurnesjum sem átti að gilda í þrjú ár frá árinu 2006 til og með 2008 með „heimild til framlengingar um tvö ár ef um semst á milli verkkaupa og verktaka.“ Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 450/2007 var viðurkennd bótaskylda Í gagnvart H ehf. á grundvelli þágildandi 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup vegna missis hagnaðar sem H ehf. kynni að hafa notið, ef ekki hefði komið til ákvarðana V um að hafna tilboðum hans í umræddu útboði. Þá voru H ehf. með dómi Hæstaréttar í máli nr. 436/2013 dæmdar skaðabætur vegna þess tjóns sem hann varð fyrir á árunum 2006 til og með 2008 af fyrrgreindri ástæðu. Í máli þessu krafðist H ehf. þess að sér yrðu dæmdar bætur vegna áranna 2009 og 2010, en fyrir lá að samningurinn við K ehf. frá október 2005 var framlengdur um tvö ár. Í dómi Hæstaréttar kom fram að hin bótaskylda háttsemi Í miðaðist við árið 2005 þegar V tók ákvörðun um að hafna tilboðum H ehf., en ekki árið 2008 þegar samningur K ehf. var framlengdur um tvö ár. Breytti engu í því tilliti þótt í samningnum frá 2008 hefði verið vísað til fyrri samningsins frá 2005 og framangreinds útboðs. Með hliðsjón af fyrirliggjandi skilmálum í útboðs- og verklýsingu hefði einungis verið um að ræða skyldu til að gera samning við H ehf. til þriggja ára, en meira hefði þurft að koma til ef samningssambandið ætti að vara í tvö ár til viðbótar. Hefði H ehf. því einungis þurft að gera ráðstafanir sem miðuðust við að uppfylla samningsskyldur sínar næstu þrjú árin. Var því talið að ákvæði útboðsskilmálanna um heimild til framlengingar samningsins hefði ekki verið svo afdráttarlaust að H ehf. hefði árið 2005 mátt reikna með því að gengið yrði til samnings við hann þremur árum síðar. Vegna óvissu um tjón H ehf. af þessum sökum og möguleika hans til að takmarka það með svo löngum fyrirvara var talið að skort hefði á að skilyrðum skaðabótaskyldu um saknæmi vegna síðara tímabilsins og sennilega afleiðingu hefði verið fullnægt við slíkar aðstæður, sbr. 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001. Var Í sýknað af kröfu H ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. september 2015. Hann krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnda, en til vara að krafan verði lækkuð. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir efndu Ríkiskaup fyrir hönd Vegagerðarinnar til útboðs um verkið „Áætlunarakstur á sérleyfisleiðum á Íslandi og skólaakstur á Suðurlandi, Snæfellsnesi og Suðurnesjum 2006-2008“. Samkvæmt útboðs- og verklýsingu var óskað eftir tilboðum í áætlunarakstur á fimm þjónustusvæðum: 1. Suðurlandi, 2. Reykjanesi, 3. Vesturlandi og Norðurlandi, 4. Vestfjörðum og 5. Austfjörðum. Tilboðum vegna Suðurlands skyldi fylgja tilboð í skólaakstur fyrir Fjölbrautaskóla Suðurlands og á Suðurnesjum í skólaakstur fyrir Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Stefndi bauð í aksturinn á Suðurlandi og Suðurnesjum og var lægstbjóðandi á Suðurnesjum, en bauð næst lægst í verkið á Suðurlandi. Lægstbjóðandi í síðargreint verk féll svo frá tilboði sínu í byrjun desember 2005.

Stefndi fékk hvorugt verkið og gerði Vegagerðin samning við Kynnisferðir ehf. 14. október 2005 um akstur á Suðurnesjum ásamt tilheyrandi akstri fyrir Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Í samningnum var að finna nákvæm ákvæði um skyldur og réttindi samningsaðila, þar á meðal lýsingu á verkinu og greiðslur verkkaupa fyrir það sem og heimildir verktaka til innheimtu far- og farmgjalda samkvæmt gjaldskrá, sem þó mátti ekki hækka án samráðs við verkkaupa. Um samningstíma var sérstakt ákvæði þar sem sagði: „Samningstími er frá og með 1. janúar 2006 til og með 31. desember 2008 með heimild til framlengingar um tvö ár ef um semst á milli verkkaupa og verktaka.“ Með bréfi 18. október 2005 til stefnda tilkynnti Vegagerðin honum meðal annars að skrifað hafi verið undir samning við Kynnisferðir ehf. um áætlunarakstur og skólaakstur á Suðurnesjum. Úr varð að Vegagerðin hafnaði öllum tilboðum um sérleyfisakstur á Suðurlandi en þó mun Fjölbrautaskóli Suðurlands hafa gert samning við Guðmund Tyrfingsson ehf. um þann hluta verksins er laut að skólaakstri. Í héraðsdómi er lýst samskiptum stefnda og Vegagerðarinnar fram til þess að stefndi höfðaði mál á hendur áfrýjanda 23. júní 2006 með kröfu um viðurkenningu á rétti sínum til skaðabóta vegna missis hagnaðar sem hann hefði notið ef ekki hefði komið til þeirrar ákvörðunar Vegagerðarinnar að hafna tilboðum stefnda í umræddu útboði.

Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 13. apríl 2007, sem staðfestur var af Hæstarétti 8. maí 2008 í máli nr. 450/2007, var komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hefði leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni af þessum sökum og væri fullnægt skilyrðum fyrir skaðabótaskyldu áfrýjanda samkvæmt 2. mgr. 84. gr. þágildandi laga nr. 94/2001 um opinber innkaup, sbr. nú 2. mgr. 101. gr. laga nr. 84/2007 um sama efni. Með því væri aðeins leyst úr lögmæti aðgerða Vegagerðarinnar án þess að nokkru hefði verið slegið föstu um í hvaða mæli þær aðgerðir hefðu leitt til tjóns fyrir stefnda.

Hinn 30. desember 2008 gerði Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum sem verkkaupi þjónustusamning við Kynnisferðir ehf. um áætlunarakstur á sérleyfisleiðum á Suðurnesjum frá og með 1. janúar 2009 til og með 31. desember sama ár „með heimild um framlengingu um eitt ár í viðbót“ sem mun hafa orðið raunin. Var þar vísað til framangreinds samnings 14. október 2005 og áðurnefnds útboðs, en síðari samningurinn tók þó ekki til skólaaksturs á Suðurnesjum. Er helstu efnisatriðum samningsins lýst í héraðsdómi sem og ástæðum þess að Vegagerðin var ekki annar samningsaðila, en Samtök sveitarfélaga á Suðurnesjum höfðu tekið yfir verkefni stofnunarinnar sem laut að almenningssamgöngum á Suðurnesjum.

Stefndi höfðaði mál þetta á hendur áfrýjanda 13. september 2011 til heimtu bóta. Í þinghaldi í héraði 23. nóvember 2010 var sakarefni skipt samkvæmt 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þannig að fyrst skyldi leyst úr ágreiningi aðila vegna tímabilsins frá 2006 til og með 2008 og síðan vegna áranna 2009 og 2010. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 27. mars 2013 var fallist á varakröfu stefnda vegna hins fyrra tímabils, sem reist var á mati dómkvaddra manna, um missi hagnaðar stefnda af umræddu verki, að höfuðstól 248.762.900 krónur með tilgreindum vöxtum. Með dómi 12. desember 2013 í máli nr. 436/2013 staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um annað en vexti.

Í þessum þætti málsins krefst stefndi að áfrýjandi greiði sér 274.670.424 krónur með nánar greindum vöxtum vegna missis hagnaðar á árunum 2009 og 2010 við að fá ekki sérleyfi til aksturs á Suðurnesjum. Með hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að missir hagnaðar stefnda vegna aksturs á þessu svæði umrædd ár fæli í sér tjón hans í skilningi 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 sem ætti sér orsakir í ákvörðun Vegagerðarinnar um að taka ekki tilboði hans.

II

Eins og áður greinir var með dómi Hæstaréttar í máli nr. 450/2007 viðurkennd bótaskylda áfrýjanda gagnvart stefnda á grundvelli 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 vegna missis hagnaðar sem hinn síðarnefndi kynni að hafa notið, ef ekki hefði komið til ákvarðana Vegagerðarinnar um að hafna tilboðum stefnda í sérleyfisakstur á Suðurlandi og Suðurnesjum. Þá voru stefnda með dómi Hæstaréttar í máli nr. 436/2013 dæmdar skaðabætur vegna þess tjóns sem hann varð fyrir á árunum 2006 til og með 2008 af fyrrgreindri ástæðu. Sem fyrr segir lýtur kröfugerð stefnda í máli þessu að bótum vegna áranna 2009 og 2010 og þá einungis vegna aksturs á Suðurnesjum.

