311/2016

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli VS á hendur A o.fl. var að hluta vísað frá dómi, þar sem dómurinn taldi að krafa VS um viðurkenningu á því að tiltekinn samningur milli aðila væri í gildi ætti undir gerðardóm. Í dómi Hæstaréttar var rakið að ákvæði laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma fælu í sér heimild handa aðilum til að semja um ráðstöfun á rétti samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir almennum dómstólum ríkisins. Þyrfti að hafa það að leiðarljósi þegar metið væri hvort skýrlega hafi verið samið um að leggja tiltekið ágreiningsefni undir gerðardóm. Í samningi aðila hefði verið ákvæði um að ágreiningur milli þeirra „vegna túlkunar“ samningsins ætti undir gerðardóm. Þar sem úrlausn um fyrrgreinda dómkröfu VS varðaði ekki túlkun á samningi aðila var talið að ágreiningurinn ætti ekki undir gerðardóm. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka dómkröfuna til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. apríl 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 4. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 7. apríl 2016, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var að hluta vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið í heild til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar, en til vara að kærumálskostnaður verði felldur niður.

I

Samkvæmt gögnum málsins gerðu þáverandi eigendur jarðarinnar Voga í Skútustaðahreppi, sem varnaraðilar leiða rétt sinn frá, samning 25. mars 1971 við íslenska ríkið, þar sem því var lýst yfir að jarðhitaréttindi í landi jarðarinnar á svæði, sem nánar væri afmarkað á uppdrætti með samningnum, ásamt jarðhita sem þar væri að finna og aðstöðu til mannvirkjagerðar til að nýta hann væri ríkinu „til frjálsra umráða og ráðstöfunar.“ Að endurgjaldi fyrir þetta skuldbatt ríkið sig til að greiða eigendum jarðarinnar 1.900.000 krónur til að koma upp aðrennslisæð „úr 80 mm víðum asbestpípum frá vegamótum þjóðvegar og Hlíðarvegar við Reykjahlíð að Vogum III ... ásamt viðeigandi búnaði“ til að flytja heitt vatn frá varmaveitu „í Reykjahlíðarhverfi til Vogahverfis.“ Jafnframt skuldbatt ríkið sig til að afhenda eigendum jarðarinnar án endurgjalds 4,5 sekúndulítra af heitu vatni úr safnþró sem komið yrði upp í Bjarnarflagi. Í samningnum var hvorki kveðið á um gildistíma hans né heimild til að segja honum upp, en honum var þinglýst 11. júní 1971.

Í framhaldi af þessu gerðu eigendur Voga samning 1. júlí 1971 við Hitaveitu Reykjahlíðar, sem sóknaraðili mun nú vera kominn í stað fyrir, en þar voru þeir fyrrgreindu nefndir leigusali og sá síðargreindi leigutaki. Í samningnum var kveðið á um að eigendur Voga skyldu „leggja asbestpípu frá skiptistöð í Reykjahlíð (á mörkum þjóðvegar og Hlíðarvegar) að Vogum ... með öllum nauðsynlegum búnaði, þar á meðal brunnum við báða enda“ og bæru þeir allan kostnað af því. Eftir lagningu pípunnar og prófun hennar skyldu landeigendurnir afhenda hana hitaveitunni, sem bæri „allan kostnað af rekstri hennar, viðhaldi og endurnýjun.“ Mælt var fyrir um skyldu landeigendanna til að leggja án endurgjalds land undir pípuna og rétt hitaveitunnar til umferðar um jörðina til að viðhalda henni og öðrum mannvirkjum í tengslum við hana. Þá var kveðið á um að eigendur Voga legðu hitaveitunni til „allt að 4,5 lítra á sekúndu af heitu vatni“, sem hún skyldi greiða nánar tilgreint árgjald fyrir. Fjárhæð þess átti að ráðast af magni vatnsins og breytast á tiltekinn hátt á árabilinu fram til 1992, en verða föst upp frá því. Gjaldið átti jafnframt að breytast í samræmi við vísitölu byggingarkostnaðar miðað við grunntölu hennar í október 1971. Áskilið var að eigendur Voga mættu „nota til eigin þarfa afgangsvatn til heyþurrkunar og ræktunar endurgjaldslaust“, en það yrði ekki talið með við ákvörðun árgjalds úr hendi hitaveitunnar. Í samningnum voru engin fyrirmæli um gildistíma eða heimild til uppsagnar. Þar var á hinn bóginn svofellt ákvæði: „Verði ágreiningur í samskiptum leigusala og leigutaka vegna túlkunar á samningi þessum, skal hann útkljáður á þann hátt, að hvor aðili um sig getur skotið honum til úrskurðar 3ja manna gerðardóms, og er úrskurður hans endanlega bindandi fyrir báða aðila. Hvor aðili skal útnefna einn mann í gerðardóminn, en sýslumaður Þingeyinga útnefna oddamann. Skulu allir gerðardómsmenn fullnægja skilyrðum eml. nr. 85/1936.“

