164/2009

S starfaði um árabil hjá K, sem varð að hlutafélaginu A í febrúar 2006, en félagið annaðist um árabil verktöku á vegum Varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Í mars 1998 gerði S samning við K um eftirlaun og hóf hann að taka þau 1. nóvember 1999. Á árunum 2004 og 2006 lækkuðu eftirlaun S og var honum tilkynnt að það væri vegna þess að forsendur til útreiknings launa hefðu breyst. Samkvæmt gögnum málsins leitaði umboðsmaður S skýringa á þessu hjá A með takmörkuðum árangri, en frá ársbyrjun 2007 voru eftirlaun hans skert enn frekar. S höfðaði mál, en hann lést undir rekstri þess fyrir héraðsdómi og tók dánarbú hans við aðild að því. Deildu aðilar um hvort ákvæði í samningum, þar sem mælt var fyrir um skerðingu eftirlauna S ef ársvelta félagsins yrði lægri en sem svarar 8.000.000 bandaríkjadölum, hefði eingöngu átt að taka mið af tekjum þess og nú A af verkum á varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli og sem greitt væri fyrir í þeim gjaldmiðli, eða hvort taka ætti tillit til allra tekna A. Talið var að hefði það verið ætlun samningsaðilanna að leggja til grundvallar að fjárhæð eftirlauna S yrði háð tekjum K af verkum á varnarsvæðinu lægi beint við að það hefði borið að taka það berum orðum fram í samningnum. A yrði að bera hallann af því að það var ekki gert, en í stað þess gæti ekki komið að tveir af fjórum mönnum, sem undirrituðu samninginn af hálfu K, hefðu borið fyrir héraðsdómi að þeir hefðu skilið samninginn á þann veg, sem A taldi réttan, enda lægi ekkert fyrir um að viðsemjandi þeirra hefði gengið út frá sama skilningi, sem ekki væri stoð fyrir í texta samningsins. Þá var talið að ekki yrði litið svo á að S hefði glatað rétti á hendur A vegna tómlætis. Var krafa dánarbús S tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. apríl 2009. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins gerðu fjögur hlutafélög, sem stofnuð höfðu verið í Keflavík á árinu 1957 um verktakastarfsemi í tilteknum iðngreinum, ódagsettan samning um „samvinnu sín á milli um verktöku og samningsgerð þar af leiðandi á vegum Varnarliðsins undir nafninu Keflavíkurverktakar.“ Í samningnum, sem virðist hafa verið gerður á fyrrgreindu ári, var meðal annars kveðið á um framlög félaganna fjögurra í svonefndan samvinnusjóð, sem skyldu nema 5% af „samningsupphæðum allra verka, sem þessir aðilar taka að sér“. Stjórnarformenn félaganna myndu sitja í samvinnunefnd, sem hefði „yfirstjórn hinna sameiginlegu mála“, en framkvæmdastjórar félaganna sætu í framkvæmdaráði og skyldi það ráða starfsmann til að sinna tilteknum verkefnum. Firmanafnið Keflavíkurverktakar mun hafa verið skráð 12. ágúst 1959, en hlutafélögin fjögur síðan stofnað sameignarfélag með sama nafni 30. október 1961.

Á árinu 1957 mun S-kk-nf G. H-kk-nf, sem fæddur var 1923, hafa tekið til starfa hjá Keflavíkurverktökum, fyrst sem ráðgjafi en síðan yfirverkfræðingur og aðstoðarmaður forstjóra. Hann gerði samning við sameignarfélagið 17. mars 1988, þar sem það tók á sig skyldu til að greiða honum til ævilengdar eftirlaun frá því að hann léti þar af störfum að undangengnum eins árs uppsagnarfresti, en þau skyldu nema ⅔ hlutum þeirra launa, sem hann tæki við starfslok, og breytast framvegis í hlutfalli við laun starfsmanns, sem gegna myndi samsvarandi stöðu. Í samningnum, sem áðurgreind samvinnunefnd undirritaði af hálfu félagsins, var kveðið á um að eftirlaunin myndu falla niður ef það hætti starfsemi, svo og að launin skyldu skerðast samkvæmt nánar tiltekinni reiknireglu ef „ársvelta“ félagsins færi niður fyrir 8.000.000 bandaríkjadali. Af gögnum málsins verður ráðið að á árinu 1997 hafi verið byrjaður undirbúningur að því að félögin fjögur, sem stóðu að Keflavíkurverktökum sf., yrðu sameinuð undir heiti samnefnds hlutafélags. Af því varð á stofnfundi Keflavíkurverktaka hf. 20. október 1999 og var við það miðað að það félag tæki yfir réttindi og skyldur eldri félaganna frá 1. júlí á því ári að telja. Þetta hlutafélag hefur frá 3. febrúar 2006 borið nafn áfrýjanda.

