92/2014

Talið var að lánssamningur milli B hf., og forvera L hf. væri um skuldbindingum í íslenskum krónum sem bundin væri við gengi erlendrar myntar með ólögmætum hætti. Að því frágengnu stóð ágreiningur aðilanna um stöðu skuldbindingar samkvæmt lánssamningnum á tilteknum degi, þegar innt var af hendi síðasta afborgun sem B hf. stóð í skilum með. Talið var að L hf. ætti ekki rétt til þess að einstakar afborgarnir af láninu á því tímabili sem um ræddi tækju breytingum í samræmi við breytt gengi hins erlenda gjaldmiðils. Tekin var til greina krafa B hf. um að afborganir af höfuðstól skuldarinnar, sem B hf. innti af hendi á tímabilinu, kæmu að fullu til frádráttar höfuðstólnum sem hvorki bæri gengistryggingu né verðbætur af öðrum toga og að fjárhæð greiddra vaxta hefði þar ekki áhrif, enda teldust þeir að fullu gerðir upp vegna tímabilsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. mars 2014. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 3. apríl 2014. Hann krefst aðallega viðurkenningar þess að lánssamningur 6. júní 2006 milli Landsbanka Íslands hf. og sín sé um lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu og að eftirstöðvar lánsins 27. september 2010 hafi verið 60.198.410 krónur. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Í máli þessu krefst gagnáfrýjandi þess aðallega að viðurkennt verði að staða framangreinds lánssamnings hafi 27. september 2010 verið 60.198.410 krónur en til vara staðfestingar héraðsdóms þar sem dæmt var að staða samningsins hafi framangreindan dag verið 71.443.560 krónur. Báðar viðurkenningarkröfur gagnáfrýjanda er lúta að fjárhæðum eru reistar á því að samningurinn hafi falið í sér lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu og verður ekki úr þeim kröfum leyst án þess að taka fyrst afstöðu til þess atriðis. Þar sem ekki verður séð að gagnáfrýjandi hafi að lögum sérstaka hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni um viðurkenningu á því að fyrrgreindur lánssamningur hafi falið í sér ólögmæta gengistryggingu kemur sú krafa aðeins til umfjöllunar sem málsástæða við úrlausn um hver hafi verið staða fyrrgreinds láns 27. september 2006.

II

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi gerðu gagnáfrýjandi og Landsbanki Íslands hf. með sér lánssamning 6. júní 2006. Á forsíðu samningsins stóð: „ISK 96.959.117,- LÁNSSAMNINGUR“. Í inngangsorðum sagði að samningurinn væri gerður „um fjölmyntalán til 19 ára að jafnvirði kr. 96.959.117 ... í neðanskráðri mynt: CHF 100% Fjárhæð gjaldmiðilsins ákvarðast þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins. Skuldin verður þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirrar erlendu myntar eða jafngildi hennar í öðrum erlendum myntum. Greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skal hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga.“ Í grein 1.1. sagði meðal annars að lántaki lofaði að taka að láni og Landsbanki Íslands hf. að lána „umsamda lánsfjárhæð“ og yrði hún laus til útborgunar tveimur virkum dögum eftir undirritun samningsins. Þá sagði í grein 1.2. að lántaki sendi bankanum beiðni um útborgun með að minnsta kosti tveggja virkra bankadaga fyrirvara, þar sem tiltekinn yrði sá reikningur sem leggja skyldi „lánshlutann“ inn á, en form að útborgunarbeiðni væri fest við samninginn sem viðauki og félli samningurinn úr gildi hefði gagnáfrýjandi ekki tilkynnt um útborgunardag og önnur skjöl sem vísað væri til í samningnum.

Í grein 2.1. samningsins sagði að lánið skyldi greiða að fullu með 19 jöfnum afborgunum á 12 mánaða fresti og skyldi fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta vera 25. september 2006. Í grein 2.2. sagði að lántaki óskaði eftir að reikningur hans nr. 0186-26-435 hjá bankanum yrði „skuldfærður fyrir afborgun og/eða vöxtum“ en fyrir liggur að þetta var tékkareikningur gagnáfrýjanda í íslenskum krónum. Í grein 2.5. sagði að kæmi til vanefnda lántaka fylgdi auk „vaxta og dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001“ allur kostnaður vegna innheimtu lánsins. Samkvæmt grein 3.1. lofaði lántaki að greiða bankanum vexti sem skyldu „vera breytilegir vextir jafnháir LIBOR vöxtum ... auk 2,60% vaxtaálags“. Þá sagði í grein 4.1.: „Sé skuldin í skilum getur lántaki óskað eftir því við bankann á vaxtagjalddaga að myntsamsetningu lánsins verði breytt, þannig að eftirstöðvar skuldarinnar miðist að öllu leyti eða að hluta við aðrar erlendar myntir eða mynteiningar, eina eða fleiri, og í öðrum hlutföllum en upphaflega var um samið. Hér er átt við þær myntir og mynteiningar sem skráðar eru í almennri gengistöflu Landsbanka Íslands hf. Skriflega beiðni þar að lútandi ber að senda bankanum með 5 daga fyrrvara. Sú takmörkun er þó gerð að ekki er heimilt að skulda fleiri en 6 gjaldmiðla hverju sinni. Geti bankinn ekki útvegað lántaka einhverja tiltekna mynt eða útvegun hennar myndi hafa í för með sér verulegan kostnað fyrir bankann er honum heimilt að nota USD í stað þeirrar myntar. Lántaki greiðir allan kostnað við hverja breytingu sem ákvarðast 0,1% af þeirri fjárhæð sem breyta skal, þó að lágmarki kr. 20.000,-. Við myntbreytingu skal við umreikning nota sölugengi þess gjaldmiðils sem hætt er að miða við og kaupgengi þess gjaldmiðils sem framvegis skal miða við, samkvæmt gengisskráningu Landsbanka Íslands hf. á íslensku krónunni, tveimur virkum bankadögum fyrir myntbreytinguna nema um annað sé sérstaklega samið. Við myntbreytingu kann lánssamningurinn að fá ný lánsnúmer að öllu leyti eða hluta.“ Samkvæmt grein 7.1. hafði bankinn um það val, kæmi til vanskila af hálfu lántaka, hvort krafist yrði „dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt, eða af skuldinni breyttri í íslenskar krónur.“

Sama dag og lánssamningurinn var gerður ritaði gagnáfrýjandi, til samræmis við áskilnað í grein 1.2. samningsins, á viðauka beiðni um útborgun lánsfjárhæðarinnar þar sem óskað var eftir að hún yrði greidd út 8. júní 2006. Þá sagði: „Vinsamlegast ráðstafið útborgunarfjárhæð til uppgreiðslu“ á láni gagnáfrýjanda við Landsbanka Íslands hf. samkvæmt lánssamningi 8. apríl 2005 og að uppgreiðslan skyldi miðast við 1. júní 2006. Var síðastgreint lán til 20 ára að fjárhæð 90.000.000 krónur sem bundin var vísitölu neysluverðs og skyldi endurgreiða með jöfnum afborgunum á 12 mánaða fresti, fyrst 25. september 2005. Í lok framangreinds viðauka við lánssamninginn 6. júní 2006 var tiltekið að gagnáfrýjandi heimilaði bankanum „að skuldfæra greiðslu afborgana, vaxta og annarra gjalda“ samkvæmt lánssamningnum af tilgreindum tékkareikningi í íslenskum krónum.

Hinn 9. júní 2006 útbjó Landsbanki Íslands hf. svokallaða kaupnótu vegna útborgunar lánsins að fjárhæð 1.613.564,94 svissneskir frankar, að frádregnu 0,1% lántökugjaldi að fjárhæð 1.613,56 svissneskir frankar. Auk lántökugjaldsins kom til greiðslu samkvæmt kaupnótunni þóknun vegna skjalagerðar að fjárhæð 10.000 krónur. Þá sagði að fyrsta vaxtatímabil væri 1. júní til 25. september 2006, vextir væru 4,068330% „vaxtaruna: LIBOR“ og álag 2,6%. Einnig kom fram í kaupnótunni að farið hefðu fram gjaldeyrisviðskipti, þar sem gagnáfrýjandi hefði selt 1.611.951,38 svissneska franka á myntgenginu 60,09 sem samtals næmi 96.862.158 krónum. Loks sagði þar: „Þann 8.6.2006 var greitt vegna láns ISK 96.852.158.“ Þrátt fyrir það sem fram kom í kaupnótunni er ágreiningslaust að gagnáfrýjandi fékk við útborgun lánsins ekki í hendur svissneska franka en hann mun ekki hafa átt gjaldeyrisreikning í þeirri mynt.

