277/2011

Bankinn G hf. kærði úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur þar sem krafa breska sveitarfélagsins N var talin innstæða og viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slit G hf. Í dómi Hæstaréttar sagði að aðila málsins greindi ekki á um stjórnskipulegt gildi 6. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., en við flutning málsins í héraði hefði lögmaður sóknaraðila vakið máls á því að hann teldi  dómstólum skylt að fjalla um stjórnskipulegt gildi ákvæðisins, sbr. einnig lög nr. 44/2009 um breyting á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, til dæmis varðandi eignarrétt, jafnræði og meðalhóf. Í samræmi við þetta væri í hinum kærða úrskurði fjallað um stjórnskipulegt gildi laganna og þau ekki talin fara í bága við stjórnarskrána að þessu leyti. Þá sagði í dómi Hæstaréttar að í máli þessu og tíu öðrum að auki sem í september 2011 hefðu verið flutt fyrir Hæstarétti, ýmist munnlega eða skriflega, reyndi á stjórnskipulegt gildi 6. gr. laga nr. 125/2008. Í einu þeirra, hæstaréttarmálinu nr. 340/2011, væri haldið fram málsástæðum um annmarka á lögum nr. 125/2008, en dómur í því hefði verið kveðinn upp fyrr sama dag. Í kafla II í nefndum dómi væri gerð grein fyrir efni laga nr. 125/2008 og tilfærð orðrétt 6. gr. þeirra, sem ágreiningur málsaðila í því máli stæði einkum um, en með henni hefði réttindaröð krafna við skipti á búum fjármálafyrirtækja verið breytt þannig að innstæðukröfum væri skipað sem forgangskröfum samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Í sama kafla dómsins væri getið um yfirtöku Fjármálaeftirlitsins á þremur stærstu viðskiptabönkum landsins í beinu framhaldi af setningu laganna og stofnun nýrra banka á grunni þeirra eldri. Loks væru í þessum kafla dómsins rakin sjónarmið sóknaraðila um stjórnskipulega annmarka á lögum nr. 125/2008, sem ættu að leiða til þess að þau yrðu virt að vettugi við úrlausn málsins og gagnstæð sjónarmið varnaraðila þess máls, sem teldu að lögin samræmdust bæði stjórnarskránni og fjölþjóðlegum samningum sem Ísland hefði undirgengist. Í kafla III í áðurnefndum dómi væri gerð grein fyrir lögskýringargögnum með frumvarpi, sem orðið hefði að lögum nr. 125/2008, að því marki sem máli skipti við úrlausn um ágreining aðilanna. Þar greindi ennfremur frá því að í lok árs 2008 hefðu verið sett lög nr. 142/2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða og þeim niðurstöðum rannsóknarnefndar á vegum Alþingis sem skiptu máli hér. Í kafla IV í áðurnefndum dómi væri síðan leyst úr ágreiningi um stjórnskipulegt gildi laga nr. 125/2008 þar sem hafnað væri málsástæðum sem reistar væru á því að lögin færu í bága við stjórnarskrána og fjölþjóðlega samninga. Umfjöllun í köflum II og III í dómi Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 ætti jafnt við í því máli, sem hér væri til úrlausnar, og jafnframt niðurstöður í kafla IV í dóminum. Ættu almenn sjónarmið sem þar væru rakin einnig við í þessu máli og samkvæmt því færu lögin ekki í bága við stjórnarskrá og fjölþjóðlega samninga.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari og H-kvk-nf H-kvk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. apríl 2011, þar sem tvær kröfur varnaraðila að fjárhæð 2.610.457,53 sterlingspund með 8% ársvöxtum frá 19. nóvember 2008 til 22. apríl 2009 og 5.300.000 sterlingspund með 8% ársvöxtum frá 20. mars 2009 til 22. apríl sama ár voru viðurkenndar sem forgangskröfur samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slit sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að áðurnefndum kröfum varnaraðila, sem lýst var með fjárhæðunum 2.892.929,14 sterlingspund og 5.422.024,56 sterlingspund, verði hafnað sem forgangskröfum samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit sóknaraðila. Þess í stað verði staðfest sú afstaða sóknaraðila að viðurkenna sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 fyrrnefndu kröfuna að fjárhæð 2.500.000 sterlingspund með 5,34% samningsvöxtum frá 22. janúar 2008 til 22. apríl 2009 og síðarnefndu kröfuna að fjárhæð 5.000.000 sterlingspund með 6% samningsvöxtum frá 22. mars 2008 til 22. apríl 2009. Til vara krefst sóknaraðili að verði niðurstaðan sú að hluti krafna varnaraðila njóti forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 þá skuli sú fjárhæð vera að hámarki 20.887 evrur. Sóknaraðili krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í sóknaraðila, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Bankanum var eftir það veitt heimild til greiðslustöðvunar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember sama ár. Með lögum nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum áðurnefndra laga, var bankinn síðan tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði 12. maí sama ár slitastjórn sem annast meðal annars meðferð krafna á hendur bankanum. Hún gaf út innköllun til skuldheimtumanna félagsins 26. maí 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 26. nóvember sama ár. Fjölmargir lýstu kröfu sinni af því tilefni, en meðal þeirra var varnaraðili þessa máls, sem er sveitarfélag í Bretlandi. Hann krafðist þess fyrir slitastjórn að höfuðstóll tveggja krafna hans yrði viðurkenndur sem forgangskröfur samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, sem og vextir af þeim. Þær eru til komnar í fyrsta lagi með þeim hætti að 22. janúar 2008 sömdu málsaðilar um að varnaraðili skyldi leggja 2.500.000 sterlingspund inn til sóknaraðila og skyldi sá síðarnefndi endurgreiða þá fjárhæð 19. nóvember sama ár með 5,34% ársvöxtum. Í annan stað sömdu aðilarnir 26. febrúar 2008 um að varnaraðili skyldi 20. mars sama ár leggja 5.000.000 sterlingspund inn til sóknaraðila sem bar að endurgreiða þá fjárhæð 20. mars 2009 með 6,0% ársvöxtum. Varnaraðili krafðist jafnframt að frá gjalddaga krafnanna til 22. apríl 2009 skyldi sóknaraðili greiða dráttarvexti af þeim. Reisti hann þá kröfu aðallega á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en til vara á reglum bresks réttar um dráttarvexti. Loks krafðist hann að fá greiddan áfallinn kostnað sinn til 22. apríl 2009 og að sá kostnaður yrði viðurkenndur sem forgangskrafa.

