3/2001

E keypti skip og sótti um leyfi til veiða í atvinnuskyni fyrir það. Fiskistofa og sjávarútvegsráðuneytið höfnuðu beiðninni með vísan til þess að endurnýjunarrétti og rétti skipsins til veiðileyfis hefði á sínum tíma verið afsalað til Þróunarsjóðs sjávarútvegsins af þáverandi eigendum skipsins gegn greiðslu úreldingarstyrks. E krafðist ógildingar á úrskurði sjávarútvegsráðuneytisins og bóta vegna ætlaðs tekjutaps þann tíma sem skip hans hafði ekki veiðileyfi. Hæstiréttur sýknaði Í og kvað E bundinn af þeim samningi, sem gerður var um úreldingu skipsins. Sá samningur, sem væri reistur á skýrum fyrirmælum laga, væri enn í gildi og bakaði E sömu skyldur og styrkþega á sínum tíma. Bótakrafa E þótti ekki studd nægilegum gögnum og var vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. janúar 2001 og krefst sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara, að niðurstaða héraðsdóms um ógildingu úrskurðar sjávarútvegsráðuneytisins frá 7. janúar 2000 og um málskostnað verði staðfest, en að áfrýjandi greiði bætur að fjárhæð 14.710.133 krónur auk dráttarvaxta frá 13. apríl 2000 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna, sem unnin var að beiðni stefnda eftir uppsögu héraðsdóms, um ætlað tekjutap þann tíma sem skip hans, Stokksnes RE 123, hafði ekki veiðileyfi. Er matsgerðinni ætlað að renna stoðum undir bótakröfu stefnda. Í héraði gerði stefndi kröfu um skaðabætur að fjárhæð 49.665.000 krónur. Svo sem rakið er í niðurstöðu héraðsdóms var krafan ekki studd öðrum gögnum en áætlun hans sjálfs. Var hún því með öllu ódómhæf og bar að vísa henni frá héraði. Framlögð matsgerð bætir hér ekki úr enda of seint fram komin. Er bótakröfu stefnda sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi.

II.

Árið 1994 sótti þáverandi eigandi Stokksness VE 700, nú Stokksness RE 123, um úreldingarstyrk til Þróunarsjóðs sjávarútvegsins á grundvelli þágildandi laga nr. 92/1994. Fallist var á umsóknina og var úreldingarstyrkur að fjárhæð 39.375.000 krónur greiddur með uppgjöri 21. apríl 1995. Skilyrði styrkveitingar var að skipið yrði tekið af skipaskrá, réttur til endurnýjunar ekki veittur og veiðiheimildir sameinaðar aflaheimildum annars skips. Þetta gekk eftir af hálfu styrkbeiðanda og lýsti hann því yfir að afskráning skipsins væri varanleg af sinni hálfu. Í því fælist að hann myndi aldrei eiga neinn þátt í því að skipið kæmi á ný á íslenska skipaskrá, hvorki sem fiskiskip né skip annarrar gerðar. Var um það samið að bryti styrkþegi gegn þessu væri sjóðnum heimilt að heimta endurgreiðslu styrksins. Fólst í úreldingunni að annaðhvort yrði skipinu fargað eða það selt úr landi. Styrkþegi seldi skipið til Hagangur Corporation Inc., 99 Albert Street, Belize City í Belize með kaupsamningi 28. mars 1995. Skipið lá þó áfram við bryggju á Fáskrúðsfirði. Forsvarsmaður stefnda, V-kk-nf H-kk-nf, keypti það 15. maí 1996 fyrir hönd V.H. Viðskipta ehf. af North Ocean Ltd., sem hafði sama heimilisfang í Belize og fyrrgreindur kaupandi. Hann sótti 2. desember 1998 um leyfi til veiða í atvinnuskyni fyrir skipið, sem skráð hafði verið Stokksnes RE 123 hinn 20. febrúar 1998.

Með ákvörðun Fiskistofu 19. ágúst 1999 var beiðninni hafnað og vísað til þess að endurnýjunarrétti og veiðileyfi skipsins hefði verið afsalað til Þróunarsjóðs sjávarútvegsins 17. febrúar 1995 af þáverandi eigendum gegn greiðslu úreldingarstyrks. Í ákvörðuninni var greint frá því að samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 92/1994 um Þróunarsjóð sjávarútvegsins væri óheimilt að veita þeim skipum, sem úrelt hefðu verið með styrk úr þróunarsjóði, veiðileyfi að nýju, enda hefðu þáverandi eigendur viðkomandi skipa afsalað þeim rétti með samningi sínum við sjóðinn og þær kvaðir sem settar hefðu verið á viðkomandi skip stæðu enn. Efnisatriði 8. gr. fyrrnefndra laga væru hluti af samningi viðkomandi við sjóðinn og sá samningur stæði þrátt fyrir það að nefnd 8. gr. hefði verið felld niður með lögum nr. 152/1996. Ákvörðun Fiskistofu var kærð til sjávarútvegsráðuneytisins, sem staðfesti hana með úrskurði 7. janúar 2000.

III.

Samkvæmt 5. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, eins og henni var breytt með 1. gr. laga nr. 1/1999, getur hver sá íslenskur ríkisborgari, sem ræður yfir skrásettu fiskiskipi með haffærisskírteini, sótt um almennt veiðileyfi og nýtt sér heimildir í 1. mgr. 7. gr. fyrrnefndu laganna til veiða á tegundum, sem ekki lúta heildaraflatakmörkunum. Hann getur að auki fengið aflaheimildir í þeim tegundum, sem sæta slíkum takmörkunum, með kaupum á varanlegri aflahlutdeild eða aflamarki til tiltekins tíma. Heldur stefndi því fram, og var á það fallist í héraðsdómi, að í gildandi lögum sé þess hvergi getið að óheimilt sé að veita veiðileyfi skipum, sem tekin hafi verið út af skipaskrá. Slíkar takmarkanir hafi verið að finna í ákvæðum 7. - 11. gr. laga nr. 92/1994, sem lutu að úreldingu fiskiskipa, þar til þau ákvæði hafi verið felld úr gildi með setningu laga nr. 152/1996. Óhjákvæmilegt sé að kveðið sé á um það í gildandi lögum að atvinnuréttindi grandlausra eigenda slíkra skipa séu takmörkuð til þess að það gildi til frambúðar.

IV.

Áfrýjandi krefst sýknu á grundvelli aðildarskorts skv. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fallast ber á þá niðurstöðu héraðsdómara að eignarréttur stefnda að Stokksnesi RE 123 hafi verið nægilega skýrður. Verður sýknukrafa áfrýjanda því ekki reist á aðildarskorti.

Við úrlausn ágreinings málsaðila um lögmæti synjunar sjávarútvegsráðuneytisins um veitingu veiðileyfis er óhjákvæmilegt að líta til þess að árið 1995 var gengið frá samningi milli Þróunarsjóðs sjávarútvegsins og þáverandi eiganda Stokksness um úreldingu skipsins og afsal á rétti til veiðileyfis þess gegn greiðslu úreldingarstyrks. Með þessu skuldbatt eigandinn sig til að falla frá endurnýjunarrétti þess og lýsti því jafnframt yfir að skipinu yrði ekki komið á ný á íslenska skipaskrá fyrir sína tilstuðlan eða haldið aftur til veiða í efnahagslögsögu Íslands. Styrkveitingin var reist á skýrum fyrirmælum laga nr. 92/1994 um Þróunarsjóð sjávarútvegsins, sem voru sett í því skyni að stuðla að aukinni arðsemi í sjávarútvegi. Lögin voru sett í þágu fiskveiðistjórnunar og miðuðu að minnkun fiskiskipaflotans og takmörkun á fiskveiði. Áttu lögin að tryggja, gegn greiðslu styrks, að úrelt fiskiskip héldu ekki aftur til veiða í íslenskri fiskveiðilögsögu, enda væru þau um allan aldur útilokuð frá því að öðlast aftur veiðileyfi. Þær almennu skorður, sem styrkþegum úreltra skipa voru settar, voru bundnar í einkaréttarlegum samningi og reistar á fyrirmælum laga. Verður ekki litið svo á, að brottfall 8. gr. laga nr. 92/1994 með lögum nr. 152/1996 hafi átt að leiða til þess, að kvaðir samhliða úreldingu skipa hafi átt að falla niður. Þótt réttarframkvæmd hafi leitt til breytinga á lögum um fiskveiðistjórnun, eins og greint er í III. kafla hér að framan, hrófluðu þær ekki við réttaráhrifum úreldingar, sem héldust þrátt fyrir þessar lagabreytingar. Veiðileyfi eru bundin við skip og skip, sem verið hefur úrelt gegn greiðslu, verður það áfram, þótt réttur manna til aðgangs að veiðileyfum hafi að uppfylltum tilteknum skilyrðum verið jafnaður með lögum nr. 1/1999 um breytingu á lögum nr. 38/1990. Getur stefndi því ekki í skjóli þeirrar lagabreytingar öðlast betri rétt en styrkþegi hafði. Samningurinn um úreldingu Stokksness er enn í gildi og bakar stefnda sömu skyldur og styrkþega á sínum tíma. Ekki skiptir hér máli, að kvöðinni var ekki þinglýst, enda verður skip, sem selt er úr landi, að vera kvaðalaust.

Samkvæmt framansögðu var úrskurður sjávarútvegsráðuneytisins 7. janúar 2000 reistur á réttum lögum og málefnalegum forsendum. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda.

Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Bótakröfu stefnda, Eystrasalts ehf., er sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi.

Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af öðrum kröfum stefnda.

Stefndi greiði áfrýjanda 800.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.