301/2011

Sóknaraðilarnir Skiki ehf., Blomstra ehf., Íslenska útflutningsmiðstöðin hf., Ó-kk-nf Y-kk-nf og R-kvk-nf Ó-kvk-nf

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari og H-kvk-nf H-kvk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 15. apríl 2011 sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. apríl 2011, þar sem krafa varnaraðilans hollenska sveitafélagsins Gemeente Dordrecht, hér eftir nefndur GD, að fjárhæð 8.286.640,18 evrur, að meðtöldum 4,79% samningsvöxtum frá 6. júlí 2008 til og með 22. apríl 2009, var viðurkennd sem forgangskrafa við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga.

Sóknaraðilinn Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited auk þrjátíu og tveggja annarra í sama hópi krefjast þess að kröfu varnaraðilans GD að lýstri fjárhæð

1.412.376.469 krónur verði hafnað sem forgangskröfu samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Til vara er þess krafist að verði fallist á að einhver hluti kröfu sveitarfélagsins njóti forgangs þá skuli sú fjárhæð vera að hámarki 20.887 evrur. Að því frágengnu er þess krafist að hafnað verði kröfu sveitarfélagsins um að vextir er fallið hafa á kröfuna njóti forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Loks er þess krafist að gagnkröfu sveitarfélagsins um að viðurkenndar verði kröfur um tilteknar fjárhæðir, þar með talið um forgang þeirra krafna, umfram það sem samþykkt var af slitastjórn Landsbanka Íslands hf., verði hafnað. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilinn Bayerische Landesbank og tuttugu og fjórir aðrir í sama hópi gera sömu kröfur og sóknaraðilinn Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited og fleiri að því undanskildu að í stað þess að hafna með öllu að vaxtakrafa varnaraðilans GD verði samþykkt sem forgangskrafa þá verði því hafnað að vextir, sem fallið hafi á kröfuna eftir 6. október 2008, njóti forgangs. Loks er þess krafist að hafnað verði gagnkröfum sveitarfélagsins um viðurkenningu á kröfufjárhæðum umfram þær fjárhæðir sem samþykktar hafa verið af slitastjórn varnaraðilans Landsbanka Íslands hf., þar með talið um forgangsrétt slíkra fjárhæða. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilinn Deutsche Bank Trust Company Americas krefst þess að hrundið verði niðurstöðu héraðsdóms um að áðurnefnd krafa sveitarfélagsins verði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðilinn Landsbanki Guernsey Ltd. krefst þess að hinum kærða úrskurði verði breytt á þá leið að krafa sveitarfélagsins verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Til vara er þess krafist að hún verði aðeins viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 að hámarki 20.887 evrur. Loks er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann þess að kærumálskostnaður verði felldur niður.

Varnaraðilinn GD kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 24. maí 2011. Hann krefst þess aðallega að viðurkennd verði krafa hans á hendur varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 8.310.863,06 evrur og að krafan njóti stöðu í réttindaröð við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Til vara krefst varnaraðilinn að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilarnir WGZ Bank Luxembourg S.A., Landesbank Berlin AG, Deutsche Postbank AG, Caixa Geral de Depositos, The Royal Bank of Scotland plc., ABN AMRO Bank NV, London Branch, Sparkasse zu Lübeck AG, Vereinigte Sparkassen im Landkreis Weilheim, KfW Bankengruppe, Arrowgrass Special Situations S.a.r.l., Skiki ehf., Blomstra ehf., Íslenska útflutningsmiðstöðin hf., Ó-kk-nf Y-kk-nf og R-kvk-nf Ó-kvk-nf hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Fyrir héraðsdómi kröfðust sóknaraðilarnir Arrowgrass Distressed Opportunities Fund Limited og fleiri og Bayerische Landesbank og fleiri þess að kröfu varnaraðilans GD yrði vísað frá dómi að öðru leyti en því sem lýtur að fjárhæðum umfram það sem slitastjórn Landsbankans hefur samþykkt sem forgangskröfu. Í forsendum héraðsdóms fyrir hinum kærða úrskurði var þeirri kröfu hafnað, en í kærum þessara sóknaraðila til Hæstaréttar var krafan enn höfð uppi. Með bréfum þeirra 25. ágúst 2011 til Hæstaréttar var fallið frá þessari kröfu og kemur niðurstaða héraðsdóms um þetta atriði því ekki til úrlausnar fyrir réttinum.

I

Samkvæmt heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Bankanum var eftir það veitt heimild til greiðslustöðvunar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember sama ár. Með lögum nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum áðurnefndra laga, var bankinn síðan tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði 29. sama mánaðar slitastjórn sem annast meðal annars meðferð krafna á hendur bankanum. Hún gaf út innköllun til skuldheimtumanna félagsins 30. apríl 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 30. október sama ár. Fjölmargir lýstu kröfu sinni af því tilefni, en meðal þeirra voru sóknaraðilar þessa máls eða í einhverjum tilvikum kröfuhafar, sem sóknaraðilar hafa eftir það öðlast rétt sinn frá. Í kröfum nær allra þeirra fólst jafnframt að þær hlytu stöðu í réttindaröð við slit bankans sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Í langflestum tilvikum eru sóknaraðilar alþjóðleg fjármálafyrirtæki sem eiga skuldabréf og önnur verðbréf, sem gefin voru út af varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf. Breytingar hafa orðið á hópi upphaflegra sóknaraðila málsins, en nokkrir þeirra féllu frá aðild að því undir rekstri þess í héraði og fimmtán til viðbótar una niðurstöðu héraðsdóms og hafa ekki kært hana til Hæstaréttar fyrir sitt leyti. Vegna kæru varnaraðilanna á úrskurði héraðsdóms eiga þessir fimmtán kröfuhafar aðild að málinu fyrir Hæstarétti.

Varnaraðilinn GD sem er sveitarfélag í Hollandi krafðist þess fyrir slitastjórn að höfuðstóll kröfu hans að fjárhæð 8.310.863,06 evrur yrði viðurkenndur sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Krafan er til komin sem heildsöluinnlán sveitarfélagsins til útibús varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. í Hollandi 6. júlí 2007 að fjárhæð 8.000.000 evrur. Hún fól í sér höfuðstól innlánsins auk 4,79% samningsvaxta til og með 22. apríl 2009, en þá hafði verið tekið tillit til vaxtagreiðslu 7. júlí 2008 og dregin frá greiðsla Seðlabanka Hollands 18. mars 2009 vegna tryggingarverndar að fjárhæð 20.887 evrur. Loks fólst í kröfu sveitarfélagsins að greiddur yrði sem forgangskrafa innheimtukostnaður að fjárhæð 24.222,84 evrur, sem fallið hefði til fram að 22. apríl 2009.

Að loknum kröfulýsingarfresti lýsti slitastjórn Landsbanka Íslands hf. afstöðu sinni til einstakra krafna. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði samþykkti hún höfuðstól kröfu sveitarfélagsins sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 sem og samningsvexti til og með 22. apríl 2009, en hafnaði þeim liðum kröfunnar sem lutu að innheimtukostnaði og málskostnaði. Sveitarfélagið mótmælti þessari afstöðu slitastjórnar og krafðist þess að krafan yrði viðurkennd að fullu eins og henni hafði verið lýst samkvæmt framansögðu. Sóknaraðilar og fleiri sem lýst höfðu kröfum sínum mótmæltu afstöðu slitastjórnar um viðurkenningu kröfunnar í réttindaröð samkvæmt áðurnefndu lagaákvæði. Við meðferð málsins fyrir slitastjórn var án árangurs reynt að jafna ágreininginn. Við svo búið beindi hún málinu til Héraðsdóms Reykjavíkur með bréfi 2. mars 2010 með vísan til 2. mgr. 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991.

Ágreiningur málsaðila er margþættur en hann á rót sína að rekja til áðurnefndra laga nr. 125/2008 sem sett voru 6. október 2008 en öðluðust gildi daginn eftir. Með þeim var eldri lögum breytt með þeim hætti, sem sóknaraðilar telja að fái ekki staðist og skaði verulega hagsmuni þeirra við væntanlegar greiðslur til kröfuhafa af eignum varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. við slit hans. Þá hefur því verið hreyft af hálfu hluta sóknaraðila að á ný hafi verið brotið á rétti þeirra með setningu áðurnefndra laga nr. 44/2009. Í meginatriðum eru ágreiningsefni málsins milli sóknaraðila og varnaraðila, en varnaraðila greinir einnig innbyrðis á um úrlausn afmarkaðra þátta í kröfu varnaraðilans GD. Nánar verður vikið að málsástæðum aðilanna hér á eftir svo sem þörf er á við úrlausn málsins.

II

Í máli þessu og tíu öðrum að auki sem í september 2011 voru flutt fyrir Hæstarétti, ýmist munnlega eða skriflega, reynir á stjórnskipulegt gildi 6. gr. laga nr. 125/2008. Í einu þeirra, hæstaréttarmálinu nr. 340/2011, halda sóknaraðilar þess máls fram sömu málsástæðum og gert er í þessu máli um annmarka á lögum nr. 125/2008, en dómur í því hefur verið kveðinn upp fyrr í dag. Í kafla II í áðurnefndum dómi Hæstaréttar er gerð grein fyrir efni laga nr. 125/2008 og tilfærð orðrétt 6. gr. þeirra, sem ágreiningur málsaðila stendur einkum um, en með henni var réttindaröð krafna við skipti á búum fjármálafyrirtækja breytt þannig að innstæðukröfum var skipað sem forgangskröfum samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Í sama kafla dómsins var getið um yfirtöku Fjármálaeftirlitsins á þremur stærstu viðskiptabönkum landsins í beinu framhaldi af setningu laganna, þar á meðal varnaraðilans Landsbanka Íslands hf., og stofnun nýrra banka á grunni þeirra eldri. Loks eru í þessum kafla dómsins rakin sjónarmið sóknaraðila um stjórnskipulega annmarka á lögum nr. 125/2008, sem ættu að leiða til þess að þau yrðu virt að vettugi við úrlausn málsins og gagnstæð sjónarmið varnaraðila þess máls, sem telja að lögin samræmist bæði stjórnarskránni og fjölþjóðlegum samningum sem Ísland hefur undirgengist. Í kafla III í áðurnefndum dómi er gerð grein fyrir lögskýringargögnum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 125/2008, að því marki sem skiptir máli við úrlausn um ágreining aðilanna. Þar greinir ennfremur frá því að í lok árs 2008 voru sett lög nr. 142/2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða og þeim niðurstöðum rannsóknarnefndar á vegum Alþingis sem skipta máli hér. Í kafla IV í áðurnefndum dómi er síðan leyst úr ágreiningi um stjórnskipulegt gildi laga nr. 125/2008 þar sem hafnað er málsástæðum sóknaraðila sem reistar eru á því að lögin fari í bága við stjórnarskrána og fjölþjóðlega samninga. Umfjöllun í köflum II og III í dómi Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 á jafnt við í því máli, sem hér er til úrlausnar, og jafnframt niðurstöður í kafla IV í dóminum. Eiga almenn sjónarmið sem þar eru rakin einnig við í þessu máli. Samkvæmt því er hafnað málsástæðum sóknaraðila þessa máls sem reistar eru á því að lögin samrýmist ekki stjórnarskrá og fjölþjóðlegum samningum.

III

Eins og fyrr greinir snýst ágreiningur málsaðila meðal annars um það hvar í réttindaröð skipa skuli framangreindri kröfu varnaraðilans GD við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Sóknaraðilar, sem allir eru almennir kröfuhafar samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, gera ekki ágreining um þá afstöðu slitastjórnar Landsbanka Íslands hf. að samþykkja höfuðstól kröfu sveitarfélagsins ásamt samningsvöxtum til og með 22. apríl 2009, en þeir telja kröfuna almenna kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 en ekki forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laganna. Ágreiningur málsaðila að þessu leyti lýtur að því hvort krafa sveitarfélagsins sem það lýsti við slit Landsbanka Íslands hf. teljist innstæða í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta og njóti sem slík forgangs við slit bankans samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 svo sem henni var breytt með 6. gr. laga nr. 125/2008 og síðar 6. gr. laga nr. 44/2009, en sá er skilningur beggja varnaraðila. Sóknaraðilar telja á hinn bóginn lögskipti sveitarfélagsins og bankans hafa verið í formi fjárfestingar eða lánssamnings, og því geti krafa sveitarfélagsins ekki talist innstæða í framangreindum skilningi og njóti því ekki forgangs. Ekki er tölulegur ágreiningur um vexti í málinu.

IV

Svo sem í hinum kærða úrskurði greinir tilkynnti Landsbanki Íslands hf. Fjármálaeftirlitinu með bréfi 6. mars 2006, að bankinn hefði í hyggju að stofna og starfrækja útibú í Amsterdam í Hollandi. Í bréfinu kemur fram að fyrst um sinn verði eingöngu um útlánastarfsemi að ræða með þátttöku Landsbanka Íslands hf. í sambankalánum og með almennum fyrirtækjalánum og fasteignalánum til fyrirtækja og fjárfesta. Síðar megi gera ráð fyrir að sett verði á fót innlánsstarfsemi á heildsölumarkaði fyrir innlán auk fyrirtækjaráðgjafar. Í tilkynningu bankans til Fjármálaeftirlitsins 6. september 2007 segir að bankinn tilkynni að móttaka innlánsfjár og annars fjár til endurgreiðslu muni innan skamms falla undir starfsemi útibús bankans í Amsterdam.

Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir samningi þeim sem sveitarfélagið Gemeente Dordrecht og útibú Landsbanka Íslands hf. í Amsterdam gerðu 3. júlí 2007, en sá samningur komst á fyrir milligöngu miðlarans Wallich & Matthes. Samkvæmt þeim samningi lagði varnaraðilinn GD 8.000.000 evrur 6. júlí 2007 inn á reikning útibús Landsbanka Íslands hf. í Amsterdam hjá Fortis Bank N.V. í formi millifærslu, en öll fjárhæðin ásamt 4,79% samningsvöxtum skyldi vera laus til útborgunar 6. júlí 2009. Meðal gagna málsins er staðfesting dagsett 3. júlí 2007 um innlegg (depositotransactie) sem miðlarinn sendi varnaraðilanum GD. Þar kemur fram að staðfest sé símtal fyrr sama dag, en í því símtali hafi miðlarinn gert fyrir sveitarfélagið innleggsviðskipti gegn tilteknum skilyrðum. Tekið var fram tilvísunarnúmerið 023010, sá sem tæki við peningum (geldneemster) væri Landsbanki Íslands hf. í Amsterdam, sá sem léti af hendi peninga (geldgeefster) Gemeente Dordrecht, fjárhæð (bedrag) væri 8.000.000 evrur, vextir (rente) 4,79% á ári, vaxtaútreikningar (renteberekening) act/360, lánstími (looptijd) 6. júlí 2007 til 6. júlí 2009 eða 731 dagur, vaxtafjárhæð (rente bedrag) 778.108,89 evrur, greiðsla (betaling) komi frá Fortis Bank N.V. Rotterdam, endurgreiðsla (terugbetaling) sé til tiltekins banka í Haag, söluþóknun (provisie) 3.248.88 evrur og verði hún sett á mánaðarreikning. Framangreind staðfesting miðlarans er eina skjalið sem gefið var út vegna umræddra lögskipta varnaraðilans GD og Landsbanka Íslands hf.

V

Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 gilda við slit fjármálafyrirtækis sömu reglur og um rétthæð krafna á hendur þrotabúi. Þó skulu kröfur um innstæður samkvæmt lögum nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta jafnframt teljast til krafna, sem njóta rétthæðar samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Með innstæðu í skilningi 1. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 er samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins átt við innstæðu, sem er tilkomin vegna innláns eða millifærslu í hefðbundinni almennri bankastarfsemi, og viðskiptabanka eða sparisjóði ber að endurgreiða samkvæmt skilmálum, er gilda samkvæmt lögum eða samningum.

Í kafla IV hér að framan eru rakin lögskipti sveitarfélagsins GD og útibús Landsbanka Íslands hf. í Amsterdam í tengslum við fjármuni þá sem sveitarfélagið átti hjá bankanum. Samkvæmt því sem þar kemur fram, sbr. einnig dóm Hæstaréttar í máli nr. 311/2011 sem kveðinn var upp fyrr í dag, og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða hans, að sveitarfélagið hafi átt hjá Landsbanka Íslands hf. innlán, sem telja ber innstæðu í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999, og að sú innstæða njóti tryggingarverndar samkvæmt ákvæðum þeirra laga. Af því leiðir að hin lýsta krafa sveitarfélagsins nýtur forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit bankans. Þá er og með skírskotun til forsendna dóms Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 sem og forsendna hins kærða úrskurðar fallist á þá niðurstöðu, að lágmarkstryggingarvernd sú sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 98/1999 breyti engu um að tryggð innstæða njóti í heild sinni forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991.

VI

Varnaraðilinn GD hefur ennfremur uppi kröfu um að áfallinn kostnaður hans til 22. apríl 2009 að fjárhæð 24.222,84 evrur verði samþykktur sem forgangskrafa við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Þessum lið kröfugerðar hans var hafnað í hinum kærða úrskurði og verður sú niðurstaða staðfest með vísan til forsendna héraðsdóms.

Í málinu er ágreiningslaust milli varnaraðila að 18. mars 2009 greiddi Seðlabanki Hollands varnaraðilanum GD upp í kröfu hans 20.887 evrur vegna innstæðutryggingar. Þá er og ágreiningslaust með varnaraðilum að fjárhæð samningsvaxta, 4,79%, frá 6. júlí 2008 til og með 22. apríl 2009 sé 307.527,18 evrur. Samkvæmt því og með vísan til annars þess er að framan greinir er staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að viðurkenna sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. kröfu varnaraðilans GD að fjárhæð 8.286.640,18 evrur (8.000.000 + 307.527,18 - 20.887 = 8.286.640,18) sem umreiknast í 1.402.348.118 krónur miðað við gengi 22. apríl 2009, sbr. 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Viðurkennd fjárhæð verður dæmd í einu lagi og tiltekin í íslenskum krónum.

Fyrir héraðsdómi var hver málsaðili látinn bera sinn kostnað af málinu með skýringum sem greinir í forsendum héraðsdóms. Sú niðurstaða verður staðfest með vísan til forsendna hans. Í meginatriðum eiga sömu sjónarmið einnig við að því er varðar málskostnað fyrir Hæstarétti. Að því virtu verður hver aðili látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Krafa varnaraðilans G-x-x D-x-x að fjárhæð 1.402.348.118 krónur á hendur varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf. er viðurkennd við slit hans. Kröfunni er skipað í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.