115/2015

Í málinu krafðist G þess aðallega að viðurkenndur yrði réttur hennar til fulls örorkulífeyris frá lífeyrissjóðnum S miðað við 100% starfsorkuskerðingu í samræmi við ákvæði laga nr. 155/1998 um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda á nánar tilgreindu tímabili, en til vara að ákvörðun S frá febrúar 2013, þess efnis að réttur hennar til örorkulífeyris frá S miðaðist við 50% starfsorkuskerðingu á nánar tilgreindu tímabili en 75% frá nánar greindum degi, yrði dæmd ógild. Í málinu lágu fyrir fjöldi læknisvottorða um heilsu G og þau sjúkdómseinkenni sem hrjáðu hana og höfðu gert undangengin ár. Þá lágu einnig fyrir sjö matsgerðir um orkuskerðingu hennar sem trúnaðarlæknar S höfðu unnið fyrir sjóðinn. Hins vegar hafði G ekki lagt fram matsgerðir lækna eða dómkvaddra manna um orkutap hennar samkvæmt 11. gr. laga nr. 155/1998. Í dómi Hæstaréttar kom fram að aðalkrafa G fæli í sér, yrði hún tekin til efnislegrar úrlausnar, að dómstólar þyrftu að leggja mat á orkutap hennar á nánar tilgreindu tímabili. Við þetta mat yrðu dómstólar meðal annars að endurskoða framangreindar matsgerðir sérfróðra lækna. Slíkt væri ekki á færi dómstóla og væri aðalkrafa G því ekki dómtæk. Af þeim sökum var henni vísað frá héraðsdómi, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varakröfu sína reisti G á því að verulegir annmarkar hefðu verið á allri meðferð S á máli hennar sem bæði hefði lotið að formi og efni þess. Ekki var fallist á með G að S væri stjórnvald í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Talið var að þótt reglur stjórnsýslulaga hefðu ekki gilt um meðferð S á máli G fram til þess að það hafði verið endurupptekið í ársbyrjun 2013 hefðu hvílt ríkar skyldur á S að vanda til meðferðar máls um svo mikilsverða hagsmuni sem í húfi hefðu verið fyrir G er hún hafði upphaflega sótt um lífeyri hjá sjóðnum árið 2006. Hefði S borið við meðferð umsóknar hennar þá og í síðari umfjöllun um málið að gæta þess að hún fengi rétta úrlausn beiðni sinnar og ætti þess kost að koma að gögnum og upplýsingum. Með hliðsjón af ákvæðum í samþykktum S var talið að þegar fyrir lægi krafa um endurupptöku á máli ættu reglur stjórnsýslulaga að gilda um málsmeðferðina. Gögn málsins bæru hvorki með sér að S hefði hlutast til um að G gengist undir sérstaka læknisskoðun né að hún yrði kvödd til viðtals áður en málinu hefði verið ráðið til lykta. Þá lægi ekkert fyrir um að fullnægjandi upplýsingar um nám G og atvinnuþátttöku hennar á þeim tíma, sem máli skipti, hefði legið fyrir er S hefði tekið ákvörðunina í febrúar 2013. Hefði S því ekki tekist að sýna fram á að hann hefði sinnt rannsóknarskyldu sinni við endurupptöku máls G, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Þá var talið að ákvörðun S í febrúar 2013 hefði ekki borið með sér að kveðinn hefði verið upp sérstakur úrskurður stjórnar hans um kröfu G, svo sem skylt hefði verið samkvæmt samþykktum S. Samkvæmt framangreindu hefðu verið verulegir annmarkar á meðferð S á endurupptöku á máli G og var því fallist á varakröfu G um ógildingu ákvörðunar S frá febrúar 2015.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2015. Hún krefst þess aðallega að viðurkenndur verði réttur sinn til fulls örorkulífeyris frá stefnda miðað við 100% starfsorkuskerðingu í samræmi við ákvæði laga nr. 155/1998 um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda frá 31. ágúst 2006 til 27. júní 2013. Til vara gerir áfrýjandi þá kröfu að ákvörðun stefnda upphaflega frá 17. janúar 2007, ásamt síðari breytingum, sem áréttuð var með bréfi 15. febrúar 2013, þess efnis að réttur sinn til örorkulífeyris frá stefnda miðist við 50% starfsorkuskerðingu frá 1. ágúst 2006 til 31. desember 2009 en 75% frá 1. janúar 2010, verði dæmd ógild. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Aðalkrafa áfrýjanda er um viðurkenningu á rétti hennar til fulls örorkulífeyris miðað við 100% ,,starfsorkuskerðingu í samræmi við ákvæði laga nr. 155/1998“ frá 31. ágúst 2006 til þingfestingardags málsins í héraði. Í 1. mgr. 11. gr. þeirra laga er kveðið á um að sjóðfélagi eigi rétt á örorkulífeyri ef hann verður fyrir orkutapi sem metið er 50% eða meira í samræmi við áunninn rétt fram að orkutapinu, enda hafi hann greitt til sjóðsins í tiltekinn tíma og orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Í 4. mgr. greinarinnar segir að hundraðshluta orkutapsins og tímasetningu þess skuli ákvarða að fengnum upplýsingum um heilsufarssögu og starfsorku umsækjanda aftur í tímann, svo og að fengnu áliti trúnaðarlæknis sjóðsins. Fyrstu fimm árin eftir orkutapið skuli mat á því aðallega miðað við vanhæfni sjóðfélaga til að gegna því starfi er hann hefur gegnt og aðild hans að sjóðnum er tengd. Að því tímabili loknu skuli hundraðshluti orkutaps ákvarðaður að nýju með tilliti til vanhæfni sjóðfélagans til að gegna almennum störfum. Loks segir í 7. mgr. að í samþykktir sjóðsins skuli sett frekari ákvæði um örorkulífeyrinn, svo sem örorkumat og fleira.

Í samþykktum fyrir stefnda frá 14. maí 2012, sem aðilar eru sammála um að séu að þessu leyti efnislega samhljóða þeim samþykktum er giltu á þeim tíma sem hér skiptir máli, eru reglur um örorkulífeyri í 11. grein. Ákvæði þeirrar greinar eru að efni til eins og 11. gr. laga nr. 155/1998 að því þó frátöldu að samkvæmt samþykktunum skal mat orkutaps fyrstu þrjú árin aðallega miðað við vanhæfni sjóðfélaga til þess að gegna því starfi er hann gegndi og aðild hans að sjóðnum er tengd. Tími þessi samkvæmt 4. mgr. 11. gr. laganna er, sem fyrr greinir, fimm ár og gengur sú regla framar.

Í málinu hefur verið lagður fram fjöldi læknisvottorða um heilsu áfrýjanda og þau sjúkdómseinkenni sem hrjá hana og hafa gert undangengin ár. Þá hafa verið lagðar fram sjö matsgerðir um orkuskerðingu hennar sem trúnaðarlæknar stefnda, J-kk-nf V-kk-nf, sérfræðingur í gigtarlækningum og embættislækningum og G-kk-nf B-kk-nf, sérfræðingur í endurhæfingarlækningum, unnu fyrir stefnda. Niðurstöður þeirra voru að orkutap áfrýjanda væri 50% frá 31. ágúst 2006 til 1. janúar 2010 en 75% frá þeim tíma.

Af hálfu áfrýjanda hafa ekki verið lagðar fram matsgerðir lækna eða dómkvaddra manna um orkutap hennar samkvæmt 11. gr. laga nr. 155/1998.

