632/2017

VG og G ehf. höfðuðu mál á hendur Í og S og kröfðust viðurkenningar á skaðabótaskyldu þeirra vegna tjóns sem félögin töldu sig hafa orðið fyrir vegna tveggja varnargarða sem höfðu verið reistir, annars vegar við útfall Árkvísla úr Skaftá og hins vegar samhliða þjóðvegi 1 að ræsi við svonefndan Litla-Brest. Byggðu VG og G ehf. á því að með varnargörðunum hefði náttúrulegt flæði Árkvísla fram Eldhraunið verið heft, með þeim afleiðingum að grunnvatnsstaða í hrauninu hefði lækkað og rennsli í lækjum í Landbroti, þar með talið í Grenlæk sem VG og G ehf. töldu til veiðiréttinda yfir, minnkað. Það hefði svo aftur haft í för með sér áhrif á lífríki lækjarins og samdrátt í veiði. Í dómi sínum rakti héraðsdómur efni ýmissa skýrslna, greinargerða og álitsgerða sem aðilar höfðu lagt fram til stuðnings kröfum sínum. Lagði dómurinn til grundvallar að sönnunarbyrðin fyrir því að orsakasamband væri á milli varnargarðanna og ætlaðs tjóns vegna samdráttar á veiði í Grenlæk, hvíldi á VG og G ehf. Til þess að fallast mætti á að slíkt orsakasamband væri fyrir hendi taldi dómurinn að í fyrsta lagi þyrfti að sanna að rennsli í Árkvíslar væri minna heldur en ef varnargarðurinn hefði ekki verið reistur. Í öðru lagi þyrfti að liggja fyrir að dregið hefði úr rennsli grunnvatns til efstu linda Grenlækjar sökum þess að minna vatn rynni í kvíslarnar. Í þriðja lagi þyrfti að sýna fram á að minna vatnsrennsli til upptaka lækjarins hefði haft skaðleg áhrif á seiðauppvöxt og í fjórða lagi þyrftu VG og G ehf. svo að sanna að þessi skaðlegu áhrif hefðu dregið úr veiði í Grenlæk og valdið þeim tjóni. Var það mat héraðsdóms, sem skipaður var sérfróður meðdómsmönnum, að vafi væri um ástæður vaxandi vatnsþurrðar í Grenlæk á síðustu árum. Mætti ætla að rennsli lækjarins réðist af mismunandi náttúrulegum þáttum sem ekki væri unnt að reikna með að væru í innbyrðis jafnvægi við þær óstöðugu aðstæður sem ríktu á svæðinu. Taldi dómurinn ósannað að þeir varnargarðar sem VG og G ehf. vísuðu til hefðu haft neikvæð áhrif á þessa þætti þannig að það kæmi niður á rennsli Grenlækjar á þann hátt sem félögin byggðu á. Voru Í og S því sýknuð af kröfum þeirra. Í dómi sínum rakti H-kk-nf niðurstöður matsgerðar dómkvaddra manna sem VG og G ehf. höfðu aflað að gengnum héraðsdómi og taldi hana ekki renna stoðum undir að orsakasamband væri á milli umræddra mannvirkja og þess tjóns sem væri grundvöllur viðurkenningarkröfu VG og G ehf. Að því gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, var hann staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari og A-kvk-nf J-kvk-nf prófessor.

Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 10. júlí 2017. Ekki varð af þingfestingu þess 6. september það ár og áfrýjuðu þeir öðru sinni 3. október 2017. Þeir krefjast þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda íslenska ríkisins gagnvart sér vegna lokunar ,,Árkvíslar (Brests) í Eldhrauni“ með stíflugarði og vegna stöðvunar vatnsrennslis með stíflugarði ofan við þjóðveg 1, austan Árkvísla, sem hvoru tveggja hafi heft náttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið. Jafnframt krefjast áfrýjendur viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda Skaftárhrepps gagnvart sér vegna lokunar ,,Árkvísla (Brests) í Eldhrauni“ með stíflugarði sem hafi heft náttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið. Þá krefjast þeir málskostnaðar úr hendi beggja stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast báðir staðfestingar héraðsdóms og að áfrýjendur verði dæmdir til að greiða þeim, hvorum um sig, málskostnað fyrir Hæstarétti.

Dómendur gengu á vettvang 2. nóvember 2018.

