133/2006

Með úrskurði 21. mars 2002, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Hrunamannaafrétti og efstu löndum í Hrunamannahreppi, komst óbyggðanefnd meðal annars að þeirri niðurstöðu að Hrunaheiðar væru þjóðlenda, en afréttareign eigenda jarðarinnar Hruna. P krafðist þess að úrskurður nefndarinnar um landsvæðið yrði felldur úr gildi og reisti þá kröfu einkum á landamerkjabréfi fyrir Hrunakirkjujarðir frá 12. maí 1885. Í landamerkjabréfinu var sérstaklega tekið fram að kirkjan ætti Hrunaheiðar, en þau ummæli höfðu verið færð á bréfið af umráðamanni jarðarinnar neðan við undirskriftir þeirra sem höfðu áritað það um samþykki vegna aðliggjandi jarða. Af þessum sökum var ekki talið að bréfið gæti verið til marks um að eigendur þessara jarða hefðu ekki haft athugasemdir við tilkall kirkjunnar til Hrunaheiða, auk þess sem líta yrði til þess að ekki væri á valdi umráðamanns jarðarinnar að auka með bréfinu við land hennar eða annan rétt umfram það sem áður hefði verið. Var samkvæmt því ekki talið að landamerkjabréfið gæti eitt og sér nægt gegn andmælum Í til að sanna beinan eignarrétt P að landsvæðinu. Engar sögulegar heimildir voru um hvort landið, sem nú telst til Hrunaheiða, hefði við lok landnámstíma talist til eignarlands tiltekinnar jarðar eða jarða. Tekið var fram að samkvæmt máldaga Maríukirkju í Hruna, sem talinn var frá 1331, hafði eigandi Hörgsholts gefið henni Laxárgljúfur öll norður frá Kaldbakslandi og voru þau orð endurtekin í máldögum og vísitasíubókum biskupa sem á eftir komu. Ekki var talið unnt að draga haldbæra ályktun af þessu um að gjöfin hefði tekið til annars en gljúfranna sem slíkra með þeim hlunnindum sem í þeim voru fólgin, enda hefði svæðinu sem nú telst innan merkja Hrunaheiða vart verið lýst á þennan hátt. Að undanskildu landamerkjabréfi Hrunakirkjujarða var yngri heimildum almennt sammerkt að rætt var þar ýmist um ítaksréttindi Hrunakirkju í Laxárgljúfrum eða beitarréttindi á heiði. Þegar alls þessa var gætt var ekki talið að heimildir stæðu til þess að telja Hrunaheiðar til eignarlands P, en eins og afnotum landsins hefði verið háttað og umráðum yfir því gæti hann ekki hafa unnið eignarrétt að því fyrir hefð. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var niðurstaða hans um sýknu Í staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. mars 2006. Hann krefst þess að úrskurður óbyggðanefndar 21. mars 2002 í máli nr. 5/2000, Hrunamannaafréttur og efstu lönd í Hrunamannahreppi, verði felldur úr gildi að því leyti, sem þar var ákveðið að Hrunaheiðar með nánar tilgreindum merkjum sé þjóðlenda, og viðurkennt að enga þjóðlendu sé að finna á því landsvæði. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Dómendur gengu á vettvang 26. september 2006.

I.

Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 1. mars 1999 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar landsvæði, sem afmarkað var til vesturs af mörkum Árnessýslu og Borgarfjarðarsýslu, svo og vestur- og suðurmörkum Þingvallalands, til austurs af Þjórsá og til norðurs af Hofsjökli og Langjökli, en milli þeirra af mörkum afréttar Biskupstungnahrepps og Auðkúluheiðar. Til suðurs réðst svæðið af suðurmörkum jarða, sem liggja að hálendi. Eftir að nefndinni höfðu borist kröfur stefnda um þjóðlendur á svæðinu ásamt kröfum þeirra, sem töldu til eignarréttinda yfir landi þar, ákvað hún í janúar 2000 að fjalla um það í sjö aðskildum málum. Eitt þeirra varð áðurnefnt mál nr. 5/2000. Svæðið, sem þar var til úrlausnar, var afmarkað að vestan af Hvítá og Jökulfalli að Blánípu í Hofsjökli, að norðan af jöklinum og að austan af Stóru-Laxá norður að Laxárdrögum, en þaðan af beinni línu um nyrðra Rjúpnafell að jöklinum. Að sunnan réðist svæðið af suðurmörkum nánar tilgreindra jarða.

