809/2015

Hæstiréttur ómerkti héraðsdóm í sakamáli ásamt meðferð þess frá upphafi aðalmeðferðar og vísaði því heim í hérað til úrlausnar á ný, með skírskotun til þess að sérfróðan meðdómsmann í málinu brysti hæfi samkvæmt g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála einkum vegna ummæla og athafna á samfélagsmiðlum þar sem hann lýsti eindreginni afstöðu sinni um málefni A hf. og stjórnenda, meðal annars ákærðu Y og Z sérstaklega. Taldi Hæstiréttur óhjákvæmilegt að virtum atvikum málsins að líta svo á að umrædd tilvik gæfu tilefni til að draga með réttu í efa að meðdómsmaðurinn hefði verið óhlutdrægur í garð ákærðu við meðferð málsins í héraði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 6. nóvember 2015, og með framhaldsáfrýjunarstefnu 13. sama mánaðar, af hálfu ákæruvaldsins og í samræmi við yfirlýsingar ákærðu Y, Þ og Æ um áfrýjun. Af hendi ákæruvaldsins er gerð krafa um að ákærðu X, Y og Æ verði sakfelld fyrir þá háttsemi sem þeim er gefin að sök í ákæru og að refsing ákærðu Y, Z og Æ verði þyngd. Þá krefst ákæruvaldið þess að ákærðu Æ og Þ verði gert að sæta upptöku samkvæmt ákæru.

Ákærða X krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að því er hana varðar.

Ákærði Y krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar, en að því frágengnu að hann verði sýknaður.

Ákærði Z krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar, að því frágengnu að hann verði sýknaður, en að öðrum kosti að refsing verði milduð.

Ákærði Þ krefst sýknu af upptökukröfu ákæruvaldsins.

Ákærði Æ krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður, en að því frágengnu að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfum verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af þeim.

A ehf. krefst þess að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu verði staðfest. Þá krefst félagið þess að ákærðu Y, Z og Æ verði óskipt gert að greiða sér málskostnað vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Sérstakur saksóknari höfðaði mál þetta með ákæru 26. júní 2014.

Í henni voru ákærðu borin sökum í þremur köflum. Í þeim fyrsta voru ákærðu Y og X sökuð um að hafa í störfum sínum fyrir A hf., Y sem forstjóri og X sem fjármálastjóri, gerst sek aðallega um fjárdrátt og ákærði Z, í starfi sínu sem framkvæmdastjóri B, aðallega fyrir hlutdeild í fjárdrætti, með því að X hafi, að undirlagi Y og í samráði við Z, látið millifæra 19. desember 2007, 3.016.750.000 krónur af reikningi A hf. inn á reikning B hjá fyrrnefnda bankanum en að undirlagi Z hafi sama fjárhæð verið færð 28. sama mánaðar á reikning ákærða Þ hjá hinum síðarnefnda. Með þessu hafi ákærðu dregið í sameiningu Þ, sem hafi að fullu verið í eigu ákærða Æ, umrædda fjármuni frá A hf. Til vara voru þau Y og X borin sökum um umboðssvik, en með háttsemi sinni hefðu þau misnotað aðstöðu sína, í samráði og samvinnu við Z, þannig að tjón hafi hlotist af. Ákærði Z var sakaður um hlutdeild í því broti. Að því frágengnu var þessum ákærða gefin að sök hylming en að því frágengnu peningaþvætti. Jafnframt var ákærða Æ gefin að sök hylming en til vara peningaþvætti.

