376/2013

G krafðist þess að ógilt yrði veðleyfi sem hún hafði undirritað um að fasteign hennar yrði sett að veði til tryggingar skuld sonar síns H við Í hf., samkvæmt skuldabréfi útgefnu af honum. Byggði G á því að Í hf. hefði ekki staðið við skyldur sínar samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 og að því væru fyrir hendi forsendur samkvæmt 36. gr. samningalaga til að víkja samþykki hennar um veðsetninguna til hliðar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að greiðslumat sem framkvæmt hafði verið á H í tengslum við lántökuna hefði verið haldið fjölmörgum annmörkum. Ekki væri unnt að sjá hver niðurstaða þess hefði orðið ef réttar upplýsingar hefðu verið notaðar og samræmis gætt í tilgreiningu ráðstöfunartekna annars vegar og greiðslubyrði og ætluðum framfærslukostnaði og föstum útgjöldum hins vegar. Yrði Í hf. að bera hallan af þeirri óvissu hvort H hefði staðist greiðslumat ef réttar upplýsingar hefðu verið tilgreindar, svo og því hvort G hefði veitt veðheimildina ef réttilega hefði verið staðið að gerð greiðslumatsins. Að teknu tilliti til efni loforðs G um að veita veð í fasteigninni, atvika og stöðu G og Í hf. við samningsgerðina, auk atvika sem síðar komu til, var talið ósanngjarnt af hálfu Í hf. að bera fyrir sig samninginn sem fólst í samþykki G við að veita veð í fasteigninni, umfram þá fjárhæð sem var varið til greiðslu eldri veðskulda sem hvíldu á fasteign hennar. Með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 169/2012, um að horfa yrði til þeirrar hækkunar sem orðið hafði á uppgreiddum lánum með tilliti til vaxta- og verðtryggingar, ógilti Hæstiréttur samþykki G um veðleyfið að því marki sem fjárhæðin væri umfram 6.500.000 krónur.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2013. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram veitti Íslandsbanki hf., sem áfrýjandi leiðir rétt sinn frá, lán til sonar stefndu, H-kk-ef J-kk-ef, í lok október 2004. Aðdragandi þess var sá að H-kk-nf sendi tölvupóst til starfsmanns í útibúi Íslandsbanka hf. í Vestmannaeyjum og falaðist eftir láni hjá bankanum að fjárhæð 9.000.000 krónur. Í tölvupóstinum kom einnig fram að móðir hans, hefði fallist á að hjálpa honum í ,,síðasta skipti“. Láninu yrði meðal annars varið til að greiða upp áhvílandi veðskuldir á Bröttugötu 9 í Vestmannaeyjum sem var í eigu stefndu og hefði hún fallist á að lánið yrði tryggt með veði í fasteigninni. Í tölvupóstinum fjallaði H-kk-nf um fjárhagsstöðu sína og kvaðst, eftir að tilgreindar skuldir hans hefði verið greiddar upp með hinu nýja láni, einungis skulda eitt lán við Kaupþing banka hf. og væri greiðslubyrði af því um 30.000 krónur á mánuði. Þá fjallaði hann um greiðslubyrði sambúðarmaka síns, sem væri 40.000 krónur á mánuði af lánum er hún hefði tekið vegna húsnæðiskaupa og 20.000 krónur, sem hún greiddi af bifreið sinni. Hann kvaðst í tölvupóstinum myndu hafa um 160.000 krónur í ráðstöfunartekjur á mánuði, sem síðar hækkaði í 170.000 krónur samkvæmt yfirlýsingu vinnuveitanda hans. Þá kvað hann ráðstöfunartekjur sambúðarmaka síns vera um 200.000 krónur á mánuði þótt hún væri í fæðingarorlofi og hefði einungis 80% þeirra launa sem hún ella hefði.