Fyrir óbyggðanefnd gerði stefndi kröfu um að mörk þjóðlendu og eignarlanda á svæðinu yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt úr vestri frá þeim stað, þar sem afréttargirðing á suðurjaðri Hrunamannaafréttar kemur að Hvítá, gegnum land innan merkja svokallaðrar Tungufellstorfu, en til hennar heyra jarðirnar Tungufell, Jaðar I eða Hamarsholt og Jaðar II. Þaðan yrði haldið í austur um land innan merkja jarðanna Hlíðar, Foss, Klufta og Kaldbaks að Stóru-Laxá við Hestabrekkur. Með þessu krafðist stefndi þess að hluti lands innan merkja þessara jarða að norðanverðu væri þjóðlenda, auk alls lands eyðijarðarinnar Hrunakróks ásamt Hrunaheiðum í heild og Hrunamannaafrétti. Að því er Hrunaheiðar varðar stóð til andsvara áfrýjandi, sem taldi þær heyra til eignarlands jarðarinnar Hruna. Óumdeilt er að merki Hrunaheiða séu að norðaustan frá þeim stað, þar sem Heiðará rennur í Stóru-Laxá, síðan eftir þeirri á til suðurs þar til Stiggil kemur að henni. Þaðan liggja merki á móti Hrunakróki í beinni línu vestur að vörðu við Vestri-Þverá og svo til suðurs eftir þeirri á þar til komið er að norðurmerkjum Kaldbaks, þar sem þau liggja ofan við Þverárgljúfur að Einbúa. Merki Kaldbaks ráða þaðan í vestur að Einbúa og síðan áfram í beinni línu að Kluftaá í stefnu að vörðu á Vörðuhól framan á Borgardalsás. Frá þeim stað ráða merki við Kluftir eftir Kluftaá til norðurs að norðausturhorni Launvatns og þaðan í beinni línu í vestur um vörðu á Moshól að Litlu-Laxá. Þar taka við merki við Foss norður eftir síðastnefndri á þangað sem Brúnkollugil kemur að henni, en þaðan í beinni línu til vesturs um Gráhól að Fossá. Frá þeim stað ræður Fossá merkjum við Tungufell norður að vörðu í Fossárdrögum, en þaðan sjónhending í vörðu við Melrakkaá framan við Stóraversöldu. Loks eru norðurmörk Hrunaheiða gegnt Hrunamannaafrétti frá síðastnefndum stað að upptökum Heiðarár og síðan eftir henni þar til hún rennur í Stóru-Laxá.

Í úrskurði óbyggðanefndar 21. mars 2002 var komist að þeirri niðurstöðu að Hrunaheiðar með fyrrnefndum merkjum og Hrunamannaafréttur allur væru þjóðlendur, en að öðru leyti væri land á svæðinu, sem málið tók til, innan eignarlands jarðanna, sem áður voru taldar. Skyldu Hrunaheiðar teljast í afréttareign eigenda Hruna og Hrunamannaafréttur jafnframt afréttareign Hrunamannahrepps, sbr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Áfrýjandi undi ekki úrskurðinum að því er varðar niðurstöðu hans um Hrunaheiðar og höfðaði mál þetta 25. október 2002.

II.

