818/2013

M höfðaði mál gegn Í og krafðist greiðslu skaðabóta vegna fjártjóns og miska sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna rannsóknar lögreglu á ætluðu peningaþvætti og auðgunarbrotum því tengdu, þar sem M var meðal sakborninga, og þvingunarráðstafana sem hann þurfti að þola. Talið var að skilyrði hefðu verið fyrir hendi til að handtaka M og hneppa hann í gæsluvarðhald auk þess sem hann hafði sjálfur með framferði sínu stuðlað að því að nauðsynlegt var að grípa til síðarnefnda úrræðisins. Voru honum því ekki dæmdar bætur fyrir að hafa í öndverðu sætt gæsluvarðhaldi, sbr. niðurlag 1. mgr. 175. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Á hinn bóginn þótti gæsluvarðhaldið hafa staðið lengur en efni stóðu til og voru M því dæmdar 200.000 krónur í miskabætur auk vaxta. Kröfu M um bætur fyrir fjártjón var hafnað, enda hafði ekki verið leitt í ljós að uppsögn hans úr starfi yrði rakin til aðgerða lögreglu vegna rannsóknar málsins. Sama átti við um ætlað tjón M vegna sölu á eignarhlut í fjármálafyrirtæki er tengdist málinu, enda kom salan til löngu eftir að aðgerðum lögreglu lauk. Ekki var talið að M hefði sýnt fram á að upplýsingar um málið, sem greint var frá í fjölmiðlum, hefðu verið komnar frá rannsakendum. Þá varð bótaábyrgð Í heldur ekki reist á því að tekið hefði of langan tíma að ljúka rannsókn málsins.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir E-kk-nf T-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og H-kk-nf I. J-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 26. júní 2013. Málið var fellt niður 26. nóvember sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 20. desember sama ár. Áfrýjandi krefst þess að stefndi greiði sér 37.318.215 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. nóvember 2008 til 28. júní 2011 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla.

I

Um haustið 2008 hóf lögregla rannsókn á ætluðu peningaþvætti og auðgunarbrotum því tengdu og var áfrýjandi meðal sakborninga. Með bréfi ríkislögreglustjóra 13. febrúar 2011 var áfrýjanda tilkynnt að tekin hefði verið sú ákvörðun á grundvelli 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að hætta rannsókn málsins þar sem ekki þættu efni til að halda henni áfram. Málsatvik eru nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi.

Áfrýjandi hefur höfðað mál þetta til heimtu skaðabóta vegna fjártjóns og miska sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna rannsóknarinnar og þeirra þvingunarráðstafana sem hann hafi þurfti að þola. Telur áfrýjandi að handtaka hans hafi verið ólögmæt, tilgreining sakargifta í öndverðu ófullnægjandi og honum gert að sæta gæsluvarhaldi að ósekju. Þá hafi upplýsingum um málið verið lekið til fjölmiðla og óhæfilegur dráttur orðið á rannsókn þess.

II

Tildrög málsins eru þau að 6. júní 2008 barst ríkislögreglustjóra tilkynning frá Glitni banka hf. um grunsamleg viðskipti á grundvelli laga nr. 64/2006 um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Í tilkynningunni kom fram að fjármálafyrirtæki legði umtalsverðar fjárhæðir inn á bankareikning áfrýjanda en þaðan væri fjármununum ráðstafað nánast samdægurs inn á einkareikning forstöðumanns verbréfamiðlunar sama fyrirtækis. Samkvæmt tilkynningunni nam veltan á reikningi áfrýjanda 169.662.996 krónum frá áramótum það ár. Skömmu áður eða í lok maí 2008 hafði ríkislögreglustjóra borist ábending frá vinnufélaga áfrýjanda, sem óskaði nafnleyndar, um að hann væri að slá um sig meðal samstarfsmanna vegna mikilla peningaumsvifa þótt hann væri ekki í hálaunastarfi. Kom meðal annars fram að vinur áfrýjanda, er starfaði sem verðbréfamiðlari og hefði aðgang að sjóðum, væri að nota nafn hans til að færa fjármuni á milli reikninga og hirða vextina.

Eftir að lögreglu höfðu borist þessar upplýsingar voru umsvif áfrýjanda könnuð og leiddi sú athugun meðal annars í ljós að fjármálafyrirtækið A hf. hafði á skömmum tíma ráðstafað umtalsverðum fjármunum inn á reikning áfrýjanda. Þaðan voru síðan háar fjárhæðir millifærðar inn á reikning B sem var forstöðumaður markaðsviðskipta hjá því fyrirtæki. Einnig aflaði lögregla upplýsinga um önnur viðskipti áfrýjanda og B, en þau fólust meðal annars í því að hann seldi áfrýjanda einbýlishús sitt.

Hinn 12. nóvember 2008 krafðist lögregla að Héraðsdómur Reykjavíkur heimilaði leit á heimili áfrýjanda í því skyni að handtaka hann á grundvelli 1. mgr. 90. gr., sbr. 1. mgr. 89. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Með úrskurði dómsins degi síðar var sú beiðni tekin til greina. Ákærði var síðan handtekinn við heimili sitt að morgni dags 21. sama mánaðar og yfirheyrður síðdegis þann dag.

Samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 var lögreglumönnum rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur væri á að hann hefði framið brot sem sætt gæti ákæru, enda væri handtakan meðal annars nauðsynleg til að koma í veg fyrir að hann spillti sönnunargögnum. Að því virtu hvernig málið horfði við lögreglu í ljósi sakargagna voru fyrir hendi skilyrði til að handtaka áfrýjanda. Er þá haft í huga að koma þurfti í veg fyrir að hann gæti sammælst við aðra hugsanlega sakborninga. Þá hafði lögregla aflað handtökuskipunar dómara með fyrrgreindum úrskurði 13. nóvember 2008 og því var handtakan jafnframt heimil á grundvelli 99. gr. laga nr. 19/1991. Loks verður fallist á það með héraðsdómi að áfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að handtakan hafi verið framkvæmd á óþarflega harkalegan, særandi eða móðgandi hátt.

III

Svo sem áður greinir var áfrýjandi færður til skýrslutöku hjá lögreglu 21. nóvember 2008 í kjölfar handtöku. Í upphafi skýrslutökunnar kom fram að sakarefnið væri háttsemi sem kynni að varða við „lög um varnir gegn peningaþvætti“ og ætluð auðgunarbrot, sbr. XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig var haft eftir áfrýjanda í upphafi skýrslunnar að hann kannaðist hvorki við að hafa framið auðgunarbrot né stundað peningaþvætti. Þá var við lok skýrslutökunnar bókað að áfrýjanda hefði verið kynnt að það væri grunur lögreglu að fjármunanna, sem lagðir voru inn á reikning hans, hefði verið aflað með ólögmætum hætti og hann gerst sekur um peningaþvætti. Jafnframt var tekið fram að tilnefndur verjandi áfrýjanda, sem var viðstaddur skýrslutökuna, gerði ekki athugasemdir við hana. Samkvæmt þessu voru sakargiftir kynntar fyrir áfrýjanda og var því gætt að skyldu lögreglu við skýrslutökuna til að gefa sakborningi upplýsingar um kæruefnið, sbr. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991. Þá var ekki tilefni fyrir lögreglu að breyta réttarstöðu áfrýjanda í lok skýrslutökunnar þannig að hann nyti ekki lengur réttarstöðu sakbornings.

IV

Við skýrslutöku af áfrýjanda 21. nóvember 2008, í kjölfar handtöku hans, greindi hann frá því að um mitt ár 2007 hefði hann lagt inn hjá A hf. fjárhæð á bilinu 9.000.000 til 12.000.000 krónur, en að stærstum hluta hefði verið um að ræða fjármuni sem hann fékk við sölu íbúðar sinnar. Meðal þeirra starfsmanna sem hefðu annast viðskipti hans hjá A hf. væri [...] B, en þeir tveir ásamt C, bróður B, hefðu síðan í apríl 2008 stofnað fjárfestingafélagið D ehf. Við skýrslutökuna var áfrýjanda kynnt að á tímabilinu frá 5. október 2007 til 12. september 2008 hefði A hf. lagt inn á reikning hans 249.191.361 krónu, en af þeirri fjárhæð hefðu 99.166.667 krónur verið millifærðar þaðan yfir á reikning B. Í framhaldinu var áfrýjandi yfirheyrður um þessar innborganir og greiðslur inn á reikninga B og D ehf. á sama tímabili, en um var að ræða 23 færslur samtals að fjárhæð 453.946.000 krónur. Hjá áfrýjanda kom fram að hann hefði hagnast umtalsvert á viðskiptum við A hf. en ávinningurinn næmi tugum milljóna króna án þess þó að hann vildi giska á þá fjárhæð af meiri nákvæmni. Áfrýjandi gat aftur á móti mjög takmarkað lýst þessum viðskiptum og litla grein gert fyrir mörgum af þeim færslum sem undir hann voru bornar.

Þegar áfrýjandi var handtekinn var B staddur erlendis en hann kom til landsins 23. nóvember 2008 og var þá handtekinn og færður til yfirheyrslu. Við skýrslutökuna kom fram að B teldi áfrýjanda lítið vita um fjármál og því hefði hann leitað til sín um ráðgjöf á því sviði. Haustið 2007 hefði áfrýjandi selt íbúð sína og lagt söluandvirðið inn til A hf. til ávöxtunar. B hefði síðan fjárfest fyrir hann í ábatasömum gjaldeyrisviðskiptum. Um hafi verið að ræða svokallaða „spott“ samninga sem hefðu verið gerðir innan dags eða tveggja daga þar sem áfrýjandi hefði átt 3% eigið fé í tryggingu fyrir markaðsverðmæti samningsins en eftirstöðvarnar verið teknar að láni. Með þessu hefði verið tekin staða gegn íslensku krónunni, frá hálfum milljarði upp í milljarð í hverjum viðskiptum, sem skilað hefði miklum hagnaði við fall krónunnar. Taldi B að með þessu hefði margfaldast það fé sem áfrýjandi hafði upphaflega til ávöxtunar og orðið að 200.000.000 til 300.000.000 krónum, en viðlíka ávöxtun hefði hann ekki séð hjá neinum af sínum viðskiptavinum. Þegar umfang þessara viðskipta var orðið svo mikið hefði fjárfestingarfélagið D ehf. verið stofnað vorið 2008 með jöfnum hlut áfrýjanda og þeirra bræðra.

B gaf skýrslu fyrir héraðsdómi og greindi frá því að hann hefði í upphafi árs 2008 beðið áfrýjanda um að taka fyrir sig gengisvörn vegna erlendra lána sinna að fjárhæð 80.000.000 til 90.000.000 krónur. Áfrýjandi hefði verið svo vingjarnlegur að fallast á þetta en með þeim viðskiptum, sem gerð hefðu verið í nafni áfrýjanda, hefði B hagnast. Ástæðan fyrir því að þetta var gert í nafni áfrýjanda sagði B vera þá að reglur hefðu verið innleiddar árið á undan sem fólu það í sér að það hefði tekið hann sjálfan lengri tíma eða fimm daga að stofna til þessara viðskipta í eigin nafni. Sá tími hefði einfaldlega verið of langur miðað við þá þróun á gengi krónunnar sem B reiknaði með. Áfrýjandi hefði svo millifært fjármuni til B sem hann hefði notað til að standa straum af útgjöldum á heimili sínu og til greiðslu erlendra lána. Í kjölfarið hefði fjárfestingafélagið D ehf. verið stofnað um þessi viðskipti. Þá hefði C bæst í hópinn en hann hefði einnig skuldað erlend lán.

Samkvæmt 176. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 mátti dæma bætur, þar á meðal vegna gæsluvarðhalds, ef lögmæt skilyrði hefðu brostið fyrir því eða ef ekki hefði verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til að beita því úrræði. Í 1. mgr. 175. gr. laganna kom fram að kröfu um bætur mætti taka til greina ef rannsókn hefði verið hætt eða ákæra ekki gefin út af nánar tilgreindum ástæðum. Þó var heimilt að fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefði valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisti kröfu sína á.

Svo sem áður er rakið barst lögreglu tilkynning frá Glitni banka hf. 6. júní 2008 um grunsamleg viðskipti áfrýjanda. Við rannsókn málsins kom í ljós að á tímabilinu frá 5. október 2007 til 12. september 2008 höfðu 249.191.361 króna verið lagðar inn á reikning áfrýjanda af A hf. en þar af höfðu 99.166.667 krónur verið millifærðar inn á reikning B. Þegar ákærði var handtekinn og yfirheyrður 21. nóvember 2008 var B staddur erlendis og kom hann, eins og áður segir, til landsins síðdegis 23. sama mánaðar. Þegar af þeirri ástæðu að ekki var unnt að taka skýrslu af B samhliða áfrýjanda stóðu brýnir rannsóknarhagsmunir til að honum yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi til að koma í veg fyrir að þeir gætu sammælst og hagrætt framburði sínum. Við skýrslutöku af áfrýjanda 21. nóvember 2008 greindi hann lögreglu ekki frá því að hann hefði leyft B að gera viðskipti í sínu nafni, heldur bar hann því við að verulegur hluti innborgana af reikningi sínum á reikning B hefði verið þóknun eða greiðsla fyrir ráðgjöf. Gat hann þá aðspurður ekki skýrt af hverju þær greiðslur voru lagðar inn á persónulegan reikning B í stað þess að greiða kostnað af því tagi til A hf. sem hann átti í viðskiptum við. Með þessu gaf áfrýjandi ekki viðhlítandi skýringar á viðskiptunum sem til rannsóknar voru og námu háum fjárhæðum. Samkvæmt því lék rökstuddur grunur á að áfrýjandi hefði framið brot sem fangelsisrefsing lægi við. Voru því fyrir hendi skilyrði til að áfrýjandi yrði hnepptur í gæsluvarðhald auk þess sem hann hafði sjálfur með framferði sínu stuðlað að því að nauðsynlegt var að grípa til þess úrræðis. Af þeim sökum verða áfrýjanda ekki dæmdar bætur fyrir að hafa í öndverðu sætt gæsluvarðhaldi, sbr. niðurlag 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991.

Eftir að skýrsla hafði verið tekin af B skömmu eftir miðnætti 24. nóvember 2008 höfðu viðskipti þau sem hann stóð fyrir verið skýrð í helstu atriðum. Í kjölfarið voru ekki efni til að halda áfrýjanda lengur í gæsluvarðhaldi nema ef vera skyldi til að taka af honum aðra skýrslu í kjölfar þess að B hafði verið yfirheyrður. Því hefði hæglega mátt koma við daginn eftir og var áfrýjanda því haldið í gæsluvarðhaldinu lengur en efni stóðu til en hann var ekki látinn laus fyrr en síðdegis 25. nóvember 2008. Af þeim sökum á hann rétt til miskabóta sem þykja hæfilega ákveðnar 200.000 krónur. Verða vextir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 reiknaðir af bótunum frá 24. nóvember 2008 en dráttarvextir frá því málið var höfðað 28. júní 2011. Kröfu áfrýjanda um bætur fyrir fjártjón verður hins vegar hafnað, enda hefur ekki verið leitt í ljós að uppsögn hans úr starfi í apríl 2009 verði rakin til aðgerða lögreglu vegna rannsóknar málsins. Sama á við um ætlað tjón hans vegna sölu á eignarhlut í A hf. löngu eftir að aðgerðum lögreglu lauk.

V

Fallist verður á það með héraðsdómi að áfrýjandi hafi ekki stutt neinum gögnum þá málsástæðu sína að upplýsingar um málið, sem greint var frá í fjölmiðlum, hefðu verið komnar frá rannsakendum. Þá verður bótaábyrgð stefnda heldur ekki reist á því að tekið hafi of langan tíma að ljúka rannsókn málsins.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda verða staðfest en um málskostnað fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, M-kk-þgf Ó-kk-þgf, 200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. nóvember 2008 til 28. júní 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda eru staðfest.

Stefndi greiði áfrýjanda 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.