11/2001

X var saksóttur fyrir að hafa þrívegis orðið sekur um kynferðisbrot gagnvart drengnum A. Við skýrslugjöf hjá lögreglu hafði X viðurkennt tiltekna háttsemi gagnvart drengnum, sem hann tók aftur við meðferð málsins fyrir dómi og gaf á því skýringar. Við skýrslutöku hjá lögreglu skömmu síðar var einnig vísað til þessarar skýrslu, án þess að fram kæmu fyrirvarar af hálfu X. Ekki var fallist á frávísun málsins en krafist hafði verið frávísunar m.a. á grundvelli forms áfrýjunarstefnu, kröfugerðar ákæruvaldsins, ágripsgerðar og framlagðra matsgerða undir áfrýjun málsins. Aðfinnsluvert var talið að mat héraðsdóms á sönnunargildi eða trúverðugleika framburðar X fyrir dómi og á skýringum hans á fráhvarfi frá framburði hjá lögreglu, væri enn mjög óljóst og ómarkvisst en málinu hafði áður verið vísað heim í hérað sökum þessa. Var því talið nauðsynlegt að X kæmi fyrir Hæstarétt til skýrslugjafar. Varðandi framburð A taldi dómurinn að framburður hans væri stöðugur og trúverðugur og með hliðsjón af því og framburði hinna sérfróðu aðila sem komið höfðu að málinu, þótti ekkert fram komið sem gaf tilefni til að efast um trúverðugleika framburðar A. Þá var litið til þess að við skýrslutökur hjá lögreglu hafði þegar í upphafi komið fram sjálfstæð frásögn X um tvö tilvik sem kom mjög heim og saman við lýsingar A á því sem gerst hafði. Ekkert lá fyrir um að X hefði verið beittur þrýstingi við yfirheyrsluna og hafði verjandi hans verið viðstaddur hana. Þá þóttu skýringar X á fráhvarfi sínu frá umræddum framburði ótrúverðugar og fráleitar. Við sönnunarmat í málinu var því höfð hliðsjón af játningu X hjá lögreglu og síðari tilvísunar hans til þeirrar skýrslugjafar án athugasemda. Var X sakfelldur fyrir að hafa tvívegis orðið sekur um kynferðisbrot gagnvart A en varhugavert þótti að telja fram komna sönnun um eitt tilvik sem greindi í ákæru. Var X dæmdur til að sæta fangelsi í 12 mánuði, þar af 9 mánuði skilorðsbundna. Miskabótakröfu A var vísað frá Hæstarétti með vísan til 1. mgr. 173. gr. laga nr. 19/1991.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf H-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. janúar 2001 með vísan til heimildar í 148. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. lög nr. 37/1994. Krefst hann þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt 2., 3. og 4. tl. ákæru og honum ákvörðuð refsing. Þá krefst hann þess að ákærði verði dæmdur til greiðslu miskabóta til brotaþola, að fjárhæð 2.500.000 krónur.

Af hálfu ákærða er aðallega krafist frávísunar á kröfum ákæruvaldsins. Til vara er krafist sýknu af öllum sakargiftum, eins og þeim er lýst í áfrýjunarstefnu. Þá er aðallega krafist frávísunar miskabótakröfu, en til vara sýknu.

I.

Eftir uppkvaðningu héraðsdóms óskaði ríkissaksóknari eftir dómkvaðningu matsmanns til að framkvæma sálfræðirannsókn á A og skila skýrslu um andlegt atgervi hans, viðhorf hans til ákærða og ákæruefnis, áhrif ætlaðra brota ákærða á hann og hvort fyrir hendi væru aðstæður, sem kynnu að vera til þess fallnar að rýra sönnunargildi framburðar drengsins. O-kk-nf E-kk-nf sérfræðingur í klínískri sálfræði var dómkvaddur til matsins og skilaði hann skýrslu um athugun sína 10. apríl 2001.

