551/2006

L krafðist ógildingar á ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins um að hafna því að hann keypti jörðina Þ og viðurkenningar á rétti sínum til að kaupa jörðina. Hann byggði kröfur sínar á 1. mgr. 38. gr. þágildandi jarðalaga þar sem mælt var fyrir um kauprétt ábúenda ríkisjarða og jarða í eigu opinberra stofnana og sjóða, sem fengið höfðu erfða- eða lífstíðarábúð á jörðum sínum, að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að áður en L tilkynnti ráðuneytinu að hann hygðist nýta ætlaðan kauprétt samkvæmt ákvæðinu hefði hann hætt búskap og láglendi jarðarinnar verið með samþykki hans leigt öðrum til skógræktar til langs tíma. Talið var að ákvæðið yrði ekki skilið öðruvísi en svo að það ætti aðeins við um þá sem sjálfir stunduðu búrekstur á jörð og að því skorti lagaskilyrði til þess að ráðuneytið gæti orðið við beiðni L um nýtingu á kauprétti hans að jörðinni. Þegar af þeirri ástæðu var Í sýknað af kröfum hans.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 19. október 2006. Hann krefst þess að ógilt verði ákvörðun stefnda um að hafna því að áfrýjandi kaupi jörðina Þrándarstaði í Kjósarhreppi og þess í stað viðurkenndur réttur hans til að kaupa jörðina. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði látinn falla niður.

I.

Atvikum málsins er lýst í héraðsdómi. Þar kemur fram að áfrýjandi hefur haft jörðina Þrándarstaði í ábúð frá fardögum 1974. Samkvæmt framlögðu byggingarbréfi gilda venjulegir skilmálar um erfðaábúð hans á jörðinni. Samkvæmt framburði hans fyrir dómi hætti hann búskap árið 2000, en átti þó áfram heima á jörðinni og hefur hann leyft öðrum að heyja túnin. Með leigusamningi 4. janúar 2001 seldi jarðadeild landbúnaðarráðuneytisins með samþykki áfrýjanda hluta jarðarinnar á leigu til Landgræðslusjóðs í 25 ár, til uppbyggingar skógræktar og útivistarsvæðis, svo sem segir í samningnum. Lega, takmörk og stærð hins leigða lands var sýnd á uppdrætti, sem fylgdi samningnum og taldist hluti hans. Uppdrátturinn er frá 4. september 2000 og unninn af Landslagi ehf. Þar var hið leigða land skilgreint sem „land mögulegt til skógræktar”. Jörðin Þrándarstaðir er í Brynjudal, sem gengur inn af Hvalfirði, og er dalurinn allur og fjörur fyrir honum á náttúruminjaskrá. Það sama gildir um Botnsdal sem er næsti dalur við.

Með bréfum 20. janúar 2003 leitaði áfrýjandi meðmæla hreppsnefndar Kjósarhrepps og jarðanefndar Kjósarsýslu fyrir því að hann gæti nýtt sér kauprétt að Þrándarstöðum samkvæmt 1. mgr. 38. gr. þágildandi jarðalaga nr. 65/1976. Í ákvæðinu var mælt fyrir um kauprétt ábúenda ríkisjarða og jarða í eigu opinberra stofnana og sjóða, sem fengið hafa erfða- eða lífstíðarábúð á jörðum sínum, hafi þeir búið á jörðinni minnst 10 ár og að fengnum meðmælum framangreindra aðila. Í framlögðum svarbréfum nefndanna er mælt með því að áfrýjandi fái kauprétt samkvæmt greininni og tilkynnti hann landbúnaðarráðuneytinu að hann hygðist nýta sér kauprétt sinn að jörðinni með bréfi 14. mars 2003. Ráðuneytið leitaði álits Skógræktar ríkisins og Umhverfisstofnunar á hugsanlegri sölu jarðarinnar. Álit stofnananna eru rakin í héraðsdómi. Að fengnum umsögnum þeirra hafnaði ráðuneytið erindi áfrýjanda og óskaði hann eftir rökstuðningi fyrir þeirri ákvörðun. Í rökstuðningi ráðuneytisins er vitnað til 2. mgr. 38. gr. þágildandi jarðalaga um undantekningu frá kauprétti á ábúðarjörðum. Í ákvæðinu sagði að kauprétturinn næði ekki til jarða, sem þörf væri á til opinberra nota eða skiptingar í náinni framtíð, heldur ekki til jarða, sem að dómi Bændasamtaka Íslands og hlutaðeigandi náttúruverndarnefndar væru líklegar til að verða nýttar til annars en búrekstrar, svo sem fólkvangar, sumarbústaðalönd eða til annarra útilífsnota, og ekki til þeirra jarða, sem að dómi Umhverfisstofnunar hefðu sérstök náttúrufyrirbæri innan sinna landamarka. Í rökstuðningi sínum vitnaði ráðuneytið til þess að samkvæmt fyrirliggjandi umsögnum væri þörf á jörðinni til annars en búrekstrar. Fyrir liggi að áfrýjandi sé hættur sauðfjárbúskap eða hyggist hætta honum og þegar sé hafin skógrækt á jörðinni. Þá var fallist á sjónarmið skógræktarstjóra um að í náinni framtíð væri fyrirsjáanlegt að jörðin yrði nýtt sem útivistarsvæði vegna eiginleika hennar og nándar við höfuðborgarsvæðið. Einnig var vísað til þess að jörðin væri á náttúruminjaskrá. Samkvæmt því var það mat ráðuneytisins að brýn þörf væri á því að jörðin væri áfram í opinberri eigu.

II.

Áður en áfrýjandi kynnti landbúnaðarráðuneytinu vilja sinn til að nýta ætlaðan rétt samkvæmt 1. mgr. 38. gr. þágildandi jarðalaga til að fá jörðina keypta hafði hann svo sem að framan er lýst hætt búskap og láglendi jarðarinnar verið með samþykki hans leigt öðrum til skógræktar til langs tíma. Ákvæðið verður ekki skilið öðruvísi en svo að það eigi aðeins við um þá sem sjálfir stunda búrekstur á jörð, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í máli nr. 257/1998 í dómasafni 1998, bls. 2833, máli nr. 95/2002 í dómasafni 2002, bls. 2931 og jafnframt í máli nr. 344/2006 frá 22. febrúar 2007. Skorti því lagaskilyrði til þess að landbúnaðarráðuneytið gæti orðið við beiðni áfrýjanda um nýtingu á kauprétti hans að jörðinni. Verður þegar af þeim ástæðum að sýkna stefnda af kröfum áfrýjanda og staðfesta þannig niðurstöðu héraðsdóms.

Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.