98/2009

Þann 17. mars 2006 skrifuðu fyrirsvarsmenn félaganna J ehf. og V hf. undir viljayfirlýsingu um sölu V hf. til hins fyrrnefnda félags. Var kaupverð þar tilgreint 300.000.000 krónur. Af þeirri upphæð var viðskiptavild félagsins metin á 70.000.000 krónur auk þess sem gert var ráð fyrir 10.000.000 króna aukagreiðslu til fyrirsvarsmanns V hf., MÞM, en hann skyldi vera kaupanda til aðstoðar í það minnsta sex mánuði eftir kaupin. Þá var það jafnframt tekið fram í samningnum að seljandi skyldi tryggja að bæði erlendir birgjar myndu fallast á eigendaskiptin og lýsa sig reiðubúna til að starfa með nýjum eigendum, svo og lykilstarfsmenn félagsins. Áður en skrifað var undir kaupsamning milli félaganna keyptu tveir lykilstarfsmenn V hf. hluta í félaginu R ehf., sem var einn helsti samkeppnisaðili V hf., og gerðu síðan viðskiptasamninga við tvo stærstu birgja V hf., B og W. Kaupsamningur milli J ehf. og V hf. var gerður 21. apríl 2006 en þar var viðskiptavild V hf. nú metin á 10.000.000 krónur auk þess sem greiðsla til MÞM að sömu fjárhæð vegna starfsloka hans var felld niður. Var heildarkaupverð félagsins því lækkað niður í 230.000.000 krónur vegna þess að umræddir starfsmenn höfðu látið af störfum fyrir félagið auk þess sem félagið hafði misst einkaumboðssamninga við áðurgreinda birgja. Í málinu stefndu fyrrverandi hluthafar V hf. starfsmönnunum tveimur og kröfðust skaðabóta að þeirri fjárhæð sem mismunur viljayfirlýsingarinnar og kaupsamningsins hljóðaði á um. Talið var að með háttseminni hefðu starfsmennirnir hagnýtt sér atvinnuleyndarmál sem þeir hefðu aflað sér í starfi sínu í því skyni að ná til sín viðskiptahagsmunum frá félaginu og efla með því stöðu samkeppnisaðilans R ehf. Hefði háttsemin verið saknæm og ólögmæt og falið í sér brot á starfsskyldum þeirra. Hagnýting atvinnuleyndarmála í þessu skyni fól í sér brot á 2. og 3. mgr. 13. gr. laga nr. 57/2005, sbr. nú 2. og 3. mgr. 16. gr. c sömu laga, og gæti orðið grundvöllur skaðabótaábyrgðar þeirra á því tjóni sem sannanlega varð af háttseminni. Í málinu lá fyrir að MÞM hefði veikst alvarlega skömmu eftir gerð viljayfirlýsingarinnar. Var því fallist á það með starfsmönnunum að ósannað væri að MÞM hefði verið fær um að sinna þeim skyldum sem á honum hvíldu samkvæmt yfirlýsingunni, og voru þeir því sýknaðir af 10.000.000 króna greiðslu vegna þessa. Hvað varðaði kröfu hluthafanna um skaðabætur að fjárhæð 60.000.000 krónur vegna lækkunar á verðmæti viðskiptavildar var talið að hluthafarnir hefðu ekki reifað með afmörkuðum hætti hvert tjón þeirra hefði verið vegna breytinga á viðskiptasambandi við birginn B og uppsagnar W á einkaumboðssamningi við félagið. Hvorki lá fyrir matsgerð né önnur gögn sem gætu verið grundvöllur mats á tjóni þeirra vegna þessa. Var málatilbúnaður þeirra því ekki í samræmi við áskilnað e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 að þessu leyti og var kröfunni vísað frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 2. mars 2009. Þau krefjast þess að stefndu verði óskipt gert að greiða þeim 60.000.000 krónur. Að auki krefst áfrýjandinn, H-kvk-nf M-kvk-nf G-kvk-nf, að stefndu verði óskipt dæmdir til að greiða henni 10.000.000 krónur. Í báðum tilvikum er krafist vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. apríl 2006 til 28. desember 2007, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara að kröfur áfrýjenda verði lækkaðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Stefndu voru báðir í hópi starfsmanna Volta hf. á árinu 2005 sem leituðu eftir kaupum á félaginu. Í október það ár tilkynnti þáverandi fyrirsvarsmaður þess, M-kk-nf Þ-kk-nf M-kk-nf, starfsmönnunum að þeim yrði ekki selt félagið. Eigendur félagsins héldu áfram sölutilraunum og samkvæmt skýrslum stefndu fyrir dómi var þeim báðum ljóst í upphafi árs 2006 að þessar tilraunir stæðu yfir. Eigendur Volta hf. undirrituðu föstudaginn 17. mars 2006 viljayfirlýsingu með Jóhanni Ólafssyni & Co ehf. um að síðarnefnda félagið keypti alla hluti í því fyrrnefnda fyrir 300.000.000 krónur. Í yfirlýsingunni kemur meðal annars fram að kaupverðið ákvarðist af því að tilgreind fasteign félagsins, að teknu tilliti til áhvílandi veðskulda, sé metin á 141.000.000 krónur, aðrar eignir og skuldir á 79.000.000 krónur, viðskiptavild á 70.000.000 krónur og loks skyldi koma til sérstök greiðsla, 10.000.000 krónur, vegna starfsloka M-kk-ef Þ-kk-ef M-kk-ef. Jafnframt kemur fram að gera skuli áreiðanleikakönnun vegna mats á liðnum ,,aðrar eignir og skuldir“ og að greiðsla fyrir þann lið gæti breyst til samræmis við niðurstöður könnunarinnar. Fjárhæðir annarra liða skyldu ekki breytast. Greiðslan vegna starfsloka M-kk-ef Þ-kk-ef tengdist ákvæði í yfirlýsingunni um að hann ætti að vera kaupanda ,,innan handar og til aðstoðar að minnsta kosti 6 mánuði eftir undirritun samnings um kaup hlutafjárins og til að tryggja sem best viðskiptasambönd Volta hf. gagnvart nýjum eigendum.“ Þá var mælt fyrir um að seljendur skyldu leitast við að stuðla að því að lykilstarfsmenn félagsins héldu áfram störfum hjá því þrátt fyrir eigendaskiptin og að tryggt yrði að erlendir birgjar féllust á þau fyrir sitt leyti og lýstu sig reiðubúna til að starfa með nýjum eigendum að framgangi félagsins í framtíðinni. Loks var um það samið að kaupsamning skyldi gera um hlutina og að framsal þeirra færi fram 4. apríl 2006. Ekki er um það deilt í málinu að stefndu hafi báðir talist lykilstarfsmenn Volta hf. í skilningi viljayfirlýsingarinnar.