Aðalkrafa áfrýjanda felur í sér, ef hún yrði tekin til efnislegrar úrlausnar, að dómstólar þyrftu að leggja mat á orkutap áfrýjanda, fyrstu fimm árin frá 31. ágúst 2006 aðallega miðað við vanhæfni hennar til að gegna fyrra starfi en frá sama degi 2011 með tilliti til vanhæfni hennar til að gegna almennum störfum. Við þetta mat yrðu dómstólar meðal annars að endurskoða framangreindar matsgerðir þeirra sérfróðu lækna, sem áður greinir. Slíkt er ekki á færi dómstóla og er aðalkrafa áfrýjanda því ekki dómtæk. Af þeim sökum verður henni vísað frá héraðsdómi, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

II

Varakröfu sína reisir áfrýjandi á því að verulegir annmarkar hafi verið á allri meðferð stefnda á máli hennar sem bæði hafi lotið að formi og efni þess. Stefndi sé stjórnvald í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og við meðferð á máli áfrýjanda hafi honum borið að fara eftir málsmeðferðarreglum þeirra. Er annmörkum sem áfrýjandi telur vera á málsmeðferðinni og rökstuðningi hennar um hver réttaráhrif þeirra skuli vera lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Stefndi starfar á grundvelli laga um sjóðinn nr. 155/1998. Í 2. gr. þeirra laga er kveðið á um hverjir eigi að greiða iðgjöld til sjóðsins, en í 1. mgr., sbr. 5. mgr., 6. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða er einnig mælt fyrir um að ríkisskattstjóri skuli senda stefnda yfirlit um iðgjaldsstofna og önnur tilgreind atriði, ef við á, þegar enginn lífeyrissjóður er tilgreindur á framtali eða skilagreinum launagreiðanda. Þá er í 49. gr. sömu laga mælt fyrir um að við slit lífeyrissjóðs skuli eignir hans, eftir að skuldir hafi verið greiddar, renna til stefnda. Einnig er þar kveðið á um hvernig ákvarða skuli réttindi sjóðfélaga og lífeyrisþega þess sjóðs, sem slitið var, í stefnda. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 155/1998 skipar ráðherra sjö manna stjórn stefnda en meirihluti stjórnarmanna, fjórir menn, skulu tilnefndir af stjórn Landssamtaka lífeyrissjóða. Þá segir að ráðherra skuli einnig ákveða þóknun stjórnarmanna. Að öðru leyti gilda um stefnda sambærilegar reglur og gilda um aðra lífeyrissjóði og hann er hluti af því sem nefna má lífeyrissjóðakerfi landsmanna. Stefndi er hvorki rekinn fyrir almannafé né er hann í stjórnsýslusambandi við stjórnvöld umfram það sem á við um aðra lífeyrissjóði. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að stefndi sé ekki stjórnvald í skilningi stjórnsýslulaga því staðfest, sbr. dóma Hæstaréttar 17. janúar 2008 í máli nr. 286/2007 og 31. janúar 2013 í máli nr. 352/2012.

III

Þótt reglur stjórnsýslulaga hafi ekki gilt um meðferð stefnda á máli áfrýjanda fram til þess að það var endurupptekið í ársbyrjun 2013 hvíldu ríkar skyldur á stefnda að vanda til meðferðar máls um svo mikilsverða hagsmuni sem í húfi voru fyrir áfrýjanda er hún sótti um lífeyri hjá sjóðnum 17. október 2006. Bar stefnda við meðferð umsóknar hennar þá og í síðari umfjöllun um málið að gæta þess að hún fengi rétta úrlausn beiðni sinnar og ætti þess kost að koma að gögnum og upplýsingum. Jafnframt bar stefnda að gæta hagsmuna sjóðsins um að örorkulífeyrir yrði því aðeins greiddur að skilyrði til þess væru fyrir hendi. Fyrir liggur að 17. janúar 2007 ákvarðaði trúnaðarlæknir stefnda áfrýjanda 50% örorku til fyrri starfa frá 31. ágúst 2006, án þess að skoða hana eða eiga við hana viðtal um heilsufar hennar og aðra hagi. Sami trúnaðarlæknir mat örorku áfrýjanda 21. júlí 2008, 16. september sama ár og 18. febrúar 2010 einnig án þess að gæta að fyrrgreindum atriðum. Það var fyrst í fimmta sinn er mat á orkutapi áfrýjanda fór fram 12. apríl 2010 á vegum stefnda sem trúnaðarlæknir hans skoðaði hana og átti við hana viðtal. Þá hafði henni verið greiddur örorkulífeyrir vegna 50% orkutaps í um þrjú og hálft ár.