I

Í málinu krefjast áfrýjendur viðurkenningar á skaðabótaskyldu íslenska ríkisins annars vegar og Skaftárhrepps hins vegar, vegna þeirra athafna sem tilgreindar eru í kröfugerðinni. Áfrýjendur telja að þessar athafnir hafi leitt til vatnsþurrðar í Grenlæk og röskunar á lífríki lækjarins sem leitt hafi til minni fiskgengdar og þar með valdið þeim fjárhagslegu tjóni sem stefndu beri skaðabótaábyrgð á. Áfrýjendur telja að skilyrðum skaðabótaábyrgðar sé fullnægt því framkvæmdir þær sem um ræði hafi verið bæði saknæmar og ólögmætar. Auk þess að reisa kröfur um viðurkenningu á skaðabótaskyldu á sakarreglunni vísa áfrýjendur einnig til 136. gr. vatnalaga nr. 15/1923, eins og efni greinarinnar var fyrir gildistöku laga nr. 132/2011 um breytingu á vatnalögum, sbr. nú 141. gr. þeirra laga. Leit héraðsdómur svo á að málsástæðum um þetta hafi nægilega verið teflt fram í málatilbúnaði áfrýjenda þar fyrir dómi þannig að líta mætti svo á að kröfur þeirra styddust einnig við þessa hlutlægu skaðabótareglu. Áfrýjendur telja ljóst að orsakatengsl séu milli hinnar skaðabótaskyldu háttsemi stefndu og tjóns sem þeir hafi orðið fyrir. Tjónið hafi verið staðreynt með álitsgerð 5. september 2013, sem unnin hafi verið af V-kk-þgf O-kk-þgf verkfræðingi og S-kk-þgf Ó-kk-þgf S-kk-þgf fiskavistfræðingi en gerð er grein fyrir niðurstöðum álitsgerðarinnar í hinum áfrýjaða dómi.

Kröfur áfrýjenda lúta nánar tiltekið í fyrsta lagi að því að mannvirki við útfall Árkvísla úr Skaftá hafi takmarkað rennsli í kvíslunum og það hafi leitt til minna vatns í Grenlæk er síðan hafi leitt til áfalla fyrir sjóbirtingsstofninn í ánni. Mannvirkið er varnargarður, en hann er einnig í gögnum málsins kallaður stíflugarður eða leirstífla, og var upphaflega reistur líklega í október 1992, fyrst með einu röri sem mun hafa verið tveir metrar í þvermál og staðsett ofarlega í garðinum þar sem vatn rann út í Árkvíslar. Árið eftir mun rörið hafa verið lækkað í garðinum til að auka rennsli um það og öðru röri var síðan bætt við 1997. Þá mun einnig hafa verið grafið að rörunum til að auka útrennsli um þau. Þessar ráðstafanir voru gerðar að kröfu landeigenda í Landbroti sem töldu varnargarðinn hefta náttúrlegt flæði Árkvísla út á hraunið með þeim afleiðingum að grunnvatnsstaða í Eldhrauni lækkaði og rennsli í lækjum í Landbroti, þar með talið í Grenlæk minnkaði. Í gögnum málsins kemur fram að saga áþekkra mannvirkja á svæðinu sé löng. Á árinu 1962 var ýtt upp varnargarði suðvestan við útfall Árkvísla úr Skaftá, og var tilgangur hans að hemja kvíslarnar þannig að þær féllu ekki í heild eða að hluta í Eldvatn. Er enn varnargarður á þessum stað, sem hefur verið lengdur og endurbættur, en hann er ekki meðal mannvirkja, sem hafa þýðingu við úrlausn um kröfur áfrýjenda. Við útfallið úr Skaftá munu bændur um 1980 hafa grafið frá farvegi árinnar til þess að auka vatn í Árkvíslum.

Í öðru lagi lúta kröfur áfrýjenda að varnargarði, sem reistur hafi verið norðan við og samhliða þjóðvegi 1 frá brúnni yfir Brest í austur og að stað þar sem ræsi er undir þjóðveginn en sá staður er nefndur Litli-Brestur. Brestur (Stóri-Brestur) mun hafa verið djúp hrauntröð, sums staðar þriggja til fjögurra metra breið, er lá frá stað nokkru ofan þjóðvegar og náði langleiðina suður til Botna. Hrauntröðin fylltist fyrir löngu af sandi og jökulleir vegna árframburðar, en þar ofan á renna Árkvíslar til suðurs og undir áðurnefnda brú á þjóðveginum. Þessi varnargarður hafi haft sömu áhrif og fyrrnefndi varnargarðurinn, það er hindrað náttúrlegt flæði vatns út á Eldhraunið sem aftur hafi leitt til minna vatns í Grenlæk og átt þátt í þeim áföllum sem áður greinir.

Mikill vatnsskortur varð í Grenlæk vorið 1998 og var talið að til þess mætti rekja seiðadauða sem varð í læknum. Var varnargarðurinn við útfall Árkvísla rofinn 15. og 16. júní þetta ár. Hann var reistur á ný í nóvember 2000 með þremur rörum, sem hvert um sig var tveir metrar í þvermál og var eitt þeirra með lokunarbúnaði. Var því röri lokað á sumrin eins og rakið er í héraðsdómi, en mun hafa staðið opið allt árið frá og með árinu 2013.

Áfrýjendur telja að þegar virt séu saman áhrif beggja varnargarðanna á vatnsrennsli í Grenlæk sé sannað að tjónið á lífríki í læknum og samdráttur í fiskveiði þar sé afleiðing af gerð þessara mannvirkja. Mál sitt reisa þeir eins og fyrr greinir á því að stefndi íslenska ríkið beri skaðabótaábyrgð á framkvæmdunum, sem unnar hafi verið af Vegagerð ríkisins, án þess að tilskilinna leyfa hafi verið aflað, en stefndi Skaftárhreppur, hafi verið framkvæmdaraðili við gerð varnargarðsins við útfall Árkvísla í nóvember 2000 og stýrt lokunum á því röri sem hafði slíkan búnað.

Í hinum áfrýjaða dómi er lagt til grundvallar að sönnunarbyrðin fyrir því að orsakasamband sé milli varnargarðsins við útfall Árkvísla úr Skaftá og tjóns vegna samdráttar í veiði í Grenlæk hvíli á áfrýjendum. Til þess að fallast mætti á að slíkt orsakasamband væri fyrir hendi telur dómurinn með réttu að fjórum skilyrðum þyrfti að vera fullnægt. Í fyrsta lagi þyrfti að sanna að rennsli í Árkvíslar væri minna en verið hefði ef varnargarðurinn hefði ekki verið reistur og í hann sett rör til að stýra útflæði vatns úr Skaftá, heldur hefði náttúran fengið að fara sínu fram án afskipta mannsins. Í öðru lagi þyrfti að liggja fyrir að dregið hafi úr rennsli grunnvatns til efstu linda Grenlækjar sökum þess að minna vatn renni nú í Árkvíslar, en í því sambandi verði að hafa í huga hver sé uppruni vatnsins í upptökum Grenlækjar og hvernig grunnvatn streymi til lindanna sem renni undan norðausturhluta Eldhrauns. Í þriðja lagi yrði að sýna fram á að minna vatnsrennsli til upptaka Grenlækjar hafi haft skaðleg áhrif á uppvöxt seiða í honum. Í fjórða lagi yrðu áfrýjendur að sanna að þessi skaðlegu áhrif hafi dregið úr veiði í læknum og valdið þeim tjóni. Allt hið sama á við um áhrif varnargarðsins norðan og meðfram þjóðvegi 1.

Í héraðsdómi er rakið efni ýmissa skýrslna og greinargerða, auk framangreindrar álitsgerðar, sem áfrýjendur og stefndi íslenska ríkið hafa lagt fram til stuðnings kröfum sínum. Jafnframt er tekið fram að áfrýjendur hafi ekki brugðist við málatilbúnaði stefndu í héraði með því að afla matsgerðar dómkvaddra manna samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, eins og þeir hafi átt kost á til þess að færa sönnur á þau orsakatengsl sem þyrftu að vera fyrir hendi svo að til skaðabótaábyrgðar gæti komið. Dómurinn, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, taldi vafa leika á því hverjar væru ástæður vaxandi vatnsþurrðar í Grenlæk síðustu árin samhliða því að meðalmánaðarrennsli bæði í Grenlæk og Tungulæk hafi vaxið eins og fram hafi komið í tilgreindri skýrslu Veðurstofu Íslands. Eins og málið lá fyrir dóminum taldi hann ósannað að hefði varnargarðurinn, með þeim búnaði sem á honum hefur verið, ekki risið við útfall Árkvísla úr Skaftá væru lífsskilyrði seiða í Grenlæk betri. Mögulega væri staðan önnur og þá hugsanlega verri. Dómurinn dró þá ályktun að rennsli í Grenlæk réðist af mismunandi náttúrulegum þáttum sem ekki væri unnt að reikna með að væru í innbyrðis jafnvægi við þær óstöðugu aðstæður sem ríktu á svæðinu. Ekki hafi verið færðar sönnur á að þau mannvirki sem dómkröfur áfrýjenda vísuðu til hefðu haft neikvæð áhrif á þessa þætti þannig að það kæmi niður á rennsli Grenlækjar á þann veg sem áfrýjendur reisi málatilbúnað sinn á. Af þessari ástæðu taldi dómurinn að sýkna bæri stefndu af kröfum þeirra.

II

Að gengnum héraðsdómi beiddust áfrýjendur 31. ágúst 2017 dómkvaðningar tveggja manna til þess að svara tólf spurningum, sem tíundaðar voru í matsbeiðni. Dómkvaddir voru 8. desember sama ár matsmennirnir R-kvk-nf G-kvk-nf umhverfisverkfræðingur og S-kk-nf S-kk-nf prófessor. Var lagt fyrir matsmenn að framkvæma hið umbeðna mat eins og það var tilgreint í matsbeiðni, en í því fólst að veita svör við eftirgreindum spurningum: 1. Hvort matsmenn teldu að rennsli vatns í Grenlæk hafi minnkað á undanförnum árum, það er frá því að rennslismælingar hófust árið 1993. Jafnframt var óskað svara við því hvort unnt væri að segja til um hvort rennslið hefði minnkað fyrir það tímamark, það er eftir 1983, og ef svo væri, hvenær og hve mikið, á að giska, hafi það minnkað að meðaltali frá 1983 til 1993. 2. Ef matsmenn teldu að vatnsrennslið í Grenlæk hafi minnkað á tímabilinu frá 1993, og eftir atvikum frá 1983, þá var spurt hvort vatnsrennslið hafi verið breytilegt eftir tímabilum, til dæmis eftir árið 2000 þegar rörum mun hafa verið fjölgað í þrjú við útfall Árkvísla úr Skaftá. 3. Kæmust matsmenn að þeirri niðurstöðu að rennsli vatns í Grenlæk hafi farið minnkandi frá 1992 og eftir atvikum einnig frá 1983, en þó hugsanlega breytilega eftir tímabilum, þá var spurt hvort þeir teldu að rennslisminnkun í Grenlæk yrði rakin til aðgerða stefndu eða aðila á þeirra vegum í grennd við Grenlæk að öllu leyti eða að hluta. 4. Kæmust matsmenn að þeirri niðurstöðu að minnkandi vatnsrennsli í Grenlæk yrði aðeins að hluta rakið til aðgerða opinberra aðila í grennd við lækinn, þá væri óskað mats þeirra á því að hve miklum hluta rennslisminnkunin yrði rakin til aðgerða opinberra aðila eða aðila á þeirra vegum og að hve miklu leyti til annarra orsakaþátta. 5. Teldu matsmenn að rennsli hafi minnkað í Grenlæk væri spurt hvort vatnsminnkunin yrði að einhverju leyti, og þá að hve miklu leyti, rakin, annars vegar til ,,lokunar Árkvísla (Brests) í Eldhrauni“ að minnsta kosti að hluta með stíflugarði, sem áfrýjendur telja að hafi heft náttúrlegt flæði vatns fram Eldhraunið og hins vegar til stöðvunar vatnsrennslis með varnargarði ofan við þjóðveg 1 austan Árkvísla, sem áfrýjendur telji að hafi heft náttúrlegt flæði vatns fram Eldhraunið og dregið úr rennsli ,,í grunnvatn í hrauninu“. 6. Hvort matsmenn teldu að dregið hafi úr rennsli grunnvatns til Grenlækjar ekki síst til efstu linda hans vegna þess að minna vatn rynni í Árkvíslar. 7. Hvort matsmenn teldu að dregið hafi úr rennsli grunnvatns til Grenlækjar vegna varnargarðsins austan Brests norðan þjóðvegar 1. 8. Ef matsmenn teldu að minnkun vatnsrennslis í Grenlæk hafi haft neikvæð áhrif á lífríkið í læknum, væri óskað svara við því í hverju hin neikvæðu áhrif væru fólgin. 9. Hvort matsmenn teldu að urriða- og bleikjustofninn í Grenlæk hafi minnkað af völdum minnkandi vatnsrennslis í lækinn á undanförnum árum, það er frá árinu 1993 eða eftir atvikum frá 1983. 10. Ef matsmenn teldu að vatnsrennsli í Grenlæk hafi minnkað af völdum aðgerða opinberra aðila eða aðila á þeirra vegum, sem lýst var í matsspurningu 5, og fiskistofnar og þar með veiði í Grenlæk hafi minnkað þá væri spurt hversu mikil minnkun vatnsrennslis í Grenlæk hafi verið og hvort minnkun þess yrði að öllu leyti rakin til aðgerða opinberra aðila, sbr. matsspurningu 5, eða hvort hún yrði að hluta rakin til greindra aðgerða og þá að hve miklu leyti. 11. Teldu matsmenn að minnkandi vatnsrennsli til Grenlækjar, ekki síst til efstu linda hans, hafi minnkað af völdum aðgerða opinberra aðila eða aðila á þeirra vegum þá væri spurt hvort rennslisminnkunin hafi haft skaðleg áhrif á uppvöxt seiða í læknum og ef svo væri þá var spurt í hverju hin skaðlegu áhrif væru fólgin. 12. Teldu matsmenn að minnkandi vatnsrennsli í Grenlæk af völdum opinberra aðila hafi haft áhrif á lífríki lækjarins og leitt til minnkandi veiði urriða og bleikju, þá væri óskað eftir að þeir legðu mat á hvort áfrýjendur hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna minnkandi veiði í læknum.