Fyrir liggur að samkomulag var gert 30. júní 1999 um starfslok S-kk-ef hjá Keflavíkurverktökum sf. og hóf hann að taka eftirlaun samkvæmt fyrrnefndum samningi 1. nóvember sama ár. Óumdeilt er að hann hafi fengið þau laun að fullu greidd úr hendi Keflavíkurverktaka hf. til og með janúar 2004, en 1. febrúar sama ár sendi félagið honum svohljóðandi bréf: „Keflavíkurverktakar hf., tilkynna þér breytingar á eftirlaunum þínum. Forsendur til útreiknings launa hafa breyst og hefur það leitt til lækkunar á eftirlaunum þínum.“ Hvorki verður séð að S-kk-þgf hafi verið veittar frekari skýringar á þessari ákvörðun né að hann hreyft athugasemdum, en eftir gögnum málsins kom hún þegar til framkvæmdar með þeim afleiðingum að eftirlaun hans lækkuðu um 35,6%. Aftur sendi áfrýjandi S-kk-þgf bréf 10. júlí 2006, þar sem greint var frá því að forsendur fyrir útreikningi eftirlaunanna hefðu enn breyst og ættu þau samkvæmt útreikningi að lækka um 58,44%. Sagt var að þessi breyting hefði átt að taka gildi frá byrjun árs 2006, en vegna mistaka hefði ekki orðið af því og S-kk-nf því fengið ofgreidd eftirlaun á því tímabili. Sú ofgreiðsla kæmi til frádráttar eftirlaunum á tímabilinu til loka árs 2006, en í janúar 2007 yrði útreikningurinn endurskoðaður á ný „með tilliti til dollara tekna fyrirtækisins vegna ársins 2006.“ Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, leitaði umboðsmaður S-kk-ef skýringa á þessu hjá áfrýjanda með takmörkuðum árangri, en frá ársbyrjun 2007 voru eftirlaun hans skert enn frekar og námu upp frá því 3,5% af fjárhæðinni, sem greidd var í lok árs 2003.

S-kk-nf höfðaði mál þetta 22. júní 2007, en hann lést undir rekstri þess fyrir héraðsdómi og tók stefndi þá við aðild að því. Aðilarnir deila ekki um að fjárhæð dómkröfu stefnda nemi því, sem samanlagt skorti á samkvæmt framansögðu að eftirlaun S-kk-ef hefðu verið óbreytt frá fyrra horfi á tímabilinu frá 1. febrúar 2004 til 1. júní 2007. Þá deila aðilarnir heldur ekki um að áfrýjandi beri nú ábyrgð á efndum samnings S-kk-ef við Keflavíkurverktaka sf. frá 17. mars 1988. Ágreiningur þeirra lýtur á hinn bóginn að því hvort áðurnefnt ákvæði í samningnum, þar sem mælt var fyrir um skerðingu eftirlauna S-kk-ef ef ársvelta félagsins yrði lægri en sem svarar 8.000.000 bandaríkjadölum, hafi eingöngu átt að taka mið af tekjum þess og nú áfrýjanda af verkum á varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli og sem greitt væri fyrir í þeim gjaldmiðli, eða hvort taka eigi þar tillit til allra tekna áfrýjanda. Samkvæmt málflutningi aðilanna fyrir Hæstarétti eru þeir sammála um að líta svo á að S-kk-nf hafi þegar fengið full skil á eftirlaunum sínum ef komist verður að þeirri niðurstöðu að samninginn eigi að skýra á fyrrgreinda veginn, en að áfrýjandi standi að öðrum kosti í skuld við stefnda, sem nemur fjárhæð dómkröfu hans, hafi tilkall S-kk-ef til frekari eftirlauna ekki fallið niður fyrir tómlæti.

