62/2011

Í hf. höfðaði mál gegn Ó og Á til innheimtu á kröfu á grundvelli lánssamnings milli Í hf. og Ó. Héraðsdómur hafði leyst úr málinu á grundvelli þess að ágreiningslaust væri að skuldbinding Ó væri í erlendum myntum. Í greinargerð til Hæstaréttar krafðist Í hf. staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Fyrir munnlegan flutning málsins féll Í hf. frá kröfu sínu um staðfestingu héraðsdóms og lagði fram nýja kröfu sem var tilgreind í íslenskum krónum og var samhljóða einni þeirra varakrafna sem bankinn gerði í héraði. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms hafði tekið gildi ákvæði til bráðabrigða X. við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sem Í hf. taldi að leiddi til þess að honum bæri að umreikna kröfu sína í íslenskar krónur þótt skuldbinding Ó í erlendum gjaldmiðlum hefði verið gild. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt afsakanlegt væri að Í hf. hefði ekki borið þessa málsástæðu fyrir sig í héraði hefði hún ekki komið fram í greinargerð hans fyrir Hæstarétti og að með henni hefði grundvelli málsins algjörlega verið raskað. Af þessum sökum skorti mjög á að öllum skilyrðum 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri fullnægt til þess að Hæstiréttur gæti byggt á þessari nýju málsástæðu við úrlausn málsins. Hún fæli óhjákvæmilega í sér að bankinn hefði í reynd fallið frá öllum málsástæðum varðandi útreikning kröfunnar, sem hann byggði á fyrir héraðsdómi. Í raun væru engar málsástæður lengur tiltækar af hendi Í hf. til að byggja úrlausn málsins á að því er varðaði ákvörðun á fjárhæð kröfunnar. Málinu var því vísað frá héraðsómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 28. janúar 2011 og krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda. Til vara krefst áfrýjandinn Ó-kk-nf V-kk-nf B-kk-nf þess að eftirstöðvar skuldabréfs, sem hann gaf út til Glitnis banka hf. 5. september 2007, verði miðað við 22. desember 2008 færðar niður aðallega í 16.211.486 krónur, til vara 8.198.529,14 japönsk yen og 87.369,35 svissneska franka, til þrautavara 9.122.804,75 japönsk yen og 97.238,15 svissneska franka, að því frágengnu 9.413.265,46 japönsk yen og 103.190,44 svissneska franka, en ella 9.807.116,07 japönsk yen og 104.511,60 svissneska franka. Í öllum tilvikum öðrum en í aðalkröfu krefst áfrýjandinn Ó-kk-nf V-kk-nf að gjaldfelling 22. desember 2008 á skuldabréfinu verði felld úr gildi og dómurinn „staðfesti greiðsluskyldu áfrýjandans Ó-kk-ef V-kk-ef á afborgunum frá þeim degi, til samræmis við ákvarðaðan höfuðstól og samningsvexti.“ Verði fallist á að krafa stefnda beri aðra vexti en kveðið er á um í skuldabréfinu skuli sú ákvörðun ekki hafa áhrif fyrr en frá uppkvaðningu dóms í málinu. Í öllum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess að áfrýjandanum Ó-kk-þgf V-kk-þgf verði gert að greiða sér 19.997.149 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. desember 2008 til greiðsludags, en héraðsdómur verði að öðru leyti staðfestur. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandinn Ó-kk-nf V-kk-nf gaf út skuldabréf 5. september 2007 til Glitnis banka hf., sem bar fyrirsögnina „skuldabréf í erlendum gjaldmiðlum“. Fjárhæð skuldarinnar var 174.186 svissneskir frankar og 16.345.211 japönsk yen og var hún tilgreind bæði í tölustöfum og bókstöfum. Í texta bréfsins var tekið fram að jafnvirði lánsins miðað við 17. ágúst 2007 væri 20.000.000 krónur og var sú fjárhæð einnig tilgreind bæði í tölustöfum og bókstöfum. Lánið skyldi endurgreitt með 300 jöfnum mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta skipti 20. október 2007. Lánsféð átti að greiða inn á tilgreindan bankareikning í íslenskum krónum í eigu áfrýjandans og skyldu afborganir af láninu skuldfærðar á sama reikning. Lánið átti að bera LIBOR vexti auk 3,1% álags sem greiddir yrðu á sömu gjalddögum og afborganir af höfuðstól. Bankanum var heimilt að breyta vaxtaálagi einhliða á gjalddaga fjórum árum frá útborgun lánsins og síðan á fjögurra ára fresti, en sætti útgefandi sig ekki við slíka breytingu gat hann greitt skuldina upp innan 30 daga án kostnaðar. Í stöðluðum texta skuldabréfsins, sem var á eyðublaði merktu bankanum, voru einnig skilmálar um að lánshlutar í evrum skyldu bera EURIBOR vexti, en lánshlutar í íslenskum krónum REIBOR vexti. Í skilmálum bréfsins var tekið fram að lánveitandi gæti „leyft færslu skuldarinnar yfir á aðra gjaldmiðla“. Skyldi við umreikning yfir í aðra gjaldmiðla taka mið af síðustu almennu gengisskráningu Glitnis banka hf. á íslenskum krónum með nánar tilteknum hætti. Í bréfinu var ákvæði um að yrðu vanskil á greiðslu afborgana eða vaxta af skuldinni eða aðrar vanefndir væri heimilt að fella hana alla í gjalddaga fyrirvaralaust án uppsagnar, en bankanum væri þá heimilt að umreikna skuldina í íslenskar krónur í lok gjaldfellingardags.

Lánið var greitt inn á fyrrnefndan reikning áfrýjandans Ó-kk-ef V-kk-ef 1. október 2007. Það var framkvæmt þannig að frá fjárhæð láns í hvorum gjaldmiðli samkvæmt skuldabréfinu var dregið lántökugjald, þóknun og stimpilgjald í viðkomandi mynt og mismunurinn síðan umreiknaður í íslenskar krónur miðað við tiltekið gengi svissnesks franka og japansks yens. Til útborgunar komu samtals 17.408.236 krónur. Útborgun lánsins miðaðist þannig við höfuðstól þeirra erlendu gjaldmiðla sem tilgreindir voru í skuldabréfinu, en ekki það jafnvirði þeirra í íslenskum krónum sem þar kom fram.

Áfrýjandinn Ó-kk-nf V-kk-nf hafði 12. maí 2006 gefið út tryggingarbréf að fjárhæð 15.000.000 krónur fyrir öllum skuldum sem hann væri eða yrði síðar í við Glitni banka hf. og var bankanum veittur fyrsti veðréttur í fasteigninni Tröllhólum 1 á Selfossi. Skilmálum tryggingarbréfsins var eftir þetta ítrekað breytt, en samkvæmt gögnum málsins stendur það nú til tryggingar á öllum skuldum beggja áfrýjenda við bankann og er tryggt með 7. veðrétti í fyrrgreindri fasteign.

Skilmálbreyting var gerð 19. nóvember 2008 á skuldabréfinu þannig að eftirstöðvar lánsins 17. sama mánaðar, 166.633 svissneskir frankar og 15.636.919 japönsk yen án vaxta, skyldu „endurgreiðast með 6 vaxtagjalddögum á 1 mánaða fresti, í fyrsta sinn 20.11.2008 og 287 afborgunum á 1 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 20.05.2009.“ Áttu vextir að „reiknast frá síðasta greidda gjalddaga.“

Með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Þá tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun 14. október 2008, sem sætti síðan breytingum, um ráðstöfun eigna og skulda bankans til Nýja Glitnis banka hf., sem nú ber heiti stefnda, en óumdeilt er að á þeim grunni fari hann nú með kröfuréttindi samkvæmt fyrrnefndu skuldabréfi.

Stefndi kveður vanskil hafa orðið á skuldabréfinu frá vaxtagjalddaga 22. desember 2008. Hann hafi gjaldfellt skuldina og hafi umreiknaðar eftirstöðvar þess í íslenskum krónum miðað við þann dag numið 39.913.111 krónum. Stefndi höfðaði mál þetta 6. apríl 2010 og krafðist þess að áfrýjandinn Ó-kk-nf V-kk-nf yrði aðallega dæmdur til að greiða sér þá fjárhæð en til vara 167.249,19 svissneska franka og 15.691.183,71 japönsk yen, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. desember 2008 til greiðsludags. Þá krafðist hann þess gagnvart báðum áfrýjendum að viðurkennt yrði að 18.943.966 krónur ásamt sömu dráttarvöxtum og að ofan greinir hvíli á 7. veðrétti í fasteigninni Tröllhólum 1 í Árborg. Loks krafðist stefndi málskostnaðar.

Áfrýjendur tóku til varna og kröfðust í greinargerð aðallega sýknu og málskostnaðar, en til vara að krafa stefnda yrði lækkuð og málskostnaður látinn niður falla. Í greinargerðinni var byggt á þeirri málsástæðu að í fyrrgreindu skuldabréfi hafi með ólögmætum hætti verið kveðið á um verðtryggingu fjárskuldbindingar í íslenskum krónum miðað við gengi erlendra gjaldmiðla. Þá voru varnir einnig meðal annars á því reistar að brostnar væru forsendur fyrir skuldbindingu samkvæmt skuldabréfinu og að það væri óskuldbindandi að hluta með vísan til nánar tiltekinna ákvæða í III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum.

Í þinghaldi 22. september 2010 lagði stefndi fram bókum um breytta kröfugerð. Stóðu þar óbreyttar kröfur hans um greiðslu úr hendi áfrýjandans Ó-kk-ef V-kk-ef, viðurkenningu á veðrétti og málskostnað, en við fjárkröfur á hendur áfrýjandanum var aukið fjórum nýjum varakröfum. Með áorðnum breytingum varð þannig fyrsta varakrafa stefnda að áfrýjandanum yrði gert að greiða sér 167.249,19 svissneska franka og 15.691.183,71 japönsk yen, í annarri varakröfu 20.337.879 krónur, í þeirri þriðju 19.997.149 krónur, í fjórðu varakröfu 19.851.795 krónur og í þeirri fimmtu 16.211.486 krónur, en í öllum tilvikum krafðist stefndi dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. desember 2008 til greiðsludags. Áfrýjendur andmæltu því ekki að þessar kröfur kæmust að í málinu.

Í upphafi þinghalds í héraði 1. október 2010, þar sem málið kom til aðalmeðferðar, lögðu áfrýjendur fram bókun um breytta kröfugerð, sem ekki sætti andmælum stefnda. Samkvæmt henni stóð óbreytt aðalkrafa áfrýjenda um sýknu og málskostnað, en í stað upphaflegrar varakröfu um lækkun á kröfu stefnda komu fimm varakröfur. Fyrstu varakröfurnar fjórar áttu það sammerkt að með þeim var krafist að eftirstöðvar skuldabréfsins yrðu færðar niður miðað við 22. desember 2008 í tilteknar fjárhæðir, í þeirri fyrstu í 8.198.529,14 japönsk yen og 87.369,35 svissneska franka, í annarri 9.122.804,75 japönsk yen og 97.238,15 svissneska franka, í þriðju 9.413.265,46 japönsk yen og 103.190,44 svissneska franka, en í fjórðu 9.807.116,07 japönsk yen og 104.511,60 svissneska franka. Í fimmtu varakröfu var loks krafist að staðfest yrði að lán samkvæmt skuldabréfinu væri „í íslenskum krónum í skilningi laga nr. 38/2001, með ólögmætri gengistryggingu sbr. 13. og 14. gr. laganna.“ Jafnframt var þess krafist „að lánið beri samningsvexti bæði í fortíð og framtíð.“ Í öllum varakröfunum var þess einnig krafist að gjaldfelling 22. desember 2008 á skuldbréfinu yrði felld úr gildi og staðfest yrði greiðsluskylda áfrýjandans Ó-kk-ef V-kk-ef „á afborgunum frá þeim degi, til samræmis við ákvarðaðan höfuðstól og samningsvexti.“

Í forsendum hins áfrýjaða dóms, sem kveðinn var upp 29. október 2010, greinir meðal annars að í munnlegum málflutningi af hálfu áfrýjenda hafi komið skýrlega fram að þau byggi á því að um væri að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum. Taldi dómurinn að líta yrði svo á að áfrýjendur hefðu horfið frá málsástæðum sem reistar væru á því að um væri að ræða lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Héraðsdómur leysti úr málinu á grundvelli þess að ágreiningslaust væri að skuldbinding áfrýjandans Ó-kk-ef V-kk-ef samkvæmt skuldabréfinu væri í erlendum myntum, en tók afstöðu til annarra málástæðna áfrýjenda.

Kröfugerð áfrýjenda fyrir Hæstarétti er lýst hér að framan. Eins og þar kemur fram er fyrsta varakrafa áfrýjandans Ó-kk-ef V-kk-ef nú að eftirstöðvar skuldabréfsins verði færðar niður í 16.211.486 krónur miðað við 22. desember 2008. Þessi krafa, sem ekki var höfð uppi í héraði, er reist á því að skuldbinding samkvæmt skuldabréfinu hafi verið í íslenskum krónum og beri að líta fram hjá ákvæðum þess um skuldbindingar í erlendum gjaldmiðlum. Í greinargerð til Hæstaréttar krafðist stefndi staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar hér fyrir dómi. Með bréfi 25. nóvember 2011 breytti stefndi á hinn bóginn kröfugerð sinni í það horf sem að framan er rakið og krefst þess nú að áfrýjandanum Ó-kk-þgf V-kk-þgf verði gert að greiða sér 19.997.149 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. desember 2008 til greiðsludags. Þetta er sama krafa og stefndi hafði endanlega uppi í héraði sem þriðju varakröfu. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti stafa framangreindar breytingar á kröfugerð aðilanna af því að eftir uppkvaðningu héraðsdóms tóku gildi 29. desember 2010 breytingar á lögum nr. 38/2001, sem gerðar voru með lögum nr. 151/2010. Í þessu sambandi byggir stefndi nú á því að vegna ákvæðis til bráðabirgða X. við lög nr. 38/2001, sbr. 2. gr. laga nr. 151/2010, beri honum að umreikna kröfu sína á grundvelli skuldabréfsins í íslenskar krónur miðað við gengi á útgáfudegi þess, þótt skuldbinding áfrýjandans Ó-kk-ef V-kk-ef í erlendum gjaldmiðlum hafi verið gild. Eftir þann umreikning eigi krafan að bera vexti samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001 frá útgáfudegi skuldabréfsins án tillits til þess hvort áfrýjandinn hafi þegar greitt afborganir og vexti eftir upphaflegum skilmálum þess, en slíkar greiðslur komi síðan til frádráttar heildarkröfu stefnda, allt samkvæmt því, sem nánar er mælt fyrir um í 1., 3. og 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010. Áfrýjandinn Ó-kk-nf V-kk-nf gengur í fyrstu varakröfu sinni út frá sömu forsendum, en þó þannig að virðist að stefnda sé óheimilt að endurreikna vexti af kröfunni vegna tímabils fram til uppkvaðningar dóms í málinu.

II

Í héraðsdómsstefnu krafðist stefndi þess sem áður segir að áfrýjandanum Ó-kk-þgf V-kk-þgf yrði aðallega gert að greiða sér 39.913.111 krónur en til vara 167.249,19 svissneska franka og 15.691.183,71 japönsk yen. Aðalkrafan var við það miðuð að stefnda hafi verið heimilt að færa fjárhæð kröfu sinnar samkvæmt skuldabréfinu 5. september 2007 úr þessum erlendu gjaldmiðlum yfir í íslenskar krónur eftir gengi þeirra þann dag, sem skuldin hafi verið gjaldfelld, en varakrafan var reist á því að skuldin yrði áfram látin standa í erlendu gjaldmiðlunum. Þessu til samræmis sneri umfjöllun í stefnunni um málsástæður einungis að atriðum, sem vörðuðu skuldbindingu áfrýjandans eftir hljóðan skuldabréfsins, og var að öllu leyti við það miðað að hún hafi verið í erlendum gjaldmiðlum svo að gilt væri að lögum. Við þessar tvær kröfur hélt stefndi þegar hann setti fram sem áður segir nýjar varakröfur í þinghaldi í héraði 22. september 2010, en í þeim öllum var lagt til grundvallar að ekki yrði fallist á að skuldbindingin hafi verið í erlendum gjaldmiðlum, heldur í íslenskum krónum með ólögmætri verðtryggingu miðað við gengi þessara sömu gjaldmiðla. Þótt þriðja varakrafa stefnda hafi verið sömu fjárhæðar og krafan, sem hann hefur nú eina uppi fyrir Hæstarétti, var hún af augljósum ástæðum ekki reist á því að útreikningur hennar ætti að ráðast af ákvæðum laga nr. 151/2010, sem höfðu þá ekki enn verið sett. Í hinum áfrýjaða dómi var aðalkrafa stefnda sem fyrr segir tekin til greina og lagt þar meðal annars til grundvallar að óumdeilt væri milli aðilanna að skuldbinding áfrýjandans Ó-kk-ef V-kk-ef samkvæmt skuldabréfinu í erlendum gjaldmiðlum væri ekki andstæð ákvæðum laga nr. 38/2001.

Málatilbúnaður stefnda fyrir Hæstarétti er á hinn bóginn reistur á því að ákvæði til bráðabirgða X. við lög nr. 38/2001, sem eins og fyrr greinir tók gildi 29. desember 2010, leiði til þess að umreikna beri skuldbindingu áfrýjandans úr erlendu gjaldmiðlunum yfir í íslenskar krónur frá öndverðu. Vexti af kröfunni eigi síðan að reikna eftir reglum 18. gr. laganna, sem tóku gildi sama dag. Þessi málsástæða að baki kröfu stefnda kemur hvergi nærri málatilbúnaði hans í héraðsdómsstefnu og var fyrst höfð uppi við munnlegan flutning málsins í Hæstarétti. Þótt afsakanlegt sé að stefndi hafi ekki borið þessa málsástæðu fyrir sig í héraði kom hún ekki fram í greinargerð hans fyrir Hæstarétti og er með henni algjörlega raskað grundvelli málsins, sem eftir munnlegum flutningi þess hér fyrir dómi á orðið lítið skylt við þann, sem héraðsdómur tók mið af. Af þessum sökum skortir mjög á að öllum skilyrðum 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 17. gr. laga nr. 38/1994, sé fullnægt til þess að Hæstiréttur geti byggt á þessari nýju málsástæðu við úrlausn málsins. Þótt hún komist þannig ekki að í málinu felur hún óhjákvæmilega í sér að stefndi hefur í reynd fallið frá öllum málsástæðum varðandi útreikning kröfunnar, sem hann byggði á fyrir héraðsdómi. Málið er þannig nú í því horfi að í raun eru engar málsástæður lengur tiltækar af hendi stefnda til að byggja úrlausn þess á að því er varðar ákvörðun á fjárhæð kröfunnar. Af þeim sökum er óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.