40/2011

A o.fl. höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðarnefndar um að svokallað sameignarland jarðanna F, V, HS og N í Norðurþingi væri þjóðlenda í afréttareign sömu jarða. Ekki var talið að ákvæði 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála stæði í vegi fyrir að efnisdómur yrði felldur á kröfu A o.fl. þótt Í, sem eigandi að jörðinni HS, stæði ekki að málsókninni. Litið var til þess að Í átti aðild að málinu til varnar og var því unnt að gæta hagsmuna sinna vegna óskiptra réttinda sem kynnu að tilheyra HS. Um efnishlið málsins sagði í dóminum að ætla mætti að í öndverðu hafi verið stofnað til eignarréttar að landi á þessum slóðum með námi. Í elstu ritheimildum var rætt um jörðina H en fyrir lá að síðar hafði jörðunum F, V, HS og N verið skipt úr þeirri jörð. Af landskiptagerð fyrir H og landamerkjaskrá fyrir sameignarlandið var ályktað að síðarnefnda skjalinu hefði verið ætlað að taka til svæðis, sem eigendur jarðanna töldu vera þann hluta af upphaflegu landi H, sem ekki hefði verið skipt milli þeirra. Ekki var talið að úrslitum réði um stöðu sameignarlandsins að það hefði verið nefnt „fjalllendi og afrettarland“ í landskiptagerðinni og „afréttarland“ í fyrirsögn landamerkjaskrárinnar. Líta yrði til þess hvort þessar lýsingar samræmdust eldri heimildum eða stönguðust á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu landsins. Þóttu eldri heimildir veita því viðhlítandi stoð að svæði innan merkja sameignarlandsins samkvæmt landamerkjaskránni hefði svo öldum skiptir talist hluti af jörðinni H. Í hafði viðurkennt að tilteknar jarðir á þessum slóðum sem náðu lengra inn til landsins væru eignarland. Hæstiréttur taldi að engin rökræn ástæða stæði til þess að álykta að landnám á svo samfelldu og einsleitu svæði hefði í tilteknum tilvikum náð lengra inn til landsins en í öðrum án þess að sérstakar skýringar yrðu fundnar á því svo sem vegna staðhátta. Slíkar skýringar hefðu ekki komið fram. Af þessum sökum var krafa A o.fl. tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 17. janúar 2011. Þau krefjast þess að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 5/2005 um að land innan eftirgreindra marka sé þjóðlenda: „Úr Fálkakletti í há Reiði, þaðan beint austur á fjallgarð á móts við Hafrafellstunguland og ræður þaðan Hvannstaðafjallgarður suður í Mýrgil, þaðan í ytri Minnisöxl, og þaðan í Klettagil. Úr Klettagili austur í sveitarfélagamörk og kröfulínu gagnaðila og þeim fylgt austan við Bungu og suður í Austaribrekku við Dauðagil. Þá er kröfulínu gagnaðila fylgt eftir Dauðagili í Krummaskarð og þaðan í Hrafnaklett. Síðan ræður bein stefna úr Hrafnaklettum í háa fjallgarðinn fyrir ofan Krubbana, þaðan bein stefna út fyrir ofan Bunguvatnsmýrar að Langamúla. Úr Langamúla ræður bein stefna þvert vestur fyrir norðan Ytri-Fagradal og þaðan beina stefnu vestur sunnan við Krókavötn á austari Vegg og þaðan aftur í Fálkaklett.“ Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, fengu áfrýjendurnir V-kvk-nf B-kvk-nf B-kvk-nf og A-kk-nf S-kk-nf E-kk-nf afsal 24. janúar 2010 fyrir eignarhlut G-kk-ef Ó-kk-ef í jörðinni Víðirhóli og hafa áfrýjendurnir því til samræmis tekið við aðild að málinu í hans stað. Þá er fram komið að R-kk-nf Þ. G-kk-nf, sem var meðal stefnenda í héraði, sé látinn og hefur dánarbú hans tekið við málinu að því er hann varðar.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 12. september 2011.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 1. mars 2004 til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem réðist að vestan af Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði að Dyngjujökli, en þaðan var fylgt jaðri hans að Kverkfjöllum í Hveradal, þar sem dregin var lína til suðurs inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Lagarfljóti frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á var svo fylgt og síðan mörkum Fljótsdalshrepps að Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin inn á Vatnajökul. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 ákvað hún að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum og var eitt þeirra nr. 5/2005, sem náði til Öxarfjarðarhrepps. Það mál tók meðal annars til landsvæðis, sem nefnt er í málinu sameignarland Fagradals, Víðirhóls, Hólssels og Nýhóls, sem áfrýjendur telja háð beinum eignarrétti, en stefndi telur það til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að landsvæði þetta væri þjóðlenda með þeim mörkum, sem áður greinir í dómkröfu áfrýjenda, en viðurkennt á hinn bóginn að landið væri afréttareign jarðanna Fagradals, Víðirhóls og Nýhóls samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998.

Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 17. janúar 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerðu þau sömu kröfu og þau gera fyrir Hæstarétti, en með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af henni.

II

Eins og nánar greinir hér síðar eru elstu ritaðar heimildir um jörðina Hól, sem áður heyrði til Öxarfjarðarhrepps en er nú í sveitarfélaginu Norðurþingi, frá því um árið 1400. Jarðirnar Hólssel og Víðirhóll munu hafa byggst úr landi Hóls, sú fyrrnefnda um 1650 en sú síðarnefnda um 1835. Svo virðist sem merkjum Víðirhóls hafi fyrst verið lýst í landamerkjabréfi 29. júlí 1848, sem ekki hefur komið fram við meðferð málsins, en þann dag voru jafnframt gerð landskipti, sem eigendur þessara þriggja jarða stóðu að, til að afmarka land Hóls. Í landskiptagerðinni var fyrst lýst merkjum þeirrar jarðar, en að því gerðu sagði meðal annars eftirfarandi: „Enn hlutaðeigendur semjast uppá að Fjalllendi og Afrettarland sé óskipt og brúkist í sameiníngu eptir tiltölu af ofann nefndum eigendum þessara þrigga jarða í eptir greind örnefni. Úr Fálka klett í há Reiði. Úr Reiði beint austur yfir Fjallgarð í Sandá móts við Hafrafellstúngu land. Þaðann beint Austur uppá há Alptadyngu Fjallgarð. Þaðann í há Búngu. Þaðann í so nefnda Sandhnjuka. Þaðann í ytri Hrútá þar sem hún fellur í Selá, og eptir sem Hrúta ræður í Dauðagil. Úr Dauðagili í Krumma skarð og þaðann í Hrafnakletta.“ Á árinu 1854 mun nýbýli með heitinu Hvannstaðir hafa verið byggt á norðausturhluta landsvæðisins, sem stóð eftir sem sameign samkvæmt framangreindu, og mun hafa verið búið þar til 1878. Jörðin Fagridalur mun síðan hafa byggst úr sérstöku landi Hóls um 1860 og Nýhóll árið 1869, en landskipti voru gerð milli þeirra og Hóls 30. júní 1876. Landamerkjaskrá var gerð 3. júní 1890 fyrir „afréttarlandi þessara jarða: Víðihóls, Hólssels, Fagradals, og Nýhóls í Skinnastaðahreppi“, þar sem sagði eftirfarandi: „Landamerkin eru: Úr Fálkakletti í há Reiði, þaðan beint austur á fjallgarð á móts við Hafrafellstunguland og ræður þaðan Hvannstaðarfjallgarður suður í Mýrgil, þaðan í ytri Mynnisögsl, og þaðan Klettagil. Þaðan suður austan við Bungu, og suður á Austaribrekku við Dauðagil, þaðan eftir Dauðagili, í Krummaskarð, þaðan í Hrafnaklett. Þess ber að geta, að Grundarhóls eigandi á frían upprekstur fyrir geldfé sitt og eina trippisgöngu í Nýhóls og Fagradals ofanskrifuðu afréttarlandi, og 2/5tu úr svonefndum Flöt, ofan við Hrafnaklett. Samkvæmt landamerkjabréfi fyrir Víðihóli dato 29. Júli 1848 eiga Víðihóls eigendur tveggja hesta vetrargöngu óátalda í Hólsselsmelum.“ Hóll, sem mun á þessum tíma jafnframt hafa verið nefndur Gamlihóll, mun hafa farið í eyði 1892 og land hans verið lagt undir Nýhól. Þá mun Fagridalur hafa farið í eyði 1944 og land hans jafnframt verið lagt undir Nýhól. Loks mun Víðirhóll hafa farið í eyði 1965 og byggð lagst af á Nýhóli 2006.

