170/2001

I og R héldu því fram, að lögfest skipti milli jarðanna K og Kh annars vegar og KI og KII hefðu þegar farið fram og að landamerki milli jarðanna lægju ljós fyrir. Því hefði ekki átt að taka jörðina K, ásamt K-x-x, inn í landskipti milli jarðanna KI og KII. Bæri að dæma landskiptagerð frá 21. febrúar 1998 ógilda af þeim sökum. Enda þótt I og R hefðu bent á ýmislegt, er gefið gæti til kynna, að umræddum löndum hefði að einhverju leyti verið skipt, var þó ekki á það fallist, að nægilega væri sannað, að lögfest skipti hefðu farið fram í lagaskiningi, enda lægi ekki annað fyrir en að hlutföllum um dýrleika jarðanna væri þá stórlega raskað frá jarðamati, er gert var árið 1861 og hafa varð til hliðsjónar, sbr. 2. gr. laga nr. 46/1941. Skiptagerð, sem gerð var milli jarðanna K og Kh árið 1979, gat ekki haft þýðingu í þessu sambandi, en eigendur KI og KII áttu ekki aðild að henni og varð ekki séð, að hún hefði verið undirrituð af þeim eða eiganda K. Fallist var á það með I og R, að sýslumaður hefði ekki gætt andmælaréttar þeirra áður en hann varð við kröfu H, eiganda jarðanna K og Kh, um að draga jarðir hans undir landskiptin milli KI og KII, en ekki var þó talið, að þau hefðu orðið fyrir réttarspjöllum af þessum sökum og leiddi málsmeðferð sýslumanns því ekki til ógildingar á landskiptagerðinni. Þá var ekki talið, að þeir ágallar hefðu verið á málsmeðferð landskiptanefndar, sem valdið gætu ógildingu gerðarinnar. Var H því sýknaður af öllum kröfum I og R. Gerð var athugasemd við það, að héraðsdómari hafði vísað tiltekinni kröfu H frá dómi vegna vanreifunar en ekki getið þess í dómsorði, auk þess sem hann hefði með réttu átt að vísa til 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um þá frávísun.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 11. maí 2001. Þeir krefjast þess aðallega, að viðurkennt verði, að lögfest skipti hafi farið fram milli jarðanna Kross og Krosshjáleigu annars vegar og jarðanna Krossgerðis I og Krossgerðis II hins vegar og landamerki séu við Gvendarhól frá sjó og þaðan sjónhending í Krosshjáleigukamb í austanverðu Hjáleigugili og að landskiptagerð frá 21. febrúar 1998 um jarðirnar Krossgerði, Kross og Krosshjáleigu í Djúpavogshreppi verði dæmd ógild. Til vara krefjast áfrýjendur þess, að framangreind landskiptagerð verði ógilt með dómi. Þá krefjast þeir málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en þeir njóta gjafsóknar við áfrýjun málsins.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en hann hefur gjafsókn fyrir réttinum.

Áfrýjandi I-kk-nf Á-kk-nf er eigandi Krossgerðis I, áfrýjandi R-kvk-nf G-kvk-nf eigandi Krossgerðis II, en stefndi, H-kk-nf A-kk-nf, er eigandi Kross og Krosshjáleigu.

I.

Í Jarðatali á Íslandi, sem gefið var út af J-kk-þgf J-kk-þgf yfirdómara í Landsyfirréttinum árið 1847, var jörðin Kross í Beruneshreppi metin til 20 hundraða, en Krossgerði og Krosshjáleiga voru ekki metnar sérstaklega. Í neðanmálsgrein segir: „1696 eru 6 h. af dýrleikanum talin á Krossgerði og nú eins hjá sýslumanni, en hann telur Kross sér 12, og Krosshjáleigu 3 h. að dýrleika.“

Í konunglegri tilskipun um nýjan jarðardýrleika á Íslandi 27. maí 1848 var boðið í 1. gr.: „ Á landi voru Íslandi skal setja nýjan dýrleika á allar jarðir sem fyrst má verða.“ Í 3. gr. sagði, að virðingarmenn skyldu meta hverja jörð til peningaverðs, „að því sem slíkar jarðir verða sanngjarnlega seldar eptir gæðum sínum.“ Var svo í tilskipuninni nánar mælt fyrir um virðingarmenn og framkvæmd jarðamats. Í kjölfar þessa setti Rentukammerið hinn 1. september 1848 „Reglugjörð fyrir þá menn, sem meta eiga jarðir á Íslandi, til þess að nýr dýrleiki verði á þær lagður.“ Þar var fyrst vísað til 3. gr. hinnar konunglegu tilskipunar og sagt, að hana ætti svo að skilja „að meta skal hverja jörð eptir því, sem hún er í raun og veru með kostum og ókostum, en ekki eptir þeim atriðum, er einúngis nú sem stendur mundu rýra verð hennar eða auka.“ Í 2. gr. reglugjörðarinnar er svofellt ákvæði: „Ef hjáleigur fylgja jörð, ber þessa að gæta: Óbyggðar hjáleigur allar skal meta með heimajörðinni. - Svo er og um byggðar hjáleigur, sem ekki hafa landamerki sér. - En byggðar hjáleigur, sem hafa landamerki sér, skal meta sem jarðir sér.“

Lagður hefur verið fram útdráttur úr Gjörðabók virðingarmannanefndar jarða í Suður-Múlasýslu 1849. Þar er annars vegar umfjöllun um jörðina Kross ásamt Krosshjáleigu, sem talin er 3 hundruð, en engin landamerki séu þar á milli. Þrír virðingarmenn meta jörðina á 504 rbd. en tveir á 600 rbd. og er meðaltal sagt vera 542 rbd. Hins vegar er mat á hjáleigunni Krossgerði, sem talin er 6 hundruð, en „þessa jörð meta allir virðingarmenn á 240 rbd.“

Í Nýrri jarðabók fyrir Ísland, sem samin var eftir tilskipuninni 27. maí 1848 og staðfest með tilskipun 1. apríl 1861, var jörðin Kross í Beruneshreppi talin 12 forn hundruð. Getið var um tvær hjáleigur og þær metnar: Krosshjáleiga 3 hundruð og Krossgerði 6 hundruð. Samtals var dýrleikinn talinn nema 21 fornu hundraði. Ný hundraðatala fyrir Kross ásamt Krosshjáleigu er skráð 17,80 en fyrir hjáleiguna Krossgerði 7,87. Samtala Kross með hjáleigunum er sögð 25,6.

Jarðamatið 1861 var tekið til endurskoðunar á árunum 1916 til 1918 og var gefin út ný fasteignamatsbók, sem tók gildi 1922. Þar voru Krossgerði I og II metnar sérstaklega hvor um sig auk Krosshjáleigu en Kross var nú metinn í þrennu lagi sem Kross I, II og III. Hið sama var uppi á teningunum í fasteignabókinni 1932.

II.

Málavextir og málsástæður aðila eru rakin í meginatriðum í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram óskaði áfrýjandi R-kvk-nf G-kvk-nf eftir skiptum jarðarinnar Krossgerðis með bréfi til sýslumannsins á Eskifirði 23. ágúst 1996 Í framhaldi þess skipaði sýslumaður 18. október 1996 G-kk-þf M. A-kk-þf hdl. til að vera formaður í landskiptanefnd ásamt tveimur úttektarmönnum í Djúpavogshreppi, sbr. 1. mgr. 4. gr. landskiptalaga nr. 46/1941, en Beruneshreppur, Búlandshreppur og Geithellnahreppur í Suður-Múlasýslu höfðu á árinu 1992 sameinast undir nafninu Djúpavogshreppur. Þegar meðferð þessa skiptamáls var komin nokkuð á veg krafðist H-kk-nf J-kk-nf hdl. þess fyrir hönd stefnda með bréfi til oddamanns landskiptanefndar 22. apríl 1997, að jörðin Kross yrði tekin inn í skiptin, þar sem engin skipti hefðu farið fram milli þessara jarða og allt land frá Núpi að utan að Krossá að innan væri í óskiptri sameign jarðanna þriggja. Sýslumaðurinn á Eskifirði féllst á þessa kröfu, án þess að bera hana undir eigendur Krossgerðisbæjanna, og skipaði G-kk-þf 18. júní 1997 formann í landskiptanefnd ásamt sömu úttektarmönnum en nú með víðtækara verkefni en áður.