Í öðrum kafla voru ákærðu Y og X sökuð um aðallega fjárdrátt og ákærði Z um hlutdeild í fjárdrætti með því að X hafi, að undirlagi Y og í samráði við Z, látið millifæra 30. júní 2008, 3.080.250.000 krónur af reikningi A hf. inn á reikning B hjá C hf., dótturfélagi fyrrnefnda bankans, en að undirlagi Z hafi sama fjárhæð degi síðar verið færð inn á reikning ákærða Þ hjá síðarnefnda bankanum. Með þessu hafi ákærðu í sameiningu dregið Þ umrædda fjármuni frá A hf. Til vara voru þau Y og X ákærð fyrir umboðssvik vegna háttseminnar og Z fyrir hlutdeild í því broti, en hin fyrrnefndu hafi misnotað aðstöðu sína með háttseminni í samráði og samvinnu við Z. Að því frágengnu var Z ákærður fyrir hylmingu vegna háttseminnar með því að hafa haldið ólöglega þeim fjármunum A hf. sem millifærðir voru með þeim hætti sem áður greinir og þannig aðstoðað Þ og þar með eiganda félagsins, ákærða Æ, við að halda ávinningi brotsins, auk þess sem háttsemi hans hafi stuðlað að því að halda við afleiðingum brotsins með því að ráðstafa ávinningnum fyrir hönd Þ. Að þessu frágengnu var Z ákærður fyrir peningaþvætti með því að hafa aflað Þ og þar með eiganda þess, Æ, ávinnings af brotinu, flutt ávinninginn og aðstoðað við afhendingu hans og geymslu. Æ var í þessum kafla gefin að sök, aðallega hylming með því að halda ólöglega þeim fjármunum A hf. sem millifærðir voru inn á reikning Þ, taka þátt í ávinningnum af auðgunarbrotum meðákærðu og stuðla að því að halda við hinu ólögmæta fjártjóni bankans. Til vara var Æ gefið að sök peningaþvætti með því að hafa sem eigandi áðurnefnds félags tekið við og geymt ávinning af auðgunarbrotum, sem meðákærðu voru gefin að sök, inni á bankareikningi félagsins hjá B þar sem ávinningnum var ráðstafað fyrir hönd félagsins.

Í þriðja kafla voru ákærðu Y og X gefin að sök umboðssvik, og ákærða Z hlutdeild í því broti, með því að Y og X hafi misnotað aðstöðu sína á þann hátt að hún hafi, að undirlagi Y og Z, látið A hf. kaupa 20. maí 2008 af ákærða Þ með nánar tilgreindum hætti skuldabréf, útgefin af bankanum. Þau hafi verið í sjö skuldabréfaflokkum og tveimur gjaldmiðlum, að nafnverði að viðbættum vöxtum samtals 57.482.596 evrur og 45.378.883 Bandaríkjadalir, sem hafi verið langt yfir markaðsverði skuldabréfanna og þannig valdið A hf. fjártjóni. Með þessu hafi ákærðu komið því í kring að mismunurinn, sem samtals hafi numið 2.071.868.691 krónu miðað við gengi 20. maí 2008, hafi orðið eftir hjá Þ án þess að lögmætar viðskiptalegar forsendur hafi legið til grundvallar þessum ráðstöfunum. Hafi félagið þannig hagnast með óréttmætum og ólögmætum hætti á kostnað A hf. Tjón bankans hafi numið í íslenskum krónum 1.840.862.224 hið minnsta miðað við gengi gjaldmiðla á fyrrgreindum degi. Til vara var Z gefin að sök hylming með því að hafa haldið ólöglega mismuninum, sem varð eftir hjá Þ, frá A hf. og þannig aðstoðað fyrrnefnda félagið og eiganda þess, ákærða Æ, við að halda ávinningi brotsins, en auk þess stuðlað að því að halda við afleiðingum brotsins með því að ráðstafa ávinningnum fyrir hönd félagsins. Að þessu frágengnu var Z ákærður fyrir peningaþvætti með því að hafa aflað félaginu og þar með eiganda þess ávinnings af brotinu, flutt ávinninginn og aðstoðað við afhendingu og geymslu hans. Æ var í þessum kafla borinn sökum um hylmingu með því að halda ólöglega mismuninum sem varð eftir hjá félaginu frá A hf. og taka þátt í ávinningnum af auðgunarbroti meðákærðu og stuðla að því að halda við fjártjóni A hf. Til vara var Æ gefið að sök peningaþvætti með því að hafa sem eigandi Þ tekið við og geymt ávinning af auðgunarbroti, sem meðákærðu voru sökuð um samkvæmt framansögðu, inni á bankareikningi félagsins hjá B þar sem ávinningnum var ráðstafað fyrir hönd félagsins.

