434/2001

S, verkstjóri hjá Á hf., hlaut veruleg meiðsl þegar stigi, sem hann stóð í, rann undan honum. Talið var að yfirmanni S, sem falið hafði honum að vinna verkið, hefði mátt vera fullljóst að stórfelld hætta fylgdi verktilhögun S. Vegna vanrækslu um að stuðla að því að S beitti verklagi, sem tryggt gæti öryggi hans, þótti Á hf. bera skaðabótaábyrgð á tjóni S. Með hliðsjón af menntun S og reynslu hans, var talið að honum hefði ekki síður átt að vera ljóst hversu háskalegri aðferð hann beitti. Að öllu virtu þótti hæfilegt að S bæri helming tjónsins sjálfur. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi fékk Á hf. dómkvadda tvo lækna til að hnekkja niðurstöðu örorkunefndar um varanlegan miska og varanlega örorku S. Reyndist niðurstaða matsmanna hærri en örorkunefndar og breytti S kröfu sinni til samræmis við hana. Að gengnum héraðsdómi, sem reistur var á niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna, innti V hf., vátryggingafélag Á hf., af hendi til S greiðslu úr slysatryggingu launþega á grundvelli hennar. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti lýsti Á hf. því yfir að hann gerði engan greinarmun á sér og V hf. í þessum efnum. Að virtum þessum gerðum Á hf. var ekki annað tækt en að leggja matsgerð dómkvaddra matsmanna til grundvallar dómi. Kröfu Á hf. um að leggja bæri lægri niðurstöðu örorkunefndar til grundvallar var samkvæmt þessu hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. nóvember 2001. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 14. janúar 2002. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 13.106.446 krónur, ásamt 2% ársvöxtum frá 10. september 1997 til 6. apríl 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 1.775.569 krónum. Til vara krefst hann þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða 7.553.918 krónur með vöxtum eins og að framan greinir. Þá krefst gagnáfrýjandi þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem gagnáfrýjanda hefur verið veitt fyrir Hæstarétti.

I.

Eins og nánar greinir í héraðsdómi á málið rætur að rekja til slyss, sem gagnáfrýjandi varð fyrir að morgni 10. september 1997 við vinnu sína hjá aðaláfrýjanda, þar sem hann var verkstjóri við byggingaviðhald. Var aðdragandinn að slysi g-kk-ef sá að yfirmaður viðhalds hjá aðaláfrýjanda, sem er tæknifræðingur að mennt og gagnáfrýjandi heyrði undir, hafði falið honum að þétta bogalagað bárujárnsklætt þak á nokkuð hárri skemmu á athafnasvæði aðaláfrýjanda í Gufunesi. Neðan við þetta þak endilangt var lágreist útbygging með sléttu og nánast láréttu dúklögðu þaki. Gagnáfrýjandi hagaði verki sínu þannig að hann reisti stiga upp frá þessu slétta þaki og skorðaði efri hluta hans af í lágbáru á því bogalagaða. Var stiginn úr áli og 5,35 m að lengd. Til að styðja við stigann að neðanverðu setti gagnáfrýjandi framan við kjálka hans gangstéttarhellu, sem var um 9 kg að þyngd. Mun gagnáfrýjandi hafa unnið á þennan hátt að verkinu um nokkurra daga skeið með vitund áðurnefnds yfirmanns síns, sem kvaðst fyrir héraðsdómi hafa spurt gagnáfrýjanda að því hvort hann teldi þessa vinnuaðstöðu fullnægjandi og hann svarað því játandi. Sagðist yfirmaðurinn þá ekki hafa gert athugasemdir við það. Í lögregluskýrslu, sem tekin var af gagnáfrýjanda 19. desember 1997, sagðist hann hafa farið á þennan hátt upp á bogalagaða þakið í 30 til 40 skipti til að sinna verkinu. Að morgni 10. september sama árs hafi hann unnið efst í stiganum og verið á leið niður eftir honum þegar stiginn hafi farið að renna undan gagnáfrýjanda, þar sem hann hafi staðið á hlið í stiganum í um 3,5 til 4 m hæð. Kvaðst gagnáfrýjandi hafa þá snúist þannig að hann hafi verið með bakið að stiganum og fallið með honum niður á neðra þakið. Hlaut gagnáfrýjandi veruleg meiðsl af þessu, þar á meðal brot í hryggjarlið, svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi.

Fyrir liggur í málinu að aðaláfrýjandi hafi keypt ábyrgðartryggingu, sem tekur til tjóns starfsmanna hans vegna vinnuslysa, hjá Vátryggingafélagi Íslands hf., þar sem hann hefur jafnframt slysatryggt launþega. Vátryggingafélagið og gagnáfrýjandi leituðu með sameiginlegri beiðni 9. nóvember 1998 eftir mati tveggja nafngreindra lækna á líkamstjóni hans vegna fyrrnefnds slyss. Í álitsgerð læknanna 1. desember sama árs var komist að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjandi hafi að fullu verið óvinnufær frá slysdegi til 1. júní 1998, en að hálfu frá þeim degi til 13. september sama árs. Að því er varðar þjáningabætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 töldu læknarnir gagnáfrýjanda hafa verið rúmliggjandi í tvær vikur eftir slysið, en eftir það batnandi með fótaferð allt til 13. september 1998. Varanlegan miska gagnáfrýjanda og varanlega örorku mátu þeir 20%. Gagnáfrýjandi vildi ekki hlíta þessu mati á varanlegum miska og varanlegri örorku og leitaði því 9. nóvember 1999 álits örorkunefndar. Í álitsgerð hennar 22. febrúar 2000 var varanlegur miski gagnáfrýjanda metinn 25%, en varanleg örorka 40%.

Með bréfi 6. mars 2000 krafði gagnáfrýjandi Vátryggingafélag Íslands hf. um bætur vegna slyssins, samtals 9.757.976 krónur. Lagði hann þar til grundvallar álit örorkunefndar að því er varðar varanlegan miska og varanlega örorku, en krafa um þjáningabætur var þar reist á áðurnefndri álitsgerð tveggja lækna. Krafa var ekki gerð um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón, enda hafði gagnáfrýjandi þegið laun í veikindaforföllum frá aðaláfrýjanda frá slysdegi og fram í júní 1998, þegar gagnáfrýjandi hóf aftur störf hjá aðaláfrýjanda, en þeim varð hann að hætta vegna afleiðinga slyssins í ágúst 1999. Vátryggingafélagið, sem hafði 16. desember 1998 greitt gagnáfrýjanda 630.420 krónur ásamt vöxtum úr slysatryggingu launþega, hafnaði skaðabótaskyldu og höfðaði þá gagnáfrýjandi mál þetta 28. júní 2000.

Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi fékk aðaláfrýjandi dómkvadda tvo lækna til að meta varanlegan miska og varanlega örorku gagnáfrýjanda af völdum slyssins. Í matsgerð 30. mars 2001 komust læknarnir að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski gagnáfrýjanda væri 40%, en varanleg örorka 60%. Vegna þessarar niðurstöðu höfðaði gagnáfrýjandi framhaldssök í málinu til hækkunar á bótakröfu sinni og var hún þingfest 26. apríl 2001. Með hinum áfrýjaða dómi var aðaláfrýjandi talinn bera skaðabótaábyrgð á tjóni gagnáfrýjanda vegna slyssins, en þó þannig að sá síðarnefndi var látinn bera þriðjung tjónsins vegna eigin sakar. Bætur voru ákveðnar á grundvelli niðurstöðu dómkvaddra matsmanna um varanlegan miska og varanlega örorku gagnáfrýjanda, en þjáningabætur ákveðnar til samræmis við fyrrnefnt álit tveggja lækna frá 1. desember 1998.

