555/2017

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli M gegn A ehf., Á og MM var vísað frá dómi á þeim grundvelli að M skorti lögvarða hagsmuni af því að fá niðurstöðu um kröfu sína. Í málinu krafðist M þess á grundvelli 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög að A ehf. yrði slitið. Eftir að málið var höfðaði hafði Á sem eigandi 99,98% hlutafjár A ehf. ákveðið að aðrir hluthafar félagsins, þar á meðal M, skyldu sæta innlausn hans á hlutum í félaginu samkvæmt 16. gr. laga nr. 138/1994. Með vísan til þess að þegar þær ráðstafanir voru gerðar, sem M taldi að ætti að leiða til þess að A ehf. skyldi slitið, hefði M verið hluthafi í félaginu og taldi sig ráða yfir því hlutafé sem nægði eftir 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 til að krefjast slita taldi Hæstiréttur að hann hefði lögvarða hagsmuni af því að leyst yrði úr ágreiningi aðila. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, K-kk-nf A-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. september 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. ágúst 2017, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Í máli þessu, sem sóknaraðili höfðaði 23. október 2014 á hendur varnaraðilum, krefst hann þess á grundvelli 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög að varnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf. skuli slitið.

Þess er að geta að sóknaraðili höfðaði 4. nóvember 2014 mál á hendur varnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf., þar sem hann krefst þess að ógilt verði samþykkt aðalfundar varnaraðila 24. október 2014 um að hækka hlutafé félagsins um 100.000.000 krónur að nafnverði á genginu ein króna á hlut og að breyta samþykktum þess því til samræmis og samþykkt fundarins um að breyta 7. grein samþykkta félagsins um forkaupsrétt að svo miklu leyti sem breytingarnar leiða til brottfalls forkaupsréttar við sölu á 470.000 hlutum í eigu þess.

Málavextir eru þeir helstir að með framsalssamningi 31. mars 2009 eignaðist sóknaraðili 10.000 hluti af 500.000 útgefnum hlutum í varnaraðila, sem þá bar heitið Dalasúla ehf., eða sem svaraði til 2% eignarhlutar. Með sama samningi eignaðist V-kk-nf R-kk-nf W-kk-nf 470.000 hluti, eða 94% eignarhlut, og varnaraðilarnir Á-kk-nf og M-kk-nf J-kk-nf 10.000 hluti, eða 2% eignarhlut hvor. Við gerð framsalssamningsins tóku sóknaraðili, varnaraðilinn Á-kk-nf og V-kk-nf R-kk-nf sæti í stjórn varnaraðilans Aztiq Pharma Partners ehf. Sóknaraðili hætti 2. mars 2010 í stjórninni og tók varnaraðilinn M-kk-nf J-x-x þar sæti í hans stað.

Með dómi Hæstaréttar 28. nóvember 2013 í máli nr. 367/2013, sem sóknaraðili hafði höfðað í héraði gegn varnaraðilunum Á-kk-þgf og M-kk-þgf J-kk-þgf, svo og V-kk-þgf R-kk-þgf, og hinir síðarnefndu áfrýjuðu, var viðurkennt að sóknaraðili, ásamt varnaraðilunum Á-kk-þgf og M-kk-þgf J-x-x, ætti forkaupsrétt, að varnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf. frágengnum, að 470.000 hlutum í félaginu samkvæmt 2. mgr. 7. greinar samþykkta þess á verðinu ein króna á hlut vegna framsals hlutanna frá V-kk-þgf R-kk-þgf til varnaraðilans Á-kk-ef í skjali sem bar heitið „viðauki við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúla ehf.“ Í framhaldi af dóminum tilkynnti varnaraðilinn Á-kk-nf, fyrir hönd stjórnar varnaraðilans Aztiq Pharma Partners ehf., með bréfi 2. desember 2013 V-kk-þgf R-kk-þgf að stjórn félagsins hefði ákveðið að nýta sér forkaupsrétt fyrir hönd þess á fyrrgreindum 470.000 hlutum í samræmi við 2. mgr. 7. greinar samþykkta félagsins. Myndi hlutaskrá þess verða færð til samræmis við framangreind kaup varnaraðila á hlutunum. Afrit bréfsins var sent varnaraðilanum M-kk-þgf J-kk-þgf og sóknaraðila.

