226/2007

Í málinu var deilt um landamerki jarðanna N og M á Reykjanesskaga. Árið 1916 seldi eigandi N hjáleiguna M út úr fyrrnefndu jörðinni. Ljóst var af gögnum málsins að ágreiningur reis fljótt eftir söluna um landamerki jarðanna sem leiddur var til lykta með dómsátt árið 1922. Deila reis á ný 2005 um það hvort landamerki jarðanna hafi verið ákveðin að fullu með sáttinni eða hvort hún tæki einungis til lands næst sjónum og því væri enn land sem ekki hefði verið skipt á milli jarðanna. Höfðaði því eigandi jarðarinnar N mál þetta á hendur eigendum jarðarinnar M til þess að fá viðurkennt að jörðunum tilheyri enn óskipt land og að því skyldi skipt eftir nánar tilgreindum hlutföllum. Meðal málsgagna var kaupsamningurinn frá 1916 en þar var ekki kveðið á um landamerki. Ennfremur lá fyrir endurrit úr gjörðabók sáttanefndar Miðneshrepps frá 1922. Kemur þar fram að þáverandi eigendur jarðanna N og M væru saman komnir vegna ágreinings um landamerki jarðanna og að samið væri um að þau skyldu vera við Melabergsá. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að ljóst væri af bókuninni að afstaða eiganda M hefði ótvírætt verið sú að samkvæmt tilteknum gögnum væru til landamerki milli Nesja og Melabergs, en jafnframt að þau væru ekki skýr og um þau þyrftu landeigendur að semja. Það orðalag, að samið væri um landamerki milli jarðanna, studdi eitt og sér þá skýringu að ætlan aðilanna hafi verið sú að semja um landamerki en ekki einungis um afmarkaðan hluta þeirra. Þá var jafnframt meðal málsgagna endurrit úr dómsmálabók Gullbringusýslu 1921 til 1923. Þar kom fram að þinglesin var sáttagjörð milli M og N en samkvæmt landamerkjalögum nr. 41/1919 bar landeigendum og valdsmönnum að gera og láta þinglýsa skýrum merkjalýsingum milli jarða. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að ekkert væri fram komið sem benti til annars en að með gerð sáttarinnar og þinglestri hefðu landeigendur og sýslumaður talið sig vera að framfylgja lagaboði og semja um landamerki milli N og M í heild, sem skyldu vera um Melabergsá. Benti ekkert til að þeir hefðu litið svo á að um hafi verið að ræða eitthvert óskipt land jarðanna eftir þetta. Eigendur N báru fyrir sig að Melabergsá væri í raun ekki til og ógerlegt að greina örnefnið. Um þessa málsástæðu eigenda N sagði Hæstiréttur að ljóst væri að af gögnum í málinu sem greindu frá örnefnum sem um væri að ræða væri ljóst að áður fyrr gat myndast lækur með leysingavatni við ákveðnar aðstæður ofan úr Miðnesheiði og þar hafi verið vatnsframrás. Þá hafði skýringum eigenda jarðarinnar M um breytingar á vatnsflæði á svæðinu á síðustu áratugum ekki verið hnekkt. Yrði því að leggja til grundvallar að þegar sáttin var gerð um landamerki við Melabergsá 1922 hafi aðilum að henni verið ljóst hvar mörkin skyldu vera. Það að umsamin mörk hafi eftir það orðið óljós eða týnst, gæti ekki leitt til þess að land, sem þá var skipt með samningi, skyldi eftir það teljast óskipt. Þá studdu eigendur jarðarinnar N kröfur sínar einnig við það að land jarðanna hafi í matsmálum á fimmta og níunda áratug síðustu aldar þegar stór hluti jarðanna var tekinn eignarnámi vegna gerðar Keflavíkurflugvallar, verið talið óskipt og eigendur M ekki mótmælt því þá. Ekki var fallist á að eigendur jarðanna hefðu við mat á skaðabótum fallið frá sáttinni 1922 um landamerki og samið um að lönd jarða þeirra skyldu eftir það teljast óskipt og án landamerkja. Að öllu þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var kröfum eigenda jarðarinnar N hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Málinu var skotið til Hæstaréttar 27. apríl 2007. Áfrýjendur krefjast þess að viðurkennt verði annars vegar að jörðunum Nesjum og Melabergi tilheyri óskipt land og hins vegar að við skipti skuli farið eftir fasteignabók 1922 og skipt í hlutföllunum 81,2% til Nesja og 18,8% til Melabergs, en til vara að 60% hins óskipta lands skuli falla til Nesja en 40% til Melabergs. Þá krefjast þau málskostnaðar.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti lýsti áfrýjandi, G-kk-nf S-kk-nf, yfir að hann hafi gefið út afsal fyrir jörð sinni Nesjum til barna sinna, H-kvk-ef V-kvk-ef, S-kk-ef R-kk-ef og J-kvk-ef. Breyttist aðild málsins í samræmi við það.

I.

Eigandi Nesja seldi hjáleiguna Melaberg út úr fyrrnefndu jörðinni á árinu 1916, en jarðirnar eru á Reykjanesskaga sunnan Sandgerðis. Verður ráðið af málsgögnum að ágreiningur hafi risið fljótlega eftir það um landamerki jarðanna. Höfðaði eigandi Melabergs dómsmál gegn eiganda Nesja, sem leitt var til lykta 1922 með sátt um ágreiningsefni aðilanna. Á þeim tíma, sem síðan er liðinn, hafa báðar jarðirnar nokkrum sinnum verið seldar nýjum eigendum. Deila reis á ný 2005 um mörk þeirra, sem lýtur að því hvort landamerki hafi verið ákveðin að fullu milli þeirra með sáttinni 1922 eða hvort hún taki einungis til lands næst sjónum og því sé enn land, sem ekki hafi verið skipt milli jarðanna. Keflavíkurflugvöllur var lagður á Miðnesheiði á fimmta áratug síðustu aldar, en í tengslum við gerð hans var snemma á þeim áratug tekið eignarnámi um 73% þess lands, sem fyrir 1916 tilheyrði Nesjum með hjáleigunni. Sá hluti landsins, sem náði lengst inn á heiðina var þá tekinn eignarnámi að fullu ásamt hluta lands nokkurra annarra jarða. Annar hluti var þá tekinn eignarnámi þannig að beitarréttur eigenda var undanskilinn, en sá réttur var síðan tekinn eignarnámi 1982. Atvikum málsins og málsástæðum aðilanna er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Af hálfu aðila hafa ný gögn verið lögð fyrir Hæstarétt, sem verður getið hér á eftir að því leyti, sem þau hafa þýðingu fyrir úrslit málsins.

II.

Meðal málsgagna er kaupsamningur 31. desember 1916, þar sem G-kk-nf G-kk-nf bóndi í Nesjum lýsti yfir að hann seldi Þ-kk-þgf Þ-kk-þgf þurrabúðarmanni í Hólakoti eignarjörð sína, hjáleiguna Melaberg. Landamerkja var ekki getið, en á þeim tíma giltu landamerkjalög nr. 5/1882. Samkvæmt 2. gr. þeirra skyldu landeigendur setja auðséð merki milli jarða þar sem ekki væru „glögg landamerki, er náttúran hefur sett“, og samkvæmt 3. gr. var eigandi eða umráðamaður hverrar jarðar skyldur til að skrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðar sinnar eins og hann vissi þau réttust. Ekki er fram komið að eigandi Nesja hafi gætt síðastnefnds lagaákvæðis áður en hann seldi Melaberg. Í kaupsamningnum voru þrátt fyrir það nokkur ákvæði sem lýstu jörðinni, svo sem um jarðardýrleika og að hún væri seld með „gögnum og gæðum til lands og sjávar yfir höfuð öllum rjettindum sem eigninni getur borist sem og skildur sem eigninni fylgir að lögum að fornu og nýju að eingu undanskildu.“ Þá segir í niðurlagi samningsins: „Það skal tekið fram hjer að jörðin er seld með þeim skilmála, að Nesja bóndi eða bændur hafa fullan rjett til beitar í Melabergshögum bæði í fjöru og til heiðar án endurgjalds. Melabergsbóndi á frítt uppsátur fyrir skip sín í Nesjalendingu.” Ekki liggur nánar fyrir hvað þá fólst í tilvísun til Melabergshaga „bæði í fjöru og til heiðar“. Samningurinn var þinglesinn á manntalsþingi Miðneshrepps 24. maí 1917.

III.

Áðurnefndur Þ-kk-nf Þ-kk-nf seldi Miðneshreppi Melaberg 31. júlí 1919. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt endurrit úr gjörðabók sáttanefndar Miðneshrepps 30. maí 1922. Í inngangi þeirrar bókunar segir að tekið sé fyrir mál samkvæmt löglega birtri stefnu milli S-kk-ef K-kk-ef oddvita Miðneshrepps fyrir hönd hreppsins og G-kk-ef G-kk-ef, bónda í Nesjum og að báðir séu mættir. Síðan segir: „Málið var út af landamerkjum jarðarinnar Melabergs, sem er eign Miðneshrepps. Telur oddvitinn landamerkin ekki skýr eins og nú er, og vill fá G-kk-þf til að semja við sig um þau, en G-kk-nf telur land Melabergs og Nesja sameiginlegt, skv. sölusamningi dags. 8. júní 1918. Neitar oddviti því og heldur sig að útdrætti úr landskjalasafninu, er kveður á um landamerki milli Nesja og Melabergs. Eftir langar umræður gengu málspartar inn á þessa sátt: 1. Samningur milli G-kk-ef G-kk-ef og Þ-kk-ef Þ-kk-ef, dags. 8. júní 1918, skal úr gildi numinn. 2. 3. gr. í afsalsbréfi Þ-kk-ef Þ-kk-ef til Miðneshrepps skal og numin úr gildi. 3. Oddviti Miðneshrepps undirgengst að ganga frá, og láta þinglýsa réttindum núverandi og framtíðarbúenda í Nesjum til beitilands í högum Melabergs bæði til fjöru og heiðar. (Jörðin Nesjar á hagbeit í Melabergslandi jafnt til fjöru sem heiðar.) 4. Landamerki milli Melabergs og Nesja skulu vera sem kveðið er á um í fornum máldögum, að Melabergsá skiftir löndum milli jarðanna.“ Þessu fylgdi loks yfirlýsing um að „málspartar“ skilji sáttir og að þeir riti undir sáttina því til staðfestu.

Í 1. lið sáttarinnar var vísað til samnings Þ-kk-ef við eiganda Nesja 8. júní 1918, en hann mun ekki hafa fundist. Samkvæmt aðfararorðum sáttarinnar bar eigandi Nesja þann samning fyrir sig því til stuðnings að land jarðanna tveggja væri sameiginlegt, sem fulltrúi eiganda Melabergs mótmælti. Hvert sem efni samningsins 8. júní 1918 hefur verið sömdu aðilarnir um að fella hann úr gildi, sbr. 1. lið sáttarinnar. Afstaða eiganda Melabergs var ótvírætt sú að samkvæmt tilteknum gögnum væru til landamerki milli Nesja og Melabergs, en jafnframt að þau væru ekki skýr og um það þyrftu landeigendur að semja. Í upphafi 4. liðs sáttarinnar var síðan samið um að landamerki milli jarðanna skyldu vera við Melabergsá. Það orðalag, að samið sé um „landamerki“ milli jarðanna, styður eitt og sér þá skýringu stefnda að ætlan aðilanna hafi verið sú að semja um landamerki en ekki einungis fjörumark eða í mesta lagi örstuttan kafla inn til landsins. Er þá til þess að líta að land jarðanna náði þá tæplega sex kílómetra frá ströndinni inn á Miðnesheiði. Orðalag 3. liðs sáttarinnar leiðir til hins sama, en þar segir í setningu, sem höfð er innan sviga, að Nesjar eigi hagabeit í „Melabergslandi jafnt til fjöru sem heiðar.“ Þessi orð benda ákveðið til þess að land þeirrar jarðar sé útskipt, jafnt til fjöru sem heiðar, og að Nesjar eigi beitarítak í landi annarrar jarðar.

IV.

Meðal málsgagna er endurrit úr dómsmálabók Gullbringusýslu 1921 - 1923, en samkvæmt því háði sýslumaður árlegt manntalsþing Miðneshrepps 16. júní 1922. Meðal þess sem gerðist var að þinglesin voru skjöl varðandi landamerki nokkurra landareigna, en samkvæmt upptalningu var í 5. lið „Sáttargjörð um landamerki milli Melabergs og Nesja 30/5 1922.“ Samkvæmt 9. lið var þinglesin „Landamerkjalýsing útg. 27. júlí 1921 af hlutaðeigendum milli jarðanna Melabergs og Fuglavíkur“, og samkvæmt 10. lið „Landamerkjalýsing fyrir jörðinni Lönd í Miðneshreppi útg. 27. sept. 1921 af hlutaðeigendum.“ Jörðin Fuglavík liggur að Melabergi að norðan. Tilvitnuð landamerkjalýsing samkvæmt 9. lið bókunar er undirrituð af eigendum Fuglavíkur og Melabergs en ekki eiganda Nesja, sem samkvæmt því hefur ekki verið talinn meðal „hlutaðeigandi.“ Hann hefði hins vegar þurft að undirrita landamerkjalýsinguna ef um óskipt land Melabergs og Nesja hefði verið að ræða sem lá að Fuglavík. Jörðin Lönd liggur að Nesjum að sunnan. Landamerkjalýsing samkvæmt 10. lið bókunar er undirrituð af eigendum Landa og Nesja en ekki eiganda Melabergs. Hinn síðastnefndi hefur því ekki verið talinn til „hlutaðeigandi“ við þá samningsgerð og ekki þörf á undirritun hans. Bendir það ekki til að um óskipt land Melabergs og Nesja hafi verið að ræða, sem lá að Löndum. Bókun 16. júní 1922 í dómabók Gullbringusýslu er vottuð af nokkrum mönnum, en meðal þeirra er G-kk-nf G-kk-nf. Hafa áfrýjendur ekki andmælt að hann sé sá sami og var þá eigandi Nesja.

Í D lið bókunar í dómabókinni segir: „Spurst var fyrir um framkvæmd landamerkjalaganna og var því svarað að framkvæmdum mundi lokið nema ef ræða væri um nokkrar þurrabúðir, sem enn munu ekki vera þinglesnir leigusamningar fyrir eða landamerki.“ Á þessum tíma höfðu lög nr. 41/1919 um landamerki o.fl. leyst af hólmi landamerkjalög nr. 5/1882. Samkvæmt 1. gr. yngri laganna var eigendum jarða skylt að gera glögg merki þar sem „eigi eru af völdum náttúrunnar glögg merki milli jarða.“ Samkvæmt 2. gr. var eiganda lands eða fyrirsvarsmanni jafnframt skylt að gera glögga skrá um landamerki, þar sem einnig skyldi getið ítaka og hlunninda, þar á meðal þeirra sem fylgja í löndum annarra manna. D liður bókunar ber þess merki að þinglestur skjala væri liður í „framkvæmd landamerkjalaganna“, sem nú væri næstum lokið, en áður var getið hverjar skyldur landeigenda voru í því efni. Samkvæmt 6. gr. laga nr. 41/1919 var valdsmönnum, hverjum í sínu umdæmi, skylt að rannsaka hvort merkjaskrár hafi verið gerðar og þeim þinglýst og fylgja eftir að það yrði gert ef út af væri brugðið. Skylda landeigenda og valdsmanna fólst í því að gera og láta þinglýsa skýrum merkjalýsingum milli jarða. Er ekkert fram komið sem bendir til annars en að með gerð sáttarinnar og þinglestri hafi landeigendur og sýslumaður talið sig vera að framfylgja lagaboði og semja um landamerki milli Nesja og Melabergs í heild, sem skyldu vera um Melabergsá. Bendir ekkert til að þeir hafi litið svo á að um hafi verið að ræða eitthvert óskipt land jarðanna eftir þetta. Gerð áðurnefndra landamerkjalýsinga fyrir Fuglavík og Lönd á sama tíma bendir til hins sama. Loks var samið um og þinglýst beitarítaki eiganda Nesja í landi Melabergs, einnig í samræmi við fyrirmæli laga nr. 41/1919.

V.

Í héraðsdómi er greint frá þeirri málsástæðu áfrýjenda að Melabergsá sé í raun ekki til og ógerlegt að greina hvar þetta örnefni sé að finna. Merki um vatnsfarveg séu ekki sjáanleg nema helst neðan þjóðvegar á stuttum kafla næst ströndinni. Laut, sem vatn geti hafa runnið eftir, nái hvað sem öllu líður ekki lengra en tæplega 400 metra inn til landsins frá sjó. Hafi ætlunin verið að semja um landamerki í sáttinni 1922 hafi hún aldrei komið til framkvæmda og ekki verið fylgt eftir með því að setja upp merki. Í dóminum er einnig rakinn málatilbúnaður stefndu, sem er á því reistur að ummerki um Melabergsá hafi verið glögg þegar samið var um landamerkin, en þau hafi máðst út eftir það smám saman af nánar tilgreindum ástæðum. Óumdeilt er að engin merki hafa verið sett upp eftir 1922 til að sýna ætlaðan farveg Melabergsár og um leið hvar lönd Nesja og Melabergs koma saman.

Nokkur gögn í málinu greina frá örnefnum á því svæði, sem um ræðir. Meðal þeirra er hluti rits, sem gefið var út 1960, með skrifum M-kk-ef Þ-kk-ef um „Másbúðir - Nesjar.” Ekki liggur fyrir hvenær höfundur skráði lýsingu sína, en þar segir meðal annars: „Fyrir sunnan Skjólgarðsbakka er nokkuð langur og breiður bás inn í landið; heitir það Melabergsá. Hún er þó ætíð þurr nema í hlákum á vetrum. Þá rann þar fram dálítill lækur af mórauðu leysingarvatni ofan úr heiðinni; gat lækurinn orðið farartálmi í svip, en sjatnaði fljótt.“ Þá liggur fyrir hluti ritsins „Sýslulýsingar og sóknarlýsingar“, sem gefið var út 1937 - 1939, sem S-kk-nf B. S-kk-nf prestur í Útskálum á 19. öld ritaði. Þar segir: „Sunnar liggur rás eða árfarvegur, sem Melabergsá er kölluð; er hún þurr á sumrum, en í leysingum á vetrum er þar vatnsframrás úr heiðinni, sem oft verður með hásjávuðu illt yfirferðar, en ekki til lengdar. Þar er í mæli, að á skyldi hafa fram runnið fyrrum, sem horfið hafi í jörð niður; er það óáreiðanlegt og ólíklegt.“ Þá liggur fyrir rit sama höfundar, “Landamerki og fjörumörk á Suðurnesjum“, þar sem segir meðal annars: „ ... beint þar niður af kampi eru fjörumörkin í sömu línu, en að innanverðu er Melabergsá sem skilur Melabergs og Nesja, en nú heyrir Melabergs land og fjörur undir Nesja“.

Á því svæði sem um ræðir rennur vatn ekki fram ofanjarðar. Ágreiningslaust er að það gerist aðeins við þær aðstæður að frost sé í jörðu og asahláku geri, einkum ef snjór er á jörðu. Stefndu bera fyrir sig að breytingar hafi orðið á síðustu áratugum, sem valdi því að vatn renni ekki lengur fram í ákveðnum farvegi eins og áður gat gerst. Því valdi í fyrsta lagi framkvæmdir við Keflavíkurflugvöll eftir 1940, en minna leysingavatn komi nú af því svæði á heiðinni en áður. Í annan stað sitji almennt minni snjór á svæðinu á vetrum nú en fyrr og í þriðja lagi hafi þjóðvegur verið lagður um 100 metra frá ströndinni um 1930, sem breytt hafi aðstæðum. Hann hindri nú að vatn flæði óhindrað í farvegi til sjávar, en þess í stað sitji vatn ofan hans í hláku og myndi stórt vatn eins og vitni hafi lýst og greint sé frá í héraðsdómi.

Samkvæmt áðurnefndum örnefnalýsingum er ljóst að áður fyrr gat myndast lækur með leysingavatni ofan úr heiðinni við ákveðnar aðstæður og að þar hafi verið vatnsframrás. Skýringum stefndu á þeim breytingum, sem orðið hafa á flæði vatns á svæðinu á síðustu áratugum, hefur ekki verið hnekkt. Verður lagt til grundvallar að þegar sátt var gerð um landamerki við Melabergsá 1922 hafi aðilum að henni verið ljóst hvar mörkin skyldu vera. Umsamin mörk hafa eftir það orðið óljós eða týnst. Það getur þó ekki leitt til þess að land, sem þá var skipt með samningi, skuli eftir það teljast óskipt svo sem áfrýjendur krefjast.

Í héraðsdómi er greint frá matsmálum á fimmta og níunda áratug síðustu aldar, þegar stór hluti lands Nesja og Melabergs og síðar beitarréttur var tekinn eignarnámi vegna flugvallargerðar á Miðnesheiði. Áfrýjendur styðja kröfur sínar meðal annars við það að land jarðanna hafi í matsmálunum verið talið óskipt og eigendur Melabergs ekki andmælt því þá. Á móti hafa stefndu haldið fram að það hafi verið gert einungis af hagkvæmnisástæðum. Til stuðnings því benda þeir einnig á að land fleiri jarða, til dæmis Landa og Bursthúsa, hafi í sömu matsmálum verið talið óskipt þótt svo hafi alls ekki verið. Ekki er hald í því að með þessari tilhögun við mat á skaðabótum hafi eigendur jarðanna fallið frá margnefndri sátt 1922 um landamerki og samið um að lönd jarða þeirra skyldu eftir það teljast óskipt og án landamerkja. Aðrar fram bornar ástæður geta ekki heldur leitt til þess að kröfur áfrýjenda nái fram að ganga.

Að því virtu, sem að framan greinir, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjendur verða dæmd til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, H-kvk-nf V-kvk-nf G-kvk-nf, S-kk-nf R-kk-nf G-kk-nf og J-kvk-nf G-kvk-nf, greiði óskipt stefndu, G-kk-þgf A-kk-þgf og A-kk-þgf G-kk-þgf, 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.