267/2011

A höfðaði mál á hendur félaginu B til heimtu vangoldinna launa auk miskabóta vegna kynferðislegrar áreitni sem hún kvaðst hafa orðið fyrir af hálfu yfirmanns síns E sem var starfsmaður B. Byggði A á því að viðbrögð B hefðu ekki verið í samræmi við alvarleika málsins og breytingar verið gerðar á starfi hennar svo að henni hafi verið gert ókleift að sinna því. Hæstiréttur hafnaði því að háttsemi E félli undir skilgreiningu hugtaksins kynferðisleg áreitni í lögum nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þá taldi rétturinn með engu móti hafa verið í ljós leitt að A hafi verið beitt óréttlæti í starfi með tilliti til starfsöryggis og starfskjara. A hefði ekki sýnt fram á að hún ætti rétt til greiðslu launa fyrir það tímabil sem hún kaus að mæta ekki til vinnu eða að framkoma B í hennar garð hafi á einhvern hátt falið í sér ólögmæta meingerð. Var B því sýknað af kröfum A.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma G-kvk-nf B-kvk-nf hæstaréttardómari og B-kk-nf B-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf settir hæstaréttardómarar.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. maí 2011. Hann krefst sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málavextir eru þeir að miðvikudaginn 4. mars 2009 fór stefnda ásamt samstarfsmanni sínum, F, og yfirmanni þeirra beggja, E, í vinnuferð í sumarbústað í [...] í þeim tilgangi að fara yfir og uppfæra [...] áfrýjanda og veita stefndu betri innsýn í [...] með það fyrir augum að bæta við hana verkefnum. Komu þau í bústaðinn að morgni og unnu fram á kvöld. Þegar líða tók á kvöldið fóru þeir E og F í heitan pott sem var við bústaðinn. Fyrir liggur í málinu að E spurði stefndu hvort hún ætlaði ekki að koma í pottinn en hún neitaði því. Hún hins vegar settist á stól úti við pottinn og spjallaði við þá. Eftir nokkra stund var stefndu litið ofan í pottinn og sá þá að E sat þar nakinn. Stefndu varð mikið um þetta og kveðst hafa farið inn og hringt í eiginmann sinn. Hún hafi síðan ákveðið að fara út aftur, þakka fyrir daginn og bjóða góða nótt. Hún fór síðan í svefnherbergi sitt og þar sem ekki var hægt að læsa því kveðst hún hafa sett tösku sem hún var með fyrir hurðina og ákveðið að sofa í fötunum.

Innan við klukkustund síðar, eftir að F var genginn til náða, bankaði E, þá klæddur, á hurðina hjá stefndu og opnaði dyrnar. Stefnda spurði hvað hann vantaði og kvaðst hann vilja ræða aðeins við hana. Varð úr að þau fóru fram í stofu til að ræða saman og ber stefnda að E hafi þar oftar en einu sinni leitað eftir að hún kæmi við hendur hans til að finna hversu kalt honum væri eftir pottferðina. Er hún ein til frásagnar um það en E bar fyrir dómi að hann hefði tekið í hönd stefndu þegar þau stóðu upp og hann bauð henni góða nótt. Daginn eftir borðuðu þau þrjú morgunmat, héldu áfram vinnu sinni til hádegis og lögðu síðan af stað heim á leið. Voru þau á einni bifreið og var stefndu ekið heim fyrst.

II

Aðila greinir á um hvort sú háttsemi E að fara nakinn í pottinn og framganga hans í kjölfarið þetta kvöld falli undir skilgreiningu laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla um kynferðislega áreitni. Í 4. tölulið 2. gr. laganna segir að kynferðisleg áreitni sé hvers kyns ósanngjörn og/eða móðgandi kynferðisleg hegðun sem sé í óþökk og hafi áhrif á sjálfsvirðingu þess sem fyrir henni verði og sé haldið áfram þrátt fyrir að gefið sé skýrt í skyn að hegðunin sé óvelkomin. Áreitnin getur verið líkamleg, orðbundin eða táknræn. Eitt tilvik getur talist kynferðisleg áreitni ef það er alvarlegt. Óumdeilt er að sú háttsemi sem hér um ræðir átti sér stað einu sinni og að stefnda gaf á engan hátt í skyn að hegðunin væri óvelkomin. Kvaddi hún vinnufélaga sína með þökkum fyrir daginn og bauð góða nótt án þess að nefna að hún hefði tekið eftir að E væri nakinn í pottinum. Þá bera gögn málsins með sér að daginn eftir héldu þau öll áfram vinnufundinum, óku heim og kvöddust eins og ekkert hefði í skorist.

Það hátterni E að fara án sundfata í pott í fyrrgreindri vinnuferð var með öllu óviðeigandi. Á hinn bóginn verður ekki fallist á með stefndu að það háttalag eitt og sér teljist kynferðisleg áreitni í skilningi framangreinds ákvæðis laga nr. 10/2008. Þá var einnig ótilhlýðilegt af E að opna dyr að svefnherbergi stefndu sem hafði nokkru áður boðið góða nótt og farið inn til að sofa. Hins vegar telst sú háttsemi ekki kynferðisleg áreitni, án þess að annað og meira komi til. Þá er lýsing stefndu á því hvernig E hafi beðið sig að koma við hendur hans heldur ekki þess eðlis að hún falli undir skilgreiningu fyrrgreindra laga á kynferðislegri áreitni.

III

Nokkrum dögum eftir vinnuferðina kvartaði stefnda undan framferði E við starfsmannastjóra áfrýjanda og lýsti því að hún hefði með þessu verið áreitt kynferðislega á alvarlegan hátt af hálfu yfirmanns síns. Kvaðst hún ekki treysta sér til að vera nálægt honum og vinna undir hans stjórn. Varð að samkomulagi milli aðila að stefnda yrði færð undir stjórn starfsmannastjórans en héldi áfram þeim verkefnum sem hún hefði sinnt á [...]sviði. Einnig kveður stefnda að fallist hafi verið á beiðni hennar um að hún þyrfti ekki að hafa samskipti við E en hann hafi ítrekað brotið gegn því, haft samband við hana og haft afskipti af störfum hennar. Þá hafi verkefni verið tekin af henni. Kveðst hún ítrekað hafa kvartað við starfsmannastjórann og síðar forstjóra áfrýjanda, en án árangurs. Þar sem kröfum stefndu hafi ekki verið mætt hafi hún ekki lengur talið sér fært að mæta til vinnu og af þeim sökum hafi hún verið fjarverandi frá 5. október 2009. Áfrýjandi greiddi stefndu laun í veikindaforföllum frá þeim degi til 19. janúar 2010 þegar réttur hennar til veikindalauna rann út. Taldi áfrýjandi sér ekki skylt að greiða stefndu frekari laun þar sem hún hafi ekki mætt til vinnu. Leit áfrýjandi svo á að stefnda væri í launalausu leyfi og hafði ítrekað látið það í ljós við hana að hann óskaði eftir að hún kæmi aftur til starfa.

Í málinu krefur stefnda áfrýjanda um greiðslur launa frá 5. október 2009 til þingfestingardags héraðsdómsmálsins 26. maí 2010 auk miskabóta, allt í samræmi við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Verður ráðið af málatilbúnaði stefndu að hún reisi kröfur sínar á því að viðbrögð áfrýjanda við kvörtun hennar hafi ekki verið í samræmi við alvarleika málsins og að hún hafi verið beitt óréttlæti í starfi með því að breytingar hafi verið gerðar á því eftir áðurnefnda kvörtun hennar. Af þeim sökum hafi henni verið gert ókleift að mæta til vinnu og á því beri áfrýjandi ábyrgð. Um miskabótakröfu vísar stefnda til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

IV

Gögn málsins um framgöngu áfrýjanda í kjölfar þess að stefnda kvartaði undan hinni ætluðu kynferðislegu áreitni bera þess skýr merki að áfrýjandi hafi tekið kvörtun stefndu alvarlega. Leitaði áfrýjandi álits tveggja lögmanna um hvort háttsemi starfsmannsins gagnvart stefndu væri kynferðisleg áreitni og hvort hún varðaði fyrirvaralausri uppsögn hans. Var það álit þeirra að hvorugu væri til að dreifa. Þrátt fyrir þetta ákvað áfrýjandi að áminna E fyrir þessa hegðun. Var tekið sérstaklega fram í áminningunni að ætlast væri til þess af starfsmanninum að hann tæki áminninguna alvarlega og tryggði að slíkt endurtæki sig ekki. Þá var stefndu boðin ráðgjöf sálfræðings á kostnað áfrýjanda auk þess sem E var gert að sækja viðtöl vinnustaðasálfræðings.

Hinn 2. apríl 2009 gerðu aðilar með sér samning um ákveðnar breytingar á starfi stefndu og starfsaðstöðu samhliða því að verkefni hennar myndu framvegis falla undir starfsmannaþjónustu félagsins. Með þeim breytingum var E ekki lengur yfirmaður stefndu heldur starfsmannastjórinn og faglegur yfirmaður var fyrrgreindur F, yfireftirlitsmaður [...]. Þá kveður stefnda að sér hafi verið lofað að hún þyrfti ekki að hafa samskipti við E. Svo sem áður greinir telur stefnda að E hafi ítrekað brotið gegn þessu samkomulagi auk þess sem breytingar hafi verið gerðar á starfi hennar í kjölfar kvörtunar. Kom stefnda þessum sjónarmiðum sínum á framfæri við áfrýjanda 2. september 2009 og taldi að þær breytingar hefðu verið gerðar á starfi hennar að henni væri nú bannað að yfirfara umsóknir um aðgangsheimildir starfsmanna og aðgangsheimildir fyrir bifreiðar. Þá hafi aðgangur verið takmarkaður á [...]útgáfu í tölvu og breytingar gerðar á svonefndum aðgangsgrúppum án samráðs við hana. Kom fram í bréfinu að hún teldi greinilegt að E væri að grafa undan starfi hennar og færa verkefni aftur til sín.

Til stuðnings því að E hafi ítrekað brotið samkomulag sem hún hafi gert við áfrýjanda um að hún þyrfti ekki að hafa samskipti við þann fyrrnefnda hefur stefnda annars vegar bent á að E hafi sest við sama borð og hún í kaffistofu og ávarpað hana og fleiri sem þar sátu og hins vegar er hann fylgdi bílstjóra [...] til hennar sem þurfti aðgangs[...] og bað hana að afgreiða hann. E kannaðist við þessi atvik. Skýrði hann ástæðu þess að hann settist við borðið á kaffistofunni þar sem stefnda sat þannig að honum hafi verið ráðlagt af vinnustaðasálfræðingi að hann skyldi reyna að laga andrúmsloftið. Í kjölfarið hafi starfsmannastjóri sagt sér að stefndu hafi liðið illa eftir þetta og beðið hann að endurtaka þetta ekki. Varðandi hitt atvikið þá hafi verið stutt í lokun og hann farið með bílstjórann bakdyramegin, beðið stefndu um að liðsinna honum og farið við svo búið.

Ekki verður fallist á með stefndu að framangreind tilvik séu þess eðlis að þau teljist brot á samkomulagi aðila en af gögnum málsins er ljóst að áfrýjandi brást þegar í stað við kvörtunum hennar en ekki var algerlega hægt að útiloka samskipti af öllu tagi milli samstarfsmanna.

Áfrýjandi heldur því fram að framangreindar breytingar á starfi stefndu séu ótengdar því að hún kvartaði undan E og hafi hann ekkert haft með þessar breytingar að gera. Hafi stefnda haft allan þann aðgang að kerfinu sem nauðsynlegt var til að hún gæti sinnt starfi sínu. Kveður áfrýjandi að F, yfireftirlitsmanni [...], sem beri alla ábyrgð á stýringu aðgangs fólks og farartækja um viðkvæmasta [...] [...], hafi verið falið að tryggja að verklag varðandi aðgangsheimildir af þessu tagi stæðist skoðanir og eftirlit þar sem áfrýjandi geti án fyrirvara átt von á innlendum og erlendum eftirlitsaðilum. Lúti eftirlitið meðal annars að verklagi við yfirferð umsókna um aðgangsheimildir starfsmanna og aðgangi að tölvukerfi [...]útgáfu. Þannig hafi F ákveðið að hann sjálfur tæki yfir þann hluta þessarar starfsemi sem lýtur að samþykktum umsókna en stefnda hafi áfram haft það verkefni að sjá um útgáfuna. Kom fram í vitnisburði F fyrir dómi að sáralítill tími færi í þessi störf sem hann tók að sér. Þá sagði hann að stefnda hafi, þegar hún var nýtekin við starfinu, haft rýmri aðgang að svonefndum grúppuaðgangi til að hún gæti kynnt sér uppbyggingu „grúppanna“ en sú heimild hafi átt að vera tímabundin. Hafi E ekkert haft með þessar breytingar að gera og hafi þær ekki verið skerðing á starfi stefndu eða tengst henni sem persónu eða kvörtunum hennar.

Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið hefur stefnda ekki fært fram haldbær rök fyrir því að áfrýjandi hafi brotið rétt á henni í kjölfar kvörtunar hennar. Þvert á móti benda gögn málsins ótvírætt til þess að áfrýjandi hafi lagt sig allan fram um að gera það sem í hans valdi stóð til að stefnda gæti sinnt starfi sínu eins og best var á kosið. Því er með engu móti í ljós leitt að hún hafi verið beitt óréttlæti í starfi með tilliti til starfsöryggis og starfskjara, sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 10/2008. Hefur stefnda því ekki sýnt fram á að hún eigi rétt til greiðslu launa fyrir það tímabil sem hún kaus að mæta ekki til vinnu og enn síður að framkoma áfrýjanda í hennar garð hafi á einhvern hátt falið í sér ólögmæta meingerð. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfum stefndu í máli þessu.

Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, B skal vera sýkn af kröfum stefndu, A.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.