72/2010

Fyrirsvarsmaður G slf. var kjörinn endurskoðandi E ehf. frá haustmánuðum 2005 til maí 2007 og starfaði fyrir félagið að endurskoðun og ráðgjöf. Þess utan sinnti hann ráðgjöf og var til aðstoðar við endurskoðun félagsins fram í nóvembermánuð 2007. G slf. krafði E ehf. um greiðslu þriggja reikninga frá árunum 2006 og 2007, vegna vinnu í þágu félagsins, sem ekki fengust greiddir.  Í skýrslu fyrirsvarsmanns G slf. fyrir héraðsdómi kvaðst hann hafa fregnað að félagið hygðist selja helstu eignir félagsins. Hefði hann viljað freista þess að knýja fram greiðslu á reikningunum og krafist kyrrsetningar á eignunum sem fram fór 5. febrúar 2008. Reikningarnir fengust loks greiddir 22. apríl 2008. Á fundi stjórnar félagsins E ehf. 21. apríl 2008 var samþykkt að óska eftir gjaldþrotaskiptum á búi félagsins, á grundvelli rekstrarvanda og skuldastöðu þess, en úrskurður þess efnis var kveðinn upp af héraðsdómi 28. maí sama ár. Þrotabú E ehf. höfðaði mál þetta gegn G slf. til riftunar á greiðslu skuldar hins gjaldþrota félags við G slf. á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Deila aðila laut einkum að því hvort uppfyllt væru skilyrði ákvæðisins, um að greiðsla hafi verið ótilhlýðileg mismunun milli kröfuhafa félagsins og að fyrirsvarsmaður G slf. hafi verið grandsamur um það og um ógjaldfærni þess er greiðsla skuldarinnar fór fram. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að ákvæði 141. gr. laga nr. 21/1991 fæli í sér kröfu um að sá sem hag hefði af ráðstöfun hefði ekki sýnt af sér gáleysi. Í ákvæðinu fælist að fyrirsvarsmanni G slf. bæri, miðað við þá þekkingu sem hann bjó yfir og upplýsingar sem hann hafði, að sýna aðgæslu og gæta að því að ráðstöfun færi ekki í bága við regluna. Yrði að gera þá kröfu til fyrirsvarsmanns G slf. að hann hefði mátt vita að í kjölfar uppgjörs E ehf., sem kynnt var í árslok 2007, hefðu farið fram umræður í stjórn félagsins um fjárhagsvanda og framtíð þess og að við félaginu blasti rekstrarstöðvun þegar hann 22. apríl 2008, daginn eftir að stjórn félagsins hafði ákveðið að óska eftir gjaldþrotaskiptum og þremur vikum fyrir frestdag, tók við greiðslu skuldarinnar. Hann hefði einnig mátt vita að hann hefði knúið fram greiðslu á kröfu G slf., margir aðrir kröfuhafar félagsins hefðu ekki fengið greiðslu og að greiðslan leiddi til þess að félagið hefði minni eignir til fullnustu handa öðrum kröfuhöfum en ella. Var héraðsdómur staðfestur og krafa þrotabús E ehf. tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, P-kk-nf H-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. febrúar 2010. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Stefndi höfðaði mál þetta í héraði til riftunar á greiðslu skuldar hins gjaldþrota félags, Eignarhaldsfélagsins City Star Airlines ehf., við stefnda 22. apríl 2008 að fjárhæð 1.334.839 krónur og til endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar úr hendi áfrýjanda. Stefndi lýsti yfir því fyrir Hæstarétti að krafa hans um riftun væri eingöngu reist á 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. en hann vísaði jafnframt til 138. gr. sömu laga til stuðnings því að skilyrðum 141. gr. væri fullnægt.

Áfrýjandi rekur endurskoðunarþjónustu og er G-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf endurskoðandi, fyrirsvarsmaður samlagsfélagsins. Hann upplýsti í skýrslu fyrir héraðsdómi að hann hefði verið kjörinn endurskoðandi áðurnefnds eignarhaldsfélags haustið 2005 og hafi starfað fyrir félagið að endurskoðun og ráðgjöf fram á árið 2007. Í maí það ár hafi endurskoðunarfirmað, KPMG hf., verið kjörið endurskoðandi félagsins. G-kk-nf Þ-kk-nf kvaðst þó hafa aðstoðað ,,örlítið við ráðgjöf og annað slíkt alveg [til] nóvember 2007“. Hann hafi meðal annars aðstoðað við gerð árshlutauppgjörs félagsins fyrir tímabilið 1. janúar til 30. september 2007.

Á fundi stjórnar eignarhaldsfélagsins 28. nóvember 2007 var meðal annars rætt um ,,fjárhagsvanda í kjölfar 9 mán. uppgjörs og hvert skuli taka fyrirtækið.“ Á stjórnarfundi 10. desember sama ár er meðal annars bókað: ,,Stjórnarformaður og framkvæmdastjóri eru sammála [...] að nauðsynlegt sé að fá aukið fé inn í reksturinn með sölu hlutafjár til núverandi hluthafa eða nýrra. Stjórnarformaður ítrekar fjárhagsvanda fyrirtækisins og biðlar til stjórnarmanna að koma til aðstoðar við fyrirtækið.“ Fram kom einnig að stjórnarformaður og framkvæmdastjóri væru í persónulegum ábyrgðum fyrir stórum hluta af skuldum félagsins og dótturfélaga, sem flest væru í vanskilum. Enn var haldinn stjórnarfundur 19. desember 2007. Þar er meðal annars bókað að drög að níu mánaða uppgjöri séu sýnd stjórnarmönnum, en þau hafi ekki breyst mikið frá fyrri drögum. Bókaðar eru nokkrar athugasemdir við drögin, en jafnframt er bókað að greiddar hafi verið nokkrar gjaldfallnar kröfur sökum ,,gríðarlegra vanskila“. Þá er bókað um önnur vanskil félagsins og tilgreindra dótturfélaga sem nauðsynlegt sé að koma í skil og að mikil þörf sé á að fá fjármuni inn í félagið. Einnig kemur fram í fundargerð þessa fundar að ágreiningur sé meðal stjórnarmanna um val á þeim vanskilaskuldum, sem greiddar voru og ýmsar aðrar ráðstafanir stjórnenda félagsins. Loks er bókað að stjórnarmenn, að undanskildum G-kk-þgf Þ-kk-þgf samþykki að ,,reyna [að] lána til félagsins GBP 25.000 hver“. Á fundi stjórnar félagsins 21. apríl 2008 var samþykkt að óska eftir því að bú þess yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Í bréfi nýs formanns stjórnar, G-kk-ef Þ-kk-ef, til Héraðsdóms Reykjavíkur 14. maí 2008 sagði meðal annars um ástæður þess að óskað var gjaldþrotaskipta, að félagið ,,getur ekki staðið í fullum skilum við lánadrottna sína og greitt skuldir sínar. Skuldir eru fallnar í gjalddaga og það þykir ekki líklegt þar sem félagið hefur hætt öllum daglegum rekstri að greiðsluörðugleikar muni líða hjá innan skamms tíma.“ Úrskurður um töku bús félagsins til gjaldþrotaskipta var kveðinn upp 28. maí 2008.

Í skýrslu, sem G-kk-nf Þ-kk-nf gaf fyrir skiptastjóra, sem skipaður hafði verið í þrotabúinu, upplýsti hann að félagið hefði byrjað rekstur ,,u.þ.b. árið 2003“ en hann hefði eignast hlut í því 2005. G-kk-nf, sem er faðir G-kk-ef Þ-kk-ef fyrirsvarsmanns áfrýjanda, upplýsti einnig í skýrslu sinni að hið gjaldþrota félag hefði átt flugvélar, sem það hefði leigt dótturfélagi sínu, City Star Ltd., en það félag hefði verið skráð í Skotlandi. Önnur dótturfélög hefðu verið Landsflug ehf., sem stundað hefði innanlandsflug þar með talið sjúkraflug, Flugvélaleiga Grindavíkur ehf. og City Star Airlines ehf., en það félag hafi séð um viðhald og rekstur flugvélanna. Stjórnarformaðurinn upplýsti að öll dótturfélögin hafi hætt rekstri í lok janúar 2008 og ,,séu gjaldþrota þar sem skuldir þeirra eru langt umfram eignir.“ Ástæður þess að óskað var gjaldþrotaskipta á búi félagsins sagði stjórnarformaðurinn í skýrslu sinni að hafi verið ,,aðallega erfiður rekstur og skuldastaða.“

Áfrýjandi leitað greiðslu á þremur reikningum, sem félagið hafði gert eignarhaldsfélaginu vegna starfa í þágu þess. Elsti reikningurinn var frá 30. október 2006, 155.625 krónur, næsti frá 9. október 2007, 224.598 krónur, og sá þriðji frá 30. nóvember 2007, 440.979 krónur. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi kvað G-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf reikningana ekki hafa fengist greidda og hafi fyrirsvarsmenn eignarhaldsfélagsins sagt ástæður þess vera að þeir væru háir og að áfrýjandi hefði þegar fengið umtalsverðar greiðslur fyrir störf sín. G-kk-nf Þ-kk-nf kvaðst hafa fregnað að eignarhaldsfélagið hygðist selja tvær flugvélar í eigu félagsins, en þær hefðu þá verið helstu eignir þess. Hefði hann viljað freista þess að knýja fram greiðslu á reikningunum og því krafist kyrrsetningar á flugvélunum. Kyrrsetningin hafi farið fram 5. febrúar 2008 og staðfestingarmál verið höfðað í kjölfarið. Reikningarnir hafi svo verið greiddir 22. apríl 2008 ásamt vöxtum og kostnað samtals 1.334.839 krónur.

II

Eins og áður greinir er krafa stefnda um riftun á greiðslu skuldar hins gjaldþrota félags við áfrýjanda reist á 141. gr. laga nr. 21/1991. Sú grein heimilar þrotabúi að krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotmanns verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaður var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hag hafði af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotmannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg.

Greiðsla skuldarinnar við áfrýjanda fór fram 22. apríl 2008, daginn eftir að stjórn Eignarhaldsfélagins City Star Airlines ehf. hafði ákveðið á fundi að óska eftir að bú þess yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Ástæður þess voru að mati stjórnar að félagið gæti ekki staðið í skilum við lánardrottna sína þegar kröfur þeirra féllu í gjalddaga og ekki væri sennilegt að greiðsluörðugleikarnir myndu líða hjá innan skamms tíma, sbr. 2. mgr., sbr. og 1. mgr., 64. gr. laga nr. 21/1991. Deila aðilar einkum um hvort uppfyllt séu skilyrði 141. gr. laganna, um að greiðsla hafi verið ótilhlýðileg mismunun milli kröfuhafa og að fyrirsvarsmaður áfrýjanda hafi verið grandsamur um það og um ógjaldfærni félagsins er greiðsla skuldarinnar fór fram.

Fyrirsvarsmaður áfrýjanda, G-kk-nf Þ-kk-nf, er endurskoðandi og veitir fyrir hönd áfrýjanda endurskoðunarþjónustu og ýmsa ráðgjöf sem henni tengist gegn gjaldi. Hann er sérfróður um rekstur og reikningsskil. Hann útbjó ársreikninga Eignarhaldsfélagsins City Star Airlines ehf. fyrir árin 2005 og 2006 og aðstoðaði við gerð árshlutauppgjörs vegna fyrstu níu mánaða ársins 2007. Hann var félaginu og nýkjörnum endurskoðendum þess til aðstoðar og ráðgjafar þar til í nóvember 2007. Niðurstaða rekstrarreiknings hins gjaldþrota félags fyrir árin 2005, 2006 og fyrstu níu mánuði ársins 2007 sýndi að samanlagt tap á rekstri þess var um 414.000.000 króna. Hlutafé félagsins í ársreikningum 2005 og 2006 er tilgreint 12.500.000. Um framangreint tap var honum því kunnugt. Hann hefur upplýst að hann hafi fregnað af því að til stæði að selja tvær flugvélar félagsins, sem þá voru helstu eignir þess, og að það hafi verið tilefni þess að hann krafðist kyrrsetningar í þeim til tryggingar kröfu áfrýjanda. Ákvæði 141. gr. laga nr. 21/1991 um að rifta megi ráðstöfunum, sem þar greinir, ef sá sem hag hafði af ráðstöfun vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamanns og þær aðstæður, sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg, felur í sér kröfu um að hann hafi ekki sýnt af sér gáleysi. Í ákvæðinu felst að fyrirsvarsmanni áfrýjanda bar, miðað við þá þekkingu sem hann bjó yfir og upplýsingar sem hann hafði, að sýna aðgæslu og gæta að því að ráðstöfun færi ekki í bága við regluna. Verður að gera þá kröfu til hans að hann hafi mátt vita að í kjölfar níu mánaða uppgjörsins sem kynnt var í árslok 2007 hafi farið fram umræður í stjórn félagsins um fjárhagsvanda þess og um framtíð félagsins. Þá hafi hann einnig mátt vita að dótturfélög þess hættu rekstri í janúar 2008 og að við þeim blasti að verða tekin til gjaldþrotaskipta. Honum hafi því mátt vera ljóst að við félaginu blasti rekstrarstöðvun þegar hann 22. apríl 2008, þremur vikum fyrir frestdag, tók við greiðslu skuldarinnar en hún var reist á þremur reikningum og voru fimm til átján mánuðir liðnir frá gjalddaga þeirra. Hann mátti einnig vita að hann hafði knúið fram greiðslu á kröfu áfrýjanda og að margir aðrir kröfuhafa hefðu ekki fengið greiðslu. Er fullnægt því skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 að áfrýjandi hafi mátt vita að greiðslan fól í sér ótilhlýðilega mismunun í hans þágu og að félagið væri ógjaldfært, er greiðslan fór fram. Hann mátti einnig vita að greiðslan leiddi til þess að félagið hafði, sem greiðslunni nam, minni eignir til fullnustu handa öðrum kröfuhöfum. Er fallist á með héraðsdómi að rifta eigi greiðslunni og að áfrýjanda beri að endurgreiða þrotabúinu umkrafða fjárhæð.

Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Fyrir héraðsdómi reisti áfrýjandi kröfu sína um riftun bæði á 138. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Héraðsdómur tekur í niðurstöðukafla ekki með skýrum hætti af skarið um það á hvorri greininni niðurstaðan um riftun og endurgreiðslu er reist. Fer þetta í bága við f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem þó má ráða af rökstuðningi héraðsdóms að riftun sé reist á 141. gr. laga nr. 21/1991 er ekki næg ástæða til að ómerkja dóminn.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, GÞG endurskoðun og ráðgjöf slf., greiði stefnda, þrotabúi Eignarhaldsfélagsins City Star Airlines ehf., málskostnað fyrir Hæstarétti, 400.000 krónur.