340/2015

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu K um að Ó yrði gert að setja málskostnaðartryggingu í máli, sem hann höfðaði gegn K, til heimtu vangoldinna vinnulauna og bóta sem jafngiltu launum í uppsagnarfresti auk orlofslauna. Hafði Ó verið veitt gjafsókn vegna reksturs málsins fyrir héraðsdómi og hafði því ekki verið mótmælt af hans hálfu að hann væri ófær um greiðslu málskostnaðar K yrði hann dæmdur til greiðslu hans. Var talið að í ljósi eðlis þeirrar kröfu sem Ó taldi sig eiga á hendur K, ætluðum vinnuveitanda sínum, yrði að leggja til grundvallar að það fæli í sér slíka takmörkun á þeim grundvallarréttindum hans að geta leitað úrlausnar dómstóla um kröfuna að það færi í bága við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar yrði það gert að skilyrði fyrir því, að hann fengi úrlausn um kröfuna fyrir dómstólum, að hann setti málskostnaðartryggingu. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og kröfu K hafnað.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. apríl 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 15. apríl 2015, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að sóknaraðila yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli sóknaraðila á hendur honum. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfu varnaraða verði hafnað en til vara „að fjárhæð málskostnaðartryggingar verði lækkuð verulega og sóknaraðila verði gefinn rúmur tími til að leggja hana fram.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

I

Sóknaraðili höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi og krafðist greiðslu á 1.881.570 krónum auk vaxta úr hendi varnaraðila. Þá krafðist hann viðurkenningar á sjóveðrétti í vélbátnum Grétari BA 23 til tryggingar öllum tildæmdum kröfum. Í stefnu til héraðsdóms gerir sóknaraðili þá grein fyrir fjárkröfunni að hann hafi í júní 2014 ráðið sig til starfa um borð í áðurnefndan bát, sem varnaraðili hafi þá verið að kaupa. Báturinn hafi verið bilaður og sóknaraðili unnið að viðgerð hans sem þó hafi ekki orðið til þess að báturinn kæmist til róðra. Sóknaraðili kveður varnaraðila svo hafa í júlí 2014 sent sér boð fyrir milligöngu eiginkonu sinnar um að hann skyldi ekki mæta aftur til vinnu. Af þessum ástæðum telur sóknaraðili sig eiga inni vinnulaun hjá varnaraðila fyrir tímabilið 6. júní til 16. júlí 2014, auk yfirvinnu svo og rétt til bóta sem svari til launa í þriggja mánaða uppsagnarfresti. Þá eigi hann einnig rétt til orlofslauna, sem nemi 10,17% af framangreindum launum og bótum. Samtals sé því krafa hans sú fjárhæð sem áður greinir.

Í bréfi varnaraðila 12. september 2014, sem var svar við kröfubréfi sóknaraðila, kemur fram að varnaraðili telji að ekkert ráðningarsamband hafi stofnast milli sín og sóknaraðila þar sem sóknaraðili hafi ekki haft réttindi til þess að vera skipstjóri á bátnum svo sem að var stefnt. Hafi mál skipast svo að báturinn hafi aldrei komist til róðra sumarið 2014 og engum afla verið landað. Hann hafi þurft að selja bátinn í byrjun ágúst þetta ár. Sóknaraðili hafi á hinn bóginn bakað sér umtalsverðan kostnað með úttektum á vöru og þjónustu í ,,skipstjóra nafni“. Þá leiði önnur atriði einnig til þess að launakrafa sóknaraðila og krafa um bætur í uppsagnarfresti sé fráleit. Varnaraðili hafnaði því kröfu sóknaraðila.

Sóknaraðili höfðaði málið í mars 2015 og lagði fram við þingfestingu þess bréf innanríkisráðuneytis 17. desember 2014 um að honum hefði verið veitt gjafsókn vegna rekstrar málsins fyrir héraðsdómi.

II

Þegar málið var þingfest í héraði krafðist varnaraðili þess að sóknaraðila yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar, sbr. 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991. Var sú krafa hans reist á því að sóknaraðili væri ófær um greiðslu málskostnaðar, sbr. b. lið málsgreinarinnar. Var á þessa kröfu fallist í hinum kærða úrskurði.

Í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er meðal annars mælt fyrir um þá meginreglu að öllum beri réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstól. Í þessari grein felst sjálfstæð regla um að menn skuli almennt eiga rétt á að bera mál sín undir dómstóla. Ákvæði í almennum lögum sem takmarka þennan rétt verður að skýra með hliðsjón af því. Í b. lið 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 er mælt fyrir um þá takmörkun á þessum rétti, að stefndi í máli geti við þingfestingu krafist þess að stefnandi setji tryggingu fyrir þeim kostnaði, sem stefndi kann að hafa af vörnum sínum. Samkvæmt lögskýringargögnum er við það miðað að heimildinni sé einkum beitt ef fyrirfram þykir sýnt að útlokað sé að stefnandi geti greitt honum þann kostnað, sem hann verður fyrirsjáanlega dæmdur til.

Sóknaraðili neitar því ekki að hann sé ófær um greiðslu málskostnaðar varnaraðila verði hann dæmdur til greiðslu hans. Hann kveðst ekki hafa aðrar tekjur en atvinnuleysisbætur og neitar því ekki að á síðustu árum hafi nokkrum sinnum verið gert hjá honum árangurslaust fjárnám, síðast í árslok 2014. Þrátt fyrir að skilyrði b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 séu þannig fyrir hendi, er það á valdi dómstóla samkvæmt 2. mgr. greinarinnar að ákveða hvort gera eigi sóknaraðila að setja málskostnaðartryggingu, hver fjárhæð hennar eigi að vera, í hvaða formi það skuli gert og innan hvaða frests.

Í málinu leitar sóknaraðili greiðslu á ætlaðri skuld varnaraðila, sem sóknaraðili kveður hafa stofnað til ráðningarsambands við sig, vegna vangoldinna vinnulauna og bóta sem jafngilda launum í uppsagnarfesti, auk orlofslauna. Honum hefur verið veitt gjafsókn vegna reksturs málsins fyrir héraðsdómi. Eins og áður greinir eru aðstæður hans þær að honum er ókleift að leggja fram málskostnaðartryggingu. Í ljósi eðlis þeirrar kröfu sem sóknaraðila telur sig eiga á hendur varnaraðila, ætluðum vinnuveitanda sínum, verður lagt til grundvallar að það fæli í sér slíka takmörkun á þeim grundvallarréttindum hans að geta leitað úrlausnar dómstóla um kröfuna að í bága færi við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar yrði það gert að skilyrði fyrir því, að hann fengi úrlausn um kröfuna fyrir dómstólum, að hann setti málskostnaðartryggingu. Verður því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og hafna kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði gert að setja málskostnaðartryggingu.

Úrlausn um málskostnað í héraði bíður efnisdóms.

Kærumálskostnaður dæmist ekki.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er úr gildi felldur.

Kærumálskostnaður fellur niður.