366/2000

P starfaði við bensínstöð K. Síðla árs 1998 var vaktafyrirkomulagi á stöðinni breytt og voru teknar upp þrískiptar vaktir í stað tvískiptra. Kvaðst K hafa ráðist í breytingarnar vegna ábendinga Alþýðusambands Íslands um að eldra fyrirkomulag hefði ekki verið í samræmi við kjarasamning. Þá hefði það farið í bága við hvíldartímaákvæði laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Við breytinguna dró mjög úr möguleikum P til að vinna yfirvinnu en hann hafði áður unnið mikla yfirvinnu. Hélt hann því fram að breytingin hefði í raun falið í sér uppsögn ráðningar og boð um nýtt starf. Krafði hann K um jafnvirði yfirvinnu á nánar tilgreindu tímabili. Ekki var talið að sýnt hefði verið fram á að P hefði unnið yfirvinnu með föstum eða reglubundnum umsömdum hætti á lengri tíma, þannig að leggja mætti til grundvallar að um föst ráðningarkjör hefði verið að ræða. Var P talinn þurfa að bera hallann af skorti á sönnun í því efni. Var K því sýknaður af kröfum P.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. september 2000. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Ágreiningur málsaðila á rætur að rekja til þess að 5. ágúst 1998 tilkynnti áfrýjandi stefnda og öðrum starfsmönnum á bensínstöð áfrýjanda við Austurveg 6 á Selfossi að breytingar yrðu gerðar á vinnufyrirkomulagi þeirra. Tók breytingin gildi 1. september sama árs og fólst í því að í stað tvískiptra vinnuvakta, sem verið höfðu á stöðinni, voru teknar upp þrískiptar vaktir. Áfrýjandi kveður þetta hafa verið gert vegna athugasemda, sem Alþýðusamband Íslands gerði 27. apríl 1998 um að hliðstætt vinnufyrirkomulag á öðrum vinnustöðum áfrýjanda væri ekki í samræmi við ákvæði kjarasamnings frá vori 1997, sem tók til stefnda, um samfellda lágmarkshvíld hvers starfsmanns í ellefu klukkustundir á sólarhring. Var vinnufyrirkomulagið heldur ekki talið standast ákvæði um hvíldartíma í 52. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, eins og henni var breytt með 1. gr. laga nr. 52/1997.

Fram er komið að fyrir 1. september 1998 hafi stefndi starfað sem afgreiðslumaður á bensínstöðinni í ellefu ár. Hafi hann unnið aðra vinnuvaktina alla virka daga og að auki aðra hvora helgi. Á laugardögum hafi hann unnið frá kl. 8 til 23 og á sunnudögum frá kl. 10 til 23 auk einnar klukkustundar við uppgjör hvorn þessara daga. Loks hafi hann unnið tilfallandi yfirvinnu því til viðbótar. Heildarlaun hans hafi að stórum hluta verið fyrir yfirvinnu, en við breytinguna á vinnufyrirkomulaginu 1. september 1998 hafi launin lækkað mjög mikið. Ekki liggur fyrir í málinu hver mánaðarleg yfirvinna stefnda hefur verið eftir þetta, en af hans hálfu var því lýst svo við flutning málsins fyrir Hæstarétti að hún væri miklu minni eftir breytinguna á vöktunum en áður. Þeirri staðhæfingu er ekki mótmælt af áfrýjanda.

II.

Stefndi reisir kröfu sína á því að áfrýjanda beri að efna réttilega ráðningarsamning þeirra og kjarasamning, sem hinn fyrrnefndi tók laun eftir. Hafi stefndi fyrir 1. september 1998 haft fastan vinnutíma og fasta yfirvinnu og þar með föst ráðningarkjör. Eldra vinnufyrirkomulag hafi verið hluti af starfskjörum hans. Þrátt fyrir að breyting á vinnutímanum hafi verið óhjákvæmileg til að standast reglur um lágmarkshvíld, verði hún ekki gerð án þess að um leið sé breytt ráðningarkjörum stefnda. Tilkynningin 5. ágúst 1998 hafi í raun falið í sér uppsögn ráðningar og boð um nýtt starf. Í slíku tilviki beri að veita umþóttunartíma með sama hætti og við slit ráðningarsamnings. Hér eigi við sex mánaða uppsagnarfrestur, en til vara þriggja mánaða.

Áfrýjandi mótmælir því að um föst ráðningarkjör hafi verið að ræða. Stefndi hafi sjálfur kosið að vinna alla þá yfirvinnu, sem í boði hafi verið, og áfrýjandi ekki haft neitt við það að athuga. Stefnda hafi hins vegar ekki verið það skylt. Þá hafi yfirvinna hans í reynd verið misjafnlega mikil, eins og sjáist glöggt af vinnuseðlum fyrir mánuðina september 1997 til febrúar 1998 að báðum meðtöldum, sem stefndi hafi lagt fram og miði kröfugerð sína við. Þar komi fram að mánaðarleg yfirvinna hans hafi verið frá 37 klukkustundum upp í 114 klukkustundir. Engin skylda hafi því hvílt á áfrýjanda að fara með breytingar á vinnufyrirkomulaginu eins og uppsögn á föstum, umsömdum ráðningarkjörum. Breytingin hafi leitt af kjarasamningi og stefndi sé bundinn af samningi, sem stéttarfélag geri fyrir hans hönd, jafnvel þótt af honum leiði að heildartekjur verði lægri, svo unnt sé að ná markmiði um hvíldartíma. Þá sé þess loks að gæta að áfrýjanda yrði óheimilt að taka við vinnuframlagi stefnda samkvæmt eldra fyrirkomulagi meðan uppsagnarfrestur væri að líða. Ef fallist yrði á kröfu stefnda væri í raun verið að knýja áfrýjanda til efnda á samningi, sem sé andstæður lögum og kjarasamningi.

III.

Krafa stefnda er studd við launaseðla fyrir tímabilið september 1997 til febrúar 1998, en meðaltal yfirvinnu kveður hann þá hafa verið 76,75 klukkustundir á mánuði. Ekkert er fram komið um yfirvinnu stefnda frá mars 1998 fram til þess er vinnufyrirkomulagið breyttist 1. september sama árs eða eftir það. Er ljóst að miklar sveiflur hafa verið á yfirvinnu stefnda á áðurnefndu sex mánaða tímabili, en ekki hafa verið gefnar neinar skýringar á því. Eins og málið er lagt fyrir hefur ekki verið sýnt fram á að stefndi hafi unnið yfirvinnu með föstum eða reglubundnum umsömdum hætti á lengri tíma, þannig að leggja mætti til grundvallar að um föst ráðningarkjör hafi verið að ræða. Ber stefndi hallann af skorti á sönnun í þessu efni og verður áfrýjandi þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfu hans.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Kaupfélag Árnesinga, er sýkn af kröfu stefnda, P-kk-ef B-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.