299/2009

G varð fyrir slysi í mars 2004 við vinnu um borð í fiskiskipi og tók slysatrygging hjá T til tjónsins. G fékk greiddar bætur frá T í ágúst 2005 sem hann tók við án fyrirvara. G höfðaði mál 31. mars 2008 og krafði T um bætur meðal annars vegna aukins varanlegs miska og aukningar varanlegrar örorku. Ekki þóttu efni til að verða við aðalkröfu G fyrir Hæstarétti um ómerkingu héraðsdóms vegna vanhæfis meðdómsmanns. Líkamstjón G var metið þrívegis í tengslum við kröfu hans um greiðslu úr slysatryggingu hjá T, auk þess sem fyrir lá mat á læknisfræðilegri örorku hans vegna bóta úr almannatryggingum sökum vinnuslyssins. Ekki var talið að byggt yrði á örorkumati frá 5. desember 2007, sem G hafði aflað einhliða, þar sem umfang líkamstjónsins var metið meira en í öðrum mötum. Þá varð ekki ráðið af samanburði á álitsgerð örorkunefndar við örorkumat, sem uppgjörið í ágúst 2005 studdist við, að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu á þessu þriggja ára tímabili orðið á heilsufari G. Í ljósi dómaframkvæmdar Hæstaréttar þótti ekki unnt að líta svo á að varanlegur miski og varanleg örorka G samkvæmt álitsgerð örorkunefndar væru í skilningi 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 verulega hærri en lagt hafði verið til grundvallar við greiðslu bóta. Var T því sýkn af kröfu G.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og G-kk-nf C-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 19. mars 2009. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 6. maí 2009 og var áfrýjað öðru sinni 3. júní sama ár. Áfrýjandi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 7.572.843 krónur, en að því frágengnu 1.650.000 krónur, með 4,5% ársvöxtum frá 4. mars 2004 til 7. janúar 2008 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins varð áfrýjandi fyrir slysi 4. mars 2004 við vinnu um borð í fiskiskipinu Flatey ÞH 383, sem Íshaf ehf. mun þá hafa gert út, en það félag hafði keypt hjá stefnda slysatryggingu, sem óumdeilt er að taki til tjóns af orsökum sem þessum. Í vottorði frá Heilbrigðisstofnun Þingeyinga 22. september 2004 kemur meðal annars fram að áfrýjandi hafi leitað þangað á slysdegi og er atvikum þar lýst á eftirfarandi hátt: „Skipverji á rækjutogaranum Flatey, sem hafði nýverið sett á sig öryggishjálm, er vír slengdist af miklu afli í höfuðið á honum, lenti á hjálminum, sem tók af honum mesta höggið, en högg hefur komið á hægri augabrún og á gleraugu, sem hann var með.... Hann rotaðist ekki og kennir sér ekki annars meins en frá sárunum í andlitinu. Búið var um sárin um borð, en togarinn var á heimleið með fullfermi. Var kominn í land rúmum fjórum tímum eftir slysið.... Sárin voru hreinsuð og deyfð og aðeins snyrt. Augabrúnasárið var saumað ... en sárinu á nefinu var lokað ... Við eftirlit þann 7. mars lýsti maðurinn tvísýni, einkum þegar hann horfði beint fram. Útlínur stundum bjagaðar og sjón óskýr með hægra auga. Lýst blæðingu undir conjunctiva hægra augans, glóðarauga. Sjónsvið á hægra auga er nokkuð skert. Samdægurs vísað til M-kvk-ef L-kvk-ef, augnlæknis. Fram kemur í lýsingu hennar að G-kk-nf hafi ættgengan augnbotnasjúkdóm: Atrophia areata.... Tvísýni e.t.v. vegna bólgu og þrota í kringum augað, en ekkert sem gert er að sinni. Bíðum og sjáum til, þetta ætti að lagast af sjálfu sér.“ Fyrir liggur að áfrýjandi leitaði síðan til annars augnlæknis, sem í vottorði 20. nóvember 2004 greindi frá því að áfrýjanda hafi strax eftir slysið fundist sjón minnka mikið á hægra auga, en koma þó í kjölfarið að einhverju leyti hægt til baka. Nokkrum mánuðum síðar hafi honum á hinn bóginn fundist sjónin ekki hafa batnað sem skyldi og minnkað á hægra auga. Í vottorðinu var greint frá niðurstöðum mælinga á sjón og augum áfrýjanda og komist að svofelldri niðurstöðu: „Það er hugsanlegt að við höggið hafi komið bjúgur í sjónhimnu eða lítil choroidea ruptura. Teknar eru augnbotnamyndir til staðfestingar og einnig sjónsvið sem sýnir stækkaðan blindan blett á báðum augum þó meira á hæ. auganu.“

Málsaðilarnir leituðu sameiginlega 11. mars 2005 eftir örorkumati I-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns og L-kk-ef N. D-kk-ef sérfræðings í heimilislækningum. Í mati þeirra 8. ágúst sama ár var meðal annars lýst efni fyrirliggjandi læknisvottorða og tekið fram að í niðurlagi vottorðs frá síðastnefndum augnlækni hafi ekki verið getið um horfur, en áfrýjandi hafi greint frá því að læknirinn hefði varað sig við að sjón gæti með tímanum jafnvel tapast á hægra auga. Því var lýst að áfrýjandi hafi kvartað undan nánar tilteknum óþægindum frá þessu auga, sem færu heldur versnandi, auk þess sem hann hafi sagst fá höfuðverki af og til. Í örorkumatinu var talið að þessir verkir gætu verið afleiðing þess þunga höggs, sem áfrýjandi fékk í höfuðið, og til þess mætti einnig að verulegu leyti rekja versnandi sjón hans. Ættgengur hrörnunarsjúkdómur í augnbotnum, sem áfrýjandi ætti við að etja, myndi smám saman hafa leitt til þess sama, en höfuðhöggið „flýtt mjög fyrir þessum sjúkdómsgangi.“ Á þessum grunni var varanlegur miski áfrýjanda talinn 10 stig og varanleg örorka 10%, en að auki var hann talinn hafa verið tímabundið óvinnufær vegna slyssins í 15 daga og eiga rétt til bóta fyrir þjáningar án rúmlegu í tvo mánuði. Aðilarnir gengu til uppgjörs 31. ágúst 2005, sem reist var á þessu örorkumati. Fékk áfrýjandi greiddar frá stefnda samtals 3.626.614 krónur í bætur þegar frá höfðu verið dregnar 750.000 krónur vegna áætlaðra greiðslna til hans úr almannatryggingum og lífeyrissjóði, en að auki greiddi stefndi nánar tiltekna fjárhæð í vexti og innheimtukostnað. Við þessu tók áfrýjandi án fyrirvara.

Á vegum Tryggingastofnunar ríkisins var áfrýjanda 21. september 2005 metin 15% varanleg læknisfræðileg örorka sökum tvísýni og annarra sjóntruflana, sem hann taldist hafa hlotið af slysinu. Vegna þessa fékk hann greiddar úr almannatryggingum 29. sama mánaðar 548.567 krónur, en eftir gögnum málsins hefur hann hvorki notið frekari greiðslna þaðan né úr lífeyrissjóði af þessu tilefni.

Í vottorði G-kk-ef V-kk-ef augnlæknis 6. október 2006, sem gert var á grundvelli skoðunar hans á áfrýjanda 7. september sama ár, var staðfest að sjónskerðing á hægra auga væri honum til talsverðra óþæginda í daglegu lífi og störfum. Þar sagði jafnframt eftirfarandi: „Þá er ekki ósennilegt að til frekari versnunar á sjónskerpunni komi í náinni framtíð, þar sem hrörnunin er þegar komin ofan í lespunktinn á hægra auga. Gæti sjónskerpan á auganu því hæglega versnað niður undir lögblindumörk (10%) á næstu árum.“

