447/2003

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli A ehf. var vísað frá dómi. Var kröfugerð félagsins í tveimur liðum þar sem þess var annars vegar krafist að viðurkennt yrði að forvalsnefnd væri óheimilt að setja nánar tiltekin skilyrði fyrir vali á íslenskum fyrirtækjum vegna vöruflutninga milli Íslands og Bandaríkjanna og hins vegar að málsmeðferð forvalsnefndar yrði ógilt. Fallist var á með A ehf. að það hefði lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn fyrir dómi um lögmæti þeirra skilyrða, sem því var gert að hlíta til að fá að taka þátt í útboðinu. Yrði að líta til þess að í bréfi til A ehf. hefði því verið lýst yfir að tilkynning til Bandaríkjahers um heimild félagsins til að taka þátt í útboðinu yrði afturkölluð 10 dögum fyrir lok tilboðsfrests hefði það þá ekki staðið við sett skilyrði. Hin umdeildu skilyrði væru því enn í gildi að því er varðaði heimild félagsins til að fá að taka þátt í útboðinu. Var úrskurðurinn að því er varðaði þennan kröfulið felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka hann til efnismeðferðar. Hins vegar var úrskurður héraðsdóms staðfestur varðandi síðari lið kröfugerðarinnar sem ekki var talinn vera í samræmi við skilyrði e- liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir G-kk-nf C-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf og I-kvk-nf B-kvk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. nóvember 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2003, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Hann krefst jafnframt kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I.

Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði lýtur ágreiningur málsaðila að ákvörðunum svokallaðrar forvalsnefndar utanríkisráðuneytis, sem starfar samkvæmt III. kafla laga nr. 82/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna, og skal samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laganna vera ráðuneytinu til aðstoðar við meðferð annarra samninga en starfssamninga. Auglýsti nefndin í Morgunblaðinu 17. júlí 2003 eftir „aðilum til að taka þátt í forvali vegna útboðs ...“ vegna sjóflutninga, sem síðan var gerð nánari grein fyrir. Var tekið fram að auglýst væri eftir þeim íslensku skipafélögum, sem áhuga hefðu á að taka þátt í útboðinu og uppfylltu öll skilyrði, sem fram komi í reglugerð nr. 493/2003 um forval og skilgreiningu íslenskra fyrirtækja vegna útboðs á grundvelli sjóflutningasamnings. Öll íslensk félög, sem uppfylltu umrædd skilyrði, yrðu tilgreind af íslenskum stjórnvöldum sem íslensk skipafélög í skilningi samnings Íslands og Bandaríkjanna um sjóflutninga frá 1986 og verði þeim „sem slíkum heimilað að bjóða í hinn íslenska hluta útboðsins.“ Skyldu íslensk skipafélög, sem áhuga hefðu á þátttöku, skila inn tilkynningu um það og hvernig þau uppfylltu skilyrði áðurnefndrar reglugerðar. Eftir að hafa leitað eftir og fengið skýringu utanríkisráðuneytis á efni b. liðar 1. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 493/2003 lýsti sóknaraðili yfir að hann teldi lagastoð bresta fyrir því að varnaraðili mætti setja skilyrði um hvaða skip bjóðendur í verkefnið mættu nota og lytu að því að íslenskt skipafélag, sem í hlut ætti, hefði húsbóndavald yfir áhöfnum skipanna og ráðningarsamninga við þær. Tilkynnti sóknaraðili forvalsnefnd jafnframt um þátttöku sína í forvalinu. Gerði hann um leið fyrirvara um lögmæti túlkunar ráðuneytisins á efni reglugerðarinnar. Í svarbréfum nefndarinnar 25. og 28. júlí 2003 kemur fram að varnaraðili telji umrætt skilyrði í reglugerð hafa lagastoð. Umsækjendur þyrftu hins vegar ekki að hafa þá þegar skip til reiðu, sem uppfylltu skilyrðin svo fremi þeir gæfu skýr og skilyrðislaus fyrirheit um að nota slík skip til flutninganna. Yrði sóknaraðili að staðfesta skriflega að umsókn hans væri sett fram með vitneskju um að ef ekki yrði staðið við þetta fyrirheit eigi síðar en 10 dögum fyrir lok tilboðsfrests myndi ráðuneytið afturkalla tilnefningu hans til þeirrar stofnunar bandaríska hersins, sem annist samninga um vöruflutninga fyrir hann. Með bréfi til forvalsnefndar 28. júlí 2003 gekkst sóknaraðili síðan undir þau skilyrði, sem nefndin setti fyrir þátttöku hans í forvalinu. Í málatilbúnaði sínum nú lýsir sóknaraðili því yfir að hann hafi verið þvingaður til að falla frá áðurnefndum fyrirvara um lögmæti reglugerðarinnar. Er í málinu deilt um lögmæti þeirra skilyrða, sem forvalsnefnd setti sóknaraðila fyrir þátttöku í útboði um sjóflutningana. Málavöxtum er nánar lýsti í hinum kærða úrskurði sem og málsástæðum aðilanna. Með úrskurði héraðsdóms var málinu vísað frá dómi meðal annars á þeirri forsendu að sóknaraðili hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfur sínar.

Í kæru sóknaraðila er því andmælt að hann hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá efnislega úrlausn um sakarefnið. Vísar hann til þess að hann hafi verið knúinn til að gangast undir ólögmæt skilyrði til að fá að taka þátt í útboðinu um sjóflutninga. Vofi þannig yfir honum að tilnefning hans til Bandaríkjahers sem íslensks skipafélags í merkingu sjóflutningasamningsins frá 1986 verði afturkölluð ef sett skilyrði verði ekki uppfyllt, hvað sem líði ólögmæti þessara skilyrða. Sóknaraðili hafi því lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um kröfur sínar, enda skipti það hann máli þegar kemur að því að gera tilboð í flutningana að þau skilyrði, sem nefndin setti og hann telur vera ólögmæt, verði ekki hluti af efnislegum forsendum tilboðsgerðarinnar. Það skipti hann verulegu máli við tilboðsgerðina hvaða forsendum hann eigi að reikna með. Er jafnframt tekið fram í kæru til Hæstaréttar að „með þessu móti setur forvalið því kæranda efnisleg skilyrði fyrir þátttöku í útboði á vegum Bandríkjahers og gildir þar einu hvort kærandi hefur farið í gegnum forvalsferlið eða ekki því skilyrðin hafa efnahagsleg áhrif fyrir kæranda.“

II.

Kröfugerð sóknaraðila er í tveimur liðum auk kröfu um málskostnað, svo sem nánar greinir í hinum kærða úrskurði. Í hinum fyrri er þess krafist að viðurkennt verði að forvalsnefnd sé óheimilt að setja nánar tiltekin skilyrði fyrir vali á íslenskum fyrirtækjum vegna vöruflutninga milli Íslands og Bandaríkjanna, en sá síðari felst í því að málsmeðferð forvalsnefndar verði ógilt. Verður fallist á með sóknaraðila að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn fyrir dómi um lögmæti þeirra skilyrða, sem honum var gert að hlíta til að fá að taka þátt í útboðinu. Kemur í því sambandi einungis til álita sú viðbára varnaraðila að hagsmunir sóknaraðila af því að fá úrlausn um fyrri kröfuna hafi liðið undir lok í síðasta lagi þegar forvalinu lauk með bréfi forvalsnefndar 28. júlí 2003 og áður var getið um. Varðandi þetta verður að líta til þess að af hálfu varnaraðila var í nefndu bréfi lýst yfir að tilkynning til Bandaríkjahers um heimild sóknaraðila til að taka þátt í útboðinu yrði afturkölluð 10 dögum fyrir lok tilboðsfrests hafi hann þá ekki staðið við sett skilyrði. Hin umdeildu skilyrði eru því enn í gildi að því er varðar heimild sóknaraðila til að fá að taka þátt í útboðinu. Verður samkvæmt því ekki fallist á að sóknaraðila skorti lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um fyrri liðinn í kröfugerð sinni. Varnaraðili er íslenska ríkið og er utanríkisráðherra réttilega stefnt til fyrirsvars fyrir aðilann. Verður samkvæmt öllu framanröktu fallist á kröfu sóknaraðila um þennan lið í kröfugerð hans.

Úrskurður héraðsdóms um síðari lið kröfugerðar sóknaraðila verður staðfestur með vísan til forsendna hans.

Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað, eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

Staðfest er sú niðurstaða í hinum kærða úrskurði að vísa frá dómi kröfu sóknaraðila, Atlantsskips ehf., um að „málsmeðferð við forval forvalsnefndar skv. III. kafla laga nr. 82/2000, fyrir hönd Varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, vegna sjóflutninga, sem hófst með auglýsingu nefndarinnar í Morgunblaðinu 17. júlí 2003, verði ógilt frá þeim degi að telja, eða síðara tímamarki.“

Felldur er úr gildi sá hluti hins kærða úrskurðar að vísa frá dómi þeirri kröfu sóknaraðila að „viðurkennt verði með dómi, að forvalsnefnd skv. III. kafla laga nr. 82/2000, sé óheimilt að setja skilyrði fyrir vali íslenskra fyrirtækja vegna fraktflutninga milli Íslands og Bandaríkjanna, sem boðnir eru út á grundvelli samnings milli Lýðveldisins Íslands og Bandaríkja Norður-Ameríku til að auðvelda framkvæmd varnarsamstarfs ríkjanna frá 24. september 1986 og samkomulags varðandi þann samning frá 24. september 1986, sem hófst með auglýsingu nefndarinnar í Morgunblaðinu 17. júlí 2003, þess efnis að „skip sem íslensk skipafélög gera út“ skuli einvörðungu teljast skip, sem eru undir yfirstjórn og yfirráðum íslenskra skipafélaga og að í því felist að íslensk skipafélög skuli hafa húsbóndavald yfir áhöfn skips og ráðningarsamband við áhöfn þess.“ Er lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfuna til efnismeðferðar.

Varnaraðili, íslenska ríkið, greiði sóknaraðila 200.000 krónur í kærumálskostnað.