25/2005

F höfðaði í desember 2003 mál hér á landi gegn E og J til heimtu skuldar samkvæmt skuldaviðurkenningu, sem E og J gáfu út til tryggingar á efndum greiðsluskyldu E samkvæmt fjármögnunarsamningi við F. Talið var að krafa um frávísun málsins vegna gerðardómsákvæðis í fjármögnunarsamningnum hafi verið of seint fram komin og varð málinu ekki vísað frá héraðsdómi af þeim sökum. Í október 2002 hafði F, ásamt S, höfðað mál gegn E og A fyrir portúgölskum dómstól, þar sem F krafðist þess meðal annars að E greiddi skuld sem F rakti til fyrrnefnds fjármögnunarsamnings. Var ekki talið að kröfurnar í þessum tveimur dómsmálum væru reistar á sömu málsástæðum og voru því ekki efni til að vísa málinu frá dómi vegna ákvæðis 2. mgr. 21. gr. Lúganósamningsins. Kröfurnar töldust hins vegar skyldar í skilningi 3. mgr. 22. gr. samningsins. Skilyrði frávísunar samkvæmt 2. mgr. 22. gr. voru þó ekki uppfyllt en meðferð málsins hér á landi var frestað samkvæmt 1. mgr. sama ákvæðis þar til leyst hefði verið úr málinu sem rekið var í Portúgal á fyrsta dómstigi.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. janúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 2004, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara aðallega að taka kröfur á hendur báðum varnaraðilum til efnislegrar meðferðar, en til vara kröfu á hendur varnaraðilanum J-x-x V-x-x C-x-x T-x-x d-x-x M-x-x. Í báðum tilvikum krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað.

I.

Samkvæmt gögnum málsins gerði sóknaraðili svokallaðan fjármögnunarsamning 29. mars 1999 við varnaraðilann E-x-x d-e-x P-e-x de Aveiro S.A., þar sem sóknaraðili hét því að útvega nánar tiltekinn búnað fyrir fiskiskip varnaraðilans, sem bar heitið Calvao, svo og að standa straum af sem svaraði 70% af kostnaði af þessum búnaði, sem alls var áætlað að myndi nema 475.000 bandaríkjadölum. Bar varnaraðilanum að endurgreiða sóknaraðila lán, sem sá síðarnefndi veitti á þessum grunni, með tveimur jöfnum afborgunum, 31. október 1999 og 30. apríl 2000, auk tiltekinna vaxta. Til að tryggja greiðslu skuldarinnar var sóknaraðila áskilin heimild til að taka fé, sem svaraði til afborgana af henni, af greiðslum úr sinni hendi fyrir afurðir af skipi varnaraðilans. Til frekari tryggingar gáfu báðir varnaraðilar út sama dag skuldaviðurkenningu til sóknaraðila, þar sem lýst var yfir skuldbindingu þeirra óskipt til að greiða skuld við hann samkvæmt áðurnefndum samningi að fjárhæð allt að 600.000 bandaríkjadalir.

Sóknaraðili kveðst hafa greitt samtals 495.443,43 bandaríkjadali fyrir endurbætur á fyrrnefndu skipi á tímabilinu 7. apríl til 30. júní 1999. Af þeirri fjárhæð hafi varnaraðilinn E-x-x de Pesca de Aveiro S.A. endurgreitt sóknaraðila samtals 248.500 bandaríkjadali. Á árinu 1999 hafi áfallnir vextir af skuldinni numið 18.578,99 bandaríkjadölum og fjárhæð hennar í lok þess því verið 265.522,42 bandaríkjadalir. Frá 1. janúar til 30. apríl 2000 hafi fallið til 7.767,75 bandaríkjadalir í vexti og fjárhæð skuldarinnar síðastnefndan dag því verið 273.290,17 bandaríkjadalir. Sóknaraðili kveðst ekki hafa fengið frekari greiðslur af skuldinni. Hann höfðaði mál þetta gegn varnaraðilum 5. desember 2003 til heimtu síðastnefndri fjárhæð ásamt nánar tilteknum dráttarvöxtum frá 30. apríl 2000 til greiðsludags og málskostnaði.

II.

