379/2017

Kærður var úrskurður héraðsdóms í máli þar sem deilt var um skiptingu lands í eigu tveggja dánarbúa sem voru undir opinberum skiptum. Hafði héraðsdómur vísað málinu frá dómi án kröfu á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991, þar sem ekki væri unnt að taka ágreiningsefnið til meðferðar eins og það var lagt fyrir. Í dómi sínum rakti H-kk-nf atvik málsins stuttlega og þær kröfur sem aðilarnir gerðu til hins umþrætta lands. Með vísan til þess og skírskotun til þess að taka þyrfti afstöðu til þess hversu stór hluti umræddrar fasteignar skyldi teljast til dánarbúanna svo unnt væri að skipta þeim eftir lögum nr. 20/1991, taldi rétturinn ekkert því til fyrirstöðu að héraðsdómari færi með þau ágreiningsatriði er að því lytu. Var hinn kærði úrskurður því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar á ný.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 11. júní 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. maí 2017 þar sem sem máli varnaraðilanna C og dánarbús D á hendur sóknaraðilum og varnaraðilunum E, F og G var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðilarnir C og dánarbú D taka undir kröfur sóknaraðila en varnaraðilarnir F og E krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Með úrskurði héraðsdóms Reykjaness 12. ágúst 2014 var tekið til opinberra skipta dánarbú hjónanna A, sem andaðist 4. febrúar það ár og B, sem andaðist 10. júní sama ár. Þau áttu saman fimm börn, varnaraðilana G, C, F, E og D sem andaðist 30. apríl 2016 og hefur dánarbú hans tekið við aðild að málinu.

Meðal eigna í búinu er hlutdeild í óskiptri landspildu úr landi jarðarinnar [...] Grímsnes- og Grafningshreppi [...] sem hin látnu hjón og börn þeirra eignuðust að jöfnu samkvæmt þinglýstu afsali 23. maí 1968. Í afsalinu er spildan sögð vera „ca 8 hektarar að stærð“ og jafnframt er mörkum hennar lýst þar.

Samkvæmt gögnum málsins munu A og B hafa reist sitt hvort sumarhúsið á hinu óskipta landi, auk þess sem hún hafi farið með eignarhald á sumarhúsi sem fyrir var á landinu. Einnig munu varnaraðilarnir E, G og F hver um sig hafa reist sér sumarhús á landinu. Mun hvert þessara húsa hafa fengið sérstakt fastanúmer í Landskrá fasteigna. Á hinn bóginn hefur engum spildum verið skipt úr landinu.

Samkvæmt kaupsamningi og afsali 31. maí 2013 seldi A varnaraðilanum C „sumarhúsið við [...], Grímsnes- og Grafningshreppi, landnr. [...], stærð sumarhús er 50,4 m² og eignarlóð samkv. FMR er 6000 m².“ Kaupverð var 7.500.000 krónur, þar af skyldu 3.500.000 krónur greiðast við kaupsamning og 4.000.000 krónur með útgáfu skuldabréfs til fjögurra ára með 5% ársvöxtum. B ritaði undir skjalið sem samþykk sölunni og varnaraðilinn D sem annar votta. Þá er í gögnum málsins ódagsett yfirlýsing B um að hún hafi á árinu 2001 afsalað til D áðurnefndu sumarhúsi sem fyrir var á landinu og hafi hjónin metið það á 1.300.000 krónur, en um hafi verið að ræða fyrirframgreiddan arf. Þá hafi D verið ætluð 5.000 fermetra lóð með húsinu. Einnig er í gögnum málsins kaupsamningur 1. apríl 2012 milli varnaraðilanna G og E þar sem hin fyrrnefnda seldi hinni síðarnefndu „sumarhús ... ásamt einum hektara lands ... úr 8 ha landspildu jarðarinnar [...] í Grímsneshreppi í Árnessýslu skv. afsali dags. 23. maí 1968.“ Rituðu aðrir eigendur undir samþykki fyrir sölunni.

Á skiptafundi 6. nóvember 2014 lýstu erfingjar sig samþykka því að skiptastjóri myndi leita leiða til að skipta upp hinni 80.000 fermetra landspildu milli eigenda. Á skiptafundi 11. nóvember 2015 lagði skiptastjóri fram tillögu um hlutfallslega skiptingu landsins í samræmi við framangreind afsöl og skyldi hlutur F vera 11.428,5 fermetrar, E 21.428,5 fermetrar, D 16.428,5 fermetrar, D 17.428,5 fermetrar og G 1.428,5 fermetrar. Hlutur dánarbús B í landspildunni væri 6.428,5 fermetrar en hlutur dánarbús A 5.428,5 fermetrar. Varnaraðilar voru ekki einhuga um þessa tillögu og lýsti F því yfir að öll systkinin ættu fara með jafnan eignarhlut að landinu, en E vefengdi sérstaklega að C hefði eignast 6.000 fermetra af landinu fyrir afsal frá föður þeirra 31. maí 2013 og að D væri heldur ekki unnt að leggja fram fullnægjandi eignarheimild fyrir þeim 5.000 fermetrum sem hann ætti að hafa fengið frá móður þeirra. Eftir árangurslausar sáttatilraunir skaut skiptastjóri ágreiningnum til héraðsdóms 17. nóvember 2015 með vísan til 122. gr. laga nr. 20/1991 með kröfu um „að héraðsdómur leysi úr ágreiningi erfingja um eignarétt þeirra til 80000 fm. landspildu úr jörðinni [...], Grímsnes- og Grafningshreppi, og úrskurði hver teljist vera eignarhluti dánarbúsins og hvers erfingja um sig í hinu óskipta landi jarðarinnar.“ Var því jafnframt lýst yfir að dánarbúin þyrftu að eiga aðild að málinu, en ekki væru af þeirra hálfu gerðar sérstakar kröfur um það hlutfall af landinu sem til skipta skyldi koma.