Með bréfi 21. september 2007 leitaði áfrýjandi eftir mati B-kk-ef D-kk-ef héraðsdómslögmanns og S-kk-ef D-kk-ef sérfræðings í bæklunarskurðlækningum á varanlegum miska og varanlegri örorku, sem hann hafi hlotið af slysinu, auk þess sem sérstaklega var óskað eftir áliti á því hvort og þá hvernig heilsa hans hafi versnað frá því í ágúst 2005 og af hvaða ástæðum. Stefndi átti ekki hlut að öflun þessa nýja örorkumats, sem lokið var 5. desember 2007. Í því var meðal annars sagt frá einkennum, sem áfrýjandi hafi lýst og teldi af völdum slyssins, en þau færu að hans mati versnandi. Getið var einstakra atriða, sem vörðuðu sjón áfrýjanda á hægra auga, auk tvísýni og annarra sjóntruflana, en þetta væri „aðalvandamál hans“. Einnig var greint frá því að áfrýjandi segðist vera daglega með slæma höfuðverki, aðallega í hnakka, enni og hægra megin í höfðinu, ásamt skertri hreyfigetu og verkjum í hálsi, sem leiði út í herðar, hægri öxl og höfuð. Í niðurstöðum örorkumatsins var talið að miða yrði við að einkenni áfrýjanda frá hægra auga og höfuðverkir stafi af slysinu, en svo væri á hinn bóginn ekki um einkenni frá hálsi, enda hafi þeirra ekki verið getið í eldri læknisfræðilegum gögnum en frá árinu 2006. Þótt áfrýjandi hafi gengið með augnsjúkdóm gætti orðið einkenna í hægra auga hans, sem annaðhvort hefðu aldrei komið fram eða síðar á lífsleiðinni ef slysið hefði ekki borið að höndum. Einnig var vísað til fyrrnefnds vottorðs augnlæknis frá 6. október 2006 um hvernig sjón á auganu gæti versnað á næstu árum. Að þessu gættu var varanlegur miski áfrýjanda af slysinu talinn 20 stig, en varanleg örorka 30%. Að því er varðar spurningu um hvort heilsa áfrýjanda hafi versnað frá fyrra örorkumati var tekið fram að svo væri vegna frekari einkenna frá hægra auga ásamt líkindum fyrir að þau gætu enn versnað, en jafnframt gætti aukinna höfuðverkja hjá honum.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 31. mars 2008 og krafðist þess í héraðsdómsstefnu að stefnda yrði gert að greiða sér 6.895.701 krónu, en þá kröfu, sem sögð var studd í meginatriðum við síðastnefnt örorkumat, sundurliðaði hann þannig að 673.600 krónur væru vegna varanlegs miska, sem aukist hafi um 10 stig frá tjónsuppgjöri 31. ágúst 2005, 4.383.501 króna vegna aukningar varanlegrar örorku um 20%, 415.000 krónur vegna annars fjártjóns og sjúkrakostnaðar og 750.000 krónur vegna greiðslna úr almannatryggingum, sem ranglega hafi verið dregnar frá bótum í uppgjörinu. Áður en málið var höfðað hafði stefndi tilkynnt áfrýjanda 28. desember 2007 að hann hygðist ekki una við örorkumatið frá 5. sama mánaðar og myndi því bera það undir örorkunefnd samkvæmt heimild í 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum. Örorkunefnd, sem skipuð var S-kk-þgf S-kk-þgf hæstaréttarlögmanni og læknunum B-kk-þgf Z-kk-þgf og B-kk-þgf M-kk-þgf, lauk 14. ágúst 2008 álitsgerð um líkamstjón áfrýjanda af völdum slyssins. Í niðurstöðum hennar var meðal annars vísað til þess að augnlæknar, sem áfrýjandi hafi leitað til, teldu mestar líkur á að breytingar á sjón á hægra auga hans yrðu raktar til slyssins, en ekki einungis hrörnunar vegna ættgengs sjúkdóms. Nefndin teldi því að meginhluti versnandi sjónar áfrýjanda og truflana, sem hún hafi leitt til í daglegu lífi hans, væri afleiðing slyssins. Hann hafi einnig hlotið tognun á hálsi, en hún virtist þó vera frekar væg. Á þessum grunni var komist að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski áfrýjanda af slysinu væri 15 stig og varanleg örorka hans 15%, en um það síðastnefnda var meðal annars tekið fram að nefndin teldi hann áfram geta stundað þau störf, sem hann sinnti þá, en vegna slyssins hafi þó dregið úr kostum hans á að afla sér atvinnutekna í framtíðinni.

Við aðalmeðferð málsins í héraði breytti áfrýjandi kröfugerð sinni á þann hátt að hann krafðist þess að stefnda yrði aðallega gert að greiða sér 7.572.843 krónur, en til vara 1.650.191 krónu. Aðalkröfuna studdi áfrýjandi sem fyrr við örorkumat B-kk-ef D-kk-ef og S-kk-ef D-kk-ef og sundurliðaði hana þannig að 673.600 krónur væru vegna hækkunar varanlegs miska úr 10 stigum í 20 og 7.447.810 krónur vegna varanlegrar örorku, sem hafi hækkað úr 10% í 30%, en til frádráttar kæmu 548.567 krónur, sem hann hafi fengið greiddar úr almannatryggingum. Varakrafan tók á hinn bóginn mið af niðurstöðum örorkunefndar og var sundurliðuð á þann hátt að 336.806 krónur væru vegna aukins varanlegs miska um 5 stig og 1.861.952 krónur vegna hækkunar varanlegrar örorku úr 10% í 15%, en áðurgreind fjárhæð var þar dregin frá vegna greiðslu úr almannatryggingum. Stefndi samþykkti að áfrýjandi fengi með aðalkröfunni komið að hækkun á dómkröfu í héraðsdómsstefnu og lýsti því jafnframt yfir að ekki væri ágreiningur um fjárhæð krafnanna. Varakröfur áfrýjanda fyrir Hæstarétti eru sundurliðaðar á sama hátt, en sú síðari er þó sem fyrr segir um greiðslu á 1.650.000 krónum úr hendi stefnda.

II

Áfrýjandi styður aðalkröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms einkum við þau rök að meðdómsmaðurinn R-kk-nf S-kk-nf bæklunarlæknir hafi verið vanhæfur til dómstarfa með því að í málinu reyni á sönnunargildi álitsgerðar um líkamstjón áfrýjanda frá örorkunefnd, sem samstarfsmenn meðdómsmannsins á Landspítala - háskólasjúkrahúsi, B-kk-nf Z-kk-nf og B-kk-nf M-kk-nf, hafi átt sæti í. B-kk-nf hafi að auki gefið skýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi, einn nefndarmanna í örorkunefnd, og verið á þeim tíma yfirmaður meðdómsmannsins sem „framkvæmdarstjóri“ sjúkrahússins, svo sem komist er að orði í greinargerð áfrýjanda fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hreyfði engum athugasemdum við hæfi meðdómsmannsins þegar málið var rekið fyrir héraðsdómi, þótt honum hafi samkvæmt fyrirliggjandi gögnum verið tilkynnt 16. september 2008 um hverjir myndu gegna þeim störfum og hann hafi að auki skorað á stefnda í þinghaldi 8. sama mánaðar að leiða meðal annarra B-kk-þf Z-kk-þf fyrir dóm við aðalmeðferð málsins. Án tillits til þess verður að gæta að því að líkamstjón áfrýjanda snýr að engu leyti að verkum lækna við Landspítala - háskólasjúkrahús. Fyrrnefndir tveir læknar gegndu störfum í örorkunefnd utan aðalstarfa sinna og átti hvorugur þar sæti vegna stöðu sinnar við sjúkrahúsið, heldur vegna sérþekkingar í læknisfræði. Eins er farið um starf R-kk-ef S-kk-ef sem meðdómsmanns. Auk þess verður ekki litið fram hjá því að samkvæmt gögnum, sem áfrýjandi lagði fyrir Hæstarétt, gegndi B-kk-nf Z-kk-nf stöðu framkvæmdastjóra lækninga við sjúkrahúsið þegar hann gaf skýrslu fyrir héraðsdómi 14. nóvember 2008, en var um leið staðgengill nafngreinds manns, sem þá var í starfi forstjóra. Áfrýjandi hefur hvorki rökstutt hvernig þessi störf B-kk-ef gætu varðað hagsmuni meðdómsmannsins né hverju niðurstaða þessa máls gæti skipt fyrir þann fyrrnefnda. Því hefur ekki verið hreyft að meðdómsmaðurinn hafi átt önnur tengsl við læknana tvo í örorkunefnd en að þeir starfi allir við sama fjölmenna vinnustaðinn. Að þessu öllu virtu eru ekki efni til að verða við aðalkröfu áfrýjanda á þessum grunni, en fyrir henni hefur hann heldur ekki fært önnur viðhlítandi rök.

III

Eins og að framan greinir hefur líkamstjón áfrýjanda verið metið þrívegis í tengslum við kröfu hans um greiðslu úr slysatryggingu hjá stefnda, auk þess sem fyrir liggur mat á læknisfræðilegri örorku hans vegna bóta úr almannatryggingum sökum vinnuslyssins 4. mars 2004. Af gögnum um þessi möt er ljóst að í öllum tilvikum hefur verið lagt til grundvallar að höfuðhögg, sem áfrýjandi hlaut við slysið, hafi leitt til þess annars vegar að sjón hans á hægra auga hafi versnað hraðar en henni hefði ella hrakað vegna ættgengs hrörnunarsjúkdóms í augnbotnum og hins vegar að hann hafi átt við þráláta höfuðverki að etja. Í álitsgerð örorkunefndar, gagnstætt öðrum þessum gögnum, var að auki vísað til þess að áfrýjandi hafi tognað á hálsi, en þess var getið að tognunin „virðist vera frekar væg“ og verður því að ætla að hún hafi ekki haft sjálfstæð áhrif á niðurstöðu um varanlegar afleiðingar slyssins fyrir heilsu hans. Í örorkumatinu frá 8. ágúst 2005, sem stuðst var við í uppgjöri bóta til áfrýjanda 31. sama mánaðar, var varanlegur miski hans talinn 10 stig og varanleg örorka 10%. Í mati 21. september 2005, sem gert var vegna bóta til áfrýjanda úr almannatryggingum, var hliðstæða varanlegs miska hans talin 15 stig. Í álitsgerð örorkunefndar 14. ágúst 2008 var varanlegur miski áfrýjanda talinn 15 stig og varanleg örorka 15%. Að því er varðar umfang líkamstjóns áfrýjanda sker örorkumatið frá 5. desember 2007 sig úr, en þar var sem áður segir talið að varanlegur miski áfrýjanda væri 20 stig og varanleg örorka 30%. Af greinargerð um það örorkumat og skýrslum B-kk-ef D-kk-ef og S-kk-ef D-kk-ef við aðalmeðferð málsins í héraði verður ekki annað ráðið en að sá munur, sem varð á niðurstöðum þeirra og annarra, stafi að nær öllu leyti af því að þeir einir hafi metið varanlegar afleiðingar slyssins á grundvelli þess, sem fram kom í fyrrnefndu vottorði augnlæknis frá 6. október 2006 um að sjón á hægra auga áfrýjanda gæti „versnað niður undir lögblindumörk ... á næstu árum.“ Um líkurnar fyrir slíkri þróun á sjón áfrýjanda liggur ekkert annað fyrir en þetta vottorð, sem aflað var fyrir nær hálfu fjórða ári síðan. Að því virtu er ófært gegn andmælum stefnda að leggja slíkar hugsanlegar framtíðarhorfur um heilsufar áfrýjanda til grundvallar mati á varanlegum afleiðingum slyssins og verður af þeim sökum ekki byggt á niðurstöðum örorkumatsins frá 5. desember 2007 við úrlausn málsins.

Af framansögðu leiðir að eftir stendur að taka afstöðu til þess hvort áfrýjandi geti krafið stefnda um frekari bætur úr slysatryggingu en greiddar voru samkvæmt uppgjöri 31. ágúst 2005 sökum þess að örorkunefnd hafi í álitsgerð 14. ágúst 2008 komist að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski hans væri 15 stig í stað 10 stiga, sem uppgjörið tók mið af, og varanleg örorka hans 15% í stað 10%. Af samanburði á þessari álitsgerð við örorkumatið, sem uppgjörið studdist við, verður ekki ráðið að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi á þessu þriggja ára tímabili orðið á heilsufari áfrýjanda. Í ljósi dómaframkvæmdar Hæstaréttar, sbr. meðal annars dóma 22. maí 2003, 4. desember 2003 og 18. september 2008 í málum nr. 514/2002, 199/2003 og 614/2007, er ekki unnt að líta svo á að varanlegur miski og varanleg örorka áfrýjanda samkvæmt álitsgerð örorkunefndar sé í skilningi 11. gr. skaðabótalaga verulega hærri en lagt var til grundvallar við greiðslu bóta. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.