426/2008

Deilt var um hvort búseturéttur þrotamanns samkvæmt lögum nr. 66/2003 um húsnæðissamvinnufélög væri fjárhagsleg réttindi sem þrotabú tæki við eftir 72. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Talið var að fjárhagsleg verðmæti væru fólgin í búseturéttinum, en ákveðin fjárhæð væri kræf ef búseturétthafi neytti réttar síns til að segja búsetusamningi upp. Hvergi væri í lögum kveðið á um bann við því að búseturéttur gæti orðið andlag fjárnáms. Skorður væru settar í 19. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög við framsali búseturéttarhafa á búseturétti, en honum væri heimilt að selja hann. Ekki væri sérstaklega fjallað um aðilaskipti að búseturétti af öðrum sökum, en húsnæðissamvinnufélag gæti í vissum tilvikum heimilað að réttur til afnota af íbúð færðist í hendur annarra. Ekki yrði annað ráðið af þessu en að aðilaskipti að búseturétti gætu orðið af öðrum ástæðum en með sölu, en þau sættu þá þeim takmörkunum að nýr eigandi öðlaðist ekki afnotarétt af íbúðinni sem búseturétturinn næði til, nema að fullnægðum skilyrðum 2. mgr. 19. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög. Í öðrum tilvikum myndi nýr eigandi eignast réttindi búseta til að segja upp búsetusamningi og krefjast greiðslu endursöluverðs að virtum rétti húsnæðissamvinnufélags til uppgjörs af því á kröfum þess á hendur búsetanum. Væri því fullnægt skilyrðum til að líta svo á að búseturéttur teldist til réttinda sem hafi fjárhagslegt gildi í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Þá var ekki talið að búseturéttur teldist til þeirra persónubundnu réttinda sem 49. gr. aðfararlaga undanskilji fjárnámi. Var því fallist á viðurkenningarkröfu um að þrotabú hafi tekið við búseturétti þrotamanns og gæti fengið réttinn seldan.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og M-kk-nf S-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. ágúst 2008. Hann krefst þess að viðurkennt verði að hann „sé eigandi að búseturéttindum í íbúð 101 við Eiðismýri 24 á Seltjarnarnesi og hafi sem slíkur átt rétt á að segja upp búseturéttarsamningi um þá íbúð, og að stefnda verði gert skylt að selja, jafn fljótt og kostur er, búseturétt að íbúð nr. 101 við Eiðismýri 24 á Seltjarnarnesi og greiða andvirði búseturéttarins til áfrýjanda.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem hann krefst úr hendi áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti og kemur krafa hans um málskostnað í héraði því ekki frekar til álita.

I

Samkvæmt gögnum málsins gerði G-kk-nf H-kk-nf H-kk-nf búsetusamning við stefnda 4. febrúar 2004 um íbúð nr. 101 að Eiðismýri 24 á Seltjarnarnesi. Við gerð samningsins greiddi G-kk-nf búseturéttargjald að fjárhæð 1.202.345 krónur til stefnda og skuldbatt sig um leið til að inna af hendi mánaðarlegt búsetugjald, sem þá nam 36.958 krónum. Samkvæmt kröfu tollstjórans í Reykjavík var bú G-kk-ef tekið til gjaldþrotaskipta 16. apríl 2007.

Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi er til úrlausnar í málinu ágreiningur aðilanna um hvort búseturéttur, sem G-kk-nf H-kk-nf H-kk-nf öðlaðist með fyrrnefndum samningi, teljist til réttinda sem áfrýjandi hafi tekið við samkvæmt 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Eftir því ákvæði tekur þrotabú við öllum fjárhagslegum réttindum, sem þrotamaður átti eða naut við uppkvaðningu úrskurðar um gjaldþrotaskipti, nema annað leiði af réttarreglum, eðli réttindanna eða löggerningi sem verður ekki hnekkt vegna gjaldþrotaskiptanna. Sé um einstakling að ræða megi þrotamaðurinn þó halda þeim fjárhagslegu réttindum, sem fjárnám verður ekki gert í eða verða undanþegin fjárnámi, nema mælt sé sérstaklega á annan veg í lögum.

II

Samkvæmt 2. tölulið 2. gr. laga nr. 66/2003 um húsnæðissamvinnufélög er búseturéttur ótímabundinn afnotaréttur félagsmanns í húsnæðissamvinnufélagi af búsetuíbúð. Í III. kafla laganna er nánar fjallað um búseturétt, meðal annars um stofnun hans og greiðslur vegna hans, svo og um ráðstöfun réttarins, framleigu íbúðar, uppsögn búsetusamnings og riftun. Í 9. gr. laganna eru ákvæði um búseturéttargjald og segir þar í 3. mgr. að það standi sem trygging fyrir skilvísri greiðslu búsetugjalds samkvæmt 12. gr. þeirra. Í síðastnefndu ákvæði kemur fram að búsetugjald sé mánaðarlegt gjald fyrir afnot af íbúð og skuli fjárhæð þess ákveðin af stjórn húsnæðissamvinnufélagsins með tilliti til þess að í því felist rekstrarkostnaður vegna íbúðar, framlög í hússjóð og viðhaldssjóð og afborganir af lánum ásamt vöxtum. Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laganna er búseturéttarhafa óheimilt að framselja búseturétt sinn eða framleigja íbúð án skriflegs samþykkis húsnæðissamvinnufélags, en félagið getur þó heimilað að réttur til afnota af íbúð færist yfir til maka eða lögerfingja við andlát félagsmanns, hjónaskilnað, kaupmála milli hjóna eða setu í óskiptu búi, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Í 5. mgr. hennar er tekið fram að búseturéttarhafa sé óheimilt að veðsetja búseturétt sinn. Í 1. mgr. 20. gr. og 1. mgr. 25. gr. laganna er mælt svo fyrir að búsetusamningur sé óuppsegjanlegur af hálfu húsnæðissamvinnufélags, en búseturéttarhafi geti á hinn bóginn sagt honum upp með sex mánaða fyrirvara. Samkvæmt 3. mgr. 25. gr. skal kaupverð búseturéttar, greiðsluform þess og endurgreiðsla andvirðis réttarins ráðast af samþykktum húsnæðissamvinnufélags.

Í samþykktum stefnda, eins og þeim var breytt á aðalfundi hans 12. apríl 2007, segir í 7. gr. að félagið sé öllum opið. Gangi menn í það með því að skrá sig og greiða inntökugjald og síðan árlegt félagsgjald, en félagsmenn fái úthlutað sérstöku félagsnúmeri í þeirri röð sem þeir gangi í félagið. Í 10. gr. samþykktanna eru ákvæði um kaupverð og endursöluverð búseturéttar. Þar segir í 3. mgr. að endursöluverðið sé ákveðið með tvennum hætti, annars vegar sem lágmarksverð sem nemi upphaflegu kaupverði búseturéttar og komi það til greiðslu tólf mánuðum eftir uppsögn búsetusamnings hafi ekki tekist að selja búseturéttinn og hins vegar sem hámarksverð, sem miðist við upphaflegt verð búseturéttarins framreiknað með vísitölu neysluverðs. Þá er eftirfarandi tekið fram í þessari málsgrein: „Við kaup búseturéttar gengur sá félagsmaður fyrir sem býður hæsta verðið innan þeirra marka. Ef fleiri en einn félagsmaður bjóða hæsta verðið ræður félagsröð innan félagsins og gengur sá fyrir sem lægsta félagsnúmerið hefur.“ Í 19. gr. samþykktanna segir meðal annars að búseturéttargjald standi „sem trygging fyrir réttum efndum á búsetusamningi, þ.e. fyrir búsetugjaldi og skaðabótum vegna tjóns á húsnæðinu sem búseturéttarhafi ber ábyrgð á. ... Félaginu er heimilt að ráðstafa búseturéttargjaldinu til greiðslu á vangoldnu búsetugjaldi og/eða viðhaldi húsnæðisins við skil húsnæðis. Jafnframt er félaginu heimilt að ráðstafa búseturéttargjaldinu til greiðslu alls þess kostnaðar sem hlýst af því að rýma íbúðina.“

Í búsetusamningi stefnda við G-kk-þf H-kk-þf H-kk-þf frá 4. febrúar 2004 var í 2. lið mælt fyrir um áðurnefnda fjárhæð búseturéttargjaldsins, sem sá síðarnefndi innti af hendi við gerð samningsins, 1.202.345 krónur, og skyldi hún vera lágmarksverð við endursölu búseturéttarins. Stofn til framreiknings á hámarksverði var að fjárhæð 1.202.868 krónur. Í þessum lið samningsins voru jafnframt efnislega sams konar fyrirmæli um endursölu búseturéttar og fram koma í fyrrnefndri 3. mgr. 10. gr. samþykkta stefnda. Þá sagði meðal annars eftirfarandi í 3. lið samningsins: „Búseta er heimilt að selja búseturétt sinn og skal hann þá um leið segja sig úr búsetufélaginu og tekur úrsögn hans gildi á söludegi búseturéttar.... Búseti hsf. sér um kaup og sölu á búseturétti, sem falur er, eftir nánari reglum sem Búseti hsf. setur.“ Um ákvörðun kaupverðs var þar vitnað til áðurnefndra ákvæða í 2. lið samningsins.

III

Í málinu liggur fyrir yfirlýsing stefnda 17. september 2007 um að söluverð á búseturétti yfir íbúð nr. 101 að Eiðismýri 24 hafi þá að lágmarki verið 1.202.345 krónur og að hámarki 1.427.654 krónur. Samkvæmt áðurgreindum ákvæðum í lögum nr. 66/2003, samþykktum stefnda og búsetusamningnum 4. febrúar 2004 er fjárhæð á þessu bili kræf úr hendi stefnda ef búseturéttarhafi neytir réttar síns til að segja samningnum upp, en þó að gættri heimild stefnda til að ganga á féð til uppgjörs á kröfum sínum eftir fyrirmælum 19. gr. samþykkta hans. Að þessu leyti eru fjárhagsleg verðmæti fólgin í búseturéttinum, sem deilt er um í málinu.

Með áðurnefndu ákvæði 5. mgr. 19. gr. laga nr. 66/2003 er girt fyrir að búseturéttarhafi veðsetji búseturétt sinn. Fyrirmæli sem þessi standa því ekki í vegi að fjárnám verði gert í þeim réttindum, sem þau taka til, en hvergi er í lögum kveðið á um bann við því að búseturéttur geti orðið andlag fjárnáms. Í 1. mgr. 19. gr. laganna eru settar skorður við því að búseturéttarhafi framselji réttindi sín, en í samræmi við fyrirmæli 4. töluliðar 2. mgr. 11. gr. þeirra er kveðið nánar á um ráðstöfun búseturéttar í samningi stefnda við G-kk-þf H-kk-þf H-kk-þf frá 4. febrúar 2004. Í samningnum kemur sem áður segir fram í 3. lið að búsetanum sé heimilt að selja búseturétt sinn, en um þá ráðstöfun skuli þó stefndi sjá og gilda þá reglur 2. liðar samningsins um fjárhæð endursöluverðs og hver fái réttinn keyptan. Framsal er aðeins ein grein aðilaskipta. Hvorki er í 19. gr. laga nr. 66/2003, samþykktum stefnda né búsetusamningnum 4. febrúar 2004 mælt sérstaklega fyrir um aðilaskipti að búseturétti af öðrum sökum, en í þeim tilvikum, sem um ræðir í 2. mgr. 19. gr. laganna, getur þó húsnæðissamvinnufélag heimilað að „réttur til afnota af íbúð“ færist í hendur annarra, svo sem segir í ákvæðinu. Af þessu verður ekki annað ráðið en að aðilaskipti geti orðið að búseturétti af öðrum ástæðum en með sölu, en þau sæti þá þeim takmörkunum að nýr eigandi öðlist ekki afnotarétt að íbúðinni, sem búseturétturinn nær til, nema að fullnægðum skilyrðum 2. mgr. 19. gr. laganna. Með aðilaskiptum í öðrum tilvikum en þeim, sem þetta lagaákvæði tekur til, mundi nýr eigandi á hinn bóginn eignast réttindi búseta til að segja upp búsetusamningi og krefjast greiðslu endursöluverðs að virtum rétti húsnæðissamvinnufélags til uppgjörs af því á kröfum þess á hendur búsetanum. Að þessu virtu er fullnægt skilyrðum til að líta svo á að búseturéttur teljist til réttinda, sem hafa fjárhagslegt gildi í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.

Samkvæmt 49. gr. laga nr. 90/1989 verður fjárnám ekki gert í persónubundnum réttindum, sem gerðarþola er óheimilt að framselja á sitt eindæmi, nema þau standi til tryggingar fyrir kröfu gerðarbeiðanda. Ákvæði þetta getur því aðeins átt við að fullnægt sé meðal annars því skilyrði að gerðarþola hafi verið veitt réttindin, sem um er að ræða, á þeirri forsendu að hann nyti þeirra en ekki einhver annar. Af lögum nr. 66/2003 verður ekki ráðið að búseturéttur sé veittur manni á þeirri forsendu að hann hafi verið valinn til að njóta réttarins af persónulegum ástæðum, en til þess verður jafnframt að líta að eftir samþykktum stefnda er félagið öllum opið og njóta félagsmenn án tillits til persónu þeirra réttar til að kaupa búseturétt samkvæmt reglum, sem þar greinir. Búseturéttur telst því ekki til þeirra persónubundnu réttinda sem 49. gr. laga nr. 90/1989 lýtur að.

Af framansögðu leiðir að áfrýjandi hefur samkvæmt 1. mgr. 72. gr., sbr. 1. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991 tekið við búseturétti þeim sem þrotamaður átti. Verður því fallist á kröfu áfrýjanda, sem er um viðurkenningardóm samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, á þann hátt sem í dómsorði greinir.

Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Viðurkennt er að áfrýjandi, þrotabú G-kk-ef H-kk-ef H-kk-ef, hafi tekið við búseturétti þrotamanns yfir íbúð nr. 101 að Eiðismýri 24 á Seltjarnarnesi og geti fengið búseturéttinn seldan samkvæmt 3. lið búseturéttarsamnings þrotamanns og stefnda, Búseta húsnæðissamvinnufélags, Reykjavík, frá 4. febrúar 2004.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.