Fyrir héraðsdómi gerði varnaraðilinn C aðallega þá kröfu að staðfestur yrði „eignarréttur hans að samtals 17.428,57 fermetrum í óskiptu landi sóknaraðila og varnaraðila“ en til vara að staðfestur yrði „eignarréttur hans að 11.428,57 fermetrum“ í hinu óskipta landi. Varnaraðilinn dánarbú D gerði aðallega þá kröfu að staðfestur yrði „eignarréttur hans að samtals 16.428,57 fermetrum í óskiptu landi sóknaraðila og varnaraðila“ en til vara að staðfestur yrði „eignarréttur hans að 11.428,57 fermetrum“ í hinu óskipta landi. Varnaraðilinn F gerði þá kröfu að staðfestur yrði „jafn eignarréttur hennar og annarra málsaðila ... hvers að 1/7 – einum sjöunda hluta – í sérstakri og óskiptri sameign að 8 ha. landspildu úr landi jarðarinnar [...] í Grímsnes- og Grafningshreppi í Árnessýslu“. Varnaraðilinn E gerði þá kröfu aðallega að staðfestur yrði „eignarréttur hennar að samtals 21.428,57 fermetrum í óskiptu landi sóknaraðila og varnaraðila“ en til vara að staðfestur yrði eignarréttur hennar að 11.428,57 fermetrum“ í hinu óskipta landi. Varnaraðilinn G hefur ekki látið málið til sín taka.

Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði þótti héraðsdómi ekki unnt að taka til meðferðar ágreiningsefnið eins og það var lagt fyrir og vísaði málinu frá án kröfu með skírskotun til 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991.

II

Samkvæmt 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991 skal beina til héraðsdóms ágreiningi um atriði sem rísa við opinber skipti sem fyrirmæli laganna kveða á um að gera skuli svo og ef skiptastjóri telur þörf úrlausnar héraðsdóms um önnur ágreiningsatriði. Þá er tíundað í greininni hvað skuli koma fram í kröfu skiptastjóra til héraðsdóms. Skal meðal annars tilgreina hver þau opinberu skipti séu þar sem ágreiningur hafi risið, nöfn þeirra sem aðild eigi að ágreiningnum, um hvað ágreiningurinn standi og hverjar kröfur hafi komið fram í því sambandi. Loks skal skiptastjóri tilgreina hvort hann telji dánarbú þurfa að eiga aðild að máli um ágreininginn. Skulu kröfunni fylgja gögn sem varða ágreiningsefnið, sbr. 2. mgr. greinarinnar. Mál sem koma til kasta héraðsdóms eftir 122. gr. sæta síðan meðferð eftir almennum reglum XVII. kafla laganna, sbr. 3. mgr. greinarinnar.

Eins og að framan er rakið eignuðust hjónin A og B hvort um sig 1/7 af umræddri 8 hektara landspildu með heitinu [...], eða hvort um 11.428,57 fermetra úr landi jarðarinnar [...]. Standa deilur milli varnaraðila um hvort allur sá hluti skuli teljast eign dánarbúsins og koma til skipta milli erfingja, eða hvort annað eða bæði þeirra hjóna hafi í lifanda lífi með lögmætum hætti ráðstafað hlutum af landspildunni á þann hátt sem að framan er rakið. Af hálfu skiptastjóra var á skiptafundi 11. nóvember 2015 lögð fram tillaga um hlutfallslega skiptingu hinnar 80.000 fermetra landspildu milli varnaraðila. Samkvæmt tillögunni hefði hlutur dánarbús B í landspildunni orðið 6.428,5 fermetrar eftir ráðstöfun hennar á 5.000 fermetrum lands og sumarhúss til varnaraðilans D, en hlutur dánarbús A 5.428,5 fermetrar eftir ráðstöfun hans á 6.000 fermetrum lands og sumarhúss til varnaraðilans C. Kæmu því til skipta milli varnaraðila 11.837 fermetrar lands í stað þeirra 22.857 fermetra sem ágreiningslaust er að komu í hlut þeirra hjóna samkvæmt afsalinu 23. maí 1968. Varnaraðilarnir F og E hafa á hinn bóginn vefengt að foreldrar þeirra hafi með gildum hætti ráðstafað þessum hlutum landsins.

Fallist er á ályktun héraðsdóms um að ekki hafi þýðingu við úrlausn máls þessa hvort varnaraðilinn E hafi keypt hluta lands varnaraðilans G 1. apríl 2012, eða 10.000 fermetra. Á hinn bóginn þarf að taka afstöðu til þess hversu stór hluti fasteignarinnar [...] skuli teljast til dánarbúanna svo unnt sé að skipta þeim eftir lögum nr. 20/1991. Samkvæmt framansögðu og með vísan til 3. mgr. 122. gr. laganna er ekkert því til fyrirstöðu að héraðsdómari fari með þau ágreiningsatriði er að þessu lúta.

Samkvæmt öllu framanrituðu verður að ómerkja hinn kærða úrskurð og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar á ný.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Kærumálskostnaður fellur niður.