318/2008

Á var sagt upp störfum hjá M ehf. eftir að hann hafði tilkynnt um töku fæðingarorlofs en ekki hafið það. Taldi Á uppsögnina ólögmæta og höfðaði mál til greiðslu bóta vegna hennar. Málið var höfðað áður en gjalddagi kröfu Á var kominn. Litið var svo á að krafa Á hafi orðið til við uppsögn hans og því hafi 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ekki staðið í vegi fyrir því að málið yrði höfðað á þeim tíma sem gert var. Undir meðferð málsins í héraði var kröfu Á breytt þannig að hann krafðist greiðslu bóta sem svöruðu til þeirra launa sem gjaldfallin voru á þeim tíma en viðurkenningar á rétti til bóta vegna launa vegna þess tíma sem eftir var. Krafðist Á því ekki lengur dóms um skyldu sem fullnægja mætti með aðför áður en efndatími hennar væri kominn, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga um meðferð einkamála. Talið var að M ehf. hafi ekki sýnt fram á að félagið hafi haft gildar ástæður fyrir uppsögn Á í skilningi 30. gr. laga nr. 95/2000 um fæðingar- og foreldraorlof og hafi því bakað sér skaðabótaskyldu. Málsástæða M ehf. um að Á hafi firrt sig rétti til skaðabóta þar sem hann hafi ekki takmarkað tjón sitt var talin komast að, þó hún hafi ekki komið fram fyrr en við aðalmeðferð málsins í héraði, en atvik sem vörnin byggðist á gerðust ekki til fullnaðar fyrr en undir rekstri málsins. Þar sem Á hafði boðist starf með sambærilegum launum var talið að hann hafi glatað rétti til bóta úr hendi M ehf. frá þeim tíma. Var M ehf. því dæmt til að greiða hluta kröfu Á.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 22. apríl 2008. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 4. júní 2008 og var áfrýjað öðru sinni 6. sama mánaðar. Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði gert til að greiða sér 1.121.607 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilteknum fjárhæðum frá 1. október 2007 til greiðsludags. Hann krefst þess einnig að viðurkenndur verði „réttur hans til launa frá stefnda í mars, apríl og maí 2008, vegna ólögmætrar uppsagnar frá störfum frá stefnda.“ Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti.

Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti var nafni Mest ehf., sem var stefndi í héraði, breytt í Tæki, tól og byggingavörur ehf. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 30. júlí 2008 og hefur þrotabúið tekið við aðild að málinu hér fyrir dómi.

I

Samkvæmt gögnum málsins mun áfrýjandi, sem er grafískur hönnuður, hafa tekið til starfa hjá Mest ehf. 1. september 2005, en ótímabundinn samningur var gerður 3. janúar 2006 um ráðningu hans í stöðu markaðsfulltrúa og gilti hann frá 1. desember 2005. Áfrýjandi og félagið stóðu saman að tilkynningu 5. janúar 2007 til Tryggingastofnunar ríkisins um fæðingarorlof honum til handa. Samkvæmt henni átti orlof áfrýjanda að standa yfir allan júlí 2007 og síðan í tvo mánuði frá 1. janúar 2008. Í aðilaskýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram að honum hafi fæðst sonur 27. mars 2007 og hafi orðið að samkomulagi að hann tæki í framhaldi af því út sumarorlof í apríl, sem hafi síðan verið framlengt um einn mánuð til loka maí. Þessu er lýst á sama veg í málatilbúnaði stefnda.

Mest ehf. gerði 13. apríl 2007 samstarfssamning við Ennemm ehf., þar sem síðarnefnda félagið tók að sér að starfa sem auglýsingastofa fyrir það fyrrnefnda. Kom þar fram að samningurinn næði til „ýmissa verkefna í markaðs- og kynningarmálum“ og væri þar innifalin ráðgjöf við stefnumótun, framkvæmd markaðs- og auglýsingamála, dagleg umsjón í samstarfi við markaðsstjóra Mest ehf. og öll vinna starfsmanna Ennemm ehf. við gerð auglýsinga og kynningarefnis fyrir fyrrnefnda félagið. Fyrir þetta skyldi greiða fast mánaðarlegt gjald að fjárhæð 260.000 krónur án virðisaukaskatts og var tekið fram að það tæki mið af því að hönnuðir, textagerðarfólk og tengiliður á auglýsingastofunni ynnu að jafnaði samtals um 40 stundir á mánuði fyrir félagið. Óumdeilt er í málinu að áfrýjandi hafi fram að þessu sinnt ýmsum verkum, sem samningurinn tók til, og haft einnig á hendi samskipti af hálfu Mest ehf. við sömu auglýsingastofu, sem hafi áður veitt félaginu þjónustu. Jafnframt að honum hafi ekki verið kunnugt um gerð þessa samnings eða undirbúning hans.

Fyrir liggur að þegar leið að því að áfrýjandi kæmi á ný til starfa eftir fyrrgreint sumarorlof hafi honum verið afhent bréf, sem var dagsett 31. maí 2007, en þar sagði eftirfarandi: „Hér með er þér sagt upp störfum hjá MEST ehf. frá og með deginum í dag að telja með uppsagnarfresti skv. kjarasamningi félags bókagerðamanna og er uppsagnarfrestur þinn 1 mánuður. Við þetta bætist 1 mánuður skv. samkomulagi. Ekki er óskað eftir vinnuframlagi þínu á uppsagnarfresti. Ef Á-kk-nf R-kk-nf þiggur laun af öðrum aðila ásamt því að þiggja laun á uppsagnarfresti frá MEST ehf., áskilur félagið sér rétt til endurkröfu á þeim launum á uppsagnarfresti sem greidd voru samhliða launagreiðslum frá öðrum aðila.“ Þessari uppsögn var mótmælt af hálfu áfrýjanda í bréfi til félagsins 7. júní 2007, annars vegar með vísan til 30. gr. laga nr. 95/2000 um fæðingar- og foreldraorlof, sem stæði því í vegi að honum yrði sagt upp „með þeim hætti sem gert var allt til 1. mars 2008“, og hins vegar með því að kjarasamningur, sem tekið hefði til starfa hans, kvæði á um þriggja mánaða uppsagnarfrest.

Í framhaldi af mótmælum áfrýjanda beindi Mest ehf. bréfi til hans 13. júní 2007, þar sem því var lýst yfir að vegna ágreinings væri fyrrgreind uppsögn dregin til baka, en honum væri nú sagt upp störfum frá 1. júlí sama ár. Væri uppsagnarfrestur hans einn mánuður, en félagið myndi standa við áður umsamda viðbótargreiðslu og fengi hann því laun til 31. ágúst 2007 án þess að óskað væri eftir vinnuframlagi hans. Í bréfi þessu var sams konar áskilnaður og í fyrra uppsagnarbréfinu um rétt félagsins til endurheimtu launa í uppsagnarfresti ef áfrýjandi tæki á þeim tíma við launum úr hendi annarra, en að öðru leyti var eftirfarandi tekið fram: „Ástæða uppsagnarinnar, sbr. áskilnað 30. gr. fæðingarorlofslaga, eru skipulagsbreytingar innan markaðsdeildarinnar. Stöðugildi þitt hefur verið lagt niður og mun hönnun auglýsinga og annarra tengdra verkefna hér eftir verða útvistuð og á höndum EnnEmm auglýsingastofu, en þú varst eini starfsmaðurinn sem áður sinnti þessu starfi. Ákvörðun þessi er tekin af faglegum og rekstrarlegum sjónarmiðum. Með þessu mun MEST fá aðgang að yfir 20 grafískum hönnuðum sem starfa hjá EnnEmm auk faglegrar og sérhæfðrar þekkingar á íslenskum auglýsingamarkaði sem þar er innan húsa. Uppsögn þín tengist því á engan hátt áður tilkynntu fæðingarorlofi.“ Af hálfu áfrýjanda var þessari uppsögn mótmælt með bréfi 29. júní 2007.

II

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 22. september 2007 og krafðist í héraðsdómsstefnu að Mest ehf. yrði gert að greiða sér samtals 2.970.777 krónur, en af þeirri fjárhæð væru „bætur sem nema launum“ í sjö mánuði frá september 2007 til maí 2008 alls 2.376.990 krónur. Hann krafðist einnig orlofsfjár, desemberuppbótar og orlofsuppbótar, sem næmi samkvæmt nánari skýringum samtals 279.540 krónum, og að auki greiðslu á alls 314.247 krónum vegna framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð og séreignarsjóð. Þá krafðist áfrýjandi dráttarvaxta frá 1. október 2007 af tilteknum fjárhæðum, sem færu hækkandi í áföngum fram til 1. júní 2008, en frá þeim degi af heildarfjárhæð stefnukröfu.

Af málatilbúnaði í héraðsdómsstefnu er ljóst að áfrýjandi reisti einstaka liði í framangreindri dómkröfu á þeirri forsendu að hann ætti rétt til skaðabóta úr hendi fyrrum vinnuveitanda síns vegna ólögmætrar uppsagnar þess síðarnefnda á ráðningarsamningi þeirra og skyldi fjárhæð þeirra skaðabóta svara til þess, sem áfrýjandi hefði fengið að endurgjaldi fyrir vinnu sína ef ekki hefði komið til þess samningsrofs. Krafa sem þessi myndast samkvæmt almennum reglum samtímis því að það atvik gerist, sem leiðir hana af sér. Því til samræmis verður að líta svo á að krafa áfrýjanda hafi orðið til við uppsögn ráðningarsamnings hans, ef fallist verður á með honum að vinnuveitandi hans hafi bakað sér skaðabótaskyldu með henni. Af þessum sökum stóð ákvæði 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála því ekki í vegi að mál þetta yrði höfðað á þeim tíma, sem gert var.

Eins og dómkrafa áfrýjanda var sett fram í öndverðu verður að líta svo á að hann hafi gengið út frá því að hún hafi að engu leyti verið fallin í gjalddaga þegar málið var höfðað, en það myndi gerast stig af stigi í sjö tilteknum áföngum á tímabilinu frá 1. október 2007 til 1. júní 2008. Þessum hætti á kröfugerð var í engu mótmælt í greinargerð gagnaðila áfrýjanda í héraði. Við aðalmeðferð málsins 8. janúar 2008 var á hinn bóginn fært til bókar að héraðsdómari hafi gefið lögmönnum aðilanna kost á að flytja það með tilliti til hugsanlegrar frávísunar þess. Að gefnu þessu tilefni var dómkröfu áfrýjanda breytt á þann veg að hann krafðist greiðslu á samtals 1.121.607 krónum með dráttarvöxtum af tilteknum fjárhæðum frá 1. október 2007 til 1. desember sama ár, en af þeirri heildarfjárhæð frá þeim tíma til greiðsludags. Um leið breytti áfrýjandi kröfugerð sinni á þann hátt að hann krafðist jafnframt viðurkenningar á rétti sínum „til launa frá stefnda í mars, apríl og maí 2008, vegna ólögmætrar uppsagnar“, svo sem bókað var í þingbók. Gagnaðili áfrýjanda lýsti yfir að hann samþykkti að þessi breyting yrði gerð á dómkröfum. Að þessu gerðu krafðist áfrýjandi ekki lengur við dómtöku málsins í héraði dóms um skyldu, sem fullnægja mætti með aðför, áður en efndatími hennar væri kominn. Sökum þessa stóð ekki svo á um endanlega kröfugerð áfrýjanda í héraði, sem um ræðir í 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991.

Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda fyrir Hæstarétti er dómkrafa hans um greiðslu á 1.121.607 krónum sundurliðuð þannig að krafist er bóta, sem svara til launa fyrir september, október og nóvember 2007, 339.570 krónur fyrir hvern mánuð, auk 102.897 króna vegna 10,17% orlofsfjár af samanlagðri fjárhæð þessara þrennu mánaðarlauna. Áfrýjandi hefur réttilega vakið athygli á því að síðastgreind fjárhæð sé vanreiknuð um 706 krónur, en í málinu er ekki ágreiningur um fjárhæð dómkröfunnar eða forsendur fyrir útreikningi hennar í einstökum atriðum.

III

Samkvæmt 30. gr. laga nr. 95/2000 er vinnuveitanda óheimilt að segja starfsmanni upp vegna þess að hann hafi tilkynnt um fyrirhugaða töku fæðingarorlofs eða foreldraorlofs eða sé í slíku orlofi. Frá þessu má þó víkja ef gildar ástæður eru fyrir hendi og skal þá skriflegur rökstuðningur fylgja uppsögninni. Við skýringu þessa lagaákvæðis verður að líta svo á að úr því að vinnuveitanda er við þessar aðstæður því aðeins heimilt að segja upp starfsmanni að gildar ástæður séu til þeirrar ráðstöfunar, þá verði að leggja til grundvallar að í öllum öðrum tilvikum sé uppsögn óheimil þótt ekki sé sýnt fram á að hún sé gagngert komin til vegna þess að starfsmaður hafi annað tveggja tilkynnt um fyrirhugaða töku orlofs eða sé að taka það út. Þessu til samræmis verður að fella á vinnuveitanda sönnunarbyrði fyrir því að gildar ástæður hafi í raun ráðið gerðum hans.

Eins og áður greinir var áfrýjanda upphaflega sagt upp starfi hjá Mest ehf. með bréfi 31. maí 2007, þar sem engar skýringar voru gefnar um ástæðu þess. Þessi uppsögn var að fram komnum mótmælum áfrýjanda dregin til baka um leið og félagið sagði áfrýjanda upp á ný með bréfi 13. júní sama ár, þar sem jafnframt var greint frá ástæðum fyrir uppsögninni. Þótt við það verði að miða samkvæmt þessu að uppsögn hafi verið kunngerð áfrýjanda með síðarnefnda bréfinu verður ekki horft fram hjá því að engar ástæður voru færðar fyrir uppsögn í fyrra bréfinu, heldur komu þær fyrst fram þegar Mest ehf. hafði verið gert ljóst hvað áfrýjandi hefði við hana að athuga. Í síðara bréfinu var ástæðum fyrir uppsögninni lýst á þann hátt að skipulagsbreytingar hafi verið gerðar innan markaðsdeildar félagsins, sem hafi falið í sér að stöðugildi áfrýjanda hafi verið lagt niður og hönnun auglýsinga ásamt skyldum verkefnum falin tiltekinni auglýsingastofu, en hann hafi einn sinnt störfum við þetta hjá félaginu. Þess var og getið að ákvörðunin væri tekin „af faglegum og rekstrarlegum sjónarmiðum.“ Um þetta verður að gæta að því að samningurinn við auglýsingastofu, sem vísað var til í uppsagnarbréfinu, var gerður skömmu eftir að áfrýjandi hóf töku sumarorlofs í tilefni af fæðingu barns síns og þó nokkru eftir að hann hafði tilkynnt um fyrirhugað fæðingarorlof. Þótt samningurinn hafi falið í sér að auglýsingastofan tæki að sér verkefni, sem áfrýjandi hafði í einhverju sinnt áður, var einungis ráðgert að hún myndi verja til þess tíma, sem svaraði til um fjórðungs af fullum mánaðarlegum starfstíma hans, auk þess sem fyrir liggur að Mest ehf. hafði áður verið í föstum viðskiptum við hana. Getur því ekki annað staðist en að tiltölulega lítill hluti verkefna, sem áfrýjandi hafði sinnt í starfi hjá félaginu, hafi í reynd flust til auglýsingastofunnar, en ekkert hefur verið upplýst um afdrif þeirra að öðru leyti. Stefndi hefur ekki lagt fram gögn um sparnað, sem uppsögn áfrýjanda og samningsgerð við auglýsingastofuna kunni að hafa haft í för með sér, eða annað hagræði í rekstri sökum uppsagnarinnar. Þá getur engu breytt tilvísun í uppsögninni til þess að Mest ehf. hafi með samningi við auglýsingastofuna fengið aðgang að sérþekkingu fjölmargra starfsmanna hennar, enda verður hvorki séð að sá aðgangur hafi ekki verið fyrir hendi áður né að uppsögn áfrýjandi geti hafa skipt þar máli. Að þessu öllu virtu verður ekki litið svo á að stefndi hafi sýnt fram á að Mest ehf. hafi haft í skilningi 30. gr. laga nr. 95/2000 gildar ástæður fyrir uppsögn áfrýjanda. Bakaði félagið sér því skaðabótaskyldu með henni gagnvart honum.

Í greinargerð Mest ehf. fyrir héraðsdómi var því ekki borið við að áfrýjandi hafi í einhverju eða öllu firrt sig rétti til skaðabóta sökum þess að hann hafi ekki leitast við að takmarka tjón sitt með því að afla sér atvinnu hjá öðrum í framhaldi af uppsögn hans. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti var þessu á hinn bóginn haldið fram þegar málið var munnlega flutt í héraði, en að nokkru lutu spurningar til áfrýjanda og vitna í skýrslugjöf við aðalmeðferð málsins að þessu atriði. Því hefur verið borið við að stefnda í héraði hafi ekki fyrr en við aðalmeðferðina verið fært að bera fram varnir á þessum grunni, þar sem atvik, sem þær séu reistar á, hafi ekki gerst til fullnaðar fyrr en undir rekstri þess. Þessu hefur áfrýjandi ekki andmælt. Samkvæmt þessu og með því að ekki virðist hafa horft til þyngsla við sönnunarfærslu að þessar varnir hafi ekki komið fram fyrr en raun ber vitni verður að telja stefnda hafa verið heimilt að koma þeim að fyrir héraðsdómi.

Fyrir liggur í málinu að áfrýjandi hóf haustið 2007 nám á háskólastigi, en ekki hefur verið hnekkt, sem hann heldur fram, að skipulagi þess sé hagað þannig að fært sé samhliða því að gegna fullu starfi. Ekki hefur verið upplýst hvað áfrýjandi gerði til að afla sér atvinnu að loknu fæðingarorlofi um sumarið á því ári og hafa heldur ekki verið lögð fram gögn um framboð á störfum fyrir grafíska hönnuði á þessu tímabili. Á hinn bóginn er fram komið að honum bauðst starf með sambærilegum launum og hann hafði haft hjá Mest ehf., sem hann hafnaði 9. nóvember 2007. Þótt áfrýjanda hafi verið frjálst að hafna þessu boði gat hann ekki gert það án þess að glata rétti til bóta úr hendi fyrrum vinnuveitanda síns. Samkvæmt þessu ber stefnda að greiða áfrýjanda skaðabætur, sem svara til mánaðarlauna fyrir september og október 2007 ásamt 9/30 hlutum launa fyrir nóvember eða samtals 781.011 krónur. Við þá fjárhæð bætast 10,17% vegna orlofsfjár, 79.429 krónur, og nema bætur til áfrýjanda því samtals 860.440 krónum. Um vexti fer samkvæmt því, sem nánar greinir í dómsorði.

Í samræmi við það, sem að framan greinir, verður hafnað kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á rétti til frekari skaðabóta úr hendi stefnda.

Eftir þessum úrslitum málsins verður stefnda gert að greiða hluta málskostnaðar áfrýjanda á báðum dómstigum, sem ákveðinn er í einu lagi eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, þrotabú Tækja, tóla og byggingavara ehf., greiði áfrýjanda, Á-kk-þgf R-kk-þgf A-kk-þgf, 860.440 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 339.570 krónum frá 1. október 2007 til 1. nóvember sama ár, af 679.140 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, en af 860.440 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.