24/2014

Þinglýstir eigendur Vaskárdals í Öxnadal, E og sveitarfélagið H, höfðuðu mál á hendur Í og kröfðust þess aðallega að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að sá hluti landsvæðisins Vaskárdals, sem félli innan merkja samkvæmt upphaflegri kröfugerð Í fyrir nefndinni, væri þjóðlenda í afréttareign E og H, en að því frágengnu var krafist viðurkenningar á tilteknum afnotaréttindum þeirra innan þjóðlendu. Það landsvæði sem E og H kölluðu til eignarréttar yfir í málinu tók til syðri hluta Vaskárdals, það er brattra hlíða í allt að 1000 metra hæð, en nyrðri og láglendari hluti dalsins féll utan upphaflegrar kröfugerðar Í og taldist því eignarland E og H. Óumdeilt var að land austan og sunnan landsvæðins Vaskárdals væri háð beinum eignarrétti jarða í Eyjafirði en vestan og norðvestan þess er landsvæði sem taldist til þjóðlendu samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Í dómi Hæstaréttar var ekki talið útilokað að landsvæðið Vaskárdalur kynni að einhverju marki að hafa verið numið og stofnað þar til landareignar, sem háð væri beinum eignarrétti, þótt ekki væru til ritaðar heimildir eða minjar um byggð innan landsvæðisins, en í ljósi staðhátta á fjallendi Vaskárdals var ekki talið unnt að líta svo á að nokkrar líkur gætu staðið til þess að stofnað hefði verið til beins eignarréttar yfir því með námi. Að þeirri niðurstöðu fenginni tók Hæstiréttur til úrlausnar hvernig háttað hefði verið eignarréttindum yfir landsvæðinu. Rakti H-kk-nf meðal annars að fyrirliggjandi heimildir bæru með sér að Vaskárdalur hefði að minnsta kosti frá því á 14. öld lotið takmörkuðum eignarráðum sem tengd hafi verið eigendum tilgreindra jarða í Öxnadal og Eyjafirði, en heimildirnar taldi rétturinn gefa til kynna að réttindi sem tengd hefðu verið Vaskárdal hefðu ekki fylgt tiltekinni jörð, heldur verið einstaks manns eign. E og H héldu því fram í málinu að af þessu mætti álykta að þar færi óskoraður eignarréttur þeirra yfir Vaskárdal, enda ófært að stofna til takmarkaðra eignarréttinda í eign, sem ekki væri háð slíkum rétti. Hæstiréttur leit meðal annars til þess að ekkert væri fram komuð um að syðri hluti Vaskárdals hefði fyrr eða síðar verið haft til annars en hefðbundinna afréttarnota og hefði landsvæðið ávallt verið nefnt afréttarland í þeim afsölum fyrir því sem lægu fyrir í málinu. Þá taldi rétturinn að með reglu 1. mgr. 5. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta hefði löggjafinn slegið föstu, svo sem leitt yrði þegar af eðli máls, að land gæti verið háð óbeinum eignarrétti þótt það hefði ekki verið numið í öndverðu eða beinn eignarréttur stofnast yfir því á annan lögmætan hátt, svo og að á grundvelli reglunnar hefðu takmörkuð eignarréttindi í þjóðlendu ítrekað verið viðurkennd í framkvæmd. Engin haldbær rök voru því talin standa til annars en að syðri hluti Vaskárdals teldist til þjóðlendu og var Í því sýknaður af aðalkröfu E og H. Varakröfur E og H, sem lutu að viðurkenningu tiltekinna afnotaréttinda þeirra innan þjóðlendu, komu ekki til álita fyrir Hæstarétti, enda höfðu E og H ekki uppi hliðstæðar kröfur fyrir óbyggðanefnd. Að því virtu stóð úrskurður óbyggðanefndar óraskaður, þar á meðal varðandi afréttareign E og H yfir þjóðlendu á syðri hluta Vaskárdals.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, H-kk-nf I. J-kk-nf, V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 10. janúar 2014. Þeir krefjast þess aðallega að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 í máli nr. 3/2008 um að hluti landsvæðisins Vaskárdals sé þjóðlenda með eftirfarandi merkjum: „Upphafspunktur er í skurðpunkti línu sem dregin er frá Rauðuskriðuá ... í Rauðuskriðufjall ... og línu sem dregin er beina stefnu frá Rauðuskriðukinnum í 800 m hæð ... í punkt norðan til í Kaldbakshnjúk í 800 m hæð ... Frá nefndum skurðpunkti er línan dregin um Rauðuskriðufjall eftir fjallsrananum að sveitarfélagamörkum Hörgárbyggðar og Eyjafjarðarsveitar og eftir sveitarfélagamörkum í Melrakkaöxl og áfram eftir fjallsrananum og sveitarfélagamörkum að merkjum Gloppu ... Þaðan er kröfulínu ríkisins fylgt þar til hún sker 800 m hæðarlínu gegnt Melrakkaá. Hæðarlínunni sem jafnframt er upphafleg kröfulína ríkisins er síðan fylgt að upphafspunkti milli Rauðuskriðuár og Rauðuskriðufjalls.“ Áfrýjendur krefjast þess einnig að viðurkenndur verði eignarréttur þeirra að „öllu landi Vaskárdals í samræmi við þinglýsingarvottorð, landamerki, landamerkjabréf aðliggjandi jarða, skráningu í fasteignamati og skv. öðrum framlögðum skjölum“. Til vara krefjast áfrýjendur þess að viðurkenndur verði einkaréttur þeirra á landsvæðinu til „beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu án sérstaks endurgjalds“, en að því frágengnu einkaréttur þeirra þar til „beitar og veiða“. Í öllum tilvikum krefjast áfrýjendur hvor fyrir sitt leyti málskostnaðar úr hendi stefnda án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda.

