206/2014

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem ákæru á hendur X, Y, Z og Þ var vísað frá dómi. Með dómi Hæstaréttar var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Talið var að ákæran uppfyllti skilyrði c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Verknaðarlýsing hennar væri fullnægjandi enda yrði ekki gerð sú krafa að lýst væri sérstaklega samkynja eða eðlislíkum brotum í framhaldandi röð þegar um væri að ræða framhaldsbrot. Yrði heldur ekki að lýsa sérstaklega þætti hvers varnaraðila þegar byggt væri á því að þeir hefðu haft með sér samverknað.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru sem barst héraðsdómi 17. mars 2014 og réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 14. mars 2014 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Af hálfu sóknaraðila er þess krafist að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðilar krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá er krafist kærumálskostnaðar.

I

Mál þetta höfðaði sérstakur saksóknari gegn varnaraðilum með ákæru 22. mars 2013. Í upphafi hennar segir að málið sé höfðað á hendur varnaraðilum fyrir brot gegn lögum og reglum um gjaldeyrismál og almennum hegningarlögum með því að hafa í sameiningu á tímabilinu 25. mars 2009 til 2. nóvember sama ár haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi án lögmæltrar heimildar eða leyfis frá Seðlabanka Íslands og um leið staðið að ólögmætum gjaldeyrisviðskiptum vegna fjármagnshreyfinga á milli landa með úttektum af reikningum í íslenskum krónum í fjármálafyrirtækjum hér á landi, hvort tveggja með nánar tilgreindum hætti sem lýst er í ákærunni. Verknaðarlýsing ákærunnar og heimfærsla til refsiheimilda er í heild sinni tekin orðrétt upp í hinum kærða úrskurði. Einnig hefur ákæran að geyma röksemdir sem saksóknin er reist á, sbr. d. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008.

Við þingfestingu málsins 26. apríl 2013 mótmæltu verjendur því að sóknaraðila yrði heimilað að leggja fram nánar tilgreind skjöl svo og að leiða tiltekið vitni fyrir dóm til skýrslugjafar. Með dómi Hæstaréttar 8. október 2013 í máli nr. 408/2013 var sóknaraðila synjað um að leggja fram hluta af þessum gögnum og að leiða vitnið fyrir dóminn.

Í þinghaldi í héraði 8. janúar 2014 lögðu verjendur fram sameiginlega bókun þar sem krafist var frávísunar málsins. Var sú krafa í fyrsta lagi reist á því að brotið hefði verið á rétti ákærðu til að fella ekki á sig sök. Í öðru lagi að rannsókn málsins hefði verið byggð á röngum lagagrundvelli og ákæruna skort lagastoð. Í þriðja lagi að rannsakendur hefðu verið vanhæfir til að fara með málið og í fjórða lagi að ákæran fullnægði ekki lagaskilyrðum um skýrleika en afleiðingin að því væri að varnaraðilum væri ókleift að taka til varna. Loks var í fimmta lagi byggt á því að ekki væri samræmi á milli verknaðarlýsingar í ákæru og þess brotaheitis og refsiákvæðis sem háttsemin væri færð undir.

Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá dómi með þeim rökum á það skorti í ákæru að brotin sem varnaraðilum væru gefin að sök væru nægjanlega sundurgreind og hverju þeirra lýst sérstaklega. Einnig var í úrskurðinum komist að þeirri niðurstöðu að ákæran væri svo óskýr að það varðaði frávísun málsins. Þá taldi héraðsdómur ófullnægjandi að lýsa ekki stöðu hvers varnaraðila hjá sænska félaginu A og tengslum við félagið en gjaldeyrisviðskiptin fóru fram á vegum þess. Í staðinn væri látið við það sitja að tilgreina það eitt að varnaraðilar hefðu ráðið yfir félaginu. Allt þetta taldi héraðsdómur fara í bága við 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Aftur á móti var með hinum kærða úrskurði hafnað öðrum þeim röksemdum sem varnaraðilar tefldu fram til stuðnings kröfu sinni um frávísun málsins.

II

Með bréfi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins 7. mars 2014 fékk sóknaraðili staðfest að Seðlabanki Íslands hefði ekki fengið lögskilið samþykki ráðherra eftir lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál fyrir útgáfu reglna nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar kemur fram að fyrirhugað hafi verið af þeim sökum að falla frá heimfærslu brotsins til þeirra reglna með því að leggja fram bókun þess efnis en til þess hafi ekki komið þar sem hinn kærði úrskurður gekk áður en færi gafst til þess. Fyrir Hæstarétti hefur því verið lýst yfir að sóknaraðili byggi nú eingöngu á heimfærslu brotsins til 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992, svo sem nánar er rakið í fyrri málsgrein þess hluta ákærunnar sem hefur að geyma vísun til refsilaga.

Varnaraðilar reisa kröfu sína um frávísun frá Hæstarétti á því að sóknaraðili hafi enga lögvarða hagsmuni af því að fá hinn kærða úrskurð endurskoðaðan eftir að fallið hefur verið frá heimfærslu brotsins til reglna nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál og síðari reglna nr. 880/2009 um sama efni. Kæra sóknaraðila feli því í sér lögspurningu enda taki sóknaraðili ekkert tillit til þess í kröfugerð sinni að fallið hafi verið frá sakargiftum að hluta. Í þessu sambandi benda varnaraðilar á að enginn greinarmunur sé gerður í verknaðarlýsingu ákæru þótt sakargiftir séu eðlisólíkar. Því hafi ekki verið gerðar breytingar á ákæru sem svari til saksóknarinnar. Þessi málatilbúnaður sé óskýr og feli í sér að sóknaraðili geri kröfu um að Hæstiréttur fjalli um aðra ákæru en þá sem lá til grundvallar þegar hinn kærði úrskurður gekk.

Svo sem áður greinir er varnaraðilum gefið að sök að hafa á tilteknu tímabili stundað gjaldeyrisviðskipti og eru þau nánar rakin í ákærunni. Þannig er í verknaðarlýsingunni greint frá því hvernig þessi viðskipti eru talin hafa farið fram með kaupum á gjaldeyri sem síðan hafi verið notaður til kaupa á íslenskum krónum. Að lokinni þeirri lýsingu á atvikum og umfangi viðskiptanna sem sóknaraðili leggur til grundvallar og ætluðum afrakstri ákærðu af þeim er að finna heimfærslu til refsilaga. Var á því byggt að varnaraðilar hefðu í senn gerst brotlegir annars vegar við 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992, þar sem þeir hefðu ekki haft leyfi frá Seðlabanka Íslands til að stunda viðskiptin, og hins vegar reglur nr. 1130/2008 og reglur nr. 880/2009 sem leystu þær fyrrnefndu af hólmi. Þannig er saksóknin reist á því að öll verknaðarlýsingin í heild sinni varði við þessi ákvæði og breytir því engu þótt sóknaraðili hafi fallið frá heimfærslu brota að hluta, eins og honum er heimilt allt þar til dómur gengur, sbr. 2. mgr. 153. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt þessu verður hafnað kröfu varnaraðila um frávísun málsins frá Hæstarétti.

III

Í sameiginlegri greinargerð varnaraðila til Hæstaréttar er byggt á öllum sömu röksemdum og haldið var fram til stuðnings kröfu um frávísun málsins fyrir héraðsdómi. Til viðbótar þeim er teflt fram frekari röksemdum fyrir frávísun málsins. Lúta þær einkum að því að verknaðarlýsing í ákæru sé óljós eftir að sóknaraðili hefur að hluta til fallið frá heimfærslu ætlaðs brots til refsilaga eins og áður getur. Jafnframt telja varnaraðilar að sá dráttur sem orðið hefur á meðferð málsins fari í bága við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Það hljóti að varða frávísun málsins enda verði ekki með öðru móti komið í veg fyrir „áframhaldandi brot“ gegn þessum reglum.

Samkvæmt t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 sætir kæru til Hæstaréttar úrskurður héraðsdóms um að máli sé vísað frá dómi. Samkvæmt gagnályktun frá þessu ákvæði verður ekki skotið til réttarins með kæru úrlausn héraðsdóms þar sem kröfu um frávísun er hrundið. Af þessu leiðir að hér fyrir dómi koma til endurskoðunar þær ástæður sem héraðsdómur taldi varða frávísun málsins. Aðrar ástæður koma því ekki til úrlausnar nema því aðeins að þær leiði til frávísunar málsins án kröfu.

IV

Samkvæmt c. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 skal í ákæru greina svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er út af, hvar og hvenær brotið er talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga og stjórnvaldsfyrirmæla, ef því er að skipta. Þá segir í d. lið sömu málsgreinar að í ákæru skuli, ef þörf krefur, greina röksemdir sem málsóknin er byggð á, svo sem ef mál er flókið eða umfangsmikið, en röksemdafærslan skuli þá vera gagnorð og svo skýr að ekki fari á milli mála hverjar sakargiftir séu. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafa þessi fyrirmæli verið skýrð þannig að lýsing á þeirri háttsemi sem ákærða er gefin að sök í ákæru verði að vera svo greinargóð og skýr að hann geti ráðið af henni hvaða háttsemi hann er sakaður um og hvaða ákvæði refsilaga hann er talinn hafa gerst brotlegur við. Mega ekki vera slík tvímæli um hverjar sakargiftir eru að með réttu verði ákærða talið torvelt að taka afstöðu til þeirra og halda uppi vörnum. Að þessu leyti verður ákæra að vera svo skýr að dómara sé kleift af henni einni að gera sér grein fyrir hvað ákærði er sakaður um og hvernig sú háttsemi verði talin refsiverð. Samkvæmt þessu verður ákæran að leggja viðhlítandi grundvöll að saksókninni svo dómur verði lagður á málið í samræmi við ákæru, enda verður ákærði ekki sakfelldur fyrir aðra hegðun en þar greinir, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008.

Það veltur á atvikum máls og eðli brots hvaða kröfur verða gerðar samkvæmt framansögðu til skýrleika ákæru. Í sumum tilvikum er unnt að greina í ákæru ítarlega frá stað og stund brots og hvernig það er talið framið. Í öðrum tilvikum verður þessu ekki komið við með sama móti og á það meðal annars við þegar sú refsiverða háttsemi sem ákærða er gefin að sök er álitin felast í fleiri hliðstæðum athöfnum í nánum tengslum í tíma og rúmi eða þegar samverknaður er um brot. Í slíkum tilvikum er óhjákvæmilegt að sakargiftum sé í ákæru lýst með almennari hætti en í öðrum tilvikum. Þótt þetta eigi sér trausta stoð í dómaframkvæmd verður allt að einu að gera svo ríka kröfu til skýrleika verknaðarlýsingarinnar að ákærða sé kleift að taka afstöðu til sakargifta og halda uppi viðhlítandi vörnum, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 og a. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Í ákærunni á hendur varnaraðilum er þeim gefið að sök að hafa í sameiningu á tilgreindu tímabili haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti. Þetta er nánar skýrt í þeim kafla ákærunnar er hefur að geyma röksemdir sem ákæran er byggð á. Þar segir að lagt sé til grundvallar í verknaðarlýsingunni að háttsemi varnaraðila teljist samverknaður þeirra allra sem aðalmanna með verkskiptri aðild. Þetta er síðan rakið nánar og talið að sakargögn bendi til að varnaraðilar hafi staðið saman að undirbúningi og skipulagningu þeirrar háttsemi sem verknaðarlýsingin tekur til í aðdraganda og upphafi starfseminnar. Einnig er staðhæft að sakargögn veiti bæði beinar og óbeinar upplýsingar um með hvaða hætti ávinningur af brotastarfsemi hafi verið skipt eða átt að skiptast með varnaraðilum. Þá segir að varnaraðilar hafi framkvæmt í sameiningu þær athafnir sem lýst sé í ákæru en háttsemin hafi greinst í tengda verkþætti sem hver um sig hafi verið nauðsynlegur liður í framkvæmd hennar. Þetta hafi einkum skipst í þrjá þætti en þeir séu í fyrsta lagi að sinna samskiptum við mótaðila í gjaldeyrisviðskiptum, ákveða kjör og koma á viðskiptum, í öðru lagi að sinna samskiptum við erlend fjármálafyrirtæki og í þriðja lagi flytja íslenskar krónur á milli bankareikninga innan íslenska bankakerfisins, meðal annars með greiðslum inn á innlenda reikninga mótaðila til að ljúka gjaldeyrisviðskiptum. Þá segir að sakargögn sýni, þegar horft sé til þessara verknaðarþátta, að hver og einn varnaraðila hafi átt hlut í sérhverjum þeirra en mismikinn. Þeir hafi skipt að tilteknu marki með sér verkum við framkvæmdina enda þótt verkaskiptingin hafi hvorki verið algild né skýrlega afmörkuð.

Um verknaðarlýsingu ákærunnar segir í umræddum kafla hennar, sem hefur að geyma röksemdir fyrir saksókninni, að miðað sé við að háttsemi varnaraðila teljist framhaldsbrot sem varað hafi í rúmlega sjö mánaði. Fjöldi viðskiptatilvika er síðan rakinn og tekið fram að viðskiptin og tengdir fjármagnsflutningar hafi átt sér stað samkvæmt föstu og ákveðnu skipulagi í starfsemi varnaraðila í framhaldandi og þéttri röð með sama hætti í meginatriðum, eins og nánar sé lýst í verknaðarlýsingu ákærunnar. Öll tilvik háttseminnar séu þannig sama eðlis í skilningi verknaðarlýsinga refsiheimilda sem við eigi í málinu og feli hvert og eitt þeirra í sér sjálfstætt brot gegn sömu refsiákvæðum.

Svo sem áður er rakið hafa atvik máls og eðli ætlaðs brots áhrif á þá kröfu sem gera verður til skýrleika ákæru samkvæmt 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Í málinu er af hálfu sóknaraðila byggt á því að varnaraðilar hafi haft með sér samverknað auk þess sem framsetning ákærunnar hefur að geyma lýsingu á framhaldsbroti. Að þessu gættu þykir verknaðarlýsing ákærunnar fullnægjandi, enda verður ekki gerð sú krafa þegar um er að ræða brot af því tagi að lýst sé sérstaklega samkynja eða eðlislíkum brotum í framhaldandi röð. Verður heldur ekki gerð sú krafa að þætti hvers varnaraðila sé lýst sérstaklega þegar byggt er á því að þeir hafi haft með sér samverknað sem aðalmenn með verkskiptri aðild. Þá breytir engu sú verknaðarlýsing í ákæru að varnaraðilar hafi ráðið yfir því erlenda félagi sem þar greinir, enda getur sakfelling ekki ráðist af formlegum tengslum þeirra við það félag. Samkvæmt þessu fullnægir ákæran skilyrðum c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.

Það athugast að eftir að sóknaraðili og varnaraðilar höfðu lagt fram greinargerðir fyrir Hæstarétti lagði sóknaraðili fram svonefndar athugasemdir ákæruvalds við greinargerð verjenda. Fyrir þessum skriflega málflutningi sóknaraðila er engin lagaheimild og er hann aðfinnsluverður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.