475/2004

J, sem hafði starfað sem hjúkrunarfræðingur hjá L, krafðist skaðabóta á þeim grundvelli að ákvörðun L um að breyta starfi hennar og verksviði með nánar tilgreindum hætti, með vísan til 19. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, hefði verið ógild þar sem málsmeðferðin hefði verið verulegum annmörkum háð. Hélt J því fram að staða hennar hefði verið lögð niður og að sú ákvörðun hefði ekki verið tekin með lögmætum hætti. Talið var að ákvörðun L um breytingar á störfum og verkefnum J sem þáttur í endurskipulagningu í tilefni af sameiningu spítalanna hefði verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum. Þá var með vísan til þess að L hefði leitast við að koma til móts við óskir J auk þess sem ekki yrði séð að neinn þáttur fyrirhugaðra verkefna hennar gæti talist henni ósamboðinn með tilliti til menntunar hennar ekki talið að breytingar á störfum hennar og verksviði hefði verið meira íþyngjandi en efni stóðu til. Var því talið að breytingarnar hefðu rúmast inn heimilda 19. gr. laga nr. 70/1996 og að ekki hefði falist í þeim að staða hennar væri lögð niður. Þar sem ekki varð séð að hin umdeilda ákvörðun L hefði skert launakjör eða réttindi J hefði yfirmönnum hennar ekki borið skylda til að fylgja ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Voru því engar forsendur til að telja hana ógilda vegna annmarka við málsmeðferð. Var L því sýknaður af þessum kröfum J. Hins vegar var fallist á hluta þrautavarakröfu J um að greiðsla vegna yfirvinnu á tilteknu tímabili hefði verið ranglega tekin af henni. Var L því gert að greiða J 498.672 krónur ásamt dráttarvöxtum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 1. desember 2004. Hún krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að ákvörðun stefnda 20. júlí 2001 um niðurlagningu stöðu áfrýjanda sé ógild og að stefndi greiði henni 1.789.067 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. september 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.635.901 krónu með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum með sama hætti og í aðalkröfu. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 609.718 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum með sama hætti og í aðal- og varakröfu. Þá krefst hún í öllum tilvikum málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að fjárkröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla.

I.

Áfrýjandi er hjúkrunarfræðingur. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi starfaði hún á því sviði frá 1977, fyrst á Kleppspítala og síðar á geðdeild Landspítala. Áfrýjandi fór í námsleyfi í ágúst 1998 og í framhaldi af því í launalaust leyfi til að stunda meistaranám í heilbrigðisfræðum. Hóf hún störf að nýju í ágúst 2000 á Landspítala-háskólasjúkrahúsi. Í upphafi árs 2000 var starfsemi Sjúkrahúss Reykjavíkur og Ríkisspítala sameinuð undir nafni stefnda. Urðu í framhaldi þess miklar skipulagsbreytingar á starfseminni. Með bréfi 20. júlí 2001 var áfrýjanda tilkynnt að ákveðið hefði verið, með vísan til 19. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, að breyta starfi hennar og verksviði með nánar tilgreindum hætti. Áfrýjandi féllst ekki á þessar breytingar og taldi í bréfi 23. ágúst sama ár að í þeim fælist í raun niðurlagning fyrra starfs. Þann 23. nóvember sama ár ritaði hún stefnda annað bréf. Kom þar fram að þar sem engin formleg viðbrögð hafi borist við fyrra bréfinu hafi hún gegnt sínu fyrra starfi með óbreyttum hætti og myndi gera það áfram. Stefndi ritaði áfrýjanda bréf 20. desember 2001. Var þar vísað til framagreindra bréfa áfrýjanda og tekið fram að stefndi féllist ekki á að áfrýjandi gegndi áfram fyrra starfi sínu með óbreyttum hætti. Væri litið svo á að áfrýjandi hafi látið af störfum þar sem hún hafi með bréfi sínu 23. nóvember 2001 tekið einhliða ákvörðun um að fara ekki að löglegum fyrirmælum stefnda. Aðal- og varakrafa áfrýjanda varðar þau starfslok og lúta þær fjárkröfur hennar að hluta til að nánar greindum tímabilum eftir að hún lét af störfum.

Í kjölfar kjarasamninga 1997 og svonefndra aðlögunarsamninga í framhaldi af þeim urðu miklar breytingar á launakerfi hjúkrunarfræðinga. Taldi áfrýjandi að sér hafi eftir heimkomu úr námsleyfi sínu verið raðað ranglega í launaflokk samkvæmt því launakerfi. Að auki hafi ranglega verið tekin af sér greiðsla fyrir yfirvinnu sem hún hafi notið síðan 1992. Eru fjárkröfur hennar vegna þessa fyrir tímabilið frá ágúst 2000 til desember 2001 þáttur í aðal- og varakröfu hennar en þrautavarakrafan varðar þessi atriði eingöngu.

II.

Aðalkrafa áfrýjanda er tvíþætt. Er annars vegar er krafist viðurkenningar á því að ákvörðun stefnda 20. júlí 2001 um niðurlagningu á stöðu áfrýjanda sé ógild en hins vegar gerð tiltekin fjárkrafa. Skýrir áfrýjandi kröfugerð þessa svo í stefnu til héraðsdóms að málsmeðferð áfrýjanda við nefnda ákvörðun hafi verið verulegum annmörkum háð þar sem andmælaréttur áfrýjanda hafi verið fyrir borð borinn og ekki hafi verið gætt meðalhófs við ákvörðunina, en hún hafi í raun falið í sér niðurlagningu stöðu áfrýjanda. Ákvörðunin sé því ógild og beri að líta svo á að ekki hafi verið tekin lögmæt ákvörðun um niðurlagningu stöðunnar. Leiði því „af sjálfu sér“ að áfrýjandi eigi rétt til launa „enn þann dag í dag.“ Sé því krafist launa frá því að staðan var lögð niður og fram að þingfestingardegi en allur réttur áskilinn til að krefjast frekari launa eftir það tímamark. Síðari liður aðalkröfu áfrýjanda er samkvæmt þessu reistur á því að í fyrrnefndri ákvörðun stefnda hafi falist að staða hennar hafi verið lögð niður og að sú ákvörðun hafi ekki verið tekin með lögmætum hætti. Ekki verður leyst úr þeirri fjárkröfu áfrýjanda án þess að taka afstöðu til þessara röksemda. Í viðurkenningarkröfu áfrýjanda felst heldur ekki, eins og hún er orðuð, að viðurkenndur verði ákveðinn réttur henni til handa umfram það sem felst í fjárkröfunni. Verður ekki séð að áfrýjandi hafi lögvarða hagsmuna af því að jafnframt verði viðurkennt með dómi ógildi þessarar ákvörðunar. Er fyrri lið aðalkröfu áfrýjanda því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

III.

Eins og að framan er rakið er það önnur forsenda aðalkröfu áfrýjanda að í ákvörðun stefnda með fyrrgreindu bréfi 20. júlí 2001 hafi staða hennar verið lögð niður og jafnframt er varakrafa áfrýjanda alfarið reist á þeirri málsástæðu.