Í Landnámabók er greint frá því að B-kk-nf og M-kk-nf, synir N-kk-ef og J-kvk-ef Ö-kvk-ef barnakarls, hafi numið Hrunamannahrepp svo vítt, sem vötn deila, og hafi sá fyrrnefndi búið að Berghyl. Þ-kk-nf jarlakappi hafi síðan keypt land af M-kk-þgf N-kk-þgf fyrir neðan Selslæk á milli Laxár og búið að Hólum. Jafnframt er sagt frá því að Þ-kk-nf Þ-kk-nf hins óarga og Á-kk-nf sonur hans hafi síðla landnámstíðar fengið land í Haukadal úr námi K-kk-ef, en farið þaðan og numið efri hluta Hrunamannahrepps frá merkjum í sjónhending úr Múla í Ingjaldsgnúp. Jörðin Berghylur er enn til, en talið er að Hólar hafi verið sama jörð og nú nefnist Hrepphólar. Nánari staðsetning og mörk þessara landnámssvæða hafa að öðru leyti þótt óljós, en sú ályktun mun þó almennt hafa verið dregin af Landnámabók að landnám í Hrunamannahreppi hafi náð langt inn til landsins og jafnvel lengra en víða annars staðar.

Jarðarinnar Hruna mun fyrst vera getið í heimildum frá 12. öld, en getum hefur verið leitt að því að hann hafi verið býli þegar á 10. öld og þá sennilega í eigu þess, sem átti jörðina Hörgsholt. Talið hefur verið að kirkja hafi verið reist í Hruna á 11. öld og jörðin verið orðinn kirkjustaður fyrir árið 1180. Í máldaga Maríukirkju í Hruna, sem talinn er frá 1331, var því lýst að hún ætti heimaland allt, svo og „kaldbak oc þorarinzstadi til forsia.“ Í niðurlagi máldagans, eftir að talin höfðu verið margvísleg ítaksréttindi kirkjunnar og gerð grein fyrir lausafé hennar, sagði eftirfarandi: „þetta gaf þ-kk-nf r-x-x til runa stadar þa er hann atti horshollt laxar gliufur oll nordur frä kalldbakzlandi. skal sa þo er j horkzhollte byr fa ij. menn til safnnz um kall bakzheidar med runamonnum huertt haust thil allra logretta.“ Í Vilkinsmáldaga frá 1397 og Gíslamáldögum frá því um 1570 var greint efnislega á sama veg frá jarðeignum Hrunakirkju, svo og gjöf til hennar frá Þ-kk-þgf H-kk-þgf í Hörgsholti. Það var einnig gert í vísitasíubók B-kk-ef biskups S-kk-ef 1644, svo og í vísitasíubókum biskupanna F-kk-ef J-kk-ef 1756 og S-kk-ef J-kk-ef 1820, þar sem ekki var þó getið um að kirkjan hefði hlotið þetta að gjöf. Í skrá um eignir Hrunakirkju, sem presturinn þar gerði 5. júní 1839, sagði meðal annars eftirfarandi í lið um ítök og hlunnindi prestakallsins: „Laxárgljúfur: Af þeim hefur staðurinn þau not, að Hrunakrókur er bygður þar.“ Í sóknarlýsingu sama prests frá 1840 var hermt að afréttarlönd sóknarmanna væru almenningar „að fráteknum Hrunaheiðum, er liggja til Hrunastaðar“, en þær væru bak við Kaldbaksfjall og vestur að Litlu-Laxá, en Heiðará skildi þær frá afrétti. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, mun þetta vera elsta heimildin, þar sem Hrunaheiðar eru sérstaklega nefndar meðal þess, sem eigandi Hruna telji til réttinda yfir. Hvorki var vikið að heiðunum eða gljúfrunum, sem að þeim liggja til austurs, í Jarðabók Árna M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef né jarðamati frá 1803. Það var heldur ekki gert í Jarðatali á Íslandi frá 1847 að öðru leyti en því að þess var getið að H-kk-nf ætti ítak í Laxárgljúfrum, sem nýtt væri frá Hrunakróki. Í úrskurði óbyggðanefndar er þess getið að í úttektum prófasta frá 1905, 1930, 1941, 1944 og 1954 hafi Laxárgljúfur verið talin með ítökum Hrunakirkju, auk þess sem greint hafi verið í úttektinni 1930 undir lið um hlunnindi og ítök frá því að jörðin ætti beit í Laxárgljúfrum og „afréttarlandið Hrunaheiðar“, en gögn um þessar úttektir liggja ekki fyrir í málinu. Í mati á afgjaldi prestssetursins í Hruna 6. mars 1909 var hvorki vikið að Laxárgljúfrum né Hrunaheiðum. Ekki er að sjá að það hafi heldur verið gert í fasteignamati frá árinu 1916, en í gögnum varðandi undirbúning fasteignamats frá árinu 1922 var rætt um að ótiltekið „heiðarland“ fylgi jörðinni, frá árinu 1932 að „sérstakt upprekstrarland“ fylgi henni og sé aðeins notað fyrir heimafé og frá árinu 1942 að jörðinni fylgi „sérstök not“ af Hrunaheiðum.

