29/2018

Haustið 2017 birtist í vikublaðinu Stundinni og í vefútgáfu sama blaðs viðamikil fréttaumfjöllun um viðskipti þáverandi forsætisráðherra og skyldmenna hans við G ehf. í aðdraganda bankahrunsins í október 2008. Vísað var til þess að upplýsingarnar um umrædd viðskipti hefðu komið fram í gögnum sem rekja mætti til forvera G ehf. sem Ú ehf. hefði undir höndum og ynni úr í samstarfi við R ehf. og breska fjölmiðilinn The Guardian. Í október 2017 fékk G ehf. lagt lögbann við því að Ú ehf. birti fréttir eða aðra umfjöllun, sem byggð væri á eða unnin upp úr gögnum eða kerfum G ehf. sem undirorpin væru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Héraðsdómur og Landsréttur höfnuðu staðfestingu lögbannsins og við veitingu áfrýjunarleyfis til Hæstaréttar var tekið fram að lögbannið hefði fallið úr gildi samkvæmt 2. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Á hinn bóginn samþykkti Hæstiréttur að taka til úrlausnar ágreining aðila annars vegar um hvort blaðamönnum Ú ehf. yrði gert að svara fyrir dómi nánar tilgreindum spurningum sem lutu að tilvist, efni og vörslum þeirra gagna sem fréttaumfjöllunin hefði tekið til og hins vegar hvort umfjöllunin hefði falið í sér brot gegn 58. gr. laga nr. 161/2002, 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hvað varðaði fyrrgreinda ágreiningsefnið tók Hæstiréttur fram að samkvæmt orðanna hljóðan miðist vernd a. liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sem og ákvæði 25. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla fyrst og fremst við það að óheimilt sé að upplýsa um það hver sé heimildarmaður í skilningi laganna. Með hliðsjón af athugasemdum við síðastgreint ákvæði, ákvæðum 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og að virtri dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu var talið að heimildavernd blaðamanna væri ætluð rýmri þýðing en svo. Í henni fælist jafnframt sá áskilnaður að blaðamanni yrði ekki gert skylt að veita upplýsingar sem gæti leitt til þess að kennsl yrði borin á heimildarmanninn. Þá yrði að ætla blaðamanni verulegt svigrúm til þess að meta hvort að svör við spurningum tengdum tilvist slíkra gagna kynni hugsanlega að veita vísbendingar um hver heimildarmaðurinn væri. Var því fallist á með héraðsdómi og Landsrétti að vitnunum yrði ekki gert skylt að svara umræddum spurningum. Hvað varðaði síðargreinda ágreiningsefnið taldi Hæstiréttur að 58. gr. laga nr. 161/2002 fullnægði þeirri kröfu 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmálans að sú skerðing sem ákvæðið hefði í för með sér á tjáningarfrelsi ætti sér stoð í lögum og stefndi að lögmætu markmiði. Við mat á nauðsyn þeirrar takmörkunar, sem fólst í viðurkenningarkröfu G ehf. um bann við miðlun gagnanna og upplýsinga úr þeim, vægjust á frelsi fjölmiðla til að gera almenningi grein fyrir þeim upplýsingum sem þar komu fram og réttur viðskiptamanna G ehf. til bankaleyndar og friðhelgi einkalífs. Vísað var til þess að meta þyrfti umfjöllunina með heildstæðum hætti en þegar lögbannið var sett á hefðu einungis 12 dagar verið í að kosið yrði til Alþingis. Þá hefði meginþungi umfjöllunarinnar lotið að viðskiptum þáverandi forsætisráðherra og aðila honum tengdum. Áréttað var að rétturinn til að fjalla opinberlega um málefni kjörinna stjórnmálamanna væri rýmri heldur en ella, auk þess sem hafa þyrfti í huga stöðu Ú ehf. og R ehf. sem fjölmiðla og það hlutverk sem þeir gegna í lýðræðisþjóðfélagi. Var því einnig fallist á með héraðsdómi og Landsrétti að umrædd fréttaumfjöllun Ú ehf. og R ehf. hafi verið heimil.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. nóvember 2018 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess aðallega að úrskurðir héraðsdóms, um að hafna kröfum áfrýjanda um að nafngreindum vitnum verði gert að svara nánar tilgreindum spurningum, verði felldir úr gildi og lagt fyrir vitnin að svara spurningunum í heild eða hluta. Samhliða krefst áfrýjandi þess að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að stefndu sé óheimilt að birta eða fá birtar fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð er á eða unnin upp úr gögnum úr fórum eða kerfum áfrýjanda og undirorpin eru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að stefndu sé óheimilt að birta eða fá birtar fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð er á eða unnin upp úr nánar tilgreindum 1.013 tölvuskrám úr fórum eða kerfum áfrýjanda. Þá krefst áfrýjandi í öllum tilvikum málskostnaðar í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

Stefndu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefjast stefndu málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Mál þetta á rætur að rekja til fréttaflutnings stefndu af viðskiptum nafngreindra viðskiptamanna áfrýjanda, sem hann kveður byggja á gögnum í sinni eigu sem aflað hafi verið með ólögmætum hætti og háð séu bankaleynd. Hinn 16. október 2017 fékk áfrýjandi lagt lögbann við því að stefndu birtu fréttir eða aðra umfjöllun, sem byggð væri á eða unnin upp úr gögnum eða kerfum áfrýjanda og undirorpin væru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í eftirfarandi dómsmáli krafðist áfrýjandi staðfestingar lögbannsins, auk þess sem hann hafði uppi viðurkenningarkröfu þess efnis að stefndu væri óheimilt að birta fréttir og aðra umfjöllun sem byggð væri á gögnum frá áfrýjanda. Þá krafðist áfrýjandi þess að stefndu yrði gert að afhenda sér umrædd gögn sem og afrit þeirra Stefndu kröfðust sýknu af öllum dómkröfum áfrýjanda. Undir rekstri málsins í héraði reis einnig ágreiningur um þagnarskyldu starfsmanna fjölmiðla um atriði varðandi heimildir fyrir fréttunum og skyldu tiltekinna starfsmanna stefndu til að svara fyrir dómi spurningum þar að lútandi. Stefndu voru sýknuð í héraðsdómi og var sú niðurstaða staðfest í hinum áfrýjaða dómi. Kröfu áfrýjanda um afhendingu gagnanna var vísað frá dómi samkvæmt endanlegum dómi Landsréttar 16. mars 2018 í máli nr. 189/2018 og er lögbannið nú fallið úr gildi, sbr. 2. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Fyrir Hæstarétti stendur því eftir ágreiningur um þá úrskurði héraðsdóms, sem staðfestir voru af Landsrétti, að synja kröfu áfrýjanda um að nafngreind vitni svöruðu nánar tilgreindum spurningum um tilvist og vörslu gagnanna, en aðalkrafa áfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms er á því reist. Til vara hefur áfrýjandi uppi framangreinda viðurkenningakröfu sína og til þrautavara hefur hann afmarkað kröfu um viðurkenningu við nánar tilgreindar skrár sem tilgreindar eru í kröfugerðinni. Reisir áfrýjandi dómkröfur sínar einkum á 58. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Sýknukröfu sína styðja stefndu við a. lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 25. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla, sbr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

II

Fyrir flutning málsins beindi Hæstiréttur þeirri fyrirspurn til málsaðila hvort þeir hefðu í hyggju að krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur yrði ómerktur með vísan til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu 12. mars 2019 í máli G-kk-ef A-kk-ef Á-kk-ef gegn Íslandi. Þar var því slegið föstu að ranglega hefði verið staðið að skipan tiltekins einstaklings í embætti landsréttardómara með þeim afleiðingum að við meðferð málsins hafi ekki verið fullnægt því skilyrði 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að skipan dómstóls skuli ákveðin með lögum. Það sama ætti við að þessu leyti um einn af þeim þremur landsréttardómurum sem kváðu upp dóm í málinu. Af hálfu málsaðila var því lýst yfir að ekki yrði krafist ómerkingar hins áfrýjaða dóms af þessum sökum.

III

1

Stefndu eru fjölmiðlar í skilningi 13. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 38/2011 og halda báðir úti fréttasíðum á netinu. Þá gefur stefndi Útgáfufélagið Stundin ehf. jafnframt út dagblaðið Stundina. Áfrýjandi, sem áður bar heitið Glitnir banki hf., og starfaði sem banki og hélt sem slíkur úti almennri bankastarfsemi, þar með talið innlána- og fjárfestingabankastarfsemi á grundvelli laga nr. 161/2002. Fjármálaeftirlitið tók 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar áfrýjanda á grundvelli 100. gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, vék stjórn hans frá störfum og setti yfir hann skilanefnd. Með stoð í sömu lagaheimild tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun að ráðstafa tilteknum eignum og skuldum áfrýjanda til nýs aðila, Nýja Glitnis banka hf. Var sú ákvörðun tekin 14. sama mánaðar og öðlaðist þegar gildi. Hinn 11. maí 2009 skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur slitastjórn yfir áfrýjanda til þess að annast slitameðferð hans og 14. desember 2015 komst á nauðasamningur með áfrýjanda og kröfuhöfum hans. Í kjölfarið mun félagaformi áfrýjanda hafa verið breytt í einkahlutafélag og nafni hans breytt.

2

Hinn 6. október 2017 birtist í vikublaðinu Stundinni viðamikil fréttaumfjöllun um viðskipti B-kk-ef B-kk-ef þáverandi forsætisráðherra og skyldmenna hans við Glitni banka hf. í aðdraganda bankahrunsins í október 2008. Kom þar meðal annars fram að B-kk-nf hefði selt „fyrir rúmlega 50 milljónir króna í Sjóði 9 hjá Glitni banka dagana 2. til 6. október árið 2008 og bjargaði þannig sjálfum sér frá því að tapa peningum í bankahruninu dagana á eftir.“ Í umfjölluninni var jöfnum höndum vísað til gagna frá slitastjórn og tölvupósta, auk þess sem birt voru afrit af viðskiptakvittunum og öðrum skjölum, svo og orðrétt endurrit tölvupósta milli ýmissa aðila. Þá var tekið fram að upplýsingarnar um sölu B-kk-ef og ættingja hans á eignum í Sjóði 9 og tölvupóstsamskipti við starfsmann bankans kæmu fram í gögnum sem Stundin hefði undir höndum og ynni úr í samstarfi við stefnda Reykjavik Media ehf. og breska fréttamiðilinn The Guardian.

