121/2016

E o.fl. höfðuðu mál til hagsbóta fyrir dánarbú S á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. á hendur K aðallega, en Þ til vara. E. o.fl kröfðust þess meðal annars að K yrði dæmdur til að greiða dánarbúinu 74.811.389.954 krónur þar sem K hefði fjórum sinnum tekið eignarnámi hluta af jörðinni V án þess að greiða eignarnámsbætur til dánarbúsins sem ætti beinan eignarétt að jörðinni en K hefði eingöngu greitt umsamdar eignarnámsbætur til eigenda óbeins eignaréttar að jörðinni. Í málinu kærðu E o.fl. úrskurð héraðsdóms þar sem málinu var vísað frá dómi vegna vanreifunar. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að það væri ekki E o.fl., sem stæðu að málsókninni í þágu dánarbús S sem handhafa hins beina eignaréttar að jörðinni, að sýna fram á hvað hafi falist í þeim rétti, heldur réðist inntak hans af því hvert væri eðli og umfang þeirra óbeinu eignarréttinda yfir jörðinni sem mælt var fyrir um að kæmi í hlut S og annarra tiltekinna ættingja M í erfðaskrá þess síðarnefnda frá árinu 1938. Tók Hæstiréttur fram að kröfur þær sem E o.fl. gerðu á hendur varnaraðilum væru skýrar og málatilbúnaður þeirra að öðru leyti svo glöggur að ekkert væri því til fyrirstöðu að dómur yrði lagður á þær. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf B-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og G-kvk-nf B-kvk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 11. febrúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. janúar 2016 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar, en til vara að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi að því er varðar kröfur sóknaraðila á hendur varnaraðilanum Kópavogsbæ og lagt fyrir héraðsdóm að taka þær til efnismeðferðar. Þá krefjast sóknaraðilar aðallega málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, en til vara málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðilans Kópavogsbæjar og að málskostnaður verði að öðru leyti felldur niður á báðum dómstigum.

Varnaraðilarnir Kópavogsbær og Þ-kk-nf H-kk-nf krefjast hvor um sig staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

I

Á skiptafundi í dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef 4. júní 2013 var meðal annars lagt til af hálfu sóknaraðila að krafist yrði af hálfu búsins og innheimtar „eftir atvikum með höfðun dómsmáls á hendur Kópavogsbæ og öðrum erfingjum“ bætur vegna eignarnáms á jörðinni Vatnsenda árið 2007 „umfram það sem með réttu átti að koma í hlut annarra erfingja, svo og til heimtu frekari bóta.“ Á skiptafundi í dánarbúinu 14. sama mánaðar færði skiptastjóri til bókar að hann hygðist að svo stöddu ekki ráðast í þessa aðgerð fyrir hönd búsins. Sóknaraðilar höfðuðu síðan mál þetta 28. apríl 2014 til hagsbóta fyrir dánarbúið á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. á hendur varnaraðilanum Kópavogsbæ aðallega, varnaraðilanum Þ-kk-þgf H-kk-þgf til vara og loks öðrum varnaraðilum til réttargæslu. Höfðu sóknaraðilar tilkynnt skiptastjóra dánarbúsins um málshöfðunina með ábyrgðarbréfi 27. sama mánaðar. Í hinum kærða úrskurði er gerð ítarleg grein fyrir aðdraganda að henni.

Í héraðsdómsstefnu kröfðust sóknaraðilar þess aðallega að varnaraðilanum Kópavogsbæ yrði gert að greiða dánarbúinu 74.811.389.954 krónur, en til vara 47.558.500.000 krónur, í fyrra tilvikinu með nánar greindum vöxtum frá 3. maí 2013 og í því síðara frá 23. janúar 2007 til greiðsludags. Að því frágengnu gerðu sóknaraðilar kröfu um að varnaraðilinn Þ-kk-nf yrði dæmdur til að greiða dánarbúinu 2.250.000.000 krónur með nánar greindum vöxtum frá 30. janúar 2007 til greiðsludags.

Samkvæmt stefnunni var það tilefni málshöfðunarinnar að varnaraðilinn Kópavogsbær hafði fjórum sinnum, árin 1992, 1998, 2000 og 2007, tekið eignarnámi hluta af jörðinni Vatnsenda „til skipulags og byggingar í bæjarfélaginu“ og greitt umsamdar eignarnámsbætur í fyrstu tvö skiptin til M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef, elsta sonar S-kk-ef K-kk-ef, í þriðja skiptið til dánarbús M-kk-ef og loks í það fjórða til varnaraðilans Þ-kk-ef, elsta sonar M-kk-ef. Í stefnunni var vísað til þess að af dómum Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 og 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013 leiddi að beinn eignarréttur að jörðinni hafi frá andláti S-kk-ef K-kk-ef 13. nóvember 1966 verið á hendi dánarbús hans. Óumdeilt væri að handhafi beins eignarréttar væri „einn bær til að taka við bótum fyrir landspjöll eða eignarnám, enda beinist eignarnámið að sviptingu á eignarréttindum og ber eignarnemanum að greiða fyrir fullar bætur.“ Einnig „að í eignarnámsheimild, sem veitt er samkvæmt lögum, felst skylda eignarnema til að greiða fyrir eignarnumið land eignarnámsbætur eða „fullt verð“ eins og segir í 1. mgr. 72. gr.“ stjórnarskrárinnar. Þá sagði í stefnunni: „Eignarnámsbætur eru í eðli sínu skaðabætur ... Samkvæmt lögum er handhafi beins eignarréttar eigandi að eign og ber honum að fá bætur fari fram eignarnám sem skerðir eignarréttindi hans. Það er því aðeins handhafi beins eignarréttar að landi sem er til þess bær samkvæmt lögum að taka við eignarnámsbótum þegar land er tekið eignarnámi. Stefndi Kópavogsbær getur því ekki losnað undan skyldu sinni til að greiða eignarnámsbætur til réttmæts eiganda jarðarinnar Vatnsenda, dánarbús S-kk-ef K-kk-ef ... með samningum eða greiðslum til annarra“. Varnaraðilinn Kópavogsbær hafi vitað eða í öllu falli mátt vita að M-kk-nf og varnaraðilinn Þ-kk-nf væru ekki réttmætir handhafar beins eignarréttar að jörðinni og bærinn því verið grandsamur um betri rétt þriðja aðila. Af þeim sökum væru sóknaraðilar sem lögerfingjar S-kk-ef K-kk-ef óbundnir af samningum bæjarins við afnotaréttarhafa jarðarinnar og greiðslum til þeirra vegna eignarnámsins.

Í stefnunni var því haldið fram að miða ætti greiðslur úr hendi varnaraðilans Kópavogsbæjar til dánarbúsins við markaðsverð á því landi sem tekið var eignarnámi hverju sinni úr jörðinni Vatnsenda. Þegar það hafi gerst árið 1992 voru greiddar 31.000.000 krónur í eignarnámsbætur og hafi sú fjárhæð falið í sér fullt verð fyrir hina eignarnumdu landspildu. Árið 1998 hafi bærinn tekið eignarnámi 54,5 hektara spildu og væri miðað við að markaðsvirði hennar hafi þá verið 242.222.198 krónur, með vísan til úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta um bætur fyrir hvern hektara þegar nánar greint land í Mosfellsbæ var tekið eignarnámi á því ári. Eignarnám bæjarins á árinu 2000 hafi tekið til 90,5 hektara spildu og væri lagt til grundvallar sama verðmæti á hvern hektara og áður greinir, að teknu tilliti til hækkunar á vísitölu neysluverðs frá árinu 1998. Samkvæmt því hafi sannvirði hins eignarnumda numið 436.008.845 krónum á verðlagi 1. ágúst 2000. Loks hafi bærinn árið 2007 tekið eignarnámi 864,7 hektara spildu og við ákvörðun eignarnámsbóta fyrir hana væri lagður til grundvallar úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta um bætur fyrir hvern fermetra þegar nánar tiltekið land í Norðlingaholti var tekið eignarnámi árið 2006. Heildarverðmæti hins eignarnumda hafi því verið 47.558.500.000 krónur á verðlagi í byrjun árs 2007. Í stefnunni kom fram að sóknaraðilum hafi verið ómögulegt að hafa uppi kröfur um eignarnámsbætur á hendur varnaraðilanum Kópavogsbæ fyrr en eftir áðurnefndan dóm Hæstaréttar 3. maí 2013 og hafi þær því fyrst orðið gjaldkræfar þá. Í samræmi við það var aðalkrafa sóknaraðila á hendur þessum varnaraðila fundin þannig að framangreindar fjárhæðir voru reiknaðar til verðlags þann dag miðað við hækkun á vísitölu neysluverðs frá því að eignarnám fór fram hverju sinni. Varakrafan var reist á því að skylda varnaraðilans „til að greiða dánarbúinu eignarnámsbætur hafi í öllu falli stofnast 23. janúar 2007“ þegar bæjarstjórn hafi tekið ákvörðun um yfirtöku landsins sem þá var tekið eignarnámi. Krafa vegna þess væri „í öllu falli ófyrnd“. Í báðum tilvikum væri byggt á því að dánarbúið ætti rétt á eignarnámsbótum frá varnaraðilanum, en að öðrum kosti rétt á skaðabótum sömu fjárhæðar úr hendi hans.

Í stefnunni sagði ennfremur: „Verði ekki fallist á aðal- eða varakröfu um skyldu aðalstefnda Kópavogsbæjar til greiðslu bóta til handa dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef ... vegna áðurgreinds eignarnáms í fjögur skipti á landi dánarbúsins, er þess til þrautavara krafist að varastefndi skili dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef ... því fé sem hann hefur þegar veitt viðtöku úr hendi aðalstefnda vegna eignarnáms á landi dánarbúsins 23. janúar 2007, en greiði því ella skaðabætur sömu fjárhæðar ... Óumdeilt er að varastefndi hefur þegar tekið við kr. 2.250.000.000 úr hendi aðalstefnda ... Þar sem varastefndi tók við verðmætum á grundvelli samnings við aðalstefnda í algjörri upprunalegri vanheimild um eignarrétt sinn stofnast krafa dánarbúsins á hendur varastefnda þá er hann tekur við verðmætunum.“

Varnaraðilarnir Kópavogsbær og Þ-kk-nf kröfðust báðir frávísunar málsins í héraði, einkum vegna vanreifunar. Í greinargerð þess síðarnefnda var meðal annars komist svo að orði: „Loks byggir krafa varastefnda um frávísun allra krafna á hendur honum frá dómi á því, að stefnendur setji kröfugerð á hendur honum fram sem þrautavarakröfu þannig að hún geti einungis komið til álita falli efnisdómur um sýknu af aðal- eða varakröfu stefnenda á hendur aðalstefnda ... Varastefndi byggir á því að verði kröfu stefnenda á hendur aðalstefnda vísað frá dómi ... þá verði að vísa þrautavarakröfu á hendur varastefnda frá dómi þar sem efnisdómur um sýknu aðalstefnda sé forsenda þess að hún komi til úrlausnar dómsins.“

Að loknum málflutningi um frávísunarkröfur varnaraðilanna kvað héraðsdómur upp úrskurð 23. september 2015 þar sem kröfunum var hafnað. Í úrskurðinum komst héraðsdómur meðal annars að þeirri niðurstöðu að dómkröfur og málsástæður sóknaraðila væru skýrar. Ekki yrði séð af greinargerðum varnaraðilanna að þeir hafi átt í vandræðum með að átta sig á kröfum sóknaraðila og málatilbúnaði þeirra og taka til varna. Ágreiningur um inntak beins og óbeins eignarréttar að jörðinni og hver væri réttur viðtakandi eignarnámsbóta varðaði efni máls, sem og ágreiningur um tjón dánarbúsins og fjárhæð stefnukrafna í málinu.

Í því þinghaldi þegar fyrrgreindur úrskurður var upp kveðinn kvaðst héraðsdómari hafa í huga, með vísan til 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 að skipta sakarefninu þannig að fyrst yrði dæmt sérstaklega um greiðslu- og bótaskyldu varnaraðilanna tveggja. Gaf dómarinn málsaðilum kost á að tjá sig um þessa fyrirætlan sína. Í þinghaldi 2. október 2015 voru ekki gerðar athugasemdir af þeirra hálfu við að sakarefninu yrði skipt og ákvað dómarinn að því búnu að það skyldi gert með þeim hætti sem að framan greinir.

Að lokinni aðalmeðferð í málinu var því eins og áður greinir vísað frá héraðsdómi með hinum kærða úrskurði.

II

Í beinum eignarrétti felst almenn heimild þess, er slíks réttar nýtur, til að hagnýta eignina og ráðstafa henni með þeim takmörkunum sem leiðir af lögum og óbeinum eða takmörkuðum eignarréttindum annarra. Í lögum er handhafi beins eignarréttar oft sagður eigandi að eign, en handhafi óbeinna eignarréttinda nefndur rétthafi, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms sem vitnað er til í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. þeirra laga má með eignarnámi, ef eigi leiðir annað af heimildarlögum, afla eignarréttar að landi og mannvirkjum ásamt því, sem þeim fylgir, skerða um ákveðinn tíma eða fyrir fullt og allt eignarrétt eða takmörkuð eignarréttindi yfir fasteign og stofna eða fella niður afnotaréttindi, ítaksréttindi og önnur takmörkuð eignarréttindi yfir fasteignum. Í 2. mgr. sömu lagagreinar er kveðið á um að þegar eignarréttar er aflað með eignarnámi skuli öll takmörkuð eignarréttindi jafnframt afnumin, nema annað sé sérstaklega ákveðið. Þá segir í 2. mgr. 10. gr. laganna að eigi aðrir rétthafar en eigandi eignarnumins verðmætis rétt til eignarnámsbóta skuli meta og tilgreina sérstaklega þær bætur sem hverjum þeirra ber.

Óbein eignarréttindi á borð við afnotaréttindi veita rétthafanum eingöngu takmarkaðar heimildir yfir eign þannig að handhafi hins beina eignarréttar nýtur allra þeirra heimilda annarra sem í eignarrétti felast og eigninni fylgja. Af því leiðir að sé eignin eða hluti hennar tekinn eignarnámi á þann hátt að þeir, sem hafa á hendi beinan eignarrétt og óbeinan, séu sviptir heimildum sínum fyrir fullt og allt verður handhafi hinna takmörkuðu eignarréttinda að sýna fram á, rísi ágreiningur milli hans og handhafa hins beina eignarréttar, hverju fjárhagslegu tjóni hann hafi orðið fyrir sökum eignarnámsins.

III

Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur Hæstiréttur slegið því föstu í áðurgreindum dómi í máli nr. 701/2012 og í dómi 5. mars 2015 í máli nr. 751/2014 að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda sé á hendi dánarbús S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef og að ráðstafa verði þeim rétti til lögerfingja hans eftir almennum reglum I. kafla erfðalaga nr. 8/1962. Þar sem sóknaraðilar hafa sem fyrr segir höfðað mál þetta til hagsbóta fyrir dánarbúið á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 var engin þörf á því að stefna öðrum varnaraðilum en Kópavogsbæ og Þ-kk-þgf H-kk-þgf til að þola dóm í málinu.

Kröfur þær, sem sóknaraðilar gera á hendur varnaraðilanum Kópavogsbæ aðallega og varnaraðilanum Þ-kk-þgf til vara, sbr. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, eru skýrar og málatilbúnaður þeirra að öðru leyti svo glöggur að ekkert er því til fyrirstöðu að dómur verði á þær lagður. Samkvæmt framansögðu er það ekki sóknaraðila, sem standa að málsókninni í þágu dánarbús S-kk-ef K-kk-ef sem handhafa hins beina eignarréttar að jörðinni, að sýna fram á hvað felst í þeim rétti, heldur ræðst inntak hans af því hvert er eðli og umfang þeirra óbeinu eignarréttinda yfir jörðinni sem mælt er fyrir um að koma skuli í hlut S-kk-ef K-kk-ef og nánar greindra ættingja M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef í erfðaskrá þess síðarnefnda frá árinu 1938. Úrlausn þess ræðst fyrst og fremst af skýringu á ákvæðum erfðaskrárinnar og síðan eftir atvikum af mati á því tjóni sem handhafar hinna óbeinu eignarréttinda hafa orðið fyrir vegna umrædds eignarnáms.

Með vísan til þess, sem að framan greinir, verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Rétt er að ákvörðun málskostnaðar í héraði vegna þessa þáttar málsins bíði efnisdóms, en varnaraðilunum Kópavogsbæ og Þ-kk-þgf verður gert að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

Það athugist að eins og málið er vaxið verður ekki séð að sú ákvörðun héraðsdóms 2. október 2015 að skipta sakarefni þess á grundvelli undantekningarákvæðisins í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 muni hafa í för með sér hagræði við úrlausn þess.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðilarnir Kópavogsbær og Þ-kk-nf H-kk-nf greiði óskipt sóknaraðilum, E-kvk-þgf F-kvk-þgf, dánarbúi F-kvk-ef B-kvk-ef G-kvk-ef, G-kk-þgf F-kk-þgf, G-kk-þgf G-kk-þgf, H-kvk-þgf S-kvk-þgf G-kvk-þgf, M-kvk-þgf M-kvk-þgf, K-kk-þgf L-kk-þgf H-kk-þgf, S-kk-þgf K-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf, M-kk-þgf Í-kk-þgf H-kk-þgf og S-kvk-þgf H-kvk-þgf, hverju um sig 75.000 krónur í kærumálskostnað.