10/2001

S byggði einbýlishús í Reykjavík og fékk G ehf. til að annast múrverk í húsinu og hleðslu milliveggja. Starfsmaður G ehf. átti frumkvæði að því að R, málarameistari, tók að sér að mála húsið. R málaði húsið að utan í september 1997 og hóf málun hússins að innan í október sama árs, en sú vinna stóð fram í janúar 1998 þegar S bað R að hætta störfum. Á framangreindu tímabili innti S samtals af hendi 1.800.000 krónur til R sem kvittaði fyrir greiðslum í eigin nafni. Eftir að S hafði beðið R að hætta störfum krafðist hinn síðarnefndi þess að S greiddi sér samtals 2.622.192 krónur, en S hafnaði þeirri kröfu. Í máli sem R höfðaði á hendur S til greiðslu kröfunnar krafðist S sýknu í fyrsta lagi á grundvelli þess að málinu væri beint að röngum aðila þar sem hann hefði samið við G ehf. en ekki R um málun hússins. Hæstiréttur hafnaði þessari málsástæðu S með vísan til þess að hann hefði haft samband beint við R um framkvæmd og greiðslur fyrir verkið. S krafðist í öðru lagi sýknu með vísan til þess að hann hefði samið við R um fast verð fyrir verkið og hann hefði þegar innt af hendi greiðslur samkvæmt þeim samningi. Hæstiréttur taldi að í málinu hefði ekki komið fram sönnun um að slíkur samningur hefði komist á og hafnaði þessari málsástæðu. S krafðist í þriðja lagi sýknu með vísan til þess að reikningur R væri bersýnilega ósanngjarn, sbr. 5. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup, en dómkvaddur matsmaður hafi talið „kostnaðarmat“ á málun hússins utan- og innanhúss 1.780.550 krónur. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að beiðni S um dómkvaðningu matsmanns hafi ekki lotið að því að mat skyldi lagt á það verk, sem R hafi unnið í húsinu. Matsgerðin geti þegar af þeirri ástæðu ekki orðið grundvöllur dóms um endurgjald fyrir það verk. Engu að síður sýni niðurstaða matsmannsins að mjög verulegur munur sé á reikningum R og því, sem matsmaðurinn hafi talið hæfilegan og sanngjarnan kostnað við að mála húsið. Af matinu leiði því að telja verði reikninga R úr hófi fram. Samkvæmt því verði að telja reikninga R bersýnilega ósanngjarna og þá því ekki viðhlítandi grundvöll kröfugerðar hans samkvæmt grunnrökum að baki 5. gr. laga nr. 39/1922. Taldi Hæstiréttur málið vanreifað af hálfu R og ekki komist hjá því að vísa kröfum hans frá héraðsdómi af þessum sökum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. janúar 2001. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, svo og að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér aðallega 645.068 krónur en til vara lægri fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. mars 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 10. apríl 2001. Hann krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 2.622.163 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. desember 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt l. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I.

Aðaláfrýjandi byggði einbýlishús að Vesturfold 23 í Reykjavík. Annaðist Gifsverk ehf. múrverk í húsinu og hleðslu milliveggja fyrir fast verð samkvæmt verksamningi 22. apríl 1997, sem undirritaður var af aðaláfrýjanda sem verkkaupa en Á-kk-þgf G-kk-þgf fyrir hönd Gifsverks ehf. sem verksala. Í málinu liggur fyrir skjal með yfirskriftinni „Verktilboð í málningarvinnu innanhúss, málun yfir gifsaða fleti.“ Er þar gert ráð fyrir föstu einingarverði fyrir málningu gifsflata annars vegar og glugga að innanverðu hins vegar. Er skjalið dagsett 22. apríl 1997. Það er óundirritað, en undir línu, sem ætluð er til undirritunar verksala, stendur „ F.h. Gifsverk ehf “ Þá liggur fyrir í málinu annað skjal með yfirskriftinni „Verktilboð í málningarvinnu utanhúss að Vesturfold 23 Rvk.“ Er þar kveðið á um fast verð fyrir efni og vinnu við að mála húsið að utan, sem átti að vera 430.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Fylgir verktilboðinu allrækileg verklýsing. Þetta skjal er einnig dagsett 22. apríl 1997 og óundirritað. Er gert ráð fyrir undirritun Gifsverks ehf. undir skjalið með sama hætti og framan er lýst varðandi verktilboð í innanhússmálninguna. Greinir aðila verulega á um gildi þessara skjala eins og síðar verður rakið.

Óumdeilt er að starfsmaður Gifsverks ehf. hafi átt frumkvæði að því að gagnáfrýjandi, sem er málarameistari, kom að málningu hússins að Vesturfold 23. Þá liggur fyrir að gagnáfrýjandi hóf störf við málningu hússins að utan í maílok 1997 með undirbúningsvinnu og sílanböðun útveggja. Aðilar eru sammála um að fundum þeirra hafi fyrst borið saman síðsumars 1997, allnokkru eftir að þessar framkvæmdir hófust, þegar gerðar voru litaprufur vegna utanhússmálningarinnar, en greinir á um hvaða dag það hafi verið. Var hafist handa við að mála húsið að utan í september 1997, en innanhússmálun hófst í október þess árs og stóð fram í janúar 1998 þegar aðaláfrýjandi bað gagnáfrýjanda að hætta störfum, en verkinu var þá að mestu lokið. Aðaláfrýjandi greiddi gagnáfrýjanda fyrri hluta vetrar 1997 samtals 1.800.000 krónur vegna málningarvinnunnar. Gerði hann það með sex greiðslum með um það bil tveggja vikna millibili, fyrst 15. október og síðast 9. desember, 300.000 krónur í hvert sinn. Gaf gagnáfrýjandi kvittun fyrir móttöku hverrar greiðslu í eigin nafni. Kvaðst aðaláfrýjandi í skýrslu fyrir héraðsdómi hafa átt frumkvæðið að þessari greiðslutilhögun. Gagnáfrýjandi gaf 30. desember 1997 út reikning vegna framangreindra innborgana. Reikning fyrir verkið í heild, vinnu og efni, gaf hann ekki út fyrr en 2. nóvember 1998, en hafði áður kynnt aðaláfrýjanda heildarkostnað af verkinu. Hljóðaði reikningurinn upp á 3.048.504 krónur fyrir dagvinnnu í 1.863 klukkustundir og eftirvinnu í 123 klukkustundir og 503.434 krónur vegna efnis allt auk virðisaukaskatts. Nam reikningsfjárhæðin að frádregnum áðurgreindum innborgunum en meðtöldunm virðisaukaskatti samtals 2.622.192 krónum. Með bréfi 23. nóvember 1998 krafði gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda um greiðslu þessarar fjárhæðar ekki síðar en 4. desember 1998. Aðaláfrýjandi hafnaði kröfunni með bréfi síðastgreindan dag.

Með beiðni 28. apríl 1999 óskaði aðaláfrýjandi eftir því að dómkvaddur yrði matsmaður til að „staðreyna og leggja mat á“ nánar tiltekin atriði vegna málningarvinnu við húsið að Vesturfold 23. Varðandi málningarvinnuna utanhúss var í matsbeiðninni óskað eftir því „að mat verði lagt á það hver sé hæfilegur og sanngjarn verkkostnaður við að mála húsið nr. 23 við Vesturfold í Reykjavík, að utan, með viðurkenndum aðferðum og á forsvaranlegan hátt.“ Jafnframt var óskað eftir nánar tilgreindri sundurliðun á kostnaðinum. Þá var varðandi utanhússmálninguna óskað mats á því hvort málningarvinnunni væri lokið og verkið teldist fullnægjandi. Varðandi innanhússmálninguna var á hliðstæðan hátt óskað eftir því „að mat verði lagt á það hver sé hæfilegur og sanngjarn verkkostnaður við að mála húsið nr. 23 við Vesturfold í Reykjavík, að innan, með viðurkenndum aðferðum og á forsvaranlegan hátt.“ Þá var óskað sambærilegrar sundurliðunar og áður var rakið og mats á því hvort verkinu væri lokið og það teldist fullnægjandi. Var matsmaður dómkvaddur til verksins 21. maí 1999. Í matsgerð hans 27. nóvember 1999 var „kostnaðarmat á utanhússmálningu“ hússins samtals 566.550 krónur, en „kostnaðarmat á innanhússmálun“ samtals 1.214.000 krónur. Taldi matsmaðurinn að nokkuð vantaði upp á að fullnaðarfrágangur innanhúss væri viðunandi, en kostnaður við að bæta úr því væri „ekki meira en 200.000 kr.“

II.

Aðaláfrýjandi reisir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti. Telur hann sig hafa samið við Gifsverk ehf. um allt málningarverk á húsi sínu og hafi aldrei komist á neitt samningssamband milli sín og gagnáfrýjanda um það. Eins og að framan er rakið liggja fyrir í málinu tvö verktilboð dagsett 22. apríl 1997 vegna málningarvinnu við hús aðaláfrýjanda, þar sem gert er ráð fyrir undirritun fyrir hönd Gifsverks ehf. sem verksali. Skjöl þessi eru ekki undirrituð. Í skýrslu fyrir héraðsdómi bar Á-kk-nf G-kk-nf, einn af eigendum Gifsverks ehf., að hann hafi lagt til við aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi myndi mála húsið. Hann hafi síðan fengið þær tilboðstölur, sem fram komi í framangreindum skjölum, hjá gagnáfrýjanda, en ekki haft frekari afskipti af málinu. Hann muni þó hafa annast útprentun skjalanna. Bar hann að ætlunin hafi verið sú að hann hefði einhver meiri afskipti af málningarþættinum, sem síðan hafi ekki orðið. Á-kk-nf hafnaði því þannig að Gifsverk ehf. væri aðili að samningi við aðaláfrýjanda um málningarvinnuna, en taldi hins vegar að bæði aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandi hefðu munnlega samþykkt umrædd verktilboð. Hafi ekki orðið af undirritun þeirra af ástæðum sem honum væru ókunnar.

Ljóst er að gagnáfrýjandi hóf störf við málningu á húsi aðaláfrýjanda að frumkvæði Gifsverks ehf. og að málningarvinna utanhúss hófst í litlum mæli áður en fundum málsaðila bar saman. Af gögnum málsins og framburði vitna verður hins vegar ekki annað ráðið en að aðaláfrýjandi hafi varðandi bæði framkvæmd verksins eftir þetta og greiðslur fyrir það haft samskipti beint við gagnáfrýjanda án milligöngu Gifsverks ehf. Aðaláfrýjandi bar fyrir héraðsdómi að hann hafi komið að máli við gagnáfrýjanda og rætt um hvernig þeir skyldu haga innborgunum á verkið. Greiddi hann g-kk-þgf síðan hálfsmánaðarlega eins og að framan er rakið og viðurkenndi gagnáfrýjandi móttöku greiðslanna með útgáfu kvittana í eigin nafni. Voru þessar greiðslur raunar orðnar svo miklar að ekki verður annað séð en að þær hafi samtals numið hærri fjárhæð en fólst í framangreindum verktilboðum. Þá eru málsaðilar sammála um að verklok hafi borið að með þeim hætti að aðaláfrýjandi hafi snúið sér beint til gagnáfrýjanda og óskað eftir að verkinu lyki. Þegar allt þetta er virt verður ekki fallist á að sýkna beri aðaláfrýjanda á grundvelli aðildarskorts, enda liggur fyrir að gagnáfrýjandi innti verk sitt af hendi í hans þágu.

Þá krefst aðaláfrýjandi jafnframt sýknu á grundvelli þess að komist hafi á samningur milli málsaðila um að gagnáfrýjandi framkvæmdi málningarverkið fyrir fast verð og að greiðslur samkvæmt þeim samningi séu þegar að fullu inntar af hendi. Ekki verður fallist á það með gagnáfrýjanda að þessi málsástæða sé of seint fram komin, enda var henni haldið fram við munnlegan flutning málsins fyrir héraðsdómi að gefnu tilefni af framburði vitnis við aðalmeðferð þess. Hefur ekki verið vefengd fullyrðing aðaláfrýjanda um að þessari málsástæðu hafi þá ekki verið mótmælt, en úr henni er og leyst í héraðsdómi. Eins og að framan er rakið bar Á-kk-nf G-kk-nf fyrir héraðsdómi að málsaðilar hefðu báðir munnlega samþykkt framangreind verktilboð dagsett 22. apríl 1997, en hann hafi ekki verið aðili að þeirri samningsgerð. Þessu er hvorugur málsaðila sammála. Aðaláfrýjandi bar fyrir héraðsdómi að hann hafi ekki samið við gagnáfrýjanda, en taldi sig hins vegar hafa náð samkomulagi við Á-kk-þf G-kk-þf fyrir hönd Gifsverks ehf. um verkið. Gagnáfrýjandi bar hins vegar fyrir héraðsdómi að hann hafi ekki séð þessi skjöl fyrr en aðaláfrýjandi sýndi honum þau á árinu 1998 eftir að ágreiningur um endurgjald fyrir verkið var upp kominn. Verður þannig ekki talin fram komin sönnun um að samningur framangreinds efnis hafi komist á með aðilum. Því til stuðnings er ennfremur að ekki verður séð að aðaláfrýjandi hafi við greiðslur sínar vegna verksins í árslok 1997 tekið mið af efni margnefndra verktilboða.

Loks reisir aðaláfrýjandi sýknukröfu sína á því að reikningur gagnáfrýjanda fyrir verkið sé bersýnilega ósanngjarn. Geti gagnáfrýjandi því ekki reist kröfu sína á honum samkvæmt 5. gr. þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Eins og að framan er rakið nema þeir tveir reikningar, sem gagnáfrýjandi gaf út fyrir verkið, samtals 4.422.192 krónum. Í framangreindri matsbeiðni var óskað mats á „hver sé hæfilegur og sanngjarn verkkostnaður“ við að mála hús aðaláfrýjanda að utan og innan. Var niðurstaða matsmanns að „kostnaðarmat“ á málun utan- og innanhúss væri samtals 1.780.550 krónur. Beiðni aðaláfrýjanda um dómkvaðningu matsmanns laut ekki að því að mat skyldi lagt á það verk, sem gagnáfrýjandi vann í húsinu. Getur matsgerðin þegar af þeirri ástæðu ekki orðið grundvöllur dóms um endurgjald fyrir það verk. Niðurstaða matsins sýnir engu að síður að mjög verulegur munur er á reikningum gagnáfrýjanda og því, sem matsmaður taldi hæfilegan og sanngjarnan verkkostnað við að mála húsið. Leiðir því af matinu, þrátt fyrir framangreinda ágalla á matsbeiðninni, að telja verður reikninga gagnáfrýjanda úr hófi fram, enda verður ekki talið að skráning vinnuseðla og grundvöllur reikningsgerðar gagnáfrýjanda sé fullnægjandi þegar kostnaður víkur svo verulega frá því, sem almennt má telja hæfilegt. Það var og niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að reikningar gagnáfrýjanda væru úr hófi. Samkvæmt framansögðu verður að telja reikninga gagnáfrýjanda bersýnilega ósanngjarna og verða þeir því ekki taldir viðhlítandi grundvöllur kröfugerðar hans samkvæmt grunnrökum að baki 5. gr. laga nr. 39/1922.

Samkvæmt framansögðu eru þeir annmarkar á matsgerð hins dómkvadda manns að hún verður ekki lögð til grundvallar við ákvörðun endurgjalds til gagnáfrýjanda fyrir verkið. Sérfróðum meðdómsmönnum er ekki að lögum ætlað að bæta úr annmörkum á gagnaöflun málsaðila með því að leggja á grundvelli eigin þekkingar mat á atriði, sem viðhlítandi gögn skortir um, sbr. 1. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem reikningsgerð gagnáfrýjanda er samkvæmt framansögðu heldur ekki viðhlítandi grundvöllur kröfugerðar er málið svo vanreifað af hans hendi að ekki verður hjá því komist að vísa kröfu hans sjálfkrafa frá héraðsdómi. Með því að gagnkrafa aðaláfrýjanda stendur í órofa tengslum við aðalsök í héraði er óhjákvæmilegt að vísa henni einnig frá héraðsdómi.

Gagnáfrýjanda verður gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Gagnáfrýjandi, R-kk-nf H-kk-nf, greiði aðaláfrýjanda, S-kk-þgf G. J-kk-þgf, samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.