Eins og áður segir réðist áfrýjandi til starfa við Kleppspítala 1977 og starfaði við geðdeild uns hún fór í námsleyfi 1998. Í hinum áfrýjaða dómi er að nokkru rakin þróun starfsheita og starfshlutfalls áfrýjanda á þessu tímabili samkvæmt ráðningarsamningum sem og skilgreiningar kjarasamninga á verksviði þeirra sem þessi starfsheiti báru. Á launaseðli 1. febrúar 1987 bar áfrýjandi starfsheitið hjúkrunarfræðingur. Samkvæmt tilkynningu um breytingar til launadeildar 24. apríl 1987 fluttist áfrýjandi þá úr 40% starfi á deild 33C í 60% starf sem verkefnastjóri 2. Tók það starfsheiti samkvæmt kjarasamningi til starfanna hjúkrunarstjóri, hjúkrunarfræðslustjóri og ráðgefandi hjúkrunarfræðingur á sérsviði og skyldi því raðað í launaflokk 146. Sést af launaseðlum áfrýjanda frá árunum 1991 til 1994 að hún bar starfsheitið verkefnisstjóri og þáði laun samkvæmt launaflokki 148. Á árinu 1995 var gert samkomulag um breytingar á kjarasamningi þar sem starfsheitum og röðun í launaflokka var breytt. Óumdeilt er að áfrýjanda hafi verið raðað undir starfsheitið stoðhjúkrunarfræðingur 3. Er verkefnum þeirra sem það starfsheiti og tilheyrandi launaflokk skyldu hljóta meðal annars lýst svo í þessu samkomulagi: „Skilgreining skv. kjarasamningi ... -ber ábyrgð á og hefur umsjón með þróunar- og rannsóknarverkefnum innan stofnunar“ og „Viðbótarskilgreining skv. samkomulagi aðila: -sinnir tilteknum hópi sjúklinga á grunni viðurkennds framhaldsnáms á sérsviði hjúkrunar (klínískur sérfræðingur í hjúkrun) og ber auk þess ábyrgð á og hefur umsjón með þróunar- og rannsóknarverkefnum innan stofnunar“. Áfrýjandi bar starfsheitið stoðhjúkrunarfræðingur á launaseðlum á árunum 1995 til 1997 og fram til júlímánaðar árið 1998. Með áðurnefndum kjarasamningum á árinu 1997 voru eins og fyrr segir gerðar róttækar breytingar á launakerfi hjúkrunarfræðinga. Starfsheiti voru felld niður en launaflokkum skipað innan tiltekinna launaramma. Var áfrýjanda skipað í launaramma B en þar skyldi raða störfum sem fyrst og fremst fælust í að nota vísindalega þekkingu og hugtök til að leysa verkefni. Störfin fælu í sér umsjón verkefna og/eða málaflokka. Með umsjón væri meðal annars átt við skipulagningu, samhæfingu og/eða stjórnun á áætlanagerð, kostnaðareftirlit eða viðvarandi verkefnastjórnun. Af launaseðlum áfrýjanda sést að henni var raðað í launaflokk B 8 frá ágústmánuði 1998 og kom ekkert starfsheiti fram á launaseðlum frá sama tíma. Var þessi skipan óbreytt uns áfrýjandi fór í launalaust leyfi á árinu 1999. Var henni greitt samkvæmt sama launaflokki eftir að hún kom aftur til starfa í ágústmánuði 2000 og þar til hún lét af störfum í desember 2001.

Áfrýjandi kvaðst ekki hafa sinnt umönnun sjúklinga eða svokallaðri klínískri vinnu frá árinu 1987. Vann hún á þessum tíma að ýmsum verkefnum er lutu meðal annars að mati á hjúkrunarþjónustu á geðdeild Landspítala, skráningu átaka og ofbeldis á geðdeildum og starfsánægju, streitu og starfsþreytu starfsfólks á geðdeild. Hefur af hennar hálfu verið lagður fram í málinu listi þar sem getið er fjölda erinda, greina og skýrslna sem hún hefur ritað um þessi efni. Er Þ-kvk-nf P-kvk-nf þáverandi yfirmaður hennar skráður meðhöfundur að meiri hluta þessara ritsmíða. Af gögnum málsins verður ekki séð að áfrýjandi hafi haft mannaforráð í störfum sínum hjá stefnda en hún telur sig hafa notið mikils sjálfsstæðis í starfi.

Í kjölfar sameiningar Sjúkrahúss Reykjavíkur og Ríkisspítala hófust víðtækar breytingar sem fólust meðal annars í sameiningu deilda og samþættingu starfseminnar. Áfrýjandi hóf eins og áður segir aftur störf eftir námsleyfi í ágúst 2000. Á árinu 2001 mun E-kvk-nf K-kvk-nf S-kvk-nf hafa verið ráðin sviðsstjóri hjúkrunar á geðsviði stefnda. Hóf hún snemma árs viðræður við áfrýjanda um breytingar á starfssviði hennar. Skýrslum þeirra E-kvk-ef og áfrýjanda fyrir héraðsdómi ber ekki að öllu leyti saman um hversu oft þær hittust til að ræða þessi mál eða hvað þeim fór nákvæmlega á milli en áfrýjandi lýsir í aðilaskýrslu sinni að minnsta kosti þremur fundum þeirra. Þá ræddi áfrýjandi einu sinni við Ö-kvk-þf S-kvk-þf hjúkrunarforstjóra stefnda um fyrirhugaðar breytingar á starfssvið sínu.