Landamerkjabréf var gert fyrir Hrunakirkjujarðir 12. maí 1885, þar sem lýst var merkjum Hruna, Kaldbaks, Klufta, Hrunakróks, Hildarsels, Berghyls, Þórarinsstaða og Reykjadals, en auk sóknarprestsins í Hruna, sem þar var ábúandi, árituðu umráðamenn átta aðliggjandi jarða bréfið um samþykki sitt. Neðan við þessar áritanir gerði sóknarpresturinn viðbót við bréfið, þar sem sagði meðal annars: „En fremur á Hrunakirkja Hrunaheiðar, sem liggja milli afréttar og heimalanda, austan frá Stórulaxá norður að Heiðaá og Melrakkaá í upptökum þeirra beggja, og vestur að Fossá fyrir vestan Laxárklettsmýrar, allt fram að Gráhól.“ Í framhaldi af þessu var greint frá skógarítökum og beitarítökum kirkjunnar í landi annarra jarða.

Áfrýjandi reisir kröfur sínar í málinu einkum á þessu landamerkjabréfi. Hann telur það jafnframt eiga stoð í eldri heimildum um eignarrétt Hrunakirkju að Laxárgljúfrum og þar með jafnframt Hrunaheiðum allt aftur til fyrrnefndra máldaga og vísitasíubókar, þar sem getið var um gjöf Þ-kk-ef H-kk-ef í Hörgsholti til kirkjunnar.

III.

Af þinglýsingarvottorði sýslumannsins á Selfossi, sem liggur fyrir í málinu, verður ekki ráðið að til sé þinglýst eignarheimild að jörðinni Hruna, en þess er þar getið að hún sé „ríkisjörð“. Samkvæmt 62. gr. laga nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar eru kirkjujarðir og aðrar kirkjueignir, sem þeim fylgja, eign stefnda, að frátöldum prestssetrum og því, sem þeim fylgir. Í 1. gr. laga nr. 137/1993 um prestssetur er það hugtak skýrt þannig að það sé lögboðinn aðsetursstaður prests, en til prestssetra teljist meðal annars prestssetursjarðir. Óumdeilt er í málinu að Hruni sé aðsetursstaður prests og teljist þannig til prestssetra í þessum skilningi. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 137/1993 fer stjórn áfrýjanda með yfirstjórn prestssetra og hefur fyrirsvar þeirra vegna. Þótt hvorki séu í þessum lögum né í lögum nr. 78/1997 bein fyrirmæli, sem taka af tvímæli um eignarrétt að prestssetrum, verður að líta svo á að áfrýjandi hafi í skjóli þess ákvæðis, sem síðast var vísað til, það lögbundna forræði yfir prestssetrum að hann geti átt aðild að dómsmálum, sem þau varða, án tillits til þess hvort stefndi sé þar gagnaðili eða aðrir.

IV.

Landsvæðið, sem deilt er um í málinu, er að mestu í 400-500 m hæð yfir sjávarmáli. Það er nokkuð vel gróið, þótt jarðvegsrof sé víða. Í málinu eru hvorki heimildir um að byggð hafi verið á landinu né að það hafi fyrr eða síðar verið til annarra nota en sumarbeitar fyrir búfénað, ef frá er talin veiði í Stóru-Laxá í gljúfrum á austurmörkum þess. Mun landið ekki hafa verið girt af að öðru leyti en því að þvert yfir nyrsta hluta þess hefur verið reist afréttargirðing að mótum Heiðarár og Stóru-Laxár. Inn á landið mun lengi hafa gengið búfénaður af öðrum jörðum, en frá Hruna mun það lítið sem ekkert hafa verið nýtt um langan tíma. Landið er skilið frá heimalandi Hruna af allmörgum jörðum og voru sumar þeirra áður í eigu Hrunakirkju, svo sem Kluftir, Kaldbakur, Hrunakrókur, Þórarinsstaðir og Berghylur, en aðrar virðast af gögnum málsins ekki hafa verið það, svo sem Hörgsholt og Þverspyrna.