Að loknum kröfulýsingarfresti lýsti slitastjórn sóknaraðila afstöðu sinni til einstakra krafna. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði samþykkti hún höfuðstól áðurnefndra krafna varnaraðila sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, en hafnaði að þær nytu forgangs samkvæmt 112. gr. laganna. Kröfum um vexti og kostnað var hafnað vegna vanreifunar. Varnaraðili mótmælti þessari afstöðu slitastjórnar og krafðist viðurkenningar krafna sinna að fullu eins og þeim hafði verið lýst. Fyrir slitastjórn var eftir það reynt án árangurs að jafna ágreininginn. Við svo búið beindi hún málinu til Héraðsdóms Reykjavíkur með bréfi 22. mars 2010 með vísan til 2. mgr. 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991.

Ágreiningur málsaðila á rót sína að rekja til áðurnefndra laga nr. 125/2008 sem sett voru 6. október 2008, en öðluðust gildi daginn eftir. Með fyrrnefndum viðskiptum aðilanna lagði varnaraðili fé til sóknaraðila, sem ýmist hefur verið nefnt heildsölulán eða heildsöluinnlán. Ágreiningsefnið lýtur einkum að því hvort þessar kröfur varnaraðila teljist vera innstæður í merkingu 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta og njóti sem slíkar forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008. Ef fallist yrði á stöðu krafnanna í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 deila aðilarnir um hvort forgangur fylgi kröfunum í heild eða takmarkist við 20.887 evrur. Í hinum kærða úrskurði var fallist á að kröfur varnaraðila hefðu í heild stöðu í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Þá deila aðilar um hvort varnaraðili eigi rétt til dráttarvaxta frá gjalddaga krafnanna til 22. apríl 2009. Í þeim þætti var í úrskurði héraðsdóms fallist á varakröfu varnaraðila um 8% dráttarvexti samkvæmt breskum rétti. Á hinn bóginn var hafnað kröfum hans vegna útlagðs kostnaðar og málskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og koma því tvær síðastnefndu kröfur hans fyrir héraðsdómi ekki til frekari álita.

