666/2014

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu M um að börn hans og K yrðu tekin úr umráðum K og fengin sér með beinni aðfarargerð. Óumdeilt var í málinu að K hafði flutt börnin til Íslands með ólögmætum hætti í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl., en K bar því við að 2. og 4. töluliðir 12. gr. sömu laga stæðu því í vegi að krafa M yrði tekin til greina. Í niðurstöðu Hæstaréttar var m.a. rakið að framangreind ákvæði 12. gr. laga nr. 160/1995 yrði að meta í ljósi þess markmiðs alþjóðasamnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa að stuðla að því að barn, sem foreldri næmi brott frá búseturíki og flytti með sér til annars lands, yrði fært til baka til búseturíkisins í því skyni að leyst yrði eftir lögum þess úr ágreiningi um forsjá barnsins og þannig komið í veg fyrir að foreldri tæki á ólögmætan hátt umráð barns í eigin hendur með búferlaflutningi milli landa. Ætti foreldri, sem sæta þyrfti aðfarargerð, þess ávallt kost að varna því að gerðin færi fram með því að fara með barnið til ríkisins sem það hefði verið numið brott frá, en eftir réttarreglum þess ríkis yrði að tryggja velferð þess og öryggi þar til leyst hefði verið á lögmætan hátt úr ágreiningi um forsjá. Taldi Hæstiréttur að K hefði ekki fært fram haldbær rök fyrir því að ákvæði 4. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995 ætti við í málinu. Þá vísaði Hæstiréttur til matsgerðar sem K hafði aflað við meðferð málsins og taldi ályktanir matsmanns, sem skipt gætu máli við úrlausn um forsjá barnanna, ekki geta leitt til þess að talin yrði fyrir hendi alvarleg hætta í skilningi 2. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995 á að börnin yrðu andlega eða líkamlega fyrir skaða eða kæmust á annan hátt í óbærilega stöðu næði krafa M fram að ganga. Í því sambandi vísaði Hæstiréttur til þess að við hugsanlegum skaða af aðskilnaði barnanna frá K mætti sjá með því að hún dveldi með þeim í búseturíki þeirra, en K þótti ekki hafa sýnt fram á að hún ætti ekki kost á dvöl þar í landi á meðan leyst yrðu úr um forsjá barnanna. Að þessu virtu var krafa M um heimild til aðfarargerðar tekin til greina, en sú heimild var þó háð því að K hefði ekki innan tveggja mánaða frá uppsögu dómsins sjálf farið með börnin til búseturíkis þeirra eða á annan hátt stuðlað að för þeirra þangað.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. október 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. september 2014, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að börn aðilanna, A og B, yrðu tekin úr umráðum varnaraðila og fengin sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans verði tekin til greina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Samkvæmt gögnum málsins gengu aðilarnir í hjúskap [...] 2007 á Íslandi og fluttu síðar á sama ári til [...], þar sem þau settust að, en þaðan er sóknaraðili upprunninn. Þau eignuðust dóttur [...] og son [...]. Varnaraðili fór til Íslands [...] 2014 og voru börnin með í för. Mun tilgangur fararinnar hafa verið að fá lán hérlendis, sem ekki gekk eftir, en varnaraðili ákvað að snúa ekki til baka með börnin. Þegar það lá fyrir beindi sóknaraðili til [...] stjórnvalda beiðni 1. maí 2014 um afhendingu barnanna á grundvelli alþjóðasamnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem gerður var í Haag 25. október 1980 og nefndur hefur verið Haagsamningurinn. Fyrir milligöngu innanríkisráðuneytisins sem móttökustjórnvalds í skilningi þess samnings var í þágu sóknaraðila sett fram krafa 30. maí 2014 samkvæmt 11. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. um að börnin yrðu með beinni aðfarargerð tekin úr umráðum varnaraðila og afhent sóknaraðila. Krafa þessi var tekin fyrir á dómþingi 10. júní 2014, en með hinum kærða úrskurði var henni hafnað.

Óumdeilt er í málinu að varnaraðili hafi flutt börnin til Íslands með ólögmætum hætti í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995, en hún ber fyrir sig að atvik, sem eigi undir 2. og 4. tölulið 12. gr. laganna, standi því í vegi að krafa sóknaraðila verði tekin til greina. Þegar mat er lagt á þær varnir verður að gæta að því að við meðferð máls, sem rekið er á grundvelli IV. kafla laga nr. 160/1995, koma ekki til sjálfstæðrar skoðunar atriði, sem vægi geta haft við úrlausn ágreinings um forsjá barns, enda snýr mál sem þetta ekki að slíku álitaefni. Ber að líta til þess að það er meðal annars markmið Haagsamningsins, sem fyrrnefndur kafli laga nr. 160/1995 varðar, að stuðla að því að barn, sem foreldri nemur brott frá því ríki þar sem það er búsett og flytur með sér til annars lands, verði fært til baka til búseturíkisins í því skyni að leyst verði eftir lögum þess úr ágreiningi um forsjá barnsins og komið þannig í veg fyrir að foreldri taki á ólögmætan hátt umráð þess í eigin hendur með búferlaflutningum milli landa. Skilyrði þeirra ákvæða 12. gr. laga nr. 160/1995, sem varnaraðili reisir varnir sínar á, verður að meta í ljósi þessa markmiðs, svo sem ráðið verður af lögskýringargögnum, og að teknu tilliti til þess að samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar á foreldri, sem sæta verður aðfarargerð eftir IV. kafla sömu laga, þess ávallt kost að varna því að gerðin fari fram með því að fara með barninu til ríkisins, sem það var numið brott frá. Þegar barn er þangað komið á ný, hvort sem foreldri fylgir því eða ekki, verður að tryggja velferð þess og öryggi eftir réttarreglum viðkomandi ríkis þar til leyst hefur verið á lögmætan hátt úr ágreiningi um forsjá barnsins.

Samkvæmt 4. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995 er heimilt að hafna kröfu um afhendingu barns eftir ákvæðum Haagsamningsins ef afhending verður talin í ósamræmi við grundvallarreglur íslensks réttar um verndun mannréttinda. Varnaraðili hefur ekki fært fram haldbær rök fyrir því að ákvæði þetta geti átt við í málinu.

Þá heldur varnaraðili því fram að alvarleg hætta sé á að flutningur barnanna til [...] myndi skaða þau andlega eða líkamlega eða koma þeim í óbærilega stöðu, sbr. 2. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995. Um þetta er á það að líta að samkvæmt 19. gr. Haagsamningsins felst ekki efnisleg úrlausn um álitamál varðandi forsjá barns í ákvörðun um að það verði afhent eftir reglum hans. Mundi því eftir sem áður standa að lögum óbreytt sú skipan á forsjá barnanna, sem var við lýði þegar varnaraðili nam þau brott á ólögmætan hátt frá [...], þótt eftir atvikum þyrfti að veita sóknaraðila umráð yfir þeim ef varnaraðili kysi ekki að fylgja þeim aftur þangað. Undir rekstri málsins í héraði aflaði varnaraðili matsgerðar dómkvadds sálfræðings um hvaða áhrif aðskilnaður barnanna frá henni hefði á þau og hvort líklegt væri að slíkur aðskilnaður myndi skaða þau andlega. Kom fram í matsgerðinni að börnin þekktu ekki annað en að varnaraðili, sem aðallega hafi sinnt uppeldi þeirra, væri daglega mikið til staðar. Teldi matsmaðurinn að áhætta væri fólgin í því að skilja að varnaraðila og börnin, jafnvel þótt þau færu til föður í kunnuglegar aðstæður á heimaslóðum og gert væri ráð fyrir að sóknaraðili annaðist vel um þau. Stæðu líkur til þess að börnin myndu skynja aðskilnað frá varnaraðila á sinn barnslega hátt sem eins konar höfnun, svik eða röskun á öryggi sínu. Myndi þetta líklega skapa viðbrögð kvíða og sorgar hjá börnunum, sem óvíst væri hve langvinn yrðu og hvernig tækist að bæta úr. Þessar ályktanir matsmanns, sem skipt gætu máli við úrlausn um forsjá barnanna, geta ekki leitt til þess að talin verði fyrir hendi alvarleg hætta í skilningi 2. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995 á að þau yrðu andlega eða líkamlega fyrir skaða eða kæmust á annan hátt í óbærilega stöðu með því að krafa sóknaraðila næði fram að ganga. Verður í því sambandi enn að gæta að því að við hugsanlegum skaða af aðskilnaði barnanna frá varnaraðila mætti sjá með því að hún dveldi með þeim í [...], en gegn gögnum, sem sóknaraðili hefur lagt fram bæði í héraði og fyrir Hæstarétti, hefur varnaraðili ekki sýnt fram á að hún ætti ekki kost á dvöl þar í landi á meðan leyst yrði úr um forsjá barnanna. Samkvæmt þessu hefur varnaraðili hvorki með matsgerðinni né á annan hátt sýnt fram á að atvik séu hér slík að skilyrði séu til að beita undantekningarreglu 2. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995.

Í samræmi við það, sem að framan greinir, verður að taka til greina kröfu sóknaraðila um heimild til aðfarargerðar. Sú heimild skal þó háð því að varnaraðili hafi ekki innan tveggja mánaða frá uppsögu þessa dóms farið sjálf með börnin til [...] í [...] eða stuðlað á annan hátt að för þeirra þangað.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað aðila verða staðfest.

Rétt er að kærumálskostnaður falli niður, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Sóknaraðila, M, er heimilt að liðnum tveimur mánuðum frá uppsögu dóms þessa að fá A, fædda [...], og B, fæddan [...], tekin úr umráðum varnaraðila, K, og afhent sér með beinni aðfarargerð hafi varnaraðili ekki áður fært þau til [...] í [...].

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 650.000 krónur.