Í matsgerð 9. mars 2018 gerðu matsmenn í fyrri hluta með almennum hætti grein fyrir ágreiningsefnum málsins eins og þeir töldu að álykta mætti um þau af matsspurningum. Þeir röktu síðan meginatriði málsins um stýringu á rennsli Árkvísla, um garð norðan og meðfram þjóðvegi 1, austan við Brest og loks um stýringu á rennsli Skaftár við Skálarál, sem þó er ekki hluti þess sem kröfur áfrýjenda eru reistar á. Í matsgerðinni var einnig fjallað um rennslismælingar og hvernig háttað væri grunnvatnsstreymi í Eldhrauni. Þá var gerð grein fyrir rannsóknum á uppruna og efnafræði vatns í Landbroti, þýðingu veðurfars og Skaftárhlaupa á vatnsrennsli, meðal annars Grenlækjar og setburð í Skaftá og þýðingu hans fyrir streymi vatns gegnum hraunið og niður í grunnvatnsgeyma. Loks var í fyrri hluta matsgerðarinnar fjallað um lífríki Grenlækjar, fiska í læknum, rennsli í honum og áhrif þess á afkomu seiða og stærð árganga og veiði, svo og um fjárhagslegt tjón, en í því sambandi röktu matsmenn helstu niðurstöður álitsgerðar þeirra V-kk-ef O-kk-ef og S-kk-ef Ó-kk-ef S-kk-ef frá árinu 2013.

Í öðrum hluta matsgerðarinnar veittu matsmenn svör við þeim spurningum sem áður hafa verið raktar úr matsbeiðni og voru meginatriði í svörum þeirra við tilgreindum spurningum eftirfarandi: 1. Í upphafi svars við þessari spurningu gerðu matsmenn grein fyrir því hvernig rennslismælingum hefði verið háttað í Grenlæk frá 1993. Þá hafi verið settur þar upp rennslismælir, en hann hafi verið tekinn úr rekstri 1994. Matsmenn tóku fram að þar hafi ekki verið mælt rennsli á árunum 1983 til 1993. Á hinn bóginn hafi rennsli verið mælt í Tungulæk á síðastnefndu árabili. Matsmenn tóku fram að þeir hafi haft aðgang að upplýsingum um mælt rennsli í Grenlæk og Tungulæk og að unnt væri, með fyrirvara þó, að leiða líkum að ætluðu rennsli í Grenlæk, á þeim tíma sem þar hefði ekki verið mælt, með ályktunum af upplýsingum um rennsli í Tungulæk á sama tímabili. Rennsli hafi verið mælt í Grenlæk frá 1995 með tilteknum mæli. Niðurstaða matsmanna var sú að mánaðarmeðalrennsli vatns í Grenlæk, mælt við framangreindan rennslismæli, hafi ekki farið minnkandi á undanförnum árum, það er á því tímabili sem niðurstöður rennslismælinga liggi fyrir frá 1995 til 2015. Þvert á móti hafi rennslið virst fara vaxandi. Ekki væri unnt að meta með vissu hvort rennsli hafi minnkað á árunum 1983 til 1995. Því verði heldur ekki áætlað hversu mikið rennsli hafi minnkað að meðaltali á tímabilinu 1983 til 1993. Í því sambandi kom fram í matsgerðinni að rennsli hafi aukist í Tungulæk á þessu árabili. Matsmenn bentu á að hafa yrði í huga að þótt mánaðarmeðalrennsli vatns í Grenlæk, mælt við áðurnefndan rennslismæli, hafi ekki farið minnkandi á undanförnum árum, væru þurrðir vaxandi vandamál í Grenlæk og Tungulæk. Þurrkur hafi orðið í Grenlæk 1998 og 2016 og nokkur ár frá aldamótum hafi vatnsrennsli lækjarins á fyrri hluta árs verið með minna móti. 2. Til svars við þessari spurningu vísuðu matsmenn til svars við spurningu 1 og tóku fram að niðurstöður rennslismælinga, miðað við framangreindan mæli, frá 1995 til 2015 sýndu ekki minnkun á mánaðarmeðalrennsli Grenlækjar. Við skoðun á mánaðarmeðalrennsli í Tungulæk á tímabilinu 1983 til 1995 kæmi í ljós að meðalrennsli þar hafi aukist á tímabilinu. Mætti leiða líkum að því að sú hafi einnig verið raunin um Grenlæk. Matsmenn tóku einnig fram að þótt þeir styddust eingöngu við stakar rennslismælingar teldu þeir að þær bentu til að rörin í varnargarðinum við útfall Árkvísla úr Skaftá hefðu ekki haft takmarkandi áhrif á rennsli Grenlækjar. Á hinn bóginn töldu þeir að aursöfnun innan við útfallið hefði haft takmarkandi áhrif á rennsli um rörin. Matsmenn áréttuðu að árstíðabundnar sveiflur væru í rennsli Grenlækjar og það væri jafnan minnst að vori. Á árunum 1998 og 2016 hafi rennsli til efstu linda lækjarins verið það lítið að alger þurrkur hafi orðið í þeim. 3. Um svar við þessari spurningu vísuðu matsmenn enn til svars við þeirri fyrstu og áréttuðu að rennslismælingar 1995 til 2015 sýndu ekki minnkun á mánaðarmeðalrennsli Grenlækjar. Matsmenn tóku einnig fram að saga mannvirkja í Eldhrauni væri að minnsta kosti rúmlega aldargömul og að stýring á rennsli vatns um Árkvíslar væri aðeins einn liður af mörgum sem haft hefði áhrif á náttúrulegt rennsli vatns í Eldhrauni. Matsmenn vísuðu í þessu sambandi til skýrslu Veðurstofu Íslands frá 2015 þar sem fram hafi komið að skortur á úrkomu væri talinn megin skýring þurrka í lækjum í Landbroti og Meðallandi. Þá hafi einnig komið þar fram að úrkoma og snjósöfnun síðla vetrar hafi mikið að segja um grunnvatnsstöðu að vori. Vorið 1998 hafi þurrkar í lækjum á svæðinu verið almennt vandamál þar sem úrkoma hafi verið með því minnsta sem mælst hafi. Lítill snjór hafi safnast í hraunið um veturinn og verið hlýtt fram að áramótum og úrkoma fallið sem rigning. Rennsli Grenlækjar hafi verið langt yfir meðalrennsli í upphafi árs. Síðla vetrar hafi verið þurrkatíð og rennsli í Skaftá verið lítið og því hafi áin flætt lítið út á hraunið. Ekki hafi bætt úr skák að snjóbráð hafi ekki verið til að dreifa og því hafi rennsli Grenlækjar farið hratt minnkandi og mælst minna en gerst hafi frá upphafi mælinga. Matsmenn tilgreindu að þrennt hefði gerst sem gæti hafa orðið til þess að rennslið í Grenlæk hafi farið að aukast þegar vika var liðin af júlí. Í fyrsta lagi hafi komið til vatnaveitingar við Skálarál og Stapaál 23. maí 1998, í öðru lagi stíflurof við útfall Árkvísla úr Skaftá 15. og 16. júní og í þriðja lagi að rennsli í Skaftá við Skaftárdal hafi farið að aukast í lok júní þetta ár. Matsmenn töldu ekki mögulegt að greina faglega milli orsakasamhengis framangreindra mögulegra áhrifavalda og aukins rennslis í Grenlæk í þetta sinn. Árið 2016 hafi einnig orðið mikill þurrkur í Grenlæk og mánuðina mars, apríl og maí hafi samanlögð úrkoma við Kirkjubæjarklaustur mælst um fjórðungur þess sem vanalegt væri í þessum mánuðum. Miklir þurrkar hafi því ríkt í Skaftárhreppi. Niðurstöðu sína í svari við þessari spurningu sögðu matsmenn vera að saga mannvirkja á svæðinu væri löng og flókin og ekki væri auðvelt að greina hver heildaráhrif þeirra á lindarennsli í Landbroti hafi verið. Rannsóknir og mælingar á grunnvatnshæð og streymi grunnvatns hafi sýnt að vatnaveitingar út á hraunið við Árkvíslar hafi takmörkuð áhrif á rennsli Grenlækjar og Tungulækjar en vatnaveitingar við Skálarál hafi töluverð áhrif á rennsli lækjanna. Rennsli um Árkvíslar fyrir stækkun bænda á útfalli þeirra úr Skaftá árið 1980 væri óþekkt og stakar mælingar í Árkvíslum 1982 til 2013 sýndu ekki fram á að stíflugarður með rörum hafi haft heftandi áhrif á rennsli Grenlækjar. Þau ár sem þurrkar hafi orðið í Grenlæk 1998 og 2016 hafi verið farið út í vatnaveitingar í kjölfar tímabils þar sem úrkoma hafi verið með minnsta móti og þurrkar höfðu verið almennt vandamál í Landbroti og Meðallandi. Framkvæmdir hafi verið bæði við Árkvíslar og Skálarál 1998 og að minnsta kosti við Árkvíslar 2016. Úrkoma hafi einnig tekið að aukast á sama tíma og umræddar framkvæmdir hafi átt sér stað, bæði 1998 og 2016. Matsmenn töldu því ekki gerlegt að greina á milli orsakasamhengis mögulegra áhrifaþátta og vatnsrennslis Grenlækjar. Þar af leiddi að ekki væri unnt að sýna fram á með vísindalegum hætti að umrædd mannvirki, stíflugarður með rörum við útfall Árkvísla úr Skaftá og garður norðan og meðfram þjóðvegi 1, austan Brests, hafi haft neikvæð áhrif á vatnsrennsli Grenlækjar. 4. Í svari við þessari spurningu vísuðu matsmenn til þess sem fram hafi komið í svörum þeirra við fyrstu og þriðju spurningu. 5. Enn vísuðu matsmenn til svara sinna við fyrstu og þriðju spurningu í matsbeiðni. Þeir tóku jafnframt fram að þeim virtist ekki unnt að sýna fram á að garður norðan við og meðfram þjóðvegi 1, austan Brests, hafi heft náttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið og dregið úr rennsli í grunnvatn í hrauninu, sérstaklega þar sem vatn næði alla jafna ekki að garðinum nema síðsumars. Rennsli í grunnvatn ætti sér ennþá stað en það gerðist austar í hrauninu en áður sökum þéttingar hraunsins. Aukið írennsli austan við Brest og nær Skálarál ætti samkvæmt niðurstöðum rannsókna á grunnvatnsstreymi að hafa jákvæð áhrif á vatnabúskap Grenlækjar. 6. Niðurstaða í svari matsmanna við þessari spurningu var að ekki væri unnt að sýna fram á með faglegum hætti að rennsli um Árkvíslar væri minna í dag en það hefði verið án afskipta mannsins. Ef rennsli um Árkvíslar hefði verið meira mætti leiða líkur að því að þétting hraunsins sunnan við þjóðveg 1 hefði verið útbreiddari í dag með minni möguleikum vatns, til dæmis úrkomu, á að komast ofan í hraunið. Minna rennsli um Árkvíslar og aukið rennsli um eystri grein Skaftár ætti samkvæmt rannsóknum á grunnvatnsstreymi að geta haft jákvæð áhrif á grunnvatnsstreymi í átt að Grenlæk. Matsmönnum þætti af þessum ástæðum ekki gerlegt að sýna fram á með vísindalegum hætti að minna vatn rynni í Árkvíslar og þar með þætti þeim ekki heldur gerlegt að sýna fram á að dregið hafi úr rennsli grunnvatns til Grenlækjar, ekki síst efstu linda hans vegna þess að minna vatn rynni í Árkvíslar. 7. Til svars við þessari spurningu vísuðu matsmenn einkum til svars við spurningu 5 í matsbeiðni. Vatn lægi ekki að garðinum nema þegar mikið væri í Skaftá síðsumars í jökulleysingum. Þétting hraunsins gerði það að verkum að vatn úr Árkvíslum leitaði austar en það gerði áður. Ekki væri unnt að sýna fram á að garðurinn ofan þjóðvegar sem um ræðir hafi heft náttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið og dregið úr rennsli í grunnvatn í hrauninu, einkum þar sem vatn næði alla jafna ekki að garðinum nema síðsumars, svo sem áður greindi. 8. Matsmenn svöruðu þessari spurningu svo að aukin tíðni lítils rennslis síðustu 20 ár og þurrkur að vori í allt að tvo mánuði á efsta þriðjungi Grenlækjar 1998 og 2016 hafi greinilega haft neikvæð áhrif á lífríki lækjarins. Áhrif á blaðgrænu væru greinileg og smádýralíf, svo sem lirfur mikilvægra vatnaskordýra á steinum, hafi drepist þegar árbotn hafi þornað. Þessar breytingar hafi örugglega haft áhrif á afkomu sjóbirtingsseiða allt að þriggja árganga, bæði vöxt þeirra og lifun þau ár sem um ræðir. Neikvæð afkoma sjóbirtingsseiða skili sér ljóslega í færri fiskum í eldri árgöngum og einstaklingum sem nái kynþroska. Áhrif á bleikju hafi verið einhver en minni, einkum vegna þess að uppeldissvæði bleikjuseiða væru neðar í ánni þar sem rennslið hafi verið meira og árbotninn hafi ekki þornað upp. Áhrif á hornsíli, ála og fugla sem byggi afkomu sína á Grenlæk hafi vaflaust verið einhver, en þau hafi ekki verið rannsökuð sérstaklega. 9. Matsmenn svöruðu þessari spurningu játandi að því er varðaði sjóbirtingsstofninn sem væri í Grenlæk. Með samanburði við sjóbirtingsveiði í öðrum ám mætti sjá með nokkru öryggi að fækkun sjóbirtings í Grenlæk orsakaðist að talsverðu leyti af staðbundnum þáttum frekar en almennum umhverfisþáttum. Á hinn bóginn töldu matsmenn að fækkun bleikju mætti fremur rekja til almennra umhverfisþátta og einnig að hún héldist í hendur við almenna fækkun bleikju í vatnakerfum á þessu svæði, sem endurspeglaði að öllum líkindum breytingar sem væru að eiga sér stað í útbreiðslu íslenskrar bleikju. 10. Til svars við þessari spurningu vísuðu matsmenn til svars þeirra við spurningu 1. 11. Í svari sínu við þessari spurningu áréttuðu matsmenn að rennslismælingar í Grenlæk við tiltekinn rennslismæli bentu ekki til minnkandi mánaðarmeðalrennslis í læknum, en þurrkar og takmarkað rennsli í efstu lindum væru þó vaxandi vandamál og hefðu greinilega haft skaðleg áhrif á vöxt og afkomu sjóbirtingsseiða. Þau skaðlegu áhrif kæmu síðan fram í fækkun í árgöngum veiddra sjóbirtinga. Loks tóku matsmenn fram að ekki væri gerlegt með faglegum hætti að greina að möguleg áhrif aðgerða opinberra aðila eða aðila á þeirra vegum frá öðrum aðgerðum eða breytingum eða óstöðugleika í náttúrunni til að skera úr um hvað ylli tímabundinni, en nokkuð tíðri, rennslisminnkun til efstu linda Grenlækjar. 12. Um svar matsmanna við þessari spurningu vísast til þess sem greinir í svari þeirra við spurningu 11.

Í lokaorðum matsgerðarinnar kom fram að meginniðurstaða matsmanna væri sú, að ekki væri með vísindalegum hætti unnt að sýna fram á að þau mannvirki, sem deilur stæðu um, hafi haft þau áhrif á rennsli Grenlækjar að þurrkar væru vaxandi vandamál. Aftur á móti töldu matsmenn að það væri ljóst að takmarkað rennsli að vori í Grenlæk, sem og langvarandi þurrkar hefðu haft slæm áhrif á lífríki í læknum og þá sérstaklega á afkomu sjóbirtings. Ennfremur töldu matsmenn ljóst að hver sem áhrif mannvirkja á vatnafar á Skaftársvæðinu kunni að vera hafi önnur framvinda náttúrunnar mikið að segja varðandi rennsli vatnsfalla á svæðinu. Vatnasvið Skaftár væri gríðarlega stórt og því hafi úrkoma mikil áhrif. Þótt vatnsmagn í hverju Skaftárhlaupi væri mikið bæri að hafa í huga að þau væru stutt og ennfremur hafi mælingar sýnt að þau hefðu takmörkuð áhrif á grunnvatnsstöðu að vori, þótt neikvæð áhrif þeirra á þéttingu hraunsins væru töluverð.

Samkvæmt öllu framansögðu rennir matsgerð dómkvaddra manna ekki stoðum undir að orsakasamband sé milli þeirra mannvirkja sem áfrýjendur vísa til í kröfugerð sinni og þess tjóns sem er grundvöllur viðurkenningarkröfunnar. Áfrýjendum hefur því ekki tekist sönnun um að mannvirkin séu ein af orsökum þess að þeir hafi orðið fyrir tjóni.

Að gættum framangreindum athugasemdum vegna matsgerðar dómkvaddra manna, en að öðru leyti með vísan til forsendna verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Rétt er að hver málsaðila beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.