5/2020

A krafði T hf. um skaðabætur vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir við það að veggskápur féll ofan á hana er hún var við vinnu sem tanntæknir á tannlæknastofunni B slf. Hafði A hafið störf hjá B slf. þremur vikum fyrir slysið og var starfshlutfall hennar 70%. Í málinu deildu aðilar um hvort stofnast hefði til skaðabótaábyrgðar vinnuveitanda sem T hf. bæri að bæta úr ábyrgðartryggingu og ef svo væri hvort bætur fyrir varanlega örorku ætti að reikna miðað við árslaun A eftir meginreglunni í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eða hvort meta ætti árslaunin sérstaklega samkvæmt 2. mgr. sömu greinar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að lögmaður T hf. hafði sent lögmanni A fyrirvaralausa yfirlýsingu T hf. um að ákveðið hefði verið að una dómi Landsréttar og hefði með því sakarefni málsins verið ráðstafað og áfrýjun málsins ósamrýmanleg því. Var því kröfum T hf. í aðalsök vísað frá Hæstarétti. Þá var talið að þátttaka A á vinnumarkaði á árunum 2011 til 2013 hefði verið frábrugðin fyrri atvinnuþátttöku hennar. Með hliðsjón af því að A hefði verið í námi og atvinnulaus hluta af umræddu tímabili, auk þess sem hún hefði verið í hlutastarfi og unnið um skeið við annað en hún hafði menntun til, var talið að aðstæður hennar hefðu verið óvenjulegar. Laun hennar á því árabili voru því ekki talin gefa rétta mynd af framtíðartekjum hennar og af þeim sökum var talið að meta yrði árslaun hennar sérstaklega eftir heimild í 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þá var talið eftir gögnum málsins að ætla mætti að A hefði aukið starfshlutfall sitt þegar börn hennar yrðu eldri auk þess sem gera mætti ráð fyrir að hún hefði nýtt starfsgetu sína við heimilisstörf sem svaraði til skerts starfshlutfalls en þau væru samkvæmt 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga lögð að jöfnu við launatekjur, sbr. 2. mgr. 7. gr. laganna. Var fallist á með A að miða bæri árslaun hennar við þau laun sem hún hafði hjá B slf. miðað við fullt starf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, I-kvk-nf E-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, fyrrverandi hæstaréttardómari.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. janúar 2020. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda en til vara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi gagnáfrýjanda á öllum dómstigum.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 13. febrúar 2020. Hún krefst þess að kröfum aðaláfrýjanda í aðalsök verði vísað frá Hæstarétti. Jafnframt krefst hún þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 14.785.959 krónur með 4,5% ársvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 5. september 2014 til 29. júlí 2017 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi aðaláfrýjanda á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

I

Gagnáfrýjandi er lærður tanntæknir og starfaði í þeirri grein hjá B slf. Við þá vinnu varð hún fyrir slysi 5. september 2014 þegar skápur losnaði af vegg og féll á hana. Vinnuveitandinn var með ábyrgðartryggingu hjá aðaláfrýjanda og beinir hún kröfum sínum um bætur að honum. Í málinu deila aðilar um hvort stofnast hafi til skaðabótaábyrgðar vinnuveitanda sem aðaláfrýjanda beri að bæta úr tryggingunni. Verði fallist á það er jafnframt ágreiningur með aðilum um hvort bætur fyrir varanlega örorku eigi að reikna miðað við árslaun gagnáfrýjanda eftir meginreglunni í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eða hvort meta eigi árslaunin sérstaklega samkvæmt 2. mgr. sömu greinar.

Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að skaðabótaábyrgð vinnuveitanda væri fyrir hendi og ákvað bætur fyrir varanlega örorku eftir árslaunum sem metin voru sérstaklega samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga út frá launum hennar í veikindaforföllum hjá B slf. Landsréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um skaðabótaábyrgðina en ákvað bætur fyrir varanlega örorku miðað við tekjur gagnáfrýjanda þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysið, sbr. 1. mgr. sömu greinar. Þá vísaði rétturinn kröfu um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón frá héraðsdómi.

Aðaláfrýjandi sótti um áfrýjunarleyfi 5. desember 2019 en þeirri beiðni andmælti gagnáfrýjandi meðal annars af þeirri ástæðu að hún teldi aðaláfrýjanda hafa fyrirgert rétti sínum til áfrýjunar með því að tilkynna gagnáfrýjanda að tekin hefði verið ákvörðun um að una dómi Landsréttar. Gagnáfrýjandi sótti jafnframt um áfrýjunarleyfi 6. sama mánaðar til að fá endurskoðaða niðurstöðu dómsins um ákvörðun árslauna samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga við útreikning bóta fyrir varanlega örorku. Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um þau atriði sem beiðnir aðila um áfrýjunarleyfi voru reistar á.

II

Gagnáfrýjandi hóf störf sem tanntæknir hjá B slf. 15. ágúst 2014. Þegar hún hafði starfað þar í þrjár vikur, eða að morgni 5. september það ár, varð hún fyrir áðurgreindu vinnuslysi. Mun hún hafa verið að leggja frá sér bakka með glösum á borð er stóð við skáp þegar hann hrundi af veggnum og á hana. Skápurinn mun hafa lent á höfði og öxlum gagnáfrýjanda sem féll í gólfið við höggið. Kölluð var til sjúkrabifreið sem flutti hana á bráðamóttöku Landspítalans í Fossvogi. Jafnframt kom lögregla á vinnustaðinn í umrætt sinn. Í skýrslu lögreglu vegna málsins sagði að haft hefði verið samband við Vinnueftirlitið og gerð grein fyrir slysinu en eftirlitið hefði ekki séð ástæðu til að koma á vettvang.

Skápurinn sem féll á gagnáfrýjanda var keyptur í verslun IKEA 27. nóvember 2012 og fékk vinnuveitandinn trésmið til að setja hann upp. Skápurinn var af gerðinni Faktum og var um að ræða þrjár einingar sem festar voru saman og vógu samtals 78,9 kg. Samkvæmt fyrrgreindri lögregluskýrslu var skápurinn festur á gifsvegg með níu skrúfum, fimm að ofan og fjórum að neðan. Samkvæmt vinnuseðli trésmiðsins lagði hann til festingar fyrir skápinn.

Samkvæmt læknisvottorði frá bráðamóttöku Landspítalans var gagnáfrýjandi við komu á spítalann með grunnan 4 cm langan skurð hliðlægt vinstra megin á höfði, auk þreifieymsla yfir hryggjartindum og í herðavöðvum vinstra megin. Jafnframt hefði mar sjáanlega verið byrjað að myndast aftan á vinstri öxl og eymsli verið yfir liðamótum viðbeins og herðablaðs en full hreyfigeta í öxlinni. Í vottorðinu stóð einnig að gagnáfrýjandi hefði tognað á hálsi og gæti hafa fengið vægan heilahristing. Í kjölfar slyssins var gagnáfrýjandi að mestu frá störfum vegna afleiðinga þess og hætti þeim 25. febrúar 2015. Hún hefur verið óvinnufær síðan.

Með bréfi 24. mars 2015 óskaði gagnáfrýjandi eftir því að B slf. tæki afstöðu til bótaábyrgðar vegna slyssins. Því bréfi var einnig beint að aðaláfrýjanda sem svaraði erindinu með tölvubréfi 31. sama mánaðar. Þar var viðurkennt að slysið væri bótaskylt úr slysatryggingu launþega sem tekin hefði verið hjá aðaláfrýjanda. Einnig kom fram að vinnuveitandinn væri með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá félaginu en senda þyrfti rökstudda kröfu í þá tryggingu svo að afstaða yrði tekin til ábyrgðar félagsins. Með bréfi 9. júní 2015 sendi gagnáfrýjandi slíka kröfu til aðaláfrýjanda sem hafnaði henni með bréfi 12. febrúar 2016 af þeirri ástæðu að félagið teldi að slysið yrði ekki rakið til atriða sem vinnuveitandinn bæri skaðabótaábyrgð á.

Gagnáfrýjandi fékk 27. maí 2016 dómkvadda tvo menn til að meta líkamstjón sitt vegna slyssins. Í matsgerð þeirra 21. nóvember sama ár var talið að ekki væri að vænta frekari bata eftir að ár var liðið frá slysinu 5. september 2015. Tímabundið atvinnutjón var talið hafa orðið frá 5. september 2014 til 21. sama mánaðar, aftur frá 3. október til 19. nóvember sama ár og loks frá 25. febrúar 2015 til 5. september sama ár. Þjáningarbótatímabil án rúmlegu var talið það sama. Þá var varanlegur miski metinn 15 stig en varanleg örorka 25%.

III

Eftir að hinn áfrýjaði dómur féll sendi lögmaður gagnáfrýjanda tölvubréf 25. nóvember 2019 til lögmanns aðaláfrýjanda þar sem óskað var upplýsinga um hvort aðaláfrýjandi vildi greiða tildæmda fjárhæð þótt frestur til að leita eftir áfrýjunarleyfi væri ekki liðinn. Jafnframt var spurt um afstöðu aðaláfrýjanda til greiðslu bóta fyrir tímabundið atvinnutjón og hvort til greina kæmi að semja um þann kröfulið eða hvort höfða ætti annað mál um hann. Þessu erindi svaraði lögmaður aðaláfrýjanda með tölvubréfi daginn eftir þar sem kom fram að erindið hefði verið framsent aðaláfrýjanda til að taka afstöðu til þess.

Lögmaður aðaláfrýjanda fékk tölvubréf 29. nóvember 2019 frá umbjóðanda sínum þar sem fram kom að tekin hefði verið sú ákvörðun að „una dómi Landsréttar“ og yrðu bætur greiddar í samræmi við hann. Jafnframt yrði samhliða tekin afstaða til tímabundna atvinnutjónsins. Þessa yfirlýsingu framsendi lögmaður aðaláfrýjanda með tölvubréfi 2. desember sama ár til lögmanns gagnáfrýjanda með svofelldum skilaboðum: „Sjá svar TM hér að neðan.“

Lögmaður aðaláfrýjanda sendi lögmanni gagnáfrýjanda aftur tölvubréf 3. desember 2019 þar sem vísað var til þess að gengið hefði dómur í Landsrétti 29. nóvember sama ár í máli nr. 217/2019 þar sem vinnuveitandi var ekki talinn bera ábyrgð á því að Vinnueftirlitið hefði ekki talið ástæðu til vettvangsrannsóknar vegna tilkynningar sem því hefði borist um slys. Þetta væri önnur niðurstaða en í máli gagnáfrýjanda og því hefði verið ákveðið að óska eftir leyfi til áfrýjunar dómsins til Hæstaréttar. Þessu bréfi svaraði lögmaður aðaláfrýjanda með tölvubréfi sama dag en þar sagði svo: „... já en í því máli var raunveruleg tilkynning öfugt við það sem við höfum verið að kljást um hingað til. Himinn og haf er á milli símtals frá lögreglu annars vegar og skriflegrar tilkynningar vinnuveitanda hins vegar, sér í lagi þegar að tildrög slyssins liggja ekki fyrir.“

Með því að senda lögmanni gagnáfrýjanda fyrirvaralausa yfirlýsingu aðaláfrýjanda um að ákveðið hefði verið að una dómi Landsréttar var sakarefni málsins ráðstafað og var áfrýjun dómsins ósamrýmanleg því. Þá verður ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi hafi í kjölfar þess samþykkt áfrýjun dómsins eða í öllu falli að hún stæði ekki í vegi fyrir því að málinu yrði áfrýjað af aðaláfrýjanda, þótt lögmaður hennar hafi svarað á þann veg sem hann gerði í síðastgreindu tölvubréfi. Samkvæmt þessu verður tekin til greina krafa gagnáfrýjanda um að vísað verði frá Hæstarétti kröfum aðaláfrýjanda í aðalsök.

IV

Aðaláfrýjandi heldur því fram að við útreikning skaðabóta fyrir varanlega örorku gagnáfrýjanda eigi að miða árslaun hennar við meðaltekjur síðustu þrjú almanaksárin fyrir slysið, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þannig reiknaðar námu meðaltekjur hennar á því tímabili 3.958.727 krónum að teknu tilliti til launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku er miðað við. Gagnáfrýjandi reisir aftur á móti þessa kröfu sína á því að ákveða eigi árslaunin sérstaklega á grundvelli 2. mgr. 7. gr. laganna. Telur hún að aðstæður sínar á árunum 2011 til 2013 hafi verið óvenjulegar og endurspegli ekki líklegar framtíðartekjur sínar. Þess í stað miðar hún við þau laun sem hún fékk í veikindaforföllum í sjö mánuði eftir slysið og svara til launa fyrir fullt starf sem tanntæknir. Samkvæmt því og að teknu tilliti til launavísitölu námu árslaunin 5.164.168 krónum. Eins og áður greinir féllst héraðsdómur á kröfu gagnáfrýjanda reiknaða á þessum grunni en Landsréttur tók til greina málatilbúnað aðaláfrýjanda og dæmdi bætur miðað við tekjur hennar á fyrrgreindu árabili.

Gagnáfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt afrit af skattframtölum sínum vegna áranna 2001 til 2010. Hún hóf störf sem tanntæknir eftir að hafa lokið námi í þeirri grein árið 2001 og starfaði samfellt við það til ársbyrjunar 2013 ef frá er talið fæðingarorlof vegna tveggja barna hennar sem hún eignaðist á árunum 2004 og 2009 og launalaust leyfi sem hún tók á árinu 2005. Ef þau ár eru ekki talin með heldur aðeins litið til áranna 2002, 2003, 2006, 2007, 2008 og 2010 námu árlegar meðaltekjur hennar 4.435.243 krónum, framreiknaðar eftir launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku er miðað við. Þá er þess einnig að geta að árlegar tekjur hennar síðustu tvö árin áður en hún eignaðist eldra barn sitt námu ríflega 5 milljónum króna, framreiknaðar með sömu vísitölu. Jafnframt liggur fyrir að samkvæmt launakönnun í júní 2014 námu meðallaun tanntækna á mánuði 367.600 krónum.

Þátttaka gagnáfrýjanda á vinnumarkaði á árunum 2011 til 2013 var frábrugðin fyrri atvinnuþátttöku hennar að því leyti að hún var í hlutastarfi sem tanntæknir á árunum 2011 og 2012 og hvarf frá því starfi í ársbyrjun 2013. Þá hóf hún störf á leikskóla haustið 2013 þar sem hún starfaði fram á næsta ár. Samhliða starfaði hún lítillega hjá fyrirtæki sambúðarmanns síns. Einnig stundaði hún skrifstofunám og lauk því vorið 2013 en var um skeið án vinnu og fékk greiddar atvinnuleysisbætur á því ári. Hún hóf störf 15. ágúst 2014 hjá B slf., eins og áður greinir, en þar var starfshlutfall hennar 70%. Með hliðsjón af því að gagnáfrýjandi var í námi og atvinnulaus hluta af umræddu tímabili, auk þess sem hún var í hlutastarfi og vann um skeið við annað en hún hafði menntun til, voru aðstæður hennar óvenjulegar. Laun hennar á því árabili verða því ekki talin gefa rétta mynd af framtíðartekjum hennar og annar grundvöllur vera réttari. Er þá einnig litið til tekjusögu hennar og fjölskylduaðstæðna. Af þeim sökum verður að meta árslaun hennar sérstaklega eftir heimild í 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.

Svo sem áður greinir var gagnáfrýjandi í hlutastarfi þegar hún varð fyrir slysinu. Eftir gögnum málsins má ætla að hún hefði aukið starfshlutfall sitt þegar börn hennar yrðu eldri auk þess sem gera má ráð fyrir að hún hefði nýtt starfsgetu sína við heimilisstörf sem svarar til skerts starfshlutfalls. Verður í þeim efnum að líta til þess að verðmæti vinnu við heimilisstörf skal samkvæmt 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga lagt að jöfnu við launatekjur, sbr. 2. mgr. 7. gr. laganna. Um þetta má til hliðsjónar benda á dóm Hæstaréttar 7. júní 2001 í máli nr. 451/2000. Að þessu gættu verður fallist á með gagnáfrýjanda að miða beri árslaun hennar við þau laun sem hún hafði hjá B slf. miðað við fullt starf, enda hefur aðaláfrýjandi ekki bent á annan og réttari grundvöll til að ákveða árslaunin. Einnig er til þess að líta að kröfu hennar er í hóf stillt en hún er lítillega lægri en meðallaun tanntækna samkvæmt fyrrgreindri launakönnun.

Samkvæmt framansögðu nema bætur vegna varanlegrar örorku gagnáfrýjanda 14.319.759 krónum, en þær miða við árslaun að fjárhæð 5.164.168 krónur þegar tekið hefur verið tillit til 8% framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð, margfaldað með örorku gagnáfrýjanda og stuðlinum 11,092 í samræmi við aldur hennar við upphaf varanlegrar örorku, sbr. 6. gr. skaðabótalaga. Við þetta bætast 466.200 krónur vegna þjáningarbóta, sbr. 3. gr. laganna, en sú krafa er ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi. Alls verður því aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 14.785.959 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

Um málskostnað og gjafsóknarkostnað hér fyrir dómi fer eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Kröfum aðaláfrýjanda, TM hf., í aðalsök er vísað frá Hæstarétti.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda, A, 14.785.959 krónur með 4,5% ársvöxtum af 466.200 krónum frá 5. september 2014 til 5. september 2015, af 14.785.959 krónum frá þeim degi til 29. júlí 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu óröskuð.

Aðaláfrýjandi greiði 1.400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.400.000 krónur.