16/2002

Bræðurnir Á, G, P og K keyptu þrjár fasteignir af F og gáfu um leið út skuldabréf, tryggð með 1. veðrétti í viðkomandi eignum. Bréf þessi voru auðkennd hjá F sem nr. 847 og 848. Á varð síðar einn eigandi að húseignum þessum og gaf þá út skuldabréf, nr. 970 og 971, tryggð með 5. veðrétti í einni eigninni. F höfðaði síðar mál á hendur öllum bræðrunum á grundvelli bréfa nr. 847 og 848 fékk þar viðurkenndar kröfur á hendur þeim. Í framhaldi voru fyrrnefndar fasteignir seldar nauðungarsölu. Bú Á, P og K voru í kjölfarið tekin til gjaldþrotaskipta að kröfu F, sem lýsti m.a. kröfu í bú Á á grundvelli skuldabréfanna fjögurra, án þess að gert væri ráð fyrir lækkun hennar vegna þess sem F hafði fengið í sinn hlut við nauðungarsölurnar. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að kröfuhafa er ekki skylt samkvæmt síðari málslið 1. mgr. og 2. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 að færa niður skuldir án gefins tilefnis frá skuldara. Ekki voru heldur fyrir hendi skilyrði samkvæmt nefndri 57. gr. til að færa niður kröfur F samkvæmt skuldabréfum nr. 970 og 971, þar sem F hafði ekki keypt þá fasteign sem veð samkvæmt þeim bréfum var í, þegar hún var seld nauðungarsölu. Með hliðsjón af framlagðri yfirmatsgerð þótti fullnægt skilyrðum 57. gr. til að lækka kröfur F um þá fjárhæð sem nam mismuninum á því verði sem hann keypti eignirnar á og markaðsvirði þeirra á þeim tíma. Með því að F átti réttmæta kröfu á hendur Á, P og K voru allt að einu skilyrði til gjaldþrotaskipta og var því hafnað kröfum þeirra um bætur úr hendi F á grundvelli 3. mgr. 66. gr. laga nr. 21/1991.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 14. janúar 2002. Þeir krefjast þess að staðfest verði með dómi að stefnda hafi borið eftir samþykki boðs við nauðungarsölu 5. maí 1998 að fella niður kröfur sínar að fjárhæð samtals 30.307.093 krónur samkvæmt veðskuldabréfum, auðkennd af honum nr. 847 og 848, sem síðar var lýst í þrotabú áfrýjenda K-kk-ef P-kk-ef og P-kk-ef P-kk-ef, og kröfu að fjárhæð 44.075.916 krónur, sem síðar var lýst í þrotabú áfrýjandans Á-kk-ef R-kk-ef P-kk-ef, og verði eftirstöðvar skuldabréfanna felldar niður með dómi. Einnig er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða áfrýjandanum Á-kk-þgf 5.692.093 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. maí 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndi greiði áfrýjendunum Á-kk-þgf, P-kk-þgf og K-kk-þgf hverjum um sig 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum eins og að framan greinir. Loks krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að sér verði aðeins gert að lækka samanlagðar eftirstöðvar fyrrnefndra skuldabréfa, sem séu 30.355.241 króna, um 18.600.000 krónur og að því frágengnu um 26.100.000 krónur, en málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði þá felldur niður.

I.

Samkvæmt gögnum málsins gerðu áfrýjendur samning 15. júní 1990 við stefnda um kaup á fasteignum að Heiðarvegi 3 og Herjólfsgötu 4 í Vestmannaeyjum ásamt 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1. Fyrir þessi kaup munu áfrýjendur hafa átt 2., 3. og 4. hæð síðastnefnda hússins. Umsamið kaupverð var 50.000.000 krónur. Af því skyldu áfrýjendur greiða 10.000.000 krónur með peningum á tólf mánaða tímabili, 20.000.000 krónur með verðtryggðu skuldabréfi, sem bera átti 4,75% ársvexti, og jafngildi 20.000.000 króna í bandaríkjadölum með skuldabréfi, sem bæri millibankavexti í þeim gjaldmiðli með 2% álagi. Þessu til samræmis voru tvö skuldabréf gefin út af áfrýjendum til stefnda 20. maí 1991. Þau voru tryggð með 1. veðrétti í fasteignunum, sem kaupin voru gerð um. Átti að greiða fjárhæð þeirra með 38 jöfnum afborgunum á sex mánaða fresti, í fyrsta sinn á tilteknum gjalddögum á árinu 1992, en vexti skyldi þó greiða frá sömu gjalddögum á árinu 1991 og upp frá því samhliða afborgunum af höfuðstól. Annað skuldabréfið bar þá fjárhæð í íslenskum krónum, sem áður er getið, en hitt var fyrir 332.336,32 bandaríkjadölum. Í bókum stefnda fengu þessi skuldabréf númerin 847 og 848. Áfrýjendur fengu afsal frá stefnda fyrir fasteignunum 10. júní 1991.

Áfrýjendur munu saman hafa rekið í fyrrnefndum húseignum veitinga- og gistihús undir nafninu Hótel Bræðraborg þar til áfrýjandinn Á-kk-nf fékk afsöl í mars og júlí 1995 frá öðrum áfrýjendum og varð með því einn eigandi að húseignunum. Mun hann þá einnig hafa tekið við rekstrinum, sem þar fór fram. Í framhaldi af því gaf áfrýjandinn Á-kk-nf út tvö skuldabréf til stefnda 10. október 1995, annað að fjárhæð 4.250.000 krónur og hitt fyrir 67.814,54 bandaríkjadölum, og voru þau tryggð með 5. veðrétti í 2., 3. og 4. hæð hússins að Heiðarvegi 1. Virðist vera óumdeilt í málinu að þessi skuldabréf, sem fengu númerin 970 og 971 í bókum stefnda, hafi verið gefin út til uppgjörs á vanskilum við hann á eldri skuldabréfunum tveimur.

Með stefnu 15. september 1997 höfðaði stefndi mál gegn áfrýjendum og krafðist þess að þeim yrði í sameiningu gert að greiða sér 17.673.995 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 20. júní 1997 og málskostnaði. Var hér um að ræða skuld samkvæmt áðurnefndu skuldabréfi nr. 848, sem var upphaflega að fjárhæð 20.000.000 krónur. Í stefnunni kvað stefndi skuldabréfið hafa verið í vanskilum allt frá gjalddaga 20. desember 1993 og skuldin þannig öll gjaldfallin. Væri stefnufjárhæðin eftirstöðvar skuldabréfsins síðastnefndan dag, 14.210.526 krónur, með verðbótum frá þeim tíma til 20. júní 1997. Stefnan var árituð 19. febrúar 1998 í Héraðsdómi Reykjavíkur um aðfararhæfi dómkröfunnar ásamt málskostnaði að fjárhæð 467.000 krónur. Þá höfðaði stefndi annað mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur áfrýjendum með stefnu 10. nóvember 1997, þar sem hann krafðist þess að þeir yrðu dæmdir í sameiningu til að greiða 20.670.426 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 27. nóvember 1993 og málskostnaði, svo og að staðfestur yrði veðréttur fyrir þessari skuld í fasteignunum Heiðarvegi 3 og Herjólfsgötu 4 og 33,75% í fasteigninni Heiðarvegi 1. Krafan í þessu máli var studd við fyrrnefnt skuldabréf nr. 847, sem var eins og áður greinir upphaflega að fjárhæð 332.336,32 bandaríkjadalir. Í stefnunni sagði stefndi þetta skuldabréf hafa verið í vanskilum frá 20. september 1993, en eftirstöðvar þess þann dag, 298.791,93 bandaríkjadalir, væru fyrir þær sakir gjaldfallnar og næmi stefnufjárhæðin jafngildi þeirra samkvæmt sölugengi bandaríkjadals á því tímamarki. Áfrýjendur tóku ekki til varna í málinu og gekk dómur í því 9. janúar 1998, þar sem krafa stefnda var tekin til greina og þeim að auki gert að greiða honum 380.000 krónur í málskostnað.

Á þeim tíma, sem framangreind dómsmál voru rekin, ritaði stefndi bréf 28. nóvember 1997 til áfrýjandans Á-kk-ef, þar sem sagði meðal annars: „1. Ástæða þess að hverjum einstökum skuldara er stefnt til greiðslu lána nr. 847 og -8 er að með lagabreytingu 1992 er ekki bein heimild til nauðungarsölu í skuldabréfum sjóðsins. Því þarf að taka sérstakan dóm fyrir kröfunni. Í þeirri gerð staðfestist jafnframt að skuldarar eru fjórir. 2. Sjóðurinn mun ekki ganga að eignum hvers skuldara fyrir sig fyrr en fullreynt er hvað veðið sjálft skilar. 3. Bæjarstjóri Vestmannaeyja og forstöðumaður Atvinnuþróunarsjóðs bæjarins hafa komið að máli við Ferðamálasjóð og talið sig geta komið á frjálsri sölu á Hótel Bræðraborg. Ég tel heppilegast að það gerist með beinum samningum við núverandi eigendur, sem í framhaldi semji við Ferðamálasjóð um þær kröfur sem út af kynnu að standa. ... 4. Ég tel æskilegt að ljúka þessum kaupum fyrir áramót. ... 5. Uppboðsaðgerðum á Hótel Bræðraborg verður haldið áfram, en af hófsemi í ljósi hugsanlegrar frjálsrar sölu.“

Stefndi fékk gert fjárnám 19. febrúar 1998 á grundvelli dómsins frá 9. janúar sama árs í fasteignunum, sem hann naut veðréttar í fyrir kröfu sinni. Í framhaldi af því krafðist hann 23. febrúar 1998 nauðungarsölu með stoð í fjárnáminu. Af gögnum málsins er ljóst að nauðungarsala á þessum eignum hljóti áður að hafa verið byrjuð, enda voru fasteignirnar Heiðarvegur 3 og Herjólfsgata 4 ásamt 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1 seld nauðungarsölu við uppboð sýslumannsins í Vestmannaeyjum 11. mars 1998. Við sölu fyrstnefndu eignarinnar var hún greind í þrjá hluta, neðri hæð, efri hæð netagerðarhúss og íbúð á efri hæð. Þá voru 2., 3. og 4. hæð hússins að Heiðarvegi 1 seld nauðungarsölu á uppboði 1. apríl 1998. Á þessum uppboðum keypti faðir áfrýjenda, P-kk-nf H-kk-nf, neðri hæð og efri hæð netagerðarhúss í fasteigninni Heiðarvegi 3 fyrir samtals 6.600.000 krónur, en stefndi keypti íbúðina á efri hæð hússins fyrir 500.000 krónur. Þá keypti stefndi fasteignina Herjólfsgötu 4 fyrir 15.500.000 krónur og 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1 fyrir 7.500.000 krónur. Við uppboðið á 2., 3. og 4. hæð í sama húsi gerðist Íslandsbanki hf. kaupandi fyrir 5.000.000 krónur. Í málinu liggur fyrir kröfulýsing stefnda 10. mars 1998 í söluverð fasteignarinnar að Herjólfsgötu 4, en ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að stefndi hafi lagt fram samhljóða kröfulýsingar vegna annarra áðurnefndra eigna, sem boðnar voru upp 11. þess mánaðar. Í umræddri kröfulýsingu sagði að hún væri gerð með stoð í skuldabréfum stefnda nr. 847 og 848. Var í einu lagi gerð krafa um greiðslu á samtals 54.026.252 krónum, þar af vegna höfuðstóls 52.259.258 krónur og 215.569 krónur vegna vaxta til 11. mars 1998. Þá verður ráðið af gögnum málsins að stefndi hafi lýst kröfu að fjárhæð samtals 6.607.066 krónur í söluverð 2., 3. og 4. hæðar hússins að Heiðarvegi 1, en ætla verður að sú krafa hafi verið reist á fyrrnefndum skuldabréfum hans nr. 970 og 971 frá 10. október 1995.

Sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum gerði frumvörp til úthlutunar á söluverði allra framangreindra fasteigna 5. maí 1998. Af söluverði eignarhlutanna tveggja í Heiðarvegi 3, sem P-kk-nf H-kk-nf gerðist kaupandi að, átti stefndi að fá greiddar samtals 5.201.003 krónur. Af söluverði Herjólfsgötu 4, 1. hæðar að Heiðarvegi 1 og íbúðar að Heiðarvegi 3, sem stefndi keypti sjálfur eins og áður greinir, átti hann að fá í sinn hlut samtals 18.517.342 krónur, en söluverðið að öðru leyti, 4.982.658 krónur, átti að ganga til greiðslu sölulauna og krafna lögveðhafa. Liggur fyrir í málinu að stefndi greiddi sýslumanni eingöngu síðastnefnda fjárhæð vegna þessara kaupa sinna, en jafnaði söluverðið að öðru leyti út á móti lýstum veðkröfum sínum. Af söluverði 2., 3. og 4. hæðar hússins að Heiðarvegi 1 átti ekkert að koma í hlut stefnda. Sýslumaður gaf út afsöl fyrir þessum fasteignum 26. maí og 22. júní 1998. Af þeim verður séð að úthlutun til stefnda varð endanlega á sama veg og ráðgert var í þeim frumvörpum, sem hér var lýst. Samkvæmt þessu fékk stefndi greiddar alls 23.718.345 krónur af söluverði fasteignanna upp í kröfur sínar samkvæmt skuldabréfum nr. 847 og 848. Stóðu því eftir sem ófullnægðar eftirstöðvar skuldabréfanna 30.307.907 krónur þegar tekið er mið af heildarfjárhæðinni, sem stefndi krafðist á grundvelli þeirra með áðurnefndri kröfulýsingu 10. mars 1998. Á hinn bóginn fékk stefndi ekkert greitt upp í kröfu sína að fjárhæð 6.607.066 krónur samkvæmt skuldabréfum nr. 970 og 971, sem eins og fyrr segir voru gefin út til hans 10. október 1995 af áfrýjandanum Á-kk-þgf.

Áður en framangreind úthlutun á söluverði fasteignanna var ráðin leitaði stefndi til sýslumannsins í Reykjavík um að fá gert fjárnám hjá áfrýjendunum P-kk-þgf og K-kk-þgf á grundvelli fyrrnefndrar stefnu í máli hans gegn áfrýjendunum öllum, sem árituð var um aðfararhæfi 19. febrúar 1998. Sýslumaður gerði fjárnám hjá hvorum þessara áfrýjenda um sig 7. apríl 1998 fyrir kröfu stefnda, sem tiltekin var með óskertum höfuðstól, áðurnefndum 17.673.995 krónum, en að viðbættum vöxtum og kostnaði nam hún alls 20.109.234 krónum. Þessum fjárnámum var lokið án árangurs. Þá liggur fyrir að sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum gerði 1. apríl 1998 hjá áfrýjandanum Á-kk-þgf árangurslaust fjárnám, en þar átti í hlut annar lánardrottinn hans en stefndi. Á grundvelli þessara þriggja árangurslausra fjárnámsgerða krafðist stefndi 24. apríl og 7. maí 1998 gjaldþrotaskipta á búum áfrýjendanna Á-kk-ef, P-kk-ef og K-kk-ef. Krafa stefnda varðandi þann fyrstnefnda var tekin til greina með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 15. júní 1998, en að því er varðar þá tvo síðastnefndu var fallist á kröfur stefnda með úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur 30. sama mánaðar. Í framhaldi af þessu lýsti stefndi kröfu að fjárhæð 68.575.676 krónur í þrotabú áfrýjandans Á-kk-ef, kröfu í þrotabú áfrýjandans P-kk-ef að fjárhæð 33.688.749 krónur og kröfu sömu fjárhæðar í þrotabú áfrýjandans K-kk-ef. Krafan á hendur fyrstnefnda áfrýjandanum var reist á skuldabréfum stefnda nr. 847, 848, 970 og 971 án þess að gert væri ráð fyrir lækkun hennar vegna þess, sem stefndi fékk í sinn hlut við áðurgreindar nauðungarsölur. Kröfulýsingar stefnda í þrotabú áfrýjendanna P-kk-ef og K-kk-ef liggja ekki fyrir í málinu, en af fjárhæðum þeirra að dæma má ætla að þær hafi verið studdar við skuldabréf stefnda nr. 847 og 848. Ágreiningur reis um viðurkenningu á öllum þessum kröfum stefnda, sem ekki er ástæða til að rekja hér nánar. Skiptum á þrotabúi áfrýjandans K-kk-ef var lokið 2. maí 2000 og fékk stefndi þar úthlutað 762.878 krónum upp í kröfu sína. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að gjaldþrotaskiptum hafi enn verið lokið á búum áfrýjendanna Á-kk-ef og P-kk-ef.

Stefndi gerði samning 6. maí 1998 við áðurnefndan P-kk-þf H-kk-þf um að hann tæki á leigu frá 1. sama mánaðar til loka febrúar 1999 þær fasteignir, sem stefndi eignaðist við áðurgreindar nauðungarsölur. Í samningnum var kveðið á um forkaupsrétt P-kk-ef að þessum fasteignum á leigutímanum, svo og kauprétt hans að þeim. Ef hann hygðist neyta kaupréttar skyldi verð íbúðarinnar að Heiðarvegi 3 verða 1.600.000 krónur, fasteignarinnar Herjólfsgötu 4 32.000.000 krónur og 1. hæðar hússins að Heiðarvegi 1 8.500.000 krónur, allt miðað við útborgun fimmtungs kaupverðsins og greiðslu eftirstöðva með verðtryggðu skuldabréfi til 20 ára með 5% ársvöxtum. Í málinu liggur fyrir að P-kk-nf keypti 17. september 1998 íbúðina að Heiðarvegi 3 fyrir það verð, sem að framan greinir, en að öðru leyti varð hvorki af kaupum hans né varð framhald á leigumála hans við stefnda. Í framlögðu minnisblaði forsvarsmanns stefnda frá 20. maí 2000 kemur fram að stefndi hafi á árinu 1998 falið tveimur nafngreindum fasteignasölum að leita tilboða í aðrar umræddar eignir sínar og þær verið boðnar til sölu fyrir samtals 50.000.000 krónur. Tilboð þeirrar fjárhæðar hafi borist í september 1998 en verið hafnað, þar sem engin útborgun var boðin og tilboðsgjafi þótti ekki áreiðanlegur. Eignirnar hafi staðið ónotaðar frá lokum leigutíma P-kk-ef í febrúar 1999, en verið leigðar út frá 10. maí á því ári til 20. mars 2000. Á því tímabili hafi komið fram tilboð að fjárhæð 45.000.000 krónur, en stefndi talið þann tilboðsgjafa ótraustan og því hafnað boðinu. Loks fór svo að stefndi seldi Hótel Þórshamri ehf. með samningi 10. maí 2000 Herjólfsgötu 4 og 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1 fyrir samtals 22.000.000 krónur.

Áfrýjendur höfðuðu mál 26. október 1998 á hendur stefnda, þar sem krafist var að hann yrði dæmdur til að fella niður eftirstöðvar skulda samkvæmt skuldabréfum sínum nr. 847 og 848, að felldar yrðu niður fyrrnefndar lýstar kröfur hans í þrotabú áfrýjendanna Á-kk-ef, P-kk-ef og K-kk-ef og að honum yrði gert að greiða hverjum þeirra þriggja 2.000.000 krónur í skaðabætur. Með dómi Hæstaréttar 9. desember 1999, sem er birtur í dómasafni þess árs á bls. 4688, var því máli vísað frá héraðsdómi. Aftur höfðuðu áfrýjendur mál gegn stefnda 27. janúar 2000. Í það sinn var þess krafist að stefnda yrði gert að greiða áfrýjandanum Á-kk-þgf 24.209.435 krónur, en jafnframt sama áfrýjanda og áfrýjendunum P-kk-þgf og K-kk-þgf hverjum 2.000.000 krónur í skaðabætur. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 31. maí 2000 var því máli vísað frá dómi og staðfesti Hæstaréttur þann úrskurð með dómi 15. júní sama árs. Í framhaldi af því höfðuðu áfrýjendur þetta mál 3. júlí 2000 og var það þingfest 5. september sama árs. Í öllum þessum tilvikum öfluðu áfrýjendurnir Á-kk-nf, P-kk-nf og K-kk-nf samþykkis skiptastjóra í þrotabúum sínum fyrir málshöfðun.

Þegar fyrsta mál áfrýjenda gegn stefnda var rekið fyrir Hæstarétti leituðu þeir matsgerðar dómkvaddra manna um hvert hafi verið markaðsverð fasteignanna, sem stefndi keypti nauðungarsölu og áður er getið, þegar boð hans í þær var samþykkt 5. maí 1998, miðað við þau greiðslukjör, sem eignirnar voru seldar gegn. Í matsgerð 6. október 1999 komust matsmennirnir, sem báðir eru löggiltir fasteignasalar, að þeirri niðurstöðu að umrætt markaðsverð hafi verið samtals 59.500.000 krónur. Undir rekstri þessa máls leitaði stefndi yfirmats um sama efni. Í matsgerð þriggja yfirmatsmanna 12. júlí 2001, en tveir þeirra eru löggiltir fasteignasalar og sá þriðji tæknifræðingur, var markaðsverðið talið nema alls 49.600.000 krónum.

II.

Samkvæmt fyrsta hluta kröfu áfrýjenda fyrir Hæstarétti leita þeir dóms um að stefnda „hafi borið að fella niður kröfur sínar, kr. 30.307.907,oo samkvæmt skuldabréfum nr. 847 og 848, er síðar voru gerðar í þrotabú áfrýjenda K-kk-ef og P-kk-ef, kr. 33.685.699,oo á hvorn þeirra og í þrotabú Á-kk-ef R-kk-ef, kr. 44.075.916,oo eftir nauðungaruppboð 11.03.1998, hinn 5. maí 1998 og verði eftirstöðvar skuldabréfanna felldar niður með dómi Hæstaréttar.“ Af síðari málslið 1. mgr. og 2. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu er ljóst að sá, sem er krafinn eða kann að verða krafinn um eftirstöðvar skuldar, sem ekki hefur fengist fullnægt við nauðungarsölu, verður að eiga frumkvæði að því að fá þær færðar niður á þann hátt, sem um ræðir í fyrrnefnda ákvæðinu. Kröfuhafa er á hinn bóginn ekki skylt samkvæmt ákvæðinu að gera slíkt án gefins tilefnis frá skuldara. Þegar af þeirri ástæðu eru ekki skilyrði til að fallast á kröfu áfrýjenda að því leyti, sem þeir leita viðurkenningar á því að stefnda hafi strax borið 5. maí 1998 að fella niður eftirstöðvar kröfu á hendur þeim samkvæmt umræddum skuldabréfum. Þá er ekki tilefni til að fjalla sérstaklega um þann þátt í framangreindri kröfugerð áfrýjenda, sem lýtur að fjárhæð krafna, sem þeir kveða stefnda hafa lýst við gjaldþrotaskipti á búum þriggja þeirra, enda verður að skilja orðalag dómkröfunnar svo að með þessu séu áfrýjendur aðeins að auðkenna frekar á hvaða kröfum stefnda þeir leiti niðurfærslu.

Skuldabréf stefnda nr. 970 og 971 voru eins og áður greinir gefin út af áfrýjandanum Á-kk-þgf og tryggð með veði í 2., 3. og 4. hæð hússins að Heiðarvegi 1. Stefndi keypti ekki þá eign þegar hún var seld nauðungarsölu við uppboð 1. apríl 1998, heldur Íslandsbanki hf. Þegar af þeirri ástæðu eru ekki skilyrði samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/1991 til að færa niður kröfur stefnda samkvæmt skuldabréfum þessum, en ætla verður að framangreind dómkrafa að því er sérstaklega varðar áfrýjandann Á-kk-þf miði meðal annars að því að fá skuld hans samkvæmt þessum skuldabréfum færða niður.

Áfrýjendum, sem gáfu allir út skuldabréf stefnda nr. 847 og 848, var sem fyrr segir gert með dómsúrlausnum í janúar og febrúar 1998 að greiða stefnda skuld samkvæmt þeim. Er með öllu ósannað að stefndi hafi í tengslum við eigendaskipti að fasteignunum Herjólfsgötu 4, Heiðarveg 1 og Heiðarveg 3 á árinu 1995 leyst áfrýjendurna G-kk-þf, P-kk-þf og K-kk-þf undan skuldbindingum þeirra samkvæmt skuldabréfunum, svo sem þeir halda nú fram, eða að stefndi hafi á síðari stigum látið slíka afstöðu í ljós í orði eða verki. Samkvæmt því hvíla skuldbindingar samkvæmt þessum skuldabréfum enn óskipt á áfrýjendum.

Eins og áður er rakið gerðist stefndi kaupandi við nauðungarsölu á fasteigninni Herjólfsgötu 4, 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1 og íbúð á efri hæð hússins að Heiðarvegi 3. Af söluverði þessara eigna fékk stefndi að hluta fullnægt veðkröfum samkvæmt skuldabréfum sínum nr. 847 og 848, sem áfrýjendur báru sameiginlega ábyrgð á. Stefndi hefur með aðgerðum, sem hann greip til eftir nauðungarsölu, krafið áfrýjendurna Á-kk-þf, P-kk-þf og K-kk-þf um ófullnægðar eftirstöðvar þessara krafna. Ekki liggur fyrir í málinu hvort stefndi hafi eftir nauðungarsölu beint að áfrýjandanum G-kk-þgf kröfum á þessum grunni, en ljóst er að það gæti þó stefndi gert. Er því fullnægt skilyrðum 57. gr. laga nr. 90/1991 til þess að áfrýjendur leiti allir dóms um skyldu stefnda til að færa niður þann hluta krafna sinna samkvæmt skuldabréfum nr. 847 og 848, sem ekki fékkst fullnægt við nauðungarsölu framangreindra eigna, en skilja verður niðurlagið í áðurgreindri tilvitnun í orðalag dómkröfu áfrýjenda svo að eftir slíku leiti þeir.

Stefndi keypti sem áður segir við nauðungarsölu fasteignina Herjólfsgötu 4 fyrir 15.500.000 krónur, 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1 á 7.500.000 krónur og íbúð á efri hæð hússins að Heiðarvegi 3 á 500.000 krónur. Samanlagt var kaupverðið því 23.500.000 krónur. Samkvæmt orðalagi 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 er unnt að færa niður ófullnægðar eftirstöðvar veðkröfu í eign, sem veðhafinn gerist kaupandi að, um mismuninn á því verði, sem hann keypti, og „því sem þykir sýnt að hafi verið markaðsverð eignarinnar við samþykki boðs miðað við þau greiðslukjör sem eignin var seld gegn.“ Ákvæði þetta á við án nokkurs tillits til þess hvort veðhafi hafi selt eignina. Þó hann hafi gert það miðar orðalag ákvæðisins heldur ekki við það verð, sem hann fékk fyrir eignina, heldur markaðsverð hennar þegar hann keypti. Verðið, sem veðhafi fær við endursölu eignar, kann allt að einu að geta gefið vísbendingu um markaðsverð hennar við samþykki boðs hans. Í sambandi við þetta verður við úrlausn þessa máls að líta til þess að stefndi seldi í september 1998 verðminnstu eignina, sem hann eignaðist við nauðungarsölurnar, en að öðru leyti voru eignirnar fyrst seldar í maí 2000. Verður samanlagt verð, sem hann fékk fyrir eignirnar, því ekki haft til marks um hvert markaðsverð þeirra hafi verið í maí 1998. Áfrýjendur öfluðu sem áður segir matsgerðar dómkvaddra manna um hvert þetta markaðsverð hafi verið. Töldu matsmenn það 59.500.000 krónur. Þessu mati hefur undir rekstri málsins verið hnekkt með yfirmati, sem stefndi aflaði, en samkvæmt því var markaðsverðið, eins og það er skilgreint með framangreindum orðum 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991, 49.600.000 krónur. Þar sem annarra gagna nýtur ekki við í málinu, sem leitt geta til annarrar niðurstöðu, verður að leggja til grundvallar að markaðsverð eignanna, sem stefndi keypti, hafi við samþykki boða hans verið 26.100.000 krónum hærra en þeim boðum nam.

Við nauðungarsölu á fasteignunum Herjólfsgötu 4, Heiðarvegi 3 og 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1 krafðist stefndi sem fyrr segir að fá greiddar samtals 54.026.252 krónur af söluverði. Þótt stefndi telji nú kröfu sína hafa með réttu verið hærri en þessu nemur og áfrýjendur hana hafa verið lægri hefur ekkert komið fram í málinu, sem hnekkt getur að þessi fjárhæð verði lögð til grundvallar. Upp í þær kröfur fékk stefndi eins og áður greinir greiddar samtals 23.718.345 krónur af söluverði umræddra fasteigna og teljast eftirstöðvar þeirra því hafa numið 30.307.907 krónum við samþykki boða hans, sem eftir málatilbúnaði aðilanna verður að teljast hafa gerst 5. maí 1998. Samkvæmt öllu framangreindu er fullnægt skilyrðum 57. gr. laga nr. 90/1991 til að lækka síðastnefnda fjárhæð um mismuninn á því verði, sem stefndi keypti hluta þessara fasteigna fyrir, og markaðsverði þeirra á nefndum degi, eða 26.100.000 krónur. Verða eftirstöðvar krafna stefnda samkvæmt skuldabréfum hans nr. 847 og 848, eins og þær voru 5. maí 1998, því færðar niður um þá fjárhæð í samtals 4.207.907 krónur.

III.

Í öðrum hluta dómkröfu áfrýjenda fyrir Hæstarétti er þess krafist að stefnda verði gert að greiða áfrýjandanum Á-kk-þgf 5.692.093 krónur. Eins og reifun þessarar kröfu hefur verið háttað verður að líta svo á að með henni leiti nefndur áfrýjandi sem gerðarþoli við nauðungarsölu á fyrrnefndum eignum, sem stefndi festi þar kaup á, eftir greiðslu á því, sem hann telur stefnda hafa hagnast um með kaupum sínum umfram fjárhæð krafna sinna á hendur áfrýjendum. Hér að framan hefur verið leyst úr því að skort hafi 4.207.907 krónur á að stefndi teldist fá kröfur samkvæmt skuldabréfum sínum nr. 847 og 848 greiddar að fullu við nauðungarsölu og kaupum þar á eignum. Þegar af þeirri ástæðu getur þessi krafa áfrýjandans Á-kk-ef, sem að auki er engin lagastoð fyrir, ekki komið frekar til álita.

IV.

Áfrýjendurnir Á-kk-nf, P-kk-nf og K-kk-nf hafa sem áður greinir loks krafist þess að stefnda verði gert að greiða hverjum þeirra 2.000.000 krónur í bætur. Þessar kröfur reisa þeir á ákvæði 3. mgr. 66. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. með því að stefndi hafi enga réttmæta kröfu átt á hendur þeim þegar hann krafðist gjaldþrotaskipta á búum þeirra í apríl og maí 1998.

Þegar stefndi leitaði gjaldþrotaskipta á búum þessara þriggja áfrýjenda höfðu þeir ekkert aðhafst um að leita niðurfærslu á kröfum hans með stoð í 57. gr. laga nr. 90/1991 og hreyfðu þeir heldur engum andmælum gegn skiptakröfu hans á þeim grunni. Samkvæmt áðursögðu er nú leyst úr því að kröfur stefnda samkvæmt skuldabréfum hans nr. 847 og 848 séu færðar niður í samtals 4.207.907 krónur miðað við stöðu þeirra í maí 1998. Hvað sem öðru líður átti stefndi réttmæta kröfu þessarar fjárhæðar á hendur hverjum þeirra þriggja áfrýjenda, sem áður er getið, þegar hann krafðist gjaldþrotaskipta, auk kröfu samkvæmt skuldabréfum nr. 970 og 971 á hendur áfrýjandanum Á-kk-þgf. Þótt stefndi hafi leitað fullnustu á verulega hærri kröfum en hér um ræðir þegar hann krafðist gjaldþrotaskiptanna fær það því ekki breytt að allt að einu voru skilyrði til skiptanna. Samkvæmt því verða umræddum áfrýjendum ekki dæmdar bætur úr hendi stefnda á grundvelli 3. mgr. 66. gr. laga nr. 21/1991.

V.

Eftir þeim lyktum, sem mál þetta fær, og að teknu tilliti til allra atvika þess verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einni fjárhæð handa hverjum þeirra eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Eftirstöðvar skuldabréfa að fjárhæð 20.000.000 krónur og 332.336,32 bandaríkjadalir, sem áfrýjendur, Á-kk-nf R-kk-nf P-kk-nf, G-kk-nf P-kk-nf, P-kk-nf P-kk-nf og K-kk-nf P-kk-nf, gáfu út 20. maí 1991 til stefnda, Ferðamálasjóðs, eru færðar niður í samtals 4.207.907 krónur miðað við stöðu skuldabréfanna 5. maí 1998.

Stefndi greiði hverjum áfrýjanda fyrir sig samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.