348/2000

S krafðist ógildis eigendaskipta að jörðinni B þar sem ekki hafði verið tekið tillit til þess við sölu að jörðin væri ættaróðal. Hæstiréttur hafnaði þessum kröfulið S. Kvað hann jörðina ekki hafa verið gerða réttilega að óðalsjörð og því giltu ekki um hana þær takmarkanir á eigendaskiptum sem lýst er í 63. gr. jarðarlaga. Hæstiréttur viðurkenndi beinan eignarrétt S að íbúðarhúsi og afmörkuðum hluta lóðar umhverfis það á jörðinni B. Talið var að fallast mætti á að sönnur hefðu verið færðar að því að faðir S hefði gefið henni húsið. Umferðarréttur S að húsinu um heimreið Ha, F og Ó var jafnframt viðurkenndur. Krafa S um viðurkenningu með dómi á eignarrétti að 1/3 hluta í heitavatnslögnum á jörðinni B þótti studd ósönnuðum fullyrðingum og var hafnað. Með því að upplýst var að S greiddi hluta af rekstrarkostnaði hitaveitunnar þótti ekki unnt að fallast á að hún hefði unnið sér rétt til endurgjaldslausrar nýtingar á heitu vatni jarðarinnar, hvorki með hefð né á annan hátt. Sömuleiðis var hafnað kröfu S um viðurkenningu á rétti til endurgjaldslausrar notkunar á köldu vatni jarðarinnar B, enda þótti hún ekki hafa sýnt fram á að hún hefði unnið rétt til slíkrar nýtingar kaldavatnsréttinda.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 8. september 2000. Hún gerir eftirfarandi dómkröfur:

„a) Að ógilt verði sala stefndu S-kvk-ef V-kvk-ef með afsali, dagsettu 6. mars 1997, til stefndu H-kk-ef B-kk-ef, B-kvk-ef J-kvk-ef og J-kk-ef Á-kk-ef, á jörðinni Breiðabólsstað í Borgarfjarðarsveit, Borgarfjarðarsýslu, þ.e. þeim hluta jarðarinnar sem er ofan þjóðvegar, ásamt mannvirkjum og öllu sem fylgir og fylgja ber.

b) Að ógilt verði sala stefndu H-kk-ef B-kk-ef, B-kvk-ef J-kvk-ef og J-kk-ef Á-kk-ef með kaupsamningi, dags. 30. október 1998, til gagnáfrýjenda F-kk-ef Ó-kk-ef, H-kk-ef B-kk-ef og Ó-kk-ef F-kk-ef, á jörðinni Breiðabólsstað í Borgarfjarðarsveit, Borgarfjarðarsýslu, þ.e. þeim hluta jarðarinnar sem er ofan þjóðvegar, ásamt mannvirkjum og öllu sem fylgir og fylgja ber.

c) Að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur aðaláfrýjanda að íbúðarhúsi og 6.544 m² lóð umhverfis það á jörðinni Breiðabólsstað í Borgarfjarðarsveit, Borgarfjarðarsýslu, sem auðkennd er á uppdrætti á bls. 78 í ágripi, þannig hnitmerkt: frá punkti nr. 36 (x-hnit 656657.035, y-hnit 467365.083) að punkti nr. 37 (x-hnit 656552.974, y-hnit 467355.405), frá þeim punkti að punkti nr. 38 (x-hnit 656558.773, y-hnit 467293.054) og frá þeim punkti að punkti nr. 39 (x-hnit 656662.834, y-hnit 467302.732), auk umferðarréttar að greindri fasteign, nánar tiltekið um malarveg, sem liggur frá þjóðvegi að gamla íbúðarhúsinu og útihúsum.

Til vara er þess krafist að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur aðaláfrýjanda að íbúðarhúsi og 1.536 m² lóð umhverfis það á jörðinni Breiðabólsstað í Borgarfjarðarsveit, sem auðkennd er á uppdrætti á bls. 79 í ágripi, þannig hnitmerkt: Frá punkti 32 (x-hnit 656649.464, y-hnit 467358.666) að punkti nr. 33 (x-hnit 656601.623, y-hnit 467354.758), frá þeim punkti að punkti nr. 34 (x-hnit 656604.229, y-hnit 467322.864) og frá þeim punkti að punkti nr. 35 (x-hnit 656652.069, y-hnit 467326.773), auk umferðarréttar að greindri fasteign, nánar tiltekið um malarveg, sem liggur frá þjóðvegi að gamla íbúðarhúsinu og útihúsum.

d) Að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur aðaláfrýjanda að 1/3 hluta í heitavatnslögnum á jörðinni Breiðabólsstað í Borgarfjarðarsveit, Borgarfjarðarsýslu.

e) Þá krefst aðaláfrýjandi að viðurkenndur verði með dómi réttur aðaláfrýjanda til endurgjaldslausrar notkunar á heitu og köldu vatni jarðarinnar Breiðabólsstaðar í Borgarfjarðarsveit, Borgarfjarðarsýslu.

f) Að stefndu og gagnáfrýjendur verði í öllum ofangreindum tilvikum dæmd til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað að skaðlausu vegna málsins bæði í héraði og fyrir Hæstarétti ... .”

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjunarstefna er gefin út 21. nóvember 2000. Gagnáfrýjendur krefjast þess aðallega að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum aðaláfrýjanda en til vara staðfestingar héraðsdóms. Þá krefjast þeir staðfestingar á málskostnaðarákvæði héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Þar á meðal eru ljósrit úr fasteignamatsskrá Reykholtshrepps 1973, 1976, 1978, 1979, 1981, 1982, 1983 og 1984. J-kk-nf I-kk-nf er þar skráður eigandi sumarbústaðar og lóðar, en aðaláfrýjandi er þó skráð eigandi mannvirkja tvö fyrstu árin.

I.

Í upphafi héraðsdóms er frá því skýrt hvernig aðaláfrýjandi skýrir aðild stefndu og gagnáfrýjenda. Mál þetta er að hluta höfðað sem viðurkenningarmál samkvæmt heimild í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gildir heimildin án tillits til þess hvort unnt væri að leita dóms sem fullnægja mætti með aðför. Gagnáfrýjendur og stefndu geta öll átt hagsmuna að gæta af því að öllum kröfum aðaláfrýjanda sé hafnað. Telja þau ýmist til beins eignarréttar yfir umdeildum réttindum eða hlytu að svara til vanheimildar vegna eignaskipta að þeim. Þeim er ekki sérstakt óhagræði af því að þessum kröfum er öllum stefnt í einu máli.

Mál þetta varðar réttindi yfir jörðinni Breiðabólsstað í Reykholtsdal, Borgarfjarðarsýslu. Samkvæmt a) og b) liðum dómkröfu aðaláfrýjanda krefst hún ógildis eignaskipta að jörðinni þar sem ekki hafi verið tekið tillit til þess við þau að jörðin hafi verið gerð að ættaróðali. Aðaláfrýjandi telur til eignar yfir sumarhúsi (gamla íbúðarhúsinu að Breiðabólsstað.) ásamt lóð og tengdum réttindum, sem talin eru í c), d) og e) liðum kröfugerðarinnar og reisir kröfur sínar á því. Atvik máls og málsástæður eru rakin í héraðsdómi. Verður afstaða tekin til hvers kröfuliðar um sig.

II.

Kröfur aðaláfrýjanda samkvæmt a) og b) liðum eru byggðar á því að jörðin Breiðabólsstaður hafi verið gerð að óðalsjörð með yfirlýsingu þar um í afsali J-kk-ef I-kk-ef til G-kk-ef sonar hans 13. janúar 1971 og athugasemdalausri þinglýsingu þess afsals. Þegar afsal þetta var gefið út voru í gildi lög nr. 102/1962 um ættaróðul, ættarjarðir, erfðaábúð og sölu þjóð- og kirkjujarða. Í 1. gr. þeirra laga voru sett skilyrði fyrir því að jörð yrði gerð að ættaróðali og í 3. gr. mælt fyrir um aðferðina við þennan gerning. Nú gilda um þetta efni 47. og 49. gr. jarðalaga nr. 65/1976, sbr. lög nr. 90/1984. Í héraðsdómi er því lýst að ekki var gætt þeirra aðferða, sem greindi í 3. gr. laga nr. 102/1962, og liggur því ekkert fyrir um hvort skilyrði 1. gr. laganna voru uppfyllt. Jörðin var því ekki réttilega gerð að óðalsjörð og giltu því ekki um hana þær takmarkanir á eigendaskiptum, sem lýst er í 63. gr. jarðalaga. Ber af þessum ástæðum að hafna kröfum aðaláfrýjanda samkvæmt þessum kröfuliðum.

III.

