16/2001

Fjárfestingarfélagið S hafði milligöngu um verðbréfaviðskipti H. Tap varð á viðskiptunum og stofnaðist við það skuld H við S. F, sem tók yfir réttindi og skyldur S, krafði H um skuldina. H hafnaði greiðsluskyldu og bar því einkum við að til viðskiptanna hefði að nokkru verið stofnað án síns samþykkis, auk þess sem ráðgjöf S hefði verið ábótavant. Að svo miklu leyti sem H hafði ekki samþykkt viðskiptin var talið að hann hefði með athafnaleysi sínu orðið skuldbundinn af þeim. Sýnt þótti að H hefði verið kynnt eðli viðskiptanna og sú áhætta sem þeim fylgdi. Var því ekki fallist á að ráðgjöfinni hefði verið svo ábótavant að skuldbindingar H við S væru niður fallnar eða að stofnast hefði til bótaréttar hans á hendur S. Þótti ekki hagga því að S hafði vanrækt skyldu sína til að gera skriflegan samning við H. Þá var ekki fallist á að viðskiptunum yrði jafnað til veðmála eða fjárhættuspila, enda hafði verið gert ráð fyrir viðskiptum sem þessum í lögum frá því fyrir þann tíma er til viðskiptanna var stofnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. janúar 2001. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Málið á rætur að rekja til verðbréfaviðskipta, sem áfrýjandi átti fyrir milligöngu Fjárfestingarfélagsins Skandia hf. á árunum 1993 til 1996. Þau kröfuréttindi, sem mál þetta varðar, hefur stefndi nú eignast og fer með aðild að því. Samkvæmt gögnum málsins virðist áfrýjandi í um 30 skipti hafa keypt og selt verðbréf fyrir milligöngu Skandia hf., en viðskiptin voru aðallega um afleiðusamninga, einkum valréttarsamninga. Á viðskiptunum tapaði áfrýjandi alls 1.999.620 krónum. Hann lagði í upphafi fram fé til viðskiptanna, en þegar á leið lagði Skandia hf. út fyrir skuldbindingum hans. Þegar viðskiptunum lauk stóð hann í skuld við Skandia hf., sem nam 653.446 krónum samkvæmt endanlegum gögnum áfrýjanda. Af gögnum málsins verður ráðið að sú skuld hafi myndast vegna viðskipta, sem áttu sér stað á tímabilinu frá 4. mars til 10. maí 1996. Málið var þó höfðað til heimtu 547.596 króna.

Varnir áfrýjanda lúta aðallega að tvennu. Annars vegar kveður hann Skandia hf. hafa skuldbundið sig í einstökum verðbréfaviðskiptum án þess að hafa fengið til þess heimild sína. Hins vegar telur hann hafa skort mjög á að ráðgjöf Skandia hf. væri fullnægjandi.

II.

Stefndi reisir kröfu sína á hendur áfrýjanda á því að í öllum tilvikum hafi áfrýjandi ýmist samþykkt tillögur starfsmanna Skandia hf. um kaup á tilteknum verðbréfum eða gefið sjálfur fyrirmæli um þau. Í því sambandi er til þess að líta að áfrýjandi bar fyrir dómi að oftast hafi hann sjálfur eða starfsmaður Skandia hf. gert tillögu um þau viðskipti, sem síðar var stofnað til. Áfrýjandi gekkst jafnframt við því að hafa fengið reglulega send yfirlit frá Skandia hf., þar sem verðbréfaviðskipti hans voru sundurliðuð, en hann hafi þó ekki kynnt sér efni þeirra.

Viðskiptum aðilanna lauk vorið 1996. Áfrýjandi bar því ekki við fyrr en liðlega tveimur og hálfu ári síðar að til viðskiptanna hefði verið stofnað án hans samþykkis, en þetta kom fyrst fram í greinargerð hans fyrir héraðsdómi 17. desember 1998. Áður hafði þó áfrýjandi kvartað yfir samskiptum sínum við Skandia hf. í bréfi til bankaeftirlits Seðlabanka Íslands 24. mars 1997. Þá er og til þess að líta að áfrýjandi hefur ekki borið á móti því að hafa fengið innheimtubréf vegna þessara viðskipta frá Skandia hf. og lögmanni félagsins á árunum 1996 og 1997. Að svo miklu leyti, sem áfrýjandi samþykkti einstök viðskipti ekki fyrir fram eða skömmu eftir að til þeirra var stofnað, verður að líta svo á að hann hafi með þessu athafnaleysi sínu orðið skuldbundinn af þeim.

III.

Skilja verður málatilbúnað áfrýjanda um annmarka á ráðgjöf Skandia hf. þannig að þar geri hann ráð fyrir að félagið hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart honum. Bætur á þeim grunni svari að minnsta kosti til þeirrar fjárhæðar, sem stefndi krefur hann um. Fallast verður á með áfrýjanda að á Skandia hf. hafi hvílt rík skylda til að veita honum greinargóðar upplýsingar um þau viðskipti, sem félagið hafði milligöngu um að stofna til, sbr. þágildandi ákvæði 1. mgr. 13. gr. laga nr. 9/1993 um verðbréfaviðskipti, sem tóku til viðskipta aðilanna og eru efnislega samhljóða 1. mgr. 15. gr. laga nr. 13/1996 um sama efni. Þar ber að hafa sérstaklega í huga að ekki liggur fyrir að áfrýjandi hafi haft mikla reynslu af verðbréfaviðskiptum. Fyrir dómi viðurkenndi áfrýjandi hins vegar að hafa sjálfur óskað eftir að taka þátt í verðbréfaviðskiptum, sem hefðu í för með sér „dálitla áhættu“. Bar áfrýjandi jafnframt að sá starfsmaður Skandia hf., sem hann hafði að öðru jöfnu samskipti við, hefði kynnt honum hvað afleiður væru og „hvernig þær virkuðu“. Í áðurnefndu bréfi lögmanns áfrýjanda til bankaeftirlits Seðlabanka Íslands kemur einnig fram að starfsmaðurinn hafi í upphafi viðskiptanna tjáð áfrýjanda að „mestir ávöxtunarmöguleikar væru í kaupum á optionum, en jafnframt að þau viðskipti séu áhættusöm.“ Fyrir dómi kvaðst áfrýjandi hafa kvartað við yfirmann starfsmannsins, sem hefði þá sagt sér að þetta væru „mjög áhættusöm viðskipti“. Óumdeilt er að þetta hafi gerst áður en stofnað var til viðskiptanna, sem krafa stefnda í málinu stafar af. Samkvæmt þessu liggur fyrir að áfrýjanda var greint frá eðli þeirra viðskipta, sem hann stofnaði síðar til, og að þau væru mjög áhættusöm.

Vegna umfangs viðskiptanna og þeirrar áhættu, sem þeim var samfara, bar Skandia hf. með réttu að gera um þau sérstakan samning við áfrýjanda, þar sem kveðið hefði verið á um réttindi og skyldur samningsaðila, sbr. þágildandi ákvæði 1. mgr. 15. gr. laga nr. 9/1993, sbr. 17. gr. laga nr. 13/1996. Þeirri skyldu sinnti félagið ekki. Eins og áður greinir varð áfrýjandi hins vegar allt að einu bundinn af viðskiptunum vegna athafnaleysis síns eftir að til þeirra hafði verið stofnað. Með hliðsjón af þessu og því, sem áður greinir um þær upplýsingar sem áfrýjanda voru veittar um eðli viðskiptanna, verður ekki talið að hann hafi fært fyrir því nægileg rök að ráðgjöfinni hafi verið svo ábótavant að það leysi hann undan skuldbindingum hans gagnvart stefnda eða hann eigi af þeim sökum bótarétt á hendur stefnda.

IV.

Ekki verður fallist á það með áfrýjanda að viðskiptin verði ógilt á þeim forsendum að þeim verði jafnað til fjárhættuspila eða veðmála. Allt frá gildistöku laga nr. 9/1993, sbr. nú b. lið 3. töluliðar 2. gr. laga nr. 13/1996, hefur verið gert ráð fyrir því í lögum að stunduð væru viðskipti með þá tegund verðbréfa, sem nefnast afleiðusamningar. Liggur því fyrir að viðskipti áfrýjanda voru ekki andstæð lögum þegar til þeirra var stofnað.

Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans um aðrar málsástæður áfrýjanda staðfest.

Samkvæmt öllu framangreindu verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað, en rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.