132/2016

LBI hf. höfðaði mál á hendur P ehf. og P LLP til heimtu skaðabóta vegna tjóns sem LBI hf. taldi sig hafa orðið fyrir af þeirra hálfu við endurskoðun og könnun á árshlutauppgjörum bankans og ráðgjafar um hvernig haga bæri tilteknum þáttum í reikningsskilum hans. Undir rekstri málins fékk LBI hf. dómkvadda menn til að leggja mat á nánar tiltekin atriði varðandi framangreint. Í máli þessu hafnaði héraðsdómur að taka til greina þá kröfu LBI hf. um að P ehf. og P LLP yrðu gert skylt að afhenda tiltekin gögn og upplýsingar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að slitum væri lokið á LBI hf. og frá þeim tíma giltu ekki reglur laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. um heimild slitastjórnar til að afla gagna og upplýsinga eftir reglum XIII. kafla laganna. Þá var tekið fram í dómi Hæstaréttar að frá þeirri meginreglu, að aðila máls yrði ekki gert að láta af hendi gögn sem hann hefði í umráðum sínum, yrði ekki komist með því að óska matsgerðar sem snertir sakarefnið og fá gagnaðila þannig knúinn til að afhenda gögn óbeint í skjóli reglna um matsgerðir. Var því hinn kærði úrskurður staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. febrúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. febrúar 2016 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðilum yrði aðallega gert að afhenda sér tiltekin gögn og upplýsingar en til vara að matsmönnum yrði veittur aðgangur að þessum gögnum. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að krafa hans um afhendingu skjala og annarra gagna verði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast hvor fyrir sitt leyti staðfestingar hins kærða úrskurðar. Jafnframt krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Hvorki verður ráðið af bókun í þingbók í héraði né hinum kærða úrskurði að sóknaraðili hafi krafist málskostnaðar í tengslum við kröfugerð sína á hendur varnaraðilum um afhendingu gagna. Kemur sú krafa því ekki til úrlausnar fyrir Hæstarétti. Þá hafa varnaraðilar ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur því heldur ekki til úrlausnar krafa þeirra um málskostnað í héraði.

I

Sóknaraðili, sem áður hét Landsbanki Íslands hf., var tekinn til slita með lögum nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Upphaf slitanna miðaðist við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi en sóknaraðila var skipuð slitastjórn 29. sama mánaðar. Slitum sóknaraðila lauk með nauðasamningi fyrir hann sem komst á 25. desember 2015.

Sóknaraðili höfðaði mál á hendur varnaraðilum 8. mars og 11. apríl 2012 til heimtu skaðabóta vegna tjóns sem sóknaraðili telur sig hafa orðið fyrir af þeirra hálfu við endurskoðun og könnun á árshlutauppgjörum bankans og ráðgjafar um hvernig haga bæri tilteknum þáttum í reikningsskilum hans. Undir rekstri málsins fékk sóknaraðili dómkvadda menn 28. nóvember 2013 til að leggja mat á nánar tiltekin atriði sem lutu að þessum störfum varnaraðila.

Af gögnum málsins verður ráðið að umfangsmikil gagnaöflun hafi farið fram við störf matsmanna. Á matsfundi 6. nóvember 2015 lögðu matsmenn fram beiðni til varnaraðilans PricewaterhouseCoopers ehf. um gögn um tiltekna ráðgjöf félagsins til sóknaraðila á árunum 2004 til 2008 vegna aflandsfélaga sem áttu hluti í sóknaraðila í tilefni af kaupréttarsamningum og endurskoðunargögn um eigið fé og kaupréttarsamninga fyrir árin 2005 og 2006. Sóknaraðili heldur því fram að varnaraðilar hafi ekki afhent þau gögn sem beiðni matsmanna náði til, en hún taki til hluta af þeim gögnum sem mál þetta lúti að. Aftur á móti telur varnaraðilinn PricewaterhouseCoopers ehf. sig hafa afhent matsmönnum öll umbeðin gögn.

Í þinghaldi 6. nóvember 2015 lagði sóknaraðili fram kröfu á hendur varnaraðilum um afhendingu á þeim gögnum og upplýsingum sem mál þetta tekur til. Krafan skiptist í nokkra liði en hún tók í fyrsta lagi til vinnugagna sem varnaraðilar hafa umráð yfir vegna endurskoðunar og könnunar á reikningsskilum sóknaraðila fyrir árin 2005 og 2006. Í öðru lagi tók krafan sérstaklega til sömu vinnugagna þessi ár að því er varðaði meðferð á hlutabréfum í sóknaraðila sem færð voru á svokallaðan LI Hedge reikning í reikningsskilum bankans, upplýsingagjöf um skuldbindingar og viðskipti tengdra aðila og meðferð á hlutabréfum í eigu aflandsfélaga og svokölluðum TRS afleiðum. Um þessi sömu atriði var í þriðja lagi gerð krafa um öll gögn og samskipti, þar með talda tölvupósta vegna ráðgjafar varnaraðila um reikningsskil bankans á tímabilinu 2005 til 2008. Í fjórða lagi tók krafan til allra vinnugagna sem varnaraðilar hefðu umráð yfir vegna endurskoðunar og könnunar á reikningsskilum bankans fyrir árin 2007 og 2008 að því marki sem þessum gögnum hefði ekki þegar verið komið á framfæri við matsmenn. Þá var fimmta lagi gerð krafa um að varnaraðilar legðu fram nánar tiltekin gögn, þar á meðal um TRS samninga á árinu 2008 og vinnu varnaraðilans PricewaterhouseCoopers LLP við endurskoðun og könnun á útibúi Landsbanka Íslands hf. í London. Loks var þess krafist í sjötta lagi að varnaraðilar legðu fram öll gögn um niðurstöðu gæðaúttektar sem gerð var af PricewaterhouseCoopers samtökunum í apríl 2008 vegna endurskoðunar varnaraðilans PricewaterhouseCoopers ehf. á sóknaraðila.

Í þinghaldi 19. nóvember 2015 mótmæltu varnaraðilar kröfu sóknaraðila um afhendingu gagna og var henni síðan hafnað með hinum kærða úrskurði.

II

Til stuðnings kröfu sinni um afhendingu gagna og upplýsinga úr höndum varnaraðila vísar sóknaraðili aðallega til 81. og 82. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Samkvæmt 1. mgr. 81. gr. laganna hvílir skylda á endurskoðanda félags, sem hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta, til að verða við kvaðningu skiptastjóra um að mæta á fund hans og veita honum upplýsingar og láta honum í té gögn sem hann krefst vegna skiptanna. Verði endurskoðandi ekki við kröfu skiptastjóra um upplýsingar eða gögn má skiptastjóri fara þess skriflega á leit við héraðsdómara að endurskoðandinn verði kvaddur fyrir dóm til að gefa skýrslu um málefnið sem vitni, sbr. 3. mgr. 81. gr. laganna. Skal þá farið eftir reglum laga nr. 91/1991 um kvaðningu vitnis, skyldu til vitnisburðar, viðurlög á hendur vitni og skýrslutökuna sjálfa, eftir því sem átt getur við. Samkvæmt 5. mgr. 51. gr. þeirra laga er unnt að leggja fyrir vitni að hafa með sér gögn til sýningar fyrir dómi eða að athuga bækur sínar, skjöl og aðra muni og gera útdrátt úr tilteknum atriðum í þeim til skýringar á málsatvikum. Eftir 1. mgr. 82. gr. laga nr. 21/1991 er þeim sem hafa eignir þrotabús í umráðum sínum skylt að veita skiptastjóra þær upplýsingar og láta honum í té þau gögn um málefni búsins sem hann krefst. Sama skylda hvílir á sýslunarmönnum en endurskoðendur teljast til þeirra, sbr. 3. mgr. 8. gr. laga nr. 79/2008 um endurskoðendur. Ef sýslunarmaður neitar að verða við kröfu skiptastjóra getur hann, samkvæmt 2. mgr. 82. gr. laga nr. 21/1991, farið svo að sem segir í 3. mgr. 81. gr. laganna með því að óska eftir að tekin verði skýrsla af viðkomandi fyrir dómi eftir þeim reglum sem áður voru raktar.

Þær reglur um upplýsingagjöf og afhendingu gagna til skiptastjóra við gjaldþrotaskipti, sem hér hefur verið gerð grein fyrir, gilda um slitastjórn fjármálafyrirtækis sem tekið hefur verið til slita, sbr. 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002. Svo sem áður greinir komst á nauðasamningur fyrir sóknaraðila 25. desember 2015. Með því lauk slitum á sóknaraðila, sbr. 3. mgr. 103 gr. a. laga nr. 161/2002. Frá þeim tíma gilda ekki reglur laganna um heimild slitastjórnar til að afla gagna og upplýsinga eftir reglum XIII. kafla laga nr. 21/1991. Þess utan verður úrræðum 3. mgr. 81. gr. laganna um hvernig fullnægt verður skyldu til að veita skiptastjóra upplýsingar án tengsla við dómsmál ekki beitt í máli sem höfðað er til heimtu skaðabóta á hendur þeim sem slík skylda getur hvílt á. Krafa sóknaraðila verður því ekki reist á 81. og 82. gr. laga nr. 21/1991.

III

Í annan stað reisir sóknaraðili kröfu sína á hendur varnaraðilum um afhendingu gagna og upplýsinga á 2. mgr. 68. gr., sbr. 2. mgr. 67. gr., laga nr. 91/1991 og 3. mgr. 62. gr. sömu laga.

Samkvæmt 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 ber aðila máls að verða við áskorun gagnaðila um að leggja fram skjal sem hann hefur í vörslum sínum ef gagnaðilinn á rétt til skjalsins án tillits til málsins eða efni skjalsins er slíkt að aðila væri skylt að bera vitni um það ef hann væri ekki aðili að málinu. Verði aðili ekki við slíkri áskorun um að leggja fram skjal, sem hann hefur undir höndum, getur dómari skýrt það svo að hann samþykki frásögn gagnaðilans um efni skjalsins, sbr. 1. mgr. 68. gr. laganna. Frekari úrræði hefur aðili ekki að lögum til að knýja á um að fá aðgang að skjali í vörslum gagnaðila síns eins og ítrekað hefur verið slegið föstu í dómaframkvæmd Hæstaréttar, sbr. meðal annars dóm réttarins 15. janúar 2015 í máli nr. 11/2015 og þá dóma sem þar var vísað til. Þá á vísun sóknaraðila til 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 ekki við, enda gildir það ákvæði ekki um málsaðila heldur þriðja mann sem hefur vörslu skjals og hvernig honum verður gert að afhenda það.

Svo sem áður greinir voru dómkvaddir menn til að leggja mat á nánar tiltekin atriði sem lutu að störfum varnaraðila í þágu sóknaraðila. Telur sóknaraðili að varnaraðilum beri að láta af hendi þau gögn og upplýsingar sem krafa hans tekur til svo að matsmenn hafi aðgang að því sem matsgerðin lýtur að, sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Eins og áður er rakið verður aðila máls ekki gert að láta af hendi gögn sem hann hefur í sínum umráðum. Hjá þeirri meginreglu verður ekki komist með því að óska matsgerðar sem snertir sakarefnið og fá gagnaðila þannig knúinn til að afhenda gögn óbeint í skjóli reglna um matsgerðir, enda geta þær reglur ekki orðið til þess að málsaðila verði gert að afhenda skjal sem hann þyrfti ella ekki að láta af hendi. Verður krafa sóknaraðila því heldur ekki tekin til greina á þessum grundvelli.

Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, LBI hf., greiði varnaraðilum, PricewaterhouseCoopers ehf. og PricewaterhouseCoopers LLP, 400.000 krónur í kærumálskostnað hvorum um sig.