623/2012

Viðurkennd var óskipt bótaskylda A og V hf. vegna umferðarslyss er leiddi til andláts föður E. Var E látinn bera helming tjóns síns sjálfur þar sem faðir hans hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi umrætt sinn, er hann ók bifhjóli sínu á ofsahraða í þéttbýli og var þannig meðvaldur að slysinu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. október 2012. Hann krefst aðallega að viðurkennd verði með dómi óskipt bótaábyrgð stefndu, Ö-kvk-ef S-kvk-ef L-kvk-ef og Vátryggingafélags Íslands hf., vegna umferðarslyss 21. maí 2009 er leiddi til andláts föður áfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Til vara krefst áfrýjandi þess að viðurkennd verði með dómi bótaábyrgð stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., vegna umferðarslyss 21. maí 2009 er leiddi til andláts föður áfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi þessa stefnda, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefnda, A-kvk-nf S-kvk-nf L-kvk-nf, krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að bótaskylda hennar verði einungis viðurkennd að hluta. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að bótaskylda úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar OA 329 og slysatryggingu ökumanns bifhjólsins JD 161 verði einungis viðurkennd að hluta. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Að kvöldi fimmtudagsins 21. maí 2009 varð banaslys á Hringbraut við Birkimel og barst lögreglu tilkynning um það klukkan 20.18. Í frumskýrslu lögreglu sagði um aðstæður á vettvangi slyssins að fólksbifreiðin OA 329, Toyota Corolla, hafi verið á Birkimel við Hringbraut, en svo hafi virst sem henni hefði verið ekið vestur Hringbraut, yfir gatnamót þeirrar götu og suður Birkimel. Bifhjólið JD 161, Honda CBR 950, sem síðar kom í ljós að hinn látni, Á-kk-nf R-kk-nf Á-kk-nf, faðir áfrýjanda, hafði ekið, hafi legið á gangbraut um 140 metrum austan gatnamóta Birkimels og Hringbrautar. Samkvæmt lögregluskýrslu um vettvangsrannsókn voru 12,98 metra löng hemlaför eftir bifhjólið, sem byrjuðu 22,44 metrum frá ætluðum árekstursstað. Þá kom þar fram að vegalengd frá ætluðum árekstursstað að þeim stað, þar sem bifhjólið lá, væri 112,94 metrar. Vegalengdin frá upphafsstað hemlafaranna til þess staðar, sem bifhjólið endaði á, var samkvæmt því 135,38 metrar. Um akstursskilyrði sagði í frumskýrslunni, að sólskin hafi verið og malbikað yfirborð vegar þurrt.

Þar sem slysið varð er Hringbraut fjórar akreinar, tvær í hvora átt, og aðskilur miðeyja umferð úr gagnstæðum áttum. Beygjuakrein er við Birkimel og gangbrautarljós þar skammt frá. Á miðeyjunni er grindverk sem á að varna því að gangandi vegfarendur þveri Hringbraut á öðrum stöðum en við gangbrautarljósin. Á Hringbraut á móts við Birkimel er afrein fyrir umferð úr austri til að beygja til vinstri inn á síðarnefndu götuna og eru umferðarljós við afreinina. Hámarkshraði á Hringbraut er 50 kílómetrar á klukkustund.

Í fyrrgreindri frumskýrslu lögreglu var haft eftir ökumanni bifreiðarinnar OA 329, stefndu Ö-kvk-þgf S-kvk-þgf L-kvk-þgf, að hún hafi ekið bifreiðinni vestur Hringbraut og stöðvað hana við umferðarljós á gatnamótum þeirrar götu og Birkimels. Grænt ljós hafi logað á umferðarljósunum, þó ekki fyrir beygjuljós, og stefnda athugað hvort bifreið væri að koma úr gagnstæðri átt. Þar sem stefnda hafi ekki séð til neinnar umferðar úr þeirri átt hafi hún tekið ákvörðun um að aka yfir á Birkimel. Þegar bifreið stefndu hafi verið komin út á Hringbraut hafi hún séð bifhjól „út undan sér“ og svo fundið „högg á bílinn“. Rætt var við vitni á vettvangi. M-x-x M-x-x kvaðst hafa ekið norður Birkimel er hann hafi séð bifreið stefndu ekið yfir gatnamótin og hafi þá bifhjól komið skyndilega úr vesturátt. Tekin var skýrsla af honum hjá lögreglu degi eftir slysið. Kvaðst hann hafa verið á móts við Þjóðarbókhlöðuna er hann hafi séð eitthvað gerast fyrir framan sig á örskotsstundu. Hann hafi ekið að gatnamótunum og þá séð einhvern liggja í götunni. Hafi hann gert sér grein fyrir að um væri að ræða ökumann mótorhjóls þar sem hann hafi séð mótorhjólahjálm liggja í götunni um 1,5 til 2 metra frá ökumanninum. R-kvk-nf E-kvk-nf kvaðst hafa ekið bifreið sinni á eftir bifreið stefndu og hafi báðar bifreiðarnar numið staðar við gatnamótin. Kvaðst hún hafa litið til umferðar úr gagnstæðri átt en ekki séð neina. Hafi bifreið stefndu verið ekið í átt að Birkimel og þá hafi bifhjól á leið í austurátt birst skyndilega á vinstri akrein. Kvað hún hraða bifhjólsins hafa verið „rosalegan“. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 28. maí 2009 kvað hún sér hafa fundist eins og ökumaður bifhjólsins reyndi að beygja framhjá bifreið stefndu, framhjól þess hafi rásað til hægri og vinstri og virst eins og ökumaðurinn missti stjórn á því. Bifhjólið hafi lyfst upp að aftan og ökumaður þess kastast fram fyrir það og lent með höfuðið mjög aftarlega á bifreiðinni.

Vitnið M-kvk-nf E. F-kvk-nf gaf skýrslu hjá lögreglu degi eftir slysið. Hún kvaðst hafa ekið bifreið sinni greint sinn austur Hringbraut í átt að Birkimel. Hafi hún veitt því athygli að „eitthvað hafi skotist töluvert framundan hennar bifreið eins og keila.“ Hún hafi ekið bifreið sinni „eitthvað örlítið áfram“ og fundist sem hún heyrði eitthvert hljóð. Í framhaldi af því hafi hún veitt því athygli að um mann og bifhjól var að ræða. Kvaðst hún hafa skynjað eins og bifhjólið rynni mannlaust áfram töluvert framundan bifreið sinni. Er að var komið hafi hún séð hjálm um tvo metra frá manninum. Í skýrslutöku hjá lögreglu 26. maí 2009 skýrði vitnið S-x-x G-x-x svo frá að hann hafi verið aka norður Birkimel umrætt sinn og ætlað að beygja til austurs inn á Hringbraut. Hann hafi séð stefndu aka bifreið sinni yfir gatnamótin og þegar bifreiðin hafi verið komin á vinstri akrein Hringbrautar hafi hann heyrt eitthvert hljóð og séð eitthvað kastast upp í loftið og lenda í jörðinni. Þegar hann hafi litið í „fyrsta skipti“ til vinstri á gatnamótunum til að athuga með umferð hafi hann séð einhvern punkt langt í burtu, um 70 til 80 metra, sem hafi verið á hreyfingu. Hafi liðið um tvær sekúndur á milli þess sem hann leit í fyrra og síðara skiptið til vinstri og hafi hann ekki tekið eftir punktinum í það síðara. Vitnið M-kk-nf H. J-kk-nf gaf skýrslu hjá lögreglu 25. maí 2009. Hann kvaðst umrætt kvöld hafa ekið austur Hringbraut og stöðvað bifreið sína við gatnamót þeirrar götu og Hofsvallagötu þar sem rautt umferðarljós hafi logað. Fyrir framan bifreið hans hafi þá verið tvær bifreiðar og ein til hliðar við hann og þá hafi bifhjól verið fyrir aftan bifreið vitnisins. Þegar grænt umferðarljós hafi kviknað hafi „öll hrúgan“ farið af stað. Hann hafi fylgst með bifhjólinu og séð að það hafi farið að „orma sig í gegn um bílana“, en það hafi ekki verið mikið hraðar en aðrar bifreiðar. Hafi bifhjólinu svo verið ekið yfir á vinstri akreinina „og hafi hann svo bara heyrt í hjólinu.“ Hafi hann ekki „séð höggið hjá honum, heldur séð hjólið hendast áfram eftir kantsteininum og séð hvar það endaði.“ Hann kvaðst hafa verið staddur um það bil á móts við elliheimilið Grund þegar hann hafi séð „mótorhjólið renna“.

Vitnin R-kvk-nf og M-kk-nf gáfu skýrslu fyrir dómi þar sem þau staðfestu skýrslur sínar hjá lögreglu og greindu frá atvikum í öllum meginatriðum á sama veg og áður. R-kvk-nf kvaðst hafa talið að bifhjólið væri að „koma á mig“ en það síðan einhvern veginn þeyst framhjá. M-kk-nf kvað bifhjólið hafa komið „með miklum látum“ upp að bifreið sinni við gatnamót Hringbrautar og Hofsvallagötu eftir að hafa farið á milli bifreiða á leið að umferðarljósunum, en þarna hafi verið um fjórar til fimm bifreiðar í hnapp. Við umferðarljósin hafi bifhjólinu síðan verið gefið skart inn og vitnið verið statt „í kringum Hringbraut/Furumel og þá verð ég var við að hann lendir í slysinu“.

Stefnda gaf skýrslu hjá lögreglu 29. október 2010. Skýrði hún svo frá að hún hafi „verið á vinstri beygju á Hringbraut og Birkimel.“ Þar hafi hún stoppað og athugað hvort bifreiðar væru að koma á móti og séð bifreiðar vera að taka af stað á næstu ljósum fyrir vestan. Þá hafi hún ekkert mótorhjól séð. Hún hafi tekið ákvörðun um að „aka yfir“, en þegar hún hafi verið á miðri götunni hafi hún séð bifhjólið útundan sér á hægri hönd og heyrt dynk frá bifreið sinni þegar hún hafi „eiginlega verið komin yfir.“ Grænt ljós hafi ekki logað fyrir beygjuakreinina og því hafi biðskylda gilt. Spurð um hvort grindverk á milli akreina hafi truflað sýn hennar kvaðst hún oft hafa ekið þarna og það aldrei truflað hana. Væri ekkert mál að líta framhjá því og bifreiðaumferð úr gagnstæðri átt. Stefnda staðfesti skýrsluna fyrir dómi.

Að beiðni lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu var af hálfu Verkfræðistofnunar Háskóla Íslands reiknaður út ökuhraði bifhjólsins JD 161 áður en ökumaður þess missti stjórn á því umrætt sinn miðað við tilteknar forsendur. Var það niðurstaða M-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef, prófessors við Verkfræðideild Háskóla Íslands, sem annaðist verkið og gerði skýrslu um útreikninginn, að ætlaður ökuhraði bifhjólsins hafi verið 115 kílómetrar á klukkustund, mögulegur lágmarkshraði 108 kílómetrar á klukkustund og mögulegur hámarkshraði 124 kílómetrar á klukkustund.

Þá fór fram bíltæknirannsókn á bifreið stefndu. Þar kom fram að nokkrar rispur hafi verið á utanverðri framrúðu, nokkur óhreinindi á þurrkusvæði, en veruleg utan þess. Í niðurstöðu skýrslunnar sagði að þegar meta skyldi áhrif óhreinindanna á framrúðunni til skerðingar á útsýni ökumanns yrði að hafa birtuskilyrði í huga. Í björtu veðri og sólarlausu og sólarlitlu væru verulegar líkur á að skerðing á útsýni ökumanns hafi verið þrír á skalanum 0 til 10 þar sem 10 táknar mestu skerðingu. Í sterku sólskini í augu ökumanns eða í myrkri og bleytu séu verulegar líkur á að skerðing á útsýni ökumanns hafi verið 4 á áðurnefndum skala. Samkvæmt þessu hafi óhreinindin á innanverðri framrúðunni getað verið nokkuð truflandi hafi sterk sól skinið í augu ökumanns.

Bifreiðin OA 329 var á slysdegi tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. og jafnframt var ökumaður bifhjólsins JD 161 tryggður þar samkvæmt lögboðinni slysatryggingu ökumanns.

II

Í málinu krefst áfrýjandi viðurkenningar á bótaskyldu stefndu vegna missis framfæranda, sbr. einkum 12. gr. og 14. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, á grundvelli 1. mgr. 88. gr. og 89. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 90. gr., 91. gr. og 97. gr. sömu laga. Þá krefst hann viðurkenningar á bótaskyldu stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. laganna.

Í 89. gr. umferðarlaga er kveðið á um að ef tjón hlýst af árekstri skráningarskyldra vélknúinna ökutækja skiptist tjónið að tiltölu við sök þeirra sem í hlut eiga að máli og með hliðsjón af atvikum öllum. Af gögnum málsins verður ráðið að aðdragandi slyssins hafi verið sá að er ökumaður bifhjólsins JD 161 varð bifreiðar stefndu Ö-kvk-þgf S-kvk-þgf L-kvk-ef var hafi hann hemlað, við það misst stjórn á bifhjólinu og kastast af því á bifreiðina. Er ekkert fram komið í málinu um að árekstur hafi orðið milli ökutækjanna. Fallist er á þá niðurstöðu héraðsdóms að ákvæði umferðarlaga um árekstur verði ekki beitt með lögjöfnun um tilvik það sem um ræðir.

Samkvæmt 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga skal sá sem ábyrgð ber á skráningarskyldu vélknúnu ökutæki bæta það tjón sem hlýst af notkun þess, enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns. Er hér um að ræða skaðabótaábyrgð án sakar. Eftir 1. mgr. 90. gr. sömu laga er það eigandi (umráðamaður) ökutækis sem ábyrgðina ber á því og er fébótaskyldur samkvæmt 88. gr. Þá segir í 1. mgr. 91. gr. laganna að greiðsla á bótakröfu vegna tjóns, sem hlýst af notkun skráningarskylds vélknúins ökutækis, skuli vera tryggð með ábyrgðartryggingu hjá vátryggingafélagi. Skilyrði þess að hinni hlutlægu bótareglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga verði beitt er að tjón hljótist af notkun skráningarskylds vélknúins ökutækis. Af áðurnefndri niðurstöðu skýrslu M-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef prófessors um ökuhraða bifhjólsins, sem fær stoð í framburði vitna, eins og rakið er, verður ráðið að meginorsök slyssins sé að rekja til hraða bifhjólsins JD 161. Á hitt er að líta að ökumaður bifreiðarinnar OA 329 sá ekki til bifhjólsins og ók í veg fyrir það og var það þannig meðverkandi orsök slyssins. Verður slysið því einnig rakið til notkunar bifreiðarinnar sem vélknúins ökutækis. Af því leiðir að bótaábyrgð vegna slyssins verður felld óskipt á bæði stefndu eftir fyrrgreindum lagareglum.

Ökumaður bifhjólsins var sem fyrr segir tryggður lögboðinni slysatryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands, sbr. 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga. Samkvæmt 2. mgr. lagagreinarinnar skal hún tryggja bætur fyrir líkamstjón af völdum slyss, sem ökumaður verður fyrir við stjórn ökutækis í merkingu 88. gr. laganna. Þar sem óumdeilt er að ökumaður bifhjólsins slasaðist við stjórn þess er slysið einnig bótaskylt af hálfu stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. úr vátryggingunni.

III

Mælt er fyrir um það í 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga að heimilt sé að lækka eða fella niður bætur fyrir líkamstjón ef sá sem varð fyrir tjóni var meðvaldur að tjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Um slysatryggingu ökumanns bifhjólsins JD 161 gilda þeir skilmálar að verði vátryggingaratburður rakinn til stórkostlegs gáleysis vátryggðs losnar félagið úr ábyrgð sinni í heild eða hluta. Einnig segir í skilmálunum að við mat á ábyrgð félagsins skuli líta til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að, hvort vátryggður var undir áhrifum áfengis eða fíkniefna sem hann hafi sjálfviljugur neytt og atvika að öðru leyti. Eru skilmálarnir að þessu leyti samhljóða 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga.

Stefndu bera sönnunarbyrði fyrir því að ökumaður bifhjólsins hafi valdið umræddu slysi með stórkostlegu gáleysi við akstur þess.

Eins og áður greinir var af hálfu Verkfræðistofnunar Háskóla Íslands gerður útreikningur á ætluðum ökuhraða bifhjólsins JD 161 áður en ökumaður þess missti stjórn á því. Niðurstaða skýrslu um útreikninginn var sú að ætlaður ökuhraði þess hafi verið 115 kílómetrar á klukkustund. Áfrýjandi hefur mótmælt sönnunargildi skýrslunnar. Skýrslan var sem fyrr segir gerð að tilhlutan lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu vegna rannsóknar á tildrögum slyss þess sem mál þetta tekur til, svo sem heimilt er samkvæmt 1. mgr. 86. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Fær niðurstaða hennar stoð í framburði vitnanna M-kk-ef H. J-kk-ef, R-kvk-þgf E-kvk-ef, M-kvk-þgf E. F-kvk-þgf og S-x-x G-x-x svo og mælingum lögreglu á hemlaförum og skriðvegalengd bifhjólsins frá því þeim sleppir til þess staðar þar sem það hafnaði. Verður niðurstaða skýrslunnar því lögð til grundvallar um ætlaðan ökuhraða bifhjólsins greint sinn.

Hámarkshraði á þeim stað, sem slysið varð, er 50 kílómetrar á klukkustund, sbr. 1. mgr. 37. gr. umferðarlaga. Þá er í 1. mgr. 36. gr. laganna kveðið á um að ökuhraða skuli jafnan miða við aðstæður með sérstöku tilliti til öryggis annarra. Skal hraðinn aldrei vera meiri en svo að ökumaður hafi fullt vald á ökutækinu og geti stöðvað það á þeim hluta vegar fram undan, sem hann sér yfir og áður en kemur að hindrun, er gera má ráð fyrir. Hvílir sérstök aðgæsluskylda á ökumanni að aka nægilega hægt miðað við aðstæður í þéttbýli, við vegamót og áður en komið er að gangbraut, sbr. a., c. og d. liði 2. mgr. sömu lagagreinar. Tvær gangbrautir eru á leið þeirri sem bifhjólinu var ekið frá gatnamótum Hringbrautar og Hofsvallagötu að slysstað. Þá eru þar ein vegamót auk vegamótanna við Birkimel.

Samkvæmt framansögðu verður því slegið föstu að bifhjólinu JD 161 hafi verið ekið á ofsahraða í þéttbýli um fjölfarna leið bifreiða og gangandi vegfarenda og fór aksturinn gróflega gegn tilvitnuðum ákvæðum umferðarlaga. Með akstrinum sýndi ökumaður bifhjólsins af sér stórkostlegt gáleysi og verður því talinn meðábyrgur að slysinu.

Hvort sem grundvöllur ábyrgðar gagnvart tjónþola verður reistur á hlutlægri bótareglu umferðarlaga eða slysatryggingu ökumanns veldur meðábyrgð, sem virt er honum til stórkostlegs gáleysis, ekki fortakslaust því að bætur skerðist eða falli niður. Í 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga og fyrrgreindum skilmálum slysatryggingar ökumanns bifhjólsins hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. er aftur á móti að finna heimild til að láta tjónþola sjálfan bera tjónið að hluta til eða öllu leyti og verður henni beitt með hliðsjón af því hvort eðlilegt getur talist í ljósi allra atvika að tjónþoli fái tjónið að fullu bætt þrátt fyrir meðábyrgð vegna stórkostlegs gáleysis. Í þeim efnum verður ekki aðeins litið til sakar tjónþola heldur einnig þáttar annarra sem bera ábyrgð á tjóninu og aðstæðna við slysið.

Kveðið er á um það í 4. mgr. 25. gr. umferðarlaga að ökumaður, sem á að veita öðrum forgang, megi því aðeins aka áfram, að það sé unnt án hættu eða óþæginda fyrir önnur ökutæki miðað við hvar þau eru á vegi, hver fjarlægð þeirra er og hraði. Ljóst er að bifreiðinni OA 321 var við þessar aðstæður ekið í veg fyrir bifhjólið og að það var eins og áður segir meðorsök slyssins.

Að framangreindu virtu verður áfrýjandi látinn bera helming tjóns síns sjálfur, en stefndu dæmdir til að bæta honum helming þess.

Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verða stefndu dæmdir til að greiða óskipt samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda á báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, samtals 1.000.000 krónur.

Dómsorð:

Viðurkennd er óskipt bótaábyrgð stefndu, Ö-kvk-ef S-kvk-ef L-kvk-ef og Vátryggingafélags Íslands hf., á helmingi þess tjóns, sem áfrýjandi, E-kk-nf F-kk-nf Á-kk-nf, varð fyrir vegna umferðarslyss 21. maí 2009 er leiddi til andláts föður hans.

Stefndu greiði samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, er rennur í ríkissjóð.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda á báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, samtals 1.000.000 krónur.