778/2013

Verktakinn H ehf. höfðaði mál á hendur Í og V til heimtu ætlaðrar skuldar vegna vinnu H ehf. við gerð Héðinsfjarðarganga. M var einnig stefnt til að þola dóm um kröfu H ehf. á hendur fyrrgreindum aðilum. Fyrir Hæstarétti laut deila aðila annars vegar að uppgjöri verklauna og verðbóta á þau vegna vinnu H ehf. við þann hluta vegaframkvæmda í Siglufirði, sem liggur frá gangamunna í Skútudal og að ræsi, sem áin rennur í undir veginn. Talið var að H ehf. ætti rétt til greiðslu verklauna fyrir gerð fláafleyga á fyrrgreindan hluta vegarins, enda hefði þurft að endurhanna þennan veghluta og að á honum urðu fláafleygar beggja megin sökum þess að minna umframefni hafði fallið til við framkvæmdirnar en upphaflegar forsendur verkkaupa höfðu miðað við, svo og að það hefði staðið V nær að halda saman upplýsingum um efnismagn vegna fláafleyganna og yrði V að bera halla af því að hafa ekki axlað sönnunarbyrði þar um. Þá var H ehf. á grundvelli ákvæðis í útboðslýsingu um verkið einnig talinn eiga rétt til verðbóta á fyrrgreind verklaun. Á hinn bóginn var hafnað kröfu H ehf. um greiðslu viðbótarverklauna þar sem honum tókst ekki sönnun um að verulega aukið magn efnis hefði farið í vegstæðið vegna efnistöku úr því frá hönnunartíma vegstæðisins og þar til framkvæmdir hófust. Aðila greindi einnig á um ætlaðan rétt H ehf. til viðbótargreiðslu, sem hann taldi hafa stofnast við hækkun á virðisaukaskatti úr 24,5% í 25,5% á verktímanum. Þeirri kröfu var hafnað með skírskotun til þess að H ehf. hefði ekki tekist sönnun um raunverulegan viðbótarkostnað sem hann hefði borið af þessum sökum, umfram það sem hann hefði fengið vegna hækkunar á byggingarvísitölu og bótagreiðslu frá verkkaupa, og þar af leiðandi væri tjón hans ósannað. Var Í og V gert að greiða H ehf. óskipt 44.819.764 krónur ásamt dráttarvöxtum vegna nánar tiltekins tíma.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 12. desember 2013. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. desember 2013. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjendum verði gert að greiða sér 84.049.095 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. júlí 2009 til 1. ágúst 2011, en af fyrstgreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi krefst þess jafnframt að gagnstefnda Metrostav a.s. verði gert að þola dóm um framangreindar kröfur sínar.

Gagnstefndi Metrostav a.s. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

Dómendur gengu á vettvang 2. september 2014.

I

Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi var gerður samningur 20. maí 2006 um verk, sem nefnt var ,,Héðinsfjarðargöng“, milli aðaláfrýjandans Vegagerðarinnar annars vegar og gagnáfrýjanda, Háfells ehf., og gagnstefnda Metrostav a.s. hins vegar. Verkið fólst í gerð tveggja jarðganga, í fyrsta lagi 3,7 km langra ganga frá Skútudal í Siglufirði til Héðinsfjarðar og í öðru lagi 6,9 km jarðganga frá Héðinsfirði til Ólafsfjarðar, auk vegaframkvæmda meðal annars í göngunum, að gangamunna Ólafsfjarðarmegin og milli gangamunna í Héðinsfirði, svo og frá gangamunna í Skútudal til þéttbýlisins í Siglufirði. Gagnáfrýjandi og gagnstefndi skiptu með sér verkum og skyldi hinn fyrrnefndi annast jarðvinnu, vegagerð og brúargerð, en hluti verksins var gerð brúar yfir Héðinsfjarðará. Gagnstefndi skyldi á hinn bóginn sjá um gröft ganganna, styrkingu þeirra og vatnsklæðningu. Eins og greinir í héraðsdómi skyldi hlutur gagnáfrýjanda í verklaunum samkvæmt verksamningi vera 1.869.987.907 krónur, en heildarverklaun 5.739.412.688 krónur.

Með tilboði gagnáfrýjanda og gagnstefnda fylgdi svonefnt safnblað þar sem tiltekin voru verklaun fyrir 25 nánar tilgreinda verkliði. Verkliður 8.02 var nefndur ,,Vegur að jarðgöngum í Siglufirði“ en fyrir þann lið skyldi greiða 173.378.423 krónur í verklaun. Verklið þessum var nánar lýst í sérverklýsingu sem var hluti útboðsgagna og síðar hluti verksamnings en samkvæmt henni fólst í verkliðnum undirbúningur að og gerð 2 km langs vegar frá gangamunna í Skútudal og að þéttbýlinu í Siglufirði. Í veginn skyldi nota fyllingar úr svonefndum skeringum við gangamunnann og Saurbæjarási þar sem vegurinn skyldi liggja í gegn og efni sem losnaði við gerð ganganna frá Siglufirði til Héðinsfjarðar. Er þessu nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Í lið 09 í sérverklýsingunni, sem var einn þeirra undirliða, sem lýsa síðastgreindum hluta verksins, sagði svo í a) lið: ,,Verkþátturinn innifelur fyllingar úr haugsettum útgreftri ganganna og forskeringa ... og efni sem flutt er beint úr göngum og forskeringum eins og umsjónarmaður verkkaupa samþykkir. ... Hliðarfyllingar utan undirbyggingar vegarins í gegnum námu 1 eru innifaldar í greftri í jarðgöngum.“ Í lið 10 í sérverklýsingu, sem einnig var undirliður í þessum verkþætti, og bar yfirskriftina: ,,Fláafleygar, efni úr skeringum, tilvísun 34.1“ sagði í a) lið svo: ,,Verkþátturinn innifelur fyllingar í fláafleyga úr skeringum eða umframefni úr landmótun við vegskála.“ Í 10. lið var einnig gerð grein fyrir halla vegfláa og frágangi þeirra.

Um landmótun í Siglufirði var fjallað í lið 8.18 og skyldi greitt fyrir hann 26.139.000 krónur. Þessi verkliður, sem var í þremur þáttum, tók til frágangs á landi í Siglufirði eftir framkvæmdirnar. Í honum fólst í fyrsta lagi mokstur og flutningur 30.000 m³ af efni úr námu 1 í Skútudal í uppfyllingu vestan Langeyrarvegar rétt sunnan byggðar í Siglufirði. Í öðru lagi frágangur á námu 1, en það var allt vinnu- og losunarsvæði frá gangamunna í Skútudal að ræsi þar sem Skútudalsá fer undir veginn. Í þriðja lagi fól verkliðurinn í sér frágang svæða við hlið vegar.

Upphafleg hönnun vegstæðisins frá gangamunna í Skútudal og að áðurnefndu ræsi gerði ráð fyrir að umframefni úr jarðgöngum og forskeringum yrði verulegt og myndi nægja til þess að verða jafnað út við hlið vegarins svo á honum yrðu litlir fláar, einkum ofan vegarins. Ljóst var að flái yrði á hliðarfyllingum niður að Skútudalsá. Ekki er um það deilt að minna efni varð til ráðstöfunar í hliðarfyllingar að veginum en upphaflega var gert ráð fyrir. Í skýrslu B-kk-ef A. H-kk-ef, jarðverkfræðings, fyrir dómi, en hann hafði umsjón með framkvæmdaeftirliti við verkið fyrir aðaláfrýjanda Vegagerðina kom fram að hliðarfyllingarnar eða losunarefni hefði orðið mjög lítið. Ekkert losunarefni hafi verið ofan vegar og ármegin hafi verið mjög lítið efni úr göngum utan vegstæðis. Þar sem ekkert losunarefni hafi verið til í hliðarfyllingar hafi staðan verið sú að ,,vegkroppurinn“ einn hafi verið til staðar. Af þeim sökum hafi verið nauðsynlegt að hanna að nýju þann hluta vegarins sem liggur frá gangamunna og að ræsinu. Kom fram í skýrslu B-kk-ef að um hafi verið að ræða nýjan veg á þessum kafla þar sem búið var að endurhanna vegfláann. Útlit vegarins í dag sé því annað en hönnuðir hans gerðu upphaflega ráð fyrir. Að því leyti sem ágreiningur málsins snýr að uppgjöri verklauna gagnáfrýjanda tekur hann til þessa hluta vegarins, sem er um 700 metra langur.

II

Fyrir Hæstarétti deila aðilar annars vegar um uppgjör verklauna og verðbóta á þau vegna vinnu gagnáfrýjanda við þann hluta vegaframkvæmda í Siglufirði, sem liggur frá gangamunna í Skútudal og að ræsi, sem áin rennur í undir veginn, og hins vegar um ætlaðan rétt gagnáfrýjanda til viðbótargreiðslu, sem hann telur hafa stofnast við hækkun á virðisaukaskatti úr 24,5% í 25,5% á verktímanum.

Ágreiningurinn um uppgjör fyrir vinnu gagnáfrýjanda við framangreindar vegaframkvæmdir er þríþættur. Í fyrsta lagi er deilt um hvort staðfesta beri þá niðurstöðu héraðsdóms að dæma gagnáfrýjanda greiðslu verklauna, 30.138.675 krónur, fyrir gerð fláafleyga á þann hluta vegarins, sem hér um ræðir. Aðaláfrýjendur krefjast sýknu af þessari kröfu, en gagnáfrýjandi að þessi niðurstaða verði staðfest. Í öðru lagi snýst þessi hluti ágreiningsins um hvort gagnáfrýjandi eigi rétt á verðbótum á síðastgreinda fjárhæð til samræmis við ákvæði 3.2 í útboðslýsingu. Þessar verðbætur fékk hann ekki dæmdar í héraði. Í þriðja lagi hvort gagnáfrýjandi eigi rétt á greiðslu verklauna fyrir viðbótarmagn, sem hafi farið í fyllingu vegarins, einkum vegna þess að hæð lands hafi, vegna efnistöku frá þeim tíma er vegurinn var hannaður og til framkvæmdatíma, verið mun lægri en hönnuðar vegstæðisins gerðu upphaflega ráð fyrir.

Niðurstaða héraðsdóms um að hafna röksemdum aðaláfrýjanda er lúta að brottfalli kröfu gagnáfrýjanda vegna tómlætis og fyrningar verður staðfest.

III

Áður er fram komið að greiða hafi átt fyrir gerð þess sem nefnt er ,,vegkroppurinn“ sjálfur sem um ræðir. Á hinn bóginn átti ekki að greiða fyrir það sem nefnt er ,,Hliðarfyllingar utan undirbyggingar vegarins“. Í þessar hliðarfyllingar átti að fara umframefni úr göngunum milli Siglufjarðar og Héðinsfjarðar og skeringum, sem voru hluti framkvæmdanna. Þessi skipan var reist á þeirri forsendu að þetta væri umframefni, sem verktakinn gæti komið fyrir í námu við hlið veghlutans, sem þetta ágreiningsefni málsins lýtur að. Verktakanum var í sjálfsvald sett hvernig hann hagaði flutningum innan námusvæðisins meðal annars hvort hann flytti umframefni beint í hauga eða setti það á millilager. Á endanum skyldi efnið fara í hliðarfyllingar veghlutans eins og hann var upphaflega hannaður. Liður 10 a) í sérverklýsingu verður ekki skilinn öðru vísi en svo að greiða hafi átt sérstaklega fyrir svonefnda fláafleyga, þar sem var gert ráð fyrir þeim, þótt í þá væri notað efni úr skeringum.

Í skýrslu B-kk-ef A. H-kk-ef fyrir dómi svaraði hann ítrekuðum spurningum um þetta atriði á þann veg að samþykkt hefði verið að greiða ,,fláafleygahlutann af hliðarfyllingunni“. Hann áréttaði síðar í skýrslunni að greiða bæri fyrir fláann eins og hann væri eftir endurhönnun veghlutans. Eins og áður greinir kom fram í skýrslu hans að upp hefði komið ný staða þegar engin losunarfylling hefði verið fyrir utan veg en um þetta sagði hann meðal annars ,,við erum bara með vegkroppinn, veginn sem sagt. Fláafleygur er hluti af veginum, óaðskiljanlegur hluti og er sérstakur greiðsluliður. Við erum komnir upp með nýja stöðu þar sem við erum með veg og vegfláa alla leið.“ Hann var spurður aftur hvort um væri að ræða annars konar veg og svaraði því svo: ,,Já þetta er nýr vegur á kafla þar sem við erum búnir að endurhanna vegfláann og það er samkvæmt náttúrulega fyrirsögn frá hönnuðum“. Vitnið tók fram að upp hefði komið ,,mikil óvissa einmitt um hvernig við ættum að gera upp þennan kafla þegar allur þessi auka massi sem átti að vera til hliðar var ekki til staðar. Þá þurftu menn að búa til sem sagt einhverja nýja líklega hönnum sem var í grófum dráttum fylgt eftir af verktakanum“.

Af framburði þessa vitnis má ráða að hann teldi að allt hefði verið greitt, sem ætti að greiða. Hann taldi einnig að það magn efnis, sem gagnáfrýjandi krefst greiðslu fyrir í þessum þætti málsins væri til muna of mikið ef miðað væri við þá fláafleyga, sem væru í veghlutanum.

Þegar ljóst var að endurhanna þyrfti þann veghluta sem um ræðir og að á honum yrðu fláafleygar beggja megin, einkum ármegin, var eðlilegt að aðaláfrýjandinn Vegagerðin héldi saman upplýsingum um hve mikið magn af efni færi í þessa fláafleyga. Gagnáfrýjandi heldur því fram að í þá hafi farið 57.407 m³ efnis. Hann bendir á að fulltrúar verkkaupa og verktaka hafi verið sammála um að þetta magn efnis hefði farið í það sem þeir nefna hliðarfyllingar og fulltrúi verkkaupa ekki talið að það ætti að greiða. Engar hliðarfyllingar hafi þó verið við veghlutann, þannig að um sé að ræða efni sem farið hafi í fláafleygana. Þar sem breyta þurfti hönnun vegarins og ljóst að ákvarða þyrfti það magn, sem færi í fláafleyga við veginn, sem ljóst var að yrði miklu meira en áður var áformað, stóð það aðalaáfrýjanda Vegagerðinni nær að tryggja sér sönnun um það efnismagn, sem fór í hinn endurhannaða veg og verður að bera halla af því að hafa ekki axlað þá sönnunarbyrði.

Með þessum athugasemdum verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um rétt gagnáfrýjanda til greiðslu fyrir gerð fláafleyga vegna endurhönnunar á veghlutanum frá gangamunna í Skútudal og norður að ræsi þar sem Skútudalsá rennur undir veginn. Jafnframt er fallist á röksemdir héraðsdóms fyrir því magni efnis, sem greiðsluskyldan tekur til.

Gagnáfrýjandi krefst verðbóta á þá fjárhæð, sem honum er tildæmd í þessum lið. Í útboðslýsingu, sem var hluti af verksamningi, sagði svo í lið 3.2: ,,Einingaverð í tilboðsskrá verða verðbætt miðað við byggingarvísitölu með eftirfarandi hætti. Byggingarvísitala, reiknuð af Hagstofu Íslands er 316,7 stig fyrir janúar 2006 og skulu einingarverð í tilboði miðast við þá vísitölu. Einstakir reikningar verða verðbættir í samræmi við hækkun á byggingarvísitölu umfram 0,24663% hækkun á mánuði (3,00% á ári). ... Reikningur verður verðbættur til þess dags sem hann er samþykktur. Verðbætur falla niður verði byggingarvísitalan undir ofangreindum mörkum á viðkomandi tíma.“ Gagnáfrýjandi kveðst hafa gert reikning 31. október 2010 og hafi byggingarvísitala þá verið 516,1 stig. Frá verðbótum þannig reiknuðum eigi að draga 3% vegna hvers árs, sem sé hækkun byggingavísitölu, er reiknuð sé inn í tilboðsverðið. Í greinargerð fyrir Hæstarétti kveður gagnáfrýjandi heildarfjárhæð þessa kröfuliðar með verðbótum, reiknuðum samkvæmt framangreindu, vera 44.819.764 krónur. Verðbætur séu því 14.681.089 krónur. Þessum útreikningi hefur ekki verið andmælt sérstaklega og verður hann lagður til grundvallar. Verður fallist á með vísan til framangreinds ákvæðis útboðslýsingar, að gagnáfrýjandi eigi rétt til verðbóta á þá fjárhæð, sem honum var tildæmd í héraði og að þeirri fjárhæð sem síðast greinir. Aðaláfrýjendum verður gert að greiða dráttarvexti á fjárhæðina frá 21. nóvember 2011, eins og kveðið er á um í hinum áfrýjaða dómi.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um aðra kröfuliði, sem gagnáfrýjandi heldur fram hér fyrir dómi, verður niðurstaða héraðsdóms staðfest um þá.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verður staðfest.

Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Það athugast að gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta í héraði bæði gegn íslenska ríkinu og Vegagerðinni og gerir kröfu um greiðslu óskipt úr hendi þeirra beggja. Hann hefur í engu gert grein fyrir hvaða röksemdir búi að baki því að beina kröfum sínum að þeim báðum. Bar enga nauðsyn til að haga málatilbúnaði með þessum hætti. Er fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að þrátt fyrir þessa annmarka verði málinu ekki vísað frá dómi að því er annan hvorn aðaláfrýjenda varðar.

Dómsorð:

Aðaláfrýjendur, íslenska ríkið og Vegagerðin, greiði óskipt gagnáfrýjanda, Háfelli ehf., 44.819.764 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. nóvember 2011 til greiðsludags.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest.

Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjanda óskipt málskostnað fyrir Hæstarétti, 1.500.000 krónur.