20/2019

Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem ógilt var ákvörðun kröfuhafafundar, sem haldinn var við slitameðferð á SC hf. í apríl 2016, um greiðslu þóknunar til slitastjórnar félagsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 128. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. væri unnt við gjaldþrotaskipti að andmæla á skiptafundi réttmæti þóknunar, sem skiptastjóri teldi sig eiga tilkall til vegna starfa sinna, og leita eftir atvikum dómsúrlausnar eftir 171. gr. sömu laga um ágreining um það efni. Á hinn bóginn leiddu ákvæði laga nr. 21/1991 og 161/2002 um fjármálafyrirtæki ekki til þess, þótt slitameðferð á félagi sem starfrækt hefur fjármálafyrirtæki væri undanfari gjaldþrotaskipta á því, að skiptastjóri eða skiptafundur í þrotabúinu yrði fremur en endranær bær um að taka ákvörðun um réttmæti þóknunar, sem fyrrum fyrirsvarsmaður félagsins, eftir atvikum slitastjórnarmaður, hefði látið greiða sér fyrir störf sín í þágu þess áður en til gjaldþrotaskiptanna hefði komið. Talið var að úr réttmæti slíkrar aðgerðar yrði fráleitt leyst í dómsmáli, sem rekið væri eftir ákvæðum 5. þáttar laga nr. 21/1991, heldur yrði þrotabú félagsins, vildi það ekki una við slíka ráðstöfun, að leita riftunar á henni eftir reglum XX. kafla laganna og endurheimtu á greiðslunni. Engin stoð væri fyrir því í fyrrgreindum lögum að reka mál í þeim búningi sem varnaraðili kaus að klæða ágreining um umrædda þóknun. Þegar af þeirri ástæðu var málinu vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. mars 2019, en kærumálsgögn bárust réttinum 29. sama mánaðar. Kæruleyfi var veitt 11. apríl 2019 á grundvelli 2. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 2. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kærður er úrskurður Landsréttar 5. mars 2019, þar sem ógilt var ákvörðun kröfuhafafundar, sem haldinn var við slitameðferð á Saga Capital hf. 15. apríl 2016, um greiðslu þóknunar til slitastjórnar félagsins að fjárhæð samtals 40.000.000 krónur auk virðisaukaskatts. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að kröfu varnaraðila um ógildingu fyrrgreindrar ákvörðunar verði hafnað. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar á öllum dómstigum.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Hæstarétti var tilkynnt með bréfi 29. maí 2019 að Hildu ehf., sem var aðili að málinu í héraði og fyrir Landsrétti, hafi verið slitið og félagið afskráð 16. sama mánaðar, en kröfur félagsins á hendur sóknaraðila hafi áður verið framseldar til F fasteignafélags ehf. Í samræmi við þetta er F fasteignafélag ehf. orðið varnaraðili að málinu hér fyrir dómi.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var mál þetta munnlega flutt 4. júní 2019.

I

Saga Capital hf., sem upphaflega mun hafa borið heitið Saga Capital Fjárfestingarbanki hf., mun hafa verið stofnað á árinu 2006 og haft starfsleyfi frá Fjármálaeftirlitinu, sem það ákvað að afturkalla 28. september 2011. Í framhaldi af því krafðist Fjármálaeftirlitið 16. desember 2011 fyrir héraðsdómi að félagið yrði tekið til slitameðferðar á grundvelli 1. töluliðar 2. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum. Félagið tók til varna gegn þeirri kröfu, en hana tók héraðsdómur til greina með úrskurði 16. maí 2012, sem var staðfestur í dómi Hæstaréttar 14. júní sama ár í máli nr. 394/2012. Héraðsdómur skipaði lögmennina A-kk-þf S-kk-þf og Á-kk-þf H-kk-þf ásamt S-kvk-þgf G-kvk-þgf endurskoðanda í slitastjórn, sem tók þar með við réttindum og skyldum stjórnar félagsins og hluthafafundar, sbr. 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002.

Slitastjórnin mun hafa gefið út innköllun vegna slitanna 1. júní 2012 og boðað þar um leið til kröfuhafafundar, sem haldinn var 16. ágúst sama ár, sbr. 102. gr. laga nr. 161/2002. Á þeim fundi var lögð fram skrá um lýstar kröfur, sem voru 23 talsins og námu samtals 2.297.813.055 krónum, og var Hilda ehf. meðal kröfuhafa. Á fundinum, sem var sóttur af hálfu tólf kröfuhafa, reis ágreiningur um viðurkenningu nokkurs fjölda krafna. Þar greindi slitastjórn einnig frá því mati sínu að „afar ólíklegt“ væri að eignir félagsins myndu nægja til að standa við skuldbindingar þess, sbr. 5. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, en þetta væri þó háð vafa vegna óvissu um eignir félagsins og hver endanleg fjárhæð viðurkenndra krafna yrði. Þá var fjallað á fundinum um viðskipti, sem félagið hafi átt við Seðlabanka Íslands, Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf. og íslenska ríkið, og boðaði slitastjórnin að kanna þyrfti nánar hvort einhverjar ráðstafanir í þeim viðskiptum væru riftanlegar eða gætu leitt til skaðabótaskyldu viðsemjenda félagsins. Jafnframt kynnti slitastjórnin að hún hygðist taka sér greiðslu smám saman af fé félagsins upp í áfallna þóknun fyrir störf sín og yrði þar miðað við tiltekið tímagjald, en slitastjórnin áskildi sér þó rétt til að taka þóknun með tilliti til hagsmuna, sem í húfi væru við sölu eigna, eða ávinnings, sem félagið kynni að njóta af öðrum aðgerðum. Í þessu sambandi var fært í fundargerð að tveir kröfuhafar hafi óskað eftir að „fyrirætlanir um gerð reikninga á grundvelli hagsmunaþóknunar yrðu kynntar fyrirfram á skiptafundi.“ Í lok fundarins var greint frá því að næsti kröfuhafafundur yrði haldinn á tilteknum stað og tíma 18. janúar 2013 og „yrði minnt á fundinn með tölvubréfum til fulltrúa kröfuhafa“.

Næsti kröfuhafafundur var haldinn 7. febrúar 2013 og var þá fært í fundargerð að kröfuhöfum hafi verið tilkynnt með ábyrgðarbréfum að fundinum hafi verið frestað til þess dags. Fundurinn var sóttur af hálfu þrettán kröfuhafa og greindi slitastjórnin meðal annars frá stöðu eigna félagsins, svo og því að ekki væru enn forsendur til að meta hvort þær myndu nægja til að standa við skuldbindingar þess. Einnig greindi slitastjórnin frá því að hún hafi gert samning í september 2012 við endurskoðunarfyrirtæki um að það gerði „úttekt á tilteknum gerningum“ Saga Capital hf. á árunum 2008 til 2011 og legði mat á hvenær félagið hafi orðið ógjaldfært. Borist hafi drög að skýrslu um þetta og hafi þau verið afhent Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf. í lok janúar 2013 svo að því félagi gæfist kostur á að koma fram athugasemdum. Í drögunum væri talið að Saga Capital hf. hafi orðið ógjaldfært í október 2008 og að tilteknar ráðstafanir félagsins í viðskiptum við Seðlabanka Íslands væru riftanlegar, en þær hafi orðið því til tjóns, sem gæti hafa numið allt að 19.000.000.000 krónum. Boðaði slitastjórnin að taka yrði ákvarðanir „um framhald málsmeðferðar vegna skýrslunnar“ þegar hún lægi fyrir í endanlegri mynd, en í því skyni yrði næsti kröfuhafafundur haldinn á tilteknum stað og tíma 23. maí 2013. Yrði fundurinn „boðaður með tölvubréfum til fulltrúa kröfuhafa“.

Kröfuhafafundur var haldinn síðastgreindan dag og var hann sóttur af hálfu átján kröfuhafa. Þar gerði slitastjórn grein fyrir störfum sínum frá síðasta fundi, svo og að fram hafi komið að Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf. myndi ekki afhenda skriflegar athugasemdir við þau drög að skýrslu, sem áður var getið, en af hálfu félagsins hafi á hinn bóginn verið bornar fram munnlega nokkrar athugasemdir á fundi með einum slitastjórnarmanna. Á kröfuhafafundinn mættu einnig starfsmenn endurskoðunarfyrirtækisins, sem hafði þá lokið við skýrslu um viðskipti Saga Capital hf. við Seðlabanka Íslands og fleiri, og gerðu þeir grein fyrir niðurstöðum sínum. Að því búnu kom fram að slitastjórnin teldi að það þyrfti „að fylgja niðurstöðu skýrslunnar eftir“ með kröfum á hendur Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf. og eftir atvikum íslenska ríkinu og þá með málsókn ef nauðsyn krefði. Lægi ekki enn fyrir hvers Saga Capital hf. myndi krefjast, en „stefnt væri að þingfestingu dómsmáls í september.“ Að endingu var tekið fram í fundargerð að næsti kröfuhafafundur yrði haldinn á tilteknum stað og tíma 20. september 2013 og yrði hann boðaður með tölvubréfum til kröfuhafa.

Á kröfuhafafundi 20. september 2013 var mætt af hálfu átján kröfuhafa og lýsti slitastjórnin þar framvindu meðferðar á lýstum kröfum á hendur Saga Capital hf., svo og stöðu eigna félagsins. Hún greindi síðan frá undirbúningi málsóknar gegn Seðlabanka Íslands, Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf. eða eftir atvikum íslenska ríkinu, svo og að hún teldi fram komið að einnig yrði að höfða mál á hendur Hildu ehf. til riftunar á tiltekinni ráðstöfun. Slitastjórnin hafi upplýst að stefnt væri að því að þingfesta riftunarmál „á næstu vikum“ og hafi ekki komið fram athugasemdir frá fundarmönnum vegna þess. Í lok fundargerðar var síðan tekið fram að næsti kröfuhafafundur yrði haldinn á tilteknum stað og tíma 13. desember 2013 og var þess sem fyrr getið að boðað yrði til hans með tölvubréfum til kröfuhafa.

Af gögnum málsins verður ráðið að slitastjórn Saga Capital hf. hafi átt fundi og bréfaskipti við starfsmenn Seðlabanka Íslands, sem virðast hafa ráðið málefnum Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf. og Hildu ehf., í framhaldi af kröfuhafafundinum 20. september 2013 og hafi þá komið fram af hendi þeirra síðarnefndu tillögur um leiðir til að komast hjá dómsmálum til riftunar á ráðstöfunum fyrstnefnda félagsins. Þær ráðagerðir munu hafa orðið að engu þegar Saga Capital hf. höfðaði mál gegn Hildu ehf. 10. október 2013 og síðan Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf. 14. nóvember sama ár og krafðist riftunar á tilteknum ráðstöfunum, svo og greiðslu á 960.068.761 krónu í fyrrnefnda málinu og 14.294.255.079 krónum í því síðarnefnda.

Í málinu liggur ekki fyrir fundargerð frá kröfuhafafundi í Saga Capital hf. 13. desember 2013. Samkvæmt framlögðum svörum slitastjórnarmanna í félaginu við fyrirspurnum lögmanns sóknaraðila var fundur þessi haldinn á tilsettum stað og tíma og gerð drög að fundargerð, sem hafi síðan glatast vegna bilunar í tölvubúnaði. Enginn hafi mætt til fundarins af hálfu kröfuhafa og hafi verið ákveðið að boða ekki til frekari funda að sinni, enda hafi þá verið búið að höfða dómsmál til riftunar og engin sérstök fundarefni fyrir dyrum.