Með fyrrgreindu bréfi 20. júlí 2001 voru áfrýjanda síðan tilkynntar hinar umdeildu breytingar á starfi hennar. Er efni bréfsins rakið í hinum áfrýjaða dómi. Meginefni þeirra breytinga sem þar voru boðaðar á starfssviða áfrýjanda, sem var í 60% starfi, voru þær að tveir þriðju starfs hennar skyldu vera vinna við svokallað RAI-verkefni en þriðjungur klínísk dagvinna á tiltekinni endurhæfingardeild stefnda. Þó skyldi vinna hennar þrjá tilgreinda sumarmánuði á árinu 2002 öll vera klínísk á umræddri deild. Skyldi starfssvið hennar endurskoðað fyrir 1. september 2002. RAI-mat mun vera tiltekið kerfi sem þróað hefur verið erlendis til að meta aðbúnað og umönnunarþarfir við öldrunarþjónustu og mun hið fyrirhugaða verkefni sem áfrýjandi átti að sinna hafa falist í að gera hliðstætt kerfi til mats á þjónustu á geðsviði.

Samkvæmt 19. gr. laga nr. 70/1996 er starfsmanni skylt að hlíta breytingum á störfum sínum og verksviði frá því er hann tók við starfi. Hefur forstöðumaður ríkisstofnunar, eða annar yfirmaður sem til slíks er bær samkvæmt skipulagi stofnunar, á grundvelli þessa ákvæðis ótvíræða heimild til að breyta störfum og verkssviði ríkisstarfsmanns og er það komið undir mati hans hvort tilefni sé til slíkra breytinga, en þær verða þó að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum og mega ekki vera meira íþyngjandi fyrir starfsmann en nauðsyn ber til.

Eins og að framan er rakið stóð á þessum tíma yfir endurskipulagning á allri starfsemi stefnda vegna sameiningar Sjúkrahúss Reykjavíkur og Ríkisspítala. Leiddi þetta til víðtækra breytinga á starfsmannamálum stofnunarinnar þar á meðal á verkefnum og verksviði fjölda starfsmanna hennar. Verður að telja að ákvörðun stefnda um breytingar á störfum og verkefnum áfrýjanda hafi, sem þáttur í þessari endurskipulagningu, verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum. Áfrýjandi er hjúkrunarfræðingur að mennt og sýnist framan af starfstíma sínum hafa sinnt ýmsum störfum er samræmdust þeirri menntun, en frá 1987 eingöngu rannsóknarverkefnum. Eftir þau viðtöl sem fram fóru áður en ákvörðun um breytt verksvið áfrýjanda var tekin, var yfirmönnum hennar kunnugt um að hugur hennar stóð til þess að vinna áfram við slík störf. Sýnist af þeirra hálfu hafa verið leitast við að koma til móts við þessar óskir áfrýjanda með því að fela henni að sinna rannsóknum í verulegum hluta starfstíma síns með þeim hætti sem að framan er rakið. Í ljósi þess og þar sem ekki verður séð að neinn þáttur fyrirhugaðra verkefna hennar geti talist henni ósamboðinn með tilliti til menntunar verður ekki talið að breytingar á störfum áfrýjanda og verksviði hafi verið meira íþyngjandi en efni stóðu til. Samkvæmt þessu rúmuðust þær breytingar sem gerðar voru á störfum áfrýjanda með bréfi stefnda 20. júlí 2001 innan heimilda 19. gr. laga nr. 70/1996 og fólst ekki í þeim að staða hennar væri lögð niður.