Helgina 18. og 19. mars 2006 hafði M-kk-nf Þ-kk-nf samband við báða stefndu og upplýsti þá um söluna, sem var einnig kynnt á starfsmannafundi mánudaginn 20. mars. Næsta dag áttu stefndu fund með fyrirsvarsmanni Lumex ehf., sem var einn helsti viðskiptavinur Volta hf. og stofnuðu með honum og fyrirsvarsmanni Rafports ehf., eins helsta samkeppnisaðila Volta hf., einkahlutafélagið El.is, sem stefndu báru fyrir dómi að þeir hefðu ásamt nefndum aðilum átt saman að fjórum jöfnum hlutum. Tilgangur með stofnun félagsins var að láta það kaupa Rafport ehf. Stefndi H-kk-nf átti, ásamt fyrirsvarsmönnum Lumex ehf. og Rafports ehf., fund í Köln í Þýskalandi 28. mars með fyrirsvarsmönnum Berker GmbH, en Volti hf. hafði haft einkaumboðssamning við þetta félag frá 1987 og er ekki umdeilt að það var mikilvægasti birgi Volta hf. Aðdraganda þessa fundar er lýst svo í dómsskýrslu C-x-x S-x-x, sölustjóra Berker GmbH, að nokkrum dögum áður hafi þremenningarnir boðað komu sína til fundarins. Þeir hafi á fundinum upplýst um sölu á Volta hf. og sagt að lykilstarfsmenn hefðu annað hvort þegar hætt störfum eða væru við það að hætta. Tilgangur þessa fundar var, að sögn stefnda H-kk-ef fyrir dómi, að tryggja viðskiptahagsmuni Rafports ehf. gagnvart Berker GmbH. Stefndi H-kk-nf átti næsta dag fund með öðrum mikilvægum birgja Volta hf., WindowMaster í Danmörku, en við hann hafði Volti hf. einnig einkaumboðssamning. Þessi stefndi lýsti því í skýrslu sinni fyrir dómi að hann hefði á fundinum gert grein fyrir stöðunni á Íslandi og hvað hann sjálfur hygðist gera. Berker GmbH sagði upp einkaumboðssamningi við Volta hf. 28. mars 2006 en daginn áður hafði framkvæmdastjóri Jóhanns Ólafssonar & Co ehf. gert þessum birgja grein fyrir kaupum á Volta hf. og veitt upplýsingar um kaupandann.

Kaupsamningur var gerður 21. apríl 2006. Þar kemur fram að kaupverðið sé 230.000.000 krónur og er lækkun þess, frá því sem um var samið í viljayfirlýsingunni, skýrð með því að einkaumboðssamningi félagsins við Berker GmbH hafi verið sagt upp frá og með 28. mars 2006. Einnig væri óvíst ,,hvort umboð fyrir WindowMaster verði áfram hjá Volta hf. Þá er kaupanda kunnugt um að tveir starfsmenn ... hafa látið af störfum. Af þessum sökum er samkomulag um að verð lækki í kr. 230.000.000 með því að viðskiptavild er nú metin á kr. 10.000.000.-. Að öðru leyti eru forsendur kaupanna óbreyttar.“ Í kaupsamningnum er gerður fyrirvari um endurskoðun á verðmæti viðskiptavildar ef Volti hf. eða kaupandi fengi á ný einkaumboð á Íslandi fyrir Berker GmbH á næstu 18 mánuðum.

WindowMaster sagði upp einkaumboðssamningi við Volta hf. 25 apríl 2006. Óumdeilt er að félagið hefur ekki haldið áfram viðskiptum við þennan birgja eftir söluna. Ekki er heldur um það deilt að félagið hefur átt viðskipti við Berker GmbH og flutt inn vörur beint frá því félagi, án þess þó að það hafi verið á grundvelli einkaumboðssamnings.

II

Áfrýjendur reisa málatilbúnað sinn á því að þeir hafi orðið fyrir fjártjóni sem nemi hinum umkröfðu fjárhæðum vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefndu sem starfsmanna Volta hf. Áfrýjendur telja að stefndu hafi í starfi hjá félaginu unnið gegn hagsmunum þess. Hafi þeir brotið gegn trúnaðarskyldum sínum við vinnuveitanda með því að taka þátt í því ásamt fulltrúum Rafports ehf. og Lumex ehf. að ná til sín mikilvægum viðskiptasamböndum hans. Áfrýjendur telja að stefndu hafi einnig brotið gegn 13. gr. laga nr. 57/2005 um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins, sbr. nú 16. gr. c í lögunum, með því að veita upplýsingar um og hagnýta sér atvinnuleyndarmál sem þeir hafi fengið vitneskju um á réttmætan hátt í starfi sínu. Stefndu hafi haft aðgang að öllum tæknilegum upplýsingum um vörur frá Berker GmbH og WindowMaster og um hagnýtingu á vörunum. Þá hafi þeir vegna starfa sinna haft aðgang að samningum við birgja, tengiliði þeirra við Volta hf. og fleira. Hafi stefndu brotið gróflega gegn skyldum sem á þeim hvíldu samkvæmt tilvitnuðu ákvæði. Áfrýjendur telja að stefndu hafi með háttsemi sinni bakað þeim tjón sem nemur umkröfðum fjárhæðum. Lækkun kaupverðs skýrist eingöngu af því að framangreind einkaumboð hafi tapast vegna háttsemi stefndu. Allar aðrar forsendur og fyrirvarar í viljayfirlýsingunni hafi staðist.

Stefndu telja að með dómum Héraðsdóms Reykjavíkur í málum E-5253/2006 og E-5254/2006 hafi Volti hf. fengið bætt það tjón, sem leitt hafi af ótímabærum starfslokum þeirra hjá félaginu. Telja þeir að mál þetta sé rekið á sama grundvelli og að um sé að ræða sömu kröfu og áður var dæmt um í héraðsdómsmálunum. Eigi þetta að varða frávísun ex officio. Stefndu byggja einnig á því, að þeim hafi verið heimilt að láta af störfum hjá Volta hf. Hvorugur þeirra hafi gengist undir samkeppnisákvæði sem takmarkaði heimild þeirra til að gerast eigendur að eða hefja störf hjá fyrirtæki sem stundaði sömu eða svipaða starfsemi og Volti hf. Þeir mótmæla því að hafa brotið gegn 13. gr. laga nr. 57/2005. Þeir telja ósannað að þeir hafi náð til sín viðskiptasamböndum Volta hf. og notað til þess upplýsingar sem talist gætu atvinnuleyndarmál í skilningi ákvæðisins. Rafport ehf. hafi þegar verið í miklum viðskiptum við Berker GmbH og fjarstæða að stefndu hafi þurft að hagnýta sér rekstrar- eða viðskiptaleyndarmál til þess að koma á samskiptum við þennan birgja. Þá telja stefndu að áfrýjendur hafi ekki sannað að þeir hafi orðið fyrir tjóni, sem rekja megi til háttsemi þeirra. Verði samkomulag áfrýjenda við kaupanda Volta hf. um lækkun kaupverðs ekki lagt til grundvallar við mat á því hvort þeir hafi orðið fyrir tjóni. Benda stefndu í því sambandi á, að samkomulag um lækkun kaupverðs hafi verið gert áður en WindowMaster sagði upp einkaumboðssamningi sínum, auk þess sem ljóst hafi verið að einungis stóð til að fella niður einkaumboð Volta hf. á Íslandi fyrir Berker GmbH en ekki binda endi á viðskipti félaganna. Hafi sú eina breyting orðið á því viðskiptasambandi að Volti hf. fékk ekki lengur 10% umboðslaun af allri sölu Berker GmbH hér á landi. Telja stefndu að áfrýjendur hafi engan reka gert að því að sanna verðmæti einkaumboðssamninganna. Þeir benda einnig á að í viljayfirlýsingunni hafi verið sá fyrirvari að lykilstarfsmenn héldu áfram að vinna hjá félaginu. Þá sé krafa vegna starfslokagreiðslu M-kk-ef Þ-kk-ef stefndu óviðkomandi enda geti þeir ekki borið ábyrgð á því að hann sinnti ekki þeim skuldbindingum, sem greiðslan átti að koma fyrir. Telja stefndu að háttsemi þeirra hafi ekki verið þeim saknæm. Loks halda þeir því fram að ekki hafi verið sýnt fram á að orsakatengsl séu milli meints tjóns áfrýjenda og framangreindrar háttsemi stefndu. Telja þeir aðrar skýringar vera á uppsögnum einkaumboðssamninganna og séu þær á ábyrgð áfrýjenda.

III

Áfrýjendur, aðrir en H-kvk-nf M-kvk-nf, voru seljendur Volta hf., en H-kvk-nf M-kvk-nf situr í óskiptu búi sínu og látins eiginmanns síns, M-kk-ef Þ-kk-ef M-kk-ef, sem átti um 67% hluta í félaginu. Eins og fram er komið reisa áfrýjendur kröfur sínar á meintum brotum stefndu á starfsskyldum sínum við Volta hf. Sætir aðild áfrýjenda að kröfunni ekki andmælum stefndu.

Fallist er á með áfrýjendum að sú háttsemi stefndu, sem starfsmanna Volta hf., að bindast samtökum við fyrirsvarsmenn samkeppnisaðila og eins helsta viðskiptavinar félagsins og hagnýta sér atvinnuleyndarmál sem þeir höfðu aflað sér í starfi sínu í því skyni að ná til sín viðskiptum frá félaginu og efla með því stöðu samkeppnisaðilans Rafports ehf. hafi verið saknæmt brot á starfsskyldum þeirra. Stefndu voru sem fyrr segir í hópi lykilstarfsmanna Volta hf. Stefndi H-kk-nf var sölu- og markaðsstjóri félagsins. Hann kvaðst í skýrslu sinni hafa haft aðgang að upplýsingum um daglegan rekstur þess, einkum að því leyti sem sneri að innkaupum á vörum og sölu þeirra, svo og upplýsingum um viðskiptamenn. Þá hefði hann meðal annars haft aðgang að öllum verð- og söluupplýsingum. Stefndi H-kk-nf M-kk-nf annaðist meðal annars uppsetningu og stýringu á hússtjórnarkerfum, sem Volti hf. seldi. Hann hafði rafrænan aðgang að upplýsingum um verkefni á því sviði, sem voru í gangi og um stöðu þeirra. Telja verður sannað að báðir stefndu hafi skömmu fyrir starfslok sín hjá Volta hf. hagnýtt sér sérstakar upplýsingar sem þeir höfðu aðgang að vegna starfa sinna umfram aðra starfsmenn. Hagnýting atvinnuleyndarmála í þessu skyni fól í sér brot á 2. og 3. mgr. 13. gr. laga nr. 57/2005, sbr. nú 2. og 3. mgr. 16. gr. c í lögunum. Var háttsemi stefndu samkvæmt framansögðu því saknæm og ólögmæt og leiðir til skaðabótaábyrgðar þeirra á því tjóni sem sannanlega varð af henni.

Skaðabótakrafa áfrýjenda er tvíþætt. Annars vegar er um að ræða kröfu áfrýjandans H-kvk-ef M-kvk-ef G-kvk-ef vegna þess hluta söluverðs Volta hf., 10.000.000 krónur, sem kaupandi átti að greiða og tengdist aðstoð M-kk-ef Þ-kk-ef í sex mánuði hið skemmsta til að tryggja sem best viðskiptasambönd Volta hf. Upplýst er að M-kk-nf Þ-kk-nf gekk ekki heill til skógar síðustu misserin fyrir söluna á félaginu. Einnig liggur fyrir að hann veiktist alvarlega skömmu eftir gerð viljayfirlýsingarinnar, lagðist inn á sjúkrahús og þurfti í framhaldi af því langtíma endurhæfingu. Fallist er á með stefndu að ósannað sé að M-kk-nf Þ-kk-nf hefði, hvað sem öðru líður, verið fær um að sinna þeim skyldum sem hér um ræðir. Er ósannað að tjón þessa áfrýjanda verið rakið til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi, sem stefndu beri ábyrgð á. Verða þeir því sýknaðir af þessari kröfu hennar.

Hins vegar gera áfrýjendur kröfu um skaðabætur, 60.000.000 krónur, vegna lækkunar á verðmæti viðskiptavildar. Af gögnum málsins og skýrslu fyrirsvarsmanns kaupanda fyrir dómi má ráða að það hafi verið ein af forsendum viljayfirlýsingarinnar að seljendur stuðluðu að því að lykilstarfsmenn héldu áfram störfum þrátt fyrir eigendaskiptin. Í kaupsamningnum 21. apríl 2006 er þess getið í skýringu á lækkun kaupverðs frá viljayfirlýsingunni að tveir starfsmenn Volta hf. hefðu látið af störfum. Stefndu voru frjálsir að því að segja upp ráðningarsamningum sínum. Þeir hafa þegar verið dæmdir til greiðslu bóta vegna þess að þeir komu sér í þá stöðu að geta ekki sinnt starfsskyldum sínum. Þá er upplýst að viðskipti tókust á ný milli Volta hf. og Berker GmbH eftir að samið var um lækkun kaupverðsins. Hefur sú eina breyting orðið á því viðskiptasambandi að Volti hf. nýtur ekki lengur 10% umboðslauna og annars hagræðis af því að vera einkaumboðsaðili hér á landi. Loks kemur fram í gögnum málsins að Volti hf. hefur viðskiptasambönd við fjölda annarra erlendra birgja, sem ekki er haldið fram að breyting hafi orðið á við söluna. Áfrýjendur hafa ekki reifað með afmörkuðum hætti svo fullnægjandi sé hvert hafi verið tjón þeirra vegna breytingar á viðskiptasambandinu við Berker GmbH og vegna uppsagnar WindowMaster á einkaumboðssamningi við Volta hf. Hvorki liggur fyrir matsgerð né nýtur annarra gagna sem verið geta grundvöllur mats á tjóni áfrýjenda vegna þessa. Er málatilbúnaður áfrýjenda að þessu leyti ekki í samræmi við áskilnað e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður þessari kröfu áfrýjenda vísað frá héraðsdómi.

Rétt þykir að aðilar beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Stefndu H-kk-nf G-kk-nf og H-kk-nf M-kk-nf Á-kk-nf skulu vera sýknir af kröfu áfrýjandans H-kvk-ef M-kvk-ef G-kvk-ef um greiðslu fjárhæðar að höfuðstól 10.000.000 krónur.

Kröfu áfrýjenda H-kvk-ef M-kvk-ef G-kvk-ef, Á-kvk-ef V-kvk-ef, G-kvk-ef M-kvk-ef H-kvk-ef, M-kvk-ef O. M-kvk-ef og V-kk-ef K-kk-ef H-kk-ef að höfuðstólsfjárhæð 60.000.000 krónur er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.