Í fyrrnefndum fjármögnunarsamningi 29. mars 1999 er meðal annars að finna ákvæði, sem greinir í hinum kærða úrskurði, um að kröfur á grundvelli samningsins eða ágreiningur vegna hans skuli sæta úrlausn gerðardóms hér á landi eftir nánar tilgreindum reglum. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma verður máli, sem höfðað er fyrir almennum dómstóli um sakarefni, sem á undir gerðardóm samkvæmt gildum gerðarsamningi, því aðeins vísað frá dómi að fram komi krafa um það. Varnaraðilar lögðu fram greinargerð í héraði 27. apríl 2004 og kröfðust þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi. Sú krafa var þó eingöngu reist á ástæðum, sem tengdust rekstri annars dómsmáls í Portúgal og nánar er getið hér á eftir. Við munnlegan málflutning um þessa kröfu fyrir héraðsdómi 1. desember 2004, nærri ári eftir að málið var höfðað, var því á hinn bóginn fyrst hreyft svo séð verði af hálfu varnaraðila að vísa ætti málinu frá dómi vegna gerðardómsákvæða samningsins frá 29. mars 1999. Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 var þessi málsástæða til stuðnings kröfu um frávísun málsins of seint fram komin. Þegar af þeirri ástæðu verður málinu ekki vísað frá héraðsdómi af þessum sökum.

III.

Fyrir liggur að aðilarnir hafa átt í umfangsmiklum viðskiptum utan þeirra, sem búa að baki málinu. Vegna þessara viðskipta höfðuðu sóknaraðili og félagið Scandsea International AB mál á hendur varnaraðilum þessa máls ásamt António Conde & Companhia S.A. fyrir dómstóli í Lissabon í Portúgal, sem eftir framkomnum gögnum ber heitið 1a Vara Cível de Lisboa, en það mál mun hafa verið lagt fyrir umræddan dómstól 30. október 2002. Samkvæmt stefnu í því máli er þess krafist þar að varnaraðilinn Empresa de Pesca de Aveiro S.A. verði dæmdur ásamt António Conde & Companhia S.A. til að greiða sóknaraðila 16.711.252,76 evrur, en að auki að síðastnefnt félag verði eitt dæmt til að greiða sóknaraðila og Scandsea International AB 3.594.803,51 evrur og varnaraðilinn J-x-x V-x-x C-x-x T-x-x d-x-x M-x-x ásamt félögunum tveimur til að greiða þeim sömu 595.366,18 evrur. Samkvæmt 137. tölulið stefnunnar, sbr. 65., 69., 72. og 76. tölulið, krefst sóknaraðili meðal annars í fyrstnefnda kröfuliðnum greiðslu úr hendi varnaraðilans Empresa de Pesca de Aveiro S.A. og António Conde & Companhia S.A. á skuld, sem svarar til 265.522,42 bandaríkjadala, en hana rekur sóknaraðili þar til fyrirgreiðslu vegna fiskiskipsins Calvao á tímabilinu frá ágúst 1998 til desember 1999. Verður að leggja til grundvallar að hér sé um að ræða áðurgreinda skuld vegna viðskipta, sem reist voru á fjármögnunarsamningnum 29. mars 1999.

Samkvæmt 2. mgr. 21. gr. samnings 16. september 1988 um dómsvald og um fullnustu dóma í einkamálum, sbr. lög nr. 68/1995 um Lúganósamninginn um dómsvald og um fullnustu dóma í einkamálum, ber að vísa frá dómi máli, sem höfðað er í einu samningsríki, ef fram kemur að áður hafi verið höfðað í öðru samningsríki mál milli sömu aðila um kröfu, sem byggð er á sömu málsástæðum, enda sé því máli ólokið og fyrir liggi að dómstóllinn, sem það er rekið fyrir, hafi dómsvald í því. Ekki er annað fram komið en að fyrrnefndu erlendu dómsmáli sé enn ólokið fyrir dómi í Lissabon og hann hafi lögsögu til að leysa úr því, en ljóst er að það var höfðað fyrr en mál þetta. Til þess verður á hinn bóginn að líta að varnaraðilar hafa ekki hnekkt þeirri staðhæfingu sóknaraðila að í erlenda dómsmálinu sé áðurgreindur kröfuliður á hendur varnaraðilanum Empresa de Pesca de Aveiro S.A. um greiðslu á 265.522,42 bandaríkjadölum reistur á þeirri málsástæðu að krafan eigi stoð í fjármögnunarsamningnum frá 29. mars 1999. Í máli þessu reisir sóknaraðili kröfu sína á hendur varnaraðilunum eingöngu á skuldaviðurkenningunni, sem þeir síðastnefndu gáfu út sama dag. Kröfurnar í þessum tveimur dómsmálum eru því ekki reistar á sömu málsástæðum. Þá verður ekki séð að erlenda dómsmálinu sé beint að varnaraðilanum J-x-x V-x-x C-x-x T-x-x d-x-x M-x-x að því er varðar þann kröfulið, sem hér um ræðir. Eru því ekki efni til að vísa máli þessu frá dómi vegna ákvæðis 2. mgr. 21. gr. Lúganósamningsins.

