113/2015

X var sakfelldur fyrir brot gegn 225. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa með ofbeldi neytt eiginkonu sína A inn á baðherbergi og gripið um upphandlegg hennar með þeim afleiðingum að hún hlaut mar á báðum handleggjum. Þá var hann sakfelldur fyrir brot gegn 217. gr. og 233.gr. b. almennra hegningarlaga og 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 með því að hafa veist að A með ofbeldi þar sem hún lá í hjónarúmi þeirra ásamt syni þeirra B og sett kodda fyrir vit A svo henni lægi við köfnun. Loks var hann sakfelldur fyrir brot gegn 217. gr., 225. gr. og 233. gr. b. almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga með því að hafa dregið A inn í bílskúr og beitt hana og C, sem reynt hafði að koma A til varnar, ofbeldi með nánar tilgreindum hætti að B viðstöddum. Við ákvörðun refsingar var litið til 77. gr. almennra hegningarlaga. Þá var tekið mið af 3. mgr. 70. gr. laganna þar sem verknaðir X hefðu í öllum tilvikum beinst gegn eiginkonu og í tveimur tilvikum einnig gegn ungu barni þeirra. Á hinn bóginn var litið til þess að óhæfilegur dráttur hafði orðið á útgáfu ákæru og við meðferð málsins á milli dómstiga. Var refsing X ákveðin fangelsi í 12 mánuði en fullnustu hennar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var honum gert að greiða A 800.000 krónur í skaðabætur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og K-kk-nf A-kk-nf og H-kvk-nf H-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. febrúar 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæruliðum I og II en niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu verði að öðru leyti staðfest, en refsing þyngd.

Ákærði krefst þess aðallega að ákærulið I verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður, en að því frágengnu að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hún verði lækkuð.

Brotaþoli, A, krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér 1.200.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði, en til vara að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu hennar verði staðfest.

I

Samkvæmt c. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal í ákæru greina svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er vegna, hvar og hvenær brotið er talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafa fyrirmæli þessa lagaákvæðis verði skýrð svo að verknaðarlýsing í ákæru verði að vera það greinargóð og skýr að ákærði geti ráðið af henni hvaða refsiverðu háttsemi honum er gefin að sök og við hvaða lagaákvæði hann er talinn hafa gerst brotlegur.

Í ákærulið I er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn 225. gr. og 233 gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með ólögmætri nauðung og stórfelldum ærumeiðingum. Því er lýst hvar háttsemin átti sér stað og hvenær, með hvaða hætti og hverjar afleiðingar hennar hafi verið. Með þessu er fullnægt framangreindum formskilyrðum ákæru. Það heyrir síðan undir efnishlið málsins hvort sú háttsemi sem ákært er fyrir sé refsisverð samkvæmt 225. gr. og 233. gr. b. almennra hegningarlaga. Er því hafnað kröfu ákærða um að vísa þessum ákærulið frá héraðsdómi.

II

Með 2. gr. laga nr. 27/2006, um breytingu á almennum hegningarlögum (heimilisofbeldi), var 191. gr. almennra hegningarlaga felld brott. Þótti ákvæðið í framkvæmd ekki hafa náð því markmiði „að vernda friðhelgi og æru einstaklinga í samskiptum við aðra fjölskyldumeðlimi“, eins og segir í athugasemdum með frumvarpi að lögunum. Þess í stað var með 3. gr. laganna lögfest nýtt ákvæði í XXV. kafla almennra hegningarlaga, 233. gr. b., með það að „markmiði að gera þá refsivernd gegn stórfelldum ærumeiðingum, sem núgildandi 1. mgr. 191. gr. almennra hegningarlaga átti að mæla fyrir um, virka þannig að raunhæfara sé að ná þeim refsiréttarlegu og réttarpólitísku markmiðum sem eðlilegt er að leggja til grundvallar í þessu sambandi.“ Þá kemur þar meðal annars einnig fram „að markmið opinberra aðgerða til að sporna við heimilisofbeldi ... er fyrst og fremst að veita þeim einstaklingum réttarvernd sem hafa þolað langvarandi eða endurtekið ofbeldi af hálfu þeirra sem teljast nákomnir.“ Við mat á þeim verknaði sem falli þar undir sé meðal annars litið til tengsla geranda og þolanda og hvort hann sé vegna þeirra til þess fallinn að skerða sjálfsvirðingu brotaþola eða hafa í för með sér niðurlægingu eða skert sjálfsmat hans. Ennfremur má geta þess að með 1. gr. framangreindra laga nr. 27/2006 var nýrri málsgrein bætt við 70. gr. almennra hegningarlaga um að það skuli að jafnaði leiða til þyngingar refsingar ef brot beinist gegn karli, konu eða barni sem eru nákomin geranda og þau tengsl þykja hafa aukið á grófleika verknaðarins.

III

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms að því er varðar ákærulið I verður staðfest niðurstaða hans um háttsemi ákærða og unað við heimfærslu hennar til refsiákvæðis.

Að því er varðar efnishlið ákæruliðar II verður héraðsdómur staðfestur um sakarmat og heimfærslu brotsins til 217. gr. almennra hegningarlaga með vísan til forsendna. Í umrætt sinn var sonur aðila, B, fæddur árið 2008, viðstaddur, eins og lýst er í ákæru, og reyndi að stöðva föður sinn þegar hann setti kodda fyrir vit móður hans. Með háttsemi sinni sýndi ákærði barninu vanvirðingu og andlega ógnun, enda allt ofbeldi þar sem börn eru á heimili jafnframt ofbeldi gagnvart börnum. Ber að heimfæra háttsemi ákærða til 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Samkvæmt 233. gr. b. almennra hegningarlaga varðar allt að tveggja ára fangelsi að móðga eða smána maka sinn eða fyrrverandi maka, barn sitt eða annan mann sem er nákominn geranda, enda verði verknaðurinn talinn fela í sér stórfelldar ærumeiðingar. Ótvírætt er að atvikið var á milli nákominna enda voru aðilar gift til margra ára og áttu saman þrjú börn. Með vísan til þess sem áður hefur verið rakið um markmið með setningu 233. gr. b. almennra hegningarlaga sem og þegar litið er til þess að valdbeiting ákærða var til þess fallin að gera lítið úr móðurinni í viðurvist barnsins, þykir brotið einnig verða heimfært til 233. gr. b. laganna.

Niðurstaða héraðsdóms um ákærulið III er ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi. Þá verður niðurstaða héraðsdóms um ákærulið IV staðfest með vísan til forsendna.

IV

Við ákvörðun refsingar er litið til 77. gr. almennra hegningarlaga í ljósi þess að ákærði hefur verið sakfelldur fyrir brot gegn 217. gr., 225. gr., 233. gr. b. almennra hegningarlaga og gegn 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. Þá beindust verknaðir hans í öllum tilvikum gegn eiginkonu og í tveimur tilvikum einnig gegn ungu barni þeirra. Verður tekið mið af 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Á hinn bóginn verður litið til þeirra atriða sem nefnd eru í héraðsdómi um drátt á meðferð málsins og jafnframt til þess dráttar sem varð á meðferð þess á milli dómstiga. Verður refsing ákærða, sem ákveðin er fangelsi í 12 mánuði, því skilorðsbundin eins og greinir í dómsorði.

Niðurstaða héraðsdóms um einkaréttarkröfu brotaþola og sakarkostnað er staðfest.

Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttgæslumanns brotaþola, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti allt eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ákærði, X, skal sæta fangelsi í 12 mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð samkvæmt 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu brotaþola, A, og sakarkostnað skulu vera óröskuð.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 977.010 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, B-kk-ef H-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, M-kvk-ef G-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, 248.000 krónur.