297/2008

P o.fl. höfðuðu mál gegn H og kröfðust þess að landamerkjalýsing milli jarðar í eigu H og fjögurra jarða í eigu P o.fl. yrði ógilt. Hafði H undirbúið landamerkjalýsinguna og fengið á hana undirritun eigenda aðliggjandi jarða, allra nema P sem var eigandi að 1/8 hluta einnar þeirra. Byggðu P o.fl. aðallega á því að landamerkjalýsingin væri fölsuð. Var þessi málsástæða eingöngu reist á fullyrðingum í skýrslum fimm aðila fyrir dómi en engin gögn lögð fram henni til stuðnings og taldist hún því ósönnuð. Var því jafnframt haldið fram að um svik hafi verið að ræða og einnig vísað til 32. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en því ekki lýst með hvaða hætti svikin hafi átt sér stað eða lýst málsástæðum sem tengdust nefndum lagaákvæðum. Talið var að áskilnaður um samþykki allra sem land eiga á móts við landeiganda í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki o.fl. yrði ekki skilinn svo að merkjalýsing sem skorti þann áskilnað væri í heild sinni ógild af þeim sökum, heldur verði hún eingöngu talin geta skuldbundið eigendur þeirra jarða sem hafi samþykkt hana. Þar sem skort hafi undirskrift P, eiganda að 1/8 hluta aðliggjandi jarðar, var landamerkjalýsingin talin ógild að því er varðaði merkin milli þeirrar jarðar og jarðar H. Þá var P ekki talin hafa fyrirgert rétti sínum vegna tómlætis, þrátt fyrir að hafa ekki haft uppi andmæli fyrr en tæpum átta árum eftir gerð landamerkjalýsingarinnar, með hliðsjón af eðli ráðstöfunarinnar sem hafi falist í henni.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. maí 2008. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Ágreiningur máls þessa snýst um gildi landamerkjalýsingar frá nóvember 1999 um merki milli jarðarinnar Straums í Rangárþingi eystra, Rangárvallasýslu, sem er í eigu áfrýjanda og jarða stefndu, Berjaness, Stíflu, Vorsabæjar og Kanastaða, sem liggja að Straumi.

Með kaupsamningi 20. apríl 1994 seldu D-kk-nf S-kk-nf og G-kk-nf D-kk-nf E-kk-þgf Þ. D-kk-þgf og S-kvk-þgf U-kvk-þgf E-kvk-þgf jörðina Kanastaði ásamt öllum mannvirkjum á jörðinni og öllu því er henni fylgdi og fylgja bæri, þar með talin hlunnindi. Við söluna var undanskilin landspilda „um 15 ha. (500 m x 300 m) á mörkum Kanastaða og Berjanes að vestan og Vosbæjar að norðan, efsti hlutinn.“ Í kaupsamningnum, sem afhentur var til þinglýsingar 25. sama mánaðar, er tekið fram að seljandi hafi gert uppdrátt sem fylgdi spildunni, sem skuli skoðast sem hluti samningsins. Uppdrátturinn er undirritaður af seljendum og kaupendum og er hann hvorki flatarmálsreiknaður né hnitsettur. Dánarbú D-kk-ef S-kk-ef seldi áfrýjanda með kaupsamningi 10. desember 1997 fyrrgreinda landspildu ásamt sumarhúsi sem á henni var. Samningurinn var afhentur til þinglýsingar 10. febrúar sama ár og er tekið fram í honum að spildan sé um það bil 15 hektarar að stærð.

Áfrýjanda var veitt leyfi 2. febrúar 2000 að stofna nýbýli á spildunni til fiskeldis og skógræktar. Til undirbúnings því hafði hann útbúið svohljóðandi landamerkjalýsingu milli Straums og aðliggjandi jarða: „Berjanes: Milli Berjanes og Straums ræður núverandi girðing sem liggur upp miðjan Affallsaur, úr girðingarstaur sem merktur er númer 1 á uppdrætti, að Suðurlandsvegi. Berjanes / Stífla. Óskipt land. Norðan þjóðvegar ræður sama stefnulína frá girðingu við þjóðveg að hornpunkti, merktur númer 2 á uppdrætti sem er skurðarpunktur línu sem dregin er úr girðingarhorni við pípuhlið á Landeyjavegi með stefnu í Flókastaðagil, merkt 3 á uppdrætti. Vorsabær: Milli Straums og Vorsabæjar ræður lína milli punkta 3 og 2, sem sé úr hornstaur girðingar við pípuhlið á A-Landeyjavegi og sjónhendingu í Flókastaðagil. Kanastaðir: Milli Straums og Kanastaða ræður núverandi girðing úr hornstaur í Affallsaur, merktum númer 1 á uppdrætti, að staur númer 5 þaðan að girðingarhorni við A-Landeyjaveg merkt númer 4. Þaðan ræður girðing til norðurs meðfram A-Landeyjavegi að girðingarhorni við pípuhlið merkt númer 3 uppdrætti. Uppdráttur af landinu gerður af verkfræðistofunni Hnit h/f, dagsettur 15. nóvember 1999. Hornpunktar landsins eru mældir inn af Vegagerð Ríkisins Selfossi og reiknaðir í hnitum.“

Bakhlið landamerkjalýsingarinnar ber yfirskriftina: „Samþykkir sem landeigendur:“ Þar fyrir neðan eru handrituð 20. og 21. nóvember 1999 nöfn eigenda jarðanna, Kanastaða, Vorsabæjar og Stíflu auk tveggja eigenda jarðarinnar Berjaness, sem eiga 7/8 hluta jarðarinnar í óskiptri sameign með stefndu P-kvk-þgf G-x-x, sem á 1/8 hluta hennar. Hún ritaði hins vegar ekki nafn sitt á bakhlið landamerkjalýsingarinnar. Hún var afhent til þinglýsingar 24. sama mánaðar ásamt meðfylgjandi uppdrætti af spildunni 15. nóvember 1999. Uppdrátturinn, sem er gerður af framangreindri verkfræðistofu, er hnitasettur og samkvæmt honum telst spildan vera samtals 30,837 hektarar að stærð. Hann er ekki áritaður af eigendum jarðanna.

Áfrýjandi sendi stefndu, öðrum en P-kvk-þgf G-x-x, bréf 20. júní 2006 í tilefni af því að hann hugðist ljúka við að setja niður girðingar eftir þeim merkjum sem fram koma á landamerkjalýsingunni og óskaði eftir athugasemdum um lögmæti hennar. Er þess jafnframt getið að risi ágreiningur um merkjalýsinguna myndi hann höfða landamerkjamál til að fá úr honum skorið. Í bréfi hans til eigenda jarðarinnar Kanastaða er þess að auki getið að tilgangur þess sé einnig að „fá í ljós afstöðu ykkar á því hvort þið séuð ósammála því að hlunnindi, svo sem lax- og silungsveiði, fylgi jörðinni/lögbýlinu Straum.“ Í svarbréfi stefndu til áfrýjanda 18. september 2006 er staðhæft að þau kannist hvorki við landamerkjalýsinguna né uppdráttinn sem henni fylgdi. Vísa þau jafnframt til tiltekinna heimilda um landamerki jarða sinna gagnvart Straumi, en af þeim megi ráða að eignarheimild áfrýjanda fyrir jörð hans taki samkvæmt kaupsamningnum 20. júní 2006 aðeins til um það bil 15 hektara spildu úr landi Kanastaða. Með bréfi 6. nóvember sama ár hafnaði áfrýjandi því að hann hafi gert tilkall til stærra lands en hann hefði eignarheimild fyrir og kvaðst mundu halda fast við hin þinglýstu landamerki samkvæmt merkjalýsingunni og lýsti því yfir að hann myndi ljúka við að girða landið.

Stefndu höfðuðu mál þetta 11. júlí 2007 og kröfðust þess að landamerkjalýsingin yrði ógilt. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á að kröfu þeirra.

II

Í málatilbúnaði stefndu kemur ekki skýrt fram í hvaða augnamiði krafist er dóms um að ógilda beri umrædda landamerkjalýsingu, en málið er ekki rekið sem landamerkjamál. Hins vegar er ljóst að stefndu hafa lögvarða hagsmuni af að fá dóm um kröfuna meðal annars í ljósi reglna um traustfang.

Kröfu sína byggja stefndu aðallega á því að landamerkjalýsingin sé fölsuð. Áfrýjandi hafi árið 1999 komið að máli við þau öll nema P-kvk-þf G-kvk-þf og rætt lauslega við þau hvert í sínu lagi um landamerki Straums og jarða þeirra. Í þeim samræðum hafi hvorki verið farið yfir tiltekna landamerkjalýsingu né þeim kynntur uppdráttur. Hins vegar hafi þau undirritað skjal sem þau hafi talið vera til staðfestingar á að merkin væru ágreiningslaus. Það hafi því komið þeim í opna skjöldu að fá bréf áfrýjanda 20. júní 2006 ásamt meðfylgjandi landamerkjalýsingu frá nóvember 1999 og hnitasettum uppdrætti, sem þau hafi aldrei fyrr augum litið. Þau stefndu sem árituðu yfirlýsinguna kannast við skjalið sem er bakhlið hennar og nafnritun sína á það, en bera því við að skjalið hafi ekki verið bakhlið landamerkjalýsingar heldur á lausu blaði. Áfrýjandi hljóti því með einhverjum hætti að hafa skeytt framhliðinni við það blað og bætt við uppdrættinum. Áfrýjandi andmælir þessu og kveður þetta af og frá. Stefndu hafa einvörðungu reist þessa málsástæðu á fullyrðingum sem fram koma í skýrslum fimm aðila málsins fyrir dómi, en ekki lagt fram gögn henni til stuðnings og telst hún því ósönnuð. Stefndu hafa jafnframt haldið því fram að áfrýjandi hafi beitt þau svikum og vísa einnig máli sínu til stuðnings til 32. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í málatilbúnaði þeirra er hvorki vikið að því með hvaða hætti svikum hafi verið beitt né lýst málsástæðum sem tengjast áðurnefndum ákvæðum laga nr. 7/1936. Er því ekkert hald í þessum málatilbúnaði stefndu.

Stefndu reisa kröfu sína einnig á því að landamerkjalýsingin uppfylli ekki skilyrði 1. mgr. 2. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki o.fl., sem áskilji að aflað sé samþykkis eigenda allra jarða sem liggja að viðkomandi landi, en ekki hafi verið aflað samþykkis P-kvk-ef G-kvk-ef, sem sé þinglýstur eigandi að 1/8 hluta óskiptrar jarðarinnar Berjaness. Áfrýjandi andmælir því að þeir sem hafi samþykkt merkjaskrána séu ekki bundnir af henni. Það sama gildi um P-kvk-þf G-kvk-þf þar sem samþykki eiganda 7/8 hluta jarðarinnar sé skuldbindandi fyrir hana.

Í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 41/1919 kemur fram að eigandi lands skuli gera glögga skrá um landamerki, eins og hann veit þau réttust. Merkjalýsinguna skuli hann sýna hverjum þeim, sem land eigi til móts við hann og þeim sem hafi í því ítök og af því hlunnindi. Rita skuli þeir samþykki sitt á merkjaskrá, nema þeir telji hana ranga, enda skuli þess þá getið, ef einhver þeirra vilji eigi samþykkja. Að þessu loknu skuli afhenda hreppstjóra skrána, sem skuli athuga hvort allir hafi ritað á hana samþykki sitt og skuli geta þess í skránni. Hana skuli þegar í stað senda sýslumanni skrána til þinglýsingar.

Þó skýrt komi fram í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 41/1919 að landeigandi skuli sýna öllum sem eiga land á móts við hann landamerkjalýsingu og afla skuli samþykkis þeirra allra verður ákvæðið ekki skilið á þann hátt að merkjalýsing, sem skortir þann áskilnað sé í heild sinni ógild af þeim sökum, heldur verður hún einvörðungu talin geta skuldbundið eigendur þeirra jarða sem hafa samþykkt hana. Óumdeilt er að stefnda P-kvk-nf G-kvk-nf, sem á sem fyrr segir 1/8 hluta í óskiptri jörðinni Berjanesi á móti stefndu J-kk-þgf G-kk-þgf og E-kvk-þgf Á-kvk-ef, sem eiga 7/8 hluta hennar, ritaði hvorki undir landamerkjalýsinguna né samþykkti hana á annan hátt. Ráðstöfun sú sem fram kom í merkjalýsingunni milli jarðanna Straums og Berjaness var þess eðlis að afla varð samþykkis allra eigenda hinnar óskiptu jarðar til þess að hún væri skuldbindandi. Áfrýjandi hefur borið því við að stefnda P-kvk-nf hafi allt að einu glatað rétti sínum til að vefengja gildi landamerkjalýsingarinnar vegna tómlætis, þar sem hún hafi ekki haft uppi andmæli fyrr en tæpum átta árum eftir gerð hennar. Þegar litið er til eðlis ráðstöfunarinnar sem fólst í merkjalýsingunni er ekki fallist á að tómlæti P-kvk-ef sé slíkt að hún hafi fyrirgert rétti sínum af þeim sökum. Samkvæmt því sem rakið hefur verið er fallist á að landamerkjalýsingin frá nóvember 1999 sé ekki gild að því er varðar merki milli jarðanna Straums og Berjaness, en kröfu stefndu er að öðru leyti hafnað.

Rétt er að hver málsaðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Landamerkjalýsing frá nóvember 1999 milli jarðarinnar Straums í Rangárvallasýslu og jarðanna Berjaness, Kanastaða, Stíflu og Vorsabæjar, sem liggja að Straumi, er ógild að því er varðar merki milli jarðanna Straums og Berjaness.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.