771/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem bú Þ var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu F hf. Þ hafði tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuld L ehf. við F hf. sem tryggð var með 1. veðrétti í húsnæði í eigu L ehf. Ekki var greitt af skuldabréfinu og var hin veðsetta eign seld F hf. nauðungarsölu. Í málinu krafðist F hf. þess að bú Þ yrði tekið til gjaldþrotaskipta og vísaði til eftirstöðva skuldar samkvæmt veðskuldabréfinu sem meðal annars væri tryggð með sjálfskuldarábyrgð Þ. Hæstiréttur taldi F hf. ekki hafa fært viðhlítandi sönnur á að markaðsverð eignarinnar hafi verið lægra en nam upphæð veðkröfu félagsins við nauðungarsölu hennar, að viðbættum þeim veðkröfum sem gengu framar kröfunni að rétthæð, svo sem honum væri skylt að gera samkvæmt 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu eins og henni var breytt með 4. gr. laga nr. 60/2010. Þar með teldist ósannað að F ehf. ætti lögvarða kröfu á hendur Þ og gæti það ekki krafist gjaldþrotaskipta á búi hans á grundvelli 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Var kröfu F hf. um gjaldþrotaskipti því hafnað og hinn kærði úrskurður felldur úr gildi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. nóvember 2013 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins keypti Lindarbær ehf. iðnaðarhúsnæði í smíðum að Kistumel 14 í Reykjavík af Kistuhlíð ehf. með kaupsamningi 26. nóvember 2008. Umsamið kaupverð var 40.068.000 krónur og skyldi það meðal annars greiðast með láni að fjárhæð 28.047.600 krónur frá varnaraðila sem þá hét Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. Í kaupsamningum var tekið fram að lánið myndi „hvíla á 1. veðrétti á hinni seldu fasteign“ og var þar nánar kveðið á um skilmála þess. Degi síðar var gefið út veðskuldabréf að fjárhæð 28.774.000 krónur. Í bréfinu kom fram að um væri að ræða verðtryggt lán með breytilegum vöxtum. Var lánstími sagður vera 362 mánuðir og fyrsti gjalddagi 2. febrúar 2009. Samkvæmt bréfinu var varnaraðili kröfuhafi og Lindarbær ehf. skuldari, en sóknaraðili tókst á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuldinni. Var skuldin tryggð með 1. veðrétti í áðurgreindu húsnæði og tekið fram að þegar hún væri fallin í gjalddaga gæti veðhafi látið selja hina veðsettu eign nauðungarsölu til fullnustu kröfunnar án undangengins dóms, sáttar eða aðfarar. Með breytingu á skilmálum bréfsins 2. febrúar 2009 var svo um samið að fyrsti gjalddagi lánsins yrði 2. mars 2009.

Ekki var greitt af skuldinni samkvæmt veðskuldabréfinu á síðarnefndum gjalddaga og fór svo að hin veðsetta eign var seld varnaraðila nauðungarsölu á uppboði 27. ágúst 2012 á 3.000.000 krónur. Samkvæmt frumvarpi til úthlutunar á söluverði námu sölulaun í ríkissjóð og kröfur, tryggðar með lögveði í eigninni, samtals 1.407.472 krónum. Af uppgjöri vegna nauðungarsölunnar verður ráðið að veðkrafa varnaraðila á hendur Lindarbæ ehf. og þar með sóknaraðila sem sjálfskuldarábyrgðarmanni hafi numið 50.939.976 krónum miðað við 27. ágúst 2013. Í uppgjörinu sagði að „lögveð“ á eigninni væru að fjárhæð 1.439.852 krónur, án þess að sú upphæð væri þar sundurliðuð. Þá var við uppgjörið stuðst við verðmat Fasteignafélagsins Hlíðar ehf. á eigninni, en það félag er dótturfélag varnaraðila og að öllu leyti í eigu hans. Í matinu var söluverð eignarinnar áætlað á þessum tíma 31.400.000 krónur. Samkvæmt því og að teknu tilliti til fyrrgreindrar fjárhæðar „lögveða“ kom fram í uppgjörinu að 29.960.148 krónur hefðu greiðst upp í kröfuna við sölu eignarinnar til varnaraðila.

Hinn 21. ágúst 2013 var tekin fyrir hjá sýslumanni beiðni Íslandsbanka hf. um að gert yrði fjárnám hjá sóknaraðila til fullnustu fjárkröfu bankans á hendur honum. Varnaraðili var ekki mættur við fjárnámsgerðina og var henni lokið án árangurs að kröfu bankans.

Varnaraðili krafðist þess 19. september 2013 að bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Í kröfunni var vísað til skuldar samkvæmt fyrrnefndu veðskuldabréfi sem meðal annars væri tryggð með sjálfskuldarábyrgð sóknaraðila. Þá sagði að gjaldþrotaheimildin styddist við hið árangurslausa fjárnám hjá honum sem áður er getið. Ennfremur var krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila sundurliðuð miðað við 19. september 2013. Var höfuðstóll kröfunnar sagður vera 30.569.008 krónur, innborgun á hana 29.960.148 krónur og eftirstöðvar hennar, að meðtöldum vöxtum, kostnaði og virðisaukaskatti, 24.116.316 krónur.

Eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar hefur varnaraðili aflað nýs vottorðs um fasteignamat iðnaðarhúsnæðisins að Kistumel 14. Samkvæmt vottorðinu var fasteignamat eignarinnar 16.010.000 krónur og endurstofnverð hennar 36.404.000 krónur árið 2013, miðað við byggingarstig 3 og matsstig 8.

II

Samkvæmt 65. gr. laga nr. 21/1991 getur lánardrottinn krafist að bú skuldara verði tekið til gjaldþrotaskipta að tilskildum skilyrðum uppfylltum. Frumskilyrði er að sá, sem krefst gjaldþrotaskipta á þeim grundvelli, eigi lögvarða kröfu á hendur þeim sem hann kveður skulda sér hana.

Með 4. gr. laga nr. 60/2010 var 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu breytt. Er í 1. mgr. hennar kveðið á um að sá, sem notið hefur réttinda yfir eign er seld hefur verið nauðungarsölu en ekki fengið þeim fullnægt með öllu af söluverðinu, geti því aðeins krafið gerðarþola eða annan um greiðslu þess sem eftir stendur af skuldbindingunni að því leyti sem hann sýnir fram á að markaðsverð eignarinnar við samþykki boðs hefði ekki nægt til fullnustu kröfunnar. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 60/2010 segir í skýringum við 4. gr. að í breytingunni felist að það verði hlutverk þess, sem vill innheimta eftirstöðvar veðskuldar hjá gerðarþola eða ábyrgðarmanni skuldar, að sýna fram á hvert var markaðsverð eignarinnar á þeim tíma sem hún var seld. Kröfuhafi megi þannig ekki krefja um meira en nemur mismun á eftirstöðvum skuldarinnar og markaðsverði hinnar seldu eignar.

Eftir framangreinda breytingu hvílir samkvæmt 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 sú skylda á þeim, sem naut veðréttar í eign og telur sig ekki hafa fengið þeim rétti fullnægt við nauðungarsölu eignarinnar, að færa sönnur á að sú hafi verið raunin. Af því leiðir að sá hinn sami verður að sýna fram á með fullnægjandi hætti hvert hafi verið markaðsverð eignarinnar á þeim tíma þegar hún var seld þannig að ljóst sé að það hafi verið lægra en krafa hans, til dæmis á hendur ábyrgðarmanni skuldar sem tryggð var með veði í eigninni, að teknu tilliti til þeirra veðkrafna sem gengu framar kröfunni að rétthæð. Takist það ekki verður litið svo á að hann hafi fengið veðrétti sínum fullnægt við sölu eignarinnar og þar með eigi hann ekki lengur lögvarða kröfu á hendur upphaflegum skuldara hennar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 10. maí 2012 í máli nr. 487/2011. Þegar svo háttar til getur hann ekki sem lánardrottinn krafist gjaldþrotaskipta á búi hins upphaflega skuldara eftir 65. gr. laga nr. 21/1991 vegna sömu kröfu.