Áfrýjandi reisir aðalkröfu sína eins og að framan er rakið á því að ákvörðun sú sem stefndi tók með bréfinu 20. júlí 2001 sé ógild þar sem málsmeðferð stefnda hafi verið verulegum annmörkum háð. Ákvörðun um breytingu á starfi eða verksviði ríkisstarfsmanns er almennt talin lúta að um innra skipulagi stjórnsýslunnar ef hún hefur ekki jafnframt í för með sér skert launakjör eða önnur réttindi starfsmanns, sbr. dóm Hæstaréttar 16. desember 2004 í máli nr. 390/2004. Þar sem ekki verður séð að hin umdeilda ákvörðun stefnda hafi í þeim skilningi skert réttindi áfrýjanda bar yfirmönnum stefnda ekki skylda til að fylgja ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við ákvörðunina. Yfirmenn stefndu ræddu við hana um fyrirhugaðar breytingar. Einnig var að framan komist að þeirri niðurstöðu að ákvörðunin hafi byggst á málefnalegum sjónarmiðum og ekki gengið lengra en efni stóðu til. Eru því engar forsendur til að telja hana ógilda vegna annmarka við málsmeðferð. Verður stefndi samkvæmt framansögðu sýknaður af síðari hluta aðalkröfu og af varakröfu áfrýjanda.

IV.

Eins og rakið er í I. kafla hér að framan varðar þrautavarakrafa áfrýjanda laun hennar á tímabilinu frá ágúst 2000 til desember 2001. Er krafan reist á því að henni hafi eftir heimkomuna úr framhaldsnámi annars vegar borið laun eftir hærra launaflokki en greitt var eftir og hins vegar hafi greiðsla vegna yfirvinnu ranglega verið af henni tekin.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjandi hafi ekki öðlast rétt til greiðslu launa samkvæmt launaflokki B 10 í stað launa samkvæmt launaflokki B 8 eftir heimkomu sína úr framhaldsnámi.

Áfrýjandi fékk greitt fyrir yfirvinnu frá árinu 1992, er samsvaraði 25 tímum á mánuði miðað við fullt starf, án þess að á móti væri krafist vinnuframlags af hennar hálfu. Er hún fór í launað námsleyfi í ágúst 1998 til jafnlengdar árið eftir héldust þessar yfirvinnugreiðslur. Þegar hún hóf störf að nýju í ágústmánuði 2000 féllu þær hins vegar niður. Af hálfu stefnda hefur því verið haldið fram að niðurfelling þessara yfirvinnugreiðslna tengist upptöku nýs launakerfis í kjölfar kjarasamnings 1997 en samkvæmt grein 0.1.3 í þeim samningi skyldi hlutur dagvinnulauna hækka og var þar „opnað fyrir þann möguleika“ að breyta samsetningu heildarlauna þannig að dregið væri úr yfirvinnu og vægi dagvinnulauna aukið án þess að það drægi úr vinnuskilum eða framleiðni stofnunar. Samkvæmt því sem að framan er rakið hóf áfrýjandi töku launa samkvæmt nýju launakerfi í ágústmánuði 1998 en naut eftir sem áður óskertra greiðslna fyrir óunna yfirvinnu í heilt ár. Verður því ekki fallist á þau rök stefnda að þessi skerðing yfirvinnunnar tengist umræddum kjarasamningi og geti helgast af ákvæðum hans. Þar sem stefndi hefur heldur ekki fært önnur gild rök að því að slík einhliða og fyrirvaralaus niðurfelling yfirvinnugreiðslna hafi verið heimil af hans hálfu verður þessi krafa áfrýjanda tekin til greina enda er hún ekki niður fallin vegna tómlætis áfrýjanda. Þar sem ekki er tölulegur ágreiningur um þennan þátt í kröfu áfrýjanda verður stefndi dæmdur til að greiða henni 498.672 krónur með dráttavöxtum eins og í dómsorði greinir.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Viðurkenningarkröfu áfrýjanda, J-kvk-ef S-kvk-ef, í fyrri hluta aðalkröfu hennar er vísað frá héraðsdómi.

Stefndi, Landspítali-háskólasjúkrahús, greiði áfrýjanda 498.672 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 29.820 krónum frá 1. september 2000 til 1. október sama ár, af 59.640 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 89.460 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, af 119.280 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2001, af 149.100 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama ár, af 178.920 krónum frá þeim degi til 1. mars sama ár, af 208.740 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 238.560 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af 268.380 krónum frá þeim degi til 1. júní sama ár, af 298.200 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 331.612 krónum frá 1. júlí 2001 til 1. ágúst sama ár, af 365.024 krónum frá þeim degi til 1. september sama ár, af 398.436 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 431.848 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 465.260 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, en af 498.672 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.