Í hinum kærða úrskurði er vikið að ágreiningi, sem hefur risið eftir gerð síðastnefnds samnings milli eigenda Voga og Hitaveitu Reykjahlíðar, síðar sóknaraðila, um ýmis atriði í tengslum við samninginn, en landeigendur sögðu honum upp með tilkynningu 20. júlí 1992. Frá þeim tíma munu eigendur jarðarinnar hvorki hafa greitt fyrir heitt vatn, sem þeir hafa nýtt frá hitaveitunni, né hefur sóknaraðili greitt árgjald samkvæmt samningnum frá 1. júlí 1971.

Sóknaraðili höfðaði mál þetta gegn varnaraðilum 10. febrúar 2015 og krafðist þess að viðurkennt yrði annars vegar að samningurinn 1. júlí 1971 væri gildur og hins vegar að sóknaraðili væri eigandi „að asbestpípu sem liggur frá skiptistöð í landi Reykjahlíðar að landi Voga“. Í héraði kröfðust varnaraðilar þess aðallega að málinu yrði vísað í heild frá dómi með vísan til þess að ágreiningsatriði að baki báðum kröfum sóknaraðila ættu undir gerðardóm eftir fyrrgreindu ákvæði samningsins frá 1. júlí 1971. Með hinum kærða úrskurði var fyrri dómkröfu sóknaraðila vísað frá dómi, en hafnað á hinn bóginn kröfu varnaraðila um frávísun síðari dómkröfunnar.

II

Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma geta aðilar ákveðið með samningi að leggja í gerð ágreining sín á milli, enda hafi þeir forræði á sakarefninu, en slíkan samning má hvort heldur gera um ágreining sem kominn er eða kann síðar að koma upp í tilteknum lögskiptum þeirra. Eftir 1. mgr. 3. gr. laganna skal í skriflegum gerðarsamningi koma meðal annars skýrt fram úr hvaða réttarágreiningi eigi að leysa á þennan hátt. Samkvæmt 2. gr. laganna verður máli, sem höfðað er fyrir héraðsdómi en á undir gerðardóm eftir gildum gerðarsamningi, vísað frá ef krafa kemur fram um það, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Þegar leyst er úr slíkri kröfu verður að gæta að því að 2. mgr. 1. gr. laga nr. 53/1989 felur í sér heimild handa aðilum til að semja um ráðstöfun á rétti samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir almennum dómstólum ríkisins. Verður að hafa þetta að leiðarljósi þegar metið er eftir 1. mgr. 3. gr. laga nr. 53/1989 hvort skýrlega hafi verið samið um að leggja tiltekið ágreiningsefni undir gerðardóm.

Í samningnum 1. júlí 1971 var sem fyrr segir ákveðið að „ágreiningur í samskiptum leigusala og leigutaka vegna túlkunar á samningi þessum“ ætti undir gerðardóm. Eins og áður greinir voru hvergi í samningnum fyrirmæli um gildistíma hans, heimild til að segja honum upp eða brottfall réttinda eða skyldna samkvæmt honum af öðrum sökum. Úrlausn um dómkröfu sóknaraðila um viðurkenningu á því að samningurinn sé í gildi er af þessum sökum ekki háð túlkun á honum, en eftir orðanna hljóðan tekur ákvæði hans um gerðardóm eingöngu til ágreinings um slíka túlkun. Hinn kærði úrskurður verður því felldur að þessu leyti úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka þessa dómkröfu sóknaraðila til efnismeðferðar.

Ákvörðun um málskostnað í héraði í þessum þætti málsins verður að bíða efnisdóms, en rétt er að aðilarnir beri hver sinn kærumálskostnað.

Dómsorð:

Fellt er úr gildi ákvæði hins kærða úrskurðar um að vísa frá dómi kröfu sóknaraðila, Veitustofnunar Skútustaðahrepps, um að viðurkennt verði að gildur sé samningur 1. júlí 1971 milli Hitaveitu Reykjahlíðar og eigenda jarðarinnar Voga.

Kærumálskostnaður fellur niður.