83/2015

Í er eigandi landspildu í Haukadal í Bláskógabyggð, en innan þeirrar spildu eru meðal annars hverirnir Geysir, Strokkur, Blesi og Litli Geysir. Umhverfis landspilduna er að finna afgirt sameignarland jarðanna Haukadals II, Tortu, Bryggju og Laugar, en síðastnefnda jörðin er í eigu Í. Árið 2006 hófust viðræður milli eigenda framangreindra jarða um kaup Í á hlutum annarra í sameignarlandinu, en þeim lauk án árangurs tveimur árum seinna. Á árinu 2011 var Í kynnt sú hugmynd sameigenda sinna að stofnað yrði félag eigendanna allra til að sinna stjórnun sameignarlandsins, umsjón, viðhaldi og uppbyggingu þess og fóru slíkar viðræður fram fyrri hluta árs 2012 án þess að niðurstaða fengist. Í september sama ár var L ehf. stofnað af sameigendum Í sem í framhaldinu gerðu þjónustusamning við félagið þar sem því var falið að annast rekstur á svæðinu. Tekið var fram að eigendur landsins legðu ekki fé til framkvæmda eða reksturs, en til að standa straum af slíku væri L ehf. heimilt að innheimta gjald af gestum svæðisins og myndi stjórn félagsins setja gjaldskrá vegna þessa. Þá kom fram að L ehf. ætti að „greiða landeigendum hlutdeild af framlegð félagsins í formi leigugreiðslna“. Í september 2013 tilkynnti L ehf. Í að félagið myndi í byrjun árs 2014 hefja innheimtu gjalds af gestum svæðisins. Þessu mótmælti Í sem í kjölfarið krafðist þess að lagt yrði lögbann við þessum fyrirætlunum L ehf. Eftir að lögbannið hafði verið lagt á höfðaði Í mál þetta til viðurkenningar á því að L ehf. væri óheimilt að innheimta gjald af ferðamönnum inn á Geysissvæðið og að lögbannið yrði staðfest. Í dómi Hæstaréttar kom fram að um sameignarlandið giltu óskráðar reglur íslensks réttar um sérstaka sameign, þar á meðal um hvernig ákvörðun yrði tekin um nýtingu þess. Af þeim reglum leiddi að til óvenjulegra ráðstafana varðandi nýtingu sameignar eða ráðstafana, sem væru meiri háttar þótt venjulegar gætu talist, þyrfti samþykki allra sameigenda. L ehf. hefði einn í skjóli heimildar frá sameigendum Í ákveðið að hefja gjaldtökuna. Ákvörðun um að áskilja greiðslu fyrir aðgang að svæðinu myndi leiða til breytingar frá því sem verið hafði að minnsta kosti um langt árabil. Breyting þessi væri meiri háttar þegar þess væri gætt að með henni væri stefnt að því að mynda tekjur af sameigninni, ekki aðeins til að standa straum af kostnaði af henni heldur einnig til arðs fyrir eigendurna, í stað þess að landsvæðið stæði öllum opið án endurgjalds. Þegar af þeirri ástæðu væri ákvörðun um þessa breytingu af þeim toga að fyrir henni hefði þurft samþykki allra eigendanna, en að auki fengi þessi ákvörðun ekki staðist án samþykkis Í í ljósi þess að innan sameignarlandsins væri spilda sem tilheyrði Í einum og hvorki L ehf. né sameigendur Í væru bærir til að taka ákvörðun um. Væri L ehf. því óheimilt að innheimta gjald fyrir aðgang að landsvæðinu. Loks var talið að skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. væru fullnægt til að leggja lögbann við gjaldtöku L ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2015. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins seldu eigendur jarðanna Haukadals og Laugar í þáverandi Biskupstungnahreppi 9. apríl 1894 erlendum manni spildu úr landi þeirra, 50 faðma að breidd og 130 faðma að lengd, en á henni voru hverirnir Geysir, Strokkur, Blesi og Litli Geysir, öðru nafni Óþerrishola. Í afsali fyrir spildunni, sem lesið var á manntalsþingi 2. júní 1894, var tekið fram að bóndinn í Haukadal skyldi hafa umsjón með hverunum „fyrir hæfilega borgun“ þegar kaupandinn væri fjarverandi, bóndinn „sitji fyrir allri hestapössun“ og nytu seljendurnir forkaupsréttar að spildunni. Annar erlendur maður, sem virðist hafa eignast spilduna á árinu 1925, seldi hana stefnda 30. ágúst 1935, en í afsali hans, sem var þinglýst 17. mars 1944, var á sama hátt og áður var getið mælt fyrir um að bóndinn í Haukadal ætti að hafa umsjón með hverunum gegn greiðslu, svo og að hann skyldi sitja fyrir allri hestapössun.

