289/2006

GJ og KJ kröfðust ógildingar á landskiptagerð fyrir jörðina G og að Í yrði dæmt til að greiða þeim þann kostnað sem þau hefðu innt af hendi við landskiptin. Þau byggðu kröfu sína einkum á því að ekki hefðu verið uppfyllt skilyrði 1. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 fyrir því að fara þá leið við slit á sameign sem lögin byðu, þar sem jörðin G væri aðeins eitt býli. Talið var að landskiptalögum yrði ekki beitt nema um væri að ræða mannvirki eða land, sem tvö eða fleiri býli hefðu eða hefðu haft til samnota. Gætu frístundahús málsaðila á jörðinni ekki talist býli í skilningi laganna og var því ekki talið að uppfyllt hefðu verið skilyrði til beitingar þeirra. Var krafa GJ og KJ um ógildingu gerðarinnar því tekin til greina. Þá var talið að Í bæri skaðabótaábyrgð vegna þeirra mistaka sýslumanns að verða við beiðni lögmanns AG og GG um skipun matsmanna samkvæmt lögunum án þess að kanna málið frekar eða gefa GJ og KJ færi á að tjá sig um beiðnina. Var því jafnframt fallist á fjárkröfu þeirra.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjendurnir A-kvk-nf G-kvk-nf og G-kk-nf B. G-kk-nf skutu málinu til Hæstaréttar 31. maí 2006. Þau krefjast þess að skiptagerð landskiptanefndar 19. maí 2005 fyrir jörðina Grjóteyri í Borgarfjarðarsveit verði staðfest og þinglýstri stefnu á jörðina aflýst. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi stefndu G-kvk-ef Ó-kvk-ef J-kvk-ef og K-kk-ef J-kk-ef.

Áfrýjendurnir G-kvk-nf Ó-kvk-nf J-kvk-nf og K-kk-nf J-kk-nf skutu málinu til Hæstaréttar 18. júlí 2006. Þau krefjast þess að niðurstaða héraðsdóms verði staðfest, að öðru leyti en því að stefndi íslenska ríkið verði dæmt til að greiða þeim 765.961 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. ágúst 2005 til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi stefnda íslenska ríkisins, en málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjendanna Ö-kvk-ef og G-kk-ef.

Stefndi íslenska ríkið krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjendanna G-kvk-ef og K-kk-ef.

I.

Lögmaður áfrýjendanna Ö-kvk-ef og G-kk-ef fór þess á leit við sýslumanninn í Borgarnesi með bréfi 4. júní 2004 að úttektarmenn samkvæmt 4. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 yrðu kvaddir til að skipta jörðinni Grjóteyri í Borgarfjarðarsveit. Í beiðninni voru taldir upp eigendur jarðarinnar, sem eru áfrýjendur málsins, og getið hlutfallslegrar eignar hvers þeirra. Þá var tekið fram að þrír af fjórum sameigendunum ættu sumarhús á jörðinni og hvar þau eru staðsett. Gerði G-kk-nf áfrýjendunum G-kvk-þgf og K-kk-þgf kunnugt um þetta 27. júní 2004, en í niðurlagi bréfs hans var tekið fram að með fylgdi afrit af beiðni „sem send verður sýslumanni um leið og þetta bréf fer til ykkar.“ Með bréfi til allra áfrýjenda 2. júlí sama ár tilkynnti sýslumaður að samkvæmt beiðni og með vísan til landskiptalaga hafi hann skipað þrjá nafngreinda menn til að skipta jörðinni Grjóteyri. Hófu þeir störf fljótlega eftir það og komu allir málsaðilar á framfæri við matsmenn ítarlegum kröfum og rökstuðningi um hvernig jörðinni skyldi skipt. Luku matsmenn verkefni sínu með landskiptagerð 19. maí 2005. G-kvk-nf og K-kk-nf leituðu eftir það til lögmanns, sem lýsti því yfir í bréfi til annarra aðila málsins og matsmanna 7. júlí 2005 að þau teldu sig óbundin af niðurstöðum „svokallaðrar landskiptagerðar, sem að lögum er ekkert annað en marklaust plagg.“ Þau höfðuðu síðan málið með stefnu 19. september sama ár. Málavöxtum og málsástæðum aðilanna er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

II.

Krafa áfrýjendanna G-kvk-ef og K-kk-ef lýtur annars vegar að því að sameigendum þeirra að jörðinni Grjóteyri verði gert að þola ógildingu á áðurnefndri landskiptagerð 19. maí 2005. Er krafan einkum studd þeim rökum að landskiptalög hafi að geyma sérreglu til slita á sameign, sem ekki eigi við eins og hér standi á. Samkvæmt 1. gr. laganna skuli farið samkvæmt þeim ef skipta skuli landi eða mannvirkjum, sem tvö eða fleiri býli hafa eða hafa áður haft til samnota. Sú aðstaða sé hér ekki fyrir hendi þar sem jörðin Grjóteyri sé aðeins eitt býli. Skilyrði séu því ekki uppfyllt til að fara þá leið, sem þessi lög bjóða, heldur verði að fylgja reglum, sem almennt eigi við um slit á sameign. Í hinum áfrýjaða dómi var þessi krafa tekin til greina.

Áfrýjendurnir A-kvk-nf og G-kk-nf mótmæla sérstaklega þeim ummælum í forsendum héraðsdóms að ósannað sé að jörðin Grjóteyri hafi á árum áður verið fleiri bújarðir og telja þau ekki standast. Hafa þau lagt fyrir Hæstarétt ýmsar heimildir fyrir því að undir hana hafi fallið gömul býli, sem nefndust Skógarkot og Grjóteyrartunga. Samkvæmt sömu heimildum hafa þessi býli fyrir löngu verið sameinuð Grjóteyri og liggur ekki annað fyrir en að áfrýjendur eigi það land, sem áður tilheyrði þessum býlum, í sömu hlutföllum og land Grjóteyrar. Er samkvæmt þessu ekki hald í nefndum gögnum til stuðnings því að landskiptalög eigi hér við. Þá verður fallist á úrlausn héraðsdóms um það að frístundahús málsaðila á jörðinni geti ekki talist býli í skilningi landskiptalaga. Að því gættu, sem að framan er rakið og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að áðurnefnd landskiptagerð skuli ógilt.

III.

Fyrir héraðsdómi kröfðust áfrýjendurnir G-kvk-nf og K-kk-nf þess að sameigendur þeirra að jörðinni og stefndi íslenska ríkið yrðu dæmd til að greiða óskipt 765.961 krónu, sem var sá kostnaður við landskiptin, sem þeim var gert að greiða og þau inntu af hendi. Niðurstaða héraðsdóms var sú að kröfunni á hendur Ö-kvk-þgf var vísað frá dómi en aðrir, sem kröfunni var beint að, voru sýknaðir. G-kvk-nf og K-kk-nf una þessum úrslitum að því er varðar Ö-kvk-þf og G-kk-þf. Þau hafa hins vegar áfrýjað héraðsdómi til að fá þessari niðurstöðu breytt gagnvart stefnda íslenska ríkinu.

Að framan var komist að þeirri niðurstöðu að landskiptalögum verði ekki beitt nema um sé að ræða mannvirki eða land, sem tvö eða fleiri býli hafa eða hafa haft til samnota. Verður jafnframt fallist á með G-kvk-þgf og K-kk-þgf að orðalag 1. gr. sé alveg skýrt að þessu leyti, sbr. einnig dóm Hæstaréttar í máli nr. 10/1976 í dómasafni 1976, bls. 26. Sýslumaðurinn í Borgarnesi varð hins vegar við beiðni lögmanns Ö-kvk-ef og G-kk-ef og skipaði matsmenn samkvæmt landskiptalögum án þess að kanna málið frekar að því er séð verður. Gaf hann G-kvk-þgf og K-kk-þgf ekki heldur færi á að tjá sig um beiðnina áður en hann afgreiddi erindið. Er stefndi íslenska ríkið skaðabótaskylt vegna þessara mistaka, en ekki er tölulegur ágreiningur í þessum þætti málsins. Verður stefndi dæmdur til að greiða kröfuna með dráttarvöxtum frá 24. ágúst 2005 þegar mánuður var liðinn frá því áfrýjendur kröfðu sýslumanninn í Borgarnesi um greiðslu.

Rétt er að allir áfrýjendur beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti vegna innbyrðis ágreiningsefna þeirra. Stefndi íslenska ríkið verður dæmt til að greiða áfrýjendunum G-kvk-þgf og K-kk-þgf málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um það að landskiptagerð matsmanna 19. maí 2005 fyrir jörðina Grjóteyri í Borgarfjarðarsveit sé ógilt.

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjendunum G-kvk-þgf Ó-kvk-þgf J-kvk-þgf og K-kk-þgf J-kk-þgf 765.961 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. ágúst 2005 til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti milli áfrýjenda, Ö-kvk-ef G-kvk-ef, G-kk-ef B. G-kk-ef, G-kvk-ef Ó-kvk-ef J-kvk-ef og K-kk-ef J-kk-ef fellur niður.

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjendunum G-kvk-þgf Ó-kvk-þgf J-kvk-þgf og K-kk-þgf J-x-x samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.