Hinn 25. september 2006 sendi starfsmaður aðaláfrýjanda svofellt tölvubréf til fyrirsvarsmanns gagnáfrýjanda: „Bær ehf. er á gjalddaga í dag, spurning hvort þið eruð búnir að leggja inn á reikning hjá okkur, geturðu látið mig vita hvernig þið farið með þetta?“ Svofellt svar barst samdægurs: „Var búinn að ganga frá því við útibússtjórann ykkar á Hvolsvelli og að ég held einhvern á sviðinu hjá ykkur um að skuldfæra EUR reikning okkar.“ Í samræmi við þetta var fyrsta afborgun lánsins sem var á gjalddaga 25. september 2006 innt af hendi í evrum. Samkvæmt kvittunum vegna áranna 2007 til 2009 voru afborganir þau ár einnig inntar af hendi í evrum en afborgun 25. september 2010 var á hinn bóginn greidd í íslenskum krónum.

Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd. Í framhaldi af því var stofnaður Nýi Landsbanki Íslands hf. sem nú ber heiti aðaláfrýjanda. Tók aðaláfrýjandi við ýmsum réttindum og skyldum eldri bankans og er óumdeilt að hann hafi þar á meðal tekið yfir kröfu á hendur gagnáfrýjanda samkvæmt lánssamningnum 6. júní 2006.

III

Eins og greinir í forsendum dóma Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 fer skuldbinding í erlendum gjaldmiðlum ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt þeim ákvæðum er hins vegar óheimilt að binda lán eða annars konar skuldbindingu í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Af orðalagi ákvæðanna og lögskýringargögnum verður ráðið að við úrlausn á því, hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðli eða gjaldmiðlum, verði fyrst og fremst að líta til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggja til grundvallar skuldbindingunni. Í því sambandi skiptir einkum máli hvernig sjálf skuldbindingin er tilgreind í þeim.

Málsaðila greinir á um það hvort samningur gagnáfrýjanda við Landsbanka Íslands hf. 6. júní 2006 sé um lán í íslenskum krónum, bundið gengi erlendra gjaldmiðla, þannig að skilmálar þess brjóti í bága við framangreind ákvæði laga nr. 38/2001. Í dómum Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011, 6. mars 2014 í máli nr. 602/2013, 12. maí 2014 í máli nr. 288/2014 og 11. september 2014 í máli nr. 90/2014 var leyst úr sams konar ágreiningi þar sem orðalag í samningum, sem á reyndi í þeim málum, var að mörgu leyti það sama og í lánssamningi þeim sem um ræðir í máli þessu. Fyrir utan dagsetningar, tilteknar tegundir erlendra gjaldmiðla, bankareikninga og annað, sem eðli máls samkvæmt er bundið við einstök lánsviðskipti, er ekki sá munur á ákvæðum þessara samninga í lagalegu tilliti að hann geti ráðið niðurstöðu um skýringu þeirra. Verður því hér, á sama hátt og framangreindum dómum, að gæta að því hvernig háttað var ákvæðum samningsins um efndir aðilanna og hvernig að þeim var staðið í raun.

