30/2018

G höfðaði mál og krafðist ógildingar á þeirri ákvörðun R að hætt skyldi lögreglurannsókn á ætluðum brotum æðstu embættismanna Seðlabanka Íslands gegn 148. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Héraðsdómur tók kröfu G til greina og áfrýjaði R þeirri niðurstöðu til Landsréttar. Landsréttur vísaði málinu frá héraðsdómi á grundvelli 1. mgr. 24. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, með vísan til þess að ákvarðanir R um að hefja eða hætta lögreglurannsókn væru hluti af valdheimildum sem embættinu væru fengnar að lögum og þess eðlis að þær gætu ekki sætt endurskoðun dómstóla. G kærði þá niðurstöðu til Hæstaréttar sem vísaði meðal annars til þess að það væri á færi dómstóla að taka afstöðu til þess við úrlausn sakamáls hvort ákæranda hefði verið rétt að höfða það á grundvelli fyrirliggjandi lögreglurannsóknar. Á hinn bóginn gæti ekki, að virtum meginreglum um þrígreiningu ríkisvaldsins og verkaskiptingu ákæruvaldsins og dómstóla, komið í þeirra hlut að hrinda ákvörðun ákæranda um að mæla ekki fyrir um lögreglurannsókn eða láta ekki verða af saksókn af efnislegum ástæðum. Yrði því að binda heimildir til slíkrar endurskoðunar, sem styddust við 60. gr. stjórnarskrárinnar, við atriði sem vörðuðu formhlið máls og þá eingöngu til að kveða á um gildi ákvörðunar. Á þeim grunni hefði Landsrétti því verið rétt að taka afstöðu til þess hvort starfsmanni þeim sem tók ákvörðunina um að rannsókninni skyldi hætt hefði brostið til þess hæfi en vísa málinu að því frágengnu frá héraðsdómi. Með því að hvorki saksóknarinn sem tók ákvörðunina né forstöðumaður R töldust hafa verið vanhæf, var niðurstaða Landsréttar um frávísun málsins staðfest.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. nóvember 2018 en kærumálsgögn bárust réttinum 23. sama mánaðar. Kærður er dómur Landsréttar 16. nóvember 2018 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði dómur verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða dóms og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins tilkynnti Seðlabanki Íslands 11. nóvember 2009 Fjármálaeftirlitinu í samræmi við þágildandi ákvæði laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál að grunur væri uppi um að sænskt félag með heitinu Aserta AB og fjórir nafngreindir menn, þar á meðal sóknaraðili, hafi brotið á nánar tiltekinn hátt gegn þeim lögum og reglum nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál, en þær hafði bankinn gefið út 15. desember 2008 og fengið birtar í B-deild Stjórnartíðinda 16. sama mánaðar. Á grundvelli þessarar tilkynningar sendi Fjármálaeftirlitið kæru 19. nóvember 2009 til þáverandi efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra sem tók málið til rannsóknar í janúar 2010. Í framhaldi af því að lög nr. 82/2011 öðluðust gildi 1. september 2011 tók embætti sérstaks saksóknara við rannsókn málsins og gaf að henni lokinni út ákæru 22. mars 2013 á hendur sóknaraðila og þeim þremur mönnum öðrum sem áður var getið. Þar voru þeir bornir sökum um nánar tilgreind brot gegn lögum nr. 87/1992 og almennum hegningarlögum nr. 19/1940, svo og reglum um gjaldeyrismál, þar á meðal fyrrnefndum reglum nr. 1130/2008.

Undir rekstri framangreinds máls fyrir héraðsdómi leitaði embætti sérstaks saksóknara að gefnu tilefni upplýsinga Seðlabanka Íslands um hvernig aflað hafi verið þess samþykkis ráðherra fyrir setningu reglna nr. 1130/2008 sem áskilið var í ákvæði til bráðabirgða við lög nr. 87/1992, svo sem þeim hafði verið breytt með lögum nr. 134/2008. Samkvæmt svari bankans 27. janúar 2014 fannst engin formleg staðfesting ráðherra á reglum þessum. Í framhaldi af því mun ákæruvaldið hafa fallið frá sakargiftum sem vörðuðu brot gegn reglum nr. 1130/2008 en haldið málinu að öðru leyti áfram í óbreyttu horfi. Sóknaraðili var sýknaður af kröfum ákæruvaldsins 18. desember 2014 með héraðsdómi sem ríkissaksóknari áfrýjaði 14. janúar 2015 en málið felldi hann síðan niður fyrir Hæstarétti 19. febrúar 2016.

Með bréfi 14. október 2016 krafðist sóknaraðili þess að fram færi „opinber rannsókn á því hvort æðstu embættismenn Seðlabanka Íslands kunni að hafa gerst brotlegir við 148. gr. almennra hegningarlaga ... með því að tilkynna að tilhæfulausu meint brot“ sóknaraðila gegn reglum nr. 1130/2008 til Fjármálaeftirlitsins „með það fyrir augum að eftirlitið myndi kæra þau til lögreglu“. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu tilkynnti sóknaraðila með bréfi 11. nóvember 2016 að það væri mat lögreglu að ekki væru skilyrði til að hefja rannsókn sakamáls af þessu tilefni. Í því sambandi var vísað til þess að ekki væru „fyrir hendi nægilegar vísbendingar um að æðstu embættismenn seðlabankans hafi af ásetningi skýrt ranglega frá atvikum í málinu“ og borið þannig sóknaraðila „röngum sökum í því skyni að hann yrði sakaður eða dæmdur saklaus fyrir refsiverðan verknað.“ Kærunni var af þessum sökum vísað frá samkvæmt 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili kærði þessa ákvörðun lögreglustjóra til varnaraðila sem staðfesti hana að niðurstöðu til 21. febrúar 2017.

Sóknaraðili höfðaði mál þetta 3. mars 2017 og krafðist þess að framangreind ákvörðun varnaraðila yrði ógilt. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 5. mars 2018 var sú krafa tekin til greina og sóknaraðila dæmdur málskostnaður. Varnaraðili áfrýjaði dóminum 16. mars 2018 en með hinum kærða dómi varð Landsréttur við aðalkröfu hans um að málinu yrði vísað frá héraðsdómi.

II

Samkvæmt 52. gr. laga nr. 88/2008 hefur lögregla á hendi rannsókn sakamáls undir stjórn héraðssaksóknara eða lögreglustjóra og skal lögregla hefja slíka rannsókn hvenær sem þess er þörf út af vitneskju eða grun um að refsivert brot hafi verið framið. Hafi kæra borist um brot getur lögregla vísað henni frá ef ekki eru talin efni til að hefja rannsókn út af henni, svo sem ef hún þykir ekki vera á rökum reist, en ákvörðun um það má kæra til varnaraðila sem mælir þá fyrir um hvort rannsókn fari fram. Ákvæði þessi eru reist á þeirri grunnreglu að það sé hlutverk lögreglu og ákærenda að gæta að því að rannsókn fari fram ef grunur er uppi um refsiverða háttsemi og þá án tillits til þess hvort kæra hefur verið borin fram vegna hennar nema því aðeins að saksókn sé háð kröfu brotaþola. Í þessu ljósi verður að virða heimild þess sem á hagsmuna að gæta til að skjóta til varnaraðila ákvörðun lögreglu um að hefja ekki rannsókn í tilefni af kæru, sbr. 6. mgr. fyrrnefndrar lagagreinar.

Þegar metið er hvort heimild geti að lögum staðið til þess að brotaþoli eða annar sá sem á hagsmuna að gæta geti frekar en að framan greinir hlutast til um að lögreglurannsókn fari fram á grundvelli kæru, eftir atvikum með málsókn, verður að gæta að því að samkvæmt 1. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 hefur lögreglurannsókn það markmið að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé að henni lokinni fært að ákveða hvort sækja skuli mann til sakar, svo og til að afla gagna til undirbúnings málsmeðferð fyrir dómi. Á færi dómstóla er að taka afstöðu til þess við úrlausn sakamáls hvort ákæranda hafi verið rétt að höfða það á grundvelli fyrirliggjandi lögreglurannsóknar. Á hinn bóginn getur ekki að virtum meginreglum um þrígreiningu ríkisvaldsins og verkaskiptingu ákæruvaldsins og dómstóla komið í hlut þeirra að hrinda ákvörðun ákæranda um að mæla ekki fyrir um lögreglurannsókn eða láta ekki verða af saksókn af efnislegum ástæðum. Verður að binda heimildir til slíkrar endurskoðunar, sem styðjast við 60. gr. stjórnarskrárinnar, við atriði sem varða formhlið máls og þá eingöngu til að kveða á um gildi ákvörðunar. Á þessum grunni var Landsrétti í hinum kærða dómi rétt að taka afstöðu til þess hvort starfsmann varnaraðila, sem tók fyrrnefnda ákvörðun 21. febrúar 2017, hafi brostið til þess hæfi samkvæmt 1. mgr. 26. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 88/2008, en vísa að því frágengnu málinu frá héraðsdómi samkvæmt niðurlagsorðum fyrri málsliðar 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 8. maí 2008 í máli nr. 207/2008.

III

D-kk-nf K-kk-nf, þáverandi saksóknari hjá varnaraðila, stóð að ákvörðuninni 21. febrúar 2017 sem mál þetta varðar og bar ríkissaksóknari, S-kvk-nf J. F-kvk-nf, ábyrgð á henni samkvæmt 1. mgr. 20. gr. laga nr. 88/2008. Fyrir liggur eftir gögnum málsins að ríkissaksóknari var við störf á því tímabili sem ákvörðunin var tekin og kom því ekki til kasta vararíkissaksóknara, H-kk-ef M-kk-ef G-kk-ef, að gegna þá verkum ríkissaksóknara sem staðgengill hennar. Þótt sóknaraðili telji, eins og greinir í hinum kærða dómi, að vararíkissaksóknari hafi gert á sinn hlut í fyrra starfi sem saksóknari við efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra á þeim tíma sem mál sóknaraðila var þar til meðferðar geta hvorki starfstengslin ein milli vararíkissaksóknara og saksóknarans eða ríkissaksóknara né eðli þessara ávirðinga hafa valdið vanhæfi þeirra tveggja síðastnefndu til að taka ákvörðunina 21. febrúar 2017. Að þessu gættu verður niðurstaða hins kærða dóms staðfest.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði dómur skal vera óraskaður.

Sóknaraðili, G-kk-nf R-kk-nf, greiði varnaraðila, ríkissaksóknara, 500.000 krónur í kærumálskostnað.