453/2016

Í málinu kröfðust GO og GU að fellt yrði úr gildi veð sem þau upphaflega veittu í fasteign sinni að M, sem var þinglýst eign GO, með samþykki á veðskuldabréf útgefnu af syni þeirra. Með yfirlýsingu var veðið síðar flutt á þinglýsta eign þeirra beggja að L. Töldu GO og GU að L hefði brotið gegn samkomulagi um notkun ábyrgða frá árinu 2001 og af því leiddi að það færi í bága við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að L bæri fyrrgreint samþykki fyrir sig. Í dómi Hæstaréttar kom fram að GO og GU hefðu undirritað staðfestingu þess efnis að þau hefðu kynnt sér skjal sem bar yfirskriftina ábendingar og var beint til þeirra sem heimiluðu lántaka að veðsetja eign sína. Var því talið að þau gætu ekki byggt á því að ætlaðir gallar á greiðslumati á lántaka ætti að leiða til þess að upphafleg veðsetning í M væri ógild. Þá var ekki talið að hið nýja veð er varðaði eignarhluta GO yrði ógilt á grundvelli laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn þar sem lögin ættu ekki við þegar veð væru flutt af einni eign yfir á aðra í eigu sama veðsala til tryggingar efndum á sama lánssamningi. Að lokum var því hafnað að felld yrði úr gildi veðsetning á eignarhluta GU þar sem að L hefði ekki framkvæmt nýtt greiðslumat á lántaka. Var meðal annars vísað til þess að flutningur veðsins hefði verið að frumkvæði og í þágu GO og GU og að ætluð vanræksla á gerð þess í tilefni af veðflutningi hefði enga þýðingu haft um þá ákvörðun GU að setja að veði eignarhluta sinn í íbúðinni að L. Var L því sýknað af kröfum GO og GU.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir H-kk-nf I. J-kk-nf og V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf og D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf settur hæstaréttardómari.

Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 15. júní 2016. Þau krefjast þess aðallega að fellt verði úr gildi veð sem þau veittu í fasteign sinni að Lundi 3 í Kópavogi og stæði í bílageymslu með undirritun yfirlýsingar 22. janúar 2010 um nýja veðsetningu vegna flutnings á láni nr. 50534 og að stefnda verði gert að aflýsa veðskuldabréfinu. Til vara krefjast þau þess að fellt verði úr gildi fyrrnefnt veð í eignarhluta áfrýjandans G-kvk-ef E-kvk-ef í fasteigninni. Í báðum tilvikum krefjast þau aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að hann verði felldur niður.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Atvikum málsins er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir setti áfrýjandinn G-kk-nf þann 10. september 2008 að veði fasteign sína að Mávanesi 21 í Garðabæ til tryggingar láni að fjárhæð 25.000.000 krónur, sem stefndi veitti syni áfrýjenda í því augnamiði að gera íbúðarhæft hús sem lántaki og eiginkona hans höfðu fest kaup á. Áfrýjendur rituðu samþykki sitt fyrir veðsetningunni á veðskuldabréf sem lántaki gaf út til stefnda sama dag, áfrýjandinn G-kk-nf sem þinglýstur eigandi, en áfrýjandinn G-kvk-nf sem maki þinglýsts eiganda. Í nóvember 2009 keyptu áfrýjendur íbúð að Lundi 3 í Kópavogi ásamt stæði í bílageymslu. Í kjölfarið var veðið flutt að beiðni lántaka af fasteigninni að Mávanesi á hina nýju eign með samþykki stefnda og var yfirlýsingu 22. janúar 2010 um veðflutning vegna lánsins þinglýst á eignina.

II

Áfrýjendur halda því meðal annars fram að veðsetning á fasteign þeirra að Mávanesi hafi verið ógild þar sem til grundvallar lánveitingu stefnda til sonar þeirra hafi legið rangt greiðslumat. Af því eigi að leiða að veðsetning á fasteign þeirra að Lundi í Kópavogi hafi einnig verið ógild. Greiðslumatið hafi verið ófullnægjandi af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi hafi það verið andstætt lántökuskilyrðum stefnda sjálfs að taka mið af tekjum maka lántaka jafnframt tekjum lántaka sjálfs. Í annan stað hafi forsendur matsins verið rangar þar sem tekjur maka lántaka hafi verið ofmetnar, auk þess sem skuldir hafi verið vantaldar.

Í samræmi við skilmála stefnda fyrir lánveitingum, sem í gildi voru á þeim tíma þegar lánið var upphaflega veitt, lagði lántaki fram í aðdraganda lánveitingarinnar greiðslumat sem unnið var af viðskiptabanka hans, Byr sparisjóði. Á grundvelli greiðslumatsins, sem einnig tók mið af tekjum og fjárhagsstöðu maka hans, var talið að lántaki, ásamt maka sínum, hefði nægar tekjur til að greiða af umræddu láni. Greiðslumatið var unnið að beiðni lántaka og byggt á launaseðlum og skattframtölum sem hann lét í té, auk þess sem hann veitti viðskiptabanka sínum umboð til að kanna frekar eigna- og skuldastöðu sína. Kom stefndi hvergi nærri gerð greiðslumatsins. Áfrýjendum var og kynnt skjal sem ber yfirskriftina „Ábendingar“ sem beint er til þeirra sem heimila lántaka að veðsetja eign sína. Í ábendingum þessum var gerð grein fyrir þeim skuldbindingum sem í slíkri veðsetningu felast og þeirri áhættu sem henni getur verið samfara. Í 6. tölulið var tekið fram að skilyrði lántöku, þegar setja skyldi að veði fasteign annars en lántaka sjálfs, maka hans, aðila sem hann væri í sambúð með eða staðfestri samvist, sé að lántaki leggi fram greiðslumat banka eða annarrar viðurkenndrar lánastofnunar og að sá er hyggst lána fasteign sína til veðsetningar geti kynnt sér niðurstöður þess. Áfrýjendur staðfestu með undirritun á skjal þetta 10. september 2008 að þau hefðu kynnt sér þessar ábendingar. Við svo búið geta þau ekki borið fyrir sig að ætlaðir gallar á greiðslumatinu, sem stefndi gerði ekki sjálfur, eigi samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eða öðrum lagareglum, sem þau byggja kröfu sína á, eigi að leiða til þess að litið verði svo á að upphaflega veðsetningin í húseign áfrýjandans G-kk-ef að Mávanesi í Garðabæ hafi verið ógild. Af því leiðir jafnframt að veðsetning á íbúð áfrýjenda að Lundi í Kópavogi verður ekki ógilt af þeirri ástæðu.

Áfrýjendur byggja einnig á þeirri málsástæðu, að með flutningi lánsins af húsinu að Mávanesi í Garðabæ á íbúðina að Lundi í Kópavogi í janúar 2010 hafi verið veitt nýtt veð. Því hafi þurft að meta greiðslugetu lántaka að nýju samkvæmt lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, sbr. einkum 1. mgr. 4. gr. laganna en þau tóku gildi 4. apríl 2009.

Í 1. gr. laga nr. 32/2009 segir að markmið þeirra sé að setja reglur um ábyrgðir einstaklinga, draga úr vægi ábyrgða og stuðla að því að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu lántaka og hans eigin tryggingar. Þá segir í 1. mgr. 2. gr. að lögin gildi um lánveitingar stofnana og fyrirtækja þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Ennfremur kemur þar fram að meðal stofnana og fyrirtækja sem vísað er til séu lífeyrissjóðir. Þá segir í 2. mgr. 2. gr. laganna að með ábyrgðarmanni sé átt við einstakling sem gengst persónulega í ábyrgð eða veðsetur tilgreinda eign sína til tryggingar efndum lántaka enda sé ábyrgðin ekki í þágu atvinnurekstrar ábyrgðarmanns eða í þágu fjárhagslegs ávinnings. Skýra verður ákvæði laga nr. 32/2009, einkum 1. og 2. mgr. 2. gr., svo að lögin eigi fyrst og fremst við þegar til ábyrgðar er upphaflega stofnað með því að annar aðili en lántaki sjálfur gengst í persónulega ábyrgð eða setur eign sína að veði til tryggingar efndum á lánssamningi lántaka. Þau eiga á hinn bóginn ekki við þegar veð er flutt af einni eign yfir á aðra í eigu sama veðsala til tryggingar efndum á sama lánssamningi.

Þegar lánið sem um ræðir í máli þessu var veitt samþykkti áfrýjandinn G-kk-nf að fasteign hans að Mávanesi yrði sett að veði til tryggingar greiðslu lánsins, en hann var þá einn þinglýstur eigandi. Áfrýjandinn G-kvk-nf veitti samkvæmt 60. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 samþykki sitt fyrir veðsetningunni sem maki þinglýsts eiganda, enda var um að ræða íbúðarhúsnæði þeirra hjóna. Lög nr. 32/2009 tóku gildi 4. apríl 2009. Í 12. gr. þeirra segir að lögin taki til ábyrgða sem stofnað hefur verið til fyrir gildistöku laganna, að frátöldum 4. gr., 5. gr., 1. mgr. 6. gr. og 8. gr. Af þessari ástæðu, og vegna þess að þegar lánið var upphaflega veitt lá einnig fyrir greiðslumat frá viðurkenndri lánastofnun, þótt lagaskylda stæði ekki til þess, verður krafa um ógildingu veðsetningarinnar, að því er varðar eignarhluta áfrýjandans G-kk-ef, hvorki reist á að fyrirmælum 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 né því að öðrum fyrrnefndum ákvæðum laganna hafi ekki verið fylgt. Með vísan til framangreinds og forsendna hins áfrýjaða dóms að öðru leyti verður niðurstaða hans um sýknu stefnda af aðalkröfu áfrýjenda staðfest.

III

Varakrafa áfrýjenda er að felld verði úr gildi veðsetning á eignarhluta áfrýjandans G-kvk-ef í íbúðinni að Lundi ásamt stæði í bílageymslu. Krafan er studd þeim rökum aðallega að með undirritun sinni á yfirlýsingu um veðflutning 22. janúar 2010 hafi hún gengist í ábyrgð fyrir láni sem hún hafi ekki verið ábyrg fyrir áður. Hafi því við veðflutninginn átt að fylgja ákvæðum laga nr. 32/2009 í einu og öllu gagnvart henni. Það hafi ekki verið gert og því beri að fella úr gildi veðsetninguna í eignarhluta hennar.

Fyrr er rakið að áfrýjandinn G-kk-nf var einn þinglýstur eigandi að eigninni að Mávanesi og að áfrýjandinn G-kvk-nf samþykkti þá veðsetningu sem maki þinglýsts eiganda. Á hinn bóginn var eignin að Lundi í Kópavogi í eigu þeirra beggja og þau bæði þinglýstir eigendur. Í samræmi við þetta ritaði áfrýjandinn G-kvk-nf undir yfirlýsingu um veðflutning sem þinglýstur eigandi. Verður að líta svo á að með þessari yfirlýsingu hafi áfrýjandinn G-kvk-nf orðið ábyrgðarmaður að umræddu láni í skilningi laga nr. 32/2009, sem hún var ekki áður.

Lög nr. 32/2009 höfðu tekið gildi þegar áfrýjandinn G-kvk-nf gekkst í umrædda ábyrgð. Í II. kafla laganna er að finna ákvæði um stofnun, efni og form ábyrgðarsamninga. Í 1. mgr. 4. gr. segir að lánveitandi skuli meta hæfi lántaka til að standa í skilum með lán þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Greiðslumat skuli byggt á viðurkenndum viðmiðum. Þá kemur fram í 2. mgr. 4. gr. að lánveitandi skuli með skriflegum hætti ráða ábyrgðarmanni frá því að gangast í ábyrgð ef greiðslumat bendir til þess að lántaki geti ekki efnt skuldbindingar sínar og í 3. mgr. sömu greinar að lánveitandi skuli með sama hætti ráða ábyrgðarmanni frá því að undirgangast ábyrgð ef aðstæður ábyrgðarmanns gefa tilefni til. Þá segir í 5. gr. að fyrir gerð ábyrgðarsamnings skuli lánveitandi upplýsa ábyrgðarmann skriflega um þá áhættu sem ábyrgð er samfara. Í því felist meðal annars að veita upplýsingar um almennar reglur sem um ábyrgðir gilda, greiðslugetu lántaka, lán það sem ábyrgð er ætlað að tryggja, gildistíma ábyrgðar, höfuðstól ábyrgðar og fleira. Þá segir í 2. mgr. 5. gr. að ábyrgðarmaður eigi rétt á að fá afhent eintak af ábyrgðarsamningi og lánssamningi, sem ábyrgðin stendur til tryggingar á, áður en hann gengst í ábyrgð. Í 6. gr. segir síðan að ábyrgðarsamningur skuli vera skriflegur og í honum getið þeirra upplýsinga sem nefndar eru í 5. gr. og skoðist þær sem hluti samningsins.

Óumdeilt er að umræddur veðflutningur var að frumkvæði áfrýjenda þar sem áfrýjandinn G-kk-nf þurfti að létta veðinu af húsinu að Mávanesi. Í tengslum við veðflutninginn undirrituðu áfrýjendur ábyrgðarsamning 29. janúar 2010. Með samningnum fylgdu upplýsingar til eigenda íbúðarhúsnæðis sem heimila veðsetningu, og eru þær einnig undirritaðar af áfrýjendum. Verður litið svo á að með þessu hafi verið fullnægt skilyrðum í 5. og 6. gr. laganna. Á hinn bóginn var hvorki lagt fram nýtt greiðslumat né fylgt fyrirmælum 2. og 3. mgr. 4. gr. laganna. Kemur þá til skoðunar hvort þetta eigi að valda ógildi veðsetningarinnar, að því er varðar eignarhluta áfrýjandans G-kvk-ef.

Í lögum nr. 32/2009 segir ekki með skýrum hætti um afleiðingar þess fyrir ábyrgðarsamning ef fyrirmælum laganna um stofnun ábyrgðar er ekki hlýtt. Alla jafnan verður þó að gera ráð fyrir að það eigi að hafa afleiðingar að lögum, enda yrði markmiðum laganna tæpast náð með öðrum hætti. Í skýringum við 5. gr. laganna í greinargerð með frumvarpi til þeirra segir að vanræksla lánveitanda við samningsgerð geti leitt til þess að ábyrgðarmaður sé ekki bundinn við samning sinn, að minnsta kosti ekki ef vitneskja um atriði hefði getað haft áhrif á ákvörðun ábyrgðarmanns um að takast á hendur ábyrgð. Þótt tilvitnuð athugasemd eigi við um 5. gr. laganna verður í ljósi meginreglunnar um samningsfrelsi að telja að sömu sjónarmið eigi við um ætlaða vanrækslu á að fylgja ákvæðum 4. gr. laganna. Við mat á því hvort sú staðreynd, að nýtt greiðslumat var ekki lagt fram við veðflutninginn, eigi að leiða til ógildingar á veðsetningu á eignarhluta áfrýjandans G-kvk-ef, er þess að gæta að flutningur veðsins var að frumkvæði og í þágu áfrýjenda, sem vildu losa veðið af eign áfrýjandans G-kk-ef við Mávanes. Sú veðsetning var gerð að undangengnu greiðslumati eins og fram hefur komið og með samþykki áfrýjandans G-kvk-ef sem maka þinglýsts eiganda í samræmi við fyrirmæli 60. gr. laga nr. 31/1993. Af yfirlýsingu 29. janúar 2010, sem undirrituð var af áfrýjendum, verður ráðið að stefndi hafi óskað eftir að lántaki færi í greiðslumat vegna fyrirhugaðs veðflutnings, en áfrýjendur lýstu því sérstaklega yfir að þau óskuðu eftir að hann gerði það ekki. Þá höfðu áfrýjendur fyrir veðflutninginn samþykkt skilmálabreytingu 13. febrúar 2009 og mátti þannig vera ljóst að lántaki átti í erfiðleikum með að greiða af láninu í samræmi við upphaflega skilmála þess. Þegar litið er til aðdraganda veðsetningarinnar og síðar veðflutningsins, og þá einkum fyrrnefndrar yfirlýsingar, sem og annarra atvika, þykir mega ganga út frá að ætluð vanræksla á gerð sérstaks greiðslumats í tilefni af téðum veðflutningi hafi enga þýðingu haft um þá ákvörðun áfrýjandans G-kvk-ef að setja að veði eignarhluta sinn í íbúðinni að Lundi fyrir skuld lántaka. Með vísan til framangreinds og forsendna hins áfrýjaða dóms að öðru leyti verður niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af varakröfu áfrýjenda staðfest.

Áfrýjendur greiði stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, G-kk-nf E-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf, greiði stefnda, Lífeyrissjóði verzlunarmanna, óskipt 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.