61/2007

B, sem starfað hafði sem yfirvélstjóri á línubát í eigu J ehf., krafði félagið um greiðslu vangoldinna launa. J ehf. krafðist sýknu á þeim grundvelli að félagið ætti gagnkröfu á hendur B, sem næmi hærri fjárhæð en stefnukrafan. Vísaði J ehf. til þess að B hefði hætt fyrirvaralaust störfum á bátnum og því ætti félagið rétt á bótum úr hendi hans  er næmu launum fyrir hálfan uppsagnarfrest, sbr. 60. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Ekki var talið að B hefði sýnt fram á að honum hefði verið heimilt að hætta störfum hjá J ehf. án þess að vinna hinn þriggja mánaða uppsagnarfrest. Með hliðsjón af forsögu 60. gr. sjómannalaga varð að skýra ákvæðið þannig að skipverja bæri að greiða útgerðarmanni þær stöðluðu bætur, sem þar væri kveðið á um, færi skipverji fyrirvaralaust úr starfi án lögmætrar ástæðu óháð því hvort sannanlegt tjón hlytist af. Hæstiréttur vísaði aftur á móti til þess að óumdeilt væri að J ehf. skuldaði B laun, þar sem uppgjörshættir félagsins hefðu ekki verið í samræmi við gildandi kjarasamning og ákvæði laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins. Í því ljósi væri ekki unnt að fallast á að félagið ætti rétt á að skerða greiðslur til B á grundvelli 60. gr. sjómannalaga vegna brotthvarfs hans úr skiprúmi. Var því fallist á kröfu B.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf og P-kk-nf H-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. febrúar 2007. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og honum dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms að öðru leyti en því að upphafsdagur vaxta verði 17. nóvember 2005 auk þess sem málskostnaður í héraði falli niður og stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfu stefnda til greiðslu launa úr hendi áfrýjanda. Áfrýjandi gerði í héraði gagnkröfu til skuldajafnaðar vegna fyrirvaralauss brotthlaups stefnda úr skiprúmi samkvæmt 60. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 með síðari breytingum. Héraðsdómur féllst ekki á þá kröfu. Er héraðsdómi áfrýjað til að fá hrundið þeirri niðurstöðu. Snýst málatilbúnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti um gagnkröfuna, enda unir hann niðurstöðu hins áfrýjaða dóms varðandi launakröfu stefnda að öðru leyti en um upphafsdag dráttarvaxta. Ekki er heldur tölulegur ágreiningur um gagnkröfu áfrýjanda. Hins vegar er ágreiningur á milli aðila um það hvort lagaskilyrði hafi verið fyrir hendi til stofnunar gagnkröfunnar.

Aðila greinir á um hvort samið hafi verið um starfslok stefnda og hvort hann hafi þá verið lausráðinn eða fastráðinn hjá áfrýjanda.

Óumdeilt er að áfrýjandi gerði ekki skriflegan ráðningarsamning við stefnda þrátt fyrir að honum hafi borið skylda til þess samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga. Af þeim sökum ber áfrýjandi sönnunarbyrði fyrir því að stefndi hafi verið fastráðinn vélstjóri hjá honum.

Af hálfu áfrýjanda er á það bent að stefndi hafi byrjað störf hjá honum árið 1995 og síðan verið ráðinn sem yfirvélstjóri á línubát áfrýjanda, Þorlák ÍS-15, í ágúst 2000 og starfað allt fram í desember 2004 og notið á þeim tíma kauptryggingar eins og fastráðinn væri. Í skýrslu stefnda fyrir héraðsdómi var þetta staðfest. Þegar til þessa er litið verður að telja að stefndi hafi haft þriggja mánaða uppsagnarfrest samkvæmt 2. mgr. 9. gr., sbr. 2. mgr. 5. gr. sjómannalaga.

Áfrýjandi byggir á því að stefndi hafi fengið frí til þess að fara í utanlandsferð að lokinni veiðiferð sem farin var 12. desember 2004 og hafi átt að koma aftur til vinnu í fyrstu viku janúar en um það leyti hafi áfrýjandi aftur á móti frétt að stefndi hefði hafið störf hjá öðru félagi. Stefndi heldur því hins vegar fram að honum hafi samist svo við F-kk-þf V-kk-þf J-kk-þf útgerðarstjóra og núverandi stjórnarformann áfrýjanda að hann mætti hætta störfum eftir umrædda veiðiferð. Ekkert er komið fram í málinu sem styður þessa fullyrðingu stefnda. Þar sem stefnda hefur ekki tekist sönnun um að honum hafi verið heimilt að hætta störfum hjá áfrýjanda án þess að vinna hinn þriggja mánaða uppsagnarfrest verður að leggja til grundvallar í máli þessu að stefndi hafi farið fyrirvaralaust úr starfi í byrjun janúar 2005 þegar fríi hans lauk.