Í skriflegri lánsumsókn H-kk-ef 20. október 2004 kom fram að sótt væri um 8.000.000 króna lán sem greiða skyldi með mánaðarlegum afborgunum á 40 árum. Tekið var fram meðal annars að lánsfjárhæðin skyldi nýtt til að greiða upp öll lán samkvæmt veðbókarvottorði á fasteigninni Bröttugötu 9, en sú eign yrði svo veðsett til tryggingar láninu, sem þá yrði á 1. veðrétti. Sérstakur hluti lánsumsóknarinnar var nefndur: ,,Greiðslumat“. Í því var fjallað um svokallað matsverð eigna og hrein eign sögð 3.500.000 krónur. Ekki er um það deilt að hér var ekki um eignir H-kk-ef að ræða, enda kveðst hann hafa verið eignalaus á þessum tíma. Í lánsumsókninni sjálfri var enga skýringu að finna á þessum hluta greiðslumatsins. Í því sagði jafnframt: ,,Framfærslukostnaður er m.a. ákvarðaður skv. staðli ráðgjafastofu um fjármál heimilanna, aðrar upplýsingar eru úr skattframtali umsækjanda eða gefnar af honum á annan hátt og á hans ábyrgð.“ Þá voru tilgreindar ,,Ráðstöfunartekjur fjölskyldu“ 2.872.096 krónur á ári en 239.341 króna á mánuði. Næstu tveir liðir matsins tóku til greiðslubyrði af lánum, annars vegar ,,öðrum lánum“ sem sögð var 432.000 krónur á ári en 36.000 krónur á mánuði og hins vegar ,,nýju láni“ sem sögð var 429.844 krónur á ári en 35.820 krónur á mánuði. Loks var ,,Áætlaður framfærsluk. og föst útgjöld“ sögð vera 1.315.200 krónur á ári en 109.600 krónur á mánuði. Ráðstöfunartekjur eftir framfærslu og greiðslu lána voru samkvæmt þessu sagðar 57.921 króna á mánuði. Stefnda ritaði undir lánsumsóknina sem veðsali. Í þeim hluta hennar sem stefnda ritaði nafn sitt var staðlaður texti þar sem fram kom að hún hefði kynnt sér fræðslubækling um sjálfskuldarábyrgðir.

Ágreiningslaust er að þegar lánið var veitt hafi skuldir, sem hvíldu á hinni veðsettu fasteign, verið gerðar upp en samanlögð fjárhæð þeirra nam 4.152.041 krónu. Var stefnda skuldari fjögurra lána en annar sonur hennar eins.

II

Ágreiningslaust er að Íslandsbanki hf. var vegna aðildar sinnar að Samtökum banka og fjármálafyrirtækja bundinn af reglum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Í 1. grein samkomulagsins er tekið fram að markmið þess sé að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og veðsetninga þeirra í þágu annarra en þess í stað verði lánveitingar miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Í 2. grein er mælt fyrir um að samkomulagið taki bæði til allra sjálfskuldarábyrgða og tilvika þegar einstaklingur gefur leyfi til þess að veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annars manns. Er ágreiningslaust með aðilum að samkomulagið eigi við í málinu. Í 3. grein þess er kveðið á um mat á greiðslugetu og segir þar að þegar veð er sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta ,,greiðslugetu greiðanda“. Við greiðslumatið skuli taka tillit til neyslu og annarra fastra útgjalda áður en ráðstöfunarfé til greiðslu skuldbindinga sé reiknað út. Við áætlun á útgjöldum til neyslu skuli að lágmarki nota viðmiðun ráðgjafastofu um fjármál heimilanna eða Íbúðalánasjóðs. Í 4. gr. er mælt fyrir um skyldu fjármálafyrirtækis til að veita þeim, sem gengst í ábyrgð fyrir annan mann eða heimilar veðsetningu til tryggingar skuldum hans, tilteknar upplýsingar áður en undirritun fer fram.

Í héraðsgreinargerð stefnda er á því byggt að greiðslumatið hafi verið miðað við fjárhag H-kk-ef, sonar stefndu, og sambúðarmaka hans. Í skýrslu sambúðarmakans fyrir dómi kvaðst hún hafa neitað því að matið tæki til tekna hennar og gjalda og hún hefur ekki staðfest matið með undirritun sinni. Af þeim upplýsingum, sem fyrir liggja í málinu, voru tilgreindar ráðstöfunartekjur í greiðslumatinu of háar, miðað við tekjur H-kk-ef eingöngu, en of lágar væri miðað við tekjur hans og sambúðarmaka hans. Þá er ljóst að í greiðslumatinu var eingöngu miðað við greiðslubyrði H-kk-ef af lánum, en ekki sambúðarmaka hans, sem hann hafði þó upplýst um að hluta í tölvupósti til starfsmanns bankans, sem áður er getið. Í málinu liggur fyrir sameiginlegt skattframtal H-kk-ef og sambúðarmaka hans, vegna tekjuársins 2004 þar sem fram koma upplýsingar um eignir þeirra og skuldir í lok þess árs. Auk skulda við Íbúðalánasjóð samtals að fjárhæð 8.347.979 krónur sem voru vegna kaupa sambúðarmakans á fasteign að Frostafold 6 í Reykjavík, en greiðslubyrði á mánuði af þeim var í september 2004 samkvæmt greiðsluseðlum 52.620 krónur á mánuði, voru þar tilgreindar skuldir að fjárhæð 20.178.163 krónur. Þótt ætla megi að þar á meðal hafi verið skuld sambúðarmakans vegna bifreiðakaupa og H-kk-ef vegna eldra láns og þess láns, sem er tilefni máls þessa, var ekkert í greiðslumatinu um hver greiðslubyrði væri af öðrum lánum sem tilgreind voru á skattframtalinu og námu samtals 6.045.709 krónum.

Samkvæmt framansögðu eru ráðstöfunartekjur ranglega tilgreindar í greiðslumatinu. Þá er innbyrðis ósamræmi í matinu, þar sem texti þess gerir ráð fyrir að tilgreindar séu ,,Ráðstöfunartekjur fjölskyldu“ en tilgreining á greiðslubyrði vegna skulda tekur eingöngu til skulda lántakans, H-kk-ef. Miðað við skattframtal tekjuársins 2004 og önnur gögn málsins er ekki unnt að fullyrða hver niðurstaða þess hefði orðið ef ráðstöfunartekjur hefðu verið réttilega tilgreindar og greiðslubyrði miðuð við öll lán þess eða þeirra sem höfðu þær ráðstöfunartekjur er notaðar voru. Þá er óljóst við hvað ætlaður framfærslukostnaður var miðaður og hvort þar er tekið tillit til framfærslukostnaðar fjölskyldu H-kk-ef og þá til hvaða útgjalda eða hvort matið átti við hann einan.

Greiðslumat, sem framkvæmt er á grundvelli samkomulagsins 1. nóvember 2001 vegna lántöku, gegnir mikilvægu hlutverki. Þótt eðlilegt sé að reisa það á upplýsingum og gögnum frá þeim sem tekur lánið getur fjármálafyrirtæki ekki látið sér í léttu rúmi liggja hvaða upplýsingar eru notaðar og hvaða gagna er aflað. Fjármálafyrirtæki hefur sjálfstæðar skyldur gagnvart þeim, sem gengst í ábyrgð eða veitir veð til tryggingar láninu, til þess að tilgreina réttar upplýsingar í greiðslumati sé þess nokkur kostur og afla nauðsynlegra gagna til þess að matið gefi sem besta mynd af ætlaðri greiðslugetu lántakans. Þótt ekki verði gerðar þær kröfur til fjármálafyrirtækis að það varðveiti til lengri tíma gögn, sem liggja slíkum greiðslumötum til grundvallar, verður að ætlast til að það geti upplýst á hvaða gögnum hafi helst verið byggt og hvort einungis er miðað við lántaka sjálfan eða hvort miðað sé einnig við maka hans eða sambúðarmaka þegar ráðstöfunartekjur og greiðslubyrði lána og framfærslukostnaður eru tíunduð. Greiðslumat það sem framkvæmt var á lánsumsókninni, sem stefnda undirritaði, var, eins og fram er komið, haldið fjölmörgum annmörkum. Ekki er unnt að sjá hver niðurstaða þess hefði orðið ef réttar upplýsingar hefðu verið notaðar og samræmi í tilgreiningu ráðstöfunartekna annars vegar og greiðslubyrði og ætluðum framfærslukostaði og föstum útgjöldum hins vegar. Af hálfu stefndu er því haldið fram að H-kk-nf hefði ekki staðist greiðslumat ef réttar upplýsingar hefðu verið tilgreindar. Er fallist á með héraðsdómi að áfrýjandi verði að bera hallann af þeirri óvissu, sem um þetta er, svo og því hvort stefnda hefði veitt veðheimild í fasteign sinni ef réttilega hefði verið staðið að gerð greiðslumatsins.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á að miðað við efni loforðs stefndu um að veita veð í fasteign sinni og framangreindra atvika við samningsgerðina svo og til stöðu stefndu og Íslandsbanka hf. eins og henni er þar lýst, og atvika sem síðar komu til, að ósanngjarnt sé fyrir áfrýjanda, að því marki sem síðar greinir, að bera fyrir sig framangreint loforð stefndu. Verður því samningi sem með því stofnaðist vikið til hliðar með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eins og síðar greinir.

Málið höfðaði stefnda í héraði í því skyni að felld yrði úr gildi ,,veðsetning sú sem stefnandi veitti í fasteign sinni ... með undirritun sinni á skuldabréf ... útgefnu af H-kk-þgf J-kk-þgf til Íslandsbanka hf. og dagsettu 20. október 2004.“ Verður að skilja kröfugerð þessa svo að krafist sé að samningur um veðsetninguna verði ógiltur eða honum vikið til hliðar. Áfrýjandi krafðist sýknu og reisti þá kröfu meðal annars á því að réttilega hefði verið staðið að greiðslumatinu og ógilding veðsetningarinnar yrði ekki reist á 36. gr. laga nr. 7/1936. Hann hefur síðar lagt fram gögn, sem meðal annars sýna að af lánsfjárhæðinni 8.000.000 krónum hafi 4.152.041 króna farið til greiðslu á lánum, sem áður hvíldu á hinni veðsettu fasteign stefndu. Regla 36. gr. er reist á sanngirnismati þar sem tekið er tillit til þeirra fjögurra atriða sem tilgreind eru í 2. mgr. hennar. Það mat er eðli sínu samkvæmt heildarmat reist á öllum atvikum máls. Loforð stefndu um að veita veð í fasteign sinni og samkomulag um veðsetningu, sem á því var reist, er ekki ósanngjarnt að því marki, sem greiddar voru upp skuldir, sem þá þegar hvíldu á fasteign hennar. Sum þeirra lána, sem þá voru greidd upp, voru til langs tíma og var létt af stefndu þeirri skyldu að greiða af þeim eða bera áhættu af greiðslu afborgana, vaxta og verðbóta. Eftirstöðvar láns þess, sem málið er sprottið af, námu er málið var höfðað, tæpum átta árum eftir að loforðið var gefið, 13.387.077 krónum. Samkvæmt öllu framansögðu, sbr. og dóm Hæstaréttar 1. nóvember 2012 í máli nr. 169/2012, verður samningi um veðsetningu vikið til hliðar að því marki sem veðsetningin var umfram 6.500.000 krónur.

Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi, eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Samningi stefndu, G-kvk-ef T-kvk-ef, og áfrýjanda, Íslandsbanka hf., sem gerður var 20. október 2004, um að stefnda veitti veð í fasteign sinni að Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum, til tryggingar skuld H-kk-ef J-kk-ef við áfrýjanda samkvæmt skuldabréfi nr. 501-74-961216, útgefnu ofangreindan dag að fjárhæð 8.000.000 krónur er vikið til hliðar að því leyti sem samþykkið er umfram 6.500.000 krónur.

Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samtals 1.000.000 krónur.