142/2002

X krafðist miskabóta úr hendi stefndu vegna þeirra ráðstafana E, sem var sérfræðingur í geðlækningum, að hafa tvisvar gegn vilja X staðið að því að láta handtaka hana og færa á geðdeild Landspítalans og þeirrar háttsemi lögreglu að handtaka hana og flytja þangað í umrædd sinn. Taldi X að þessar athafnir hafi falið í sér meingerð gagnvart sér sem skylt væri að bæta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Málsástæðu X um að E hafi, á grundvelli samnings við X um læknisfræðilega aðstoð, verið vanhæfur til að taka ákvörðun um nauðungarvistun X var hafnað sem of seint fram kominni, en ekki hafði verið byggt á þeirri málsástæðu í héraði. E hafði í júní 2000 metið ástand X svo að óhjákvæmilegt væri að leggja hana inn vegna sjúkdóms hennar. Hafði X þá komið tvívegis á heimili hans án sýnilegs tilefnis og haft þar, að sögn E, í hótunum. Óskaði E eftir að X yrði flutt og lögð inn á geðdeild Landspítalans. Vakthafandi læknir, sem tók á móti X á bráðaþjónustu, treysti sér ekki í kjölfar geðskoðunar á X til að leggja hana inn. X hafði komið í viðtöl til E um fjögurra ára skeið en við skoðun læknis þess er tók á móti henni á geðdeild, sem ekki var sérfræðingur í geðlækningum, var ekki stuðst við sjúkragögn um X. Stóð sú skoðun yfir í hálfa klukkustund. Áður en E óskaði eftir flutningi X á geðdeild hafði hann leitað samráðs yfirlæknis á geðdeild. Meðal annars með vísan til þessa var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki væri í ljós leitt að ástand X hafi ekki verið með þeim hætti sem áskilið sé í lögræðislögum fyrir nauðungarvistun og voru stefndu sýknaðir af kröfu X.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf og A-kk-nf B-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. mars 2002. Hún krefst þess aðallega að stefndu verði dæmdir óskipt til þess að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 2.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. september 1999 af 1.000.000 krónum og af 2.000.000 krónum frá 13. júní 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti.

Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður fyrir héraðsdómi og Hæstarétti felldur niður.

I.

Í máli þessu krefst áfrýjandi miskabóta úr hendi stefndu vegna þeirra ráðstafana stefnda E-kk-ef K-kk-ef S-kk-ef að hafa 16. september 1999 og 13. júní 2000 gegn vilja áfrýjanda staðið að því að láta handtaka hana og færa á geðdeild Landspítalans og þeirrar háttsemi lögreglu að handtaka hana og flytja þangað í umrædd sinn. Telur áfrýjandi að þessar athafnir stefndu hafi falið í sér meingerð gagnvart sér sem skylt sé að bæta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Fyrir Hæstarétti reisir áfrýjandi kröfu sína um bætur meðal annars á þeirri málsástæðu að munnlegur samningur hafi komist á milli áfrýjanda og stefnda E-kk-ef um læknisfræðilega aðstoð. Hafi hann á grundvelli þessa samnings verið vanhæfur samkvæmt II. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1997 um sérstakt hæfi til að taka ákvörðun um nauðungarvistun áfrýjanda. Á þessari málsástæðu var ekki byggt í héraði og hafa stefndu mótmælt henni sem of seint fram kominni. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki á henni byggt í málinu.

II.

Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um handtöku og nauðungarvistun áfrýjanda 16. september 1999.

Eins og greint er frá í héraðsdómi leitaði áfrýjandi til stefnda E-kk-ef vorið 1996, en fram er komið að hann hefur lokið meistaraprófi í lífeðlisfræði og er sérfræðingur í geðlækningum. Kom áfrýjandi til hans í viðtöl um fjögurra ára skeið. Í skýrslu hans fyrir dómi kemur fram að áfrýjandi hafi frá upphafi verið mjög erfiður sjúklingur. Hann hafi talið nauðsynlegt að áfrýjandi fengi frekari meðferð vegna ranghugmynda sem hún hafi verið haldin, en hún ekki fengist til þess. Í skýrslu geðlæknisins 14. september 1999, sem hann ritaði í tilefni af beiðni hans um nauðungarvistun áfrýjanda 15. sama mánaðar, kemur fram að hún hafi verið haldin verulegum ranghugmyndum, þegar hún leitaði til hans í maí 1996.

