309/2002

S, sem starfað hafði sem skurðhjúkrunarfræðingur á L, krafði Í um bætur vegna slyss sem hún varð fyrir í miðri aðgerð á skurðstofu 5 þegar hún hrasaði um skammel. Tekið var fram að aðdragandi slyssins og aðstæður á skurðstofunni hefðu ekki að öllu leyti verið skýrar. Nyti engra samtímagagna um hinn umdeilda atburð þar sem slysið hefði fyrst verið tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins alllöngu síðar en það væri í brýnni andstöðu við fyrirmæli laga og stjórnvaldsreglna um tilkynningu vinnuslysa, sbr. 2. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og 1. og 2. gr. reglna nr. 612/1989 um tilkynningu vinnuslysa. Yrði að ætla að rannsókn þegar í kjölfar slyssins hefði verið til þess fallin að varpa skýrara ljósi á aðstæður og afstöðu starfsfélaga S og ef til vill taka fyrir þann vafa sem við blasti í málinu. Yrði Í sem vinnuveitandi S að bera halla af því, að ekki kom til slíkrar rannsóknar. Væri þannig óhjákvæmilegt að leggja til grundvallar dómi, að um aðgæsluleysi einhvers eða einhverra starfsfélaga S hefði verið að ræða. Bar Í því bótaábyrgð á afleiðingum slyssins.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Málinu var áfrýjað 4. júlí 2002. Áfrýjandi krefst aðallega sýknu en til vara lækkunar á dómkröfu hins stefnda dánarbús. Í báðum tilvikum er þess krafist, að málskostnaður verði látinn falla niður.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

S-kvk-nf H-kvk-nf P-kvk-nf lést 24. júlí 2002 og hefur dánarbú hennar tekið við aðild málsins samkvæmt bréfi sýslumannsins í Reykjavík 12. september 2002, sbr. 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en búið sætir opinberum skiptum vegna ákvæðis 1. tl. 37. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

I.

S-kvk-nf heitin varð fyrir slysi á skurðstofu 5 á Landspítalanum við Hringbraut 27. febrúar 1996, en þar hafði hún starfað sem skurðhjúkrunarfræðingur frá árinu 1986. Er atvikum að slysinu og aðstæðum á skurðstofunni umrætt sinn lýst í héraðsdómi, en þar fór þá fram hjartaaðgerð. Við hana störfuðu meðal annarra þrír hjúkrunarfræðingar, þær S-kvk-nf P-kvk-nf sem aðstoðaði við að taka æð úr fæti sjúklingsins, H-kvk-nf J-kvk-nf sem stóð við brjóstholsaðgerðina og H-kvk-nf A-kvk-nf sem var „í kring“, eins og það er kallað, og sinnti því meðal annars að rétta það sem vantaði í aðgerðinni.

Þegar aðgerð á fæti sjúklings var lokið kom það í hlut S-kvk-ef að fara með áhaldaborð frá fótagafli skurðarborðsins upp að vegg, telja öll verkfæri og bera saman við lista yfir áhöld í notkun, en hún sneri þá baki í það, sem fram fór á skurðstofunni. Ljóst má telja af gögnum málsins og einkum framburði L-kvk-ef S-kvk-ef sérfræðings á hjarta- og lungnavél, sem var eini sjónarvotturinn að slysinu, að S-kvk-nf hafi hrasað um skammel um leið og hún sneri sér við í því skyni að fara með hin notuðu verkfæri í sérstakri grind inn í þvottaherbergi. Þetta skammel hafði staðið við stórt og hátt áhaldaborð úti á gólfi skurðstofunnar og þurfti að stíga upp á það, þegar náð var í verkfæri. Að lokinni aðgerð á fæti sjúklingsins var þetta borð hins vegar dregið yfir fætur hans og var þá venja að ýta skammelinu upp að vegg, svo að það væri ekki í gangvegi. Virðist það hafa ráðist af aðstæðum hverju sinni, hver hjúkrunarfræðinganna þriggja framkvæmdi þessi verk. Umrætt sinn dró H-kvk-nf J-kvk-nf áhaldaborðið yfir fætur sjúklings.

