665/2010

L lést af slysförum þegar grafa sem hann stjórnaði valt á vinnusvæði við Desjárstíflu við Kárahnjúka. A, G og H, dætur L, kröfðu vinnuveitanda hans, verktakafyrirtækið S hf., og vátryggingarfélag þess V hf. um bætur vegna missis framfæranda. Með vísan til þeirra reglna sem giltu um útbúnað vinnuvéla og upplýsinga frá Vinnueftirlitinu og innflytjanda grafa af þeirri gerð sem L starfaði á í umrætt sinn var talið að miða yrði við að útbúnaður gröfunnar hefði verið í samræmi við lög. Á hinn bóginn hefði útbúnaður hennar kallað á ítrustu varkárni af hálfu S hf. þegar hún var notuð við þær erfiðu og hættulegu aðstæður sem voru fyrir hendi þar sem L var við störf. Ekki varð séð að verkstjórar S hf. hefðu fylgst með athafnasvæðinu sem L starfaði á og farið yfir með honum hvernig haga mætti framkvæmd verksins þannig að öryggi yrði sem best tryggt. Þetta hefði þeim borið að gera samkvæmt gátlista S hf. Auk þess hefði ekki verið forsvaranlegt að L væri einn við störf og þá sérstaklega með hliðsjón af því að birtu var farið að bregða á vinnusvæðinu og að ekki hafði verið kveikt á vinnuljósum. Var því talið að verkstjórn S hf. hefði verið ábótavant þegar slysið varð og að orsök þess yrði rakin til saknæmrar háttsemi sem S hf. og V hf. bæru ábyrgð á. Ekki var talið sýnt fram á að ætluð sök L hefði verið slík að áhrif skyldi hafa á kröfur A, G og H. Aftur á móti hefðu A, G og H ekki sýnt fram á að ætla mætti að þær yrðu fyrir framfærslutjóni eftir 18 ára aldur og að þær ættu þar með rétt á bótum á grundvelli 2. málsliðar 1. mgr. 12. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eftir þann tíma.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 3. desember 2010. Áfrýjandinn A-kvk-nf R-kvk-nf B-x-x K-kvk-nf krefst þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 4.632.772 krónur, áfrýjandinn G-kvk-nf E-kvk-nf L-kvk-nf krefst þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 3.109.840 krónur og áfrýjandinn H-kvk-nf S-kvk-nf L-kvk-nf að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 3.696.306 krónur. Allar gera þær kröfu um 4,5% ársvexti frá 2. apríl 2006 til 20. maí 2009 en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandinn A-kvk-nf R-kvk-nf að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 4.218.796 krónur, áfrýjandinn G-kvk-nf E-kvk-nf krefst á sama hátt 2.695.864 króna og áfrýjandinn H-kvk-nf S-kvk-nf 3.282.350 króna með vöxtum eins og í aðalkröfu greinir. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar úr hendi stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt á báðum dómstigum.

Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjenda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður.

I

Sunnudaginn 2. apríl 2006 klukkan 20:06 barst lögreglu tilkynning um að vinnuvél hefði oltið í grjótnámu við Desjarárstíflu við Kárahnjúka. Skömmu síðar hafði Þ-kk-nf N-kk-nf læknir samband við lögreglu og tilkynnti að stjórnandi vélarinnar, L-kk-nf A-kk-nf H-kk-nf, væri látinn. Lögregla fór þegar á staðinn og hafði meðal annars tal af H-kk-þgf B-kk-þgf G-kk-þgf yfirverkstjóra og Þ-kk-þgf Á-kk-þgf verkstjóra stefnda Suðurverks hf. Einnig kannaði Vinnueftirlit ríkisins vettvang daginn eftir. Engin vitni voru að slysinu en meðal gagna málsins eru myndir af vettvangi og skýrslur Vinnueftirlitsins og rannsóknardeildar lögreglu á Eskifirði. Formlegar skýrslur af áðurnefndum verkstjórum voru teknar af lögreglu í júlí 2006.

Daginn sem L-kk-nf lést hafði verið sprengt 60-70 metra langt belti úr um níu metra háu bergstáli í fyrrgreindri grjótnámu og myndaðist allt að sex metra hár grjóthaugur framan við bergið. L-kk-nf heitinn vann við að hreinsa grjót og frostköggla úr kanti bergstálsins svo að unnt væri að flytja grjót úr námunni í stæði Desjarárstíflu, en það verk átti að hefjast næsta dag. Meðan á verkinu stóð varð beltagrafan, sem L-kk-nf stjórnaði, að vera ofan á grjóthaugnum og mun hann hafa þurft að gera plan undir gröfuna eftir því sem verkinu vatt fram. Samkvæmt skýrslu lögreglu virtist sem vinstra belti gröfunnar hefði farið fram af austurhluta plansins, sem var í fjögurra metra hæð frá botni námunnar, og fallið niður tvo metra þegar hún valt. Halli á grjóthaugnum niður af planinu mun hafa verið 30°. Við það að grafan valt lagðist stjórnhús hennar saman með þeim afleiðingum að L-kk-nf lést. Gálgi gröfunnar var nánast í efstu stöðu með skófluna opna en hún var sögð geta teygt tennur skóflunnar upp í um 11,09 metra hæð með gálgann í hæstu stöðu og skófluna fullopna. Merki voru um að grafan hefði færst til á planinu, fjær bergstálinu, og hafði lögregla eftir Þ-kk-þgf Á-kk-þgf að slysið hafi líklega orðið þegar L-kk-nf var að koma ónothæfu efni framar í námuna. Í lögregluskýrslunni sagði að við rannsókn málsins væri horft til tveggja möguleika um ástæðu þess að grafan hafi oltið, annars vegar að hún hefði staðið á ótraustu undirlagi með fremsta hluta vinstra beltisins og hefði undirlagið gefið sig, en hins vegar að um það bil þriðjungur vinstra beltisins hefði staðið út af planinu. Ekki væri unnt að útiloka annan möguleikann sem orsök eða meðorsök slyssins.

Við skýrslugjöf hjá lögreglu kvaðst hvorugur verkstjóranna geta sagt til um ástæður slyssins, en báðir lýstu þeir L-kk-þgf sem reyndum og góðum starfsmanni. Fyrir dómi kom fram hjá H-kk-þgf B-kk-þgf G-kk-þgf að eftir sprengingu væri bergstálið yfirleitt hreinsað með vélum staðsettum ofan á því, en síður úr námunni neðan við það. Samkvæmt framburði verkstjóranna beggja var ekki talið rétt að viðhafa slík vinnubrögð í þessu tilviki vegna mikillar hálku ofan á berginu.

Á þeim tíma er slysið varð munu starfsmenn stefnda Suðurverks hf. hafa staðið tólf tíma vaktir í tólf daga í senn en fengið þess á milli frí í sex daga. H-kk-nf B-kk-nf bar fyrir dómi að hann hafi beðið L-kk-þf um að framkvæma verkið vegna þess að hann væri hæfastur til þess. L-kk-nf hóf störf klukkan sjö að morgni 2. apríl 2006 en mun hafa viljað ljúka verki sínu þetta kvöld því að hann hugðist taka sér frí daginn eftir. Hann hélt því starfi sínu áfram þegar aðrir starfsmenn fóru í kvöldmat og var einn við vinnu í námunni þegar slysið bar að höndum.

Í ódagsettri skýrslu Vinnueftirlitsins, sem byggð er á vettvangsskoðun daginn eftir slysið, er vísað í ýmis gögn sem liggja frammi í máli þessu og jafnframt eru þar teknar upp frásagnir verkstjóra stefnda Suðurverks hf. hjá lögreglu frá því í júlí 2006. Í skýrslunni segir meðal annars: „Við skoðun Vinnueftirlitsins á vettvangi lá grafan á hliðinni og stjórnhús hennar lá á stórum steini og hafði það lagst mikið saman. Gröfuarmurinn var mikið reistur og sneri í um 45° miðað við stöðu beltanna. Af ummerkjum að dæma voru greinileg för eftir belti vélarinnar þar sem hún hafði staðið á plani þar sem grjóthryggur hafði myndast milli beltanna. Við skoðun á undirlagi vinstra beltis sást að þar vantaði u.þ.b. 1/3 í undirlagið miðað við undirlag hægra beltis.... Við skoðun á vettvangi var mikil hálka og svæðið erfitt yfirferðar. Af ummerkjum að dæma var ekki hægt að sjá að steinn eða annar jarðvegur hafi skriðið undan vinstra belti gröfunnar. Samkvæmt upplýsingum veðurstofu var veðrið á Kárahnjúkum slysdaginn kl. 19:00 eftirfarandi: Hámarks vindhraði NNV 6,3 m/s, hiti -7,4°C og gekk á með smá éljum.... Beltagrafan er Caterpillar 345 BL árgerð 2003.... Vélin var með gilda skoðun frá Vinnueftirlitinu til ágúst 2006. L-kk-nf var með gild réttindi á vélina.... Að mati Vinnueftirlitsins var vélin rétt búin miðað við það verk sem henni var ætlað.... Miðað við stöðu gröfuarms sem var u.þ.b. í efstu stöðu og skófluna framrétta og stöðu við undirvagn virðist, sem henni hafi verið beint að námukantinum (móbergslaginu) ofan á bergstálinu, þegar hún valt. Af ummerkjum að dæma virðist ljóst að vélin hefur ekki skriðið til heldur oltið, þar sem grjóthryggur milli beltafaranna, þar sem vélin hafði staðið var mjög greinilegur.... Með hliðsjón af ofangreindu og þeim gögnum sem liggja fyrir er það mat Vinnueftirlitsins að rekja megi orsök slyssins til þess að grafan hafi staðið þannig að framendi vinstra beltisins hafi verið á lofti, þar sem í undirlagið vantaði u.þ.b. 1/3 af lengd þess og hún því oltið á hliðina vegna þyngdartilfærslu. Einnig er hugsanlegt að undirlag vinstra beltis gröfunnar hafi gefið sig og við það hafi hún oltið á hliðina. Mögulegt er að ofangreindir þættir hafi verið samverkandi.“

Í framangreindri skýrslu lögreglunnar sagði að dagsbjart hefði verið er slysið varð. Af því sem fram er komið í málinu verður þó ekki fullyrt hvenær slysið hafi nákvæmlega orðið en þegar litið er til þess hversu langt L-kk-nf var kominn með verk sitt verður helst ráðið að það hafi orðið laust fyrir klukkan átta um kvöldið. Það hefur því líklega átt sér stað skömmu fyrir sólsetur sem var klukkan 19:53 á Kollaleiru við Reyðarfjörð þennan dag samkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands. Ekki mun hafa verið kveikt á vinnuljósum á svæðinu og ekki er upplýst hvort og þá að hve miklu leyti bergstálið kunni að hafa byrgt fyrir sólarljós.

Umrædd beltagrafa mun hafa vegið 51,5 tonn en eins og greinir í héraðsdómi var hún búin sterku húsi og grind til varnar hlutum sem kynnu að falla ofan frá niður á hana eða svokölluðu FOPS (Falling Object Protective Structure). Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu stefndu að ekki verði ráðið af gögnum málsins að tækið hafi verið búið styrktu grindarstjórnarhúsi til varnar í veltum eða svokölluðu TOPS (Tip Over Protection Structure), eins og miðað var við í hinum áfrýjaða dómi. Óumdeilt er að vélin var ekki búin veltigrind eða svokölluðu ROPS (Rollover Protective Structure).

II

Málsástæður og lagarök aðila eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjendur eru ófjárráða dætur L-kk-ef heitins og krefjast þær skaðabóta úr hendi stefnda Suðurverks hf. á grundvelli sakarreglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð, en á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. vegna ábyrgðartryggingar stefnda Suðurverks hf. hjá félaginu. Reisa þær kröfur sínar einkum á því að slysið verði rakið til þess að öryggisbúnaði beltagröfunnar hafi verið ábótavant, þar á meðal hafi hún ekki verið búin veltigrind eins og lögskylt sé, og að verkstjórn af hálfu stefnda Suðurverks hf. hafi verið ófullnægjandi. Stefndu halda því á hinn bóginn fram að hvorki stefndi Suðurverk hf. né starfsmenn félagsins beri saknæma ábyrgð á slysinu. Benda þeir meðal annars á að búnaður gröfunnar hafi fullnægt öllum kröfum sem gerðar séu til vinnuvélar af þessari gerð. Sem vanur gröfustjórnandi beri L-kk-nf alla sök á því hvernig fór, en hann hafi oft áður unnið við sams konar aðstæður og fyrir hendi voru þegar slysið átti sér stað.

III

Í 13. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum er mælt fyrir um að atvinnurekandi skuli tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað, meðal annars við framkvæmd vinnu, sbr. V. kafla laganna. Þá eru í VII. kafla þeirra sérstök ákvæði um vélar, tækjabúnað og fleira. Í gögnum málsins er svokallaður gátlisti eða áhættugreining verkþátta úr staðlaðri öryggis- og umhverfishandbók stefnda Suðurverks hf. sem virðist vera gerður samkvæmt fyrirmælum í XI. kafla laga nr. 46/1980. Í gátlistanum kemur fram að vegna vinnu sem þessarar þurfi að greina áhættu „einu sinni á úthaldi“ og þegar verið sé að „moka í námu“ með gröfu séu „hættur vinnuaðgerðar ... ótraust undirstaða, jarðvegshrun og ofhleðsla“. Í dálki sem ber heitið „Eyðing eða varnaraðgerðir við hættu“ segir að í tilvikum sem þessum þurfi að „fylgjast með athafnasvæði tækisins og hafa traust undirlag“. Á framlögðu eyðublaði eru reitir þar sem gert er ráð fyrir skráð sé hvaða dag og hvenær dagsins verkið sé yfirfarið samkvæmt listanum. Engin slík skráning er í gögnum málsins.

Í þágildandi reglugerð nr. 431/1997 um notkun tækja, sem sett var á grundvelli 47. gr. laga nr. 46/1980, segir meðal annars í 2. mgr. 3. gr. að sé ekki að fullu unnt að tryggja að starfsmenn geti notað tæki án þess að hætta öryggi sínu eða heilsu, skuli atvinnurekandi gera nauðsynlegar ráðstafanir til að áhættunni sé haldið í lágmarki. Í viðauka við reglugerðina er svo að finna lágmarkskröfur sem tæki verða að uppfylla samkvæmt 4. gr. hennar. Í grein 3.1. í viðaukanum er að finna reglur varðandi lágmarkskröfur um hreyfanleg tæki, hvort sem þau eru sjálfknúin eða ekki. Í grein 3.1.4. segir að hreyfanlegt tæki sem geti borið einn eða fleiri starfsmenn skuli vera þannig búið að við raunveruleg notkunarskilyrði sé takmörkuð hætta á að það velti eða því hvolfi. Einnig er tekið fram að ekki séu gerðar kröfur um veltigrind þegar tækið standi stöðugt við notkun eða sé sjálft þannig hannað að það geti ekki oltið. Þó segir að ef hætta sé á að starfsmaður sem er á tækinu geti kramist milli hluta tækis og undirlags, ef tækið velti, skuli vera á því öryggisbúnaður til að koma í veg fyrir slíka hættu.

Í áðurgreindri skýrslu Vinnueftirlitsins er lýst beltagröfunni sem L-kk-nf stjórnaði þegar slysið varð. Er þar komist svo að orði: „Að mati Vinnueftirlitsins var vélin rétt búin miðað við það verk sem henni var ætlað.“ Í bréfi Heklu hf. til lögmanns áfrýjenda 16. október 2008 segir ennfremur að grafan hafi hvorki verið búin veltigrind né vottuðu ROPS húsi, en hins vegar sterku húsi af annarri gerð og FOPS vottaðri varnargrind. Hafi grafan og hús hennar verið smíðuð „til samræmis við útlistun og kröfur tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 98/37/EB um samræmingu laga aðildarríkjanna um vélabúnað“. Í hinum áfrýjaða dómi er við það miðað að grafan hafi staðið stöðug við notkun, en af því sem fram er komið í málinu og fyrr er rakið verður ekki ráðið að svo hafi verið. Með vísan til þess sem að framan segir um búnað gröfunnar verður engu að síður að leggja til grundvallar við úrlausn þessa máls að hann hafi fullnægt þeim kröfum sem lög og þágildandi reglur gerðu til hans. Á hinn bóginn kallaði það á ítrustu varkárni af hálfu stefnda Suðurverks hf. þegar vinnutæki af þessari gerð var notað við umrætt verk við þær aðstæður sem fyrir hendi voru.

Samkvæmt því sem rakið er að framan voru aðstæður mjög erfiðar og hættulegar umrætt sinn. Af þeim sökum var afar brýnt að verkstjórar stefnda Suðurverks hf. fylgdust með athafnasvæði því þar sem nota átti gröfuna, svo að vitnað sé til fyrrgreinds gátlista félagsins, og færu yfir með L-kk-þgf, sem stjórnanda gröfunnar, hvernig haga mætti framkvæmd verksins þannig að öryggi yrði sem best tryggt. Ekki verður séð að þessa hafi verið gætt og fyrir dómi kváðust verkstjórarnir ekki hafa athugað ástand plansins, sem grafan stóð á, áður en hafist var handa við verkið. Eins og aðstæður voru var heldur ekki forsvaranlegt af þeim að skilja L-kk-þf einan eftir við verkið, ekki síst þar sem birtu var farið að bregða og ekki hafði verið kveikt á vinnuljósum í námunni.

Með vísan til þessa verður talið að verkstjórn af hálfu stefnda Suðurverks hf. hafi verið ábótavant þegar slysið varð þannig að orsök þess verði rakin til saknæmrar háttsemi sem stefndu bera ábyrgð á. Þá þykja stefndu ekki hafa sýnt fram á að ætluð sök L-kk-ef heitins hafi verið slík að áhrif skuli hafa á kröfu áfrýjenda.

IV

Skaðabótakröfur áfrýjenda eru sundurliðaðar í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir hafa áfrýjendur, hverjar um sig, gert kröfu um bætur vegna missis framfæranda sem samsvara einföldum barnalífeyri til 20 ára aldurs. Þær rökstyðja þessar kröfur sínar með því að almennt taki öll börn stúdentspróf eða önnur framhaldsskólapróf og njóti því stuðnings framfæranda til tvítugs. Í 1. mgr. 14. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er einungis mælt fyrir um bætur fyrir missi framfæranda til handa börnum frá því að tjón verður til 18 ára aldurs en heimilt er að ákveða barni bætur eftir þann aldur samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 12. gr. laganna. Verða bætur á grundvelli síðarnefnda ákvæðisins einungis metnar einstaklingsbundið, sbr. dóm Hæstaréttar 10. mars 2011 í máli nr. 341/2010. Þegar faðir áfrýjenda lést voru rúm 11 ár þar til reynt gæti á þessa framfærslu áfrýjandans G-kvk-ef E-kvk-ef en hún er elst áfrýjenda. Að þessu virtu þykja þær ekki hafa sýnt fram á að ætla megi að þær verði fyrir framfærslutjóni eftir 18 ára aldur. Verður því ekki fallist á þessar kröfur þeirra. Þá eru kröfur áfrýjenda um bætur vegna útfararkostnaðar engum gögnum studdar og verður heldur ekki á þær fallist.

Verða stefndu því dæmdir til að greiða áfrýjandanum A-kvk-þgf R-kvk-þgf B-x-x K-kvk-þgf, 3.518.796 krónur, G-kvk-þgf E-kvk-þgf L-kvk-þgf 2.345.864 krónur og H-kvk-þgf S-kvk-þgf L-kvk-þgf 2.932.350 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði.

Stefndu verða dæmdir til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um fjárhæð gjafsóknarkostnaðar verður staðfest. Um gjafsóknarkostnað áfrýjenda að öðru leyti fer samkvæmt því sem greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndu, Suðurverk hf. og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði óskipt áfrýjandanum A-kvk-þgf R-kvk-þgf B-kvk-þgf K-kvk-þgf 3.518.796 krónur, áfrýjandanum G-kvk-þgf E-kvk-þgf L-kvk-þgf 2.345.864 krónur og áfrýjandanum H-kvk-þgf S-kvk-þgf L-kvk-þgf 2.932.350 krónur, allt með 4,5% ársvöxtum frá 2. apríl 2006 til 20. maí 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um fjárhæð gjafsóknarkostnaðar skal vera óraskað.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Hæstarétti 695.000 krónur greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns áfrýjenda 600.000 krónur.

Stefndu greiði óskipt samtals 1.786.850 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.