451/2012

þar sem hafnað var beiðni hans um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á tveimur spurningum er lutu annars vegar að forgangsrétti kröfu við gjaldþrotaskipti og hins vegar að fjárhæð kröfu en í málinu lá fyrir að slitastjórn A hf. hafði einungis samþykkt kröfu Y að hluta. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hans um að hafna því að leitað yrði álits EFTA-dómstólsins hvað fyrri spurninguna varðaði þar sem ekki yrði séð að c. liður 12. gr. tilskipunar nr. 2008/94/EB, um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota, hefði þýðingu við úrlausn þess álitaefnis hvort krafa Y nyti forgangsréttar við slit A hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júní 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júní 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál sem þar er rekið milli aðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á þeim álitaefnum sem krafa sóknaraðila lýtur að. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Í hinum kærða úrskurði er skilmerkilega rakið efni ráðningarsamnings málsaðila, framkvæmd hans og gerð grein fyrir kröfu þeirri að fjárhæð 252.386 evrur sem sóknaraðili lýsti í slitabú varnaraðila vegna launa í uppsagnarfresti, áunnins orlofsréttar við starfslok og orlofs á uppsagnarfresti. Sóknaraðili lýsti kröfunni sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en slitastjórn varnaraðila samþykkti kröfuna að hluta sem almenna kröfu samkvæmt 113. gr. sömu laga, að fjárhæð 23.548.832 krónur, en hafnaði því með vísan til 3. mgr. 112. gr. laganna að krafan yrði viðurkennd sem forgangskrafa.

Þar sem ágreiningur málsaðila um stöðu kröfunnar í forgangsröð og fjárhæð hennar varð ekki jafnaður, var þeim ágreiningi vísað til dómstóla og mál þar að lútandi þingfest 16. desember 2011 í Héraðsdómi Reykjavíkur. Við meðferð málsins þar 4. maí 2012 lagði lögmaður sóknaraðila fram kröfu um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á tveimur spurningum, sem hann telur máli skipta við úrlausn á ágreiningi málsaðila. Fyrri spurningin lýtur að forgangsrétti kröfu við gjaldþrotaskipti en sú seinni að fjárhæð kröfu. Ágreiningur er með málsaðilum um bæði þessi atriði, svo sem greinir í hinum kærða úrskurði, og er efni spurninganna orðrétt rakið þar.

II

Hvað fyrri spurninguna varðar byggir sóknaraðili, sem var framkvæmdastjóri tveggja sviða hjá varnaraðila, á því að launakrafa hans falli undir meginreglu 1. töluliðar 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Þar komi fram að kröfur um laun og annað endurgjald fyrir vinnu í þjónustu þrotamanns sem hafa fallið í gjalddaga á síðustu átján mánuðum fyrir frestdag séu forgangskröfur. Telur sóknaraðili undantekningarreglu 3. mgr. lagagreinarinnar ekki geta átt við um kröfu hans, en samkvæmt því ákvæði njóti þeir sem nákomnir séu þrotamanni, eða félagi eða stofnun sem sé til gjaldþrotaskipta, ekki réttar samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. greinarinnar.

Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði rökstyður sóknaraðili þetta með því að vegna breytinga, sem gerðar hafi verið á EES-rétti og felldar hafi verið undir EES-samninginn, sé í landsrétti einstakra samningsríkja ekki lengur heimilt að undanþiggja launþega sem ber starfsheitið framkvæmdastjóri frá almennri launþegavernd. Bendir sóknaraðili í þeim efnum sérstaklega á c-lið 12. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2008/94/EB frá 22. október 2008, um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið beri að skýra undantekningarheimild 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 með hliðsjón af EES-rétti, og með svari EFTA-dómstólsins við fyrri spurningunni fáist úr því skorið hvort það samrýmist EES-rétti að láta orðið „nákomnir“ í 3. mgr. 112. gr. laganna taka til framkvæmdastjóra félags eins og varnaraðili byggi á.

Varnaraðili mótmælir framangreindum sjónarmiðum sóknaraðila og telur að hvað sem líði þeim breytingum á EES-rétti sem sóknaraðili vísi til, sé ljóst að þær breytingar hafi ekki verið innleiddar í íslenskan rétt, enda sé ekki byggt á því af hálfu sóknaraðila. Þar sem þær reglur EES-réttar sem sóknaraðili vísi til hafi ekki verið innleiddar í íslenskan rétt, verði ekki á þeim byggt. Því standi 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 óhögguð eins og henni var breytt með 19. gr. laga nr. 95/2010. Það ákvæði hafi verið skýrt svo í íslenskri dómaframkvæmd að þeir sem hafi haft með höndum framkvæmdastjórn félags teljist nákomnir í skilningi ákvæðisins, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 21. mars 2011 í máli nr. 114/2011. Varnaraðili bendir á að það sé vissulega svo að samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið beri að skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Hins vegar felist það í málatilbúnaði sóknaraðila að reglur EES-réttar eigi að ganga framar reglum íslensks réttar í þeim tilvikum, þegar samræmi er ekki milli landsréttar og EES-réttar og Ísland hefur að þjóðarétti skuldbundið sig til þess að innleiða viðkomandi EES-reglu í landsrétt. Þetta fái ekki staðist samkvæmt tvíeðliskenningunni sem gildi að íslenskum rétti, en samkvæmt henni séu landsréttur og þjóðaréttur tvö aðskilin réttarkerfi og þjóðaréttur verði ekki sjálfkrafa hluti landsréttar heldur þurfi í öllum tilvikum að innleiða reglu þjóðaréttar sérstaklega. Þá vísar varnaraðili til þess að samkvæmt 7. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, bindi EES-gerðir sem séu eða verði hluti EES-samningsins ekki samningsaðila fyrr en þær hafi verið teknar upp í landsrétt með þeim hætti sem nánar greinir í 7. gr. EES-samningsins.

III

Samkvæmt málflutningi sóknaraðila rís síðari spurningin sem hann vill að borin verði undir EFTA-dómstólinn af því tilefni að slitastjórn varnaraðila samþykkti kröfu hans einungis að hluta. Afstaða slitastjórnar í þeim efnum byggi á því að fyrir liggi í málinu að launum sóknaraðila hafi verið breytt til frambúðar með munnlegu samkomulagi málsaðila úr 15.000 evrum á mánuði í 1.500.000 krónur.

Þessari staðhæfingu mótmælir sóknaraðili og kveðst einungis hafa samþykkt tímabundna lækkun launa frá mánuði til mánaðar og því hafi ekki verið um varanlega breytingu að ræða á hinum skriflega ráðningarsamningi. Byggi sóknaraðili því kröfu sína á efni ráðningarsamningsins, bæði hvað varðar fjárhæð launa og orlofsrétt. Þar sem varnaraðili hafi ekki sagt ráðningarsamningi aðila upp beri hann sönnunarbyrði fyrir því að um önnur laun og starfskjör hafi verið samið en þau sem í ráðningarsamningi greinir. Eins og nánar segir í hinum kærða úrskurði vísar sóknaraðili í þessu sambandi til tilskipunar ráðsins 91/533/EBE frá 14. október 1991, um skyldu vinnuveitanda að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi, sbr. og áðurgreinda tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2008/94/EB frá 22. október 2008. Telur sóknaraðili að með svari EFTA-dómstólsins við seinni spurningunni fáist úr því skorið hvort það samrýmist EES-rétti að miða útreikning lýstrar kröfu ekki við skriflegan ráðningarsamning þegar aðstæður eru með þeim hætti sem í spurningunni greinir.

Í þinghaldi í héraði 14. maí 2012 óskaði varnaraðili eftir því að eftirfarandi yrði bókað: „Varnaraðili telur það ekki hafa þýðingu fyrir niðurstöðu málsins að afla álits EFTA-dómstólsins. Það er dómara að taka ákvörðun um hvort hann telji þörf á því. Taki dómari málsins ákvörðun um að afla álits EFTA-dómstólsins vill varnaraðili gera athugasemdir við það að spurning nr. 2 eins og sóknaraðili leggur hana fram felur í sér staðhæfingar um atvik málsins sem deilt er um og ekki hafa verið færðar sönnur á af hálfu sóknaraðila.“

IV

Í 3. lið aðfaraorða tilskipunar 2008/94/EB um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota segir, að nauðsynlegt sé að kveða á um að launþegar njóti verndar við gjaldþrot vinnuveitanda og að tryggja lágmarksvernd, einkum til að tryggja greiðslur á óinnheimtum kröfum þeirra, með hliðsjón af því að þörf er á að jafnvægi ríki í efnahagslegri og félagslegri þróun innan Bandalagsins. Í þessu skyni skuli aðildarríkin koma á fót sjóði sem tryggi greiðslur á óinnheimtum kröfum hlutaðeigandi launþega. Í I. kafla tilskipunarinnar eru ákvæði um gildissvið hennar og skilgreiningar, í II. kafla um tryggingasjóði, í III. kafla um almannatryggingar, í IV. kafla um fjölþjóðleg tilvik og V. kafli hefur að geyma almenn ákvæði og lokaákvæði. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar í úrlausn um fyrri spurninguna er staðfest sú niðurstaða að hafna beri kröfu sóknaraðila um að leita svara EFTA-dómstólsins við þeirri spurningu.

Málatilbúnað sóknaraðila hvað síðari spurninguna varðar verður í hnotskurn að skilja á þann veg, að með henni vilji hann leita álits EFTA-dómstólsins á því, hvort ákvæði tilskipunar 91/533/EBE, sem leidd hafa verið í íslenskan rétt, eigi að skýra á þann hátt, að við gjaldþrotaskipti eða sambærileg skipti á hlutafélagi skuli bætur til launþega metnar á grundvelli skriflegs ráðningarsamnings. Ekki verði vikið frá þeirri meginreglu nema launþeganum hafi verið afhent skriflegt skjal um breytingar sem kunni að hafa verið gerðar á meginatriðum ráðningarsamningsins eða ráðningarfyrirkomulags innan þeirra tímamarka sem í 5. gr. tilskipunarinnar greinir.

Í 1. mgr. 9. gr. tilskipunar 91/533/EBE kemur fram, að aðildarríkin skuli samþykkja lög og stjórnsýslufyrirmæli sem nauðsynleg séu til að fara að tilskipun þessari eigi síðar en 30. júní 1993, eða tryggja eigi síðar en á þeim degi að aðilar vinnumarkaðarins setji nauðsynleg ákvæði með samningum sem leggja aðildarríkjunum þær skyldur á herðar að gera nauðsynlegar ráðstafanir er tryggi á öllum tímum þann ávinning sem af tilskipuninni hlýst. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. tilskipunarinnar skulu aðildarríkin taka upp ákvæði í innlendu réttarkerfi sem gera öllum launþegum, sem telja á sér brotið vegna þess að ekki sé farið að kröfum tilskipunarinnar, kleift að sækja rétt sinn samkvæmt gildandi réttarreglum.

Tilskipun 91/533/EBE tók gildi hér á landi með auglýsingu félagsmálaráðuneytisins nr. 503 sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 30. júní 1997. Í auglýsingunni segir að samkvæmt 25. tölulið í viðauka XVIII við EES-samninginn séu íslensk stjórnvöld skuldbundin af ákvæðum tilskipunarinnar. Að höfðu samráði við helstu samtök atvinnurekenda og launafólks hafi verið ákveðið að hrinda ákvæðum hennar í framkvæmd hér á landi með kjarasamningum, sbr. 1. mgr. 9. gr. tilskipunarinnar.

Í auglýsingu félagsmálaráðuneytisins eru taldir upp þeir aðilar sem undirritað hafi samninga um framkvæmd tilskipunarinnar, en það eru Vinnuveitendasamband Íslands og Alþýðusamband Íslands 10. apríl 1996, fjármálaráðherra annars vegar og Alþýðusamband Íslands, Bandalag háskólamanna og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hins vegar 25. júní 1996, Vinnumálasambandið og Alþýðusamband Íslands 28. ágúst 1997, Reykjavíkurborg annars vegar og Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hins vegar 10. október 1996, og Launanefnd sveitarfélaga annars vegar og Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Bandalag háskólamanna hins vegar 10. júní 1997. Í lok auglýsingarinnar segir að í samræmi við 1. gr. laga nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sbr. 5. gr. laga nr. 69/1993, séu laun og önnur starfskjör sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semji um lágmarkskjör. Af framangreindu leiði að ákvæði tilskipunarinnar hafi tekið gildi hér á landi með framantöldum kjarasamningum og teljist lágmarkskjör á íslenskum vinnumarkaði.

Í ljósi málsatvika og kröfugerðar sóknaraðila á hendur varnaraðila þykir nægjanlega fram komið, að ákvæði tilskipunar 91/533/EBE kunni að geta haft þýðingu þegar leyst er úr kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila í málinu og þar með á úrslit þess. Samkvæmt framansögðu og með vísan til ákvæða laga nr. 21/1994 er fallist á kröfu sóknaraðila um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á seinni spurningunni, en orðalagi hennar verður hagað á þann veg sem nánar greinir í dómsorði.

Ákvörðun málskostnaðar í héraði hvað þennan þátt málsins varðar bíður endanlegrar úrlausnar málsins þar. Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Leita skal ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á eftirfarandi:

Ber að skýra ákvæði tilskipunar 91/533/EBE 14. október 1991, um skyldu vinnuveitanda að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi, á þann veg, þar með talið við gjaldþrotaskipti eða sambærileg skipti á hlutafélagi, að bætur til launþega skuli metnar á grundvelli skriflegs ráðningarsamnings, hafi launþeganum ekki verið afhent skriflegt skjal um breytingar sem kunna að hafa verið gerðar, tímabundið eða varanlega, á meginatriðum ráðningarsamnings eða ráðningarfyrirkomulags aðila innan tímamarka samkvæmt 5. gr. tilskipunarinnar?

Kærumálskostnaður fellur niður.