II

Ákvæðið í samningi S-kk-ef G. H-kk-ef við Keflavíkurverktaka sf. 17. mars 1988, sem ágreiningur stendur um, hljóðar svo: „Ennfremur eru eftirlaunin háð heildar veltu Keflavíkurverktaka, þannig, að ef veltan minnkar, þá rýrna eftirlaunin sem hér segir: Minnki ársvelta niður fyrir $8.000.000.- þá verða eftirlaun næsta árs á eftir reiknuð svo ... Löggiltur endurskoðandi Keflavíkurverktaka annast útreikning þennan. Aukist velta fram yfir $8.000.000.- þá veldur það ekki samsvarandi hækkun eftirlauna“. Í samningnum kemur hvorki fram að gengið hafi verið út frá að þessi tiltekna fjárhæð yrði að nást í árlegri veltu félagsins eingöngu með tekjum af verkum þess á varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli né að aðeins ætti að miða við tekjur, sem greiddar yrðu í bandaríkjadölum. Að því verður að gæta að fram er komið, meðal annars með framburði fyrrum framkvæmdastjóra Keflavíkurverktaka sf. fyrir héraðsdómi, að félagið hafi, bæði áður en samningurinn var gerður og eftir það, aflað tekna í innlendum gjaldmiðli með verkefnum utan varnarsvæðisins, þótt þær hafi ekki verið teljandi hluti af veltu félagsins. Af skírskotun í samningnum til fjárhæðar í bandaríkjadölum einni og sér verða ekki dregnar ályktanir um réttmæti þess skilnings á samningsákvæðinu, sem áfrýjandi ber fyrir sig, enda hlýtur eðli máls samkvæmt að hafa verið Keflavíkurverktökum sf. í hag á tímum samfelldra gengislækkana að binda ekki þessa skerðingarheimild við fasta fjárhæð í íslenskum krónum, heldur við þann erlenda gjaldmiðil, sem stærsti hluti tekna félagsins var þá greiddur í. Hefði það verið ætlun samningsaðilanna að leggja til grundvallar að fjárhæð eftirlauna S-kk-ef yrði háð tekjum Keflavíkurverktaka sf. af verkum á varnarsvæðinu liggur af þessum sökum öllum beint við að það hefði borið að taka það berum orðum fram í samningnum. Áfrýjandi verður að bera hallann af því að það var ekki gert, en í stað þess getur ekki komið að tveir af þeim fjórum mönnum, sem undirrituðu samninginn 17. mars 1988 af hálfu Keflavíkurverktaka sf., hafi borið fyrir héraðsdómi að þeir hafi skilið samninginn á þann veg, sem áfrýjandi telur réttan, enda liggur ekkert fyrir um að viðsemjandi þeirra hafi gengið út frá sama skilningi, sem ekki var stoð fyrir í texta samningsins.

Eins og áður greinir tilkynntu Keflavíkurverktakar hf. S-kk-þgf með bréfi 1. febrúar 2004 að eftirlaun hans yrðu frá þeim degi skert um sem svaraði rúmum þriðjungi. Ekkert liggur fyrir um að hann hafi hreyft andmælum gegn því eða gert fyrirvara við útborgun eftirlaunanna á meðan þau voru í því horfi allt til júlí 2006. Fram hjá því verður á hinn bóginn ekki litið að í bréfinu sagði það eitt að forsendur fyrir útreikningi eftirlaunanna hafi breyst og þau lækkað af þeim sökum, en á því voru engar skýringar gefnar. Eins og félagið kynnti þessa ákvörðun fyrir S-kk-þgf, sem þá var kominn á níræðisaldur og hafði engan aðgang að bókhaldsgögnum þess, hafði hann ekki ástæðu til að ætla annað en að lækkun eftirlaunanna ætti sér stoð í áðurgreindu samningsákvæði, eins og það væri réttilega skýrt. Þegar til frekari lækkana kom að liðnu þessu tímabili var brugðist þannig við af hálfu S-kk-ef að áfrýjandi gat ekki með réttu gengið út frá því að hann sætti sig við þær breytingar. Að þessu virtu verður ekki litið svo á að stefndi hafi glatað rétti á hendur áfrýjanda vegna tómlætis.

Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Atafl hf., greiði stefnda, dánarbúi S-kk-ef G. H-kk-ef, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.