585/2015

Í málinu krafðist K annars vegar endurgreiðslu á kostnaði sem hún kvaðst hafa þurft að greiða fyrir sérfræðiaðstoð vegna erindisreksturs síns fyrir T og hins vegar skaðabóta vegna tjóns sem hún taldi sig hafa orðið fyrir sökum þess að starfsmenn T hefðu með skaðabótaskyldum hætti afgreitt erindi hennar ranglega. Í dómi Hæstaréttar kom fram að sú meginregla gildi í íslenskum rétti að borgararnir verði sjálfir að bera þann kostnað sem þeir hafa af erindum sínum til stjórnvalda og málarekstri fyrir þeim. Kysu þeir að nota aðstoð sérfræðinga við slík erindi og hafa af því kostnað gætu þeir ekki krafist þess að sá kostnaður yrði þeim bættur, hvort sem erindið skilaði þeim árangri eða ekki. Þyrfti sérstaka lagaheimild til þess að unnt væri að krefjast endurgreiðslu slíks kostnaðar, en slík lagaheimild væri ekki fyrir hendi í máli þessu. Þótt úrskurðarnefnd almannatrygginga hefði tvívegis hnekkt ákvörðun T leiddi það ekki til skaðabótaskyldu stofnunarinnar á hlutlægum grundvelli. Þá bæru gögn málsins með sér að T hefði afgreitt erindi K með rökstuddum hætti, auk þess sem engin sönnun hefði verið færð fyrir því að starfsmenn T hefðu sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi við afgreiðslu erindis hennar. Var T sýknað af kröfum K.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. september 2015. Hún krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 3.149.933 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. desember 2010 til greiðsludags, en til vara 1.484.787 krónur með sömu dráttarvöxtum frá 24. febrúar 2007 til greiðsludags. Að þessu frágengnu krefst hún greiðslu á 1.484.787 krónum með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. janúar 2007 til 10. desember sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að „viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda á tjóni sem [hún] varð fyrir sökum þess að hún þurfti að leggja í kostnað sökum þess að stefnda hafnaði að hún uppfyllti það skilyrði í lögum til heimilisuppbótar, að njóta ekki fjárhagslegs hagræðis af sambýli eða samlögum við aðra um húsnæðisaðstöðu eða fæðiskostnað, ásamt að viðurkennt verði að stefnda beri að auki bótaskyldu er nemi fjárhæð vaxta að því hámarki er lög leyfa hverju sinni, af bótafjárhæð sem [hún] síðar kann að fá til sín á grundvelli dóms um fyrri hluta þessarar kröfu, frá 24. febrúar 2007 til greiðsludags.“ Þá krefst áfrýjandi þess að „viðurkennt verði að [henni] var valdið réttarspjöllum með því að héraðsdómari ... heimilaði ísl. ríkinu að leggja fram greinargerð við fyrirtöku málsins þann 19. janúar 2012.“ Jafnframt krefst áfrýjandi þess, að ,,gögnum sem stefnda lagði fram í Hæstarétti, þann 19. nóvember sl. verði vísað frá Hæstarétti.“ Loks krefst áfrýjandi aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, til vara að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum en að því frágengnu að „hann verði lágmarkaður á báðum dómstigum.“

Stefndi krefst þess að vísað verði frá Hæstarétti viðurkenningarkröfu áfrýjanda um að henni hafi verið valdið réttarspjöllum með því að héraðsdómari heimilaði íslenska ríkinu að leggja fram greinargerð í sakarauka við fyrirtöku málsins sem var 18. janúar 2012. Þá krefst stefndi staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Fjórar fyrstu kröfur áfrýjanda eru af tvennum toga. Annars vegar er um að ræða kröfur um endurgreiðslu á kostnaði að fjárhæð 1.484.787 krónur, sem áfrýjandi kveðst hafa greitt fyrir sérfræðiaðstoð við að knýja fram viðurkenningu á því að hún ætti rétt til heimilisuppbótar samkvæmt 9. gr. þágildandi laga nr. 118/1993 um félagslega aðstoð. Sú viðurkenning hafi fengist með niðurstöðu úrskurðarnefndar almannatrygginga 29. nóvember 2006, sem mælt hafi fyrir um þennan rétt hennar frá 1. september 2005. Hins vegar er um að ræða skaðabótakröfur vegna tjóns, sem áfrýjandi telur sig hafa orðið fyrir við erindisreksturinn, en tjónið felist í því að á hana hafi fallið kostnaður vegna þess að starfsmenn stefnda hafi með skaðabótaskyldum hætti afgreitt erindi hennar ranglega. Auk þess reisir hún kröfurnar á því að stefndi beri hlutlæga ábyrgð á tjóni sínu.

Aðalkrafa og fyrsta varakrafa áfrýjanda eru reistar á þeim grundvelli, sem fyrr er nefndur, að stefnda sé skylt að endurgreiða henni kostnað þann sem hún varð fyrir við að ná fram rétti sínum gagnvart stefnda. Aðalkrafan, 3.149.933 krónur, felur í sér kröfu á 1.484.787 krónum, auk dráttarvaxta sem reiknaðir eru fyrir tímabilið 24. febrúar 2007 til 27. desember 2010 og þá bætt við höfuðstól, en jafnframt krafist dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags. Fyrsta varakrafan er um 1.484.787 krónur með dráttarvöxtum frá 24. febrúar 2007 til greiðsludags. Samkvæmt því er um að ræða sömu kröfu og aðalkröfuna, þótt sett sé fram með öðrum hætti. Áfrýjandi hefur ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um báðar kröfurnar sérstaklega. Með vísan til þess hvernig kröfugerð hennar er háttað að þessu leyti verður fyrstu varakröfu vísað frá héraðsdómi.

Næstu tvær varakröfur fela báðar í sér kröfu um skaðabætur. Önnur varakrafa felur í sér kröfu um skaðabætur að fjárhæð 1.484.787 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. janúar 2007 til 10. desember sama ár en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Krafan er reist á því að áfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni, sem nemi hinni tilgreindu fjárhæð og stefnda beri að bæta, auk vaxta og dráttarvaxta. Í þriðju varakröfu felst á hinn bóginn krafa um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda vegna sama tjóns og önnur varakrafa tekur til og er viðurkenningarkrafan reist á sama grundvelli og fjárkrafan. Áfrýjandi hefur ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um þá síðarnefndu eftir að tekin hefur verið afstaða til hinnar fyrrnefndu. Verður því þriðju varakröfu vísað frá héraðsdómi.

Krafa áfrýjanda um að viðurkennt verði að henni hafi verið valdið réttarspjöllum með því að héraðsdómari hafi heimilað íslenska ríkinu að leggja fram greinargerð í sakarauka í þinghaldi 18. janúar 2012 kom fyrst fram í greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar. Með vísan til 1. mgr. 163. gr., sbr. 1. mgr. 111. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður þessari kröfu vísað frá Hæstarétti.

Þá krefst áfrýjandi þess í bréfi sem lagt var fram fyrir Hæstarétti að gögnum, sem stefndi lagði fram hér fyrir dómi, verði vísað frá réttinum. Skjöl þessi voru lögð fram við meðferð málsins í héraði, en voru ekki í málsgögnum áfrýjanda. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. reglna nr. 601/2014 um málsgögn í einkamálum var stefnda heimilt að leggja fram málsgögn af sinni hálfu, teldi hann málsgögn áfrýjanda ekki hafa að geyma öll skjöl, sem nauðsynleg væru vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti. Þótt fallast megi á með áfrýjanda að skjöl þessi hafi verið þarflaus vegna flutnings málsins hér fyrir dómi er engin lagastoð fyrir því að vísa gögnum frá Hæstarétti. Verður þessari kröfu áfrýjanda því hafnað.

Samkvæmt framansögðu eru til úrlausnar í málinu auk málskostnaðarkrafna, annars vegar krafa áfrýjanda um endurgreiðslu á þeim kostnaði, 3.149.933 krónur ásamt tilgreindum vöxtum, sem hún kveðst hafa þurft að greiða fyrir sérfræðiaðstoð vegna erindisreksturs síns fyrir stefnda, og hins vegar krafa hennar um skaðabætur vegna ætlaðs tjóns að fjárhæð 1.484.787 krónur, auk tilgreindra vaxta.

II

Staðfest er sú niðurstaða héraðsdóms að ósannað sé að forstjóri stefnda hafi gefið loforð, sem skuldbindi stofnunina, um greiðslu þess kostnaðar, sem áfrýjandi krefur um í málinu. Þá er því hafnað að stefndi hafi ekki skýrlega neitað greiðsluskyldu á kröfu áfrýjanda um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar og að ætlað tómlæti hans eigi að leiða til þess að krafa hennar verði tekin til greina. Sú meginregla gildir í íslenskum rétti að borgararnir verða sjálfir að bera þann kostnað sem þeir hafa af erindum sínum til stjórnvalda og málarekstri fyrir þeim. Kjósi þeir að nota aðstoð sérfræðinga við slík erindi og hafa af því kostnað geta þeir ekki krafist þess að sá kostnaður verði þeim bættur, hvort sem erindið skilar þeim árangri eða ekki. Þarf sérstaka lagaheimild til þess að unnt sé að krefjast endurgreiðslu slíks kostnaðar. Sú lagaheimild er ekki fyrir hendi í því tilviki sem hér um ræðir.

Skaðabótakrafa áfrýjanda á hendur stefnda er reist á því að starfsmenn stofnunarinnar hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi við afgreiðslu á erindi hennar. Þeir hafi í þeim störfum sínum brotið reglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þannig að leiða eigi til skaðabótaskyldu stefnda. Auk þess telur áfrýjandi að stefndi beri hlutlæga ábyrgð á því tjóni sem hún telur sig hafa orðið fyrir.

Í lögum er ekki að finna ákvæði um hlutlæga ábyrgð stefnda á því tjóni, sem starfsmenn hans kunna að valda í störfum sínum. Þótt úrskurðarnefnd almannatrygginga hafi tvívegis hnekkt ákvörðun stefnda um kröfu áfrýjanda um heimilisuppbót leiðir það ekki til skaðabótaskyldu stefnda á hlutlægum grundvelli. Til bótaábyrgðar stofnunarinnar getur því aðeins komið að starfsmennirnir hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi í störfum sínum og þannig valdið tjóni. Gögn málsins bera með sér að stefndi afgreiddi erindi áfrýjanda með rökstuddum hætti og komst að þeirri niðurstöðu að krafa hennar um heimilisuppbót samkvæmt 9. gr. laga nr. 118/1993 ætti sér ekki lagastoð. Úrlausn úrskurðarnefndar almannatrygginga 29. nóvember 2006 þar sem komist var að gagnstæðri niðurstöðu var reist á sérstökum aðstæðum áfrýjanda. Engin sönnun hefur verið færð fyrir því að starfsmenn stefnda hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi við afgreiðslu erindis hennar. Verður kröfu um skaðabætur á grundvelli sakarreglunnar því hafnað.

Samkvæmt öllu framansögðu er staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af kröfum áfrýjanda.

Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Fyrstu og þriðju varakröfu áfrýjanda, K-kvk-ef G-kvk-ef, er vísað frá héraðsdómi.

Kröfu áfrýjanda um að viðurkennt verði að héraðsdómari hafi valdið henni réttarspjöllum með því að heimila framlagningu greinargerðar í sakarauka er vísað frá Hæstarétti.

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.