428/2003

Á var framseldur til Íslands frá Hollandi í maí 2002 vegna gruns um aðild að mannshvarfi. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um réttmæti framsalsins og framkvæmd þess. Á sætti gæsluvarðhaldi hér á landi í 14 daga eftir framsalið, frá 22. maí til 4. júní, og höfðaði mál til heimtu skaðabóta. Í kröfu lögreglu 3. júní 2002 um framlengingu gæsluvarðhalds Á var lögð sérstök áhersla á að rökstuddur grunur væri um vitneskju tiltekins manns, H, um ætlaðan þátt Á í mannshvarfinu en ekki hefði tekist að taka skýrslu af honum. Á var síðan leystur úr gæsluvarðhaldi 4. júní 2002, klukkustundu eftir að lokið var skýrslutöku af H fyrir dómi. Að öllum gögnum virtum var ekki talið að Í hefði fært fyrir því haldbær rök, að ekki hafi mátt taka skýrslu af H miklu fyrr en unnt var að yfirheyra Á. Þá varð ekki ráðið af þeim skýrslum, sem fyrir lágu í málinu, hvers vegna Á hafði ekki verið yfirheyrður strax á fyrstu dögum gæsluvarðhaldsins. Þótt ekki yrði fallist á að fyrirhuguð skýrslutaka af H hafi, eins og á stóð, getað réttlætt gæsluvarðhald Á varð ekki séð, að unnt hafi verið að yfirheyra hann til hlítar á þeim skamma tíma, sem lögregla mátti halda honum handteknum. Því hafi verið lögmæt skilyrði til þess að úrskurða hann í gæsluvarðhald í þágu rannsóknar málsins. Ekki hafi þó verið sýnt fram á að nauðsyn hafi borið til að svipta Á frelsi í þessu skyni lengur en í þrjá daga. Voru Á því dæmdar bætur vegna gæsluvarðhalds að ósekju.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir P-kk-nf K-x-x H-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf G-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. nóvember 2003 og krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist, að fjárhæð kröfu gagnáfrýjanda verði lækkuð verulega og málskostnaður felldur niður.

Málinu var gagnáfrýjað 11. febrúar 2004. Gagnáfrýjandi krefst þess aðallega, að aðaláfrýjandi greiði sér 14.194.484 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. desember 2002 til greiðsludags. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms. Í fyrra tilvikinu er krafist staðfestingar á málskostnaðarákvörðun héraðsdóms auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti en í hinu síðara málskostnaðar hér fyrir dómi. Hér er um breytta kröfugerð gagnáfrýjanda að ræða, en við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti féll hann frá kröfu um bætur vegna þeirra áhrifa, sem hann taldi beiðni íslenskra stjórnvalda um framsal hafa haft á afplánun refsivistar sinnar í Hollandi.

Fyrir Hæstarétt hafa verið lagðar sjö lögregluskýrslur, þar á meðal vitnaskýrsla af Ó 16. ágúst 1999 og yfirheyrsluskýrslur af E sem grunuðum 12. og 13. desember 2000.

Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Með skírskotun til forsendna dómsins er staðfest niðurstaða hans um réttmæti framsals gagnáfrýjanda frá Hollandi 21. maí 2002 og framkvæmd þess.

Í héraðsdómi er gerð grein fyrir því gæsluvarðhaldi, sem gagnáfrýjandi sætti hér á landi í 14 daga eftir framsalið og framvindu rannsóknarinnar á þeim tíma, meðal annars tilraunum lögreglu til að fá tekna skýrslu af H, fyrst hjá lögreglu og síðan fyrir dómi. Eftir að skýrsla hafði verið tekin af honum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 4. júní 2002 var gagnáfrýjanda sleppt úr gæsluvarðhaldi. Með bréfi lögreglustjórans í Reykjavík 31. október 2002 var gagnáfrýjanda tilkynnt, að rannsókn þeirri, sem beinst hefði að honum vegna hvarfs tiltekins manns, hefði verið hætt, sbr. 1. mgr. 76. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Er ekki unnt að fallast á það með héraðsdómi, að sú ályktun verði örugglega dregin af því bréfi, að gagnáfrýjandi hafi ekki lengur verið undir rökstuddum grun um aðild að því mannshvarfi, sem til rannsóknar var og enn er ekki ljóst, hvernig bar að höndum.

Í kröfu lögreglustjórans í Reykjavík 22. maí 2002 um að gagnáfrýjanda yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi til 3. næsta mánaðar kom fram, að hann hefði gefið skýrslu hjá lögreglu þegar við komu til landsins og kannaðist ekki við aðild að málinu. Spyrja þyrfti hann ítarlega um ætlað sakarefni, en rannsóknin væri á algjöru byrjunarstigi hvað hann varðaði. Fara þyrfti með honum yfir fjölmörg atriði, sem fram hefðu komið, bæði í framburði annarra og við símahleranir, þar á meðal hjá honum sjálfum. Jafnframt væri ljóst, að í kjölfar þess myndi þurfa að taka frekari skýrslur af öðrum. Brýna nauðsyn bæri til að tryggja, að hann gæti ekki torveldað rannsókn málsins með því að hafa áhrif á vitni eða samseka eða á annan hátt. Þá væri hætta á, að gagnáfrýjandi myndi reyna að hverfa úr landi til þess að koma sér undan frekari rannsókn, ef hann gengi laus. Héraðsdómur féllst á þessi sjónarmið 22. maí og úrskurðaði gagnáfrýjanda í gæsluvarðahald til 3. júní 2002.

Í kröfu lögreglustjórans í Reykjavík 3. júní 2002 um framlengingu gæsluvarðhalds gagnáfrýjanda var lögð sérstök áhersla á, að rökstuddur grunur væri um vitneskju H um ætlaðan þátt gagnáfrýjanda í mannshvarfinu, en ekki hefði tekist að taka af H skýrslu þrátt fyrir miklar tilraunir til þess. Væri ófært, að gagnáfrýjandi gengi laus meðan ekki hefði verið tekin skýrsla af þessu vitni og gæti hann torveldað rannsóknina, ef hann næði tali af vitninu áður en til skýrslutöku kæmi. Héraðsdómur framlengdi gæsluvarðhald gagnáfrýjanda um fjóra daga með úrskurði 3. júní. Hvorki var sá úrskurður né hinn fyrri kærður til Hæstaréttar.

Í málatilbúnaði aðaláfrýjanda er lögð á það sérstök áhersla, að ekki hafi verið unnt að yfirheyra H fyrr en lögregla hefði gagnáfrýjanda í vörslum sínum. Í gögnum málsins kemur fram, að fyrrverandi sambúðarkona H hafi greint lögreglu frá því 26. mars 2001, að H hafi sagt henni, að gagnáfrýjandi hafi skýrt honum frá því, að hann hefði ásamt E drepið þann mann, sem horfinn var, og komið líki hans fyrir á stað, sem hann hafi boðist til að sýna H. Er nánar frá þessu sagt í héraðsdómi. Þetta var ekki ný vitneskja, því að í vitnaskýrslu Ó 16. ágúst 1999 kom meðal annars fram, að framangreind sambúðarkona H, sem áður hafði verið sambúðarkona hans, hefði skömmu áður sagt sér sömu sögu og hún sagði lögreglu 26. mars 2001. E var yfirheyrður af lögreglu sem grunaður í desember 2000 og neitaði þá sök. Þegar þetta er virt og í ljósi annarra gagna málsins verður ekki talið, að aðaláfrýjandi hafi fært fyrir því haldbær rök, að ekki hafi mátt taka skýrslu af H miklu fyrr en unnt var að yfirheyra gagnáfrýjanda.

Gagnáfrýjandi var leystur úr gæsluvarðhaldi 4. júní 2002, klukkustundu eftir að lokið var skýrslutöku af H fyrir dómi. Af hálfu aðaláfrýjanda er því haldið fram, að þessi skýrslutaka hafi ekki verið eina ástæða þess, að nauðsynlegt þótti að hneppa gagnáfrýjanda í gæsluvarðhald, og vísar hann um það einkum til áðurnefndrar kröfu lögreglustjórans í Reykjavík 22. maí 2002. Ekkert liggur hins vegar fyrir um það í málinu hvað lögregla aðhafðist annað á gæsluvarðhaldstímanum en að reyna að fá H til skýrslutöku og yfirheyra gagnáfrýjanda þrisvar sinnum. Í því sambandi er þess að gæta, að gagnáfrýjandi var fyrst yfirheyrður 21. maí, þegar hann kom til landsins, og síðan ekki fyrr en átta dögum síðar 29. maí. Þá var hann yfirheyrður 31. maí og 3. júní 2002. Af þessum skýrslum verður ekki ráðin skýring á því, hvers vegna gagnáfrýjandi var ekki yfirheyrður strax á fyrstu dögum gæsluvarðhaldsins.

Áður var komist að þeirri niðurstöðu, að krafa um framsal gagnáfrýjanda til Íslands hafi verið réttmæt og nauðsynleg, svo að unnt væri að yfirheyra hann sem grunaðan um aðild að mannshvarfi og halda áfram rannsókn málsins. Þótt ekki verði fallist á, að fyrirhuguð skýrslutaka af H hafi, eins og á stóð, getað réttlætt gæsluvarðhald gagnáfrýjanda verður ekki séð, að unnt hafi verið að yfirheyra hann til hlítar á þeim skamma tíma, sem lögregla mátti halda honum handteknum, sbr. 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Voru því lögmæt skilyrði til þess að úrskurða hann í gæsluvarðhald í þágu rannsóknar málsins. Á hinn bóginn hefur ekki verið sýnt fram á, að nauðsyn hafi borið til að svipta gagnáfrýjanda frelsi í þessu skyni lengur en í þrjá daga. Hefur hann því sætt gæsluvarðhaldi að ósekju í ellefu daga og á þannig rétt til bóta samkvæmt 176. gr., sbr. 1. mgr. 175. gr., laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum. Þykja miskabætur hæfilega ákveðnar í héraðsdómi, sbr. 2. mgr. 175. gr. sömu laga.

Ákvörðun héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður, en gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, Á-kk-ef S-kk-ef, fyrir Hæstarétti, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.