7/2001

Að boði sýslumannsins í Hafnarfirði var Þ sviptur frelsi sínu í rúman sólarhring í tengslum við endurupptöku fjárnáms, sem gert hafði verið í eignum hans. Hafði F krafist endurupptöku gerðarinnar án þess að í beiðni hans kæmi fram í hvaða tilgangi endurupptakan skyldi fara fram. Talið var að brostið hefði skilyrði til að verða við beiðninni og að sýslumanni hefði borið að hafna henni þegar í stað af sjálfsdáðum. Því hefði gerðin verið endurupptekin án heimildar í lögum. Með því hefðu F og Í sýnt af sér gáleysi, sem meta yrði þeim til sakar. Þar sem lagastoð brast fyrir endurupptökunni var fallist á að frelsissvipting Þ hefði verið ólögmæt og að hann ætti rétt til bóta af þeim sökum.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. janúar 2001. Hann krefst þess að stefndu verði gert í sameiningu að greiða sér 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 10. desember 1999 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi Fógetinn ehf. krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi íslenska ríkið krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður.

I.

Samkvæmt gögnum málsins gerði sýslumaðurinn í Reykjavík fjárnám hjá áfrýjanda 6. ágúst 1999 samkvæmt beiðni stefnda Fógetans ehf. fyrir kröfu að fjárhæð samtals 9.398.783 krónur samkvæmt níu skuldabréfum, útgefnum af áfrýjanda 26. júní 1998. Var fjárnámið gert í bifreiðinni KX 326, svo og nánar tilgreindum lausafjármunum, sem munu hafa tengst rekstri áfrýjanda á veitingahúsi að Aðalstræti 10 í Reykjavík. Þessar eignir voru ekki virtar við fjárnámsgerðina.

Stefndi Fógetinn ehf. beindi til sýslumannsins í Reykjavík 18. september 1999 erindi undir yfirskriftinni „Beiðni um endurupptöku aðfarar“. Þar var ekki getið sérstaklega um gerðina, sem óskað var eftir að tekin yrði upp. Var fyrri hluti þessa erindis settur fram eins og leitað væri í fyrsta sinn fjárnáms fyrir áðurgreindri skuld, en undir lok þess, í liðnum „málavextir, rök og heimildir“, sagði þó eftirfarandi: „Gerðarbeiðandi styður heimild sína til að krefjast endurupptöku aðfarargerðar hjá gerðarþola við framangreint heimildarskjal sbr. 66. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Gerðarbeiðandi hefur fengið áreiðanlegar munnlegar upplýsingar um að gerðarþoli hafi, án samráðs við sig og þrátt fyrir yfirlýsingar um hið gagnstæða, selt rekstur sinn á veitingahúsinu Fógetanum, þar sem allt hið fjárnumda er. Telur gerðarbeiðandi að sú sala sé eingöngu gerð til að spilla hagsmunum hans. Tilgangur sölunnar sé að leitast við að gera sem minnst úr verðmæti hins fjárnumda. Grunar gerðarbeiðanda að gerðarþoli hafi jafnvel gert málamyndasamning um hið fjárnumda til þess að geta selt reksturinn aftur án þess að taka eðlilegt tillit til hagsmuna gerðarbeiðanda. Mjög brýnt er að ný aðför fari fram strax til þess að gerðarþola gefist ekki ráðrúm til þess að spilla hagsmunum gerðarbeiðanda enn meira. Telur gerðarbeiðandi mjög líklegt að gerðarþoli sé með vítaverðum og refsiverðum hætti að reyna að skjóta undan eignum sínum með þessum hætti.“ Lögmaður, sem þá gætti hagsmuna stefnda, sendi 21. september 1999 símbréf til áfrýjanda, þar sem hann var kvaddur til að mæta hjá nafngreindum fulltrúa sýslumannsins í Reykjavík á nánar tilteknum tíma 24. sama mánaðar „vegna fjárnámskröfu undirritaðs f.h. Fógetans ehf. á hendur yður.“ Símbréfið var sent á veitingahús áfrýjandans og samrit til lögmanns hans. Í málinu staðhæfir áfrýjandi að hann hafi ekki fengið þessa boðun og lögmaður hans ekki náð til hans fyrr en eftir þann dag, sem hún hljóðaði á. Lögmaður áfrýjanda ritaði á hinn bóginn bréf til sýslumanns 29. september 1999, þar sem tekið var fram að áfrýjandi féllist ekki á að fjárnámsgerðin yrði tekin upp samkvæmt 1. mgr. 65. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sæi lögmaðurinn heldur ekki að beiðnin um endurupptöku styddist við nein þau atvik, sem talin væru upp í 66. gr. sömu laga. Á þeim grunni væri þess krafist að beiðninni yrði vísað á bug.

Af gögnum málsins verður ráðið að á einhverju stigi eftir þetta hafi sýslumaðurinn í Reykjavík framsent beiðni stefnda Fógetans ehf. til sýslumannsins í Borgarnesi, en þá hafi áfrýjandi verið talinn dveljast í umdæmi hans. Síðastnefndi sýslumaðurinn endursendi stefnda beiðnina 11. nóvember 1999 samkvæmt ósk hans. Stefndi beindi erindi sínu á ný til sýslumannsins í Reykjavík með bréfi 19. sama mánaðar, þar sem fram kom að áfrýjandi væri talinn hafast við á nánar tilteknum stað í Hafnarfirði, en sýslumaðurinn í því umdæmi hafi talið rétt að sér bærist málið frá sýslumanninum í Reykjavík. Lét stefndi fylgja bréfinu kæru á hendur áfrýjanda, sem stefndi ritaði ríkislögreglustjóra sama dag, en í henni var í öllu ítarlegra máli greint frá ætluðu framferði áfrýjanda, sem um ræddi í áðurnefndri beiðni stefnda um endurupptöku fjárnámsgerðarinnar. Þessu til samræmis sendi sýslumaðurinn í Reykjavík fram komin gögn til sýslumannsins í Hafnarfirði 24. nóvember 1999.

Með bréfi 6. desember 1999 fór stefndi Fógetinn ehf. þess á leit við sýslumanninn í Hafnarfirði að áfrýjanda yrði ekki tilkynnt fyrir fram um fyrirhugaða aðfarargerð, svo og að hann yrði „handtekinn án fyrirvara og færður til fjárnámsgerðar, sjá 4. kafla aðfararlaga nr. 90.1989, m.a. 21. gr.“ Í bréfinu var greint frá því að áfrýjandi ætti lögheimili að Mánagötu 16 í Reykjavík, en væri talinn hafa aðsetur að Hjallabraut 7 í Hafnarfirði. Var áfrýjandi sagður fara huldu höfði og ekki hafa sinnt boðun til fjárnáms hjá sýslumanninum í Reykjavík, en stefndi teldi hann mundu gera hvað eina til að spilla fyrir aðför ef hann fengi vitneskju um að hún stæði fyrir dyrum, svo sem að mæta ekki til hennar. Gæti dráttur á gerðinni valdið stefnda réttarspjöllum.

Ljóst er af gögnum málsins að sýslumaðurinn í Hafnarfirði varð við framangreindri ósk stefnda Fógetans ehf. Samkvæmt boði sýslumanns leituðu lögreglumenn áfrýjanda og komu að honum, þar sem hann var staddur við Suðurlandsbraut 22 í Reykjavík kl. 8.20 að morgni 9. desember 1999. Í lögregluskýrslu um þetta segir að áfrýjanda hafi þá verið tjáð í hvaða erindagerðum lögreglumennirnir væru og hafi hann orðið við tilmælum um að aka frá umræddum stað að lögreglustöðinni í Hafnarfirði. Þar hafi hann verið færður í fangahús meðan beðið var eftir lögmanni hans og lögmanni stefnda, en síðan hafi verið farið með áfrýjanda á skrifstofu sýslumanns. Samkvæmt endurriti úr gerðabók sýslumanns var beiðni stefnda um fjárnám hjá áfrýjanda tekin fyrir kl. 9.09 nefndan dag. Mótmælti lögmaður áfrýjanda að gerðin færi fram, því beiðni um hana fullnægði ekki skilyrðum 66. gr. laga nr. 90/1989. Með vísan til 2. mgr. 27. gr. sömu laga ákvað fulltrúi sýslumanns að gerðin næði fram að ganga. Stefndi krafðist þess að áfrýjandi upplýsti hvernig hann hefði ráðstafað réttindum sínum vegna veitingahúss að Aðalstræti 10 í Reykjavík, en áfrýjandi neitaði að svara spurningum um það efni, þar sem hann taldi aðfarargerðina ólöglega. Af sömu ástæðu neitaði áfrýjandi að verða við áskorun um að benda á eignir til fjárnáms. Krafðist stefndi þess þá að áfrýjandi yrði sviptur frelsi og féllst fulltrúi sýslumanns á það með vísan til 1. mgr. 29. gr. laga nr. 90/1989. Stefndi krafðist þess einnig á grundvelli 30. gr. sömu laga að veittur yrði aðgangur að húsakynnum áfrýjanda og lokuðum hirslum, en „að svo stöddu“ tók fulltrúi sýslumanns ekki afstöðu til þeirrar kröfu. Í lok bókunar um gerðina var tekið fram að skerðing á frelsi áfrýjanda, sem skyldi standa í 24 klukkustundir, „hófst kl. 8.00 í morgun.“ Að þessu loknu var áfrýjandi færður aftur í fangahús, þar sem honum var haldið þar til kl. 8.00 að morgni 10. desember 1999, þegar farið var með hann á skrifstofu sýslumanns.

Fulltrúi sýslumanns tók fjárnámsgerðina aftur fyrir 10. desember 1999. Í endurriti úr gerðabók segir að þetta hafi gerst kl. 9.30 þann dag. Sömu spurningar og áður var getið voru lagðar á ný fyrir áfrýjanda, sem neitaði eins og fyrr að svara þeim. Borið var undir áfrýjanda hvort hann ætti þrjár nánar tilteknar bifreiðir, sem skráðar væru á nafn hans í bifreiðaskrá, og kvað hann tveimur þeirra hafa verið fargað, en kannaðist við að eiga þá þriðju. Var þar um sömu bifreið að ræða og fjárnám var gert í 6. ágúst 1999. Stefndi Fógetinn ehf. lagði þá fram gögn um veðskuld, sem hvíldi á bifreiðinni, og kvað skuldina vera hærri en gangverð bifreiðarinnar samkvæmt upplýsingum, sem hann hafi aflað. Var bókað að bifreiðin væri „því yfirveðsett og ekki hæf til fjárnáms í máli þessu.“ Þá var og bókað að áfrýjandi hefði daginn áður greint frá því að lausafjármunir í tengslum við veitingarekstur, sem fjárnám var áður gert í fyrir kröfu stefnda, væru í vörslum Geymslusvæðisins ehf. í Kaplahrauni. Fulltrúi sýslumanns hafi kannað það og fengið upplýst að þar væru engir lausafjármunir í eigu áfrýjanda. Áfrýjandi greindi þá frá því að nýir eigendur veitingahússins hefðu flutt munina þaðan og tjáð sér að þeir væru geymdir á nefndum stað. Samkvæmt ábendingu áfrýjanda var fjárnám gert í þessum munum, þótt ekki væri vitað hvar þeir væru. Mat fulltrúi sýslumanns andvirði þeirra 500.000 krónur. Áfrýjandi benti ekki á aðrar eignir til fjárnáms og var gerðinni þá lokið sem árangurslausri að hluta. Heimti áfrýjandi á ný frelsi sitt eftir þetta. Í yfirlýsingu, sem fulltrúi sýslumanns lét frá sér fara síðar um daginn 10. desember 1999, segir að fjárnámsgerðinni hafi verið fram haldið kl. 8.00 þá um morguninn, en ekki kl. 9.30 eins og fram kom í gerðabók. Á þeim tíma hafi gerðinni hins vegar lokið.

Á meðan áfrýjandi var sviptur frelsi samkvæmt framansögðu tilkynnti stefndi Fógetinn ehf. ríkislögreglustjóra að áfrýjandi væri í haldi vegna aðfarargerðar fram til kl. 8.00 að morgni 10. desember 1999. Í bréfi um þetta lét stefndi í ljós þá skoðun að brýnt væri að fyrrnefndri kæru hans yrði sinnt og lögregluskýrsla tekin af áfrýjanda. Hlyti að koma í þeim efnum til skoðunar hvort áfrýjandi yrði hnepptur í gæsluvarðhald í framhaldi af frelsissviptingu í tengslum við aðfarargerðina vegna hagsmuna af rannsókn málsins og til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot hans. Með bréfi 30. október 2000 staðfesti ríkislögreglustjóri að kæru stefnda á hendur áfrýjanda hafi verið vísað frá 10. desember 1999, þar sem ekki hafi þótt tilefni til að hefja rannsókn vegna hennar.

Áfrýjandi krafðist þess 16. desember 1999 fyrir Héraðsdómi Reykjaness að fellt yrði úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Hafnarfirði gerði hjá sér 10. sama mánaðar að kröfu stefnda Fógetans ehf. Í úrskurði 10. febrúar 2000 vísaði héraðsdómari til þess að samkvæmt 2. tölulið 66. gr. laga nr. 90/1989, sem stefndi hafi undir rekstri málsins vísað til sem stoð fyrir endurupptöku gerðarinnar, væri gerðarbeiðanda heimil endurupptaka til þess að leysa eign undan fjárnámi. Væri ekkert því til fyrirstöðu að nýtt fjárnám yrði gert í beinu framhaldi. Í þessu tilviki hafi þess á hinn bóginn ekki verið gætt, heldur fjárnám verið gert aftur í sömu munum og fyrr án þess að leysa þá fyrst undan fjárnámi. Hvergi væri gerðarbeiðanda heimiluð endurupptaka í þessu skyni og til að fá síðan fjárnámi lokið að hluta án árangurs. Var fjárnámsgerðin því felld úr gildi. Úrskurði þessum var ekki skotið til Hæstaréttar.

Með bréfi 1. mars 2000 krafði áfrýjandi stefndu um bætur „vegna ólögmætrar handtöku, frelsissviptingar og aðfarargerðar, sem fram fór 9. og 10. desember 1999“. Þessu hafnaði stefndi íslenska ríkið 11. apríl sama árs, en ekkert svar virðist hafa komið fram af hendi stefnda Fógetans ehf. Höfðaði áfrýjandi í framhaldi af þessu málið, sem var þingfest í héraði 9. maí 2000, en í því krefst hann eingöngu miskabóta úr hendi stefndu vegna þeirrar frelsissviptingar, sem hann sætti 9. og 10. desember 1999.

II.