Aðaláfrýjandi byggir kröfur samkvæmt c) lið kröfugerðar sinnar á því að faðir sinn J-kk-nf I-kk-nf hafi gefið sér gamla íbúðarhúsið og lóð undir það. Er þetta tilkall hennar stutt af systur hennar U-kvk-þgf J-kvk-þgf. Jafnframt hafa þær systur haldið því fram að G-kk-nf J-kk-nf, bróðir þeirra og fyrrum eigandi Breiðabólsstaðar, hafi viðurkennt þetta eignartilkall aðaláfrýjanda. J-kk-nf I-kk-nf lést 2. febrúar 1982 og var bú hans þá lýst eignalaust. G-kk-nf J-kk-nf lést barnlaus 9. apríl 1990 en kona hans, stefnda S-kvk-nf, tók þá við jörðinni. Aðaláfrýjanda skortir afsalsbréf svo að hún fái ráðstafað húsinu. Af gögnum málsins verður ráðið að gagnáfrýjendur og stefndu telja ekki til eignar yfir því en mótmæla tilkalli hennar til beins eignarréttar yfir lóðinni. Gagnáfrýjendur mótmæla fyrir Hæstarétti tilkalli aðaláfrýjanda til hússins og telja sig vera rétta eigendur lóðarinnar en stefndu mótmæla að kröfum varðandi hana verði réttilega að sér beint.

Fallast má á það með héraðsdómi að sönnur hafi verið færðar að því gagnvart gagnáfrýjendum og stefndu að faðir aðaláfrýjanda hafi gefið henni sumarhúsið. Hefur ekkert komið fram um að aðrir gætu átt eignartilkall til hússins en aðilar máls þessa og U-kvk-nf J-kvk-nf.

Samkvæmt framlögðum ljósritum úr fasteignamati var J-kk-nf I-kk-nf skráður eigandi sumarhúss og lóðar í landi Breiðabólsstaðar. Lóðin er þar metin til verðs en stærðar hennar er ekki getið. Sömu upplýsingar koma fram á skattframtali sem G-kk-nf J-kk-nf undirritar fyrir hönd föður síns 1981. Aðaláfrýjandi lét girða blett kringum sumarhúsið árið 1992, að því er telja má. Sá blettur er sagður vera sömu stærðar og fram kemur í varakröfu samkvæmt þessum lið og teikningu sem aðaláfrýjandi segir komna frá G-kk-þgf bróður sínum. Af hálfu stefndu S-kvk-ef er því mótmælt að sú teikning stafi frá G-kk-þgf. Af ljósmynd sem frammi liggur í málinu verður ekki annað séð en að hluti blettsins að minnsta kosti hafi verið hluti af túni jarðarinnar 1984 þegar myndin á að hafa verið tekin. Verður ekki á það fallist að aðaláfrýjandi hafi farið með afgirta blettinn í hefðartíma fullan á þann hátt að henni verði dæmdur eignarréttur vegna hefðar. Löglíkur eru fyrir því að húsinu hafi fylgt lóðarréttindi. Í afsali J-kk-ef I-kk-ef til G-kk-ef sonar síns 13. janúar 1971 er ekkert minnst á lóðarréttindi gamla íbúðarhússins, sem undanskilið var sölunni. Af ljósritum þeim úr fasteignamati, sem lögð voru fyrir Hæstarétt, svo og áður fram lögðum gögnum, má ráða að húsið hafi verið talið hafa lóðarréttindi á meðan J-kk-nf I-kk-nf lifði og fram til þessa dags. Það styðst einnig við áðurnefnt skattframtal. Við framangreinda sölu jarðarinnar var húseign undanskilin og er rökrétt að álíta að henni hafi fylgt lóð, sem háð væri beinum eignarrétti. Þetta styðst einnig við það að lóðarleiga var ekki innheimt af eigninni, hvorki fyrir eða eftir að J-kk-nf lést. Þá hafa fasteignagjöld verið greidd af húsi og lóð. Nægilega þykir því sannað að húsinu hafi átt að fylgja eignarlóð. Aðaláfrýjandi hefur svo sem að framan greinir girt lóð í samræmi við varakröfu sína samkvæmt þessum lið. Ekki liggur fyrir að þeim framkvæmdum hafi verið formlega mótmælt. Verður lóðin í þeirri mynd ekki talin óhæfilega stór eða hafa í för með sér sérstakt óhagræði fyrir núverandi eigendur jarðarinnar. Þykir því eftir atvikum mega fallast á, að stærð lóðarinnar skuli vera sú, sem afgirt hefur verið og kemur fram á áðurnefndum uppdrætti, þótt ekki séu efni til að taka beina afstöðu til upruna teikningarinnar sem áður er á minnst.

Viðurkenna ber að gagnáfrýjendur verði að þola umferðarrétt aðaláfrýjanda að sumarhúsinu um heimreiðina enda kemst hún ekki á annan hátt að húsinu og ekki verður talið að sá réttur sé sérlega íþyngjandi fyrir þá.

Aðaláfrýjandi tók ekki þátt í upphaflegri lagningu hitaveitu heim að húsum á Breiðabólsstað. Gögn málsins styðja ekki fullyrðingar hennar um að hún hafi tekið þátt í endurgerð lagnarinnar að hluta. Verður að telja kröfu hennar samkvæmt d) lið ósannaða. Verður hún þegar af þeirri ástæðu ekki viðurkennd.

Með skírskotun til raka héraðsdóms ber að staðfesta hann að því er varðar endurgjaldslaus not af heitu vatni samkvæmt e) lið kröfugerðar aðaláfrýjanda.

Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt óstaðfest vottorð Ó-kk-ef Ó-kk-ef 25. september 2000, þar sem hann segist hafa stjórnað viðgerð á eldri hluta gamla Breiðabólsstaðarbæjarins 1997. Hann hafi þá aftengt kaldavatnsleiðslu að húsinu þar sem ekki hafi verið talið öruggt að vatn úr henni væri í lagi. Hafi aðaláfrýjandi tjáð sér að til stæði að leggja nýja vatnsveitu að býlinu sem sótt yrði í betra vatnsból. Gagnáfrýjendur hafa mótmælt þessu vottorði og haldið því fram að óupplýst sé hvenær kaldavatnsleiðslan hafi verið rofin. Samkvæmt kaupsamningi gagnáfrýjenda og stefndu H-kk-ef B-kk-ef, B-kvk-ef J-kvk-ef og dánarbús J-kk-ef Á-kk-ef 30. október 1998 er nýrri kaldavatnsleiðslu þá ólokið. Fallast ber á það með héraðsdómi að aðaláfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að hún hafi unnið rétt til endurgjaldslausrar nýtingar kaldavatnsréttinda.

IV.

Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða málsins sú að hafnað er kröfum aðaláfrýjanda samkvæmt kröfuliðum a), b), d) og e). Viðurkenndur er hins vegar gagnvart gagnáfrýjendum og stefndu eignarréttur hennar á sumarhúsi ásamt meðfylgjandi lóð samkvæmt uppdrætti að stærð 1.536 m² og umferðarrétti um heimreiðina að Breiðabólsstað.

Rétt er að hver aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði. Aðaláfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem í dómsorði greinir. Gagnáfrýjendur beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Viðurkenndur er gagnvart stefndu, H-kk-þgf B-kk-þgf, B-kvk-þgf J-kvk-þgf, J-kk-þgf B. J-kk-þgf, Á-kk-þgf M-kk-þgf J-kk-þgf, I-kvk-þgf Ö-kvk-þgf J-kvk-þgf, R-kvk-þgf J-kvk-þgf og S-kvk-þgf J. V-kvk-þgf og gagnáfrýjendum, H-kk-þgf B-kk-þgf, F-kk-þgf Ó-kk-þgf og Ó-kk-þgf F-kk-þgf, beinn eignarréttur aðaláfrýjanda, S-kvk-ef J-kvk-ef, að gamla íbúðarhúsinu á jörðinni Breiðabólsstað í Reykholtsdal, Borgarfjarðarsveit ásamt 1.536m² lóð sem auðkennd er á uppdrætti frá punkti 32 (x-hnit 656649.494, y-hnit 467358.666) að punkti nr. 33 (x-hnit 656601.623, y-hnit 467354.758), frá þeim punkti að punkti nr. 34 (x-hnit 656604.229, y-hnit 467322.864) og frá þeim punkti að punkti nr. 35 (x-hnit 656652.069, y-hnit 467326.773) og umferðarrétti um heimreið sem liggur frá þjóðvegi að húsinu.

Kröfum aðaláfrýjanda um ógildi ráðstafana um hluta jarðarinnar Breiðabólstaðar 6. mars 1997 og 30. október 1998 er hafnað, svo og kröfum hennar um eignarrétt að 1/3 hluta í heitavatnslögnum jarðarinnar og til endurgjaldslausrar notkunar á heitu og köldu vatni.

Málskostnaður í héraði fellur niður.

Aðaláfrýjandi greiði stefndu H-kk-þgf B-kk-þgf, B-kvk-þgf J-kvk-þgf, J-kk-þgf B. J-kk-þgf, Á-kk-þgf M-kk-þgf J-kk-þgf, I-kvk-þgf Ö-kvk-þgf J-kvk-þgf og R-kvk-þgf J-kvk-þgf sameiginlega 200.000 krónur og S-kvk-þgf J. V-kvk-þgf 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Annar málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.