367/2016

C var getinn með tæknifrjóvgun þar sem notuð voru egg og sæði úr ónafngreindri konu og karli og fósturvísinum síðan komið fyrir í móðurlífi nafngreindrar staðgöngumóður sem ól drenginn árið 2013 í Kaliforníuríki í Bandaríkjunum. Í úrskurði dómstóls í Kaliforníuríki, sem kveðinn var upp sama ár, var á grundvelli fjölskyldulaga þess ríkis og með vísan til nánar greindrar staðgöngufæðingaráætlunar kveðið á um að staðgöngumóðirin væri hvorki erfðafræðileg né lagaleg móðir barnsins og þær A og B einu lögmætu og fyrirhuguðu foreldrar þess. Í samræmi við úrskurðinn var gefið út fæðingarvottorð þar sem A var sögð faðir C og B móðir hans. Í málinu kröfðust A, B og C ógildingar á úrskurði innanríkisráðuneytisins frá árinu 2014 þar sem staðfest var sú ákvörðun Þ frá árinu 2013 að neita að skrá A og B sem foreldra C í þjóðskrá. Reistu þau kröfu sína annars vegar á því að íslenskum stjórnvöldum bæri að virða úrskurð hins bandaríska dómstóls og hins vegar að synjun Þ stríddi gegn rétti C til auðkennis og til að njóta fjölskyldutengsla við A og B sem hvort tveggja nyti verndar 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með gagnályktun frá 1. og 2. mgr. 6. gr. barnalaga nr. 76/2003 og að teknu tilliti til banns við staðgöngumæðrun í 4. mgr. 5. gr. laga nr. 55/1996, um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna, lægi fyrir að kona, sem alið hefði barn eftir að það hefði verið getið með tæknifrjóvgun, gæti ein talist móðir barnsins við fæðingu þess eftir íslenskum lögum og aðrar konur ekki. Sökum þess taldist hvorki A né B móðir C við fæðingu hans samkvæmt íslenskum lögum. Að þessu virtu og með hliðsjón af þeirri reglu alþjóðlegs einkamálaréttar að yfirvöldum bæri ekki skylda til að viðurkenna gildi ákvörðunar yfirvalda annars ríkis, sem lúta að persónulegri réttarstöðu manna, gengju þær í berhögg við grunnreglur fyrrnefnda ríkisins, var talið að sú afstaða Þ hefði verið í fullu samræmi við umrædd ákvæði íslenskra laga að neita að leggja niðurstöðu hins bandaríska úrskurðar til grundvallar þegar tekin var afstaða til umsóknar A og B um að þær yrðu skráðar foreldrar C í þjóðskrá. Þá var með skírskotun til dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu, 1. mgr. 8. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og atvika málsins að öðru leyti litið svo á að slík fjölskyldutengsl, sem hér um ræddi, hefðu ekki skapast að íslenskum lögum þegar Þ tók hina umþrættu ákvörðun að með henni hefði ekki verið brotið gegn rétti A, B og C samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í og Þ því sýknað af kröfum A, B og C.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þ-kk-nf Ö-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf, M-kk-nf S-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 13. maí 2016. Þau krefjast þess að felldur verði úr gildi úrskurður innanríkisráðuneytisins 27. mars 2014 þar sem staðfest var sú ákvörðun stefnda Þjóðskrár Íslands að hafna beiðni áfrýjendanna A og B um að áfrýjandinn C yrði skráður í þjóðskrá. Þá krefjast þau þess að viðurkennd verði skylda stefnda Þjóðskrár Íslands til að skrá A og B sem foreldra C í samræmi við nánar greint fæðingarvottorð, útgefið [...] mars 2013. Loks krefjast áfrýjendur aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt, en til vara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum.

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var áfrýjandinn C getinn með tæknifrjóvgun þar sem notuð voru egg og sæði úr ónafngreindri konu og karli og fósturvísinum síðan komið fyrir í móðurlífi nafngreindrar staðgöngumóður sem ól drenginn [...] febrúar 2013 á sjúkrahúsi í Kaliforníuríki í Bandaríkjunum. Áður höfðu áfrýjendurnir A og B, sem voru í hjúskap, ritað undir svonefnda staðgöngufæðingaráætlun þar ytra. Í úrskurði dómstóls í Kaliforníuríki, sem kveðinn var upp 15. janúar sama ár, var á grundvelli fjölskyldulaga þess ríkis og með vísan til fyrrgreindrar áætlunar kveðið á um að staðgöngumóðirin væri hvorki erfðafræðileg né lagaleg móðir barnsins og A og B einu lögmætu og fyrirhuguðu foreldrar þess. Í samræmi við úrskurðinn var gefið út fæðingarvottorð [...] mars 2013 þar sem A var sögð faðir C og B móðir hans.