Hinn 14. mars 2014 var á aðalfundi varnaraðilans Aztiq Pharma Partners ehf. fyrir árið 2012 lögð fram tillaga af hálfu annarra hluthafa en sóknaraðila um að stjórn félagsins yrði veitt heimild til að selja, án forkaupsréttar, eigin bréf þess að nafnverði 470.000 krónur til V-kk-ef R-kk-ef fyrir eina krónu á hlut. Brást sóknaraðili við þessu með því að krefjast lögbanns á sölunni og var krafan tekin til greina með úrskurði héraðsdóms 12. júní 2014. Sýslumaður lagði síðan lögbannið á 3. júlí sama ár og í framhaldi af því höfðaði sóknaraðili mál til staðfestingar lögbanninu. Í millitíðinni hafði sóknaraðili höfðað mál á grundvelli 71. gr. laga nr. 138/1994 til ógildingar á samþykkt hluthafafundarins 14. mars 2014. Hefur það mál og fyrrgreint staðfestingarmál verið sameinuð.

Samkvæmt endurriti af fundargerð aðalfundar varnaraðilans Aztiq Pharma Partners ehf. 24. október 2014 var meðal fundarefnis tillaga stjórnar varnaraðilans um að hlutafé félagsins yrði hækkað um 100.000.000 krónur að nafnvirði á genginu 1,0 fyrir hvern útgefinn hlut. Um hlutafjárhækkunina sagði meðal annars að hluthafar ættu rétt á að skrá sig fyrir nýjum hlutum í réttu hlutfalli við hlutaeign sína, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 138/1994 og 5. grein samþykkta félagsins. Gætu ekki aðrir en hluthafar skráð sig fyrir nýútgefnum hlutum, en ef hluthafar skráðu sig ekki fyrir þeim skyldi öðrum hluthöfum veittur hlutfallslegur sá réttur. Um ástæðu fyrir hlutafjárhækkuninni var vísað til þess að hún væri til að standa undir skuldbindingum félagsins, þar sem það ætti ekki reiðufé til að greiða skuldir. Á fundinum voru bókuð mótmæli umboðsmanns sóknaraðila, sem fór með ⅓ hluta atkvæða í félaginu, við lögmæti hlutafjárhækkunarinnar og að sóknaraðili áskildi sér allan rétt. Þá var, gegn mótmælum umboðsmanns sóknaraðila, gerð breyting á 7. grein samþykkta félagsins, sem hljóðaði svo eftir hana: „Eigendaskipti að hlutum í félaginu öðlast ekki gildi gagnvart því fyrr en stjórn þess hefur verið tilkynnt um það skriflega eða þau hafa verið færð í gerðarbók, sé hluthafi einn.“ Í lok fundarins beindi varnaraðilinn Á-kk-nf þeirri fyrirspurn til umboðsmanns sóknaraðila hvort sóknaraðili óskaði eftir, í ljósi þess að hann hefði stefnt félaginu til slita á því, að vera „innleystur úr félaginu“, en það hlyti að hafa sömu afleiðingar og slit. Kvaðst umboðsmaðurinn ekki geta tekið afstöðu til þess, en í máli þessu heldur sóknaraðili því fram að þátttaka sín í hækkun hlutafjárins hefði verið óforsvaranleg, meðal annars í ljósi þess að félagið væri með litla sem enga starfsemi. Fór svo að varnaraðilinn Á-kk-nf skráði sig fyrir öllum nýútgefnum hlutum í varnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf. og varð í kjölfarið eigandi 99,98% hlutafjár í félaginu.