II

Málið var þingfest í héraði 9. september 2014. Ákærðu neituðu öll sök. Við upphaf aðalmeðferðar 7. september 2015 upplýsti héraðsdómarinn, S-kk-nf S-kk-nf, sem fram til þessa hafði farið einn með málið, að kvödd hefðu verið til setu í dóminum sem meðdómendur, K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari og Á-kk-nf B-kk-nf T-kk-nf lektor í fjármálum og reikningsskilum sem sérfróður meðdómandi. Ekki voru gerðar athugasemdir af þessu tilefni og lauk aðalmeðferðinni 11. sama mánaðar og var málið þá dómtekið. Með bréfi verjanda ákærða Y 30. september 2015 var gerð krafa um að hinn sérfróði meðdómandi viki sæti í málinu. Var málið endurupptekið af þessari ástæðu 6. október sama ár, flutt um kröfuna og tekið til úrskurðar af dómsformanni í framhaldinu. Af hálfu ákærðu X, Z og Þ var tekið undir kröfuna um að meðdómsmaðurinn viki sæti. Af hálfu ákæruvaldsins var þess krafist að kröfunni yrði hafnað.

Með úrskurði héraðsdóms 7. október 2015 var kröfunni hafnað. Dómur gekk síðan í málinu 9. október sama ár, en með honum var ákærði Y sakfelldur fyrir fjárdrátt samkvæmt fyrsta og öðrum kafla ákæru og ákærði Z sakfelldur fyrir hlutdeild í fjárdráttarbrotunum. Ákærði Y var sakfelldur fyrir umboðssvik samkvæmt þriðja kafla ákærunnar og ákærði Z fyrir hlutdeild í því broti. Ákærða X var sýknuð af öllum sakargiftum í málinu. Ákærði Æ var sakfelldur fyrir að hafa af gáleysi gerst sekur um peningaþvætti en sýknaður að öðru leyti af refsikröfum.

Ákærðu Y, Z og Æ voru með háttsemi þeirri, sem þeir voru sakfelldir fyrir, taldir hafa bakað A hf. fjártjón, sem þeim bæri að bæta A ehf. Var í dóminum fallist á kröfu félagsins um viðurkenningu á skaðabótaskyldu þeirra gagnvart því.

Að framan er lýst áfrýjun málsins og kröfum ákæruvalds og sakborninga. Svo sem þar greinir gera ákærðu Y og Z kröfu um að héraðsdómur verði ómerktur ásamt meðferð málsins frá og með upphafi aðalmeðferðar og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Hæstiréttur ákvað að fram skyldi fara sérstakur málflutningur um ómerkingarkröfuna 9. febrúar 2017.

III

Ómerkingarkröfu sína reisa ákærðu báðir á því að Á-kk-nf B-kk-nf T-kk-nf, lektor, sem var sérfróður meðdómsmaður í héraði, hafi verið vanhæfur til meðferðar málsins, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ákærði Y reisir kröfuna einnig á því að Fangelsismálastofnun hafi sett slíkar skorður við því að hann gæti verið viðstaddur aðalmeðferð málsins að hann þyrfti ekki við það að una, enda fari það í bága við grundvallarregluna um réttláta málsmeðferð sem mælt sé fyrir um í 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Ákærði Z reisir fyrir sitt leyti ómerkingarkröfuna einnig á þeirri röksemd að sönnunarmati héraðsdóms hafi verið verulega áfátt og að sönnunargögnum hafi ekki verið gerð viðunandi skil í dóminum.