II.

Í málinu liggur fyrir bréf B-kk-ef T-kk-ef yfirlæknis frá 13. október 1999 um aðstæður á skurðstofu 5 á Landspítalanum, en hann var ekki viðstaddur aðgerðina 27. febrúar 1996. Þar segir meðal annars, að á þessari skurðstofu fari fram hjartaskurðlækningar og aðrar brjóstholsskurðlækningar. Hún sé stærsta skurðstofan á deildinni, en þar sé oft mjög þröngt vegna fjölda starfsmanna og tækja. Hjartaskurðlækningar séu meðal hinna flóknustu skurðlækninga, sem fram fari í heiminum, skurðteymið 10 manns í flestum tilvikum og tæki og verkfæri mörg flókin og dýr. Ýmsir verkhlutar aðgerðarinnar krefjist margra handa og samhæfðs huga margra í skurðteyminu. Allir þurfi að vinna markvisst og skipulega og af fullkominni einbeitingu og hver einstakur að koma inn í flókið ferli á réttum tíma. Hver um sig treysti viðteknu verklagi og venju um það, hvenær bregðast skuli við, en með nákvæmri verkaskiptingu og samhæfingu sé andrúmsloftið í senn þægilegt og mjög agað. Þegar mikið liggi við eða líf sjúklings í hættu sé mikilvægt, að allir kunni til verka og þurfi sem minnsta munnlega tilsögn, enda geti óþarfa hávaði og samræður truflað aðgerðina og valdið varanlegum skaða fyrir sjúklinginn. Hvert eitt gáleysislegt frávik frá venju eða viðteknu verklagi geti leitt til slysa á sjúklingi eða starfsmanni. S-kvk-nf P-kvk-nf hafi kunnað verklagið mjög vel, verið ósérhlífin og fyrst og fremst hugsað um líf og heilsu sjúklingsins.

III.

Í skriflegi lýsingu H-kvk-ef A-kvk-ef 19. janúar 1999 á atburðum umrætt sinn segir meðal annars: „Það var venja hjá undirritaðri að fjarlægja skemil þennan þegar búið var að flytja verkfæraborð. Í þessu tilviki varð undirrituð að sinna beiðni um eitthvað sem vanhagaði um í aðgerðinni og almennt þurfa þær beiðnir að hafa forgang. Vegna þessa var ekki búið að fjarlægja skemil af miðju gólfi þegar S-kvk-nf P-kvk-nf með þvottagrindina í höndunum sneri sér frá sínu verkfæraborði og gekk á skemilinn, hnaut og hlaut skaða sem hún býr enn við.... Í þessu tilviki hafði ekki unnist tími til þess og því fór sem fór.“ Fyrir héraðsdómi var H-kvk-nf spurð nánar að því, hvers vegna hún hefði ekki fært skammelið og svaraði hún: „Ég man að það kom upp atvik, situasjón eða sem sagt bráðaatriði með sjúklinginn sem var í aðgerð og ég þurfti að sinna þeirri sem stóð í aðgerðinni og ég man það að ég er rétt nýbúin að gefa henni saum þegar þetta gerist.“ Sá hjúkrunarfræðingur, sem H-kvk-nf talar hér um, var H-kvk-nf J-kvk-nf. Nánar aðspurð um bráðatilvikið sagði H-kvk-nf sig minna, að það hafi verið einhver blæðing eða slíkt, að minnsta kosti hafi hún þurft að gefa saum með hraði, en þessi sjúklingur hafi áður farið í hjartaaðgerð.

