79/2013

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem viðurkenndur var réttur G til að skuldajafna kröfu sinni á hendur fjármálafyrirtækinu L hf. við slit þess síðarnefnda. G hafði keypt rafrænt skráða víxla á hendur L hf. áður en þrír mánuðir voru til frestsdags, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en breytingin á eignarhaldi víxlanna hafði ekki verið skráð rafrænt fyrr en eftir sama tímamark. Í dómi Hæstaréttar var komist að þeirri niðurstöðu að G hefði í raun fengið kröfuréttindi samkvæmt rafbréfunum framseld þegar samið var um kaup á þeim og var því fullnægt skilyrðum laga til að hann gæti neytt skuldajafnaðar með kröfu sinni við kröfur sem L hf. átti á hendur G.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir M-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf T-kk-nf og Þ-kk-nf Ö-kk-nf.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. janúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. janúar 2013, þar sem viðurkenndur var réttur varnaraðila til að skuldajafna kröfu sinni á hendur sóknaraðila að fjárhæð 50.733.333 krónur við nánar tilteknar skuldbindingar sínar. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að „öllum kröfum varnaraðila ... verði hafnað“, en til vara að „viðurkenndur réttur varnaraðila til skuldajafnaðar verði takmarkaður við kr. 50.000.000.“ Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar hefur heiti sóknaraðila verið breytt úr Landsbanka Íslands hf. í LBI hf.

I

Samkvæmt gögnum málsins gerði varnaraðili samning 4. júní 2008 við BK-44 ehf., þar sem sá fyrrnefndi seldi þeim síðarnefnda helmingshlut í Hólmsá ehf. fyrir 46.500.000 krónur. Í samningnum sagði meðal annars að greiða ætti kaupverðið „þegar hið selda hlutafé hefur verið skráð sem eign kaupanda í hlutaskrá félagsins, m.a. með afhendingu víxils LAIS 090401 að nafnvirði 50.000.000“, sem yrði gert „við undirritun kaupsamnings þessa þegar eignarhald hefur verið staðfest.“ Eftir framlögðum gögnum um víxla í þeim flokki, sem getið var í framangreindu samningsákvæði, voru þeir rafbréf útgefin 18. mars 2008 af sóknaraðila, sem þá hét Landsbanki Íslands hf., með gjalddaga 1. apríl 2009. Átti að skrá þá hjá Verðbréfaskráningu Íslands „í nafni viðkomandi handhafa eða vörsluaðila hans“, en nafnverð hvers víxils skyldi vera 10.000.000 krónur. Af hálfu BK-44 ehf. var 4. júní 2008 undirritað skjal á eyðublaði frá Glitni banka hf. með fyrirsögninni: „Framsal á eignarrétti rafrænt skráðra“ og hafði þar á eftir verið handritað orðið „skuldabréfa“. Þar var því lýst yfir að BK-44 ehf. framseldi og afsalaði „bréfum í flokki LAIS 090401 að nafnverði kr. 50.000.000“ til varnaraðila, sem gæti á grundvelli skjalsins „tilkynnt eigendaskipti bréfanna til reikningsstofnunar þannig að bréfin verði skráð á nafn viðtakanda á VS-reikning hans.“

Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í sóknaraðila, víkja stjórn hans frá störfum og setja yfir hann skilanefnd. Í framhaldi af því tók Fjármálaeftirlitið ákvarðanir um að ráðstafa nánar tilteknum eignum og skuldbindingum sóknaraðila til nýs banka, sem nú ber heitið Landsbankinn hf., en í þeim ákvörðunum var meðal annars tekið fram að framsal kröfuréttinda sóknaraðila til nýja bankans ætti ekki að „svipta skuldara rétti til skuldajöfnuðar sem hann átti gagnvart fyrri kröfuhafa“.