Í 1. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 var að finna sérstaka reglu um bætur til handa bjóðanda vegna þess tjóns sem brot á lögunum og reglum settum samkvæmt þeim hefði í för með sér fyrir hann og miðuðust bætur við kostnað við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboði. Þurfti bjóðandi einungis að sanna að hann hafi átt raunhæfa möguleika á að verða valinn af kaupanda og möguleikar hans hafi skerst við brotið. Í máli þessu er á hinn bóginn deilt um skilyrði skaðabótaábyrgðar áfrýjanda eftir 2. mgr. greinarinnar þar sem fram kemur að um skaðabætur vegna brota á lögunum og reglum settum samkvæmt þeim færi að öðru leyti eftir almennum reglum.

Í 1. grein framangreindrar útboðs- og verklýsingar var þjónustusvæðum, akstursleiðum og ferðatíðni lýst, auk þess sem þar var að finna ítarleg ákvæði um þær rekstrarlegu kvaðir sem bjóðendur skuldbundu sig með tilboðum sínum til að taka að sér á samningstímanum. Jafnframt var kveðið á um nauðsyn þess að fram færi nánari gerð samnings við verktaka með útfærslu á nauðsynlegum þáttum verksins. Tilgreint var að gildistími slíks samnings skyldi vera þrjú ár frá 1. janúar 2006 til 31. desember 2008. Þá var mælt fyrir um „heimild til framlengingar um tvö ár ef um semst á milli verkkaupa og verktaka.“ Jafnframt sagði að samningsaðilar skyldu „koma saman a.m.k. einu sinni á ári til fundar, þar sem fjallað er um framkvæmd samnings, auk atriða er varða eftirlit verkkaupa sem lýst er í samningi.“

Svo sem áður greinir liggur fyrir að stefndi á rétt til skaðabóta úr hendi áfrýjanda vegna missis hagnaðar sem hann hefði notið ef ekki hefði komið til ákvörðunar Vegagerðarinnar 18. október 2005 um að hafna tilboði hans í sérleyfisakstur á Suðurnesjum. Hin bótaskylda háttsemi miðast samkvæmt þessu við þann dag, en ekki 30. desember 2008 er Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum gerði samning sinn við Kynnisferðir ehf. sem Vegagerðin hafði áður gert samning við um verkið 14. október 2005. Breytir engu í því tilliti þótt í samningnum frá 2008 hafi verið vísað til fyrri samningsins frá 2005 og framangreinds útboðs.

Þótt Vegagerðinni hafi á árinu 2005 verið skylt að ganga til samnings við stefnda um akstur á Suðurnesjum í samræmi við fyrirliggjandi skilmála í útboðs- og verklýsingu þá var einungis um að ræða skyldu til að gera samning við hann til þriggja ára frá 1. janúar 2006 að telja. Þurfti því meira að koma til ef samningssambandið ætti að vara í tvö ár til viðbótar. Þannig kvað útboðs- og verklýsingin hvorki á um að verkkaupi né verktaki skuldbyndu sig til nýrrar samningsgerðar að loknum hinum þriggja ára samningstíma, heldur var einungis um að ræða heimild til slíks að því tilskildu að þeir næðu saman um samning, svo sem vegna þess að báðir aðilar teldu það sér hagfellt á grundvelli aðstæðna sem þá yrðu uppi. Hefði verið gengið til samnings við stefnda í kjölfar útboðsins mátti hann einungis búast við að þurfa að gera ráðstafanir sem miðuðust við að uppfylla samningsskyldur sínar næstu þrjú árin. Þótt fram sé komið að samið hafi verið í lok árs 2008 um framlengingu samnings vegna aksturs á Suðurnesjum við það fyrirtæki sem valið var í framhaldi af útboðinu til að sinna akstri á því svæði verður ekki talið að framangreint ákvæði útboðsskilmálanna um heimild til framlengingar samningsins hafi verið svo afdráttarlaust að stefndi hafi í lok árs 2005 mátt reikna með því að gengið yrði til samnings við hann þremur árum síðar.

Því hefur hér að framan verið lýst að stefndi reisir kröfu sína á því að hann eigi rétt til skaðabóta úr hendi áfrýjanda vegna bótaskyldrar háttsemi hans á árinu 2005 fyrir tjón sem stefndi telur sig hafa orðið fyrir á árunum 2009 og 2010 á sama hátt og á árabilinu frá 2006 til 2008. Auk hinnar bótaskyldu háttsemi áfrýjanda var sá réttur stefnda háður óorðnum atvikum sem þurftu að verða mörgum árum síðar. Vegna óvissu um tjón stefnda af þessum sökum og möguleika hans til að takmarka það með svo löngum fyrirvara skortir á að skilyrðum skaðabótaskyldu um saknæmi vegna síðara tímabilsins og sennilega afleiðingu hafi verið fullnægt við slíkar aðstæður, sbr. 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda.

Rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnda, Hópbílaleigunnar ehf.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.