701/2012

K o.fl. kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu S o.fl. um að jörðin V skyldi vera meðal eigna við skipti á dánarbúi SH, sem lést árið 1966. Upphaf málsins mátti rekja til erfðaskrár ME frá árinu 1938 en með henni arfleiddi ME, SH, jörðina V með nánari skilyrðum. Samkvæmt ákvæðum hennar skyldi jörðin að SH látnum ganga að erfðum til elsta sonar hans og svo til niðja SH í beinan karllegg. Við andlát SH gerði ekkja hans tilkall til jarðarinnar en með úrskurði skiptaréttar, 24. júní 1967 og ákvörðun 7. maí 1968, sem Hæstiréttur staðfesti með dómum í málum nr. 110/1967 og 99/1968, var elsta syni SH, MH, áskilinn réttur eftir föður sinn til að taka við til ábúðar og hagnýtingar jörðina V og honum afhent jörðin til umráða og afnota samkvæmt þeim réttindum sem honum voru áskilin sem erfingja samkvæmt erfðaskránni. MH lést árið 1999 og tók elsti sonur hans, ÞH, við jörðinni í samræmi við ákvæði erfðaskrárinnar með skiptayfirlýsingu 21. nóvember 2000. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 375/2011 var fallist á það með lögerfingjum SH að opinberum skiptum á dánarbúi SH hefði aldrei verið lokið og lagt fyrir héraðsdóm að skipa skiptastjóra til að ljúka skiptum. Í málinu héldu S o.fl., lögerfingjar SH, því fram að SH hefði í raun eignast jörðina með áðurnefndri erfðaskrá ME árið 1938 en elsti sonur SH, MH, hefði aðeins tekið við umráðum og afnotum jarðarinnar með ákvörðuninni 7. maí 1968. Þau umráð og afnot hafi hins vegar ekki falið í sér beinan eignarrétt eða bein eignarráð yfir jörðinni heldur óbein eignarréttindi. Bein eignarráð yfir jörðinni hefðu því aldrei flust frá dánarbúinu og væru því enn á hendi þess. Í dómi Hæstaréttar kom fram að dánarbúið væri enn til opinberra skipta þótt liðið væri á fimmta áratug frá upphafi þeirra, en um frekari framkvæmd þeirra giltu nú ákvæði laga nr. 20/1991, sbr. 3. mgr. 148. gr. og 150. gr. þeirra. Þá yrði málatilbúnaður aðilanna skilinn svo að ekki væri deilt um að beinn eignarréttur að jörðinni hefði færst fyrir arf í hendur SH, þótt sá réttur hafi eftir nánari ákvæðum erfðaskrárinnar verið háður margvíslegum kvöðum. Í málinu væri ekki til úrlausnar hvort skilyrði hafi verið eða væru til að þessi beini eignarréttur yrði færður eftir lát SH til MH, heldur hvort það hafi í raun þegar verið gert við opinberu skiptin á dánarbúi SH þannig að sá réttur væri ekki lengur á hendi búsins. Talið var að fyrirliggjandi gögn í málinu stæðu ekki til þess að álykta að MH hefði öðlast beinan eignarrétt að jörðinni V með ákvörðun skiptaráðanda 7. maí 1968, sem Hæstiréttur hafði staðfest með dómi í máli nr. 99/1968. Þá hafði því ekki verið borið við í málinu að MH hefði á annan hátt tekið við slíkum rétti að jörðinni af dánarbúinu og yrði því til samræmis að telja það enn hafa á sinni hendi þann rétt, sem ráðstafa yrði til að ljúka skiptum lögum samkvæmt.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. nóvember 2012, þar sem kveðið var á um að jörðin Vatnsendi í Kópavogi skyldi teljast meðal eigna dánarbús S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef, sem lést 13. nóvember 1966. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að jörðin verði ekki talin til eigna dánarbúsins. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 29. apríl 2013.

I

M-kk-nf E-kk-nf H-kk-nf, sem eignaðist jörðina Vatnsenda á árinu 1914, gerði 4. janúar 1938 svohljóðandi erfðaskrá:

„Ég undirritaður M-kk-nf E-kk-nf H-kk-nf fyr úrsmiður í Reykjavík, en nú bóndi á Vatnsenda í Seltjarnarneshreppi, sem ekki á neitt afkvæmi, lýsi hérmeð yfir því, sem síðasta vilja mínum, að með eignir mínar lausar og fastar - allar undantekningarlaust - skal fara á þann hátt, er hér eftir segir, að mér látnum.

1. gr. Allar eignir mínar - fastar og lausar - skulu ganga að erfðum til S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef, með þeim nánari takmörkunum og skilyrðum er nú skal greina.

a/- Hann má ekki selja fasteign þá er ég nú á - Vatnsenda í Seltjarnarneshreppi - er hann fær að erfðum með þessari arfleiðsluskrá, né heldur veðsetja hana fyrir meiru en sem nemur 50% af fasteignamati jarðarinnar og þó aðeins til greiðslu erfðafjárskatts ef með þarf, eða nauðsynlegra, varanlegra endurbóta á húsum jarðarinnar eða henni sjálfri.

b/- Hann skal búa á eigninni sjálfur sbr. þó það er síðar segir um föður hans undir tölulið 2.

c/- Arftaki má selja á leigu lóðir undir hús, leikvelli eða annað, úr óræktuðu landi jarðarinnar, gegn árlegu afgjaldi er hæfilegt þykir á hverjum tíma, og skulu þær leigur goldnar á tilteknum gjalddaga til ábúenda hver sem hann verður, og má ekki veðsetja þær neinum fremur en jörðina, fyr en þær eru greiddar ábúenda.

2. gr. Meðan L-kk-nf H-kk-nf faðir S-kk-ef lifir, má hann búa endurgjaldslaust á fyrnefndri jarðeign, að öðru en því, að hann svarar til vaxta og afborgana af skuldum þeim, er á eigninni hvíla.

Allar bætur fyrir landspjöll, sem þegar eru orðin eða kunna að verða á jörðinni, af annara völdum, og jörðinni ber, hefir L-kk-nf H-kk-nf eða næsti ábúandi rétt, til að krefja um og semja um, með lögsókn ef með þarf, sem tilheirandi jörðinni að mér látnum, ef ekki hefir verið fullkomlega um það samið áður.

Sömuleiðis hefir L-kk-nf H-kk-nf eða næsti ábúandi allan rétt þann, er um ræðir í gr. 1 tölulið c/-.

3. gr. Að S-kk-þgf látnum gengur jarðeignin að erfðum til elsta sonar hans, og svo til hans niðja í beinan karllegg, og sé sá leggur útdauður, þá til næstelsta sonar S-kk-ef og hans niðja í beinan karllegg o.s.fr. Koll af kolli, þannig að ávalt fær aðeins einn maður allan arfinn, sá elsti í þeim legg, er að réttu ber arfinn samkvæmt því er nú hefir sagt verið.

Sé enginn erfingi réttborinn til arfs frá S-kk-þgf á lífi samkvæmt framanskráðu, þá gengur arfurinn til G-kk-ef P-kk-ef H-kk-ef næst elsta sonar L-kk-ef, og hans niðja í beinan karllegg, eftir sömu reglum.

Sé enginn til í legg P-kk-ef, sem uppfylli skilyrðin, þá skal arfurinn ganga til J-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef sonar L-kk-ef og niðja hans í beinan karllegg, eftir sömu reglum og svona koll af kolli, meðan til er eitthvert afkvæmi í karllegg frá L-kk-þgf H-kk-þgf, sem uppfylli erfðaskilyrði þau er margnefnd eru.

4. gr. Skildi einhver erfingjanna hætta búskap á Vatnsenda, missir hann rétt sinn samkvæmt erfðaskrá þessari, og sá sem næstur er í röðinni tekur við.

5. gr. Ef viðkomandi erfingi er ómyndugur skal fjárhaldsmaður hans ráðstafa ábúðinni þar til hann er myndugur.

6. gr. Sérhver erfingi, sem fær erfðarétt samkvæmt þessum arfleiðslugjörningi, er skyldugur til þess, að halda öll þau skilyrði, sem S-kk-þgf eru sett með honum og gæta þeirra takmarkana, er samningurinn hefir inni að halda.

Vanrækji einhver það, varðar það tafarlaust réttinda missi fyrir hlutaðeigandi.

7. gr. Ef afkvæmi L-kk-ef H-kk-ef í karllegg deyr út, skal taka eignir þær er að framan getur og selja þær, og af andvirði stofna sjóð er beri nafnið: Styrktarsjóður M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef á Vatnsenda. Sjóður þessi ávaxtist í ríkisskuldabréfum, bankavaxta bréfum - er beri það með sér, að þau tilheyri sjóðnum - eða sparisjóði Landsbankans. ¾ hlutar vaxta útborgist árlega, sem styrktarfé, en ¼ hluti leggist við sjóðinn honum til aukningar. Tilgangur sjóðsins skal vera sá, að styrkja ungmenni af ættlegg L-kk-ef H-kk-ef til framhaldsmentunar hvenær sem er.

Skipulagsskrá viðvíkjandi sjóði þessum, ef til kemur, fel ég Stjórnarráði Íslands að semja, með þessum skilyrðum er nú voru nefnd.

Arfleiðslugjörningi þessum skal þinglýsa á varnarþingi jarðarinnar Vatnsenda í Seltjarnarneshreppi, og hann hvíla sem ævarandi kvöð á þeirri eign.

Til staðfestu framanritaðri arfleiðsluskrá í öllum greinum, hefi ég undirritað hana í viðurvist tveggja sérstaklega tilkvaddra vitundarvotta.“

Neðan við undirskrift M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef var arfleiðsluvottorð, sem tveir menn undirrituðu sama dag. Þar á eftir var síðan færð á erfðaskrána svohljóðandi yfirlýsing M-kk-ef 29. október 1940: „Framan-ritaður arfleiðslugjörningur stendur óhaggaður að öllu leiti.“ Vottur að þessari yfirlýsingu tók fram við nafnritun sína að M-kk-nf væri staddur á tilteknu sjúkrahúsi í Reykjavík og „með fullu ráði og rænu og óskerta vitsmuni.“

M-kk-nf E-kk-nf H-kk-nf mun hafa látist 31. október 1940 og S-kk-nf K-kk-nf L-kk-nf H-kk-nf, sem var fæddur 11. júní 1916, tekið arf í samræmi við framangreinda erfðaskrá. Henni virðist hafa verið þinglýst 9. janúar 1941 sem eignarheimild S-kk-ef að jörðinni Vatnsenda. S-kk-nf lést 13. nóvember 1966 og var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 25. febrúar 1967. Til arfs eftir hann stóðu eftirlifandi maki, M-kvk-nf G-kvk-nf H-kvk-nf, tveir sameiginlegir synir þeirra, varnaraðilarnir S-kk-nf K-kk-nf H-kk-nf og K-kk-nf L-kk-nf H-kk-nf, og þrjú börn hans úr fyrri hjúskap, M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf og varnaraðilarnir S-kvk-nf H-kvk-nf og M-kk-nf Í-kk-nf H-kk-nf. M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf, sem var fæddur 28. mars 1941, var elstur barna þess látna.

Við opinberu skiptin á dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef reis ágreiningur um ráðstöfun Vatnsenda og var rekið mál fyrir dómi til að leysa úr honum. Þar krafðist M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf þess að fyrrnefnd erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef yrði „talin gild í öllum greinum“ og veita honum „óskoraðan rétt til að taka við jörðinni Vatnsenda í Kópavogi með öllum gögnum og gæðum, þar á meðal rétt til leiguafgjalda af sumarbústaðarlöndum jarðarinnar.“ Þessu andmæltu M-kvk-nf G-kvk-nf H-kvk-nf og varnaraðilarnir S-kk-nf K-kk-nf og K-kk-nf L-kk-nf, sem kröfðust þess að jörðinni yrði ráðstafað eins og öðrum eignum þess látna „eftir almennum skiptareglum erfðalaga“. Í greinargerð í málinu, sem lögð var fram í héraði af hálfu M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef, sagði meðal annars eftirfarandi: „Erfðaskrá þessi er all sérstæð og gjörhugsuð. Með henni er í rauninni gjörð einskonar sjálfseignarstofnun úr öllum eignum arfláta. Og það er aðeins umráðarétturinn og rétturinn til að njóta arðs af eignunum, sem erfist, en ekki óskoraður eignaréttur. Er ljóst að með þessu vildi arfláti tryggja það að eignirnar tvístruðust ekki og yrðu að engu og jafnframt að elzti sonurinn í ætt L-kk-ef frænda hans hefði örugga fjárhagslega afkomu og væri einskonar ættarhöfðingi.“ Úrskurður í málinu var kveðinn upp í héraði 24. júlí 1967. Í honum var fallist á með M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf, sem var varnaraðili í málinu, að ákvæði í erfðaskránni væru ekki „niður fallin vegna aðgerða fyrri landseta“. Í framhaldi af því sagði eftirfarandi: „Ekki eru efni til að vefengja, að varnaraðili ætli sér að setjast að á Vatnsenda og hefja þar búskap, ef hann fær umráð jarðarinnar. Landsnot jarðarinnar hafa að vísu verið skert verulega frá því sem var, þegar erfðaskráin var gerð, bæði með eignarnámum og útleigu á löndum. Þó er jörðin að fasteignamati talin lögbýli, og þar er enn rekinn búskapur í venjulegri merkingu þess orðs. Hafa ekki verið færð rök fyrir því gegn mótmælum varnaraðilja og gegn opinberu vottorði um skráningu jarðarinnar sem lögbýlis, að jörðin hafi verið rýrð svo, að þar verði ekki rekinn búskapur. Ekki verður fallizt á, að það útiloki búskap á jörðinni, þótt hún hafi fyrir aðgerðir hins opinbera verið dregin undir skipulagssvæði Kópavogskaupstaðar, enda er ekki sýnt, að neinar fyrirætlanir séu á prjónunum, sem útiloki eða rýri núverandi búskaparmöguleika á jörðinni. Það, sem gerast kann í óvissri framtíð, skiptir ekki máli í sambandi við úrlausn málsins. Því verður ekki talið, að núverandi ástand jarðarinnar útiloki varnaraðilja frá að uppfylla þau skilyrði erfðaskrárinnar, að hann búi á jörðinni. Ákvæðum erfðaskrárinnar varðandi jörðina Vatnsenda svipar í ýmsu til reglnanna um ættaróðul, en heimildarlaust er að draga þá ályktun, að hér hafi verið um stofnun óðalsbýlis að ræða, enda vantar mikið á, að reglunum um þau sé fylgt í erfðaskránni. Því verður ekki ályktað gegn skýrum orðum erfðaskrárinnar, að eftirlifandi maka landseta samkvæmt erfðaskránni sé áskilin búseta á jörðinni eftir lát hans. Niðurstaða málsins verður því sú, að varnaraðilja sé einum af erfingjum arflátans áskilinn réttur til umráða og búsetu á jörðinni Vatnsenda.“ Úrskurðarorð þessarar úrlausnar voru svohljóðandi: „Varnaraðilja, M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf, er áskilinn réttur eftir látinn föður sinn til að taka við til ábúðar og hagnýtingar jörðina Vatnsenda í Kópavogskaupstað með þeim takmörkunum og skilmálum, sem settir eru í arfleiðsluskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef, dagsettri 4. janúar 1938. Málskostnaður fellur niður.“ Úrskurði þessum var skotið til Hæstaréttar. Í greinargerð, sem lögð var fram af því tilefni af hálfu M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef, voru áðurgreindar röksemdir í greinargerð hans í héraði ítrekaðar með svofelldum orðum: „Það er ekki eignarrétturinn að jörðinni Vatnsenda, sem erfist, heldur ábúðar og afnotarétturinn.... Umbj. m. sækir ekki rétt sinn til jarðarinnar til föður síns, S-kk-ef, heldur beint til arfleifanda, M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef.“ Dómur Hæstaréttar í málinu, sem var nr. 110/1967, var kveðinn upp 5. apríl 1968 og er hann birtur í dómasafni þess árs á bls. 422. Með honum var framangreindur úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.

Á skiptafundi, sem haldinn var í dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef 7. maí 1968 var eftirfarandi ákvörðun færð til bókar: „Þá lýsti skiptaráðandi yfir því, að hann afhenti M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf, Sólbakka, Vatnsenda, umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda í Kópavogskaupstað, með því sem henni fylgir og fylgja ber, samkvæmt þeim réttindum, sem honum sem erfingja eru áskilin í erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef dagsettri 4. jan. 1938 og 29. okt. 1940, að geymdum rétti þeirra, sem löglega kunna að eiga tilkall til afnota eða annara réttinda á jörðinni eða hluta hennar, enda tekur Ó-kk-nf Þ-kk-nf, hæstaréttarlögmaður, ásamt erfingjunum ábyrgð á greiðslu skiptakostnaðar, erfðafjárskatts og annara opinberra gjalda, sem á erfingjana kann að falla í sambandi við skiptin.“ M-kvk-nf G-kvk-nf H-kvk-nf og varnaraðilarnir S-kk-nf K-kk-nf og K-kk-nf L-kk-nf skutu þessari ákvörðun til Hæstaréttar 27. maí 1968 og var hún staðfest með dómi réttarins 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968, sem birtur er í dómasafni 1969 á bls. 780. Sama dag var kveðinn upp dómur Hæstaréttar í máli nr. 117/1968, þar sem staðfestur var úrskurður um að M-kvk-nf yrði samkvæmt kröfu M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef borin út af jörðinni Vatnsenda, sbr. dómasafn 1969 bls. 782. Útburðargerð virðist eftir gögnum málsins hafa farið fram 22. júlí 1969 og M-kk-nf tekið við umráðum jarðarinnar.

Í bréfi, sem skiptaráðandi ritaði skattstjóra 15. ágúst 1969 í tilefni af kröfu um skil á skattframtali fyrir dánarbú S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef, var vikið að réttindum, sem það hafði átt yfir Vatnsenda, á eftirfarandi hátt: „Búinu tilheyrði ákveðinn afnotaréttur jarðarinnar Vatnsenda, en hann féll til eins erfingja búsins samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef, dags. 4. janúar 1938. Skiptaráðandi afhenti áðurgreindum erfingja, M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf jörðina með ákvörðun skiptaréttar hinn 7. maí 1968. Þar með fylgdu að sjálfsögðu tekjur jarðarinnar svo sem leigugjöld og endurgjöld veiðileyfa.... Landseti tók við greiðslu fyrir veiðileyfi seld á sumrinu 1968.... Deilt er um, hvort sú fjárhæð á að renna til dánarbúsins eða til rétthafa jarðarinnar samkvæmt áðurnefndri erfðaskrá.“

Fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 99/1968 var þinglýst 25. febrúar 1971 á jörðina Vatnsenda. Í málinu hefur verið lagt fram veðbókarvottorð frá 22. september 1976, þar sem fram kom að „þinglesinn eigandi“ Vatnsenda væri M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf samkvæmt „heimildarbréfi 30.5.'69“, svo og að um væri að ræða „eignarland“.

Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, voru opinber skipti á dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef tekin fyrir í 35 þinghöldum í skiptarétti Kópavogs á tímabilinu frá 25. febrúar 1967 til 26. maí 1970, en þar á eftir í einu þinghaldi, 15. maí 1972. Af þessum gögnum verður ráðið að eignir dánarbúsins hafi að frátöldum réttindum yfir Vatnsenda verið bifreið með skráningarnúmerinu Y 8, metin á 90.000 krónur, bústofn að matsverði samtals 64.450 krónur, en til hans töldust 46 ær, 22 gemlingar og 380 hænsn, innanstokksmunir, sem virðast hafa verið virtir á samtals 75.925 krónur, greiðsla frá sparisjóði að fjárhæð 2.000 krónur og réttindi samkvæmt leigusamningum um sumarhúsalóðir í landi jarðarinnar. Þá var ágreiningur milli erfingja um hvort dánarbúinu hafi einnig tilheyrt bifreið með skráningarnúmerinu Y 2053, en hún virðist hafa verið metin á 80.000 krónur. Jafnframt verður ráðið af þessum gögnum að skiptaráðandi hafi á fyrstu stigum talið dánarbúið kunna að eiga kröfu á hendur M-kvk-þgf G-kvk-þgf H-kvk-þgf vegna tekna af sölu veiðileyfa og leigu sumarhúsalóða, sem hún hafi innheimt á tímabilinu frá láti eiginmanns síns, en þeirri kröfu virðist ekki hafa verið fylgt frekar eftir. Á skiptafundi 27. apríl 1970 var fært til bókar að M-kvk-nf hafi á fyrra stigi „boðizt til að kaupa búfénað og lausafjármuni búsins fyrir matsverð“, sem hafi verið samþykkt, en „andvirði þessara verðmæta hefur ekki verið innheimt nema að litlu leyti.“ Þá liggur fyrir að lögmaður M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef fékk 9. desember 1968 afhenta 50 leigusamninga um sumarhúsalóðir, svo og að skiptaráðandi í dánarbúinu hafi eftir það talið tekjur af leigunni búinu óviðkomandi. Loks er þess að geta varðandi framangreindar eignir að lögð hefur verið fram í Hæstarétti beiðni skiptaráðanda 10. maí 1972 til yfirborgarfógetans í Reykjavík um uppboð á bifreiðinni Y 8, svo og bókun úr þinghaldi 15. sama mánaðar, þar sem skipti á dánarbúinu voru tekin fyrir. Þar mætti sonur M-kvk-ef G-kvk-ef H-kvk-ef, varnaraðilinn G-kk-nf G-kk-nf, og bar fram ósk hennar um að fá að leysa bifreiðina til sín gegn greiðslu á matsverði. Matsmenn voru tilnefndir til að verðleggja bifreiðina, en ekkert frekar liggur fyrir um afdrif hennar. Af gögnum varðandi opinberu skiptin verður ekki ráðið hvort erfingjar hafi nokkru sinni lýst afstöðu til þess hvort þeir tækjust á hendur ábyrgð á skuldum þess látna, en innköllun til skuldheimtumanna var gefin út 8. mars 1968 og var þess ekki getið þar hvort slíkri ábyrgð hafi verið lýst yfir. Samkvæmt ódagsettri skrá um lýstar kröfur í dánarbúið virðast þær hafa verið þrjár, ein að fjárhæð 33.031 króna vegna opinberra gjalda, önnur að fjárhæð 3.576,10 krónur vegna skuldar við Mjólkurfélag Reykjavíkur og sú þriðja frá M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf vegna leigutekna og sölu veiðileyfa, en fjárhæð hennar væri „ótilgreind“. Þá krafðist M-kvk-nf G-kvk-nf H-kvk-nf á skiptafundi 15. maí 1970 endurgreiðslu á 167.100,45 krónum vegna ýmissa skulda, sem hún hafi staðið skil á fyrir dánarbúið, og útfararkostnaðar. Jafnframt gerði innheimtumaður ríkissjóðs kröfu með bréfi 19. október 1971 um greiðslu þinggjalda fyrir árin 1969, 1970 og 1971, auk hækkunar gjalda vegna áranna 1967 og 1968, samtals 421.907 krónur. Ekkert liggur fyrir um greiðslu á þeim kröfum, sem að framan er getið. Í málinu hefur ekki komið fram að opinber skipti á dánarbúinu hafi verið tekin fyrir eftir áðurgreint þinghald 15. maí 1972, en eina skjalið varðandi þau, sem lagt hefur verið fram í máli þessu og stafar frá síðara tímamarki, er fyrirspurn innheimtumanns ríkissjóðs til skiptaráðanda 12. apríl 1973 um hvenær vænta mætti að skiptum lyki.

Samkvæmt gögnum málsins lést M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf 21. desember 1999. Eftirlifandi maki hans er sóknaraðilinn K-kvk-nf Ó-kvk-nf J-kvk-nf, en börn þeirra sóknaraðilarnir Þ-kk-nf H-x-x, V-kvk-nf B-kvk-nf H-x-x, M-kk-nf Þ. H-kk-nf og S-kk-nf K-kk-nf M-kk-nf H-kk-nf. Sóknaraðilinn K-kvk-nf Ó-kvk-nf mun hafa fengið leyfi til setu í óskiptu búi 19. janúar 2000 og verður ráðið af framlögðu þinglýsingarvottorði að leyfisbréfi frá sýslumanni hafi verið þinglýst í framhaldi af því á jörðina Vatnsenda sem eignarheimild hennar. Sóknaraðilarnir gerðu í framhaldi af þessu skiptayfirlýsingu 21. nóvember 2000, sem þau undirrituðu öll og var svohljóðandi: „Með yfirlýsingu þessari er jörðin Vatnsendi Kópavogi færð af nafni M-kk-ef S-kk-ef H-x-x ... yfir á nafn Þ-kk-ef M-kk-ef H-kk-ef ... á grundvelli erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef, dags. 4. janúar 1938. Undanskilin er 90,5 ha. spilda sem Kópavogsbær hefur tekið eignarnámi skv. samningi dags. 24. nóv. 1999, en er óþinglýst á jörðina. Þessi spilda fellur undir réttindi og skyldur skv. eignarnámssátt við Kópavogsbæ sem talin er meðal eigna í búsetuleyfi ekkju M-kk-ef H-kk-ef, K-kvk-ef Ó-kvk-ef J-kvk-ef. Samkvæmt erfðaskránni gengu allar eigur M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef að erfðum til S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef. Að S-kk-þgf látnum á jarðeignin að ganga að erfðum til elsta sonar hans og svo til hans niðja í beinan karllegg. S-kk-nf L-kk-nf H-kk-nf lést 13. nóvember 1966 og gekk þá eignin til elsta sonar hans, M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef. M-kk-nf lést 21. desember 1999 og á eignin þá skv. erfðaskránni að ganga til elsta sonar hans Þ-kk-ef M-kk-ef H-kk-ef. Erfingjar lýsa því yfir að enginn ágreiningur er meðal þeirra um að jörðin, skv. ofanskráðu falli óskipt til Þ-kk-ef H-kk-ef, og hafi engin áhrif á arfstilkall hans úr hinu óskipta búi. Jafnframt er þess óskað að þinglýstu leyfi K-kvk-ef Ó-kvk-ef J-kvk-ef, dags. 19. janúar 2000, til setu í óskiptu búi á jörðina Vatnsenda, verði aflýst í fullu samræmi við skiptayfirlýsingu þessa. Búsetuleyfi ekkju M-kk-ef H-kk-ef, K-kvk-ef Ó-kvk-ef J-kvk-ef skal leiðrétt til samræmis við þessa kvöð skv. erfðaskránni.“ Þessari yfirlýsingu var þinglýst 12. desember 2000 og telst sóknaraðilinn Þ-kk-nf „þinglýstur eigandi“ jarðarinnar Vatnsenda samkvæmt framlögðu þinglýsingarvottorði frá 11. janúar 2012. Samkvæmt málflutningi sóknaraðila fyrir Hæstarétti lagði sýslumaður ekki á erfðafjárskatt vegna þessarar ráðstöfunar, enda hafi hann fallist á með þeim að slíkar kvaðir á Vatnsenda hafi leitt af ákvæðum erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 4. janúar 1938 að ekki væru efni til slíkrar skattlagningar.

Fram er komið í málinu að M-kvk-nf G-kvk-nf H-kvk-nf hafi látist á árinu 2004. Til lögerfða eftir hana munu standa synir hennar og S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef, varnaraðilarnir S-kk-nf K-kk-nf og K-kk-nf L-kk-nf, svo og önnur börn hennar, sem eru varnaraðilarnir H-kvk-nf S-kvk-nf G-kvk-nf, F-kvk-nf B-kvk-nf G-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kvk-nf M-kvk-nf, ásamt börnum látins sonar hennar, F-kk-ef G-kk-ef, varnaraðilunum G-kk-þgf F-kk-þgf, E-kvk-þgf F-kvk-þgf og K-kk-þgf Þ-kk-þgf F-kk-þgf.

Varnaraðilarnir S-kk-nf K-kk-nf og K-kk-nf L-kk-nf höfðuðu mál á hendur sóknaraðilanum Þ-kk-þgf 10. mars 2007 og kröfðust þess að erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 4. janúar 1938 yrði „felld úr gildi þannig að eignum sem erfðaskráin kveður á um verði skipt eftir almennum skiptareglum erfðalaga“. Því máli var vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 5. október 2007, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 6. nóvember sama ár í máli nr. 560/2007.

Varnaraðilarnir S-kk-nf K-kk-nf og K-kk-nf L-kk-nf ásamt varnaraðilanum S-kvk-þgf kröfðust þess 23. desember 2008 að dánarbú S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef yrði tekið til opinberra skipta. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 29. september 2009 var þessari kröfu hafnað á þeirri forsendu að skiptum á dánarbúinu hafi þegar verið lokið. Þeim úrskurði var skotið til Hæstaréttar, sem vísaði til þess í dómi 13. nóvember sama ár í máli nr. 599/2009 að samkvæmt málatilbúnaði varnaraðilanna S-kk-ef K-kk-ef, K-kk-ef L-kk-ef og S-kvk-ef væri þessi krafa þeirra reist á því að opinberum skiptum á dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef, sem hófust 25. febrúar 1967, hafi aldrei verið lokið. Væri sú ályktun rétt stæðu opinberu skiptin enn yfir og væri við svo búið útilokað að taka dánarbúið öðru sinni til opinberra skipta. Niðurstaðan í úrskurði héraðsdóms var því staðfest.

Með beiðni til Héraðsdóms Reykjaness 3. febrúar 2011 leituðu varnaraðilarnir S-kk-nf K-kk-nf, K-kk-nf L-kk-nf, S-kvk-nf og M-kk-nf Í-kk-nf eftir því að skipaður yrði skiptastjóri til að ljúka opinberum skiptum á dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef. Þessari beiðni var hafnað með úrskurði 26. maí 2011 á þeim grundvelli að ekki hafi verið sýnt fram á að skiptum á búinu hafi ekki verið lokið. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar, sem vísaði til þess í dómi 24. ágúst sama ár í máli nr. 375/2011 að ekki hafi verið sýnt fram á að skiptum á dánarbúinu hafi verið lokið og bæri því að taka til greina kröfu um skipun skiptastjóra til að leysa það verk af hendi. Þessu til samræmis skipaði Héraðsdómur Reykjaness skiptastjóra í dánarbúinu 18. nóvember 2011. Skiptastjórinn hélt skiptafund 16. janúar 2012, þar sem ágreiningur reis milli annars vegar sóknaraðila og hins vegar varnaraðila, þar á meðal þeirra, sem komin voru í stað M-kvk-ef G-kvk-ef H-kvk-ef og áður var getið, um hvort jörðin Vatnsendi væri enn í eigu dánarbúsins. Á skiptafundi 9. febrúar sama ár lýsti skiptastjóri þeirri afstöðu til þessa ágreiningsefnis að á grundvelli ummæla í áðurnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 375/2011 teldi hann að jörðin væri ekki lengur í eigu dánarbúsins, þar sem henni hafi verið ráðstafað til M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef á skiptafundi í búinu 7. maí 1968, svo sem staðfest hafi verið með dómi réttarins í máli nr. 99/1968. Varnaraðilar felldu sig ekki við þessa ákvörðun og vísaði skiptastjóri ágreiningi um þetta til héraðsdóms 13. febrúar 2012. Mál þetta var þingfest af því tilefni 21. mars sama ár.

II

Í gögnum varðandi opinber skipti á dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef frá árunum 1967 til 1973, sem að nokkru er gerð grein fyrir hér að framan, er ekkert að finna, sem bendir til að skiptunum hafi verið lokið eða nokkuð að öðru leyti aðhafst við þau eftir 15. maí 1972. Að því verður einnig að gæta að ekki voru skilyrði til að ljúka skiptum á dánarbúinu án úthlutunargerðar með stoð í ákvæðum 10. gr. þágildandi laga nr. 3/1878 um skipti á dánarbúum og félagsbúum o.fl., sbr. nú 25. gr. og 26. gr. laga nr. 20/1991, enda liggur samkvæmt áðursögðu fyrir að andvirði eigna þess án tillits til skulda var mun meira en nam kostnaði af útför þess látna. Þá er þess jafnframt að geta að samkvæmt bréfi Þjóðskjalasafns Íslands 1. júní 2010 var farið þar yfir erfðafjárskýrslur frá árunum 1968 til 1980 og fannst ekkert um að staðið hafi verið skil á erfðafjárskatti í tengslum við skipti á dánarbúinu. Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar að með réttu sé dánarbúið enn til opinberra skipta, þótt liðið sé á fimmta áratug frá upphafi þeirra, sbr. og áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 375/2011, en um frekari framkvæmd skiptanna gilda nú ákvæði laga nr. 20/1991, sbr. 3. mgr. 148. gr. og 150. gr. þeirra.

Í 1. gr. erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef 4. janúar 1938 var mælt svo fyrir að allar eignir hans, fastar og lausar, skyldu að honum látnum ganga að erfðum til S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef. Í málinu liggja ekki fyrir gögn um skipti á dánarbúi M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef, en sem fyrr segir virðist erfðaskránni hafa verið þinglýst 9. janúar 1941 sem eignarheimild S-kk-ef að jörðinni Vatnsenda. Skilja verður málatilbúnað aðilanna svo að ekki sé deilt um að beinn eignarréttur að jörðinni hafi færst fyrir arf í hendur S-kk-ef, þótt sá réttur hafi eftir áðurgreindum ákvæðum erfðaskrárinnar verið háður margvíslegum kvöðum. Í máli þessu er ekki til úrlausnar hvort skilyrði hafi verið eða séu til að þessi beini eignarréttur verði færður eftir lát S-kk-ef 13. nóvember 1966 til M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef, heldur aðeins hvort það hafi í raun þegar verið gert við opinberu skiptin á dánarbúi S-kk-ef þannig að sá réttur sé ekki lengur á hendi þess.

Eins og áður var rakið reis ágreiningur á árinu 1967 varðandi jörðina Vatnsenda við opinberu skiptin á dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef. Í dómsmálinu, sem rekið var til að leysa úr þeim ágreiningi, krafðist M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf þess að erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef yrði metin gild og teldist veita sér „óskoraðan rétt til að taka við jörðinni Vatnsenda“, svo sem komist var að orði í greinargerð hans í héraði. Í greinargerðinni var því sem áður segir einnig haldið fram að með erfðaskránni hafi í raun verið mynduð „einskonar sjálfseignarstofnun úr öllum eignum arfláta“ og væri það aðeins umráðaréttur yfir eignunum og réttur til arðs af þeim, sem gengi að arfi samkvæmt henni, „en ekki óskoraður eignaréttur.“ Þetta var áréttað í greinargerð þess sama fyrir Hæstarétti, þar sem sagði að það væri „ekki eignarrétturinn að jörðinni Vatnsenda, sem erfist, heldur ábúðar og afnotarétturinn.“ Í forsendum úrskurðar í málinu, sem gekk í héraði 24. júlí 1967, var tekið svo til orða að niðurstaða þess væri sú að M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf væri einum erfingja S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef „áskilinn réttur til umráða og búsetu á jörðinni Vatnsenda.“ Í úrskurðarorði sagði að þeim sama væri eftir látinn föður sinn áskilinn réttur „til að taka við til ábúðar og hagnýtingar jörðina Vatnsenda“ með takmörkunum og skilmálum, sem fram kæmu í erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef. Þessi úrskurður var sem fyrr segir staðfestur með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968. Þeim dómi var síðan fylgt eftir á skiptafundi í dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef 7. maí 1968 með því að skiptaráðandi afhenti M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf „umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda ... samkvæmt þeim réttindum, sem honum sem erfingja eru áskilin í erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef“ og var ákvörðun um þetta staðfest með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969.

Þegar framangreint er virt verður öðru fremur að líta til þess að M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf krafðist þess ekki í fyrrnefndu dómsmáli að kveðið yrði á um rétt sinn til að taka að arfi eftir föður sinn jörðina Vatnsenda, heldur rétt sinn til að taka við henni. Krafa hans í málinu var tekin til greina á þann hátt að hann nyti réttar til að taka við jörðinni til ábúðar og hagnýtingar, sem var í samræmi við fyrrgreind ummæli í málatilbúnaði hans um að umráðaréttur yfir henni gengi að erfðum eftir erfðaskránni frá 4. janúar 1938 ásamt rétti til arðs. Á hinn bóginn var ekki kveðið á um afdrif beins eignarréttar að jörðinni í dómsúrlausnum í málinu. Dánarbú S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef afhenti síðan M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf umráð og afnot jarðarinnar. Í tengslum við þetta var hvergi minnst á afsal til M-kk-ef á beinum eignarrétti yfir jörðinni og verður ekki séð að þeim rétti hafi síðar verið ráðstafað til hans með skiptayfirlýsingu eða afsali. Þetta fær samrýmst því, sem fram kom í fyrrnefndu bréfi skiptaráðanda til skattstjóra 15. ágúst 1969, en þar sagði að dánarbúinu hafi tilheyrt „ákveðinn afnotaréttur jarðarinnar Vatnsenda“, sem hafi fallið til „eins erfingja búsins samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef“, og hafi þannig jörðin þegar verið afhent M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf, sem nefndur var landseti og rétthafi jarðarinnar í bréfinu. Að þessu öllu gættu er ekki unnt að líta svo á að fyrirliggjandi gögn standi til þess að álykta að M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf hafi öðlast beinan eignarrétt að jörðinni Vatnsenda með ákvörðun skiptaráðanda 7. maí 1968, sem Hæstiréttur staðfesti í dómi 30. maí 1969. Því hefur ekki verið borið við í málinu að M-kk-nf hafi á annan hátt tekið við slíkum rétti að jörðinni af dánarbúinu og verður því til samræmis að telja það enn hafa á sinni hendi þann rétt, sem ráðstafa verður til að ljúka skiptum lögum samkvæmt. Niðurstaða hins kærða úrskurðar verður því staðfest á þann hátt, sem nánar greinir í dómsorði, um annað en málskostnað.

Sóknaraðilum verður gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi handa hverjum varnaraðila fyrir sig eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Við opinber skipti á dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef telst beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi enn vera á hendi dánarbúsins.

Sóknaraðilar, K-kvk-nf Ó-kvk-nf J-kvk-nf, Þ-kk-nf H-kk-nf, V-kvk-nf B-kvk-nf H-kvk-nf, M-kk-nf Þ. H-kk-nf og S-kk-nf K-kk-nf M-kk-nf H-kk-nf, greiði óskipt varnaraðilunum S-kk-þgf K-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf, K-kk-þgf L-kk-þgf H-kk-þgf, S-kvk-þgf H-kvk-þgf og M-kk-þgf Í-kk-þgf H-kk-þgf hverju fyrir sig samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Þá greiði sóknaraðilar óskipt varnaraðilunum H-kvk-þgf S-kvk-þgf G-kvk-þgf, F-kvk-þgf B-kvk-þgf G-kvk-þgf, G-kk-þgf G-kk-þgf, M-kvk-þgf M-kvk-þgf, G-kk-þgf F-kk-þgf, E-kvk-þgf F-kvk-þgf og K-kk-þgf Þ-kk-þgf F-kk-þgf hverju fyrir sig samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.