146/2010

K sótti um slysatryggingu hjá S sem samþykkti umsókn hans 19. mars 2002, en tveimur mánuðum síðar varð hann fyrir umferðarslysi. Fram til 31. janúar 2003 fékk K greidda dagpeninga að fjárhæð 1.648.050 krónur samkvæmt slysatryggingunni, en þá neitaði S frekari greiðslu af þeirri ástæðu að komið hafi í ljós að K hafi enn verið óvinnufær vegna fyrra umferðarslyss 2. október 2001 þegar hann sótti um slysatryggingu í mars 2002 og hafi hann gefið rangar upplýsingar um það í umsókn sinni um hana. S áskildi sér rétt til að endurkrefja K um fjárhæðina sem K hafði fengið í dagpeninga. Í október 2006 fékk K greiddar út bætur vegna slyssins 19. maí 2002 úr slysatryggingu ökumanns, sem hann hafði einnig hjá S. Í málinu krafðist K greiðslu bóta úr slysatryggingunni frá 19. mars 2002 og var aðalkrafa hans um greiðslu vikulegra dagpeninga úr slysatryggingunni fyrir tímabilið frá júní 2002 til desember 2004, auk bóta fyrir 25% varanlega læknisfræðilega örorku. Með varakröfu sinni leitaði hann greiðslu á 1.648.050 krónum sem S hafði tekið til sín með skuldajöfnuði við uppgjör bóta úr slysatryggingu ökumanns árið 2006, en um var að ræða þá fjárhæð sem S taldi sig hafa ofgreitt K vegna áðurgreindra dagpeninga. Í dómi Hæstaréttar var því hafnað að skilyrðum væri fullnægt til að S gæti neitað um greiðslu úr slysatryggingunni á þeim grunni að K hafi veitt rangar upplýsingar í umsókn um hana. Hins vegar var talið að slíkir annmarkar væru á kröfugerð og málatilbúnaði K að öðru leyti að óhjákvæmilegt væri að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. mars 2010. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 9.516.410 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 16. júní 2002 til 20. desember 2004, en af framangreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.648.050 krónur með sömu vöxtum frá 27. október 2006 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem hann naut fyrir héraðsdómi.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

Samkvæmt gögnum málsins varð áfrýjandi fyrir slysi þegar vörubifreið, sem hann ók vegna starfa sinna 2. október 2001, fór út af þjóðvegi. Við þetta mun hann meðal annars hafa hlotið liðhlaup í öxl og viðbeinslið og af þeim sökum verið óvinnufær og gengist undir sjúkraþjálfun. Hann leitaði 13. mars 2002 til stefnda og sótti um slysatryggingu, en í því skyni fyllti hann út staðlað eyðublað. Þar lýsti hann því að hann hefði að aðalstarfi akstur vörubifreiða, flutningabifreiða og langferðabifreiða, svo og að hann óskaði eftir að vátryggingarfjárhæð vegna dauða eða örorku yrði 10.000.000 krónur, en dagpeningar 50.000 krónur á viku til allt að þriggja ára að undangengnum fjögurra vikna biðtíma. Meðal þess, sem leitað var upplýsinga um á eyðublaðinu, var hvort umsækjandi hafi orðið fyrir slysi eða sjúkdómi og var fært í viðeigandi reit að áfrýjandi „fór úr viðbeinslið“ í bifreiðaslysi 2. október 2001, en því var svarað neitandi að „einhverjar varanlegar afleiðingar“ hafi hlotist af slysinu. Þar var jafnframt sett fram spurning um hvort umsækjandi væri „fullkomlega heilsuhraust(ur) og fyllilega vinnufær“ og svaraði áfrýjandi því játandi. Stefndi samþykkti þessa umsókn 19. mars 2002 meðal annars með þeirri athugasemd um sérstaka skilmála að afleiðingar umferðarslyss 2. október 2001 væru „undanþegnar áhættu félagsins.“

