509/2015

Árið 1988 gaf HE fimmtán börnum sínum landið Tunguás úr jörðinni Hallgeirsstöðum í Jökulsárhlíð. Samkvæmt gjafaafsalinu var gjöfin bundin þeim skilyrðum að landspildan væri sameign gjafþega, enginn gæti selt hlut sinn í henni og að gjafþegar ættu forkaupsrétt að mannvirkjum sem reist yrðu á svæðinu. Í málinu kröfðust A o.fl. þess að landinu skyldi skipt í samræmi við niðurstöðu matsgerðar dómkvaddra manna en BÓH og ÞH héldu því fram að framangreind skilyrði gjafaafsalsins stæðu því í vegi að fallast mætti á dómkröfu A o.fl. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar túlkuð væru þau skilyrði, sem tilgreind væru fyrir gjöfinni, yrði að taka tillit til þess að um væri að ræða einhliða skilyrði fyrir gjöf sem gjafþegar hefðu samþykkt með því að þiggja hana. Yrði að gera ríkari kröfur til þess að skilyrðum gjafagernings væri fylgt en þegar um tvíhliða samning væri að ræða. Á hinn bóginn væri sannað að þrautreynt hefði verið, án árangurs, að ná samkomulagi um skiptingu afnotaréttar og meðferð á landinu. Ekki væri í gjafaafsalinu skýrlega lagt bann við því að sameigninni yrði slitið og landinu skipt upp á þann hátt sem krafist væri. Slit sameignarinnar og skipting í séreignarhluta hefði ein og sér ekki þau áhrif að skilyrðin um sölubann á landinu og forkaupsrétt að mannvirkjum yrðu marklaus. Var því heimilt að krefjast skiptingar á landinu, sbr. meginreglu 20. kafla kaupabálks Jónsbókar og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt framansögðu var fallist á kröfu A o.fl.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf B-kvk-nf, Ó-kk-nf B-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og H-kvk-nf H-kvk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 6. ágúst 2015. Þeir krefjast sýknu af kröfu stefndu A-kvk-ef H-kvk-ef, Á-kvk-ef, H-kvk-ef, S-kvk-ef og Ö-kvk-ef H-kvk-ef, K-kvk-ef T-kvk-ef og B-kk-ef og H-kk-ef Hrafnkelssona. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi þessara stefndu.

Framangreindir stefndu í málinu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Þeir E-kk-nf O-kk-nf og E-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf Þ-kk-nf hafa ekki látið málið til sín taka hér fyrir dómi.

Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi gaf H-kk-nf E-kk-nf, með samþykki eiginkonu sinnar L-kvk-nf S-kvk-ef, 8. júní 1988 fimmtán börnum sínum land úr jörðinni Hallgeirsstöðum í Jökulsárhlíð. Landið sem í gjafaafsali var nefnt Tunguás var þar sagt 90 hektarar að stærð og gefið ,,til skógræktar og sumarbústaðabyggingar.“ Í afsalinu sagði einnig svo: ,,Gjöf þessi er bundin eftirfarandi skilyrðum. 1. Landspildan er sameign og enginn getur selt sinn hlut í henni. 2. Framangreindir eiga forkaupsrétt að mannvirkjum, sem reist verða á svæðinu.“

Gjafþegar munu hafa stofnað með sér félag 22. ágúst 1988, Landeigendafélag Tunguáss, en tilgangur þess samkvæmt samþykktum var að ,,gæta þess að sem skipulegast verði unnið að uppbyggingu lands þess er Tunguás ... nefnist og fengið var að gjöf“. Í samþykktunum voru jafnframt ákvæði meðal annars um töku ákvarðana á vettvangi félagsins og um leyfi til að reisa mannvirki á landinu. Í 9. lið var mælt fyrir um að félagið skyldi sjá um ,,að skipta landsvæðinu á sem réttlátastan hátt, þannig að ekki rekist á hagsmunir þeirra sem byggja sumarhús til einkanota og þeirra sem hyggjast leigja.“

Gögn málsins bera með sér að ósamkomulag hefur verið í hópi sameigenda um meðferð landsins, nýtingu þess og skiptingu. Leitast var við að skipta landinu með stofnskjali í samræmi við hnitasettan uppdrátt í árslok 2005 og ákveða þannig afnotarétt hvers sameiganda að tilteknum hluta landsins. Ekki náðist samkomulag um skiptinguna. Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til atvika, sem rakin eru í héraðsdómi, er staðfest sú niðurstaða dómsins að fyrir hendi hafi verið skilyrði til að krefjast skiptingar á landinu, sbr. meginreglu 20. kafla kaupabálks Jónsbókar, sbr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Fyrir Hæstarétti er einungis deilt um það hvort áðurnefnd skilyrði í afsalinu sem gjöfin var bundin standi því í vegi að skipting sameignarinnar, á þann hátt sem krafist er í málinu, nái fram að ganga.

Afsalið kveður á um að landið, sem það tók til, skyldi vera í sameign. Hefur svo verið allar götur frá því að afsalshafar tóku við landinu. Þegar túlkuð eru þau skilyrði, sem tilgreind voru fyrir gjöfinni, verður að taka tillit til þess að um var að ræða einhliða skilyrði fyrir gjöf, sem gjafþegar samþykktu með því að þiggja hana. Verða gerðar ríkari kröfur til þess að skilyrðum gjafagernings sé fylgt en þegar um tvíhliða samning er að ræða. Á hinn bóginn er sannað að þrautreynt hefur verið, án árangurs, að ná samkomulagi um skiptingu afnotaréttar og meðferð á landinu. Ekki var í gjafaafsalinu skýrlega lagt bann við því að sameigninni væri slitið og landinu skipt upp á þann hátt sem krafist er. Slit sameignarinnar og skipting í séreignarhluta hefur ein og sér ekki þau áhrif að skilyrðið um sölubann á landinu verði marklaust. Skilyrðið um forkaupsrétt að mannvirkjum á landinu verður heldur ekki marklaust fyrir þær sakir einar, en við sölu þeirra mannvirkja yrði að öðru jöfnu að fjarlægja þau af landinu sem þau eru tengd við.

Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um skiptingu landsins á þann hátt sem þar greinir svo og um málskostnað.

Áfrýjendur greiði óskipt þeim stefndu, sem hafa látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti, málskostnað hér fyrir dómi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, Þ-kk-nf og B-kk-nf Ó-kk-nf H-kk-nf, greiði óskipt stefndu, A-kvk-þgf H-kvk-þgf, Á-kvk-þgf, H-kvk-þgf, S-kvk-þgf og Ö-kvk-þgf H-kvk-þgf, K-kvk-þgf T-kvk-þgf og B-kk-þgf og H-kk-þgf H-kk-þgf, sameiginlega málskostnað fyrir Hæstarétti, 800.000 krónur.