183/2014

H höfðaði mál á hendur ritstjórunum R og J vegna ætlaðra ærumeiðandi ummæla sem birt voru í blaðinu D. Ummælin sem málið varðaði voru í grein þar sem meðal annars kom fram að D hefði kannað laun nokkurra manna sem opinberlega hefðu verið kenndir við eða kenndu sig sjálfir við samtök sem lögregla teldi að legðu stund á skipulagða glæpastarfsemi, þar á meðal Hells Angels og stuðningsklúbba slíkra samtaka. H hefði verið liðsmaður í Hells Angels eða Fáfni eins og samtökin hefðu heitið þá, en hann væri hættur í þeim. Í greininni voru tilgreindar tekjur H árið 2011 miðað við álagningaskrá ríkisskattstjóra. Þá voru viðhöfð ummæli, sem sagt var að höfð væru eftir syni H, um að H væri hátt settur í stærstu glæpasamtökum heims og gæti látið vinna tilteknum manni mein. Talið var sýnt að H hefði verið liðsmaður í Fáfni sem lögregla hefði ítrekað tengt opinberlega við skipulagða brotastarfsemi. Því færi fjarri að skilja mætti greinina á þann veg að átt hafi verið við að tekjur H væru ábati af brotastarfsemi, svo sem H hélt fram í málinu. Ummælin sem höfð voru eftir syni H ættu sér stoð í dómi á hendur honum. Ummælin voru því talin réttmæt í því samhengi sem þau voru sett fram þegar greinin væri virt í heild sinni. R og J voru því sýknaðir af kröfum H.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. mars 2014. Hann krefst þess að ómerkt verði ummæli, sem nánar greinir hér á eftir og birt voru í helgarblaði DV 3. til 7. ágúst 2012, svo og að stefndu verði gerð refsing fyrir þau. Einnig krefst áfrýjandi þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 1.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. ágúst 2012 til 11. janúar 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Málið á rætur að rekja til þess að grein var birt í helgarblaði DV 3. til 7. ágúst 2012 og var höfundur hennar ekki nafngreindur, en áfrýjandi kveður stefndu hafa verið ritstjóra blaðsins á þeim tíma og beri þeir því ábyrgð á greininni. Fyrirsögn hennar var „Láglaunamenn í undirheimum“ og undirfyrirsögn „Mánaðarlaun opinberra meðlima í íslenskum undirheimasamtökum ekki há“. Áfrýjandi telur þessi orð í fyrirsögnum fela í sér meiðyrði í sinn garð og snúa dómkröfur hans meðal annars að þeim, en því sama gegni um tiltekin önnur ummæli, sem birtust í greininni. Að því leyti, sem greinin gæti varðað áfrýjanda, hljóðaði meginmál hennar á eftirfarandi hátt og eru hér auðkennd með hallandi letri þau ummæli í henni, sem dómkröfur hans taka til: „Liðsmenn félaga sem íslensk lögregluyfirvöld hafa sett á athugunarlista yfir samtök sem stunda skipulagða glæpastarfsemi eru ekki með há laun miðað við álagningarskrá ríkisskattstjóra. DV kannaði laun nokkurra einstaklinga sem opinberlega hafa verið kenndir við eða kenna sig sjálfir við samtök sem sögð eru tengjast skipulagðri glæpastarfsemi. Meðal annars kannaði DV tekjur liðsmanna Hells Angels, Outlaws, liðsmanna stuðningsklúbba þessara félaga auk þekktra ofbeldismanna. Í ljós kom að aðeins einn einstaklingur af sautján sem flett var upp er með launatekjur sem nema meira en 400 þúsund krónum á mánuði ... H-kk-nf Þ-kk-nf L-kk-nf er fyrrverandi meðlimur Hells Angels, eða Fáfnis eins og samtökin hétu þá. Á þeim tíma sem H-kk-nf var meðlimur var Fáfnir í formlegu inngönguferli fyrir Vítisengla. H-kk-nf er sagður hafa hætt í samtökunum vegna áreitisins sem þeim fylgir. Hann var samkvæmt ríkisskattstjóra með lág laun, aðeins 19.010 krónur á mánuði. S-kk-nf Þ-kk-nf, sonur H-kk-ef, var samkvæmt álagningarskrá skattstjóra föðurbetrungur ... Árið 2010 var S-kk-nf dæmdur í fangelsi fyrir að kýla mann ... Segir í dómnum að ... S-kk-nf hefði hótað fórnarlambi sínu og sagt að faðir hans væri háttsettur í „stærstu glæpasamtökum heims“ og að lítið mál væri að láta menn á hans vegum vinna barnshafandi konu fórnarlambsins mein ... Tölurnar byggja á útreikningum út frá útsvarsstofni einstaklinganna miðað við upplýsingar sem fram koma í álagningarskrá ríkisskattstjóra. Fjármagnstekjur og verktakatekjur koma ekki fram í þessum upplýsingum og eru því tölurnar sem hér koma fram ekki endilega tæmandi. Við gerð listans var farið yfir þau nöfn sem komið hafa fram opinberlega og tengjast einhverjum af þeim hópum sem lögreglan fjallaði um í skýrslu sem gerð var um skipulagða glæpastarfsemi á Íslandi. Að öðru leyti var engin sérstök regla á því hverjir fóru á listann og hverjir ekki. Ekki er hægt að fullyrða að allir þeir sem eru á listanum hafi gerst brotlegir við lög þó að þeir tengist umræddum hópum.“ Neðan við meginmál greinarinnar var listi með nöfnum sautján manna undir fyrirsögninni „Laun í undirheimum“ og skýringunni „þúsundir króna á mánuði“. Í neðstu línu listans sagði: „H-kk-nf Þ-kk-nf L-kk-nf fyrrverandi meðlimur Hells Angels 19“. Dómkröfur áfrýjanda í málinu taka jafnframt til fyrirsagnarinnar, sem hér var greind, og tilvitnaðra orða um hann á þessum lista.

