11/2020

V var sakfelldur fyrir brennu og manndráp samkvæmt 1., sbr. 2. mgr. 164. gr. og 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa valdið eldsvoða í íbúðarhúsnæði með nánar tilgreindum hætti með þeim afleiðingum að tvær manneskjur létust. Í dómi Hæstaréttar kom fram að V hafi ekki getað dulist hverjar afleiðingar þess að kveikja eld í stofu íbúðarhúsnæðisins gætu orðið. V hafi haft raunverulega vitund um refsinæmar afleiðingar háttsemi sinnar en engu að síður látið það sér í léttu rúmi liggja hvort eldurinn breiddist út með þeim afleiðingum að mönnum yrði lífsháski búinn, stórfellt eignatjón yrði og líklegt væri að þeir sem væru á efri hæð hússins kæmust ekki undan og biðu bana. Við ákvörðun refsingar var litið til skelfilegra afleiðinga brota V. Á hinn bóginn var litið til þess að á verknaðarstundu hafi V haft lægsta stig ásetnings til beggja brotanna. Var V gert að sæta fangelsi í 14 ár. Þá var honum gert að greiða börnum og foreldrum hinna látnu bætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, I-kvk-nf E-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. febrúar 2020 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd.

Ákærði krefst aðallega sýknu, til vara lægstu refsingar sem lög leyfa, en að því frágengnu staðfestingar héraðsdóms. Þá krefst hann þess aðallega að bótakröfum verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður af þeim, en að því frágengnu að þær verði lækkaðar verulega.

C krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér 6.808.773 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. október 2018 til 11. mars 2019, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, en til vara að ákvæði Landsréttar um einkaréttarkröfuna verði staðfest. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi ákærða fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

D krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér 5.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 31. október 2018 til 11. mars 2019, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, en til vara að ákvæði Landsréttar um einkaréttarkröfuna verði staðfest. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi ákærða fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

E krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 7.064.155 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 5.000.000 króna frá 31. október 2018 og 4,5% ársvöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 59/1993 af 2.064.155 krónum frá 31. október 2018, hvort tveggja til 23. janúar 2019, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 7.964.155 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi ákærða fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

F krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 5.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 31. október 2018 til 23. janúar 2019, en dráttarvöxtum af sömu fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi ákærða fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

G krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 4.364.650 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 4.000.000 króna frá 31. október 2018 til 13. nóvember 2018, en af 4.364.650 krónum frá þeim degi til 23. janúar 2019, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af þeirri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi ákærða fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

H krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 5.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 31. október 2018 til 23. janúar 2019, en dráttarvöxtum af sömu fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi ákærða fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

I krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 4.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um nr. 38/2001 frá 31. október 2018 til 23. janúar 2019, en dráttarvöxtum af sömu fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi ákærða fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

I

Með ákæru héraðssaksóknara 23. janúar 2019 voru ákærða gefin að sök hegningarlagabrotin brenna og manndráp en til vara brenna og manndráp af gáleysi, framin 31. október 2018, að Kirkjuvegi 18, Selfossi ,,með því að hafa lagt eld að pappakassa og gardínum í stofu á neðri hæð íbúðarhússins og valdið þannig eldsvoða sem hafði í för með sér almannahættu, vitandi af A ... og B ... sem voru gestkomandi í svefnherbergi á efri hæð hússins, en eldurinn magnaðist upp og hafði breiðst út um húsið þegar slökkvistarf hófst. Afleiðingar þessa voru þær að A og B létust af völdum kolmónoxíðeitrunar vegna innöndunar á reyk og húsið gjöreyðilagðist, en ákærði gerði enga tilraun til að aðvara A og B um eldinn, eða koma þeim til bjargar, áður en hann yfirgaf húsið.“ Voru brot hans talin varða við 1., sbr. 2. mgr. 164. gr. og 211. gr. en til vara við 1., sbr. 2. mgr. 164. gr. og 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Í sömu ákæru var J ákærð fyrir brot gegn 169. gr. almennra hegningarlaga.

II

Með héraðsdómi 9. júlí 2019 var ákærði sakfelldur fyrir brennu samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga og manndráp af gáleysi, sbr. 215. gr. laganna. Ákærða var gert að sæta fangelsi í 5 ár að frádreginni gæsluvarðhaldsvist sem hann hafði sætt frá 1. nóvember 2018 og hann dæmdur til að greiða tilgreindum einkaréttarkröfuhöfum bætur. Með héraðsdómi var meðákærða sýknuð af kröfu ákæruvaldsins og bótakröfum á hendur henni vísað frá dómi. Ákæruvaldið undi þeirri niðurstöðu og áfrýjaði málinu til Landsréttar einungis gagnvart ákærða.

Með hinum áfrýjaða dómi 13. desember 2019 var staðfest sakfelling ákærða fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframt var hann sakfelldur fyrir manndráp, sbr. 211. gr. almennra hegningarlaga og dæmdur til að sæta fangelsi í 14 ár. Þá var honum gert að greiða tilgreindum einkaréttarkröfuhöfum bætur.

III

Áfrýjunarleyfi í máli þessu var veitt á þeim grunni að líta yrði svo á að úrlausn um mörk ásetnings og gáleysis í máli þessu hefði verulega almenna þýðingu auk þess sem mikilvægt væri að fá úrlausn réttarins um ákvörðun viðurlaga. Var því fallist á að málið yrði flutt um framangreind atriði, sbr. a. og b. liði 1. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

IV

Samkvæmt gögnum málsins var húsið að Kirkjuvegi 18 á Selfossi timburhús með stálklæðningu, einangrað með reiðingi, en milligólf voru einangruð með sagi. Einhverjir veggir þess voru með múrklæðningu á vírneti. Þá var talið að klæðningar í útveggjum væru að hluta til úr asbesti. Gengið var inn um útidyr á norður hlið hússins. Við innganginn var stigi upp á efri hæð, en þar voru fjögur herbergi. Á jarðhæð var gengið inn gang, en inn af ganginum lá baðherbergi og til hægri á vestur hlið hússins voru tvær samliggjandi stofur. Samkvæmt skýrslu tæknideildar lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um upptök elds í húsinu umræddan dag var upphafsstaður eldsins í og við sófa í stofu á jarðhæð, vestan megin í húsinu en eldurinn hafði náð að breiðast um allt hús áður en slökkvistarf hófst. Í skýrslunni sagði að við skoðun eldferla í stofu hafi mátt sjá að þriggja sæta svampsófi með tauáklæði og trégrind, sem staðsettur var við glugga á vesturvegg, hafi brunnið mest og lengst. Annar tveggja sæta sófi, sem staðsettur hafi verið gegnt þeim þriggja sæta hafi verið minna brunninn. Útbreiðslu eldsins um allt húsið er nánar lýst í skýrslunni, en þau sem fórust í eldsvoðanum voru í herbergi í suðaustur horni hússins á efri hæð. Það herbergi var sýnu minnst brunnið, en þar hafði hins vegar verið mikill hiti og reykur. Niðurstaða skýrslunnar var að eldsupptök hefðu verið íkveikja af mannavöldum með opnum eldi. Þá fundust ekki eldhvetjandi efni í greinanlegu magni í þeim sýnum sem tekin voru á vettvangi.

K verkfræðingur var dómkvaddur til þess að leggja mat á almannahættu vegna brunans. Í matsgerð hans 27. desember 2018 kom meðal annars fram að eldur hefði magnast upp í þriggja sæta sófanum. Eldur í sófanum hefði nægt til þess að kveikja í nærliggjandi húsgögnum og klæðningum og breiðast út um húsið. Þar sem eldurinn hefði ekki hjaðnað niður á þeim stað þar sem hann var kveiktur, heldur breiðst út til annarra hluta hússins, hefði verið um eldsvoða í skilningi 164. gr. almennra hegningarlaga að ræða. Húsið hefði brunnið bæði eftir yfirborðinu og að innanverðu, yfirtendrun hefði orðið og húsið sjálft og burðargrind þess, allar innréttingar og lausafé eyðilagst. Því væri öruggt að fjárhagsmunir sem bundnir hefðu verið við húsið hefðu farið forgörðum. Þegar kveikt hefði verið í, hefðu fjórir einstaklingar verið í húsinu, tveir á efri hæð og tveir á neðri hæð. Hefðu þeir sem voru á neðri hæð hússins komið sér út eftir að eldurinn var farinn að magnast upp í sófanum. Viðvörun um eldinn til þeirra sem voru á efri hæð hússins hefði mögulega nægt þeim til björgunar. Ekki hefði verið flóttaleið úr herbergi þeirra og stiginn niður á neðri hæð orðinn illfær eða ófær vegna reyks og hita þegar þau hefðu orðið vör við reyk frá brunanum. Þá var matsmaðurinn fenginn til þess að meta sérstaklega önnur tilgreind atriði vegna brunans, meðal annars hversu skammur tími hefði liðið frá íkveikju til þess að lífi og heilsu manna á neðri hæð hússins hefði verið ógnað af völdum reyks og hita. Í matsgerð hans 13. apríl 2019 kom meðal annars fram að eftir að eldur hefði verið kominn af stað í þriggja sæta sófa í stofunni, eftir um eina og hálfa mínútu og sýnileg reykmyndun hafin, hefði reykurinn fyrst safnast saman undir lofti stofunnar. Taldi matsmaður að hitastig í reyknum næði 100º C á skömmum tíma og mætti ætla að það hefði gerst á innan við tveimur mínútum frá íkveikju. Hitinn í reyklaginu færi hratt vaxandi og aðstæður í stofunni væru orðnar hættulegar fólki tveimur til þremur mínútum frá íkviknun.

V

Ákærði byggir varnir sínar á því að hann hafi kveikt í pappakassa inni í stofu íbúðarhússins í því skyni að skaða sjálfan sig, enda hafi hann hlotið brunasár á lærum af völdum þess. Ekkert bendi til þess að eldhvetjandi efni hafi verið notuð til íkveikju eða eldur kveiktur á fleiri stöðum í húsinu. Þá hafi ákærði hringt í Neyðarlínuna þegar hann áttaði sig á útbreiðslu eldsins. Að öðru leyti sé atburðarásin óljós og gloppótt hvað varði atvik málsins og huglæga afstöðu ákærða. Jafnframt hafi ákæruvaldinu ekki tekist að sanna að þessi háttsemi hafi í raun valdið eldsvoðanum. Auk þess beri að líta til þess við sakarmat að ákærði sé með greind er svari til tornæmis. Þá hafi hann verið undir áhrifum áfengis og annarra vímuefna er atvikið átti sér stað, auk þess sem langvarandi neysla hafi haft áhrif á dómgreind og andlega burði hans.

Ákærði telur að ekki hafi verið sýnt fram á huglæga afstöðu sína til brennubrotsins og verði ekki annað ráðið af sönnunargögnum en að um gáleysi hafi verið ræða, ef talið verði að háttsemi hans hafi leitt til eldsvoðans. Ákærði telur að niðurstaða Landsréttar byggi á getgátum um atvik máls og huglæga afstöðu hans og feli í sér bersýnilega ranga og afar varhugaverða heimfærslu til þeirra refsiákvæða sem sakfellt var fyrir.

Um brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga taldi ákærði að þótt talið yrði sannað að hann hafi gerst sekur um brennubrot af ásetningi leiddi það ekki sjálfkrafa til þess að hann yrði fundinn sekur um manndráp af ásetningi. Við mat á ásetningi bæri ávallt að líta til huglægrar afstöðu geranda til afleiðinga háttseminnar á verknaðarstundu. Þannig þyrfti huglæg afstaða ákærða að taka til allra efnisþátta brotsins á verknaðarstundu, þar á meðal ókominna afleiðinga. Ákæruvaldinu hafi ekki tekist að setja fram trúverðuga sönnunarfærslu um að ákærði hafi af ásetningi ætlað sér að bana þeim sem létust í eldsvoðanum.

VI

Í hinum áfrýjaða dómi er rakinn sá framburður ákærða og meðákærðu í héraði hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi sem talinn var hafa þýðingu fyrir sönnun um atvik og saknæmi. Af framburði þeirra var dregin sú ályktun að sannað væri að ákærði hefði kveikt eld í pappaumbúðum í kjöltu sér þar sem hann hefði setið í tveggja sæta sófa í stofu hússins. Hann hafi ýtt umbúðunum á gólfið í átt að þeim stað þar sem eldsupptök hafi verið í þriggja sæta sófa stofunnar. Landsréttur taldi ósannað að ákærði hefði beinlínis kveikt í gluggatjöldunum eins og hann væri ákærður fyrir, en hins vegar væri sannað að hann hefði kveikt eld í stofunni og í kjölfarið hefði kviknað í húsinu sem mikill eldsvoði hefði hlotist af og haft í för með sér að tvær manneskjur hefðu látist í brunanum. Þá taldi Landsréttur sannað að ákærði hefði vitað að í húsinu væri mikill eldsmatur, en jafnframt hefði hann sjálfur borið um að tvær manneskjur hefðu verið á annarri hæð hússins, auk þess sem hann og meðákærða hefðu verið á neðri hæð hússins. Hefði honum ekki getað dulist að með því að kveikja eld við þessar aðstæður hefði mönnum verið búinn bersýnilegur lífsháski auk þess sem augljós hætta væri á yfirgripsmikilli eyðingu eigna annarra manna. Jafnframt taldi Landsréttur að ákærða hefði ekki getað dulist að svo gæti farið að þeir sem voru á efri hæð hússins kæmust ekki undan ef kviknaði í húsinu og að líklegt væri að þau biðu bana eins og reyndin hefði orðið. Þrátt fyrir vitneskju um þessar aðstæður hefði ákærði kveikt eld sem leiddi til þess að tvær manneskjur sem voru á efri hæðinni, létust.

Sönnunarmat Landsréttar, sem óhjákvæmilega helst í hendur við mat dómsins á saknæmi verknaðar ákærða, verður ekki endurskoðað hér fyrir dómi þar sem það byggist að verulegu leyti á sönnunargildi munnlegs framburðar, sbr. 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008.

Þótt mörk stórfellds gáleysis og lægsta stigs ásetnings geti skarast með ýmsum hætti verður að leggja til grundvallar það mat Landsréttar að ákærða hafi ekki getað dulist hverjar afleiðingar þess að kveikja eld í stofu íbúðarhússins gætu orðið. Af framangreindu orðalagi í rökstuðningi dómsins um brot ákærða verður ráðið að rétturinn taldi ákærða hafa haft raunverulega vitund um refsinæmar afleiðingar háttsemi sinnar en engu að síður látið það sér í léttu rúmi liggja hvort eldurinn breiddist út með þeim afleiðingum að mönnum yrði lífsháski búinn, stórfellt eignatjón yrði og líklegt væri að þeir sem væru á efri hæð hússins kæmust ekki undan og biðu bana. Komst Landsréttur þannig réttilega að þeirri niðurstöðu að ákærði hafi á verknaðarstundu haft lægsta stig ásetnings (dolus eventualis) til beggja brotanna.

Samkvæmt framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða vegna beggja brotanna og heimfærslu þeirra til refsiákvæða.

Við ákvörðun refsingar verður litið til skelfilegra afleiðinga brota ákærða, þar sem tvær manneskjur létust, sbr. 1., 2., og 3. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Á hinn bóginn verður litið til ásetningsstigs ákærða, sbr. 6. tölulið. 70. gr. laganna. Að þessu virtu og með hliðsjón af 77. gr. laganna verður staðfest ákvörðun refsingar í hinum áfrýjaða dómi. Jafnframt verða staðfest ákvæði dómsins um einkaréttarkröfur með þeirri breytingu þó að einkaréttarkröfuhafanum G verða dæmdar 1.364.650 krónur. Þá verða staðfest ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað, málskostnað og sakarkostnað.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ó-kk-ef S-kk-ef lögmanns, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.

Gjafsóknarkostnaður F, E, H, I og G fyrir Hæstarétti skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, S-kk-ef H-kk-ef lögmanns, eins og greinir í dómsorði.

Gjafsóknarkostnaður C og D skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, S-kk-ef S-kk-ef lögmanns, eins og greinir í dómsorði.

Loks verður ákærða gert að greiða málskostnað í ríkissjóð eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en einkaréttarkröfu G. Ákærði, V-kk-nf Ó-kk-nf, greiði henni 1.364.650 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í Landsrétti.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.417.313 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ó-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 1.240.000 krónur.

Gjafsóknarkostnaður F, E, H, I og G fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, S-kk-ef H-kk-ef, samtals 1.000.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður C og D fyrir Hæstarétti, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, S-kk-ef S-kk-ef, samtals 500.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.

Ákærði greiði 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.