585/2014

M ehf. krafðist þess að I yrði gert að endurgreiða höfundarréttargjöld sem innheimt voru á árunum 2009 til 2013 á grundvelli 11. gr. höfundalaga nr. 73/1972, sbr. 2. gr. laga nr. 60/2000, vegna geisladiska sem M ehf. flutti til landsins. Aðilar deildu um hvort I væri heimilt að innheimta gjaldið vegna geisladiskanna, svo og hvort og ef svo væri að hve miklu leyti M ehf. bæri endurgreiðsla á þeim gjöldum sem hann hafði innt af hendi. Hæstiréttur taldi að virtum lögskýringargögnum laga nr. 78/1984, sem leiddu áðurgreinda gjaldtöku í höfundalög, að gengið hefði verið út frá því að gjald fyrir upptöku verka höfunda til einkanota yrði endurgreitt af tækjum og böndum ef sönnur yrðu færðar á að þau væri ekki notuð til upptöku á höfundaréttarvörðu efni. Þá taldi rétturinn að ekki yrði séð að lög nr. 60/2000 hefðu breytt eldra réttarástandi á þann veg að fortakslaust væri kveðið á um gjaldskylduna þannig að ekki bæri að endurgreiða gjald í þeim tilvikum er hlutir, í hvaða formi sem er, væru sannanlega ekki notaðir til upptöku verka höfunda. Vísaði rétturinn til þess að tilgangur höfundalaga væri að vernda höfundarétt og að sú tækni sem leitt hefði til skerðingur á endurgjaldi til höfunda vegna afritunar á höfundaréttarvörðu efni hefði einnig gert það mögulegt að nota sömu tækni til óskyldrar starfsemi, en ekki stæði lagaheimild til að gera síðargreindri starfsemi að bæta höfundum tap vegna einkanota á verkum þeirra. Með því að ágreiningslaust var að geisladiskar þeir sem málið varðaði væru ekki yfirskrifanlegir og yrðu ekki nýttir til upptöku á höfundaréttarvörðu efni bæri M ehf. réttur til endurgreiðslu vegna gjalda sem af honum höfðu verið tekin vegna geisladiskanna á grundvelli 3. mgr. 11. gr. höfundalaga. M ehf. var á hinn bóginn talinn hafa glatað endurkröfurétti sínum vegna áranna 2009 og 2010 sökum þess að hann hafði fyrst gert kröfu um endurgreiðslu um miðbik ársins 2006, sem I hafnaði síðar sama ár, en áfram greitt gjaldið án fyrirvara allt þar til hann setti á ný fram kröfu um endurgreiðslu árið 2011. Var fjárkrafa M ehf. því tekin til greina að hluta.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og H-kvk-nf H-kvk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. september 2014. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.173.730 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. janúar 2010 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

I

Málavöxtum, málsástæðum og lagarökum aðilanna er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir gerir áfrýjandi kröfu um að stefndi endurgreiði sér höfundarréttargjöld sem innheimt voru á árunum 2009 til og með 2013 vegna geisladiska sem hann flutti til landsins. Stefndi reisir heimild sína til gjaldtökunnar á 11. gr. höfundalaga nr. 73/1972, sbr. 2. gr. laga nr. 60/2000. Samkvæmt 6. mgr. 11. gr. höfundalaga hefur stefndi með höndum innheimtu gjaldanna og ráðstöfun þeirra, en hann hefur falið tollstjóra samkvæmt sömu lagaheimild að annast innheimtu á þeim hluta gjaldanna er falla til vegna innflutnings geisladiska, sem áfrýjandi flytur inn til landsins. Óumdeilt er að diska þá sem um ræðir seldi áfrýjandi unna, skrifaða eða áletraða, til einstaklinga, fyrirtækja eða stofnana. Eru kaupendur diskanna annars vegar þeir sem nota þá ekki til vörslu höfundaréttarvarins efnis en hins vegar þeir sem nota diskana til útgáfu á slíku efni sem þeir eiga sjálfir höfundarétt eða útgáfurétt á.

Eins og rakið er í héraðsdómi snýst ágreiningur málsaðila um hvort stefnda sé heimilt að innheimta gjald vegna þeirra innfluttu geisladiska, sem nýttir eru í þjónustu- og framleiðslustarfsemi áfrýjanda og að hve miklu leyti áfrýjandi eigi rétt á endurgreiðslu þess gjalds sem hann hefur innt af hendi.

II

Umrætt gjald kom fyrst inn í höfundalög með 1. gr. laga nr. 78/1984 um breytingu á þeim lögum, þar sem bætt var við nýrri 2. mgr. 11. gr. höfundalaga sem var svofelld: „Höfundar verka, sem útvarpað hefur verið eða gefin hafa verið út á hljóðriti eða myndriti, eiga rétt á sérstöku endurgjaldi vegna upptöku verka þeirra á hljóð- eða myndbönd til einkanota með heimild í 1. mgr. þessarar greinar. Greiða skal gjald af tækjum til upptöku verka á hljóð- og myndbönd til einkanota, svo og af auðum hljóð- og myndböndum og öðrum böndum sem telja má ætluð til slíkra nota. Gjaldið skal greitt af tækjum og böndum sem flutt eru til landsins eða framleidd eru hér á landi og hvílir skylda til að svara gjaldi þessu á innflytjendum og framleiðendum. Gjald af tækjum nemi 4% af innflutningsverði eða framleiðsluverði ef um innlenda framleiðslu er að ræða. Gjald af auðum hljóðböndum nemi kr. 10,00, en kr. 30,00 ef um auð myndbönd er að ræða. Menntamálaráðherra setur nánari reglur um gjald þetta, þ. á m. um verðtryggingu gjaldsins.“

Í athugasemdum með frumvarpi til laganna sagði meðal annars að tækniframfarir á síðari árum hefðu haft í för með sér stórfellda röskun á hagsmunum og réttindum höfunda, listflytjenda og annarra rétthafa samkvæmt höfundalögum. Frá sjónarmiði höfundaréttar væru ofangreind not með tvennum hætti. Í fyrsta lagi væri um að ræða einkanot, sem lögmæt og heimil væru samkvæmt 11. gr. höfundalaga. Svo mikið kvæði hins vegar að slíkum notum að ekki yrði lengur ætlast til þess að höfundar yndu því bótalaust. Væri með frumvarpinu gert ráð fyrir að lagt yrði sérstakt gjald á tæki og tilfæringar til upptöku verka á hljóðbönd eða myndbönd í þágu einkanota en heimil einkanot yrðu ekki þrengd frá því sem væri í lögum. Í öðru lagi hefðu ýmiss konar ólögmæt not af verkum höfunda farið sívaxandi. Yrði af þeim sökum að gera ráðstafanir til að auka vernd höfundaréttinda. Jafnframt sagði meðal annars svo um meginefni og forsendur fyrir upptöku gjaldsins: „Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því, að ofangreint gjald verði bæði greitt af tækjum og af böndum, sem nota má til upptöku verka í þágu einkanota. Slíkt gjald verður að sjálfsögðu ekki heimt af böndum, sem geyma verk, er rétthafar hafa þegið greiðslu fyrir. Sömuleiðis er gengið út frá því, að tæki og bönd séu undanþegin gjaldi eða innheimt gjald verði endurgreitt, ef sönnur eru færðar á, að tæki eða bönd séu ekki notuð til upptöku verka vegna einkaþarfa, svo sem diktafónar og hljóðbönd fyrir slík tæki. Hins vegar er ekki fært að láta það breyta neinu um gjaldskyldu, þótt í einstaka tilvikum sé sýnt fram á, að ekki hafi verið um upptöku verndaðra verka að ræða, ef einkanot liggja engu að síður fyrir. Menntamálaráðuneytinu er ætlað að setja nánari reglur um gjaldið, þar á meðal um viðmiðun þess og fjárhæð, að undangengnum samningaviðræðum við hagsmunasamtök rétthafa og við framleiðendur og innflytjendur.“