Fyrir liggur í málinu að áfrýjandi var ekki við vinnu á þeim tíma, sem hann tók þessa vátryggingu, og hafði hann sótt um endurhæfingarlífeyri úr almannatryggingum á grundvelli læknisvottorðs 12. febrúar 2002, þar sem sagði meðal annars eftirfarandi: „Lenti í bílslysi 5/10 og meiddist á öxl og ekki getað unnið síðan. Hefur jafnað sig mikið en er ennþá með smástall y. Acromiculoclav. liðnum og getur allar hreyfingar nema int. rot. um öxl takmörkuð og finnur til við álag post í öxl. Hann treystir sér ekki til að vinna og hefur verið í sjúkraþjálfun 3x í viku í 4 vikur núna og fengið styrkjandi æfingar og stabilitetsþjálfun f. öxl en finnst hann ekki geta treyst öxl og finnur ennþá til við ákv. hreyfingar ... Enn með verki og minni kraft í hæ. öxl og getur ekki treyst henni og getur þ.a.l. ekki horfið til fyrri starfa sem bílstjóri á vörubíl.“ Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins 3. apríl 2002 var áfrýjanda tilkynnt að honum væri veittur endurhæfingarlífeyrir frá 1. febrúar til 31. júlí sama ár.

Áfrýjandi varð aftur fyrir umferðarslysi 19. maí 2002 þegar hann ók bifhjóli aftan á kyrrstæða bifreið. Við þetta mun hann hafa hlotið slæm brot á úlnlið og sköflungi og legið um tíma á sjúkrahúsi af þeim sökum. Hann tilkynnti stefnda um þetta slys 30. júlí 2002 og leitaði greiðslu úr fyrrgreindri slysatryggingu. Að undangenginni gagnaöflun mun stefndi hafa orðið við þessari beiðni og hafið 27. september 2002 greiðslu dagpeninga frá 19. maí sama ár að telja. Fyrir liggur að áfrýjandi hafi fram til 31. janúar 2003 fengið dagpeninga frá stefnda að fjárhæð samtals 1.648.050 krónur. Á því tímabili barst stefnda læknisvottorð 13. desember 2002, þar sem þess var meðal annars getið að áfrýjandi hafi lent í bílslysi 2. október 2001, hlotið fyrrgreind meiðsl og „ekki getað unnið síðan vegna verkja í hægri öxl og skertar hreyfingar“, en af þessum sökum hafi hann þegið endurhæfingarlífeyri úr almannatryggingum í sex mánuði og verið í reglubundinni þjálfun þar til hann hafi aftur orðið fyrir umferðarslysi 19. maí 2002. Vegna þessa vottorðs beindi stefndi málinu til ráðgefandi læknis síns, sem mun hafa átt viðtal við áfrýjanda 5. febrúar 2003. Í vottorði læknisins sama dag var meðal annars greint frá slysi áfrýjanda 2. október 2001 og sagt að hann hafi verið í sjúkraþjálfun eftir það, en hann hafi ekki verið „búinn að jafna sig að fullu og talinn óvinnufær þegar hann lendir í slysinu“ 19. maí 2002. Í bréfi 27. febrúar 2003 var áfrýjanda tilkynnt með vísan til þessara tveggja læknisvottorða að stefndi teldi hann hafa veitt rangar upplýsingar í umsókn sinni um slysatryggingu 13. mars 2002 þegar hann lýsti því að hann væri fullkomlega heilsuhraustur og fyllilega vinnufær, en hefði stefnda verið kunnugt um það, sem fram kæmi í vottorðunum, hefði hann „aldrei samþykkt tryggingabeiðnina og tryggingin því ekki verið gefin út.“ Af þessum sökum lýsti stefndi því yfir að hann myndi ekki greiða áfrýjanda frekari bætur úr vátryggingunni og áskildi sér jafnframt rétt til að endurkrefja hann um fjárhæðina, sem þegar hafi verið greidd. Áfrýjandi mun hafa skotið þessari ákvörðun til tjónanefndar vátryggingafélaganna, sem lýsti sig sammála henni í áliti 26. mars 2003, og síðan til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem lauk málinu 4. júlí sama ár með þeirri niðurstöðu að bótaábyrgð væri ekki fyrir hendi samkvæmt vátryggingunni.

Af gögnum málsins verður ráðið að áfrýjandi hafi auk framangreindrar vátryggingar haft hjá stefnda slysatryggingu ökumanns vegna bifhjólsins, sem hann ók þegar hann varð fyrir slysinu 19. maí 2002. Vegna ágreinings, sem virðist hafa risið um líkamstjón áfrýjanda í tengslum við kröfu hans um bætur úr þeirri slysatryggingu, leituðu aðilarnir 28. júlí 2004 eftir áliti örorkunefndar. Samhliða því var borinn undir nefndina ágreiningur áfrýjanda við annað vátryggingafélag um mat á líkamstjóni hans vegna umferðarslyssins 2. október 2001. Í álitsgerð 25. janúar 2005 tók nefndin afstöðu til afleiðinga beggja slysanna og var þar komist að þeirri niðurstöðu að heilsufar áfrýjanda hafi 1. mars 2002 orðið stöðugt eftir fyrra slysið, sem hafi valdið 5% varanlegri örorku og varanlegum miska sem svaraði 7 stigum, en heilsufar hans eftir síðara slysið hafi orðið stöðugt 1. janúar 2003 og væru varanlegar afleiðingar þess 15% örorka og 18 miskastig. Áfrýjandi vildi ekki una þessari niðurstöðu og fékk 1. júlí 2005 dómkvadda menn, sem létu frá sér fara ódagsetta matsgerð, en henni virðist hafa verið lokið 27. febrúar 2006. Að því er fyrra slysið varðar töldu matsmenn að heilsufar áfrýjanda hafi orðið stöðugt 1. maí 2002 og hann hlotið af því 5% varanlega örorku og varanlegan miska sem svaraði 10 stigum, en eftir síðara slysið hafi heilsufar hans náð stöðugleika 1. janúar 2003 og varanlegar afleiðingar orðið 20% örorka og 25 miskastig. Á grundvelli þessarar matsgerðar gerði áfrýjandi kröfu á hendur stefnda 10. október 2006 um bætur úr slysatryggingu ökumanns og mun hafa tekist samkomulag um þær 27. sama mánaðar á þann hátt að áfrýjandi fengi greiddar samtals 8.928.292 krónur auk útlagðs kostnaðar af gagnaöflun. Við útborgun þessara bóta lýsti stefndi yfir skuldajöfnuði við áfrýjanda vegna dagpeninga að fjárhæð 1.648.050 krónur, sem hann fékk samkvæmt áðursögðu úr slysatryggingu vegna tímabilsins frá 19. maí 2002 til 31. janúar 2003 og stefndi taldi sig hafa ofgreitt, og kom sú fjárhæð gegn mótmælum áfrýjanda þar til frádráttar. Af gögnum málsins verður ekki séð að áfrýjandi hafi eftir þetta borið því við að hann ætti kröfu um bætur úr slysatryggingunni frá 19. mars 2002 vegna afleiðinga slyssins 19. maí sama ár fyrr en í aðdraganda þess að mál þetta var höfðað 30. desember 2008 til heimtu bóta af þeim sökum.

II

Eins og nánar greinir í héraðsdómi reisir stefndi kröfu sína um sýknu af aðalkröfu áfrýjanda á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, sem giltu þegar áfrýjandi varð fyrir áðurgreindu slysi 19. maí 2002. Samkvæmt því ákvæði gat vátryggingafélag orðið laust mála samkvæmt vátryggingarsamningi að fullnægðum þeim skilyrðum annars vegar að vátryggingartaki hafi gefið rangar upplýsingar við gerð samningsins og hins vegar að ætla mætti að félagið hefði ekki tekið á sig vátrygginguna ef það hefði haft rétta vitneskju um málavexti.

Að því er varðar fyrra skilyrði þessa ákvæðis liggur fyrir samkvæmt áðurnefndu læknisvottorði 12. febrúar 2002 að áfrýjandi hafði á þeim tíma ekki getað unnið frá því að hann varð fyrir slysi 2. október 2001. Þetta var sem fyrr greinir áréttað í öðru læknisvottorði 13. desember 2002, auk þess sem þar kom efnislega fram að áfrýjandi hafi enn verið óvinnufær á þeim tíma, sem hann varð fyrir slysi öðru sinni 19. maí sama ár. Áfrýjandi mun á grundvelli fyrra læknisvottorðsins hafa fengið endurhæfingarlífeyri úr almannatryggingum á tímabilinu frá 1. febrúar til 31. júlí 2002. Að þessu virtu orkar ekki tvímælis að í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 voru gefnar rangar upplýsingar í umsókn áfrýjanda til stefnda 13. mars 2002 um slysatrygginguna, sem málið varðar, þegar þar var svarað játandi spurningu um hvort áfrýjandi væri fullkomlega heilsuhraustur og fyllilega vinnufær.