Skömmu eftir komu hingað til lands sendu áfrýjendurnir A og B stefnda Þjóðskrá Íslands beiðni um skráningu áfrýjandans C í þjóðskrá. Beiðninni fylgdi frumrit af áðurnefndu fæðingarvottorði og var hún móttekin 4. apríl 2013. Þegar óskað var eftir að lögð yrðu fram frekari gögn því til sönnunar að B hefði alið barnið var upplýst að staðgöngumóðir hafi gengið með barnið og fætt það. Með bréfi Þjóðskrár Íslands til A og B 18. júní sama ár var beiðni þeirra hafnað. Í bréfinu sagði meðal annars: „Fyrir liggur að drengurinn [C] fæddist í Bandaríkjunum af staðgöngumóður. Þar af leiðandi geta ákvæði íslenskra barnalaga um feðrun og móðerni ekki átt við og hefur því ekki stofnast sjálfkrafa réttur til handa barninu til íslensks ríkisfangs samkvæmt lögum um íslenskan ríkisborgararétt.“ Þessari ákvörðun stefnda var skotið til innanríkisráðuneytisins sem staðfesti hana með úrskurði 27. mars 2014.

Hinn 26. september 2013 ákvað barnaverndarnefnd að taka forsjá áfrýjandans C í sínar hendur samkvæmt 2. mgr. 32. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og hlutast til um að honum yrði skipaður lögráðamaður. Í kjölfarið mun drengurinn hafa verið vistaður hjá áfrýjendunum A og B á grundvelli laganna uns gerður var ótímabundinn samningur við þær um að taka hann í fóstur. Sá samningur féll úr gildi þegar hjúskap þeirra lauk með skilnaði í maí 2015. Hinn 9. desember sama ár tók barnaverndarnefnd þá ákvörðun að ráðstafa C í tímabundið fóstur hjá B og nýjum maka hennar, en ákvað jafnframt að hann skyldi „hafa jafna umgengni við [A] og [B]“ sem báðar höfðu „stofnað nýjar fjölskyldur með nýjum mökum“. Svo sem fram kemur í héraðsdómi sóttu þær á sínum tíma um að fá að ættleiða drenginn, en umsóknin mun hafa fallið niður við skilnað þeirra.

Með lögum nr. [...]/2015 öðlaðist áfrýjandinn C íslenskt ríkisfang frá og með 31. desember 2015 að telja. Hann mun nú vera skráður í þjóðskrá, en áfrýjendurnir A og B hafa ekki verið skráðar sem foreldrar hans þar.

II

Áfrýjendur krefjast ógildingar á úrskurði innanríkisráðuneytisins 27. mars 2014 og þar með þeirri ákvörðun stefnda Þjóðskrár Íslands 18. júní 2013 að neita að skrá áfrýjendurna A og B sem foreldra áfrýjandans C í þjóðskrá. Áfrýjendur hafa einkum fært tvenns konar rök fyrir kröfu sinni. Í fyrsta lagi að íslenskum stjórnvöldum beri að virða úrskurð hins bandaríska dómstóls þar sem kveðið sé á um að A og B séu einu lögmætu foreldrar C samkvæmt lögum Kaliforníuríkis. Í annan stað að synjun stjórnvalda um að skrá A og B sem foreldra drengsins stríði gegn rétti hans til auðkennis og til að njóta fjölskyldutengsla við þær sem hvort tveggja njóti verndar 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem lögtekinn var hér á landi með lögum nr. 62/1994. Til stuðnings kröfunni vísa áfrýjendur jafnframt til ýmissa ákvæða samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem lögleiddur var með lögum nr. 19/2013.

1

Staðgöngumæðrun er skilgreind þannig í 1. gr. laga nr. 55/1996 um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna að með henni sé átt við tæknifrjóvgun, framkvæmdri á konu sem hyggst ganga með barn fyrir aðra konu og hefur fallist á það fyrir meðgönguna að láta barnið af hendi strax eftir fæðingu. Samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laganna er staðgöngumæðrun óheimil og eftir 1. mgr. 17. gr. þeirra varðar brot gegn því banni sektum eða fangelsi allt að þremur mánuðum.

Í barnalögum nr. 76/2003 er gengið út frá þeirri meginreglu að kona, sem gengur með og elur barn, sé móðir þess. Í samræmi við það segir í 1. mgr. 6. gr. laganna að kona sem elur barn sem getið er við tæknifrjóvgun teljist móðir þess. Þá er kveðið á um það í 2. mgr. sömu lagagreinar að kona sem samþykkt hefur að tæknifrjóvgun fari fram á eiginkonu sinni eða sambúðarmaka samkvæmt ákvæðum laga um tæknifrjóvgun teljist foreldri barns sem þannig er getið. Með gagnályktun frá þessum ákvæðum barnalaga og að teknu tilliti til banns við staðgöngumæðrun í 4. mgr. 5. gr. laga nr. 55/1996 liggur ljóst fyrir að kona, sem alið hefur barn eftir að það hefur verið getið með tæknifrjóvgun, getur ein talist móðir barnsins við fæðingu þess eftir íslenskum lögum og aðrar konur ekki. Sökum þess taldist hvorki áfrýjandinn A né áfrýjandinn B móðir áfrýjandans C við fæðingu hans samkvæmt íslenskum lögum.

Eins og tekið er fram í hinum áfrýjaða dómi er almennt viðurkennt í alþjóðlegum einkamálarétti að yfirvöldum ríkis beri ekki skylda til að viðurkenna gildi ákvörðunar yfirvalda annars ríkis, sem lúta að persónulegri réttarstöðu manna, gangi þær í berhögg við grunnreglur fyrrnefnda ríkisins. Samkvæmt þessari reglu verður úrlausn erlends dómstóls um réttarstöðu manna því aðeins lögð til grundvallar ákvörðunum íslenskra yfirvalda að hún sé samrýmanleg því réttarskipulagi sem hér ríkir. Úrskurður hins bandaríska dómstóls kveður sem fyrr greinir á um að áfrýjendurnir A og B séu foreldrar áfrýjandans C þótt hann hafi verið alinn af þriðju konunni og gengur úrskurðurinn því þvert gegn reglum barnalaga um móðerni barns og því fortakslausa banni sem lagt er við staðgöngumæðrun í 4. mgr. 5. gr. laga nr. 55/1996 að viðlagðri refsingu. Af þeirri ástæðu var sú afstaða stefnda Þjóðskrár Íslands í fullu samræmi við umrædd ákvæði íslenskra laga og fyrrgreinda reglu um viðurkenningu á erlendum dómsúrlausnum að neita að leggja niðurstöðu úrskurðarins til grundvallar þegar tekin var afstaða til umsóknar A og B um að þær yrðu skráðar foreldrar drengsins í þjóðskrá.

2

Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 9. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, skulu allir njóta friðhelgi einkalífs og fjölskyldu. Meðal þess, sem líta ber til við skýringu á því stjórnarskrárákvæði, er hvernig Mannréttindadómstóll Evrópu hefur skýrt samsvarandi ákvæði 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu þar sem svo er fyrir mælt að sérhver maður eigi rétt til friðhelgi einkalífs síns og fjölskyldu. Í framkvæmd dómstólsins hefur verið gengið út frá því að í tilviki, þar sem engin líffræðileg tengsl eru milli barns, sem alið hefur verið af staðgöngumóður, og hjóna, sem verið hafa samvistum við það, myndist ekki með þeim fjölskyldutengsl í merkingu 1. mgr. 8. gr. sáttmálans, sbr. dóm 24. janúar 2017 í máli P-x-x og C-x-x gegn Ítalíu.

Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins skuldbinda aðildarríki hans sig til að virða rétt barns til að viðhalda því, sem auðkennir það sem einstakling, þar með töldum fjölskyldutengslum eins og viðurkennt er með lögum. Síðastgreind orð verða ekki skýrð á annan veg en þann að með þeim sé vísað til laga hlutaðeigandi aðildarríkis.

Í greinargerð með frumvarpi því, sem varð að stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995, sagði að með hugtakinu fjölskylda í 9. gr. frumvarpsins, nú 71. gr. stjórnarskrárinnar, væri átt við fjölskyldutengsl í víðtækum skilningi. Meðal annars með vísan til 1. mgr. 8. gr. samningsins um réttindi barnsins, sem áður er vitnað til, verður litið svo á að stjórnarskrárákvæðið veiti vernd þeim fjölskyldutengslum einum sem stofnast hafa á lögmætan hátt samkvæmt hérlendum lögum. Í samræmi við það öðluðust tengsl áfrýjenda fyrst þá stjórnarskrárvernd eftir að barnaverndarnefnd hafði samþykkt að áfrýjandinn C skyldi vistaður hjá áfrýjendunum A og B og þá á grundvelli þess sambands sem síðan varð að formlegu fóstursambandi. Fram að því höfðu þau fjölskyldutengsl, sem hér um ræðir, ekki skapast að íslenskum lögum þar sem hvorug þeirra A og B hafði gengið með og alið drenginn né voru þau líffræðilegu tengsl milli annarrar hvorrar þeirra og hans sem áskilin eru í 2. mgr. 6. gr. barnalaga. Þessi niðurstaða er jafnframt í samræmi við framangreindan dóm Mannréttindadómstóls Evrópu. Ákvörðun stefnda Þjóðskrár Íslands 18. júní 2013, sem staðfest var með úrskurði innanríkisráðuneytisins 27. mars 2014, varðaði ekki þessi fjölskyldutengsl og var því ekki brotið með henni gegn rétti áfrýjenda samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar.

Stefndi Þjóðskrá Íslands sinnti með fullnægjandi hætti rannsóknarskyldu sinni samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 eins og tekið er fram í hinum áfrýjaða dómi. Að því virtu og með vísan til alls þess, sem að framan greinir, verður niðurstaða hans staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda hér fyrir dómi fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, A, B og C, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 1.500.000 krónur.