Ákærði Y kveður sér hafa borist vitneskja um það, eftir að aðalmeðferð lauk, að meðdómsmaðurinn hafi margsinnis tjáð sig opinberlega um málefni íslensku bankanna, fjármálahrunið og A hf. sérstaklega. Krafan um ómerkingu héraðsdóms sé til komin vegna þess að með ummælum sínum og afstöðu hafi hinn sérfróði meðdómsmaður verið vanhæfur til meðferðar málsins. Undir þetta er tekið af hálfu ákærða Z. Nánar tiltekið sé hinn sérfróði meðdómsmaður stjórnarmaður í Gagnsæi, samtökum gegn spillingu. Ákærðu séu sakaðir um spillingu og þeir eigi ekki að þurfa að sæta því að einn af forvígismönnum slíkra samtaka sitji í dómi í máli þar sem sakarefnið er vaxið eins og í þessu máli. Hinn sérfróði meðdómsmaður hafi, ásamt öðrum stjórnarmanni í samtökunum, ritað grein 28. febrúar 2015 í Fréttablaðið. Þar hafi komið fram sú skoðun að fjármálahrunið haustið 2008 sé sýnileg táknmynd spillingar í viðskiptalífinu. Fjármálahrunið sé efst í huga allra þegar rætt sé um spillingu. Einnig er bent á skrif á vefsíðu fjölmiðlamannsins D 10. desember 2009. Þar komi fram að íslenskir bankar hafi svikið útlendinga og eyðilagt orðspor Íslendinga í útlöndum. Þar komi einnig fram í skrifum 22. febrúar 2011 árétting fyrri greinar um að Íslendingar eigi ekki að láta orðspor óreiðumanna festast við alla Íslendinga. Með óreiðumönnum telja ákærðu að sýnilega sé vísað til stjórnenda bankanna ,,óábyrgra útlána seðlabankans til óreiðumannanna í gjaldþrota bönkum“. Megi ætla að þar sé einkum, og hugsanlega eingöngu, vísað til stjórnenda A hf. því sá banki [...]. Þá er bent á skrif á samskiptamiðlinum Twitter um A hf. og niðurstöður dóma, meðal annars yfir ákærða Y, og komi fram ítrekaður áhugi meðdómsmannsins og jákvæð afstaða til dóms yfir þessum ákærða og fleiri stjórnendum A hf. Bent er á önnur skrif meðdómsmannsins 7. maí 2012 á sama samskiptamiðli en þar sé tekið undir ummæli um að eignasafn A hf. hafi ekki þolað dagsins ljós. Þá hafi meðdómsmaðurinn í þremur tilvikum látið í ljós afstöðu sína á þann hátt sem hér skipti máli. Í fyrsta lagi með því að deila ummælum á samskiptamiðlinum Facebook 26. apríl 2013, en með því taki hann undir það sem þar kemur fram um að hrærigrautur spillingar, græðgi, frændhygli og vankunnáttu hafi skapað svokallað hrun. Þá hafi hann í tvígang merkt við að honum líkaði ummæli á sama samskiptamiðli og þar með tekið undir ummælin. Fyrra sinnið hafi verið 2. desember 2010 en þau ummæli hafi lotið að því að starfsemi í bankakerfinu hafi verið svikastarfsemi og starfsmenn þar talið sig hafna yfir aðra og almennt siðferði. Seinna tilvikið hafi verið 30. mars 2012, en þau ummæli hafi lotið að því að öllum hafi verið ljóst í byrjun október 2008 að A hf. væri á leið í þrot. Þá sé einnig neikvæð umfjöllun um lánveitingu [...]. Loks er bent á það sem nefnt er ,,videoblogg“ frá 4. apríl 2011, en þar komi fram ,,einstaklega neikvæð umræða um bankana og [A hf.] sérstaklega.“ Talað sé um bankabófana og Seðlabanki Íslands gangrýndur fyrir að lána peninga ,,jafnvel til [A hf.].“ Þessu til viðbótar benda ákærðu einnig á að hinn sérfróði meðdómandi hafi við kennslustörf sín í Háskóla Íslands og á mannamótum ítrekað haldið fram skoðun um að bönkunum hafi verið stýrt af glæpamönnum. Ekki er þó með gögnum eða öðrum hætti rennt stoðum undir þessar staðhæfingar ákærða og verður því ekki frekar að þeim vikið.

