598/2014

Um mitt ár 2008 seldi BG hf. hluti sína í H hf. til 1998 ehf. sem fjármagnaði kaupin með láni frá K hf. Hluti af söluandvirðinu ráðstafaði BG hf. til að leysa hlutina úr veðböndum. Eftirstöðvunum var hins vegar varið til kaupa á hlutum í félaginu sjálfu og var þeim fjármunum síðan ráðstafað frá hluthöfunum inn á skuldir þeirra við K hf. Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur 21. mars 2013 voru kröfur þrotabús BG hf. um riftun og greiðslu skaðabóta vegna kaupa félagsins á eigin hlutum teknar til greina. Þar sem K hf. var undir slitum á þessum tíma lýsti þrotabú BG hf. kröfu við þau vegna greiðslu hluthafanna til K hf., sbr. 1. mgr. 146. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í hinum kærða úrskurði héraðsdóms voru kröfur þrotabúsins viðurkenndar við slit K hf. í réttindaröð sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Í dómi Hæstaréttar var hafnað að annmarkar væru á kröfugerð þrotabús BG hf. þar sem ekki hefði verið gerð sjálfstæð krafa um riftun samhliða fjárkröfunni. Þá var ekki fallist á með K hf. að ómerkja bæri hinn kærða úrskurð þar sem engin afstaða hefði verið tekin til tveggja málsástæðna hans. Að lokum komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að skilyrðum 1. mgr. 146. gr. laga nr. 21/1991 væri fullnægt og voru kröfur þrotabúsins við slit K hf. því viðurkenndar í réttindaröð sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. ágúst 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. september sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. ágúst 2014 þar sem þrjár kröfur varnaraðila að fjárhæð 7.208.284.898 krónur, 5.219.593.148 krónur og 1.339.062.896 krónur voru viðurkenndar við slit sóknaraðila í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur, til vara að kröfum varnaraðila verði hafnað, en að því frágengnu að þær verði lækkaðar. Í öllum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 29. ágúst 2014. Hann krefst þess aðallega að við slit sóknaraðila verði viðurkenndar þrjár kröfur sínar að fjárhæð 8.660.575.262 krónur, 6.271.706.583 krónur og 1.579.069.981 króna, til vara 7.944.131.020 krónur, 5.732.809.895 krónur og 1.440.726.320 krónur, en að því frágengnu að hinn kærði úrskurður verði staðfestur, þó þannig að krafa að fjárhæð 1.339.062.896 krónur verði lækkuð um 30.000.000 krónur. Í öllum tilvikum krefst varnaraðili þess að ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verði staðfest og sér dæmdur kærumálskostnaður.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 17. nóvember 2014.

I

Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði eru málavextir þeir að Baugur Group hf. var um árabil umsvifamikið fyrirtæki í rekstri af ýmsu tagi hér á landi og erlendis. Helstu hluthafar félagsins voru Fjárfestingafélagið Gaumur ehf., Gaumur Holding S.A., Eignarhaldsfélagið ISP ehf. og Bague S.A., en samtals áttu þeir um 80,3% hlut í félaginu. Sóknaraðili mun hafa verið einn af helstu lánardrottnum Baugs Group hf. Í eigu félagsins voru hlutir í Högum hf., en það félag var stórt á íslenskum smásölumarkaði. Um mitt ár 2008 var hlutum Baugs Group hf. að nafnvirði 1.165.509.976 krónur í Högum hf. eða 95,7% af útgefnu hlutafé ráðstafað til félags að nafni 1998 ehf., sem var í eigu fyrrgreindra hluthafa í Baugi Group hf. að einum undanskildum. Var þessi ráðstöfun liður í áætlun um endurskipulagningu og uppbyggingu síðastnefnda félagins og gekk hún undir nafninu „Project Polo“.

Í tengslum við umrædda áætlun voru gerðir nokkrir samningar sem lutu að fjármögnun söluandvirðisins og ráðstöfun þess. Meðal þeirra var kaupsamningur 28. júní 2008 um hlutina í Högum hf., en söluverð þeirra var 30.000.000.000 krónur. Í samningnum var tekið fram að andvirðinu skyldi ráðstafað eftir því sem greindi í sjóðsstreymisyfirliti lánssamnings sem gerður var sama dag milli 1998 ehf. og sóknaraðila. Samkvæmt þeim samningi tók fyrrnefnda félagið lán að fjárhæð 30.600.000.000 krónur til að standa skil á kaupverðinu. Í lánssamningnum var vísað til samnings um kaup Baugs Group hf. á eigin hlutum að nafnverði 314.000.000 krónur af áðurgreindum hluthöfum félagsins, en lánið var bundið skilyrði um þau kaup. Þá var gert ráð fyrir því í lánssamningnum að Baugur Group hf. myndi lækka hlutafé sitt sem svaraði til kaupanna á eigin hlutum eigi síðar en í árslok 2008. Samkvæmt umræddum samningi um kaup félagsins á hlutum í því, sem er ódagsettur, leysti félagið til sín hluti fyrir kaupverð að fjárhæð 15.000.000.000 krónur og skiptist hún milli hluthafanna í samræmi við eign þeirra í félaginu.

Í málinu liggur fyrir að andvirði hlutanna í Högum hf. að fjárhæð 30.000.000.000 krónur, sem ráðstafað var frá Baugi Group hf. til 1998 ehf., var annars vegar varið til að leysa hlutina úr veðböndum. Í því skyni var innt af hendi greiðsla í erlendum myntum til sóknaraðila sem svaraði til um 10.300.000.000 króna og til Glitnis banka hf. sem nam um 4.700.000.000 krónum. Hins vegar var eftirstöðvunum að fjárhæð 15.000.000.000 krónur varið til kaupa á hlutum í félaginu sjálfu, eins og áður er rakið. Var þeim fjármunum ráðstafað 11. júlí 2008 í viðeigandi myntum inn á skuldir hluthafanna við sóknaraðila þannig að greiddar voru 7.208.284.898 krónur vegna Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., 5.219.593.148 krónur vegna Gaumur Holding S.A. og 1.339.062.896 krónur vegna Eignarhaldsfélagsins ISP ehf. Loks voru 1.328.962.213 krónur greiddar 15. júlí 2008 inn á skuld Bague S.A. við Kaupthing Bank Luxembourg S.A., sem var dótturfélag sóknaraðila.

Með úrskurði 13. mars 2009 var bú Baugs Group hf. tekið til gjaldþrotaskipta. Með bréfum 14. september sama ár til fyrrgreindra hluthafa lýsti varnaraðili yfir riftun á ráðstöfun sem fólst í kaupum félagsins á eigin hlutum og greiðslu söluandvirðisins inn á skuldir hluthafanna við sóknaraðila. Til stuðnings þessu var vísað til 2. mgr. 131. gr., 141. gr. og 146. gr. laga nr. 21/1991. Jafnframt krafðist varnaraðili skaðabóta sem svöruðu til kaupverðsins, sbr. 1. mgr. 142. gr. laganna. Þessu andmæltu hluthafarnir með bréfum 7. október 2009.

Hinn 9. október 2008 neytti Fjármálaeftirlitið heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hlutahafafundar í sóknaraðila, sem þá hét Kaupþing banki hf., víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Slit á sóknaraðila hófust 22. apríl 2009 við gildistöku laga nr. 44/2009, sem breyttu fyrstnefndu lögunum. Því er rangt sem greinir í hinum kærða úrskurði að þeir atburðir sem eru tilefni málsins hafi gerst áður en sóknaraðili varð til, enda er um að ræða sömu lögpersónuna.

Hinn 16. og 18. febrúar 2010 höfðaði varnaraðili mál á hendur fyrrgreindum hluthöfum í Baugi Group hf. til riftunar og greiðslu skaðabóta vegna kaupa félagsins á eigin hlutum. Málið var einnig höfðað á hendur Banque Havilland S.A., sem tekið hafði við réttindum og skyldum Kaupthings Bank Luxembourg S.A. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 21. mars 2013 voru kröfur varnaraðila á hendur hluthöfunum teknar til greina. Aftur á móti var Banque Havilland S.A. sýknað af kröfum varnaraðila. Hluthafarnir undu dómi en varnaraðili áfrýjaði honum til Hæstaréttar í því skyni að fá hnekkt niðurstöðunni um sýknu Banque Havilland S.A. Með dómi réttarins 18. september 2014 í máli nr. 789/2013 var fallist á kröfu um riftun á ráðstöfun sem fólst í greiðslu til Kaupthings Bank Luxembourg S.A. og var Banque Havilland S.A. gert að greiða varnaraðila 1.328.962.213 krónur með dráttarvöxtum.

Með bréfum 29. desember 2009 lýsti varnaraðili kröfum við slit sóknaraðila vegna ráðstöfunar á söluandvirði fyrir hluti í Baugi Group hf. inn á kröfur hans á hendur Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf., Gaumur Holding S.A. og Eignarhaldsfélaginu ISP ehf. Sóknaraðili hafnaði kröfunum með bréfum 24. ágúst 2010 og vísaði síðan ágreiningnum til héraðsdóms, sem leysti úr honum með hinum kærða úrskurði.

II

Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði reisir varnaraðili fjárkröfur sínar á hendur sóknaraðila á 146. gr. laga nr. 21/1991, en samkvæmt því ákvæði er heimilt að beina kröfum eftir 142. gr. til 145. gr. laganna að þriðja manni, sem fengið hefur verðmæti framseld, að tilteknum skilyrðum fullnægðum. Sóknaraðili ber fyrir sig að varnaraðili hafi ekki gert sjálfstæða kröfu um riftun gagnvart sér á þeirri ráðstöfun sem fjárkröfur hans eru reistar á. Því hafi greiðslu inn á lán Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., Gaumur Holding S.A. og Eignarhaldsfélagsins ISP ehf. hjá sóknaraðila aldrei verið rift, hvorki með dómi né samkomulagi, en af þeirri ástæðu skorti að lögum grundvöll til að taka til greina fjárkröfu samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Telur sóknaraðili þetta slíkan annmarka á kröfugerð varnaraðila að vísa beri málinu frá héraðsdómi án kröfu eða hafna kröfum hans.

Samkvæmt 146. gr. laga nr. 21/1991 verður kröfu beint að þriðja manni sem fengið hefur verðmæti framseld úr hendi þess sem fékk þau upphaflega með riftanlegri ráðstöfun frá þrotamanni. Af því leiðir að ekki verður krafist riftunar gagnvart þriðja manni á þeirri ráðstöfun sem fólst í framsali á verðmætum til hans. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki fallist á með sóknaraðila að annmarkar séu á kröfugerð varnaraðila að þessu leyti.

III

Hinn 14. febrúar 2014 gerði varnaraðili samning við Eignarhaldsfélagið ISP ehf. um uppgjör á skuld þess samkvæmt fyrrgreindum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 21. mars 2013. Í samningnum kom fram að félagið væri því sem næst eignalaust og orðið hefði að samkomulagi að það myndi greiða varnaraðila samtals 50.000.000 krónur á nánar tilgreindum gjalddögum sem fullnaðargreiðslu á dómkröfunni. Þar af mun félagið hafa greitt 30.000.000 krónur en fengið greiðslufrest á 10.000.000 krónum. Lokagreiðslu að fjárhæð 10.000.000 krónur á að inna af hendi 20. desember 2014. Með samningnum féll varnaraðili frá því að gera kröfu um að bú félagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta.

Til stuðnings kröfu sinni um ómerkingu hins kærða úrskurðar vísar sóknaraðili til þess að engin afstaða hafi verið tekin til þeirrar málsástæðu hans að varnaraðili hafi þegar fengið eða kunni að fá á grundvelli dómsins frá 21. mars 2013 tjón sitt bætt úr hendi þeirra sem seldu Baugi Group hf. hluti í félaginu. Þá sé niðurstaða héraðsdóms í ósamræmi við nefndan samning 14. febrúar 2014 um fullnaðaruppgjör á kröfu á hendur Eignarhaldsfélaginu ISP ehf., en samningsins og efnda samkvæmt honum sé í engu getið í hinum kærða úrskurði. Í þessu sambandi bendir sóknaraðili á að varnaraðili hafi með nefndum dómi þegar fengið kröfur sínar dæmdar og því fái hann fjárkröfur sínar um bætur að þessu leyti teknar til greina að fullu í tveimur málum ef hinn kærði úrskurður standi óhaggaður. Af því leiði að hann geti heimt bætur fyrir tvöfalt hærri fjárhæð en nemi tjóninu.

Í hinum kærða úrskurði var tekin afstaða til þeirrar málsástæðu sóknaraðila að varnaraðili gæti ekki haft uppi kröfur sínar í þessu máli samhliða því að hafa fengið dóm á hendur hluthöfunum í Baugi Group hf. Þá er þess að gæta að samningurinn um uppgjör skuldar Eignarhaldsfélagsins ISP ehf. fól ekki í sér eftirgjöf kröfu á hendur sóknaraðila og kemur hann því ekki í veg fyrir að varnaraðili haldi kröfunni fram að fullu gagnvart honum, enda er um að ræða sömu skyldu sem hvílir á fleiri en einum. Það liggur hins vegar í hlutarins eðli að skyldan verður aðeins efnd einu sinni þótt hún verði með dómsúrlausnum tekin til greina í tveimur málum á hendur fleiri. Leiðir þetta af reglum 103. gr. og 104. gr. laga nr. 21/1991 sem eiga við um slit sóknaraðila, sbr. 1. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002.

