43/2013

BGE ehf. og G gerðu með sér þrjá lánssamninga, en fyrir lánsféð seldi félagið G hlutafé í B hf. sem G starfaði fyrir. G vanefndi greiðsluskyldu sína samkvæmt lánssamningunum og höfðaði þrotabú BGE ehf. því mál og krafði G um fulla greiðslu á gjaldfallinni skuld vegna þeirra. G taldi sér ekki skylt að greiða hina umkröfðu fjárhæð og vísaði m.a. til þess að lánssamningarnir hefðu verið hluti af samningum sem gerðir hefðu verið vegna kaupréttarkerfis B hf. og hefði starfsfólki félagsins verið heitið því að áhætta þess af hlutafjárkaupunum yrði aldrei meiri en fjárframlag hvers um sig til þeirra. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði m.a. að lánssamningarnir kvæðu allir á um fyrirvaralausa greiðsluskyldu G á lánunum á tilgreindum gjalddögum. Hefði G sönnunarbyrði fyrir því að aðrir samningar eða atvik ættu að leiða til þess að greiðsluskylda hans samkvæmt lánssamningunum væri niður fallin  eða ætti að sæta takmörkunum. G hefði ekki sýnt fram á að skilyrði riftunar hefðu verið fyrir hendi í júlí 2009 er hann sendi tilkynningu þess efnis. Hið gjaldþrota félag hefði efnt skyldur sínar um afhendingu hlutabréfa þeirra, sem það seldi G og ekki lá annað fyrir en að handveði í bréfunum hefði mátt aflétta ef hann hefði greitt lánin. Var fallist á með héraðsdómi að hvorki yrði talið að tilteknar yfirlýsingar K hf. og B hf. takmörkuðu einar og sér heimildir þrotabúsins til að ganga að G til fullnustu á greiðsluskyldu hans, væri hún fyrir hendi, né að nánar tiltekin gögn gætu leitt til þess að forsendur hefðu brostið fyrir efndum eða orðið grundvöllur ógildingar á samningunum samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Vísaði Hæstiréttur til þess að þegar G hefði í desember 2004 gert fyrsta samninginn sem kröfur voru reistar á í málinu, hefði hann samtímis gert kaupsamning um hluti í B hf. sem sagður var viðauki við samning frá desember 2003 milli G, BGE ehf. og B hf. Í síðargreinda samningnum hefði m.a. verið mælt fyrir um kaupskyldu B hf. á þeim hlutabréfum sem G keypti og skyldi kaupverðið aldrei vera lægra en 90% af upphaflegu kaupverði að viðbættri þeirri fjárhæð sem G hefði greitt í vexti af lánum sem hann hefði tekið. Voru sambærileg ákvæði tveimur öðrum kaupsamningnum sem gerðir voru í tengslum við gerð hinna lánssamninganna. Taldi Hæstiréttur að ákvæði samninganna um sölurétt G á tilteknum kjörum tækju til atvika eins og þeirra að bú B hf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Þótt ákvæðin væru hvorki skýr né ótvíræð yrði að túlka þau svo að ábyrgð G og annarra starfsmanna B yrði einungis 10% af lánsfjárhæðinni. Var G því gert að greiða þrotabúi BGE ehf. 10% af hinni umkröfðu fjárhæð.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. janúar 2013. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður af kröfu stefnda, en að því frágengnu að krafa stefnda verði lækkuð. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Áfrýjandi krafðist einnig frávísunar málsins í héraði og gekk úrskurður um þá kröfu 8. júní 2012 þar sem henni var hafnað. Hann leitar nú einnig endurskoðunar á þessum úrskurði og reisir frávísunarkröfuna á sömu röksemdum og í héraði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

I

Stefndi höfðaði málið í héraði og krafði áfrýjanda um greiðslu skuldar samkvæmt þremur lánssamningum sem gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjandi skorast ekki undan því að honum hafi verið veitt þau lán, sem samningarnir kveða á um en telur sér á hinn bóginn ekki skylt að greiða umkrafða skuld.

Áfrýjandi kveður lánin, sem honum voru veitt samkvæmt lánssamningunum, hafa gengið til kaupa á hlutafé í Baugi Group hf. Hann kveður lánssamningana hafa verið hluta af samningum sem gerðir voru vegna kaupréttarkerfis Baugs Group hf. en áfrýjandi var starfsmaður félagsins frá árinu 2003, fyrst sem fjármálastjóri þess, þá framkvæmdastjóri tiltekinna verkefnasviða og frá 2007 forstjóri félagsins. Hann kveður að þegar Baugi hf. var skipt upp í Haga hf. og Baug Group hf., sem átti að vera fjárfestingafélag, hafi verið tekin ákvörðun um að stofna kaupréttarkerfi fyrir starfsfólk, sem gerði því kleift að eignast hlutafé í viðkomandi félagi. Tilteknir starfsmenn Baugs Group hf. hafi átt þess kost að kaupa hlutafé í félaginu og fá lán til kaupanna. Kaupþing banki hf. og forveri hans hafi verið mikilvægur hluti af þessu kerfi. Hafi það bæði verið vegna þess að bankinn átti hlutafé í Baugi Group hf., sem hann eignaðist er Baugur hf. var tekinn af markaði, og að bankinn myndi selja að minnsta kosti hluta þeirra ,,inn í kerfið“ og vegna þess að hann myndi fjármagna hlutafjárkaup starfsmannanna. Baugur Group hf. hafi einnig verið hluti af kaupréttarkerfinu, enda hafi það átt að vera í þágu tiltekinna starfsmanna félagsins.

Kaupréttarkerfið hafi verið sett þannig upp að stofnað hafi verið einkahlutafélag, BGE Eignarhaldsfélag, sem haft hafi það eina hlutverk að kaupa hlutafé í Baugi Group hf. og selja það starfsmönnum félagsins og dótturfélags þess í Bretlandi í samræmi við kauprétt hvers starfsmanns. BGE Eignarhaldsfélag ehf., sem var stofnað af Baugi Group hf., tók lán til hlutfjárkaupa hjá Kaupþingi banka hf., er fékk handveð í hlutabréfum sem tryggingu fyrir greiðslu lánsins. Baugur Group hf. skyldi hafa kauprétt að hlutum starfsmanna við tilteknar aðstæður, svo sem ef þeir hættu störfum hjá félaginu, en einnig kaupskyldu við aðrar tilgreindar aðstæður í báðum tilvikum á verði, sem ákveðið var í samningunum. Áfrýjandi fullyrðir að starfsfólki Baugs Group hf. og dótturfélaga, sem rétt átti til hlutafjárkaupa í kaupréttarkerfinu, hafi verið heitið því að áhætta þess af hlutafjárkaupunum yrði aldrei meiri en fjárframlag hvers um sig til þeirra. Í byrjun hafi verið gert ráð fyrir því að starfsmenn greiddu sjálfir 10% af kaupverði hlutafjár hvert sinn, en fengju lánað 90%. Síðar hafi verið veitt lán fyrir öllu kaupverðinu. Eftir tiltekinn tíma skyldu starfsmenn selja hlutaféð og þá skyldi sölugengi þess miðað við tilgreindan dag. Ef sölugengi yrði lægra en upphaflegt kaupgengi hafi starfsmenn ekki átt að bera af því annan halla en sem nam greiddu hlutafé af þeirra hálfu. Baugur Group hf. skyldi lána BGE Eignarhaldsfélagi ehf. það sem á vantaði fyrir endurgreiðslu lánsins að fullu til Kaupþings banka hf. Væri söluverðið hærra en upphaflegt kaupgengi fengju starfsmenn mismun eftir að hafa greitt lánið til seljanda.

Starfsmaður Kaupþings banka hf. gaf út yfirlýsingu 8. desember 2003 þar sem sagði að bankinn hefði veitt lán til BGE Eignarhaldsfélags ehf. í þeim tilgangi að fjármagna kaup félagsins á hlutafé í Baugi Group hf. og fengið til tryggingar láninu veð í öllum hlutunum, sem seldir voru. Þá kom þar fram af hálfu bankans að ef hann gengi að eignum félagsins sem lántaka myndi hann ekki gera ,,fjárnám í kröfum BGE á hendur starfsmönnum Baugs Group hf. vegna krafna sem urðu til vegna kaupa starfsmanna“ á hlutafé í Baugi Group hf. af BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Baugur Group hf. gaf 8. júní 2007 út efnislega samhljóða yfirlýsingu vegna lána sem, félagið hafði veitt BGE Eignarhaldsfélagi ehf.