Með 2. gr. laga nr. 60/2000 var ákvæðum 3. mgr. 11. gr. höfundalaga breytt í gildandi horf. Samkvæmt 3. mgr. 11. gr. skal sérstakt endurgjald til höfunda vegna upptöku höfundaverka til einkanota ná til upptöku „á bönd, diska, plötur eða aðra þá hluti, í hvaða formi sem er, sem taka má upp á hljóð og/eða myndir með hliðrænum eða stafrænum hætti.“ Enn fremur skal greiða endurgjald „af tækjum sem einkum eru ætluð til slíkrar upptöku.“ Þá segir svo í 4. mgr. greinarinnar um fjárhæð gjaldsins: „Gjöld skv. 3. mgr. skulu nema: 1. Af tækjum skal endurgjaldið vera 4% af innflutningsverði eða framleiðsluverði ef um innlenda framleiðslu er að ræða. 2. Af böndum, diskum, plötum eða öðrum hlutum til upptöku hljóðs eingöngu skal gjaldið nema 35 kr. 3. Af böndum, diskum, plötum eða öðrum hlutum til upptöku mynda, eftir atvikum ásamt hljóði, skal gjaldið nema 100 kr. 4. Gjöld skv. 2. og 3. tölul. eru miðuð við að lengd flutningstíma sé allt að 180 mínútur fyrir hluti til hljóðupptöku og allt að 240 mínútur fyrir hluti til myndupptöku. Sé flutningstími lengri hækkar gjaldið hlutfallslega sem því nemur.“

Loks er kveðið á um í 5. mgr. 11. gr. að ráðherra skuli setja nánari reglur um gjöld samkvæmt 3. og 4. mgr. „þar á meðal af hvaða hlutum og tækjum gjöldin skuli greidd.“ Þá segir: „Lækka má fjárhæðir, sem greindar eru í 4. mgr., af böndum, diskum, plötum eða öðrum hlutum ef ætla má að einungis hluti þeirra sé ætlaður til upptöku skv. 3. mgr.“

Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 60/2000 kom fram að breyting með þeim væri einkum gerð til að aðlaga lögin tilskipunum Evrópuréttar, en jafnframt sagði að það væri fyrirsjáanlegt að hið fyrsta þyrfti að breyta ákvæðum laganna varðandi gjöld fyrir upptöku verka til einkanota til samræmis við gjörbreytta upptökutækni.

Í 1. gr. reglugerðar nr. 125/2001 um innheimtu höfundaréttargjalda samkvæmt 3. og 4. mgr. 11. gr. höfundalaga var kveðið á um að gjöld á geisladiska yrðu þau sömu og greindi í lögunum, en með 1. gr. reglugerðar nr. 186/2001 um breytingu á þeirri reglugerð nýtti ráðherra sér heimild í 5. mgr. 11. gr. höfundalaga og lækkaði gjöldin um helming. Kveður stefndi þá breytingu hafa verið gerða í samráði við sig og fleiri hagsmunaaðila vegna nýrrar upptökutækni og án tillits til þess hvort heimild til upptöku væri nýtt. Hafi þetta verið gert til hægðarauka við innheimtuna í stað þess að innheimta hærra gjald með tilheyrandi vandkvæðum við sönnunarfærslu um skilyrði endurgreiðslu. Í kjölfarið ákvað stjórn stefnda að hætta að endurgreiða höfundaréttargjöld sem greidd höfðu verið af geisladiskum nema í þeim tilvikum að þeir hefðu að geyma höfundaréttarvarið efni. Setti stjórnin sér verklagsreglur á árinu 2006 með því efni sem rakið er í héraðsdómi, en þær hafa ekki verið birtar opinberlega.

III

Sú tilhögun, að tollyfirvöldum hafi verið falin innheimta umrædds gjalds, eins og áður er rakið, raskar í engu því að líta verður á endurgreiðslukröfu, á borð við þá er áfrýjandi gerir í máli þessu, sem eðlilegan þátt í framkvæmd við álagningu gjalds samkvæmt 3. mgr. 11. gr. höfundalaga.

Að virtum þeim lögskýringargögnum sem hér hafa verið rakin verður því slegið föstu að með lögum nr. 78/1984 hafi verið gengið út frá því að gjald fyrir upptöku verka höfunda til einkanota yrði endurgreitt af tækjum og böndum ef sönnur yrðu færðar á að þau væru ekki notuð til upptöku á höfundaréttarvörðu efni. Fallast verður á það með stefnda að lækkun sú á gjaldi, sem ákveðin var með reglugerð nr. 186/2001 í samræmi við heimild í 5. mgr. 11. gr. höfundalaga, hafi verið hugsuð til hægðarauka við innheimtu og í hag sumra gjaldenda, auk þess sem ákvæði laga nr. 60/2000 miðuðu að því að víkka gildissvið laganna hvað varðar þau tæki og tól sem gjaldið tók til. Á hinn bóginn verður ekki séð að lög nr. 60/2000 hafi breytt eldra réttarástandi á þann veg að fortakslaust væri kveðið á um gjaldskylduna á þann veg að ekki bæri að endurgreiða gjald í þeim tilvikum er hlutir, í hvaða formi sem er, væru sannanlega ekki notaðir til upptöku verka höfunda. Tilgangur höfundalaga er að vernda höfundarétt. Sú tækni sem leitt hefur til skerðingar á endurgjaldi til höfunda vegna afritunar á höfundaréttarvörðu efni hefur einnig gert það mögulegt að nota sömu tækni til óskyldrar starfsemi. Ekki er í höfundalögum að finna heimild fyrir því að síðargreindri starfsemi verði gert að bæta höfundum tap vegna einkanota á verkum þeirra. Sem fyrr segir er ágreiningslaust að geisladiskar þeir sem um ræðir í málinu eru ekki yfirskrifanlegir og verða ekki nýttir til upptöku á höfundaréttarvörðu efni. Samkvæmt þessu ber áfrýjanda réttur til endurgreiðslu vegna gjalda sem af honum hafa verið tekin á grundvelli 3. mgr. 11. gr. höfundalaga vegna þeirra geisladiska sem hér um ræðir. Geta fyrrgreindar reglur, sem stefndi hefur sett sér um verklag við endurgreiðslu gjaldanna, engu breytt um þá niðurstöðu.

Á það verður ekki fallist með stefnda að áfrýjandi myndi auðgast með óréttmætum hætti ef gjaldið yrði endurgreitt, þar sem hann hefði þegar velt því út í verðlagið og innheimt af sínum viðskiptavinum. Verður eðli máls samkvæmt að miða við að álagning gjaldsins hafi haft áhrif á rekstur áfrýjanda. Kröfu áfrýjanda verður því ekki hafnað af þessari ástæðu.

Eins og rakið er í héraðsdómi sendi áfrýjandi stefnda fyrst athugasemdir vegna gjaldtökunnar með bréfi 18. júlí 2006 þar sem hann boðaði jafnframt kröfu um endurgreiðslu vegna gjalda sem hann hafði innt af hendi á árunum 2005 og 2006. Var sjónarmiðum hans hafnað með bréfi stefnda 24. október það ár. Í kjölfarið var gjaldið áfram lagt á og greitt án fyrirvara allt þar til áfrýjandi með bréfi 8. mars 2011 setti á ný fram kröfu um endurgreiðslu tilgreindrar fjárhæðar. Eftir það fóru fram bréfaskipti milli aðila en þeim lyktaði með því að stefndi hafnaði öllum kröfum áfrýjanda með bréfi 23. apríl 2012. Að þessu virtu hefur áfrýjandi glatað endurkröfu sinni vegna áranna 2009 og 2010, en tekin verður til greina krafa hans vegna áranna 2011 til og með 2013, samtals að fjárhæð 1.859.730 krónur.

Í kröfugerð sundurliðar áfrýjandi höfuðstól kröfu sinnar miðað við lok hvers gjaldárs og skulu dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 taka mið af því með þeim hætti sem í dómsorði greinir.

Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, IHM, innheimtumiðstöð gjalda, greiði áfrýjanda, MBV ehf., 1.859.730 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.039.125 krónum frá 1. janúar 2012 til 1. janúar 2013, af 1.508.090 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2014, en af 1.859.730 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.