517/2010

F höfðaði mál gegn L vegna ákvörðunar stjórnar L um að breyta viðmiðunarlaunum F til ákvörðunar lífeyrisréttinda hans. Miðaði L við lægri viðmiðunarlaun en F hafði fengið greidd frá vinnuveitanda sínum og endurgreiddi honum þá fjárhæð sem hann var talinn hafa ofgreitt. Að mati Hæstaréttar voru laun F ákveðin með þeim hætti að stjórn L bar að ákveða viðmiðunarlaun til greiðslu iðgjalda og lífeyris samkvæmt 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins en ákvörðun stjórnar L var reist á því lagaákvæði. Þótti eðlilegt og sanngjarnt af L að miða viðmiðunarlaun F við laun forstöðumanns tiltekinnar heilbrigðisstofnunnar með hliðsjón af umfangi starfsemi þeirrar stofnunnar og stofnunarinnar sem F hafði forstöðu fyrir. Kröfu F um ógildingu á ákvörðun stjórnar L var hafnað, meðal annars með vísan til þess að F hefði ekki verið mismunað, enda væri tilgangur 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 að koma í veg fyrir misræmi sem af því leiddi að nokkrir einstaklingar gætu í krafti ráðningarsamninga sinna haft sjálfdæmi við ákvörðun lífeyrisréttinda úr sjóðnum. Greiðslur iðgjalda sem ekki samrýmdust ákvæðinu voru ekki taldar skapa lífeyrisréttindi og nutu því ekki verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þótt því færi fjarri að L hefði rekið málið með hæfilegum hraða var dráttur málsins ekki talinn hafa þau áhrif að F öðlaðist lífeyrisréttindi umfram það sem lög leyfðu. Loks var talið ljóst, gegn staðhæfingum F um annað, að lífeyrisskuldbindingar vegna F hefðu áhrif á stöðu og fjárhag L enda þótt vinnuveitandi F bæri ábyrgð á greiðslu lífeyrishækkana F. Til vara krafðist F viðurkenningar á skaðabótaábyrgð L vegna þess fjártjóns sem hann hefði orðið fyrir vegna skertra lífeyrisréttinda. Kröfu sinni til stuðnings lagði F fram matsgerð þar sem metið var núvirði þeirra lífeyrisréttinda sem myndast hefðu ef ofgreidd iðgjöld F hefðu verið greidd til Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda. Þar sem F var ekki skylt að greiða iðgjöld til lífeyrissjóðs vegna mismunar á heildarlaunum og viðmiðunarlaunum gátu hugsanleg réttindi í Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda ekki verið mælikvarði á tjón F, enda fátítt að menn öfluðu sér viðbótarréttinda í samtryggingarsjóði með slíkum iðgjaldagreiðslum. Því hafði F ekki sýnt fram á að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna þess dráttar sem varð á að stefndi tæki ákvörðun um viðmiðunarlaun honum til handa.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. september 2010. Hann krefst þess aðallega að ákvörðun stefnda sem var tilkynnt áfrýjanda 10. mars 2008, um breytingu á viðmiðunarlaunum áfrýjanda til ákvörðunar lífeyrisréttinda, verði ógilt. Einnig að viðurkennt verði að áunnin lífeyrisréttindi áfrýjanda í B-deild stefnda skuli taka mið af umsömdum ráðningarkjörum áfrýjanda hjá Dvalarheimilum aldraðra Suðurnesjum. Til vara krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að stefndi hafi með athugasemdalausri viðtöku iðgjaldagreiðslna frá 1999 til 2007 bakað sér skaðabótaábyrgð á fjártjóni áfrýjanda vegna skertra lífeyrisréttinda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi hefur starfað frá 1976 sem framkvæmdastjóri Dvalarheimila aldraða Suðurnesjum. Á árinu 1980 mun hafa verið afráðið að greidd yrðu iðgjöld af launum hans til stefnda og að það yrði gert með afturvirkum hætti frá 1. maí 1977. Launakjör áfrýjanda munu síðast hafa verið ákveðin með samningi milli hans og launanefndar Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum 8. febrúar 1999, sem gilda skyldi frá 1. september 1998. Samningur þessi ber fyrirsögnina „kjarasamningur“. Í 1. gr. hans er kveðið á um að „öll laun verði launuð jafnt þ.e. föst laun og einingagreiðslur.“ Í 2. gr. segir að teknar verði upp einingagreiðslur í stað yfirvinnu og að hver eining skuli vera 1% af föstum launum. Í 3. gr. er kveðið á um að föst laun skuli vera 259.490 krónur á mánuði og einingar 30. Þar er einnig kveðið á um að þessi föstu laun skuli breytast í samræmi við meðaltalshækkun er yrði á launum 10 tiltekinna embættismanna ríkisins sem féllu undir ákvörðun kjaranefndar. Með bréfi 13 október 1999 var áfrýjanda tilkynnt meðal annars um breytingu á 3. gr. samningsins að því er það varðaði hvernig vístala til launahækkana áfrýjanda yrði reiknuð út frá launabreytingum fyrrnefndra 10 embættismanna. Af gögnum málsins verður ráðið að yfirvinnugreiðslur hafi verið felldar inn í föst laun áfrýjanda samkvæmt ákvörðun launanefndar 1. mars 2000 og regluleg iðgjaldaskil til stefnda síðan við þau heildarlaun miðuð. Við það sýnist stofn til mánaðarlegra iðgjaldaskila hafa hækkað úr 312.271 krónu í 459.920 krónur. Áfrýjandi telur að yfirvinna hafi verið felld inn í föst laun fyrr og skil iðgjalda til stefnda gerð eftirá því til samræmis með viðbótargreiðslu 1. mars 2003. Mánaðarlaun áfrýjanda sem iðgjaldaskil miðuðust við 1. október 2008, í lok þess tímabils sem um er deilt í máli þessu, voru 820.250 krónur.

Um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins gilda lög nr. 1/1997. Lífeyrissjóðurinn skiptist í A-deild, sem ákvæði eru um í II. kafla laganna og B-deild, sem starfar samkvæmt ákvæðum III. kafla. Ákvæði laganna um B-deild sjóðsins, sem áfrýjandi greiðir iðgjöld til, eru að mestu sniðin eftir ákvæðum eldri laga um sjóðinn nr. 29/1963, en rétt til aðildar að B-deild eiga þeir sem greiddu iðgjald til sjóðsins eða áunnu sér rétt án iðgjaldagreiðslu við árslok 1996 eftir nánari ákvæðum 4. og 5. gr. laga nr. 1/1997. Lagaumgjörð og starfsemi B-deildar lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins er að mörgu leyti frábrugðin því sem almennt gerist nú um lífeyrissjóði og á ágreiningur aðila að vissu leyti rót að rekja til þess. Þannig miðast iðgjöld til B-deildar samkvæmt 1. mgr. og 3. mgr. 23. gr. laganna við föst laun af dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót en ekki heildarfjárhæð greiddra launa eða endurgjalds fyrir hvers konar vinnu, starf og þjónustu eins og almennt gildir samkvæmt 3. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Þá er aðalreglan í 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 að í B-deild miðist upphæð ellilífeyris við hundraðshluta, sem hækkar um 2% fyrir hvert ár í fullu starfi, af þeim föstu launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót sem við starfslok fylgja stöðu þeirri er sjóðfélagi síðast gegndi, en ekki uppsöfnuð stig á grundvelli greiddra iðgjalda eins og almennt gerist. Í lögunum eru ákvæði um að ríkissjóður og aðrir launagreiðendur endurgreiði sjóðnum hækkun sem verður á áður úrskurðuðum lífeyri og samkvæmt 32. gr. þeirra er ríkissjóður í bakábyrgð fyrir öllum lífeyrisgreiðslum. Meðal gagna málsins er ársskýrsla Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga 2008. Af henni sést glöggt að því fer fjarri að iðgjöld standi undir lífeyrisskuldbindingum B-deildar og lífeyrisgreiðslur byggjast að verulegu leyti á gegnumstreymi fjár en ekki söfnun sjóðs og ávöxtun hans. Af skýrslunni er einnig ljóst að ef ekki hefðu til komið aukagreiðslur ríkissjóðs til sjóðsins og uppgjör skuldbindinga annarra væri sjóðurinn tómur og allar lífeyrisgreiðslur þyrftu að koma beint úr ríkissjóði á grundvelli bakábyrgðarinnar.

Vegna þeirrar sérstöðu sem leiðir af framangreindum ákvæðum sendi stefndi út leiðbeiningar um hvernig ákvarða skyldi stofn til greiðslu iðgjalda til launagreiðenda, sem aðild áttu að B-deild, ásamt beiðni um upplýsingar um föst laun fyrir dagvinnu hjá hverjum og einum sjóðfélaga. Slíkt bréf dagsett 22. apríl 1998 er meðal gagna málsins. Af skýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi verður ráðið að hann muni eftir að hafa fengið bréf af þessu tagi, en honum hafi ekki fundist þessi skrif snúa að sér „persónulega“ fyrr en 2002. Þann 30. september 2002 sendi stefndi Dvalarheimilum aldraðra Suðurnesjum bréf þar sem tekið var fram að hjá sjóðnum hafi komið upp mál þar sem launagreiðendur greiddu iðgjöld til sjóðsins sem hvorki væru tæk til viðmiðunar iðgjalda né greiðslu lífeyris. Var í því sambandi sérstaklega vísað til 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997, sem síðar verður vikið að, og óskað eftir upplýsingum um þá starfsmenn sem fái greidd laun sem ákveðin séu með þeim hætti að það gefi tilefni til að stjórn sjóðsins beiti því ákvæði. Þessu svaraði móttakandi 25. október sama ár á þann veg að áfrýjandi væri eini starfsmaðurinn sem ekki tæki laun eftir kjarasamningum. Í framhaldi þessa urðu frekari samskipti milli stofnunarinnar og sjóðsins sem áfrýjandi kom sjálfur að. Varð það til þess að áfrýjandi ræddi þessi mál við framkvæmdastjóra stefnda en ekki var að svo stöddu frekar aðhafst af hálfu stefnda.

Á árinu 2006 hóf stefndi á ný öflun upplýsinga um laun áfrýjanda og könnun á því hvort iðgjaldaskil vegna hans gæfu ástæðu til að beita ákvæði 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1977. Samkvæmt 7. gr. samþykkta fyrir Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins skipar stjórn sjóðsins starfsnefnd sem á vegum hennar fjallar um álitamál sem upp koma um viðmiðunarlaun fyrir lífeyri. Málsmeðferðarreglur starfsnefndarinnar eru meðal gagna málsins, en samkvæmt 2. gr. þeirra er það meðal annars hlutverk hennar að gera tillögur til stjórnar um viðmiðunarlaun þeirra sjóðfélaga sem taka laun sem hvorki eru tæk til viðmiðunar til greiðslu iðgjalda né lífeyris, sbr. 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997. Komu málefni áfrýjanda ítrekað til umræðu og ákvörðunar í starfsnefndinni á tímabilinu frá apríl 2006 til mars 2008. Samskipti málsaðila á þessu tímabili eru rakin í hinum áfrýjaða dómi en þeim lauk með því að stefndi tilkynnti með bréfi 10. mars 2008 þá ákvörðun að ákveða bæri viðmiðunarlaun áfrýjanda til iðgjalda og lífeyris á grundvelli margnefndrar 6. mgr. 23. gr. laganna og að þau skyldu taka mið af kjörum forstöðumanns Heilbrigðisstofnunarinnar í Vestmannaeyjum. Aðalkrafa áfrýjanda lýtur að ógildingu þessarar ákvörðunar. Á grundvelli hennar reiknaði stefndi hver iðgjaldaskil vegna áfrýjanda hefðu átt að vera vegna tímabilsins 1. janúar 1998 til 30. nóvember 2008. Með bréfi 16. janúar 2009 endurgreiddi stefndi launagreiðanda áfrýjanda mismun á þeim iðgjöldum sem skilað hafði verið og þannig endurreiknuðum iðgjöldum með verðbótum samkvæmt neysluverðsvísitölu og útlánsvöxtum sjóðsins, samtals 4.166.805 krónur.

II

Samkvæmt 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 skal stjórn Lífeyrisssjóðs starfsmanna ríkisins ákveða þau viðmiðunarlaun, sem iðgjöld eru greidd af og miðað er við til greiðslu lífeyris, taki sjóðfélagi ekki laun eftir samningum eða öðrum launaákvörðunum sem miðast við kjarasamninga opinberra starfsmanna, ákvarðanir kjararáðs eða kjarasamninga, sem sveitarfélög gera á grundvelli laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Eins og rakið var hér að framan voru laun áfrýjanda ákveðin með samningi milli hans og launanefndar Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum. Enda þótt sá samningur sé í fyrirsögn sinni nefndur kjarasamningur er hann milli einstaks launþega, það er áfrýjanda annars vegar og launanefndarinnar hins vegar og er ágreiningslaust að hann telst ekki kjarasamningur í merkingu vinnuréttar. Þá verður ekki talið að launaákvörðun samkvæmt samningnum miðist við kjarasamninga opinberra starfsmanna eða ákvarðanir kjararáðs, áður kjaranefndar, enda þótt þau laun sem áfrýjandi og launanefndin sömdu um í upphafi skyldu í samræmi við 3. gr. samningsins síðan taka breytingum eftir vístölu sem tók mið af launabreytingum tíu tilgreindra embættismanna. Laun áfrýjanda voru því ákveðin með þeim hætti að stjórn stefnda bar að ákveða viðmiðunarlaun til greiðslu iðgjalda og lífeyris samkvæmt 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997.

Samkvæmt síðastnefndu ákvæði skulu viðmiðunarlaun ákveðin með hliðsjón af launaákvörðunum sem gilda um ríkisstarfsmenn eða starfsmenn sveitarfélaga samkvæmt lögum nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna og lögum um kjararáð. Samkvæmt gögnum málsins aflaði starfsnefnd stefnda víðtækra upplýsinga um heilbrigðis- og öldrunarstofnanir á vegum ríkis og sveitarfélag og laun forstöðumanna þeirra í því skyni að finna hliðstæðu við starf áfrýjanda sem við mætti miða. Var niðurstaðan að taka mið af launum forstöðumanns Heilbrigðisstofnunarinnar í Vestmannaeyjum. Af gögnum málsins verður ráðið að umfang starfsemi þeirrar stofnunar sé síst minna en stofnunar þeirrar sem áfrýjandi veitir forstöðu og að viðmiðun við ákvörðun kjaranefndar og síðar kjararáðs um laun forstöðumanns þeirrar stofnunar sé eðlileg og sanngjörn.

Áfrýjandi byggir á því að ákvörðun stefnda stríði gegn jafnræði sjóðfélaga þar sem réttindi hans séu háð ákvörðun sjóðstjórnar á sama tíma og aðrir njóti athugasemdalausrar öflunar réttinda á grundvelli launa sinna. Af lögskýringarögnum sést að tilgangur löggjafans með 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 var að hindra að launagreiðendur ættu sjálfdæmi við ákvörðun lífeyrisréttinda úr sjóðnum og koma þannig í veg fyrir misræmi sem af því leiddi að nokkrir einstaklingar geti í krafti ráðningarsamninga sinna öðlast lífeyrisréttindi sem væru í miklu ósamræmi við það sem almennt gerðist hjá sjóðfélögum. Hin umdeilda ákvörðun stefnda á grundvelli þessarar heimildar stuðlaði að jafnræði sjóðfélaga og verður því ekki fallist á þessa málsástæðu áfrýjanda.

Þá reisir áfrýjandi kröfu sína á því að með greiðslu iðgjalda til stefnda hafi hann öðlast lífeyrisréttindi sem séu eignarréttindi varin af 72. gr. stjórnarskrárinnar sem ekki verði skert með afturvirkri einhliða túlkun stefnda. Að framan er komist að þeirri niðurtöðu að stjórn stefnda hafi borið að ákveða honum viðmiðunarlaun og það hafi réttileg verið gert með ákvörðuninni sem tilkynnt var 10. mars 2008. Í III. kafla laga nr. 1/1997 eru ákvæði um af hvaða launum iðgjöld skuli greidd í B-deild sjóðsins og á hvaða grundvelli lífeyrisréttindi sjóðfélaga skuli ákvörðuð. Greiðsla iðgjalda sem ekki samrýmast þessum ákvæðum laganna getur ekki skapað lífeyrisréttindi og því hafa ekki myndast nein þau réttindi sem varin eru af 72. gr. stjórnarskrárinnar.

Enn reisir áfrýjandi kröfu sín á því að með áralöngu tómlæti hafi stefndi hvað sem öðru líði fyrirgert rétti sínum til ákvörðunar viðmiðunarlauna fyrir áfrýjanda. Ljóst er af því sem rakið er í kafla I hér að framan að því fer fjarri að stefndi hafi rekið málið með hæfilegum hraða þótt vissulega hafi áfrýjandi sjálfur komið að málum og átti sinn þátt í að tefja úrlausn þess og haldið áfram að greiða iðgjöld af hærri stofni en lög leyfðu hvað sem afstöðu gagnaðilans leið. Þessi dráttur getur ekki haft þau áhrif að áfrýjandi öðlist lífeyrisréttindi umfram það sem lög leyfa.

Áfrýjandi telur loks að taka beri aðalkröfu hans til greina þar sem stefndi hafi ekki lögvarða hagsmuni af að ákveða viðmiðunarlaun hans sérstaklega. Enda þótt Dvalarheimili aldraðra Suðurnesjum hafi í samræmi við ákvæði laga um lífeyrissjóðinn ábyrgst greiðslu lífeyrishækkana áfrýjanda sýna þau atriði úr ársskýrslu sjóðsins, sem rakin eru í kafla I hér að framan, glöggt að þar með er ekki sagt að lífeyrissskuldbindingar vegna áfrýjanda hafi engin áhrif á stöðu eða fjárhag sjóðsins. Er þessi málsástæða áfrýjanda því haldlaus. Samkvæmt því og með vísan til alls er að framan er rakið verður aðalkröfu áfrýjanda því hafnað.

Varakrafa áfrýjanda er að viðurkennd verði skaðabótaábyrgð stefnda á fjártjóni sem áfrýjandi hafi orðið fyrir vegna skertra lífeyrisréttinda. Að framan var komist að þeirri niðurstöðu að enda þótt áfrýjandi hafi átt sinn þátt í að tefja úrlausn stefnda um ákvörðun viðmiðunarlauna hafi af hálfu stefnda orðið óhæfilegur dráttur á að ráða málinu til lykta. Í því skyni að sýna fram á að áfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni vegna þessa hefur hann lagt fyrir Hæstarétt matsgerð tryggingastærðfræðings 7. desember 2010, sem eftir uppsögu hins áfrýjaða dóms var dómkvaddur til að meta hvert væri núvirði þeirra lífeyrisréttinda sem unnt hefði verið að afla áfrýjanda með því að greiða þau iðgjöld sem stefndi endurgreiddi 16. janúar 2009 til Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda. Að gefnum nánari forsendum er það niðurstaða matsmanns að samanlagt eingreiðsluverðmæti ellilífeyris- og makalífeyrisréttinda sem unnt hefði verið að afla með hinum endurgreiddu iðgjöldum núvirt til 27. október 2009, sem var þingfestingardagur málsins í héraði, sé 7.492.045 krónur.

Með greiðslu iðgjalda af þeim launum sem stefndi ákvað til viðmiðunar fullnægði áfrýjandi skyldu sinni til tryggingar lífeyrisréttinda af launum sem hann fékk fyrir störf sín í þágu Dvalarheimila aldraðar Suðurnesjum. Var honum því ekki skylt að greiða iðgjöld til Söfnunarsjós lífeyrisréttinda eða annars lífeyrissjóðs vegna munar á heildarlaunum og viðmiðunarlaunum. Hugsanleg réttindi í Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda eru því enginn mælikvarði á tjón áfrýjanda, og er enda fátítt að menn afli sér viðbótarréttinda í samtryggingarsjóði með iðgjaldagreiðslu af þessu tagi. Hefur áfrýjandi hvorki með matsgerðinni né á annan hátt sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna þess dráttar sem varð á að stefndi tæki ákvörðun um viðmiðunarlaun honum til handa. Verður varakröfu áfrýjanda því hafnað og niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.