Af hálfu ákæruvalds er því hafnað að hinn sérfróði meðdómsmaður hafi verið vanhæfur til meðferðar málsins. Ákæruvaldið bendir sérstaklega á að ummælin sem höfð séu eftir meðdómsmanninum verði að lesa, og hlusta á þegar það á við, í samhengi enda megi ráða af því að hann sé í einhverjum tilvikum að vísa til skoðana annarra á tilteknum álitaefnum. Sem dæmi í þessu sambandi tekur ákæruvaldið tilvik þegar meðdómsmaðurinn vísaði til forsvarsmanna íslensku bankanna sem ,,bankabófa“. Tilvísunin sé í svokölluðu ,,videobloggi“ frá 4. apríl 2011 og í framhaldi af umræðu um Icesave og innstæðutryggingar komi eftirfarandi fram: ,,Við getum ekki farið að breyta öllu fjármálakerfi heimsins, með þessu eina máli. Þó að sumir hafi viljað blása það upp og sagt að þetta hafi nú verið sniðugt hjá Íslendingum, að láta bankana rúlla og ekki að bjarga bankabókunum, bófunum, ég meina það, þetta er enn ein svona eftirá skýringin sem er gerð“. Ákæruvaldið telur að í tilvitnuðum orðum meðdómsmannsins komi skýrlega fram það sem ,,sumir hafi viljað blása ... upp“. Þetta sé, samkvæmt orðanna hljóðan, ekki sett fram sem skoðun meðdómsmannsins. Telur ákæruvaldið að mat á hæfi hans hljóti að ráðast af því hvað hann hafi í raun sagt og skrifað en ekki út frá ályktunum sem ákærðu draga af ummælunum.

Ákæruvaldið bendir á að í sumum tilvikum sé um að ræða ummæli eða skrif almenns eðlis, sem feli ekki í sér skoðanir meðdómsmannsins. Þá er á það bent að skrif hans 22. febrúar 2011 í pistli á vefsvæði D um ,,að standa í lappirnar gagnvart stórveldum“ og að ,,ekki skuli greiða skuldir óreiðumanna“ feli í sér líkingar, sem meta verði í því ljósi. Loks bendir ákæruvaldið á að þegar einhver setji merki um að honum líki efni, sem fjallað sé um á samfélagsmiðlum, þýði það fremur að sá hafi áhuga á efninu og vilji vekja athygli annarra á því, en að hann sé að lýsa því yfir að hann sé sammála því sem fjallað hafi verið um.

Ákæruvaldið bendir einnig á að þótt ríkar kröfur séu gerðar til hæfis dómara yrði gengið of langt ef litið yrði svo á að meðdómsmaðurinn ætti að víkja sæti.

IV

Svo sem fram er komið er hinn sérfróði meðdómsmaður félagi í Gagnsæi, samtökum gegn spillingu, sem stofnuð voru í september 2014, og situr þar í stjórn ásamt sex öðrum. Í samþykktum félagsins segir meðal annars að tilgangur þess sé að vinna með margvíslegum hætti gegn spillingu með því að auka þekkingu í íslensku samfélagi á einkennum og aðstæðum sem hvatt geta til spilltrar hegðunar og efla almennan skilning á afleiðingum spillingar. Félagið muni starfa í samræmi við markmið og grunngildi alþjóðlegra samtaka um sama efni og það muni sækja um að verða sérstök deild í þeim samtökum. Þá segir að tilgangi sínum hyggist félagið ná með því að standa fyrir fræðslu, rannsóknum og opinni umræðu svo og að hvetja til gagnsærrar ákvarðanatöku í opinberri stefnumótum, stjórnun og samskiptum.