Með bréfi 30. nóvember 2014 til sóknaraðila tilkynnti varnaraðilinn Á-kk-nf, með vísan til 16. gr. laga nr. 138/1994, að hann hefði sem eigandi 99,98% hlutafjár varnaraðilans Aztiq Pharma Partners ehf. og eini stjórnarmaður félagsins ákveðið að aðrir hluthafar þess skyldu sæta innlausn hans á hlutum þeirra í því. Með innlausninni væri hluthöfum boðnar 1,196 krónur fyrir hvern hlut. Samkvæmt 17. gr. laganna skyldi greiða andvirði hluta, sem ekki væru framseldir innan fjögurra vikna frá dagsetningu bréfsins inn á geymslureikning í nafni viðkomandi rétthafa. Næðist ekki samkomulag um verð skyldi það ákveðið af matsmönnum. Varnaraðilinn Á-kk-nf tilkynnti síðan sóknaraðila með bréfi 6. janúar 2015 að þar sem hlutir hins síðarnefnda í varnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf. hefðu ekki verið framseldir hefði andvirði þeirra, 11.196 krónur, verið greitt inn á geymslureikning á nafni sóknaraðila.

Samhengis vegna skal þess getið að fyrir Hæstarétti er til meðferðar mál nr. 796/2016, þar sem til úrlausnar eru bótakröfur sóknaraðila á hendur varnaraðilunum Á-kk-þgf og M-kk-þgf J-kk-þgf, svo og V-kk-þgf R-kk-þgf vegna nánar tilgreindra ráðstafana í varnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf. og að rekið er matsmál milli sóknaraðila og varnaraðilans Á-kk-ef, þar sem tveir menn voru dómkvaddir 25. janúar 2017 til að meta innlausnarverð á hlutum sóknaraðila í félaginu miðað við innlausnardag hlutanna 30. nóvember 2014.

II

Sóknaraðili byggir í máli þessu á því að samkvæmt 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 geti hluthafar, sem ráða yfir minnst fimmtungi hlutafjár, krafist dóms fyrir því að félagi skuli slitið á þeim grundvelli að hluthafar hafi af ásetningi misnotað aðstöðu sína í félaginu eða tekið þátt í brotum á lögunum eða samþykktum þess. Sóknaraðili sé enn eigandi þriðjungs útistandandi hlutafjár varnaraðilans Aztiq Pharma Partners ehf. Aðrir hluthafar, varnaraðilarnir Á-kk-nf og M-kk-nf J-kk-nf, hafi misnotað aðstöðu sína í félaginu á kostnað sóknaraðila og selt helstu eign þess til félags í eigu varnaraðilans Á-kk-ef í andstöðu við 51. gr., 70. gr. og 70. gr. a. laga nr. 138/1994. Þá hafi þeir brotið gegn 7. grein samþykkta félagsins með því að hlutast ekki til um að bjóða forkaupsrétt samkvæmt samþykktunum vegna svonefnds viðauka. Einnig hafi þeir brotið gegn 19. grein samþykkta félagsins og 59. gr. laga nr. 138/1994, þar sem endurskoðandi þess hafi átölulaust látið hjá líða að „rannsaka reikninga“ félagsins, með því að hafa sem stjórnarmenn ekki lagt fyrir aðalfund „skýrslu endurskoðanda“ og með því að hafa ekki lagt fyrir aðalfund samstæðureikninga fyrir árin 2009 og 2010. Að auki hafi fyrrnefndir varnaraðilar brotið gegn 70. gr. laganna með því að hafa á aðalfundi 14. mars 2014 samþykkt breytingar á 7. grein samþykkta félagsins í því skyni að sniðganga réttindi sóknaraðila og með því að lýsa því yfir að þeir myndu samþykkja á aðalfundi 24. október 2014 hækkun hlutafjár um 100.000.000 krónur. Loks hafi varnaraðilarnir brotið gegn 59. gr. áðurnefndra laga og 11. grein samþykkta félagsins með því að boða ekki löglega aðalfundi þess fyrir næstliðið starfsár. Öll þessi brot hafi verið framin af ásetningi. Ef fallist yrði á kröfur sóknaraðila um slit varnaraðilans Aztiq Pharma Partners ehf. og „ógildingu hlutafjárins“ hefði það í för með sér að innlausn þess væri marklaus, þar sem hlutafjáreign varnaraðilans Á-kk-ef teldist þá aðeins vera 2%, sem leyfi honum ekki innlausn á eignarhlut sóknaraðila. Við slit félagsins yrði síðan eigin fé þess úthlutað til þriggja hluthafa, sem ættu þá allir 2% eignarhluta. Þar fyrir utan hafi innlausnarferli 16. gr. laga nr. 138/1994 ekki verið lokið, þar sem endanlegt innlausnarverð liggi ekki fyrir. Sé sóknaraðili því enn hluthafi í varnaraðila, sbr. 17. gr. laganna.