II

Aðila þessa máls greinir ekki á um stjórnskipulegt gildi 6. gr. laga nr. 125/2008, en við flutning málsins í héraði vakti lögmaður sóknaraðila máls á því að hann teldi dómstólum skylt að fjalla um stjórnskipulegt gildi ákvæðisins, sbr. einnig lög nr. 44/2009 um breyting á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, til dæmis varðandi eignarrétt, jafnræði og meðalhóf. Í samræmi við þetta var í hinum kærða úrskurði fjallað um stjórnskipulegt gildi laganna og þau ekki talin fara í bága við stjórnarskrána að þessu leyti.

Í máli þessu og tíu öðrum að auki sem í september 2011 voru flutt fyrir Hæstarétti, ýmist munnlega eða skriflega, reynir á stjórnskipulegt gildi 6. gr. laga nr. 125/2008. Í einu þeirra, hæstaréttarmálinu nr. 340/2011, er haldið fram málsástæðum um annmarka á lögum nr. 125/2008, en dómur í því hefur verið kveðinn upp fyrr í dag. Í kafla II í nefndum dómi er gerð grein fyrir efni laga nr. 125/2008 og tilfærð orðrétt 6. gr. þeirra, sem ágreiningur málsaðila í því máli stendur einkum um, en með henni var réttindaröð krafna við skipti á búum fjármálafyrirtækja breytt þannig að innstæðukröfum var skipað sem forgangskröfum samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Í sama kafla dómsins var getið um yfirtöku Fjármálaeftirlitsins á þremur stærstu viðskiptabönkum landsins í beinu framhaldi af setningu laganna og stofnun nýrra banka á grunni þeirra eldri. Loks eru í þessum kafla dómsins rakin sjónarmið sóknaraðila um stjórnskipulega annmarka á lögum nr. 125/2008, sem ættu að leiða til þess að þau yrðu virt að vettugi við úrlausn málsins og gagnstæð sjónarmið varnaraðila þess máls, sem telja að lögin samræmist bæði stjórnarskránni og fjölþjóðlegum samningum sem Ísland hefur undirgengist. Í kafla III í áðurnefndum dómi er gerð grein fyrir lögskýringargögnum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 125/2008, að því marki sem máli skiptir við úrlausn um ágreining aðilanna. Þar greinir ennfremur frá því að í lok árs 2008 voru sett lög nr. 142/2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða og þeim niðurstöðum rannsóknarnefndar á vegum Alþingis sem skipta máli hér. Í kafla IV í áðurnefndum dómi er síðan leyst úr ágreiningi um stjórnskipulegt gildi laga nr. 125/2008 þar sem hafnað er málsástæðum sem reistar eru á því að lögin fari í bága við stjórnarskrána og fjölþjóðlega samninga. Umfjöllun í köflum II og III í dómi Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 á jafnt við í því máli, sem hér er til úrlausnar, og jafnframt niðurstöður í kafla IV í dóminum. Eiga almenn sjónarmið sem þar eru rakin einnig við í þessu máli og samkvæmt því fara lögin ekki í bága við stjórnarskrá og fjölþjóðlega samninga.

III

Ágreiningur málsaðila snýr einkum að því hvort viðskipti þeirra geti talist innstæður samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 og njóti þar með forgangs við slit sóknaraðila samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 svo sem henni var breytt með 6. gr. laga nr. 125/2008 og 6. gr. laga nr. 44/2009. Meðal þeirra málsástæðna sem sóknaraðili hefur fært fram til stuðnings þeirri afstöðu sinni að viðskipti hans og varnaraðila hafi verið lánssamningur eða verðbréf en ekki innstæða er að sóknaraðili hafi ekki bókfært umrædd viðskipti líkt og um innstæður væri að ræða. Þá hafi sóknaraðili ekki innt af hendi þær greiðslur til Tryggingasjóðs innstæðueigenda og fjárfesta sem honum hefði borið ef um innstæður væri að ræða. Af þessu tilefni er þess að gæta að afstaða fjármálafyrirtækis við bókfærslu einstakra viðskipta og ákvörðun þess um greiðslur í Tryggingasjóð innstæðueigenda og fjárfesta getur ekki ráðið úrslitum um það hvort viðskipti þau sem deilt er um teljist innstæður í skilningi íslensks réttar. Að þessu virtu, sbr. einnig dóm Hæstaréttar í máli nr. 311/2011, sem kveðinn var upp fyrr í dag, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða hans að kröfur varnaraðila á hendur sóknaraðila eigi rætur að rekja til innstæðna og njóti forgangs við slit sóknaraðila samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 og að sá forgangur takmarkist ekki við 20.887 evrur, sbr. einnig til hliðsjónar fyrrnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 340/2011.

IV

Eins og fram er komið greinir málsaðila á um hvort kröfur sem varnaraðili lýsti við slit sóknaraðila að höfuðstól 2.500.000 sterlingspund annars vegar og 5.000.000 sterlingspund hins vegar skuli bera 8% dráttarvexti frá gjalddaga til 22. apríl 2009. Með hinum kærða úrskurði var fallist á varakröfu varnaraðila að þessu leyti en aðalkröfu hans um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 hafnað. Varnaraðili kærði ekki úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og er ágreiningslaust fyrir Hæstarétti að beita ber breskum lagareglum við úrlausn þessa atriðis. Hins vegar deila aðilar um það hvort efni þeirra lagareglna veiti varnaraðila rétt til 8% dráttarvaxta á fyrrgreindu tímabili. Með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 311/2011 var leyst úr sambærilegu ágreiningsefni, en þar hafði sams konar málsástæðum verið teflt fram varðandi þetta atriði. Með vísan til forsendna dóms Hæstaréttar í því máli, sem eiga að þessu leyti við um það mál sem hér er til úrlausnar, verður hafnað þeirri kröfu varnaraðila að kröfur hans skuli bera 8% dráttarvexti frá gjalddaga til 22. apríl 2009. Samkvæmt þessu og þar sem varnaraðili þykir ekki hafa sýnt fram á að hann eigi á öðrum lagagrundvelli rétt til vaxta frá og með gjalddaga umfram 5,34% samningsvexti í tilviki fyrri kröfunnar og 6,0% samningsvexti í tilviki þeirrar seinni, sem slitastjórn sóknaraðila hefur þegar fallist á að eigi við á þessu tímabili, verða frekari vextir ekki dæmdir.

V

Samkvæmt öllu sem að framan greinir verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að viðurkenna sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 kröfu varnaraðila samkvæmt samningi 22. janúar 2008 að höfuðstól 2.500.000 sterlingspund með 5,34% samningsvöxtum til 22. apríl 2009, sem umreiknast í samtals 510.117.588 krónur miðað við gengi 22. apríl 2009, sbr. 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Hinu sama gegnir um aðra kröfu varnaraðila frá 20. mars 2008 að höfuðstól 5.000.000 sterlingspund en með 6,0% samningsvöxtum til 22. apríl 2009, sem umreiknast í samtals 1.018.384.172 krónur. Viðurkennd fjárhæð verður dæmd í einu lagi og tilgreind í íslenskum krónum eins og nánar segir í dómsorði.

Fyrir héraðsdómi var hvor málsaðili látinn bera sinn kostnað af málinu með skýringum, sem greinir í forsendum úrskurðar héraðsdóms. Sú niðurstaða verður staðfest með vísan til forsendna hans. Í meginatriðum eiga sömu sjónarmið einnig við að því er varðar málskostnað fyrir Hæstarétti. Að því virtu verður hvor málsaðili látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Kröfur varnaraðila, Norfolk County Council, samtals að fjárhæð 1.528.501.760 krónur, eru viðurkenndar á hendur sóknaraðila, Glitni banka hf., við slit hans. Kröfunum er skipað í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.