199/2011

A o.fl. kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem máli þeirra á hendur Í var vísað frá dómi. Í  málinu gerðu A o.fl. aðallega þá kröfu að felld yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar frá 19. júní 2009 í málinu nr. 4/2008, Skagafjörður austan Vestari-Jökulár, þess efnis að austurhluti Hofsafréttar væri þjóðlenda eins og nánar greindi í úrskurðarorði. Var krafist viðurkenningar á því að enga þjóðlendu væri að finna innan tiltekinna landamerkja og þar með að allt landsvæðið væri eignarland í samræmi við eignarheimildir A o.fl. Fyrir óbyggðanefnd höfðu tekið til andsvara þau A og H sem eigendur jarðarinnar Gilja, AB sem eigandi Litlu-Hlíðar, GH sem eigandi Bjarnastaðahlíðar, Þ sem eigandi Tunguháls II og B og GB sem eigendur Hofs. Í úrskurði óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að austurhluti Hofsafréttar með nánar tilgreindum merkjum væri þjóðlenda, en teldist afréttareign eigenda Gilja, Litlu-Hlíðar, Bjarnastaðahlíðar, Tunguháls II og Hofs.  A, H, Þ, S, K, GH, F, AB og Þ höfðuðu málið á hendur Í. B og GB höfðuðu meðalgöngusök í mál þeirra og gerðu sömu kröfur og að ofan greinir. Í dómi Hæstaréttar kemur m.a. fram að B og GB hafi höfðað meðalgöngusökina löngu eftir að liðinn var sex mánaða frestur samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 og þá ekki sem eigendur jarðarinnar Hofs heldur sem aðilar að Fjallskilaskjóði Hofsafréttar sem hafði ekki látið málið til sín taka fyrir nefndinni. Þá bar þeim að beina meðalgöngusökinni að öllum upphaflegum aðilum málsins samkvæmt 20. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en ekki eingöngu að Í. Bæri því að vísa meðalgöngusökinni af sjálfsdáðum frá dómi. Þá kemur fram að af fyrrgreindu ákvæði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 leiði að ekki geti aðrir orðið aðilar að máli varðandi úrskurð óbyggðanefndar en þeir sem gert hefðu kröfu fyrir nefndinni. Það hefðu Þ, S, K og F ekki gert og yrði því að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi hvað þá varðaði. Þá var talið að krafa A, H, AB, GH og Þ vörðuðu hagsmuni eigenda jarðarinnar Hofs og hefði því borið að stefna þeim til varnar í málinu úr því að þau tóku ekki frá öndverðu þátt í málsókn annarra sóknaraðila. Yrði af þessum sökum jafnframt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi að því er varðar kröfur þeirra. Að öllu þessu virtu staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins kærða úrskurðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 17. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 4. mars 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til efnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, svo og aðallega að sér verði dæmdur kærumálskostnaður, en til vara að hann verði felldur niður.

I

Samkvæmt gögnum málsins ákvað óbyggðanefnd 29. mars 2007 að taka til meðferðar eftir fyrirmælum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta nánar tiltekið landsvæði á vestanverðu Norðurlandi. Að fram komnum kröfum varnaraðila og þeirra, sem létu málið sig varða, ákvað óbyggðanefnd að fjalla um þær í fimm aðskildum málum og tók eitt þeirra, sem varð nr. 4/2008, til Skagafjarðar austan Vestari-Jökulsár. Meðal landsvæða, sem varnaraðili krafðist að talin yrðu til þjóðlendna, var svokallaður austurhluti Hofsafréttar. Fyrir óbyggðanefnd tóku til andsvara gegn þeirri kröfu sóknaraðilarnir A-kvk-nf L-kvk-nf W-kvk-nf D-kk-nf og H-kk-nf U-kk-nf J-kk-nf sem eigendur jarðarinnar Gilja, A-kk-nf B-kk-nf T-kk-nf sem eigandi Litlu-Hlíðar, G-kk-nf H-kk-nf J-kk-nf sem eigandi Bjarnastaðahlíðar, Þ-kvk-nf H-kvk-nf sem eigandi Tunguháls II og B-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf B-kvk-nf sem eigendur Hofs. Í úrskurði óbyggðanefndar, sem kveðinn var upp 19. júní 2009, var komist að þeirri niðurstöðu að austurhluti Hofsafréttar með nánar tilgreindum merkjum væri þjóðlenda, en teldist í afréttareign eigenda Gilja, Litlu-Hlíðar, Bjarnastaðahlíðar, Tunguháls II og Hofs. Útdráttur úr úrskurðinum var birtur í Lögbirtingablaði 21. júlí sama ár, sbr. 18. gr. laga nr. 58/1998.

Sóknaraðilar þessa máls að frátöldum B-kk-þgf B-kk-þgf og G-kvk-þgf B-kvk-þgf höfðuðu mál á hendur varnaraðila 21. janúar 2010 og kröfðust þess aðallega að felld yrðu úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að austurhluti Hofsafréttar væri þjóðlenda og viðurkennt að „enga þjóðlendu sé að finna innan ofangreindra landamerkja jarðarinnar Gilja ... og þar með ... að allt ofangreint landsvæði, sé eignarland í samræmi við eignarheimildir stefnenda.“ Samkvæmt stefnunni komu sóknaraðilarnir A-kvk-nf L-kvk-nf og H-kk-nf U-kk-nf fram í málinu sem eigendur Gilja en jafnframt jarðarinnar Tunguháls I, A-kk-nf B-kk-nf sem eigandi Litlu-Hlíðar, G-kk-nf H-kk-nf sem eigandi Bjarnastaðahlíðar og Þ-kvk-nf sem eigandi Tunguháls II. Þá sagði í stefnunni að sóknaraðilinn Þ-kk-nf R-kk-nf L-kk-nf kæmi fram sem eigandi jarðarinnar Byrgisskarðs og sóknaraðilarnir S-kk-nf K-kk-nf og K-kk-nf K-kk-nf sem eigendur Bústaða, en sóknaraðilinn Fjallskilasjóður Hofsafréttar og allir hinir, sem stæðu að málinu, væru sameigendur að þeim „hluta jarðarinnar Gilja, sem austurhluti Hofsafréttar liggur undir.“ Varnaraðili krafðist sýknu í málinu. Aðalmeðferð í því fór fram 28. september 2010 og var það dómtekið að því búnu.

Sóknaraðilarnir B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf gáfu út stefnu á hendur varnaraðila 17. nóvember 2010, sem birt var honum sama dag, þar sem þau kröfðust þess sem „aðilar að Fjallskilasjóði Hofsafréttar“ að þeim yrði heimiluð meðalganga í fyrrgreindu máli og að kröfur annarra sóknaraðila í því yrðu teknar til greina. Í þinghaldi 26. nóvember 2010 var mál annarra sóknaraðila gegn varnaraðila tekið fyrir á ný „til framlagningar frekari gagna“ og var þar meðal annars lögð fram stefna sóknaraðilanna B-kk-ef B-kk-ef og G-kvk-ef B-kvk-ef. Í þinghaldinu var málið flutt á ný án þess að nokkurs væri getið um afstöðu upphaflegu aðilanna til meðalgöngu síðastnefndra sóknaraðila og var það síðan dómtekið. Enn var málið tekið fyrir á dómþingi 10. janúar 2011 og sem fyrr einskis getið um afstöðu upphaflegu aðilanna til meðalgöngunnar, en þar gaf eitt vitni munnlega skýrslu auk sóknaraðilanna B-kk-ef B-kk-ef og G-kvk-ef B-kvk-ef, sem nefnd voru stefnendur í bókun í þingbók, en þeim þó hvoru um sig „gerð grein fyrir vitnaskyldu og ábyrgð.“ Málið var loks flutt eitt sinn enn og dómtekið. Með hinum kærða úrskurði, sem kveðinn var upp 4. mars 2011 að gættum fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, var málinu vísað í heild frá dómi án kröfu varnaraðila.

II

Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 skal sá, sem ekki vill una úrskurði óbyggðanefndar, höfða einkamál innan sex mánaða frá því að útdráttur úr honum er birtur í Lögbirtingablaði og er þar unnt að leita úrlausnar dómstóla um hverja þá kröfu, sem gerð hefur verið fyrir nefndinni.

Sóknaraðilarnir B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf höfðuðu sem fyrr segir meðalgöngusök í máli annarra sóknaraðila gegn varnaraðila 17. nóvember 2010, löngu eftir að liðinn var sex mánaða frestur samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998, sem tók að líða 21. júlí 2009. Að auki er þess að gæta að meðalgöngusökina höfðuðu þau ekki sem eigendur jarðarinnar Hofs, sem niðurstaða óbyggðanefndar um austurhluta Hofsafréttar varðaði, heldur sem „aðilar að Fjallskilasjóði Hofsafréttar“, sem hafði ekki látið málið til sín taka fyrir nefndinni. Meðalgöngusökinni beindu þau að varnaraðila einum, en ekki öllum upphaflegum aðilum málsins, svo sem bar að gera samkvæmt 20. gr. laga nr. 91/1991. Þá er þess og að gæta að aldrei virðist hafa verið leitað á dómþingi viðhorfs annarra málsaðila til kröfu þessara sóknaraðila um að þeim yrði heimiluð meðalganga, sem virðist alls kostar að ófyrirsynju einungis hafa beinst að því að taka undir kröfur annarra sóknaraðila. Þótt ekki hefði verið nema einn þessara annmarka á meðalgöngusökinni hefði borið að vísa henni af sjálfsdáðum frá dómi.

Eftir fyrrnefndri 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 má í máli þess, sem ekki vill una úrskurði óbyggðanefndar, leita dóms um hverja þá kröfu, sem gerð hefur verið fyrir nefndinni. Af þessu ákvæði leiðir að ekki geta aðrir orðið aðilar að máli sem þessu en þeir, sem gert hafa kröfu fyrir óbyggðanefnd, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 4. október 2007 í máli nr. 27/2007. Sóknaraðilarnir Þ-kk-nf R-kk-nf, S-kk-nf, K-kk-nf og Fjallskilasjóður Hofsafréttar gerðu engar kröfur fyrir óbyggðanefnd vegna jarðanna Byrgisskarðs eða Bústaða eða þess „hluta jarðarinnar Gilja, sem austurhluti Hofsafréttar liggur undir.“ Af þessum sökum verður að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi að því er þessa fjóra sóknaraðila varðar.

Í úrskurði óbyggðanefndar var sem áður segir komist að þeirri niðurstöðu að austurhluti Hofsafréttar væri þjóðlenda, en landsvæðið, sem þar var afmarkað, væri í afréttareign eigenda Hofs, Gilja, Bjarnastaðahlíðar, Litlu-Hlíðar og Tunguháls II. Sóknaraðilarnir A-kvk-nf L-kvk-nf, H-kk-nf U-kk-nf, A-kk-nf B-kk-nf, G-kk-nf H-kk-nf og Þ-kvk-nf koma sem fyrr segir fram í málinu sem eigendur fjögurra síðastnefndu jarðanna og krefjast þess að ákvæði um þetta í úrskurðinum verði felld úr gildi. Sökum afréttareignar varðar sú krafa hagsmuni eigenda jarðarinnar Hofs, sóknaraðilanna B-kk-ef B-kk-ef og G-kvk-ef B-kvk-ef, á þann hátt að óhjákvæmilega hefði borið að stefna þeim til varnar í málinu úr því að þau tóku ekki frá öndverðu þátt í málsókn annarra sóknaraðila, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 3. júní 2010 í máli nr. 184/2009. Vegna þessa verður jafnframt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi að því er varðar kröfur sóknaraðilanna Ö-kvk-ef L-kvk-ef, H-kk-ef U-kk-ef, A-kk-ef B-kk-ef, G-kk-ef H-kk-ef og Þ-kvk-ef.

Að virtu því öllu, sem að framan greinir, verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Dæma verður sóknaraðila til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðilar, A-kvk-nf L-kvk-nf W-kvk-nf D-kk-nf, H-kk-nf U-kk-nf J-kk-nf, Þ-kk-nf R-kk-nf L-kk-nf, S-kk-nf K-kk-nf, K-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf H-kk-nf J-kk-nf, Fjallskilasjóður Hofsafréttar, A-kk-nf B-kk-nf T-kk-nf, Þ-kvk-nf H-kvk-nf, B-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf B-kvk-nf, greiði í sameiningu varnaraðila, íslenska ríkinu, 250.000 krónur í kærumálskostnað.