650/2010

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu H hf. við slit L hf. Málið átti rætur að rekja til viðskipta H hf. við félagið J í Litháen vegna kaupa félagsins á vörum frá H hf. H hf. gaf út tvo vörureikninga vegna þessara viðskipta þar sem á voru upplýsingar um tiltekin greiðslufyrirmæli og gjalddaga. Þá kom þar einnig fram að L hf. væri viðskiptabanki H hf., upplýsingar um svokallað SWIFT CODE auðkenni L hf. og bankareikning H hf. Reikningar þessir höfðu ekki verið greiddir þegar Fjármálaeftirlitið setti skilanefnd yfir L hf. 7. október 2008 og færði alla innlenda innlánsreikninga til nýs banka, N hf. L hf. sendi dreifibréf í tölvupósti 17. október 2008 sem m.a. var beint til H hf., þar sem gefnar voru leiðbeiningar um tilteknar breytingar sem gera þyrfti á fyrirmælum viðtakenda bréfanna til viðsemjenda sinna í tengslum við sendingu greiðslna frá útlöndum. L hf. sendi einnig tilkynningu til bankans F í Belgíu 21. október 2008 þar sem mælst var til þess að hætt yrði að taka við innborgun á reikning L hf. þar en þess í stað ætti að beina greiðslum til L hf. inn á annan nánar tiltekinn reikning við annan banka. J gerði ráðstafanir til að greiða skuld sína við H hf. 1. september 2009 fyrir atbeina bankans S í Litháen. 1. október 2009 fékk L hf. tilkynningu um SWIFT kerfið frá bankanum F í Belgíu um að þangað hefði borist greiðsla að tiltekinni fjárhæð sem ætluð væri H hf. Samdægurs lýsti L hf. því yfir að hann teldi greiðsluna ógilda og bæri að endursenda hana greiðanda. Þrátt fyrir þetta ráðstafaði F greiðslunni inn reikning á L hf. Í dómi Hæstaréttar kemur  fram að umrædd greiðsla hafi borist til F sem muni hafa lagt féð inn á reikning í eigu L hf. Leggja verði til grundvallar að yfirdráttarskuld hafi verið á þeim reikningi sem lækkaði með þessari innborgun en sé þó eftir sem áður fyrir hendi. F hefði neitað L hf. um að fá að taka af reikningnum fjárhæð greiðslunnar svo lengi sem yfirdráttarskuld stæði á honum. Að þessu virtu taldi Hæstiréttur að með engu móti yrði rætt um að fé sem svaraði til greiðslunnar væri í vörslum L hf. og enn síður að slíkt fé væri sérgreint í höndum L hf. Af þessum sökum taldi Hæstiréttur ekki vera skilyrði til að H hf. gæti krafist afhendingar umræddrar fjárhæðar frá L hf. í skjóli eignarréttar yfir peningum í vörslum hans á grundvelli 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá var talið að H hf. hafi mátt vera ljóst allt frá því í október 2008 að hann ætti útistandandi kröfur á hendur J samkvæmt vörureikningum sem geymdu orðið rangar upplýsingar um hver væri viðskiptabanki hans en hann hafi þó ekkert gert til að leiðrétta þetta. Því hafi ekki verið haldið fram að litháíski bankinn S hafi leitað upplýsinga hjá L hf. um atriði sem ekki komu fram á vörureikningum H hf. en óhjákvæmilega hafi þurft að hafa vitneskju um til að geta miðlað til hans greiðslu gegnum bankann F. Yrði því að byggja á því að S hafi fundið þessar upplýsingar eftir öðrum leiðum. Þá kom fram í málinu að L hf. hafi með almennri tilkynningu til fjármálafyrirtækja gert það sem ætlast mátti til af  honum til að koma í veg fyrir að greiðslur sem senda átti honum yrði beint til F. L hf. gæti því ekki borið skaðabótaábyrgð á því að greiðslan sem ætluð var H hf. hafi borist til F sem neiti nú að sleppa af henni hendi. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. nóvember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. nóvember 2010, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu að fjárhæð 6.187,50 evrur, sem sóknaraðili hefur lýst við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst að þessi krafa verði viðurkennd aðallega með stöðu í réttindaröð samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991, til vara samkvæmt 3. tölulið 110. gr. sömu laga, en að því frágengnu samkvæmt 113. gr. þeirra. Í síðargreindu tilvikunum tveimur krefst hann að fjárhæð kröfunnar beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. september 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins gaf sóknaraðili út tvo vörureikninga 2. og 19. júní 2008 á hendur félagi með heitinu JCS Polivektris í Litháen að fjárhæð samtals 6.253,90 evrur, en 1. september sama ár gaf hann út inneignarreikning til félagsins, sem lækkaði þessa fjárhæð um 206,40 evrur. Á reikningunum voru greiðslufyrirmæli, þar sem meðal annars var tiltekið að gjalddagi væri 30 dögum eftir móttöku vörusendingar og reiknings, varnaraðili væri viðskiptabanki sóknaraðila, svokallað „SWIFT code“ bankans væri LAISISRE og bankareikningur sóknaraðila „(IBAN) IS230101387171715411850389“. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, mun SWIFT vera heiti á alþjóðlegu samskiptakerfi fjármálafyrirtækja, sem meðal annars sé notað til að koma á framfæri fyrirmælum um greiðslur og tilkynningum, hvort heldur til einstakra fyrirtækja eða allra í senn sem noti þetta kerfi, en innan þess fái hvert fyrirtæki sitt auðkenni, sem í tilviki varnaraðila hafi verið LAISISRE. IBAN mun vera heiti á alþjóðlegum bankareikningsnúmerum, sem að því er sóknaraðila varðar hafi myndast þannig að tíu síðustu tölustafirnir séu kennitala hans, en það, sem þar komi fyrir framan, sé auðkennið á bankareikningi, sem hann hafi haft hjá varnaraðila. Upplýsingar sem þessar mun mega nota til að koma greiðslu milli skuldara og kröfuhafa á þann hátt að viðskiptabanki þess fyrrnefnda flytji fé af reikningi hans til innborgunar á tilgreindan reikning þess síðarnefnda við annan banka. Greiðslumiðlun sem þessi mun geta farið um hendur þriðja bankans, sem taki við fé frá viðskiptabanka greiðandans til innborgunar á reikning hjá sér í eigu viðskiptabanka viðtakandans. Óumdeilt er í málinu að framangreindar upplýsingar á vörureikningum sóknaraðila hafi ekkert sagt til um hvaða þriðja banka mætti nota til að miðla greiðslu á þennan hátt, heldur þurfi viðskiptabanki greiðandans í tilviki sem þessu að afla frekari upplýsinga um þetta, sem virðist meðal annars vera unnt að gera gegnum svokallaða SWIFT kerfið, auk þess sem þær hafi að því er varnaraðila varðar verið aðgengilegar á heimasíðu hans. Fyrir Hæstarétti hefur varnaraðili lagt fram skrá, sem hann kveður hafa mátt finna á þeirri heimasíðu sumarið 2008 um fjölmarga erlenda banka, sem tækju í þessu skyni við greiðslum til innborgunar á reikninga í eigu hans. Í henni var getið um fjórtán erlenda banka, þar sem varnaraðili hafi haft reikninga til að taka við greiðslum í evrum, þar á meðal Fortis Banque S.A. í Belgíu.

