445/2002

M krafðist þess að lífeyrisréttindum hans yrði haldið utan skipta við fjárslit milli hans og K vegna hjónaskilnaðar, sbr. 2. tölul. 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. K krafðist á hinn bóginn fjárgreiðslu sem bóta úr hendi M, enda væri ósanngjarnt að þessum réttindum væri haldið utan skipta, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Hæstiréttur taldi að skýra yrði kröfugerð K svo að í raun leitaði hún í málinu úrlausnar um hvort og þá að hvaða marki andvirði lífeyrisréttinda M kæmu til skipta, eins og um hverja aðra hjúskapareign hans væri að ræða, sbr. 57. gr. hjúskaparlaga. Væru ekki skilyrði til að M fengi að halda lífeyrisréttindum sínum með öllu utan skiptanna. Við mat á höfuðstólsverðmæti þeirra lífeyrisréttinda, sem talin yrðu hjúskapareign M og kæmu sem slík til skipta við fjárslit milli hans og K, leit Hæstiréttur meðal annars til tekna K og möguleika hennar til að afla sér vinnutekna í framtíðinni. Hæstiréttur leit jafnframt til þess að réttur M til lífeyris úr Eftirlaunasjóði FÍA hefði ekki aðeins myndast með iðgjöldum hans sjálfs, sem næmi 4% af launum hans meðan hann gegndi enn störfum, heldur einnig og að verulegu leyti með framlagi vinnuveitanda, sem svaraði 16% af launum M. Að auki þyrfti M að greiða tekjuskatt og útsvar af mánaðarlegum lífeyri. Samkvæmt þessu taldi Hæstiréttur hæfilegt að lífeyrisréttindi M að höfuðstólsverðmæti 12.000.000 krónur yrðu talin hjúskapareign hans og kæmu sem slík til skipta við fjárslit milli hans og K.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. september 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. ágúst 2002, þar sem sóknaraðila var gert að greiða varnaraðila 12.000.000 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna skilnaðar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hann „verði sýknaður af kröfu varnaraðila“, en til vara að krafan verði lækkuð og beri ekki vexti. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdómara fyrr sitt leyti 20. september 2002. Hún krefst þess aðallega að sóknaraðila verði gert að greiða sér 27.695.000 krónur eða aðra lægri fjárhæð að mati dómsins með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. september 2001 til greiðsludags. Til vara krefst hún þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst varnaraðili kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gengu sóknaraðili, sem er fæddur 1936, og varnaraðili, fædd 1941, í hjúskap á árinu 1961 og eiga þau þrjú uppkomin börn. Aðilarnir munu hafa slitið samvistir í september 2000. Varnaraðili krafðist skilnaðar að borði og sæng 2. febrúar 2001 og varð sýslumaðurinn í Reykjavík við þeirri kröfu 19. desember sama ár. Meðan á hjúskap aðilanna stóð mun sóknaraðili hafa starfað sem flugmaður, síðast sem flugstjóri hjá Flugleiðum hf., en varnaraðili eingöngu sinnt heimilisstörfum að því frátöldu að hún virðist eftir gögnum málsins hafa verið í nokkur skipti við skammvinn störf utan heimilis á síðasta áratug.

Samkvæmt kröfu varnaraðila gekk úrskurður í Héraðsdómi Reykjavíkur 27. júní 2001 um að opinber skipti færu fram til fjárslita milli hennar og sóknaraðila vegna hjónaskilnaðar. Á skiptafundi 13. júlí sama ár var upplýst að aðilarnir ættu engar séreignir, en hjúskapareignir þeirra væru fasteign að Viðjugerði 4 í Reykjavík, sumarhús í landi Haga í Holtahreppi, helmingshluti í sumarhúsi á Spáni, hesthús í Víðidal, hestakerra, þrjár nánar tilgreindar bifreiðir, innistæður á bankareikningum, verðbréf og innbúsmunir. Er fram komið að við fjárslitin hafi þessar eignir, að undanskildum innbúsmunum, verið metnar af skiptastjóra á samtals 46.394.863 krónur. Á fyrrnefndum skiptafundi var getið skuldar að fjárhæð 500.000 krónur við Landsbanka Íslands hf., auk ógreiddra opinberra gjalda og skuldar varnaraðila vegna tannviðgerða, en frá fjárhæð tveggja síðastgreindu skuldanna var ekki greint. Við sama tækifæri var tekið fram af hálfu varnaraðila að sóknaraðili ætti veruleg lífeyrisréttindi hjá Eftirlaunasjóði FÍA, ásamt inneign hjá Íslenska lífeyrissjóðnum, og væri það krafa hennar að þessum réttindum yrði skipt milli aðilanna. Því var mótmælt af hendi sóknaraðila. Þegar skiptafundur var næst haldinn vegna fjárslitanna 24. september 2001 lagði skiptastjóri fram gögn, sem hann hafði aflað um þessi lífeyrisréttindi. Samkvæmt þeim höfðu greiðslur sóknaraðila með mótframlagi vinnuveitanda til Eftirlaunasjóðs FÍA myndað fyrir hann inneign, sem svaraði 35,535 stigum í lok ársins 2000, en að auki höfðu iðgjöld að fjárhæð 1.078.259 krónur verið greidd vegna hans til eftirlaunasjóðsins á tímabilinu frá ársbyrjun til 1. júlí 2001. Þá var staðfest að inneign sóknaraðila hjá Íslenska lífeyrissjóðnum hafi 2. febrúar 2001 numið 1.418.371 krónu. Á skiptafundinum ítrekaði varnaraðili kröfu sína um að þessi réttindi kæmu til skipta, en með því að skiptastjóra tókst ekki að ná sáttum milli aðilanna um þetta vísaði hann ágreiningnum til úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur 26. september 2001. Af því tilefni var mál þetta þingfest þar fyrir dómi 2. nóvember 2001.

Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi fékk varnaraðili dómkvaddan mann 30. nóvember 2001 til að meta verðgildi framangreindra lífeyrisréttinda sóknaraðila hjá Eftirlaunasjóði FÍA og Íslenska lífeyrissjóðnum. Í matsgerð 22. febrúar 2002 var lagt til grundvallar að þetta verðgildi yrði reiknað með tilliti til inneignar sóknaraðila í þessum sjóðum 2. febrúar 2001, en þann dag leitaði varnaraðili sem áður segir skilnaðar að borði og sæng. Miðað við inneign sóknaraðila hjá Eftirlaunasjóði FÍA, eins og hún stóð þá, var fjárhæð mánaðarlegs lífeyris handa honum talin nema 421.612 krónum. Var vísað til þess í matsgerðinni að komið hafi fram að sóknaraðili hafi byrjað að taka lífeyri úr eftirlaunasjóðnum 10. júlí 2001. Samkvæmt þessu öllu taldi matsmaðurinn að höfuðstólsverðmæti þessa lífeyris væri 53.972.000 krónur. Um inneign sóknaraðila hjá Íslenska lífeyrissjóðnum var í matsgerðinni vísað til þess að um séreignarsjóð væri að ræða og verðgildi réttinda sóknaraðila þar því talin sama fjárhæð og inneignin, eða 1.418.000 krónur. Lífeyrisréttindi sóknaraðila voru þannig samtals metin á 55.390.000 krónur. Á grundvelli þessarar niðurstöðu matsmanns krafðist varnaraðili þess fyrir héraðsdómi að sóknaraðili yrði dæmdur til að greiða henni helming þeirrar fjárhæðar, 27.695.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum frá þeim degi, sem skiptastjóri vísaði ágreiningi aðilanna til dómsins. Með hinum kærða úrskurði var sóknaraðila sem fyrr segir gert að greiða varnaraðila 12.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum, sem falla skyldu á kröfuna frá því að mánuður var liðinn frá uppsögu úrskurðarins.

II.

Í málinu krefst sóknaraðili þess að lífeyrisréttindi hans, sem að framan er getið, komi ekki til skipta við fjárslit milli hans og varnaraðila. Reisir hann þessa kröfu á ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Varnaraðili krefst á hinn bóginn fjárgreiðslu sem bóta úr hendi sóknaraðila, enda sé ósanngjarnt að þessum réttindum verði haldið utan skipta, sbr. síðari málslið 2. mgr. sömu lagagreinar. Miðar varnaraðili við að framangreind fjárhæð, sem hún krefur sóknaraðila um og nemur sem áður segir helmingi af reiknuðu höfuðstólsverðmæti lífeyrisréttinda hans, sé hæfileg greiðsla bóta samkvæmt síðastgreindu lagaákvæði.

Þótt krafa varnaraðila um greiðslu eigi sér samkvæmt framansögðu nokkra stoð í orðalagi 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga, verður ekki horft fram hjá því að ágreiningur aðilanna snýr í meginatriðum að andvirði lífeyrisréttinda varnaraðila hjá Eftirlaunasjóði FÍA, sem honum er ókleift að fénýta sér öðru vísi en með töku mánaðarlegs lífeyris meðan honum er lífdaga auðið. Verður jafnframt að taka tillit til þess að ágreiningur þessi varðar þátt í fjárhagslegu uppgjöri milli aðilanna við fjárslit vegna hjónaskilnaðar, en við úrlausn ágreiningsins verður meðal annars að líta heildstætt á allar aðstæður aðilanna, sbr. dóm Hæstaréttar 18. desember 2001 í máli nr. 253/2001, þar með talið hversu mikið hvort þeirra muni bera úr býtum við fjárslitin. Að þessu gættu er ekki fært að beita hér umræddu lagaákvæði þannig að varnaraðili geti fengið sér dæmda eingreiðslu með peningum úr hendi sóknaraðila án tengsla við afdrif fjárslitanna milli þeirra að öðru leyti. Verður þess í stað að skýra kröfugerð varnaraðila svo að í raun leiti hún í málinu úrlausnar um hvort og þá að hvaða marki andvirði lífeyrisréttinda sóknaraðila komi til skipta, eins og um hverja aðra hjúskapareign hans væri að ræða, sbr. 57. gr. hjúskaparlaga.

III.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða héraðsdómara að ekki séu skilyrði til að sóknaraðili fái að halda lífeyrisréttindum sínum, sem um ræðir í málinu, með öllu utan skipta við fjárslit milli hans og varnaraðila.

Þegar metið er að hversu miklu leyti taka verði tillit til þessara lífeyrisréttinda við fjárslitin verður að gæta sérstaklega að því að ákvæði síðari málsliðar 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga er undantekning frá þeirri almennu reglu 2. töluliðar 1. mgr. sömu lagagreinar að lífeyrisréttindi komi ekki til skipta við fjárslit vegna hjónaskilnaðar. Andvirði annarra eigna aðilanna að frádregnum skuldum nemur eftir áðurgreindu verðmati skiptastjóra að minnsta kosti 46.000.000 krónum, en óumdeilt er að þessar eignir muni koma til helmingaskipta. Sóknaraðili hefur sem fyrr segir þegar hafið töku lífeyris úr Eftirlaunasjóði FÍA og er fjárhæð hans nú um 466.000 krónur á mánuði. Þá virðist sóknaraðili eftir gögnum málsins geta hvort heldur leyst út í einu lagi inneign sína í Íslenska lífeyrissjóðnum þegar hann nær 67 ára aldri eða hafið strax úttekt á henni með jöfnum greiðslum á sjö árum. Eins og greinir í úrskurði héraðsdómara mun varnaraðili, sem ekki er útivinnandi, á hinn bóginn ekki njóta annarra tekna um þessar mundir en greiðslu lífeyris úr hendi sóknaraðila, sem lýkur í desember 2002. Um kosti varnaraðila á að afla sér vinnutekna í framtíðinni verður að taka tillit til aldurs hennar og þess að hún mun búa við nokkuð skerta starfsorku, hefur enga starfsmenntun og litla reynslu af störfum utan heimilis, en þegar hún nær 67 ára aldri á árinu 2008 gæti hún fyrirsjáanlega fengið greiddar úr almannatryggingum sem svarar 86.053 krónum mánaðarlega eftir núgildandi reglum. Til þess verður þó jafnframt að líta að réttur sóknaraðila til lífeyris úr Eftirlaunasjóði FÍA hefur ekki aðeins myndast með iðgjöldum úr hendi hans sjálfs, sem eftir gögnum málsins námu 4% af launum hans meðan hann gegndi enn störfum, heldur einnig og að verulegu leyti með framlagi vinnuveitanda, sem svaraði til 16% af launum sóknaraðila. Er hvorki unnt að líta svo á að þetta háa framlag vinnuveitanda hafi skert tekjur, sem sóknaraðili gat lagt til heimilis síns og varnaraðila, né að því hafi verið ætlað að koma sem uppbót fyrir fjarvistir og aðrar aðstæður í starfi sóknaraðila, sem kunna að hafa lagt auknar byrðar á varnaraðila meðan á hjúskap þeirra stóð. Að auki verður að gæta sérstaklega að því að við útreikning á höfuðstólsverðmæti lífeyrisréttinda sóknaraðila hefur ekki verið tekið tillit til þess að af mánaðarlegum lífeyri ber honum að greiða tekjuskatt og útsvar. Að öllu þessu athuguðu er hæfilegt að lífeyrisréttindi sóknaraðila að höfuðstólsverðmæti 12.000.000 krónur verði talin til hjúskapareigna hans og komi sem slík til skipta eftir almennum reglum við fjárslit milli hans og varnaraðila.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað varnaraðila verða staðfest. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af kærumáli þessu, en um gjafsóknarkostnað varnaraðila fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Við opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar sóknaraðila, B-kk-ef O-kk-ef, og varnaraðila, S-kvk-ef E-kvk-ef G-kvk-ef, skulu lífeyrisréttindi sóknaraðila hjá Eftirlaunasjóði FÍA og Íslenska lífeyrissjóðnum að höfuðstólsverðmæti samtals 12.000.000 krónur koma til skipta sem hjúskapareign hans.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 150.000 krónur.