330/2003

Á árinu 2002 var Þ ráðinn leikhússtjóri L. H var meðal umsækjenda um starfið og taldi hún að henni hefði verið mismunað við ráðninguna á grundvelli kynferðis síns. Kærði hún ráðninguna til kærunefndar jafnréttismála og komst nefndin að þeirri niðurstöðu að L hefði brotið gegn 1. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla þegar það réð Þ til starfans en ekki H. Höfðaði J mál þetta vegna H með heimild í 5. mgr. 3. gr. sömu laga og var talið að J hefði verið þetta heimilt. Talið var að það væri meginregla vinnuréttar, að atvinnurekandi hefði um það frjálsar hendur, hvern hann veldi til starfa í sína þágu. Því vali væru þó settar skorður, sem leiddar yrðu af ákvæðum laga nr. 96/2000, þegar kona og karl sæktu um sama starfið. Þótt H hefði að baki lengra háskólanám en Þ hafi ekki verið gert líklegt að það nám eða önnur reynsla nýtist henni þannig, að hún yrði talin jafnhæf eða hæfari honum til að stjórna leikhúsi. Leikhúsráð L hafi metið það svo á grundvelli umsóknargagna og viðtala við umsækjendur að menntun og reynsla Þ, sem nær öll hafi verið á sviði leiklistar, auk sjónarmiða um listræn stefnumið í leikhúsinu og fjármál og rekstur þess, hafi skipaði honum framar H við ákvörðun um ráðninguna. H taldist ekki hafa sýnt fram á að þetta mat hafi verið ómálefnalegt og var því ekki fallist á að henni hefði verið mismunað eftir kynferði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, G-kvk-nf E-kvk-nf, H-kk-nf B-kk-nf og P-kk-nf K-x-x H-kk-nf.

Héraðsdómi var áfrýjað 22. ágúst 2003. Áfrýjandi krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu en til vara lækkunar á skaðabótakröfu. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

Málavöxtum og málsástæðum aðila er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram auglýsti áfrýjandi starf leikhússtjóra laust til umsóknar 9. desember 2001 með umsóknarfresti til 9. janúar 2002. Í auglýsingunni kom fram, að óskað væri upplýsinga um menntun og reynslu umsækjenda auk hugmynda þeirra um listræn stefnumið. Meðal verkefna leikhússtjóra samkvæmt erindisbréfi frá 1998 er tillögugerð um val verkefna, sem stjórn áfrýjanda fær til umsagnar en leikhúsráð tekur ákvörðun um, ráðning leikstjóra, leikmyndagerðarmanna, leikara og annars starfsfólks, hagsmunagæsla fyrir leikhúsið út á við og stjórnun allrar starfsemi innan þess auk ritstjórnar leikskrár. Leikhússtjóri skal hafa samráð við fjárreiðustjóra um ráðningar starfsmanna og aðrar fjármálalegar skuldbindingar. Þá er í erindisbréfinu vísað í bréf um verkaskiptingu og samstarf leikhússtjóra, fjárreiðustjóra og formanns leikhúsráðs, en það hefur ekki verið lagt fram í málinu.

Tólf sóttu um starf leikhússtjóra, ellefu karlar og ein kona, H-kvk-nf H-kvk-nf. Hún og Þ-kk-nf B-kk-nf auk þriðja umsækjanda voru boðuð til viðtals við leikhúsráð, en með bréfi 8. febrúar 2002 var H-kvk-þgf tilkynnt, að Þ-kk-nf hefði verið ráðinn leikhússtjóri. Hún óskaði eftir rökstuðningi vegna þessa og var hann látinn í té 4. mars 2002 með bréfi formanns leikhúsráðs, sem jafnframt var á þessum tíma framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu.

Í framangreindum rökstuðningi kom meðal annars fram, að leikhúsráði hafi verið það kappsmál að auka hlut kvenna í leikhúsinu auk þess sem það hafi verið lagaleg skylda, eftir því sem við yrði komið. Helsta ástæða þess, að H-kvk-nf H-kvk-nf hafi verið kölluð til viðtals, hafi verið menntun hennar, sem leikhúsráð hafi álitið mikla og breiða og talið geta nýst vel í þessu starfi, þótt hún væri ekki nema að litlu leyti á sviði leiklistar. Einnig hafi það vegið þungt, að H-kvk-nf er kona. Hins vegar hafi leikhúsráð strax verið meðvitað um það, að reynsla hennar væri lítil eftir nám og takmörkuð varðandi stjórnun á sviði leiklistar. Eftir nákvæman samanburð á þeim þremur umsækjendum, sem rætt var við, um „formlega“ hæfni, menntun og reynslu á sviði leiklistar, uppbyggingar- og samfélagsstarfs og stjórnunar hafi verið ljóst, að bæði Þ-kk-nf B-kk-nf og fleiri umsækjendur yrðu að teljast hæfari en H-kvk-nf. Enginn vafi léki á því, að hún hefði lengri háskólamenntun en flestir umsækjenda, þar á meðal Þ-kk-nf, en hann hefði hins vegar meiri og fjölbreyttari menntun á sviði leiklistar og mun meiri reynslu af starfi að leikhúsmálum, víða um land og erlendis, og hlyti að mega segja það sama um fleiri umsækjendur. Eftir viðtöl við þrjá umsækjenda hafi það verið skoðun leikhúsráðs, að Þ-kk-nf hefði skýrustu, framsæknustu, víðsýnustu og raunhæfustu hugmyndirnar um rekstur leikhússins, þótt margt áhugavert hefði einnig komið fram í viðtölunum við hina. Í bréfi formanns leikhúsráðs var að lokum tekið fram, að það væri brot á jafnréttislögum að ráða konu í starf, ef umsækjandi af karlkyni væri hæfari. Það væri samdóma álit leikhúsráðs, að ekki væri stætt á að ráða konu að þessu sinni, þar sem fleiri en einn karl væru hæfari miðað við það, sem fram hafi komið í auglýsingu um starfið, en auk þess hafi Þ-kk-þgf verið treyst best til starfans. Formaður leikhúsráðs og aðrir ráðsliðar komu fyrir héraðsdóm og staðfestu þetta álit og rökstuddu sjónarmið sín.

H-kvk-nf H-kvk-nf kærði hina umræddu ráðningu í stöðu leikhússtjóra áfrýjanda til kærunefndar jafnréttismála 6. mars 2002 og lá álit nefndarinnar fyrir 1. júlí sama ár. Var niðurstaðan sú, að áfrýjandi var við ráðninguna talinn hafa brotið gegn 1. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla.

II.

Mál þetta var höfðað af Jafnréttisstofu vegna H-kvk-ef H-kvk-ef með vísun til 5. mgr. 3. gr. laga nr. 96/2000. Þar er Jafnréttisstofu veitt heimild til málshöfðunar til viðurkenningar á rétti kæranda á grundvelli álitsgerðar kærunefndar jafnréttismála samkvæmt 4. gr. laganna, þegar sérstaklega stendur á og ætla má, að úrskurður dómstóla geti haft víðtæk áhrif í átt til jafnréttis eða hagsmunir kæranda eru metnir þess eðlis, að mikilvægt þykir að fá úrlausn dómstóla. Samkvæmt heimild í 5. mgr. 3. gr. og 30. gr. nefndra laga hefur félagsmálaráðherra sett reglugerð nr. 47/2003 um starfsemi Jafnréttisstofu. Þar segir í 2. mgr. 9. gr., að framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu meti, að höfðu samráði við kæranda og með hliðsjón af umsögn kærunefndar jafnréttismála, hvort skilyrði málshöfðunar, sbr. 11. gr., svo og skilyrði laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og reglugerðar þessarar sé fullægt. Ákvæði 5. mgr. 3. gr. laga nr. 96/2000 var aukið við frumvarp til laganna í meðförum Alþingis og kom fram í nefndaráliti félagsmálanefndar, að eðlilegt væri að hafa svipuð skilyrði til hliðsjónar við mat á heimild til málshöfðunar og kærunefnd jafnréttismála hefði áður stuðst við, þegar hún hefði beitt heimildinni.

Að þessu gættu er á það fallist með héraðsdómi, að ekki séu efni til að hnekkja mati setts framkvæmdastjóra Jafnréttisstofu 9. október 2002 um skilyrði málshöfðunar.

III.

Í héraðsdómi er gerð grein fyrir menntun og reynslu umsækjendanna H-kvk-ef H-kvk-ef og Þ-kk-ef B-kk-ef um stöðu leikhússtjóra hjá áfrýjanda og er vísað til þess. Í auglýsingu um starfið var kallað eftir hugmyndum umsækjenda um listræn stefnumið og skiluðu þau bæði skriflegri greinargerð þar um. Í samanburðaryfirliti áfrýjanda, sem lagt var fyrir kærunefnd jafnréttismála, segir um H-kvk-þf, að hún hafi sýnt vel í viðtalinu við leikhúsráð, að hún hefði brennandi áhuga á starfinu. Hugmyndir hennar um listræna stefnu og verkefnaval virtust vera undir sterkum áhrifum frá námi hennar síðustu ár. Þær væru þó fremur ómótaðar og vantaði nokkuð upp á, að hún hefði skýra mynd af ýmsum hliðum leikhússtjórastarfsins, svo sem fjármálahliðinni. Um Þ-kk-þf var sagt, að hann hefði komið vel út í viðtalinu. Hann hefði tjáð af krafti brennandi áhuga sinn á að takast á við verkefnið og verið með skýrar hugmyndir um listræna stefnu og rekstrar- og markaðsstefnu. Hann hefði sýnt vel þekkingu sína á leikhúsinu, innviðum þess og rekstrarlegu og pólitísku umhverfi. Reynsla hans af markaðsmálum virtist dýrmæt í þessu samhengi. Eins og áður var rakið úr rökstuðningi formanns leikhúsráðs fyrir ákvörðun um ráðingu Þ-kk-ef í stöðuna var hann talinn hafa skýrustu, framsæknustu, víðsýnustu og raunhæfustu hugmyndirnar um rekstur leikhússins. Ekki var tekið sérstaklega fram í auglýsingunni, að umsækjendur skyldu gera grein fyrir hugmyndum sínum um fjárhagslegan rekstur, markaðssetningu og innra starf leikhússins. Það takmarkaði þó ekki svigrúm áfrýjanda við ráðningu í stöðu leikhússtjóra, enda leiðir af eðli starfsins og má öllum vera ljóst, að þessi atriði séu meðal undirstöðuþátta þess.

Það er meginregla vinnuréttar, að atvinnurekandi hefur um það frjálsar hendur, hvern hann velur til starfa í sína þágu. Því vali eru þó settar þær skorður, sem leiddar verða af ákvæðum laga nr. 96/2000, þegar kona og karl sækja um sama starfið. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laganna er atvinnurekendum óheimilt að mismuna umsækjendum um starf á grundvelli kynferðis. Í 3. mgr. þessarar greinar er sett fram sú sönnunarregla, sem er í samræmi við ólögfestar reglur um sönnun í einkamálum fyrir íslenskum dómstólum, að séu leiddar líkur að beinni eða óbeinni mismunun vegna kynferðis meðal annars við ráðningu í starf skuli atvinnurekandi sýna fram á, að aðrar ástæður en kynferði hafi legið til grundvallar ákvörðun hans.

Þótt H-kvk-nf H-kvk-nf hafi að baki lengra háskólanám en Þ-kk-nf B-kk-nf hefur ekki verið gert líklegt, að það nám eða önnur reynsla nýtist henni þannig, að hún verði talin jafnhæf eða hæfari honum til að stjórna leikhúsi. Leikhúsráð áfrýjanda, sem hefur það hlutverk samkvæmt lögum félagsins að ráða leikhússtjóra, mat það svo á grundvelli umsóknargagna, viðtala við umsækjendur og kynna sinna af þeim, að menntun og reynsla Þ-kk-ef, sem nær öll var á sviði leiklistar, auk sjónarmiða hans um listræn stefnumið í leikhúsinu og fjármál og rekstur þess hafi skipað honum framar H-kvk-þgf við ákvörðun um ráðninguna. Stefnda hefur ekki sýnt fram á, að þetta mat hafi verið ómálefnalegt, og verður ekki fallist á, að H-kvk-þgf hafi verið mismunað eftir kynferði.

Samkvæmt þessu ber að sýkna áfrýjanda af kröfu stefndu. Rétt er, að stefnda greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Leikfélag Akureyrar, er sýkn af kröfu stefndu, Jafnréttisstofu vegna H-kvk-ef H-kvk-ef.

Stefnda greiði áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.