JCS Polivektris hafði ekki greitt skuld sína við sóknaraðila samkvæmt áðurnefndum reikningum þegar Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í varnaraðila, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Fjármálaeftirlitið tók síðan ákvörðun 9. sama mánaðar um ráðstöfun eigna og skulda varnaraðila til Nýja Landsbanka Íslands hf., nú NBI hf., sem fól meðal annars í sér að innlendir bankareikningar hjá varnaraðila fluttust til nýja bankans, og verður að miða við að meðal þeirra hafi verið sá bankareikningur sóknaraðila, sem getið var um á fyrrnefndum vörureikningum hans. Fyrir liggur í málinu að varnaraðili sendi dreifibréf í tölvupósti 17. október 2008, sem meðal annars var beint til sóknaraðila, þar sem gefnar voru leiðbeiningar um breytingar, sem gera yrði á fyrirmælum viðtakenda bréfsins til viðsemjenda sinna í tengslum við sendingu greiðslna frá útlöndum, þar á meðal að vísa yrði til nánar tiltekins SWIFT auðkennis Seðlabanka Íslands og greina á annan hátt en áður frá bankareikningsnúmeri. Varnaraðili sendi 21. október 2008 tilkynningu gegnum SWIFT kerfið til Fortis Banque S.A., þar sem mælst var til þess að hætt yrði að taka við innborgunum á reikning varnaraðila hjá honum með númerinu „be8029112130077“, en þess í stað ætti að beina greiðslum í evrum inn á nánar tiltekinn reikning í eigu Seðlabanka Íslands við Dresdner Bank AG í Frankfurt. Þessu svaraði Fortis Banque S.A. með orðsendingu gegnum sama kerfi þremur dögum síðar, þar sem fram kom að fyrirmælum þessum yrði fylgt um allt fé, sem stæði varnaraðila til frjálsrar ráðstöfunar, en fyrir liggur að staða framangreinds reiknings varnaraðila hafi á þessum tíma og allar götur síðan verið neikvæð vegna yfirdráttar. Einnig liggur fyrir að varnaraðili lét frá sér fara almenna tilkynningu á SWIFT kerfinu til allra notenda þess 20. nóvember 2008, þar sem greint var meðal annars frá áðurnefndum aðgerðum Fjármálaeftirlitsins og að NBI hf. hefði tekið við skuldbindingum vegna innlendra bankareikninga hjá varnaraðila. Þess var og getið að reikningar varnaraðila við erlenda banka væru ekki í notkun og til stæði að loka þeim, en nánari upplýsingar um stöðu mála mætti finna á tiltekinni heimasíðu hans. Þá er þess að geta að NBI hf. sendi frá sér almenna tilkynningu á SWIFT kerfinu 27. nóvember 2008 um að sá banki hefði fengið nýtt auðkenni þar, auk þess sem greint var frá númerum reikninga við erlenda banka, sem nota ætti til greiðslumiðlunar til hans, en fyrir greiðslur í evrum var gefið upp reikningsnúmer við áðurnefndan Dresdner Bank AG.

Hinn 29. september 2009 gerði JCS Polivektris ráðstafanir til að greiða skuld sína við sóknaraðila að fjárhæð 6.047,50 evrur fyrir atbeina banka í Litháen með heitinu SEB. Varnaraðili fékk 1. október sama ár tilkynningu um SWIFT kerfið frá Fortis Banque S.A. um að þangað hafi borist greiðsla með þessari fjárhæð, sem ætluð væri sóknaraðila. Við þessu brást varnaraðili samdægurs með því að senda Fortis Banque S.A. orðsendingu, þar sem lýst var yfir að varnaraðili teldi greiðsluna ógilda og bæri að endursenda hana til greiðandans. Þessi tilmæli virti Fortis Banque S.A. að vettugi og ráðstafaði greiðslunni inn á áðurnefndan reikning varnaraðila nr. be8029112130077. Varnaraðili hefur ekki staðið sóknaraðila skil á þessari greiðslu og ber í því sambandi fyrir sig að hún standi sér ekki til ráðstöfunar. Samkvæmt bréfaskiptum, sem sóknaraðili hefur átt við Fortis Banque S.A. eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar, lítur erlendi bankinn svo á að varnaraðili hafi tekið við þessari greiðslu með því að hún hafi farið inn á reikning hans, en hana geti varnaraðili á hinn bóginn ekki tekið til sín svo lengi sem skuld sé á reikningnum vegna yfirdráttar. Að mati erlenda bankans verði sóknaraðili að beina kröfu sinni að varnaraðila, en ekki sér.

Eftir að lögum nr. 161/2002 hafði verið breytt með lögum nr. 44/2009, sem tóku gildi 22. apríl 2009, var varnaraðila skipuð slitastjórn, sem gaf út innköllun til kröfuhafa. Sóknaraðili lýsti kröfu 30. október sama ár vegna framangreindra atvika og krafðist greiðslu á þeim 6.047,50 evrum, sem ætlaðar voru honum frá JCS Polivektris, auk 140 evra vegna kostnaðar af kröfulýsingu eða samtals 6.187,50 evrum. Í skrá slitastjórnar um lýstar kröfur var hafnað að viðurkenna þessa kröfu og mótmælti sóknaraðili þeirri afstöðu 16. nóvember sama ár. Með því að ekki tókst að jafna ágreining aðilanna á kröfuhafafundum 23. nóvember 2009 og 25. janúar 2010 beindi slitastjórnin honum til héraðsdóms og var mál þetta þingfest af því tilefni 9. apríl 2010.

II

Svo sem að framan greinir barst greiðslan að fjárhæð 6.047,50 evrur, sem litháíski bankinn SEB innti af hendi 29. september 2009 fyrir JCS Polivektris til greiðslu skuldar þess síðarnefnda við sóknaraðila, til Fortis Banque S.A. í Belgíu, sem mun hafa lagt féð inn á reikning þar í eigu varnaraðila. Leggja verður til grundvallar að yfirdráttarskuld hafi verið á þeim reikningi, sem lækkaði með þessari innborgun en sé þó eftir sem áður fyrir hendi. Ljóst er af gögnum málsins að Fortis Banque S.A. hefur neitað varnaraðila um að fá að taka af reikningnum fjárhæð greiðslunnar, svo lengi sem yfirdráttarskuld standi á honum. Að þessu virtu verður með engu móti rætt um að fé, sem svari til þessarar greiðslu, sé í vörslum varnaraðila. Enn síður er sú staða uppi að slíkt fé sé sérgreint í höndum varnaraðila í formi peningaseðla, sem sannanlega tilheyri sóknaraðila, eða á annan hliðstæðan hátt. Af þessum sökum eru engin skilyrði til að sóknaraðili geti samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 krafist afhendingar þessarar fjárhæðar frá varnaraðila í skjóli eignarréttar yfir peningum í vörslum hans.

Hér að framan var í meginatriðum lýst því, sem fram er komið í málinu um hvernig standa megi að miðlun greiðslu fyrir milligöngu viðskiptabanka. Sóknaraðili gaf sjálfur upplýsingar á vörureikningum sínum til JCS Polivektris um bankareikning hjá varnaraðila, sem greiða mætti skuld samkvæmt þeim inn á. Um þessi greiðslufyrirmæli þurfti hvorki sóknaraðili að hafa samráð við varnaraðila né sá síðarnefndi neitt að vita, enda tók hann ekki fyrir fram að sér að veita sóknaraðila þjónustu af einhverjum toga í tengslum við þetta. Sóknaraðila mátti á hinn bóginn allt frá því í október 2008 vera ljóst að hann ætti útistandandi kröfu á hendur þessum viðskiptamanni samkvæmt vörureikningum, sem geymdu orðið rangar upplýsingar um hver væri viðskiptabanki hans, en ekkert mun hann þó hafa gert til að leiðrétta þetta. Því hefur ekki verið haldið fram í málinu að litháíski bankinn SEB hafi leitað upplýsinga hjá varnaraðila um atriði, sem ekki komu fram á vörureikningum sóknaraðila en óhjákvæmilega þurfti þó að hafa vitneskju um til að geta miðlað til hans greiðslu. Af þeim sökum verður að byggja á því að litháíski bankinn hafi fundið þessar upplýsingar eftir öðrum leiðum, sem hann réði sjálfur. Fram er komið í málinu sem áður segir að varnaraðili hafi á þeim tíma, sem hann lagði enn stund á almenna starfsemi viðskiptabanka, gert öðrum aðgengilegar upplýsingar um tiltekinn reikning sinn við Fortis Banque S.A., sem nota mætti til að miðla greiðslum til viðskiptamanna varnaraðila. Líta verður á hinn bóginn svo á að hann hafi með fyrrnefndri almennri tilkynningu 20. nóvember 2008 til fjármálafyrirtækja, sem NBI hf. fylgdi síðan eftir með annarri slíkri tilkynningu 27. sama mánaðar, gert það, sem ætlast mátti til af honum, til að afturkalla þær upplýsingar og koma þannig í veg fyrir að greiðslum, sem senda ætti honum, yrði beint til Fortis Banque S.A. Varnaraðili getur því ekki borið skaðabótaábyrgð á því að greiðslan á 6.047,50 evrum, sem ætluð var sóknaraðila, hafi borist til síðastnefnda bankans, sem neiti nú að sleppa af henni hendi.

Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest um annað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.