382/2003

B sótti um stöðu kennara við HÍ og sátu G, H og J í dómnefnd sem meta skyldi hæfi umsækjenda í samræmi við 12. gr. laga nr. 41/1999 um Háskóla Íslands. Talið var að tilgreind tvenn ummæli, sem komu fram í áliti dómnefndarinnar um störf B, hefðu verið ærumeiðandi og voru þau dæmd ómerk og B dæmdar miskabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. september 2003. Hann krefst þess að síðargreind ummæli í áliti dómnefndar um starf kennara í fornleifafræði við heimspekideild Háskóla Íslands verði dæmd dauð og ómerk og að stefndu greiði honum óskipt 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.000.000 krónum frá 28. nóvember 2002 til uppsögu dóms í málinu, en af 1.500.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara, að fjárkrafa áfrýjanda verði lækkuð.

I.

Málsatvik eru rakin í héraðsdómi og eru þau ágreiningslaus. Stefndu sátu í dómnefnd til að meta hæfi sækjenda um starf kennara, dósents eða lektors, í fornleifafræði við sagnfræðiskor heimspekideildar Háskóla Íslands, sem auglýst var 31. desember 2001. Áfrýjandi var einn fjögurra umsækjenda, og þau ummæli sem krafist er ómerkingar á, komu fram í áliti dómnefndarinnar. Niðurstaða nefndarinnar varð sú að einn umsækjenda væri hæfur til að gegna starfi dósents og annar til að gegna starfi lektors. Tveir voru ekki taldir hæfir. Annar þeirra var áfrýjandi en hinn dró umsókn sína til baka, og var umsögn dómnefndar um hann felld niður í endanlegri gerð dómnefndarálitsins.

Hin átöldu ummæli voru í þeim hluta dómnefndarálits sem fjallaði um áfrýjanda. Hann segir að í álitsgerðinni komi fram ýmis ummæli, sem vegi að æru hans og persónu, en einkum séu það tvenn ummæli sem séu mjög ærumeiðandi fyrir hann. Þau séu lítt eða ekki rökstudd þótt þau feli í sér sterkar fullyrðingar um störf hans. Ummælin séu sérlega meiðandi fyrir fornleifafræðing sem sinni mikið rannsóknum, meðal annars fyrir opinbera aðila. Hann telur samhengis vegna nauðsynlegt að birtur sé eftirfarandi texti úr álitinu, en þar séu feitletruð ummælin sem krafist er ómerkingar á:

1. „Minjarnar í Hólmi í Laxárdal virðast vera enn eitt dæmi um landnámsbýli sem ekki var vitað um áður og rannsókn þeirra er því mikilvægt framlag til rannsókna á fyrstu byggð í landinu. Lítið verður sett út á aðferðir B-kk-ef við uppgröftinn. Sama er ekki hægt að segja um túlkun hans á minjunum. Þar slær hann fram fullyrðingum sem ekki eru byggðar á neinum rökum, en það er hreint og beint ábyrgðarleysi.“

2. „Rannsóknin var gerð fyrir Vegagerðina vegna fyrirhugaðrar vegagerðar sem kæmi til með að eyðileggja rúst á Snæfellsnesi. Farið var út í nákvæma fornleifarannsókn á nausti frá 20. öld sem upplýsingar hefði mátt fá um frá staðarmönnum fyrir rannsókn. Rústin, sem var eyðilögð við rannsóknina, var ekki staðsett í landskerfi. Tilgangi rannsóknarinnar var því ekki náð og illa var farið með almannafé.“

Áfrýjandi sendi athugasemdir við niðurstöðu dómnefndarinnar með bréfi til rektors Háskóla Íslands 12. maí 2002 og fór fram á að niðurstaðan yrði ógilt og skipuð ný nefnd, sem fjallaði á nýjan leik um umsækjendur. Hann gerði og athugasemdir við skipan dómnefndarinnar, efnislega meðferð hennar á umsókn hans og umsögn hennar um einstök ritverk hans sem fylgdu umsókninni. Rektor sendi athugasemdirnar til stefndu, sem svöruðu þeim með bréfi í sama mánuði. Þar tekur dómnefndin fram að athugasemdir áfrýjanda breyti ekki niðurstöðu hennar. Engu að síður viðurkenndi nefndin að „óþarflega fast“ hafi verið kveðið að orði í álitinu og felldi því niður í endanlegri álitsgerð síðasta málsliðinn í umsögn um rannsókn á Hjarðarbólsodda, sem feitletraður er undir 2. tölulið.

Áfrýjandi reisir kröfu sína varðandi hin auðkenndu ummæli undir 1. tölulið á því að fullyrðing dómnefndar um að hann hafi ekki stutt niðurstöðu sína neinum rökum sé röng. Fullyrðingin um ábyrgðarleysi sé engum rökum studd. Með henni hafi dómnefndin farið út fyrir hlutverk sitt og kveðið upp eins konar siðferðisdóm yfir honum. Telur hann ummælin mjög móðgandi fyrir sig og því brot á 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með síðari breytingum.

Varðandi ummælin undir 2. tölulið bendir áfrýjandi á, að þau séu bæði harkaleg og ósönn. Dómnefndin hefði getað leitað nánari skýringa áður en þau voru birt en ekki gert. Eftir að skýring hafði verið veitt hafi ummælin verið felld úr lokagerð álitsins. Ummælin séu tilhæfulausar, ærumeiðandi aðdróttanir í hans garð, sett fram ófyrirsynju og því brot á 235. gr. almennra hegningarlaga. Engu breyti þótt nefndin hafi fellt ummælin niður í endanlegri útgáfu álitsins, brotið hafi verið fullframið með gerð upphaflega álitsins og sendingu þess til rektors.

Áfrýjandi segir ekki um það deilt að gagnrýni á verk hans og annarra umsækjenda sé nauðsynlegur hluti starfa nefndarinnar og njóti hún því rýmkaðs tjáningarfrelsis. Öll gagnrýni slíkrar nefndar verði hins vegar að byggjast á traustum rökum, auk þess að falla undir starfssvið hennar og vera í samræmi við hlutverk hennar. Því séu gerðar kröfur um sanngjarnan og hófsaman búning gagnrýninnar, ummælin megi ekki vera staðlausar dylgjur.

Málsástæður stefndu eru raktar í héraðsdómi. Stefndu halda því meðal annars fram að hin átöldu ummæli séu gildisdómar en ekki staðhæfingar um staðreyndir. Samkvæmt dómaframkvæmd í meiðyrðamálum verði gildisdómar ekki sannaðir, þeir séu skoðanir sem ekki feli sér ærumeiðingar í opinberri umræðu.

II.

Samkvæmt 4. mgr. 12. gr. laga nr. 41/1999 um Háskóla Íslands var hlutverk stefndu, sem annarra dómnefndarmanna, að láta uppi rökstutt álit um það hvort ráða mætti af vísindagildi rita og rannsókna umsækjanda, svo og af námsferli hans og störfum, að hann væri hæfur til að gegna starfinu. Dómnefndinni bar að fylgja almennum málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar og rækja starf sitt með alúð og samviskusemi í hvívetna og gæta kurteisi, lipurðar og réttsýni, sbr. til hliðsjónar 1. mgr. 14. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þeim bar samkvæmt rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar að sjá til þess að nægar upplýsingar lægju fyrir svo að unnt væri að fjalla um álitið á málefnalegan hátt. Ítarleg fyrirmæli um dómnefndir, mat á hæfi umsækjenda, dómnefndarálit og meðferð þess, svo og afgreiðslu máls, eru í 42. - 45. gr. reglugerðar nr. 458/2000 fyrir Háskóla Íslands. Í 8. mgr. 42. gr. hennar kemur fram að dómnefnd sé heimilt að afla frekari gagna um umsækjendur, telji hún þau nauðsynleg til að leggja mat á hæfi þeirra.

Stefndu njóta tjáningarfrelsis samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar, og allar takmarkanir á því ber að skýra þröngt. Ágreiningslaust er að þetta frelsi stefndu sé rúmt vegna stöðu þeirra og skyldu til að leggja dóm á og gagnrýna verk áfrýjanda og annarra umsækjenda. Álitaefni máls þessa er því um mörk frelsis stefndu til tjáningar og æruverndar áfrýjanda samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar.

Fallast ber á með stefndu að gildisdómar í opinberri umræðu um samfélagsleg málefni séu almennt ekki refsiverðir. Hins er að gæta, að með umsókn sinni um starfið tók áfrýjandi ekki þátt í opinberri umræðu um samfélagsmál og ummæli stefndu um hann féllu ekki í slíkri umræðu heldur drögum að dómnefndaráliti, sem samið skyldi eftir ströngum reglum, þar sem engin réttlæting er fyrir því að vegið sé að æru manna. Í þessu ljósi verða ummælin skoðuð.

1. töluliður. Fyrir héraðsdómi voru tvö af stefndu spurð um fyrri ummælin, að áfrýjandi hafi slegið fram „fullyrðingum sem ekki eru byggðar á neinum rökum, en það er hreint og beint ábyrgðarleysi.“ Annað þeirra svaraði, að þeim hafi ekki þótt áfrýjandi rökstyðja þetta nógu vel, og hitt, að rök hans hafi ekki verið gild að þeirra mati. Mikill munur er á því að segja að fullyrðingar séu ekki byggðar á neinum rökum og að segja að rökin séu ekki fullnægjandi eða ekki gild að mati álitsgjafa. Hið síðara hefðu stefndu hæglega getað sagt í álitinu, en gerðu ekki. Ummæli stefndu eru röng og meiðandi fyrir áfrýjanda og til þess fallin að skerða fræðimannsheiður hans. Með þeim gerðust stefndu brotleg við 234. gr. almennra hegningarlaga og ber að ómerkja ummælin samkvæmt 1. mgr. 241. gr. laganna.

2. töluliður. Síðari ummælin tóku stefndu úr drögum að áliti eftir að hafa fengið skýringu frá áfrýjanda. Þau hafa ekki borið því við sér til varnar í málinu að þar með hafi ummælin orðið þeim refsilaus. Skýringuna gátu þau hæglega fengið áður en þau létu þessi ummæli frá sér fara, enda mátti ljóst vera að viðkomandi rannsókn hafi verið gerð að beiðni Vegagerðarinnar og kostuð af henni. Með ummælunum dróttuðu þau að áfrýjanda eyðslusemi og ófaglegum vinnubrögðum. Ummælin fela því í sér siðferðisdóm, sem er meiðandi fyrir áfrýjanda, enda tilhæfulaus og óviðurkvæmileg í dómnefndaráliti. Þau eru brot á 235. gr. almennra hegningarlaga og verða því einnig dæmd ómerk samkvæmt 1. mgr. 241. gr. sömu laga.

Í málinu krefst áfrýjandi sem fyrr segir greiðslu á 1.500.000 krónum úr hendi stefndu, þar af 1.000.000 krónum í miskabætur og 500.000 krónum til að standa straum af birtingu dómsins í þremur dagblöðum.

Samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum skal sá sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn æru manns greiða honum miskabætur. Þau skilyrði eru uppfyllt í þessu máli. Við ákvörðun bótafjárhæðar verður að líta til þess að með forsendum þessa dóms út af fyrir sig hefur hlutur áfrýjanda verið réttur eftir því sem efni standa til. Þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 100.000 krónur. Verður stefndu gert að greiða áfrýjanda fjárhæðina sameiginlega ásamt vöxtum, eins og í dómsorði greinir.

Ekki eru efni til að taka til greina kröfu áfrýjanda um fjárgreiðslu vegna birtingar dóms, þar sem ummæli stefndu voru ekki birt í fjölmiðlum.

Stefndu verða dæmd til að greiða áfrýjanda sameiginlega málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi, eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Framangreind ummæli eru ómerk.

Stefndu, G-kvk-nf S-kvk-nf, H-kk-nf Þ-kk-nf og J-x-x H-x-x, greiði áfrýjanda, B-kk-þgf F. E-kk-þgf, sameiginlega 100.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. nóvember 2002 til greiðsludags.

Stefndu greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.