Eftir uppkvaðningu héraðsdóms en fyrir áfrýjun hans greiddi Vátryggingafélag Íslands hf. gagnáfrýjanda 1. nóvember 2001 sem viðbót úr slysatryggingu launþega 1.145.149 krónur. Var þessi greiðsla miðuð við að læknisfræðileg örorka gagnáfrýjanda, sem félagið taldi vera þá sömu og varanlegur miski hans, væri 40% eins og dómkvaddir menn höfðu áður komist að niðurstöðu um í fyrrnefndri matsgerð. Fyrir Hæstarétti krefst aðaláfrýjandi sem áður segir sýknu af kröfu gagnáfrýjanda. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandi byggt á því til vara að sök verði skipt á annan veg en í hinum áfrýjaða dómi og þá þannig að gagnáfrýjandi verði látinn bera stærri hluta tjóns síns en þar var komist að niðurstöðu um. Jafnframt hefur aðaláfrýjandi í því sambandi borið fyrir sig að leggja eigi niðurstöðu örorkunefndar til grundvallar við ákvörðun varanlegrar örorku gagnáfrýjanda, en vegna framangreindrar greiðslu Vátryggingafélags Íslands hf. verði aðaláfrýjandi að una við niðurstöðu dómkvaddra manna um varanlegan miska. Auk þessa krefst aðaláfrýjandi þess að neytt verði ákvæðis lokamálsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga til að skerða fjárhæð þjáningabóta handa gagnáfrýjanda, en að öðru leyti er ekki deilt um útreikning skaðabótakröfu hans.

Fyrir Hæstarétti krefst gagnáfrýjandi sem áður segir aðallega greiðslu skaðabóta að fjárhæð 13.106.446 krónur. Krafan er sú sama og hann gerði fyrir héraðsdómi og reist á því að skaðabótaábyrgð á tjóni hans verði með öllu lögð á aðaláfrýjanda. Varakrafa gagnáfrýjanda um greiðslu á 7.553.918 krónum tekur mið af því að hann verði látinn bera þriðjung tjóns síns sjálfur, svo sem komist var að niðurstöðu um í héraðsdómi. Er fjárhæðin fengin með því að frá heildartjóni, 13.106.446 krónum, dregur gagnáfrýjandi áðurnefndar greiðslur úr slysatryggingu launþega, 630.420 krónur og 1.145.149 krónur, en 2/3 hlutar mismunarins nema fjárhæð varakröfunnar.

II.

Þegar gagnáfrýjandi varð fyrir framangreindu slysi var hann 47 ára að aldri. Samkvæmt gögnum málsins er hann húsasmiður að mennt og hefur haft réttindi sem meistari í þeirri iðngrein frá 1975. Hann hafði unnið hjá aðaláfrýjanda frá árinu 1984 og gegndi á slysdegi starfi verkstjóra við byggingaviðhald. Í því starfi mun gagnáfrýjandi að öðru jöfnu ekki hafa haft mannaforráð, heldur sinnt viðhaldsverkefnum einn, en þegar aðrir voru fengnir til slíkra starfa munu þeir hafa unnið undir hans stjórn. Í þessu starfi heyrði gagnáfrýjandi sem fyrr segir undir yfirmann viðhalds hjá aðaláfrýjanda. Sá yfirmaður kvaðst fyrir héraðsdómi hafa getað leiðbeint g-kk-þgf í starfi ef hann sæi ástæðu til og oft hafi þeir rætt saman um hvernig standa ætti að viðgerðum. Sagði hann að gagnáfrýjandi „gekk ekki sjálfala“, en hitt væri annað mál að gagnáfrýjandi væri trésmíðameistari og hafi unnið „utan að þessum byggingum meira og minna“, þannig að hann hafi ekki skipt sér af því „í einu og öllu“ hvernig gagnáfrýjandi hafi staðið að verkum sínum.

Fyrir héraðsdómi skýrði gagnáfrýjandi frá því að umræddur yfirmaður hafi falið honum að hefja viðgerðir á áðurgreindu þaki úr stiga, en rætt hafi verið um að beita öðrum búnaði, sem yfirmaðurinn hafi átt að útbúa, þegar komið væri að því að gera við efri hluta þaksins. Framburður yfirmanns gagnáfrýjanda um þetta efni fyrir dómi var óákveðinn. Verður því að leggja framangreinda frásögn gagnáfrýjanda til grundvallar. Eins og áður er getið sagði yfirmaður gagnáfrýjanda fyrir dómi að hann hafi séð hvernig gagnáfrýjandi beitti stiga við verkið, en ekki gert athugasemdir, þar sem sá síðastnefndi hafi talið útbúnaðinn viðunandi. Yfirmanni gagnáfrýjanda mátti þó vera fullljóst að stórfelld hætta fylgdi því að nota aðeins gangstéttarhellu sem fyrirstöðu við kjálka stigans, sem í notkun var. Samkvæmt fyrrgreindri frásögn yfirmannsins fyrir dómi var hann í stöðu til að leiðbeina gagnáfrýjanda og skipta sér af verkum hans. Vegna vanrækslu þessa yfirmanns um að stuðla að því að gagnáfrýjandi beitti verklagi, sem tryggt gæti öryggi hans, verður aðaláfrýjandi að bera skaðabótaábyrgð á tjóni gagnáfrýjanda. Gagnáfrýjandi hafði á hinn bóginn þá menntun og reynslu að honum átti ekki síður að vera ljóst hversu háskalegri aðferð hann beitti í verki sínu. Verður hann því óhjákvæmilega að bera hluta tjóns síns sjálfur. Að öllu virtu er hæfilegt að hann beri helming tjónsins.

III.

Eins og áður greinir fékk aðaláfrýjandi dómkvadda matsmenn undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi til að hnekkja niðurstöðu örorkunefndar um varanlegan miska og varanlega örorku gagnáfrýjanda. Í verki lét aðaláfrýjandi með þessu í ljós að hann teldi niðurstöðu örorkunefndar ranga og þörf á að fá hana leiðrétta með áliti dómkvaddra sérfræðinga. Að gengnum héraðsdómi, sem reistur var á niðurstöðu þessara matsmanna, innti Vátryggingafélag Íslands hf. sem fyrr segir af hendi til gagnáfrýjanda greiðslu úr slysatryggingu launþega á grundvelli hennar. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti lýsti aðaláfrýjandi því yfir að hann gerði engan greinarmun á sér og Vátryggingafélagi Íslands hf. í þessum efnum. Að virtum þessum gerðum aðaláfrýjanda er ekki annað tækt en að leggja matsgerð hinna dómkvöddu manna til grundvallar dómi.

Aðaláfrýjandi reisir sem áður segir andmæli gegn kröfu gagnáfrýjanda um þjáningabætur á því að skerða eigi fjárhæð þeirra með stoð í lokamálslið 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga. Aðaláfrýjandi hefur ekki fært fram nein haldbær rök fyrir því að sérstök ástæða sé til að beita heimild þessa ákvæðis, sbr. dóm Hæstaréttar 14. júní 2001 í máli nr. 32/2001. Hann hefur ekki mótmælt lengd þess tímabils, sem gagnáfrýjandi krefst þjáningabóta fyrir, og verður ekki við því hreyft, svo sem gert var með dómi réttarins 28. september 2000 í máli nr. 179/2000. Þessu til samræmis verður fallist á þá fjárhæð, sem gagnáfrýjandi krefst í þjáningabætur.

Samkvæmt framangreindu verður lagt til grundvallar að tjón gagnáfrýjanda vegna slyssins nemi samtals 13.106.446 krónum. Af þeirri fjárhæð hefur hann þegar fengið úr slysatryggingu launþega samtals 1.775.569 krónur, sem koma til frádráttar, og er þannig óbætt tjón hans 11.330.877 krónur. Af því verður gagnáfrýjandi að bera helming sjálfur, en aðaláfrýjandi verður dæmdur til bæta honum það að öðru leyti með 5.665.439 krónum með vöxtum eins og í dómsorði greinir.

Samkvæmt gögnum málsins hefur gagnáfrýjandi orðið að leggja meðal annars út samtals 302.000 krónur í kostnað vegna álitsgerðar og matsgerðar á miska sínum og örorku. Að teknu tilliti til þess verður niðurstaða héraðsdóms um málskostnað staðfest, en um málskostnað fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Áburðarverksmiðjan hf., greiði gagnáfrýjanda, S-kk-þgf E-kk-þgf, 5.665.439 krónur með 2% ársvöxtum frá 10. september 1997 til 6. apríl 2000 og með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.

Aðaláfrýjandi greiði í ríkissjóð 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur.