472/2010

S starfaði sem dósent hjá H þegar honum var sagt upp störfum í maí 2006 vegna skipulagsbreytinga. Breytingarnar fólu m.a. í sér að dregið var úr námsframboði í kennaradeild H sem S starfaði við. S krafði H um bætur vegna uppsagnarinnar. Þar sem fyrir lá að kennaradeild og háskólaráð H höfðu komist að þeirri niðurstöðu að draga ætti úr raungreinakennslu við deildina féllst Hæstiréttur ekki á með S að rektor H hefði með uppsögninni farið gegn ákvörðunum deildarráðs eða háskólaráðs. Ekki var talið orka tvímælis að ráðning S hefði verið bundin við kennaradeild og að byggt hefði verið á því í starfsemi H að einstakir kennarar væru ráðnir til ákveðinna deilda H, störfuðu við þær og lytu í ýmsum atriðum boðvaldi deildarforseta eða deildarfundar. Við samanburð á kennurum þeirra greina sem S kenndi hefði rektor H því ekki með réttu lagi getað litið út fyrir raðir þeirra sem störfuðu við kennaradeild H. Ekki voru efni til að hnekkja mati H að kennari í þessum greinum, sem einn sat eftir í stöðu við kennaradeild, stæði framar í samanburði við S. Var H því sýknaður af kröfu S.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. ágúst 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum felldur niður.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 20. október 2010. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 11.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. desember 2007 til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Gagnáfrýjandi starfaði hjá aðaláfrýjanda á árunum 1987 til 2001, en fékk þá leyfi frá starfi og sagði því síðan lausu 2002. Hann var ráðinn að nýju til aðaláfrýjanda frá 1. júní 2003 að telja. Í ráðningarsamningi var starfsheiti samkvæmt kjarasamningi sagt vera dósent í stærðfræði og eðlisfræði og tegund starfs kennsla, rannsóknir og stjórnun. Ráðningin var ótímabundin, en gagnkvæmur uppsagnarfrestur þrír mánuðir.

Með bréfi rektors aðaláfrýjanda 31. maí 2006 var gagnáfrýjanda sagt upp starfi sínu frá og með 1. júní sama ár. Til skýringar á uppsögninni var þar meðal annars vísað til þess að vegna langvarandi fjárhagsvanda aðaláfrýjanda hafi verið gripið til umfangsmikilla skipulagsbreytinga, sem miðuðu að því að rekstur skólans yrði framvegis innan ramma fjárlaga. Liður í því væri að sameina deildir og draga úr námsframboði og væru enn frekari breytingar fyrirhugaðar til að ná aukinni hagkvæmni í rekstri en þegar hafi verið ákveðnar. Þetta hafi þegar dregið úr kennsluþörf og væri ráðningarsamningi gagnáfrýjanda sagt upp vegna umræddra skipulagsbreytinga og minnkandi þarfar fyrir starfsfólk.

Gagnáfrýjandi óskaði 13. júní 2006 eftir frekari rökstuðningi, sem rektor veitti honum með bréfi 26. sama mánaðar. Þar sagði að skipulagsbreytingar hafi meðal annars beinst að því að samnýta í auknum mæli námsframboð, bæði innan deilda og milli deilda. Þannig hafi verið reynt að fækka mjög fámennum námskeiðum í deildum skólans, en jafnframt að bjóða nemendum hliðstæð námskeið í öðrum deildum. Á grunnskólabraut kennaradeildar, þar sem gagnáfrýjandi starfaði, hafi raungreinasvið verið illa sótt og mjög fáir nemendur valið það. Á síðasta ári hafi einungis tveir nemendur verið á öðru ári á raungreinasviði og á fyrsta ári hafi aðeins tveir valið það. Þess vegna hafi verið ákveðið að bjóða ekki upp á nám á raungreinasviði grunnskóladeildar næsta vetur. Núverandi nemendum á raungreinasviði yrði gert að ljúka námi með því að sækja námskeið í öðrum deildum og gildi sú regla framvegis. Með þessari breytingu minnki námsframboð kennaradeildar og þá jafnframt þörf fyrir kennara. Að auki hafi verið ákveðið á nýliðnu skólaári að draga úr skyldu nemenda grunnskólabrautar til að sitja námskeið í stærðfræði og eðlisvísindum og fyrirhugað væri að samræma raunvísindakennslu við skólann með því að auka samnýtingu námskeiða, sem þegar væru í boði. Breytingin leiddi til þess að ekki væru fyrirsjáanleg verkefni fyrir gagnáfrýjanda á næsta skólaári og því hafi ráðningarsamningi hans verið sagt upp.

