327/2012

Með ákvörðun 21. mars 2009 tók FME yfir vald hluthafafundar SPRON hf., vék stjórn bankans frá störfum og skipaði skilanefnd yfir honum. Samkvæmt ákvörðuninni skyldi A hf. taka meðal annars yfir skuldbindingar SPRON hf. vegna innistæðna í bankanum. Þá skyldi stofnað sérstakt hlutafélag í eigu SPRON hf., sem varð D hf., til að taka við öllum eignum SPRON hf. og tryggingaréttindum. Félagið átti einnig að taka yfir skuldbindingar gagnvart A hf. vegna yfirtöku A hf. á innistæðuskuldbindingum SPRON hf. Sem endurgjald fyrir þessar skuldbindingar skyldi D hf. gefa út skuldabréf til A hf. D hf. og A hf. komu sér ekki saman um vaxtakjör af skuldabréfinu og tók FME ákvarðanir um vaxtakjör þess. Í málinu krafðist A hf. þess að hluti einnar ákvörðunar FME, sem laut að afnámi vaxtaálags eftir nánar tilgreint tímamark, yrði felldur úr gildi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt A hf. krefðist þess aðeins í málinu að nánar tiltekinn þáttur í ákvörðun FME yrði felld úr gildi yrði að gæta að því að þau atriði hennar sem þá stæðu eftir, væru efnislega á sama veg og fyrri ákvörðun FME í málinu, sem myndi standa í heild óhögguð ef sú ákvörðun sem hér um ræddi, yrði felld úr gildi að öllu leyti. Því myndi það engu breyta efnislega fyrir D hf., hvort þessi tiltekna ávörðun FME yrði ógilt í heild eða aðeins að hluta. Þá væri dómstólum með 18. gr. laga nr. 87/1998, sbr. 60. gr. stjórnarskrárinnar, fengið vald til að ógilda ákvarðanir FME og væri í því sambandi enginn greinarmundur gerður á tilvikum eftir því hvort FME hefði áður tekið ákvörðun um sama málefni, sem rakna myndi við þegar síðari ákvörðun yrði ógilt, eða hvort engin ákvörðun lægi þá fyrir. Með þessu úrlausnarvaldi væri á engan hátt lagt í hendur dómstóla að taka efnislega ákvörðun í máli í stað þess að stjórnvald tæki hana. Var frávísunarúrskurður héraðsdóms því felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. maí 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. apríl 2012, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðilans Dróma hf.

Varnaraðilar krefjast hvor fyrir sitt leyti staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins tók varnaraðilinn Fjármálaeftirlitið ákvörðun 21. mars 2009 um ráðstöfun eigna og skulda Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. og neytti um leið heimildar í þágildandi 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í félaginu, víkja stjórn þess frá og setja yfir það skilanefnd. Jafnframt var meðal annars ákveðið þar að Nýi Kaupþing banki hf., sem nú ber nafn sóknaraðila, tæki í meginatriðum yfir skuldbindingar sparisjóðsins vegna innstæðna og ábyrgða fyrir efndum fyrirtækja og einstaklinga og vegna innflutnings og útflutnings. Stofnað yrði sérstakt hlutafélag í eigu Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf., sem tæki við öllum eignum og tryggingarréttindum sparisjóðsins, en einnig við skuld hans við sóknaraðila vegna yfirtöku þess síðarnefnda á fyrrgreindum skuldbindingum. Fyrir þeirri skuld ætti nýja hlutafélagið að gefa út skuldabréf til sóknaraðila og skyldu allar eignir félagsins og hlutabréf í því sett honum að veði til tryggingar skuldinni. Tekið var fram að tryggja skyldi að vextir af skuldabréfinu stæðu undir kostnaði og áhættu vegna þessara ráðstafana. Ljúka átti aðgerðum á grundvelli ákvörðunarinnar ekki síðar en 6. apríl 2009, en sérstakur fyrirvari var gerður í henni um að varnaraðilinn Fjármálaeftirlitið gæti gert á henni hvers kyns breytingar. Í samræmi við þessa ákvörðun var stofnað hlutafélag til að taka við eignum og tryggingarréttindum sparisjóðsins og er það varnaraðilinn Drómi hf.

Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði urðu tafir á að hrinda öllum atriðum samkvæmt framangreindri ákvörðun í framkvæmd og tók varnaraðilinn Fjármálaeftirlitið þrívegis nýjar ákvarðanir til að framlengja fresti í þessu skyni, þar á meðal til að ljúka yfirfærslu eigna og útgáfu skuldabréfs og tryggingarskjala, síðast til 5. júní 2009. Þá tók varnaraðilinn jafnframt ákvörðun 17. apríl sama ár um að bæta eftirfarandi ákvæðum við fyrirmæli í upphaflegu ákvörðuninni um útgáfu skuldabréfs og tryggingarskjala til sóknaraðila: „Ef ágreiningur er með aðilum sker Fjármálaeftirlitið úr. Skilanefnd SPRON hf. er óheimilt að ráðstafa eignum SPRON hf., nema með samþykki Fjármálaeftirlitsins, fram að útgáfu skulda- og tryggingarskjala ... en eftir það tímamark skal ráðstöfun eigna SPRON hf. vera í samræmi við skilmála umræddra skjala. Útgáfa skulda- og tryggingarskjala skal háð endanlegu samþykki Fjármálaeftirlitsins.“ Um stoð fyrir þessari ákvörðun var vísað til áðurnefndrar 100. gr. a. laga nr. 161/2002.

Enn tók varnaraðilinn Fjármálaeftirlitið ákvörðun 5. júní 2009, þar sem vísað var til upphaflegrar ákvörðunar hans og ákvörðunarinnar frá 17. apríl sama ár, svo og að honum hafi orðið ljóst 29. maí 2009 að samkomulag tækist ekki milli sóknaraðila og varnaraðilans Dróma hf. um „vaxtakjör og vaxtagreiðslur.“ Í þessari síðustu ákvörðun sagði meðal annars eftirfarandi: „Það er ákvörðun Fjármálaeftirlitsins að skuldin skuli bera ársvexti, sem skulu vera jafnir eins mánaðar vöxtum á íslenskum millibankamarkaði (REIBOR vöxtum eins og þeir eru skráðir af Seðlabanka Íslands ...) að viðbættu 1,75% vaxtaálagi frá þeim tíma þar til skuldin hefur verið að fullu greidd upp. Vextir skulu reiknast frá yfirtökudegi innlána og skulu greiðast mánaðarlega inn á reikning sem kröfuhafi tilgreinir. Vextir reiknast þannig að á ársgrundvelli er margfaldað með fjölda daga og deilt í með 360. Fjármálaeftirlitinu er heimilt að taka ákvörðun þessa til endurskoðunar að beiðni aðila á sex mánaða fresti og þá að teknu tilliti til aðstæðna á fjármálamarkaði, þróunar á yfirteknum innlánum, kostnaði og áhættu sem Nýja Kaupþing hf. tekur á sig, sem og öðrum atvikum.“

Eftir að varnaraðilinn Fjármálaeftirlitið tók síðastgreinda ákvörðun gerðu sóknaraðili og varnaraðilinn Drómi hf. samning 22. júní 2009 „um endurgreiðslu skuldar“, þar sem síðarnefndi varnaraðilinn viðurkenndi að skulda sóknaraðila 96.700.000.000 krónur, sem greiða ætti eftir nánari ákvæðum samningsins. Um vexti af skuldinni sagði meðal annars eftirfarandi: „Skuldari lofar að greiða vexti af höfuðstól skuldarinnar, eins og hún er á hverjum tíma, og skulu þeir vera þeir vextir sem Fjármálaeftirlitið ákveður á hverjum tíma, sbr. ákvörðun þess frá 5. júní 2009, nú eins mánaðar vextir á íslenskum millibankamarkaði (REIBOR vextir) að viðbættu 1,75% álagi. ... Vextir reiknast frá yfirtökudegi innlána 21. mars 2009. Vexti skal greiða einu sinni í mánuði þann 5. hvers mánaðar þar til skuldin hefur verið að fullu endurgreidd. Vextir eru greiddir eftirá fyrir hvert vaxtatímabil fyrir sig. Fyrsta vaxtatímabilið skal vera frá upphafsdegi vaxta til 5. júlí 2009 er næsta vaxtatímabil hefst. Fyrsti gjalddagi vaxta er því þann 5. júlí 2009.“

Með bréfi 2. desember 2009 til varnaraðilans Fjármálaeftirlitsins leitaði varnaraðilinn Drómi hf. eftir því að ákvörðun þess fyrrnefnda frá 5. júní sama ár yrði tekin til endurskoðunar „um vaxtakjör“ af skuldbindingu þess síðarnefnda við sóknaraðila. Í hinum kærða úrskurði er greint frá meðferð þessa erindis, en henni lauk varnaraðilinn Fjármálaeftirlitið með ákvörðun 4. febrúar 2011 „vegna ágreinings um vaxtakjör og vaxtagreiðslur milli Arion banka hf. og Dróma hf. vegna samnings um endurgreiðslu skuldar sem gerður var í kjölfar yfirtöku Arion banka hf. á innstæðum í SPRON hf.“ Niðurstaða þessarar ákvörðunar var sú að vextir af skuld varnaraðilans Dróma hf. skyldu vera þeir sömu og ákveðnir voru 5. júní 2009 vegna tímabilsins frá „yfirtökudegi“ til og með 30. júní 2010, en frá þeim tíma skyldu greiðast ársvextir, sem væru jafnháir eins mánaðar vöxtum á íslenskum millibankamarkaði, án vaxtaálags. Í þessari ákvörðun voru að öðru leyti endurtekin efnislega óbreytt þau atriði, sem greindi í niðurstöðu ákvörðunarinnar frá 5. júní 2009.

Sóknaraðili höfðaði mál þetta gegn varnaraðilum 3. maí 2011 og krafðist þess að ákvörðun varnaraðilans Fjármálaeftirlitsins 4. febrúar sama ár yrði felld úr gildi „að því er varðar niðurfellingu 1,75% vaxtaálags á REIBOR-vexti af skuld stefnda Dróma hf. við stefnanda, samkvæmt samningi um endurgreiðslu skuldar dags. 22. júní 2009, frá 30. júní 2010 þar til skuldin hefur verið að fullu greidd upp.“ Varnaraðilinn Drómi hf. krafðist þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi og til vara að „ógildingarkröfu stefnanda verði hafnað“, en varnaraðilinn Fjármálaeftirlitið krafðist sýknu af kröfu sóknaraðila. Með hinum kærða úrskurði var málinu sem áður segir vísað frá dómi. Þess er að geta að varnaraðilinn Drómi hf. höfðaði mál 4. maí 2011 á hendur öðrum aðilum þessa máls með dómkröfum, sem lutu að áðurgreindum ákvörðunum varnaraðilans Fjármálaeftirlitsins. Því máli var einnig vísað frá dómi, en um það er fjallað í dómi Hæstaréttar í máli nr. 328/2012, sem kveðinn er upp samhliða dómi í þessu máli.

II

Í hinum kærða úrskurði er greint frá þeim röksemdum, sem varnaraðilinn Drómi hf. hefur fært fyrir kröfu sinni um að málinu verði vísað frá dómi, svo og andsvörum sóknaraðila gegn þeim rökum. Svo sem þar greinir nánar byggir varnaraðilinn Drómi hf. einkum á því að ekki sé á færi dómstóla að ógilda ákvörðun stjórnvalds að hluta með þeim afleiðingum að hún standi að öðru leyti eftir og þannig efnislega breytt.

Samkvæmt 18. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi getur sá, sem ekki vill una ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, höfðað mál til ógildingar hennar, enda sé það gert innan þriggja mánaða frá því að ákvörðunin var kynnt honum. Þótt sóknaraðili krefjist þess aðeins í málinu að nánar tiltekinn þáttur í ákvörðun varnaraðilans Fjármálaeftirlitsins 4. febrúar 2011 verði felldur úr gildi verður að gæta að því að þau atriði hennar, sem þá stæðu eftir, væru efnislega á sama veg og fyrri ákvörðun varnaraðilans frá 5. júní 2009, sem myndi standa í heild óhögguð ef ákvörðunin 4. febrúar 2011 væri felld úr gildi að öllu leyti. Þegar af þessum ástæðum getur efnislega engu breytt að þessu leyti fyrir varnaraðilann Dróma hf. hvort ákvörðunin 4. febrúar 2011 yrði ógilt í heild eða aðeins að hluta, svo sem sóknaraðili krefst. Að auki er dómstólum með 18. gr. laga nr. 87/1998, sbr. 60. gr. stjórnarskrárinnar, fengið vald til að ógilda ákvarðanir varnaraðilans Fjármálaeftirlitsins og er í því sambandi enginn greinarmunur gerður á tilvikum eftir því hvort varnaraðilinn hafi áður tekið ákvörðun um sama málefni, sem rakna myndi við þegar síðari ákvörðun yrði ógilt, eða hvort engin ákvörðun lægi þá fyrir. Með þessu úrlausnarvaldi er á engan hátt lagt í hendur dómstóla að taka efnislega ákvörðun í máli í stað þess að stjórnvald taki hana. Að þessu virtu standa engin haldbær rök til þess að vísa málinu frá dómi og verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Rétt er að ákvörðun um málskostnað í héraði vegna þessa þáttar málsins bíði efnisdóms, en um kærumálskostnað fer samkvæmt því, sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðili Drómi hf. greiði sóknaraðila, Arion banka hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað. Að öðru leyti fellur kærumálskostnaður niður.