Eins og gerð er grein fyrir í héraðsdómi var bú BGE Eignarhaldsfélags ehf. tekið til gjaldþrotaskipta 26. maí 2010. Þrotabúið rekur mál þetta á hendur áfrýjanda og krefst fullrar greiðslu úr hendi hans á skuld vegna framangreindra þriggja lánssamninga. Varnir áfrýjanda eru, sem fyrr segir, á því reistar að tilteknar ástæður valdi því að honum sé alls óskylt að greiða lánin, en til vara að greiðsluskylda hans sé takmörkuð.

II

Þeir þrír lánssamningar, sem stefndi reisir kröfur sínar á, kveða allir á um fyrirvaralausa greiðsluskyldu áfrýjanda á lánunum á tilgreindum gjalddögum. Auk þess eru í þeim ákvæði um heimild til að gjaldfella lánin við tilgreindar aðstæður, svo sem gert var um lánin samkvæmt seinni tveim samningunum. Áfrýjandi hefur sönnunarbyrði fyrir því að aðrir samningar eða atvik eigi að leiða til þess að greiðsluskylda hans samkvæmt lánssamningunum sé niður fallin eða eigi að sæta takmörkunum.

Fallist er á með héraðsdómi að áfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að skilyrði riftunar hafi verið fyrir hendi í júlí 2009 er hann sendi tilkynningu þess efnis. Hið gjaldþrota félag hafði efnt sínar skyldur um afhendingu hlutabréfa þeirra, sem það seldi áfrýjanda og ekki liggur annað fyrir en að handveði í bréfunum hefði mátt aflétta, eins og samningurinn kvað á um, ef áfrýjandi hefði greitt lánin sem hann tók vegna kaupanna. Þá er einnig fallist á með héraðsdómi að yfirlýsingar Kaupþings banka hf. og Baugs Group hf., sem gerð er grein fyrir að framan, takmarki einar og sér ekki heimildir stefnda til þess að ganga að áfrýjanda til fullnustu á greiðsluskyldu hans samkvæmt lánssamningunum, sé hún fyrir hendi. Loks er fallist á með héraðsdómi að gögn, sem lögð hafa verið fram og sem mörg hver eru í drögum eða almenn kynningargögn, og voru gerð þegar kaupréttarkerfið var undirbúið, geti ekki sjálfstætt leitt til þess að forsendur hafi brostið fyrir því að áfrýjanda beri að efna skyldur sínar eða orðið grundvöllur ógildingar á samningunum samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

III

Er áfrýjandi gerði lánssamninginn í desember 2004, sem er fyrsti samningurinn, sem kröfur stefnda eru reistar á í málinu, var það í annað skiptið sem hann nýtti rétt sinn til lántöku og hlutafjárkaupa í kaupréttarkerfi Baugs Group hf. Hann gerði þá samtímis kaupsamning um 3.103.663 hluti í Baugi Group hf. Sá kaupsamningur er sagður viðauki við samning frá 5. desember 2003 milli áfrýjanda, BGE Eignarhaldsfélags ehf. og Baugs Group hf. Síðarnefndi samningurinn sem ekki er ágreiningur um að sé milli áfrýjanda, BGE Eignarhaldsfélags ehf. og Baugs Group hf., mælti í 5. grein fyrir um kaupskyldu Baugs Group hf. á þeim hlutabréfum, sem áfrýjandi keypti. Er þar í fyrsta lagi mælt fyrir um kaupskyldu Baugs Group hf. á hlutafé á gjalddaga lána 30. september 2008. Kaupverð skyldi fundið með tiltekinni aðferð, en það skyldi þó aldrei vera lægra en 90% af upphaflegu kaupverði að viðbættri þeirri fjárhæð sem áfrýjandi hefði greitt í vexti af lánum, sem hann hafði tekið. Þá segir í grein 5.3: ,,Samkvæmt framangreindu er hluthafi því varinn fyrir tapi af þeim viðskiptum sem eiga sér stað samkvæmt samningi þessum nema að því er varðar það hlutfall sem gert er ráð fyrir að hluthafi greiði inná kaupin í upphafi þ.e. 10% kaupverðs.“ Í 6. grein samningsins er meðal annars kveðið á um söluskyldu hluthafa á hlutum í Baugi Group hf. Þau ákvæði mæla einkum fyrir um skyldu hluthafa til að selja hluti sína á kjörum, sem tiltekin eru í greininni, ef hann hætti störfum hjá Baugi Group hf. Í grein 6.3 segir á hinn bóginn að ef starfslok verði vegna andláts starfsmanns, starfsorkuskerðingar hans eða endurskipulagningar fjárhags Baugs Group hf. eða öðrum ástæðum sem starfsmaður beri enga ábyrgð á falli ónýttir kaupréttir niður, en nýttir kaupréttir lúti almennum reglum samningsins.

