162/2017

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi sem reis við opinber skipti til fjárslita milli M og K vegna loka óvígðrar sambúðar. Deildu aðilarnir annars vegar um hvaða hlut K bæri að fá af söluandvirði fasteignar sem þau höfðu átt og hins vegar hvort skuld þeirra við móður K, sem stofnað hafði verið til vegna kaupa á umræddri fasteign, ætti að bera dráttarvexti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að K hefði ein lagt til nánar tilgreinda fjárhæð umfram M við kaup fasteignarinnar og að aðilarnir hefðu samhliða kaupunum undirritað yfirlýsingu þar sem segði að kæmi til fjárslita milli þeirra yrði fyrst gerð upp greiðsla K og í því sambandi gætt fyllstu sanngirni. Í ljósi þessa gætu haldbær rök ekki staðið til þess að M fengi notið sama hlutfalls og K af ágóða vegna hækkunar á verði fasteignarinnar. Yrði því að miða við að K fengi endurgreitt framlag sitt með sömu hlutfallslegri hækkun og markaðsverð fasteignarinnar tók á því tímabili sem aðilarnir hefðu átt hana. Þá var tekin til greina krafa M, um að skuld aðilanna við móður hennar yrði látin bera dráttarvexti.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. mars 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. febrúar 2017, þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningi aðilanna við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna slita á óvígðri sambúð. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að „andvirði fasteignarinnar [...] verði skipt í samræmi við skráð eignarhlutföll að frádregnum áhvílandi skuldum“, en þó þannig að varnaraðili fái 16.750.000 krónur af andvirðinu óskiptu auk verðbóta að fjárhæð 1.713.000 krónur. Einnig krefst hann þess að „hafnað verði kröfu A um dráttarvexti af bæði höfuðstól og afborgarnir af skuld búsins við hana.“ Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að viðurkennt verði að eignarhlutur hennar í fasteigninni að [...] hafi verið 66,35% og eignarhlutur sóknaraðila 33,65% Í báðum tilvikum krefst varnaraðili kærumálskostnaðar.

I

Samkvæmt gögnum málsins hófu aðilarnir óvígða sambúð á árinu 2012 og keyptu þau 28. mars á því ári áðurnefnda fasteign að [...] fyrir 51.250.000 krónur. Í kaupsamningi kom fram að hvort þeirra skyldi eiga helmingshlut í fasteigninni. Kaupverð hennar myndu þau greiða annars vegar með því að inna af hendi með peningum útborgun að fjárhæð samtals 23.052.382 krónur í fimm tilgreindum áföngum á tímabilinu frá undirritun samningsins og þar til afsal yrði gefið út 15. mars 2013. Hins vegar með því að taka yfir tvær veðskuldir, sem hvíldu á eigninni og voru alls að eftirstöðvum 28.197.618 krónur. Af gögnum málsins verður ráðið að staðið hafi verið skil á kaupverðinu og aðilarnir fengið afsal fyrir fasteigninni.

Í tengslum við þessi kaup gerðu aðilarnir 13. nóvember 2012 yfirlýsingu, þar sem sagði meðal annars: „Í mars 2012 festum við sameiginlega (50/50) kaup á parhúsinu [...]. Heildarkaupverð hússins var kr. 51.250.000. Greiðslufyrirkomulag á andvirði hússins var með eftirfarandi hætti: 1) Útborgun í þremur greiðslum ... samtals kr. 16.750.000. 2) Yfirtekin lán uþb kr. 28.000.000. 3) Lán frá A kr. 4.000.000. 4) Lokagreiðsla til greiðslu 15. mars 2013, uþb kr. 2.500.000. Greiðsla samkvæmt lið 1 var alfarið innt af hendi af K en greiðslur skv. liðum 2, 3 og 4 verða greiddar að jöfnu af K og M. Komi til slita á fjárfélagi K og M varðandi húseignina, skal fyrst gerð upp greiðslan nr. 1 sem K innti af hendi ein vegna kaupa á húsinu og í því sambandi gætt fyllstu sanngirni.“

Aðilarnir undirrituðu einnig 13. nóvember 2012 ásamt A, móður varnaraðila, skjal með fyrirsögninni: „Skuldaviðurkenning“, þar sem því var lýst að A hafi lánað þeim 4.000.000 krónur. Lánið væri „vaxtalaust“ og skyldi það endurgreitt með jöfnum afborgunum að fjárhæð 150.000 krónur fyrsta dag hvers mánaðar frá og með 1. desember 2012. Óumdeilt er að þessu til viðbótar hafi A veitt aðilunum lán að fjárhæð 2.000.000 krónur vegna lokagreiðslu útborgunar á kaupverði fasteignarinnar að [...], sem inna átti af hendi 15. mars 2013. Um þetta lán hafi ekki verið gerður skriflegur samningur, en gengið hafi verið út frá því að það yrði endurgreitt með sömu kjörum og lýst var í framangreindri viðurkenningu frá 13. nóvember 2012 og þá þannig að þær endurgreiðslur tækju við þegar fyrra lánið hefði verið gert upp. Eftir gögnum málsins greiddu aðilarnir á tímabilinu frá 3. desember 2012 til 4. júní 2014 samtals 2.050.000 krónur upp í skuldina við A og er ekki ágreiningur um að nú standi eftir 3.950.000 krónur af upphaflegum höfuðstól lánanna.

Sambúð aðilanna mun hafa lokið í janúar 2015. Samkomulag tókst ekki um fjárhagslegt uppgjör milli þeirra og mun sóknaraðili hafa beint til héraðsdóms kröfu um opinber skipti til að koma fram fjárslitum, sem tekin var til greina 19. október 2015. Við skiptin hefur fasteignin að [...] verið seld fyrir 66.700.000 krónur með kaupsamningi 31. ágúst 2016. Eftir gögnum málsins hefur ágreiningur komið upp við opinberu skiptin um tvennt. Annars vegar hvernig skipta eigi söluverði fasteignarinnar með tilliti til fyrrgreindrar yfirlýsingar frá 13. nóvember 2012. Í þeim efnum hefur varnaraðili haldið því fram að skipta verði söluverðinu með tilliti til þess að hlutdeild hennar í fasteigninni hafi í raun verið 66,35% og hlutdeild sóknaraðila 33,65%, enda hafi hún ein lagt til 16.750.000 krónur af kaupverði eignarinnar, sem aðilarnir hafi svo að öðru leyti tekið á sig að jöfnu. Að þessu frágengnu hefur varnaraðili vísað til þess að fasteignin hafi hækkað í verði um nærri 30% á meðan hún var í eigu aðilanna og hljóti varnaraðili því að eiga rétt á að fá þetta framlag sitt til kaupanna endurgreitt með sömu hlutfallslegri hækkun. Verði heldur ekki við þetta miðað telur varnaraðili sig hvað sem öðru líður eiga rétt á að fá framlag sitt endurgreitt með verðtryggingu og vöxtum eins og lán til fasteignakaupa frá Íbúðalánasjóði hefði borið frá þeim tíma, sem framlagið var innt af hendi. Gagnstætt þessu hefur sóknaraðili byggt á því að skilmálum yfirlýsingar aðilanna frá 13. nóvember 2012 verði fullnægt með því að þær 16.750.000 krónur, sem varnaraðili hafi lagt af mörkum til kaupa á fasteigninni, verði endurgreiddar henni með verðbótum í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs frá mars 2012 til apríl 2016, en þær nemi 1.713.000 krónum. Hins vegar hefur risið ágreiningur milli aðilanna um hvort leggja ætti til grundvallar við fjárslitin að eftirstöðvar lána A til þeirra bæru dráttarvexti frá gjalddaga hverrar ógreiddrar afborgunar.

Skiptastjóri tók þá afstöðu til framangreindra ágreiningsefna á skiptafundum 20. apríl og 31. maí 2016 að varnaraðili skyldi fá áðurnefnt framlag sitt til kaupa á fasteigninni endurgreitt af óskiptu söluverði hennar með verðbótum að fjárhæð 1.713.000 krónur, svo og að leggja ætti til grundvallar að ógreiddar afborganir af lánum A til aðilanna bæru dráttarvexti frá hverjum gjalddaga, en fjárhæð þeirra næmi 655.729 krónum. Sóknaraðili felldi sig við afstöðu skiptastjóra til fyrrnefnda ágreiningsatriðisins en varnaraðili ekki, en á gagnstæðan veg fór um það síðarnefnda. Skiptastjóri leitaði af þessum sökum úrlausnar héraðsdóms um ágreining aðilanna með bréfi 9. júní 2016. Mál þetta var þingfest af því tilefni 16. september sama ár, en að virtri dómaframkvæmd í sambærilegum tilvikum verður að líta svo á að unnt hafi verið að reka eitt mál til að fá leyst úr báðum ágreiningsefnum, svo sem gert var með hinum kærða úrskurði.

II

Í samningnum, sem aðilarnir gerðu 28. mars 2012 um kaup á fasteigninni að [...], var sem fyrr segir tiltekið að hvort þeirra skyldi eiga hana að helmingi. Í yfirlýsingu þeirra 13. nóvember sama ár var kveðið á um það að kæmi til fjárslita milli þeirra yrði „fyrst gerð upp“ greiðsla varnaraðila á 16.750.000 krónum, sem hún lét af hendi til kaupanna, og skyldi „í því sambandi gætt fyllstu sanngirni.“ Við skýringu á samningi aðilanna, sem fólst í þessum orðum yfirlýsingarinnar, verður að gæta að því að í henni var tiltekið hvernig aðilarnir stóðu straum af þeim 20.750.000 krónum, sem þegar höfðu verið greiddar vegna útborgunar af kaupverði fasteignarinnar, en af þeirri fjárhæð hafi varnaraðili innt af hendi áðurnefndar 16.750.000 krónur og afgangurinn, 4.000.000 krónur, verið greiddur með lánsfé frá móður hennar. Í yfirlýsingunni kom einnig fram að aðilarnir myndu að jöfnu leggja til 2.302.382 krónur til að greiða lokaáfanga útborgunarinnar 15. mars 2013, en svo sem áður var getið munu þau þó þegar til kom hafa fengið 2.000.000 krónur til viðbótar að láni hjá móður varnaraðila til að standa skil á meginhluta þeirrar greiðslu. Við gerð yfirlýsingarinnar lá þannig í öllum helstu atriðum fyrir hvernig fjár hafi verið og yrði aflað til að greiða útborgun á kaupverði fasteignarinnar, þar á meðal að varnaraðili legði ein til um 72,66% af útborguninni og um 32,68% af heildarkaupverðinu. Aðilunum hefði því verið í lófa lagið að taka mið af þessu við ákvörðun um hvert hlutfall hvort þeirra myndi eiga í fasteigninni. Í upphafi yfirlýsingarinnar var þrátt fyrir þetta áréttað ákvæði í kaupsamningnum um að hvor aðilinn ætti þar helmingshlut. Að þessu virtu er ófært að skýra yfirlýsinguna frá 13. nóvember 2012 á þann veg að sóknaraðili geti talist hafa átt annan hlut og hærri en helming í fasteigninni.

Líta verður svo á að þegar kom að ákvörðun um kaup á fasteigninni að [...] hafi varnaraðili staðið frammi fyrir þeim kostum að verja annaðhvort fyrrnefndum 16.750.000 krónum, sem hún virðist þá hafa ráðið yfir, til þeirra kaupa eða að leita á annan hátt ávöxtunar á fénu. Með því að velja síðarnefnda kostinn hefði varnaraðila með lítilli sem engri áhættu bæði getað tryggt verðgildi fjárins og notið vaxta af því. Þess í stað valdi hún fyrrnefnda kostinn og tók með því ekki aðeins þá áhættu að markaðsverð fasteignarinnar kynni að lækka í þeim mæli að það stæði ekki undir fullri endurgreiðslu á framlagi hennar, heldur gerði hún aðilunum jafnframt kleift að ráðast í kaupin án þess að stofna til frekari skulda og án þess að sóknaraðili legði á því stigi af mörkum fé svo að einhverju næmi í þessu skyni. Þegar ákvæði yfirlýsingarinnar 13. nóvember 2012 um endurgreiðslu á framlagi varnaraðila eru í þessu ljósi skýrð með tilliti til þess mælikvarða um „fyllstu sanngirni“, sem aðilarnir sömdu þar um að beitt skyldi við ákvörðun um umfang endurgreiðslunnar, geta haldbær rök ekki staðið til þess að sóknaraðili fái notið sama hlutfalls og varnaraðili af ágóða vegna hækkunar á verði fasteignarinnar. Eru þannig ekki efni til annars en að varnaraðili fái endurgreitt framlag sitt með sömu hlutfallslegri hækkun og markaðsverð fasteignarinnar tók á því tímabili, sem aðilarnir áttu hana. Í kröfugerð varnaraðila fyrir héraðsdómi var lagt til grundvallar að þetta hlutfall næmi 30%, en í raun var það 30,146%. Að þessu gættu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar um þetta ágreiningsefni staðfest á þann hátt, sem í dómsorði greinir.

III

Eins og áður var lýst fengu aðilarnir á árunum 2012 og 2013 að láni frá A samtals 6.000.000 krónur í tengslum við greiðslur af kaupverði fasteignarinnar að [...], en þessi lán áttu aðilarnir að endurgreiða án vaxta með mánaðarlegum afborgunum að fjárhæð 150.000 krónur frá og með 1. desember 2012. Af gögnum málsins verður ráðið að aðilarnir hafi staðið skil á þessum endurgreiðslum framan af lánstímanum, en frá vori 2013 hafi greiðslur þeirra verið stopular og ekki numið umsaminni fjárhæð, þannig að við sambúðarslit þeirra hafi 3.950.000 krónur staðið ógreiddar af lánunum.

Í fyrrnefndri skuldaviðurkenningu frá 13. nóvember 2012 voru engin ákvæði um afleiðingar vanefnda aðilanna. Þrátt fyrir það hefði A verið heimilt eftir almennum reglum fjármunaréttar að gjaldfella eftirstöðvar skuldarinnar þegar vanskil urðu á afborgun, en ekki verður séð að þeirrar heimildar hafi verið neytt. A var jafnframt heimilt á grundvelli 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu að krefjast dráttarvaxta af gjaldföllnum afborgunum af skuld aðilanna, en engu getur þar breytt ákvæði í skuldaviðurkenningunni um að skuldin bæri ekki vexti, enda hlaut sá skilmáli eðli máls samkvæmt að vera háður því að aðilarnir efndu réttilega umsamdar skyldur sínar. Eftir gögnum málsins hefur A gert kröfu við opinberu skiptin um dráttarvexti vegna hluta tímabilsins, sem vanskil aðilanna við hana stóðu, en ekki getur hún talist hafa fallið frá tilkalli til dráttarvaxta með því einu að hafa umliðið þessi vanskil. Verður því að taka til greina kröfu varnaraðila um að við fjárslitin verði tekið tillit til dráttarvaxta af skuld aðilanna við A vegna tímabilsins, sem hún hefur gert kröfu um. Í hinum kærða úrskurði, sem varnaraðili krefst að staðfestur verði, var útreikningur skiptastjóra á fjárhæð dráttarvaxtanna lagður til grundvallar og hefur þeim útreikningi ekki verið andmælt í málatilbúnaði sóknaraðila fyrir Hæstarétti. Niðurstaða úrskurðarins um þetta verður því staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verður staðfest. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Við opinber skipti til fjárslita milli sóknaraðila, M, og varnaraðila, K, skal varnaraðili fá í sinn hlut 21.775.000 krónur af óskiptu söluverði fasteignarinnar að [...]. Þá skal þar á því byggt að skuld aðilanna við A, 3.950.000 krónur, beri dráttarvexti að fjárhæð 655.729 krónur.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað skal vera óraskað.

Sóknaraðili greiði varnaraðila 350.000 krónur í kærumálskostnað.