Eins og áður greinir var lánið sem um ræddi í samningi gagnáfrýjanda við Landsbanka Íslands hf. 6. júní 2006 greitt út 8. sama mánaðar samkvæmt kaupnótu þeirri sem aðaláfrýjandi útbjó og áður er lýst. Var sú aðferð við útborgun lánsfjárins í samræmi við fyrrnefnda beiðni gagnáfrýjanda. Samkvæmt því skipti fé í íslenskum krónum í reynd um hendur þegar Landsbanki Íslands hf. efndi aðalskyldu sína á grundvelli lánssamningsins og fá einhliða færslur aðaláfrýjanda í bókhaldi því ekki breytt. Að þessu gættu hefur aðaláfrýjandi ekki fært sönnur á að um hafi verið að ræða lán í erlendum gjaldmiðli og verður því lagt til grundvallar að lánið hafi verið í íslenskum krónum. Skiptir þá ekki máli eins og hér háttar til hvernig afborganir af láninu og vextir voru inntir af hendi í samræmi við valkvæð ákvæði lánssamningsins þar um. Verður samkvæmt þessu staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að skuldbinding samkvæmt lánssamningnum sé í íslenskum krónum, bundin við gengi erlends gjaldmiðils og því í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001.

IV

Að fenginni þeirri niðurstöðu að skuldbinding samkvæmt lánssamningnum 6. júní 2006 sé í íslenskum krónum, bundin við gengi erlends gjaldmiðils í andstöðu við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, kemur næst til úrlausnar hver hafi verið staða lánsins 27. september 2010.

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi byggir aðaláfrýjandi á því að teljist lánsskuldbindingin vera í íslenskum krónum beri lánið frá upphafi vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 og skuli því með öllu litið fram hjá ákvæðum lánssamningsins um hina erlendu vexti. Samkvæmt því hafi eftirstöðvar lánsins 27. september 2010 numið 96.359.824 krónum. Þessi útreikningsaðferð felur í reynd í sér kröfu um viðbótarvexti fyrir liðna tíð og er henni hafnað með vísan til forsendna héraðsdóms. Til vara byggir aðaláfrýjandi á því að gagnáfrýjandi hafi aðeins getað ráðstafað 25.515.556 krónum inn á höfuðstól lánsins frá lántökudegi til 27. september 2010, en samkvæmt því eru eftirstöðvar þess 71.443.561 krónur þann dag. Gagnáfrýjandi telur á hinn bóginn að eftirstöðvar lánsins hafi umræddan dag verið 60.198.410 krónur þar sem hann hafi undir höndum fullnaðarkvittanir frá aðaláfrýjanda vegna greiðslu hverrar afborgunar af því, en sá útreikningur sætir ekki tölulegum ágreiningi. Samkvæmt þessu eigi afborganir frá lántökudegi fram til 27. september 2010 að koma að fullu til frádráttar upphaflegum höfuðstól sem hvorki beri gengistryggingu né verðbætur af öðrum toga. Fjárhæð greiddra vaxta eigi ekki að hafa áhrif í þessu sambandi, enda teljist þeir að fullu gerðir upp vegna þessa tímabils.

Lán það sem hér um ræðir fól sem fyrr segir ekki í sér gilda skuldbindingu í erlendri mynt, heldur ólögmæta gengistryggingu láns í íslenskum krónum. Af þeim sökum á aðaláfrýjandi ekki rétt til þess að einstakar afborganir af láninu á því tímabili sem um ræðir taki breytingum í samræmi við breytt gengi hins erlenda gjaldmiðils. Í framangreindri kröfu gagnáfrýjanda felst sem fyrr segir að afborganir af höfuðstól skuldarinnar sem hann innti af hendi til og með 27. september 2010 komi að fullu til frádráttar höfuðstólnum sem beri hvorki gengistryggingu né verðbætur af öðrum toga og að fjárhæð greiddra vaxta hafi þar ekki áhrif, enda teljist þeir að fullu gerðir upp vegna þessa tímabils. Er fallist á réttmæti þessarar aðferðar gagnáfrýjanda við útreikning á stöðu lánsins sem samkvæmt því nam 60.198.410 krónum.

Héraðsdómur verður staðfestur um málskostnað.

Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Viðurkennt er að staða láns samkvæmt samningi gagnáfrýjanda, Bæjar hf., við Landsbanka Íslands hf. frá 6. júní 2006 hafi 27. september 2010 verið 60.198.410 krónur.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.

Aðaláfrýjandi, Landsbankinn hf., greiði gagnáfrýjanda 1.200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.