479/2017

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu M um að dóttir hans og K yrði tekin úr umráðum K og afhent M með beinni aðfarargerð á grundvelli laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Hæstiréttur staðfesti þá niðurstöðu héraðsdóms að brottflutningur stúlkunnar til Íslands hefði verið ólögmætur í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995. Þar sem nokkuð á annað ár leið frá hinum ólögmæta brottflutningi og þar til aðfararbeiðni barst héraðsdómi, þyrfti hins vegar að taka afstöðu til þess hvort stúlkan hefði aðlagast aðstæðum hér á landi og hvort það þjónaði hagsmunum hennar að synja kröfu M á grundvelli 1. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Í niðurstöðu sinni vísaði Hæstiréttur til þess að samkvæmt matsgerð dómkvadds matsmanns hefði stúlkan aðlagast prýðilega aðstæðum hér á landi, náð góðu valdi á íslenskri tungu, gengið í íslenskan skóla og eignast hér vini. Þá virtist hún hafa myndað tiltölulega náin tengsl við stjúpföður sinn og fjölskyldu hans. Hins vegar virtust tengsl stúlkunnar við búseturíki M vera takmörkuð ef frá væri talið að M og fjölskylda hans byggju þar. Taldi Hæstiréttur að þegar horft væri til alls þessa yrði fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að synja kröfu M um að fá stúlkuna afhenta með vísan til 1. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Var hinn kærði úrskurður samkvæmt því staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. júlí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 8. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. júlí 2017 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að stúlkan A yrði tekin úr umráðum varnaraðila og afhent sóknaraðila eða öðrum þeim sem hann setti í sinn stað. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa sín verði tekin til greina og sér dæmdur kærumálskostnaður.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði bjuggu aðilar málsins saman í [...] þegar dóttir þeirra, A, fæddist [...]. Sóknaraðili er [...] ríkisborgari, en varnaraðili hefur [...] ríkisfang. Stuttu eftir að stúlkan fæddist héldu málsaðilar til [...] þar sem þau bjuggu um skeið. Sóknaraðili flutti þó eftir skamman tíma aftur til [...] og um ári síðar gerði varnaraðili það einnig. Eftir það bjuggu aðilar á sama stað ásamt dóttur sinni í [...] í rúmt ár uns sóknaraðili flutti þaðan. Hinn 24. september 2015 fór varnaraðili síðan með stúlkuna frá [...] til Íslands án þess að sóknaraðili vissi af því. Hér á landi hefur stúlkan búið hjá varnaraðila og eiginmanni hennar sem er íslenskur ríkisborgari.

Sóknaraðili brást í fyrstu við brottför varnaraðila frá [...] með dóttur þeirra með því að leggja fram kæru á hendur henni hjá lögreglu þar í landi. Í kjölfarið fór hann fram á það fyrir [...] yfirvöldum að sér yrði til bráðabirgða einum veitt forsjá stúlkunnar. Þegar það bar ekki árangur krafðist sóknaraðili þess fyrir milligöngu [...] dómsmálaráðuneytisins að stúlkan yrði afhent sér og barst erindi þess efnis innanríkisráðuneytinu 4. apríl 2016. Svo sem nánar er lýst í hinum kærða úrskurði varð dráttur á að aðfararbeiðni þar sem krafist var afhendingar stúlkunnar væri beint til héraðsdóms, en þar var hún fyrst móttekin 10. febrúar 2017.

Eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar var að kröfu varnaraðila dómkvaddur sálfræðingur, sérfróður í klínískri barnasálfræði „til að framkvæma mat á viljaafstöðu“ stúlkunnar. Í skýrslu matsmannsins, sem staðfest hefur verið fyrir héraðsdómi og lögð fyrir Hæstarétt, kemur fram að hann hafi rætt einslega við stúlkuna á skrifstofu sinni meðan varnaraðili og eiginmaður hennar biðu eftir henni á biðstofu þaðan sem unnt er að horfa inn í skrifstofuna gegnum glugga án þess að greina orðaskipti. Í niðurstöðu skýrslunnar 14. ágúst 2017 segir: „A er [...] gömul stúlka sem virðist hafa eðlilegan þroska miðað við aldur. Viðtal við hana ber þess skýr merki að hugsun barna á þessum aldri er bundin við stund og stað og hún getur ekki enn sett sig í þau spor að sjá fyrir sér hvernig henni myndi líða við aðrar aðstæður. A gefur ekki upp skýra viljaafstöðu gagnvart kröfu föður síns heldur er ósk hennar að vera hjá báðum foreldrum sínum. Hún saknar föður síns greinilega mjög og vill hitta hann. Hins vegar er stúlkan augljóslega mjög tengd og háð móður sinni og á erfitt með að skiljast við hana jafnvel í stuttu viðtali þar sem hún sér móður sína allan tímann. Að mati matsmanns hefur stúlkan ekki þroska til að setja sig í þau spor að fara úr umsjá móður sinnar til föður. A lýsir því sjálf að hafa gleymt [...] og eiga mjög erfitt með að tala við föður sinn þess vegna ... A virðist hafa aðlagast vel hér á landi samkvæmt því sem fram kemur í gögnum máls og viðtali við stúlkuna sjálfa. Hún talar góða íslensku, á góða vini og hefur tengst stjúpfjölskyldu sinni. A líður einnig vel bæði í skóla og tómstundum. Að mati matsmanns myndi það valda A miklu álagi ef fallist yrði á kröfu föður. Stúlkan er mjög háð móður sinni og hefur aðeins getað haft takmörkuð samskipti við föður í tvö ár. Það yrði A vafalaust mjög erfitt að fara úr umsjá móður sinnar og því umhverfi sem hún þekkir en hún man lítið eftir því að hafa verið á [...].“

II

Krafa sóknaraðila um afhendingu stúlkunnar er reist á lögum nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Þau lög voru meðal annars sett til að Ísland gæti fullnægt þjóðréttarlegum skuldbindingum sínum samkvæmt samningi um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem gerður var í Haag 25. október 1980, en íslenska ríkið fullgilti þann samning á árinu 1996. Samkvæmt 1. gr. samningsins er meðal markmiða hans að tryggja að börnum, sem flutt eru með ólögmætum hætti til samningsríkis, sé skilað sem fyrst og að sjá til þess að forsjárréttur samkvæmt lögum eins samningsríkis sé í raun virtur í öðrum samningsríkjum. Í 12. gr. samningsins segir meðal annars að þegar barn hefur verið flutt með ólögmætum hætti og ekki er liðið eitt ár frá þeim degi, er hinn ólögmæti brottflutningur átti sér stað, á þeim degi er málsmeðferð hefst fyrir dómstóli þess samningsríkis þar sem barnið er skuli viðkomandi yfirvald skipa svo fyrir að barninu skuli skilað þegar í stað. Jafnvel þótt málsmeðferð hafi hafist eftir að eins árs frestinum lauk skuli dómstóll einnig fyrirskipa að barninu skuli skilað, nema sýnt sé fram á að barnið hafi þá aðlagast hinu nýja umhverfi sínu. Í samræmi við síðastgreint ákvæði samningsins er samkvæmt 1. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995 heimilt að synja um afhendingu barns, sem hefur verið flutt hingað til lands með ólögmætum hætti, ef meira en eitt ár er liðið frá því að barnið var flutt á brott þar til beiðni um afhendingu er móttekin hjá héraðsdómi, enda hafi barnið aðlagast nýjum aðstæðum.

Í 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem hefur lagagildi hér á landi, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 19/2013, er svo fyrir mælt að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang, þar á meðal þegar dómstólar gera ráðstafanir sem varða börn. Þá segir í 1. mgr. 12. gr. samningsins að tryggja skuli barni sem myndað getur eigin skoðanir rétt til að láta þær frjálslega í ljós í öllum málum sem það varða og skuli tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur þess og þroska. Af þessum sökum ber jafnan að líta til hagsmuna barnsins, sem í hlut á, og eftir atvikum taka tillit til skoðana þess, sbr. og 3. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995, þegar tekin er afstaða til kröfu um afhendingu á grundvelli laganna, þar á meðal þegar svo stendur á sem í 1. tölulið 12. gr. segir. Samkvæmt því nægir ekki að barnið hafi aðlagast aðstæðum hér á landi þegar svo háttar til, heldur verður synjun um afhendingu barnsins að þjóna hagsmunum þess sjálfs. Sé liðið meira en eitt ár frá ólögmætum brottflutningi þar til beiðni um afhendingu berst héraðsdómi er það þó ekki skilyrði fyrir því að kröfu þess efnis verði synjað að hætta sé á að afhending muni skaða barnið andlega eða líkamlega, sbr. hins vegar 2. tölulið 12. gr.

III

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að brottflutningur stúlkunnar, A, hingað til lands hafi verið ólögmætur á sínum tíma í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995. Þar sem nokkuð á annað ár leið frá því að það gerðist þar til aðfararbeiðni barst héraðsdómi þarf því næst að taka afstöðu til þess hvort stúlkan hafi aðlagast aðstæðum hér á landi á þeim tæpu tveimur árum, sem liðin eru frá því að hún kom hingað fyrst, og það þjóni að öðru leyti hagsmunum hennar sjálfrar að synjað verði um kröfu sóknaraðila á grundvelli 1. töluliðar 12. gr. laganna.

Eins og fram kemur í matsgerð hins dómkvadda manns, sem rætt hefur við stúlkuna, og ráðið verður af öðrum gögnum málsins, sem vísað er til í hinum kærða úrskurði, hefur verið sýnt fram á af hálfu varnaraðila að stúlkan hafi aðlagast prýðilega aðstæðum hér á landi á þessum tíma. Skiptir þar mestu máli að hún hefur náð góðu valdi á íslenskri tungu, gengið í íslenskan skóla og eignast hér vini. Einnig virðist hún hafa myndað tiltölulega náin tengsl við stjúpföður sinn, eiginmann varnaraðila, og fjölskyldu hans. Við úrlausn um hvort það sé stúlkunni fyrir bestu að dvelja áfram á Íslandi í stað þess að flytjast til [...] verður jafnframt að líta til þess að tengsl hennar við síðarnefnda landið eru takmörkuð ef frá er talið að sóknaraðili og fjölskylda hans býr þar. Í fyrsta lagi hefur stúlkan aðeins búið á [...] í tæp þrjú og hálft ár eða um helming ævi sinnar. Í öðru lagi hefur hún ekki gengið í [...] skóla, heldur var hún skamman tíma í [...] leikskóla í [...] á árinu 2015. Síðast en ekki síst virðist svo sem varnaraðili, sem stúlkan hefur verið samvistum við frá fæðingu, hafi ekki sérstök tengsl við [...] þar sem hún er [...] ríkisborgari, fædd í [...] og býr nú hér á landi ásamt eiginmanni sínum auk þess sem móðir hennar, amma stúlkunnar, dvelst á heimilinu. Þegar horft er til alls þessa er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að synja kröfu sóknaraðila um að fá stúlkuna afhenta með vísan til 1. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.