Í málinu byggir gagnáfrýjandi meðal annars á því að í ráðningarsamningi hans hafi ekki verið tekið fram að hann væri ráðinn til að starfa við tiltekna deild aðaláfrýjanda og hafi ráðningin því tekið til skólans í heild. Jafnvel þótt verkefni við kennslu í stærðfræði og eðlisvísindum hafi ekki verið talin næg fyrir þá kennara, sem störfuðu í kennaradeild, hafi aðaláfrýjandi af þeim sökum ekki getað látið við það sitja að velja einungis á milli þeirra. Þess í stað hafi orðið að bera saman hæfni allra kennara skólans, sem kenndu þessar greinar, og taka ákvörðun um uppsögn á þeim grunni, enda hafi kennsla yfir svokallaða deildarmúra tíðkast innan skólans. Með þeirri nálgun hefði ekki getað komið til uppsagnar hans. Aðaláfrýjandi vísar á hinn bóginn til þess að gagnáfrýjandi hafi starfað við kennaradeild eftir að hann hóf störf hjá þeim fyrrnefnda að nýju á árinu 2003 og verði að taka mið af þeirri staðreynd. Minnkun verkefna við kennslu í þessum greinum hafi einkum orðið í kennaradeild og hljóti fækkun í kennaraliði að koma þar niður en ekki bitna á öðrum eins og gagnáfrýjandi krefjist í raun. Valið hafi staðið á milli g-kk-ef og annars kennara við deildina og niðurstaðan orðið sú að sá maður hafi verið talinn standa g-kk-þgf framar.

Fyrir Hæstarétti hefur gagnáfrýjandi fallið frá upphaflegum kröfulið um bætur vegna búferlaflutninga milli landshluta af völdum uppsagnarinnar, enda hafi ekki til þeirra komið.

II

Í málinu er meðal annars deilt um heimild rektors aðaláfrýjanda til þeirrar ráðstöfunar, sem hér um ræðir, og hvort atbeini eða samþykki háskólaráðs eða þeirrar deildar, sem átti í hlut, hafi þurft til að koma. Þannig er byggt á því í málatilbúnaði gagnáfrýjanda að forsendurnar, sem rektor hafi reist ákvörðun um uppsögn á, hafi lotið að því hvaða námsefni yrði kennt hjá aðaláfrýjanda hverju sinni, en um það hafi deildarráð eða eftir atvikum háskólaráð haft ákvörðunarvald. Hvorki deildarráð kennaradeildar né háskólaráð hafi fjallað um þetta og ákvörðunin ekki heldur sótt stoð í samþykkta kennsluskrá. Deildarfundur fari með æðsta ákvörðunarvald í málefnum hverrar deildar, þar með talið um náms- og kennsluskrár, en rektor hafi ekkert tillit tekið til þess og því ekki farið að réttum málsmeðferðarreglum.

Þegar atvik málsins urðu giltu lög nr. 40/1999 um Háskólann á Akureyri, en samkvæmt 3. gr. þeirra réði rektor kennara til skólans og í 7. gr. voru frekari ákvæði um valdsvið rektors, þar á meðal um ráðningarvald yfir öllum starfsmönnum skólans. Hlutverk háskólaráðs var einkum markað í 4. gr. og 5. gr. laganna og samkvæmt 8. gr. skyldi það meðal annars ákveða deildaskipan skólans og setja reglur um yfirstjórn deilda. Samkvæmt 9. gr. skyldi setja námskrá fyrir hverja deild eða skilgreinda námsbraut og gefa árlega út kennsluskrá. Þá var mælt svo fyrir í 17. gr. að menntamálaráðherra setti í reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd laganna. Í 18. gr. sagði að allar reglur, sem háskólaráð setti á grundvelli þessara laga, skyldu birtar í Stjórnartíðindum.

Reglur nr. 888/1999 fyrir Háskólann á Akureyri voru samþykktar af háskólaráði 3. desember 1999 og birtar í B-deild Stjórnartíðinda. Í II. kafla þeirra var fjallað um stjórnskipulag skólans og í 2. mgr. 2. gr. sagði meðal annars að „stjórn hans er falin háskólaráði, rektor og deildum (þ.e. deildarforsetum, deildarfundum og deildarráðum).“ Um yfirstjórn deilda var nánar fjallað í 5. gr., en í 1. mgr. hennar sagði að „með yfirstjórn deilda háskólans fara deildarfundir, deildarforsetar og deildarráð ef deildarfundur viðkomandi deildar tekur ákvörðun um að skipa deildarráð.“ Í 6. gr. voru ákvæði um deildarfundi og deildarráð og í 1. mgr. hennar sagði að „deildarfundir fara með æðsta ákvörðunarvald innan hverrar deildar“, en samkvæmt 2. mgr. ættu sæti á deildarfundum deildarforseti, prófessorar, dósentar, lektorar og aðjúnktar, hvort sem þeir gegndu fullu starfi eða hlutastarfi. Þá sagði meðal annars í 5. mgr. 6. gr. að deildarfundur fjalli um meginatriði í starfsemi hverrar deildar og í 6. mgr. sömu greinar að ákvörðun deildarráðs væri unnt að skjóta til deildarfundar. Í III. kafla reglnanna voru ákvæði um kennara, deildir og stofnanir aðaláfrýjanda, þar sem sagði meðal annars í 1. mgr. 11. gr. að deildir háskólans bæru ábyrgð á kennslu og kennslufyrirkomulagi og samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skyldu deildir aðaláfrýjanda hafa með sér náið samstarf, meðal annars til að samnýta mannafla og fleira til að efla fjölbreytta menntunarkosti og tryggja hagkvæmni í rekstri. Um það sagði síðan að „í þessu skyni má nýta starfsskyldu þeirra sem ráðnir eru til starfa við einhverja deild skólans í þágu annarra deilda eða skólans í heild.“ Þá var í 4. mgr. 12. gr. mælt fyrir um að ef auglýst yrði staða prófessors, dósents eða lektors og fleiri en einn fengju hæfnisdóm skyldi rektor leita umsagnar viðkomandi deildar eða deilda áður en hann réði í stöðuna. Í 6. mgr. sömu greinar sagði loks að rektor skyldi ákveða í samráði við deildarforseta hvernig starfsskyldur einstakra háskólakennara skiptust milli kennslu og annarra starfsþátta innan marka gildandi kjarasamninga.

Að framan var getið skýringa rektors á uppsögn gagnáfrýjanda, þar sem meðal annars var vísað til dræmrar aðsóknar nemenda að raungreinum í kennaradeild og minnkandi verkefna við kennslu í þeim. Áður en kom til uppsagnar gagnáfrýjanda hafði námskrá fyrir skólaárið 2006 til 2007 þegar verið til umfjöllunar og ákvörðunar á að minnsta kosti þremur fundum innan kennaradeildar í febrúar og mars 2006. Sá fyrsti var haldinn í grunnskólabraut kennaradeildar 14. febrúar 2006, sá næsti einnig í grunnskólabraut 14. mars sama ár og sá þriðji í deildarráði kennaradeildar degi síðar. Niðurstaðan varð sú að lagt var til að kennsla í svokölluðum brautarkjarna deildarinnar í stærðfræði og eðlisfræði yrði minnkuð úr níu einingum í fimm og raungreinasvið sem kjörsvið fellt niður. Í tölvubréfi til rektors 26. mars 2006 lýsti gagnáfrýjandi óánægju með þessar breytingar, sem myndu leiða til þess að „umfang náms í stærðfræði og eðlisvísindum minnki um ca. tvo þriðju innan kennaradeildar.“ Þá liggur fyrir fundargerð háskólaráðs 12. apríl 2006, þar sem forseti kennaradeildar gerði grein fyrir erindi frá henni um staðfestingu háskólaráðs á breyttu námsframboði í grunn- og leikskólabraut. Háskólaráð samþykkti erindið.

Að framan var greint annars vegar frá stjórnskipulagi aðaláfrýjanda samkvæmt lögum nr. 40/1999 og reglum nr. 888/1999, þar á meðal hvert væri valdsvið rektors, háskólaráðs og deilda hvers um sig, og hins vegar niðurstöðum kennaradeildar og háskólaráðs um námskrá og ákvörðun rektors um að segja gagnáfrýjanda upp starfi. Að fenginni niðurstöðu kennaradeildar og háskólaráðs um að draga úr raungreinakennslu var það mat rektors að einungis yrði þörf fyrir einn kennara í raungreinum við deildina. Eins og málið liggur fyrir eru ekki forsendur til að hnekkja því mati. Ákvörðun rektors um að fækka kennurum á því sviði féll þannig saman við áðurnefnda niðurstöðu deildarinnar og háskólaráðs.

Gagnáfrýjandi ber því við sem áður segir að jafnvel þótt fækkun kennara á raungreinasviði hafi verið talin óhjákvæmileg hefði hún ekki átt að bitna á sér, enda myndi rannsókn hafa leitt í ljós að hann hafi staðið framar ótilgreindum starfsmönnum aðaláfrýjanda, sem kenndu stærðfræði og eðlisvísindi í öðrum deildum. Um þetta verður að gæta að því að í ráðningarsamningi gagnáfrýjanda frá 2003 kom fram að starfsheiti hans væri dósent í stærðfræði og eðlisfræði og vinnustaður Háskólinn á Akureyri, en háskóladeildar var þar í engu getið. Í þeim ákvæðum reglna nr. 888/1999, sem áður voru rakin, var allt að einu sýnilega byggt á því grundvallaratriði í starfsemi aðaláfrýjanda að einstakir kennarar væru ráðnir til tiltekinnar deildar, störfuðu við hana og lytu í ýmsum atriðum boðvaldi deildarforseta eða deildarfundar, sbr. meðal annars 2. mgr. 6. gr., 1. mgr. og 2. mgr. 11. gr. og 4. mgr. og 6. mgr. 12. gr. reglnanna. Ljóst er af gögnum málsins að gagnáfrýjandi starfaði við kennaradeild aðaláfrýjanda og gegndi skyldum sínum meðal annars með því að sitja fundi grunnskólabrautar deildarinnar. Getur að þessu virtu ekki orkað tvímælis að ráðning gagnáfrýjanda var í reynd bundin við kennaradeild, þótt einnig hefði mátt nýta starfsskyldu hans í þágu annarra deilda, sbr. áðurnefnda 2. mgr. 11. gr. reglna nr. 888/1999. Af þessum sökum hefði ekki getað komið til álita að rektor segði upp kennara í stærðfræði eða eðlisvísindum við aðra deild til að mæta samdrætti í kennslu í þeim greinum í kennaradeild og flytti við svo búið gagnáfrýjanda til í starfi á milli deilda án nokkurs tillits til afstöðu hans og þeirrar deildar, sem við honum ætti að taka. Að réttu lagi gat aðaláfrýjandi því ekki litið við samanburð á kennurum í þessum greinum út fyrir raðir þeirra, sem störfuðu við kennaradeild. Ekki eru efni til að hnekkja því mati aðaláfrýjanda að kennari í þessum greinum, sem einn sat eftir í stöðu við kennaradeild, stæði framar í samanburði gagnáfrýjanda. Þessu til samræmis og með því að önnur haldbær rök geta ekki staðið til þess að krafa gagnáfrýjanda verði tekin til greina verður aðaláfrýjandi sýknaður af henni.

Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Háskólinn á Akureyri, er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, S-kk-ef G. J-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.