Í 4. gr. laga nr. 155/1998 segir að stjórn stefnda fari með yfirstjórn hans og fjalli um allar meiri háttar ákvarðanir um stefnumótun hans og starfsemi, en samkvæmt grein 3.4. í samþykktum sjóðsins ræður stjórnin framkvæmdastjóra sem annast daglegan rekstur hans. Eins og áður greinir skal eftir 4. mgr. 11. gr. laganna ákveða orkutap sjóðfélaga að fengnu áliti trúnaðarlæknis. Samkvæmt þessu bar stjórn stefnda, framkvæmdastjóra eða öðrum þar til bærum starfsmönnum hans að taka ákvarðanir um málefni áfrýjanda en óheimilt var að fela það öðrum, svo sem trúnaðarlæknum sjóðsins, þótt sérfræðiálits þeirra ætti að leita.

Áfrýjandi hefur talið að sér bæri örorkulífeyrir frá 31. ágúst 2006 miðað við 100% örorku. Hún óskaði 14. nóvember 2012 eftir endurupptöku á umsókn sinni um lífeyri og að ætluð örorka hennar frá upphafi yrði metin á ný. Á það féllst stefndi og tilkynnti áfrýjanda 3. janúar 2013. Með því bréfi sendi hann það sem hann nefndi fylgiskjöl málsins ,,merkt fylgiskjali 1 til og með 182.“ Var sagt í stuttu máli hvers konar fylgiskjöl væri um að ræða, en ekki liggur fyrir að yfirlit um þau hafi fylgt. Áfrýjanda var með bréfinu gefinn kostur á að bæta við málið eða koma að atriðum sem hún teldi skipta máli ,,umfram það sem hjálagt fylgir“ fyrir tilgreindan dag. Áfrýjandi svaraði 17. janúar 2013 og áréttaði kröfu sína en taldi ekki skorta gögn til þess að unnt væri að verða við kröfunni. Með bréfi stefnda 15. febrúar 2013 tilkynnti hann áfrýjanda að farið hefði verið yfir erindi hennar á grundvelli fyrirliggjandi gagna og upplýsinga. Síðan sagði: ,,Það er niðurstaða Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda að metin örorka þín hafi verið réttilega ákvörðuð í fyrri afgreiðslum sjóðsins, þannig að hún sé 50% frá 31. ágúst 2006 til 31. desember 2009, en 75% frá 1. janúar 2010. Í málinu liggja fyrir möt læknanna ... auk vottorða fleiri lækna og sjúkraþjálfara. Þessi gögn benda til skertrar starfsgetu, en ekki fulls orkutaps, auk þess sem upplýsingar um nám á tímanum styðja ákvörðun sjóðsins um örorkustig.“ Í lok bréfsins var áfrýjanda bent á að ef hún teldi brotið á rétti sínum væri ákvæði um gerðarmeðferð í grein 30.2. í samþykktum sjóðsins en hún gæti einnig leita til almennra dómstóla.