Í samantekt úr niðurstöðum viðtala og prófa, er drengurinn gekkst undir, segir að hann standi námslega illa og alvarlegir brestir séu á félagslegri aðlögun og lendi hann í útistöðum við skólareglur og skólafélaga. Vanlíðan í formi kvíða, streitu og spennu mælist á klínísku stigi. Drengurinn segist enn í dag vera mjög upptekinn af meintum brotum og sé hann í senn hræddur og reiður við ákærða. Hann forðist hann og allt sem á hann geti minnt. Atburðirnir virðist hafa haft áhrif á líðan og hegðan drengsins. Á sálfræðilegum prófum greinist hann með einkenni langvarandi áfallastreitu á alvarlegu stigi, sem rekja megi til ætlaðrar kynferðislegrar áreitni. Hann endurupplifi atburðina, finni til samviskubits og sjálfsásakana. Bæði hann og móðir hans reki gleði- og áhugaleysi til atburðanna. Að lokum segir í niðurstöðunum að ekkert komi fram í framkomu eða á prófum, sem bendi til vefrænna skemmda í heila, skerðinga á rökhugsun, minni eða raunveruleikaskyni, er væri til þess fallið að rýra sönnunargildi framburðar drengsins. Frásögn hans virðist trúverðug þar sem ákærði hafi verið góður vinur hans og náinn fjöldskyldumeðlimur, en fjölskyldutengsl séu þau tengsl, sem drengurinn hafi síst viljað ögra, þar sem fjölskyldan sé honum mjög mikilvæg.

Af hálfu ákærða hafði verið mótmælt að umrætt mat færi fram, enda hefði undir meðferð málsins í héraði ítrekað verið skorað á ákæruvaldið að afla slíks mats, en án árangurs. Verði þau réttarspjöll eigi lagfærð svo löngu síðar. Eftir að ofangreind matsgerð lá fyrir krafðist verjandi ákærða yfirmats, sem á var fallist gegn mótmælum ákæruvaldsins, sbr. dóm Hæstaréttar 28. júní 2001. Til yfirmatsins voru dómkvödd sálfræðingarnir M-kvk-nf B-kvk-nf og Þ-kk-nf M-kk-nf, er skiluðu matsgerð 30. október 2001. Ræddu þau sérstaklega við A um tiltekin atriði og lögðu fyrir hann matskvarða og sálfræðileg próf til viðbótar þeim, sem hann leysti úr hjá O-kk-þgf E-kk-þgf. Í samantekt og áliti þeirra kemur fram, að skýrslur Odda hafi verið faglega unnar og séu ekki gerðar efnislegar athugasemdir við þau vinnubrögð, sem þar er lýst, eða niðurstöður matsins. Í viðtali yfirmatsmanna við drenginn hafi komið fram ýmis einkenni, sem dæmigerð séu fyrir fórnarlömb kynferðislegrar misnotkunar. Í heild virðist fráögn hans sannferðug. Samræmis gæti í niðurstöðum prófa, klínísks viðtals og annarra athugana, sem yfirmatsmenn hafi gengist fyrir. Viðbótarathuganir þeirra renni því frekari stoðum undir meginniðurstöður matsgerðar O-kk-ef E-kk-ef.

II.

Verjandi ákærða reisir kröfu sína um vísun málsins frá Hæstarétti í fyrsta lagi á því að áfrýjunarstefna fullnægi ekki áskilnaði c-liðar 2. mgr. 153. gr. laga nr. 19/1991, þar sem boðið sé, að geta skuli nákvæmlega um það í hvaða skyni áfrýjað sé, sbr. 1. mgr. 147. gr. laganna. Í öðru lagi sé kröfugerð ákæruvaldsins harðlega mótmælt þar sem annars vegar sé aukið við kröfur í greinargerð frá áfrýjunarstefnu og hins vegar hafðar uppi bótakröfur, sem ekki komist að fyrir Hæstarétti samkvæmt 173. gr. laga nr. 19/1991. Í þriðja lagi eru gerðar athugasemdir við ágripsgerð, sem ekki hafi verið í samráði við verjanda, sbr. 2. mgr. 154. gr. laga nr. 19/1991, auk þess sem sama ágrip sé lagt fram í málinu og í máli nr. 198/2000. Í fjórða lagi sé því „enn og aftur harðlega mótmælt að aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi skuli hafa farið fram án þess að ákærði fengi að vera viðstadddur bæði í hið fyrra og hið síðara sinn.“ Í fimmta lagi séu gerðar athugasemdir við það, að tæpum tveimur og hálfu ári eftir þingfestingu málsins fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra sé gripið til þess ráðs að dómkveðja matsmann til þess að meta trúverðugleika framburðar kæranda. Feli þetta í sér framsal dómsvalds og brjóti gegn ákvæðum 46., 47. og 48. gr. laga nr. 19/1991, að svo miklu leyti sem ætlast sé til að lagt verði mat á trúverðugleika framburðar kæranda með slíkri matsgerð. Að lokum er talið að heimvísun málsins með dómi Hæstaréttar 5. október 2000 hafi eigi samrýmst ákvæðum réttarfarslaga og beri af þeim sökum að vísa málinu frá Hæstarétti.

Vísað er í áfrýjunarstefnu til 148. gr. laga nr. 19/1991, þar sem ríkissaksóknara er veitt sérstök heimild til að áfrýja sýknudómi. Er í áfrýjunarstefnunni tekið fram að málinu sé áfrýjað til sakfellingar og refsiákvörðunar. Verður ekki á það fallist að form áfrýjunarstefnunnar að þessu leyti eigi að leiða til frávísunar málsins.

Í áfrýjunarstefnu er krafist sakfellingar samkvæmt 2. og 3. tölulið ákæru. Í kröfugerð ákæruvalds í greinargerð er hins vegar krafist sakfellingar samkvæmt 2.- 4. tölulið ákæru og segir í greinargerðinni að sú meinlega en augljósa ritvilla hafi orðið í áfrýjunarstefnu, að vísun til 4. töluliðs ákærunnar hafi fallið út, en það sé sá liður, er minnihluti héraðsdóms taldi að sakfella ætti fyrir. Ákæruvaldið hafi fallið frá 1. tölulið ákærunnar við fyrri meðferð málsins í héraði, en aðrir töluliðir hennar hafi verið til meðferðar fyrir héraðsdómi, svo og fyrir Hæstarétti í málinu nr. 198/2000.

Þegar málinu var áfrýjað hið fyrra sinni 18. apríl 2000 var krafist sakfellingar samkvæmt 2., 3. og 4. tölulið ákæru og var um það fjallað samkvæmt því fyrir Hæstarétti. Málinu var í heild vísað heim með dómi Hæstaréttar 5. október 2000 til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Var það dæmt í héraði að nýju á nákvæmlega sama grundvelli og fyrr. Að þessu athuguðu verður á það fallist með ákæruvaldinu að fjalla beri um málið fyrir Hæstarétti, eins og það lá fyrir héraðsdómi og við fyrri meðferð Hæstaréttar. Verður málinu því ekki vísað frá Hæstarétti að þessu leyti.

Gerð ágrips í málinu er með hefðbundnum og eðlilegum hætti og hefur ekki verið bent á nein efnisleg atriði varðandi gerð þess af hálfu ákærða, er leiða ætti til frávísunar málsins.

Ákærði var viðstaddur meginhluta aðalmeðferðar málsins, sem fram fór 24. janúar 2000. Síðari hluti aðalmeðferðar fór fram 8. mars 2000, en þá komu fyrir dóm tveir kennarar, skólasálfræðingur og lögreglumaður sá, er tók fyrstu skýrslu af A. Ákærði fór til útlanda áður en til þinghalds þessa kom. Af hálfu ríkissaksóknara var því hafnað að kosta för hans hingað vegna þinghaldsins og var sú ákvörðun staðfest af dóms- og kirkjumálaráðuneytinu. Ákærði kaus sjálfur að fara utan og verður ekki fallist á að fjarvera hans frá þinghaldi þessu hafi orðið honum til réttarspjalla eða að brotinn hafi verið á honum réttur. Sama er að segja um fjarveru hans er málið var flutt að nýju fyrir héraðsdómi eftir heimvísun Hæstaréttar.

Framlagðar matsgerðir undir áfrýjun málsins geta ekki verið efni til frávísunar þess en það er hins vegar þáttur í efnislegri úrlausn, hvort og að hve miklu leyti á þeim verður byggt.

Að öðru leyti þykir ekki ástæða til að fjalla um röksemdir fyrir frávísunarkröfu ákærða, sem samkvæmt framansögðu er hafnað.

III.

Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar 5. október 2000 í máli þessu sagði, að úrlausn þess um sök réðist mjög af mati á sönnunargildi framburðar fyrir dómi. Með dóminum var dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. apríl 2000 ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Var þetta gert á þeim forsendum að niðurstaða héraðsdómsins um sönnnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi væri ekki nægilega skýr og ótvíræð og væri samningu dómsins að þessu leyti áfátt, sbr. 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991, en einnig var í þessu sambandi vísað til 5. mgr. 159. gr. laganna. Þá var tekið fram í dóminum, að héraðsdómi hefði verið rétt í heildarmati sínu á trúverðugleika og sönnunargildi framburðar ákærða fyrir dómi að líta til framburðar hans hjá lögreglu og skýringa fyrir dómi á fráhvarfi frá honum. Þrátt fyrir þann annmarka á lögregluskýrslu 16. október 1998 að ekki var skráð þar að gætt hefði verið ákvæða 3. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991, bæri að líta til þess að skýrslan hafi verið gefin að viðstöddum verjanda ákærða, eftir að þau höfðu talast einslega við.

Í hinum áfrýjaða dómi er mat dómsins á sönnunargildi eða trúverðugleika framburðar ákærða fyrir dómi og á skýringum hans á fráhvarfi frá framburði hjá lögreglu enn mjög óljóst og ómarkvisst, þannig að aðfinnsluvert er. Með hliðsjón af þessu taldi Hæstiréttur nauðsynlegt að ákærði yrði kvaddur fyrir réttinn til skýrslugjafar til að dómendum réttarins gæfist kostur á að hlýða á og meta framburð hans, sbr. 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991.

IV.

Ákærði kom fyrir Hæstarétt 11. febrúar 2002. Er hann var spurður um afstöðu sína til ákærunnar almennt vísaði hann til þess að langt væri liðið frá því að sakir voru á hann bornar og hafi hann reynt að gleyma þessu máli og byrjað að lifa sínu lífi. Hann hafi gefið framburð sinn fyrir dómi á sínum tíma og kjósi að svara ekki frekari spurningum um það. Rétturinn taldi engu að síður rétt að bornar yrðu fram spurningar um einstök atriði, og tæki ákærði þá afstöðu til hverrar fyrir sig. Aðspurður um það, hvort hann hefði lýst tilteknu kynferðislegu athæfi gagnvart drengnum A hjá lögreglu 16. október 1998 ítrekaði hann að hann hefði reynt að gleyma þessu máli og myndi hann þetta ekki skýrt. Hann myndi eftir þessari skýrslutöku en ekki einstökum setningum. Vísaði hann til þess að hann hefði höfuðkúpubrotnað í slysi 1994 og hefði við það hlotið vægan heilaskaða. Minnið væri þó þokkalegt þó að það væri ekki jafn gott og fyrir slysið, en það hafi samt ekki komið fyrir að hann hafi gleymt einhverju mikilvægu í sínu lífi. Aðspurður um skýringar á því, sem hann sagði lögreglunni í yfirheyrslu 16. október 1998 um kynferðisleg samskipti sín við drenginn, sagði hann: „Það var einfaldlega að lögfræðingurinn sem ég hafði þá, hún sagði við mig að af því að ég væri skráður öryrki og svo illa farinn þá myndi ég ekki lenda í neinu og ríkið myndi borga allan kostnað og þá þótti mér alveg ágætt að láta hann A njóta þess að fá þarna pening.“ Ákærði var og spurður að því, hvernig þetta gæti samrýmst því, að við yfirheyrslu 5. nóvember 1998 hefði hann hafnað bótakröfu af hálfu drengsins, er honum var kynnt hún. Svaraði hann því til að hann hefði haldið að hann þyrfti að hafna þessari kröfu vegna þess einfaldlega að hann ætti ekki peninga og myndi það leiða til þess að ríkið myndi greiða drengnum fjárhæðina.

Aðspurður frekar um einstök atriði, sem skráð voru eftir honum í áðurgreindri lögregluskýrslu, neitaði ákærði að svara. Hann kvaðst ekki geta gefið skýringu á því, hvers vegna drengurinn bæri á hann þessar sakir.

V.

Ákæruliðir málsins, eins og það liggur nú fyrir Hæstarétti, eru reistir á frásögn A hjá lögreglu 6. ágúst 1998. Mætti hann hjá lögreglu ásamt móður sinni og B, sálfræðingi hjá ráðgjafadeild Z-bæjar. Var hin síðarnefnda viðstödd yfirheyrsluna. H-kk-nf E-kk-nf rannsóknar-lögreglumaður, sem annaðist yfirheyrsluna, skýrði svo frá fyrir dómi, að gerð hefði verið tilraun til að hljóðrita framburðinn en það mistekist, þar sem drengnum lá lágt rómur. Lögreglumaðurinn studdist því við minnispunkta, sem hann skrifaði niður í skýrslu á eftir. Daginn eftir sýndi hann drengnum og B skýrsluna, sem þau undirrituðu þá.

Eins og fram kom í dómi Hæstaréttar 5. október 2000 skýrði drengurinn móður sinni frá ætluðu atferli ákærða í beinu framhaldi atviks 11. júlí 1998, sem lýst er í 4. lið ákæru. Hefur móðirin fyrir dómi lýst því, hvernig drengurinn sagði henni frá atburðum, og er það í samræmi við það, sem hann skýrði frá hjá lögreglu. Að tilhlutan lögreglu leitaði móðirin fyrst til barnaverndaryfirvalda á Z 14. júlí 1998, og ræddi B sálfræðingur tvívegis við hann áður en hann gaf skýrslu hjá rannsóknarlögreglu 6. ágúst. Fyrir dómi skýrði B svo frá að drengurinn hefði í fyrsta viðtali átt mjög erfitt með að tjá sig en getað nokkurn veginn sagt frá því sem gerðist. Hann hafi greinilega skammast sín og átt erfitt með að finna orð þannig að þetta hafi orðið mjög óskýrt og slitrótt í fyrsta skiptið en móðir hans hafi bætt við því, sem hún hafi heyrt frá honum umræddan dag, en í síðara skiptið hafi hann betur náð að lýsa atburðum í einstökum atriðum. Hún kvaðst hafa fylgt drengnum til skýrslutöku hjá lögreglu og minnti hana að hún hafi við skýrslutökuna þurft svolítið að ýta á hann og styrkja hann til að tjá sig og vera opinn og einlægur. Það hafi verið dálítið einkennandi að hann hafi átt erfitt með að muna. Skýrsla hans hjá lögreglu hefði verið með svipuðum hætti og hann hefði áður skýrt sér frá. Í greinargerð B 22. júlí 1998, sem hún sendi lögreglu og hefur staðfest fyrir dómi, tekur hún fram að mikil skömm og vanlíðan hafi verið hjá drengnum, sem hafi birst í ýmsum einkennum. Taldi hún líklegt að hann þyrfti frekari hjálp við að skilgreina og tjá tilfinnningar sínar og byggja upp sterka sjálfsmynd.

D, starfsmaður Stígamóta, skýrði fyrir dómi frá viðtalsmeðferð, sem drengurinn fékk hjá henni á árinu 1999, en hún er leikskólakennari að mennt og kvaðst hafa starfað í um það bil 15 ár með börn, sem hafa búið við einhvers konar ofbeldi á heimilum og börn sem beitt hafa verið kynferðislegu ofbeldi. Lýsti hún vanlíðan drengsins, sem kæmi aðallega fram í óöryggi og kvíða, óvissu um sjálfsmynd og sjálfstraust. Taldi hún að þetta væru eðlileg viðbrögð við kynferðislegu ofbeldi.

Áður eru rakin ný gögn dómkvadds matsmanns og yfirmatsmanna, sem styrkja ofangreindan framburð B og D og eru mjög eindregin um það að A hafi einkenni, sem séu dæmigerð fyrir fórnarlömb kynferðislegrar misnotkunar.

A var yfirheyrður af dómsformanni héraðsdóms við aðalmeðferð málsins í sérútbúnu viðtalsherbergi Héraðsdóms Reykjavíkur og var framburðurinn tekinn upp á myndband. Hafa dómendur Hæstaréttar horft á myndbandsupptökuna. Í niðurstöðu héraðsdóms segir að frásögn drengsins fyrir dóminum hafi verið skilmerkileg og í góðu samræmi við framburð hans hjá lögreglu. Eru engin efni til að hnekkja þessu mati og verður að telja að framburður drengsins sé trúverðugur. Héraðsdómur telur hins vegar að það dragi úr trúverðugleika framburðarins að drengurinn hafði tvívegis tjáð sig í stuðningsviðtölum hjá meðferðaraðila áður en hann kom til skýrslutöku hjá lögreglu, að yfirheyrsla hjá lögreglu, þar sem verjandi hafi ekki verið viðstaddur, hafi ekki verið tekin upp á myndband, svo og að drengurinn hafði notið stuðnings sérfróðra meðferðaraðila á því tímabili, sem leið frá fyrstu afskiptum yfirvalda þar til hann gaf skýrslu fyrir dómi. Þegar litið er til ferils málsins í heild, einkum stöðugs framburðar drengsins, svo og framburðar þeirra sérfróðu aðila, sem að málinu komu og studdur er matsgerðum dómkvaddra sérfræðinga, þykir ekkert fram komið, sem gefur tilefni til að efast um trúverðugleika framburðarins. Verða einstakir ákæruliðir metnir með hliðsjón af þessu.

VI.

Í héraðsdómi er greint frá gögnum varðandi taugasálfræðilega skoðun á ákærða og geðheilbrigðisrannsókn, er dr. M-kvk-nf K. J-kvk-nf sálfræðingur og Þ-kk-nf S-kk-nf geðlæknir gerðu. Í skýrslu dr. M-kvk-ef kemur fram að ákærði hafi væga minnistruflun, en hann sé óþroskaðri í samskiptum en búast mætti við af manni á hans aldri. Séu þetta einkenni, sem oft sjáist eftir framheilaskaða eins og vitað sé að hann hafi fengið í slysi á árinu 1994. Þrátt fyrir þessa vægu minniserfiðleika taldi sálfræðingurinn ekki líklegt að þeir valdi því að hann geti ekki sagt frá þeim brotum, sem hugsanlega hafi átt sér stað. Ólíklegt sé að hann hafi játað eitthvað, sem hann ekki gerði vegna samúðar eða þrýstings, því að samkvæmt prófum sé hann ekki undanlátssamur.

Í niðurstöðukafla geðlæknisins kemur fram að heilasneiðmyndir í kjölfar umrædds slyss hafi sýnt áverka á framheila og hafi einkenni ákærða eftir slysið samrýmst slíkum skaða. Þessi einkenni séu meðal annars breyting á persónuleika, hvatvísi eða hömluleysi, skortur á innsæi og dómgreindarleysi. Þótt vitræn skerðing hans sé talsverð sé hún þó ekki svo mikil að hann hafi misst alla dómgreind og þekki hann mun á réttu og röngu varðandi almenn lög og umgengni við samborgara.

Ákærði kom fyrst til yfirheyrslu vegna máls þessa hjá rannsóknardeild lögreglunnar í Reykjavík 16. október 1998. Mætti hann kl. 13.10 og var kynnt tilefni yfirheyrslunnar og réttur til skipunar verjanda. Óskaði hann eftir verjanda og að hann yrði viðstaddur yfirheyrsluna. Var gert hlé á henni og kom verjandi á staðinn kl. 14.26 og ræddi einslega við ákærða í 25 mínútur. Í upphafi yfirheyrslunnar skýrði ákærði svo sjálfstætt frá, að hann kannaðist við málið, en þetta ætti sér langa sögu. Í framhaldi þessa skýrði hann frá tveimur tilvikum sumurin 1997 og 1998, þar sem hann hefði sogið lim A, frænda síns. Nánar aðspurður síðar í yfirheyrslunni kvað hann sig ráma í að hann hafi einhvern tímann verið að sjúga á honum typpið og verið að fróa sér í leiðinni og taldi hann að það hefði verið í fyrra sinnið. Ákærði tók ítrekað fram að atburðir þessir hefðu átt sér stað að frumkvæði drengsins.

Ákærði kom á ný fyrir hjá rannsóknardeild lögreglunnar í Reykjavík 5. nóvember 1998. Hann var þá spurður, hvort hann vildi bæta einhverju við framburð sinn frá 16. október. Kvað hann svo ekki vera. Honum var þá kynnt skaðabótakrafa frá móður drengsins. Kvaðst hann hafna henni algerlega og tók fram, að hann hafi ekki átt upptökin að þessu og hafi alls ekki verið í jafnvægi á þessum tíma þar sem hann hefði nokkru áður lent í alvarlegu slysi. Hann tók einnig fram að hann væri öryrki og ætti enga peninga til að greiða bótakröfuna.

Eins og fram kemur í héraðsdómi kvaðst ákærði fyrir dómi við þingfestingu og aðalmeðferð málsins hafa ranglega játað á sig tvö tilvik um kynferðislega hegðun gagnvart A. Skýrði hann þetta með því, að honum hefði skilist á þáverandi verjanda, að játaði hann kæruefninu ætti drengurinn rétt á bótum úr ríkissjóði, sem hann yrði síðar endurkrafinn um. Er þessum framburði hans nánar lýst í héraðsdómi. Eins og áður er fram komið hefur ákærði nú áréttað þessa skýringu fyrir Hæstarétti.

Þegar horft er til framburðar ákærða hjá lögreglu 16. október 1998 er athyglisvert að þar kemur þegar í upphafi fram sjálfstæð frásögn ákærða um tvö tilvik, sem kemur mjög heim og saman við lýsingar drengsins á því, sem gerst hafði, enda þótt á milli bæri um tímasetningu, að því er annað tilvikið varðaði. Ekkert liggur fyrir um að ákærði hafi verið beittur þrýstingi við yfirheyrslu þessa, en eins og áður er fram komið var verjandi hans viðstaddur hana. Þau gögn, sem fyrir liggja um geðhagi ákærða, þykja ekki gefa efni til að álykta, að hann hafi verið líklegur til að játa á sig rangar sakir eða hafi ekki gert sér grein fyrir þýðingu framburðar síns. Eins og áður er fram komið skírskotaði ákærði og til þessa framburðar, er hann kom til skýrslutöku hjá lögreglu 5. nóvember 1998.

Í skýringum ákærða felst að hann hafi viljað að drengur, sem bæri á hann rangar sakir, ætti að fá peningagreiðslur fyrir. Eftir að hafa hlýtt á framburð ákærða fyrir réttinum telur Hæstiréttur skýringar hans á afturhvarfi frá framburði hjá lögreglu ótrúverðugar og fráleitar. Samkvæmt þessu verður við sönnunarmat í málinu höfð hliðsjón af játningu ákærða hjá lögreglu 16. október 1998, svo og skýrslu 5. nóvember sama ár.

VII.

Verður nú vikið að einstökum ákæruliðum.

Eins og áður er fram komið hefur ákæruvaldið fallið frá 1. lið ákærunnar.

Ákæruliður 2. A hefur hjá lögreglu og fyrir dómi skýrt frá athæfi ákærða gagnvart sér milli jóla og nýárs 1997 að [...] á Y í samræmi við það sem lýst er í ákæru. Fyrir dómi var hann þó ekki viss um þriðja tilvikið, þar sem ákærði hefði sogið á honum liminn og fróað sér. Viðurkennt er af hálfu ákærða og einnig staðfest af móður drengsins að drengurinn dvaldist á ofangreindu heimili ákærða og foreldra hans á umræddum tíma.

Í skýrslu sinni hjá lögreglu 16. október 1998 sagði ákærði frá því að hann hefði sogið lim drengsins sumarið 1997 á ofangreindu heimili sínu. Lýsti hann þessu sem einu atviki. Hann kannaðist ekki við sams konar athæfi þar á öðrum tíma. Þegar borin var undir hann frásögn drengsins um þetta kvað hann sig ráma í að hafa sogið á honum typpið og verið að fróa sér í leiðinni en hélt að það hefði verið sumarið 1997. Þá sagði hann að „í öll skiptin“ hefði drengurinn komið til sín og beðið sig um að gera þetta. Síðar lýsti hann sams konar atviki, sem gerst hefði að morgni í rúmi sínu, áður en hann var kominn á fætur og drengurinn hafi komið inn í herbergið. Er hann var aftur spurður hvort hann hefði fróað sér að drengnum ásjáandi kvaðst hann hafa gert það einu sinni, þegar hann horfði á. Mundi hann ekki hvenær það var en minnti að það hafi verið þegar hann saug á honum typpið í „fyrsta skiptið“ á Y. Hann neitaði með öllu að hann hafi látið drenginn eiga endaþarmsmök við sig.

Þegar litið er til framburðar ákærða, þar sem meðal annars er vísað til fleiri skipta, þykir ekki varhugavert með hliðsjón af trúverðugum framburði drengsins að telja sannað að ákærði hafi að minnsta kosti tvívegis á þeim tíma, sem ákæruliður þessi tekur til, sogið lim drengsins og fróað sér eins og lýst er í ákærunni. Hins vegar þykir ekki fram komin næg sönnun til að sakfella ákærða fyrir að hafa látið drenginn hafa endaþarmsmök við sig.

Ákæruliður 3. Í héraðsdómi er greint frá framburði A um ætlað atferli ákærða á heimili drengsins í janúar eða febrúar 1998. Móðir drengsins hefur staðfest að ákærði hafi komið á heimilið á þessum tíma. Ákærði hefur hins vegar bæði hjá lögreglu og fyrir dómi sagt að hann myndi ekki eftir að hafa komið þangað á þessum tíma og neitað sök samkvæmt þessum ákærulið. Þykir með hliðsjón af þessu varhugavert að telja fram komna sönnun, er nægi til sakfellis ákærða.

Ákæruliður 4. Í héraðsdómi er greint frá framburði drengsins um ætlað athæfi ákærða heima hjá honum á Z 11. júlí 1998, sem er í samræmi við þennan lið ákærunnar. Drengurinn skýrði móður sinni frá þessum atburði í beinu framhaldi af honum. Í yfirheyrslu hjá lögreglu 16. október 1998 skýrði ákærði frá athæfi umræddan dag, sem kom heim og saman við lýsingu drengsins. Í ljósi alls þessa og þess sem sagt hefur verið hér að framan um trúverðugan framburð drengsins, þykir athæfi þetta sannað þrátt fyrir neitun ákærða síðar fyrir dómi. Verður ákærði sakfelldur fyrir það.

VIII.

Atferli ákærða, sem hann hefur verið fundinn sekur um hér að framan, varðar við fyrri málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992.

Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu, sem hér skiptir máli. Við ákvörðun refsingar ber að líta til þess að um gróf brot var að ræða, sem beindust að liðlega 11 ára gömlum frænda ákærða, er bar til hans fullt traust og leit á hann sem vin sinn. Þykir ljóst af gögnum málsins að umræddir atburðir hafi orðið honum þungbærir. Að þessu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Fram kom af hálfu ákæruvalds við munnlegan málflutning að það teldi ekki óeðlilegt miðað við aðstæður að refsing ákærða yrði skilorðsbundin. Eftir atvikum og með hliðsjón af framangreindu áliti geðlæknis þykir mega skilorðsbinda refsinguna að hluta, eins og nánar segir í dómsorði.

Málinu hefur einnig verið áfrýjað á hendur ákærða til greiðslu miskabóta að fjárhæð 2.500.000 krónur til A. Sú krafa var ekki efnislega dæmd í héraði og verður hún því ekki tekin til úrlausnar í Hæstarétti, sbr. 1. mgr. 173. gr. laga nr. 19/1991. Ber því að vísa kröfunni frá Hæstarétti.

Eins og rekstri málsins hefur verið háttað þykir eðlilegt að helmingur sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti falli á ríkissjóð, en helmingur á ákærða. Þóknun til skipaðra réttargæslumanna brotaþola í héraði og fyrir Hæstarétti skal þó að öllu leyti greiðast úr ríkissjóði.

Dómsorð:

Ákærði, X, sæti fangelsi í 12 mánuði, en fullnustu 9 mánaða af refsingunni skal frestað og hún niður falla að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.

Vísað er frá Hæstarétti miskabótakröfu A.

Ákærði greiði helming sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti á móti ríkissjóði, þar með töldum málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns, J-kk-ef H-kk-ef hæstaréttarlögmanns, samtals 350.000 krónur. Þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola í héraði, I-kvk-ef Þ-kvk-ef Þ-kvk-ef héraðsdómslögmanns, 75.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns í Hæstarétti, L-kvk-ef J-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, 60.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.