Samkvæmt gögnum málsins eru áfrýjendurnir V-kvk-nf B-kvk-nf B-kvk-nf, A-kk-nf S-kk-nf E-kk-nf, O-kvk-nf H-kvk-nf Ó-kvk-nf, G-kvk-nf Ó-kvk-nf, M-kvk-nf P-kvk-nf Ó-kvk-nf, S-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf og G-kvk-nf Ó-kvk-nf eigendur Víðirhóls, en dánarbú R-kk-ef Þ. G-kk-ef eigandi Nýhóls ásamt Fagradal. Fyrir óbyggðanefnd kröfðust eigendur Víðirhóls, Nýhóls og Fagradals þess að svokallað sameignarland þessara jarða og Hólssels, sem afmarkað var á sama hátt og greindi í landamerkjaskránni 3. júní 1890, yrði talið eignarland þessara jarða og utan þjóðlendna. Stefndi, sem jafnframt er eigandi Hólssels, krafðist á hinn bóginn að landsvæðið yrði talið þjóðlenda. Óbyggðanefnd varð sem fyrr greinir við þessari kröfu stefnda og var mál þetta höfðað til að fá úrskurði hennar hnekkt að því leyti.

Í málinu er ekki ágreiningur um merki sameignarlandsins, sem eru greind hér að framan. Frá norðvestur horni þess ná þau að landi jarðarinnar Hafursstaða tæplega 10 km leið til suðurs frá fjallinu Reyði að Fálkakletti, sem jafnframt er hornmark að norðaustan fyrir jörðina Hólssel. Frá Fálkakletti stefna síðan merkin til austurs með norðurmerkjum Fagradals og síðan Víðirhóls rúma 10 km að Langamúla, en þaðan í suður með landi síðarnefndu jarðarinnar um 14 km að Hrafnakletti. Merkjunum á þessu bili er ekki lýst í framangreindri merkjaskrá frá 3. júní 1890, en í málatilbúnaði áfrýjenda er stuðst að þessu leyti annars vegar við ódagsett landamerkjabréf fyrir Fagradal, sem var þinglesið 31. maí 1886, og hins vegar landamerkjabréf Víðirhóls 7. ágúst 1885. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjenda fylgja síðan merkin ánni Ytri-Vatnsleysu frá Hrafnakletti tæplega 5 km í beinni loftlínu austur að Krummaskarði og liggja þau þar að landi Grímsstaða, en frá Krummaskarði fara þau um Dauðagil um 9 km norðaustur í svokallaða há Bungu á mörkum Norðurþings og Vopnafjarðarhrepps. Á síðastnefndri leið liggja merkin að landsvæði, sem eigendur jarðanna Grímsstaða 1, Grímstungu og Grímstungu 2 gera tilkall til, en samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 5/2005 er það svæði þjóðlenda. Um það er deilt í hæstaréttarmálinu nr. 75/2011, sem rekið er samhliða þessu máli. Frá há Bungu fara merki sameignarlandsins norður tæplega 5 km að fjallinu Einbúa, en þar snúa þau að landsvæðinu Selsárvöllum í Vopnafjarðarhreppi, sem er þjóðlenda samkvæmt dómi Hæstaréttar 22. september 2011 í máli nr. 294/2010. Frá Einbúa fylgja svo merkin mörkum Norðurþings og Vopnafjarðarhrepps til norðvesturs tæplega 15 km í beinni loftlínu að suðausturmörkum landsvæðisins Hvannstaða. Lengst af liggja merkin á því bili að svokölluðum Afrétti Svalbarðshrepps, sem telst til þjóðlendna samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005, en þá taka við lönd Laxárdals og Vatnsenda í Svalbarðshreppi, sem háð eru beinum eignarrétti samkvæmt dómum Hæstaréttar 7. október 2010 í málum nr. 723 og 748/2009. Frá áðurnefndum suðausturmörkum Hvannstaða fara merkin um 6 km suðvestur um Klettagil í Mynnisöxl og þaðan aftur rúmlega 6 km norður um Mýrgil og Hvannstaðafjallgarð að merkjum við Hafrafellstungu í Norðurþingi. Aðrir áfrýjendur en dánarbú R-kk-ef Þ. G-kk-ef kalla sem eigendur Víðirhóls til eignarréttar að landi Hvannstaða, sem óbyggðanefnd taldi til þjóðlendna í úrskurði í máli nr. 5/2005, en um það er deilt í hæstaréttarmáli nr. 56/2011, sem rekið er samhliða máli þessu. Frá norðvesturmörkum Hvannstaða liggja merki sameignarlandsins loks að jörðinni Hafrafellstungu og er land þar háð beinum eignarrétti samkvæmt sama úrskurði óbyggðanefndar, sem að því leyti hefur ekki verið borinn undir dómstóla.

Í úrskurði óbyggðanefndar er landi innan framangreindra merkja sameignarlandsins lýst þannig að það einkennist af gróðurlitlum melum og sé að jafnaði í 400 til 500 m hæð yfir sjávarmáli, en á því séu einnig fjöll og fjallgarðar, þar á meðal Þórfell, Heljardalsfjöll, Mosar, Bunga, Haugur, Mórauðifjallgarður, Hólskerling og Haugsnybba, sem fari hæst í nærri 1000 m. Að vestanverðu sé Hólssandur. Á svæðinu séu nokkur stöðuvötn, meðal annars Silungavatn, Mynnisvötn, Krókavötn og Haugsvatn. Í úrskurðinum er þess og getið að talið sé vafalaust að gróðurþekja í fyrrum Öxarfjarðarhreppi hafi við landnám verið mun meiri að víðáttu og grósku en nú er.

Í málinu liggur ekkert fyrir um að byggð hafi verið á sameignarlandinu eins og merki þess eru talin hér að framan. Í skýrslu Fornleifastofnunar Íslands, sem lögð hefur verið fram í málinu, er á hinn bóginn greint frá fornleifakönnunum á Hólsfjöllum árin 2003 og 2008, sem hafi leitt í ljós skýrar vísbendingar um að byggð hafi verið bæði á Hóli og eldra bæjarstæði Grímsstaða allt frá 10. öld. Bæjarstæði Hóls var í landi, sem nú tilheyrir Nýhóli, og eru um 6 km frá bæjarstæðinu til austurmerkja Víðirhóls að sameignarlandinu, en um 8 km að norðurmerkjum Fagradals gegnt því. Eldra bæjarstæði Grímsstaða var um 14 km fyrir sunnan bæjarstæði Hóls. Í skýrslunni er einnig greint frá rannsókn á tóftum í Þrælagerði sunnan við Viðarvatn í landi Víðirhóls, en þaðan eru um 3 km að austurmerkjum þeirrar jarðar við sameignarlandið. Í þeim tóftum munu hafa fundist mannvistarleifar, sem talið sé að kunni að vera frá 10. eða 11. öld.

III

Eins og fyrr greinir liggja norðurmerki sameignarlands Fagradals, Víðirhóls, Hólssels og Nýhóls austan við landsvæðið Hvannstaði að jörðinni Hafrafellstungu. Í máldaga fyrir kirkjuna í Hafrafellstungu, sem talinn er frá því um 1400, er merkjum þeirrar jarðar meðal annars lýst þannig að þau liggi „vr fiordungs hol j þuerfell. þadan riettsynis framan vid mosfell austur j sanda. enn hid fremra rædur vrdar as. reyda j motz vid hol a fialli.“ Samkvæmt uppdráttum, sem liggja fyrir í málinu, er Fjórðungshóll á norðvesturmerkjum Hafrafellstungu, Þverfell nærri norðausturmerkjum, Mosfell handan austurmerkja jarðarinnar og Sandá syðst á þeim, við norðausturmerki Hvannstaða, en fjallið Reyður er hornmark að suðvestan á landi Hafrafellstungu og til norðvesturs á sameignarlandinu.

Jörðin Skinnastaður liggur fyrir vestan Hafrafellstungu. Í rekaskrá og máldaga kirkjunnar á Skinnastað, sem mun vera frá því um 1500, er í talningu á ítaksréttindum hennar meðal annars getið um að hún eigi „landareign framm vid gil framm fra lundum oc vpp a motz vid hool a fialle. er þar med fijskivatn oc Bæa stadur. oc v kapla gongu a vetur j hoolz jord a fialle.“ Í gögnum málsins er ekki skýrt nánar hvar sé að finna þau staðarheiti, sem nefnd eru í þessum texta, en samsvarandi lýsingu er að finna í reikningi Skinnastaðarkirkju frá 1591 og lögfestu fyrir hana frá 30. júní 1778.

Í vitnisburði B-kk-ef J-kk-ef „Umm Landamercke Grymstada a Fialle“ frá 4. júlí 1630 kvaðst hann „hefe vitad til um þa eydejord ... sydan eg var uppvaxtarpilltur og hefe eg alldrei anad hejrtt nie vitad enn hun ætte Land ut ad þeirre a sem kallast Vassleisa og fellur austur (epter) auræfum a mille holz og Grymzstada“. Þá var þess og getið að hann hafi fyrir fáum árum heyrt að J-kk-nf Þ-kk-nf á Valþjófsstöðum hafi „viliad eigna sinne j-e-x H-x-x a Fialle alla þa Tungu fra anne Vassleisu og sudur j grofena sem liggur fyrir sunnann fra Fiallgardenum. Enn þad hefur adur verid hallded Grymstada Land atolulaust i allann máta suo lejnge sem eg hefe til vitad.“

Í lögfestu fyrir Hafrafellstungu frá árinu 1741 sagði meðal annars að jörðin ætti „landarEign Vr fiordungs Hol j þuerfell þadann Riettsins framann uid moosfell austur j sanda aa, Enn hid fremra Rædur Vrdaraass og Reidur Mots uid Hool á fialle“. Í annarri lögfestu fyrir sömu jörð frá 1752 sagði á hinn bóginn að hún ætti land, sem „fillt hafa ad fornu og Nÿu, ad onguo fra skilldu, Enn öllu til teknu til ystu Vm Merkia sem adrer Menn a Móte Eiga og Jardarennar Eigendur hafa forngilldu haft og halldid til þessara Vm Merkia Austur J fiordungz hool þadann J Þuerfell, þadann Riettsyniz framann Vid Mosfell austur j Sandaa, og so frammefter til moss Vid Hool a Fÿalle, Enn firir framann og Vestann Rada Reidar Melar og Vrdar As“.

Vegna ágreinings, sem virðist hafa risið vegna fyrrnefndra ítaksréttinda Skinnastaðarkirkju, var að beiðni prestsins þar efnt til áreiðar 25. júlí 1831. Þar var leitast við að finna nánar tiltekin kennileiti, sem varða ekki mál þetta, en komist var meðal annars að þeirri niðurstöðu að kirkjujörðin ætti „Land sudur med Hafrafellstúngu Landi allt framm i Reid“, sem væri „nordvesturlandamerki Hóls á Fjalli.“

Þess var áður getið að sameignarlandið, sem deilt er um í málinu, var afmarkað í landskiptum milli Hóls, Hólssels og Víðirhóls 29. júlí 1848, svo og að landamerkjaskrá var gerð 3. júní 1890 fyrir „afréttarlandi“ Víðirhóls, Hólssels, Fagradals og Nýhóls, sem var þinglesin 12. júní 1891. Á tímabilinu frá 1854 til 1878 var sem fyrr segir búið á Hvannstöðum og virðist hafa verið afmarkað land úr sameignarlandinu fyrir það býli, en óumdeilt er að þar hafi ekki verið stofnað til nýbýlis eftir reglum tilskipunar 15. apríl 1776 um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyðijarðir eða óbyggð pláss á Íslandi. Landamerkjaskrá var gerð vegna „eyðijarðarinnar“ Hvannstaða 24. maí 1890, þar sem sagði meðal annars að merki hennar að sunnan væru í beinni stefnu úr Klettagili í Mynnisöxl og þaðan í Mýrdalsgil, en að vestan eftir Hvannstaðafjallgarði að merkjum Hafrafellstungu. Undir þetta skjal, sem var þinglesið 12. júní 1891, rituðu sem „Eigendur að ofangreindu landi“ þrír nafngreindir menn, sem samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar voru eigendur Víðirhóls, auk þess sem það var áritað um samþykki af hálfu Hafrafellstungu, Fagradals, Nýhóls og Hólssels. Áður höfðu verið gerð landamerkjabréf fyrir Víðirhól 7. ágúst 1885, sem var þinglesið 31. maí 1886, þar sem sagði meðal annars að jörðin ætti „að tiltölu í óskiftu heiðarlandi Fjallajarða“, ódagsett landamerkjabréf fyrir Fagradal, sem var þinglesið síðastgreindan dag, þar sem sagði meðal annars að jörðin ætti „tiltölu í óskiftu heiðarlandi Fjallajarða“, og ódagsett landamerkjabréf fyrir Nýhól, sem var þinglesið 29. júní 1888, þar sem getið var um að jörðin ætti tiltölulegan hluta eftir dýrleika hennar „í heiðinni fyrir utan.“ Í landamerkjabréfi fyrir Hólssel frá 26. maí 1889, sem var þinglesið 24. júní 1890, var á hinn bóginn ekki rætt um hlutdeild jarðarinnar í sameignarlandinu. Loks er þess að geta að landamerkjabréf var gert fyrir Hafrafellstungu 20. janúar 1888, sem var þinglesið 29. júní sama ár, en þar var merkjum jarðarinnar meðal annars lýst þannig: „Að sunnan á hlið við Víðirhólsland ræður úr upptökum Svartáskvíslar bein stefna í vestur yfir fjallgarðinn og með fjallalöndum sömu stefnu í há Reiði.“

IV

Áfrýjendur kalla sem fyrr segir til réttinda yfir landsvæðinu, sem deilt er um í málinu, á grundvelli landskiptagerðar 29. júlí 1848 og landamerkjaskrár 3. júní 1890, en í fyrrnefndu heimildinni var rætt um að „Fjalllendi og Afrettarland sé óskipt og brúkist í sameiníngu eptir tiltölu“. Samkvæmt gögnum málsins fylgir þessi sameign jörðunum Víðirhóli, Fagradal, Nýhóli og Hólsseli. Áfrýjendur eru eigendur þriggja fyrstnefndu jarðanna, en stefndi varð á hinn bóginn eigandi Hólssels 24. nóvember 2005 og hefur hann eðli máls samkvæmt vegna stöðu sinnar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 ekki staðið ásamt áfrýjendum að því að halda fram beinum eignarrétti að þessu landsvæði. Í málinu gera áfrýjendur ekki kröfu um viðurkenningu á eignarrétti að landsvæðinu, heldur aðeins að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að land þetta sé þjóðlenda. Þótt dómur, sem tæki þá kröfu til greina, myndi leiða af sér að landið teldist háð beinum eignarrétti áfrýjenda og stefnda í sameiningu verður að líta til þess að hann á aðild að málinu til varnar og hefur því átt þess kost að gæta um leið hagsmuna sinna vegna óskiptra réttinda, sem hann kann að njóta með áfrýjendum, en það hefur hann þó ekki gert. Að þessu virtu standa ákvæði 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála því ekki í vegi að efnisdómur verði felldur á kröfu áfrýjenda.

V

Í Landnámabók greinir frá því að E-kk-nf, sonur Þ-kk-ef k-kk-ef og Þ-kvk-ef dóttur T-kk-ef jarls, hafi ásamt bræðrum að nafni V-kk-nf og V-kk-nf helgað sér land í Öxarfirði og numið hann allan. Af þeirri lýsingu verður ekki ályktað um hversu langt land kunni að hafa verið numið til suðurs frá ströndum Öxarfjarðar, en fjallið Reyður á norðvesturmörkum landsins, sem málið varðar, er í um 37 km fjarlægð frá sjó. Að því verður á hinn bóginn að gæta að í áðurnefndri skýrslu um fornleifakannanir á Hólsfjöllum er talið að minjar séu eftir byggð á Hóli allt frá því á 10. öld, svo og að húsatóftir í Þrælagerði, sem nú er í landi Víðirhóls, séu frá 10. eða 11. öld. Að þessu virtu má ætla að í öndverðu hafi verið stofnað til eignarréttar að landi á þessum slóðum með námi. Þótt ekkert frekar liggi fyrir um umfang slíks landnáms verður að líta til þess að í elstu ritheimildum um jarðir á þessu svæði er rætt um Hól á Fjalli, sem mörg kennileiti á svæðinu virðast að auki hafa dregið heiti sín af. Þá hefur úr upphaflegu landi Hóls að minnsta kosti verið skipt áðurnefndum fjórum jörðum, Hólsseli, Fagradal, Nýhóli og Víðirhóli, auk Grundarhóls, sem eftir gögnum málsins var í byrjun hjáleiga frá Hóli og í byggð frá 1847 til 1962, en sú jörð lá fyrir sunnan merki Nýhóls og Fagradals að norðurmerkjum Grímsstaða.

Af landskiptagerð fyrir jörðina Hól 29. júlí 1848 er ljóst að áður hafi verið skipt úr henni landi fyrir Hólssel og Víðirhól, en þar var á hinn bóginn kveðið á um merki sérstaks lands Hóls annars vegar og hins vegar svokallaðs sameignarlands, sem yrði óskipt milli jarðanna þriggja. Af þessu verður að álykta að landskiptagerðin hafi í heild falið í sér lýsingu á landinu, sem eigandi Hóls taldi hafa tilheyrt jörðinni á þeim tíma. Landamerkjaskráin, sem var síðan gerð fyrir sameignarlandið 3. júní 1890, þrengdi þetta landsvæði að mun til austurs frá þeirri lýsingu, en bar einnig með sér að réttindi yfir því hefðu færst að hluta til annarra jarða en getið var í landskiptagerðinni. Af landamerkjaskránni ásamt áðurnefndum landamerkjabréfum, sem gerð voru fyrir Víðirhól, Fagradal og Nýhól á árunum frá 1885 til 1888, er jafnframt ljóst að eigendur allra jarðanna fjögurra töldu réttindi yfir þessu landsvæði vera óskipt á sinni hendi. Þegar þetta allt er virt verður að líta svo á að landamerkjaskránni frá 3. júní 1890 hafi verið ætlað að taka til svæðis, sem eigendur jarðanna töldu vera þann hluta af upphaflegu landi Hóls, sem ekki hafði verið skipt milli þeirra. Að því leyti er staðan hér sú sama og endranær þegar landamerkjabréf hafa verið gerð fyrir jarðir, en í því tilliti getur ekki ráðið úrslitum að svæði þetta hafi verið nefnt „Fjalllendi og Afrettarland“ í landskiptagerðinni 29. júlí 1848 og afréttarland í fyrirsögn landamerkjaskrárinnar 3. júní 1890, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 16. maí 2007 í málum nr. 448/2006, 536/2006 og 24/2007.

Í dómum Hæstaréttar, sem gengið hafa í málum um mörk eignarlanda og þjóðlendna, hefur ítrekað verið vísað til þess að þótt landamerkjabréf fyrir jörðum feli almennt í sér ríka sönnun fyrir því að land sem þau taki til sé háð beinum eignarrétti, verði að gæta að því að með gerð þeirra hafi ekki verið unnt að auka einhliða við lönd eða önnur réttindi umfram það, sem verið hafði. Þurfi því að líta til þess hvort til séu eldri heimildir, sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist hún ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu landsins.

Eftir gögnum málsins er ekki til eldri lýsing, sem gagngert tekur til merkja Hóls, en landskiptagerðin frá 29. júlí 1848. Um jarðir, sem að Hóli liggja, gegnir á hinn bóginn öðru máli. Þannig sagði í fyrrnefndum máldaga fyrir kirkjuna í Hafrafellstungu frá því um 1400 að hún ætti að sunnanverðu land austur að Sandá, en til vesturs að fjallinu Reyði „j motz vid hol a fialli.“ Efnislega var merkjum Hafrafellstungu lýst á sama veg í lögfestu frá 1741, en í annarri lögfestu 1752 sagði að frá Sandá í austri væru merkin „frammefter til moss Vid Hool a Fÿalle“ að Reyði. Þá var í áðurnefndri rekaskrá og máldaga fyrir kirkjuna á Skinnastað frá því um 1500 lýst réttindum yfir landsvæði „vpp a motz vid hool a fialle“ og það sama var gert í lögfestu 1778, en þegar taka átti af vafa með áreið á árinu 1831 um atriði, sem vörðuðu þessi réttindi, var þess getið að í Reyði væru „nordvesturlandamerki Hóls á Fjalli.“ Um merki Hóls að sunnan er þess að geta að í áðurgreindum vitnisburði um landamerki Grímsstaða frá 1630 var rætt um að sú jörð ætti land norður að á, sem kallist „Vassleisa“ og falli austur eftir „auræfum a mille Holz og Grymzstada“. Samkvæmt gögnum málsins eru upptök árinnar Ytri-Vatnsleysu, sem rennur til vesturs í Jökulsá á Fjöllum, í beinni loftlínu um 9 km fyrir austan Hrafnaklett, sem er hornmark milli suðurmerkja Víðirhóls að austan og sameignarlandsins, sem aðilarnir deila um, að vestan. Að þessu öllu virtu veita eldri heimildir viðhlítandi stoð fyrir því að svæði innan merkja sameignarlandsins samkvæmt landamerkjaskránni 3. júní 1890 hafi öldum saman talist hluti af jörðinni Hóli.

Í úrskurði óbyggðanefndar var hafnað kröfu stefnda um að mörk eignarlands Hafrafellstungu við þjóðlendu yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt í norður frá Reyði til Fjórðungshóls, en þess í stað fallist á með eiganda jarðarinnar að allt land hennar, eins og því var lýst í landamerkjabréfi 20. janúar 1888, væri háð beinum eignarrétti. Eins og áður er fram komið var greint í því bréfi frá suðurmerkjum Hafrafellstungu á samsvarandi hátt og gert var um norðurmerki sameignarlandsins og Hvannstaða í landamerkjabréfum fyrir þau svæði 24. maí og 3. júní 1890. Niðurstaða óbyggðanefndar um þetta var meðal annars reist á því að þessi merki Hafrafellstungu ættu sér eldri stoð í máldaga frá því um 1400 og lögfestu frá 1752. Eins og að framan greinir fjalla þessar sömu heimildir einnig berum orðum um merki Hóls. Jafnframt verður að gæta að því að fyrir óbyggðanefnd viðurkenndi stefndi að allt land, sem lýst sé í landamerkjabréfum fyrir Grímsstaði frá 1886 og 1922 eins og þau verði réttilega skýrð, sé háð beinum eignarrétti og því utan þjóðlendna. Ystu mörk þess lands til austurs, sem samkvæmt þessu var óumdeilt fyrir óbyggðanefnd að teldist eignarland Grímsstaða, nær meira en 20 km austar en þau mörk, sem stefndi krefst að verði dregin um þjóðlendu gagnvart landi sem var upphaflega hluti af jörðinni Hóli. Samkvæmt því telst innan merkja Grímsstaða land allt austur í Selárdal í Vopnafjarðarhreppi og nær það meðal annars yfir fjallgarð vestan marka þess sveitarfélags og Norðurþings. Engin rökræn ástæða getur staðið til þess að álykta að landnám á samfelldu og einsleitu svæði, sem jarðirnar Hafrafellstunga, Hóll og Grímsstaðir mynda, hafi í tilteknum tilvikum náð lengra inn til landsins en í öðrum án þess að sérstakar skýringar verði fundnar fyrir því, svo sem vegna staðhátta, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, 16. maí 2007 í málum nr. 448/2006, 536/2006 og 24/2007 og 7. október 2010 í máli nr. 722/2009. Eftir gögnum málsins verða slíkar skýringar ekki fundnar að því er varðar jörðina Hól.

Að gættu öllu því, sem að framan er rakið, verður að taka til greina kröfu áfrýjenda um að úrskurður óbyggðanefndar verði felldur úr gildi að því er varðar mörk þjóðlendu gagnvart sameignarlandi Fagradals, Víðirhóls, Hólssels og Nýhóls. Rétt er að ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað standi óröskuð, svo og að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem nánar segir í dómsorði, en við ákvörðun hans er litið til þess að sami lögmaður hefur samhliða máli þessu farið með tvö önnur, sem varða mörk eignarlanda og þjóðlendna á Hólsfjöllum.

Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 21. febrúar 2008, en aðalmeðferð í því fór fram nærfellt tveimur árum síðar, 29. janúar 2010, og var það þá dómtekið. Málið var tekið fyrir að nýju á dómþingi 12. mars sama ár og var þá fært til bókar að vegna anna dómara hafi ekki tekist að leggja dóm á málið, sem var við svo búið flutt á ný og dómtekið. Enn var málið tekið fyrir 28. júní 2010 og bókað aftur að annir dómara hefðu komið í veg fyrir að dómur yrði upp kveðinn, en í þetta skipti voru lögð fram ný gögn í málinu og var því síðan frestað til frekari gagnaöflunar, sem ekkert varð þó af. Málið var svo flutt í þriðja sinn og dómtekið í þinghaldi 10. ágúst 2010, en síðan enn á ný 8. október sama ár. Hinn áfrýjaði dómur var loks kveðinn upp 18. október 2010. Þessi málsmeðferð er aðfinnsluverð.

Dómsorð:

Fellt er úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 5/2005 um að land innan eftirgreindra merkja sé þjóðlenda: „Úr Fálkakletti í há Reiði, þaðan beint austur á fjallgarð á móts við Hafrafellstunguland og ræður þaðan Hvannstaðafjallgarður suður í Mýrgil, þaðan í ytri Minnisöxl, og þaðan í Klettagil. Úr Klettagili austur í sveitarfélagamörk og kröfulínu gagnaðila og þeim fylgt austan við Bungu og suður í Austaribrekku við Dauðagil. Þá er kröfulínu gagnaðila fylgt eftir Dauðagili í Krummaskarð og þaðan í Hrafnaklett. Síðan ræður bein stefna úr Hrafnaklettum í háa fjallgarðinn fyrir ofan Krubbana, þaðan bein stefna út fyrir ofan Bunguvatnsmýrar að Langamúla. Úr Langamúla ræður bein stefna þvert vestur fyrir norðan Ytri-Fagradal og þaðan beina stefnu vestur sunnan við Krókavötn á austari Vegg og þaðan aftur í Fálkaklett.“

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, V-kvk-ef B-kvk-ef B-kvk-ef, A-kk-ef S-kk-ef E-kk-ef, O-kvk-ef H-kvk-ef Ó-kvk-ef, G-kvk-ef Ó-kvk-ef, M-kvk-ef P-kvk-ef Ó-kvk-ef, S-kk-ef S-kk-ef Ó-kk-ef, G-kvk-ef Ó-kvk-ef og dánarbús R-kk-ef Þ. G-kk-ef, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 500.000 krónur.