Af fyrirliggjandi gögnum verður ráðið að ágreiningur hafi komið upp um afmörkun þessarar spildu, sem var orðið umlukin óskiptu landi jarðanna Haukadals II, Tortu, Bryggju og Laugar, en síðastnefnda jörðin var komin í eigu stefnda. Fyrir atbeina sýslumanns tókst sátt um þennan ágreining 4. febrúar 1999 með því að landeigendurnir árituðu uppdrátt frá 5. janúar sama ár um samþykki sitt. Inn á þann uppdrátt hafði spildan verið teiknuð með hnitasettum hornmörkum og var hún 94,15 m að breidd og 244,8 m að lengd eða 23.048 m2. Utan um spilduna var jafnframt afmarkað svæði með óreglulegu lagi, 199.574 m2 að stærð, og var tiltekið á uppdrættinum að þetta væri land „innan mældrar girðingar“. Af honum má ráða að inni í þessu flatarmáli svæðisins hafi verið falið flatarmál spildunnar og taldist því svæðið að frátalinni spildunni samkvæmt þessu 176.526 m2 að stærð. Í málatilbúnaði áfrýjanda er gengið út frá því að eignarhluti stefnda sem eiganda Laugar í svæði þessu að undanskilinni spildunni sé 25,28% og hefur það ekki sætt sérstökum andmælum.

Ráðið verður af gögnum málsins að viðræður hafi farið í hönd á árinu 2006 um kaup stefnda á hlutum annarra í afgirta svæðinu umhverfis landspildu hans, en þeim mun hafa lokið án árangurs í maí 2008. Á árinu 2011 var stefnda kynnt sú hugmynd sameigenda sinna að stofnað yrði félag eigendanna allra til að sinna stjórnun afgirta svæðisins, umsjón, viðhaldi og uppbyggingu þess, en 6. janúar 2012 óskuðu sameigendurnir bréflega eftir því að stefndi tilnefndi fulltrúa til viðræðna um þetta. Slíkar viðræður fóru eftir gögnum málsins fram fyrri hluta árs 2012 án þess að niðurstaða fengist. Sameigendur stefnda boðuðu að því búnu til fundar 5. september 2012 um stofnun Landeigendafélags Geysis ehf., áfrýjanda í máli þessu. Sá fundur var haldinn án þátttöku stefnda og var félagið stofnað þar með gerð stofnsamnings og samþykkta fyrir það, auk þess sem kjörin var stjórn. Í samþykktunum kom meðal annars fram að tilgangur félagsins væri „að leigja af landeigendum í Haukadal sameignarland þeirra, hverasvæðið í Haukadal ... að byggja upp og reka svæðið, stuðla að umhverfisvænni nýtingu svæðisins þar sem sjálfbærni verði höfð að leiðarljósi, að varðveita náttúruminjar svæðisins og þjónusta ferðamenn.“ Var þar einnig tekið fram að við rekstur svæðisins skyldi „arðsemissjónarmiða gætt.“ Samkvæmt samþykktunum var hlutafé í áfrýjanda 661.100 krónur, en stjórn hans var heimilað að hækka það um 338.900 krónur og skyldu hluthafar ekki njóta forkaupsréttar að slíkri aukningu. Heimild þessi til hækkunar hlutafjárins mun hafa tekið mið af því að stefndi kynni síðar að vilja eignast hlut í félaginu, en samkvæmt gögnum um stofnun þess var gengið út frá því að eignarhluti stefnda í öllu afgirta svæðinu, að meðtalinni spildu hans, væri 33,89%.

Í framhaldi af stofnun áfrýjanda voru stefnda kynnt drög að þjónustusamningi við hann um rekstur og uppbyggingu afgirta svæðisins, en ráðgert mun hafa verið að stefndi ætti ásamt sameigendum sínum hlut að þeim samningi. Drög þessi liggja ekki fyrir í málinu, en af öðrum gögnum verður ráðið að þar hafi komið fram að gjald yrði tekið fyrir aðgang að svæðinu, svo og að stefndi hafi ekki fellt sig við það. Fór svo að sameigendur stefnda gerðu fyrir sitt leyti þjónustusamning við áfrýjanda 1. júní 2013, þar sem honum var falið að annast rekstur á svæðinu, hafa umsjón með því, sinna gerð og viðhaldi göngusvæða og girðinga og veita ferðamönnum leiðsögn. Tekið var fram að eigendur landsins legðu ekki fé til framkvæmda eða reksturs, en til að standa straum af slíku væri áfrýjanda „heimilt að innheimta hóflegt gjald af þeim sem heimsækja svæðið og notið geta leiðsagnar um náttúru þess“ og myndi stjórn hans setja gjaldskrá vegna þessa. Þá kom fram að áfrýjandi ætti að „greiða landeigendum hlutdeild af framlegð félagsins í formi leigugreiðslna“ og færi um þann rétt hvers þeirra „eftir hlutfallslegri eign“.

