491/2016

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem viðurkennt var að kröfu K ehf. yrði við gjaldþrotaskipti á þb. I ehf. skipað í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt samkomulagi milli S ehf., síðar I ehf., og I Ltd. sem gert var í janúar 2006 skuldbatt S ehf. sig til að greiða I Ltd. tilgreinda fjárhæð og skyldi I Ltd. endurgreiða hana með nánar tilgreindum hætti. Með samningi 6. janúar 2006 fékk S ehf. lán úr hendi K ehf. sem lagt var inn á vörslusafn félagsins hjá K ehf. Var lánið síðar notað á árinu 2006 til að inna af hendi hluta af greiðslu samkvæmt samkomulaginu milli S ehf. og I Ltd. Hélt K ehf. því fram að með samningi milli K ehf. og S ehf. 16. janúar 2008 hefði S ehf. sett að handveði öll verðmæti á vörslusafni félagsins til tryggingar efndum samningsins frá 6. janúar 2006. Bú I ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 26. júlí 2009 og bú I Ltd. 8. mars 2010. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar þb. I ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta hefði hvorki I Ltd. né þrotabú þess staðið félaginu skil á greiðslum samkvæmt fyrrgreindu samkomulagi. Við uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðarins hefði þb. I ehf. því öðlast samsvarandi fjárkröfu á I Ltd. að því tilskildu að slíkt færi ekki í bága við réttindi annarra, sbr. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991. Ekkert lægi fyrir um að K ehf. eða I ehf. hefði áður tilkynnt I Ltd. um að krafan væri veðsett, svo sem áskilið væri í 1. mgr. 46. gr. laga nr. 75/1997. Ákvæði í samningi þess efnis að skuldari skyldi inna greiðslu af hendi á tiltekinn reikning gæti ekki komið í stað slíkrar tilkynningar. Var því ekki talið að krafa þb. I ehf. á hendur I Ltd. og síðar þrotabúi þess væri undirorpin veðrétti K ehf. Samkvæmt þessu var kröfum K ehf. á hendur þb. I ehf. hafnað, en K ehf. lýsti kröfum í búið eftir að kröfulýsingarfresti lauk.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. júní 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 7. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2016 þar sem krafa varnaraðila að fjárhæð 5.625.219,49 bresk pund var viðurkennd við gjaldþrotaskipti á sóknaraðila í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur, en til vara að kröfum varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að krafa sín að fjárhæð 4.369.000 bresk pund „ásamt fjárhæð sem samsvarar áföllnum vöxtum á innlánsreikningi nr. 322-38-200075 til uppkvaðningar dóms“ verði viðurkennd við gjaldþrotaskipti á sóknaraðila og njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Í báðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins tók Saxbygg ehf., síðar Icarus ehf., þátt í að fjármagna kaup á verslunarkeðjunni Somerfield á grundvelli samkomulags sem gert var milli félagsins og Isis Investments Ltd. í janúar 2006. Skuldbatt Saxbygg ehf. sig til þess að greiða Isis Investments Ltd. í þessu skyni 3.000.000 bresk pund, auk 75.000 breskra punda í þóknun, en síðarnefnda félagið hafði gert samninga við Tazamia Ltd. um að veita því félagi lán og gerast áskrifandi að hlutabréfum í því. Samkvæmt áðurnefndu samkomulagi Saxbyggs ehf. og Isis Investments Ltd. skyldi fyrrgreinda félagið, að tilteknum skilyrðum uppfylltum, fá framlag sitt endurgreitt að fullu og að auki 90% af því sem svaraði til hlutdeildar sinnar í ágóðanum af fjármögnun á kaupum verslunarkeðjunnar. Í skilmálum fyrir þátttöku Saxbyggs ehf. í fjármögnuninni sagði meðal annars: „Allar greiðslur eða innborganir annars aðila til ... hins ... skulu greiddar á móttökureikning hins aðilans. Hvor aðili um sig getur tilnefnt annan reikning sem móttökureikning fyrir greiðslu með fimm daga fyrirvara fyrir greiðsludag.“ Í samkomulagi Saxbyggs ehf. og Isis Investments Ltd. var tekið fram að móttökureikningur merkti gagnvart því fyrrnefnda reikningur þess nr. 0329-26-480058 hjá varnaraðila. Á þessum tíma mun sami maður hafa verið stjórnarformaður varnaraðila og hins erlenda félags.

Hinn 6. janúar 2006 var undirritaður samningur milli Saxbyggs ehf. og varnaraðila sem bar yfirskriftina „Staðfesting á skiptasamningi nr.: AFS12553“. Í samningnum var kveðið á um að varnaraðili skyldi lána Saxbyggi ehf., sem í samningnum var vísað til sem viðskiptamanns, 2.050.000 bresk pund sem jafngilti 271.317.500 krónum. Einnig að lánsfjárhæðin, svonefnd viðmiðunarfjárhæð, samsvaraði verðmæti viðmiðunarbréfa, sem bæru auðkennið „TAZ AGR“ og væru að nafnverði 2.000.000 bresk pund, miðað við gengið 1,025. Samkvæmt samningnum skuldbatt Saxbygg ehf. sig til að endurgreiða fjárhæðina ekki síðar en 8. janúar 2007. Vextir skyldu reiknast frá dagsetningu samningsins til gjalddaga og var vaxtafótur „í upphafi“ sagður vera 5,5938% sem skiptist í grunnvexti, 4,5938%, og álag, 1%. Í samningnum sagði meðal annars: „Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu viðskiptamanns samkvæmt samningi þessum hefur viðskiptamaður lagt fram tryggingar sem tilgreindar eru í Handveðssamningi/Handveðssamningum vegna afleiðusamninga og viðaukum þeirra sem teljast hluti af samningi þessum.“ Skilmálum samningsins var breytt tvívegis, fyrst 8. janúar 2007 og síðan 8. janúar 2008. Í báðum tilvikum var gildistími samningsins framlengdur um eitt ár, í síðara skiptið til 8. janúar 2009, og lánsfjárhæðin hækkuð, í síðara skiptið í 2.308.426,56 bresk pund, auk þess sem umsömdum vöxtum af láninu var breytt. Óumdeilt er að andvirði lánsins, sem varnaraðili veitti Saxbyggi ehf. á grundvelli samningsins, var fyrst lagt inn á vörslusafn félagsins hjá varnaraðila, en síðan notað á árinu 2006 til að inna af hendi hluta umsaminnar greiðslu þess samkvæmt samkomulaginu við Isis Investments Ltd.

Meðal gagna málsins er handveðssamningur sem undirritaður var af Saxbyggi ehf. og varnaraðila 16. janúar 2008. Með samningnum setti félagið sem veðsali varnaraðila sem veðhafa „að handveði: Öll verðmæti, hverju nafni sem nefnast, þ.m.t. öll verðbréf og peningainnstæður á vörslusafni veðsala hjá veðhafa nr. #480058, og alla innistæðu þess eins og hún er á hverjum tíma“. Í samningnum sagði meðal annars: „Veðandlagið er hér með sett veðhafa að handveði til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum til veðhafa á öllum skuldum og fjárskuldbindingum í tengslum við afleiðuviðskipti, eins og þau eru skilgreind í b-lið 2. mgr. 2. gr. laga nr. 33/2003, sem veðsali tekst á hendur gagnvart veðhafa, sem þegar hafa stofnast eða síðar munu stofnast, í hvaða formi sem er og í hvaða gjaldmiðli sem er, hvort sem um er að ræða skiptasamninga, framvirka samninga, valrétti eða hvaða aðrar afleiður sem er og hvort sem um er að ræða höfuðstól, verðbætur, gengishækkanir, vexti, dráttarvexti og hvers kyns kostnað, þar með talinn innheimtukostnað lögmanna.“ Í samningnum var tekið fram að meðfylgjandi honum væri útprentun sem sýndi stöðu fjármálagerninga og verðmæta á áðurnefndu vörslusafni eins hún væri við undirritun samningsins. Það skjal hefur ekki verið lagt fram í málinu, en hins vegar er meðal gagna þess eignarstýringaryfirlit þar sem auk annars koma fram hreyfingar á vörslusafninu á tímabilinu frá 1. janúar 2006 til 25. september 2015.

Fyrir liggur að Isis Investments Ltd. tók við greiðslu frá Tazamia Ltd. 27. febrúar 2009 þar sem annars vegar var um að ræða endurgreiðslu á láni og hins vegar hagnað af sölu á framangreindri verslunarkeðju. Áður en Isis Investments Ltd. greiddi Saxbyggi ehf. það, sem því bar samkvæmt samkomulaginu frá í janúar 2006, var bú fyrrgreinda félagins tekið til gjaldþrotaskipta 8. mars 2010.

Hinn 27. apríl 2009 var heiti Saxbyggs ehf. breytt í Icarus ehf. Skömmu síðar, 15. maí sama ár, var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta og rann frestur til að lýsa kröfum í búið út 26. júlí 2009.

Margvíslegur ágreiningur milli kröfuhafa í þrotabúi Isis Investments Ltd. mun hafa orðið til þess að úthlutun úr búinu dróst á langinn. Hinn 15. janúar 2015 gerðu málsaðilar með sér samkomulag um að skiptastjóri sóknaraðila myndi beina því til skiptastjóra í þrotabúi Isis Investments Ltd. að þeir fjármunir, sem til stæði að greiða úr búinu vegna þátttöku Saxbyggs ehf. í kaupum á framangreindri verslunarkeðju, yrðu lagðir inn á sérgreindan bankareikning í Arion banka hf. í nafni sóknaraðila. Lýstu aðilarnir því yfir að gerð samkomulagsins og móttaka sóknaraðila á fjármununum „raski í engu efnislegum rétti hvorugs aðila frá því sem orðið hefði ef samkomulagið væri ekki gert.“ Með bréfi 12. mars 2015 til varnaraðila tilkynnti skiptastjóri sóknaraðila að hann hafi tekið á móti 4.369.000 breskum pundum og lagt þau inn á áðurgreindan bankareikning.

Varnaraðili lýsti kröfum þeim, sem mál þetta snýst um, á hendur sóknaraðila 1. apríl 2015. Var kröfugerðin einkum reist á því að varnaraðili hafi veitt þrotamanni lán og samhliða hafi hann „með samningi dags. 6. janúar 2006 veðsett væntanlegar fjárkröfur sínar vegna endurgreiðslu á fjárfestingunni í Somerfield til handa kröfuhafa. Ber veðsamningurinn með sér að allar greiðslur sem þrotamanni áttu að berast vegna fjárfestingarinnar ... hafi átt að berast inn á þar til greindan reikning nr. 0329-26-480058 hjá Kaupþingi, en þann reikning hafði þrotamaður veðsett til tryggingar á viðskiptum sínum við kröfuhafa“. Því til stuðnings var vísað til handveðssamningsins frá 16. janúar 2008. Sóknaraðili hafnaði kröfum varnaraðila með bréfi 9. apríl 2015 og í kjölfarið var ágreiningnum beint til héraðsdóms á grundvelli 171. gr. laga nr. 21/1991.

II

Sóknaraðili krefst þess sem fyrr greinir að hinn kærði úrskurður verði ómerktur. Færir hann þau rök fyrir kröfunni að héraðsdómur hafi ekki tekið afstöðu til allra málsástæðna sinna, svo sem nauðsyn hafi borið til við úrlausn málsins.

Samkvæmt d., e. og f. liðum 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, skal í forsendum úrskurðar eins og þess, sem hér um ræðir, greina stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því, helstu málsástæður aðila og réttarheimildir sem þeir byggja á, þó aðeins að því leyti sem þörf krefur til úrlausnar máli, og rökstudda niðurstöðu um sönnunaratriði og lagaatriði. Þótt nokkuð skorti á að gerð sé grein fyrir málsatvikum með gagnorðum og skilmerkilegum hætti í hinum kærða úrskurði, þar sem meðal annars gætir ónákvæmni þegar vísað er til efnis málsskjala, er þar leyst úr helstu málsástæðum aðila á fullnægjandi hátt. Af þeim sökum er ekki fallist á ómerkingarkröfu sóknaraðila.

III

Samkvæmt 1. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð er heimilt að stofna til handveðréttar í lausafé. Í 2. mgr. segir að handveðréttur öðlist réttarvernd við afhendingu veðsins til veðhafa eða aðila sem tekið hefur að sér að hafa umráð veðsins fyrir veðhafa þannig að eigandinn sé sviptur möguleikanum á því að hafa veðið undir höndum. Þá er kveðið á um í 3. mgr. að sé veðið í umráðum annars en eiganda á gildistíma veðsetningarinnar öðlist handveðréttur einnig réttarvernd þegar umráðamaður hefur fengið tilkynningu um veðsetninguna og um það að eigandinn ráði ekki yfir veðinu. Eftir 1. mgr. 45. gr. sömu laga er heimilt að veðsetja almenna fjárkröfu manns á hendur nafngreindum skuldara. Veðréttur í slíkri kröfu öðlast réttarvernd við það að skuldarinn fær tilkynningu um veðsetninguna, annaðhvort frá veðsala eða veðhafa, sbr. 1. mgr. 46. gr. laganna.

Málsaðilar eru sammála um að með samningnum milli Saxbyggs ehf. og varnaraðila 6. janúar 2006, sem breytt var 8. janúar 2007 og síðar 8. janúar 2008, hafi félagið fengið lán úr hendi varnaraðila sem því hafi borið að endurgreiða. Í samningnum var kveðið á um að til tryggingar þeirri greiðslu hafi félagið lagt fram tryggingar sem tilgreindar væru í samningi eða samningum um handveð vegna afleiðusamninga. Ekki verður séð að slíkur samningur hafi verið gerður samhliða. Eins og áður greinir heldur varnaraðili því fram að með handveðssamningnum, sem undirritaður var 16. janúar 2008, hafi verið samið um handveð til tryggingar efndum Saxbyggs ehf. á fyrrnefnda samningnum. Því andmælir sóknaraðili, meðal annars með þeim rökum að ekki hafi verið um að ræða skuld í tengslum við afleiðuviðskipti, svo sem áskilið hafi verið í handveðssamningum. Á það sjónarmið sóknaraðila er ekki fallist þar sem hugtakið afleiða er skilgreint svo rúmt í d. og h. liðum 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, sbr. áður b. lið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 33/2003, að viðskipti á grundvelli samningsins frá 2006 hafi fallið undir það. Jafnframt styðst þessi niðurstaða við að í þeim samningi var að því er varðaði tryggingar fyrir efndum vísað til samnings eða samninga um handveð vegna afleiðusamninga, auk þess sem samningnum hafði verið breytt og gildistími hans framlengdur tíu dögum áður en handveðssamningurinn var gerður.

Til tryggingar efndum á samningnum 6. janúar 2006 setti Saxbygg ehf. samkvæmt þessu varnaraðila að handveði samkvæmt handveðsréttarsamningum 16. janúar 2008: „Öll verðmæti, hverju nafni sem nefnast, þ.m.t. öll verðbréf og peningainnstæður á vörslusafni“ félagsins hjá varnaraðila „nr. #480058, og alla innistæðu þess eins og hún er á hverjum tíma“. Eftir orðanna hljóðan stofnaðist með samningnum handveðréttur til handa varnaraðila í öllum verðmætum á hinu auðkennda vörslusafni Saxbyggs ehf. hjá honum á hverjum tíma, svo sem í verðbréfum og innstæðum á þeim bankareikningi sem vísað er til að framan. Sem fyrr segir var andvirði lánsins, sem félagið fékk hjá varnaraðila, lagt inn á vörslusafnið, en síðan notað þegar á árinu 2006 til að inna af hendi hluta af greiðslu félagsins samkvæmt samkomulaginu við Isis Investments Ltd. frá janúar 2006 án þess að gerðar hafi verið ráðstafanir samkvæmt 22. gr. laga nr. 75/1997 til þess að veita veðréttinum réttarvernd. Þessir fjármunir voru því hvað sem öðru líður ekki háðir handveðrétti varnaraðila, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 18. desember 2012 í máli nr. 720/2012.

Að þessu sögðu kemur til skoðunar hvort krafa Saxbyggs ehf., síðar Icarusar ehf., á hendur Isis Investments Ltd. hafi verið veðsett varnaraðila. Þegar bú Icarusar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta hafði Isis Investments Ltd. ekki staðið fyrrgreinda félaginu skil á greiðslum samkvæmt áðurgreindu samkomulagi. Þegar gjaldþrotaúrskurður var kveðinn upp öðlaðist sóknaraðili því samsvarandi fjárkröfu á Isis Investments Ltd., að því tilskildu að slíkt færi ekki í bága við réttindi annarra, sbr. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991. Ekkert liggur fyrir um að varnaraðili eða Icarus ehf. hafi áður tilkynnt hinu erlenda félagi um að krafan væri veðsett, svo sem áskilið er í 1. mgr. 46. gr. laga nr. 75/1997. Ákvæði í samningi þess efnis að skuldari skuli inna greiðslu af hendi á tiltekinn reikning getur ekki komið í stað slíkrar tilkynningar, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 8. september 2000 í máli nr. 334/2000 og 18. nóvember 2004 í máli nr. 211/2004. Því síður geta stjórnunartengsl milli skuldarans og þess, sem krefst viðurkenningar á veðrétti, gert það. Samkvæmt þessu var krafa sóknaraðila á hendur Isis Investments Ltd. og síðar þrotabúi þess ekki undirorpin veðrétti varnaraðila.

Með vísan til alls þess, sem að framan greinir, verður aðalkröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila hafnað, en henni var lýst eftir að kröfulýsingarfresti lauk. Varakröfu varnaraðila, sem reist er á því að stofnast hafi til veðréttar honum til handa, er jafnframt hafnað.

Miðað við þessi málsúrslit verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Kröfum varnaraðila, Kaupþings ehf., á hendur sóknaraðila, þrotabúi Icarusar ehf., er hafnað.

Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 3.000.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.