307/2015

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli VÍ á hendur VZI, sem höfðað var aðallega til heimtu skuldar samkvæmt lánssamningi þeirra, var vísað frá dómi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að atvik þau, sem VZI hafði borið fyrir sig í málinu, vörðuðu ekki tilurð kröfu VÍ heldur ætlaðan ómöguleika sem girti fyrir efndir hennar. Ætti slík aðstaða ekki undir 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo sem lagt hafði verið til grundvallar í hinum kærða úrskurði, heldur 2. mgr. þeirrar lagagreinar. Yrði málinu því ekki vísað frá héraðsdómi á þeim grunni. Þá stæðu ekki efni til að vísa málinu frá á þeirri forsendu að skilyrða 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um samaðild hefði ekki verið gætt. Þar að auki væri ekki á þessu stigi unnt að slá því föstu að málið væri vanreifað af hendi VÍ um aðild hans þannig að það leiddi til frávísunar þar sem gagnaöflun hefði ekki verið lýst lokið í héraði. Þá þóttu ekki vera annmarkar á reifun dómkrafna VÍ sem leitt gætu til þess að málinu yrði vísað frá héraðsdómi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. apríl 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. apríl 2015, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins gerðu aðilarnir svonefndan rammasamning 2. maí 2008 um fjármögnun sóknaraðila á kaupum varnaraðila á fjármálagerningum og lánveitingum hans í viðskiptum við lögaðila í Úkraínu. Þar var mælt fyrir um að varnaraðila, sem mun vera skráð félag í Bretlandi, bæri að kynna sóknaraðila ráðagerðir um slík viðskipti áður en til þeirra yrði stofnað og mætti hann ekki leita fyrirgreiðslu vegna þeirra til annarra, en sóknaraðili tæki hverju sinni ákvörðun um hvort hann léti verða af veitingu láns og væri honum óskylt að gefa varnaraðila skýringar á neitun um það. Ef sóknaraðili veitti varnaraðila lán samkvæmt þessu skyldi sérstakur samningur gerður um það og áttu skilmálar þess, þar á meðal um endurgreiðslu, að miðast við skilmála fjármálagernings sem varnaraðili keypti eða láns sem hann veitti. Sóknaraðila var þó heimilað að krefjast þess á lánstímanum að varnaraðili seldi fjármálagerning eða útlán sitt, sem sóknaraðili veitti lán fyrir, og skyldi hann um leið tiltaka lágmarksverð sem varnaraðili mætti selja fyrir. Þeim síðastnefnda bæri þá að endurgreiða lánið innan fjórtán daga og voru nánari ákvæði í samningnum um fjárhæðina sem greiða skyldi. Tekið var fram að varnaraðili yrði að tilkynna sóknaraðila tafarlaust um vanefndir á kröfu, sem sóknaraðili veitti lán til að stofna til, og hafa við hann samráð um innheimtu hennar, en lán frá sóknaraðila að baki henni skyldi þá framlengt svo lengi sem vanefndir stæðu. Kveðið var á um að sóknaraðila bæri að greiða varnaraðila í þóknun 0,25% af fjárhæð hvers láns, sem veitt yrði á grundvelli samningsins, og að auki umsýsluþóknun sem næmi 1% af meðalfjárhæð útistandandi lána á hverju tólf mánaða tímabili. Þá voru í samningnum ákvæði um að hann lyti íslenskum lögum og skyldu mál vegna hans rekin fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.

Aðilarnir gerðu samning 1. september 2008 þar sem sóknaraðili veitti varnaraðila lán að fjárhæð 2.000.000 bandaríkjadalir á grundvelli rammasamnings þeirra. Þar kom fram að samningnum mætti í fyrsta lagi ljúka að liðnu ári eftir gerð hans, en gjalddagi yrði að öðrum kosti 1. september 2015. Lánið væri veitt til þess að varnaraðili stofnaði til innláns hjá úkraínskum banka með heitinu Closed Joint-Stock Company Joint Stock Bank „Lviv“ að fjárhæð 2.000.000 bandaríkjadalir sem bæri 11% ársvexti og standa átti til 1. september 2015, en vexti þessa átti að greiða á sex mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. mars 2009, og skyldi varnaraðili fá þóknun sem svaraði til 1% ársvaxta. Í lánssamningnum var að öðru leyti vísað til ákvæða rammasamningsins, þar á meðal sérstaklega um heimild sóknaraðila til að krefjast sölu innlánssamningsins og endurgreiðslu lánsins fyrir lokadag hans.

