584/2016

Á árinu 2008 innti S ehf. af hendi fjölda greiðslna til A sem færðar voru sem skuld á viðskiptareikning hennar hjá félaginu. Þb. S ehf. krafðist þess að A myndi endurgreiða sér þær úttektir og að viðurkennt yrði að P bæri einfalda ábyrgð á þeirri skuld. A hélt því fram að S ehf. hefði fært fjármuni yfir á reikninga í hennar nafni vegna óvissuástands sem ríkti á landinu í kjölfar bankahrunsins. Í dómi Hæstaréttar var m.a. vísað til þess að hvorki hefði verið samið um ráðstöfunarrétt fjárins né lagt bann við því að A myndi nýta það og því talið að um hefði verið að ræða peningaúttektir úr félaginu til A og þar með óheimila lánveitingu í skilningi 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Þá var talið að tvær arðgreiðslur sem greiddar voru úr S ehf. til A gætu ekki komið til skuldajafnaðar við skuld hennar við félagið. Þá var einnig talið að P bæri einfalda ábyrgð á því tapi S ehf. sem hlotist hefði af hinni ólögmætu lánveitingu sbr. 5. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Var krafa þb. S ehf. því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. ágúst 2016. Hann krefst þess aðallega að stefndu Ö-kvk-þgf B-kvk-þgf verði gert að greiða sér 303.143.294 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. desember 2008 til greiðsludags og að viðurkennt verði að stefndi P-kk-nf Þ-kk-nf beri einfalda ábyrgð á þeirri skuld. Til vara krefst áfrýjandi þess að rift verði tveimur arðgreiðslum Seven Miles ehf. til stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef, annars vegar arðgreiðslu að fjárhæð 200.000.000 krónur samkvæmt fundargerð hluthafafundar Seven Miles ehf. 4. janúar 2009 og hins vegar arðgreiðslu að fjárhæð 100.000.000 krónur samkvæmt fundargerð aðalfundar Seven Miles ehf. 30. júní 2009. Þá krefst hann þess að stefndu Ö-kvk-þgf B-kvk-þgf verði gert að greiða sér 300.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. október 2011 til greiðsludags. Lok krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var einkahlutafélagið Seven Miles eignarhaldsfélag og samkvæmt samþykktum félagsins, mótteknum hjá fyrirtækjaskrá 25. júní 2007, var tilgangur þess fjárfestingar í hlutabréfum, verðbréfum og fasteignum, rekstur fasteigna og lánastarfsemi. Meðal eigna félagsins voru 38% hlutafjár í einkahlutafélögunum Spori og Sporbaugi, en þau félög ráku skóverslanir og höfðu með hendi innflutning í tengslum við þann rekstur. Átti stefnda A-kvk-nf B-kvk-nf 82% hlutafjár í Seven Miles ehf. og T-kk-nf O-kk-nf H-kk-nf 18%. Stefndi P-kk-nf Þ-kk-nf var framkvæmdastjóri félagsins og eini stjórnarmaður þess frá 26. mars 2007, en frá sama tíma var stefnda A-kvk-nf B-kvk-nf varamaður í stjórn. Hinn 8. desember 2008 tók S-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf sæti sem varamaður í stjórn félagsins í stað stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef.

Með tilkynningu aðalkröfuhafa Seven Miles ehf., Sparisjóðabanka Íslands hf., síðar SPB hf., 7. október 2009 leysti bankinn til sín alla hluti stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef og áðurnefnds T-kk-ef O-kk-ef í félaginu á grundvelli handveðssamninga 2. febrúar sama ár, þar sem fyrrgreindir hlutir voru settir að veði til tryggingar skuldum félagsins við bankann. Í kjölfarið var skipt um stjórn í félaginu og með beiðni, er barst Héraðsdómi Reykjavíkur 12. nóvember 2009, var óskað eftir að félagið yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Um ástæður fyrir beiðninni sagði að fjárhagsstaða félagsins væri afar bág og að fyrir lægi að það væri ófært að standa í fullum skilum við lánardrottna. Með úrskurði héraðsdóms 16. sama mánaðar var félagið tekið til gjaldþrotaskipta. Þá munu einkahlutafélögin Sporbaugur og Spor hafa verið tekin til gjaldþrotaskipta með úrskurðum 21. desember 2009.

Á árinu 2008 innti Seven Miles ehf. af hendi fjölda greiðslna til stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef, sem færðar voru sem skuld á viðskiptareikningi hennar. Voru greiðslurnar tilgreindar meðal annars „Úttekið A-kvk-nf B-kvk-nf“, „A-kvk-nf B-kvk-nf/úttekið“, „A-kvk-nf B-kvk-nf/millifært“ og „Útborgun.“ Þá var sumarhús fært á stefndu með tilgreiningunni „Sumarhús Skorradal á Ö-kvk-þgf B-kvk-þgf“ með fjárhæðinni 19.676.080 krónur. Alls námu úttektirnar ríflega 350.000.000 krónum. Samkvæmt yfirliti yfir fjárhagshreyfingar Seven Miles ehf. árið 2008 var skuld stefndu samkvæmt viðskiptareikningi lækkuð um 189.702.400 krónur með tveimur færslum 3. október 2008 með skýringunni „Úttekið P-kk-nf“, sem myndaði skuld stefnda P-kk-ef Þ-kk-ef, þáverandi eiginmanns stefndu, á viðskiptareikningi hans hjá félaginu. Bókhaldið var fært á þann hátt að sama dag voru 9.191.841 króna færðar aftur til baka á viðskiptareikning stefndu. Nam lækkun skuldar hennar samkvæmt viðskiptareikningi því 180.510.559 krónum. Viðskiptaskuld stefnda P-kk-ef Þ-kk-ef var síðan lækkuð samdægurs um 179.215.486 krónur með skýringunni „Bankareikn. Seven M. Byr 05-761218“. Samkvæmt viðskiptareikningi stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef hjá Seven Miles ehf. árið 2008 var hún talin skulda félaginu 303.143.294 krónur í árslok það ár, en það er sú fjárhæð sem áfrýjandi krefst aðallega að hún greiði sér. Þrátt fyrir að viðskiptamannabókhald Seven Miles ehf. hafi verið fært með þessu móti halda stefndu því fram að í raun hafi ekki verið um skuld að ræða, heldur hafi stefnda A-kvk-nf B-kvk-nf haft í vörslum sínum á tilgreindum reikningum fjármuni í eigu félagsins, samtals að fjárhæð 316.831.128 krónur.

Stefndu halda því fram að stefnda A-kvk-nf B-kvk-nf hafi samkvæmt framansögðu verið skuldlaus við félagið í árslok 2008 og hafi framangreindum fjármunum þess, sem hún hafði í sínum umráðum, verið ráðstafað til hennar með tveimur arðgreiðslum á hluthafafundum 4. janúar 2009 að fjárhæð 200.000.000 krónur og 30. júní sama ár að fjárhæð 100.000.000 krónur.

Af hálfu áfrýjanda er því haldið fram að skuld stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef sé ógreidd, enda hafi þær ráðstafanir, sem lækkuðu skuld hennar, einungis verið til málamynda, ólögmætar eða riftanlegar. Áfrýjandi höfðað mál til endurheimtu fjármunanna 27. október 2011, en með dómi Hæstaréttar 7. janúar 2015 í máli nr. 857/2014 var málinu vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar. Mál þetta var síðan höfðað 16. júní 2015.

Aðalkrafa áfrýjanda nemur þeirri fjárhæð er bókuð var sem skuld á viðskiptamannareikningi stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef í bókhaldi Seven Miles ehf. í árslok 2008 með tilliti til leiðréttinga. Annars vegar voru leiðréttar innborganir og úttektir, sem fóru í gegnum bankareikning stefndu en ekki félagsins, og hins vegar bókhaldsfærslur milli viðskiptamannareikninga hennar og stefnda P-kk-nf Þ-kk-ef.

II

Fyrir Hæstarétti hafa stefndu fallið frá þeirri málsástæðu að krafa áfrýjanda sé fyrnd.

Samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög er slíku félagi hvorki heimilt að veita hluthöfum, stjórnarmönnum eða framkvæmdastjórum félagsins eða móðurfélags þess lán né setja tryggingu fyrir þá. Einnig er félagi óheimilt að veita þeim lán eða setja fyrir þann tryggingu sem giftur er eða í óvígðri sambúð með aðila samkvæmt 1. málslið eða er skyldur honum að feðgatali eða niðja ellegar stendur hlutaðeigandi að öðru leyti sérstaklega nærri. Þá segir í 4. mgr. sömu greinar að ef félagið hefur innt af hendi greiðslur í tengslum við þær ráðstafanir sem eru andstæðar 1. og 2. mgr. skuli endurgreiða þær með dráttarvöxtum.

Af hálfu stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef er því haldið fram að sá háttur, sem hafður var á af hálfu Seven Miles ehf., að færa fjármuni félagins inn á reikninga sem formlega hafi verið skráðir á stefndu, hafi komið til vegna óvissuástands sem ríkti á fjármálamörkuðum hér á landi í kjölfar „bankahrunsins“ og þá sérstaklega vegna innstæðutrygginga lögaðila. Þá hafi allir reikningarnir verið taldir til eigna félagsins í bókum þess og innstæður í árslok 2008 verið tilgreindar meðal handbærs fjár í ársreikningi. Að því er þetta varðar verður að gæta að því að upphaflega voru umræddar færslur bókaðar sem úttektir stefndu, umræddir reikningar voru á hennar nafni og enginn samningur gerður um að fjármunirnir væru eign Seven Miles ehf. eða að stefnda skyldi geyma féð fyrir félagið. Þá var hvorki samið um ráðstöfunarrétt fjárins né lagt bann við því að stefnda myndi sjálf nýta það. Samkvæmt þessu var um að ræða peningaúttektir úr félaginu til stefndu og þar með óheimila lánveitingu í skilningi 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994.

Af hálfu stefndu er á því byggt að með bókhaldsfærslum þeim, sem áður eru raktar og fram fóru á árinu 2008, hafi umrædd skuld verið gerð upp. Þar sem peningar skiptu ekki um hendur með þessum bókhaldsfærslum var ekki um að ræða endurgreiðslu samkvæmt 4. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994.

Að fenginni þessari niðurstöðu verður að taka afstöðu til þess hvort skuld stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef við félagið hafi verið gerð upp með fyrrgreindum arðgreiðslum.

Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. laga nr. 138/1994 tekur hluthafafundur ákvörðun um úthlutun arðs eftir að félagsstjórn hefur lagt fram tillögur um það efni. Hinn 4. janúar 2009 var samþykkt á hluthafafundi í Seven Miles ehf. tillaga um að greiða „viðbótar arð að fjárhæð 200.000.000 á grundvelli heimildar skv. ársreikningi 2007“. Áður hafði verið samþykkt á aðalfundi félagsins 24. september 2008 að greiða arð að fjárhæð 100.000.000 krónur fyrir árið 2007. Mælt er fyrir um það í 1. mgr. 74. gr. laganna að einungis sé heimilt að úthluta sem arði hagnaði samkvæmt samþykktum ársreikningi síðasta reikningsárs, yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum og frjálsum sjóðum eftir að dregið hefur verið frá tap sem ekki hefur verið jafnað og það fé sem samkvæmt lögum eða félagssamþykktum skal lagt í varasjóð eða til annarra þarfa. Eftir orðanna hljóðan má einungis úthluta arði á grundvelli ársreiknings síðasta reikningsárs. Í því felst að ekki má samþykkja á síðari hluthafafundi arðgreiðslur samkvæmt samþykktum ársreikningum fyrri ára þótt heimild til úthlutunar arðs hafi ekki verið notuð þá eða eftir atvikum að fullu. Sem fyrr greinir var arðgreiðsla vegna ársins 2007 ráðin á hluthafafundi 24. september 2008. Af þeirri ástæðu gat ekki komið til þess að samþykktar yrðu frekari arðgreiðslur vegna ársins 2007 á hluthafafundi á árinu 2009. Að framansögðu virtu getur áðurnefnd ráðstöfun ekki komið til skuldajafnaðar við skuld stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef við áfrýjanda.

Á aðalfundi Seven Miles ehf. 30. júní 2009 var lagður fram ársreikningur félagsins fyrir árið 2008. Samkvæmt honum var hagnaður þess talinn nema 94.170.161 krónu. Þá kom fram í fundargerð aðalfundar að eiginfjárstaða félagsins væri afar sterk, en eigið fé samkvæmt ársreikningi þess næmi ríflega 315.000.000 krónum. Á fundinum var samþykkt að greiða út arð að fjárhæð 100.000.000 krónur, sem eins og áður skyldi eingöngu greiðast til stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef.

Í málinu liggur fyrir kaupsamningur 20. ágúst 2008 um hlutafé milli Seven Miles ehf. sem seljanda og Thor Trading company ehf. sem kaupanda um sölu 38% hlutafjár í Sporbaugi ehf. Í staðinn fékk Seven Miles ehf. hlutabréf að nafnverði 450.000 krónur í Thor Trading company ehf., sem voru 47,5% af hlutafé síðarnefnda félagins. Eftir þau viðskipti var eina eign Thor Trading company ehf. 38% hlutur í Sporbaugi ehf. samkvæmt ársreikningi 2008. Andvirði bréfanna, sem afhent voru sem greiðsla, var í kaupunum metið á 190.000.000 krónur. Á árinu 2007 var bókfært virði bréfanna í Sporbaugi ehf. samkvæmt ársreikningi Seven Miles ehf. 32.300.000 krónur, en fyrrgreind kaup voru gerð á genginu 500. Fram kom í ársreikningnum og hjá endurskoðanda félagsins að eignarhlutinn í Sporbaugi ehf. væri færður á kostnaðarverði í bókhaldi þess. Þá vísa stefndu til þess að við ákvörðun kaupverðs hlutabréfanna hafi verið litið til fyrri viðskipta með hlutabréf í Sporbaugi ehf. Er þá verið að vísa annars vegar til sölu félagsins á eigin bréfum til Milestone ehf. í mars 2006 á genginu 600 og til starfsmanna félagsins í júlí 2007 á genginu 333,3. Af þessum viðskiptum verður ráðið að eignir Seven Miles ehf. hafi í raun rýrnað, þar sem í þeim fólst að félagið skipti á 38% hlut í Sporbaugi ehf. fyrir 18% í sama félagi.

Samkvæmt ársreikningi Seven Miles ehf. 2008 var hagnaður af þessum viðskiptum talinn nema 157.700.000 krónum undir liðnum „Hagnaður af fjárfestingarstarfsemi“ og þá sagði í skýringum að þetta væri „Hagnaður af eignarhlutum og verðbréfum.“

Í fundargerð aðalfundar Seven Miles ehf. 24. september 2008 kom fram að stærstur hluti hagnaðar félagsins árið 2007 hafi verið vegna sölu á eignarhlut í Spori ehf. og Sporbaugi ehf. til Shoe Life ehf. og ætti félagið þá einungis eftir 38% eignarhlut í Spori ehf. og Sporbaugi ehf. Þá sagði í fundargerðinni að samþykkt væri „að selja hlutinn í Sporbaugi ehf. til Thor Trading company ehf. ... Ljóst væri að Thor Trading company hefur ekki fjármagn til þess að greiða fyrir hlutinn með öðru en hlutafé í félaginu sjálfu.“ Samþykkt var að ljúka málinu þannig og talið eðlilegt að verðmæti hlutarins í Sporbaugi ehf. yrði metið eins og það var metið árið 2007. Yrði heildarverð fyrir hlutinn því 190.000.000 krónur sem greitt yrði með hlutafé í Thor Trading company ehf. Af þessu er ljóst að 24. september 2008 lá fyrst fyrir samþykki hluthafafundar í Seven Miles ehf. um sölu á hlutabréfum í Sporbaugi ehf. til Thor Trading company ehf., en eins og áður greinir var kaupsamningur um söluna dagsettur 20. ágúst sama ár, eða um mánuði fyrr. Á þessu hafa engar viðhlítandi skýringar verið gefnar.

Samkvæmt ársreikningi Sporbaugs ehf. 2008, sem gerður var 5. mars 2009, nam tap félagsins 300.380.342 krónum, en árið 2007 hafði hagnaður þess verið 14.936.034 krónur. Þá var eigið fé félagsins neikvætt um 131.286.895 krónur.

Í bréfi stjórnarformanns Sporbaugs ehf. 7. september 2009 til tveggja aðal lánardrottna félagins, VBS og Sparisjóðabanka Íslands hf., kom fram að hann hefði verið fenginn til liðs við stjórn félagsins og Spors ehf. á hluthafafundi í félögunum 8. desember 2008, en þá hefðu félögin verið orðin gjaldþrota, Sporbaugur ehf. vegna neikvæðrar eiginfjárstöðu og Spor ehf. sökum „ábyrgða utan efnahags.“

Stefndi P-kk-nf Þ-kk-nf var meðstjórnandi og framkvæmdastjóri Sporbaugs ehf. og var því eða mátti vera kunnugt um bága fjárhagsstöðu félagsins á árinu 2008. Jafnvel þótt lagt yrði til grundvallar að eignarhlutur Seven Miles ehf. í Sporbaugi ehf. hafi verið seldur 20. ágúst 2008 til Thor Trading company ehf. á því verði, sem í kaupsamningi greinir, er allt að einu ljóst að við ákvörðun arðgreiðslu á aðalfundi félagsins 30. júní 2009 var félagið í raun eignalaust vegna yfirvofandi gjaldþrots Sporbaugs ehf. svo sem greinir í fyrrnefndu bréf stjórnarformanns félagsins til helstu lánadrottna þess. Í þessu sambandi er einnig til þess að líta að þegar tekin var ákvörðun um arðgreiðsluna hafði fyrr á árinu verið úthlutað 200.000.000 krónum sem arði úr félaginu vegna ársins 2007. Samkvæmt þessu voru engin efni til að arðgreiðslan færi fram og getur hún af þeim sökum ekki komið til skuldajafnaðar við skuld stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef við áfrýjanda.

Að öllu framansögðu virtu verður aðalkrafa áfrýjanda tekin til greina og stefndu Ö-kvk-þgf B-kvk-þgf gert að greiða áfrýjanda 303.143.294 krónur með dráttarvöxtum eins og krafist er.

Eins og áður greinir hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að um óheimila lánveitingu samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 hafi verið að ræða til stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef á árinu 2008. Samkvæmt 5. mgr. sömu greinar eru þeir sem gerðu eða framkvæmdu síðar ráðstafanir samkvæmt 1. og 2. mgr. ábyrgir fyrir tapi einkahlutafélags ef ekki er unnt að endurgreiða féð eða afturkalla tryggingar.

Á þeim tíma, sem fyrrgreindar peningaúttektir stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef áttu sér stað, var stefndi P-kk-nf Þ-kk-nf stjórnarmaður Seven Miles ehf. og framkvæmdastjóri. Samkvæmt yfirlýsingu stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef 16. maí 2011 til skiptastjóra áfrýjanda, sem hún staðfesti fyrir dómi, kvaðst stefnda ekki hafa á neinn hátt séð um fjárreiður fyrir Seven Miles ehf. og hafi þær og annað, sem viðkom rekstri félagsins, verið í höndum stefnda P-kk-ef Þ-kk-ef. Þetta staðfesti hann fyrir dómi. Samkvæmt þessu er fallist á með áfrýjanda að stefndi P-kk-nf Þ-kk-nf beri einfalda ábyrgð á því tapi félagsins sem hlaust af hinni ólögmætu lánveitingu, sbr. 5. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994.

Eftir úrslitum málsins verður stefndu gert að greiða áfrýjanda málskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefnda, A-kvk-nf B-kvk-nf Í-kvk-nf, greiði áfrýjanda, þrotabúi Seven Miles ehf., 303.143.294 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. desember 2008 til greiðsludags.

Viðurkennt er að stefndi, P-kk-nf Þ-kk-nf H-kk-nf, beri einfalda ábyrgð á framangreindri skuld stefndu Ö-kvk-ef B-kvk-ef við áfrýjanda.

Stefndu greiði áfrýjanda óskipt 3.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.