Í tengslum við umrætt dómsmál sem varnaraðili höfðaði meðal annars á hendur hluthöfunum í Baugi Group hf. aflaði hann matsgerðar um virði eigin fjár félagsins 30. júní 2008. Með fyrrgreindum dómi 21. mars 2013 var hluthöfunum gert að greiða varnaraðila málskostnað þar sem tekið var tillit til kostnaðar af matsgerðinni. Til stuðnings kröfu sinni um ómerkingu hins kærða úrskurðar heldur sóknaraðili því fram að héraðsdómur hafi ekki tekið tillit til þeirrar málsástæðu sinnar að þennan matskostnað beri ekki að greiða oftar en einu sinni. Af niðurstöðu hins kærða úrskurðar er ljóst að þessi málsástæða var ekki talin standa því í vegi að sóknaraðila yrði gert að greiða málskostnað að teknu tilliti til matskostnaðarins. Var með þessu tekin afstaða til málsástæðunnar og eru því ekki efni til að ómerkja úrskurðinn sökum þess að ekki hafi verið leyst úr henni. Aðalkröfu sóknaraðila um ómerkingu er því hafnað.

IV

Eins og áður er rakið reisir varnaraðili kröfur sínar á hendur sóknaraðila á 1. mgr. 146. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt því ákvæði á þrotabú kröfu á hendur þriðja manni eftir reglum 142. gr. til 145. gr. laganna, ef sá sem fékk verðmæti frá þrotamanni hefur framselt þau þeim þriðja manni og hann vissi eða mátti vita um þær aðstæður sem riftunarkrafa byggir á. Til að kröfu um riftun og endurgreiðslu verði komið við á þessum grundvelli gagnvart þriðja manni verður í fyrsta lagi að vera um riftanlega ráðstöfun að ræða gagnvart þeim sem fékk verðmæti í hendur frá þrotamanni. Í öðru lagi verður þriðji maður að hafa fengið verðmætin framseld frá þeim sem fékk þau frá þrotamanni og í þriðja lagi verður þriðji maður að vera grandsamur um að ráðstöfunin hafi verið riftanleg.

Með áðurnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 789/2013 var komist að þeirri niðurstöðu að sú ráðstöfun Baugs Group hf. að kaupa hluti í félaginu 11. og 14. júlí 2008 hafi verið riftanleg á grundvelli 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Í greinargerð sóknaraðila til héraðsdóms sagði að þetta atriði kæmi til úrlausnar í nefndu dómsmáli en niðurstaða um það hefði úrslitaáhrif um hvort krafa næði fram gagnvart sóknaraðila. Við þessa málflutningsyfirlýsingu er sóknaraðili bundinn, sbr. 45. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og verður því niðurstaðan um riftanleika ráðstöfunarinnar í nefndum dómi lögð til grundvallar í málinu.

Sóknaraðili byggir málatilbúnað sinn á því að fjármögnun hans á kaupum á hlutum í Högum hf. hafi verið bundin því skilyrði að eftirstöðvum kaupverðsins, þegar hið selda hafði verið leyst úr veðböndum, yrði ráðstafað til kaupa á hlutum í Baugi Group hf. gegn greiðslu inn á skuldir seljendanna við sóknaraðila. Í málinu liggur fyrir að láni til kaupa á hlutum í Högum hf. var ráðstafað af sóknaraðila til greiðslu á skuldunum án þess að kaupverðið hefði staðið Baugi Group hf. til frjálsrar ráðstöfunar. Að þessu gættu er fullnægt því skilyrði 1. mgr. 146. gr. laga nr. 21/1991 að sömu verðmæti hafi runnið til þriðja manns.

Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði sendi stjórnarformaður Baugs Group hf. tölvubréf 9. júlí 2008 til þáverandi forstjóra sóknaraðila með beiðni um skammtímalán frá bankanum að fjárhæð 3.100.000.000 krónur til að greiða gjaldfallnar skuldir félagsins. Í niðurlagi bréfsins sagði stjórnarformaðurinn að hann hefði unnið hörðum höndum að því að bæta stöðu sóknaraðila meðal annars með sölu á Högum hf. Vonandi fyndu þeir lausn næsta dag en ef ekki „þá þurfum við ekki að spyrja að leikslokum.“ Þetta erindi var sent fyrirsvarsmanni sóknaraðila aðeins tveimur dögum áður en Baugur Group hf. keypti um fjórðung hluta í félaginu, en sóknaraðili gerði ráð fyrir því í lánssamningnum 28. júní 2008 að hlutafé í félaginu yrði lækkað sem þessu næmi. Að því gættu að ráðstöfunin fól í sér að verðmætri eign, hlutunum í Högum hf., væri ráðstafað frá Baugi Group hf. með skilyrði um lækkun hlutafjár í félaginu á sama tíma og stjórnarformaðurinn lýsti því yfir að félagið skorti fé til að greiða gjaldfallnar skuldir er vafalaust að sóknaraðili mátti vita um þær ástæður sem riftunarkrafan byggist á. Með þessu einu er fullnægt áskilnaði 1. mgr. 146. gr. laga nr. 21/1991 um grandsemi sóknaraðila.

Svo sem áður er rakið seldi Baugur Group hf. með samningi 28. júní 2008 hluti sína í Högum hf. til 1998 ehf. að nafnverði 1.165.509.976 krónur fyrir 30.000.000.000 krónur. Þar af átti sóknaraðili veðrétt í hlutum að nafnverði 621.000.000 krónur samkvæmt yfirlýsingu 28. desember 2007 til tryggingar á öllum skuldum Baugs Group hf. við sig. Sóknaraðili féllst á að leysa þá hluti undan veðinu gegn greiðslu af söluverðinu sem nam um 10.300.000.000 krónum. Eftir að sá veðréttur hafði verið gefinn eftir átti sóknaraðili ekkert tilkall til eftirstöðva kaupverðsins. Eru því ekki efni til að fallast á það með sóknaraðila að lækka beri kröfur varnaraðila á hendur honum sökum þess að veðrétturinn hafi staðið til frekari tryggingar en hann hafi sætt sig við þegar hlutirnir voru leystir úr veðböndum.

Í kröfulýsingum varnaraðila við slit sóknaraðila var þess krafist að dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu yrðu reiknaðir af höfuðstól krafna varnaraðila frá 11. júlí 2008 til upphafs slita 22. apríl 2009. Fyrir héraðsdómi hafði hann uppi sömu vaxtakröfu sem var hafnað með hinum kærða úrskurði. Leitar varnaraðili endurskoðunar á þeirri niðurstöðu úrskurðarins með kæru sinni og krefst aðallega dráttarvaxta á fyrrgreindu tímabili en til vara vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001. Varnaraðili hafði fyrst uppi kröfur sínar, sem eru um skaðabætur, á hendur sóknaraðila með kröfulýsingum 29. desember 2009. Þegar af þeirri ástæðu getur hann ekki krafist dráttarvaxta fyrir það tímamark, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Þá hefur hann fyrst fyrir Hæstarétti haft uppi kröfu um vexti á grundvelli 1. mgr. 8. gr. laganna og koma þeir því ekki til álita.

Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið verður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann veg sem greinir í dómsorði og hefur þá verið tekið tillit til lækkunar um 30.000.000 krónur í samræmi við kröfugerð varnaraðila.

Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 21. mars 2013 var fyrrnefndum hluthöfum í Baugi Group hf. gert óskipt að greiða varnaraðila 59.000.000 krónur í málskostnað og hafði þá verið tekið tillit til matskostnaðar að fjárhæð 56.000.000 krónur. Sóknaraðila var með hinum kærða úrskurði gert að greiða varnaraðila 60.000.000 krónur í málskostnað og hafði þá einnig verið tekið tillit til sama matskostnaðar. Með því að ákveða málskostnaðinn á þann veg ósundurgreint yrði sóknaraðila einum gert að sæta því að þurfa að greiða málskostnað án þess að tekið yrði tillit til þess að matskostnaðurinn hvílir að réttu lagi óskipt á fleiri. Þar sem varnaraðili hefur ekki hagað kröfugerð sinni að teknu tilliti til þessa er ekki unnt að líta til matskostnaðarins við ákvörðun málskostnaðar. Að því gættu verður málskostnaður á báðum dómstigum ákveðinn í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Við slit sóknaraðila, Kaupþings hf., er viðurkennd krafa varnaraðila, þrotabús Baugs Group hf., að fjárhæð 13.736.940.942 krónur í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Sóknaraðili greiði varnaraðila samtals 6.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.