67/2001

M og K voru hinn 18. september 1989 svipt forsjá sona sinna, C sem var 15 mánaða og D sem var 6 ára, og var þeim komið í fóstur hjá X og Y í apríl 1990. Árið 1998 fór eldri drengurinn af heimili fósturforeldranna og flutti til kynforeldra sinna og í kjölfarið sóttu X og Y um leyfi til að ættleiða C, en áður höfðu þau óskað eftir að hann fengi að kenna sig við X í stað K. M og K andmæltu þessum beiðnum, en að fengnum meðmælum barnaverndarnefnda G og R gaf dóms- og kirkjumálaráðuneytið út ættleiðingarleyfi til X og Y. M og K kröfðust ógildingar ættleiðingarleyfisins og heimildarinnar til að kenna C við X. Töldu þau leyfið ekki vera í samræmi við þágildandi ættleiðingarlög. Hæstiréttur féllst ekki á það með M og K að veiting ættleiðingarleyfisins hefði verið í andstöðu við lög og hafnaði kröfum þeirra með þeirri athugasemd að allir, sem að málinu hefðu komið væru á einu máli um það að ættleiðing fósturforeldra á drengnum væri honum til gagns og þjónaði best hagsmunum hans meðal annars vegna þeirra sérstöku aðstæðna, sem skapast höfðu vegna heilsufars hans.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 22. febrúar 2001. Þau krefjast þess, að ógilt verði með dómi ættleiðingarleyfi, útgefið 29. mars 2000 af dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, til handa stefndu X og Y til að ættleiða C, kt. [...], svo og heimild sama ráðuneytis, sem veitt var samhliða ættleiðingarleyfinu, til að kenna C til stefnda X. Kröfur áfrýjenda á hendur stefndu X og Y eru þær, að þeim verði gert að þola dóm til ógildingar á ættleiðingarleyfinu og heimildinni til að kenna drenginn til stefnda X. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefnda íslenska ríkið krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar úr hendi áfrýjenda in solidum fyrir Hæstarétti, en til vara er þess krafist, að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði felldur niður.

Stefndu X og Y krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

I.

Eins og lýst er í héraðsdómi voru áfrýjendur með úrskurði barnaverndarnefndar Reykjavíkur 18. september 1989, sem staðfestur var af Barnaverndarráði Íslands í janúar 1990, sviptir forsjá sona sinna, D, sem þá var 6 ára, og C, sem var 15 mánaða. Drengirnir fóru í fóstur til reynslu til stefndu X og Y í apríl 1990 en í varanlegt fóstur frá 12. febrúar 1992. Fóstursamningur samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992 var gerður 25. janúar 1994, þar sem fram var tekið, að fósturforeldrar færu með forsjá drengjanna og lögráðamaður þeirra væri stefndi X. Í fóstursamningnum var ákvæði um umgengni á þann veg, að áfrýjendur skyldu hitta syni sína tvisvar á ári, tvo tíma í senn. Með úrskurði barnaverndarnefndar Reykjavíkur 30. júní 1998 var ákveðið, að umgengni D við kynforeldra sína skyldi vera einu sinni til tvisvar í mánuði en umgengni við C félli niður árið 1998, og var það staðfest í meginatriðum með úrskurði Barnaverndarráðs 3. nóvember sama ár. Um sama leyti fór eldri drengurinn af heimili fósturforeldranna og flutti til kynforeldra sinna. Í desember 1998 sóttu stefndu X og Y um leyfi til að ættleiða C, en áður höfðu þau óskað breytingar á kenninafni hans þannig að hann fengi að kenna sig til fósturföður í stað kynföður. Áfrýjendur andmæltu þessum beiðnum, en að fengnum meðmælum barnaverndarnefnda Garðabæjar og Reykjavíkur gaf dóms- og kirkjumálaráðuneytið út ættleiðingarleyfi til stefndu X og Y 29. mars 2000.

II.

Áfrýjendur halda því fram, að ættleiðingarleyfi ráðuneytisins til fósturforeldranna hafi ekki verið í samræmi við þágildandi ættleiðingarlög nr. 15/1978, því að samkvæmt 2. og 3. mgr. 12. gr. laganna hefði barnaverndarnefnd Reykjavíkur átt að standa að beiðni um leyfi til ættleiðingar og leyfið hefði ekki mátt veita nema að fengnum meðmælum og með samþykki barnaverndarráðs.

Í 2. og 3. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1978 er fjallað um nauðsyn þess, að barnaverndarráð fjalli um mál, þegar ekki fæst samþykki til ættleiðingar samkvæmt 7. og 10. gr. laganna. Eins og að framan getur var C ekki í umsjá barnaverndarnefndar heldur fóru stefndu X og Y með forsjá drengsins. Áfrýjendur höfðu verið sviptir forsjánni og voru því ekki lögbærir aðilar til að láta uppi samþykki en einungis þurfti að leita umsagnar þeirra samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna. Barnaverndarnefndir Garðabæjar og Reykjavíkur hafa ljáð ættleiðingunni atbeina sinn. Ný ættleiðingarlög nr. 130/1999 gera ekki ráð fyrir meðmælum barnaverndarráðs og hlutverki ráðsins hefur verið breytt. Eins og atvikum máls þessa er háttað þykir ekki þurfa að taka afstöðu til þess, hvort leita átti álits barnaverndarráðs.

Áfrýjendur halda því einnig fram, að brotinn hafi verið andmælaréttur á þeim við meðferð málsins, þar sem barnaverndarnefnd Garðabæjar hafi eingöngu stuðst við gögn frá fósturforeldrunum og ekki gefið áfrýjendum kost á að tjá sig, áður en hún skilaði umsögn í málinu.

Barnaverndarnefnd Garðabæjar var falið að kanna hagi og aðstæður stefndu X og drengsins með tilliti til ættleiðingarbeiðninnar og gefa ráðuneytinu umsögn sína. Nefndinni var kunnugt um andstöðu áfrýjenda við ættleiðingu og að leitað hafði verið til barnaverndarnefndar Reykjavíkur, en sú nefnd hafði ráðstafað drengnum til fósturs hjá stefndu. Áfrýjendum var þar gefinn kostur á að koma að sínum athugasemdum. Lögmönnum aðila voru síðan sendar umsagnir beggja nefndanna og ljósrit af greinargerðum starfsmanna þeirra, og sendu þeir athugasemdir sínar til ráðuneytisins. Verður ekki annað séð en að áfrýjendur hafi mátt koma að öllum sínum sjónarmiðum og er ekki fallist á, að andmælaréttur hafi verið brotinn á þeim.

Í héraðsdómi er gerð grein fyrir sjúkdómi þeim, sem C á við að stríða, og vottorðum sálfræðinga og félagsráðgjafa svo og umsögnum barnaverndarnefnda Garðabæjar og Reykjavíkur. Allir, sem að málinu hafa komið, eru á einu máli um það, að ættleiðing fósturforeldra á drengnum sé honum til gagns og þjóni best hagsmunum hans, sbr. 2. gr. laga nr. 15/1978, og að augljóst sé, að drengurinn vilji, að ættleiðing nái fram að ganga.

Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann um annað en málskostnað, en rétt þykir að hann falli niður, bæði í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gjafsóknarkostnaður dæmist svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndu, íslenska ríkið, X og Y, skulu vera sýkn af kröfum áfrýjenda, K og M.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest.

Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, H-kk-ef B-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur.

Gjafsóknarkostnaður stefndu X og Y fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, J-kk-ef K-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur.