69/2001

E var handtekin vegna rökstudds gruns um aðild að fíkniefnainnflutningi með skipinu B. Fannst mikið magn fíkniefna í bifreið sem E var farþegi í og ekið var frá skipshlið. Voru því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 1991 til handtöku E. Einnig var talið að fullnægt hefði verið skilyrðum a-liðar 1. mgr. 103. gr. sömu laga til að úrskurða E í gæsluvarðhald. Með hliðsjón af málsatvikum, rannsóknargögnum og skýringum var talið að yfirheyrslum hefði verið unnt að ljúka fyrr en gert var og að gæsluvarðhald í sjö daga hefði fullnægt rannsóknarþörfum. Með því að gæsluvarðhaldstími umfram það hafði ekki verið réttlættur var E talin eiga rétt á miskabótum með vísan til 176. gr., sbr. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Gögn málsins studdu ekki fullyrðingu E um að líkamsleit, sem gerð var á henni, hefði farið fram gegn andmælum hennar. Voru því ekki skilyrði til að taka bótakröfu E til greina að þessu leyti. Þá var og hafnað bótakröfu E vegna atvinnutjóns, þar sem sú krafa var ekki studd nægilegum gögnum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. febrúar 2001 og krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. febrúar 1999 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi lægri fjárhæðar að mati dómsins með sömu vöxtum og í aðalkröfu greinir. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en hún nýtur gjafsóknar á báðum dómstigum. Aðaláfrýjandi krefst og frávísunar gagnsakar, en ella sýknu af kröfum gagnáfrýjanda.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu 24. apríl 2001 og krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda, sem verði dæmd til greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann verulegrar lækkunar á stefnufjárhæð og verði málskostnaður þá látinn falla niður.

I.

Krafa aðaláfrýjanda um frávísun gagnsakar var gerð með vísan til 152. gr. og 3. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti var fallið frá tilvísun til síðargreinda ákvæðisins en því hins vegar haldið fram, að gagnáfrýjun stæðist ekki vegna ákvæða 152. gr. um áfrýjunarfjárhæð. Á þetta verður ekki fallist, enda hljóta öll sjónarmið um bótagrundvöll og fjárhæð bóta að komast að við áfrýjun málsins. Verður frávísunarkröfu aðaláfrýjanda því hafnað.

II.

Gagnáfrýjandi hefur lagt nýtt skjal fyrir Hæstarétt, greinargerð T-kk-ef K-x-x Ó-kk-ef lögreglufulltrúa 23. apríl 2001 um gang rannsóknar á innflutningi á fíkniefnum með Breka VE-61 dagana 9.-14. janúar 1999. Kemur þar meðal annars fram að sunnudaginn 10. janúar var unnið að skipulagningu á rannsókn, svo og að leit um borð í áðurnefndu skipi með leitarhundi. Næsta dag var aflað heimilda til að leita eftir upplýsingum um símanotkun og bankareikninga aðaláfrýjanda og sambúðarmanns hennar, svo og konu þeirrar, sem hafði verið handtekin með þeim. Þá var alþjóðadeild ríkislögreglustjóra skrifað og næsta dag höfð samskipti við hana. Þann dag voru yfirlit bankareikninga og um símanotkun hinna handteknu móttekin og yfirfarin. Miðvikudaginn 13. janúar var gengið frá haldlögðum hlutum til sendingar og skýrslum í tengslum við það. Var og tekin skýrsla af sambúðarmanni aðaláfrýjanda. Fimmtudaginn 14. janúar fóru fram skýrslutökur yfir aðaláfrýjanda og fyrrnefndri konu.

III.

Svo sem fram kemur í héraðsdómi var aðaláfrýjandi handtekin á Friðarhafnarbryggju í Vestmannaeyjum árla morguns 9. janúar 1999 ásamt sambúðarmanni sínum og konu, er ók bifreið þeirri, sem þau voru í. Höfðu aðaláfrýjandi og sambúðarmaður hennar komið til Vestmannaeyja fyrr um morguninn með Breka VE-61 úr siglingu til Bremerhaven í Þýskalandi. Við leit í bifreiðinni fannst taska í aftursæti með fjórum pökkum, sem höfðu að geyma tæp fimm kíló af hassi. Auk þess fundust fleiri fíkniefni í fórum sambúðarmanns aðaláfrýjanda. Læknir framkvæmdi líkamsleit á aðaláfrýjanda í framhaldi af handtöku, en engin fíkniefni fundust á henni. Þá fór fram leit á heimili hennar síðar sama dag með samþykki sambúðarmannsins og að honum viðstöddum og fannst þar áhald, sem lögregla taldi tengjast hassneyslu. Aðaláfrýjandi var fyrst yfirheyrð vegna málsins um kl. 16.00 þennan dag að viðstöddum réttargæslumanni og neitaði hún allri vitneskju um fíkniefni þau, sem fundist höfðu í aftursæti bifreiðarinnar. Hún kvað sig hins vegar hafa grunað að sambúðarmaður hennar væri með einhver fíkniefni fyrir sjálfan sig.

