594/2009

A o.fl. kærðu úrskurð héraðsdóms, þar sem ógilt var erfðaskrá sem M hafði gert á árinu 2007. Höfðu I, J og K reist kröfu sína um ógildingu erfðaskrárinnar frá 2007, og þá kröfu að leggja bæri eldri erfðaskrá frá árinu 2003 til grundvallar skiptum eftir M, á því að M hafi skort arfleiðsluhæfi í skilningi 2. mgr. 34. gr. laga nr. 8/1962. Í dómi Hæstaréttar var talið að vottun erfðaskrárinnar frá 2007 hafi ekki verið í samræmi við 42. gr. laganna. Að því virtu yrðu efnisatriði arfleiðsluvottorðsins að skoðast sem óskráð væru. Þar sem I, J og K hafi byggt á því að M hafi verið svo á sig komin sem áskilið sé í 2. mgr. 34. gr. laganna hafi A o.fl. borið, samkvæmt 2. mgr. 45. gr. þeirra, sönnunarbyrði fyrir hinu gagnstæða. Þá sönnunarbyrði hafi þau ekki axlað og teldist erfðaskráin frá 2007 því ógild. Þá var talið að M hefði brostið andlegt hæfi til að standa að yfirlýsingu í þeirri erfðaskrá um að eldri erfðaskrá væri fallin úr gildi. Skyldi erfðaskrá M frá árinu 2003 því lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi hennar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 7. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2009, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um erfðaréttindi þeirra við opinber skipti á dánarbúi M. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hafnað verði kröfum varnaraðila um að erfðaskrá M 19. desember 2007 verði metin ógild og farið verði við skipti á dánarbúinu eftir erfðaskrá hennar 18. september 2003. Þá krefjast sóknaraðilar kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins var M fædd [..] og var hún einhleyp og barnlaus. Hún mun til ársins 1979 hafa búið ásamt tveimur einhleypum bræðrum sínum að Z og starfað þar sem bóndi, en eftir það munu þau hafa haldið saman heimili í Reykjavík. Haustið 2004 mun M hafa lærbrotnað og lagst af þeim sökum inn á sjúkrahús, en á þeim tíma mun annar fyrrnefndra bræðra hennar hafa verið látinn og hinn dvalist á hjúkrunarheimili. Eftir þá legu á sjúkrahúsi mun M hafa verið á öldrunarlækningadeild í rúman mánuð fram í janúar 2005 og gengist meðal annars undir rannsóknir vegna minnistaps, en farið eftir það aftur á heimili sitt. Í framhaldi af þessu mun M hafa af ýmsum ástæðum verið lögð inn á sjúkrahús í nokkur skipti á árinu 2005 og þótt þá eiga við vaxandi heilabilun að etja. Frá byrjun september til loka nóvember 2005 dvaldist M enn á öldrunarlækningadeild og aftur frá 19. desember á því ári, en í það sinn var hún þar samfellt til 1. febrúar 2006, þegar hún flutti á Dvalar- og hjúkrunarheimilið Grund. Samkvæmt framlögðu læknisvottorði var hún hjúkrunarsjúklingur á heimilinu „vegna blandaðrar vascular og Alzheimer dementiu.“ Þar dvaldist M til dánardags [...].

Fyrir liggur í málinu að M átti níu systkini og lifði hana eitt þeirra, sóknaraðilinn B. Fimm látinna systkina M láta ekki eftir sig niðja, en sóknaraðilarnir A, C, E og F eru börn látinnar systur M, S, og sóknaraðilarnir D, G og H synir látins bróður hennar, T. Varnaraðilinn K er dóttir látinnar systur M, O, og eru varnaraðilarnir J og I dætur K.

Fram er komið að M gerði á árunum 1992 til 2007 fimm erfðaskrár. Í þeirri fyrstu, sem gerð var 20. maí 1992, mælti hún svo fyrir að O systir hennar skyldi taka að arfi tiltekinn sumarbústað í landi Ásmúla, en yrði O látin á undan henni skyldi varnaraðilinn K taka þann arf í O stað. Ekki var ákveðið í erfðaskrá þessari hvernig færi um aðrar eigur M. Aðra erfðaskrána gerði hún 18. mars 1994. Þar var mælt fyrir um að O skyldi taka að arfi allar eignir M, en yrði O látin kæmi varnaraðilinn K í hennar stað. Þess var jafnframt getið að erfðaskrá frá 20. maí 1992 félli niður. Þriðju erfðaskrána gerði M 18. september 2003, en systir hennar O mun hafa látist á árinu 2000. Samkvæmt þessari erfðaskrá áttu varnaraðilarnir K, J og I að taka allar eignir M að arfi og var tekið fram að erfðaskrá frá 18. mars 1994 félli niður. Þessar þrjár fyrstu erfðaskrár gerði M fyrir lögbókanda, en ekkert liggur fyrir í málinu um hvernig staðið var að öðru leyti að undirbúningi þessara ráðstafana. Fjórðu erfðaskrána gerði M 7. desember 2007. Þar sagði að eignir hennar ættu að skiptast í fjóra jafna hluti og ætti barn O að taka einn þeirra, börn T annan, sóknaraðilinn B en að henni frágenginni börn hennar þann þriðja og börn S þann fjórða. Þá var tekið fram að væri „önnur erfðaskrá til er hún hér með ógild.“ Erfðaskrá þessi var hvorki gerð fyrir lögbókanda né arfleiðsluvottum, en tveir vottar rituðu nöfn sín á skjalið, P og Q. Fimmtu og síðustu erfðaskrána gerði síðan M 19. desember 2007. Í þeirri erfðaskrá var mælt fyrir um ráðstöfun eigna hennar á sama hátt og í erfðaskránni frá 7. sama mánaðar, en börn látinna systkina hennar voru þó nafngreind og þess getið að ef einhver erfingjanna yrði ekki á lífi skyldu „börn viðkomandi og aðrir niðjar taka þann arf.“ Þá sagði einnig að væri til „eldri erfðaskrá er hún hér með afturkölluð og felld úr gildi.“ Á þessari erfðaskrá var svofellt vottorð, undirritað af P og R: „Við undirrituð, sem höfum verið kvödd til þess að vera við framanritaða arfleiðslugjörð, vottum það, að M ritaði nafn sitt undir erfðaskrána og játaði það vilja sinn er í henni stendur. Gerði hún það heil heilsu andlega, allsgáð og af fúsum og frjálsum vilja. Þetta erum við reiðubúin að staðfesta með eiði, ef krafist verður. Reykjavík, 19. desember 2007“.

Samkvæmt skýrslu, sem sóknaraðilinn A gaf fyrir dómi við aðalmeðferð málsins, tók hann í byrjun árs 2006 við umsýslu fjármála M af varnaraðilanum K. Bróðir M, N, hafi látist í nóvember 2007 og hún verið einkaerfingi hans samkvæmt erfðaskrá, sem sóknaraðilinn hafi farið með til M og lesið upp fyrir hana. Hún hafi spurt hversu mikið hann teldi hana fá þar að arfi og hann svarað því til að það væri helmingshlutur í íbúð, sem hún átti að öðru leyti, og um 16.000.000 krónur í peningum. M hafi þá farið að velta vöngum yfir þessu og sagst svo vilja gera erfðaskrá. Eftir að sóknaraðilinn hafi svarað neitandi spurningu M um hvort nokkurt af skyldfólki hennar ætti við veikindi að stríða hafi hún lýst því að hún vildi láta eignir sínar ganga til ættingja á þann hátt, sem kveðið var á um í erfðaskránni frá 7. desember 2007, en texta hennar hafi sóknaraðilinn ritað sjálfur með hliðsjón af áðurnefndri erfðaskrá N. Hann hafi síðan farið til M og kynnt henni efni erfðaskrárinnar, sem hún hafi samþykkt, en þau hafi að því gerðu farið á skrifstofu hjúkrunarfræðingsins P, sem hafi svo kallað til annan starfsmann á dvalarheimilinu, Q. Þar hafi sóknaraðilinn lesið upp úr erfðaskránni, sem M hafi síðan undirritað ásamt vottunum tveimur. Sóknaraðilinn kvaðst hafa svo komist að því að erfðaskráin væri „ekki fullgild“ og leitað af þeim sökum til nafngreinds lögfræðings, sem hafi gert texta erfðaskrárinnar frá 19. desember 2007. Með þá erfðaskrá hafi sóknaraðilinn farið til M og sagt henni að fyrri erfðaskráin væri ekki gild en sú nýja væri sama efnis. Þau hafi svo farið á skrifstofu P, sem hafi kvatt til annan starfsmann, R, hann hafi sagt þeim hvers efnis erfðaskráin væri og hún hafi loks verið undirrituð. Aðspurður sagði sóknaraðilinn að M hafi getað verið gleymin, en við gerð erfðaskrárinnar hafi hún vitað „fullvel hvað hún var að gera.“ Hann greindi jafnframt frá því að hann hafi ekki vitað að M hefði áður gert erfðaskrá.

Í vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi skýrði P svo frá að M hafi 7. desember 2007 komið á skrifstofu sína ásamt sóknaraðilanum A og hafi hann beðið P „um að votta það að ég horfði á M skrifa nafnið sitt.“ Þau hafi síðan komið öðru sinni 19. sama mánaðar, sóknaraðilinn hafi greint frá því að það hafi verið „einhver misskilningur“ í fyrra skiptið og beðið hana um „að votta þetta aftur“, en sökum þess að tvo votta hafi þurft hafi hún kvatt til samstarfskonu sína R. Aðspurð hvort hún hafi vitað að þetta væri erfðaskrá svaraði P með eftirfarandi orðum: „Nei. Ég las þetta ekki og ég hafði ekki hugmynd um hvað þetta var. Hann bað okkur bara um að votta að M skrifaði nafnið sitt og ég gerði það.“ Texti skjalsins hafi ekki verið lesinn upp eða M verið spurð að því hvort þetta væri erfðaskrá hennar. Aðspurð um hvort hún hafi gert sér grein fyrir að hún væri með undirritun arfleiðsluvottorðs að staðfesta að M væri heil heilsu andlega sagði P: „Nei. Ég las ekki plaggið. Ég bar bara vott um það að konan skrifaði nafnið sitt. Ekki neitt annað.“ R bar fyrir héraðsdómi að 19. desember 2007 hafi P kallað sig inn á skrifstofu sína því að það „vantaði vott að undirskrift.“ Þangað hafi R farið og hafi auk P verið þar stödd „M og maður með pappíra“, sem hún hafi ekki þekkt. R kvaðst hvorki hafa lesið skjalið né hafi texti þess verið lesinn upp og hafi hún heldur ekki lesið vottorðið, sem hún ritaði undir, eða talið sig vera að votta um andlegt heilbrigði M.

Dánarbú M var tekið til opinberra skipta 18. apríl 2008 og reis þar ágreiningur milli málsaðila um erfðarétt eftir hana. Þessum ágreiningi var beint til héraðsdóms 22. september 2008 og var mál þetta þingfest af því tilefni 10. október sama ár. Í tengslum við málið fengu sóknaraðilar 9. október 2008 dómkvadda matsmenn til að svara fjórum nánar tilgreindum spurningum varðandi heilsufar M í desember 2007. Í hinum kærða úrskurði er gerð ítarleg grein fyrir matsgerð hinna dómkvöddu manna frá 8. desember 2008.

II

Samkvæmt 42. gr. erfðalaga nr. 8/1962 skulu arfleiðsluvottar geta þess í vottorði að arfleiðandi hafi kvatt þá til að votta arfleiðslu sína, hann hafi undirritað erfðaskrána eða kannast við undirritun sína að þeim báðum viðstöddum og vottunum sé kunnugt um að gerningurinn sé erfðaskrá, en að auki skal þess getið hvort arfleiðandi hafi verið svo heill heilsu andlega að hann hafi verið hæfur til að gera erfðaskrá. Arfleiðsluvottum ber einnig að undirrita vottorð sitt svo fljótt sem tök eru á, staðsetja það og dagsetja, auk þess að greina nákvæmlega hvenær arfleiðandi hafi undirritað erfðaskrána eða kannast við undirritun sína.

Með þessum fyrirmælum er því ekki einu lýst hvers getið skuli í arfleiðsluvottorði, heldur einnig hvers verði að gæta þegar vottarnir rækja þetta hlutverk sitt. Þannig verður vottunum samkvæmt framansögðu ekki aðeins að vera kunnugt um að hinn vottfesti gerningur sé erfðaskrá, heldur verður og að vera hafið yfir tvímæli að arfleiðandanum sé þetta einnig ljóst, enda á hann að kveðja þá til að votta arfleiðslu sína. Eins og áður var rakið báru P og R fyrir héraðsdómi að þær hafi ekki vitað að skjalið, sem þær rituðu undir 19. desember 2007, væri erfðaskrá, sú fyrrnefnda kvað M ekki hafa verið spurða að því hvort skjalið, sem hún undirritaði, væri erfðaskrá hennar og báðar sögðust þær hafa verið beðnar um það eitt að votta að M hefði skrifað nafn sitt undir skjalið og annað hafi þær ekki gert. Hvorug þeirra kvaðst hafa lesið texta arfleiðsluvottorðsins og hvorug taldi sig hafa verið að votta um andlegt hæfi M til að gera erfðaskrá. Þá gat hvorug þeirra tjáð sig fyrir dómi um hvort M hafi í reynd verið fær til þessarar ráðstöfunar. Að þessu virtu verða efnisatriði arfleiðsluvottorðsins að skoðast sem óskráð væru. Varnaraðilar hafa reist málatilbúnað sinn á því að M hafi ekki 19. desember 2007 verið svo á sig komin sem áskilið er í 2. mgr. 34. gr. erfðalaga. Samkvæmt 2. mgr. 45. gr. sömu laga bera því sóknaraðilar sönnunarbyrði fyrir hinu gagnstæða. Þá sönnunarbyrði hafa þau ekki axlað og telst því erfðaskráin ógild.

Sóknaraðilar hafa réttilega vísað til þess að í erfðaskrám M frá 7. og 19. desember 2007 hafi verið lýst yfir að eldri erfðaskrá, ef til væri, teldist fallin úr gildi, svo og að það leiði af 2. mgr. 48. gr. erfðalaga að við slíka yfirlýsingu þurfi ekki að gæta formskilyrða samkvæmt ákvæðum 40. til 43. gr. sömu laga. Til þess verður á hinn bóginn að líta að með matsgerð dómkvaddra manna, sem héraðsdómur skipaður sérfróðum meðdómsmönnum hefur samsinnt, er sannað að M brast á þessum tíma andlegt hæfi til að standa að slíkri ráðstöfun. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest á þann hátt sem í dómsorði greinir.

Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Við skipti á dánarbúi M, sem lést [...], skal erfðaskrá hennar frá 18. september 2003 lögð til grundvallar um erfðaréttindi.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest.

Sóknaraðilar, A, C, E, F, B, D, G og H, greiði í sameiningu varnaraðilum, K, J og I, hverri fyrir sig 150.000 krónur í kærumálskostnað.