II

Samkvæmt gögnum málsins birtist 2. febrúar 2002 á vefmiðlinum mbl.is frétt um að nítján félagar í samtökum danskra Vítisengla hafi komið til landsins með flugvél og hafi ellefu þeirra verið meinuð landganga. Haft var eftir ríkislögreglustjóra að lögregla liti svo á að Vítisenglar væru skipulagður glæpahópur. Lögreglu hafi skömmu áður borist upplýsingar frá lögreglu í Danmörku um að Vítisenglar hygðust ná fótfestu hér á landi í gegnum vélhjólaklúbbinn Fáfni. Vitað væri að Vítisenglar hafi áður heimsótt félaga í Fáfni, sem hafi verið undir stöðugu eftirliti lögreglu undanfarið. Hafi lögregla fylgst grannt með þeim átta, sem var hleypt inn í landið, og upplýsingar borist um að Vítisenglar hafi óskað eftir samstarfi við fleiri hópa vélhjólamanna hér á landi, en aðrir en Fáfnir hafi rekið þá af höndum sér. Haft var eftir nafngreindum talsmanni F-kk-ef að vítisenglarnir, sem hingað komu, tilheyrðu dönskum vinaklúbbi F-kk-ef. Það væri opinbert markmið Fáfnis að gerast meðlimir í Vítisenglum og búið væri að sækja um inngöngu. Heimsókn dönsku vítisenglanna hafi ekki verið formlegur liður í innlimun F-hk-ef í samtökin ytra, en vissulega væru öll samskipti þáttur í því.

Á vefmiðlinum visir.is birtist 11. apríl 2008 frétt undir fyrirsögninni: „Fáfnismenn formlega teknir inn í Hells Angels fjölskylduna.“ Sagði þar að vélhjólaklúbburinn Fáfnir hafi fengið nafnbótina „áhangendur“ hjá alþjóðlegu samtökunum Hells Angels. Nafngreindur félagsmaður í Fáfni hafi staðfest það og sagt þetta vera „fyrsta skref af þremur“, en klúbburinn væri kominn „inn í fjölskylduna.“ Næsta skrefið í ferlinu væri að fá nafnbótina „tilvonandi“ og að síðustu yrðu menn fullgildir meðlimir í Hells Angels. Þegar að því kæmi yrði heitið Fáfnir lagt niður og væntanlega tekið upp nafnið „Hells Angels Iceland“.

