446/2000

H starfaði sem skipverji á skipi Á en lét fyrirvaralaust af störfum í kjölfar ágreinings sem upp kom milli þeirra. H hafði slasast um borð í skipinu nokkru áður og greiddi Á honum tiltekna fjárhæð vegna veikindaforfalla. H tók hins vegar við nokkru hærri fjárhæð úr slysatryggingu sjómanna og vátryggingu hjá Tryggingastofnun ríkisins. Var fallist á að Á bæri að standa H skil á mismuninum, enda var ekki talið að Á hefði verið heimilt að taka til sín hluta fjárins þar sem tryggingarnar hefðu verið teknar til hagsbóta fyrir H. Samið hafði verið um að laun H yrðu tiltekið hlutfall af verðmæti heildarafla. Krafðist H til viðbótar greiðslna fyrir orlof en Á bar að hin umsamda hlutdeild H í verðmæti heildarafla fæli meðal annars í sér orlofslaun. Með hliðsjón af gögnum málsins var fallist á að svo hefði verið um samið og var ekki talið að ákvæði laga um orlof stæðu slíku samkomulagi í vegi. Ekki var talið að Á ætti rétt til að skerða greiðslur til H á grundvelli 60. gr. sjómannalaga vegna brotthvarfs hans úr skipsrúmi. H og S voru hins vegar dæmd til að greiða Á tiltekna fjárhæð vegna úttekta þeirra í verslun Á, enda höfðu þau H og S viðurkennt þá kröfu.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. desember 2000. Hann krefst þess að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms í aðalsök í héraði um að stefndu beri að greiða sér 278.354 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Þá krefst hann þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnda H-kk-ef E-kk-ef í gagnsök í héraði, en til vara verði hún lækkuð. Einnig krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Samkvæmt gögnum málsins rekur áfrýjandi verslun í Ólafsvík og gerir einnig út skip til fiskveiða þaðan. Stefndi H-kk-nf mun á árinu 1997 hafa ráðist til starfa á skipi áfrýjanda og verið þar eini skipverjinn. Skip þetta mun hafa verið undir sex tonnum að stærð og eru aðilarnir sammála um að af þeim sökum hafi enginn kjarasamningur tekið til starfa H-kk-ef. Ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur, en munnlega hafi verið samið um að við ákvörðun launa H-kk-ef yrði lagt til grundvallar verðmæti heildarafla skipsins að frádregnum fjórðungshlut vegna kostnaðar áfrýjanda af útgerðinni, sölukostnaði, markaðskostnaði og launum beitingarmanns. Af mismuninum fengi H-kk-nf í laun sem svaraði 47% ef skipið væri á línuveiðum, en 45% ef það væri á handfæraveiðum. Óumdeilt er að áfrýjandi gerði skriflegt uppgjör vegna hverrar veiðiferðar H-kk-ef í samræmi við þessi ráðningarkjör. Á launaseðlum, sem áfrýjandi mun hafa gert mánaðarlega á grundvelli þessara uppgjöra við útborgun launa til H-kk-ef, var meginhluti fjárhæðarinnar, sem honum bar, tilgreindur við fyrirsögnina „aflahlutur“, en eftirstöðvar hennar, sem svöruðu til 10,17% af aflahlutnum, voru færðar sem orlof.

Fyrir liggur í málinu að stefndi H-kk-nf varð fyrir slysi á leið til vinnu 23. mars 1999 og var óvinnufær vegna þess allt þar til í júlí á sama ári. Ekki er deilt um að vegna slyssins hafi hann átt rétt til launa úr hendi áfrýjanda eftir ákvæði 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, svo og að skipið hafi ekki verið gert út meðan á forföllum H-kk-ef stóð. Mun áfrýjandi hafa innt af hendi til hans greiðslur til bráðabirgða upp í laun, en til uppgjörs gerðu þeir síðan skriflegt samkomulag 31. ágúst 1999 um að „veikindabætur“ vegna slyssins yrðu alls 422.372 krónur. Fyrir liggur að áfrýjandi hafði tekið slysatryggingu sjómanna hjá Vátryggingafélagi Íslands hf., auk vátryggingar hjá Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt 63. gr. laga nr. 117/1993 um almannatryggingar. Í júlí og ágúst 1999 tók áfrýjandi við samtals 527.964 krónum úr þessum tryggingum vegna umrædds slyss.

Af gögnum málsins verður ráðið að stefndi H-kk-nf hafi tekið upp fyrri störf sín hjá áfrýjanda í júlí 1999 og gegnt þeim allt þar til þeir komu saman snemma í október sama árs til fundar um útgerð á skipi áfrýjanda. Kom þar upp ágreiningur milli áfrýjanda og H-kk-ef, sem lýsti yfir að hann hætti störfum. Með bréfi til H-kk-ef 14. október 1999 lét áfrýjandi í ljós að hann liti svo á að sá fyrrnefndi hefði horfið úr starfi án þess að virða uppsagnarfrest, enda hefði hann hvorki mætt til vinnu um einnar viku skeið né tilkynnt um forföll.

Áfrýjandi þingfesti í héraði mál þetta á hendur stefndu 9. febrúar 2000 til heimtu skuldar að fjárhæð 278.354 krónur á sameiginlegum viðskiptareikningi stefndu vegna úttekta á vörum úr verslun hans og peningum á tímabilinu 24. ágúst til 30. október 1999. Stefndu viðurkenna þessa skuld. Stefndi H-kk-nf höfðaði á hinn bóginn gagnsök í málinu 8. mars 2000 til heimtu á samtals 692.018 krónum. Krafðist hann annars vegar greiðslu á 586.426 krónum vegna vanreiknaðra orlofslauna frá árunum 1997 til 1999, en kröfuna reisti hann á því að áfrýjandi hafi ranglega dregið orlof af umsömdum heildarlaunum hans í stað þess að reikna orlofið af þeim og leggja það við þau. Hins vegar hafi áfrýjandi tekið til sín 105.592 krónur af áðurnefndum tryggingabótum, sem hann veitti viðtöku vegna slyss H-kk-ef, en til þess fjár eigi áfrýjandi ekki rétt og beri honum að greiða það H-kk-þgf. Áfrýjandi andmælir báðum þessum liðum í gagnkröfu H-kk-ef, en um þær er þó ekki tölulegur ágreiningur.

II.

Aðilarnir leita ekki endurskoðunar á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um kröfu, sem áfrýjandi gerði á hendur stefndu í aðalsök í héraði. Verður því óröskuð sú niðurstaða héraðsdóms að stefndu beri í sameiningu að greiða áfrýjanda 278.354 krónur með dráttarvöxtum, eins og þar greinir nánar.

Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 30/1987 um orlof ber vinnuveitanda að reikna orlofslaun við hverja launagreiðslu til starfsmanns þannig að þau nemi að lágmarki 10,17% af heildarlaunum hans. Áfrýjandi hefur ekki andmælt þeirri staðhæfingu stefnda H-kk-ef að venjuhelgað sé að líta svo á að aflahlutur sjómanns á fiskiskipi teljist til heildarlauna í skilningi þessa lagaákvæðis, þannig að orlofslaun leggist við hann. Áfrýjandi heldur því á hinn bóginn fram að þeir H-kk-nf hafi samið um að fyrrgreind hlutdeild hans í verðmæti afla af skipi áfrýjanda fæli meðal annars í sér orlofslaun. Þótt áfrýjandi hafi ekki sérstaklega fært sönnur fyrir því, sem kann að hafa farið á milli þeirra H-kk-ef um þetta efni við upphaf vinnusambands þeirra, verður ekki horft fram hjá því, sem áður greinir, að af framlögðum launaseðlum frá áfrýjanda til H-kk-ef og uppgjörum fyrir einstakar veiðiferðir verður skýrlega ráðið að áfrýjandi hefur alla tíð skipt umsaminni fjárhæð hlutdeildar H-kk-ef í aflaverðmætinu annars vegar í aflahlut og hins vegar í orlof, sem svaraði til 10,17% af aflahlutnum. Óumdeilt er að H-kk-nf hafi ekki hreyft athugasemdum út af þessu fyrr en um þær mundir, sem ráðningu hans hjá áfrýjanda var að ljúka. Er óhjákvæmilegt að líta svo á að með þessu hafi H-kk-nf staðfest í verki að áfrýjandi hafi staðið að launagreiðslum til sín eins og munnlegur samningur þeirra um ráðningarkjör kvað á um. Ákvæði 2. mgr. 2. gr. laga nr. 30/1987 getur ekki staðið í vegi því að samið sé í einu lagi um ákveðna heildarfjárhæð endurgjalds fyrir vinnu, sem skipt verði síðan við launauppgjör hverju sinni í vinnulaun, orlofslaun og eftir atvikum aðra liði samkvæmt vinnusamningi, kjarasamningi eða lögum. Að þessu virtu verður að sýkna áfrýjanda af kröfu stefnda H-kk-ef um vangreidd orlofslaun.

Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjanda beri að greiða stefnda H-kk-þgf áðurnefndar eftirstöðvar tryggingabóta að fjárhæð 105.592 krónur, sem áfrýjandi tók við vegna slyss H-kk-ef 23. mars 1999. Verður ekki fallist á að áfrýjanda sé heimilt að taka til sín hluta þess fjár til að mæta gjöldum í tengslum við launagreiðslur til H-kk-ef meðan hann var frá vinnu, enda voru tryggingarnar, sem áður var getið, teknar til hagsbóta starfsmanni á skipi áfrýjanda, en ekki vegna hagsmuna hans sjálfs. Um greiðsluna, sem hér um ræðir, var áfrýjandi fyrst krafinn með innheimtubréfi 14. desember 1999. Samkvæmt 3. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 getur þessi krafa H-kk-ef því fyrst borið dráttarvexti frá 14. janúar 2000 að telja.

Staðfest verður sú niðurstaða héraðsdómara að áfrýjandi eigi ekki rétt á að skerða greiðslur til stefnda H-kk-ef á grundvelli 60. gr. sjómannalaga vegna brotthvarfs hans úr skiprúmi.

Samkvæmt framansögðu ber stefndu að greiða áfrýjanda 278.354 krónur, en honum að greiða stefnda H-kk-þgf 105.592 krónur. Í greinargerð stefndu í aðalsök í héraði var krafist sýknu af kröfu áfrýjanda á grundvelli skuldajafnaðar við gagnkröfu H-kk-ef. Því til samræmis verða stefndu dæmd til að greiða áfrýjanda mismun þessara fjárhæða, eða 172.762 krónur, með dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði.

Eftir þessum úrslitum málsins er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Stefndu, H-kk-nf E-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf, greiði í sameiningu áfrýjanda, Á-kk-þgf I. S-kk-þgf, 172.762 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 18.871 krónu frá 24. ágúst 1999 til 25. sama mánaðar, af 23.400 krónum frá þeim degi til 28. sama mánaðar, af 30.325 krónum frá þeim degi til 31. sama mánaðar, af 36.609 krónum frá þeim degi til 3. september sama árs, af 61.609 krónum frá þeim degi til 8. sama mánaðar, af 65.844 krónum frá þeim degi til 10. sama mánaðar, af 103.063 krónum frá þeim degi til 14. sama mánaðar, af 111.230 krónum frá þeim degi til 4. október sama árs, af 116.230 krónum frá þeim degi til 5. sama mánaðar, af 186.230 krónum frá þeim degi til 15. sama mánaðar, af 247.685 krónum frá þeim degi til 15. nóvember sama árs, af 278.354 krónum frá þeim degi til 14. janúar 2000, en af 172.762 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.