689/2010

H slasaðist alvarlega í umferðarslysi er hann, við framúrakstur í íbúðabyggð, missti stjórn á bifreið sem hann ók með þeim afleiðingum að hún endaði á steyptum húsvegg. Krafði hann vátryggjanda bifreiðarinnar, V hf., um bætur úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. V hf. taldi H hafa fyrirgert rétti sínum til bóta, að öllu leyti eða að hluta, þar sem slysið yrði rakið til stórkostlegs gáleysis hans. Það var mat Hæstaréttar að aðstæður á vettvangi hefðu gert framúrakstur varhugaverðan, m.a. vegna þess að vænta mátti umferðar frá gatnamótum sem og gangandi vegfarenda. Þar sem H hefði ekið bifreiðinni langt yfir leyfðum hámarkshraða, á blautri götunni auk þess sem hún hefði verið vanbúin taldi Hæstiréttur að sýnt hefði verið fram á að H hefði valdið slysinu af stórkostlegu gáleysi. Þá var rakið að H hefði haft gild ökuréttindi er slysið varð, hann hefði ekki verið undir áhrifum áfengis eða fíkniefna og að líkamstjón hans yrði einkum rakið til þess að bifreiðin kastaðist til er hjól hennar lenti utan í gangstéttarbrún með þeim afleiðingum að hún kastaðist á húsvegg. Með vísan til þessa og 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004, sbr. 9. gr. vátryggingarskilmála V. hf., var talið rétt að H skyldi bera 1/3 hluta tjóns síns sjálfur en viðurkennd var bótaskylda V hf. á 2/3 hlutum tjónsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 30. september 2010. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 17. nóvember 2010 og áfrýjaði hann öðru sinni 14. desember sama ár samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að bótaskylda sín verði aðeins viðurkennd að hluta og stefnda gert að bera meirihluta tjóns síns sjálfur. Málskostnaður verði þá felldur niður.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

I

Stefndi slasaðist alvarlega í umferðarslysi 18. febrúar 2008 er hann, sem ökumaður bifreiðarinnar PL 821, missti stjórn á henni með þeim afleiðingum að hún endaði á steyptum húsvegg. Eigandi bifreiðarinnar var farþegi í henni umrætt sinn og lést hann í slysinu. Í máli þessu krefst stefndi viðurkenningar á rétti sínum til bóta úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Áfrýjandi telur stefnda hafa fyrirgert bótarétti, að öllu leyti eða að hluta, vegna þess að slysið verði rakið til stórkostlegs gáleysis hans.

Fyrir Hæstarétti byggir stefndi á því að áfrýjandi hafi fyrst við munnlegan málflutning í héraði stutt kröfu sína um lækkun bóta eða brottfall bótaréttar við vátryggingarskilmála sína um slysatryggingu ökumanns. Í greinargerð sinni hafi hann einungis byggt á 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Hér sé því um að ræða nýja málsástæðu sem komið hafi of seint fram og hafi henni verið mótmælt sem slíkri við munnlegan málflutning í héraði. Beri þegar af þessari ástæðu að taka kröfu stefnda til greina.

Af málatilbúnaði áfrýjanda í héraði er ljóst að hann byggir sýknukröfu sína, og eftir atvikum varakröfu um bótaskyldu að hluta, á því að stefndi hafi valdið slysinu með stórkostlegu gáleysi. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi eiga skaðabótareglur 88. gr. umferðarlaga ekki við um rétt stefnda til bóta enda getur tjónþoli ekki átt rétt til skaðabóta á hendur sjálfum sér. Stefndi var slysatryggður sem ökumaður bifreiðarinnar samkvæmt 92. gr. umferðarlaga. Um þá slysatryggingu fer samkvæmt ákvæðum þeirrar greinar, skilmálum slysatryggingarinnar og ákvæðum laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, sbr. hér einkum 27. gr. þeirra. Í svarbréfi áfrýjanda til lögmanns stefnda 13. febrúar 2009 þar sem synjað var kröfu hans um bætur úr slysatryggingunni var meðal annars vísað til 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 og „9. gr. sameiginlegra skilmála Vátryggingafélags Íslands hf. nr. YY10.“ Í stefnu tók stefndi fram að áfrýjandi hefði synjað bótum á þessum forsendum. Í greinargerð stefnda í héraði var meðal annars vísað til 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004. Með vísan til þessa, sbr. 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, telst málsástæða sem þetta varðar hafa verið nægilega fram komin við meðferð málsins í héraði.

II

Samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 losnar vátryggingafélag úr ábyrgð í heild eða að hluta hafi vátryggður, í öðrum vátryggingum en ábyrgðartryggingum, valdið vátryggingaratburði með háttsemi sem telja verður stórkostlegt gáleysi. Í 9. grein fyrrgreindra vátryggingarskilmála áfrýjanda, sem hér eiga við, er að finna samsvarandi ákvæði um stórkostlegt gáleysi.

Áfrýjandi ber sönnunarbyrði fyrir því að stefndi hafi valdið slysinu 18. febrúar 2008 með stórkostlegu gáleysi við akstur bifreiðarinnar. Ekki er deilt um að aðdragandi slyssins var sá að stefndi ók fram úr bifreiðinni UI 419 á Vesturgötu á Akranesi. Ökumaður þeirrar bifreiðar, J-kk-nf M-kk-nf B-kk-nf, gaf skýrslu hjá lögreglu og kvaðst sjálfur hafa ekið á um 40 km/klst. en taldi að bifreið stefnda hefði verið á 50-60 km/klst. þegar hún fór fram úr. Síðan hefði ökumaður hennar „botnstigið“ bifreiðina og þá gæti hraðinn hafa orðið 70-80 km/klst. Með J-kk-þgf M-kk-þgf í bifreiðinni umrætt sinn var I-kk-nf B-kk-nf J-kk-nf. Hann gaf skýrslu hjá lögreglu og kvað bifreið stefnda hafa verið ekið hratt fram úr þeim og hafi ökumaðurinn gefið vel í. Við þetta hafi bifreiðin skekkst á veginum og ökumaður virst missa stjórn hennar. Lýsti hann því svo að ökumaðurinn hafi „neglt framúr“. Hann taldi að bifreið stefnda hafi verið ekið um það bil helmingi hraðar en bifreið þeirri sem hann var farþegi í.

Við rannsókn sakamáls sem rekið var gegn stefnda vegna slyssins fékk lögreglan á Akranesi M-kk-þf Þ-kk-þf J-kk-þf, prófessor í vélaverkfræði við Háskóla Íslands, til að reikna út áætlaðan hraða bifreiðarinnar í aðdraganda slyssins. Varð niðurstaðan sú að áætlaður hraði hennar væri talinn 85 km/klst., mögulegur lágmarkshraði 76 km/klst. og mögulegur hámarkshraði 103 km/klst. Með dómi Héraðsdóms Vesturlands 10. nóvember 2008 var stefndi sakfelldur fyrir manndráp af gáleysi vegna þess slyss sem hér um ræðir og var þar talið sannað, meðal annars með játningu stefnda, að hann hefði ekið bifreiðinni á allt að 85 km/klst. Verður lagt til grundvallar í máli þessu að stefndi hafi ekið bifreiðinni á að minnsta kosti 76 km/klst. og allt að 85 km/klst. þegar slysið varð.

Í kjölfar slyssins óskaði lögreglan á Akranesi eftir bíltæknirannsókn á bifreiðinni. Samkvæmt þeirri rannsókn voru afturhjólbarðar slitnir og mynstur nánast horfið, hemladiskar skemmdir af ryði og verulegur mismunur á loftþrýstingi í hjólbörðum. Segir í niðurstöðum rannsóknarinnar að í ljósi upplýsinga frá lögreglu um að engin hemlaför hafi fundist á vettvangi eftir ökutækið hafi ástand hemla í afturhjólum ekki komið að sök í aðdraganda slyssins. Slit og ójafn loftþrýstingur í hjólbörðunum að aftan hafi skert stöðugleika ökutækisins verulega en hefði samt ekki átt að koma að sök þar sem hámarkshraði var 50 km/klst. Eftir því sem ökuhraðinn aukist gæti áhrifa slitinna hjólbarða og ójafns loftþrýstings meira. Hefði hraði ökutækisins verið um eða innan við tilskilinn hámarkshraða hefði ástand hjólbarða ekki átt að koma að sök. Hins vegar hafi ökutækið ekki verið í notkunarhæfu ástandi vegna slits hjólbarðanna að aftan. Þá segir að orsök slyssins verði ekki rakin til skyndibilunar í ökutækinu.

Samkvæmt 3. mgr. 59. gr. umferðarlaga hvílir sú skylda á ökumanni að gæta þess að ökutæki sé í góðu ástandi. Samkvæmt gögnum málsins átti það ekki að fara fram hjá stefnda að afturhjólbarðar bifreiðarinnar voru mjög slitnir og losar það hann ekki undan þeirri ábyrgð að bifreiðin hafði nýlega verið skoðuð. Í 4. gr. umferðarlaga er mælt fyrir um að vegfarandi skuli sýna tillitssemi og varúð svo að eigi leiði til hættu eða valdi tjóni eða óþægindum og þannig að eigi trufli eða tefji umferð að óþörfu. Hann skuli og sýna þeim, sem búa við eða staddir eru við veg, tillitssemi. Þá segir í 36. gr. laganna að ökuhraða skuli jafnan miða við aðstæður með sérstöku tilliti til öryggis annarra. Þannig skuli ökumaður miða hraðann við gerð og ástand vegar, veður, birtu, ástand ökutækis og hleðslu svo og umferðaraðstæður að öðru leyti. Þá hvílir sérstök skylda á ökumanni að aka nægilega hægt miðað við aðstæður í þéttbýli, við vegamót og þegar vegur er blautur eða háll, svo dæmi séu tekin. Samkvæmt 22. gr. umferðarlaga er framúrakstur bannaður rétt áður en komið er að vegamótum.

Vesturgata á Akranesi er í þéttbýli og er hámarkshraði þar 50 km/klst. Eru akreinar tvær, hvor í sína áttina, og gagnstéttar meðfram götunni sem liggur um íbúðabyggð. Rétt við þann stað þar sem bifreið stefnda fór fram úr bifreiðinni UI 419 eru nokkur gatnamót á báðar hendur. Gerðu aðstæður á vettvangi því framúrakstur varhugaverðan, meðal annars vegna þess að vænta mátti umferðar frá gatnamótum og gangandi vegfarenda. Að þessu virtu og þegar litið er til þess að stefndi ók bifreiðinni langt yfir leyfðum hámarkshraða á blautri götunni auk þess sem fyrir liggur að bifreiðin var vanbúin vegna lélegra afturhjólbarða, er fallist á með áfrýjanda að stefndi hafi valdið slysinu af stórkostlegu gáleysi.

Stefndi hafði gild ökuréttindi er slysið varð. Við blóðrannsókn sem framkvæmd var eftir slysið kom fram að hann var þá hvorki undir áhrifum áfengis né fíkniefna. Líkamstjón hans verður einkum rakið til þess að bifreiðin kastaðist til er hjól hennar lenti utan í gangstéttarbrún með þeim afleiðingum að hún kastaðist á húsvegg. Með vísan til þessa og 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004, sbr. 9. gr. vátryggingarskilmála áfrýjanda, verður stefndi látinn bera 1/3 hluta tjóns síns sjálfur. Samkvæmt því verður viðurkennd bótaskylda áfrýjanda á 2/3 hlutum þess tjóns, sem stefndi varð fyrir við vátryggingaratburðinn 18. febrúar 2008. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað fer sem í dómsorði segir.

Dómsorð:

Viðurkennd er bótaskylda áfrýjanda, Vátryggingafélags Íslands hf., á 2/3 hlutum þess tjóns sem stefndi, H-kk-nf M-kk-nf H-kk-nf, varð fyrir í umferðarslysi á Vesturgötu á Akranesi 18. febrúar 2008.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.000.000 krónur.