Í svokallaðri dagnótu dagsettri kl. 00.20 14. júní 2000 frá vakthafandi lækni, sem tók á móti áfrýjanda á bráðaþjónustu geðdeildar Landspítalans, er lögregla kom með hana þangað, kemur fram að hún hafi „krónisk paranoid“ einkenni, sem væri ekkert nýtt. Hafi hún sagst hafa hringt í stefnda E-kk-þf að kvöldi 13. júní en engar ógnanir haft í frammi. Einnig hafi hún sagt að hún þyrfti að tala við D-kk-þf O-kk-þf vegna einhverra kvartana. Um rannsókn læknisins á áfrýjanda segir meðal annars í dagnótunni að fram komi hjá henni ákveðnar „paranoid“ ranghugmyndir. Er eftir henni haft að hún sé í mikilli baráttu við „kerfið“ og telji sig ekki hafa fengið leiðréttingu sinna mála. Í niðurlagi dagnótunnar segir meðal annars að áfrýjandi hafi verið samvinnugóð í viðtalinu og sýnt „góðan kontakt, það gæti þó verið hennar frontur, en maður hefur ekkert annað í höndunum að byggja á, en þessa geðskoðun.“ Er fram komið að læknirinn treysti sér ekki til að leggja áfrýjanda inn í kjölfar þessarar geðskoðunar. Fyrir dómi skýrði hann svo frá að skoðunin hafi tekið um hálfa klukkustund og hann hafi ekki haft fyrri sjúkraskýrslur áfrýjanda undir höndum. Hafi hann einungis lýst ástandi sjúklingsins eins og það kom honum fyrir sjónir. Fram kom í vætti hans að á þessum tíma hafi hann ekki verið orðinn sérfræðingur í geðlækningum. Í framburði yfirlæknis geðdeildarinnar kom fram að stefndi E-kk-nf hafði samráð við hann áður en áfrýjandi var flutt á deildina. Staðfesti vitnið að áfrýjandi hefði fyrir þennan atburð verið haldin ofsóknarhugmyndum og sagði að í símtölum væri hún mjög ógnandi og hótandi, og gæti hann ímyndað sér að hún gerði marga hrædda.

III.

Stefndi E-kk-nf, sem hafði verið læknir áfrýjanda um árabil, mat ástand hennar svo að kvöldi 13. júní 2000 að óhjákvæmilegt væri að leggja hana inn vegna sjúkdóms hennar. Hafði áfrýjandi þá komið tvívegis á heimili hans án sýnilegs tilefnis og haft þar, að hans sögn, í hótunum. Í framburði læknis þess, sem skoðaði áfrýjanda, við komu á geðdeild, kemur fram að alþekkt sé að sjúklingur geti fyrir læknisskoðun hafa verið í allt öðru ástandi en þegar skoðun fer fram. Eins og að framan er rakið stóð skoðun læknisins, sem ekki var sérfræðingur í geðlækningum, á áfrýjanda yfir í hálfa klukkustund og við þá skoðun var ekki stuðst við sjúkragögn um hana. Svo sem áður greinir leitaði stefndi E-kk-nf samráðs yfirlæknisins á geðdeildinni áður en hann óskaði eftir að hún yrði flutt og lögð inn á geðdeild í kjölfar þess að hún kom í annað sinn á heimili hans umrætt kvöld. Bar yfirlæknirinn fyrir dómi að sér hafi sýnst alveg einsætt mál eftir þeirri sögu, sem stefndi E-kk-nf sagði honum, og hann hafi enga ástæðu til að draga í efa, að mjög eðlilegt væri að lögregla hefði verið tilkvödd. Með vísan til þess, sem nú var rakið, verður að fallast á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki sé leitt í ljós að ástand áfrýjanda hafi ekki verið með þeim hætti sem áskilið er í 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sem kveður á um að læknir geti ákveðið að sjálfráða maður verði vistaður nauðugur í sjúkrahúsi ef hann er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru á að svo sé eða ástand hans þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms. Þegar allt framangreint er virt og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans um handtöku og nauðungarvistun áfrýjanda 13. júní 2000 staðfest svo og um málskostað.

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, X, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, S-kk-ef G-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur.