153/2010

L og J gerðu með sér svokallaðan bílasamning í maí 2006, þar sem fram kom að J yrði eigandi bifreiðarinnar, sem um ræddi, að fjórum árum liðnum með því að hafa staðið skil á öllum greiðslum. T tók á sig sjálfskuldarábyrgð á skuldbindingum J samkvæmt samningnum. Mánaðarlegar leigugreiðslur skyldi J greiða í 48 skipti. Í samningnum var ákvæði um að hann væri gengistryggður og að allar fjárhæðir væru bundnar erlendum/innlendum myntum í ákveðnum hlutföllum og tækju mið af þeim á hverjum tíma. Gengi/vísitala miðaðist við útborgunardag samnings og leigugjald tæki breytingum á gengi og Libor-vöxtum þeirra erlendu gjaldmiðla sem leigan væri greidd í. Fjárhæð mánaðarlegra greiðslna fór hækkandi og stóð J ekki skil á greiðslum frá og með júlí 2008. Neytti L þá vanefndarúrræða samkvæmt samningnum og krafði J meðal annars um gjaldfallna leigu og eftirstöðvar samkvæmt samningi. Snérist deila aðila um þrjú atriði, hvort samningur þeirra væri lánssamningur eða leigusamningur, hvort hann væri um skuldbindingu í erlendri mynt eða íslenskum krónum, sem bundnar væru gengi erlendra gjaldmiðla og loks hvort slík gengistrygging, væri um hana að ræða, væri heimil að lögum. Litið var meðal annars til þess að í greiðsluáætlun, sem fylgdi samningnum, væri rætt um lán og að í samningnum væru ákvæði um vexti, sem greiða skyldi samhliða afborgunum. Þá var þar jafnframt gengið út frá því að við vanefndir gæti L rift samningi og allt að einu krafið J um fullar greiðslur til loka samningstímans. Auk þessa yrði að gæta að því að J hefði ekki leitað eftir því að taka á leigu bifreið frá L heldur valið bifreiðina og samið um kaup hennar án þess að L kæmi þar nærri. Varð því að líta svo á að L hefði í raun veitt J lán til kaupa á bifreið, sem L hefði kosið í orði kveðnu að klæða í búning leigusamnings. Var því lagt til grundvallar að um lánssamning í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hefði verið að ræða. Talið var að samningur aðila bæri skýrlega með sér að hann væri um lán í íslenskum krónum. Kaupverð bifreiðarinnar og mánaðarlegar greiðslur voru tilgreind í íslenskum krónum. Þá kom berum orðum fram að íslensk fjárhæð hverrar afborgunar ætti að breytast eftir gengi á þeim erlendu myntum, sem mið var tekið af. Af þessum sökum var talið ótvírætt að samningur aðilanna væri um skuldbindingu í íslenskum krónum og félli hann því undir reglur VI. kafla laga nr. 38/2001. Rakið var að í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 38/2001, og öðrum lögskýringargögnum varðandi þau hefði ítrekað verið tekið fram að með þeim yrðu felldar niður heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla og að rétt væri að taka af allan vafa þar af lútandi. Talið var að vilji löggjafans kæmi skýrlega fram í því að í orðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 væri eingöngu mælt fyrir um heimild til að beita tilteknum tegundum verðtryggingar, en þar væri ekkert rætt um þær tegundir sem óheimilt væri að beita. Lög nr. 38/2001 heimiluðu ekki að lán í íslenskum krónum væru verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Þá væru reglur 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. laganna, og yrði því ekki samið um grundvöll verðtryggingar, sem ekki væri stoð fyrir í lögum. Ákvæði í samningi L og J um gengistryggingu hefðu því verið í andstöðu við þessi fyrirmæli laganna og því ekki skuldbindandi af þeim sökum. Voru J og T því sýknaðir af kröfu L.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. mars 2010 að fengnu áfrýjunarleyfi og krefst þess að stefndu verði í sameiningu dæmir til að greiða sér 291.384 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. febrúar 2009 til greiðsludags. Hann krefst ekki málskostnaðar.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi gerðu áfrýjandi og stefndi J-kk-nf R-kk-nf H-kk-nf samning 8. maí 2006 með fyrirsögninni „Bílasamningur Lýsingar“ og var tiltekið undir henni að þetta væri „gengistryggður samningur“. Í honum var áfrýjandi nefndur leigusali og stefndi leigutaki, hið leigða var bifreið af tegundinni Galloper, sem fyrst hafi verið skráð í mars 2000, og væri seljandi hennar nafngreint félag á Akureyri. Leigutíminn yrði fjögur ár, frá 5. maí 2006 til 5. maí 2010, en að honum liðnum yrði stefndi eigandi bifreiðarinnar með því að hafa staðið skil á öllum greiðslum. Stefndi T-kk-nf S-kk-nf F-kk-nf tók á sig sjálfskuldarábyrgð á skuldbindingum stefnda J-kk-ef R-kk-ef samkvæmt samningnum.

Í 4. gr. samningsins kom fram að kaupverð bifreiðarinnar væri 650.000 krónur, en frá því var dregin „leigugreiðsla við undirritun“ að fjárhæð 65.000 krónur og bætt við stofngjaldi, 17.550 krónur, og fékkst með þessu svokölluð samningsfjárhæð, sem var 602.550 krónur. Mánaðarlegar leigugreiðslur áttu að verða 15.162 krónur, sem stefndi skyldi greiða í 48 skipti, í fyrsta sinn 5. júní 2006. Í lokamálslið 4. gr. var svofellt ákvæði um greiðslurnar: „Samningur þessi er gengistryggður og eru allar fjárhæðir bundnar erlendum/innlendum myntum í eftirfarandi hlutföllum og taka mið af þeim á hverjum tíma: USD 15%, JPY 10%, EUR 20%, CHF 5%, ISK 50%. Gengi/vísitala gjaldmiðla miðast við útborgunardag samnings. Leigugjald tekur breytingum á gengi og vöxtum skv. 7. grein samnings þessa.“ Í 4. mgr. 7. gr. samningsins sagði eftirfarandi: „Ef samningurinn er gengistryggður er Lýsingu hf. heimilt að endurreikna hina gengistryggðu leigu skv. breytingum sem verða á Libor-vöxtum þess erlenda eða þeirra erlendu gjaldmiðla sem leigan er greidd í. Leiga sú, sem er gengistryggð miðað við breytingar á gengi erlendis og/eða erlendra gjaldmiðla gagnvart ÍSK er greind í íslenskum krónum. Leigugjald er innheimt í ÍSK. Við útreikning leigu skal leggja til grundvallar skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á viðkomandi gjaldmiðli eða gjaldmiðlum við útgáfudag reiknings.“ Samningnum fylgdi greiðsluáætlun, sem stefndi J-kk-nf R-kk-nf undirritaði. Í henni var yfirlit yfir greiðslur á hverjum hinna 48 gjalddaga, þar sem fram kom við hvern þeirra hvernig höfuðstóll mundi standa, hvernig hverri greiðslu yrði skipt í „afborgun“ og vexti og hver heildarfjárhæð hennar yrði að meðtöldu svokölluðu seðilgjaldi, en fyrstu 47 skiptin ætti mánaðargreiðsla að nema 15.162 krónum og lokagreiðslan 15.215 krónum. Í yfirskrift greiðsluáætlunarinnar kom fram að hún varðaði „Lán nr. 70016452 - 70016456“, og sagði jafnframt að „lengd láns“ væri 48 mánuðir. Þá var eftirfarandi tekið þar fram: „Ef samningur er gengistryggður geta leigugreiðslur breyst m.v. breytingar á gengi viðkomandi gjaldmiðla sem tilgreindir eru í þessu greiðsluplani.“

Áfrýjandi hefur lagt fram í málinu samrit 29 af fyrstu greiðsluseðlunum, sem hann gaf út á hendur stefnda J-kk-þgf R-kk-þgf á grundvelli framangreinds samnings þeirra. Í skýringum á hverjum seðli er „afborgun“ skipt upp í fjárhæðir í íslenskum krónum undir yfirskrift, sem vísar til fimm gjaldmiðla, svissneskra franka, evra, japanskra yena og bandaríkjadala auk íslenskra króna, og eru vextir tilgreindir varðandi hvern þessara þátta. Af þessum seðlum verður séð hvernig fjárhæð mánaðarlegra greiðslna fór hækkandi allt til þess að hún komst í 21.663 krónur vegna nóvember 2008. Samkvæmt gögnum málsins stóð stefndi J-kk-nf R-kk-nf ekki skil á greiðslum frá og með júlí 2008 og neytti áfrýjandi af þeim sökum vanefndaúrræða samkvæmt samningi þeirra. Af því tilefni gerðu þessir málsaðilar sameiginlega yfirlýsingu 14. október 2008, þar sem fram kom að stefndi afhenti áfrýjanda bifreiðina og væri samningnum þar með rift með samþykki stefnda. Þar var einnig tiltekið að eftir væri að kanna ástand bifreiðarinnar á kostnað stefnda, svo og að hann gerði sér grein fyrir hvað riftun samningsins hefði í för með sér og hver staða hans væri gagnvart áfrýjanda að þessu gerðu. Áfrýjandi sendi stefndu tillögu að uppgjöri 9. febrúar 2009, þar sem taldar voru til skuldar leigugreiðslur fyrir tímabilið frá júlí til nóvember 2008, eftirstöðvar samningsfjárhæðar, sem hefði átt að gjaldfalla eftir síðastnefndan mánuð, bifreiðagjald, flutningskostnaður, umsýslugjald og kostnaður af skoðun bifreiðarinnar, samtals 611.322 krónur að meðtöldum dráttarvöxtum og vanskilagjaldi, en til frádráttar skuldinni komu 15.000 krónur, sem væri matsverð bifreiðarinnar. Stefndu gengu ekki til uppgjörs á þessum grunni og höfðaði áfrýjandi mál þetta á hendur þeim 15. maí 2009. Í héraðsdómsstefnu var krafist að stefndu yrði gert að greiða áfrýjanda skuld að fjárhæð 466.462 krónur, sem sundurliðuð var í gjaldfallna leigu með áföllnum vöxtum og kostnaði á tímabilinu frá júlí til nóvember 2008, alls 95.577 krónur, eftirstöðvar samkvæmt samningi, 345.807 krónur, bifreiðagjald að fjárhæð 11.658 krónur og nánar tiltekna kostnaðarliði, sem samtals námu 28.420 krónum, en til frádráttar kom matsverð bifreiðarinnar, 15.000 krónur. Þá krafðist áfrýjandi dráttarvaxta af þessari skuld frá 9. febrúar 2009 auk málskostnaðar.

Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi fallið frá öðrum framangreindum kröfuliðum en þeim, sem snúa að gjaldfallinni leigu og eftirstöðvum samkvæmt samningi, og hefur hann jafnframt tekið tillit til þess að bifreiðin hafi verið seld í janúar 2009 fyrir 150.000 krónur, sem hann dregur frá fjárhæð kröfunnar, en því til samræmis nemur hún nú sem áður segir 291.384 krónum. Áfrýjandi lýsti yfir við flutning málsins hér fyrir dómi að hann líti svo á að fjárhæð kröfunnar svari að öllu leyti til hækkunar á skuld stefnda J-kk-ef R-kk-ef samkvæmt samningi þeirra, sem rakin verði til fyrrgreindrar bindingar hennar við gengi erlendra gjaldmiðla. Aðilarnir eru sammála um að ágreiningur þeirra snúist um það eitt hvort heimilt hafi verið að gengistryggja kröfu áfrýjanda samkvæmt samningnum á þennan hátt.

Stefndu bera aðallega fyrir sig að ákvæði í samningi þeirra við áfrýjanda 8. maí 2006 um að fjárhæð skuldar fylgi gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla séu andstæð heimildum í 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 til að verðtryggja lánsfé og séu þau af þeim sökum ógild. Að því frágengnu halda stefndu fram að forsendur fyrir samningnum hafi brostið vegna verulegs falls á gengi íslensku krónunnar, en verði á hvorugt þetta fallist bera þeir því við að krafa áfrýjanda sé bersýnilega ósanngjörn og eigi af þeim sökum að víkja ákvæðum samningsins um gengistryggingu til hliðar með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum.

II

Hömlur voru löngum á gjaldeyrisviðskiptum hér á landi allt þar til þeim var aflétt fyrir miðjan tíunda áratug síðustu aldar. Skorður voru og settar við frelsi manna til að semja um verðtryggingu fjárskuldbindinga. Rekja má forsögu reglna um verðtryggingu í lögum nr. 38/2001 aftur til laga nr. 4/1960 um efnahagsmál. Þar sagði í 6. gr. að ekki væri heimilt að stofna til skuldar í íslenskum krónum með ákvæði þess efnis að hún eða vextir af henni breyttust í samræmi við gengi erlends gjaldeyris, nema um væri að ræða endurlánað erlent lánsfé. Í 1. gr. laga nr. 71/1966 um verðtryggingu fjárskuldbindinga, sem leysti þessa reglu af hólmi, sagði að ekki væri heimilt frekar en leyft væri í þeim lögum að stofna til fjárskuldbindinga í íslenskum krónum eða öðrum verðmæli með ákvæðum þess efnis að greiðslur, þar með taldir vextir, skyldu breytast í hlutfalli við breytingar á vísitölum, vöruverði, gengi erlends gjaldeyris eða verðmæti gulls, silfurs eða annars verðmælis. Ákvæði í fjárskuldbindingum sem brytu í bága við þetta væru ógild. Í 2. gr. laganna var vikið frá þessu banni á þann hátt að þeim, sem endurlánaði erlent lánsfé, væri heimilt að áskilja að hið innlenda lán ásamt vöxtum endurgreiddist miðað við sama gengi og gilti um endurgreiðslu hins erlenda láns.

Í stað þeirra reglna, sem að framan greinir, komu síðan ákvæði í lögum nr. 13/1979 um stjórn efnahagsmála o.fl. Í 33. gr. þeirra var mælt fyrir um almenna heimild til verðtryggingar sparifjár og lánsfjár, sem háð var fjórum skilyrðum samkvæmt 1. mgr. 39. gr. laganna. Fjórða skilyrðið laut að grundvelli verðtryggingar, sem gat verið annað hvort að miða við opinbera skráða verðvísitölu eins og hún væri reiknuð á hverjum tíma eða gengi erlends gjaldeyris þar sem slíkt væri heimilt samkvæmt lögum eða reglugerð. Sagði í 2. mgr. 39. gr. að Seðlabanki Íslands skyldi birta vísitölur, sem heimilt væri að miða verðtryggingu sparifjár og lánsfjár við, ásamt vaxtakjörum. Á grundvelli þessa ákvæðis var meðal annars sett reglugerð nr. 563/1987 um gengisbundin inn- og útlán í bönkum og sparisjóðum, þar sem heimilað var að binda innlán og útlán annað hvort við reikningsgengi á reikningseiningu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem nefnd var SDR, eða Evrópureikningseiningu, sem kallaðist ECU.

Með lögum nr. 13/1995 voru ákvæði um þetta efni færð í vaxtalög nr. 25/1987, þar sem þeim var skipað í nýjan V. kafla laganna, sem fjallaði um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Þar sagði í 20. gr. að ákvæði þessa kafla giltu um skuldbindingar um sparifé og lánsfé í íslenskum krónum, þar sem skuldari lofaði að greiða peninga og áskilið væri að greiðslurnar skyldu breytast í hlutfalli við verðvísitölu eða vísitölu gengis á erlendum gjaldmiðli, sbr. 21. gr. laganna. Í síðastnefndri lagagrein sagði að það væri skilyrði verðtryggingar sparifjár og lánsfjár samkvæmt 20. gr. að grundvöllur hennar væri annaðhvort vísitala neysluverðs, sem Hagstofa Íslands reiknaði samkvæmt lögum sem um vísitöluna gilda og birti mánaðarlega í Lögbirtingablaði, eða vísitala gengis á erlendum gjaldmiðli eða samsettum gjaldmiðlum, sem Seðlabanki Íslands reiknaði og birti mánaðarlega í Lögbirtingablaði. Viðskiptaráðherra var heimilað að setja nánari ákvæði um gengisvísitölur í reglugerð að fenginni tillögu Seðlabankans. Með stoð í þessari heimild var sett reglugerð nr. 151/1995 um almenna heimild til að binda inn- og útlán við gengisvísitölur SDR og ECU, sem reglugerð nr. 293/1999 með sama heiti leysti af hólmi, en í þeim voru sambærileg ákvæði og í fyrrnefndri reglugerð nr. 563/1987.

Áður en síðastnefnd lagabreyting var gerð hafði viðskiptaráherra í ágúst 1994 skipað nefnd til að endurskoða vaxtalög nr. 25/1987. Hún lauk störfum í október 1995, en frumvarp til laga um vexti, dráttarvexti og verðtryggingu, sem var byggt á vinnu nefndarinnar og lagt fyrir Alþingi á 122. löggjafarþingi 1997 til 1998, náði ekki fram að ganga. Ný nefnd var skipuð í apríl 2000 til að endurskoða vaxtalög og var frumvarp, sem í meginatriðum var reist á störfum hennar, lagt fyrir Alþingi á 126. löggjafarþingi 2000 til 2001. Í almennum athugasemdum við frumvarpið kom fram að nefndin sem samdi það hafi byggt starf sitt að miklu leyti á vinnu nefndarinnar, sem skipuð var í ágúst 1994. Síðari nefndin hafi verið einhuga í afstöðu sinni að öðru leyti en því að fulltrúi Sambands íslenskra viðskiptabanka og Sambands íslenskra sparisjóða hafi verið andsnúinn takmörkunum á frelsi til samninga um dráttarvexti og þeim hömlum, sem áfram ættu að verða á notkun verðtryggingar. Í almennu athugasemdunum var einnig vísað til þess að íslenskur fjármagnsmarkaður hefði tekið margvíslegum breytingum frá því að vaxtalög nr. 25/1987 tóku gildi, en meðal þeirra helstu væru afnám síðustu gjaldeyrishaftanna í árslok 1994, sem hafi valdið að íslenskur fjármagnsmarkaður hafi tengst erlendum traustari böndum en áður, efling hlutabréfamarkaðar, stofnun gjaldeyrismarkaðar, veruleg aukning fjárfestinga í erlendum verðbréfum og sókn innlendra lánastofnana á erlenda markaði með stofnun útibúa, skrifstofa og dótturfélaga og kaupum á erlendum bönkum. Í lýsingu á meginefni frumvarpsins kom fram að almennt hafi verið litið á það sem eins konar verðtryggingu peningakrafna að þær væru í erlendri mynt, en þær aðstæður væru ekki lengur fyrir hendi. Þar var einnig tekið fram að ekki væru lagðar til meginbreytingar á stefnu stjórnvalda í verðtryggingarmálum. Gert væri ráð fyrir að heimilt yrði að verðtryggja sparifé og lánsfé ef grundvöllur verðtryggingarinnar væri vísitala neysluverðs, en á hinn bóginn væru lagðar til breytingar á reglum í verðtryggingarkafla vaxtalaga, þar á meðal að heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla yrðu felldar niður, tekið yrði af skarið um að afleiðusamningar féllu ekki undir ákvæði laganna og heimilt yrði í skuldaskjölum að miða við vísitölur, sem mæli ekki breytingar á almennu verðlagi með sama hætti og vísitala neysluverðs. Í athugasemdum við einstakar greinar frumvarpsins sagði að í 13. gr. væri fjallað um gildissvið kafla um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Í 1. mgr. væri lagt til að heimildir til að tengja skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla yrðu felldar niður. Frá 1960 hafi þetta almennt verið óheimilt og hafi sú regla verið tekin upp í lög nr. 13/1979, en þó þannig að beita hafi mátt í þessu skyni sérstökum gengisvísitölum, sem Seðlabanki Íslands hafi birt, og hafi það verið liður í auknu frelsi í gjaldeyrismálum á sínum tíma. Samkvæmt 13. gr. og 1. mgr. 14. gr. frumvarpsins yrði ekki heimilt að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við dagsgengi erlendra gjaldmiðla og væri talið rétt að taka af allan vafa þar að lútandi. Þegar mælt var fyrir frumvarpinu á Alþingi kom einnig fram að samkvæmt reglum þess yrðu heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla felldar niður, enda eðlilegt, ef menn vildu miða fjárhæð skuldbindingar við erlendan gjaldmiðil, að hann yrði notaður beint. Í lögskýringargögnum liggur að auki fyrir að við meðferð frumvarpsins á Alþingi gerðu Samtök banka og verðbréfafyrirtækja þær athugasemdir í umsögn að ekki yrði séð hvaða rök væru fyrir því að takmarka heimildir til verðtryggingar í 14. gr. þess við tilteknar vísitölur, en næði frumvarpið fram að ganga yrði eins og eftir þágildandi lögum óheimilt að tengja lánssamninga í íslenskum krónum við erlenda mynt á meðan ekkert bannaði að veita lán beint í erlendu myntinni. Frumvarpinu var í engu breytt að þessu leyti og varð það að lögum nr. 38/2001.

III

Deila málsaðila snýst um þrjú atriði, hvort samningur þeirra frá 8. maí 2006 sé lánssamningur eða leigusamningur, hvort hann sé um skuldbindingu í erlendri mynt eða íslenskum krónum, sem bundnar séu gengi erlendra gjaldmiðla, og loks hvort slík gengistrygging, sé um hana að ræða, sé heimil að lögum.

Eftir heiti VI. kafla laga nr. 38/2001, sem 13. gr. til 16. gr. þeirra heyra til, tekur hann til verðtryggingar sparifjár og lánsfjár. Áfrýjandi heldur því fram að samningurinn frá 8. maí 2006 sé ekki um lán, heldur leigu og falli hann þar af leiðandi ekki undir þessar reglur laganna, en af þeim sökum hafi verið frjálst að semja um gengistryggingu án tillits til þeirra, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 1980, bls. 1291 í dómasafni það ár, í máli nr. 98/1978.

Svo sem rakið hefur verið er í texta samningsins tekið fram að hann sé um kaupleigu, en í greiðsluáætlun, sem fylgdi honum, er á hinn bóginn rætt um lán og að lengd þess væri 48 mánuðir. Í samningnum eru ákvæði um vexti, sem greiða skyldi samhliða afborgunum, en slíkt tíðkast í lánssamningum og á engan veginn við í leigusamningum. Þá er þar jafnframt gengið út frá því að við vanefndir geti áfrýjandi rift samningi og allt að einu krafið gagnaðila um fullar greiðslur til loka samningstímans, en við riftun leigusamnings fellur niður eðli máls samkvæmt skylda leigutaka til áframhaldandi greiðslu á leigu, þótt leigusali geti eftir atvikum krafið hann um bætur vegna missis leigutekna að því afstöðnu. Í samningnum var þessu til viðbótar gengið út frá því að stefndi J-kk-nf R-kk-nf yrði eigandi bifreiðarinnar án sérstakrar greiðslu eftir að hafa innt af hendi 48 mánaðarlegar afborganir, sem svo voru nefndar bæði í greiðsluáætlun og greiðsluseðlum frá áfrýjanda. Auk alls þessa verður að gæta að því að eftir gögnum málsins leitaði stefndi J-kk-nf R-kk-nf ekki eftir því að taka á leigu frá áfrýjanda bifreið, sem sá síðarnefndi átti þá þegar, heldur valdi stefndi bifreiðina og samdi um kaup hennar, þar á meðal um verð og greiðslukjör, án þess að áfrýjandi kæmi þar nærri. Þegar þetta allt er virt verður að líta svo á að áfrýjandi hafi í raun veitt stefnda J-kk-þgf R-kk-þgf lán til kaupa á bifreið, sem áfrýjandi kaus í orði kveðnu að klæða í búning leigusamnings í stað þess að kaupa af stefnda skuldabréf, sem tryggt væri með veði í bifreiðinni. Af þessum sökum verður lagt til grundvallar að hér hafi verið um að ræða lánssamning í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001.

Áfrýjandi heldur því í annan stað fram að hvað sem framangreindu líður hafi samningur hans við stefnda J-kk-þf R-kk-þf ekki tekið til skuldbindingar í íslenskum krónum, heldur í erlendri mynt, og sé því ekki um að ræða verðtryggingu samningsfjárhæðarinnar í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001. Samningurinn beri með sér að hann hafi tekið til svokallaðrar myntkörfu í tilgreindum erlendum gjaldmiðlum, en áfrýjandi hafi sjálfur tekið samsvarandi lán í þeim myntum hjá viðskiptabanka sínum og endurlánað á þennan hátt. Samningar af þessum toga hafi verið algengir, enda hafi vextir af erlendu lánsfé verið lágir á þessum tíma miðað við lán í íslenskum krónum, en engar skorður hafi verið settar við því að áfrýjandi gæti lánað öðrum fjárhæð í erlendri mynt og hafi þessi starfsemi hans engum athugasemdum sætt frá Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitinu, sem hafi haft eftirlit með henni.

Lán í erlendri mynt falla ekki undir reglur um heimildir til verðtryggingar lánsfjár í íslenskum krónum í VI. kafla laga nr. 38/2001. Til þess verður á hinn bóginn að líta að samningur aðilanna ber skýrlega með sér að hann var um lán í íslenskum krónum, en fjárhæðin, sem ákveðin var í þeirri mynt, væri bundin að hluta við gengi fjögurra erlendra mynta í þar greindum hlutföllum. Kaupverð bifreiðarinnar, sem samningurinn snerist um, var jafnframt tilgreint í íslenskum krónum og mánaðarlegar greiðslur í 48 mánuði ákveðnar í sama gjaldmiðli. Berum orðum kom fram að íslensk fjárhæð hverrar afborgunar ætti að breytast eftir gengi á þeim erlendu myntum, sem mið var tekið af, og sagði að auki í yfirskrift samningsins að hann væri gengistryggður. Af þessum sökum er ótvírætt að samningur aðilanna var um skuldbindingu í íslenskum krónum og fellur hann því undir reglur VI. kafla laga nr. 38/2001.

Samkvæmt framansögðu er komist að þeirri niðurstöðu að samningur áfrýjanda við stefnda J-kk-þf R-kk-þf 8. maí 2006 hafi verið lánssamningur í íslenskum krónum og gengistryggður eftir gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla á gjalddögum hans. Áfrýjandi heldur því fram að slík gengistrygging sé ekki andstæð lögum nr. 38/2001 og vísar til þess að í 13. gr. þeirra sé skilgreint hvað sé átt við með verðtryggingu í skilningi VI. kafla laganna, en þar komi fram að hún sé breyting á fjárhæð í hlutfalli við innlenda verðvísitölu. Samkvæmt þessu taki hugtakið verðtrygging í VI. kafla laganna ekki til breytinga á skuldbindingu eftir gengi erlendra gjaldmiðla.

Um þessar röksemdir áfrýjanda er þess að gæta að samkvæmt áðurgreindri forsögu ákvæða VI. kafla laga nr. 38/2001 hefur heimild til að miða verðtryggingu við gengi erlends gjaldmiðils í áratugi þurft að styðjast við lög eða reglugerð. Ekki verður séð að almennar reglur um slíka verðtryggingu hafi áður verið að finna annars staðar en í 39. gr. laga nr. 13/1979 og síðar 21. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, eins og þeim var breytt með lögum nr. 13/1995, en þar voru veittar heimildir til að binda sparifé og lánsfé í íslenskum krónum við vísitölu á svokölluðum samsettum gjaldmiðlum, sem Seðlabanki Íslands ákvað eftir fyrrnefndum reglugerðum. Eins og áður var rakið var í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 38/2001, og öðrum lögskýringargögnum varðandi þau ítrekað tekið fram að með þeim yrðu felldar niður heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla og sagði einnig að rétt væri að taka af allan vafa þar að lútandi. Í orðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 er að sönnu ekkert rætt um bindingu lánsfjár í íslenskum krónum við gengi erlends gjaldmiðils. Í 13. gr. segir að með verðtryggingu sé átt við breytingu í hlutfalli við innlenda verðvísitölu og um heimildir til verðtryggingar fari samkvæmt 14. gr. nema lög kveði á um annað. Í 1. mgr. 14. gr. segir að heimilt sé að verðtryggja sparifé og lánsfé samkvæmt 13. gr. ef grundvöllur verðtryggingarinnar er vísitala neysluverðs, sem Hagstofa Íslands reiknar, og í 2. mgr. 14. gr. segir að í lánssamningi sé þó heimilt að miða við hlutabréfavísitölu, innlenda eða erlenda, eða safn slíkra vísitalna sem ekki mæla breytingar á almennu verðlagi. Af lögskýringargögnum er ljóst að ætlun löggjafans var að fella niður heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla og heimila einungis að þær yrðu verðtryggðar á þann hátt sem í 14. gr. laganna segir. Vilji löggjafans kom skýrlega fram í því að í orðum lagaákvæðanna var eingöngu mælt fyrir um heimild til að beita tilteknum tegundum verðtryggingar, en þar var ekkert rætt um þær tegundir, sem óheimilt var að beita. Lög nr. 38/2001 heimila ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Reglur 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 eru ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. laganna, og verður því ekki samið um grundvöll verðtryggingar, sem ekki er stoð fyrir í lögum. Fyrrnefnd ákvæði í 4. og 7. gr. samnings áfrýjanda og stefnda J-kk-ef R-kk-ef um gengistryggingu voru því í andstöðu við þessi fyrirmæli laganna og skuldbinda þau ekki stefndu af þeim sökum. Niðurstaða héraðsdóms verður því staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Lýsing hf., greiði stefndu, J-kk-þgf R-kk-þgf H-kk-þgf og T-kk-þgf S-kk-þgf F-kk-þgf, hvorum um sig 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.