Af hálfu varnaraðila er á því byggt að málatilbúnaður sóknaraðila og dómkröfur hans séu ósamrýmanlegar innbyrðis og eftir að fyrir liggi að hlutir sóknaraðila voru innleystir á grundvelli heimildar í 16. gr. laga nr. 138/1994 og innlausnarverð þeirra greitt inn á geymslureikning sé sóknaraðili ekki lengur hluthafi í varnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf., en fjárhagslegir hagsmunir hans séu að fullu tryggðir með þeirri málsmeðferð sem 2. mgr. 16. gr. laganna bjóði og nú standi yfir. Þá setji sóknaraðili fram kröfur sem séu ósamrýmanlegar með því að höfða fyrst mál til slita á umræddu félagi, en síðan mál til ógildingar á ákvörðun hluthafafundar um hækkun hlutafjár. Einnig sé það ósamrýmanlegt málarekstri sóknaraðila og kröfum hans um slit á félaginu eða ógildingu á ákvörðun hluthafafundar að hann hafi sett af stað matsmál á grundvelli heimildar í 2. mgr. 16. gr. laga nr. 138/1994. Hafi sóknaraðili með engum hætti leitast við að skýra hvernig hann geti bæði átt rétt á að fá andvirði hluta sinna greitt vegna innlausnar í samræmi við kröfur hans um að þeir verði metnir til fjár af dómkvöddum matsmönnum og svo einnig haldið til streitu kröfum um slit á félaginu og ógildingu ákvörðunar hluthafafundar. Markmið heimildarinnar til að krefjast félagsslita sé að tryggja fjárhagslegt verðmæti eignarhlutar og hafi sóknaraðili náð því markmiði með innlausn og beiðni um dómkvaðningu matsmanna á verðmæti hlutafjár. Loks verði ekki framhjá því horft að sóknaraðili hafi ráðstafað hagsmunum sínum með skuldbindandi hætti með því að krefjast slita á varnaraðila, svo og mats dómkvaddra manna á innlausnarverði hluta sinna.

III

Í 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 segir að hluthafar, sem ráði yfir minnst fimmtungi hlutafjár, geti krafist dóms fyrir því að félagi skuli slitið á þeim grundvelli að hluthafar hafi af ásetningi misnotað aðstöðu sína í félaginu eða tekið þátt í brotum á lögunum eða samþykktum þess. Krafa sóknaraðila er reist á þessari lagagrein, auk þess vísar hann meðal annars til 51. gr., 59. gr., 70. gr. og 70. gr. a. laganna henni til stuðnings. Heldur sóknaraðili því fram að hann eigi enn þriðjung „útistandandi hlutafjár“ í varnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf., en með því sé átt við hlutafé í eigu annarra en félagsins sjálfs.

Þegar þær ráðstafanir voru gerðar, sem sóknaraðili telur að leiða eigi til þess að varnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf. skuli slitið, var hann hluthafi í félaginu og telur sig sem fyrr greinir hafa ráðið yfir því hlutafé sem nægir eftir 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 til að hluthafi geti krafist þess að félagi skuli slitið. Samkvæmt því hefur hann lögvarða hagsmuni af því að leyst verði úr ágreiningi aðila. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliða þessu máli er rekið annað samkynja mál.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðilar, Aztiq Pharma Partners ehf., Á-kk-nf H-kk-nf og M-kk-nf J-kk-nf M-kk-nf, greiði sameiginlega sóknaraðila, M-kk-þgf H. J-kk-þgf, 250.000 krónur í kærumálskostnað.