Svo sem áður greinir vísar ákærði Y til skrifa meðdómsmannsins 10. desember 2009 á því sem hann segir vera vinsæla vefsíðu D. Þótt nafn meðdómsmannsins hafi ekki komið fram sem höfundur greinarinnar verður fallist á með ákærða að síðari tilvísun meðdómsmannsins til greinarinnar staðfesti að hann sé höfundur hennar. Í greininni, sem bar yfirskriftina ,,Orðspor Íslendinga“ og fjallaði almennt um það efni í kjölfar fjármálaáfalla haustið 2008, sagði meðal annars: ,,Útlendingar eru ekki að leika Íslendinga grátt, heldur var því þver öfugt farið, íslenskir bankar sviku útlendingana. Hrunið var ekki útlendingum að kenna – það er mikilvægt að horfast heiðarlega í augu við þá staðreynd.“ Meðdómsmaðurinn vék aftur að sama efni í grein á sömu vefsíðu 22. febrúar 2011. Þar fjallaði hann mest um svonefnda Icesave deilu og gagnrýndi röksemdir þeirra sem lögðust gegn samningi um greiðslu svonefndra Icesave skulda. Hann lýsti röksemdum þeirra svo, að þeir noti líkingar ,,eins og að standa í lappirnar gagnvart stórveldum og að ekki skuli greiða skuldir óreiðumanna.“ Síðar í greininni sagði hann að allir hafi áttað sig á því að skuldina þyrfti að greiða með einhverjum hætti á endanum. ,,Alveg eins og skuldir vegna óábyrgra útlána seðlabankans til óreiðumannanna í gjaldþrota bönkunum.“ Í lok greinarinnar sagði: ,,Nú er kominn tími til að standa í lappirnar sem ábyrg þjóð meðal þjóða og láta ekki orðspor óreiðumannanna festast við alla Íslendinga.“

Þá vísar ákærði til greinar sem meðdómsmaðurinn ritaði ásamt öðrum stjórnarmanni í Gagnsæi, samtökum gegn spillingu, 28. febrúar 2015 í Fréttablaðið, sem bar heitið ,,Baráttan gegn spilltu viðskiptaumhverfi“. Stærstur hluti greinarinnar var almennt um spillingu í viðskiptalífinu, um góða og vonda stjórnarhætti fyrirtækja og baráttu gegn spillingu í viðskiptalífinu á heimsvísu. Ákærði tilfærir eftirfarandi úr upphafi greinarinnar: ,,Spilling í viðskiptalífinu getur birst með margvíslegum hætti; mútuþægni, mútum, þjófnaði, fjárkúgun, samráði, fölsun ársreikninga og svikum hvers konar.“ Í kafla í greininni um viðbrögð og aðgerðir sagði: ,,Þó að flestum sé efst í huga fjármálahrunið 2008 þegar talað er um spillingu í viðskiptalífinu, þá voru framin afdrifarík svik í tengslum við fjármálakrísuna árið 2001, sérstaklega hjá bandaríska orkusölufyrirtækinu Enron.“

Ennfremur vísar ákærði til skrifa meðdómsmannsins á samskiptamiðlinum Twitter. Hann leggur fram ljósrit skjámynda af aðgangi meðdómsmannsins á samskiptamiðlinum sem hafi komið upp þegar leitað hafi verið undir orðunum ,,[A hf.]“ og ,,[A hf.]“. Á skjámyndunum má sjá að meðdómsmaðurinn fjallar oft um málefni stjórnenda A hf. Þess er getið að ákæra hafi verið gefin út í tilteknu máli á hendur þeim og í nokkur skipti sagt frá sakfellingum í málum, sem ákæruvaldið höfðaði gegn stjórnendum bankans. Var birt mynd úr dómþingi undir rekstri sakamáls á hendur þeim og einnig mynd af ákærðu Y og Z þegar lýst var sakfellingu í máli á hendur þeim.

