108/2005

J starfaði óslitið hjá Landsbanka Íslands og síðar Seðlabanka Íslands frá 1955 til 1991, er hann hóf töku ellilífeyris. Frá þeim tíma og fram að gildistöku nýrrar reglugerðar um starfsemi L í árslok 1997 tóku lífeyrisgreiðslur til J mið af launum eftirmanns hans á hverjum tíma, svonefndri eftirmannsreglu. Með nýju reglugerðinni var sú breyting gerð á verðtryggingu réttindanna að framvegis skyldu greiðslur til J breytast í samræmi við vísitölu neysluverðs í stað þess að taka mið af launum eftirmanns hans. J taldi umrædda breytingu fela í sér ólögmæta skerðingu á áunnum lífeyrisréttundum sínum og krafði því L um fjárhæð, er nam mismun á þeim lífeyri, sem hann hafði fengið greiddan eftir gildistöku reglugerðarinnar, og lífeyris, sem hann taldi að hann hefði átt að fá samkvæmt eftirmannsreglunni. Hæstiréttur vísaði til þess að með breytingunni hefði J ekki verið sviptur nokkru af áunnum lífeyrisrétti sínum eins og hann hafði staðið við gildistöku reglugerðarinnar. Stæði ágreiningur aðila í raun um hvort heimilt hafi verið að breyta aðferð við að verðtryggja réttindi sjóðfélaga til framtíðar en um það hefði Hæstiréttur áður dæmt í málinu nr. 249/2000. Í þeim dómi var komist að þeirri niðurstöðu að þar sem breytingin hefði verið almenn og tekið til allra sjóðfélaga hefði hún verið bindandi fyrir aðila þess máls. Þar sem J hafði ekki borið fram haldbær rök fyrir því að annað hefði átt að gilda um áunnin réttindi hans en annarra var L sýknaður af kröfu hans.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. mars 2005. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 5.937.310 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. janúar 1999 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti.

I.

Áfrýjandi hóf störf í Landsbanka Íslands árið 1955, en 1961 gekk hann í þjónustu Seðlabanka Íslands, þar sem hann gegndi óslitið starfi aðalbókara til loka apríl 1991 þegar hann lét af störfum. Hann hóf þá töku ellilífeyris hjá stefnda, þar sem hann hafði áunnið sér 75,17% lífeyrisrétt. Miðaðist fjárhæð lífeyris hans við svokallaða eftirmannsreglu, sem gilti lengst af á þeim tíma meðan áfrýjandi ávann sér lífeyrisrétt með greiðslu iðgjalda af launum sínum til stefnda. Fyrstu árin sem áfrýjandi tók lífeyri var hann ákveðinn sem hlutfall af launum eftirmanns hans í starfi aðalbókara Seðlabanka Íslands, en eftir að aðalbókarinn varð einn af framkvæmdastjórum bankans árið 1996 var miðað við laun framkvæmdastjóra. Nafni stefnda var breytt nokkrum sinnum eftir að honum var komið á fót uns núverandi nafn var tekið upp.

Þann 31. desember 1997 tók gildi ný reglugerð fyrir stefnda nr. 669/1997, sem staðfest var af fjármálaráðherra, en í ákvæði nr. III til bráðabirgða var vísað til laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda um heimild til að setja hana. Áður höfðu breytingar, sem fólust í hinni nýju reglugerð, verið samþykktar á almennum fundi sjóðfélaganna, en á lögmæti þess fundar reyndi sérstaklega í dómum Hæstaréttar í málum nr. 249/2000 og 244/2003, þar sem dæmt var um rétt tveggja annarra sjóðfélaga til lífeyris frá stefnda. Fram að gildistöku reglugerðar nr. 669/1997 báru bankar og aðrir vinnuveitendur starfsmanna, sem greiddu iðgjöld til stefnda, bakábyrgð á skuldbindingum hans. Sú ábyrgð var felld niður, en áfallnar skuldbindingar vinnuveitenda, þar á meðal Seðlabanka Íslands, þess í stað reiknaðar út og þær greiddar sjóðnum, sem eftir það skyldi standa á eigin fótum.

Fram er komið að frá 1991 til 1997 hækkaði ellilífeyrir áfrýjanda í hlutfalli við breytingar, sem urðu á launum eftirmanns hans í starfi hjá Seðlabanka Íslands. Á þessu varð breyting við gildistöku reglugerðar nr. 669/1997, en samkvæmt 11. gr. hennar, sbr. 36. gr., skyldi lífeyrir breytast til samræmis við hækkun eða lækkun, sem yrði á vísitölu neysluverðs, sem Hagstofa Íslands reiknar út og auglýsir mánaðarlega. Áfrýjandi telur að þessi breyting hafi á sex ára tímabili frá 1998 til 2003 leitt til þess að lífeyrir hans hafi verið skertur sem nemur stefnukröfunni, en bæði laun eftirmannsins og laun almennt hafi þá hækkað mun meira en vísitala neysluverðs. Telur hann skerðinguna vera ólögmæta gagnvart sér, en áunninn réttur úr lífeyrissjóði sé eignarréttindi í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar, sem verði ekki tekinn af lífeyrisþegum nema með skýlausri lagaheimild og í samræmi við skilyrði, sem ákvæðið hafi að geyma svo að slíkt geti talist heimilt. Þau skilyrði séu hér ekki uppfyllt. Stefndi telur breytinguna fyllilega lögmæta og heimila, en að þessu leyti taki hún jafnt til allra og málefnaleg sjónarmið hafi legið að baki. Þótt komið hafi fram í allmörgum dómum Hæstaréttar að lífeyrisréttur teljist til eignarréttinda, sem njóti verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár, verði hér að líta til þess að lífeyrisréttindi áfrýjanda hafi ekki verið skert. Lífeyrir hans hafi hækkað frá því hann var ákveðinn um áramót 1997 og 1998, en með því að nota vísitölu neysluverðs sem verðmæli sé tryggt að raunvirði lífeyrisins skerðist ekki. Þá verði að telja að greiðslur í lífeyrissjóð, sem grundvallast á samtryggingarsjónarmiðum, geti ekki veitt rétt til ákveðinnar fjárhæðar. Málsatvik og málsástæður aðilanna eru að öðru leyti nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi.

II.

Áfrýjandi krefst mismunar þess lífeyris, sem hann fékk greiddan eftir gildistöku reglugerðar nr. 669/1997, og lífeyris, sem hann telur sig mundu hafa fengið, hefði svokölluð eftirmannsregla enn verið í gildi, en hún var, svo sem að framan er lýst, afnumin með reglugerð þessari. Í 36. gr. reglugerðarinnar var svohljóðandi ákvæði um áfallnar skuldbindingar samkvæmt eldri reglugerðum: „Reglugerð þessi gildir frá 31. desember 1997. Ákvæði hennar taka ekki til áfallinna skuldbindinga sjóðsins gagnvart eldri reglugerðum. Þó skal við það miðað að lágmarksiðgjaldatími til þess að öðlast verðtryggðan lífeyri sé 6 ár vegna réttinda sem mynduðust fyrir 1. janúar 1988. Einnig skal lífeyrisréttur þeirra sjóðfélaga sem hættir eru störfum hjá aðildarfyrirtækjum fyrir 1. janúar 1998 miðast við laun eftirmanns þeirra eins og þau voru 31. desember 1997 eigi sjóðfélagi verðtryggðan rétt til lífeyris hjá sjóðnum. Jafnframt skal allur lífeyrir, greiddur af sjóðnum eftir 31. desember 1997, sem nýtur verðtryggingar, verðtryggður með vísitölu neysluverðs, sbr. 3. mgr. 11. gr. og gildir það bæði um þá sem njóta lífeyris hjá sjóðnum á þeim tíma og þá sem taka munu lífeyri síðar.” Í tilvitnaðri 3. mgr. 11. gr. reglugerðarinnar sagði: „Nú hækkar eða lækkar vísitala neysluverðs er Hagstofa Íslands reiknar og auglýsir mánaðarlega, eftir að starfsmanni hafa verið ákvörðuð eftirlaun að loknu starfi, og breytast þá eftirlaun í samræmi við það.” Í 11. gr. var jafnframt ákvæði um réttindi þeirra sem létu af starfi eftir gildistöku reglugerðarinnar og var það svohljóðandi: „Hver sjóðfélagi sem lætur af starfi og greitt hefur iðgjald til sjóðsins og orðinn er 65 ára að aldri á rétt á árlegum eftirlaunum úr sjóðnum í hlutfalli við iðgjaldagreiðslutíma. Upphæð ellilífeyris er hundraðshluti af launum fyrir fullt starf í stöðu þeirri sem sjóðfélaginn gegndi síðustu fimm árin og skal endurmeta laun fyrstu fjögurra áranna til verðlags á því síðasta með vísitölu neysluverðs. Skulu eftirlaunin nema 2,125% fyrir hvert iðgjaldagreiðsluár í fullu starfi, en hlutfallslega lægra fyrir lægra starfshlutfall, þar til 85% eftirlaunahlutfalli er náð ...“.

Aðilar eru sammála um að áfrýjandi hafi fengið greiddan lífeyri miðað við laun eftirmanns síns eins og þau voru þegar reglugerðin var sett, sbr. framanritaða 36. gr. hennar. Hann var því ekki sviptur nokkru af áunnum lífeyrisrétti sínum eins og hann stóð við greint tímamark. Þessi grunnur lífeyris áfrýjanda var, miðað við þennan tíma, reiknaður eins út og allra annarra sem þá höfðu áunnið sér lífeyrisrétt úr sjóðnum og þessi grunnur átti að taka breytingum hjá öllum miðað við neysluverðsvísitölu eftir að þeir hófu töku lífeyris, hvort sem það gerðist fyrir eða eftir gildistöku reglugerðarinnar. Ágreiningur aðila snýst því í raun um það hvort breyta mátti um aðferð við að verðtryggja réttindi sjóðfélaga til framtíðar litið miðað við greint tímamark. Um það hefur Hæstiréttur áður dæmt 25. janúar 2001 í málinu nr. 249/2000 og sagt að þar sem hér væri um samtryggingarsjóð að ræða hafi borið að fara eins með réttindi allra sjóðfélaga, sem eins stóð á um. Þar sem ekki hafi annað komið fram en að breytingin hafi verið almenn og tekið til allra sjóðfélaga var þar talið að breyting eftirmannsreglunnar til verðtryggingar lífeyrisréttinda samkvæmt vísitölu neysluverðs væri skuldbindandi fyrir aðila þess máls. Hæstiréttur hefur í fleiri dómum ítrekað þessa niðurstöðu sína. Áfrýjandi hefur ekki borið fram haldbær rök fyrir því að annað eigi að gilda um áunnin réttindi hans en annarra. Ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af máli þessu.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.