53/2016

Ágreiningur aðila laut að því hvort krafa A á hendur Í, til greiðslu bóta vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir í fæðingu í janúar 1996, hefði verið fyrnd þegar málið var höfðað í desember 2014. Fyrir lá að ári eftir fæðingu A tilkynnti móðir hennar atburðinn til Tryggingastofnunar ríkisins og rúmum fimmtán árum síðar, í febrúar 2012, tóku Sjúkratryggingar Íslands ákvörðun um bætur til handa A úr sjúklingatryggingu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar eftir fæðingu A hefðu lögráðamenn hennar átt tveggja kosta völ vildu þeir fyrir hennar hönd leita réttar af því tilefni. Annars vegar að höfða mál til heimtu skaðabóta samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar og hins vegar að beina bótakröfu A í farveg samkvæmt þágildandi lögum nr. 117/1993 um almannatryggingar, svo sem gert hafði verið, en nú giltu í þeim efnum ákvæði laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu. Með vísan til 2. töluliðar 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda var talið að krafa A, sem hún kynni að eiga á hendur Í samkvæmt reglum skaðabótaréttar, fyrndist á 10 árum og teldist fyrningarfrestur hennar frá fæðingardegi A, sbr. 1. mgr. 5. gr. laganna. Á hinn bóginn var litið svo á að með setningu laga nr. 117/1993 og síðar laga nr. 111/2000 hefði verið stefnt að því að veita sjúklingum sem yrðu fyrir áföllum í tengslum við læknismeðferð víðtækari bótarétt en þeir ættu samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar og gera þeim jafnframt auðveldara að ná fram rétti sínum. Með hliðsjón af því og þar sem úrlausn um rétt A til sjúklingatryggingar hefði á stjórnsýslustigi borið undir Tryggingastofnun ríkisins og síðar Sjúkratryggingar Íslands var með lögjöfnun frá 1. og 11. gr. laga nr. 14/1905 fallist á með A að fyrning fjárkröfu hennar gagnvart Í hefði verið rofin með tilkynningu móður hennar til Tryggingastofnunar ríkisins í janúar 1997. Af þeirri niðurstöðu leiddi að nýr fyrningarfrestur kröfunnar hefði ekki getað byrjað að líða fyrr en ákvörðun Sjúkratrygginga Íslands lá fyrir í febrúar 2012. Samkvæmt framansögðu var talið að krafa A á hendur Í hefði ekki verið fallin niður fyrir fyrningu þegar málið var höfðað desember 2014.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. janúar 2016. Hún krefst þess að viðurkennt verði að krafa sín á hendur stefnda um greiðslu að fjárhæð 10.834.174 krónur með 4,5% ársvöxtum frá [...] janúar 1996 til 18. desember 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, hafi ekki verið fyrnd þegar mál þetta var höfðað. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt, og að staðfest verði ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi fæddist áfrýjandi á fæðingardeild Landspítala [...] janúar 1996 eftir tæplega 38 vikna meðgöngu og er ágreiningslaust að svokölluð axlarklemma kom upp við fæðinguna. Í skýrslu læknis sem dagsett er [...] sama mánaðar var fæðingunni lýst og meðal annars sagt að áfrýjandi væri „slöpp í hægri handlegg, það eru engin merki um clavicular fracturu, en hún er með handlegginn slappan, inroteraðan, flectio í úlnlið, þannig að þetta virðist vera Klumpke's typu af brachial plexus paralysu.“ Hún myndi „útskrifast á sængurkvennagang til móður sinnar og höfum við samband við sjúkraþjálfara til að skoða hana og byrja æfingar í sambandi við handlegginn strax og mun sjúkraþjálfari fylgja henni eftir, eftir að hún útskrifast heim og það þarf að sjálfsögðu að gefa henni tíma í göngudeild í framtíðinni, en það verður gert, þegar hún útskrifast af sængurkvennagangi af þeim lækni sem þar er.“

Ári eftir fæðingu áfrýjanda, [...] janúar 1997, sendi móðir hennar tilkynningu „um meintan tryggingaratburð vegna sjúklingatryggingar“ til Tryggingastofnunar ríkisins. Þar kom fram að um erfiða fæðingu hefði verið að ræða, barnið staðið fast á öxlum og notuð hefði verið sogklukka til að ná því út. Þá sagði í tilkynningunni að áfrýjandi hefði orðið fyrir „taugaskaða á hægri handlegg vegna axlarklemmu í fæðingu. Handleggur var alveg lamaður fyrstu mánuðina og hefur barnið verið í stöðugri sjúkraþjálfun frá því hún var 10 daga gömul og er enn í sjúkraþjálfun.“ Rúmum fimmtán árum síðar, 15. febrúar 2012, tóku Sjúkratryggingar Íslands ákvörðun um bætur til handa áfrýjanda úr sjúklingatryggingu, en stofnunin tók 1. október 2008 við verkefnum Tryggingastofnunar ríkisins hvað sjúklingatryggingu varðar. Í ákvörðuninni sagði að áfrýjandi hefði verið með „lamaðan hægri handlegg eftir fæðinguna og kom í ljós að hún hafði hlotið skaða á armflækju hægra megin við fæðinguna ... Sá skaði verður rakinn til axlarklemmu í fæðingu og þeirra viðbragða sem gripið var til vegna hennar ... Afleiðing þessa er lömun í vöðvum axlargrindar, axlarliðar og í vöðvum handleggs að hluta, sérstaklega vöðvum upphandleggs ... Ekkert hefur komið fram sem bent getur til þess að aðrir áverkar eða aðrar skýringar en þær sem hér hafa verið settar fram eigi nokkurn þátt í ástandinu eins og það er í dag. Einkenni ... eru ekki líkleg til að breytast neitt að ráði hér eftir og líta SÍ á þau sem varanleg og telja tímabært að meta afleiðingar sjúklingatryggingaratburðar.“ Niðurstaða ákvörðunarinnar var að varanleg læknisfræðileg örorka áfrýjanda væri 40%. Í samræmi við þá niðurstöðu voru áfrýjanda 16. febrúar 2012 greiddar 5.756.750 krónur í bætur úr sjúklingatryggingu.

Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda kröfðust foreldrar hennar þess ítrekað að Tryggingastofnun ríkisins og síðar Sjúkratryggingar Íslands mætu líkamstjón hennar en þeim hafi jafnan verið sagt að málið væri í skoðun, verið væri að safna gögnum og athuga þau, ekki væri ljóst hvert tjónið væri og því væri mat á líkamstjóni áfrýjanda ekki tímabært. Lýsingu áfrýjanda á málsatvikum að þessu leyti var ekki andmælt af hálfu stefnda við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti og kvaðst lögmaður stefnda þar aðspurður ekki geta upplýst af hverju meðferð máls hennar hjá Tryggingastofnun ríkisins og síðar Sjúkratryggingum Íslands hefði dregist svo sem raun ber vitni.

Í hinum áfrýjaða dómi er getið samskipta áfrýjanda og embættis landlæknis á árinu 2013. Þar kemur einnig fram að 30. september 2014 sendi áfrýjandi beiðni til nafngreinds lögfræðings og læknis um mat samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 á þeim áverkum sem áfrýjandi varð fyrir í fæðingu. Niðurstaða þeirra í örorkumati, sem dagsett var 1. desember 2014, var sú að varanlegur miski áfrýjanda samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga væri 40 stig, varanleg örorka hennar samkvæmt 5. gr. laganna væri 30% og heilsufar áfrýjanda hefði orðið stöðugt [...] janúar 2013. Mál þetta höfðaði áfrýjandi síðan á hendur stefnda 11. desember 2014 og krafðist greiðslu þeirrar fjárhæðar sem áður greinir. Undir rekstri málsins var sakarefninu skipt og ákveðið að taka í fyrstu eingöngu afstöðu til varna stefnda á grundvelli fyrningar. Er sá ágreiningur einn til úrlausnar í þessum þætti málsins.

II

Samkvæmt gögnum málsins lá ljóst fyrir þegar eftir fæðingu áfrýjanda að hún hafði hlotið verulegt líkamstjón vegna axlarklemmu sem upp kom við fæðinguna. Við þær aðstæður áttu lögráðamenn áfrýjanda tveggja kosta völ vildu þeir fyrir hennar hönd leita réttar af því tilefni. Þeir gátu annars vegar höfðað mál til heimtu skaðabóta samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar á hendur þeim sem þeir töldu bera saknæma ábyrgð á líkamstjóninu og hins vegar beint bótakröfu í farveg samkvæmt þágildandi f. lið 1. mgr. 24. gr. laga nr. 117/1993 um almannatryggingar, svo sem gert var, en nú gilda í þeim efnum ákvæði laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu. Sá er meðal annars munur þessara tveggja kosta að bótaréttur úr sjúklingatryggingu er ekki háður því að unnt sé að sýna fram á bótaábyrgð tiltekins læknis eða annars starfsmanns en bætur úr tryggingunni sæta á hinn bóginn takmörkunum lögum samkvæmt hvað fjárhæð varðar.

Samkvæmt 7. gr. laga nr. 111/2000 verður skaðabótakrafa ekki gerð á hendur neinum sem bótaskyldur er samkvæmt reglum skaðabótaréttar nema tjón hafi ekki fengist að fullu bætt samkvæmt 5. gr. laganna og þá einungis um það sem á vantar. Í lögskýringargögnum kemur fram að sjúklingar eða aðstandendur þeirra geta krafist bóta fyrir það tjón sem er utan gildissviðs sjúklingatryggingar, en í máli þessu sækir áfrýjandi stefnda um þá fjárhæð, sem hún telur á vanta að tjón hennar hafi fengist að fullu bætt úr sjúklingatryggingunni. Áfrýjandi er sem fyrr segir fædd [...] janúar 1996 og varð fyrir líkamstjóni því sem um ræðir í málinu við fæðingu. Gilda því um fyrningu þeirrar kröfu, sem hún kann að eiga á hendur stefnda samkvæmt reglum skaðabótaréttar, ákvæði laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Samkvæmt 2. tölulið 4. gr. laga nr. 14/1905 fyrnist slík krafa á 10 árum og telst fyrningarfrestur hennar frá fæðingardegi áfrýjanda, sbr. 1. mgr. 5. gr. laganna.

Með setningu f. liðar 1. mgr. 24. gr. laga nr. 117/1993 og síðar laga nr. 111/2000 var af hálfu þess handhafa ríkisvaldsins, sem með löggjafarvaldið fer, stefnt að því að veita sjúklingum sem verða fyrir áföllum í tengslum við læknismeðferð víðtækari bótarétt en þeir eiga samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar og gera þeim jafnframt auðveldara að ná fram rétti sínum. Með hliðsjón af því og þar sem úrlausn um rétt áfrýjanda til sjúklingatryggingar bar á stjórnsýslustigi undir Tryggingastofnun ríkisins og síðar Sjúkratryggingar Íslands verður með lögjöfnun frá 1. og 11. gr. laga nr. 14/1905, sbr. og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 12/1956, sem birtur er í dómasafni réttarins 1957 á blaðsíðu 482, fallist á með áfrýjanda að fyrning á þeirri fjárkröfu sem hún hefur uppi í málinu gagnvart stefnda hafi verið rofin með tilkynningu móður hennar til Tryggingastofnunar ríkisins [...] janúar 1997. Af þeirri niðurstöðu leiðir að nýr fyrningarfrestur kröfunnar gat ekki byrjað að líða fyrr en ákvörðun Sjúkratrygginga Íslands lá fyrir en það var sem fyrr segir ekki fyrr en 15. febrúar 2012. Samkvæmt þessu var krafa sú er áfrýjandi kann að eiga á hendur stefnda ekki fallin niður fyrir fyrningu þegar mál þetta var höfðað 11. desember 2014. Verður viðurkenningarkrafa áfrýjanda því tekin til greina á þann hátt sem í dómsorði greinir.

Staðfest er niðurstaða hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknakostnað.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Viðurkennt er að krafa sú, sem áfrýjandi, A, kann að eiga á hendur stefnda, íslenska ríkinu, um skaðabætur vegna ætlaðra mistaka heilbrigðisstarfsmanna við fæðingu hennar, var ekki fallin niður fyrir fyrningu þegar mál þetta var höfðað 11. desember 2014.

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um málskostnað og gjafsóknarkostnað.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 800.000 krónur.