554/2011

krafðist þess að viðurkennt væri að hann væri eigandi að nánar tilgreindum hluta jarðarinnar Tjörvastaða sem tekinn hefði verið inn í svokallaða sandgræðslugirðingu SÍ, en SR, E og dánarbú H töldu sig hafa öðlast eignarrétt á tilteknum hlutum landsins. Taldi Hæstiréttur að í orðalagi í afsali til SÍ frá árinu 1945, sem undirritað var af eiganda jarðarinnar Tjörvastaða, hefði falist yfirfærsla beins eignarréttar að því landi sem gerningurinn tók til. Jafnframt var fallist á að um væri að ræða það land sem afmarkað var í kröfugerð SL. Hefðu SR, E og dánarbú H ekki sýnt fram á að þau hefðu öðlast beinan eignarrétt að landinu, hvorki fyrir hefð né með öðrum hætti. Var krafa SL því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. október 2011. Hann krefst þess að viðurkennt verði að hann sé eigandi þess hluta jarðarinnar Tjörvastaða, landnúmer 165013, í Landsveit, sveitarfélaginu Rangárþingi-Ytra, sem afmarkast af línu sem dregin er um nánar tilgreinda tíu hnitapunkta eftir bókstafaröð frá A til J og loks aftur til A og að hluta tilteknum kennileitum. Þá krefst hann málskostnaðar.

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Áfrýjandi hefur stefnt G-kk-þgf H. K-kk-þgf til réttargæslu fyrir Hæstarétti.

Dómendur gengu á vettvang með fulltrúum málsaðila 22. maí 2012.

I

Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi afsöluðu eigendur jarðanna Tjörvastaða, Húsagarðs, Hrólfstaðahellis og Bjalla í þáverandi Landmannahreppi, Rangárvallasýslu, hluta af landi jarðanna 15. júní 1945 til Sandgræðslu Íslands, en áfrýjandi fer með forræði ríkisjarða samkvæmt 33. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Í afsalinu segir að jarðarhlutunum sé afsalað ,,til fullrar eignarafnota og umráða“ og eru þeir afmarkaðir þannig að um sé að ræða lendur frá nefndum jörðum ,,sem teknar verða inn í fyrirhugaða sandgræðslugirðingu sem gera skal til þess að varna uppblæstri og sandfoki.“ Í afsalinu sagði einnig svo: ,,Landið látum vér af hendi endurgjaldslaust og kvaðalaust, og lýsum Sandgræðslu Íslands réttan eiganda að nefndum landskákum.“ Ágreiningslaust er að þáverandi eigandi Tjörvastaða, S-kvk-nf O-kvk-nf, undirritaði afsalið vegna jarðarinnar. Eigendur jarðanna Efra-Sels og Neðra-Sels, sem munu hafa átt í óskiptri sameign með B-kk-þgf land það, er afsalað var frá B-kk-þgf með framangreindu skjali, gerðu sérstakt afsal sama dag. Í því kom meðal annars fram að eigendum þessara tveggja jarða var greitt fyrir hið afsalaða land. Í því afsali sagði einnig svo: ,,Lýsum vér því Sandgræðslu Íslands réttan eiganda að þeim landskákum sem í nefnda girðingu verða teknar, og hefir hún því fullan eignarrétt á þeim, og einnig umráðarétt og afnotarétt af þeim frá deginum í dag.“

Í framhaldi afsalsgerðar lét Sandgræðsla Íslands girða af sandgræðslusvæðið en hinir afsöluðu jarðarhlutar liggja saman. Innan þeirrar girðingar féll land frá Tjörvastöðum, sem áfrýjandi telur að hafi verið 414 hektarar að stærð, en land jarðarinnar, sem ekki féll innan girðingarinnar telur hann að hafi verið 170 hektarar. Þar af er syðsti hluti landsins talinn í gögnum málsins vera 70 til 84 hektarar en nyrsti hlutinn 83 til 104 hektarar. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir því að stefnda E-kvk-nf H-kvk-nf sé eigandi syðsta hlutans en réttargæslustefndi, G-kk-nf H. K-kk-nf, sé eigandi nyrsta hlutans. Varða þessir hlutar jarðarinnar ekki ágreiningsefni málsins.

Ágreiningur málsaðila snýst um þann hluta Tjörvastaðalands, sem fellur innan sandgræðslugirðingar. Telur áfrýjandi þetta land allt sína eign, en stefndu telja landið samkvæmt tilteknum löggerningum vera skipt í þrjá hluta, og séu þeir í eigu hvers þeirra um sig. S-kvk-nf O-kvk-nf, sem eins og fyrr greinir var eigandi Tjörvastaða þegar afsalið fór fram, andaðist á árinu 1966.

Í málinu liggur í fyrsta lagi fyrir ódagsett skiptayfirlýsing þar sem H-kk-nf Á-kk-nf, sonur S-kvk-ef O-kvk-ef, er sagður hafa erft jörðina Tjörvastaði við skipti á dánarbúi foreldra sinna. Með gjafagerningi hans 29. júní 1989 afhenti hann stefnda Skógræktarfélagi Rangæinga hluta jarðarinnar, sem allur er innan áðurnefndrar sandgræðslugirðingar og er jarðarhlutinn sagður ,,rúmlega 300 hektarar að stærð.“ Í gjafagerningnum eru mörk jarðarhlutans að norðan sögð vera með sandgræðslugirðingu frá 1945, að austan ráði landamerki milli Tjörvastaða og Stóruvalla, að sunnan ráði merki milli Tjörvastaða og Húsagarðs að tilgreindu kennileiti, en þaðan af merkjum Tjörvastaða og Hrólfstaðahellis að vegi, sem sker land Tjörvastaða og liggur að Hrólfstaðahelli og Húsagarði, en svo eftir þeim vegi að landamerkjum Tjörvastaða og Bjalla og að vestan ráði merki þessara jarða. Ekki er um það deilt að jarðarhlutinn afmarkast að norðan af spildu, utan sandgræðslugirðingar sem er í eigu réttargæslustefnda.

Í öðru lagi seldi H-kvk-nf Ó-kvk-nf, sem sat í óskiptu búi eftir maka sinn, H-kk-þf Á-kk-þf sem andaðist 12. mars 1990, stefndu E-kvk-þgf H-kvk-þgf um 25 hektara landspildu með kaupsamningi 14. maí 1993 og afsali sama dag. Í kaupsamningi sagði að eignin hafi verið afhent 1. janúar 1993. Jafnframt sagði að spilda þessi afmarkaðist þannig, að suðurlandamörk væru sandgræðslugirðing sú sem sé norðan við land það sem E-kvk-nf H-kvk-nf ætti og sé utan girðingarinnar, að austan réði landamerkjagirðing Tjörvastaða og Hrólfstaðahellis, að norðan vegur sá sem áður greinir og að vestan Tjörvastaðalækur að girðingu sem liggi frá læknum að áðurnefndum vegi og merkin fylgi þeirri girðingu.

Í þriðja lagi er um að ræða spildu, sem er vestan við síðastgreinda spildu E-kvk-ef H-kvk-ef, sem afmarkast að sunnan af sandgræðslugirðingu, að austan af girðingu þeirri, sem liggur frá Tjörvastaðalæk að áðurnefndum vegi, að norðan af veginum og að vestan af Tjörvastaðalæk og sandgræðslugirðingunni. Þessa spildu telur stefndi dánarbú H-kvk-ef Ó-kvk-ef vera sína eign.

II

Eins og að framan greinir krefst áfrýjandi viðurkenningar á því að hann sé eigandi þess hluta Tjörvastaða sem afmarkast af þeim hnitapunktum, sem tilgreindir eru í kröfugerð hans og lýst er í héraðsdómi og er krafan tvíþætt. Í henni felst annars vegar krafa um viðurkenningu á því að í afsölunum 15. júní 1945, sem grein er gerð fyrir að framan, hafi falist yfirfærsla beins eignarréttar til hans á hinu afsalaða landi og hins vegar krafa um viðurkenningu á tilgreindum mörkum landsins.

Afsalið frá 15. júní 1945, sem tók meðal annars til lands Tjörvastaða, verður að skýra svo að með orðunum ,,vér afsölum til Sandgræðslu Íslands til fullrar eignarafnota og umráða ... lýsum Sandgræðslu Íslands réttan eiganda að nefndum landskákum ...“ felist afsal á beinum eignarrétti að því landi sem gerningurinn tók til. Verður því lagt til grundvallar að Sandgræðsla Íslands hafi öðlast beinan eignarrétt að því landi Tjörvastaða sem afsalið 15. júní 1945 tók til og vera átti innan sandgræðslugirðingarinnar. Verður ekki fallist á með stefndu, að það hafi áhrif á þessa niðurstöðu, þótt mörk hins afsalaða lands hafi verið tiltekin með þeim hætti sem greinir í afsalinu.

Áfrýjandi krefst, sem fyrr segir, einnig viðurkenningar á tilteknum merkjum hins afsalað lands. Hann hefur ekki stefnt eigendum allra þeirra jarða sem jarðarhlutum var afsalað frá umrætt sinn. Hann hefur heldur ekki stefnt eigendum jarða eða landspildna sem eiga land að þeim jarðarhluta sem afmarkast af hnitasettum punktum í kröfugerð hans. Án tillits til þess, hvort aðrir en aðilar málsins, sem eiga aðlægar lendur, una þeim landamörkum sem af kröfulínunni leiða, verður að gæta að því að dómur í máli þessu bindur ekki aðra en aðila að því, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stendur því sá háttur, sem áfrýjandi hefur á málatilbúnaði sínum, að þessu leyti því ekki í vegi að efnisdómur gangi um kröfu hans.

Sandgræðslugirðing sú, sem upphaflega var reist eftir afsalsgerðina 1945 stendur enn að stórum hluta og er vel sjáanleg. Sú hnitasetta lína, sem áfrýjandi krefst að viðurkennt verði að afmarki það land Tjörvastaða innan sandgræðslugirðingar, sem lagt var undir sandgræðslu í kjölfar afsalsins, fylgir merkjum Tjörvastaða og Hrólfstaðahellis frá hnitapunkti A til D. Frá þeim punkti fylgir línan merkjum Tjörvastaða og Húsagarðs í hnitapunkt E. Þaðan fylgir línan merkjum Tjörvastaða og Stóruvalla í punkt F, en um þá línu liggur hluti sandgræðslugirðingar og stendur hann enn uppi. Frá hnitapunkti F til G fylgir kröfulínan sandgræðslugirðingunni, sem einnig stendur uppi, og afmarkast af landi því er réttargæslustefndi fékk afsalað. Frá hnitapunkti G til J fylgir kröfulínan merkjum Tjörvastaða og óskipts lands Bjalla, Efra-Sels og Neðra-Sels en þessi hluti merkjanna er á kafla með Tjörvastaðalæk. Úr hnitapunkti J í A fylgir línan sandgræðslugirðingu. Stefndu hafa hvorki leitt líkur að því að hnitasetningin sé röng né að hún fylgi ekki réttum landamerkjum, þar sem við á, og í öðrum tilvikum sandgræðslugirðingunni. Þykir áfrýjandi hafa sannað að land það, sem afmarkast af hinni hnitasettu kröfulínu sé sá hluti Tjörvastaðalands, sem var innan þeirrar sandgræðslugirðingar er reist var í kjölfar afsalsgerðarinnar.

Samkvæmt þessu verður fallist á að Sandgræðslu Íslands hafi verið afsalað beinum eignarrétti að landi því, sem afmarkast af hinni hnitasettu kröfugerð.

III

Stefndu telja í fyrsta lagi að sýkna beri þau af kröfu áfrýjanda á þeim grundvelli að þau séu þinglýstir og grandlausir framsalshafar fasteignaréttinda.

Afsölum þeim til Sandgræðslu Íslands, sem áður er lýst, var þinglýst í júlí 1945. Afsalsgjafi, S-kvk-nf O-kvk-nf, gat því ekki verið grandlaus um efni afsalanna og réttaráhrif þeirra. Framtal landsins við skattskil 1945 og 1948 geta ekki haft sérstaka þýðingu við úrlausn málsins. Sandgræðsla Íslands og síðar Landgræðsla ríkisins, var þinglýstur eigandi þess lands, sem um ræðir allt til 1988, en þá var þinglýst yfirlýsingu hreppstjóra Landmannahrepps 28. mars það ár. Í yfirlýsingunni er meðal annars tekið fram að S-kvk-nf O-kvk-nf hafi eignast Tjörvastaði eftir lát eiginmanns síns Á-kk-ef H-kk-ef. S-kvk-nf hafi andast 26. apríl 1966. ,,Þá er það hlutur H-kk-ef Á-kk-ef sonar hennar úr dánarbúinu jörðin Tjörfastaðir, hefur hann verið löglegur eigandi síðan.“