Í 30. grein samþykkta fyrir stefnda, sem stjórn hans hefur sett samkvæmt 4. gr. laga nr. 155/1998, segir meðal annars: ,,30.1. Um málsmeðferð í ágreiningsmálum sjóðfélaga gagnvart lífeyrissjóðinum gilda ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 eftir því sem við á, svo sem um birtingu ákvörðunar, rökstuðning og endurupptöku. 30.2. Vilji sjóðfélagi eða erfingjar hans ekki una úrskurði sjóðstjórnar í máli, er hann hefur skotið til hennar, getur hann vísað málinu til gerðardóms innan þriggja mánaða frá því tilkynnt var um úrskurðinn.“ Af grein 30.1. verður ráðið að þegar fyrir lá krafa áfrýjanda um endurupptöku á máli hennar ættu ákvæði stjórnsýslulaga að gilda um málsmeðferðina. Við hana bar stefnda að gæta þess að málið væri nægilega rannsakað áður en tekin yrði ákvörðun í því, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Gögn málsins bera hvorki með sér að stefndi hafi hlutast til um að áfrýjandi gengist undir sérstaka læknisskoðun né að hún yrði kvödd til viðtals áður en málinu væri ráðið til lykta. Samkvæmt reglum sem giltu um örorkulífeyri hjá stefnda bar honum að láta fara fram tvenns konar mat. Annars vegar á ætluðu orkutapi áfrýjanda aðallega til fyrra starfs frá 31. ágúst 2006 til sama dags 2011 og hins vegar á ætluðu orkutapi hennar til almennra starfa frá þeim degi. Möt trúnaðarlækna stefnda sem til endurskoðunar voru báru ekki með sér að gerður væri sérstakur greinarmunur miðað við þau skil sem urðu síðastgreindan dag. Gögn málsins bera ekki með sér að fullnægjandi upplýsingar um nám áfrýjanda og atvinnuþátttöku hennar á þeim tíma, sem máli skiptir, hafi legið fyrir er stefndi tók ákvörðunina. Stefndi hefur sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi sinnt rannsóknarskyldu sinni við endurupptöku máls áfrýjanda. Hann hefur ekki sýnt fram á að þeirri skyldu hafi verið sinnt.

Bréf stefnda 15. febrúar 2013 bar ekki með sér að kveðinn hafi verið upp sérstakur úrskurður stjórnar hans um kröfu áfrýjanda, svo sem skylt var samkvæmt upphafsákvæði greinar 30.2. í samþykktum sjóðsins. Tilvitnuð orð síðastgreinds bréfs stefnda til áfrýjanda um að ef hún teldi brotið á rétti sínum gæti hún leitað gerðardómsmeðferðar um ágreininginn bera einnig með sér þann skilning á greininni að ljúka hefði átt máli áfrýjanda með úrskurði stjórnar sjóðsins. Samkvæmt gögnum málsins var það ekki gert og þau bera heldur ekki með sér að stjórn sjóðsins hafi tekið um þetta ákvörðun. Aðrir voru ekki til þess bærir.

Samkvæmt framangreindu voru verulegir annmarkar á meðferð stefnda á endurupptöku á máli áfrýjanda, auk þess sem ekki verður séð að stjórn hans hafi úrskurðað um ágreininginn svo sem skylt var. Verður því fallist á varakröfu áfrýjanda á þann hátt sem fram kemur í dómsorði.

Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Ákvörðun héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda verður staðfest.

Dómsorð:

Kröfu áfrýjanda, G-kvk-ef H-kvk-ef K-kvk-ef, um að viðurkenndur verði réttur hennar til fulls örorkulífeyris frá stefnda, Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda, miðað við 100% starfsorkuskerðingu í samræmi við ákvæði laga nr. 155/1998 um stefnda frá 31. ágúst 2006 til 27. júní 2013 er vísað frá héraðsdómi.

Ógilt er sú ákvörðun stefnda sem tilkynnt var áfrýjanda með bréfi 15. febrúar 2013 um að staðfestar væru fyrri ákvarðanir hans um rétt hennar til örorkulífeyris.

Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði, 650.000 krónur, sem renni í ríkissjóð og 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað.