20/2002

Aðilar deildu um upphafstíma dráttarvaxta á bætur sem stefndi VÍS greiddi X fyrir missi framfæranda vegna andláts barnsmóður hans, A, sem lést í bifreiðaslysi í september 1996. VÍS hafði áður hafnað bótaskyldu þar sem ekki þætti unnt að fullyrða á grundvelli fyrirliggjandi gagna að X og A hafi verið í sambúð þegar A lést. Lagði X fram frekari gögn til staðfestingar á sambúð hans og A fyrir tjónanefnd vátryggingarfélaganna, sem lagði til 15. febrúar 2000, að fallist yrði á rétt X til bóta. VÍS hafnaði enn bótaskyldu og fór X með málið fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum, sem staðfesti niðurstöðu tjónanefndar. Með dómi Hæstaréttar 1. mars 2001 í forsjármáli, sem foreldrar A höfðuðu á hendur X, var á það fallist að X hafi verið í sambúð með A þegar hún lést, en kröfur foreldra A byggðust á því að svo hefði ekki verið. Að gengnum þeim dómi greiddi VÍS lágmarksbætur til X samkvæmt 13. gr. skaðabótalaga. Hæstiréttur taldi að X hafi ekki sýnt nægilega fram á að hann hafi verið í sambúð með A þegar hún lést fyrr en hann lagði erindi sitt, ásamt gögnum til staðfestingar sambúðinni, fyrir tjónanefnd vátryggingarfélaganna, sem nefndin tók afstöðu til 15. febrúar 2000. Þótti X því eiga rétt til dráttarvaxta af kröfu sinni frá 15. mars 2000, þegar mánuður var liðinn frá þeim degi er tjónanefnd komst að niðurstöðu sinni. Var með þessu hvorki fallist á aðalkröfu X né varakröfu. Þótti 1. mgr. 111. gr. laga um meðferð einkamála ekki standa í vegi fyrir að X yrði dæmd sú fjárhæð sem af þessari niðurstöðu leiddi, enda sýnilegt að í heild yrði krafan lægri í þessari mynd en næmi heildarfjárhæð aðalkröfu eða varakröfu þegar tillit hefði verið tekið til áfallinna vaxta.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. janúar 2002. Hann krefst þess aðallega að stefndu verði dæmdir til að greiða sér 3.172.750 krónur með 2% ársvöxtum frá 16. september 1996 til 11. júní 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 3.949.723 krónum. Til vara krefst áfrýjandi að stefndu verði dæmdir til að greiða sér 3.256.050 krónur með 2% ársvöxtum frá 16. september 1996 til 25. desember 1998, en frá þeim degi með dráttarvöxtum eins og að framan greinir, allt að frádreginni áðurnefndri innborgun. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og þeim dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast stefndu þess að þeim verði aðeins gert að greiða áfrýjanda dráttarvexti af 3.172.750 krónum frá 5. maí 2000 til 1. mars 2001 og falli þá málskostnaður niður.

I.

Eins og rakið er í héraðsdómi lést A í bifreiðarslysi 16. september 1996. Óumdeilt er í málinu að stefndu beri fébótaábyrgð vegna tjóns, sem hlaust af því slysi. A hafði eignast barn með áfrýjanda í febrúar 1996, en það var þó ekki feðrað fyrr en að með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember sama árs. Með símbréfi til stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. 11. maí 1997 gerði áfrýjandi sem sambúðarmaður A heitinnar kröfu um greiðslu bóta fyrir missi framfæranda samkvæmt 13. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þessu bréfi fylgdu yfirlýsingar nokkurra manna, þar sem staðfest var að áfrýjandi og hin látna hafi búið saman og verið leigutakar hjá þeim eða í nábýli við þá á fjórum nánar tilgreindum stöðum á tímabilinu frá júní 1994 til september 1996. Bréfleg afstaða stefndu til kröfu áfrýjanda liggur ekki fyrir í málinu, en óumdeilt er að stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hafnaði henni. Áfrýjandi leitaði á ný til félagsins með símbréfi 25. nóvember 1998 og ítrekaði kröfu sína um bætur. Lagði hann þá fram auk áðurgreindra yfirlýsinga staðfestingu Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur, þar sem meðal annars kom fram að áfrýjandi hafi fylgt A í mæðraskoðanir á meðgöngutíma barns þeirra. Jafnframt lagði hann fram húsaleigusamning milli hennar og nafngreinds leigusala frá 3. október 1995, en undir samninginn ritaði áfrýjandi sem vottur. Nokkrum dögum síðar bárust félaginu skattframtöl hinnar látnu fyrir gjaldárin 1995 og 1996. Af þessu tilefni leitaði stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. eftir álitsgerð lögmanns síns. Í niðurstöðu álitsgerðarinnar, sem hefur verið lögð fram í málinu og var dagsett 28. desember 1998, kom fram að ekki væri unnt að fullyrða á grundvelli þeirra gagna, sem fyrir lægju, að áfrýjandi og hin látna hefðu verið í sambúð þegar hún lést eða í sambúð, sem jafna mætti til hjúskapar. Tilkynnti félagið áfrýjanda með bréfi 12. janúar 1999 að það hefði aflað þessarar álitsgerðar, sem það tæki undir, og væri því hafnað kröfu áfrýjanda um bætur. Ekki verður séð að eintak af álitsgerðinni hafi fylgt þessu bréfi.

