369/2000

Úgerðarfélagið Þ lagði afla sinn upp hjá tiltekinni fiskverkun. Ágreiningur varð milli Þ og A, sem var skipverji á skipi Þ um útreikning aflaverðmætis iðnaðarrækju. Fyrir rækjuna fékk Þ 115.000 krónur í peningum fyrir hvert tonn ásamt hálfu tonni af aflamarki í rækju, sem hann skuldbatt sig til að landa hjá kaupandanum á móti jafnmiklu af eigin aflamarki. A taldi að leggja ætti markaðsverð veiðiheimildanna við þá fjárhæð sem kaupandi greiddi Þ fyrir aflann, en Þ miðaði við meðalverð sem úrskurðanefnd sjómanna og útvegsmanna gaf út. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðar var gangverð mun hærra en meðalverð það sem Þ notaði við endanlegt uppgjör sitt við A og taldi Hæstiréttur það vera andstætt kjarasamningi að miða við það, enda skyldi útgerðarmaður tryggja skipverjum hæsta gangverð fyrir fiskinn. Þ hafði ekki sýnt fram á hvaða verð fékkst raunverulega fyrir aflamarkið og ekki leitt líkur að því , að það hefði verið lægra en kveðið var á um í matsgerðinni. Var fallist á kröfur A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 2. október 2000. Hann krefst sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og fram kemur í héraðsdómi snýst ágreiningsefni máls þessa um útreikning á aflahlut stefnda á tímabilinu 18. júlí 1995 til 21. mars 1996, en stefndi var háseti og bátsmaður á rækjutogaranum Baldri EA-108, nú Hvannabergi ÓF-72, í eigu Sæbergs hf. Það fyrirtæki sameinaðist síðan Þormóði ramma hf. undir nafni áfrýjanda. Ágreiningur stóð um útreikning aflaverðmætis þess hluta rækjunnar, sem fór í frekari vinnslu sem iðnaðarrækja. Fyrir iðnaðarrækjuna fékk áfrýjandi 115.000 krónur í peningum fyrir hvert tonn ásamt hálfu tonni af aflamarki í rækju, sem hann skuldbatt sig til að landa hjá kaupandanum á móti jafnmiklu af eigin aflamarki. Var um svokölluð „tonn á móti tonni“ viðskipti að ræða. Uppgjör sitt við stefnda miðaði áfrýjandi aðeins við peningagreiðslurnar en tók ekkert tillit til aflamarksins. Með dómi Félagsdóms 5. mars 1997 var kveðið á um það, að áfrýjandi hefði brotið kjarasamning aðila með því að taka ekki tillit til verðmætis móttekins aflamarks fyrir seldan afla við tilgreiningu heildarskiptaverðmætis.

Eins og nánar er lýst í héraðsdómi greiddi áfrýjandi, eftir að dómur Félagsdóms gekk, stefnda 208.311 krónur til viðbótar þeirri fjárhæð, sem hann hafði áður greitt honum. Var skiptaverðið miðað við meðalverð frosinnar rækju á þeim tíma, sem henni var landað, samkvæmt niðurstöðu úrskurðarnefndar sjómanna og útvegsmanna, og reiknaður mismunur þess verðs og þeirrar peningagreiðslu, sem áfrýjandi fékk fyrir landaðan afla. Telur áfrýjandi sig hafa gert að fullu upp við stefnda með þeirri greiðslu. Stefndi telur aftur á móti að miða beri skiptaverðmætið við markaðsverð móttekins aflamarks, auk beinnar peningagreiðslu.

II.

Mál þetta var þingfest 30. september 1997 ásamt 20 öðrum sambærilegum málum. Tvö málanna voru tekin út úr og rekin í héraði og fyrir Hæstarétti meðan önnur mál biðu í óákveðnum fresti, þar á meðal mál það, sem hér er fjallað um.

Í dómum Hæstaréttar 18. júní 1999 í framangreindum tveimur málum, H.1999. 2720 og 2733, var tekið fram, að útgerðarmaður skyldi tryggja skipverjum hæsta gangverð fyrir fiskinn samkvæmt kjarasamningi aðila. Ekki lægi fyrir, að unnt hefði verið að fá hærra verð fyrir hinn umdeilda hluta aflans en það meðalverð, sem áfrýjandi byggði endanlegt uppgjör sitt við stefnda á, og var áfrýjandi sýknaður af kröfum stefnda.

Að gengnum framangreindum dómum Hæstaréttar fór stefndi í þessu máli fram á frest til að fá dómkvadda sérfróða matsmenn til að meta hvort unnt hefði verið að fá hærra verð fyrir hinn umdeilda afla. Með dómi Hæstaréttar 8. október 1999, H.1999.3531, var fallist á það og matsgerð lögð fram 10. febrúar 2000.

III.

Í 1. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins segir, að skiptaverðmæti afla til hlutaskipta og aflaverðlauna, þegar afli fiskiskipa er seldur óunninn hér á landi, sé 75% af því heildarverðmæti, sem útgerðin fær fyrir hann. Þá segir einnig, að ekki sé heimilt að draga frá heildarverðmæti afla í þessu sambandi kostnað við kaup á veiðiheimildum, sbr. 10. gr. laga nr. 79/1994. Því hefur verið slegið föstu með dómi Hæstaréttar 15. febrúar 1996, H.1996.522, að útgerðarmaður ráði því að öðru jöfnu, hvert og hvernig skipi hans sé haldið til veiða og eigi hann jafnframt að bera kostnað og áhættu af útgerð skipsins. Verði kostnaðarþættir varðandi úthald skipsins og löndun á afla ekki lagðir á skipverja umfram það, sem á sé kveðið í samningum. Var litið svo á, að kostnaður útgerðarmanns af kaupum á aflamarki teldist til útgerðarkostnaðar í þeim skilningi, sem við var miðað í kjarasamningi.

Í grein 1.26, I í kjarasamningi aðila segir, að útgerðarmaður skuli tryggja skipverjum hæsta gangverð fyrir fiskinn, þó aldrei lægra en útgerðarmaður fær, þar með talin hrogn, lifur og bein. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 84/1995 um úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna, sbr. nú lög nr. 13/1998 um Verðlagsstofu skiptaverðs og úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna, er það hlutverk nefndarinnar að ákveða fiskverð, sem nota skal við uppgjör á aflahlut áhafnar einstakra skipa, svo sem nánar er kveðið á um í lögunum. Skyldi nefndin taka mið af því fiskverði, sem algengast væri við sambærilega ráðstöfun afla, sbr. 2. mgr. 5. gr. laganna.

Í 3. gr. laga nr. 84/1995 sagði, að heildarsamtök sjómanna og útgerðarmanna gætu skotið máli til úrlausnar nefndarinnar, næðist ekki samkomulag um fiskverð. Í kjarasamningi aðila, grein 1.26, III, segir, að áhöfn geti krafist samnings um uppgjörsverð fyrir þann afla, sem fæst hverju sinni. Kjósi áhöfn að kalla eftir slíkum samningi, skal það gert með minnst fimm sólarhringa fyrirvara og samningstími ekki lengri en þrír mánuðir. Náist ekki samkomulag skal vísa málinu til úrskurðar nefndarinnar. Áfrýjandi heldur því fram, að stefnda hafi verið skylt að fara þá leið að óska eftir samningi við áfrýjanda og vísa málinu til úrskurðarnefndar, ef samningur tækist ekki. Þegar litið er til orðalags laganna og efnis kjarasamningsins verður ekki talið, að stefnda hafi verið skylt að leggja málið fyrir úrskurðarnefndina og honum hafi verið rétt að bera málið undir dómstóla.

Í matsgerð kemur fram, að opinbert meðalverð sýni aðeins það meðalverð, sem greitt er beint fyrir iðnaðarrækju, en þar gæti ekki áhrifa óbeinna greiðslna, svo sem með aflamarki, og eftir atvikum annarra atriða, og sé því ekki hæsta gangverð. Eins og að framan greinir miðaði áfrýjandi uppgjör sitt við meðalverð frosinnar rækju samkvæmt upplýsingum frá úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna. Í þeim upplýsingum er ekkert tillit tekið til verðmætis aflamarks heldur eingöngu miðað við peningagreiðslur. Er þetta andstætt ákvæði kjarasamningsins, sem segir, að útgerðarmaður skuli tryggja skipverjum hæsta gangverð fyrir fiskinn.

Í framangreindum dómum Hæstaréttar frá 18. júní 1999 er tekið fram, að samningar um „tonn á móti tonni“ feli í sér, að aflamarkið, sem útgerðarmaðurinn fær, sé honum ekki til frjálsrar ráðstöfunar og hafi því ekki sjálfstætt markaðsgildi fyrir hann. Í því felst, að útgerðarmaðurinn getur ekki ráðstafað aflanum til annars en kaupanda aflans og ekki fengið hærra verð fyrir hann en hann hefur samið um við kaupandann. Samningur útgerðarmanns við fiskkaupanda mátti hins vegar ekki hafa í för með sér lægra skiptaverð en ella hefði verið og fela í raun í sér, að sjómenn væru látnir taka þátt í útgerðarkostnaði, sem er óheimilt lögum samkvæmt, og gat slíkur samningur ekki tryggt þeim hæsta gangverð fyrir fiskinn eins og kveðið er á um í kjarasamningnum.

Samkvæmt niðurstöðu matsgerðar, sem ekki hefur verið hnekkt, er ljóst, að gangverð á iðnaðarrækju var mun hærra en meðalverð það, sem áfrýjandi notaði við endanlegt uppgjör sitt við stefnda. Hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á hvaða verð hann raunverulega fékk fyrir aflamarkið og ekki leitt líkur að því, að verðið hafi verið lægra en kveðið er á um í matsgerðinni. Óverulegur munur er á útreikningum matsmanna annars vegar og hins vegar Sjómannasambands Íslands, sem krafa stefnda byggir á. Er krafa stefnda nokkru lægri en niðurstaða matsmanna, og verður hún tekin til greina. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 4. gr. laga nr. 67/1989, ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um vexti.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Þormóður rammi-Sæberg hf., greiði stefnda, A-kk-þgf B-kk-þgf, 270.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.