704/2009

A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfum hans um að við skipti á dánarbúi G og H árið 2007 beri að úthluta honum fjárhæð sem svari til verðmætis 1,48 ha úr landi M og að tekið verði tillit til þess við skipti á dánarbúinu að endurgjald hans fyrir eignarhlut sínum í M hafi bersýnilega verið mjög ósanngjarnt  er hann seldi hann G árið 1972. Talið var að við sölu A til G á eignarhluta hans í M hafi ekki orkað tvímælis að báðir hafi litið svo á að kaupin tækju til alls hlutans sem A átti í M. Þegar af þeirri ástæðu var hafnað dómkröfu A um endurgjald fyrir 1,48 hektara lands úr jörðinni. Þá var á engan hátt skýrt hvernig meta ætti hvort endurgjaldið fyrir eignarhlutann hafi verið bersýnilega mjög ósanngjarnt og engin gögn hafi verið lögð fram til stuðnings því að endurgjald samkvæmt kaupsamningnum hafi ekki svarað til gangverðs eignarinnar á þeim tíma. Að auki verði að gæta að því að hafi verið munur þar á hafi A fyrir tómlæti löngu verið búinn að glata rétti til að hafa uppi kröfu af því tilefni þegar það var fyrst gert nánast 37 árum eftir kaupin. Var kröfu A því hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2009, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi í tengslum við opinber skipti á dánarbúi hjónanna G og H. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að við skipti á dánarbúinu verði honum úthlutuð „fjárhæð sem svari til verðmætis 1,48 ha úr landi M“, svo og „að tekið verði tillit til þess við skipti á dánarbúinu að endurgjald sóknaraðila fyrir eignarhlut sínum í M var bersýnilega mjög ósanngjarnt.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilarnir B, C og D kærðu úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 2. desember 2009. Þær krefjast þess að úrskurðurinn verði staðfestur um annað en málskostnað, sem hækkaður verði frá því sem þar var ákveðið, og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað.

Varnaraðilarnir E og F hafa ekki látið málið til sín taka.

I

Samkvæmt gögnum málsins var G fæddur 1916 og voru foreldrar hans I og J, sem bjuggu á M. J lést á árinu 1947 og var skiptum eftir hana lokið með skiptagerð 20. september 1949. Samkvæmt henni kom helmingur jarðarinnar M í hlut I, en G og bróðir hans, K, fengu hvor sinn fjórðung í henni. Með landskiptagerð 21. júní 1960 skiptu feðgarnir með sér landi M og kom þar fram að hver þeirra ætti fyrrgreint hlutfall „hinnar upphaflegu jarðar“. Af landskiptagerðinni og öðrum fyrirliggjandi gögnum virðist mega ráða að hlutinn, sem G fékk þar úr jörðinni, hafi verið nefndur M I, en hluti K M II.

Á þessum tíma mun G hafa verið kvæntur L og voru börn þeirra sóknaraðili og varnaraðilinn E, en fyrir átti G eina dóttur, varnaraðilann F. Samkvæmt framlögðu endurriti úr hjónaskilnaðarbók Reykjavíkur 25. september 1961 var G og L veittur skilnaður að borði og sæng meðal annars með þeim skilmála að eignir, sem renna hefðu átt til konunnar, „falli til barna þeirra hjónanna og verði séreign þeirra“. Að því er varðar eignarhluta í M var sérstaklega tekið fram að G tæki „að sér að greiða sem sínar allar áhvílandi skuldir, en börnin eignist hálfa jörðina M I skuldlausa, en maðurinn heldur hinum helmingi jarðarinnar“. Endurrit þetta, sem var staðfest „25. sept. 1963“, ber með sér að því hafi verið þinglýst á manntalsþingi [...] á því ári.

I mun hafa látist í mars 1963, en hann hafði gert erfðaskrá 7. nóvember 1960, þar sem meðal annars var kveðið á um hvernig skipta ætti landi úr M, sem enn var í eigu hans, milli lögerfingjanna G og K og bréferfingja, varnaraðilans E. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að skipti eftir I hafi að þessu leyti farið samkvæmt erfðaskránni, en í henni var ekki rætt um hlutföll, sem hver erfingi fengi af jörðinni, heldur var hluti hvers þeirra afmarkaður sem tiltekið landsvæði innan hennar.

Fram er komið í málinu að G hafi á árinu 1967 gengið í hjúskap við H. Dætur þeirra eru varnaraðilarnir C og D, en fyrir átti H eina dóttur, varnaraðilann B. Hana mun G hafa gert jafnsetta börnum sínum til arfs eftir sig með erfðaskrá 18. september 1995.

Í málinu liggur fyrir afsal sóknaraðila til G, sem dagsett var 1. maí 1972 og þinglýst 2. júní sama ár, fyrir „eignarhluta mínum í jörðinni M, sem er 1/16 hluti jarðarinnar, sbr. heimildarbréf mitt dags. 25. september 1963.“ Einnig liggur fyrir kaupsamningur, sem dagsettur var 24. maí 1972 en tók þó til sömu lögskipta. Þar lýsti sóknaraðili því að hann seldi G „eignarhluta sinn í jörðinni M, en eignarhlutinn er í óskiptri sameign með öðrum eigendum jarðarinnar.“ Samkvæmt samningnum var kaupverð þessa eignarhluta 600.000 krónur, sem að helmingi áttu að greiðast nafngreindri eiginkonu sóknaraðila á tilteknum gjalddögum, en að öðru leyti átti kaupverðið að ganga til hans, að hluta með peningum og annars með því að G gæfi út „fullnaðarkvittun fyrir skuld“ sóknaraðila við sig. Ekki liggur annað fyrir en að kaupsamningur þessi hafi verið efndur af hendi G.

Samkvæmt gögnum málsins lést G 29. apríl 2007 og H 1. júlí sama ár. Dánarbú þeirra var tekið til opinberra skipta 2. október 2007. Ágreiningsefnið, sem er til úrlausnar í máli þessu, reis á skiptafundi, sem skiptastjóri í dánarbúinu hélt með erfingjum 12. maí 2009, og vísaði hann því til héraðsdóms 28. sama mánaðar.

II

Sóknaraðili ber því við að fyrrnefnt afsal hans frá 1. maí 1972 hafi ekki tekið til alls hlutans, sem hann átti þá í jörðinni M. Þetta styður hann þeim rökum að þegar hann eignaðist hlutdeild í jörðinni í tengslum við skilnað foreldra sinna 1961 hafi verið um að ræða fjórðung af þeim hlut, sem faðir hans, G, hafi fengið að arfi 1949 eftir J, en frekari hlut hafi G ekki eignast í jörðinni fyrr en við lát I á árinu 1963. Sóknaraðili vísar til þess að samkvæmt framlögðum útreikningum verkfræðingsins S-kk-ef S-kk-ef 10. desember 2007 hafi landið, sem G fékk með áðurnefndri landskiptagerð 21. júní 1960 í skjóli þáverandi eignarhluta síns í óskiptri jörðinni, verið samtals 97 hektarar að stærð, en landið, sem hann erfði síðan að föður sínum látnum, hafi verið 67 hektarar. Telur sóknaraðili að líta verði svo á að hann hafi eignast við skilnað foreldra sinna á árinu 1961 fjórðung af þeim 97 hekturum úr landi M, sem G hafi þá átt, eða 24,25 hektara. Land M hafi á hinn bóginn verið samanlagt 364,13 hektarar. Með afsalinu til G 1. maí 1972 hafi sóknaraðili ráðstafað 1/16 hluta af því landi eða 22,76 hekturum. Mismunurinn, sem sóknaraðili miðar við að sé 1,48 hektari í fyrri dómkröfu sinni, hafi því ekki horfið úr eigu hans, hvorki með afsalinu né á annan hátt. Líta verður svo á að sóknaraðili reisi þessa kröfu að öðru leyti á því að G og H hafi án tillits til þessa ráðstafað landinu, sem hér um ræðir, enda verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að dánarbúi þeirra hafi ekki tilheyrt neitt land að M.

Um þessa kröfu sóknaraðila er þess að gæta að á árinu 1949 eignaðist G ¼ hluta í óskiptri sameign um jörðina M og var ítrekað í landskiptagerð 21. júní 1960 að sá hafi verið eignarhluti hans. Við hjónaskilnað G og L á árinu 1961 skertist eignarhluti hans í jörðinni um helming og nam eftir það 1/8 ef tekið er mið af hlutdeild í óskiptu sameigninni, sem komst á 1949, en jafn stór hluti skiptist í tvennt, milli sóknaraðila og varnaraðilans E, sem þannig áttu 1/16 hluta hvort eftir sömu viðmiðun. Í áðurnefndu endurriti úr hjónaskilnaðarbók, sem var dagsett 25. september 1963 og þinglýst sem eignarheimild um þessa skiptingu á fyrri eignarhluta G, var á hinn bóginn rætt um að sóknaraðili og varnaraðilinn E fengju „hálfa jörðina M I“, en G héldi „hinum helmingi jarðarinnar“. Landskiptin, sem slitu óskiptri sameign um jörðina M, höfðu farið fram áður en þessi ráðstöfun var gerð. Ef ekki kæmi annað til gæti af þessum sökum leikið vafi á hvort líta ætti svo á að sóknaraðili hafi á árinu 1961 eignast sem svaraði 1/16 hluta af því, sem áður var óskipt land M, eða ¼ hluta jarðarinnar M I, en samkvæmt fyrrnefndum útreikningi frá 10. desember 2007 er munur á því tvennu ef aðeins er litið til flatarmáls lands. Til þess verður á hinn bóginn að líta að í afsali sóknaraðila til G 1. maí 1972 var rætt um að það tæki til eignarhluta sóknaraðila „í jörðinni M“, en ekki M I, og var því bætt við til nánari afmörkunar að þetta væri „1/16 hluti jarðarinnar, sbr. heimildarbréf mitt dags. 25. september 1963.“ Eftir gögnum málsins getur hér ekki verið um annað heimildarbréf að ræða en áðurgreint endurrit úr hjónaskilnaðarbók. Því til viðbótar var tekið fram í kaupsamningi þeirra sömu frá 24. maí 1972 að seldur væri eignarhluti sóknaraðila í jörðinni M, sem væri „í óskiptri sameign með öðrum eigendum jarðarinnar.“ Að þessu virtu getur ekki orkað tvímælis að sóknaraðili jafnt sem G hljóti að hafa litið svo á að þessi kaup tækju til alls hlutans, sem sóknaraðili átti þá í M. Þegar af þessari ástæðu verður hafna fyrri dómkröfu sóknaraðila, sem lýtur að endurgjaldi fyrir 1,48 hektara lands úr jörðinni.

Síðari dómkrafa sóknaraðila beinist sem fyrr segir að því að við skipti á dánarbúi G og H verði tekið „tillit til þess ... að endurgjald sóknaraðila fyrir eignarhlut sínum í M var bersýnilega mjög ósanngjarnt.“ Sóknaraðili hefur á engan hátt skýrt frekar hvernig hann ætlast til að tekið verði tillit til þessa atriðis við skiptin. Hann hefur heldur ekki lagt fram nein gögn til stuðnings því að endurgjald til hans samkvæmt kaupsamningnum 24. maí 1972 hafi ekki svarað til gangverðs eignarinnar á þeim tíma. Að auki verður að gæta að því að hafi verið munur þar á er óhjákvæmilegt að sóknaraðili hafi fyrir tómlæti löngu verið búinn að glata rétti til að hafa uppi kröfu af því tilefni þegar það var fyrst gert nánast 37 árum eftir kaupin. Kröfu þessari verður því hafnað.

Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um báðar kröfur sóknaraðila. Eftir þeim úrslitum málsins verður honum gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.

Sóknaraðili, A, greiði varnaraðilunum B, C og D hverri fyrir sig samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað, en gagnvart öðrum varnaraðilum fellur málskostnaður niður á báðum dómstigum.