Þennan sama dag, 6. október 2017, birtust jafnframt nokkrar fréttir um framangreind viðskipti á vefsíðu stefnda Útgáfufélagsins Stundarinnar ehf. Var þar einnig vísað til tölvupósta og gagna frá slitastjórn Glitnis og sömuleiðis birt afrit af skjölum og endurrit tölvupósta. Þá var að sama skapi vísað til þess að upplýsingarnar um umrædd viðskipti hefðu komið fram í gögnum „innan úr Glitni banka hf.“ sem Stundin hefði undir höndum og unnið væri úr í samstarfi við stefnda Reykjavik Media ehf. og breska fréttamiðilinn The Guardian. Ennfremur birtist sama dag frétt á vefsíðu The Guardian þar sem greint var frá því að forsætisráðherra Íslands, sem þá hafi verið alþingismaður og átt sæti í efnahags- og skattanefnd, hafi selt eignir að andvirði nokkurra milljóna króna í fjárfestingarsjóði hjá Glitni banka hf. nokkrum klukkustundum áður en Fjármálaeftirlitið hefði tekið bankann yfir í október 2008. Í greininni var um heimildir ýmist vísað til gagna, þar með talið lekinna gagna (e. leaked documents) og tölvupósta og tekið fram að tilteknir einstaklingar hjá Stundinni og Reykjavik Media ehf. hefðu unnið að vinnslu greinarinnar með fréttamiðlinum.

Næstu daga héldu áfram að birtast fréttir á vefsíðu Stundarinnar um fjárhagsleg málefni þáverandi forsætisráðherra og aðila honum tengdum. Voru þar einnig til umfjöllunar fjárhagsleg málefni ýmissa lögaðila sem átt höfðu í viðskiptum við áfrýjanda. Var við umfjöllunina áfram vísað til gagna og tölvupósta frá Glitni banka hf. sem fjölmiðillinn hefði undir höndum og meðal annars tekið fram að þau væru bæði „ítarleg og víðfeðm“.

3

Með bréfi til Fjármálaeftirlitsins 13. október 2017 tilkynnti áfrýjandi um hugsanlegt brot gegn 58. gr. laga nr. 161/2002. Vísaði áfrýjandi til þess að frá 6. sama mánaðar hafi dagblaðið Stundin birt á vefsíðu sinni alls níu fréttir sem sagðar væru afrakstur samvinnu blaðamanna Stundarinnar, Reykjavik Media ehf. og breska fjölmiðilsins The Guardian. Væri um að ræða fréttir sem virtust byggja á upplýsingum úr kerfum áfrýjanda og bundnar væru bankaleynd samkvæmt áðurgreindu lagaákvæði. Um ítarlega umfjöllun væri að ræða um viðskipti nafngreindra fyrrverandi viðskiptavina bankans, þar sem tölvupóstsamskipti, minnisblöð og drög að bréfum væru birt. Ljóst væri að um væri að ræða upplýsingar sem ekki hefðu verið aðgengilegar almenningi og því bundnar trúnaði samkvæmt greindu ákvæði 58. gr. laga nr. 161/2002. Fór áfrýjandi þess á leit að Fjármálaeftirlitið tæki málið til rannsóknar.

Sama dag og áfrýjandi sendi Fjármálaeftirlitinu framangreinda tilkynningu lagði hann fram beiðni um lögbann hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu. Fór áfrýjandi fram á að lögbann yrði þá þegar lagt við birtingu stefndu á fréttum eða annarri umfjöllun sem byggð væri á eða unnin upp úr gögnum úr fórum eða kerfum áfrýjanda og undirorpin væru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Óskaði áfrýjandi einnig eftir því að lögbannið yrði látið ná til bæði birtingar gagnanna í heild eða hluta, upplýsinga úr gögnunum og efnislegrar umfjöllunar um þau. Jafnframt fór áfrýjandi fram á að stefnda Útgáfufélaginu Stundinni ehf. yrði gert að fjarlægja allar fréttir af vefsíðu sinni, þar sem framangreind gögn væru birt, eða fram kæmu upplýsingar eða önnur efnisleg umfjöllun sem byggð væri á þeim, svo og að stefndu yrði gert að afhenda sýslumanni öll gögn og afrit af þeim sem þeir hefðu í fórum sínum og stöfuðu frá áfrýjanda. Loks krafðist áfrýjandi þess að umbeðin lögbannsgerð yrði tekin fyrir án tafar og án þess að stefndu yrði tilkynnt um að lögbannsbeiðni væri komin fram, en um þá kröfu sína vísaði áfrýjandi til 3. töluliðar 3. mgr. 21. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og 3. mgr. 26. gr., sbr. 4. mgr. 8. gr. laga nr. 31/1990.

Fulltrúi sýslumanns tók lögbannsbeiðni áfrýjanda fyrir 16. október 2017 á skrifstofu stefnda Útgáfufélagsins Stundarinnar ehf. Var fyrirsvarsmanni félagsins þar kynnt krafa áfrýjanda og honum leiðbeint um réttarstöðu þess. Við fyrirtökuna féll áfrýjandi frá kröfu sinni um að félaginu yrði gert að fjarlægja allar fréttir af vefsíðu sinni þar sem fram kæmu upplýsingar úr umræddum gögnum eða umfjöllun sem byggð væri á þeim. Af hálfu stefnda Útgáfufélagsins Stundarinnar ehf. var gerðinni mótmælt og lögð fram skrifleg bókun þar sem gerð var frekari grein fyrir þeim mótmælum. Af hálfu sýslumanns var fallist á mótmæli félagsins varðandi kröfu áfrýjanda um afhendingu gagna, en tekin til greina krafa hans um að lagt yrði lögbann við því að stefndi Útgáfufélagið Stundin ehf. birti fréttir eða aðra umfjöllun, sem byggð væri á eða unnin upp úr gögnum eða kerfum áfrýjanda og undirorpin væru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Var félaginu í kjölfarið leiðbeint um þýðingu lögbannsins og gerðinni því næst lokið.

Síðar þennan sama dag tók fulltrúi sýslumanns fyrir lögbannsbeiðni áfrýjanda gegn stefnda Reykjavik Media ehf. á lögheimili félagsins. Var kröfunni einnig mótmælt af hálfu þess stefnda og þau mótmæli tekin til greina að því er varðaði kröfu áfrýjanda um afhendingu gagna. Á hinn bóginn var fallist á kröfu áfrýjanda um að lagt yrði lögbann við því að stefndi Reykjavik Media ehf. birti fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð væri á eða unnin upp úr gögnum úr fórum eða kerfum áfrýjanda og undirorpin væru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Var hinu stefnda félagi í kjölfarið leiðbeint um þýðingu lögbannsins og gerðinni lokið.

4

Með réttarstefnu 23. október 2017 höfðaði áfrýjandi mál þetta á hendur stefndu. Krafðist hann annars vegar staðfestingar á lögbanninu og hins vegar viðurkenningar á því að stefndu væri óheimilt að birta eða fá birtar fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð væri á eða unnin upp úr gögnum úr fórum eða kerfum áfrýjanda og undirorpin væru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Þá krafðist áfrýjandi þess að stefndu yrði gert að afhenda sér öll gögn og afrit af þeim sem þeir hefðu í fórum sínum og kæmu úr kerfum eða fórum áfrýjanda, hvort sem þau væru á rafrænu eða öðru formi. Í þinghaldi 18. desember 2017 lagði áfrýjandi fram bókun þar sem hann tilgreindi alls 1.013 rafræn skjöl sem hann taldi stefndu hafa undir höndum. Kom fram í bókuninni að hjá embætti héraðssaksóknara væri til rannsóknar mál sem varðaði gagnastuld hjá áfrýjanda og að tilgreining skjalanna í bókuninni væri í samræmi við yfirlit sem áfrýjandi hefði fengið yfir þau gögn sem embættið hefði undir höndum og ættu uppruna sinn í kerfum áfrýjanda. Þá setti áfrýjandi fram varakröfur sem voru samhljóða aðalkröfum hans, að því undanskildu að í þeim var vísað til tilgreindra 1.013 rafrænna skjala í stað almennrar tilvísunar til gagna úr fórum eða kerfum áfrýjanda.

Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2018 var kröfum áfrýjanda er lutu að afhendingu gagna vísað frá dómi en stefndu að öðru leyti sýknaðir af kröfum hans. Áfrýjandi kærði frávísunarákvæði héraðsdóms til Landsréttar 15. febrúar 2018, sem staðfesti þau með úrskurði 16. mars sama ár. Áfrýjandi skaut úrskurði Landsréttar til Hæstaréttar sem vísaði málinu af sjálfsdáðum frá Hæstarétti með dómi 5. júní 2018 í máli nr. 8/2018 á þeim grundvelli að brostið hefði heimild til kæru úrskurðarins.

Áfrýjandi skaut dómi héraðsdóms til Landsréttar 19. febrúar 2018 og krafðist þess aðallega að felldir yrðu úr gildi úrskurðir héraðsdóms sem gengið höfðu undir rekstri málsins, þar sem hafnað hafði verið kröfum hans um að tilteknum vitnum yrði gert að svara nánar tilgreindum spurningum og lagt yrði fyrir vitnin að svara spurningunum í heild eða að hluta. Samhliða því krafðist áfrýjandi þess að dómur héraðsdóms yrði ómerktur og málinu vísað aftur heim í hérað til löglegrar meðferðar. Að öðru leyti hafði áfrýjandi uppi sömu kröfur og hann hafði gert fyrir héraðsdómi og ekki höfðu þar sætt frávísun. Með dómi Landsréttar 5. október 2018 voru fyrrgreindir úrskurðir héraðsdóms staðfestir og kröfu áfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms hafnað. Þá var héraðsdómur staðfestur um aðrar kröfur áfrýjanda.

Með beiðni 1. nóvember 2018 leitaði áfrýjandi leyfis Hæstaréttar til að áfrýja framangreindum dómi Landsréttar til Hæstaréttar. Með ákvörðun réttarins 23. nóvember 2018 var vísað til þess að vegna ákvæðis 2. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 gæti áfrýjandi ekki lengur krafist staðfestingar á hinu álagða lögbanni. Á hinn bóginn gæti málið haft almennt gildi að því er varðaði kröfur áfrýjanda um viðurkenningu á því að stefndu væri óheimilt að birta fréttir og aðra umfjöllun sem byggð væri á gögnum sem stöfuðu frá áfrýjanda. Þá reyndi einnig á álitaefni um þagnarskyldu starfsmanna fjölmiðla um atriði varðandi heimildir fyrir fréttum. Á þeim grundvelli var fallist á beiðni áfrýjanda um áfrýjunarleyfi hvað þá þætti málsins varðaði.

IV

Stefndu höfðu hvorki uppi kröfu um frávísun málsins fyrir héraðsdómi né Landsrétti og kemur hún ekki til álita að öðru leyti en því sem það fellur undir Hæstarétt að kanna kröfugerðina af sjálfsdáðum.

Fallist er á það með stefndu að fyrri hluti aðalkröfu áfrýjanda, þess efnis að úrskurðir héraðsdóms um skyldu nánar tilgreindra vitna til að svara tilteknum spurningum, geti ekki í ljósi seinni hluta aðalkröfunnar um ómerkingu héraðsdóms haft sjálfstæða þýðingu og feli að réttu lagi í sér málsástæðu fyrir þeirri kröfu. Verður því ekki lagður á hana sérstakur dómur.

Að öðru leyti eru ekki þeir annmarkar á kröfugerð og málatilbúnaði áfrýjanda sem varðað geta frávísun málsins frá dómi án kröfu.

V

Aðalkröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms reisir áfrýjandi á því að héraðsdómur hafi með úrskurðum 5. janúar 2018, sem Landsréttur staðfesti með hinum áfrýjaða dómi, ranglega synjað að leggja fyrir þrjú tilgreind vitni að svara spurningum sem lutu að tilvist, efni og vörslum þeirra gagna sem dómkröfur áfrýjanda taka til. Með þeirri niðurstöðu hafi áfrýjandi verið sviptur rétti til að viðhafa lögmæta sönnunarfærslu og eigi sá annmarki að leiða til ómerkingar héraðsdóms.

Í héraðsdómi er nánar rakið efni a. liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 sem og ákvæði 25. gr. laga nr. 38/2011. Þar er réttilega dregin sú ályktun að samkvæmt orðanna hljóðan miðist vernd þeirra lagagreina fyrst og fremst við það, eins og háttar til í þessu máli, að starfsmönnum fjölmiðaveitu, sem og þeim sem henni tengjast með þeim hætti sem gerð er grein fyrir í 2. mgr. 25. gr., sé óheimilt að upplýsa um það hver sé heimildarmaður í skilningi tilvitnaðra ákvæða laga. Þær spurningar sem áfrýjandi gerir ágreining um lúta á hinn bóginn fyrst og fremst að gögnum, sem stafað geta frá áfrýjanda og stefndu búi yfir. Orðalag tilvitnaðra lagaákvæða fær þó ekki eitt og sér ráðið niðurstöðunni um það hversu rík vernd heimildarmanns er við þessar aðstæður og er þar til fleiri atriða að líta.

Ákvæði 25. gr. laga nr. 38/2011 fólu í sér nýmæli. Í lögskýringargögnum kemur meðal annars fram í athugasemdum við umrætt ákvæði að verndun trúnaðar á milli fjölmiðlafólks og heimildarmanna sé eitt af grundvallarskilyrðum þess að fjölmiðlar geti lagt sitt af mörkum til lýðræðisþjóðfélagsins og einn af hornsteinum tjáningarfrelsis þeirra. Síðan segir svo: „Í tjáningarfrelsi að þessu leyti felst m.a. réttur til að taka við og miðla upplýsingum sem eiga erindi til almennings. Það liggur í hlutarins eðli að til þess að tryggja að fjölmiðlar njóti þessa er nauðsynlegt að búa svo um hnútana að fjölmiðlafólk geti heitið heimildarmönnum sínum nafnleynd og staðið vörð um það loforð. Ef fullnægjandi heimildavernd er ekki tryggð getur það orðið til þess að upplýsingar sem erindi eiga til almennings verði ekki látnar í té vegna ótta heimildarmanna um að þeir eigi yfir höfði sér hefndaraðgerðir atvinnurekanda, stjórnvalda eða annarra sem hagsmuni hafa af því að upplýsingum sé haldið leyndum.“ Þá var áréttað í athugasemdunum að þrátt fyrir að kveðið væri á um vernd heimildarmanna í réttarfarslögum þætti allt að einu rétt að mæla einnig fyrir um slíka vernd með almennum hætti í heildarlöggjöf um fjölmiðla og hefði við þá reglusetningu meðal annars verið höfð hliðsjón af tilmælum Evrópuráðsins frá árinu 2000 um rétt blaðamanna til að greina ekki frá heimildarmönnum sínum. Um 1. mgr. 25. gr. frumvarpsins kemur einnig fram að lagt sé til að ákvæðið nái jafnt til allra starfsmanna fjölmiðlaþjónustuveitenda og sé það að því leyti víðtækara en ákvæði réttarfarslöggjafar um undanþágu frá vitnaskyldu. Ennfremur segir að 1. mgr. 25. gr. taki „með ótvíræðum hætti til heimildargagna, enda getur verið augljóst samband á milli slíkra gagna og persónu heimildarmanns svo sem fram kemur í dómi Hæstaréttar í máli nr. 419/1995.“ Af framangreindu má draga þá ályktun að tilætlan löggjafans með lögfestingu sérstakrar reglu um vernd heimildarmanna í lögum um fjölmiðla hafi verið sú að treysta þá vernd enn frekar frá því sem verið hafði á grundvelli slíkra reglna í réttarfarslöggjöf.

Til viðbótar tilvitnuðum reglum laga nr. 91/1991 og laga nr. 38/2011 kemur sú vernd sem heimildaöflun blaðamanna nýtur sjálfstætt á grundvelli 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi hefur rík heimildavernd blaðamanna verið staðfest, bæði í dómum Hæstaréttar sem og dómum Mannréttindadómstóls Evrópu, sbr. meðal annars dóm réttarins í máli G-x-x gegn Bretlandi 27. mars 1996. Forsenda fyrir því að fjölmiðlar geti rækt hlutverk sitt er að þeir geti aflað upplýsinga um mál sem hafa þýðingu fyrir almenning og miðlað þeim án afskipta annarra. Einn þáttur í þessu sjálfstæði fjölmiðla er að þeir geti tekið við slíkum upplýsingum í trúnaði án þess að þurfa að gera grein fyrir hvaðan eða frá hverjum þær stafi, sbr. dóm Hæstaréttar 16. júní 2014 í máli nr. 403/2014.

Þá verður ráðið af nýlegri dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu að heimildaverndinni sé ætluð rýmri þýðing en að ná til þess eins að upplýsa nákvæmlega hver heimildamaðurinn er. Í henni felist jafnframt sá áskilnaður að blaðamanni verði ekki gert skylt að veita upplýsingar sem geti leitt til þess að kennsl verði borin á heimildarmanninn, svo sem með því að vera gert að afhenda upplýsingar eða gögn sem blaðamanni hafa af því tilefni verið látin í té, sbr. til hliðsjónar dóma Mannréttindadómstólsins í máli N-x-x gegn Lettlandi 16. júlí 2013 og í máli Financial Times Ltd. o.fl. gegn Bretlandi 15. desember 2009.

Til stuðnings kröfu sinni hefur áfrýjandi lagt á það áherslu að samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 38/2011 sé ráðgert að heimildamaður þurfi sérstaklega að taka það fram óski hann nafnleyndar. Ekki hafi verið upplýst um slíka ósk af hálfu ætlaðs heimildarmanns við skýrslutökur í málinu og því geti viðkomandi starfsmenn stefndu ekki borið fyrir sig tilvitnað ákvæði fjölmiðlaga. Í því sambandi er þess að gæta að samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 er ráðgert að afla þurfi sérstaklega leyfis heimildarmanns eigi vitni að vera heimilt að svara spurningum um þau atriði sem nánar eru tilgreind í stafliðum a. – d. 2. mgr. 53. gr. laganna. Með hliðsjón af því áður rakta og yfirlýsta markmiði að rýmka vernd heimildamanna með lögfestingu 25. gr. laga nr. 38/2011 verður orðalag þeirrar lagagreinar skýrt til samræmis við 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 á þann hátt að til þess að blaðamaður geti svarað fyrir dómi spurningum af framangreindum toga þurfi að liggja fyrir ótvírætt leyfi viðkomandi heimildarmanns vitninu til handa. Þar sem slíkt leyfi lá ekki fyrir verður þessari málsástæðu áfrýjanda hafnað.

Þær spurningar sem áfrýjandi telur að héraðsdómur hafi ranglega synjað að gera blaðamönnunum þremur að svara varða allar gögn sem dómkröfur áfrýjanda taka til og hann telur stefndu nýta með ólögmætum hætti. Eins og mál þetta er vaxið er fyrirfram útilokað að tryggja að svör við spurningunum geti ekki mögulega veitt vísbendingar um það frá hverjum umrædd gögn stafa, en allan vafa þar að lútandi verður að túlka heimildarmanni í hag. Verður ekki gerður greinarmunur þar að lútandi með tilliti til einstakra spurninga áfrýjanda, sem þess utan eru þannig vaxnar að óljóst er af efni þeirra hvaða þýðingu svör við þeim gætu haft fyrir sakarefni málsins. Með hliðsjón af þeirri ríku vernd heimildarmanna að lögum sem hér hefur verið gerð grein fyrir verður að ætla blaðamanni verulegt svigrúm til þess að meta hvort að svör við spurningum tengdum tilvist slíkra gagna kunni hugsanlega að veita vísbendingar um hver heimildarmaðurinn sé. Hvorki meginregla 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 né einstök ákvæði VIII. kafla þeirra laga fá hnikað þeirri niðurstöðu enda nýtur vernd heimildarmanns sjálfstæðrar verndar 25. gr. laga nr. 38/2011, sem og stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu, svo sem áður er rakið.

Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða að hafna aðalkröfu áfrýjanda um ómerkingu og heimvísun hins áfrýjaða dóms.

VI

Með varakröfu sinni leitar áfrýjandi viðurkenningar á því að stefndu sé óheimilt að birta fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð er á eða unnin upp úr gögnum sem stafa frá áfrýjanda og undirorpin eru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Byggir áfrýjandi á því að fréttaumfjöllun stefndu feli bæði í sér brot gegn greindu ákvæði laga um fjármálafyrirtæki, sem hafi að geyma lögmæta takmörkun á tjáningarfrelsinu, svo og gegn ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög þar um nr. 62/1994. Af hálfu stefndu er aftur á móti byggt á því að þeim sé heimilt að birta fréttir sem unnar eru úr gögnunum og er í þeim efnum vísað til 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmálans.

Krafa áfrýjanda um staðfestingu lögbanns þess sem lagt var á fréttaumfjöllun stefndu 16. október 2017 er ekki til úrlausnar hér fyrir dómi. Engu að síður verður við mat á viðurkenningarkröfu hans að hafa í huga aðdraganda þess að lögbannsins var krafist og þær aðstæður sem uppi voru er það var lagt á, enda standa rök til þess að meta umfjöllun stefndu byggða á umþrættum gögnum með heildstæðum hætti.

Svo sem nánar er rakið í forsendum héraðsdóms leiðir af 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, að allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Er hér um víðtæka vernd tjáningarfrelsisins að ræða og hefur stjórnarskrárákvæðið verið skýrt svo að í því sé fólginn réttur manna til að miðla upplýsingum með öllum formum tjáningar. Frelsi þetta nær þannig bæði til prentaðs og talaðs máls, auk tjáningar sem kann að felast í annars konar athöfnum. Samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmálans, er eingöngu heimilt að takmarka þennan rétt að uppfylltum þeim skilyrðum sem þar koma fram, en af þeim leiðir að takmarkanir verða að eiga sér stoð í lögum og stefna að lögmætu markmiði. Þá verða takmarkanirnar að vera nauðsynlegar og mega aukinheldur ekki ganga lengra en nauðsyn ber til í lýðræðisþjóðfélagi.

Eins og áður greinir byggir áfrýjandi á því að þau gögn sem um ræðir hafi verið háð bankaleynd á grundvelli 58. gr. laga nr. 161/2002 og stefndu því verið óheimilt að birta fréttir sem unnar hafi verið úr þeim. Hvað það varðar er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms, sem Landsréttur staðfesti, að nefnt ákvæði laganna fullnægi áðurgreindum áskilnaði 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmálans um að skerðing á tjáningarfrelsi þurfi að eiga sér stoð í lögum. Er fallist á að sú skerðing sem viðurkenningarkrafa áfrýjanda myndi hafa í för með sér, yrði hún tekin til greina, miði að því að vernda réttindi einstaklinga og lögaðila og koma í veg fyrir að ljóstrað verði upp um gögn og málefni sem leynt eiga að fara. Skerðingin stefnir því að lögmætu markmiði í skilningi 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmálans. Stendur þá eftir að taka afstöðu til þess hvort sú takmörkun sem felst í kröfugerð áfrýjanda sé nauðsynleg og hvort hún gangi lengra en þörf krefur. Við það mat vegast annars vegar á réttur stefndu sem fjölmiðla til að gera almenningi grein fyrir þeim upplýsingum sem fram koma í hinum umþrættu gögnum og hins vegar réttur þeirra sem gögnin fjalla um til að njóta þeirrar leyndar sem kveðið er á um í 58. gr. laga nr. 161/2002, svo og þeirrar friðhelgi er ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar mælir fyrir um, sbr. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Við mat á því hvort ganga skuli framar tjáningarfrelsi stefndu eða friðhelgi þeirra aðila sem nefnd gögn lúta að verður að hafa í huga að þegar lögbannið var lagt á 16. október 2017 voru einungis 12 dagar í að kosið yrði til Alþingis og því sýnu brýnna en ella að upplýst fréttaumfjöllun yrði ekki skert meira en nauðsyn bar til, sbr. til hliðsjónar dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 19. febrúar 1998 í máli B-x-x gegn Bretlandi. Verður jafnframt að líta til þess að meginþungi fréttaumfjöllunar stefndu laut að viðskiptum þáverandi forsætisráðherra og aðila honum tengdum við Glitni banka hf. í aðdraganda falls íslensku viðskiptabankanna þriggja í október 2008. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að fréttaumfjöllun stefndu hafi breyst að þessu leyti eftir að lögbannið féll niður. Hefur hún eftir sem áður einkum beinst að viðskiptaumsvifum þáverandi forsætisráðherra og aðilum tengdum honum í aðdraganda og kjölfar falls bankanna haustið 2008 með sömu áherslum og verið hafa frá upphafi umfjöllunar stefndu.

Almennt er viðurkennt að rétturinn til að fjalla opinberlega um málefni kjörinna stjórnmálamanna sé rýmri en ella og að þeir sem gegni slíkum opinberum trúnaðarstörfum þurfi að þola það að þeir kunni eftir atvikum að njóta lakari verndar samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar heldur en aðrir. Á það ekki hvað síst við þegar umfjöllunarefnið er af þeim toga sem hér um ræðir. Hefur sömu nálgun verið beitt í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu við túlkun 8. gr. mannréttindasáttmálans, sbr. til hliðsjónar dóm 17. apríl 2014 í máli B-kk-ef gegn Þýskalandi og dóm 2. júní 2016 í máli I-x-x E-x-x R-x-x, T-x-x gegn Úkraínu. Hvað varðar fréttaumfjöllun stefndu verður að hafa í huga stöðu þeirra beggja sem fjölmiðla og það hlutverk sem þeir gegna í lýðræðisþjóðfélagi sem slíkir. Þá verður jafnframt að líta til þess sem áður greinir varðandi væntanlegar alþingiskosningar, sem og þess að um er að ræða umfjöllun um viðskiptasamband eins af æðstu embættismönnum þjóðarinnar við einn af þremur stærstu viðskiptabönkum landsins, í aðdraganda þeirra atburðarrásar sem lauk með því sem kallað hefur verið hið íslenska bankahrun haustið 2008. Eðli máls samkvæmt hefur öll opinber umræða undanfarin ár litast mjög af þeim atburðum og meðal annars lotið að því að greina orsakir þeirra og eftirmála. Í ljósi þeirra stórfelldu almennu áhrifa sem bankahrunið hafði á íslenskt samfélag er og eðlilegt að slíkt uppgjör fari fram á grundvelli opinberrar fréttaumfjöllunar og þeirrar almennu umræðu sem henni að jafnaði fylgir. Verður að líta svo á að umfjöllun stefndu um viðskipti þáverandi forsætisráðherra sé liður í því uppgjöri og eigi sem slík erindi við almenning.

Hvað varðar aðra þá aðila sem greint var frá í umfjöllun stefndu er fallist á þá ályktun héraðsdóms, sem Landsréttur staðfesti, að ekki verði annað séð en að þar hafi í flestum tilvikum verið um að ræða einstaklinga og lögaðila sem tengdust þáverandi forsætisráðherra með einum eða öðrum hætti, ýmist viðskipta- eða fjölskyldutengslum, og viðskiptum við bankann á þeim tíma er um ræðir. Er fallist á að málefni þeirra hafi verið svo samofin umfjöllunarefni stefndu að ekki verði skilið þar á milli, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1. júní 2006 í máli nr. 541/2005. Í þeim tilvikum þar sem slík tengsl við ráðherrann eru ekki augljós sýnist allt að einu um að ræða aðila sem voru umsvifamiklir eða áberandi í aðdraganda og eftirleik hruns bankanna haustið 2008 eða tengjast þeim aðilum með augljósum hætti. Að breyttu breytanda á það sama við um þá fréttaumfjöllun sem birst hefur eftir að lögbannið féll niður, en ítrekað skal að meta verður umfjöllun stefndu heildstætt að þessu leyti.

Ennfremur er til þess að líta, og þá ekki síst hvað varðar möguleg áhrif viðurkenningakrafna áfrýjanda á banni við miðlun gagnanna og upplýsinga úr þeim til framtíðar litið, að þær eru settar fram án frekari afmörkunar á því um hverja kann að verða fjallað. Ná kröfur áfrýjanda því jafnt til þeirra sem vegna starfa sinna eða stöðu að öðru leyti þurfa að sæta því að búa við skertari friðhelgi einkalífs heldur en aðrir, svo sem áður hefur verið fallist á að meðal annars eigi við um kjörna fulltrúa, og svo á hinn bóginn þeirra sem rétt eiga á slíkri friðhelgi óskertri. Útilokar þessi framsetning áfrýjanda á kröfugerð sinni að unnt sé að fallast á hana. Tekið skal þó fram að einstaklingar sem kunna að telja að á sér hafi verið brotið geta eftir sem áður látið reyna á ætlaðan rétt sinn, sbr. 58. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms eru stefndu sýknuð af varakröfu áfrýjanda um að viðurkennt verði að þeim sé óheimilt að birta fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð er á eða unnin upp úr gögnum sem stafa frá áfrýjanda. Þá verða stefndu sýknaðir af þrautavarakröfu áfrýjanda með sömu rökum. Fær sú afmörkun sem þar er gerð ekki breytt því að eftir sem áður er óljóst hvaða einstaklingar sem koma fyrir í tilgreindum gögnum eigi til framtíðar litið að njóta óskoraðrar verndar 58. gr. laga nr. 161/2002 meðan aðrir sem þar koma fyrir njóta, vegna stöðu sinnar og innbyrðis tengsla, takmarkaðri verndar.

Samkvæmt öllu framanröktu verða stefndu sýknaðir af kröfum áfrýjanda.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti verða staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndu, Útgáfufélagið Stundin ehf. og Reykjavik Media ehf., eru sýknaðir af kröfum áfrýjanda, Glitnis HoldCo ehf.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað eru staðfest.

Áfrýjandi greiði stefndu, hvorum um sig, 1.200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.