II.

Í 60. gr. sjómannalaga er kveðið svo á að fari skipverji fyrirvaralaust úr starfi eða áður en uppsagnarfrestur er liðinn án lögmætrar ástæðu eigi útgerðarmaður rétt á bótum úr hendi skipverja er nemi launum fyrir hálfan uppsagnarfrest eða helming þess tíma sem eftir sé af uppsagnarfrestinum, þó aldrei lægri fjárhæð á fiskiskipum en sem nemi sjö daga kauptryggingu en föstum launum í sjö daga á kaupskipum.

Í athugasemdum með 60. gr. frumvarps þess er varð að sjómannalögum er meðal annars tekið fram að ákvæði þetta sé nýmæli. Í gildi væru ákvæði í kjarasamningum sjómanna, sem mæli svo fyrir, að fari skipverji fyrirvaralaust og án þess að lögmætar ástæður liggi til, úr skiprúmi, eigi útgerðarmaður rétt til bóta úr hendi skipverja, sem svara til launa í uppsagnarfresti. Að þessu leyti hafi réttarstaða sjómanna verið lakari en annarra launþega. Um aðra launþega en sjómenn hafi gilt sú regla, að bætur til vinnuveitenda þeirra í slíkum tilvikum hafi numið jafngildi launa í hálfum uppsagnarfresti. Eðlilegt þyki, að sjómenn sitji við sama borð og aðrir launþegar.

Með 60. gr. sjómannalaga var samkvæmt framansögðu tekið upp í lög ákvæði sem áður hafði verið í kjarasamningum allt frá 1. mars 1976, sbr. dóm Félagsdóms frá 16. febrúar 1982 í máli nr. 9/1981, sem birtur er VIII. bindi dómasafns réttarins bls. 276. Sú breyting var þó gerð að bætur skyldu aðeins nema jafngildi launa í hálfum uppagnarfresti í stað launa í fullum uppsagnarfresti. Þetta kjarasamningsákvæði hafði að mörgu leyti einkenni févítis þar sem skilyrði fyrir beitingu þess var uppfyllt færi skipverji fyrirvaralaust úr skiprúmi án lögmætra ástæðna óháð því hvort, og þá hve mikið, tjón hlaust af. Með hliðsjón af forsögu 60. gr. sjómannalaga verður að skýra ákvæðið eftir orðanna hljóðan þannig að skipverja ber að greiða útgerðarmanni þær stöðluðu bætur sem þar er kveðið á um fari skipverji fyrirvaralaust úr starfi án lögmætrar ástæðu óháð því hvort sannanlegt tjón hlýst af.

Af hálfu stefnda er því borið við að hann hafi haft lögmæta ástæðu til að hætta störfum fyrirvaralaust þar sem áfrýjandi hafi ekki greitt honum lög- og kjarasamningsbundinn aflahlut.

Skilyrði bótaréttar skv. 60. gr. sjómannalaga er að brottför sjómanns sé án lögmætrar ástæðu. Í ljósi eðli ákvæðisins getur útgerðarmaður ekki borið það fyrir sig hafi sjómaður hætt störfum vegna verulegra vanefnda útgerðarmanns á lögbundnum skyldum gagnvart sjómanni, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar frá 3. maí 2001 í máli nr. 446/2000 sem birtur er í dómsafni þess árs á bls. 1672.

Þar sem óumdeilt er að áfrýjandi skuldaði stefnda þau laun, sem honum hafa verið dæmd með héraðsdómi þar sem uppgjörshættir hans voru ekki í samræmi við gildandi kjarasamninga og ákvæði laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, verður ekki talið að áfrýjandi eigi rétt á að skerða greiðslur til stefnda á grundvelli 60. gr. sjómannalaga vegna brotthvarfs hans úr skiprúmi.

Með vísan til 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu er niðurstaða héraðsdóms staðfest um upphafsdag vaxta.

Með vísan til alls þess sem að framan greinir er niðurstaða héraðsdóms staðfest.

Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Jakob Valgeir ehf., greiði stefnda, B-kk-þgf S-kk-þgf, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.