Af gögnum málsins verður ekki ráðið að áfrýjandi hafi hafst frekar að um kröfu sína fyrr en hann beindi ódagsettu erindi til tjónanefndar vátryggingarfélaganna, þar sem hann leitaði úrlausnar um rétt sinn til bóta samkvæmt áðurnefndri 13. gr. skaðabótalaga. Með þessu erindi lét áfrýjandi fylgja nokkur ný gögn. Meðal þeirra voru vottorð ljósmóður um að áfrýjandi hafi verið viðstaddur fæðingu barns síns og A, vottorð vinnuveitanda um að þau hafi starfað saman við ræstingar, reikningsyfirlit frá banka, sem munu hafa borið með sér reglubundnar innborganir áfrýjanda á reikning hennar, og loks nokkrar minningargreinar úr Morgunblaðinu um A, þar sem ítrekað var rætt um áfrýjanda sem sambúðarmann hennar, meðal annars í æviágripi, sem fylgdi greinunum. Mun tjónanefndin hafa tekið afstöðu til þessa erindis áfrýjanda 15. febrúar 2000 og fallist á að hann ætti rétt til bóta samkvæmt 13. gr. skaðabótalaga. Með bréfi 21. sama mánaðar til áfrýjanda lýsti stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. sig ósammála niðurstöðu tjónanefndar og ítrekaði að félagið féllist ekki á kröfu hans. Að svo vöxnu máli skaut áfrýjandi málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum 24. mars 2000. Staðfesti hún niðurstöðu tjónanefndar 5. maí sama ár.

Skömmu eftir að framangreind niðurstaða tjónanefndar vátryggingarfélaganna lá fyrir höfðuðu foreldrar A mál á hendur áfrýjanda og kröfðust þess að þeim yrði dæmd forsjá barns hans og hinnar látnu. Reistu foreldrar A þessa kröfu aðallega á því að hin látna og áfrýjandi hefðu ekki verið í sambúð þegar hún lést og hafi því ákvæði 1. mgr. 31. gr. barnalaga nr. 20/1992 ekki átt við um forsjá barnsins eftir lát móður þess, heldur 3. mgr. sömu lagagreinar. Meðan það mál var rekið í héraði höfðaði áfrýjandi mál þetta 23. maí 2000 til heimtu bóta fyrir missi framfæranda að fjárhæð 3.148.720 krónur auk dráttarvaxta frá 16. september 1996 til greiðsludags.

Með dómi Hæstaréttar 1. mars 2001 í fyrrgreindu forsjármáli var á það fallist með áfrýjanda að hann hafi verið í sambúð með A þegar hún lést. Að gengnum þeim dómi féllust stefndu á að nægilega hafi verið staðreynt að áfrýjandi og hin látna hefðu verið í sambúð og hann nyti þar með réttar til bóta vegna missis framfæranda samkvæmt 13. gr. skaðabótalaga. Greiddi því stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. áfrýjanda 27. mars 2001 lágmarksbætur samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 13. gr. laganna að fjárhæð 3.949.723 krónur að meðtöldum vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga til 1. mars 2001 og dráttarvöxtum frá þeim degi til 27. sama mánaðar. Jafnframt greiddi félagið áfrýjanda málskostnað að fjárhæð 524.090 krónur. Að fenginni þessari greiðslu breytti áfrýjandi dómkröfu sinni í það horf, sem hann heldur henni fram fyrir Hæstarétti og áður er getið. Upp frá því hefur ágreiningur aðilanna staðið um það eitt hvort áfrýjandi hafi átt rétt til dráttarvaxta af kröfu sinni frá fyrra tímamarki en hið stefnda félag miðaði framangreinda greiðslu sína við. Með hinum áfrýjaða dómi voru stefndu sýknaðir af kröfu áfrýjanda með því að fallist var á það með þeim að hann hafi ekki öðlast rétt til dráttarvaxta samkvæmt 15. gr. vaxtalaga fyrr en mánuði frá uppsögu dóms Hæstaréttar 1. mars 2001 í fyrrgreindu forsjármáli.

II.

Ekki verður fallist á að áfrýjandi hafi með áðurnefndum gögnum, sem hann lagði fyrir stefnda Vátryggingafélag Íslands hf. í maí 1997, sýnt nægilega fram á að hann hafi verið í sambúð með A þegar hún lést 16. september 1996. Þegar áfrýjandi ítrekaði kröfu sína við félagið í nóvember 1998 lagði hann sem áður segir fyrir það nokkur ný gögn. Þótt gögn þessi hafi styrkt nokkuð staðhæfingar áfrýjanda um sambúð sína og hinnar látnu verður að fallast á með stefndu að þau hafi ekki nægt til að taka svo af tvímæli um sambúðina að áfrýjandi geti nú notið réttar til dráttarvaxta af bótakröfu sinni frá þeim tíma. Þegar hann lagði á hinn bóginn fyrir tjónanefnd vátryggingarfélaganna ódagsett erindi sitt, sem hún tók afstöðu til 15. febrúar 2000, fylgdu því gögn, sem nægðu fyllilega til að sýna fram á sambúð hans og hinnar látnu. Þegar niðurstaða tjónanefndar lá fyrir hafði áfrýjandi því sannanlega lagt fram þau gögn, sem þörf var á til að meta hvort fullnægt væri skilyrðum 13. gr. skaðabótalaga fyrir greiðslu til hans á bótum fyrir missi framfæranda, svo og um fjárhæð bóta, sbr. 15. gr. vaxtalaga. Á áfrýjandi því rétt til dráttarvaxta af kröfu sinni frá 15. mars 2000, þegar mánuður var liðinn frá þeim degi, sem tjónanefnd komst að niðurstöðu sinni. Getur engu breytt í því sambandi að dómur hafi á því stigi enn ekki verið fallinn í Hæstarétti í fyrrgreindu forsjármáli.

Bæði í aðalkröfu áfrýjanda og varakröfu, svo og í útreikningi stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. á greiðslu til hans 27. mars 2001, hefur verið miðað við að fjárhæð bóta handa áfrýjanda ráðist af lágmarksfjárhæð bóta fyrir missi framfæranda samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 13. gr. skaðabótalaga, 3.000.000 krónur, en á hana verði reiknaðar verðbætur samkvæmt 15. gr. sömu laga frá gildistöku þeirra 1. júlí 1993 til þess tíma, sem dráttarvextir byrja að falla á kröfuna. Í aðalkröfu áfrýjanda fyrir Hæstarétti er við það miðað að framangreind fjárhæð sé verðbætt til 11. júní 1997 og beri krafan svo dráttarvexti frá þeim tíma, en í varakröfu hans að verðbætur falli á fjárhæðina til 25. desember 1998 og beri krafan svo dráttarvexti frá þeim tíma. Samkvæmt útreikningi, sem áfrýjandi lagði fram við málflutning fyrir Hæstarétti, nema áfallnir ársvextir samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga af aðalkröfu hans á tímabilinu frá 16. september 1996 til 11. júní 1997 alls 47.274 krónum, en áfallnir dráttarvextir frá þeim degi 3.702.414 krónum. Að viðbættum höfuðstól kröfunnar, 3.172.750 krónum, en að frádreginni greiðslu stefndu 27. mars 2001 að fjárhæð 3.949.723 krónur, sé aðalkrafan samtals 2.972.715 krónur. Eftir sama útreikningi eru áfallnir ársvextir samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga af varakröfu áfrýjanda á tímabilinu frá 16. september 1996 til 25. desember 1998 að fjárhæð 151.224 krónur, en dráttarvextir frá þeim degi 2.158.735 krónur. Að viðbættum höfuðstól varakröfunnar, 3.256.050 krónum, en að frádreginni áðurnefndri innborgun, nemi varakrafan 1.616.286 krónum.

Eins og rakið hefur verið hér að framan er hvorki fallist á aðalkröfu áfrýjanda né varakröfu hans, heldur miðað við að hann eigi fyrst rétt til dráttarvaxta samkvæmt 15. gr. vaxtalaga frá 15. mars 2000. Í samræmi við þá niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 15. gr. skaðabótalaga verður áðurgreind lágmarksfjárhæð bóta fyrir missi framfæranda verðbætt til þess mánaðar, en þannig reiknuð verður hún 3.517.370 krónur. Aðilana greinir ekki á um að sú fjárhæð eigi að skerðast um 2% vegna aldurs A heitinnar á dánardegi, sbr. 9. gr. skaðabótalaga, eða um 70.347 krónur. Verður höfuðstóll kröfu áfrýjanda þannig 3.447.023 krónur. Ekki verður litið svo á að ákvæði 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála standi í vegi fyrir að áfrýjanda verði dæmd sú fjárhæð, þótt hún fari fram úr höfuðstól aðalkröfu hans og varakröfu, enda sýnilegt að í heild verði krafan lægri í þessari mynd en nemur fyrrgreindri heildarfjárhæð aðalkröfu eða varakröfu þegar tillit hefur verið tekið til áfallinna vaxta. Verða áfrýjanda því dæmdar 3.447.023 krónur ásamt vöxtum og dráttarvöxtum eins og nánar segir í dómsorð, allt að frádreginni greiðslu að fjárhæð 3.949.723 krónur inn á kröfuna eins og hún stóð 27. mars 2001.

Stefndu verða dæmdir til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi svo sem í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans hefur verið tekið tillit til greiðslu stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. á málskostnaði til áfrýjanda, sem áður er getið.

Dómsorð:

Stefndu, P-kk-nf S-kk-nf og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði í sameiningu áfrýjanda, X, 3.447.023 krónur með 2% ársvöxtum frá 16. september 1996 til 15. mars 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 27. mars 2001 að fjárhæð 3.949.723 krónur.

Stefndu greiði áfrýjanda 300.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.