Með ódagsettu bréfi, sem barst sóknaraðila 9. október 2008, greindi varnaraðili frá því að hann ætti áðurnefnda víxla á hendur sóknaraðila, sem væru að nafnverði 50.000.000 krónur en markaðsverði 46.366.866 krónur. Hann stæði á hinn bóginn í skuld við sóknaraðila annars vegar samkvæmt samningi 24. apríl 2007 um lán til fimm ára, sem næmi að eftirstöðvum 39.274.071 krónu, og hins vegar vegna yfirdráttar á tékkareikningi nr. 0115-26-016107 að fjárhæð 19.337.347 krónur. Í bréfinu lýsti varnaraðili því yfir að „ofangreindum kröfum og skuldum hefur verið skuldajafnað“ og yrði skuld hans við sóknaraðila, sem stæði þá eftir, „staðgreidd að skuldajöfnun lokinni.“ Um líkt leyti virðist varnaraðili hafa komist að raun um að misbrestur hafi orðið á frágangi fyrrgreindra viðskipta hans 4. júní 2008 við BK-44 ehf. Þessu var nánar tiltekið lýst á eftirfarandi hátt í ódagsettri yfirlýsingu fyrrverandi starfsmanns Glitnis banka hf.: „1. Víxill á Landsbankann LAIS 090401 var vegna mistaka ekki framseldur í kerfum Glitnis fyrr en 8. október 2008 frá BK-44 til G-kk-ef G-kk-ef ... Mistökin komu í ljós 8. október 2008 og var víxillinn þá umsvifalaust framseldur formlega í kerfum Glitnis. Var dagsetning viðskipta skráð miðað við framsalsdag 4. júní 2008. 2. Í tengslum við færslu á víxlinum frá Glitni til Landsbankans 11. nóvember 2008 komu mistökin í ljós og þótti þá rétt að breyta dagsetningu framsalsins í samræmi við skráningu í Verðbréfaskráningu Íslands, þ.e. til 8. október 2008.“ Í annarri yfirlýsingu frá sama fyrrverandi starfsmanni Glitnis banka hf. 22. apríl 2009 var eftirfarandi skýringum bætt við framangreint: „Framsalseyðublað um framsal á LAIS 090401 frá BK-44 ehf. til G-kk-ef G-kk-ef ... var fyllt út hjá undirritaðri hinn 4. júní 2008 og undirrituð vottaði rétta dagsetningu, undirskrift og fjárræði framseljanda. Vegna mistaka láðist undirritaðri að afgreiða framsalseyðublaðið og lá það óafgreitt hjá mér þar til farið var að spyrjast um bréfið í október 2008. Var framsalið fært formlega í kerfi Glitnis 8. október 2008. Hefði undirrituð ekki gert ofangreind mistök væri réttur framsalsdagur í kerfum Glitnis 4. júní 2008, sbr. eyðublað um framsal á eignarrétti rafrænt skráðra skuldabréfa vegna viðskiptanna.“

Varnaraðili ítrekaði áðurgreinda yfirlýsingu sína um skuldajöfnuð í bréfum 24. febrúar og 24. apríl 2009 til sóknaraðila, sem svaraði loks með bréfi 20. október sama ár, þar sem skuldajöfnuði var hafnað. Um það vísaði sóknaraðili til almennra reglna um viðskiptabréf og sérreglna í lögum nr. 131/1997 um rafræna eignaskráningu verðbréfa, einkum 16. og 19. gr. laganna, en samkvæmt þeim færi „ekki fram fullt framsal réttinda yfir rafbréfi fyrr en við eignarskráningu hjá Verðbréfaskráningu Íslands.“ Slík skráning væri jafngildi skilríkja um eignarrétt að viðskiptabréfi gagnvart skuldara. Víxlar, sem varnaraðili vildi nýta til skuldajafnaðar við kröfur Landsbankans hf. á hendur honum, hafi ekki verið framseldir „á lögformlegan hátt“ samkvæmt ákvæðum laga nr. 131/1997 fyrr en 8. október 2008. Frestdagur við slit sóknaraðila væri 15. nóvember 2008. Samkvæmt 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991, sem hér ætti við, væri meðal skilyrða skuldajafnaðar við slit sóknaraðila að lánardrottinn hans hefði eignast kröfu sína áður en þrír mánuðir væru til frestdags. Því skilyrði væri ekki fullnægt og væri af þeim sökum hafnað kröfu varnaraðila um skuldajöfnuð.

Varnaraðili lýsti kröfu á hendur sóknaraðila með bréfi, sem barst þeim síðarnefnda 30. október 2009. Samkvæmt því var höfuðstóll kröfu varnaraðila á grundvelli áðurgreindra víxla að fjárhæð 50.000.000 krónur, en við bættust 740.000 krónur í dráttarvexti frá gjalddaga þeirra, 1. apríl 2009, til 22. sama mánaðar þegar slitameðferð sóknaraðila hófst, ásamt 507.400 krónum í þóknun lögmanns fyrir kröfulýsingu. Í kröfulýsingunni kvaðst varnaraðili jafnframt eiga rétt á að skuldajafna þessari kröfu við skuld sína við Landsbankann hf. vegna láns samkvæmt samningnum frá 24. apríl 2007 og yfirdráttar á tékkareikningi nr. 0115-26-016107, en fjárhæðar hennar var ekki getið. Tekið var fram að krafist væri að „allir vextir og kostnaður er skuldfærður hefur verið“ á tékkareikninginn eftir 9. október 2008 yrði „bakfærður og greiddur inn á reikninginn.“ Sóknaraðili tilkynnti varnaraðila 30. ágúst 2011 að krafa hans hafi verið viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 með þeirri fjárhæð höfuðstóls, sem fram kom í kröfulýsingu, auk dráttarvaxta til 22. apríl 2009 að fjárhæð 733.333 krónur, en kröfu hans um skuldajöfnuð væri hafnað. Ágreiningur reis um þessa afstöðu sóknaraðila til kröfu varnaraðila og var honum beint til héraðsdóms 7. maí 2012, en af því tilefni var mál þetta þingfest 23. sama mánaðar.

II

Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 131/1997 skal skrá réttindi yfir rafbréfi í verðbréfamiðstöð til að þau fái notið réttarverndar gegn fullnustugerðum og ráðstöfun þeirra með samningi, en óheimilt er að gefa út eða framselja viðskiptabréf fyrir skráðum réttindum samkvæmt rafbréfi og skulu slík viðskipti vera ógild. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar veitir eignarskráning rafbréfs í verðbréfamiðstöð skráðum eiganda lögformlega heimild fyrir þeim réttindum, sem hann er skráður eigandi að, og skal hún jafngilda skilríkjum um eignarrétt að rafbréfi gagnvart útgefanda þess. Í 19. gr. laganna er mælt svo fyrir að réttindi grandlauss framsalshafa að rafbréfi verði ekki vefengd eftir lokafærslu í verðbréfamiðstöð, en þó glatist ekki mótbárur gagnvart honum vegna meiri háttar nauðungar eða fölsunar. Samkvæmt 21. gr. laganna fer stofnun réttinda yfir rafbréfi eftir almennum reglum að því leyti, sem annað er ekki greint í lögunum.

Eins og ráðið verður af áðurgreindu leitast varnaraðili við að fá framgengt í máli þessu skuldajöfnuði gagnvart sóknaraðila með kröfu á grundvelli svonefndra rafrænna víxla. Þegar ákvæðum laga nr. 131/1997 er beitt um slík verðbréf verður að gæta að því að skráningu réttinda yfir þeim í verðbréfamiðstöð er sýnilega ætlað að veita sömu réttindi og víxilhafi nyti ella vegna handhafnar víxils, sem almennar reglur víxillaga nr. 93/1933 tækju til. Hvorki verður í þeim lögum né almennum reglum fjármunaréttar fundin stoð fyrir því að afhenda þurfi framsalshafa víxil, sem ritaður er á pappír, til þess að aðilaskipti geti talist hafa orðið að kröfuréttindum samkvæmt honum, þótt handhöfn geti eftir atvikum verið skilyrði þess að eigandi geti beitt rétti sínum samkvæmt víxlinum. Af fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 131/1997 verður ekkert ráðið um að skráning réttinda yfir rafbréfi í verðbréfamiðstöð sé heldur skilyrði þess að eignarréttur að kröfuréttindunum teljist að lögum hafa skipt um hendur, þótt slík skráning sé nauðsynleg til réttarverndar fyrir framsalshafa og til þess að hann öðlist réttindi fyrir traustfang, sbr. áðurnefnda 1. mgr. 16. gr. og 19. gr. laganna. Samkvæmt þessu og með vísan til 21. gr. sömu laga verður ekki fallist á með sóknaraðila að skráning eignarréttar varnaraðila að rafbréfunum, sem um ræðir í málinu, í verðbréfamiðstöð hafi verið skilyrði þess að hann geti talist hafa eignast kröfu samkvæmt þeim í skilningi 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili hefur ekki vefengt í málinu að varnaraðili hafi í raun fengið kröfuréttindi samkvæmt rafbréfunum framseld 4. júní 2008, þótt skráning þeirrar ráðstöfunar í verðbréfamiðstöð hafi ekki farið fram fyrr en 8. október sama ár. Samkvæmt því er fullnægt skilyrðum 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 til að varnaraðili geti neytt skuldajafnaðar með kröfu sinni samkvæmt rafbréfunum, svo langt sem hún hrekkur til, við skuld samkvæmt lánssamningi 24. apríl 2007 og vegna yfirdráttar á tékkareikningi nr. 0115-26-016107, sem hann stóð upphaflega í við sóknaraðila en mun nú vera við Landsbankann hf.

Krafa varnaraðila samkvæmt rafbréfunum, sem um ræðir í málinu, féll í gjalddaga 1. apríl 2009 og verður að miða við að skuldajöfnuður verði á þeirri kröfu, eins og hún stóð þann dag, við kröfur samkvæmt fyrrnefndum lánssamningi og vegna yfirdráttar, eins og þær stóðu á sama tíma. Krafa varnaraðila, sem kemur þannig til skuldajafnaðar, er að fjárhæð 50.000.000 krónur og verður niðurstaða málsins samkvæmt þessu eins og fram kemur í dómsorði.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verður staðfest. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði segir.

Dómsorð:

Viðurkenndur er réttur varnaraðila, G-kk-ef G-kk-ef, til að neyta skuldajafnaðar með kröfu sinni á hendur sóknaraðila, LBI hf., að fjárhæð 50.000.000 krónur við skuld sína við Landsbankann hf. annars vegar samkvæmt lánssamningi 24. apríl 2007 og hins vegar vegna yfirdráttar á tékkareikningi nr. 0115-26-016107, eins og sú skuld stóð 1. apríl 2009.

Sóknaraðili greiði varnaraðila 500.000 krónur í málskostnað í héraði og 250.000 krónur í kærumálskostnað.