335/2004

Í málinu var X ákærður fyrir að hafa haft samræði við Y að minnsta kosti fjórum sinnum þegar Y var þrettán ára en X 15 ára. Málatilbúnaður ákæruvaldsins þótti með þeim hætti að óhjákvæmilegt væri að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Hafði þess ekki verið gætt að leita skýringa Y á ýmiss konar misræmi sem fram kom í framburði hennar og dagbókum hennar sem fyrir lágu í málinu og ekki hafði hún heldur verið spurð nánar vegna atriða sem fram komu í framburði X og hefðu átt að gefa fullt tilefni til nánari eftirgrennslunar, enda neitaði X því ætíð að hafa átt í kynferðissambandi við Y. Í málinu lá ekki fyrir greinargerð sérfræðings á sviði sálfræði eða læknisfræði um þroska og andlegt ástand Y. Þá hafði ekki verið aflað sérfræðilegrar álitsgerðar um andlegan og líkamlegan þroska X á þeim tíma sem skipti máli, en hann var nýlega orðinn 15 ára þegar ætluð brot hans áttu að hafa verið framin.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. ágúst 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og fjárhæð skaðabóta til Y hækkuð í 1.000.000 krónur.

Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en að því frágengnu að refsing verði milduð. Í öllum tilvikum krefst hann að skaðabótakröfu verði vísað frá héraðsdómi.

I.

Með bréfi 15. ágúst 2003 sendi félagsþjónusta A til lögreglu tilkynningu, sem þar hafði verið tekið við sama dag. Í henni kom fram að Y, fædd í mars 1990, hafi ásamt móður sinni komið til viðtals við nafngreindan sálfræðing hjá félagsþjónustunni. Hafi þar verið greint frá því að Y hafi hitt dreng, sem heiti X, í fermingarveislu vinkonu sinnar. Hún hafi orðið hrifin af honum og þau hist í framhaldi af þessu. Hafi þau 3. júlí 2003 farið saman í skýli við hús á [...] í A og atlot hafist milli þeirra. Hafi drengurinn viljað fá að fara með fingur að kynfærum hennar og inn í leggöng, sem hún hafi leyft með semingi. Því næst hafi hann viljað hafa við hana samfarir, sem hún hafi margsinnis neitað, en hann ekki látið það neinu breyta. Hafi þau haft samfarir standandi upp við vegg, sem hún hafi snúið að, en drengurinn verið fyrir aftan hana. Var haft eftir mæðgunum að þær óskuðu eftir að kæra þetta til lögreglu.

Móðir Y mætti síðar um daginn 15. ágúst 2003 til skýrslugjafar hjá lögreglu. Skýrði hún frá því að 13. sama mánaðar hafi hún fundið á skrifborði Y bréf, sem stúlkan hafi ritað og ætlað að senda til svokallaðrar neyðarlínu í unglingatímariti, sem heiti Smellur. Í bréfinu, sem móðirin afhenti lögreglu, sagði meðal annars: „Ég er 13 ára stelpa sem að er í vandræðum. Málið er að ég átti kærasta sem að var 15 ára. Þegar við vorum búin að vera saman í viku þá vorum við niðrí kjallara að kela og þá fór hann að reyna að fá mig til að sofa hjá sér en ég vildi það ekki. Eftir smá tíma þá var hann farinn að þrengja svo að mér að ég lét undan. Svo viku seinna þá vorum við aftur niðrí kjallara og þá sagði hann „ég veit þú vilt þetta ekki en ég ætla samt“ og þá eiginlega nauðgaði hann mér. Samt á meðan hann var með mér var hann með annari stelpu líka. Hvað sem hann hefur gert get ég ekki verið reið við hann og ég sakna hans. Hvað á ég að gera?“ Kvaðst móðirin hafa rætt þetta við Y og hún staðfest að það væri rétt, sem sagði í bréfinu, en þetta hafi gerst í kjallara húss við [...], sem móðirin greindi nánar frá. Drengurinn, sem um ræddi í bréfinu, væri ákærði. Hafi Y sagt að hann hafi notað verju við samfarirnar, en í samtali hennar við móður sína hafi hún ekki greint nánar frá atvikum.

Ákærði, sem fæddur er í apríl 1988, gaf skýrslu hjá lögreglu 22. ágúst 2003. Í henni staðfesti hann það, sem haft var eftir Y í áðurnefndri tilkynningu, um að þau hafi kynnst þá um vorið í fermingarveislu. Hann hafi á þeim tíma verið með annarri stelpu og íhugað að hætta með henni til að vera með Y, en síðan ákveðið að gera það ekki og greint Y frá því. Hafi þetta verið í apríl eða maí 2003. Y hafi oft hringt til hans og yfirleitt verið leið eða „í hálfgerðu þunglyndi“, en hann þá talið sig vera að hjálpa henni. Í lok skólaárs hafi hann farið með Y í veislu og vinir hennar þar spurt hann hvort þau væru saman. Þessu hafi hann svarað með því að þau væru bara vinir. Hann hafi ekki hitt Y eftir að skóla var slitið hjá honum í byrjun sumars, sem hann minnti að hafi verið 4. júní 2003. Hann kvað það vera rangt, sem sagði í tilkynningu félagsþjónustunnar, að þau Y hefðu verið saman kynferðislega. Hafi hann ekki sett fingur í leggöng hennar og aldrei þuklað á henni innan klæða eða haft við hana samfarir. Ítrekaði hann þetta eftir að honum var kynnt fyrrgreint bréf Y. Aðspurður um hvort hann kannaðist við aðstæður við húsið á [...], sem móðir Y hafði getið um í lögregluskýrslu, sagðist ákærði hafa tvisvar, þrisvar eða jafnvel oftar farið með strætisvagni í heimsókn til Y, farið út á tilteknum stað og gengið þaðan heim til hennar. Aðeins í eitt skipti hafi þau verið þar ein og þá í um fimm mínútur. Sagðist hann ekki þekkja staðhætti í A, en eftir að hafa litið á kort við skýrslugjöfina kvaðst hann telja sig aldrei hafa komið að umræddu húsi við [...].

Y gaf skýrslu fyrir dómi 10. september 2003, sem tekin var í Barnahúsi með aðstoð félagsráðgjafa. Í upphafi skýrslunnar kvaðst hún hafa farið í sund með ákærða og vinkonu sinni og hann þá spurt hvort Y vildi byrja með honum. Hún hafi svarað því játandi og þau síðan hist að ósk hans næsta dag við heimili hennar. Hafi þá verið rigning og þau leitað skjóls í eins konar skýli eða skoti á neðstu hæð húss í nágrenninu. Þar hafi þau farið að kyssast og ákærði viljað fá að setja fingur inn í leggöng hennar. Hún hafi neitað því, en hann suðað svo mikið að hann hafi að endingu fengið að gera það. Hann hafi svo viljað „gera meira“, sem hún hafi neitað. Hann hafi ekki tekið því sem svari, farið og náð sér í verju og haft við hana samfarir, sem hún hafi aldrei samþykkt. Eftir þetta hafi þau kvaðst með kossi og ekki hist síðan. Aðspurð sagði Y þetta hafa gerst „einhvern tímann í júlí“. Síðar í skýrslunni var hún spurð hvort hún hafi áður haft kynmök og kvaðst hún þá fyrr hafa verið með ákærða, sem hafi í þau skipti „líka í rauninni neytt“ hana til samræðis, en einnig gert það í annað sinn með fullu samþykki hennar. Tilvikið, sem hún hafði greint frá fyrr í skýrslunni, hafi verið það síðasta og það gerst 3. júní, en það hafi hún vitað vegna þess að hún skrifaði í dagbók sína. Hún hafi upphaflega byrjað að vera með ákærða í lok apríl og haft við hann kynmök í fyrsta sinn viku síðar, en áður hafi hún aldrei gert slíkt. Þetta hafi gerst í kjallara heima hjá henni. Síðan hafi þau daginn eftir tvívegis haft samfarir heima hjá ákærða og nokkru eftir það aftur í kjallara heima hjá henni í einhver skipti. Loks hafi svo verið tilvikið, sem fyrst var getið. Nánar aðspurð um hvernig ákærði hafi þröngvað henni eða þvingað hana til að samþykkja kynmök sagði Y hann hafa suðað í sér, alltaf spurt aftur og aftur þangað til hún hafi í raun gefist upp og látið undan. Ákærði var kvaddur á ný fyrir lögreglu 9. október 2003 og honum meðal annars kynnt endurrit af þessum framburði Y. Kvaðst ákærði ekki vilja tjá sig um framburð hennar.

Í framangreindri skýrslu lét Y þess getið að hún hefði sagt þremur vinum sínum, tveimur stúlkum og einum pilti, frá því, sem gerst hafi milli hennar og ákærða. Stúlkurnar tvær gáfu skýrslur fyrir dómi í Barnahúsi 12. nóvember 2003. Skýrði önnur þeirra frá því að Y hafi sagt sér að ákærði hafi nauðgað henni, en þær væru nánar vinkonur og segði Y henni frá flestu. Aðspurð um hvað Y hefði nánar sagt svaraði stúlkan því til að hún hafi sagst hafa haft samfarir við ákærða daginn áður, en eiginlega hafi ekkert meira komið fram í samtali þeirra. Sagðist hún halda að þetta hafi gerst í „annaðhvort mars eða apríl, ég veit það ekki, nei, það var áreiðanlega febrúar eða mars.“ Komið hafi fram hjá Y að hún hafi haft samfarir við ákærða nokkrum sinnum. Oftast hafi þetta gerst í kjallara heima hjá henni, en einnig einhverju sinni í húsi, sem verið var að endurbyggja. Nánar aðspurð um hvort Y hafi tekið svo til orða að sér hafi verið nauðgað sagði stúlkan að það hafi hún gert um fyrsta skiptið, en hún hafi þá sagt nei við ákærða og hann þá spurt aftur og aftur þar til hún hafi gefist upp. Hin vinkonan kvað Y hafa sagt sér að ákærði hafi nauðgað henni í maí eða júní. Hafi Y haft samfarir við ákærða fjögur eða fimm skipti og hafi verið um nauðgun að ræða í öðrum tilvikum en einu eða tveimur. Kvað vinkonan Y hafa sagt sér frá nauðgun, sem hafi gerst 3. júní, en hún hafi þá verið stödd með ákærða rétt hjá heimili sínu í húsi, sem verið var að byggja við. Að auki hafi Y sagt þau hafa haft samfarir í kjallara heima hjá henni og á heimili ákærða. Pilturinn, sem Y kvaðst hafa skýrt frá samskiptum sínum við ákærða, gaf skýrslu hjá lögreglu 26. janúar 2004. Hann kvað Y hafa sagt sér frá tveimur tilvikum, þar sem hún hafi haft samfarir við ákærða, en það hafi annars vegar gerst í kjallara heima hjá henni og hins vegar í bílskúr eða skýli. Á síðarnefnda staðinn hafi hann farið með Y og hún þá fundið umbúðir af verju, sem hún kvað ákærða hafa notað við samfarirnar. Hann kvaðst telja þetta hafa gerst fyrir 1. júní 2003, en þann dag hafi hann farið í ferð til útlanda og verið fjarverandi um tíma.

Y afhenti lögreglu 27. janúar 2004 dagbækur sínar, en í tveimur þeirra er að finna færslur, sem dagsettar eru á tímabilinu frá lokum apríl og fram í byrjun júní 2003. Er þar meðal annars ritað 30. apríl að hún sé byrjuð að vera með ákærða og síðan 1. og 4. maí að hann hafi sett fingur inn í kynfæri hennar, en í fyrra skiptið hafi þau legið í rúmi hennar og það síðari verið úti. Hinn 8. maí kemur fram að þau hafi haft samfarir í kjallaranum heima hjá Y. Fært er 14. maí að hún hafi á þeim hálfa mánuði, sem hún sé búin að vera með ákærða, haft samfarir við hann fjórum sinnum og 22. sama mánaðar að hann hafi reynt að hafa við hana mök í endaþarm, en látið af því vegna þess hve vont henni hafi þótt það. Loks er fært þar 6. júní að hún sé aftur nýbyrjuð að vera með ákærða og hafi þegar haft samfarir við hann einu sinni, en næsta færsla þar á undan er dagsett 2. sama mánaðar. Ekki er að sjá að vikið sé að samförum þeirra annars staðar í dagbókunum.

Ákæra var gefin út í máli þessu 12. mars 2004. Er ákærða gefið að sök að hafa að minnsta kosti fjórum sinnum haft samræði við Y, tvívegis á heimili hennar, eitt skipti á heimili sínu og einu sinni í opnu skýli á neðri hæð húss að [...] í A. Með þessu hafi ákærði brotið gegn 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með síðari breytingum. Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi var meðal annars lagt fram vottorð tveggja lækna 10. október 2003 um skoðun á Y, þar sem fram kom að meyjarhaft væri „farið á þann hátt sem sést hjá konum sem hafa haft samfarir“, og greinargerð Barnahúss 13. apríl 2004 um greiningu og meðferð Y. Þá gaf ákærði skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins, báðir foreldrar hans, móðir Y og vinur hennar, sem fyrrnefnd lögregluskýrsla var tekin af 26. janúar 2004. Þá komu einnig til skýrslugjafar sálfræðingurinn, sem tók við tilkynningu 15. ágúst 2003 hjá félagsþjónusta A, og starfsmaður Barnahúss, sem sinnt hafði meðferð Y.

II.

Þegar áðurnefnd skýrsla var tekin af Y fyrir dómi 10. september 2003 hafði ákærði þegar gefið skýrslu hjá lögreglu, þar sem hann neitaði með öllu að hafa átt kynferðisleg samskipti við hana. Í skýrslu hennar var lýst af nokkurri nákvæmni atriðum varðandi ætlað samræði þeirra að [...] í A, en á hinn bóginn skortir mjög á að leitað hafi verið viðhlítandi svara hennar um önnur tilvik, sem ákæra tekur til. Var þó þeim mun ríkari ástæða til þess vegna afstöðu ákærða, sem þegar lá fyrir. Í framburði Y gætti nokkurrar misvísunar og ósamræmis, meðal annars um tímasetningar, en að auki var í ýmsu greint frá atvikum með öðrum hætti en gert var í bréfi hennar, sem áður er rakið og lögregla hafði þá þegar undir höndum. Auk þessa hafði hún vísað í framburði sínum til atriðis, sem hún kvaðst geta stutt við dagbækur sínar, en ekki verður séð að leitað hafi verið eftir því að hún léti þær í té. Þegar hún hafði síðan afhent þær í janúar 2004, að því er virðist ótilkvödd, mátti sjá nokkuð aðra mynd af atvikum en fram kom í skýrslu hennar fyrir dómi, þar á meðal um afstöðu hennar sjálfrar til þess, sem hún kvað hafa gerst milli sín og ákærða. Á hinn bóginn var þar ekki að sjá stoð fyrir því að unnt væri að tímasetja ætlað atvik að [...] á þann hátt, sem hún hafði borið um fyrir dómi. Hefði vegna alls þessa að réttu lagi þurft að taka nánari skýrslu af Y áður en ákvörðun var tekin um saksókn í málinu eða að minnsta kosti við meðferð málsins fyrir dómi.

Við skýrslugjöf fyrir dómi hélt ákærði því fram í tengslum við sakargiftir um að hann hafi haft samfarir við Y á heimili sínu að þangað hefði hún aldrei komið, en ekki verður séð að hann hafi fyrr verið inntur eftir svari við því. Við rannsókn málsins var ekki leitað lýsingar af hendi Y á staðháttum þar, til þess að staðreyna hvort frásögn ákærða gæti að þessu leyti verið rétt. Liggur heldur ekkert fyrir að öðru leyti um vettvang ætlaðra brota annað en fjórar ljósmyndir á einu blaði af húsinu að [...].

Eftir að ákæra var gefin út í málinu aflaði ríkissaksóknari áðurnefndrar greinargerðar starfsmanns Barnahúss um greiningu og meðferð, sem Y hafði gengist þar undir á tímabilinu frá 17. september 2003. Í skýrslu þessa starfsmanns fyrir dómi kom fram að hann hafi háskólapróf í uppeldisfræði og afbrotafræði. Ekki liggur fyrir í málinu álitsgerð sérfræðings á sviði sálfræði eða læknisfræði um þroska og andlegt ástand Y. Ákærði var nýlega orðinn 15 ára þegar atvikin, sem um ræðir í ákæru, eiga að hafa gerst. Þrátt fyrir það var ekki leitað sérfræðilegrar álitsgerðar eins og áður er getið að því er hann varðar og liggja engin gögn að öðru leyti fyrir um andlegan og líkamlegan þroska hans á þeim tíma, sem hér skiptir máli. Eins og atvikum er háttað í máli þessu var full ástæða til að álitsgerða um þessi efni yrði aflað áður en ákvörðun var tekin um saksókn í því, sbr. d. lið 1. mgr. 71. gr. og 112. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.

Vegna þeirra atriða, sem að framan getur, er málatilbúnaður af hálfu ákæruvaldsins með þeim hætti að óumflýjanlegt er að vísa málinu frá héraðsdómi. Skal allur sakarkostnaður greiddur úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti, A-kk-ef H-kk-ef hæstaréttarlögmanns, samtals 400.000 krónur, þóknun réttargæslumanns brotaþola fyrir héraðsdómi, S-kvk-ef E-kvk-ef K-kvk-ef héraðsdómslögmanns, 80.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola fyrir Hæstarétti, G-kk-ef Á-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 60.000 krónur.