155/2011

Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu L um að krafa, sem hann lýsti við gjaldþrotaskipti M, yrði viðurkennd að fullu sem veðkrafa samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafa L var byggð á lánssamningi aðila 30. mars 2007 um fjölmyntalán til 5 ára að jafnvirði 150.000.000 krónur í nánar tilgreindum myntum og hlutföllum. Greindi aðila á um hvort M hefði með lánssamningnum tekið á sig skuldbindingu í erlendri mynt eða hvort lánið hefði verið í íslenskum krónum og fjárhæð þess bundin við gengi þeirra gjaldmiðla sem tilgreindir voru í samningnum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eina tilgreiningin í samningnum á fjárhæð lánsins væri í íslenskum krónum, en hvergi væri getið um fjárhæð skuldarinnar í hinum erlendu gjaldmiðlum, heldur aðeins hlutföll þeirra og viðmiðun við virði íslensku krónunnar á tilteknum degi fyrir útborgun lánsins. Fjárhæð lánsins væri þannig í grunninn tiltekin í íslenskum krónum. L hefði ekki gefið viðhlítandi skýringar á því hvers vegna fjárhæð lánsins hefði á þennan hátt verið miðuð við íslenskar krónur ef um lán í erlendum gjaldmiðlum hefði verið að ræða. Þá skyldu báðir samningsaðilar efna meginskyldur sínar samkvæmt lánssamningnum með greiðslum í íslenskum krónum og hefðu gert það í raun. Ennfremur var litið til þess að Hæstiréttur hefði áður tekið afstöðu til þess að lánssamningar, sem hefðu að geyma sömu skilmála og fram kæmu í lánssamningnum í þessu máli, hefðu verið um skuldbindingar í íslenskum krónum. Samkvæmt þessu yrði að líta svo á að hér væri um að ræða lán sem ákveðið væri í íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. L bar í annan stað fyrir sig að samkvæmt lokamálslið 2. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hefði verið heimilt að binda lán í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, enda hefði það við gerð lánssamningsins 30. mars 2007 verið til hagsbóta fyrir skuldarann. Lagði L fyrir Hæstarétt samantekt sína með samanburði á greiðslubyrði af lánum í íslenskum krónum og láni í erlendum myntum. Taldi L að með þessu hefði hann sýnt fram á að skilyrðum lokamálsliðar 2. gr. laga nr. 38/2001 væri fullnægt, þar sem í ljósi reynslu síðustu fimm ára hefðu samningsaðilar mátt ætla 30. mars 2007 að viðmiðun við gengi erlendra gjaldmiðla væri skuldaranum til hagsbóta. Talið var að láni í íslenskum krónum til fimm ára, sem bundið væri við gengi erlendra gjaldmiðla, fylgdi augljóslega töluverð áhætta, enda hefði reynslan sýnt þegar til lengri tíma væri litið að gengi íslensku krónunnar hefði farið lækkandi miðað við gengi algengustu erlendu gjaldmiðla og þessar gengisbreytingar hefðu á stundum komið í stökkum og ekki verið fyrirsjáanlegar með löngum fyrirvara. Ekki yrði litið svo á að fullnægt væri fyrrgreindu skilyrði um að víkja mætti frá ákvæðum laga nr. 38/2001 til hagsbóta fyrir skuldara ef það frávik fæli í sér raunhæfa og verulega áhættu hans. Var samkvæmt þessu staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir I-kvk-nf B-kvk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf C-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Frekari gögn voru lögð fram eftir það. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. febrúar 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að krafa að fjárhæð 275.867.666 krónur, sem hann lýsti við gjaldþrotaskipti varnaraðila, yrði viðurkennd að fullu sem veðkrafa samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans verði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Fyrir Hæstarétt hafa verið lagðar upplýsingar um að á aðalfundi sóknaraðila 28. apríl 2011 hafi verið samþykkt að breyta heiti hans úr NBI hf. í Landsbankinn hf. og að sú ákvörðun hafi verið tilkynnt fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 6. júní 2011.

I

Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði gerðu Landsbanki Íslands hf. og Motormax ehf. samning 30. mars 2007. Á forsíðu hans var tilgreint að hann væri um lán að fjárhæð „ISK 150.000.000.-“, svo og hver væru heiti samningsaðila og félags sem tókst á hendur sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins. Í aðfaraorðum meginmáls samningsins sagði að samningsaðilar geri „með sér svohljóðandi lánssamning um fjölmyntalán til 5 ára að jafnvirði kr. 150.000.000,- Krónur eitt hundrað og fimmtíu milljónir 00/100, í neðanskráðum myntum og hlutföllum: CHF 25% JPY 15% USD 35% EUR 25%. Fjárhæð hvers gjaldmiðils ákvarðast þó ekki fyrr en einum virkum bankadegi fyrir útborgunardag lánsins. Skuldin verður þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirra erlendu mynta eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum. Greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skal hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga.“ Í grein 1.1. sagði síðan meðal annars að lántaki lofi að taka að láni og Landsbanki Íslands hf. að lána „umsamda lánsfjárhæð“, en í grein 1.2. að lántaki sendi bankanum beiðni um útborgun með að minnsta kosti tveggja virkra bankadaga fyrirvara, þar sem tiltekinn sé sá reikningur sem leggja skuli „lánshlutann“ inn á. Samkvæmt grein 2.1. skyldi lánstíminn vera fimm ár og lánið greiðast að fullu með sextán afborgunum á þriggja mánaða fresti, þannig að 1/40 hluti þess yrði greiddur á hverjum af fyrstu fimmtán gjalddögum afborgana, í fyrsta sinn 5. júní 2008, en afgangurinn á lokagjalddaga 5. mars 2012. Vexti skyldi greiða á þriggja mánaða fresti út lánstímann, fyrst 5. júní 2007. Samkvæmt grein 2.2. átti greiðslustaður að vera hjá Landsbanka Íslands hf. og var tekið fram að lántaki óskaði eftir að reikningur hans nr. 0113-26-96 hjá bankanum yrði skuldfærður fyrir afborgun og vöxtum, en fyrir liggur að þetta var tékkareikningur Motormax ehf. í íslenskum krónum. Í grein 3.1. var mælt fyrir um að lánið bæri vexti, sem yrðu breytilegir og jafnháir LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 1,7% vaxtaálags. Í grein 4.1. var kveðið á um að væri lánið í skilum gæti lántaki óskað eftir því við bankann á vaxtagjalddaga að „myntsamsetningu“ þess yrði breytt, þannig að „eftirstöðvar skuldarinnar miðist að öllu leyti eða að hluta við aðrar erlendar myntir eða mynteiningar, eina eða fleiri, og í öðrum hlutföllum en upphaflega var um samið.“ Við umreikning vegna myntbreytingar skyldi nota sölugengi þess gjaldmiðils sem hætt væri að miða við og kaupgengi þess gjaldmiðils sem framvegis yrði miðað við samkvæmt gengisskráningu Landsbanka Íslands hf. á íslensku krónunni tveimur virkum bankadögum fyrir myntbreytinguna. Í grein 7. kom fram að stæði lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana eða vaxta á gjalddaga bæri honum að greiða dráttarvexti og færi um þá samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtyggingu. Bankinn hefði um það val hvort krafist yrði dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt eða „af skuldinni breyttri í íslenskar krónur.“

Sama dag og lánssamningurinn var undirritaður útfyllti Motormax ehf. beiðni um útborgun lánsins á eyðublaði sem fylgdi samningnum og óskaði eftir að „útborgunarfjárhæð“ yrði greidd inn á framangreindan tékkareikning. Næsta virkan dag, mánudaginn 2. apríl 2007, lagði Landsbanki Íslands hf. 149.464.999 krónur inn á reikninginn. Meðal gagna málsins er „kaupnóta“ bankans dagsett þennan dag og stíluð á Motormax ehf., þar sem getið var viðskipta með tilgreindar fjárhæðir í evrum, bandaríkjadölum, svissneskum frönkum og japönskum yenum. Varnaraðili telur þetta vera einhliða skjal bankans og hafnar því að Motormax ehf. hafi átt hlut að slíkum viðskiptum. Hann kannast hins vegar við að félagið hafi fengið þessa kaupnótu senda og ekki haft uppi sérstakar athugasemdir af því tilefni.

Samkvæmt gögnum málsins greiddi Motormax ehf. níu sinnum vexti eða afborganir af láninu, í síðasta skipti á gjalddaga 5. mars 2009. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt greiðslutilkynningar til félagsins fyrir hvern gjalddaga þar sem fjárhæð vaxta og afborgunar var tilgreind í hinum erlendu myntum. Á öllum gjalddögum utan einum tók bankinn greiðsluna að fullu í íslenskum krónum af fyrrnefndum tékkareikningi félagsins í samræmi við grein 2.2. í lánssamningnum, en vegna gjalddaga í desember 2008 var hluti greiðslunnar tekinn af gjaldeyrisreikningum félagsins í dönskum krónum og evrum og það sem á vantaði af íslenska tékkareikningnum. Eftir að greiðslur höfðu verið inntar af hendi fékk Motormax ehf. sendar kvittanir. Þar var, auk þeirrar fjárhæðar íslenskra króna sem tekin var út af tékkareikningunum, tilgreind fjárhæð gjaldfallinnar afborgunar eða vaxta í erlendum myntum og viðskipti með gjaldeyri því til samræmis fyrir íslenskar krónur. Varnaraðili neitar því ekki að þessar kvittanir hafi borist félaginu, en kveður þær að þessu leyti vera einhliða skjöl bankans og kannast ekki við að félagið hafi átt þau gjaldeyrisviðskipti sem þar komi fram.

Motormax ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 11. maí 2009. Sóknaraðili gjaldfelldi kröfu samkvæmt lánssamningnum miðað við þann dag og lýsti 15. júlí sama ár í bú félagsins kröfunni, sem mál þetta varðar, en um viðurkenningu hennar reis ágreiningur eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði.

II

Í málinu greinir aðilana í fyrsta lagi á um hvort Motormax ehf. hafi með lánssamningnum 30. mars 2007 tekið á sig skuldbindingu í erlendri mynt eða hvort lánið hafi verið í íslenskum krónum og fjárhæð þess bundin við gengi þeirra gjaldmiðla sem tilgreindir eru í samningnum. Með dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 var skorið úr hliðstæðum ágreiningi lánveitenda og lántaka um höfuðstól skulda vegna svonefndra bílalána. Niðurstaðan þar var sú að um væri að ræða lán í íslenskum krónum og að tenging höfuðstóls skuldanna við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla hafi verið ólögmæt þar sem hún stríddi gegn ófrávíkjanlegum ákvæðum 13. gr. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Þá var með dómum Hæstaréttar 14. febrúar 2011 í málum nr. 603/2010 og 604/2010 skorið úr ágreiningi um hvort skuldbindingar samkvæmt skuldabréfum með fasteignaveði væru í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Ákvæðum bréfanna var nánar lýst í þessum dómum, en niðurstaða Hæstaréttar var sú að um væri að ræða lán í íslenskum krónum og talið að þar skipti mestu að lánsfjárhæðin væri ákveðin í íslenskum krónum og hana bæri að endurgreiða í sama gjaldmiðli.

Áður er lýst þeim ákvæðum í lánssamningnum frá 30. mars 2007, sem mestu ráða við úrlausn um hvort í máli þessu sé um að ræða lán í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Í upphafi samningsins var meðal annars tekið fram að lánið væri fjölmyntalán að jafnvirði 150.000.000 krónur „í neðanskráðum myntum og hlutföllum“. Síðan voru tilgreindir gjaldmiðlarnir fjórir og hlutföll þeirra og kveðið á um að fjárhæð hvers þeirra yrði ekki ákveðin fyrr en einum virkum bankadegi fyrir útborgunardag lánsins, en skuldin yrði þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirra erlendu gjaldmiðla eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum gjaldmiðlum. Eina tilgreiningin í samningnum á fjárhæð lánsins var samkvæmt þessu í íslenskum krónum, en hvergi var getið um fjárhæð skuldarinnar í hinum erlendu gjaldmiðlum, heldur aðeins hlutföll þeirra og viðmiðun við virði íslensku krónunnar á tilteknum degi fyrir útborgun lánsins. Fjárhæð lánsins var þannig í grunninn tiltekin í íslenskum krónum. Sóknaraðili hefur ekki gefið viðhlítandi skýringar á því hvers vegna fjárhæð lánsins hafi á þennan hátt verið miðuð við íslenskar krónur ef um lán í erlendum gjaldmiðlum var að ræða. Haldlaus er sú viðbára hans að með þessu móti hafi best verið tryggt að lántaki fengi útborgaða nákvæmlega þá fjárhæð í íslenskum krónum, sem hann ætlaði að nýta, sökum þess að nokkra daga gæti tekið að afgreiða lánið og gengi hinna erlendu gjaldmiðla gæti hreyfst á þeim tíma, enda verður ekki framhjá því litið að lánið, sem málið varðar, var greitt út næsta bankadag eftir undirritun samningsins. Í þessu sambandi verður einnig að líta til ákvæðis í grein 4.1. í lánssamningnum um heimild til að breyta gjaldmiðlum, sem að framan var rakið, en þar kom glöggt fram að hinir erlendu gjaldmiðlar voru til viðmiðunar um höfuðstól skuldarinnar. Aðalskylda sóknaraðila sem lánveitanda samkvæmt samningi aðila 30. mars 2007 var efnd 2. apríl 2007 með greiðslu 149.464.999 króna inn á íslenskan tékkareikning lántaka í samræmi við útborgunarbeiðni hans í fylgiskjali með samningnum. Aðalskylda Motormax ehf. sem skuldara samkvæmt lánssamningnum 30. mars 2007 var greiðsla vaxta og afborgana. Ljóst er af grein 2.2. í lánssamningnum, þar sem lántaki óskaði eftir að íslenskur tékkareikningur hans hjá bankanum yrði skuldfærður fyrir afborgunum og vöxtum af láninu, að ætlun aðila var að greiðslur á gjalddögum þess yrðu í íslenskum krónum. Sú varð og almennt raunin. Báðir samningsaðilar skyldu því efna meginskyldur sínar samkvæmt lánssamningnum með greiðslum í íslenskum krónum og gerðu það í raun. Þá er til þess að líta að Hæstiréttur hefur í dómum sínum 8. mars 2011 í málum nr. 30/2011 og 31/2011 tekið afstöðu til þess að lánssamningar, sem höfðu að geyma sömu skilmála og fram koma í lánssamningnum í þessu máli, hafi verið um skuldbindingar í íslenskum krónum. Samkvæmt þessu verður að líta svo á að hér sé um að ræða lán sem ákveðið var í íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla.

Þá ber sóknaraðili í annan stað fyrir sig að samkvæmt lokamálslið 2. gr. laga nr. 38/2001 hafi verið heimilt að binda lán í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, enda hafi það við gerð lánssamningsins 30. mars 2007 verið til hagsbóta fyrir skuldarann. Í fyrrnefndum dómum Hæstaréttar 14. febrúar 2011 í málum nr. 603/2010 og 604/2010 var því hafnað að lánveitanda hefði tekist að sýna fram á að þetta skilyrði hafi verið uppfyllt, en þar var um að ræða lán til 20, 25, 30 og 40 ára. Lánið sem mál þetta varðar var til fimm ára. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt samantekt sína með samanburði á greiðslubyrði af lánum í íslenskum krónum og láni í erlendum myntum sem tekin hefðu verið 27. mars 2002 og greidd upp sama dag á árinu 2007, þrem dögum fyrir gerð lánssamningsins sem hér er fjallað um. Þar er miðað við þrenns konar lánsskilmála, óverðtryggt lán í íslenskum krónum, verðtryggt lán í íslenskum krónum og loks lán í þeim erlendu myntum og með kjörum hliðstæðum þeim sem við er miðað í lánssamningi aðila. Að gefnum nánari forsendum um vexti og afborganir er niðurstaða sóknaraðila sú að heildargreiðslur af láni í erlendu myntunum hefðu orðið töluvert lægri en af lánum í íslenskum krónum, hvort sem miðað var við verðtryggt eða óverðtryggt lán. Telur sóknaraðili að með þessu hafi hann sýnt fram á að skilyrðum lokamálsliðar 2. gr. laga nr. 38/2001 sé fullnægt, þar sem í ljósi reynslu síðustu fimm ára hafi samningsaðilar mátt ætla 30. mars 2007 að viðmiðun við gengi erlendra gjaldmiðla væri skuldaranum til hagsbóta. Um þetta verður að gæta að því að reynslan sýnir ekki aðeins þegar til lengri tíma er litið að gengi íslensku krónunnar hefur farið lækkandi miðað við gengi algengustu erlendu gjaldmiðla, heldur einnig að þessar gengisbreytingar hafa á stundum komið í stökkum og ekki verið fyrirsjáanlegar með löngum fyrirvara. Láni í íslenskum krónum til fimm ára, sem bundið var við gengi erlendra gjaldmiðla, fylgdi því augljóslega töluverð áhætta, sem síðar kom í ljós að var í hæsta máta raunhæf, hvað sem leið reynslu af gengisviðmiðun á nákvæmlega fimm ára tímabili fyrir lántökuna með samningnum 30. mars 2007. Ekki verður litið svo á að fullnægt sé fyrrgreindu skilyrði um að víkja megi frá ákvæðum laga nr. 38/2001 til hagsbóta skuldara ef það frávik felur í sér slíka raunhæfa og verulega áhættu hans. Að öllu þessu virtu er þessi málsástæða sóknaraðila því haldlaus. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.

Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Landsbankinn hf., greiði varnaraðila, þrotabúi Motormax ehf., 800.000 krónur í kærumálskostnað.