575/2012

A höfðaði mál á hendur L hf. og krafðist þess að felld yrði úr gildi veðsetning sem hann veitti í fasteign sinni með undirritun á skuldabréf sem útgefið var af hálfu þáverandi tengdasonar A til forvera L hf. A bar því við að forveri L hf. hefði ekki staðið við skyldur sínar samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. ágúst 2012. Hann krefst þess að felld verði úr gildi veðsetning sem hann veitti í fasteign sinni að Dalalandi 16 í Reykjavík með undirritun á skuldabréf, útgefnu af D-kk-þgf E-kk-þgf H-kk-þgf 13. maí 2005 til Landsbanka Íslands hf. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

D-kk-nf Ö-kk-nf H-kk-nf, þáverandi tengdasonur áfrýjanda, og dóttir hans, A-kvk-nf E-kvk-nf A-kvk-nf, sóttu 4. maí 2005 um lán hjá Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 3.800.000 krónur. Til tryggingar láninu var boðinn veðréttur í íbúð áfrýjanda í fasteigninni Dalalandi 16, Reykjavík. Þá kom fram í umsókninni að greiða ætti upp af andvirði lánsins veðskuldir, sem þá hvíldu á íbúðinni. Bankinn veitti umbeðið lán og er veðskuldabréf dagsett 13. sama mánaðar. Bréfið var bundið vísitölu neysluverðs, lánstími 25 ár og gjalddagar á eins mánaðar fresti allan lánstímann. Einungis D-kk-nf undirritaði bréfið sem lántaki, en það bar einnig áritun áfrýjanda og eiginkonu hans um samþykki á veðsetningu. Þá áritaði A-kvk-nf bréfið sem vottur að undirskrift foreldra hennar. Lánsfjárhæðin mun hafa verið greidd út 19. maí 2005 að frádregnu andvirði fimm skulda umsækjenda við bankann, sem voru nánar tilgreint áhvílandi veðskuld á Dalalandi 16, skuld með sjálfskuldarábyrgð eiginkonu áfrýjanda, yfirdráttarskuldir lántakans og eiginkonu hans og skuld hans samkvæmt greiðslukorti, sem allar voru greiddar upp með samtals 2.857.724 krónum. Fram er komið að lántakan var ekki liður í áformum um fasteignakaup, heldur var með henni stefnt að því að létta mánaðarlega greiðslubyrði umsækjenda með einu láni til langs tíma stað eldri lána. Fjármálaeftirlitið tók 7. október 2008 ákvörðun um að víkja stjórn Landsbanka Íslands hf. frá og yfirtaka vald hluthafafundar í félaginu og litlu síðar að ráðstafa hluta eigna og skulda bankans til nýstofnaðs félags, stefnda í þessu máli, en meðal þeirra eigna er krafa samkvæmt veðskuldabréfi í máli þessu.

Málatilbúnaður áfrýjanda er reistur á því að forveri stefnda hafi ekki staðið við skyldur sínar samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, en að því stóðu Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, Samband íslenskra sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra. Bankanum hafi borið að meta greiðslugetu greiðandans, en við greiðslumat skuli taka tillit til neyslu og annarra fastra útgjalda áður en ráðstöfunarfé til greiðslu skuldbindinga sé reiknað út. Þá skuli tryggt að veðeigandi geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann samþykkir veðsetningu. Greiðslumat hafi að vísu verið gert en áfrýjanda ekki verið kynnt það og ekki verði heldur ráðið af veðskuldabréfinu, sem áfrýjandi undirritaði um samþykki sem veðeigandi, að greiðslumat hafi verið gert. Honum hafi því verið ókunnugt um það. Í hinum áfrýjaða dómi var á hinn bóginn hafnað sem of seint fram kominni þeirri viðbáru að greiðslumatið hafi verið annmörkum háð þar eð ekki hafi í því verið tekið tillit til húsnæðiskostnaðar umsækjenda. Hinu sama gegndi um þá málsástæðu áfrýjanda að meirihluti lánsfjárins skyldi nýttur til að greiða upp önnur lán umsækjenda hjá bankanum, en samkvæmt áðurnefndu samkomulagi hafi áfrýjandi þurft að staðfesta skriflega að honum hafi verið kynntar þær ráðagerðir. Áfrýjandi mótmælir að þessar röksemdir séu of seint fram komnar og heldur þeim fram hér fyrir dómi.

Í stefnu til héraðsdóms var mótmælt þeirri niðurstöðu greiðslumatsins að skuldari hafi verið fær um að greiða af skuldbindingu sinni, enda hafi áfrýjanda ekki gefist kostur á að gera athugasemdir við ófullnægjandi greiðslumat. Gagnaöflun áfrýjanda fyrir héraðsdómi miðaði síðan að því að renna stoðum undir þessa fullyrðingu svo sem með framlagningu húsaleigusamnings, sem sýndi samtals 70.000 króna leigugreiðslu beggja leigutakanna á mánuði. Um þá málsástæðu er lýtur að uppgreiðslu lána er þess að gæta að stefndi sendi lögmanni áfrýjanda fyrir málshöfðun yfirlitsblað sem bar fyrirsögnina „forsendur fasteignalánamats“, þar sem tilgreindar voru allar eldri skuldir umsækjenda sem skyldu greiddar upp með hinu nýja láni. Í stefnu er hins vegar í engu á þessu byggt, þótt nægar upplýsingar hafi þá legið fyrir að þessu leyti, og er málsástæðan of seint fram borin og kemur ekki til neinna álita í málinu.

II

Samkvæmt 3. gr. áðurnefnds samkomulags 1. nóvember 2001 ber fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda sé veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. Skal þá taka tillit til neyslu og annarra fastra útgjalda áður en ráðstöfunarfé til greiðslu skuldbindinga er reiknað út. Greiðslumat á lántaka í málinu ber með sér að framfærslukostnaður hans hafi verið áætlaður sem og rekstrarkostnaður bifreiðar. Í reit fyrir rekstrarkostnað fasteigna var sett talan 0. Samkvæmt þessu var greiðslugeta skuldarans talin jákvæð um tæplega 31.000 krónur á mánuði, en mánaðarleg greiðslubyrði vegna væntanlegs láns var rúmlega 20.000 krónur. Í málatilbúnaði stefnda kemur fram að um suma kostnaðarliði í greiðslumati verði lánveitandi almennt að styðjast við upplýsingar lántakans sjálfs og á því sé vakin sérstök athygli í prentuðu eyðublaði fyrir greiðslumat. Þannig hafi einmitt háttað til hér um liðinn rekstrarkostnaður fasteigna, en forvera stefnda hafi verið greint frá því að umsækjendur ættu ekki húsnæði og að þau greiddu ekki húsnæðiskostnað, þar með talda húsaleigu. Á þessar upplýsingar hafi bankinn þurft að treysta. Upplýsingar um leigugreiðslur í húsaleigusamningi beggja umsækjenda 14. febrúar 2005, sem lagður hafi verið fram undir rekstri málsins, fari þvert gegn því sem forveri stefnda hafi á sínum tíma lagt til grundvallar í góðri trú. Á því er byggt af hálfu áfrýjanda að hefði húsnæðiskostnaði verið haldið til haga í greiðslumatinu hefði niðurstaða þess orðið neikvæð. Stefndi mótmælir því, enda hafi áfrýjandi þá í engu tekið tillit til húsaleigubóta, sem ganga megi út frá að leigutakarnir hafi notið.

III

Í 4. gr. áðurnefnds samkomulags 1. nóvember 2001 segir að fjármálafyrirtæki skuli gefa út upplýsingabæklinga um skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent eru ábyrgðarmönnum til undirritunar. Í bæklingunum skuli meðal annars koma fram hvaða skyldur felist í ábyrgðinni. Með undirritun lánsumsóknar eða annarra gagna, sem fyllt séu út í tengslum við afgreiðslu láns, staðfesti ábyrgðarmaður að hann hafi kynnt sér efni upplýsingabæklings um ábyrgðir. Í niðurlagi sömu greinar samkomulagsins segir að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Áður er fram komið að áfrýjandi reisir kröfu sína á því að forveri stefnda hafi ekki staðið við síðastnefnda atriðið í 4. gr. samkomulagsins. Af þeim sökum hafi áfrýjanda ekki gefist færi á að gera athugasemd við annmarka á greiðslumatinu eða synja um heimild til veðsetningar þar eð niðurstaða matsins hafi í raun verið neikvæð. Af hálfu stefnda er mótmælt að síðastnefnt ákvæði 4. gr. leggi beina skyldu á lánveitanda að kynna sjálfur ábyrgðarmanni greiðslumat, heldur felist í orðunum að séð skuli til þess að ábyrgðarmaður geti kynnt sér matið að fengnu samþykki lántakans.

Í bæklingi, útgefnum af forvera stefnda í maí 2004, er að finna upplýsingar til ábyrgðarmanna og þeirra sem leggja til veðtryggingar. Þar segir meðal annars að ábyrgðarmenn skuli kynna sér vandlega fjárhagslega stöðu skuldara áður en ábyrgð er undirrituð. Þá er greint þar frá samkomulaginu 1. nóvember 2001 og talin upp í tíu liðum helstu atriði þess, sbr. einkum þau atriði sem að framan eru rakin. Í þriðja lið þeirrar upptalningar segir að meta skuli greiðslugetu lántakans en ábyrgðarmaður geti þó óskað eftir því skriflega að slíkt mat fari ekki fram sé samanlögð fjárhæð ábyrgða hans á skuldum lántakans 1.000.000 krónur eða lægri. Stefndi heldur fram að lántakinn hafi fengið bæklinginn í hendur með öðrum gögnum vegna lántökunnar sem honum hafi borið að afhenda áfrýjanda. Sá síðastnefndi undirritaði síðan veðskuldabréfið, sem um ræðir í málinu, um samþykki sitt fyrir veðsetningu en 17. töluliður bréfsins hljóðar svo: „Með undirritun sinni á skuldabréf þetta staðfestir veðsali, sem ekki er útgefandi eða maki útgefanda, að hafa kynnt sér efni upplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðir og veðtryggingar þriðja aðila.“

Í 4. gr. samkomulagsins 1. nóvember 2001 fólst í senn að greiðslumat skyldi gert á greiðanda og að ábyrgðarmanni gæfist færi á að kynna sér matið. Með undirritun áfrýjanda á veðskuldabréfið staðfesti hann að hafa kynnt sér upplýsingabækling lánveitandans en þar með átti honum að vera kunnugt um að greiðslumat hafi verið gert. Matið var kynnt áfrýjanda með þessum hætti en jafnframt var það undir honum sjálfum komið hvort hann óskaði eftir að sjá það áður en hann veitti samþykki við veðsetningu fasteignar sinnar.

Áfrýjandi heldur fram að víkja beri til hliðar samningi hans við forvera stefnda á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Til þess séu öll skilyrði uppfyllt eins og atvik málsins liggi fyrir. Samkvæmt nefndu lagaákvæði má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig eins og nánar er þar kveðið á um. Áður er komið fram að leggja verði til grundvallar að áfrýjanda hafi átt að vera kunnugt um að greiðslumat var gert á lántakanum. Getur þá ekki skipt máli sú viðbára hans í skýrslu fyrir dómi að hann hafi ekki lesið „smáa letur“ veðskuldabréfsins. Það var því á ábyrgð hans sjálfs hvort hann óskaði eftir að sjá greiðslumatið áður en hann veitti samþykki við veðsetningu fasteignar sinnar. Þá var ætluð röng forsenda í greiðslumati ekki þess eðlis að forvera stefnda yrði um hana kennt. Með nýja láninu voru greidd upp fimm eldri skuldir lántakans og eiginkonu hans. Af þeim var eitt með veði í íbúð áfrýjanda, annað með sjálfskuldarábyrgð eiginkonu hans og hið þriðja yfirdráttarskuld dóttur hans, en fyrir dómi kvaðst áfrýjandi þekkja fjármál dóttur sinnar „nokkurn veginn“ þótt hann hafi lítið vitað um fjármál þáverandi tengdasonar. Samtals námu þessi þrjú lán ríflegum meirihluta af samanlögðu andvirði þeirra lána sem greidd voru upp. Að öllu virtu verður ekki fallist á með áfrýjanda að skilyrði séu uppfyllt samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 til að verða við kröfu hans. Samkvæmt því verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.