393/2011

Í hf. höfðaði mál gegn O og krafðist viðbótargreiðslu vegna verks sem fyrrnefnda félagið hafði unnið fyrir það síðarnefnda. Samkvæmt samningi aðila voru verklaun tengd byggingarvísitölu Hagstofu Íslands. Lækkun vísitölunnar vegna lagabreytingar er varðaði endurgreiðslu virðisaukaskatts leiddi því til lækkunar verklauna Í hf. þótt kostnaður fyrirtækisins af verkinu lækkaði ekki af þeim sökum. Hvorki var fallist á með Í hf. að tiltekið ákvæði í samningsskilmálunum ÍST 30 tæki til slíkra breytinga né að önnur rök stæðu til þess að víkja ákvæðum samnings aðila um fjárhæð verklauna. Var O því sýknað af kröfum Í hf.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, I-kvk-nf B-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. júní 2011. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt gögnum málsins bauð áfrýjandi í febrúar 2008 út verk við fráveitukerfi á Akranesi, í Borgarnesi og á Kjalarnesi, sem unnið skyldi að á árunum 2008 og 2009. Þá bauð áfrýjandi í júní 2008 út verk við svonefndar sjólagnir á sömu stöðum ásamt Álftanesi, sem ljúka átti á árinu 2009. Hann tók tilboðum stefnda í bæði verkin. Samningur um það fyrrnefnda var gerður 30. júní 2008 og áttu verklaun að nema 1.713.930.013 krónum, en um það síðarnefnda 22. september sama ár og voru þar umsamin verklaun 597.354.600 krónur. Í báðum tilvikum var tekið fram að verklaunin tækju „þeim breytingum sem samningsgögn kveða á um.“ Um verðlagsbreytingar sagði í útboðslýsingu áfrýjanda fyrir fyrrnefnda verkið að greiðslur vegna verkþátta, sem unnir yrðu á árinu 2008, yrðu á föstu verðlagi, en „frá 1. janúar 2009 hækka eða lækka samningsbundnar greiðslur hlutfallslega með hækkun eða lækkun byggingarvísitölu Hagstofu Íslands ... Miða skal við að vísitalan haldist óbreytt milli gildistökudaga sem er fyrsti dagur hvers mánaðar. Einstakir verkþættir í tilboðsskrá verða þá verðbættir miðað við gildandi vísitölu þegar verkþátturinn er framkvæmdur.“ Aðilarnir gerðu samkomulag 3. október 2008, sem fól í sér að greiðslur áfrýjanda til stefnda yrðu háðar breytingum á vísitölu byggingarkostnaðar frá 1. sama mánaðar í stað 1. janúar 2009. Um verðlagsbreytingar sagði eftirfarandi í útboðslýsingu vegna síðarnefnda verksins: „Samningsbundnar greiðslur hækka eða lækka hlutfallslega með hækkun eða lækkun byggingarvísitölu Hagstofu Íslands ... Miða skal við að vísitalan haldist óbreytt milli gildistökudaga sem er fyrsti dagur hvers mánaðar. Einstakir verkþættir í tilboðsskrá verða verðbættir miðað við gildandi vísitölu þegar verkþátturinn er framkvæmdur.“

Með 2. gr. laga nr. 10/2009, sem birt voru í Stjórnartíðindum 13. mars 2009 en taka áttu gildi 1. sama mánaðar, var nýju ákvæði til bráðabirgða bætt við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Ákvæðið fól í sér þá tímabundnu breytingu á 2. mgr. 42. gr. síðarnefndu laganna að í stað þess að endurgreidd yrðu 60% af virðisaukaskatti af vinnu, sem leyst væri af hendi á byggingarstað við byggingu íbúðarhúsnæðis, endurbætur á því eða viðhaldi, skyldi skatturinn endurgreiddur að fullu. Jafnframt skyldi endurgreiða á sama hátt virðisaukaskatt af slíkum framkvæmdum við frístundahúsnæði. Samkvæmt tilkynningu, sem Hagstofa Íslands lét frá sér fara 21. apríl 2009, hafði þá verið reiknuð út vísitala byggingarkostnaðar fyrir maí á því ári og lækkaði hún um 3,4% frá fyrri mánuði. Í tilkynningunni kom fram að breytingin, sem gerð var með 2. gr. laga nr. 10/2009, hafi leitt til þess að „vinnuliðir vísitölunnar“ lækkuðu um 9,5% og hafi þetta valdið lækkun á henni um 3,1%. Stefndi sendi áfrýjanda minnisblað 9. júní 2009, þar sem sagði eftirfarandi: „Samkvæmt lögum nr. 10/2009 frá 11. mars 2009 er virðisaukaskattur af vinnu á byggingarstað og þjónustu hönnuða/eftirlitsaðila endurgreiddur tímabundið að fullu frá 1. mars 2009. Vinnuliðir vísitölunnar lækkuðu við þetta um 9,5% og hefur áhrif á byggingarvísitölu sem nemur -3,1%. Þessi stjórnvaldsaðgerð hefur engin áhrif á tilkostnað Ístaks í verkinu „Hreinsistöðvar ABK“, og gerir Ístak því fyrirvara um réttmæti þessarar vísitölu, sbr. grein 31.12 í ÍST 30, við uppgjör á verkinu. ÍST 30 tekur sérstaklega á ef stjórnvaldsaðgerðir hafa áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki. Til að tefja ekki afgreiðslu maí reiknings verður hann gefinn út með opinberri vísitölu byggingarkostnaðar fyrir maí 2009. Ístak fer fram á að verkkaupi samþykki leiðréttingu á vísitölu sem þessum áhrifum nemur, og áskilur sér rétt til að senda viðbótarreikning fyrir maí fyrir leiðréttingu á vísitölu, vegna þessara stjórnvaldsaðgerða, í samræmi við ÍST 30 grein 31.12.“ Í málinu liggur ekki fyrir svar áfrýjanda við þessu erindi, en stefndi gerði honum tvo reikninga 31. ágúst 2009 fyrir fjárhæðum, sem nefndar voru „verðbótarleiðrétting“ vegna maí, júní og júlí á sama ári, og hafnaði áfrýjandi þeim í orðsendingu 9. september 2009 með svofelldum rökum: „Ákvörðun um verðbætur verksamninga byggist á breytingum á byggingarvísitölu án tillits til samsetningar hennar eða þess hvaða þættir hennar taka breytingum og þá af hvaða völdum.“

Stefndi höfðaði mál þetta 25. mars 2010 og krafðist þess að áfrýjanda yrði gert að greiða sér 30.026.535 krónur eða sem svaraði 3,1% af fjárhæð reikninga, sem stefndi gerði vegna verkanna tveggja á tímabilinu frá 30. apríl til 31. desember 2009. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi aflaði stefndi matsgerðar dómkvadds manns 8. október 2010 um hver vísitala byggingarkostnaðar hefði orðið fyrir einstaka mánuði á tímabilinu eftir 1. mars 2009 ef ekki hefði gætt þar áhrifa af 2. gr. laga nr. 10/2009. Til samræmis við niðurstöður matsgerðarinnar lækkaði stefndi dómkröfu sína í 26.115.253 krónur í þinghaldi 15. nóvember 2010.

II

Samkvæmt útboðslýsingum áfrýjanda vegna verkanna, sem málið varðar, töldust almennir útboðs- og samningsskilmálar um verkframkvæmdir, nefndir ÍST 30, til útboðsgagna og skyldu þau mynda eina heild og „litið á þau í samhengi þegar útboðsgögnin eru túlkuð“, en þó þannig að ákvæði ÍST 30 skyldu víkja ef þau stönguðust á við „ákvæði útboðs- og/eða verklýsingar“. Í grein 31.12 í ÍST 30 var á þessum tíma svofellt ákvæði: „Báðir aðilar geta krafist breytinga á samningsfjárhæð ef fram koma á samningstímabilinu breytingar á lögum og/eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum er hafa áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki.“ Stefndi reisir kröfu sína í málinu aðallega á þessu ákvæði, en einnig á því að mikilvægar forsendur hans fyrir gerð verksamninganna við áfrýjanda hafi brostið, auk þess sem ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að áfrýjandi taki ekki tillit til áhrifa 2. gr. laga nr. 10/2009 á fjárhæð verklauna.

Framangreint ákvæði í grein 31.12 í ÍST 30 hefur að geyma sérreglu um heimild verktaka eða verkkaupa til að krefjast breytinga á fjárhæð verklauna ef breytingar verða á verktímanum á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum, sem hafa áhrif á kostnað án þess að þeirra gæti í þeim verðlagsmæli, sem kann að hafa verið samið um að láta verklaunin fylgja. Eftir efni ákvæðisins getur það eingöngu tekið til þeirra aðstæðna að breyting á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hafi áhrif á „kostnað“, sem hlýtur eðli máls samkvæmt að vera kostnaður verktaka af því að leysa verk af hendi. Fyrirmæli 2. gr. laga nr. 10/2009 höfðu engin áhrif á kostnað stefnda af framkvæmd verkanna fyrir áfrýjanda, svo sem kom fram í áðurgreindu minnisblaði stefnda 9. júní 2009, heldur eingöngu á vísitölu byggingarkostnaðar, sem réði aftur fjárhæð verklauna. Þegar af þessum sökum getur þetta ákvæði ekki átt hér við.

Samkvæmt ólögfestum reglum fjármunaréttar geta brostnar forsendur leitt til þess að samningur verði ógiltur í heild eða að hluta, en þeim verður almennt ekki beitt til þess að breyta samningi að öðru leyti, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 21. júní 2011 í máli nr. 542/2010. Þessar reglur geta því ekki staðið til þess að krafa stefnda verði tekin til greina.

Samkvæmt 1. og 2. gr. laga nr. 42/1987 um vísitölu byggingarkostnaðar, sbr. 17. gr. laga nr. 75/2007, reiknar Hagstofa Íslands hana út og birtir mánaðarlega, en hún skal reist á grunni, sem Hagstofan ákveður í samráði við Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Sá grunnur skal miðaður við tiltekna gerð íbúðarhúsnæðis og vísitalan við byggingarkostnað á höfuðborgarsvæðinu. Samkvæmt ákvæði II til bráðabirgða við fyrrnefndu lögin, sbr. 1. gr. laga nr. 137/1989, ber Hagstofunni við útreikning vísitölunnar að taka tillit til endurgreiðslu virðisaukaskatts af byggingu íbúðarhúsnæðis samkvæmt 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 og lækka byggingarkostnað sem þeirri endurgreiðslu svarar. Ljóst er af þessum lagaákvæðum að vísitala byggingarkostnaðar tekur ekkert mið af kostnaði af framkvæmd verka af þeim toga, sem stefndi tók að sér fyrir áfrýjanda, heldur af smíð íbúðarhúsnæðis, þar sem kostnaðarþættir geta verið af allt öðrum meiði. Með fyrrgreindu bráðabirgðaákvæði við lög nr. 42/1987 er að auki berlega vakin athygli á því að endurgreiðsla virðisaukaskatts af vinnu við gerð íbúðarhúsnæðis, eins og henni kann á hverjum tíma að vera hagað eftir lögum, hafi bein áhrif á útreikning vísitölunnar. Með því að semja um að fjárhæð verklauna fyrir verk stefnda í þágu áfrýjanda myndi hækka eða lækka í samræmi við breytingar á þessari vísitölu tóku báðir aðilarnir augljósa áhættu af því að atriði, sem á engan hátt tengdust framkvæmd þessara verka, gætu haft áhrif á endurgjald fyrir þau. Að þessu virtu standa engin haldbær rök til að víkja frá ákvæðum verksamnings aðilanna um fjárhæð verklauna á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum, sökum þess að sú áhætta hafi gengið eftir stefnda í óhag. Samkvæmt þessu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda.

Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Orkuveita Reykjavíkur, er sýkn af kröfu stefnda, Ístaks hf.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.