Dómendur gengu á vettvang 2. september 2014.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 29. mars 2007 til meðferðar svæði á vestanverðu Norðurlandi. Nefndin ákvað 28. desember sama ár að skipta svæðinu í tvennt, í syðri hluta og nyrðri. Syðri hlutinn var afmarkaður þannig að til norðurs réðst hann af norðurmörkum fyrrum Bólstaðahlíðarhrepps og Seyluhrepps, Norðurá og Norðurárdal, Öxnadalsheiði og Öxnadalsá þar til hún fellur í Hörgá, en þaðan af þeirri á allt til ósa hennar. Til austurs fylgdu mörk syðri hlutans Fnjóská frá ósi hennar í Eyjafirði að þeim stað, þar sem hún sker austurmörk Eyjafjarðarsveitar, en þaðan þeim mörkum til suðurs í Fjórðungakvísl. Til suðurs náði syðri hlutinn að suðurmörkum Eyjafjarðarsveitar og síðan suðurjaðri Hofsjökuls allt til upptaka Blöndu, en til vesturs var þeirri á fylgt til norðurmarka fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 14. mars 2008, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Nefndinni bárust fjölmargar kröfur og athugasemdir. Hún ákvað síðan að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum og var eitt þeirra nr. 3/2008, sem náði til Hörgárbyggðar austan Öxnadalsár. Það mál tók meðal annars til landsvæðisins Vaskárdals, sem áfrýjendur töldu háð beinum eignarrétti sínum. Í upphaflegri kröfugerð stefnda fyrir óbyggðanefnd var miðað við að mörk eignarlands og þjóðlendu yrðu efnislega á þann veg, sem nefndin ákvað í úrskurði sínum 19. júní 2009 og lýst er í framangreindri kröfugerð áfrýjenda fyrir Hæstarétti, en með því krafðist stefndi þess ekki að allt landsvæðið, eins og áfrýjendur töldu rétt að afmarka það, yrði talin þjóðlenda. Í greinargerð fyrir óbyggðanefnd 27. ágúst 2008 jók stefndi á hinn bóginn að hluta við kröfugerð sína um norðurmerki þjóðlendu, þannig að allt landsvæðið Vaskárdalur yrði talið til hennar. Í úrskurði óbyggðanefndar var því hafnað að stefndi fengi komið að breyttri kröfugerð áfrýjendum í óhag og var í hinum áfrýjaða dómi hafnað kröfu stefnda um að þeirri niðurstöðu yrði hnekkt. Fyrir Hæstarétti unir stefndi við þetta og eru því ekki efni til að lýsa hér nánar inntaki breyttrar kröfugerðar hans fyrir óbyggðanefnd. Í úrskurði nefndarinnar var komist að þeirri niðurstöðu að sá hluti landsvæðisins Vaskárdals, sem félli innan merkja samkvæmt upphaflegri kröfugerð stefnda, væri þjóðlenda í afréttareign áfrýjenda samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998.

Áfrýjendur höfðuðu mál þetta með stefnu 5. janúar 2010 og er óumdeilt að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Fyrir héraðsdómi leituðu þeir á sama hátt og hér fyrir dómi aðallega ógildingar á úrskurði óbyggðanefndar og viðurkenningar á eignarrétti sínum að landsvæðinu, en til vara viðurkenningar á tilteknum afnotaréttindum sínum innan þjóðlendu. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af þessum kröfum.

II

Vaskárdalur liggur syðst í Öxnadal í sveitarfélaginu Hörgárbyggð um 25 km sunnan við þann stað, þar sem Öxnadalur greinist frá Hörgárdal til móts við bæinn Syðri-Bægisá, en þaðan eru um 16 km til norðausturs um þann dal til sjávar í Eyjafirði og liggur sú leið um Þelamörk. Á fyrrgreindu 25 km svæði í Öxnadal virðast lengi hafa verið fleiri en 20 jarðir, en nú munu innan við tíu þeirra vera í byggð.

Landsvæðið, sem í máli þessu er nefnt Vaskárdalur, er sem næst ferhyrnt, en með óreglulegu lagi með því að mörk þess teygjast nokkuð til norðausturs. Að norðanverðu eru tæpir 5 km á milli hornmarka í vestri og austri, en að sunnan um 2,5 km. Mörkin að vestan og austan eru um 5 km að lengd frá norðri til suðurs. Landsvæðið liggur til suðausturs inn af Öxnadal og er hornmark þess í norðvestri, sem næst er dalnum, um 3 km frá Öxnadalsá, en frá Vaskárdal rennur Vaská, sem fellur í fyrrnefndu ána nærri botni Öxnadals. Norðan við landsvæðið liggur land eyðijarðarinnar Gloppu að austurbakka Öxnadalsár, gegnt landi eyðijarðarinnar Gils vestan árinnar, en skammt norðan merkja Vaskárdals er Gloppufjall, sem nær 1183 m hæð. Að austan og síðan sunnan liggja að þessu svæði á fjalllendi lönd, sem samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 í máli nr. 2/2008 tilheyra annars vegar jörðinni Litladal að norðan og hins vegar Kambfelli að sunnan og eru háð beinum eignarrétti, en þær jarðir eru í sveitarfélaginu Eyjafjarðarsveit. Til vesturs liggja mörk Vaskárdals að landsvæði, sem nefnt er Almenningur og telst til þjóðlendna eftir úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 3/2008. Milli Vaskárdals og Almennings, sem liggur frá norðri til suðurs og snýr að Seldalsá að vestan, er hálendi, sem að hluta er kennt við Almenningsfjall og fer hæst í 1196 m, en að norðanverðu er það skorið af Rauðuskriðudal, sem ræður merkjum milli svæðanna tveggja fram í Vaská. Vestan við Almenning, sem nær yfir um 2 km svæði frá austri til vesturs, er síðan Seldalur og Seldalsfjall, en fyrir óbyggðanefnd kölluðu eigendur Bakkasels til beins eignarréttar yfir þessu landsvæði, sem var hafnað. Vesturmörk þeirrar þjóðlendu liggja að jörðum og afrétti í Skagafirði.

Sem fyrr segir krafðist stefndi þess upphaflega fyrir óbyggðanefnd að einvörðungu hluti af landsvæðinu Vaskárdal, eins og því hefur verið lýst hér að framan, yrði talið til þjóðlendu, en undir rekstri málsins fyrir nefndinni fékk hann ekki komið að breyttri kröfugerð, sem beindist að því að allt landsvæðið yrði talið innan þjóðlendu. Með úrskurði nefndarinnar var þannig kveðið á um að syðri hluti landsvæðisins væri þjóðlenda, en sá hluti, sem talinn var háður beinum eignarrétti áfrýjenda, liggur frá norðurmörkum þess gegnt Gloppulandi og teygist líkt og tunga rúma 3 km til suðurs inn dalinn. Á þessum hluta svæðisins, sem liggur utan þjóðlendu, er meginhluti láglendis innan þess, sem nær frá um 400 m hæð. Umhverfis dalinn til vesturs og austurs til suðurodda hans eru brattar hlíðar í allt að 1000 m hæð, en mörk þjóðlendu og eignarlands samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar liggja þar að mestu um 800 m hæðarlínu. Undirlendi í dalnum er vel gróið nokkuð upp í hlíðar umhverfis það. Í málinu er ekki deilt um merki Vaskárdals gagnvart öðrum löndum, en sá hluti svæðisins, sem aðilana greinir á um hvort telja eigi til þjóðlendna, er nær eingöngu á hálendi.

III

Elsta heimild um landsvæðið, sem málið varðar, virðist vera skjal í Íslensku fornbréfasafni frá 19. maí 1375 með heitinu „Jardarbref vm efsta skriduland“, sem nú mun bera heitið Efstaland, en í því lýstu klausturbræður í Munkaþverárklaustri yfir „at vær hofvm sellt firer fvlla þǫrf ok navdsyn klavstrsins G-x-x s-e-x halfa jǫrd aa efsta skridulandi j yxnadal hveria vær tokvm j proventv með G-x-x oddzdottur með ǫllvm þeim gognvm ok giædvm sem henni hefir fylgt at fornv ok nyiv ok vær wrdvm eighandi ath.“ Meðal þess, sem fylgdi í kaupunum, var „lambarekstr ok gelldfiaar framm j almenningh ifer vaskaa.“

Í máldögum Ó-kk-ef H-kk-ef R-kk-ef frá um 1461 sagði meðal annars að „Kirkia j myklagarde“ ætti „jtolur“, sem meðal annars væru þessar: „Teigur j oxnadal ofan fra lurkasteine j millum tveggia gardstada. er oc sogd vij folalda rekstur j vaskarogsl.“

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef, sem gerð var á árunum 1712 og 1713, sagði meðal annars eftirfarandi um jörðina Djúpadal eða Stóradal, sem þá var í Saurbæjarhreppi en tilheyrir nú sveitarfélaginu Eyjafjarðarsveit: „Selför með tilliggjandi landi á jörðin austan framm á Djúpadal, á millum Strjúgsár og Merkisgarðs með hálfum þverdal, og brúkast jafnlega. Vaskárdal á jörðin og heim í Axlir, en engin not hefur jörðin þessa afrjettar, en áður hafa þángað verið reknir hestar á sumur.“ Meðal þess, sem getið var þar um varðandi jarðir í Öxnadal, var að jörðin Bakki væri með afrétt „á Öxnadalsheiði frá Gils landi alt vestur að Grjótá með öllum Seldal, er gagnvart liggur Almenníngi. Selstaða er hjeðan einninn í sögðu takmarki, ei í manna minni brúkuð.“ Um jörðina Auðnir sagði að þaðan væri „Upprekstur lamba“ á Almenning og ætti það sama við um jarðirnar Hraun, Háls, Þverbrekku, Bessahlaðir, Varmavatnshóla, Gil, Fagranes, Geirhildargarða, Engimýri, Hóla, Þverá, Steinsstaði, Efstaland, Efstalandskot, Miðland, Neðstaland og Syðri-Bægisá. Að lokinni umfjöllun um hverja af þessum jörðum sagði eftirfarandi: „Upprekstur, sem nefndur er frá sérhverjum bæ í öllum Yxnadal (að frátekinni Þverbrekku, sem sjálf þar ítak á), á Almenníng fyrir lömb, hann liggur framm af bygðinni fyrir austan Yxnadalsá, hvörs pláss drög liggja til Eyjafjarðar. Grasatekja er á fyrnefndum Almenníngi, fáeinum bæjum til nægilegra þarfinda, kannske ivum eða v. Ómögulegt væri hjer bygð að setja, þótt engin fólksfæða væri, án sveitarinnar skaða og landsins sjálfs ófrjóðsemi.“ Í umfjöllun um jörðina Gloppu var tekið fram að hún hafi áður átt upprekstur á Almenning, en einnig eftirfarandi: „Vaskárkot er hjer nefnt í landinu, ætla menn að forngildu þar muni bærinn staðið hafa, en vegna skriðuáhlaups fluttur.“

Á manntalsþingi á Skriðu 13. júní 1794 var meðal annars eftirfarandi bókað: „Vidara kom til Trakteringar, hvorjar afretter framveiges brúkast skulu, i þessum Hrepp, og verdur þad eftir Sidveniu Öxnadalsheide, almenningr og Þverárdalur med Vaskárdal, fyrer Öxndælinga. Enn úr Hörgárdal, Hörgárdalur, Flögudalur og Mirkardalur. Þá og so Sveigurinn og Barkárdalur hafa vered her ... gamlar afretter.“

Hinn 7. júní 1841 var á manntalsþingi í Glæsibæ þinglesið svohljóðandi afsal: „Arid 1841, þann 18da Febrúar, frammfór svofeldur Kaupgjorningur milli Prestsins Síra A-kk-ef H-kk-ef og Bóndans hr. J-kk-ef B-kk-ef á Garðshorni í Bæsár Sókn, ad Presturinn selur nefndum Bónda Afréttarlandid Vaskárdal Liggiandi frammast Austurbygd í Øxnadal, fyrir 36 ... Specíur Danskar og nýar, sem ummgétinn Bóndi hefir afgreidt. Hvorsvegna umgétinn Vaskárdalur heimilast hérmed ádurnefndum J-kk-þgf B-kk-þgf til allra Umráda og Nota svo hann er uppfrá Þessu hans algjorleg Eign, svo sem Presturinn hérmed selur frá sér og til apturnefnds Bónda, allan Eignar rétt á ummgétnu Afréttarlandi Vaskárdal, hvorju til Fullvissu er Prestsins undirskrifad Nafn og hjáþrykkt S-x-x.“ Afsalið var þinglesið á ný 8. júní 1841 á manntalsþingi á Skriðu.

Í gögnum varðandi jarðamat frá árinu 1849 sagði meðal annars um Stóradal að jörðin ætti afrétt „rúmlega til Heimilisins“, svo og selstöðu á afréttinum Djúpadal auk „tiltölu í afréttunum Hverdal og Branda“ á móti Ytra-Dalsgerði og Syðra-Dalsgerði. Um Litladal sagði ekki annað í þessu sambandi en að „Afrétt liggur undir, sem heimilinu rúmlega nægir.“ Um G-kvk-þf sagði að „Afréttur fylgir jördunni, og er hann nokkud meiri enn fyrir heimilid“, en ekki var sagt hvar hann væri. Í umfjöllun um þrettán aðrar jarðir í Öxnadal var getið um rétt þeirra til upprekstrar ýmist á Öxnadalsheiði, Almenning eða Þverárdal, en um slíkt var ekki rætt varðandi Vaskárdal. Um hann var á hinn bóginn sérstaklega fjallað og eftirfarandi tekið fram: „Það er dalur - afréttarland - sem liggur suðaustanmeginn við Gloppu afrétt; er hann ei vídlendt pláts, víðast snögglendur og á sumum stöðum undirorpinn skriðuáföllum. Hann er yfirhöfuð kjarngóðir sauðfjárhagar; þó eru stórgripahagar á nokkrum hluta hans, og er á sumrum tekið á hann sauðfé nokkurt og naut.“ Í „verðhæðarbók“, sem fylgdi jarðamatinu, sagði: „Vaskárdalur - afréttur. 50 rdl.“

Á árinu 1850 ritaði prestur í Miklagarðskirkju, sem nú er í Eyjafjarðarsveit, bréf til yfirmatsnefndar vegna jarðamats frá 1849, þar sem hann óskaði eftir að hún léti þess getið að kirkjan ætti eftir máldaga Ó-kk-ef biskups frá 1461 teig í Öxnadal ofan frá Lurkasteini á milli tveggja garðsstæða og folaldarekstur í Vaskárgili. Við þessari ósk mun yfirmatsnefndin hafa orðið.

Prestur á Bægisá í Öxnadal beindi 23. september 1854 kvörtun til amtmanns vegna óreglu á fjárleitum og óviðunandi fjárréttum í Skriðuhreppi. Þar lét presturinn þess meðal annars getið að í hreppnum væru „margar afréttir, en eingin stærri en svari rúmgóðum búfjárhögum“, svo og að vanhöld væru á að þær væru allar gengnar, en fé hafi runnið „að líkindum á meðan af þeirri ógengnu afrétt á hina sem búið er að gánga, þegar ekki skilur nema lítil á, eins og stendur á um Seldal og Almenning.“ Hann lagði jafnframt til að fjárréttum yrði fækkað, þar á meðal með því að Vaskárrétt yrði lögð af.

Á manntalsþingi á Skriðu 21. júní 1859 var fært til bókar að þinglesin hafi verið „fridlýsing á afrjettinni í Vaskárdal J-kk-ef B-kk-ef á Launguhlíd að hann bannar öllum undir sektir að lögum alla íneyzlu þar, hverju nafni sem heitir“

Landamerkjabréf var gert fyrir jörðina Gloppu 16. janúar 1883 og mun það hafa verið þinglesið 29. maí 1884. Þar var merkjum hennar lýst þannig: „Að sunnan ræður Vaská. Að vestan ræður Öxnadalsá útað Vatnshólum frá því Vaská rennur í Öxnadalsá, síðan ræður síki er rennur úr Varmavatni í Öxnadalsá og þaðan Öxnadalsá þangað til Gloppá rennur í hana. Að norðan ræður Gloppá. Undir jörðina heyra Melrakkadalur og Kinnar að Melrakkaá.“ Bréfið var áritað um samþykki meðal annars af hálfu Skriðuhrepps, sem var samþykkur „þessum landamerkjum, Vaská, milli Gloppulands og Almennings, sem tilheyrir Skriðuhreppi.“

Í ritinu Sýslu- og sóknarlýsingar Eyjafjarðarsýslu, sem mun hafa verið gefið út á árinu 1972 en reist á lýsingum frá síðari hluta 19. aldar, gefur að líta stutta lýsingu á afréttum og dölum, sem hafi tilheyrt Bægisár- og Bakkasókn, þar á meðal Vaskárdal og Almenningi. Þar sagði meðal annars: „Afréttarlönd eru þar eiginleg: Almenningur svokallaður, á hvern 11 jarðir eiga frían upprekstur ... Almenningur þessi inniheldur eiginlega: fyrrnefndan Almenning og Seldal, Öxnadalsheiði norðan til og fyrrnefndan Gilshjalla; þar hjá mega fleiri sveitarjarðir ... brúka þenna almenning fyrir betaling; líka brúka hann nokkrir utansóknarmenn, til að m. úr Glæsibæjarhrepp. - Eiginlegar fjárskila- eða lögréttir eru þar 2, sú önnur niður frá bænum Þverá við Öxnadalsá, en hin við Vaská, sem fyrr er getið. Þar hjá eru brúkaðir til afrétta heimalöndin Hóla- og Þverárdalur, Vaskárdalur og þar viðliggjandi pláss, nefndar Gloppukinnar ... Þessar straxnefndu Gloppukinnar brúkast fyrir afréttarland og grasatekju. Þar sem þessar kinnar taka enda, tekur Vaskárdalur við, sem liggur í landsuður. Þá tekur við svokallaður Almenningur að austanverðu við Yxnadalsá, en að vestanverðu Seldalur. Allt eru þetta afréttarlönd, almennt brúkuð bæði úr sjálfum Öxnadal, Þelamörk, og innan úr Kráklingahlíð“.

Í gerðabók vegna fasteignamats 1916 til 1918 var undir liðnum „Afrjettarlönd“ að finna mat á Vaskárdal, þar sem sagði: „Eigandi J-kk-nf G-kk-nf bóndi á Krossastöðum. Hreppsnefnd hefur ákveðið að reka megi á landið 500-600 fjár. Land þetta er metið á kr. 200,oo.“ Í gerðabókinni var þess getið um ýmsar jarðir í Öxnadal að þær ættu rétt til upprekstrar á Almenning eða Öxnadalsheiði og um jörðina Gloppu að henni fylgdi „dálítið afrjettarland, Gloppukinnar“, en um Vaskárdal virðist ekki hafa verið rætt umfram það, sem að framan segir.

Stjórnarráðið ritaði bréf til allra sýslumanna 29. desember 1919, þar sem óskað var eftir „skýrslu um svæði þau í sýslu yðar, sem talin eru almenningar, svo og um afrjettarlönd, sem ekki sannanlega hafa tilheyrt eða nú tilheyra nokkru lögbýli.“ Í svari sýslumanns Eyjafjarðarsýslu 27. september 1920 sagði að með því fylgdu bréf hreppstjóra nánar tiltekinna hreppa í sýslunni, sem hafi verið borin saman við landamerkjabók og virst vera rétt. Meðal bréfanna, sem þar var vísað til, var bréf hreppstjóra Öxnadalshrepps 25. febrúar 1920, þar sem sagði meðal annars: „Hér í hreppi er einn afréttur sem nefnist almenningur, þar sem ýmsir jarðar umráðendur telja jörðunum fríann uppregstur, en sem sveitarstjórnin hefir nú undir umsjón. Afréttur þessi liggur fram af byggðinni í Öxnadal, eru því upptök Öxnadalsár í almenningsbotni. Hún er vatnslítil í afréttinni og engir teljandi fossar þar ... Vaskárdalur er lítill afréttarkriki. Fellur áarspræna eftir honum og kemur í Öxnadalsá á milli fremstu bæja í Öxnad. Afréttur þessi er einstaksmanns eign en tilheirir ekki neinu býli. Til ath. Hygg að allar afréttir fram af Öxnad. hafi áður fyr verið almenningar, samanbr. máldaga fyrir Bægisárkyrkju.“

Á manntalsþingi Öxnadalshrepps 3. júlí 1940 var fært til bókar að þinglýst hafi verið afsali M-kvk-ef B-kvk-ef á Moldhaugum til Öxnadalshrepps fyrir „½ afréttarlandinu Vaskárdalur.“ Afsal þetta liggur ekki fyrir í málinu.

Í fylgiriti með bréfi sýslumanns Eyjafjarðarsýslu 1. ágúst 1979, sem virðist hafa verið sent í tilefni af fyrirspurn um afréttarlönd í sýslunni, var meðal annars að finna svofellda umfjöllun um Vaskárdal: „Afréttarmörk eru Melrakkaá og Rauðskriðuá að vestan. Rauðskriðudalur er sunnan Vaskár, liggur til suðurs í fjallgarðinn austan Almenningsfjalls. Hann er brattur og mjög ílla gróinn, að austanverðu. Melrakkadalur liggur í aust-norð austur og síðan norður. Austurhlíðin er fremur hrjóstug. Vaskárdalur liggur í austur og síðan suðaustur. Suðurmörkin eru Rauðskriðufjall milli Vaskárdals og Rauðskriðudals. Austan Melrakkadals ræður fjallsraninn að Melrakkaöxl. Í norður er Melrakkaöxlin, þaðan fjallsraninn að botni Vaskárdals. Úr dalbotninum er stutt í Hagárdal í Eyjafirði, enda fyrrum farið. Vaskárdalur er mjög vel gróinn og grösugur. Nær allt landið er þurlent. Mest skriðuhryggir og grundir, kjörið sauðland. Ítala 400 fjár fullorðið 5 hross. Um eignarrétt Vaskárdals hefir gengið á ýmsu, síðan Bægisárkirkja selur dalinn 1841. Ítök annara jarða hafa hér ekki fundist. Núverandi eigendur: P-kk-nf S-kk-nf bóndi Krossastöðum Glæsibæjarhreppi að hálfu og R-kk-nf Þ-kk-nf Byggðavegi 148 Akureyri, hinn helminginn.“

R-kk-nf Þ-kk-nf gaf út afsal 22. janúar 1980 til Öxnadalshrepps fyrir því, sem nefnt var „afréttarland í Vaskárdal, Öxnadalshreppi, og er það helmingur landsins“, en tekið var fram að það hafi verið í óskiptri sameign R-kk-ef og P-kk-ef S-kk-ef. Landinu, sem var selt fyrir 500.000 krónur, var lýst þannig: „Afréttarmörk eru Melrakkaá og Rauðskriðuá að vestan. Að sunnan Rauðskriðufjall milli Vaskárdals og Rauðskriðudals. Að austan fjallsraninn að Melrakkaöxl og að norðan Melrakkaöxl og þaðan fjallsraninn að botni Vaskárdals.“ Afsalinu var þinglýst 7. febrúar sama ár.

Samkvæmt þinglýsingarvottorði, sem hefur verið lagt fyrir Hæstarétt, eru áfrýjendur þinglýstir eigendur fasteignarinnar Vaskárdals, sem er sögð vera „eyðijörð, nytjað“. Þar kemur fram að hvorum þeirra tilheyri helmingur eignarinnar, en áfrýjandinn E-kk-nf S. V-kk-nf hafi fengið afsal fyrir sínum hluta 25. október 2004. Áfrýjandinn sveitarfélagið Hörgárbyggð er kominn í stað Öxnadalshrepps og verður að ætla að þinglýst heimild hans sé reist á fyrrnefndu afsali 22. janúar 1980. Að öðru leyti en því, sem hér áður hefur verið getið, liggja ekki fyrir í málinu afsöl fyrir þessari eign, en óumdeilt er að áfrýjendur geti rakið þinglýst réttindi sín aftur til fyrrgreinds afsals frá 18. febrúar 1841.

IV

Í Landnámabók greinir frá því að Þ-kk-nf þ-kk-nf hafi numið Öxnadal allan og búið að „Vatsá“. Bæjarheiti þetta mun ekki lengur vera þekkt með vissu, en í gögnum málsins er leitt getum að því að þetta hafi verið sú jörð, sem nú er nefnd Hraun. Í Landnámabók var einnig getið G-kvk-ef, sem hafi verið „fjǫlkunnig kona ok meinsǫm.“ Ekki var sagt hvar hún hafi búið, en talið mun hafa verið að Geirhildargarðar í Öxnadal hafi dregið nafn af henni. Þá var nefndur til sögu A-x-x, sem hafi numið „Øxnadal niðr frá Þverá til Bægisár ok bjó at enni syðri Bægisá“. Loks er þess að geta að samkvæmt Landnámabók nam H-kk-nf magri Eyjafjörð, en skipti síðan „landi með sonum sínum ok mágum.“ Hann hafi gefið „Þ-kvk-þf dóttur sína G-kk-þgf syni Úlfljóts, er lǫg hafði út, ok land upp frá Skjálgdalsá til Háls; hann bjó í Djúpadal.“ Djúpidalur mun vera sama jörð og nú ber heitið Stóridalur.

Fyrrnefndar þrjár jarðir í Öxnadal, sem getið var í Landnámabók, liggja allar norðan við landsvæðið Vaskárdal. Í beinni loftlínu eru þannig um 10 km frá norðurmörkum svæðisins til bæjarhúsa, sem munu hafa staðið að Geirhildargörðum, en þar á milli var land jarðarinnar Gloppu. Þá er Hraun um 13 km norðan við svæðið og er sú jörð að auki vestan Öxnadalsár, en bæjarhús á Syðri-Bægisá, sem eru austan árinnar, eru í um 24 km fjarlægð. Býlið í Stóradal í Eyjafjarðarsveit er á hinn bóginn um 10 km austan við ystu merki landsvæðisins Vaskárdals, en jörðin Litlidalur, sem talið mun vera að hafi verið skipt úr landnámsjörðinni Djúpadal, á nú eignarland sem áður segir að austurmerkjum svæðisins samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 í máli nr. 2/2008. Til þess verður þó að líta að leiðin frá þessum jörðum vestur til Vaskárdals liggur um Hagárdal yfir sveitarfélagamörk, en upp úr báðum dölum er síðan um mikinn bratta að fara til fjalla, sem skilja þá að og eru í meira en 1000 m hæð, að hluta undir jökli. Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef er að finna elstu heimildina, sem gagngert varðar Vaskárdal, og var þess þar getið eins og áður greinir að Stóridalur eða Djúpidalur ætti Vaskárdal, en hefði „engin not ... þessa afrjettar“. Við ritun þeirrar bókar voru báðar jarðirnar Stóridalur og Litlidalur til, en um merki þeirra á þeim tíma liggur ekkert fyrir í málinu. Hvorki verður ráðið af þessari síðastnefndu heimild né öðrum að Vaskárdalur hafi nokkru sinni verið numinn eða síðar talinn hluti af Stóradal eða öðrum jörðum, sem nú eru í Eyjafjarðarsveit, og undirorpinn beinum eignarrétti eigenda einhverrar þeirra né standa landfræðilegar aðstæður til slíkrar ályktunar. Að því verður að gæta að eftir gögnum málsins mun fremur lítið land fylgja jörðum í Öxnadal og má því ætla að þar hafi að öðru jöfnu verið rík þörf á landi til upprekstrar. Í því ljósi getur sú staðreynd að landsvæðið Vaskárdalur sé aðskilið frá landi landnámsjarða í Öxnadal ekki ein og sér staðið því í vegi að það geti hafa verið numið í öndverðu, en það fær því ekki breytt að engar fyrirliggjandi heimildir benda til þess að sú hafi verið raunin.

Sem áður segir var getið um býlið Vaskárkot í Jarðabók Árna M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef. Þótt kotið hafi ekki lengur verið í byggð við ritun bókarinnar kom þar skýrlega fram að það hafi verið í landi Gloppu. Að þessu gættu virðast eftir gögnum málsins ekki vera til ritaðar heimildir eða minjar um byggð innan landsvæðisins, sem hér er kennt við Vaskárdal. Þótt hvorki þetta né það, sem að framan hefur verið rakið, geti útilokað að þetta landsvæði kunni að einhverju marki að hafa verið numið og stofnað þar til landareignar, sem háð var beinum eignarrétti, verður að líta til þess að í málinu er ekki deilt um að allt láglendi innan svæðisins sé háð slíkum rétti áfrýjenda og standi þannig utan þjóðlendu, en ágreiningur hér lýtur í raun að því einu hvort fjalllendi, sem umlykur dalinn, sé jafnframt eign þeirra. Í ljósi staðhátta á þessu fjalllendi er ekki unnt að líta svo á að nokkrar líkur geti staðið til þess að stofnað hafi verið til beins eignarréttar yfir því með námi.

V

Af þeim heimildum sem áður voru raktar, svo og öðrum þeim heimildum sem liggja fyrir í málinu um jarðir í Öxnadal, verður ráðið að skýr greinarmunur hafi allt frá elstu heimildum verið gerður á Vaskárdal annars vegar og landsvæðum vestan og norðvestan dalsins hins vegar, sem eins og fyrr greinir nefnast Almenningur, Seldalur og Öxnadalsheiði talið frá austri til vesturs frá Vaskárdal. Þessi landsvæði teljast öll til þjóðlendu samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 3/2008 og hefur þeirri niðurstöðu ekki verið hnekkt fyrir dómi. Þrátt fyrir að þegar hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að engar fyrirliggjandi heimilda styðji að Vaskárdalur hafi verið numinn með sjálfstæðum hætti eða sem hluti jarðar, stendur enn eftir að komast að niðurstöðu um hvernig háttað hefur verið eignarréttindum yfir þessu landsvæði.

Af öðrum heimildum, sem áður var getið og þetta varða, verður að gæta að því að jarðakaupabréf um Efsta Skriðuland í Öxnadal frá 19. maí 1375, sem nú ber heitið Efstaland, snýr ekki eftir hljóðan sinni að nokkrum réttindum yfir landsvæðinu, sem deilt er um í málinu, þótt vatnsfallið Vaská hafi verið nefnt þar á nafn. Í máldögum frá um 1461 var rætt um að meðal ítalna kirkjunnar í Miklagarði væri réttur til að reka sjö folöld á Vaskáröxl, en beins eignarréttar að því landi var að engu getið. Á manntalsþingi á Skriðu í Hörgárdal 13. júní 1794 var rætt um afréttarnot og tekið þar fram að fyrir siðvenju væru tiltekin svæði afréttir Öxndælinga, þar á meðal Vaskárdalur. Í afsali fyrir Vaskárdal 18. febrúar 1841, sem þinglesið var á manntalsþingi í Glæsibæ, var rætt um hann sem afréttarland og var það sama gert í jarðamati 1849, friðlýsingu sem var þinglesin 21. júní 1859, sóknarlýsingu frá síðari hluta 19. aldar og fasteignamati 1916 til 1918. Enn var það sama gert í afsölum frá 1940 og 1980, sem áfrýjendur rekja réttindi sín til. Þótt orðfæri þetta eitt út af fyrir sig geti ekki ráðið úrslitum liggur ekkert fyrir um að landið, sem ágreiningur aðilanna tekur til, hafi fyrr eða síðar verið haft til nokkurra nota annarra en hugsanlegrar beitar fyrir búfénað.

Áður er komist að þeirri niðurstöðu að ekkert liggi fyrir til stuðnings því að í öndverðu hafi stofnast til beins eignarréttar yfir Vaskárdal. Engu að síður bera fyrrnefndar heimildir og aðrar þær, sem liggja fyrir í málinu, með sér að landsvæðið Vaskárdalur hafi að minnsta kosti frá því á 14. öld lotið takmörkuðum eignarráðum, sem tengd voru eigendum tilgreindra jarða í Öxnadal og Eyjafirði, þar á meðal Munkaþverár og Miklagarðs. Í heimildum allt frá Jarðabók Árna M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef hefur Vaskárdalur á líkan hátt verið tengdur eigendum tiltekinna jarða, þar á meðal Stóradals, Garðshorns, Lönguhlíðar, Krossastaða og Moldhauga, en þó þannig að rætt hefur verið um að landsvæðið tilheyri þeim. Hafa þessi eignarréttindi gengið kaupum og sölu að minnsta kosti frá 1841 og er ekki ágreiningur um að áfrýjendur geti rakið þinglýsta eignarheimild sína allt aftur til þess tíma. Gefa heimildirnar til kynna að þau réttindi, sem tengd hafa verið Vaskárdal, hafi ekki fylgt tiltekinni jörð, heldur verið einstaks manns eign, svo sem komist var að orði í áðurnefndu bréfi hreppstjóra Öxnadalshrepps 25. febrúar 1920. Af þessu telja áfrýjendur að draga megi þá ályktun að þar hafi farið óskoraður eignarréttur yfir Vaskárdal, enda ófært að stofna til takmarkaðra eignarréttinda í eign, sem ekki sé háð slíkum rétti. Í þessu sambandi er þó óhjákvæmilegt að horfa til þess að ekkert er fram komið um að landið hafi fyrr eða síðar verið haft til annars en hefðbundinna afréttarnota og hefur landsvæðið ávallt verið nefnt afréttarland í afsölum fyrir því, sem liggja fyrir í málinu. Má einnig gæta að því að á árinu 1980 var helmingur þessara réttinda sem fyrr greinir seldur fyrir 500.000 krónur, sem svarar nú til rúmlega 300.000 króna að teknu tilliti til myntbreytingar og verðlagsbreytinga. Loks er til þess líta að samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 58/1998 skulu þeir, sem sannanlega hafa haft land innan þjóðlendu sem afrétt fyrir búfénað eða fyrir önnur hefðbundin afréttarnot, halda þeim rétti í samræmi við ákvæði laga þar um. Með þessari reglu hefur löggjafinn slegið föstu, svo sem leitt verður þegar af eðli máls, að land geti verið háð óbeinum eignarrétti þótt það hafi ekki verið numið í öndverðu eða beinn eignarréttur stofnast yfir því á annan lögmætan hátt. Á grundvelli þessarar heimildar hafa takmörkuð eignarréttindi í þjóðlendu jafnframt ítrekað verið viðurkennd í úrskurðum óbyggðanefndar og úrlausnum dómstóla í málum um þjóðlendur. Að þessu virtu standa ekki haldbær rök til annars en að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af aðalkröfu áfrýjenda.

Varakröfur áfrýjenda snúa báðar að því að viðurkenndur verði einkaréttur þeirra til nánar tilgreindra nota af landsvæðinu. Samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 er unnt að leggja til úrlausnar dómstóla hverja þá kröfu, sem gerð hefur verið fyrir óbyggðanefnd, en í 2. mgr. 14. gr. sömu laga er tiltekið að mál, sem heyrir undir nefndina samkvæmt 7. gr. laganna, verði ekki borið undir dómstóla fyrr en eftir að hún hefur lokið umfjöllun sinni um það. Fyrir óbyggðanefnd höfðu áfrýjendur ekki uppi hliðstæðar kröfur og koma þær þegar af þeim sökum ekki til álita fyrir Hæstarétti. Að þessu virtu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest, þar á meðal um að úrskurður óbyggðanefndar skuli standa óraskaður að því er varðar afréttareign áfrýjenda yfir þjóðlendu á landsvæðinu Vaskárdal.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða óröskuð. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 11. febrúar 2010. Gengið var á vettvang 15. október sama ár, en aðalmeðferð fór ekki fram í málinu fyrr en rúmu hálfu þriðja ári síðar, 6. maí 2013, og var það þá dómtekið. Málið var tekið fyrir að nýju á dómþingi 21. ágúst sama ár og var þá fært til bókar að vegna anna dómara hafi ekki tekist að leggja dóm á málið, sem var við svo búið flutt á ný og dómtekið. Enn var málið tekið fyrir 2. október 2013 og bókað að lagðar væru fram yfirlýsingar lögmanna málsaðila samkvæmt 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um að þeir teldu ekki þörf á að flytja málið á ný og var því síðan frestað til dómsuppkvaðningar. Hinn áfrýjaði dómur var loks kveðinn upp 11. sama mánaðar. Þessi málsmeðferð er stórlega aðfinnsluverð.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, Sveitarfélagsins Hörgárbyggðar og E-kk-ef S. V-kk-ef, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 500.000 krónur vegna hvors um sig.