Í 66. gr. laga nr. 90/1989 eru tæmandi talin þau tilvik, þar sem gerðarbeiðandi við fjárnámsgerð getur krafist þess upp á eindæmi sitt að hún verði endurupptekin. Áðurnefnd beiðni stefnda Fógetans ehf. 18. september 1999 laut eftir yfirskrift sinni að endurupptöku fjárnámsgerðar, sem hvergi var þó nánar getið þar. Með áður tilvitnuðum orðum voru í beiðninni rakin atvik, sem stefndi taldi gefa tilefni til endurupptöku. Í engu var þó greint í hvaða tilgangi taka ætti gerðina upp á ný, nema skilja hafi átt beiðnina svo að það skyldi gert til að koma í veg fyrir að áfrýjandi skyti undan eignum og spillti hagsmunum stefnda. Ekki var því hreyft að stefndi hygðist freista þess að fá áfrýjanda sviptan umráðum lausafjármuna, sem fjárnám var gert í 6. ágúst 1999, sbr. 1. tölulið 66. gr. laga nr. 90/1989, en eftir ákvæðum þeirrar greinar eru engin önnur bein úrræði en þetta við endurupptöku fjárnáms til að sporna við slíkri háttsemi, sem stefndi bar á áfrýjanda. Ekkert tilefni var til að skilja ummæli í beiðninni svo að stefndi hygðist við endurupptöku leysa muni, einhverja eða alla, undan fjárnámi eða gera þá aðrar ráðstafanir, sem um ræðir í ákvæðum 2. til 6. töluliðar 66. gr. laga nr. 90/1989. Eins og atvikum var hér háttað brast þannig með öllu skilyrði til að verða við beiðni stefnda um endurupptöku gerðarinnar. Hefði sýslumanni með réttu borið að hafna beiðninni þegar í stað af sjálfsdáðum. Það lét hann á hinn bóginn hjá líða og fékk stefndi því þannig framgengt gagnstætt lögum að fjárnámsgerðin var endurupptekin 9. desember 1999. Í því sambandi sýndu stefndu af sér gáleysi, sem meta verður þeim til sakar, en við það mat verður jafnframt að líta til þess að aftur gafst brýnt tilefni til að huga að því hvort ekki væri réttilega staðið að máli þegar atvik þróuðust svo að til álita kom að beita áfrýjanda þvingunarúrræðum samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 90/1989. Fjárnámið, sem var gert 10. desember 1999 hjá áfrýjanda eftir endurupptöku gerðarinnar, var með réttu fellt úr gildi með áðurnefndum úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 10. febrúar 2000. Fær engu breytt fyrir úrlausn þessa máls að sá úrskurður var reistur á forsendum, sem að nokkru lutu að öðrum atriðum varðandi endurupptöku gerðarinnar en að framan er getið. Samkvæmt þessu er fullnægt skilyrðum 2. mgr. 96. gr. og 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/1989 til að fella á báða stefndu bótaábyrgð gagnvart áfrýjanda vegna endurupptöku fjárnámsgerðarinnar og þess, sem ákvörðun um það efni leiddi af sér.

Með því að lagastoð brast samkvæmt framansögðu fyrir þeirri ákvörðun sýslumannsins í Hafnarfirði að endurupptaka fjárnámsgerðina, sem um ræðir í málinu, brast jafnframt frá öndverðu lögmæt skilyrði til að svipta áfrýjanda frelsi í tengslum við framkvæmd gerðarinnar. Eins og áður greinir varð áfrýjandi við boði lögreglumanna kl. 8.20 að morgni 9. desember 1999 um að halda til lögreglustöðvarinnar í Hafnarfirði. Upp frá því réði áfrýjandi ekki sjálfur ferðum sínum. Honum var haldið í fangahúsi og að nokkru á skrifstofu sýslumanns á grundvelli ákvörðunar samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 90/1989 til að minnsta kosti kl. 9.30 næsta dag. Ekki getur komið sérstaklega til álita við úrlausn málsins að frelsissviptingin hafi samkvæmt þessu staðið lengur en heimilt var samkvæmt nefndu lagaákvæði, enda verður að fallast á með héraðsdómara að áfrýjandi hafi ekki í tæka tíð hreyft málsástæðu, sem að þessu lýtur. Hvað sem því líður var lengd frelsissviptingarinnar auk alls annars úr hófi, en af gögnum málsins verður ekki ráðið að tíminn hafi verið nýttur nema að litlu leyti til að afla upplýsinga um eignir áfrýjanda. Að öllu þessu athuguðu og með vísan til 3. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 verða stefndu í sameiningu dæmdir til að greiða áfrýjanda 150.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum frá 1. apríl 2000, en þá var liðinn mánuður frá því að hann kynnti stefndu bótakröfu vegna atvika málsins.

Stefndu verða dæmdir til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndu, Fógetinn ehf. og íslenska ríkið, greiði í sameiningu áfrýjanda, Þ-kk-þgf E-kk-þgf A-kk-þgf, 150.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. apríl 2000 til greiðsludags.

Stefndu greiði í sameiningu áfrýjanda samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.