64/2014

Grunnskólakennarinn PE höfðaði mál á hendur G, til heimtu miskabóta vegna ætlaðs eineltis sem hann hefði orðið fyrir í starfi af hendi skólastjórans PJ. G stefndi PJ til réttargæslu í málinu. Eftir að PE kvartaði til G vegna fyrrgreindrar háttsemi var aflað skýrslu þriggja sálfræðinga þar sem komist var að niðurstöðu um að háttsemi PJ í garð PE fæli í sér einelti. Ekki var talið að fullnægt væri skilyrðum um einelti samkvæmt skilgreiningu reglugerðar nr. 1000/2004 um aðgerðir gegn einelti á vinnustað, sem sett var meðal annars með stoð í e. lið 38. gr. laga nr. 46/1980 um um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Í dómi Hæstaréttar var á hinn bóginn rakið að til þess væri að líta að G hefði fyrir héraðsdómi fallist á staðhæfingu PE um að hann hefði verið lagður í einelti af PJ og orðið fyrir miska af þeim sökum. Talið var að þótt háttsemi PJ í garð PE hefði að mestu leyti verið hluti stjórnunarathafna skólastjóra og liður í hagræðingu í rekstri grunnskólans sem fyrirskipuð hefði verið af sveitarstjórn G, væri önnur háttsemi af hálfu PJ svo tengd starfi hans að vinnuveitandinn G bæri ábyrgð á henni. PE var hins vegar sjálfur talinn bera ábyrgð á helmingi miska síns, með því að hann hefði ekki sinnt um skyldu sína samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laga nr. 91/2008 um grunnskóla

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2014 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

P-kk-þgf L-kk-þgf J-kk-þgf er stefnt til réttargæslu í málinu. Hann krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Stefndi hefur starfað sem kennari frá 1989 og var ráðinn sem slíkur að Grunnskóla Grindavíkur á árinu 1999. Réttargæslustefndi var ráðinn skólastjóri við skólann 2008, en hafði ekki starfað við skólann áður. Hann mun þá hafa haft langa starfsreynslu sem skólastjóri við grunnskóla.

Í 5. gr. laga nr. 91/2008 um grunnskóla er mælt fyrir um að rekstur almennra grunnskóla sé á ábyrgð og kostnað sveitarfélaga. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laganna er skólastjóri grunnskóla forstöðumaður skólans. Hann stjórnar skólanum, veitir faglega forystu og ber ábyrgð á starfi skólans gagnvart sveitarstjórn. Í 2. mgr. sömu greinar er meðal annars kveðið á um að skólastjóri ákveði verksvið annarra stjórnenda skólans og að einn þeirra skuli vera staðgengill skólastjóra. Í 12. gr. laganna er að finna almennt ákvæði um skyldur starfsfólks grunnskóla en þar segir í 1. mgr. að starfsfólk þeirra skuli rækja starf sitt af fagmennsku, alúð og samviskusemi. Það skuli gæta kurteisi, nærgætni og lipurðar í framkomu sinni, meðal annars gagnvart samstarfsfólki. Samkvæmt framansögðu er það hlutverk skólastjóra grunnskóla að stjórna fjármálum skólans innan þess ramma sem fjárveitingar sveitarfélags til skólans setja.

Í skýrslu bæjarstjóra áfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram að hann hafi verið ráðinn til starfa hjá áfrýjanda í ágúst 2010. Þá hafi legið ljóst fyrir að þörf hafi verið fyrir hagræðingu í rekstri bæjarfélagsins almennt. Aðgerðir til hagræðingar hafi reyndar verið hafnar áður en hann kom til starfa, meðal annars í rekstri Grunnskóla Grindavíkur, til samræmis við ákvörðun fyrrverandi bæjarstjórnar. Þeim aðgerðum hafi verið fram haldið og hafi kennslustundum verið fækkað auk þess sem dregið hafi verið úr öðrum rekstrarkostnaði skólans. Spurður hvernig þessi hagræðing hafi bitnað á kennurum við skólann svaraði hann því til að kennarar hefðu þurft að sæta skerðingu á yfirvinnu og þeir kennarar sem fyrir hefðu haft mesta yfirvinnu eða launuð aukastörf hafi þurft að sæta meiri skerðingu en aðrir. Spurður um stöðu stefnda í þessu efni svaraði bæjarstjórinn að stefndi væri í hópi þeirra sem hefðu haft marga yfirvinnutíma og því þurft að sæta meiri skerðingu en ella. Aðrir í sömu stöðu hefðu einnig þurft að sæta sambærilegri skerðingu. Í skýrslu bæjarstjóra kom einnig fram að það hefði verið að frumkvæði hans sem umsjón með heimasíðu skólans var flutt frá stefnda. Það hafi verið gert til þess að hafa hana í sama umhverfi og aðrar vefsíður bæjarins og til þess að fleiri en einn hefðu möguleika til þess að setja efni inn á síðuna. Í skýrslunni kom jafnframt fram að áfrýjandi hafi ákveðið að binda enda á starf réttargæslustefnda sem skólastjóra við Grunnskóla Grindavíkur og samið um starfslok við hann. Þetta hafi verið gert síðla hausts 2011.

II

Skömmu eftir að réttargæslustefndi réðst til starfa sem skólastjóri við Grunnskóla Grindavíkur hóf hann aðgerðir til hagræðingar í rekstri skólans. Aðgerðir þessar bitnuðu sem fyrr greinir meðal annars á stefnda, en hann hafði með höndum ýmis aukastörf fyrir skólann, sem hann fékk greitt fyrir, og umtalsverða yfirvinnu. Fyrir liggur að vorið 2009 boðaði réttargæslustefndi hann í starfsmannaviðtal og gerði honum þar grein fyrir því að yfirvinna hans yrði skorin niður á skólaárinu 2009-2010. Haustið 2009 boðaði réttargæslustefndi hann aftur til fundar og upplýsti þá að hann myndi framvegis ekki fá greitt fyrir að aðstoða aðra kennara í tölvu- og tæknimálum. Ári síðar var aftur gerð sú breyting, sem áður getur, að umsjón með vefsíðu skólans, sem stefndi hafði annast einn og fengið greitt fyrir, var flutt annað. Munu greiðslur til stefnda fyrir þessa vinnu þá hafa fallið niður.

Í skýrslu stefnda fyrir dómi kvaðst hann líta svo á að níðst hafi verið á sér. Hann hafi ekki legið á þeirri skoðun sinni að ófaglega hafi verið staðið að aðgerðum af hálfu réttargæslustefnda og því hafi hann svarað fyrir sig. Hann kvaðst einnig hafa fengið bágt fyrir að rækja starf sitt sem trúnaðarmaður kennara við skólann.

III

Með bréfi 12. október 2011 sendi stefndi kvörtun til áfrýjanda vegna þess að hann taldi sig hafa verið lagðan í einelti af hálfu réttargæslustefnda. Í bréfinu rakti stefndi atvik af sinni hálfu og þær aðgerðir skólastjóra sem hann taldi til marks um einelti. Þetta hafi leitt til vanlíðunar hjá honum sem kennara og ýmsir skólastjórnendur hafi vitað um og viljað leita leiða til þess að ráða bót á. Stefndi kveður þá ýmist hafa stutt sig eða skólastjóra. Hann hafi einangrast í skólanum, vinir sem hann hafi átt þar áður hafi ekki lengur verið vinir hans. Hann hafi því almennt kosið að halda sig í vinnuherbergi kennara, einn síns liðs, í kaffitímum og frímínútum í stað þess að dvelja í mötuneyti kennara með samstarfsmönnum sínum.

Stefndi gerði einnig grein fyrir síðasta atvikinu sem hann taldi til marks um einelti af hálfu réttargæslustefnda. Það hafi verið við skil á vinnuskýrslum 28. september 2011. Fyrir sig hafi verið lagt að skrifa undir ,,vinnuskýrslu og vinnuramma“ á eftir öllum öðrum. Hann hafi haft skamman tíma og ritað undir með fyrirvara. Upplýsingar á þessu skjali hafi verið rangar og af því hafi leitt að hann hafi ekki fengið greidd rétt laun 1. október 2011 og enga yfirvinnu. Loks gerði stefndi í bréfinu grein fyrir afleiðingum ætlaðs eineltis á daglega líðan sína og heilsufar.

IV

Í reglugerð nr. 1000/2004 um aðgerðir gegn einelti á vinnustað, sem meðal annars er sett með stoð í e. lið 38. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, er því lýst hvað teljist einelti að lögum. Þar segir meðal annars í 3. gr. að einelti sé ámælisverð eða síendurtekin ótilhlýðileg háttsemi sem sé til þess fallin að niðurlægja, gera lítið úr, móðga, særa, mismuna eða ógna og valda vanlíðan hjá þeim sem hún beinist að. Sérstaklega er tekið fram að með einelti sé ekki átt við ,,skoðanaágreining eða hagsmunaárekstur sem kann að rísa á vinnustað milli stjórnanda og starfsmanns“.

Eftir almennum reglum skaðabótaréttar ber sá, sem telur sig lagðan í einelti og leitar bóta af þeirri ástæðu, sönnunarbyrði fyrir því. Í þessu máli liggur ekki annað fyrir en að athafnir réttargæslustefnda í starfi hans sem skólastjóra, sem stefndi telur hafa falið í sér einelti, hafi verið hluti af stjórnunarskyldum skólastjóra og liður í hagræðingu í rekstri Grunnskóla Grindavíkur sem fyrirskipuð hafði verið af sveitarstjórn. Stefndi tók niðurskurði á yfirvinnu og aukastörfum sínum illa og reis skoðanaágreiningur með honum og skólastjóra af því tilefni. Engin sönnun liggur fyrir um að háttsemi skólastjóra hafi verið ámælisverð eða ætlað að niðurlægja eða gera lítið úr stefnda. Verður að gera kröfu til þess að meira þurfi til en einstök óheppileg ummæli svo unnt sé að telja skilyrðum um einelti fullnægt. Verður einnig að líta til þess að stefndi, sem samkvæmt gögnum málsins hafði sterka stöðu innan skólans þegar réttargæslustefndi varð skólastjóri, tók hagræðingaraðgerðum hans illa og svaraði fyrir sig eins og hann hefur sjálfur lýst í skýrslu fyrir dómi.

V

Þegar kvörtun stefnda 12. október 2011 um að hann væri lagður í einelti barst áfrýjanda óskaði sviðsstjóri félags- og fræðsluþjónustu áfrýjanda eftir því að sálfræðingar athuguðu ,,framkomna kvörtun“. Sálfræðistofan Líf og sál tók að sér að rannsaka málið og tóku sálfræðingar á vegum stofunnar viðtal við stefnda og réttargæslustefnda og níu aðra starfsmenn eða fyrrverandi starfsmenn Grunnskóla Grindavíkur. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir niðurstöðum sálfræðinganna, sem töldu að háttsemi réttargæslustefnda uppfyllti skilyrði um einelti, en í skýrslunni er lýst þeim skilyrðum sem miðað var við. Eru þau ekki að öllu leyti í samræmi við lýsingu a. liðar 3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004 á inntaki hugtaksins einelti, sem áður er lýst.

Að fenginni þessari skýrslu gerði stéttarfélag stefnda kröfu um miskabætur honum til handa. Urðu nokkur bréfaskipti af því tilefni. Í svari bæjarstjóra 24. október 2012 hafnaði hann því að sveitarfélagið gæti borið ábyrgð á þeirri háttsemi réttargæslustefnda, sem fól í sér ætlað einelti, á grundvelli reglurnar um vinnuveitandaábyrgð. Ábyrgð sveitarfélagsins gæti einungis komið til ef það hefði sjálft brugðist skyldum sínum, en ekki hefðu verið færð rök fyrir því. Þá sagði: ,,Við höfum jafnframt sagt óumdeilt að [stefndi] varð fyrir einelti og varð fyrir miska.“ Kröfum um miskabætur ætti á hinn bóginn að beina að ,,gerandanum í málinu“, réttargæslustefnda.

Við aðalmeðferð málsins gaf áfrýjandi svofellda málflutningsyfirlýsingu: ,,[Áfrýjandi] dregur ekki í efa að höfundar skýrslu á dskj. nr. 3 hafa rétt eftir viðmælendum sínum. Þeir notast við skilgreiningu á því hvað einelti er og meta það svo að atvik málsins falli undir hana. Ekki eru gerðar neinar sérstakar athugasemdir við það faglega mat. [Áfrýjandi] byggir þó á að til er ,,einelti“ á ýmsum stigum og ekki allt sem [stefndi] byggir á fellur þar undir (stjórnunarlegar ákvarðanir um yfirvinnu og heimasíðu o.s.frv.). Telur [áfrýjandi] að skýrsluhöfundar staðfesti það. Það er ýmislegt í skýrslunni sem [áfrýjandi] byggir á líka að því leyti. [Áfrýjandi] heldur því eftir sem áður fram að það sem ráða má af skýrslunni nái því ekki endilega að fella miskabótaábyrgð á þann sem telst ábyrgur. Faglega (frá sjónarhóli vinnusálfræði) eru ekki bornar brigður á skýrsluna en lögfræðilega er deilt um hvað hún þýðir fyrir skaðabótarétt [stefnda].“ Yfirlýsing þessi var gefin til þess að ekki þyrfti að taka skýrslur fyrir dómi af vitnum, enda taldi áfrýjandi að það gæti haft slæmar afleiðingar og skaðað viðleitni til þess að bæta andrúmsloftið í Grunnskóla Grindavíkur.

Málflutningsyfirlýsingin og framangreind yfirlýsing bæjarstjóra verða ekki skýrðar öðruvísi en svo að fallist sé á staðhæfingu stefnda um að hann hafi verið lagður í einelti af réttargæslustefnda og orðið fyrir miska af þeim sökum. Ljóst er þó að áfrýjandi hefur frá öndverðu mótmælt því að hann beri ábyrgð á þessari háttsemi réttargæslustefnda á grundvelli reglunnar um vinnuveitandaábyrgð, auk þess sem hann hefur haldið því fram að stefndi sé meðábyrgur að miska sínum. Sú háttsemi réttargæslustefnda, sem áfrýjandi viðurkennir að hafi falið í sér einelti, var viðhöfð í starfi hans við Grunnskóla Grindavíkur. Háttsemin var að mestu leyti hluti stjórnunarathafna skólastjóra og átti meðal annars rót sína að rekja til krafna áfrýjanda um að hann skæri niður yfirvinnu og aukastörf kennara svo hagræða mætti í rekstri skólans. Önnur háttsemi réttargæslustefnda sem tiltekin er í skýrslu sálfræðinganna, sem áfrýjandi telur að leggja beri til grundvallar, er svo nátengd starfi hans að áfrýjandi sem vinnuveitandi ber ábyrgð á henni, þótt hún kunni að falla utan beinna starfsskyldna skólastjóra.

Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að áfrýjandi beri bótaábyrgð á miska stefnda á grundvelli reglunnar um vinnuveitandaábyrgð.

Áfrýjandi hefur, sem fyrr greinir, krafist lækkunar á kröfu stefnda um miskabætur vegna meðábyrgðar stefnda. Upplýst er að stefndi brást illa við aðgerðum réttargæslustefnda sem fólu í sér niðurskurð á yfirvinnu hans og aukastörfum. Hann kveðst sjálfur hafa svarað fyrir sig og ekkert verið að liggja á skoðunum sínum um að hann teldi ráðstafanir skólastjóra ómálefnalegar. Hann sinnti ekki allskostar þeirri skyldu sem á honum hvíldi samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laga nr. 91/2008 að gæta kurteisi og lipurðar gagnvart samstarfsfólki, heldur ól, samkvæmt því sem fram er komið í málinu, á flokkadráttum sem risið höfðu. Af þessum sökum verður hann sjálfur að bera ábyrgð á helmingi miska síns. Ákvæði héraðsdóms um dráttarvexti er staðfest, svo og ákvæði um málskostnað í héraði.

Áfrýjandi og stefndi beri hvor sinn hluta málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Áfrýjandi greiði réttargæslustefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Grindavíkurbær, greiði stefnda, P-kk-þgf E-kk-þgf, 200.000 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. apríl 2012 til greiðsludags.

Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti milli áfrýjanda og stefnda fellur niður.

Áfrýjandi greiði réttargæslustefnda, P-kk-þgf L-kk-þgf J-kk-þgf, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.