Áfrýjandi tilkynnti stefnda 15. september 2013 að hann myndi í byrjun árs 2014 „hefja rekstur á hverasvæðinu án aðkomu íslenska ríkisins.“ Hefði áfrýjandi jafnframt í hyggju „að innheimta gjald af gestum svæðisins í þeim tilgangi að standa straum af rekstrinum og nauðsynlegri uppbyggingu.“ Þessu mótmælti stefndi með bréfi 6. janúar 2014. Áfrýjandi kynnti síðan 10. febrúar 2014 þá fyrirætlan sína að taka frá 10. mars sama ár gjald fyrir aðgang að svæðinu. Samkvæmt ákvörðun stjórnar áfrýjanda 9. febrúar 2014 skyldi gjald þetta nema 600 krónum úr hendi hvers ferðamanns, sem hefði náð 17 ára aldri, en ekki yrði krafist gjalds af þeim sem yngri væru. Stefndi ítrekaði mótmæli sín með bréfi 12. febrúar 2014, en 6. mars sama ár krafðist hann þess að lagt yrði lögbann við því að áfrýjandi „innheimti gjald af ferðamönnum inn á Geysissvæðið“. Sýslumaður tók kröfu þessa fyrir 11. mars 2014, en hafnaði henni næsta dag og leitaði stefndi úrlausnar héraðsdóms um þá ákvörðun 14. sama mánaðar. Henni var hrundið með úrskurði héraðsdóms 14. apríl 2014 og lagði sýslumaður lögbannið á 29. sama mánaðar samkvæmt kröfu stefnda. Í framhaldi af því fékk stefndi útgefna réttarstefnu í máli þessu 2. maí 2014 og krefst hann þess að lögbannið verði staðfest, svo og að áfrýjanda verði bannað að innheimta gjald af ferðamönnum fyrir aðgang að umræddu svæði.

II

Landsvæðið við Geysi, sem áfrýjandi hugðist samkvæmt framangreindu selja ferðamönnum aðgang að, er sem fyrr segir í sameign stefnda og eigenda þriggja jarða, sem eru hluthafar í áfrýjanda og gerðu við hann þjónustusamning 1. júní 2013, en innan þessa svæðis er jafnframt spilda, sem tilheyrir stefnda einum. Um landsvæði þetta gilda óskráðar reglur íslensks réttar um sérstaka sameign, þar á meðal um hvernig ákvörðun verði tekin um nýtingu þess. Af þeim reglum leiðir að til óvenjulegra ráðstafana varðandi nýtingu sameignar eða ráðstafana, sem eru meiri háttar þótt venjulegar geti talist, þarf samþykki allra sameigenda, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 13. mars 2014 í máli nr. 676/2013. Eigendur landsvæðisins ákváðu ekki allir sín á milli að taka upp þann hátt að krefja ferðamenn um greiðslu fyrir aðgang að því, heldur var það áfrýjandi einn, en í ljósi áðurgreindra ákvæða í samþykktum fyrir hann og þjónustusamningnum frá 1. júní 2013 má líta svo á að þetta hafi hann gert í skjóli heimildar frá sameigendum stefnda. Ákvörðun um að áskilja greiðslu fyrir aðgang að svæðinu myndi hafa leitt til breytingar frá því, sem verið hafði að minnsta kosti um langt árabil. Breyting þessi var meiri háttar þegar þess er gætt að með henni var stefnt að því að mynda tekjur af sameigninni, ekki aðeins til að standa straum af kostnaði af henni heldur einnig til arðs fyrir eigendurna, í stað þess að landsvæðið stæði öllum opið án endurgjalds. Þegar af þeirri ástæðu var ákvörðun um þessa breytingu af þeim toga að fyrir henni hefði þurft samþykki allra eigendanna, en að auki fengi þessi ákvörðun ekki staðist án samþykkis stefnda í ljósi þess að innan svæðisins, sem hún varðaði í heild, er spilda, sem tilheyrir honum einum og hvorki áfrýjandi né sameigendur stefnda voru bærir til að taka ákvörðun um. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að áfrýjanda sé óheimilt að innheimta gjald fyrir aðgang að landsvæðinu við Geysi, sem málið varðar.

Ekki liggur annað fyrir en að áfrýjandi hafi verið byrjaður að krefja ferðamenn um aðgangseyri að fyrrgreindu landsvæði þegar lögbann var lagt við þeim athöfnum hans 29. apríl 2014. Þessar athafnir brutu gegn réttindum, sem stefndi naut yfir landsvæðinu sem einn af eigendum meginhluta þess og einkaeigandi að hinum hlutanum, og voru þær fallnar til að spilla þeim réttindum svo að teljandi væri, enda fólu þær í sér að áfrýjandi tók án heimildar í sínar hendur forræði á ákvörðun um hvort fénýta ætti þessi réttindi. Samkvæmt þessu var fullnægt skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. til að leggja lögbann við athöfnum áfrýjanda, sem hér um ræðir, en með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms eru ekki efni til að líta svo á að ákvæði 3. mgr. sömu lagagreinar hafi staðið lögbanni í vegi. Skal því einnig vera óröskuð niðurstaða héraðsdóms um kröfu stefnda um staðfestingu lögbanns.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest, en áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Landeigendafélag Geysis ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.