Í skriflegri lýsingu H-kvk-ef J-kvk-ef 7. október 1999 segir hún svo frá: „Langt er síðan umfjallandi atvik átti sér stað en við eftirgrennslan kom í ljós að umræddan dag var reop eða endurtekin hjartaaðgerð. Í þannig aðgerðum er oft um mikla samvexti að ræða og jafnvel hjartað samgróið bringubeininu, eru þá frekar líkur á acut (bráðri) blæðingu. Við hjartaaðgerðina þann 27. feb. 1996 kom sú staða upp, því undirrituð man eftir því að hafa sótt „standinn“ til að ná í verkfæri sem var þar á og þörf var við aðgerðina og beðið um líklegast saum, sem H-kvk-nf, sem var „í kring“ rétti. Þar sem bráðatilvik kom upp í aðgerðinni og hugurinn við það, hef ég í gáleysi ætlað að spyrna skammelinu upp að vegg, svo það væri ekki í gangveginum, en það lenti fyrir aftan S-kvk-þf og hún síðan hrasar um það. Við upprifjun á atburðinum, minnir mig að ég hafi ætlað að hafa orð á því að skammelið væri ekki á sínum venjulega stað, en það fórst fyrir. Eftir að S-kvk-nf er dottin um skammelið var mín fyrsta hugsun sú, gleymdi ég að láta vita af skammelinu?“

Fyrir héraðsdómi staðfesti H-kvk-nf þessa skriflegu lýsingu, sem rituð var þremur og hálfu ári eftir slysið, „eins og ég gat best munað á þessum tíma.“ Lýsing hennar fyrir dóminum á atvikum umrætt sinn er hins vegar með nokkuð öðrum blæ. Þar kvaðst hún ekki muna eftir að hafa sparkað í skammelið, en trúlegast hefði það dregist með áhaldaborðinu, þegar hún færði það yfir fætur sjúklingsins. Hin skriflega lýsing hennar væri „meira vangaveltur vegna þess að yfirleitt þá reyndi ég að muna eftir því að ýta skammelinu úr gangvegi ...“ H-kvk-nf var spurð að því, af hverju það hefði verið hennar fyrsta hugsun, eins og í yfirlýsingunni greindi, að láta S-kvk-þf vita um staðsetningu skammelsins, og svaraði hún þá: „Sko af því að ég man ekki eftir því hvort ég ýtti við skammelinu eða ekki en ég man eftir því að þegar ég færði stóra standinn að þá er skammelið í gangveginum þó að ég hafi ekki gert ráð fyrir og ekki átt von á að það væri svona mikið í gangveginum.“

IV.

Hjartaskurðstofa er sérstakur vinnustaður, þar sem ríkar kröfur eru gerðar til aga og verklags og minnstu frávik geta leitt til óhappa eða slysa. Eins og mál þetta liggur fyrir verður að leggja til grundvallar, að S-kvk-nf heitin P-kvk-nf hafi hnotið um skammelið, sem færst hafði aftur fyrir hana án þess að hún yrði þess vör, í sömu mund og hún sneri sér við með verkfærabakka í fanginu, er hún hugðist fara með í þvottaherbergi. Aðdragandi slyssins og aðstæður á skurðstofunni eru hins vegar ekki að öllu leyti skýrar. Þannig liggur ekki ljóslega fyrir, hvers konar bráðatilvik var upp komið í aðgerðinni og hvers það krafðist í raun af þeim hjúkrunarfræðingum, sem höfðu það bæði fyrir venju og starfsskyldu að sjá til þess að fjarlægja skammelið um leið og stóra áhaldaborðið var dregið yfir sjúkling. Þá er nokkurt misræmi í skriflegri lýsingu H-kvk-ef J-kvk-ef, sem rituð var þremur og hálfu ári eftir slysið, og framburði hennar fyrir dómi tveimur og hálfu ári þaðan í frá.

Engra samtímagagna nýtur um hinn umdeilda atburð 27. febrúar 1996, en slysið var fyrst tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins alllöngu síðar, að öllum líkindum ekki fyrr en í maí 1997, en tilkynningin er ódagsett. Er það í brýnni andstöðu við fyrirmæli laga og stjórnvaldsreglna um tilkynningu vinnuslysa. Í 1. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum segir, að ráðherra skuli setja reglur um tilkynningar- og skráningarskyldu hvers konar vinnuslysa og meiðsla, en í 2. mgr. er atvinnurekanda gert að koma slíkum tilkynningum á framfæri við lögreglustjóra og Vinnueftirlit ríkisins svo fljótt sem unnt er og eigi síðar en innan sólarhrings. Er þetta áréttað í 1. gr. reglna nr. 612/1989 um tilkynningu vinnuslysa, sem settar voru samkvæmt 81. gr. fyrrnefndra laga, en í 2. gr. reglnanna segir jafnframt, að slys eða eitrun, sem valda fjarveru frá vinnu í einn eða fleiri daga og falla ekki undir 1. gr., skuli tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins svo fljótt sem kostur er og ekki síðar en innan 14 daga. Í málinu er engin gögn að finna um viðbrögð vinnueftirlitsins svo löngu eftir slysið, sem það var tilkynnt. Hins vegar verður að ætla, að rannsókn þegar í kjölfar slyssins hefði verið til þess fallin að varpa skýrara ljósi á aðstæður og afstöðu starfsfélaga S-kvk-ef en nú er kostur á og ef til vill taka fyrir þann vafa, sem við blasir í málinu. Verður áfrýjandi sem vinnuveitandi S-kvk-ef að bera halla af því, að ekki kom til slíkrar rannsóknar. Er þannig óhjákvæmilegt að leggja til grundvallar dómi, að um aðgæsluleysi einhvers eða einhverra starfsfélaga S-kvk-ef hafi verið að ræða, er skammelið lenti aftur fyrir fætur hennar og stóð þar sem hún mátti ekki eiga þess von, er hún sneri sér við. Ber áfrýjandi því bótaábyrgð á afleiðingum slyssins.

V.

Í héraðsdómi er gerð grein fyrir meiðslum S-kvk-ef P-kvk-ef í slysinu og fyrra heilsufari hennar. Fyrir liggja nokkrar matsgerðir um miska hennar og örorku fyrir og eftir slysið, þar á meðal álitsgerð örorkunefndar 16. janúar 2001, matsgerð tveggja dómkvaddra lækna 16. maí 2001 og yfirmatsgerð þriggja dómkvaddra matsmanna 29. október 2001, tveggja lækna og eins lögfræðings. Mátu hinir síðastnefndu afleiðingar slyssins þannig, að af því hefði S-kvk-nf heitin hlotið 10% varanlegan miska og 35% varanlega örorku. Örorkunefnd og undirmatsmenn höfðu metið varanlega örorku hennar vegna slyssins 15%, en varanlegan miska mat nefndin 8% og undirmatsmenn 15%. Þótt gert sé ráð fyrir því í 10. gr. skaðabótalaga að leita megi álits um miskastig og örorkustig hjá örorkunefnd, sem skipuð er tveimur læknum og einum lögfræðingi, er ekkert því til fyrirstöðu að afla megi annarra sönnunargagna um þessi atriði, þar á meðal matsgerðar dómkvaddra manna, eins og hér hefur verið gert, og kemur sönnunargildi slíkra gagna til skoðunar hjá dómstólum eftir almennum reglum, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í þessu máli verður að telja matsgerð hinna dómkvöddu yfirmatsmanna ítarlegast rökstudda og verður við hana miðað, en fyrir matsmönnunum lágu nokkur gögn, sem örorkunefnd hafði ekki, þar á meðal sneiðmyndataka af lendhrygg tjónþola 2. maí 2001 og endurtekið kraftmælingarpróf af lærvöðvum, sem undirmatsmenn hlutuðust til um að láta fara fram.

Með þessum athugasemdum verður fallist á niðurstöðu héraðsdóms um bótafjárhæð, enda hefur hún ekki sætt rökstuddum andmælum áfrýjanda, og gerir hann heldur ekki athugasemdir við forsendur tjónsútreiknings, þótt S-kvk-nf P-kvk-nf hafi andast eftir uppsögu héraðsdóms, sbr. til hliðsjónar H.1989.131. Rétt þykir einnig að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um vexti og gjafsóknarkostnað. Ekki eru efni til að kveða á um málskostnað fyrir Hæstarétti, en allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir dóminum greiðist úr ríkissjóði, eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Allur gjafsóknarkostnaður hins stefnda dánarbús S-kvk-ef H-kvk-ef P-kvk-ef greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns búsins, 500.000 krónur.