633/2016

VÍ hf. og VZI Ltd. gerðu með sér rammasamning um fjármögnun VÍ hf. á kaupum VZI Ltd. á fjármálagerningum og lánveitingum hans í viðskiptum við lögaðila í Úkraínu. Á grundvelli rammasamningsins gerðu aðilarnir lánssamning 1. september 2008 þar sem VÍ hf. veitti VZI Ltd. lán að fjárhæð 2.000.000 bandaríkjadalir. Var lánið veitt til þess að VZI Ltd. stofnaði til innláns hjá bankanum BL í Úkraínu. Í lánssamningnum kom fram að honum mætti í fyrsta lagi ljúka að liðnu ári eftir gerð hans en gjalddagi yrði að öðrum kosti 1. september 2015. Vexti af lánssamningnum skyldi aftur á móti greiða á sex mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. mars 2009. Frá gjalddaga 1. mars 2012 var lánssamningurinn í vanskilum að því er varðaði vaxtagreiðslur. Í málinu krafði VÍ hf. VZI Ltd. aðallega um greiðslu að fjárhæð 2.000.000 bandaríkjadali með vísan til þess að félagið ætti gjaldkræfa kröfu á hendur VZI Ltd. sem hefði bakað sér skaðabótaskyldu sökum vanrækslu á skyldum sínum samkvæmt framangreindum samningum milli þeirra. Í niðurstöðu Hæstaréttar var m.a. vísað til þess að VZI Ltd. hefði ekki brugðist við bréfum VÍ hf. þar sem þess var annars vegar krafist að VZI Ltd. seldi fjármálagerninginn sem gerður var við BL og hins vegar þar sem VÍ hf. gjaldfelldi lánssamningin samkvæmt heimild í honum og krafðist greiðslu á tiltekinni fjárhæð. Þá yrði ekki séð að VZI Ltd. hefði tilkynnt VÍ hf. um vanskil úkraínska bankans á vaxtagreiðslum eða að hann hefði gert ráðstafanir til innheimtu skuldarinnar eins og honum hefði verið skylt samkvæmt rammasamningnum. Hefði VZI Ltd. með þessu brotið gegn skyldum sínum samkvæmt samningum aðilanna og þannig bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvart VÍ hf. Þá var VZI Ltd. látinn bera hallann af því að ekki hefðu verið lögð fram haldbær gögn til stuðnings því að honum hefði ekki verið kleift að efna samningsskuldbindingar sínar sökum þess að BL hefði verið ómögulegt að greiða út innlánið eða standa skil á umsömdum vöxtum af því vegna gjaldeyrishafta eða samnings bankans við Seðlabanka Úkraínu. Var því tekin til greina krafa VÍ hf. um að VZI Ltd. yrði gert að greiða honum 2.000.000 bandaríkjadali, en dráttarvextir skyldu reiknast frá því tímamarki er mánuður var liðinn frá því VÍ hf. sendi VZI Ltd. bréf þar sem krafist var greiðslu á grundvelli lánssamningsins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. september 2016. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 2.000.000 bandaríkjadali með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. mars 2012 til 7. apríl 2014 en af 2.565.278 bandaríkjadölum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að gagnáfrýjanda verði gert að framselja sér innlán, upphaflega að fjárhæð 1.999.932,31 bandaríkjadalir á reikningi nr. 2625902850501077840 hjá Open Joint-Stock Company Joint Stock Bank „Lviv“ í Úkraínu, gegn greiðslu með skuldajöfnuði við kröfu aðaláfrýjanda á grundvelli lánssamnings þeirra frá 1. september 2008. Að þessu frágengnu krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 21. nóvember 2016. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara krefst hann sýknu af kröfum aðaláfrýjanda, en að því frágengnu sýknu að svo stöddu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

I

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi gerðu aðilar málsins svokallaðan rammasamning 2. maí 2008 um fjármögnun aðaláfrýjanda á kaupum gagnáfrýjanda á fjármálagerningum og lánveitingum hans í viðskiptum við lögaðila í Úkraínu. Á grundvelli rammasamningsins gerðu aðilarnir lánssamning 1. september sama ár þar sem aðaláfrýjandi veitti gagnáfrýjanda lán að fjárhæð 2.000.000 bandaríkjadalir. Þar kom fram að samningnum mætti í fyrsta lagi ljúka að liðnu ári eftir gerð hans en gjalddagi yrði að öðrum kosti 1. september 2015. Lánið var veitt til þess að gagnáfrýjandi stofnaði til innláns hjá Bank Lviv í Úkraínu. Lánið bar 11% ársvexti og átti að greiða þá á sex mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. mars 2009, og skyldi gagnáfrýjandi fá þóknun sem svaraði til 1% ársvaxta. Í lánssamningnum var tekið fram að skilmálar rammasamningsins giltu um hann, þar á meðal um heimild aðaláfrýjanda til að krefjast sölu innlánssamningsins og endurgreiðslu lánsins fyrir gjalddaga hans.

Á grundvelli lánssamningsins gerði gagnáfrýjandi innlánssamning 8. september 2008 við Bank Lviv um 1.999.932,31 bandaríkjadali. Samkvæmt honum skyldi innstæðan standa til 8. september 2015 og bera 11% ársvexti, sem yrðu greiddir á sama hátt og vextir samkvæmt fyrrgreindum lánssamningi aðilanna. Þá var tekið fram að gagnáfrýjanda væri heimilt á gildistíma samningsins að óska með 30 daga fyrirvara eftir útborgun innstæðunnar að hluta eða öllu leyti.

Gagnáfrýjandi stóð aðaláfrýjanda skil á vöxtum samkvæmt lánssamningi þeirra til og með gjalddaga 1. september 2011 en frá gjalddaga 1. mars 2012 hefur lánið verið í vanskilum.

II

Með úrskurði 7. apríl 2015 tók héraðsdómur kröfu gagnáfrýjanda um frávísun málsins til greina, en í dómi Hæstaréttar 28. maí sama ár í máli nr. 307/2015 var sá úrskurður felldur úr gildi. Kröfu sína um frávísun byggði gagnáfrýjandi meðal annars á því að aðild málsins til sóknar væri vanreifuð, en Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að þar sem gagnaöflun í málinu hefði ekki verið lýst lokið í héraði væri engin leið að slá föstu að málið væri vanreifað um aðild aðaláfrýjanda þannig að frávísun gæti valdið. Við aðalmeðferð málsins í héraði hafði gagnáfrýjandi áfram uppi kröfu um frávísun á þeim grunni að aðild aðaláfrýjanda væri vanreifuð auk þess sem hann hefði ekki lögvarða hagsmuni af úrslitum málsins. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að hafna kröfu gagnáfrýjanda um frávísun málsins sem og kröfu hans um sýknu á grundvelli aðildarskorts aðaláfrýjanda.

Aðaláfrýjandi reisir kröfur sínar á því að gagnáfrýjandi hafi vanefnt framangreindan lánssamning og rammasamning þeirra. Aðalkröfu sína byggir aðaláfrýjandi á því að gagnáfrýjanda hafi á grundvelli samninga þeirra borið að innheimta vexti samkvæmt innlánssamningi sínum við Bank Lviv og standa síðan aðaláfrýjanda skil á þeim greiðslum sem hann fékk eða átti að fá frá hinum úkraínska banka á umsömdum gjalddögum. Ennfremur byggir aðaláfrýjandi á því að gagnáfrýjanda hafi eftir samningunum borið að verða við kröfu sinni um að innleysa eða selja innlánið og greiða síðan skuld samkvæmt lánssamningnum. Ekkert af þessu hafi gagnáfrýjandi gert og hafi hann með þeirri vanrækslu bakað sér skaðabótaskyldu. Eigi aðaláfrýjandi því gjaldkræfa kröfu á hendur honum að fjárhæð 2.000.000 bandaríkjadalir.

Eftir grein 3.5 í rammasamningi aðilanna bar gagnáfrýjanda án tafar að tilkynna aðaláfrýjanda kæmi til vanskila á einhverri greiðslu eða vöxtum af fjármálagerningi eða lánssamningi, sem gagnáfrýjandi keypti eða stóð að með lánsfé frá aðaláfrýjanda, og gera á sama tíma ráðstafanir til innheimtu skuldarinnar í samráði við aðaláfrýjanda. Enn fremur sagði í grein 3.1 í rammasamningnum að aðaláfrýjanda væri hvenær sem er á gildistíma lánssamnings við gagnáfrýjanda heimilt að krefjast sölu á verðbréfi sem keypt hefði verið samkvæmt skilmálum rammasamningsins eða á samningi um lán sem gagnáfrýjandi veitti eftir þeim skilmálum og bæri gagnáfrýjanda þá án tafar að hlíta þeirri kröfu. Þetta var áréttað í grein 3.4 í lánssamningnum með þeim orðum að aðaláfrýjandi mætti hvenær sem er krefjast þess að fjármálagerningur sem lánið var veitt til að fjármagna yrði seldur og gjaldfella lánið til gagnáfrýjanda. Þá sagði í grein 1.5 í rammasamningnum að krefðist aðaláfrýjandi endurgreiðslu samkvæmt lánssamningi bæri gagnáfrýjanda að gefa fyrirmæli um millifærslu til aðaláfrýjanda innan fjórtán daga.

Á grundvelli fyrrnefndra greina 3.4 í lánssamningnum og 3.1 í rammasamningnum krafðist aðaláfrýjandi þess með bréfi 13. september 2013 að gagnáfrýjandi seldi þann fjármálagerning sem hann hafði gert við Bank Lviv. Þá var þess krafist í bréfinu að gagnáfrýjandi upplýsti hvaða ráðstafanir hann hefði gert til að innheimta fjármálagerninginn vegna vanefnda úkraínska bankans á vaxtagreiðslum. Með öðru bréfi til gagnáfrýjanda 24. mars 2014 lýsti aðaláfrýjandi því yfir að hann gjaldfelldi lánssamninginn á grundvelli greinar 3.4 í honum og krafðist greiðslu á 2.555.035 bandaríkjadölum. Ekki verður séð af gögnum málsins að gagnáfrýjandi hafi brugðist við þessum bréfum aðaláfrýjanda í samræmi við þær skyldur sem hann tók á sig með samningum þeirra, sbr. einkum áðurnefndar greinar 3.1 og 1.5 í rammasamningnum. Þá verður heldur ekki ráðið af gögnum málsins að gagnáfrýjandi hafi tilkynnt aðaláfrýjanda um vanskil úkraínska bankans á vaxtagreiðslum eða að hann hafi gert ráðstafanir til innheimtu skuldarinnar eins og honum var skylt samkvæmt grein 3.5 í rammasamningnum. Með þessu öllu braut gagnáfrýjandi gegn skyldum sínum samkvæmt samningum aðilanna og bakaði sér með því skaðabótaábyrgð gagnvart aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi hefur ekki lagt fram haldbær gögn til stuðnings því að honum hafi ekki verið kleift að efna samningsskuldbindingar sínar sökum þess að Bank Lviv hafi verið ómögulegt að greiða út innlánið eða standa skil á umsömdum vöxtum af því vegna gjaldeyrishafta eða samnings bankans við seðlabanka Úkraínu. Verður gagnáfrýjandi að bera allan halla af þeim sönnunarskorti.

Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður tekin til greina aðalkrafa aðaláfrýjanda um að gagnáfrýjanda verði gert að greiða honum 2.000.000 bandaríkjadali. Gagnáfrýjandi hefur krafist fyrir Hæstarétti að sú krafa verði lækkuð á þeim forsendum að draga eigi frá henni þóknanir sem hann eigi tilkall til eftir samningum aðilanna. Með því að gagnáfrýjandi reifaði ekki fyrr en í greinargerð fyrir Hæstarétti hverri fjárhæð slíkar þóknanir gætu numið getur þessi krafa hans ekki komið til álita við úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af kröfu aðaláfrýjanda verða dæmdir dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 eins og greinir í dómsorði en þeir falla til frá þeim degi er mánuður var liðinn frá því að aðaláfrýjandi sendi gagnáfrýjanda fyrrnefnt bréf 24. mars 2014 þar sem hann krafðist greiðslu á grundvelli lánssamnings þeirra.

Gagnáfrýjanda verður gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, Visoky Zamok Investments Ltd., greiði aðaláfrýjanda, Vátryggingafélagi Íslands hf., 2.000.000 bandaríkjadali með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.565.278 bandaríkjadölum frá 24. apríl 2014 til greiðsludags.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 3.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.