Á sama vefmiðli birtist 1. júlí 2008 frétt með fyrirsögninni: „Fáfnir í formlegum tengslum við alþjóðleg glæpasamtök.“ Þar var vitnað til nýrrar skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra um að Fáfnir hafi komist í þessi tengsl með því að gerast stuðningsklúbbur Hells Angels vélhjólasamtakanna. Hafi samtökin um langt skeið haft áhuga á að ná fótfestu á Íslandi og væri sá áhugi gagnkvæmur, því forvígismenn Fáfnis hafi á síðustu árum sótt fast að fá aðild að Hells Angels. Stór vélhjólagengi á borð við þau samtök hafi haldið uppi skipulagðri glæpastarfsemi og væru alþjóðlegt vandamál, en þau leitist við að auka umsvif sín og stækka áhrifasvæði sitt. Mörg slík samtök tengist fjárkúgun, ofbeldi, fíkniefnaviðskiptum, vopnasmygli, skipulagningu vændis og mansali. Með því að Fáfnir hafi gerst stuðningsklúbbur Hells Angels hafi hópur manna, sem ítrekað hafi komist í kast við lögin hér á landi, stofnað til formlegra tengsla við skipulögð alþjóðleg glæpasamtök.

Í skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra frá febrúar 2009 var meðal annars fjallað um vélhjólagengi og vísað til þess að Fáfnir hafi hlotið viðurkenningu sem stuðningsklúbbur Hells Angels hér á landi. Með því hafi hópur manna á Íslandi stofnað til formlegra tengsla við alþjóðleg glæpasamtök og lægi fyrir að félagsmenn í Fáfni stefndu að fullri aðild að þeim, en alls staðar, þar sem Hells Angels hafi náð að skjóta rótum, hafi aukin skipulögð glæpastarfsemi fylgt í kjölfarið.

Í frétt, sem birtist á vefmiðlinum visir.is 4. mars 2009, kom fram að vélhjólaklúbburinn Fáfnir myndi innan skamms „opna nýtt klúbbhús í Hafnarfirði“, en hann hafi á árinu 2008 misst leiguhúsnæði, sem hann hafi haft til afnota við Frakkastíg í Reykjavík.

Á vefmiðlinum visir.is birtist 1. september 2009 frétt undir fyrirsögninni „Sviku sig inn í Vítisenglana“. Þar sagði meðal annars að vélhjólaklúbburinn Fáfnir hafi „verið lagður niður og hefur hlotið formlega stöðu sem stuðningsklúbbur Vítisengla. Hann hefur nú tekið upp nafn Vítisenglanna, eða Hells Angels.“ Hermt var að „tugmilljónasvik nokkurra ungra manna út úr Íbúðalánasjóði og tveimur hlutafélögum fyrr í sumar hafi verið lokaprófið sem samtökin alþjóðlegu lögðu fyrir Fáfnisliða áður en þeim var veitt aðild.“ Það væri „alþekkt að Vítisenglar láti umsækjendur sanna sig með því að fremja afbrot af þessu tagi ... Fáfnisliðar sóttu nýverið fund Vítisengla í Englandi og sneru aftur þaðan sem aðilar að samtökunum. Í tilkynningu frá ríkislögreglustjóra er fullyrt að Fáfnir muni að óbreyttu geta sótt um fulla aðild að Vítisenglunum á seinni hluta næsta árs.“

Í Fréttablaðinu 12. september 2009 var greint frá því að F-kk-nf hafi hlotið „stöðuhækkun í Hells Angels samtökunum og kallast nú Hells Angels Prospect.“ Af því tilefni hafi ríkislögreglustjóri gefið út „yfirlýsingu um ógnirnar sem að þjóðfélaginu steðjuðu vegna þessa“ og lagt til að „klúbbar af þessu tagi yrðu hreinlega bannaðir með lögum.“