Af hálfu áfrýjenda hefur áhersla verið á það lögð, að með skiptagjörð frá 22. september 1979 hafi landi handa Krosshjáleigu verið skipt úr sameiginlegu landi hennar og Kross, bæði ræktuðu og óræktuðu í þeim hlutföllum, að Krosshjáleiga fengi í sinn hlut 3/15 hluta af slíku landi. Ekki hafi þá verið ágreiningur um landamerki gagnvart Krossgerði. Áfrýjandi I-kk-nf Á-kk-nf var umboðsmaður eiganda Krosshjáleigu við þessi skipti, en stefndi var umboðsmaður föður síns, sem var eigandi Kross. Í skiptagjörðinni var eftir þeim haft, að þeim bæri saman um, að landamerki, sem afmörkuðu það land, sem skipta átti, væru ágreiningslaus og hefði hvorugur sérstakar óskir um það, hvernig skiptum skyldi hagað. Fyrir héraðsdómi bar stefndi, að þetta væri ekki rétt eftir haft í skiptagjörðinni. Ekki hefði verið rætt um merki aðliggjandi landa, en „merki í kringum alla torfuna og alla bæina, ég held að það hafi alltaf verið ágreiningslaust.“ Áfrýjandi I-kk-nf gaf ekki skýrslu fyrir héraðsdómi. Af framburði þriggja landskiptamanna fyrir dóminum verður ekki örugglega ráðið, að landamerki milli þessara jarða í heild hafi komið til sérstakrar athugunar.

Stefndi eignaðist Krosshjáleigu með afsali 1. ágúst 1997 og var þar meðal annars tekið fram, að jörðin væri 3/21 hlutar af óskiptu landi jarðanna Kross og Krossgerðis I og II. Við þinglýsingu afsalsins í september á sama ári var gerð sú athugasemd, að ekkert yrði ráðið af þinglýsingarbókum um það, að hið selda væri hluti af óskiptu landi framangreindra jarða.

Í forsendum héraðsdóms er nokkuð rækilega lýst bréfaskiptum landskiptanefndar og eigenda og umboðsmanna jarðanna í svonefndu Krossþorpi bæði fyrir og eftir útvíkkun á verkefni nefndarinnar auk bréfaskipta við hreppsnefnd Djúpavogshrepps og jarðanefnd Suður-Múlasýslu.

III.

Landskiptanefndin hélt fjóra bókaða fundi. Á fyrsta fundinum í Hamraborg á Berufjarðarströnd 9. ágúst 1997 voru auk landskiptamannanna G-kk-ef M. A-kk-ef og M-kk-ef H-kk-ef mættir þeir B-kk-nf B-kk-nf hdl. og Þ-kk-nf og Ö-kk-nf I-kk-nf fyrir hönd eiganda Krossgerðis I og H-kk-nf J-kk-nf hdl. vegna Kross og Krosshjáleigu, en af hálfu eiganda Krossgerðis II var ekki mætt. Meðal annars voru lagðar fram greinargerðir af hálfu allra aðila, en greinargerðir beggja áfrýjenda voru skrifaðar, áður en stefndi krafðist þess, að Kross og Krosshjáleiga yrðu tekin inn í landskiptin. Í greinargerð áfrýjanda I-kk-ef kom auk annars fram, að hann mótmælti því, að skipting færi fram milli Krossgerðisbæjanna. Á fundinum var skipst á skoðunum, bæði um skiptagerðina 1979, aðkomu jarðarinnar Kross að skiptunum nú og eignarhlutföll jarðanna.

Næsti fundur var haldinn á Eskifirði 22. september 1997. Á hann mættu einungis landskiptamennirnir G-kk-nf og M-kk-nf, en þriðji nefndarmaðurinn, D-kk-nf H-kk-nf, var fjarverandi, eins og á fyrsta fundi. Lögð voru fram frekari bréfaskipti og gögn auk greinargerðar áfrýjanda I-kk-ef frá 9. september 1997. Þar var aðallega krafist frávísunar á kröfu stefnda um að taka Kross og Krosshjáleigu inn í skiptin, en til vara var þess krafist, að landamerki yrðu ákveðin frá Gvendarhóli við sjó og þaðan sjónhending í Krosshjáleigukamb í austanverðu Hjáleigugili. Í framlögðu bréfi áfrýjanda R-kvk-ef frá 13. september 1997 kom einnig fram krafa um frávísun á kröfu eiganda Kross. Bókað var, að í kjölfar fundarins 9. ágúst 1997 hefðu nefndarmennirnir farið á fund áfrýjanda R-kvk-ef G-kvk-ef í Krossgerði II og hafi hún tjáð þeim, að S-kk-nf B-kk-nf myndi fara með mál þetta af hennar hálfu. Loks var bókað, að á næsta fundi 10. október yrði reynt að afgreiða frávísunarkröfuna.

Á þriðja fundi landskiptanefndarinnar á Eskifirði 25. nóvember 1997 voru aðeins G-kk-nf og M-kk-nf, en bókað var, að vegna búferlaflutninga tæki F-kk-nf I-kk-nf sæti í nefndinni í stað D-kk-ef, en hann hafði einnig komið í hans stað sem úttektarmaður í Djúpavogshreppi. Lagðar voru fram viðbótargreinargerðir af hálfu áfrýjanda R-kvk-ef og stefnda. Ekki var tekin afstaða til frávísunarkröfunnar, en í lok fundargerðar kemur fram, að boðað verði til fundar um miðjan desember og þess þá freistað að ljúka skiptum.

Til fyrirhugaðs fundar landskiptanefndar í desember 1997 kom ekki. Með bréfi 18. febrúar 1998 boðaði oddamaður til fundar um landskiptin á Hótel Framtíð á Djúpavogi 21. sama mánaðar. Í bréfinu var sagt, að á fundinum myndi nefndin taka ákvarðanir um framhald málsins. Brýnt var fyrir aðilum að koma að athugasemdum og frekari gögnum daginn fyrir fund, ef óskað væri, en að öðrum kosti liti nefndin svo á, að gagnaöflun væri lokið. Þetta fundarboð var sent þeim S-kk-þgf B-kk-þgf, B-kk-þgf B-kk-þgf og H-kk-þgf J-kk-þgf.

Á fjórða og síðasta fund landskiptanefndar 21. febrúar 1998 mættu allir nefndarmenn. Enginn kom af hálfu aðila málsins og var bókað, að nefndin legði þá til grundvallar, að þeir teldu sig ekki hafa frekari gögn eða sjónarmið fram að færa. Jafnframt sagði, að oddamaður hefði margsinnis í samtölum við umboðsmenn aðila undanfarna tvo til þrjá mánuði ítrekað hvatt þá til að koma frekari sjónarmiðum á framfæri, ef einhver væru. Þá var bókað eftir oddamanni, að sams konar frávísunarkrafa og fram var komin frá eiganda Krossgerðis I hefði einnig verið sett fram munnlega af hálfu eiganda Krossgerðis II. Loks var skráð, að nefndin hafi gengið eftir því við embætti sýslumannsins á Eskifirði, hvort þar væri í þinglýsingar- eða landamerkjabókum að finna eitthvað um meint landamörk milli Krossgerðisbæjanna annars vegar og Kross og Krosshjáleigu hins vegar. Þær upplýsingar hefðu fengist, að ekkert slíkt væri þar að finna. Að svo búnu hafnaði landskiptanefndin frávísunarkröfu eigenda Krossgerðis I og II og samþykkti hina umdeildu landskiptagjörð, sem tekin er upp í héraðsdóm.

IV.

Aðalkrafa áfrýjenda lýtur að því, að lögfest skipti milli Kross og Krosshjáleigu annars vegar og Krossgerðis I og II hins vegar hafi þegar farið fram og landamerki jarðanna liggi ljós fyrir. Því hafi ekki átt að taka jörðina Kross ásamt Krosshjáleigu inn í landskipti milli jarðanna Krossgerðis I og II og beri að dæma landskiptagerðina frá 21. febrúar 1998 ógilda af þeim sökum.

Í engu þeirra jarðamata, sem að framan voru rakin, var fjallað um landamerki jarða. Með landamerkjalögum nr. 5/1882 var sú skylda lögð á eiganda eða umráðamann hverrar jarðar að skrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðar sinnar, eins og hann vissi þau réttust, og sýna eigendum aðliggjandi landa og fá áritað samþykki þeirra, en síðan skyldi merkjalýsingin afhent sýslumanni til þinglesturs á næsta manntalsþingi, sbr. 3. og 4. gr. Samkvæmt 5. gr. skyldi sýslumaður á manntalsþingi grennslast eftir, hvort þessum skyldum hefði verið fullnægt. Sektir voru lagðar við því að vanrækja skyldur sínar í þessum efnum.

Fyrir liggur þinglesin landamerkjalýsing frá árinu 1884 milli jarðanna Kross, Krosshjáleigu og Krossgerðis annars vegar og hins vegar jarðanna Núps að austan og Fossgerðis og Steinaborgar að vestan eða innan við Krossá, sem þar ræður merkjum. Í þessari landamerkjalýsingu er ekki minnst á landamerki milli Kross og Krosshjáleigu annars vegar og Krossgerðisbæjanna hins vegar né mörk þessara jarða innbyrðis. Áfrýjendur hafa engar haldbærar skýringar getað fært fram fyrir því, hvers vegna landamerki þarna í milli hafi ekki verið skráð þá eða síðar og þeim þinglýst, hafi þau á annað borð verið ákveðin og þekkt.

Samkvæmt 1. tl. 1. gr. laga nr. 46/1941 getur komið til skipta eftir þeim, ef lögfest skipti hafa eigi áður farið fram. Til vitnis um slík skipti eru fyrst og fremst skráð merkjagerð samkvæmt eldri eða núgildandi landamerkjalögum og skiptagerð á grundvelli landskiptalaga. Sé því haldið fram, að skiptum hafi verið ráðið til lykta með öðrum hætti, svo sem samningum, verður að færa óyggjandi sönnur á slíka staðhæfingu. Í því efni nægir ekki að vísa til þess, að hjáleiga hafi verið metin sérstaklega á 19. öld, sbr. 2. gr. áðurnefndrar reglugjörðar Rentukammersins frá 1. september 1848, enda var þegar í landamerkjalögum 1882 gert ráð fyrir öruggri skipan á tilgreiningu landamerkja. Áfrýjendur hafa vissulega bent á ýmislegt, sem nánar er rakið í héraðsdómi og gefið getur til kynna, að svo hafi verið litið á, að löndum hafi að einhverju leyti verið skipt milli Kross og Krosshjáleigu annars vegar og Krossgerðisbæjanna hins vegar. Á það verður þó ekki fallist, að það sé nægilega sannað, að lögfest skipti hafi farið fram í lagaskilningi, enda liggur ekki annað fyrir en að hlutföllum um dýrleika jarðanna væri þá stórlega raskað frá jarðamatinu 1861, sem hér verður að hafa til hliðsjónar samkvæmt 2. gr. laga nr. 46/1941. Skiptagerðin milli Kross og Krosshjáleigu á árinu 1979 getur ekki haft þýðingu í þessu sambandi, en eigendur Krossgerðisbæjanna áttu ekki aðild að henni og verður ekki séð, að hún hafi verið undirrituð af þeim eða eiganda Kross. Aðalkrafa áfrýjenda nær því ekki fram að ganga.

V.

Varakröfu sína um ógildingu landskiptagerðarinnar 21. febrúar 1998 reisa áfrýjendur annars vegar á því, að þeir hafi ekki notið andmælaréttar, áður en sýslumaðurinn á Eskifirði varð hinn 18. júní 1997 við kröfu stefnda um að draga Kross og Krosshjáleigu undir landskiptin milli Krossgerðis I og II, og hins vegar hafi málsmeðferð landskiptanefndarinnar verið stórlega ábótavant í mörgum atriðum. Er ítarlega fjallað um þessi atriði í héraðsdómi.

Telja verður, að sýslumanni hafi borið að tilkynna áfrýjendum um kröfu stefnda og gefa þeim kost á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, áður en framangreind ákvörðun var tekin, sbr. 13. og 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hins er þó að gæta, að í 1. tl. 1. gr. laga nr. 46/1941 er mælt fyrir um rétt eiganda eða umráðamanns jarðar, jarðarparts eða landsnytja til að krefjast skipta samkvæmt lögunum, ef lögfest skipti hafa eigi áður farið fram, en um það eru aðilar ekki á eitt sáttir. Málið lá þannig fyrir sýslumanni, að ekki varð annað ráðið af þinglesinni landamerkjalýsingu frá 1884 en að jarðirnar væru í óskiptri sameign. Jafnframt verður til þess að líta, að áfrýjendum gafst þegar kostur á því að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við landskiptanefnd, sem var bær um að ráða þessu álitaefni til lykta með úrlausn, sem bera mátti undir dómstóla, eins og nú er gert. Hafa áfrýjendur ekki orðið fyrir réttarspjöllum af þessum sökum og leiðir málsmeðferð sýslumanns því ekki til ógildingar á landskiptagerðinni.

Ekki verður áfrýjanda I-kk-þgf samsinnt um það, að landskiptanefndin hafi ekki mátt líta svo á, að B-kk-nf B-kk-nf hdl. hefði umboð til að koma fram fyrir hans hönd, þótt synir hans hefðu umboð til hins sama, enda hefði þá með skýrum hætti þurft að afturkalla stöðuumboð lögmannsins, sem mætt hafði á fund landskiptanefndar og skrifað bréf og lögfræðilegar álitsgerðir fyrir hann. Fundarboð 18. febrúar 1998 var því réttilega sent til hans vegna Krossgerðis I. Í bréfinu var tekið fram, að á boðuðum fundi 21. sama mánaðar myndi nefndin taka ákvarðanir um framhald málsins, en á fundinum var landskiptunum þó lokið. Miðað við orðalag fundarboðsins hefði verið réttara að boða til nýs fundar með því fundarefni, að gengið yrði frá landskiptagerð. Hins vegar var í fundarboðinu skýrlega tekið fram, að gagnaöflun teldist lokið, ef aðilar kæmu engu frekar á framfæri við nefndina eigi síðar en að morgni næsta dags á undan fundinum. Kemur þessi háttur við fundarboðun og lok skipta því ekki að sök, enda höfðu landeigendum gefist næg tækifæri til að kynna sjónarmið sín til hlítar. Með þessum athugasemdum og annars með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður fallist á það, að málsmeðferð landskiptanefndar eigi ekki að valda ógildingu á hinni umdeildu landskiptagerð.

VI.

Samkvæmt framansögðu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum áfrýjenda. Ákvæði hérðaðsdóms um máls- og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Rétt þykir, að málskostnaður falli einnig niður fyrir Hæstarétti, en um gjafsóknarkostnað mælir í dómsorði.

Héraðsdómari vísaði kröfu stefnda um tiltekin landamerki milli Kross og Krosshjáleigu annars vegar og Krossgerðis I og II hins vegar frá dómi vegna vanreifunar en gat þess þó ekki í dómsorði. Stefndi höfðaði ekki gagnsök í héraði til þess að koma þessum kröfum sínum að, svo sem nauðsyn bar til samkvæmt 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Héraðsdómari hefði því átt að vísa kröfu hans frá dómi þegar af þeirri ástæðu, en þessi krafa er ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun beggja lögmanna, 300.000 krónur til hvors um sig.