III

Samkvæmt uppgjöri vegna nauðungarsölunnar á iðnaðarhúsnæðinu að Kistumel 14, er fram fór 27. ágúst 2012, nam veðkrafa varnaraðila, sem sóknaraðili bar sjálfskuldarábyrgð á, 50.939.976 krónum miðað við þann dag. Þótt ekki liggi fyrir í málsgögnum útreikningar á kröfufjárhæðinni hefur sóknaraðili ekki beinlínis andmælt henni og verður hún því lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Á hinn bóginn greinir aðila á um hvert hafi verið markaðsverð húseignarinnar á þeim tíma sem hún var seld.

Varnaraðili heldur því fram að markaðsverð eignarinnar á þeim tíma hafi numið 31.400.000 krónum eins og fram kemur í verðmati Fasteignafélagsins Hlíðar ehf. 28. ágúst 2013. Verði litið framhjá því telur varnaraðili að miða beri við skráð fasteignamat eignarinnar sem hafi verið 15.190.000 krónur árið 2012 og 16.010.000 krónur árið 2013. Því til stuðnings vísar hann til 27. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna þar sem kveðið er á um að skráð matsverð fasteignar skuli vera gangverð umreiknað til staðgreiðslu, miðað við heimila og mögulega nýtingu á hverjum tíma, sem ætla má að eignin hefði í kaupum og sölum.

Sóknaraðili telur að varnaraðili hafi ekki fært sönnur á að markaðsverð eignarinnar hafi verið lægra en nam kröfu hans á hendur sér á þeim tíma sem eignin var seld. Í fyrsta lagi sé verðmat Fasteignafélagsins Hlíðar ehf. ótækt til sönnunar þar sem um sé að ræða dótturfélag varnaraðila og geti því mat þess ekki talist óvilhallt honum. Í öðru lagi sé fasteignamat eignarinnar miðað við það byggingarstig að aðeins burðarvirki hússins hafi verið reist, en það ekki orðið fokhelt. Bygging hússins hafi hins vegar verið komin á síðarnefnda stigið er Lindarbær ehf. keypti eignina af Kistuhlíð ehf. 26. nóvember 2008 fyrir 40.068.000 krónur. Síðan hafi sóknaraðili séð um að innrétta húsnæðið sem hafi verið fullbúið þegar eignin var seld nauðungarsölu 27. ágúst 2012. Hefur varnaraðili ekki mótmælt þessum staðhæfingum sóknaraðila um ástand húseignarinnar á árunum 2008 og 2012.

Fallist er á með sóknaraðila að Fasteignafélagið Hlíð ehf. geti, vegna eignatengsla við varnaraðila, ekki talist óháður og óvilhallur aðili í máli þessu. Gegn andmælum sóknaraðila er mat félagsins af þeim sökum ekki tækt til sönnunar um það hvert hafi verið markaðsverð umræddrar eignar 27. ágúst 2012. Sama máli gegnir um skráð fasteignamat á eigninni sem er miðað við að húsið sé komið miklum mun skemmra í byggingu en það var þegar á árinu 2008 og gefur því engan veginn til kynna hvert hafi verið gangverð eignarinnar um fjórum árum síðar.

Samkvæmt öllu því, sem að framan greinir, hefur varnaraðili ekki fært viðhlítandi sönnur á að markaðsverð eignarinnar hafi verið lægra en nam upphæð veðkröfu hans við nauðungarsölu hennar, að viðbættum þeim veðkröfum sem gengu framar kröfunni að rétthæð, svo sem honum er skylt að gera samkvæmt 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991. Þar með telst ósannað að varnaraðili eigi lögvarða kröfu á hendur sóknaraðila og getur því ekki krafist gjaldþrotaskipta á búi hans á grundvelli 65. gr. laga nr. 21/1991. Af þeim sökum verður hafnað kröfu varnaraðila um skiptin og hinn kærði úrskurður felldur úr gildi.

Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hafnað er kröfu varnaraðila, Frjálsa hf., um að bú sóknaraðila, Þ-kk-ef K-kk-ef G-kk-ef, verði tekið til gjaldþrotaskipta.

Varnaraðili greiði sóknaraðila 250.000 krónur í kærumálskostnað.