Stefndi Skógræktarfélag Rangæinga fékk landspildu þeirri sem félagið telur sig eiga afsalað úr hendi H-kk-ef með gjafagerningi. Í ljósi þess að eignarheimild H-kk-ef var aðeins reist á yfirlýsingu hreppstjóra, en ekki öðrum gögnum getur félagið ekki talist grandlaust um heimildarskort H-kk-ef, þegar gjafagerningurinn fór fram. H-kk-nf andaðist, sem fyrr segir, 12. mars 1990 og var ekkju hans, H-kvk-þgf Ó-kvk-þgf, veitt leyfi til setu í óskiptu búi 13. september 1991. Búsetuleyfinu var þinglýst í sama mánuði. H-kvk-nf seldi og afsalaði stefndu E-kvk-þgf H-kvk-þgf umþrættu landi 14. maí 1993. Mátti stefndu E-kvk-þgf vera ljós heimildarskortur afsalsgjafa og getur hún því ekki borið fyrir sig grandleysi er henni var afsalað landspildunni. H-kvk-nf Ó-kvk-nf gat með sama hætti hvorki verið grandlaus um að yfirlýsing hreppstjóra, sem áður getur, var ekki eignarheimild að landinu né að þinglýsing búsetuleyfis hefði þá þýðingu að lögum að eignarréttur skapaðist. Verður þessari málsástæðu stefndu því hafnað.

IV

Í öðru lagi reisa stefndu rétt á því að H-kk-nf Á-kk-nf hafi þegar á árinu 1966 fengið allri jörðinni Tjörvastöðum ,,afsalað eða eftir atvikum afhenta eða yfirtekna til eignar fyrir samkomulag við skipti á dánarbúi foreldra hans“. Framangreind yfirlýsing hreppstjóra Landmannahrepps leiðir ekki til þess að stefndu teljist hafa fært sönnur á þessar staðhæfingar, enda fær yfirlýsingin ekki stoð í öðrum gögnum málsins. Heiti heimildarskjala sem stefndu reisa rétt sinn á, hvort sem um er að ræða gjafagerning, afsal eða skiptayfirlýsingu, hefur því ekki þau réttaráhrif að þau teljist hafa öðlast eignarrétt að landspildum þeim, sem um ræðir.

V

Í þriðja lagi halda stefndu því fram að þau hafi öðlast eignarrétt að landinu þar sem fullnuð eignarhefð þeirra sé sönnuð. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð er skilyrði hennar 20 ára óslitið eignarhald á fasteign. Í 3. gr. laganna segir að til hefðartíma megi telja óslitið eignarhald tveggja manna eða fleiri, ef eignarhaldið hefir löglega gengið frá manni til manns, en eignarhald ,,hvers einstaks hefðanda verður að fullnægja skilyrðum þeim sem sett eru í 2. gr.“ Þótt komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að framan að stefndu hafi ekki verið grandlaus um heimildarskort þess, sem þau leiða rétt sinn frá, stendur það ekki því í vegi að þau geti öðlast eignarrétt að spildum þeim, sem um ræðir, fyrir hefð, enda ljóst að þau hafa ekki öðlast umráð sín með ,,glæp eða öðru óráðvandlegu atferli“, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905.

Stefndi Skógræktarfélag Rangæinga reisir rétt sinn á gjafagerningi 29. júní 1989 sem þinglýst var í desember það ár. Engin gögn eru í málinu til stuðnings því að þessi stefndi hafi með nokkrum hætti hagnýtt land það sem gjafagerningurinn tók til eða með öðrum hætti farið með eignarráð á því. Þótt hann kunni þannig að hafa farið með þinglýsta eignarheimild að landinu í skilningi 1. mgr. 25. gr. þinglýsingalaga, nr. 39/1978, frá því í desember 1989 og greitt hluta af opinberum gjöldum vegna jarðarinnar Tjörvastaða, hefur hann hvorki sannað að hann hafi farið með önnur eignarráð að jarðarhlutanum né að hann hafi útilokað hagnýtingu Landgræðslu ríkisins á landinu. Hefur hann því ekki sannað að hann hafi fullnægt skilyrðum eignarhefðar samkvæmt lögum nr. 46/1905.

Stefndi E-kvk-nf H-kvk-nf fékk landspildu þá, sem er sunnan áðurnefnds vegar og norðan sandgræðslugirðingar með kaupsamningi og afsali en bæði skjölin eru dagsett 14. maí 1993. Í kaupsamningi segir: ,,Eignin var afhent 1. janúar 1993.“ Þessi stefnda fékk afsal fyrir þeim hluta jarðarinnar, sem er sunnan sandgræðslugirðingar, og ekki er deilt um í málinu, 22. nóvember 1987. Í skýrslu H-kk-ef E-kk-ef, eiginmanns þessarar stefndu, fyrir dómi kom fram að hann teldi sig hafa girt 1988 land það sem þau fengu. Ekki kemur skýrt fram, hvort þessi girðing er um syðsta hluta jarðarinnar sem er sunnan sandgræðslugirðingar eða hvort þau hafi fengið umráð landsins milli sandgræðslugirðingarinnar og áðurnefnds vegar fyrr en segir í kaupsamningi 14. maí 1993. Nýtur ekki nægilegra gagna í málinu til að sýnt sé fram á, að umráð stefndu E-kvk-ef H-kvk-ef að landi því, sem þessi kaupsamningur tekur til, séu frá fyrra tímamarki en tekið er fram í honum. Mál þetta var höfðað gegn þessari stefndu 4. mars 2010. Það er því ósannað að skilyrði 2. gr. laga nr. 46/1905 um 20 ára hefðartíma sé fullnægt að því er hana varðar.

Stefndi dánarbú H-kvk-ef Ó-kvk-ef leiðir rétt sinn frá H-kk-þgf Á-kk-þgf, eins og áður greinir, sem studdi formlega eignarheimild sína við yfirlýsingu hreppstjóra Landmannahrepps frá árinu 1988. Þótt sjá megi nokkra trjárækt á þeirri spildu, sem þessi stefndi telur sig eiga, er hvorki upplýst í málinu um hvernig afnotum hefur verið háttað á þessari landspildu né heldur hvort eða hvenær hún hefur verið girt af. Hafa því ekki verið færðar sönnur að því að eignarréttur þessa stefnda á landspilduni verði reistur á reglum laga nr. 46/1905.

Samkvæmt framansögðu verður því að hafna málsástæðum stefndu sem reistar eru á reglum um hefð.

VI

Í fjórða lagi reisa stefndu kröfu sína um eignarétt á landinu á því að Landgræðsla ríkisins, eftir að sú stofnun tók yfir landið frá Sandgræðslu Íslands, hafi sýnt af sér slíkt tómlæti að þau hafi áunnið sér eignarrétt að landinu. Fallast má á að dráttur hafi orðið á því að áfrýjandi hafi gert reka að því að gæta réttar síns eftir að þinglýst var formlegum eignarheimildum stefndu Skógræktarfélags Rangæinga og E-kvk-ef H-kvk-ef. Þá leið langur tími frá því að hann gerði athugasemdir við sýslumann 22. desember 1992 og þar til mál þetta var höfðað. Breytir engu í því efni þótt stefndu hafi verið kunnugt um að Landgræðsla ríkisins taldi sig fara með eignarráð á landi því sem deilt er um. Þegar á hinn bóginn er litið til eðlis þeirra réttinda, sem hér um ræðir, verður ekki talið að eignarréttur stefndu á landspildunum þremur verði reistur á réttarreglum um tómlæti. Verður þessari málsástæðu því einnig hafnað.

Með vísan til þess sem að framan greinir verður fallist á kröfu áfrýjanda um að hann fari með eignarrétt að því landi, sem afmarkast af kröfulínu hans.

Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 að málskostaður falli niður.

Dómsorð:

Viðurkenndur er eignaréttur áfrýjanda, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, að þeim hluta jarðarinnar Tjörvastaða, landnúmer 165013, í sveitarfélaginu Rangárþingi-Ytra, sem afmarkast af línu sem dregin er milli tíu tilgreindra hnitapunkta þannig: Upphafshnitapunktur, A (440051 381592), er skammt norðaustan núverandi bæjarstæðis Tjörvastaða. Þaðan liggur línan til norðurs um Tjörvastaðabót um hnitapunkta B (440033 381736), C (440684 382452) og D (441781 383400) í Mýrarvörðu sem er í hnitapunkti E (442263 383762). Þar beygir kröfulínan til vesturs og liggur með landi Stóruvalla í hnitapunkt F (441275 384799) við sandgræðslugirðingu. Frá þeim punkti liggur línan til suðurs eins og girðingin í hnitapunkt G (440019 383953), en þaðan til suðvesturs með landi Bjalla um Digruvörðu sem er hnitapunktur H (439736 382684), Kerauga sem er hnitapunktur I (439571 382291) og með fram Tjörvastaðalæk í hnitapunkt J (439647 381765). Þaðan liggur línan með upphaflegri sandgræðslugirðingu í punkt A.

Málskostnaður fellur niður.