Í fyrrnefndu landamerkjabréfi fyrir Hrunakirkjujarðir frá 12. maí 1885 var sérstaklega tekið fram að kirkjan ætti Hrunaheiðar. Eins og áður var getið voru ummæli, sem að þessu lutu, færð á bréfið af umráðamanni jarðarinnar neðan við undirskriftir þeirra, sem árituðu það um samþykki vegna aðliggjandi jarða. Af þessum sökum getur bréfið ekki verið haft til marks um að eigendur þessara jarða hafi ekkert haft við tilkall kirkjunnar til Hrunaheiða að athuga. Án tillits til þessa er að auki til þess að líta að ekki var á valdi umráðamanns jarðarinnar að auka með bréfinu við land hennar eða annan rétt umfram það, sem áður hafði verið. Getur landamerkjabréf þetta því ekki eitt og sér nægt gegn andmælum stefnda til að sanna beinan eignarrétt áfrýjanda að Hrunaheiðum, heldur verða önnur atriði jafnframt að koma til, sem stutt geta sömu niðurstöðu, sbr. dóm Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 3796.

Í málinu eru engar sögulegar heimildir um hvort landið, sem nú telst til Hrunaheiða, hafi við lok landnámstíma talist til eignarlands tiltekinnar jarðar, einnar eða fleiri. Samkvæmt fyrrnefndum máldaga Maríukirkju í Hruna, sem talinn er frá 1331, hafði eigandi Hörgsholts gefið henni fyrir þann tíma Laxárgljúfur öll norður frá Kaldbakslandi. Af orðum máldagans um þetta, sem efnislega voru endurtekin í máldögum 1397 og um 1570 og enn eftir það í vísitasíubókum biskupa, verður engin haldbær ályktun dregin um að gjöfin hafi tekið til annars en gljúfranna sem slíkra með þeim hlunnindum, sem í þeim voru fólgin. Verður í þessu sambandi ekki horft fram hjá því að vart hefði verið lýst á þennan hátt svæðinu, sem nú telst innan merkja Hrunaheiða, því þótt það fylgi vissulega Laxárgljúfrum að austan á um 8 km löngu bili, þá nær það þaðan um 3 til 4 km inn til landsins til vesturs, og frá þeim stað, sem merkin hætta að ráðast af Stóru-Laxá við mót hennar og Heiðarár, nær svæðið enn um 4 km til norðurs. Auk þess, sem hér um ræðir, var í máldaganum frá 1331 og þeim heimildum, sem á eftir fylgdu, einnig getið um að ábúanda Hörgsholts bæri að leggja Hrunamönnum til tvo menn á hverju hausti til að smala Kaldbaksheiðar. Síðastnefnt örnefni er ekki lengur þekkt, en án tillits til þess hvað kunni að hafa verið átt við með því verður ekki litið svo á að ummæli um þessa skuldbindingu geti hafa falið í sér gjöf á landinu, sem nú er kennt við Hrunaheiðar.

Að því frágengnu, sem að framan er getið, liggja ekki fyrir eldri heimildir en frá árinu 1840, þar sem vikið er að réttindum Hrunakirkju yfir Hrunaheiðum. Ef undan er skilið landamerkjabréf Hrunakirkjujarða frá 1885 er yngri heimildum, sem áður er getið, almennt sammerkt að rætt var þar ýmist um ítaksréttindi Hrunakirkju í Laxárgljúfrum eða beitarréttindi á heiði. Þegar alls þessa er gætt verður ekki litið svo á að heimildir standi til þess að telja Hrunaheiðar til eignarlands áfrýjanda, en eins og afnotum landsins hefur verið háttað og umráðum yfir því getur hann ekki hafa unnið eignarrétt að því fyrir hefð. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Prestssetrasjóðs, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur.