241/2016

D ehf. og L hf. deildu um hvort L hf. hefði við endurútreikning á lánssamningi, sem hafði verið bundinn ólögmætri gengistryggingu, verið heimilt að reikna vexti á gjalddaga sem gjaldfallið hefðu fyrir endurútreikninginn eftir 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að við heildarmat á öllum aðstæðum yrði að líta til þess hvaða áhrif viðbótarkrafan hefði á efnahag D ehf. og óhagræði hans af því að þurfa að standa skil á henni. Var talið að þegar litið væri til stærðar D ehf. og umsvifa félagsins væru áhrif viðbótarkröfunnar á D ehf. ekki svo verulegu að víkja ætti frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til fulla efnda. Var L hf. því sýknað af kröfu D ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. mars 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 145.137.317 krónur, en til vara 100.000.000 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. júní 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi tekur mál þetta til lánssamnings 30. júní 2005 sem áfrýjandi gerði við Landsbanka Íslands hf. Með samningnum tók áfrýjandi lán að jafnvirði 153.000.000 króna í tilteknum erlendum myntum. Skilmálum lánssamningsins er nánar lýst í héraðsdómi. Samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var samningi þessum ráðstafað til stefnda.

Áfrýjandi greiddi alls 17 afborganir af láninu á tímabilinu frá 15. ágúst 2005 til 14. desember 2010. Í október 2010 gekk áfrýjandi að tilboði stefnda um að greiða upp lánið miðað við stöðu þess 30. apríl sama ár gegn 25% niðurfærslu höfuðstóls. Það uppgjör fjármagnaði áfrýjandi með nýju láni frá stefnda 14. desember 2010, en með því voru stefnda greiddar 224.826.589 krónur. Með tölvupósti stefnda 2. apríl 2011 var áfrýjanda sendur sundurliðaður útreikningur á fjárhæð lánsins að teknu tilliti til niðurfærslunnar. Í kjölfarið lýsti áfrýjandi því yfir gagnvart stefnda 15. sama mánaðar að hann áskildi sér rétt til frekari niðurfærslu ef hann ætti betri rétt miðað við dóma um sambærilega samninga.

Stefndi taldi að lánssamningurinn 30. júní 2005 hefði haft að geyma ólögmæta bindingu við gengi erlendra gjaldmiðla. Því endurreiknaði hann lánið til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010 um breytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 18. gr. þeirra laga, og tilkynnti það áfrýjanda með bréfi 22. nóvember 2011. Niðurstaða þess endurútreiknings var að áfrýjandi ætti inneign hjá stefnda að fjárhæð 15.729.411 krónur og var þeirri fjárhæð ráðstafað inn á önnur lán áfrýjanda hjá stefnda. Við þennan endurútreikning var tekið tillit til viðbótarkröfu stefnda vegna vaxta fyrir liðna tíð.

Með aðilum er ágreiningslaust að viðbótarkrafa stefnda vegna mismunar á umsömdum vöxtum og vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 nemur 118.191.374 krónum. Aðalkrafa áfrýjanda svarar til þeirrar fjárhæðar að viðbættum síðargreindum vöxtum frá uppgjörsdegi 14. desember 2010 til 4. júní 2014 þegar málið var höfðað í héraði. Þá er því ekki mótmælt af hálfu stefnda að áfrýjandi hafi skuldað tvö önnur lán í bankanum en viðbótarkrafa vegna þeirra nemur samtals 197.481.812 krónum. Eru aðilar einhuga um að meta beri áhrif viðbótarkröfunnar gagnvart áfrýjanda að því gættu að mismunur á umsömdum vöxtum og vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 vegna lánanna þriggja nemi samtals 315.673.186 krónum.

II

Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hafnað þeirri málsástæðu áfrýjanda að stefndi hafi með athöfnum sínum viðurkennt ríkari rétt en leiðir af lögum til að greiðslur áfrýjanda á vöxtum fyrir liðna tíð teldust fela í sér fullnaðaruppgjör. Jafnframt verður fallist á röksemdir héraðsdóms fyrir því að stefndi hafi ekki með lögskiptum sínum við aðra viðskiptavini sína skuldbundið sig til að veita áfrýjanda frekari rétt en leiðir af almennum reglum. Tekur varakrafa áfrýjanda mið af því að stefndi hafi fallið frá viðbótarkröfu vegna vaxta gagnvart öllum skuldurum sínum ef krafan nam lægri fjárhæð en 100.000.000 krónum.

Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur þeirri meginreglu kröfuréttar verið slegið fastri að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann á rétt til úr hendi skuldara, eigi tilkall til viðbótarkröfu. Frá þeirri meginreglu gilda þó undantekningar við sérstakar aðstæður, sem ráðast af heildarmati á öllum atvikum og lögskiptum aðila. Meðal þeirra atriða sem vega þungt við þetta mat er óhagræði skuldara af viðbótarkröfunni, en því meira sem það er því ríkari eru rökin til að víkja frá meginreglunni.

Að því er varðar viðbótarkröfur vegna vaxta af lánum, sem bundin hafa verið ólögmætri gengistryggingu, hefur verið talið skipta máli hvort skuldari er annars vegar einstaklingur, lítið fyrirtæki eða fámennt sveitarfélag eða hins vegar stórt fyrirtæki. Svo sem nánar er rakið í dómum réttarins 20. desember 2016 í málum nr. 82/2016, 149/2016 og 150/2016 er ekki útilokað að vikið verði frá umræddri meginreglu þótt í hlut eigi meðalstór og jafnvel stærri fyrirtæki, en þá þarf eðli máls samkvæmt meira að koma til. Verður því aðeins vikið frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til fullra efnda, þegar stærri fyrirtæki eiga í hlut, að beiting reglunnar leiði til svo verulegrar röskunar á hagsmunum skuldara og jafnvægi í skuldarsambandinu að ekki verði við unað.

Fallist verður á það með héraðsdómi að viðbótarkrafa áfrýjanda vegna fyrrgreindra þriggja lána sé umtalsverð. Einnig verður ekki talið að um hafi verið að ræða svo fáar greiðslur eða lítið hlutfall afborgana að ekki hafi myndast næg festa í lögskiptum aðila við framkvæmd lánssamninga sem áfrýjandi hafði greitt af um árabil. Jafnframt verður lagt til grundvallar að báðir aðilar hafi gengið út frá því að gengistrygging höfuðstóls lánanna væri gild og eru því engin efni til að telja að áfrýjandi hafi ekki verið í góðri trú um að greiðslur hans á vöxtum hverju sinni fælu í sér fullar efndir. Mæla þessi atriði með því að krafa áfrýjanda verði tekin til greina án þess þó að þau ein og sér geti ráðið úrslitum. Að þessu gættu verður við heildarmat á öllum aðstæðum að líta til þess hvaða áhrif viðbótarkrafan hefur á efnahag áfrýjanda og óhagræði hans af því að þurfa að standa skil á henni.

Eins og áður greinir var áfrýjanda tilkynnt um endurútreikning stefnda á því láni sem kröfugerð hans tekur til með bréfi 22. nóvember 2011, en viðbótarkrafa vegna vaxta var innifalin í útreikningnum. Samkvæmt ársreikningi áfrýjanda fyrir það ár nam hagnaður hans 1.951.127.000 krónum og eigið fé 3.517.016.000 krónum. Að því virtu verður ekki talið að viðbótarkrafa samtals að fjárhæð 315.673.186 vegna vaxta fyrir liðna tíð af þeim lánum sem áfrýjandi miðar við verði talin valda honum svo verulegu óhagræði að vikið verði frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til fullra efnda, en sú fjárhæð nemur rétt liðlega 15% af hagnaði ársins og innan við 10% af eigin fé áfrýjanda. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Dalsnes ehf., greiði stefnda, Landsbankanum hf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.