156/2011

H  höfðaði mál gegn bankanum L hf. og krafðist greiðslu vegna svonefndrar bakábyrgðar sem forveri L hf. hafði undirgengist gagnvart H vegna ábyrgðar þess síðarnefnda á greiðslum B hf. til leigusala húsnæðis þar sem B hf. rak verslun. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hafði forveri L hf. verið tekinn til slitameðferðar og tiltekin réttindi og skyldur færðar yfir í L hf. Laut ágreiningur aðila að því hvort L hf. bæri hina umdeildu bakábyrgð þótt Fjármálaeftirlitið hefði tekið ákvörðun um að réttindi og skyldur forvera L hf. vegna ábyrgðarinnar ættu ekki að færast yfir til L hf. Hæstiréttur féllst á kröfu H. Vísað var til þess að L hf. hafði lýst því yfir eftir að ákvörðun Fjármálaeftirlitsins var tekin að bankinn hefði tekið yfir réttindi og skyldur samkvæmt bakábyrgðinni, L hf. hefði síðar haft milligöngu um greiðslu þóknunar til H vegna ábyrgðarinnar og að L hf. hefði ekki fyrr en nokkru síðar hreyft því gagnvart H að skuldbinding vegna ábyrgðarinnar hvíldi ekki á sér vegna ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. mars 2011. Hann krefst að stefnda verði gert að greiða sér 42.389.611 sænskar krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 68.771 sænskri krónu frá 26. febrúar 2009 til 23. mars sama ár, 22.494.140 sænskum krónum frá þeim degi til 9. maí sama ár, 36.836.111 sænskum krónum frá þeim degi til 7. ágúst sama ár og 42.389.611 sænskum krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Eftir uppkvaðningu héraðsdóms hefur nafni stefnda verið breytt úr NBI hf. í Landsbankinn hf.

I

Samkvæmt gögnum málsins á það rætur að rekja til þess að áfrýjandi gekkst í ábyrgð gagnvart nafngreindu félagi í Svíþjóð fyrir greiðslu skuldbindinga Baugs Group hf. samkvæmt húsaleigusamningi um tiltekna fasteign í Stokkhólmi, en þó að hámarki 42.320.840 sænskar krónur. Landsbanki Íslands hf. lýsti því yfir 27. mars 2003 að hann gengist í ábyrgð gagnvart áfrýjanda fyrir greiðslum, sem sá síðarnefndi kynni að inna af hendi í skjóli ábyrgðar sinnar. Báðar þessar ábyrgðir voru tímabundnar, en þær voru síðast framlengdar í júlí 2007 þannig að ábyrgð áfrýjanda gagnvart leigusala Baugs Group hf. átti að standa til 31. desember 2012 og ábyrgð Landsbanka Íslands hf. gagnvart áfrýjanda til 15. janúar 2013. Fyrir liggur að áfrýjandi fékk með reglulegu millibili greidda þóknun frá Landsbanka Íslands hf. fyrir ábyrgð sína.

Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Í framhaldi af því tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun 9. sama mánaðar um ráðstöfun eigna og skulda bankans til Nýja Landsbanka Íslands hf., sem nú ber heiti stefnda. Í 9. tölulið þeirrar ákvörðunar sagði eftirfarandi: „Nýi Landsbanki Íslands hf. yfirtekur jafnframt skuldbindingar samkvæmt inn- og útflutningsábyrgðum, ábyrgðir vegna efnda fyrirtækja og einstaklinga er tengjast reglubundinni starfsemi. Nýi Landsbanki Íslands yfirtekur ekki ábyrgðir Landsbanka Íslands hf. vegna: a) skuldbindinga dótturfélaga erlendis, b) fyrirtækja í greiðslustöðvun, undir nauðasamningi eða gjaldþrotaskiptum, c) skuldbindinga eigenda Landsbanka Íslands hf. og tengdra aðila, d) skuldbindinga við íslensk fjármálafyrirtæki.“ Í niðurlagi ákvörðunarinnar var tekið fram að hún væri reist á fyrirliggjandi gögnum og upplýsingum, en ef sá grundvöllur ákvörðunarinnar reyndist rangur eða ófullnægjandi eða aðrar forsendur hennar brygðust verulega gæti Fjármálaeftirlitið gert hvers konar breytingar á henni, þar á meðal fellt hana úr gildi í heild eða að hluta.

Áfrýjandi beindi tölvubréfi 13. október 2008 til Landsbanka Íslands hf., þar sem borin var upp spurning um hvort fyrrnefnd ábyrgð bankans gagnvart áfrýjanda yrði flutt til stefnda. Þessu svaraði bankinn með tölvubréfi næsta dag, þar sem lýst var þeirri von að yfirlýsing, sem fylgdi bréfinu, fæli í sér fullnægjandi svar við spurningu áfrýjanda. Í yfirlýsingunni, sem var dagsett 13. október 2008 og undirrituð af tveimur mönnum af hálfu stefnda, var vísað til þess að Landsbanki Íslands hf. hafi verið tekinn til slita eftir lögum nr. 125/2008 og íslenska ríkið stofnað Nýja Landsbanka Íslands hf., sem væri að fullu í eigu þess. Af því tilefni væri tekið fram að nýi bankinn hafi tekið yfir réttindi og skyldur þess eldri samkvæmt ábyrgð með nánar tilgreindu auðkenni, sem gefin hafi verið út í þágu Baugs Group hf. til áfrýjanda. Áfrýjandi svaraði þessu með tölvubréfi 14. október 2008, þar sem þakkað var fyrir staðfestingu á því að ábyrgðin hafi verið flutt til stefnda, en jafnframt óskað eftir að sama yfirlýsing yrði send áfrýjanda með svonefndu SWIFT skeyti og um leið gögn frá fyrirtækjaskrá til að sýna fram á að hún hafi verið undirrituð af mönnum, sem væru bærir til að gefa út skjöl af þessum toga í nafni stefnda. Degi síðar sendi Landsbanki Íslands hf. tölvubréf til áfrýjanda, þar sem fram kom að umbeðið skeyti hafi verið sent, svo og að bréfinu fylgdu skjöl til að verða við óskum áfrýjanda að öðru leyti.

Fjármálaeftirlitið tók 19. október 2008 ákvörðun um breytingar á áðurnefndri ákvörðun frá 9. sama mánaðar og tók hún meðal annars að tvennu leyti til 9. töluliðar eldri ákvörðunarinnar. Annars vegar var bætt við c) lið orðunum „sem eiga eða áttu virkan eignarhluta í Landsbanka Íslands hf.“ og hins vegar nýjum staflið, sem varð e) liður þessa töluliðar og hljóðaði svo: „aðrar sérstaklega tilgreindar ábyrgðir samkvæmt upptalningu í samantekt með nýjum stofnefnahagsreikningi.“

Í málinu liggur fyrir að skeytið, sem átti að senda áfrýjanda 15. október 2008, hafi ekki komist til skila og ítrekaði áfrýjandi í tölvubréfi 20. sama mánaðar ósk um að fá yfirlýsingu stefnda frá 13. október 2008 í þeim búningi. Stefndi varð við beiðni áfrýjanda og sendi yfirlýsinguna á ný í SWIFT skeyti 23. sama mánaðar.

Áfrýjandi sendi stefnda skeyti 18. nóvember 2008 og óskaði eftir heimild til að taka af tilteknum bankareikningi stefnda þóknun vegna ábyrgðar áfrýjanda á tímabilinu frá 16. október 2008 til 15. janúar 2009. Gagnstætt því, sem virðist eftir gögnum málsins hafa verið gert í fyrri tilvikum, var bankareikningur hjá áfrýjanda ekki skuldfærður fyrir þóknuninni, heldur tók stefndi fjárhæð hennar af reikningi Baugs Group hf. hjá sér 25. nóvember 2008 og sendi áfrýjanda sama dag.

Frekari samskipti en að framan greinir virðast ekki hafa verið milli aðilanna vegna þessa málefnis fyrr en stefndi sendi áfrýjanda skeyti 3. febrúar 2009. Í því var vísað til þess að stefndi hafi 13. október 2008 lýst yfir að hann hafi tekið yfir réttindi og skuldbindingar Landsbanka Íslands hf. samkvæmt svonefndri bakábyrgð, sem gefin hafi verið út til áfrýjanda í þágu Baugs Group hf. Yfirlýsingin hafi verið gefin á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 um ráðstöfun eigna og skuldbindinga Landsbanka Íslands hf. til stefnda. Þeirri ákvörðun hafi síðan verið breytt 12. og 19. október 2008. Án tillits til yfirlýsingar stefnda 13. október 2008 væri þessi ábyrgð meðal skuldbindinga Landsbanka Íslands hf. í ljósi ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 19. sama mánaðar. Af þeim sökum ætti að beina kröfum vegna ábyrgðarinnar til skilanefndar Landsbanka Íslands hf. Þessu svaraði áfrýjandi með tölvubréfi 5. febrúar 2009, þar sem óskað var eftir að stefndi tæki þetta til frekari athugunar með tilliti til yfirlýsingar sinnar 13. október 2008, svo og að hann greiddi þóknun fyrir ábyrgð áfrýjanda vegna tímabilsins 16. janúar til 15. apríl 2009. Í tölvubréfi stefnda til áfrýjanda 9. febrúar 2009 var áréttað að skuldbindingar vegna ábyrgðarinnar gagnvart áfrýjanda hvíldu á Landsbanka Íslands hf. Stefnda væri ljóst að hann hafi lýst því yfir 13. október 2008 að skuldbindingarnar væru á sínum herðum, en ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 19. sama mánaðar hafi leitt til gagnstæðrar niðurstöðu og yrði áfrýjandi að snúa sér vegna þessa til skilanefndar Landsbanka Íslands hf.

Áfrýjandi ítrekaði 10. febrúar 2009 kröfu um þóknun vegna ábyrgðar sinnar og leitaði jafnframt upplýsinga frá stefnda um hvaða atriði í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 19. október 2008 hafi orðið til þess að létta af honum skuldbindingum við áfrýjanda vegna ábyrgðarinnar. Í svari stefnda 13. febrúar 2009 var vísað til þess að í ákvörðuninni hafi meðal annars verið tekið fram í h. lið að eignir, sem væru tilgreindar í samantekt og tillit væri tekið til í stofnefnahag stefnda, yrðu ekki framseldar til hans frá Landsbanka Íslands hf. Ábyrgðin, sem hér um ræði, væri meðal þeirra eigna, sem sérstaklega hafi verið tilgreindar og væru ekki hluti af stofnefnahagsreikningi stefnda, en af þeim sökum hvíldu skuldbindingar vegna ábyrgðarinnar áfram á Landsbanka Íslands hf.

Í skeyti til stefnda 23. febrúar 2009 greindi áfrýjandi frá því að hann hafi 19. sama mánaðar verið krafinn um greiðslu á 22.425.369 sænskum krónum vegna skulda Baugs Group hf. samkvæmt fyrrnefndum húsaleigusamningi. Stefndi væri því krafinn um þá fjárhæð í skjóli ábyrgðar sinnar gagnvart áfrýjanda, auk 68.771 sænskrar krónu vegna ógreiddrar þóknunar fyrir ábyrgð áfrýjanda. Í skeytinu var vísað til yfirlýsingar stefnda 13. október 2008, sem hafi verið staðfest í SWIFT skeyti 23. sama mánaðar, en yfirlýsingin fæli í sér gilda skuldbindingu stefnda, sem áfrýjandi hafi lagt traust á og hagað gerðum sínum eftir. Þetta skeyti hafi að auki verið sent eftir að Fjármálaeftirlitið tók nýja ákvörðun 19. október 2008, sem stefndi teldi hafa leyst sig undan skuldbindingunni. Þá hafi stefndi greitt áfrýjanda þóknun vegna ábyrgðar hans í nóvember 2008 án þess að vísa til þessarar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins, en hennar hafi stefndi fyrst getið í skeyti 3. febrúar 2009 og þá um leið hreyft því í fyrsta sinn að hann teldi sig ekki bera skuldbindingar vegna ábyrgðarinnar. Áfrýjandi ítrekaði þessa kröfu í skeyti til stefnda 27. febrúar 2009.

Baugur Group hf. mun hafa fengið heimild til greiðslustöðvunar 11. febrúar 2009 og mun bú félagsins hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta 11. mars sama ár. Áfrýjandi tilkynnti stefnda með skeyti 9. apríl 2009 að hann hafi 7. sama mánaðar verið krafinn um greiðslu á 14.341.971 sænskri krónu vegna ábyrgðar sinnar gagnvart leigusala Baugs Group hf. Þá tilkynnti áfrýjandi með skeyti 7. júlí 2009 að leigusalinn hafi 3. sama mánaðar krafið sig til viðbótar um 5.553.500 sænskar krónur í skjóli ábyrgðarinnar. Í báðum tilvikum krafðist áfrýjandi greiðslu þessara fjárhæða úr hendi stefnda, sem eftir gögnum málsins svaraði ekki skeytum áfrýjanda. Áfrýjandi höfðaði síðan mál þetta með stefnu 25. ágúst 2009 til heimtu allra áðurgreindra fjárhæða. Í málinu liggur fyrir að áfrýjandi lýsti jafnframt kröfu sömu fjárhæðar við slit Landsbanka Íslands hf. 28. október 2009, en í kröfulýsingu var þess sérstaklega getið að áfrýjandi hafi þegar höfðað mál gegn stefnda, sem bæri fyrir sig að skuldbindingin hvíldi á Landsbanka Íslands hf., og væri kröfunni því lýst með fyrirvara um þetta og yrði hún dregin til baka ef stefnda yrði gert að greiða hana.

II

Í málinu verður að leggja til grundvallar að ábyrgð Landsbanka Íslands hf. gagnvart áfrýjanda, sem ágreiningur aðilanna er sprottinn af, hafi verið meðal skuldbindinga þess fyrstnefnda, sem áttu að flytjast til stefnda samkvæmt áðurgreindum 9. tölulið ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. Þessum lið í ákvörðuninni var sem fyrr segir breytt með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 19. sama mánaðar, þar sem meðal annars kom fram að ábyrgðir Landsbanka Íslands hf., sem yrðu sérstaklega tilgreindar í upptalningu í samantekt með nýjum stofnefnahagsreikningi stefnda, flyttust ekki til þess síðastnefnda. Stofnefnahagsreikningur stefnda hefur ekki verið lagður fram í málinu og virðist hann ekki hafa verið gerður fyrr en í desember 2009, en áfrýjandi hefur ekki vefengt að ábyrgð Landsbanka Íslands hf. gagnvart sér hafi ekki verið flutt til stefnda samkvæmt þeim reikningi og gögnum með honum. Samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002, eins og hún hljóðaði á þessum tíma, var það á valdi Fjármálaeftirlitsins að taka ákvarðanir sem þessar svo að bindandi yrði fyrir eldri bankann, þann yngri og viðsemjendur þeirra, svo og að breyta slíkum ákvörðunum eins og skýr fyrirvari var gerður um í ákvörðuninni frá 9. október 2008.

Eins og áður greinir beindi stefndi skriflegri yfirlýsingu til áfrýjanda 13. október 2008 um að hann hafi tekið yfir réttindi og skyldur Landsbanka Íslands hf. samkvæmt ábyrgðinni, sem sá banki hafði gefið út til áfrýjanda vegna ábyrgðar hans á skuldbindingum Baugs Group hf. Þessa yfirlýsingu, sem geymdi enga fyrirvara, gaf stefndi í tilefni af fyrirspurn, sem áfrýjandi hafði beint til Landsbanka Íslands hf. sama dag um hvort ábyrgðin myndi færast til stefnda, og samþykkti áfrýjandi þessa ráðstöfun efnislega í tölvubréfi 14. sama mánaðar. Á þessum tíma hafði stefndi öðlast hæfi til að eignast réttindi og taka á sig skyldur samkvæmt 15. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Þótt yfirlýsingin hafi verið gefin þegar aðstæður voru enn með þeim hætti að ábyrgðinni væri ætlað að hvíla á stefnda samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008, verður ekki horft fram hjá því að stefndi ítrekaði yfirlýsingu sína óbreytta í skeyti til áfrýjanda 23. sama mánaðar eða fjórum dögum eftir að Fjármálaeftirlitið hafði tekið nýja ákvörðun, sem stefndi heldur fram að hafi létt þessari skuldbindingu af sér. Um mánuði síðar hafði stefndi að auki sem áður segir milligöngu um greiðslu þóknunar til áfrýjanda vegna ábyrgðar hans án þess að Landsbanki Íslands hf. hafi átt þar hlut að máli. Stefndi hreyfði því í engu gagnvart áfrýjanda fyrr en 3. febrúar 2009 að hann teldi skuldbindingu vegna ábyrgðarinnar ekki hvíla á sér vegna ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 19. október 2008. Þetta aðgerðaleysi stefnda, sem fól í sér brot gegn trúnaðarskyldu hans í því samningssambandi sem samkvæmt framansögðu hafði komist á milli aðilanna, var fallið til að vekja með réttu hjá áfrýjanda traust á því að orð stefnda í yfirlýsingunni 13. október 2008 myndu standa. Að virtum framangreindum atvikum málsins getur stefndi ekki vikist undan þessu á þeim grunni, sem hann ber fyrir sig í málinu. Af þessum sökum eru ekki efni til annars en að taka til greina kröfu áfrýjanda, en hvorki hefur stefndi mótmælt fjárhæð hennar né skyldu sinni til að greiða dráttarvexti eins og krafist er.

Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, Landsbankinn hf., greiði áfrýjanda, Handelsbanken AB, 42.389.611 sænskar krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 68.771 sænskri krónu frá 26. febrúar 2009 til 23. mars sama ár, 22.494.140 sænskum krónum frá þeim degi til 9. maí sama ár, 36.836.111 sænskum krónum frá þeim degi til 7. ágúst sama ár og 42.389.611 sænskum krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.