58/2000

Þ krafðist þess að fellt yrði úr gildi eignarnám á spildu úr landi jarðarinnar V, sem fram fór árið 1947. Taldi Þ að lagaheimild hefði skort til þess að eignarnámið færi fram en ef fullnægjandi lagaheimild hefði verið fyrir hendi bæri eigi að síður að ógilda það nú, enda hefði fyrirhuguð nýting þess eignarnumda ekki gengið eftir. Hélt Þ því fram að L hefði nú í hyggju að selja hið eignarnumda land undir íbúðabyggð í stað þess að nýta það í samræmi við eignarnámsheimild. Talið var að fram hefði farið skilyrðislaus eignayfirfærsla á landinu, sem hefði verið tekið til notkunar í eðlilegu samræmi við tilgang eignarnámsins. Var ekki talið að eignarnámsþola yrði veittur réttur til að endurheimta eignarnumið land nema á grundvelli lagaheimildar eða vegna sérstakra aðstæðna. Þar sem hvorugs var talið njóta við var kröfu Þ hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

M-kk-nf H-kk-nf höfðaði mál þetta í héraði. Hann lést 21. desember 1999 eftir uppsögu héraðsdóms. Eftirlifandi maki hans, K-kvk-nf Ó-kvk-nf J-kvk-nf, og elsti sonur þeirra, Þ-kk-nf H-kk-nf, tóku við aðild málsins og skutu því til Hæstaréttar 17. febrúar 2000. Áfrýjandinn K-kvk-nf Ó-kvk-nf féll síðar frá öllum kröfum.

Áfrýjandi krefst þess aðallega að fellt verði úr gildi eignarnám samgönguráðuneytisins á 69,68 hektara spildu úr landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi samkvæmt afsali L-kk-ef H-kk-ef til eignarnema 4. febrúar 1947 að undanskilinni 44.079 fermetra spildu úr eignarnámslandinu, sem afmörkuð sé á uppdrætti Verkfræðistofunnar Hamraborgar frá í september 1998, og að stefnda verði gert skylt gegn greiðslu á 912,10 krónum frá áfrýjanda að afhenda og afsala honum landspildunni til eignar að 15 dögum liðnum frá uppkvaðningu dóms í málinu eða að liðnum þeim fresti sem dómurinn telur hæfilegan til að afhenda spilduna, að viðlögðum 20.000 króna dagsektum fyrir hvern sólarhring, sem líða kann frá þeim tíma til þess dags, er afhending og afsal spildunnar fer fram. Til vara krefst áfrýjandi þess að endurgreiðsla til stefnda verði ákveðin 4.269.508,79 krónur eða önnur fjárhæð samkvæmt mati dómsins, en varakrafan er að öðru leyti hin sama og aðlakrafan. Til þrautavara krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert skylt, með eða án ógildingar eignarnámsins, að afhenda sér og afsala til eignar fyrrgreindri landspildu eða minni spildu úr eignarnámslandinu samkvæmt ákvörðun dómsins að 15 dögum liðnum frá uppkvaðningu dóms í málinu eða að liðnum þeim fresti, sem dómurinn ákveður hæfilegan til að afhenda spilduna að viðlögðum 20.000 króna dagsektum fyrir hvern sólarhring, sem líða kann frá þeim tíma til þess dags er afhending og afsal spildunnar fer fram, gegn greiðslu þeirrar fjárhæðar frá áfrýjanda, sem dómurinn ákvarðar hæfilega og með þeim vöxtum, sem dómurinn kann að dæma stefnda og frá því tímamarki, sem dómurinn kann að ákveða. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þar er gerð grein fyrir ágreiningi aðila um lögmæti eignarnáms á landspildu úr landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi og hvort eignarnámsþoli eigi rétt til þess að fá hluta hinnar eignarnumdu spildu afhentan. Var hinu eignarnumda landi afsalað til eignarnemans, Landssíma Íslands vegna ríkissjóðs, með afsalsgerningi 4. febrúar 1947.

Áfrýjandi heldur því fram að ógilda beri eignarnámið á þeim forsendum að lagaheimild hafi skort á sínum tíma til þess að það mætti fara fram. Þá telur áfrýjandi að hvað sem hinu upphaflega lögmæti eignarnámsins líði eigi hann nú rétt til þess að eignarnámið verði ógilt, enda hafi fyrirhuguð nýting þess eignarnumda ekki gengið eftir. Það megi sjá af því að stefndi hafi aðeins nýtt hluta þess undir fjarskiptavirki. Eignarneminn ráðgeri nú þess í stað að selja hluta landsins undir íbúðabyggð. Þessar breyttu forsendur og síðari atvik telur áfrýjandi að eigi að leiða til þess að eignarnámið verði ógilt að því er varðar þann hluta landsins, sem ekki hafi verið nýttur í samræmi við eignarnámsheimild. Þá telur áfrýjandi að hann eigi rétt til þess að fá landið afhent, hvort sem eignarnámið verði ógilt eður ei.

II.

Stefndi telur að áfrýjandi geti ekki gert tilkall til þeirra réttinda sem hann krefst að sér verði dæmd. Beri því að sýkna stefnda vegna aðildarskorts. Eignarheimild áfrýjanda að jörðinni Vatnsenda sé reist á erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef 4. janúar 1938. Af henni megi ráða að jörðin lúti ekki beinum eignarrétti heldur sé um að ræða afnota- og umráðarétt að fullnægðum nánar tilgreindum skilyrðum. Auk þessa vísar stefndi til eftirfarandi ákvæðis í erfðaskránni: „Allar bætur fyrir landspjöll, sem þegar eru orðin eða kunna að verða á jörðinni ... hefur L-kk-nf H-kk-nf eða næsti ábúandi rétt til að krefja um og semja um, með lögsókn ef með þarf ... ef ekki hefur verið fullkomlega um það samið áður.” Af þessu orðalagi verði ekki séð að áfrýjandi geti krafist þess að fellt verði úr gildi með dómi eignarnám, sem framkvæmt hafi verið í tíð fyrri erfingja og sé bindandi fyrir síðari erfingja.

Að föður sínum látnum tók áfrýjandi við eignarumráðum og skyldum að jörðinni svo sem faðir hans hafði áður haft samkvæmt erfðaskránni. Áfrýjandi hefur því að lögum sömu aðild og arftakar á undan honum höfðu til að bera ágreining um gildi eignarnámsins undir dómstóla. Ekki verður talið að eignarnáminu og því afsali sem fylgdi verði jafnað til samnings í skilningi framangreinds ákvæðis. Verður því ekki fallist á að sýkna beri stefnda vegna aðildarskorts áfrýjanda.

III.

Í afsali 4. febrúar 1947 kemur fram að umræddri landspildu sé afsalað eignarnema, að eignarnámsbætur hafi verið greiddar og að eignarnemi sé þar með lýstur fullkominn eigandi spildunnar. Með eignarnáminu, eftirfarandi afsali og greiðslu eignarnámsbóta fór fram skilyrðislaus eignayfirfærsla á því landi sem hér um ræðir. Telja verður að sýnt hafi verið nægilega fram á að landið hafi eftir það verið tekið til notkunar í eðlilegu samræmi við tilgang eignarnámsins undir fjarskiptamannvirki eða sem verndar- og öryggissvæði þeim tengt. Verður því ekki fallist á með áfrýjanda að landið hafi ekki verið nýtt til þeirra þarfa, sem ákvörðun um eignarnám var réttlætt með.

Eignarnámsþola verður ekki veittur réttur til að endurheimta eignarnumið land nema á grundvelli lagaheimildar eða vegna sérstakra aðstæðna. Þar sem hvorugs nýtur við í þessu máli eru ekki efni til að verða við kröfu áfrýjanda um að stefnda verði gert að afhenda og afsala honum spildunni. Vegna þessa og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi, eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Áfrýjandi, Þ-kk-nf H-kk-nf, greiði stefnda, Landssíma Íslands hf., 700.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.