Þegar áfrýjandi gerði lánssamningana 13. febrúar 2006 og 11. nóvember 2007 gerði hann samtímis kaupsamninga um hlutafé í Baugi Group hf., eins og kaupréttarkerfið gerði ráð fyrir. Í 4. grein þeirra kaupsamninga, sem eru að efni til samhljóða, er fjallað um kaupskyldu Baugs Group hf. á hlutafé áfrýjanda við tilteknar aðstæður og í 5. grein samninganna er kveðið á um skyldu áfrýjanda til að selja hlutaféð við tilteknar aðstæður, svo sem við starfslok hans hjá Baugi Group hf. eða dótturfélagi þess. Í grein 5.3 í samningunum segir meðal annars að ef starfslok áfrýjanda orsakist af andláti hans, starfsorkuskerðingu eða endurskipulagningu á fjárhag Baugs Group hf., sem starfsmaður beri ekki ábyrgð á, eigi ákvæði um söluskyldu hans ekki við, en reglur í 4. grein samninganna um sölurétt hans á ákveðnu verði gildi. Í þeim er mælt fyrir um að söluverð hlutanna skuli hið minnsta vera 90% af upphaflegu kaupverði auk tiltekinna vaxta.

Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var áréttað af hálfu áfrýjanda að samningana, sérstaklega hina tvo síðari, bæri að skýra svo að vegna töku bús Baugs Group hf. til gjaldþrotaskipta ætti við ákvæði samninganna um sölurétt áfrýjanda, þar sem lágmarkssöluverð ætti að vera 90% af upphaflegu kaupverði. Stefndi hefði einnig skýrt þessi ákvæði svo, og lagt þá skýringu til grundvallar í samningum við aðra starfsmenn Baugs Group hf. og dótturfélags þess í Bretlandi, sem fallist hefðu á að greiða 10% af þeim lánum, er þeir hefðu tekið vegna hlutafjárkaupa. Af hálfu stefnda var þessum fullyrðingum ekki andmælt, en tekið fram að áfrýjanda hefði staðið til boða að semja með sama hætti við þrotabúið og aðrir starfsmenn Baugs Group hf. og dótturfélags þess, en áfrýjandi hafnað því.

Framangreind ákvæði um sölurétt áfrýjanda á tilteknum kjörum taka til atvika eins og þeirra að bú Baugs Group hf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Þótt ákvæðin séu hvorki skýr né ótvíræð verður að túlka þau svo samkvæmt efni sínu, en einnig með vísan til þeirra forsendna sem áfrýjanda og öðrum starfsmönnum var rétt að leggja til grundvallar við mat á skuldbindingum sínum vegna lántöku við hlutafjárkaup samkvæmt kaupréttarkerfinu, að ábyrgð þeirra yrði einungis 10% af lánsfjárhæðinni. Þar sem útreikningi stefnda á skuld samkvæmt lánssamningunum hefur ekki verið andmælt, að öðru leyti en því að forsendur þeirra eru taldar rangar svo og réttur til útreiknings vaxta, en á þau andmæli er ekki fallist, verður útreikningurinn lagður til grundvallar, svo og krafa hans um almenna vexti og upphafstíma dráttarvaxta. Áfrýjandi hefur ekki sjálfur sýnt fram á hvaða vexti hann hafi greitt er komið gætu til frádráttar samkvæmt áðurnefndum samningsákvæðum.

Þar sem málinu hefur ekki verið gagnáfrýjað kemur ekki til álita krafa stefnda um málskostnað í héraði. Verður málskostnaðarákvæði héraðsdóms staðfest. Rétt er að hvor aðila beri sinn hluta af kostnaði við rekstur málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, G-kk-nf S-kk-nf S-kk-nf, greiði stefnda, þrotabúi BGE Eignarhaldsfélags ehf., 169.830.802 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.183.619 krónum frá 30. september 2008 til 30. september 2009, af 31.317.889 krónum frá þeim degi til 30. september 2010, af 112.254.557 krónum frá þeim degi til 15. janúar 2011, en af 169.830.802 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms er staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.