Samkvæmt 1. mgr. 22. gr. Lúganósamningsins getur dómstóll í einu samningsríki frestað máli ef fram er komið að mál hafi áður verið höfðað í öðru samningsríki um skylda kröfu, en slíkur frestur skal þá standa meðan erlenda málið er til meðferðar á fyrsta dómstigi. Í 2. mgr. 22. gr. er dómstóli, þar sem mál er síðar höfðað, jafnframt heimilað við þessar aðstæður að vísa máli frá dómi að fullnægðum nánari skilyrðum. Samkvæmt 3. mgr. 22. gr. teljast kröfur skyldar í þessum skilningi ef þær eru svo tengdar innbyrðis að æskilegt sé að fara með þær og dæma sameiginlega til að koma í veg fyrir að ósamrýmanlegir dómar verði kveðnir upp um hverja þeirra fyrir sig. Sem fyrr segir rekur sóknaraðili nú fyrir dómi í Lissabon mál á hendur varnaraðilanum Empresa de Pesca de Aveiro S.A. meðal annars til heimtu skuldar að fjárhæð 265.522,42 bandaríkjadalir, sem sóknaraðili rekur þar til fjármögnunarsamningsins frá 29. mars 1999. Skuldaviðurkenningin, sem gefin var út sama dag af varnaraðilunum báðum og sóknaraðili reisir þetta mál á, felur efnislega í sér sameiginlega ábyrgð þeirra gagnvart honum á efndum greiðsluskyldu varnaraðilans Empresa de Pesca de Aveiro S.A. samkvæmt þeim samningi. Verður ekki séð á hvaða grunni sóknaraðili gæti gert kröfu samkvæmt þessari skuldaviðurkenningu, sem ekki yrði leidd af fjármögnunarsamningnum, en af þeim sökum hlyti dómur í þessu máli að vera reistur á niðurstöðu um tilvist og fjárhæð skuldar samkvæmt samningnum. Verður því krafan, sem sóknaraðili leitar dóms um í þessu máli, að teljast skyld kröfunni, sem mál var fyrr höfðað um fyrir dómi í Lissabon, í skilningi 3. mgr. 22. gr. Lúganósamningsins, enda bersýnilegt að æskilegast væri að dæmt yrði um þær sameiginlega í málinu, sem sóknaraðili kaus sjálfur að höfða fyrir erlendum dómstóli á undan máli þessu, svo að komið verði í veg fyrir að ósamrýmanlegir dómar verði upp kveðnir.

Meðal skilyrða 2. mgr. 22. gr. Lúganósamningsins fyrir því að máli, sem síðar var höfðað, verði vísað frá dómi er að dómstóll, þar sem mál var fyrr höfðað, hafi dómsvald um kröfurnar, sem sóttar eru í báðum málum. Varnaraðilar hafa í engu leitast við að sýna fram á að þessum áskilnaði sé fullnægt að því er varðar heimild erlenda dómstólsins til að leysa úr þeirri kröfu, sem sóknaraðili gerir í þessu máli. Þegar af þeirri ástæðu verður málinu ekki vísað frá héraðsdómi á þessum grunni. Samkvæmt því, sem áður greinir, eru á hinn bóginn efni til að fara svo að, sem mælt er fyrir í 1. mgr. 22. gr. Lúganósamningsins, og fresta meðferð þessa máls fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur þar til fyrrnefndu máli sóknaraðila fyrir dómstóli í Lissabon hefur verið lokið á því dómstigi. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og málinu frestað á þann hátt, sem nánar greinir í dómsorði.

Eftir þessum úrslitum málsins eru ekki efni til annars en að aðilarnir beri hver sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Meðferð þessa máls fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur skal frestað þar til leyst hefur verið úr máli, sem sóknaraðili, Fiskafurðir-Útgerð hf., og Scandsea International AB reka nú á hendur varnaraðilum, Empresa de Pesca de Aveiro S.A. og José Valentim Cardoso Taveira da Mota, ásamt António Conde & Companhia S.A. fyrir dómstólnum 1a Vara Cível de Lisboa í Portúgal.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.