Aðaláfrýjandi var úrskurðuð í Héraðsdómi Suðurlands um kl. 22.30 umræddan dag til að sæta gæsluvarðhaldi allt til 19. janúar 1999 kl. 16.00. Úrskurðurinn var staðfestur í Hæstarétti 13. janúar 1999. Var aðaláfrýjandi látin laus úr gæsluvarðhaldi á þeim tíma, er því skyldi ljúka samkvæmt úrskurðinum.

Sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum tilkynnti aðaláfrýjanda 27. október 1999, að ákveðið hefði verið með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að aðhafast ekki frekar gagnvart henni í máli þessu.

IV.

Hinn 1. maí 1999 tóku gildi lög nr. 36/1999, en með 42. gr. þeirra laga var 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 breytt. Ljóst er af athugasemdum með frumvarpi að ofangreindum lögum að markmið löggjafans með breytingu þessari var að taka af tvímæli um það að ákvæði laga nr. 19/1991 væru í samræmi við 5. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 5. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Breytingin tók gildi áður en aðaláfrýjanda var tilkynnt um niðurfellingu málsins. Að þessu athuguðu er fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að byggt skuli við úrlausn málsins á 1. mgr. 175. gr. í núgildandi horfi.

Ljóst er að handtöku aðaláfrýjanda að morgni 9. janúar 1999 má rekja til rökstudds gruns um fíkniefnainnflutning með Breka VE-61, en hún hafði komið með skipinu til Vestmannaeyja þennan morgun, eins og áður er fram komið. Mikið magn fíkniefnis fannst í bifreið þeirri, sem hún var í og ekið var frá skipshlið. Voru því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 7. gr. laga nr. 84/1996, til handtöku aðaláfrýjanda.

Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að fullnægt hafi verið skilyrðum a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til að úrskurða aðaláfrýjanda til að sæta gæsluvarðhaldi.

Í héraðsdómi er greint frá yfirheyrslum yfir aðaláfrýjanda á þeim tíma er gæsluvarðhald hennar stóð. Var hún fyrst yfirheyrð 14. janúar, en síðan 16., 18. og 19. janúar. Sambúðarmaður hennar var yfirheyrður hjá lögreglu 13., 15. og 17. janúar 1999. Kom fram nokkurt misræmi í framburði þeirra, en það var fyrst við skýrslutöku 19. janúar að leitað var eftir skýringum aðaláfrýjanda á því.

Af bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins til sýslumannsins í Vestmannaeyjum 19. janúar 1999 þykir mega ráða að aðstæður fyrir gæsluvarðhaldsfanga í fangageymslu lögreglunnar þar í bæ séu ekki að öllu leyti fullnægjandi, en aðaláfrýjandi var höfð þar í haldi allan gæsluvarðhaldstímann. Í bréfinu segir meðal annars að kannaðar hafi verið upplýsingar sýslumanns um stærð og fjölda klefa í lögreglustöðinni og aðbúnað allan. Að jafnaði skuli eigi vista sakborning, er hnepptur hafi verið í gæsluvarðhald á grundvelli 103. gr. laga um meðferð opinberra mála, lengur en 7 sólarhringa í fangageymslunni, þegar um sé að ræða gæsluvarðhald samkvæmt a-lið greinarinnar. Þegar um gæsluvarðhald samkvæmt öðrum liðum sé að ræða skuli að jafnaði senda sakborninga innan fjögurra sólarhringa í fangelsi, sem Fangelsismálastofnun ríkisins ákveði. Hamli veðurskilyrði ferðum milli lands og Eyja, mál sé óvenjulega umfangsmikið eða brot óvenjulega gróft að almenningsáliti sé heimilt að vista gæsluvarðhaldsfanga í allt að 15 sólarhringa í fangageymslunni.

Þegar litið er til þeirra gagna, sem fyrir liggja um framgang rannsóknar lögreglunnar í Vestmannaeyjum, verður ekki talið að henni hafi verið hraðað svo sem gera verður kröfu um, þegar gæsluvarðhaldi er beitt. Þannig var aðaláfrýjandi fyrst yfirheyrð 14. janúar 1999 eftir gæsluvarðhaldsúrskurðinn 9. janúar. Þykja framkomin gögn og skýringar ekki réttlæta þann drátt þótt lögreglumenn hafi þurft að sinna öðrum þáttum rannsóknarinnar. Ekki verður séð að fleiri hafi verið yfirheyrðir við rannsóknina en aðaláfrýjandi, sambúðarmaður hennar og kona sú, sem handtekin var með þeim. Er á það fallist með héraðsdómi að yfirheyrslum hefði verið unnt að ljúka fyrr en gert var. Það kallaði og sérstaklega á að rannsókninni yrði hraðað svo sem kostur var, að aðaláfrýjandi sat í gæsluvarðhaldi í fangageymslu, sem ekki var talin fullnægja öllum skilyrðum til slíks varðhalds. Þótt framangreint bréf dóms- og kirkjumálaráðuneytisins hafi ekki verið ritað fyrr en sama dag og gæsluvarðhaldi aðaláfrýjanda lauk þykir eðlilegt að það sé haft til viðmiðunar. Þegar horft er til málsatvika og rannsóknargagna verður ekki á það fallist að mál þetta hafi verið ýkja margbrotið og umfangsmikið. Verður að telja að gæsluvarðhald í sjö sólarhringa hefði fullnægt rannsóknarþörfum og að gæsluvarðhaldstími umfram það hafi ekki verið réttlættur.

Samkvæmt framansögðu á aðaláfrýjandi rétt á bótum vegna gæsluvarðhalds að ósekju að þessu leyti með vísan til 176. gr., sbr. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum.

V.

Aðaláfrýjandi gerir einnig kröfu um bætur vegna líkamsleitar, sem framkvæmd var í framhaldi handtöku 9. janúar 1999. Í handtökuskýrslu segir að K-kk-nf B-kk-nf heilsugæslulæknir hafi framkvæmt líkamsleit, en í gögnum málsins kemur ekkert frekar fram um hana. Í stefnu segir að líkamsleitin hafi farið fram gegn andmælum aðaláfrýjanda án þess að fyrir lægi leitarheimild.

Líta verður til þess að aðaláfrýjandi fékk réttargæslumann sér til fulltingis í framhaldi handtöku. Þann dag kom hún til skýrslutöku hjá lögreglu með réttargæslumanni og þá um kvöldið fyrir dóm vegna gæsluvarðhaldskröfu. Engin mótmæli komu þá fram vegna líkamsleitar og heldur ekki síðar undir rannsókn málsins. Ekki liggur fyrir skýrsla aðaláfrýjanda um þetta atriði eða önnur gögn, sem styðja framangreinda fullyrðingu í stefnu. Eru því ekki skilyrði til að taka kröfu hennar að þessu leyti til greina og verður niðurstaða héraðsdóms um þetta staðfest.

VI.

Dæma ber aðaláfrýjanda bætur eftir 2. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 vegna gæsluvarðhalds þess, sem hún sætti að ósekju samkvæmt framansögðu. Hún gerir kröfu um bætur vegna atvinnutjóns, að fjárhæð 200.000 krónur. Reisir hún kröfuna á því að hún hafi, áður en hún fór umrædda ferð með Breka VE-61, starfað við ræstingar á hóteli í Vestmannaeyjum, en þá vinnu hafi hún misst vegna rannsóknar málsins og gæsluvarðhaldsins. Hún hefur ekki stutt þessa kröfu öðrum gögnum en launamiða vegna ársins 1998 frá viðkomandi atvinnurekanda. Er þetta ekki nægur stuðningur fyrir kröfunni og verður niðurstaða héraðsdóms um sýknu af henni því staðfest.

Gerð er krafa um 500.000 krónur vegna röskunar á högum. Engin grein hefur verið gerð fyrir grundvelli þeirrar kröfu og verður henni hafnað.

Aðaláfrýjandi á rétt á miskabótum samkvæmt 2. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Með hliðsjón af öllum atvikum þykja þær hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Einungis er krafist dráttarvaxta af dæmdum bótum. Rétt þykir að þeir skuli reiknaðir frá 8. apríl 2000, eins og ákveðið var í héraðsdómi og nánar er mælt fyrir um í dómsorði.

Ákvæði héraðsdóms um máls- og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, E-kvk-þgf J-kvk-þgf, 300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. apríl 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um máls- og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 250.000 krónur.