Vísað er til þess að meðdómsmaðurinn hafi merkt við ummæli sem birtust á Twitter aðgangi Ríkisútvarpsins ohf. þar sem haft er eftir tilgreindum manni það sem fram kom í vitnaskýrslu hans fyrir Landsdómi í máli nr. 3/2011 frá 23. apríl 2012 að hann efaðist um að A hf. hefði getað eða viljað flytja til útlanda því þá hefði þurft að sýna eignasafn bankans sem hefði verið slæmt. Með þessu hafi meðdómsmaðurinn lýst sig sammála ummælum vitnisins.

Þá liggur fyrir að meðdómsmaðurinn deildi á svæði sínu á samskiptamiðlinum Facebook grein sem nafngreindur maður hafði ritað á bloggsvæði miðilsins www.dv.is í apríl 2013 undir heitinu ,,Æpandi prinsippleysi“. Þar fjallaði greinarhöfundur um viðbrögð meðal annars fjölmiðla við þeim fjármálaáföllum sem urðu haustið 2008. Eftir það hafi verið „flett ofan af hverjum hroðanum á fætur öðrum, bæði í fortíð og nútíð.“ Svo sagði: ,,Ef við leggjum svo skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis í púkkið, má fullyrða að ekki sé til sú þjóð í veröldinni sem telst betur upplýst um þann hrærigraut spillingar, græðgi, frændhygli og vankunnáttu sem skóp hrunið – svo ekki sé minnst á eftirleikinn.“ Meðdómsmaðurinn segir við deilinguna að hann hafi aldrei hitt greinarhöfund en hann sé að skrifa, og það ekki í fyrsta sinn, nákvæmlega það sem hann sjálfur hafi verið að hugsa.

Meðdómsmaðurinn merkti á svæði sitt á samskiptamiðlinum Facebook 2. desember 2010 að honum líkaði skrif D, fjölmiðlamanns, á vefnum þar sem D gerði grein fyrir skoðunum nafngreinds manns, sem hann sagði að væri ,,þekktur fjármálaeftirlitsmaður frá Bandaríkjunum“ og telji að hugarfarið á bak við svikastarfsemi í bankakerfinu felist í því að menn þar hafi oftrú á hæfileikum sínum, telji sig ,,vera hafna yfir aðra og að almennt siðferði eigi ekki lengur við um þá.“ Hann hafi einnig merkt á sama stað að honum líkaði við grein, sem E dósent hafi ritað 30. mars 2012 á vefmiðlinum www.visir.is undir titlinum ,,Lánað úr litlum forða“. Í greininni var fjallað um [...] síðustu dagana fyrir fall bankans í október 2008, lánin hafi verið þrjú og samtals numið 600.000.000 evra. Höfundur taldi það sérkennilega ákvörðun að veita lánin því öllum hafi átt að vera ljóst að A hf. væri á ,,leið í þrot“ þótt þá hafi ekki legið fyrir hve rýrt eignasafn bankans hafi verið í raun. Það hafi ekki verið nein von til þess að bankinn ,,gæti lifað af gjaldþrot [F hf.] og [G hf.]. Gjaldþrot eins af stóru bönkunum þremur hlaut að fella hina tvo – og nú voru þeir þegar fallnir.“ Í greininni kom fyrst og fremst fram gagnrýni á Seðlabanka Íslands og framangreinda ákvörðun bankans, ekki síst í ljósi þess að höfundur taldi gjaldeyrisforða bankans hafa verið mjög lítinn.

Þá tilfærir ákærði skoðanir sem meðdómsmaðurinn setti fram á svonefndu ,,videobloggi“ í viðtali við H 4. apríl 2011. Viðtalið fjallaði um Icesave málið og fór fram í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Nefndi ákærði sérstaklega eins og að framan greinir að meðdómsmaðurinn tali um ,,bankabófana“, en í viðtalinu sagði hann jafnframt: ,,Seðlabankinn var að lána pening, jafnvel til [A hf.] þarna rétt fyrir hrun. Það voru hins vegar erlendir seðlabankar og fjármálamarkaðurinn sem veittu Íslendingum ekki meira lán af því að það var orðið augljóst að þeir væru að fara með þetta í tóma vitleysu.“

V

Þátttaka meðdómsmannsins í almennu félagi eins og Gagnsæi, samtökum gegn spillingu, getur ein og sér ekki leitt til þess að hann teljist vanhæfur til meðferðar máls eins og þess sem hér um ræðir. Ummæli hans á vefsvæði D voru almenns eðlis og beindust ekki sérstaklega að ákærða Y eða öðrum stjórnendum A hf. Þýðingu þeirra fyrir hæfi meðdómsmannsins verður að meta í því samhengi sem þau voru. Hið sama á við um grein þá í Fréttablaðinu, sem meðdómsmaðurinn ritaði ásamt öðrum 28. febrúar 2015, enda var í henni ekki vikið sérstaklega að A hf., stjórnendum hans eða annarra banka.

Á hinn bóginn hefur meðdómsmaðurinn ítrekað á samskiptamiðlum tekið upp fréttir af dómsmálum gegn stjórnendum A hf. og birt mynd meðal annars af ákærðu Y og Z við frásögn um sakfellingu þeirra í dómsmáli. Þær tilgreiningar verða ekki skildar á annan veg en þann, að meðdómsmaðurinn lýsi yfir stuðningi við það, sem fram kom í því efni sem hann tekur upp. Þá lýsir tal hans um ,,bankabófa“ sem hann viðhafði á árinu 2011 afstöðu hans til stjórnenda bankanna, þar með talið ákærðu.

Atvik þau, sem ákærði Y nefnir til stuðnings kröfu sinni og rakin hafa verið, spanna langt tímabil og sýna sum hver eindregna afstöðu meðdómsmannsins til stjórnenda bankanna, meðal annars ákærðu Y og Z sérstaklega. Ummæli og afstaða í garð stjórnenda bankanna verður einnig að meta í ljósi almennrar afstöðu meðdómsmannsins og yfirlýstra áhugamála hans.

Tilgangur hæfisreglna í réttarfarslögum er að tryggja að dómari sitji ekki í máli nema hann sé óhlutdrægur gagnvart bæði aðilum máls og efni þess, en einnig til að tryggja traust til dómstóla með því að koma í veg fyrir að dómari standi að úrlausn máls í tilviki þar sem réttmæt tortryggni gæti risið um óhlutdrægni hans. Framangreind ummæli meðdómsmannsins og tilvik þar sem hann lýsir sérstaklega afstöðu sinni og lúta að A hf. og stjórnendum bankans verður sem fyrr segir að meta í ljósi almennrar afstöðu hans. Þau tilvik gefa hlutlægt séð tilefni til að draga með réttu í efa að hann hafi verið óhlutdrægur í garð ákærðu við meðferð málsins, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Verður því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm ásamt meðferð málsins í héraði frá upphafi aðalmeðferðar og vísa því til héraðsdóms til úrlausnar á ný. Í samræmi við kröfur ákærðu verður áfrýjunarkostnaður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun verjenda, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir, en í ljósi niðurstöðu málsins eru ekki efni til að dæma A ehf. málskostnað fyrir Hæstarétti úr hendi ákærðu.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur ásamt meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar og er því vísað heim í hérað til úrlausnar á ný.

Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærðu, 1.860.000 krónur til hæstaréttarlögmannanna H-kk-ef F-kk-ef H-kk-ef og K-kvk-ef E-kvk-ef hvors um sig og 868.000 krónur til hæstaréttarlögmannanna S-kk-ef G. G-kk-ef, H-kk-ef Þ. B-kk-ef og G-kk-ef S-kk-ef hvers um sig.