Í málinu liggur fyrir innlánssamningur varnaraðila 8. september 2008 við úkraínska bankann Open Joint-Stock Company Joint Stock Bank „Lviv“ um 1.999.932,31 bandaríkjadali. Í samningnum var meðal annars kveðið á um að innstæðan skyldi standa til 8. september 2015 og bera 11% ársvexti, sem yrðu greiddir á sama hátt og vextir samkvæmt fyrrgreindum lánssamningi málsaðilanna, svo og að varnaraðila væri heimilt á gildistíma samningsins að óska með 30 daga fyrirvara eftir útborgun innstæðunnar að hluta eða öllu leyti.

Varnaraðili stóð sóknaraðila skil á vöxtum samkvæmt lánssamningi þeirra til og með gjalddaga 1. september 2011, en óumdeilt er að frá þeim tíma hafi engar greiðslur farið fram. Í hinum kærða úrskurði er greint að nokkru frá samskiptum aðilanna eftir að vanskil hófust fram til þess að sóknaraðili höfðaði mál þetta 1. maí 2014, en hann krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að greiða sér 2.000.000 bandaríkjadali með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. mars 2012 til greiðsludags, til vara að varnaraðili verði dæmdur til að framselja sér áðurnefnt innlán að fjárhæð 1.999.932,31 bandaríkjadalir gegn skuldajöfnuði við kröfu sóknaraðila samkvæmt lánssamningi þeirra, en að því frágengnu að varnaraðila verði gert að selja þetta innlán fyrir 2.273.443 bandaríkjadali og afhenda sóknaraðila söluverðið. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá dómi og þar með tekin til greina aðalkrafa varnaraðila í því.

II

Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili vísað meðal annars til þess í málatilbúnaði sínum að á gildistíma áðurnefnds innlánssamnings frá 8. september 2008 hafi verið lögð höft á gjaldeyrisviðskipti í Úkraínu og seðlabanki þar í landi sett takmarkanir á viðskipti einstakra banka, þar á meðal þess sem varnaraðili gerði samninginn við. Komi þetta í veg fyrir efndir samningsins eða að unnt yrði að selja hann, en á meðan svo sé leiði af ákvæðum rammasamnings aðilanna að sóknaraðili geti ekki krafið varnaraðila um efndir lánssamnings þeirra. Sóknaraðili hefur andmælt staðhæfingum varnaraðila um þetta. Án tillits til þess verður að gæta að því að samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 skal vísa frá héraðsdómi máli sem höfðað er um réttindi eða skyldur sem ekki eru enn orðnar til. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar lýkur máli á hinn bóginn með sýknu að svo stöddu hafi það verið höfðað um skyldu, sem orðin er til, ef efndatími hennar er ekki enn kominn við dómtöku þess. Atvik þau, sem varnaraðili ber fyrir sig samkvæmt framansögðu, varða ekki tilurð kröfu sóknaraðila, sem stofnaðist við gerð lánssamnings þeirra 1. september 2008, heldur ætlaðan ómöguleika sem girði fyrir efndir hennar. Slík aðstaða á ekki undir 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991, svo sem lagt var til grundvallar í hinum kærða úrskurði, heldur 2. mgr. þeirrar lagagreinar. Málinu verður því ekki vísað frá héraðsdómi á þessum grunni.

Varnaraðili hefur einnig borið fyrir sig að fyrrgreindar varakröfur sóknaraðila feli báðar í sér að hann leiti dóms um skyldu varnaraðila til að framselja réttindi sín samkvæmt innlánssamningnum frá 8. september 2008, en hvorki hafi sóknaraðili skýrt hvernig fullnægja mætti réttindum hans samkvæmt slíkum dómi né hafi hann beint málsókn sinni jafnframt að bankanum í Úkraínu, sem samningurinn hafi verið gerður við og þola yrði samkvæmt þessu að annar gengi inn í réttindi varnaraðila eftir samningnum. Um þetta verður að líta til þess að ekki verður leitt af lögum að sá sem leitar dóms í einkamáli um skyldu gagnaðila síns verði sérstaklega að gefa þar skýringar á fyrirætlan sinni um hvernig fullnægja mætti ætluðum réttindum hans við aðfarargerð, enda uppfylli hann það almenna skilyrði að hafa lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfu sína. Í málatilbúnaði varnaraðila hefur því ekki verið haldið fram að sóknaraðila skorti slíka hagsmuni. Sóknaraðili yrði að auki að bera áhættu af því hvort eða hvernig tækist að fullnægja dómi, sem kynni að ganga honum í vil um aðra hvora varakröfu hans, þar á meðal hvort bankinn sem í hlut á kynni eftir lögum í Úkraínu að geta vikist undan að efna innlánssamninginn gagnvart öðrum en varnaraðila eða njóta á annan hátt réttar til að koma í veg fyrir framsal réttinda samkvæmt samningnum. Á þessu stigi ber bankinn enga skyldu við sóknaraðila, hvað þá óskipt með varnaraðila, sem leitt gæti til þess að hann þyrfti að eiga aðild að máli þessu vegna ákvæða 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Standa því engin efni til að vísa máli þessu frá héraðsdómi af ástæðunum sem að framan greinir.

Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili borið því við að sóknaraðili eigi ekki lengur réttindi samkvæmt lánssamningnum, sem málið varðar, og hefur sóknaraðili jafnframt látið uppi efasemdir um hvort varnaraðili sé enn eigandi réttinda samkvæmt innlánssamningnum frá 8. september 2008. Sé það rétt að sóknaraðili hafi framselt réttindi sín samkvæmt lánssamningnum myndi það varða sýknu varnaraðila vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, en gagnaöflun í máli þessu hefur ekki verið lýst lokið í héraði og er því á þessu stigi engin leið að slá föstu að málið sé vanreifað af hendi sóknaraðila um aðild sína að því þannig að frávísun geti valdið. Án tillits til þess hvort áhöld um eignarhald varnaraðila að réttindum samkvæmt innlánssamningnum geti einhverju varðað fyrir úrslit málsins, sem höfðað er aðallega til heimtu skuldar samkvæmt lánssamningi aðilanna, verður ekki fellt á sóknaraðila að bera halla af skorti upplýsinga um það efni þannig að frávísun málsins varði.

Um kröfugerð sóknaraðila er þess að gæta að aðalkrafa hans er um greiðslu á 2.000.000 bandaríkjadölum sem er fjárhæð höfuðstóls skuldar samkvæmt lánssamningi aðilanna frá 1. september 2008. Til vara krefst sóknaraðili þess að varnaraðila verði gert að framselja sér innlán að fjárhæð 1.999.932,31 bandaríkjadalir við nánar tilgreindan banka í Úkraínu og er þetta sama fjárhæð og tilgreind er sem innstæða í samningi varnaraðila við bankann frá 8. september 2008. Að þessu frágengnu krefst sóknaraðili þess að varnaraðila verði gert að selja þetta innlán fyrir 2.273.443 bandaríkjadali og greiða sér þá fjárhæð. Um þá kröfu verður að horfa til þess að í rammasamningi aðilanna 2. maí 2008 var sóknaraðila sem áður segir heimilað að krefjast þess að varnaraðili seldi fjármálagerning eða útlán sitt, sem sóknaraðili veitti lán fyrir, og var sóknaraðila jafnframt veittur réttur til að ákveða lágmarksverð sem varnaraðili mætti selja kröfu sína fyrir. Líta verður svo á að í dómkröfunni sem hér um ræðir byggi sóknaraðili á þessum heimildum sínum samkvæmt rammasamningnum, en hvorki voru þar fyrirmæli um hvernig lágmarksverð sem þetta skyldi fundið né var áskilið að sóknaraðili rökstyddi eða skýrði slíka ákvörðun sérstaklega. Verður því ekki séð að frekar hafi verið þörf á að hann skýrði þessa fjárhæð í héraðsdómsstefnu. Telji varnaraðili fjárhæð aðalkröfu sóknaraðila of háa sökum þess að ekki hafi komið þar til frádráttar þóknanir, sem varnaraðili kann að hafa átt tilkall til samkvæmt samningum þeirra, hvílir á honum en ekki sóknaraðila að gera viðhlítandi grein fyrir fjárhæðum sem draga ætti frá kröfunni að þessu leyti. Að þessu virtu eru ekki annmarkar á reifun dómkrafna sóknaraðila sem leitt geti til þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi.

Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Ákvörðun málskostnaðar í héraði vegna þessa þáttar málsins verður að bíða efnisdóms, en um kærumálskostnað fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðili, Visoky Zamok Investments Ltd., greiði sóknaraðila, Vátryggingafélagi Íslands hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.