Dómur gekk í Hæstarétti 11. febrúar 2016 í máli því, sem Saga Capital hf. höfðaði samkvæmt áðursögðu gegn Hildu ehf., og var það nr. 382/2015. Með dóminum var rift greiðslu Saga Capital hf. 6. desember 2010 á 1.043.621.412 krónum til Hildu ehf., sem var jafnframt gert að greiða fyrrnefnda félaginu 960.068.761 krónu með dráttarvöxtum frá 10. október 2013 til greiðsludags og samtals 2.300.000 krónur í málskostnað á báðum dómstigum. Greiðsla samkvæmt þessum dómi á samtals 1.279.208.444 krónum virðist hafa verið innt af hendi skömmu eftir að hann gekk.

Með auglýsingu, sem birt var í Lögbirtingablaði 30. mars 2016, boðaði slitastjórn Saga Capital hf. til kröfuhafafundar, sem haldinn yrði 15. apríl sama ár, og var tiltekið að þar yrði „fjallað um framhald slitameðferðarinnar.“ Samkvæmt fundargerð mætti enginn á fundinn af hálfu kröfuhafa og voru því engir aðrir viðstaddir hann en slitastjórnarmenn. Sagði í fundargerðinni að greint hafi verið frá rekstri dómsmála til riftunar á ráðstöfunum, svo og að Hilda ehf. hafi greitt kröfu samkvæmt dóminum frá 11. febrúar 2016. Því næst hafi verið rætt „um hagsmunaþóknun vegna niðurstöðu Hildumálsins“, en slitastjórn hafi á fyrsta kröfuhafafundi áskilið sér rétt til að taka slíka þóknun vegna hagsmuna, sem hún ynni undir félagið, og hafi enginn gert þar athugasemdir af því tilefni. Á hinn bóginn hafi tveir kröfuhafar óskað eftir því á fyrsta fundinum að „slík hagsmunaþóknun yrði kynnt sérstaklega fyrirfram“ á kröfuhafafundi og hafi meðal annars af þeim sökum verið ákveðið að boða til þessa fundar. Fram kom að „full hagsmunaþóknun“ vegna málsins á hendur Hildu ehf. myndi nema 53.000.000 krónum auk virðisaukaskatts, en slitastjórn hafi ákveðið „að takmarka þóknun sína vegna málsins við kr. 40.000.000- auk vsk.“ Við svo búið var fundinum slitið.

Í málinu er óumdeilt að slitastjórnarmönnum hafi verið greidd þóknun í samræmi við framangreinda ákvörðun kröfuhafafundar og þá þannig að í hlut Á-kk-ef H-kk-ef hafi komið 20.000.000 krónur, A-kk-ef S-kk-ef 10.000.000 krónur og S-kvk-ef G-kvk-ef 10.000.000 krónur, en í öllum tilvikum hafi virðisaukaskattur verið lagður við þær fjárhæðir. Ekki liggja fyrir reikningar fyrir þessum greiðslum og heldur ekki upplýsingar um hvenær þær hafi verið inntar af hendi.

Af gögnum málsins verður ekki séð að frekari kröfuhafafundir hafi verið haldnir út af slitameðferð á Saga Capital hf. Með dómi Hæstaréttar 16. nóvember 2017 í máli nr. 687/2016 var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf. í málinu, sem Saga Capital hf. höfðaði samkvæmt áðursögðu gegn því félagi 14. nóvember 2013. Slitastjórn Saga Capital hf. mun í framhaldi af þessu hafa lagt fyrir héraðsdóm 10. janúar 2018 kröfu um að bú félagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta á grundvelli 7. mgr. 103. gr. a. laga nr. 161/2002 og var sú krafa tekin til greina með úrskurði 19. sama mánaðar. Skipaði héraðsdómur A-kk-þf S-kk-þf og S-kvk-þf G-kvk-þf til að gegna störfum skiptastjóra sóknaraðila.

Skömmu eftir þetta leitaði Hilda ehf. upplýsinga frá öðrum skiptastjóranum um kostnað af störfum slitastjórnar Saga Capital hf. og virðist Hilda ehf. hafa fengið um miðbik febrúar 2018 vitneskju um að áðurgreindar þóknanir hafi verið greiddar. Fundargerð kröfuhafafundarins, sem haldinn var 15. apríl 2016, fékk félagið síðan senda frá skiptastjóranum 2. apríl 2018. Með tölvubréfi til hans 4. sama mánaðar lýsti Hilda ehf. þeirri skoðun að ákvörðunin á þeim fundi um greiðslu þóknana hafi verið „með öllu ólögmæt“ og krafðist þess að „slitastjórn endurgreiði umrædda fjárhæð til búsins ásamt dráttarvöxtum“, en að öðrum kosti að ágreiningi „um gildi þessa fundar“ yrði beint til héraðsdóms á grundvelli 1. mgr. 171. gr. laga nr. 21/1991.

Skiptafundur var haldinn í sóknaraðila 13. júní 2018 og lagði Hilda ehf. þar fram skrifleg mótmæli við lögmæti kröfuhafafundarins 15. apríl 2016 ásamt því að ítreka kröfu um að ágreiningi um þetta yrði vísað til héraðsdóms. Samkvæmt fundargerð frá skiptafundinum virðast skiptastjórar ekki hafa tekið þar afstöðu til þessa erindis Hildu ehf., en í bréfi 19. júní 2018 var því svarað á þann veg að skiptastjórar teldu þennan ágreining ekki eiga undir ákvæði 3. mgr. 128. gr. og 171. gr. laga nr. 21/1991 og væri þeim því ekki skylt að vísa honum til héraðsdóms. Hilda ehf. krafðist þess í bréfi til héraðsdóms 4. júlí 2018 að skiptastjórunum yrði vikið úr starfi. Fór að endingu svo að skiptastjórar leituðu með bréfi 20. september 2018 úrlausnar héraðsdóms um ágreininginn og var mál þetta þingfest af því tilefni 18. október sama ár. Í greinargerð í héraði krafðist Hilda ehf. sem sóknaraðili málsins „að ákvörðun kröfuhafafundar varnaraðila, dags. 15. apríl 2016, um greiðslu á hagsmunatengdri þóknun til slitastjórnar varnaraðila að fjárhæð kr. 40.000.000 auk virðisaukaskatts, verði ógilt með dómi“, svo og málskostnaðar. Krafa þessi um ógildingu ákvörðunarinnar var tekin til greina í úrskurði héraðsdóms 11. janúar 2019 og var sú niðurstaða staðfest með hinum kærða úrskurði.

II

Þótt héraðsdómur hafi með áðurnefndum úrskurði 16. maí 2012, sem Hæstiréttur staðfesti með dómi 14. júní sama ár, kveðið á um að Saga Capital hf. væri tekið til slitameðferðar eftir ákvæðum XII. kafla laga nr. 161/2002 varð engin breyting á stöðu þess félags sem persónu að lögum, heldur leiddi af úrskurðinum að sett var yfir félagið slitastjórn, sem tók við réttindum og skyldum stjórnar þess og hluthafafundar til að gegna því hlutverki að koma fram skuldaskilum í félaginu og ljúka síðan slitameðferðinni eftir einhverri af þeim leiðum, sem mælt er fyrir um í 103. gr. a. laganna. Varð ekki með þessu til nokkurt „slitabú“, sem svo er nefnt í úrskurði héraðsdóms, heldur hófst lögbundin meðferð til að slíta hlutafélagi, sem hafði áður starfrækt fjármálafyrirtæki og misst leyfi til þeirrar starfsemi. Eftir ákvæðum XII. kafla laga nr. 161/2002 gilda tilteknar reglur laga nr. 21/1991 við slíka slitameðferð á fjármálafyrirtæki, þar á meðal um meðferð krafna á hendur því, sbr. 102. gr. fyrrnefndu laganna, og ráðstöfun hagsmuna þess, sbr. 103. gr. þeirra, en afla má undir slitameðferðinni úrlausnar dómstóla um ágreining um ýmis slík atriði eftir sömu reglum og gilda við gjaldþrotaskipti samkvæmt 5. þætti síðarnefndu laganna.

Samkvæmt 7. mgr. 103. gr. a. laga nr. 161/2002 getur komið til þess að slitameðferð á félagi, sem starfrækt hefur fjármálafyrirtæki, ljúki með því að tekin sé til greina krafa slitastjórnar í félaginu um að bú þess verði tekið til gjaldþrotaskipta. Þannig fór eftir áðursögðu fyrir Saga Capital hf. Varð til við uppkvaðningu úrskurðar um gjaldþrotaskiptin 19. janúar 2018 ný persóna að lögum, sem er sóknaraðili, sbr. 72. gr. laga nr. 21/1991, en Saga Capital hf. leið þar með undir lok. Í slíku tilviki gildir sú sérregla samkvæmt 8. mgr. 103. gr. a. laga nr. 161/2002 að óraskað skuli standa það, sem gert hefur verið við slitameðferðina varðandi kröfur á hendur félaginu, þar á meðal innköllun til kröfuhafa og meðferð lýstra krafna. Jafnframt er þar mælt svo fyrir að sá dagur, sem dómsúrlausn gekk um að félagið væri tekið til slitameðferðar, jafngildi að því er varðar réttaráhrif eftir lögum nr. 21/1991 þeim degi, sem úrskurður gengur um gjaldþrotaskipti. Undangengin slitameðferð á félagi samkvæmt XII. kafla laga nr. 161/2002 veldur á hinn bóginn að öðru leyti en þessu engum afbrigðum við gjaldþrotaskipti á búi þess.

Samkvæmt 128. gr. laga nr. 21/1991 er unnt við gjaldþrotaskipti að andmæla á skiptafundi réttmæti þóknunar, sem skiptastjóri telur sig eiga tilkall til vegna starfa sinna, og leita eftir atvikum dómsúrlausnar eftir 171. gr. sömu laga um ágreining um það efni. Þau lagaákvæði, sem áður var getið, leiða á hinn bóginn ekki til þess, þótt slitameðferð á félagi sem starfrækt hefur fjármálafyrirtæki sé undanfari gjaldþrotaskipta á því, að skiptastjóri eða skiptafundur í þrotabúinu verði fremur en endranær bær um að taka ákvörðun um réttmæti þóknunar, sem fyrrum fyrirsvarsmaður félagsins, eftir atvikum slitastjórnarmaður, hefur látið greiða sér fyrir störf sín í þágu þess áður en til gjaldþrotaskiptanna kom. Úr réttmæti slíkrar aðgerðar verður fráleitt leyst í dómsmáli, sem rekið er eftir ákvæðum 5. þáttar laga nr. 21/1991, heldur verður þrotabú félagsins, vilji það ekki una við ráðstöfun sem þessa, að leita riftunar á henni eftir reglum XX. kafla laganna og endurheimtu á greiðslunni. Samkvæmt þessu er engin stoð fyrir því í lögum nr. 161/2002 eða lögum nr. 21/1991 að reka dómsmál í þeim búningi, sem Hilda ehf. kaus hér að klæða ágreining um þóknunina, sem slitastjórnarmenn greiddu sér á grundvelli ákvörðunar kröfuhafafundarins í Saga Capital hf. 15. apríl 2016. Þegar af þeirri ástæðu verður máli þessu vísað frá héraðsdómi.

Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað á öllum dómstigum, sem ákveðinn er í einu lagi svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Varnaraðili, F fasteignafélag ehf., greiði sóknaraðila, þrotabúi Saga Capital hf., samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti og Hæstarétti.