Á vefmiðlinum dv.is birtist 4. mars 2011 frétt undir fyrirsögninni „Hells Angels MC Iceland: Við erum orðnir fullgildir meðlimir“. Þetta var haft eftir nafngreindum forsvarsmanni vélhjólaklúbbsins og sagt að í upphafi árs 2008 „stofnaði MC Iceland (sem áður hét Fáfnir) til formlegra tengsla við Hells Angels með því að gerast stuðningsklúbbur samtakanna, sem skilgreind eru sem alþjóðleg glæpasamtök ... Árið 2009 lagði klúbburinn á Íslandi formlega niður nafnið Fáfnir og tók upp opinbera nafnið MC Prospect of Hells Angels Iceland.“

III

Í aðilaskýrslu, sem áfrýjandi gaf við aðalmeðferð málsins í héraði, kvaðst hann hafa verið félagsmaður í Fáfni, en hætt „þegar þeir fóru í þetta inngönguferli.“ Hann kvað það hafa gerst „2007 einhvern tímann þá minnir mig að hafi verið“, en hann hafi ekki haft áhuga á að vera í samtökunum lengur og „alls ekki að tengjast Hells Angels.“ Síðar í skýrslunni kvað hann þetta hafa gerst „á því tímabili ... þegar þeir gerast áhangendur.“ Við skýrslugjöfina voru lagðar spurningar fyrir áfrýjanda varðandi húsakynni vélhjólaklúbbsins við Gjáhellu í Hafnarfirði og lýsti hann þeim nokkuð, en þangað kvaðst hann síðast hafa komið „í kringum 2007.“

Fyrir Hæstarétti hafa stefndu lagt fram ýmis ný gögn, sem þeir telja sýna að áfrýjandi hafi á árinu 2012 enn verið félagsmaður í Fáfni eða samtökum, sem komið hafi í hans stað. Meðal annars fengu stefndu tekna skýrslu fyrir dómi 16. júní 2014 af vitni, sem kvaðst hafa gengið úr Fáfni á árinu 2012 og sagði áfrýjanda þá enn hafa verið í samtökunum.

IV

Við úrlausn málsins verður að virða greinina, sem dómkröfur áfrýjanda snúa að, sem eina heild og láta ekki við það sitja að horfa einangrað á þau ummæli, sem hann telur fela í sér meiðyrði í sinn garð.

Áfrýjandi var ekki nefndur á nafn í fyrirsögn greinarinnar eða undirfyrirsögn, þar sem rætt var um láglaunamenn í undirheimum og opinbera meðlimi í íslenskum undirheimasamtökum. Svo var heldur ekki gert í upphafi meginmáls greinarinnar, þar sem sagði að liðsmenn félaga, sem lögregla hafi sett á lista yfir samtök sem stundi skipulagða glæpastarfsemi, væru ekki með há laun samkvæmt álagningarskrá ríkisskattstjóra, en blaðið hafi kannað laun nokkurra einstaklinga, sem opinberlega hafi verið kenndir við slík samtök eða kenndu sig við þau sjálfir, meðal annars liðsmanna Hells Angels. Áfrýjandi var á hinn bóginn nafngreindur síðar í greininni, rætt var um að hann hafi verið meðlimur í Hells Angels eða Fáfni, eins og samtökin hafi heitið þá, og tiltekið hverjar mánaðarlegar tekjur hans hafi verið á árinu 2011 miðað við álagningu opinberra gjalda. Mátti áfrýjandi því líta svo á að hann væri meðal þeirra, sem fyrrgreindum ummælum var beint að.

Af upphafsorðum í meginmáli greinarinnar er ljóst að með „undirheimasamtökum“, sem svo voru nefnd í undirfyrirsögn hennar, hafi verið átt við félög, sem íslensk lögregluyfirvöld hafi sett á athugunarlista yfir samtök, sem stunduðu „skipulagða glæpastarfsemi“ eða tengdust henni, en til þeirra teldust meðal annarra Hells Angels auk „stuðningsklúbba þessara félaga“. Af því, sem áður hefur verið rakið, er sýnt að vélhjólaklúbburinn Fáfnir hafði að mati lögreglu allt frá árinu 2002 verið í tengslum við samtökin Hells Angels og var að auki á þeim tíma viðurkennt af hendi vélhjólaklúbbsins að hann hafi sótt um inngöngu í þau. Í apríl 2008 staðfesti forráðamaður klúbbsins opinberlega að hann hafi fengið inngöngu „í Hells Angels fjölskylduna“ og í september 2009 voru fluttar af því fréttir að heiti hans hafi verið breytt því til samræmis. Í fyrrnefndum skýrslum ríkislögreglustjóra frá júní 2008 og febrúar 2009 var lagt til grundvallar að samtökin Hells Angels legðu stund á skipulagða brotastarfsemi. Að þessu virtu mátti að ósekju ræða í greininni um vélhjólaklúbbinn Fáfni, hvort sem er undir því nafni eða öðru heiti sem hann kann síðar að hafa tekið upp, sem undirheimasamtök og samtök, sem stundi skipulagða glæpastarfsemi eða tengist henni. Áfrýjandi lýsti því sem áður segir fyrir dómi að hann hafi verið félagsmaður í vélhjólaklúbbnum Fáfni. Ekki getur ráðið úrslitum hvenær hann gekk nákvæmlega úr samtökunum, enda sagði í greininni að tekjukönnunin, sem hún sneri að, tæki meðal annars til „liðsmanna Hells Angels“ og „liðsmanna stuðningsklúbba“ þeirra samtaka, sem vélhjólaklúbburinn Fáfnir gat greinilega talist til. Að auki getur eftir gögnum málsins vart staðist að áfrýjandi hafi í raun gengið úr klúbbnum og síðast komið í húsakynni hans á árinu 2007, svo sem hann bar fyrir dómi, enda lýsti hann í skýrslu sinni staðháttum í húsnæði við Gjáhellu í Hafnarfirði, sem klúbburinn tók ekki í notkun fyrr en í mars 2009. Til þess verður og að líta að í greininni sagði að áfrýjandi væri „fyrrverandi meðlimur Hells Angels eða Fáfnis eins og samtökin hétu þá“, en hann hefði hætt i þeim. Áfrýjandi hefur ekki andmælt því sérstaklega að ályktun í greininni um fjárhæð tekna hans á árinu 2011 hafi verið rétt ef miðað var við álagningarskrá. Því fer fjarri að skilja megi umfjöllun í greininni um tekjur hans á þann veg að þar hafi verið átt við ábata af brotastarfsemi, svo sem hann heldur fram í málinu, enda var að auki tekið fram í niðurlagi hennar að ekki væri hægt að fullyrða að allir, sem á listanum væru, hafi gerst brotlegir við lög. Ummælin, sem hér hefur verið fjallað um, voru þannig réttmæt í því samhengi sem þau voru sett fram.

Auk þess, sem að framan greinir, snúa dómkröfur áfrýjanda að ummælum í greininni um að hann væri háttsettur í „stærstu glæpasamtökum heims“ og væri lítið mál að láta mann á hans vegum vinna barnshafandi konu mein. Í greininni voru ummælin, sem hér um ræðir, höfð upp úr refsidómi á hendur syni áfrýjanda, þar sem sagt var að sá, sem brot í því máli beindist að, hafi borið að sonur áfrýjanda hafi sagt þetta við sig. Af framlögðu endurriti af þeim dómi er ljóst að þetta var rétt haft eftir í greininni og getur það því ekki varðað stefndu ábyrgð að þessi ummæli voru birt þar.

Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, H-kk-nf L-kk-nf, greiði stefndu, R-kk-þgf T-kk-þgf og J-kk-þgf T-kk-þgf R-kk-þgf, hvorum fyrir sig 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.