Um síðara skilyrðið samkvæmt fyrrnefndu lagaákvæði er þess að gæta að í umsókn áfrýjanda var getið um að hann hafi lent í umferðarslysi 2. október 2001 og hlotið tiltekin meiðsl. Þegar tekið er tillit til þess að stefndi samþykkti umsóknina með áskilnaði um að afleiðingar þessa slyss væru undanþegnar áhættu hans verður ekki séð hverju það hefði breytt fyrir hann ef upplýsingar í umsókninni um heilsufar áfrýjanda og vinnufærni hefðu verið réttar, enda hefur því ekki verið borið við í málinu að slysið 19. maí 2002 verði í einhverju rakið til heilsubrests hans af völdum fyrra slyssins. Í umsóknareyðublaðinu, sem áfrýjandi fyllti út, var ekki leitað upplýsinga um hvort umsækjandi gegndi launuðu starfi og verður því ekki séð hvernig máli geti skipt, sem stefndi heldur fram, að hjá sér hafi á þessum tíma gilt óskráð vinnuregla um að selja ekki manni, sem ekki væri útivinnandi, slysatryggingu með skilmálum um dagpeninga vegna tímabundinnar óvinnufærni. Um það skilyrði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954, sem hér um ræðir, verður þó fremur öðru að líta til þess að þótt stefndi hafi 27. febrúar 2003 neitað um frekari greiðslu dagpeninga samkvæmt slysatryggingunni krafði hann áfrýjanda 7. maí sama ár um greiðslu iðgjalda vegna hennar fyrir tímabilið frá 1. mars 2003 til 1. mars 2004 og greiddi áfrýjandi þau 13. maí 2003. Að þessu var vikið í athugasemdum, sem stefndi sendi 27. júní 2003 til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum í tilefni af áðurnefndu málskoti áfrýjanda, með eftirfarandi orðum: „Þess skal loks getið að fyrir misskilning var almenn slysatrygging K-kk-ef F-kk-ef endurnýjuð hinn 1. mars s.l. þar sem láðst hafði að segja vátryggingunni upp eftir að félaginu bárust þær upplýsingar sem hér að framan greinir. Um er að ræða sjálfvirka keyrslu við endurnýjun vátrygginga, en þær eru sjálfkrafa endurnýjaðar ef ekki eru gerðar ráðstafanir til þess að segja þeim upp.“ Þrátt fyrir að stefnda hafi með þessu gefist tilefni til síðbúinna viðbragða sumarið 2003 fór það svo að í þinghaldi í máli þessu 4. maí 2009 var upplýst af hans hálfu að slysatryggingin væri þá enn í gildi með óbreyttum skilmálum, en einnig liggur fyrir í gögnum málsins að á árunum 2007 og 2008 hafi áfrýjanda tvívegis verið greiddar bætur úr þessari vátryggingu, svo og að iðgjöld hafi verið greidd árlega af henni. Ekki verður litið á þetta á annan veg en þann að stefndi hafi í verki ítrekað látið í ljós eftir að uppvíst varð um rangar upplýsingar í umsókn áfrýjanda um slysatrygginguna að stefndi væri allt að einu reiðubúinn til að taka í sig vátrygginguna í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 og getur í þeim efnum engu breytt að hann hafi á þessu tímabili öllu látið uppi aðra afstöðu í eitt skipti, en það gerðist þegar hann neytti þessarar mótbáru til að víkjast undan frekari bótagreiðslum til áfrýjanda. Er því ekki fullnægt skilyrðum þessa lagaákvæðis til að telja stefnda hafa losnað undan skuldbindingum sínum samkvæmt samningi við áfrýjanda 19. mars 2002 um slysatrygginguna.

Eins og sundurliðað er í hinum áfrýjaða dómi finnur áfrýjandi fjárhæð aðalkröfu sinnar á þann hátt að reiknað er með umsömdum vikulegum dagpeningum úr slysatryggingunni fyrir tímabilið frá 16. júní 2002 til 19. desember 2004, sem hann telur að nemi samtals 6.824.015 krónum að meðtöldum verðbótum samkvæmt vátryggingarskilmálum. Að auki krefst hann þar bóta fyrir 25% varanlega læknisfræðilega örorku, sem svari til varanlegs miska samkvæmt reglum skaðabótalaga nr. 50/1993, en með sams konar verðbótum séu þær bætur að fjárhæð 2.692.395 krónur. Með varakröfu leitar áfrýjandi á hinn bóginn greiðslu á 1.648.050 krónum, sem stefndi tók til sín með skuldajöfnuði vegna ofgreiddra dagpeninga við uppgjör bóta 27. október 2006 úr slysatryggingu ökumanns. Um þann hluta aðalkröfu áfrýjanda, sem snýr að greiðslu dagpeninga úr slysatryggingunni sem mál þetta varðar, verður að líta til þess að þeirra er krafist sem næst til ársloka 2004 með þeirri skýringu einni í héraðsdómsstefnu að „af framlögðum læknisfræðilegum gögnum í málinu má ráða að starfsorkuskerðing hefur a.m.k. verið til 20.12.2004“. Ekki er að sjá hver þessi læknisfræðilegu gögn eru, en sem fyrr greinir komust bæði örorkunefnd og dómkvaddir matsmenn að þeirri niðurstöðu að 1. janúar 2003 hafi heilsufar áfrýjanda orðið stöðugt með tilliti til afleiðinga slyssins 19. maí 2002, sbr. 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga. Í sundurliðun kröfu áfrýjanda um dagpeninga er meðal annars ráðgert að fram til mánaðamóta janúar og febrúar 2003 hefði honum borið að fá samtals 1.665.844 krónur úr hendi stefnda. Allt að einu er óumdeilt í málinu að stefndi hafi fram að þessu tímamarki greitt áfrýjanda í raun 1.648.050 krónur í dagpeninga, sem stefndi tók síðan aftur með skuldajöfnuði, en á þessu misræmi í útreikningnum verða engar skýringar fundnar í málatilbúnaði áfrýjanda. Enn er þess að gæta að áfrýjandi hefur ekki skýrt á hvaða grunni hann telji sig eiga rétt á dráttarvöxtum af vikulegri fjárhæð dagpeninga eftir því, sem þeir féllu í gjalddaga á tímabilinu frá 16. júní 2002 til 19. desember 2004, þrátt fyrir að stefndi hafi staðið honum skil á dagpeningum til loka janúar 2003, en þegar stefndi beitti skuldajöfnuði til endurgreiðslu þessara dagpeninga 27. október 2006 voru ekki reiknaðir vextir af þeim úr hendi áfrýjanda. Í héraðsdómsstefnu var nánast engin grein gerð fyrir kröfu hans um bætur úr slysatryggingunni vegna varanlegrar örorku, en þar kom þó fram í umfjöllun um „bætur vegna tímabundinna þátta“ án frekari skýringa að áfrýjandi teldi vegna tilvísunar í vátryggingarskilmálum til miskatafla örorkunefndar að niðurstaða dómkvaddra matsmanna um 25 stiga varanlegan miska hans af völdum slyssins væri „fyllilega nothæf“ til að ákveða bætur fyrir varanlega örorku. Í sundurliðun aðalkröfu í stefnunni var síðan þrátt fyrir þetta gerð krafa um 10.769.579 krónur í bætur að því er ætla verður vegna þessa þáttar, en sú fjárhæð hefði því aðeins getað átt við að varanleg örorka áfrýjanda hefði verið metin 100%. Samkvæmt endurriti úr þingbók héraðsdóms var þetta fyrst leiðrétt í síðari ræðu lögmanns áfrýjanda við aðalmeðferð málsins í tilefni af athugasemdum stefnda við kröfugerð hans. Þegar þetta allt er virt eru slíkir annmarkar á málatilbúnaði áfrýjanda að óhjákvæmilegt er að vísa málinu af sjálfsdáðum í heild frá héraðsdómi, en ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu þó standa óröskuð.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda, K-kk-ef F-kk-ef K-kk-ef, skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.