17/2019

Þ ehf. höfðaði mál á hendur L ehf. og krafðist greiðslu að fjárhæð 49.652.855 krónur fyrir eigin vinnu og útlagðan kostnað við verk sem fólst í undirbúningi fyrir verklegar framkvæmdir á lóð að Hlíðarenda 1-7 sem L ehf. hafði lóðar- og byggingarrétt yfir. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt hluthafasamkomulagi sem gert var samhliða kaupum A ehf., systurfélags Þ ehf., á öllu hlutafé í L ehf. hefði verið áskilið að samþykki beggja stjórnarmanna í L ehf. þyrfti til svo kostnaður yrði felldur á félagið. Af því sem fram hefði komið í málinu yrði ekki ráðið að Þ ehf. hefði aflað samþykkis L ehf. fyrir umræddum kostnaði. Talið var að ekki skipti máli þótt L ehf. hefði verið ljóst að Þ ehf. stofnaði til kostnaðar vegna framkvæmdanna og ekki var fallist á að á þeim grunni hefði komist á munnlegur samningur um þá verkþætti sem ráðist var í. Þá var hvorki fallist á að L ehf. hefði með tómlæti sínu samþykkt tiltekinn reikning né að krafa Þ ehf. gæti náð fram að ganga á öðrum grunni. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sýknu L ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. apríl 2019. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 49.652.855 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 31. janúar 2016 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð, niðurstaða hins áfrýjaða dóms um málskostnað staðfest og honum dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti.

I

Í málinu krefst áfrýjandi greiðslu fyrir eigin vinnu og útlagðan kostnað við verk sem fólst í undirbúningi fyrir verklegar framkvæmdir á lóð sem stefndi hafði lóðar- og byggingarrétt yfir. Stefndi andmælir kröfum áfrýjanda og telur að engar slíkar kröfur hafi stofnast á hendur sér. Mál þetta höfðaði áfrýjandi 16. janúar 2017. Stefndi var sýknaður af kröfum áfrýjanda í héraði og var sú niðurstaða staðfest með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar.

II

1

Tildrög málsins verða rakin til þess að á svokölluðum Hlíðarendareit í Reykjavík, þar sem Knattspyrnufélagið Valur hefur um langa hríð verið með starfsemi sína, var skipulögð byggð með íbúðar- og atvinnuhúsnæði. Innan þessa svæðis er lóðin Hlíðarendi 1 til 7, en stærð hennar er 6.677 fermetrar. Á henni mun hafa verið skipulögð byggð fyrir byggingar á þremur til fimm hæðum á tveggja hæða bílakjallara með 135 íbúðum og atvinnuhúsnæði.

Með samningi 21. ágúst 2015 tók Linnet ehf. að sér hlutverk byggingarstjóra við að reisa byggingarnar með tilteknum starfsmanni áfrýjanda sem umsjónarmanni. Það félag var systurfélag áfrýjanda og Arcusar ehf., sem síðar kemur við sögu, en öll þessi félög munu hafa verið í eigu og undir stjórn Þ-kk-ef G-kk-ef húsasmíðameistara. Í samningi þessum var áfrýjandi tilgreindur sem verktaki við framkvæmdirnar.

Með samningi 21. september 2015 seldi Hlíðarfótur ehf. leigulóðar- og byggingarréttindi að Hlíðarenda 1 til 7 til stefnda. Á þeim tíma var þinglýstur eigandi þeirra réttinda Valsmenn hf. en gert var ráð fyrir að það félag myndi afsala þeim beint til stefnda. Kaupverðið lóðarinnar var 1.100.000.000 krónur sem greiða átti með 880.000.000 krónum við undirritun samningsins með bankaláni sem kaupandi hafði tekið, en seljandi veitti lán fyrir eftirstöðvunum að fjárhæð 220.000.000 krónur. Sama dag var undirritaður lánssamningur fyrir þeim hluta kaupverðsins, en lánið átti kaupandi að greiða seljanda í einu lagi 1. september 2016. Þessi skuld var gerð upp með því að seljandi skráði sig fyrir nýju hlutafé í kaupanda.

Með tveimur samningum 23. september 2015 keypti Arcus ehf. allt hlutafé í stefnda af Hlíðarfæti ehf. Annar samningurinn var um 22.050.000 hluti eða 10% af hlutafé í félaginu og nam söluverðið 22.050.000 krónum sem greiða átti við undirritun samningsins. Hinn samningurinn tók til 198.450.000 hluta eða 90% af hlutafénu, en þá hluti átti að afhenda og greiða fyrir að sjö mánuðum liðnum frá því samningurinn var gerður.

Í báðum samningunum um kaupin á hlutunum í stefnda sagði að fyrirhugað væri að félagið yrði samstarfsvettvangur kaupanda og seljanda um uppbyggingu og framkvæmdir að Hlíðarenda 1 til 7 samkvæmt gildandi deiliskipulagi. Einnig kom fram í samningunum að eina eign stefnda væru leigulóðar- og byggingarréttindi á því landi. Þá var tekið fram að seljandi hefði framselt til stefnda réttindi að allri hönnunar- og skipulagsvinnu sem þegar hefði farið fram á vegum seljanda. Í samningnum um kaup á 10% hlut í stefnda var einnig tiltekið að byggingarnefndarteikningar frá ALARK arkitektum ehf. lægju fyrir og var það fyrirtæki sagt hafa byrjað vinnu við verkteikningar. Þar kom einnig fram að kaupandi og seljandi myndu leitast við með sameiginlegu eignarhaldi sínu á stefnda að semja við sömu arkitekta um frekari hönnun.

Í samningnum um kaup á 90% hlut í stefnda sagði að efndatími væri ákveðinn að liðnum sjö mánuðum frá því samningurinn var gerður vegna þess ágreinings sem risið hefði um framkvæmdir á Hlíðarendareitnum vegna nálægðar hans við Reykjavíkurflugvöll og helgunarsvæði norðaustur suðvestur flugbrautar vallarins. Þar sem ekki væri útilokað að Reykjavíkurborg eða ríkið gætu tafið eða hindrað framkvæmdir á svæðinu hefði kaupandi rétt til eftir nánari ákvæðum í samningnum að að falla bótalaust frá kaupunum allt fram að efndatíma 23. apríl 2016. Þó var tekið fram að þessi heimild kaupanda kæmi ekki í veg fyrir að samstarf um uppbyggingu og framkvæmdir að Hlíðarenda 1 til 7 gætu hafist. Í því sambandi sagði að kaupandi hefði þegar keypt 10% hlut í stefnda og stæði vilji seljanda og kaupanda til þess, í gegnum sameiginlegt eignarhald sitt á stefnda, að starfa saman að uppbyggingu og framkvæmdum að minnsta kosti þar til fyrir lægi hvort kaupandi myndi nýta sér rétt sinn til að falla frá kaupunum.

Samhliða þessum kaupsamningum um hlutina í stefnda gerðu Arcus ehf. og Hlíðarfótur ehf. með sér samning sama dag eða 23. september 2015 um kaup- og sölurétt á 10% hlutnum sem fyrrnefnda félagið hafði keypt og fengið afhentan. Þessi réttur var bundinn því skilyrði að kaupin á 90% af hlutunum í stefnda hefðu ekki gengið eftir og Arcus ehf. nýtt sér einhliða rétt sinn til að falla frá þeim. Tekið var fram að fyrir Hlíðarfót ehf. fæli sölurétturinn í sér skuldbindingu til að kaupa hlutinn og fyrir Arcus ehf. að selja hann á innlausnartímabili til 31. maí 2016 gegn greiðslu innlausnarverðs sem nam 22.050.000 krónum.

Til að leggja frekari grunn að samstarfinu gerðu Arcus ehf., Hlíðarfótur ehf. og stefndi með sér hluthafasamkomulag 23. september 2015. Þar var tekið fram, eins og í fyrrgreindum kaupsamningum um hlutina í stefnda, að tilgangurinn væri að félagið yrði samstarfsvettvangur um uppbyggingu og framkvæmdir á lóðinni Hlíðarendi 1 til 7. Um stjórnskipulag stefnda sagði að stjórn félagsins skyldi skipuð tveimur mönnum og væru aðilar sammála um að Hlíðarfótur ehf. skyldi skipa annan þeirra en Arcus ehf. hinn og yrði sá síðarnefndi formaður stjórnar. Tekið var fram að allar ákvarðanir sem tengdust rekstri og starfsemi félagsins skyldu teknar samhljóða af báðum stjórnarmönnum þess og ef ekki næðist samstaða á milli þeirra við afgreiðslu mála skyldi hvorum um sig heimilt að krefjast þess að málinu yrði vísað til ákvörðunar hluthafafundar. Þá sagði að aðilar væru sammála um að þær framkvæmdir sem stefndi kynni að ráðast í skyldu í upphafi vera fjármagnaðar með lánveitingu frá Arcusi ehf. Í því skyni skyldi það félag veita stefnda ádráttarlán allt að 250.000.000 krónur sem heimilt væri að draga á eftir þörfum frá undirritun samkomulagsins til 31. mars 2016. Ádráttarlánið átti að vera á gjalddaga 1. júní sama ár og fyrir því átti gefa út tryggingarbréf að fjárhæð 285.000.000 krónur með 2. veðrétti í lóðinni Hlíðarendi 1 til 7. Samkomulaginu var markaður gildistími þar til allt hlutafé félagsins yrði komið á hendi eins hluthafa eða aðilar yrðu ásáttir um að fella það úr gildi. Þegar samkomulag þetta var gert var eini stjórnarmaður stefnda B-kk-nf H-kk-nf, en hann mun jafnframt hafa verið í fyrirsvari fyrir Hlíðarfót ehf.

2

Takmarkað byggingarleyfi fyrir jarðvinnu og aðstöðusköpun á lóðinni Hlíðarendi 1 til 7 var gefið út af byggingarfulltrúa Reykjavíkurborgar 23. september 2015. Í leyfinu kom fram að Linnet ehf. væri byggingarstjóri og Þ-kk-nf G-kk-nf húsasmíðameistari.

Meðal málsgagna er óundirritaður verksamningur, sem dagsettur er 1. október 2015, milli áfrýjanda og stefnda. Þar segir að áfrýjandi taki að sér sem stýriverktaki allar verklegar framkvæmdir fyrir stefnda við nýbyggingar á lóð stefnda að Hlíðarenda 1 til 7. Nánar tiltekið er þessu lýst þannig að verkið taki til allra verkþátta, en í því felist að semja um og hafa umsjón með gerð allra hönnunargagna og í kjölfarið afla byggingar- og framkvæmdarleyfa. Jafnframt muni áfrýjandi taka saman útboðs- og tilboðsgögn og semja við og sjá um innkaup, ráðningu undirverktaka, samskipti við birgja og allt það sem þarf til að ljúka verkinu. Nánari ákvæði eru síðan um verkið en áætlaður heildarkostnaður við það er talinn 4.350.000.000 krónur. Þá kemur fram að áfrýjandi muni bæta 14,5% álagi á allan raunkostnað vegna vinnu á verkstað og vinnu hönnuða sem falli til vegna verksins. Með aðilum er ágreiningslaust að þessi samningur hafi ekki tekið gildi og sé óskuldbindandi milli aðila, sbr. dóm Hæstaréttar 15. júní 2017 í máli nr. 347/2017, þar sem hafnað var kröfu stefnda um að vísa málinu frá dómi.

Til þess kom ekki að stefndi fengi ádráttarlán frá Arcusi ehf. eins og miðað var við í fyrrgreindu hluthafasamkomulagi 23. september 2015. Í tölvupósti B-kk-ef H-kk-ef, stjórnarmanns stefnda, 6. október 2015, sem meðal annars var sendur Þ-kk-þgf G-kk-þgf, kom fram að samkomulag væri um að „ÞG“ ætlaði að fjármagna verkliði upp að botnplötu án lánsfjármögnunar.

Með verksamningi undirrituðum 13. og 14. október 2015 tóku ALARK arkitektar ehf. að sér gagnvart áfrýjanda að breyta byggingarnefndarteikningum sem verktaki hafði unnið vegna Hlíðarenda 1 til 7 þannig að neðri kjallari byggingarinnar yrði minnkaður verulega. Var tekið fram að verktaki myndi semja um og láta vinna aðrar breytingar sem af þessu leiddu og yfirfara heildarhönnun verksins og breyta því á þann veg sem aðilar yrðu ásáttir um. Verkinu var síðan nánar lýst en fyrir það átti að greiða í samræmi við tilboð verktaka 38.121.112 krónur auk virðisaukaskatts. Af því átti að greiða 25% við gerð samningsins, en eftirstöðvarnar átti að inna af hendi með sex jöfnum afborgunum á næstu sex mánuðum ef sú skipting endurspeglaði framvindu hönnunarinnar. Að öðrum kosti var gert ráð fyrir að endursamið yrði um greiðsluna. Þá var tekið fram í samningnum að verkið væri háð óvissu vegna nálægðar við Reykjavíkurflugvöll. Af þeim sökum væri áfrýjanda heimilt að segja samningnum upp án fyrirvara og efna hann í samræmi við framvindu við uppsögn ef upp kæmu atvik til ársloka 2015 sem yllu því að áfrýjandi hætti við eða stöðvaði verkið. ALARK arkitektar ehf. gerðu áfrýjanda fjóra reikninga en þeir voru eftirfarandi: Reikningur 16. október 2015 að fjárhæð 11.817.545 krónur vegna 25% þóknunar sem greiða átti við gerð verksamnings; reikningur 31. sama mánaðar að fjárhæð 5.908.772 krónur vegna greiðslu eftir samningi; reikningur 30. nóvember sama ár að fjárhæð 2.954.387 krónur, sem sögð var helmingur annarrar greiðslu af sex eftir samningi; og loks reikningur 29. febrúar 2016 að fjárhæð 703.304 krónur vegna vinnu tveggja starfsmanna fyrirtækisins í þeim mánuði. Samtals nam fjárhæð þessara reikninga 21.384.008 krónum.

Áfrýjandi gerði verksamning 27. október 2015 við Mannvit ehf. um burðarþols- og lagnahönnun vegna þeirra bygginga sem reisa átti á lóðinni að Hlíðarenda 1 til 7. Fyrir verkið átti áfrýjandi að greiða 56.970.000 krónur auk virðisaukaskatts, en reikninga átti að gefa út í lok mánaðar í samræmi við framvindu verksins. Í þessum samningi var samhljóða ákvæði og í fyrrgreindum samningi við ALARK arkitekta ehf. um heimild áfrýjanda, vegna óvissu um framkvæmdir sem stafaði af nálægðinni við Reykjavíkurflugvöll, til að segja samningnum upp án fyrirvara og efna hann í samræmi við framvindu við uppsögn ef upp kæmu atvik til ársloka 2015 sem yllu því að áfrýjandi hætti við eða stöðvaði verkið. Mannvit ehf. gerði áfrýjanda þrjá reikninga samtals að fjárhæð 10.833.024 krónur, en þeir sundurliðuðust þannig: Reikningur 31. október 2015 að fjárhæð 4.980.382 krónur; reikningur 30. nóvember sama ár að fjárhæð 5.726.938 krónur og reikningur 29. febrúar 2016 að fjárhæð 125.704 krónur. Fyrri tveir reikningarnir voru vegna framvindu verksins en sá þriðji vegna vinnu tveggja starfsmanna fyrirtækisins í febrúar 2016.

Meðal málsgagna eru fundargerðir frá verkfundum á tímabilinu frá 7. október til 4. nóvember 2015 vegna hönnunar og undirbúnings fyrir framkvæmdirnar að Hlíðarenda 1 til 7. Samkvæmt þeim sóttu fundina Þ-kk-nf G-kk-nf vegna áfrýjanda og starfsmenn ALARK arkitekta ehf., Mannvits ehf. og annarra undirverktaka sem komu að verkinu á vegum áfrýjanda. Aftur á móti mætti enginn á fundina af hálfu stefnda.

Hinn 22. október 2015 fór áfrýjandi þess á leit við Samgöngustofu að fá heimild til að reisa byggingarkrana á svæðinu við Hlíðarenda í næsta nágrenni við Reykjavíkurflugvöll. Með bréfi Samgöngustofu 3. nóvember sama ár var þeirri beiðni hafnað þar sem uppsetning á slíkum krana færi í bága við reglugerð nr. 464/2007 um flugvelli þar sem hann skagaði upp í aðflugsflöt fyrir norðaustur suðvestur flugbraut vallarins.

3

B-kk-nf H-kk-nf, stjórnarmaður stefnda, ritaði Þ-kk-þgf G-kk-þgf tölvupóst 6. nóvember 2015 í tilefni af þeim ágreiningi sem risið hafði milli ríkis og borgar um norðaustur suðvestur flugbrautina, en lokun hennar skipti miklu fyrir framkvæmdir á Hlíðarendasvæðinu. Taldi fyrirsvarsmaðurinn einboðið að flugbrautinni yrði lokað og því valdi það honum miklum vonbrigðum „að þú skulir taka ákvörðun um að stöðva alla vinnu og framkvæmdir við verkefnið á þessum tímapunkti.“ Þessu erindi svaraði Þ-kk-nf með tölvupósti sama dag, en þar vísaði hann til þess að ítrekað hefði verið rætt að „áhætta vegna flugvallarmálsins ætti ekki og myndi ekki vera á herðum ÞG.“ Einnig sagði að fyrrgreint bréf Samgöngustofu 3. nóvember 2015 um synjun á leyfi til að reisa krana gæfi ekki tilefni til að ætla að lokun flugbrautarinnar væri á dagskrá. Tilgangslaust væri með öllu að leggja í kostnaðarsamar framkvæmdir við hönnun og að ljúka jarðvinnu ef líkur væru á að verkið stöðvaðist. Það hlyti að vera öllum til hagsbóta að afstýra eða takmarka tjón á meðan þessi óvissa væri fyrir hendi.

Með tölvupósti 13. nóvember 2015 sendi B-kk-nf H-kk-nf Reykjavíkurborg minnisblað 11. sama mánaðar frá áfrýjanda um áhrif þess að framkvæmdir við Hlíðarenda 1 til 7 yrðu stöðvaðar. Í því sagði meðal annars að áfallinn kostnaður stefnda væri annars vegar kaup á byggingarrétti, sem næmi um það bil 1.100.000.000 króna, og hins vegar framkvæmdakostnaður sem væri um 60.000.000 krónur. Tekið var fram að á liðnum vikum og mánuðum hefði verið unnið hörðum höndum að undirbúningi og að hrinda af stað framkvæmdum, en verið væri að leggja lokahönd á hönnun mannvirkja, burðarþols og lagna. Fyrsta skóflustungan hefði verið tekin tveimur vikum áður og hafist hefði verið handa við jarðvinnu. Í niðurlagi minnisblaðsins sagði að ákvörðun um framhald verksins þyrfti að taka án tafar enda hefði áfrýjandi þegar hafið undirbúning að stöðvun verksins.

B-kk-nf H-kk-nf sendi tölvupóst til starfsmanns áfrýjanda 4. desember 2015 sem hafði að geyma viðbrögð hans við minnisblaði er borist hafði deginum áður. Í því minnisblaði kom fram að frekari framkvæmdir „Arcusar/ÞG verks“ að Hlíðarenda 1 til 7 væru bundnar því að skaðleysi væri tryggt vegna frekari framkvæmda og þess kostnaðar sem þegar hefði fallið til. Um þetta tók B-kk-nf fram að hann væri að „vinna í skaðleysi fyrir framtíðarkostnaði en ekki þegar áföllnum“.

Aftur sendi B-kk-nf tölvupóst til áfrýjanda 13. desember 2015 með upplýsingum um viðræður við Reykjavíkurborg um fyrirgreiðslu með því að lána fyrir kostnaði við jarðvegsframkvæmdir að Hlíðarenda 1 til 7. Því erindi svaraði starfsmaður áfrýjanda með tölvupósti sama dag þar sem fyrirgreiðslu borgarinnar var fagnað. Aftur á móti var bent á að þrátt fyrir heimild í samningum aðila til að falla frá kaupum væri ekkert tekið á því hvernig bregðast ætti við þegar framkvæmdir tefðust og kostnaður færi að hlaðast upp. Þessu svaraði B-kk-nf með tölvupósti samdægurs þar sem fram kom að hann teldi samninga aðila fullnægjandi. Frestun á framkvæmdum væri „ykkar ákvörðun“ en unnið hefði verið dag og nótt að því að verkinu yrði haldið áfram. Því næst tók B-kk-nf svo til orða: „Ég vinn málið áfram af þeirri fullvissu að við munum byggja á Hlíðarenda á sama tíma og ég hef haft skilning á ykkar áhyggjum. Það eru síðan alltaf einhver mörk fyrir því hversu áhættufælinn maður er. Ég get ekki að því gert að mér finnst þið ganga nokkuð langt í kröfum um skaðleysi umfram það sem samið hefur verið um til viðbótar þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til.“

Hinn 15. desember 2015 ritaði Þ-kk-nf G-kk-nf bréf fyrir hönd Arcusar ehf. til B-kk-ef H-kk-ef vegna Hlíðafótar ehf. í tilefni af fyrirsjáanlegum töfum á verkframkvæmdum á lóðinni Hlíðarenda 1 til 7. Taldi Þ-kk-nf í ljósi þess sem komið hefði fram af hálfu ríkisins að ekki væri að vænta að norðaustur suðvestur flugbraut Reykjavíkurflugvallar yrði lokað með viðeigandi breytingum á skipulagsreglum fyrir flugvöllinn. Þetta setti fyrirhugaðar framkvæmdir og uppbyggingu á lóðinni í verulegt uppnám. Af þessum sökum væru fyrir hendi atvik í skilningi samnings 23. september 2015 um kaup á 90% hlut í stefnda sem gerðu Arcusi ehf. kleift að falla frá kaupunum bótalaust. Ákvörðun þar að lútandi hefði þó enn ekki verið tekin en frekari framkvæmdir væru háðar ákveðnum skilyrðum og meðal þeirra var að byggingaraðila yrði tryggt skaðleysi vegna áframhaldandi framkvæmda og kostnaðar sem þegar hefði fallið til. Jafnframt sagði í niðurlagi bréfsins að hvorki yrði tekið þátt í frekari framkvæmdum né greiddur kostnaður vegna þeirra fyrr en gengið hefði verið frá skriflegu samkomulagi um þau atriði sem rakin væru í bréfinu. Þessu bréfi svaraði B-kk-nf með tölvupósti sama dag til Þ-kk-ef. Þar sagði að það sem fram kæmi í bréfinu væri í ósamræmi við það sem rætt hefði verið þeirra á milli og óskaði B-kk-nf eftir því að Þ-kk-nf staðfesti að ákveðið hefði verið að „þú“ myndir ljúka teikningarvinnu með ALARK arkitektum ehf. þannig að byggingarnefndarteikningar kláruðust sem fyrst. Þessu svaraði Þ-kk-nf með tölvupósti 16. desember 2015 þar sem fram kom að byggingarnefndarteikningar yrðu kláraðar og lagðar inn þegar jarðvinna yrði hafin og jafnframt yrði metið hvort haldið yrði áfram með burðarþols- og lagnahönnun áður en jarðvinnu lyki.

4

Hinn 15. desember 2015 var haldinn hluthafafundir í stefnda þar sem Þ-kk-nf G-kk-nf var kosinn formaður stjórnar og B-kk-nf H-kk-nf meðstjórnandi. Jafnframt var samþykkt að hefja gröft á lóðinni en það verk yrði unnið af GT hreinsun ehf. Jafnframt var fært til bókar að Reykjavíkurborg myndi fjármagna þær framkvæmdir. Í kjölfar þessa fundar mun ekki hafa verið send tilkynning um breytingu á stjórn félagsins til hlutafélagaskrár.

Með ódagsettum samningi, sem mun hafa verið gerður seinni hluta árs 2015, tók GT hreinsun ehf. að sér fyrir stefnda gröft fyrir sökklum og fyllingar undir sökkla á lóðinni og að koma jarðefninu á brott. Fyrir verkið átti að greiða eftir mælingu á magni miðað við tilgreind einingarverð. Verkinu var áfangaskipt en því átti að ljúka á sex mánuðum. Af hálfu stefnda undirrituðu samninginn Þ-kk-nf G-kk-nf og B-kk-nf H-kk-nf, sem skipuðu stjórn félagsins, eins og áður greinir.

Hinn 31. desember 2015 gaf áfrýjandi út reikning á hendur stefnda að fjárhæð 48.377.462 krónur fyrir vinnu á verkstað, efni og aðra þjónustu. Stefndi kannast ekki við að sér hafi borist þessi reikningur fyrr en með tölvupósti 18. apríl 2016.

Með bréfi Arcusar ehf. 18. apríl 2016 til Hlíðafótar ehf. voru gerðar athugasemdir við efndir á samningi 23. september 2015 um kaup fyrrnefnda félagins á 10% hlut í stefnda og við hluthafasamkomulag sama dag milli hluthafa í félaginu. Var fundið að því að enn hefði ekki verið afhent uppfærð hlutaskrá félagsins og að skráning á stjórn félagsins í hlutafélagaskrá væri ekki í samræmi við ákvörðun hluthafafundar 15. desember 2015. Loks var gerð athugasemd við að lóðin Hlíðarendi 1 til 7 væri ekki þinglýst eign félagsins, svo sem gert væri ráð fyrir í kaupsamningnum, auk þess sem ekki hefði verið gerður lánssamningur vegna ádráttarláns til félagsins allt að fjárhæð 250.000.000 krónur og gefið út tryggingarbréf fyrir því til Arcusar ehf. í samræmi við hluthafasamkomulagið. Var þess farið á leit að úr þessu yrði bætt þegar í stað. Skömmu eftir að þetta erindi var sent var Hlíðarfæti ehf. tilkynnt með bréfi 22. apríl 2016 að Arcus ehf. hefði fallið frá kaupum á 90% hlut í stefnda í samræmi við heimild í kaupsamningi 23. september 2015 um þann hlut. Í kjölfarið nýtti Hlíðarfótur ehf. sér heimild sína eftir samningi sama dag til að leysa til sín 10% hlut Arcusar ehf. í félaginu og sendi tilkynningu þess efnis 31. maí 2016.

Áfrýjandi og Arcus ehf. röktu ítarlega í bréfi 27. júní 2016 hvernig félögin töldu sig hafa mátt þola ýmsar vanefndir af hálfu Hlíðarfótar ehf. og tengdra félaga við kaupin á hlutafé í stefnda. Til að ljúka málum í eitt skipti fyrir öll væri þó áfrýjandi reiðubúinn að sætta sig við greiðslu á fyrrgreindum reikningi 31. desember 2015 að fjárhæð 48.377.462 krónur auk dráttarvaxta ef hann yrði greiddur eigi síðar en 30. júní 2016. Að öðrum kosti yrði málið sótt fyrir dómstólum. Með bréfi 26. júlí sama ár var öllum kröfum áfrýjanda hafnað. Áfrýjandi ítrekaði síðan kröfu sína með bréfi 7. september 2016, en því erindi var svarað á sama veg og áður með bréfi Hlíðafótar ehf. 29. sama mánaðar.

III

Svo sem áður greinir gerir áfrýjandi kröfu á hendur stefnda um greiðslu þóknunar fyrir eigin vinnu og útlagðan kostnað vegna hönnunar og undirbúnings fyrir framkvæmdir á lóð stefnda að Hlíðarenda 1 til 7.

Að því er varðar útlagðan kostnað tekur krafa áfrýjanda til fyrrgreindra reikninga ALARK arkitekta ehf. á tímabilinu frá 16. október 2015 til 29. febrúar 2016 samtals að fjárhæð 21.384.008 krónur. Jafnframt tekur krafan til fyrrgreindra reikninga Mannvits ehf. á tímabilinu frá 31. október 2015 til 29. febrúar 2016 samtals að fjárhæð 10.833.024 krónur. Til viðbótar stofnaði áfrýjandi til kostnaðar hjá EFLU verkfræðistofu samkvæmt reikningum á tímabilinu frá 31. október 2015 til 31. mars 2016 samtals að fjárhæð 529.347 krónur, ATR Verki hf. samkvæmt reikningum 18. nóvember 2015 og 12. febrúar 2016 samtals að fjárhæð 317.440 krónur, Grettisafli ehf. samkvæmt reikningum í október 2015 og janúar 2016 samtals að fjárhæð 70.060 krónur, Sjónhag ehf. samkvæmt reikningi 29. febrúar 2016 að fjárhæð 15.810 krónur og Málflutningsstofu Reykjavíkur samkvæmt reikningi 30. nóvember 2015 að fjárhæð 46.314 krónur. Alls nam þessi útlagði kostnaður 33.196.003 krónum.

Jafnframt gerir áfrýjandi kröfu um 14,5% álag á allan raunkostnað vegna vinnu hönnuða við verkið, en sá kostnaður nemi 4.643.681 krónu vegna ársins 2015 og 156.854 krónum vegna ársins 2016. Þessi kröfuliður nemur því 4.800.535 krónum.

Loks krefst áfrýjandi þóknunar að fjárhæð 7.890.120 krónur vegna vinnu nánar tilgreindra starfsmanna sinna og miðar þá við 353,5 vinnustundir. Jafnframt gerir hann kröfu um greiðslu að fjárhæð 3.766.197 krónur vegna skrifstofu- og fjármögnunarkostnaðar, sem hafi meðal annars fallið til vegna útlagðs kostnaðar við að taka byggingarstjóratryggingu, ábyrgðartryggingu verktaka, umsýslukostnaðar á skrifstofu og vegna aðkeyptrar sérfræði- og lögfræðiráðgjafar við fjármögnun verksins. Þessir kröfuliðir nema því 11.656.317 krónum.

Samkvæmt framansögðu er samtala kröfuliða 49.652.855 krónur og svarar það til dómkröfu áfrýjanda.

IV

Þegar Arcus ehf., systurfélag áfrýjanda, festi kaup á öllu hlutafé í stefnda með samningum 23. september 2015 hafði leigulóðar- og byggingarréttindum að Hlíðarenda 1 til 7 verið ráðstafað til félagsins með samningi 21. sama mánaðar og munu þessi réttindi hafa verið eina eign félagsins. Með sölunni á stefnda var því réttindunum ráðstafað til systurfélagsins í formi eignaraðildarinnar, en til stóð að fyrirhugaðar byggingarframkvæmdir á lóðinni færu fram á vegum stefnda. Jafnframt var gert ráð fyrir að áfrýjandi hefði umsjón með verklegum framkvæmdum á lóðinni.

Í aðdraganda þessara viðskipta hafði risið ágreiningur milli Reykjavíkurborgar og ríkisins um hvort norðaustur suðvestur flugbraut Reykjavíkurflugvallar yrði lokað og skipulagsreglur fyrir flugvöllinn endurskoðaðar í samræmi við það. Þetta hafði veruleg áhrif á framkvæmdir á fyrrgreindri lóð stefnda og reyndar á öllum Hlíðarendareitnum. Úr þessari deilu var leyst með dómi Hæstaréttar 9. júní 2016 í máli nr. 268/2016, en með honum var fallist á að ríkinu væri skylt að viðlögðum dagsektum að loka umræddri flugbraut. Þegar dómurinn gekk voru hins vegar um garð gengin þau atvik sem reynir á í þessu máli.

Arcus ehf. festi eins og fyrr segir kaup á hlutum í stefnda með tveimur samningum við Hlíðarfót ehf. 23. september 2015, en annar þeirra tók til 10% hlutfjárins en hinn til 90% þess. Vegna óvissu um uppbyggingu á svæðinu, sem stafaði af ágreiningi um starfsemi Reykjavíkurflugvallar, var ákveðið að samningurinn um stærri hlutinn í stefnda yrði ekki efndur fyrr en að liðnum sjö mánuðum frá gerð hans. Á því tímabili hafði Arcus ehf. heimild til að falla frá kaupunum bótalaust ef fyrirsjáanlegt eða sennilegt yrði að framkvæmdir og uppbygging myndi tefjast vegna ágreiningsins um flugvöllinn. Ef fallið yrði frá þeim kaupum var jafnframt fyrir hendi kaup- og söluréttur eftir samningi 23. september 2015 á smærri hlutnum í stefnda sem hafði verið efndur. Eins og rakið hefur verið féllu kaupin á hlutunum í stefnda að öllu leyti niður á þessum grunni, annars vegar með því að Arcus ehf. féll frá kaupunum á stærri hlutunum 22. apríl 2016 og hins vegar með því að Hlíðarfótur ehf. leysti til sín smærri hlutinn 31. maí sama ár.

Samhliða kaupum á öllu hlutafé í stefnda var gert hluthafasamkomulag 23. september 2015 sem átti að gilda þar til allt hlutafé í stefnda væri komið á hendi eins hluthafa. Samkvæmt því samkomulagi áttu stjórnarmenn í félaginu að vera tveir þannig að Hlíðarfótur ehf. tilnefndi annan en Arcus ehf. hinn og yrði sá síðarnefndi formaður stjórnar. Jafnframt kom fram í samkomulaginu að allar ákvarðanir, sem tengdust rekstri og starfsemi stefnda, ættu að vera teknar samhljóða af báðum stjórnarmönnum félagsins. Þá sagði að hvor stjórnarmaður gæti vísað máli til ákvörðunar hluthafafundar ef ekki næðist samstaða milli stjórnarmannanna um afgreiðslu þess. Þessi fyrirmæli verður að virða í því ljósi að vegna ágreiningsins um flugvöllinn var fyrir hendi óvissa á sjö mánaðar tímabili frá 23. september 2015 til 23. apríl 2016 um hvort félagið, Arcus ehf. eða Hlíðarfótur ehf., myndi til frambúðar eiga hlutina í stefnda. Að því gættu var eðlilegt að áskilið væri í samkomulaginu að samþykki beggja stjórnarmanna í stefnda, sem tilnefndir voru af hálfu félaganna, þyrfti til svo kostnaður yrði felldur á stefnda, enda gat slík ákvörðun haft áhrif fyrir það félag sem eignarhluturinn í stefnda endaði hjá eftir samningunum um kaupin á hlutunum í félaginu.

Eins og áður greinir er áfrýjandi systurfélag Arcusar ehf., en bæði félögin munu hafa verið í eigu og undir stjórn Þ-kk-ef G-kk-ef. Að því gættu og að virtum málsatvikum verður að leggja til grundvallar að ákvörðun um að fella kostnað á stefnda yrði að fara eftir umræddu hluthafasamkomulagi, hvort sem til kostnaðarins yrði stofnað af hálfu Arcusar ehf. eða áfrýjanda. Skiptir því ekki máli í þessu tilliti þótt áfrýjandi hafi ekki átt beina aðild að hluthafasamkomulaginu.

Með hlíðsjón af því sem hér hefur verið rakið verður ekki talið að áfrýjandi hafi getað í eigin nafni stofnað til kostnaðar í trausti þess að geta fellt hann á stefnda án þess að afla samþykkis félagsins eftir því sem aðilar höfðu ákveðið í lögskiptum sínum. Þannig bar áfrýjanda að afla samþykkis B-kk-ef H-kk-ef fyrir þessum kostnaði á meðan hann sat einn í stjórn stefnda til 15. desember 2015 og frá þeim tíma þurfti samþykki beggja stjórnarmanna sem kosnir voru í stjórn stefnda þann dag fyrir hönd þeirra félaga sem fóru með hluti í stefnda. Í þessu tilliti getur engu breytt þótt nokkur dráttur hafi orðið á því að tveir menn yrðu kjörnir í stjórn félagsins í samræmi við hluthafasamkomulagið 23. september 2015, enda gat það ekki haft þau áhrif að ekki þyrfti að viðhafa það samráð sem samkomulagið gerði ráð fyrir. Verður hér að hafa til hliðsjónar þá túlkunarreglu samningaréttar sem nefnd hefur verið gildisreglan og felur í sér að skýra beri samningsákvæði svo að það hafi í för með sér raunveruleg réttaráhrif sem eru framkvæmanleg og í samræmi við tilgang samnings.

Af því sem komið hefur fram í málinu verður ekki ráðið að áfrýjandi hafi aflað samþykkis stefnda fyrir þeim kostnaði sem hann stofnaði til í eigin nafni vegna undirbúnings fyrir uppbyggingu á lóð stefnda. Hér gegndi því öðru máli en átti við um verksamning, sem stefndi gerði síðla árs 2015 um gröft á lóðinni við GT hreinsun ehf., en sú framkvæmd var samþykkt á fyrrgreindum hluthafafundi stefnda 15. desember 2015 og um verkið var gerður samningur sem undirritaður var af báðum stjórnarmönnum stefnda. Ekki skiptir heldur máli þótt stefnda hafi verið ljóst að áfrýjandi stofnaði til kostnaðar vegna framkvæmdanna og verður því ekki fallist á að á þeim grunni hafi komist á munnlegur samningur um þá verkþætti sem ráðist var í. Verður því lagt til grundvallar að áfrýjandi hafi stofnað til kostnaðarins á eigin áhættu ef hann aflaði ekki samþykkis stefnda á þann veg sem gert var ráð fyrir í hluthafasamkomulaginu. Þá gat engu breytt um nauðsyn þess að afla samþykkis stefnda fyrir kostnaði þótt B-kk-nf H-kk-nf tæki svo til orða í tölvupósti 6. október 2015 að samkomulag væru um að „ÞG“ ætlaði að fjármagna verkliði upp að botnplötu án lánsfjármögnunar, enda var frá öndverðu gert ráð fyrir því í hluthafasamkomulaginu 23. september 2015 að Arcus ehf., systurfélag áfrýjanda, myndi fjármagna framkvæmdir á lóð stefnda.

Áfrýjandi heldur því fram að stefndi hafi ekki andmælt reikningi 31. desember 2015 í tæka tíð og því hafi hann með tómlæti sínu samþykkt reikninginn. Tekur áfrýjandi fram í því sambandi að í greinargerð stefnda í héraði hafi því ekki verið andmælt að reikningurinn hafi borist rakleitt í kjölfarið. Meðan óljóst var hvort kaup Arcusar ehf., systurfélags áfrýjanda, á öllum hlutum í stefnda næðu fram að ganga voru ekki efni til að andmæla þessum reikningi. Eftir að kaupin féllu niður 22. apríl og 31. maí 2016 var kröfunni tímalega andmælt með bréfi stefnda 26. júlí 2016 þar sem því var hafnað að ljúka málinu með greiðslu reikningsins, eins og lagt var til í bréfi áfrýjanda og Arcusar ehf. 27. júní sama ár.

Loks verður fallist á það með stefnda að áfrýjandi hafi ekki leitt í ljós hvort og þá að hvaða marki sá kostnaður sem hann krefur stefnda um hafi verið nauðsynlegur eða hafi komið að notum eftir að kaup Arcusar ehf. á stefnda féllu niður þannig að krafan verði sótt á hendur stefnda á þeim grunni.

Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og gildir það einnig um niðurstöðu hans um málskostnað.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, ÞG verktakar ehf., greiði stefnda, Landhlíð ehf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.