720/2012

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem staðfest var riftun á greiðslu VE hf. til L hf., í formi alls hlutafjár í félaginu V ehf., og L hf. gert að skila greiðslunni til VE hf. Báðir aðilar voru fjármálafyrirtæki sem tekin höfðu verið til slita. Ekki var fallist á með L hf. að héraðsdómara hefði borið að leysa úr bæði úr kröfu L hf. um að hafna riftun sem og kröfu L hf. um hafna fjárkröfu VE hf. Vísað var til þess krafa L hf. um að fá sjálfstæða úrlausn um að fjárkröfu VE hf. yrði hafnað, ef þegar hefði verið hafnað kröfu VE hf. um riftun hefði verið markleysa. Þá var ekki talið að L hf. hefði á grundvelli tiltekins samnings aðila notið handveðsréttar í tilteknum eignum VE hf. Stóð samningurinn því ekki í vegi riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Fallist var á að greiðslan sem um var deilt í málinu hefði verið riftanleg á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Ekki var talið sannað að starfsmenn L hf. hefðu verið grandsamir um riftanleika greiðslunnar og var L hf. því einungis gert að greiða VE hf. þá auðgun sem L hf. hafði notið. Þá var fallist á með L hf. að fyrirtækinu væri heimilt samkvæmt 144. gr. laga nr. 21/1991 að skila hlutafénu í V ehf. til VE hf., enda ósannað að það væri ekki unnt án óhæfilegrar rýrnunar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2012, þar sem staðfest var riftun á greiðslu skuldar sóknaraðila við varnaraðila að fjárhæð 4.345.273.656 krónur, hafnað að viðurkenna kröfu hans að sömu fjárhæð sem forgangskröfu samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og fallist á að varnaraðila bæri að skila sóknaraðila öllu hlutafé í Vingþóri ehf. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um riftun á greiðslu framangreindrar skuldar sinnar til varnaraðila og að viðurkennd verði krafa sóknaraðila að sömu fjárhæð við slit varnaraðila sem njóti forgangs samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 og beri vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. nóvember 2009 til 24. september 2010 en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 20. nóvember 2012. Hann krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðir verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara er þess krafist að hafnað verði kröfu sóknaraðila um staðfestingu riftunar á greiðslu þeirrar skuldar hans sem áður greinir. Að því frágengnu krefst varnaraðili þess að fjárkröfu sóknaraðila verði hafnað. Til þrautavara krefst varnaraðili þess að viðurkenndur verði réttur hans til að skila sóknaraðila öllu hlutafé í Vingþóri ehf. Að öllu þessu frágengnu er þess krafist að fjárkrafa sóknaraðila verði lækkuð. Í öllum tilvikum er gerð krafa um málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

Nafn sóknaraðila var áður VBS fjárfestingarbanki hf. en hefur verið breytt í VBS eignasafn hf.

I

Kröfuna um ómerkingu hins kærða úrskurðar og heimvísun málsins reisir varnaraðili á því að ranglega sé farið með kröfur hans í úrskurðinum og að niðurstaðan sé þess vegna hvorki í samræmi við málatilbúnað varnaraðila, ,,né forsendur hins kærða úrskurðar.“ Varnaraðili vísar til þess að kröfur hans fyrir héraðsdómi hafi verið tíundaðar í greinargerð hans þar fyrir dómi og séu þær að efni til hinar sömu og hann geri fyrir Hæstarétti. Aðallega hafi verið gerðar tvær kröfur, það er krafa um að hafnað verði staðfestingu riftunar og jafnframt um að hafnað yrði fjárkröfu sóknaraðila. Til vara hafi verið gerð krafa um að varnaraðili yrði sýknaður af fjárkröfu og að viðurkenndur yrði réttur hans til að skila þeirri greiðslu er riftun laut að. Að því frágengnu hafi hann krafist lækkunar á fjárkröfu sóknaraðila og málskostnaðar.

Varnaraðili tók til varna fyrir héraðsdómi og voru kröfur sóknaraðila, sem gegn honum beindust, í fyrsta lagi að staðfest yrði riftun á greiðslu skuldar sóknaraðila við varnaraðila að tilgreindri fjárhæð sem fram hefði farið 13. nóvember 2009 með afsali allra hluta í Vingþóri ehf. Í öðru lagi að viðurkennd yrði krafa sóknaraðila að sömu fjárhæð við slit varnaraðila, sem njóti forgangs samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 og að krafan bæri tilgreinda vexti. Þá var krafist málskostnaðar.

Kröfugerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi verður ekki skilin á annan veg en þann að krafist sé riftunar á þeirri ráðstöfun, sem tilgreind er í kröfugerðinni, og verði á þá kröfu fallist verði krafan sem sóknaraðili þá öðlast viðurkennd við slit varnaraðila þannig að hún njóti tilgreindrar stöðu í kröfuröð við slitin. Af kröfugerðinni verður ályktað að ef synjað yrði staðfestingar á riftun komi fjárkrafa hans ekki til athugunar enda felst í slíkri úrlausn að sóknaraðili yrði að una við að fjárkrafa hans hefði verið greidd með þeirri ráðstöfun, sem hafnað var að rifta.

Héraðsdómara bar að skýra kröfugerð varnaraðila til samræmis við kröfugerð sóknaraðila að því marki sem kostur var. Krafa varnaraðila um að fá sjálfstæða úrlausn um að fjárkröfu sóknaraðila yrði hafnað, ef þegar hefði verið hafnað kröfu sóknaraðila um riftun, var markleysa. Eru kröfur varnaraðila því réttilega teknar til úrlausnar í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt þessu verður kröfu hans um ómerkingu hins kærða úrskurðar hafnað.

II

Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði.

Aðila greinir á um hvort veðsetning sú á ,,kröfur skv. veðskuldabréfum og lánssamningum“ sem þeir sömdu um 29. febrúar 2008, en gengu frá 13. maí sama ár, eigi að leiða til þess að almenn skilyrði riftunar séu ekki fyrir hendi. Telur varnaraðili að veðsetning þessi hafi veitt honum tryggingarréttindi í hinu veðsetta og hann því þegar haft forgangsrétt til fullnustu krafna sinna í því. Báðir aðilar hafi ítrekað staðfest að veðsetningin hafi farið fram meðal annars þegar samið var við Seðlabanka Íslands 1. desember 2008 um að bankinn öðlaðist 1. veðrétt í hinum veðsettu eignum en tryggingarréttindi varnaraðila færðust á 2. veðrétt í þeim. Í samningi aðila 29. febrúar 2008 var í 2. gr. kveðið á um að kröfur þær, sem um ræðir, yrðu settar varnaraðila að handveði. Óumdeilt er þó að sóknaraðili afhenti varnaraðila hvorki frumrit þeirra skjala sem lágu kröfunum til grundvallar, né voru gerðar aðrar ráðstafanir sem fullnægðu kröfum 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð til þess að veðrétturinn öðlaðist réttarvernd. Þá var skuldurum að kröfunum ekki tilkynnt um að þær hefðu verði veðsettar varnaraðila. Var því heldur ekki um sjálfsvörsluveð að ræða sem veitt gat varnaraðila réttavernd, sbr. IV. kafla laga nr. 75/1997. Slíka réttarvernd öðlaðist varnaraðili heldur ekki síðar. Við mat á þýðingu þeirrar veðsetningar sem aðilar stofnuðu til með samningnum frá 29. febrúar 2008, í því sambandi sem hér skiptir máli, verður að gera þá kröfu að varnaraðili hefði þurft að öðlast réttarvernd gegn fullnustugerðum. Þá réttarvernd öðlaðist hann ekki, eins og fram er komið, og hefur því samningurinn ekki þau réttaráhrif að hann standi riftun samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 í vegi, sé öðrum skilyrðum þess kafla talið fullnægt, sbr. 140. gr. laganna.

Sóknaraðili afsalaði öllum hlutum í einkahlutafélaginu Vingþóri 13. nóvember 2009 til varnaraðila. Með því og öðrum skjölum sem undirrituð voru sama dag var efnt samkomulag þeirra frá 11. ágúst sama ár, en gerð er grein fyrir efni þess í hinum kærða úrskurði. Verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að með afsalinu hafi sóknaraðili greitt varnaraðila skuld að fjárhæð 6.973.077.574 krónur. Mátu aðilar verðmæti þeirra eigna, sem gengu til greiðslu skuldarinnar, samtals 4.345.273.656 krónur en það var samtala verðmætis eignanna, sem afsalað var, auk stofnfjár einkahlutafélagsins. Frestdagur við slit sóknaraðila er 3. mars 2010 og fór ráðstöfun sú, sem um ræðir, því fram á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag.

III

Sóknaraðili reisir kröfu sína um riftun í fyrsta lagi á 134. gr. laga nr. 21/1991 þar sem með framangreindu afsali tilgreindra eigna hafi skuld hans við varnaraðila verið greidd með óvenjulegum greiðslueyri og hafi greiðslan ekki verið venjuleg eftir atvikum. Fallist er á með héraðsdómi að greiðslan sé riftanleg á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laganna.

Að þeirri niðurstöðu fenginni deila aðilar um hvernig ákvarða beri endurgreiðslu varnaraðila til sóknaraðila. Sóknaraðili telur sig eiga rétt til skaðabóta úr hendi varnaraðila vegna tjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir við hina riftanlegu ráðstöfun. Hann kveður tjónið nema sömu fjárhæð og aðilar mátu verðmæti þeirra eigna, sem notaðar voru til greiðslu skuldarinnar við varnaraðila, eða 4.345.273.656 krónur. Endurgreiðslukröfuna reisir hann á 142. gr. laga nr. 21/1991.

Varnaraðili krefst á hinn bóginn í þessum þætti málsins að staðfest verði sú niðurstaða héraðsdóms að sér verði heimilt, með vísan til 144. gr. laga nr. 21/1991, að skila sóknaraðila til baka þeim verðmætum sem hann tók við með hinni riftanlegu ráðstöfun.

Eins og fyrr greinir er fallist á riftun á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Sú regla er hlutlæg riftunarregla og hefur því huglæg afstaða riftunarþola, þegar ráðstöfun fór fram, ekki sjálfstæða þýðingu. Um endurgreiðslu við riftun samkvæmt framangreindu ákvæði segir í 142. gr. laganna: ,,Ef riftun fer fram með stoð í 131.-138. gr. skal sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun eða fullnustugerð greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins. ... Ef ljóst er að viðsemjanda var kunnugt um riftanleika ráðstöfunarinnar skal þó dæma hann til greiðslu tjónsbóta.“ Samkvæmt þessu er það skilyrði þess að skaðabætur verði dæmdar að varnaraðila hafi verið kunnugt um riftanleika ráðstöfunarinnar. Hafnað er röksemdum sóknaraðila um að sannað sé að starfsmenn varnaraðila hafi verið grandsamir um framangreint atriði. Samkvæmt því verður lagt til grundvallar að varnaraðila beri að greiða sóknaraðila þá auðgun sem hann naut af hinni riftanlegu ráðstöfun.

Varnaraðili krefst þess, sem fyrr greinir, að hann fái að fullnægja skyldu sinni samkvæmt 142. gr. með því að neyta heimildar 144. gr. og skila þeim verðmætum sem hann tók við. Samkvæmt síðarnefndu greininni er slíkur réttur fyrir hendi, enda er fallist á með héraðsdómi að ósannað sé að það sé ekki unnt án óhæfilegrar rýrnunar verðmæta. Aðra rýrnun, hafi hún orðið, á sóknaraðili kost á að fá jafnaða samkvæmt niðurlagi 144. gr. en um það atriði verður ekki dæmt í máli þessu.

Samkvæmt öllu framangreindu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, verður hann staðfestur.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður hvor aðili látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.