550/2006

H ehf., sem starfaði við innflutning áfengra drykkja, krafði F sf. um endurgreiðslu á vörugjöldum sem H ehf. hafði greitt vegna innflutnings á áfengum drykkjum um hafnir F sf. Samkvæmt gjaldskrá sem F sf. hafði sett sér með stoð í 20. gr. hafnalaga nr. 61/2003, var gert ráð fyrir fjórum vörugjaldsflokkum. Samkvæmt 3. vöruflokki skyldi vörugjald fyrir óáfenga drykki vera 340,90 krónur fyrir hvert tonn. Aðrar vörur en þær sem tilgreindar voru í 1.-3. flokki féllu undir 4. gjaldflokk en fyrir þær skyldi greiða 1.022,30 krónur og féllu áfengir drykkir meðal annars undir þennan flokk. Í málinu hélt H ehf. því meðal annars fram að umrædd gjaldtaka fæli í sér brot gegn 10., 11. og 14. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Í málinu féllst Hæstiréttur á kröfu H ehf. um að óskað yrði eftir ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins vegna málsástæðu H ehf. þess efnis að gjaldtakan fæli í sér brot á áðurnefndum ákvæðum samningsins. Af forsendum álitsins mátti ráða að umrædd vörugjöld voru ekki talin stríða gegn 10. eða 11. gr. samningsins. Í 1. tl. álitsins kom hins vegar fram að umrædd gjaldtaka félli undir 14. gr. samningsins ef ekki væri til staðar önnur höfn á því svæði sem hafnir F sf. þjónuðu almennt. Í málinu lá hins vegar fyrir að bæði Kópavogshöfn og Hafnarfjarðarhöfn væru á þessu svæði og færi almennur vöruflutningur fram um þær hafnir. Samkvæmt 2. tl. álitsins bryti gjaldtakan aðeins gegn 14. gr. samningsins, með því að mismuna innfluttu áfengi gagnvart innlendum óáfengum drykkjum, að gjöldin hefðu þau áhrif á viðkomandi markaði að neysla innfluttra vara gæti dregist saman, sem kæmi innlendum vörum í samkeppni til góðs. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að þegar litið yrði til þess mikla verðmunar hér á landi milli áfengis annars vegar og óáfengra drykkja hins vegar, sem fyrst og fremst þótti stafa af þeirri stefnu stjórnvalda að haga gjaldtöku af áfengi með það fyrir augum að vinna gegn misnotkun þess og draga úr neyslu, yrði að telja fráleitt að þau smávægilegu áhrif sem mismunandi gjaldflokkar vörugjalds kynnu að hafa á söluverð gætu leitt til þess að neysla á innlendum óáfengum drykkjum myndi aukast á kostnað neyslu á innfluttu áfengi. Var niðurstaðan sú að vörugjöld H ehf. voru ekki talin brjóta gegn 14. gr. EES-samningsins. Þá þótti H ehf. ekki hafa sýnt fram á að F sf. hefði misnotað markaðsráðandi stöðu sína samkvæmt 11. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 og a. liður 54. gr. EES-samningsins, né að hann hefði beðið tjón af ætluðu broti F sf. Þá var jafnframt hafnað þeirri málsástæðu H ehf. að F sf. hefði brotið gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga og 65. gr. stjórnarskrárinnar þar sem áfengir drykkir og óáfengar drykkjarvörur yrðu ekki taldar sambærilegar vörur. Var F sf. því sýknað af kröfu H ehf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 15. ágúst 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 27. september það ár og áfrýjaði hann öðru sinni 19. október 2006. Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 785.955 krónur, en til vara 500.804 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. maí 2005 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Stefndi er sameignarfélag, sem stofnað var af nokkrum sveitarfélögum við Faxaflóa 17. nóvember 2004, og er tilgangur þess rekstur Reykjavíkurhafnar, Akraneshafnar, Grundartangahafnar og Borgarneshafnar. Samkvæmt 8. gr. hafnalaga nr. 61/2003, sem tóku gildi 1. júlí 2003, getur fyrirkomulag á rekstri hafna verið þrenns konar, sbr. 1. til 3. tölulið ákvæðisins. Má þannig samkvæmt 1. tölulið reka höfn án sérstakrar hafnarstjórnar í eigu sveitarfélags, samkvæmt 2. tölulið með hafnarstjórn í eigu sveitarfélags og samkvæmt 3. tölulið sem hlutafélag, hvort sem það er í eigu opinberra aðila eða ekki, einkahlutafélag, sameignarfélag eða sem einkaaðila í sjálfstæðum rekstri og er sérstaklega tekið fram að hafnir sem falla undir þann tölulið teljist ekki til opinbers rekstrar. Af sameignarfélagssamningi stefnda sést að honum er ætlað að starfa samkvæmt 3. tölulið 8. gr. hafnalaga. Í VI. kafla laganna er fjallað sérstaklega um hafnir af þessu tagi og segir meðal annars í 19. gr. að þeim sé aðeins heimilt að greiða arð til eigenda sinna eftir að fé hafi verið lagt til hliðar í fullnægjandi viðhald og endurnýjun hafnarinnar samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð hennar sem sett sé samkvæmt 4. gr. laganna. Í 20. gr. er tekið fram að höfn sem rekin sé samkvæmt 3. tölulið 8. gr. hafi starfsheimildir án takmarkana og að gjaldtaka hennar skuli miðuð við að hún standi undir kostnaði við þá þjónustu sem veitt sé ásamt hlutdeild í sameiginlegum rekstri hennar.

Frá 1. janúar 2005 tók gildi gjaldskrá stefnda. Í 10. gr. hennar var gert ráð fyrir fjórum vörugjaldsflokkum, auk sérstaks aflagjalds vegna sjávarafla. Vörugjald vegna nokkurra tilgreindra vöruflokka, þeirra á meðal óáfengra drykkjarvara, féll undir 3. flokk gjaldskrárinnar og skyldi vera 370,90 krónur fyrir hvert tonn. Aðrar vörur en þær sem tilgreindar voru í 1. til 3. flokki féllu undir 4. gjaldflokk, en fyrir þær skyldi greiða 1.022,30 krónur fyrir hvert tonn. Undir þennan gjaldflokk féllu meðal annars áfengir drykkir.

Áfrýjandi hefur með höndum innflutning áfengra drykkja meðal annars frá löndum sem eiga aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Hann ritaði forvera stefnda, Reykjavíkurhöfn, bréf 4. nóvember 2004 og óskaði eftir rökum fyrir skipan vörutegunda í einstaka gjaldflokka í þágildandi gjaldskrá hafnarinnar. Því bréfi svaraði hafnarstjórinn í Reykjavík 1. desember sama ár. Með bréfi 9. sama mánaðar til Reykjavíkurhafnar tilkynnti áfrýjandi að hann teldi gjaldskrá hafnarinnar fara í bága við 10. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Myndi hann því framvegis greiða vörugjöld með fyrirvara. Höfðaði hann mál þetta 14. desember 2005 og krafðist aðallega endurgreiðslu á öllu því vörugjaldi sem hann hafði greitt stefnda vegna innflutnings á áfengum drykkjum á tímabilinu 7. janúar 2005 til 30. maí sama ár, en til vara krafði hann stefnda um mismun á þeirri fjárhæð sem hann greiddi í vörugjöld á þessu tímabili og þess sem hann hefði greitt ef vörurnar hefðu fallið undir 3. flokk gjaldskrár stefnda líkt og óáfengir drykkir. Stefndi var sýknaður af þessum kröfum með hinum áfrýjaða dómi.

II

Í greinargerð sinni til Hæstaréttar fór áfrýjandi þess á leit að aflað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um svör við tveimur nánar tilgreindum spurningum með vísan til ákvæða laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Með úrskurði 8. maí 2007 féllst Hæstiréttur á með áfrýjanda að ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins gæti skipt máli fyrir úrlausn um þá málsástæðu hans að ákvæði EES-samningsins um frjálsa vöruflutninga tækju til stefnda og að innheimta á vörugjöldum vegna innflutnings á áfengi um hafnir í eigu hans fæli í sér brot gegn 10., 11. eða 14. gr. samningsins. Úrskurðaði Hæstiréttur að leitað yrði álits á eftirfarandi tveimur spurningum:

Fellur gjaldtaka af hálfu sameignarfélags í eigu nokkurra sveitarfélaga, vegna innflutnings á áfengi frá öðrum aðildarríkjum EES-samningsins um höfn í eigu félagsins, undir ákvæði 10., 11. eða 14. gr. EES-samningsins? Er þá miðað við, að rekstur hafnarinnar teljist lögum samkvæmt ekki opinber rekstur, að gjöldin séu lögð á með heimild í lögum og að þau skuli standa undir kostnaði við þá þjónustu, sem veitt er ásamt hlutdeild í sameiginlegum rekstri hafnarinnar.

Ef svarið við fyrstu spurningu er á þann veg, að eitthvert þeirra samningsákvæða, sem þar er vísað til, eigi við, stendur það ákvæði í vegi gjaldtöku af því tagi, sem nefnd er í fyrstu spurningu? Er þá miðað við, að hærri gjöld séu lögð á vegna innflutnings áfengra drykkja en óáfengra, og áfengir drykkir séu almennt fluttir inn frá löndum utan Íslands, þar á meðal frá öðrum aðildarríkjum EES-samningsins.

EFTA-dómstóllinn kvað upp dóm í málinu 5. mars 2008 þar sem hann lét uppi svohljóðandi ráðgefandi álit um spurningar þær er Hæstiréttur beindi til hans:

1. Gjaldtaka vegna hafnarþjónustu sameignarfélags sem er í eigu nokkurra sveitarfélaga fellur undir 14. gr. EES, ef ekki er til staðar önnur höfn á því svæði sem hafnir sameignarfélagsins þjóna almennt.

2. Hafnargjöld eins og þau sem hér um ræðir fela ekki í sér mismunun á innfluttu áfengi gagnvart innlendu áfengi sem brýtur gegn 14. gr. EES, þegar ástæða þess að gjöldin eru eingöngu lögð á innflutt áfengi er sú, að innlent áfengi er ekki flutt sjóleiðis og þarf því ekki hafnarþjónustu, og sá sem setur gjaldskrána fyrir hafnarþjónustuna setur ekki gjaldskrá fyrir sambærilega þjónustu sem þörf er á vegna innlends áfengis. Slík gjöld brjóta því aðeins gegn 14. gr. EES með því að mismuna innfluttu áfengi gagnvart óáfengum drykkjum, að gjöldin hafi þau áhrif á viðkomandi markaði að möguleg neysla innfluttra vara dragist saman, sem komi innlendum vörum í samkeppni til góða.

III

Áfrýjandi hefur ekki í munnlegum málflutningi sínum fyrir Hæstarétti dregið í efa efnislegt réttmæti framangreinds álits EFTA-dómstólsins. Þar sem samsinna má því í öllum greinum verður það lagt til grundvallar niðurstöðu dóms um þær málsástæður áfrýjanda er lúta að því að stefndi hafi með gjaldskrá sinni brotið gegn 10., 11. eða 14. gr. EES-samningsins. Af forsendum álitsins leiðir beint að hvorki verður talið að vörugjöld stefnda stríði gegn 10. né 11. gr. EES-samningsins.

Samkvæmt framangreindum 1. tölulið í niðurstöðu álitsins fellur gjaldtaka stefnda undir 14. gr. EES-samningsins ef ekki er til staðar önnur höfn á því svæði sem hafnir hans þjóna almennt. Á þessu svæði eru bæði Kópavogshöfn og Hafnarfjarðarhöfn. Samkvæmt gögnum málsins fer almennur vöruflutningur fram um þær hafnir og fyrir liggja í málinu gjaldskrár fyrir þær báðar, sem sýnast reistar á sjálfstæðum grunni. Samkvæmt 2. tölulið í niðurstöðu álitsins fela hafnargjöld stefnda ekki í sér mismunun á innfluttu áfengi gagnvart innlendu áfengi, sem brýtur gegn 14. gr EES-samningsins. Þá brýtur slík gjaldtaka því aðeins gegn 14. gr. samningsins með því að mismuna innfluttu áfengi gagnvart innlendum óáfengum drykkjum, að gjöldin hafi þau áhrif á viðkomandi markaði að neysla innfluttra vara geti dregist saman, sem komi innlendum vörum í samkeppni til góða. Þegar litið er til þess mikla verðmunar sem er hér á landi á áfengi annars vegar og óáfengum drykkjum hins vegar, sem fyrst og fremst stafar af þeirri stefnu stjórnvalda að haga gjaldtöku af áfengi með það fyrir augum að vinna gegn misnotkun þess með því að draga úr neyslu, verður að telja fráleitt að þau smávægilegu áhrif sem mismunandi gjaldflokkar vörugjalds kunna að hafa á söluverð geti haft þau áhrif að neysla á innlendum óáfengum drykkjum aukist á kostnað neyslu á innfluttu áfengi. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaðan sú að vörugjöld stefnda brjóta ekki gegn 14. gr. EES-samningsins.

Áfrýjandi byggir einnig á þeirri málsástæðu að vörugjöld stefnda hafi brotið gegn a. lið 11. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 og a. lið 54. gr. EES-samningsins þar sem stefndi hafi misnotað markaðsráðandi stöðu sína. Áfrýjandi hefur í málatilbúnaði sínum lagt fram takmörkuð gögn þessu til stuðnings. Þá hefur reifun hans á þessari málsástæðu og þeim forsendum sem uppfylla þarf til þess að hún verði tekin til greina verið afar ófullkomin allt fram að munnlegum málflutningi hans fyrir Hæstarétti. Loks er til þess að líta að hann reisir kröfu sína á því að hann eigi rétt til endurgreiðslu vörugjaldsins í heild eða að hluta. Hefur hann engin rök fært að því að hann hafi beðið tjón eða hvert tjón hans hafi þá verið vegna ætlaðra brota stefnda á samkeppnislögum, en krafa vegna slíks brots getur einungis verið á því reist að bætt verði það tjón er af brotinu leiddi. Þar sem áfrýjanda hefur samkvæmt framansögðu hvorki tekist að sýna fram á að stefndi hafi misnotað markaðsráðandi stöðu, né að hann hafi beðið tjón af ætluðu broti stefnda verður þessari málsástæðu hafnað.

Loks reisir áfrýjandi kröfu sína á því að stefndi hafi með gjaldskrá sinni brotið jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga og 65. gr. stjórnarskrárinnar. Gjaldtaka stefnda af áfengi féll undir hinn almenna 4. flokk í þágildandi gjaldskrá hans, en undir þann flokk áttu allar þær vörur sem ekki voru sérstaklega tilgreindar í öðrum gjaldflokkum. Samkvæmt gjaldskránni bar sami vöruflokkurinn ætíð sama vörugjald. Áfengir drykkir og óáfengar drykkjarvörur eru eðlisólíkar. Leiðir þegar af þeirri ástæðu að þessar drykkjarvörur verða ekki taldar sambærilegar að hafna verður þessari málsástæðu áfrýjanda.

Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, HOB-vín ehf, greiði stefnda, Faxaflóahöfnum sf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.