434/2004

Deilt var um réttmæti tilkalls til arfs eftir X á grundvelli erfðaskrár hans. Var úrskurður héraðsdóms ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar þar sem ekki höfðu verið lagðar fram greinargerðir þar sem fram kæmu til fullnaðar kröfur aðila um ágreiningsatriðið, sbr. 1. og 2. mgr. 130. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. október 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að landlækni yrði gert að láta af hendi nánar tiltekin gögn varðandi andlegt heilsufar X. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans verði tekin til greina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Samkvæmt gögnum málsins gerði X erfðaskrá 11. apríl 2000, þar sem kveðið var á um það eitt að varnaraðilar skyldu erfa allar eigur hans að jöfnu. Erfðaskráin var undirrituð í viðurvist lögbókanda í Reykjavík, sem færði á hana áritun um að X hafi komið á fund hans og greint frá ætlun sinni að gera erfðaskrá, sannað á sér deili, undirritað hana af fúsum og frjálsum vilja og kveðið hana hafa vilja sinn að geyma. X lést 30. desember 2002 og fengu varnaraðilar leyfi sýslumannsins í Reykjavík 21. janúar 2003 til einkaskipta á dánarbúinu. Var leyfi þetta veitt á grundvelli erfðaskrárinnar. Fram er komið í málinu að lögerfingjar eftir X séu 40 talsins og er ýmist um að ræða eftirlifandi systkin hans eða niðja látinna systkina. Hluti þessara lögerfingja, þar á meðal sóknaraðili, gerði kröfu 4. febrúar 2004 til Héraðsdóms Reykjavíkur um að dánarbúið yrði tekið til opinberra skipta, en áður höfðu þeir tilkynnt sýslumanni 2. apríl 2003 að þeir vefengdu erfðaskrána, sem varnaraðilar reistu á arfstilkall sitt. Krafan um opinber skipti var rökstudd með því að X hafi ekki verið svo heill heilsu andlega við gerð erfðaskrárinnar að hann hafi verið fær um að gera hana á skynsamlegan hátt. Þá var einnig vísað til þess að í vottorði lögbókanda á erfðaskránni hafi einskis verið getið um andlegt hæfi X til þessarar ráðstöfunar. Fallist var á kröfu þessa með úrskurði héraðsdóms 23. apríl 2004. Á skiptafundi, sem haldinn var í dánarbúinu 19. maí sama ár, ítrekuðu umræddir lögerfingjar að þeir vefengdu erfðaskrána, en varnaraðilar héldu arfstilkalli sínu til streitu. Vegna þessa beindi skiptastjóri framkomnu ágreiningsefni til héraðsdóms 26. maí 2004, en í tilkynningu hans um þetta var sóknaraðili einn nafngreindur sem lögerfingi, sem héldi uppi andmælum gegn bréferfðarétti varnaraðila. Var mál milli aðilanna þingfest af þessu tilefni í héraðsdómi 11. júní 2004. Sóknaraðili lagði fram greinargerð á dómþingi 25. sama mánaðar. Sagði þar að í málinu krefðist hann „úrskurðar um skyldu Landlæknisembættisins ... um að afhenda fyrir dómi öll heilsufarsgögn, þ.m.t. sjúkraskýrslur, læknisvottorð, hjúkrunarskýrslur, dagála, öldrunarmat svo og önnur gögn sem embættið hefur undir höndum, og/eða Grund, elli- og hjúkrunarheimili, ... og varða andlegt heilsufar X og hæfi hans til að ráðstafa eignum sínum með erfðaskrá á skynsamlegan hátt, en umrædd erfðaskrá var gerð þann 11. apríl árið 2000.“ Í greinargerð varnaraðila, sem lögð var fram 5. júlí 2004, var þess aðallega krafist að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara að þessari kröfu yrði hafnað. Tók héraðsdómari varakröfu varnaraðila til greina með hinum kærða úrskurði.

Eins og áður greinir beindi skiptastjóri í dánarbúi X til héraðsdóms ágreiningi, sem komið hafði upp við opinber skipti á því, um réttmæti tilkalls varnaraðila til arfs eftir þann látna á grundvelli erfðaskrár hans. Var þetta réttilega gert á grundvelli 122. gr., sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 20/1991. Í máli, sem rekið yrði af þessu tilefni eftir ákvæðum XVII. kafla sömu laga, bar sóknaraðila og því næst varnaraðilum að skila greinargerðum, þar sem fram kæmu til fullnaðar kröfur þeirra um efni málsins, sbr. 1. mgr. og 2. mgr. 130. gr. laganna. Í stað þess að hlíta þessum reglum með því að leggja fram greinargerðir um ágreiningsatriðið, sem skiptastjóri vísaði til héraðsdóms til úrlausnar, tóku greinargerðir aðilanna til þess eins hvort vörslumanni gagna um heilsufar þess látna á þeim tíma, sem hann gerði umdeildu erfðaskrána, bæri að láta þau af hendi. Slíkt atriði hefði getað komið til úrlausnar undir rekstri máls um erfðaréttindi eftir þann látna, eftir atvikum í tengslum við kröfu málsaðila samkvæmt 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991, en engan veginn í því horfi, sem það hefur hér verið gert. Af þessum sökum verður sjálfkrafa að ómerkja hinn kærða úrskurð og meðferð málsins fyrir héraðsdómi frá og með þinghaldi 25. júní 2004 og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er ómerktur og meðferð málsins frá og með þinghaldi 25. júní 2004. Er málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.